Кавказ.Реалиица хиллачу интервьюхь Масхадов Анзора дийцира дукха хан йоцуш оккупаци йина хилла гIаланашкахула а, ярташкахула а шен леларх лаьцна, украинхошца цхьанакхетарх а, иштта, дийцина, дуьненан юкъараллин стенна ю Нохчийчохь а, Украинехь а хуьлучу тIемашна хьокъехь башха реакци?\n– Украинаца хIун гергарло ду хьан?\n- Украина гергара пачхьалкх хета суна. Кхузахь шортта суна бевзарш бу, цхьаболучаьрца доьзалашца доттагIалла леладо оха. Тхан деца цхьана эскарехь хилла накъостий бара Украинера. Оьрсийн-нохчийн тIемашкахь украинхой тхоьгахьа бара, Оьрсийчоьнна дуьхьала тIом бора. Хьалха со дукха хуьлура Украинехь. СССР йолчу хенахь а лелара ненаца кхуза. ТIехдуьйлуш тайп-тайпанчу гIанашкахь хуьлура: Киев, Житомир, Донецк. Дукхазза хилла Донецкерчу аэпортехь.\nКадыровхой кхечу пачхьалкхе баьхкина тхан къам хIаллакдинчеран агIо лаьцна. ХIунда? Муьлхачу бахьнаца?\nТIом болабелча дуьххьара ойла Украине ваха веза аьлла яра. Дуккха а хан яккха гIур вуйла хаьара суна. Фронте а, мичча а. Чиллан-беттан 24-хь иза доладелча со наб кхеташ вацара, интернет толлура, сагатдора, хьостанашка хьоьжура. Киевехь хIинца суна атта, синтеме а ду. Со кхетта, Украина – иза тIелатар дан мега пачхьалкх ца хиларх. Украинерчу нохчийн батальонийн эскархошца (Ичкерин агIончех лаьтташ йолу - ред.) зIе латтайо аса. Ас суо дIавогIу аьлча, самукъадаьллера церан.\nНорвегахь сан доьзал а, могуш йоцу нана а, гIуллакхаш а ду. Сайн цхьацца гIуллакхаш чекх а даьхна, новкъавелира со. Сан кIант а вара тIом бан лууш, амма сихха кечам бина, со суо схьавеара.\nХIинца цхьанакхетарш дIа а хьош, дIаэн гIерта со. Нохчийн батальонашкара эскархой гIо оьшуш бу, дукха бу кхузахь статус йоцурш. Оха цхьанакхетаршкахь иза дийцаре до. Украинерчу официалан Iедалхошка кхайкхам бина ас, и кхачамбацарш листар доьхуш.\nОьрсийн оккупацехь хиллачу гIаланашка, юьрташка лела тхо, нахаца цхьанакхетарш до. Киевна уллохь "байрактараша" (беспилотникаша – ред.) аьхьначу оьрсийн техникан ковранаш гира суна.\n– Украине кхачар проблемаш йоцуш нисделирий хьан?\n- ХIаъ. Норвегехь массара къобалйо Украина. Норгаша царна гIоьнна кеманашна дуьхьала йолу францхойн ракеташ елла. Иза машаре нейтралан пачхьалкх ю. Амма кхузахь дакъа лаьцна. Кхуза Австрера вагIахь, юхавирзича проблемаш хила мега, ур-атталла гIуда тоха а тарлора, иштта ду Германехь а. Амма Норвегехь хьо оьрсашца тIом бан новкъаволуш ву ала мега, лартIахь реакци йийра ю цара.\nПольшерчу дозанехь оха элира тхо муьлхха а гIодан доьлхуш ду, ур-атталла тIом бан а аьлла. Полшхоша чекхдовлийтира оцу минотехь. Ткъа Украине чукхоччуш элира гIо дан вогIуш ву. Сан Норвегин вахархочун паспорт ду, проблемаш ца хилира. Украине чукхаьчначу хенахь хиира, блокпосташкахь хIора денна хуьйцуш йолу паролаш ала езийла.\n– Шу лелачу гIаланашкарчу наха хIун дуьйцу, шу дахкарна муха реакци йо цара?\n- Аса массанхьа суо нохчо хилар билгалдоккху. Цхьаболучарна со вевза, самукъадолу со а, сан накъостий а Украинехьа хиларна. Киевехь со машенан сервисан белхалочунна вевзира, цига чкъургаш тойан кхаьчнера тхо. Цо хаьттира соьга: "Хьо хир ма вац иза?" Ас боху: "Со ву!" Сан ютуберчу видеошка хьоьжу ша элира цо. Блокпостехь со иштта цхьана эскархочунна а вевзира, цо бохура: "Хьо гур ву ца моьттара суна". Амма хазахетара царна со Украинехьа хиларна.\nМасхадов Анзор Киевехь\nОккупацих кIелхьараяьккхинчу кхечу нах бехачу юртахь кхузткъе итт шо хир долу йоккха стаг тIееара суна. Бохура: "Ма дагахь доцу цхьанакхетар ду хIара!" Дуьйцура, цуьнан юьртарчу оккупанташлахь оьрсий а, казахаш бара, танкхой. Цара танкаш чуялайора нехан керта. Цуьнан хIусамера махболу хIумнаш лечкъийнера. Бахархой ураме арабаьхнера, нах боьлхура.\nИза дуьйцучу хенахь и зуда а яра йоьлхуш. Эскархошка шен кIантана герз ца тохар дехнера цо. Иза дийна виссира. Эскархоша шайна кхача боьхура, царна жоп делира, йисинарг картол а, хи чу йоьхкина наьрсаш бен яц, аьлла. Уьш дIа а яьхьна, бод совсориг а йийхира. Хетарехь, малар кечдан оьшуш хилла. Лачкъийначуьнца дIабахана. Оцу юьртахь цара герзаш диттина шина къоначу стагана. Цхьанна 32, вукхунна 35 шераш дара.\nДукха хан йоцуш Бучехь къизаллаш лелийначу эскархойн цIерш гIараяьхна украинхойн леринчу сервисаша. Цигахь шиъ нохчо ву, биссинарш – оьрсий, буряташ, кхечу къомах берш а. Амма зорбанаша дестийнарг дара, цигахь нохчаша дакъалацар. Оха кхетадо, тхуна тхайна а ца хета уьш нохчий, уьш кадыровхой бу, ямартхой.\n– Нохчийн диаспоран муха юкъаметтиг ю кадыровхошца?\n- Уьш нохчийн къоман ямарт нах хета. Ала мегар долуш, суна уьш оьрсийн оккупантел чIогIа бIаьргбахка ца беза. Сан дукхачу махкахошна а хета ишта. Кадыровхой кхечу пачхьалкхе баьхкина тхан къам хIаллакдинчеран агIо лаьцна. ХIунда? Муьлхачу бахьанаца? ТIом бан лаам белахь, логикаца нийса дерг дара Оьрсийчоьнан тIеман декъанна тIелатар дар, байъинчу нохчех дIадекхархьама.\nСтенна оьшу Украине эхар? Украинхоша тхуна тIе бомбанаш ца кхийсина, тхуна тIелетарш ца дина. Кхеташ дац. Ша иза ахчанна дуьхьа дацахь. Ткъа болх бан вахар гIоле ду. Iаткъамца кадыровхойн рогIе нислурш а бу. Ца водахь – хьан гергарнаш, зуда, нана юьйр ю бохуш. Ур-атталла аса кхайкхам а дIаязбинера, шун синош кIелхьарадаха, Украинан агIоне дехьабовлийтархьама агIонашна юккъехь дийцарш дан со реза хилар хоуьйтуш.\n– Нохчийчуьра куьйгалло муха реакци йина хьан Киеве вахарна? Уьш лерина хьовсу ахь лелочуьнга.\n- Со украинхойх дIакхетар иза Кадыров [Рамзанна] доккха тохар дара. Иза кхеташ вац аса кхузахь хIун леладо а, стенна веана а. Кадыровна а, цуьнан гонна а моьттура со кхуза "тиктокаш" яха веана, аьлча а, видеош яха. Амма иза сун гIуллакх дац. Ур-атталла цхьамма видео а яьккхинера, со Львове веана, маса юха а гIур ву бохуш. Амма со Киевехь ву, дуккха а Iан веана ву со кхуза.\nДуьненахь нах хIинца кхета буьйлабелла, мичара богIу кхерам, иштта нохчаша Оьрсийчоьнан агрессина дуьхьала тIом беш хилар а.\nСо кхуза вогIучу хенахь сайн нохчийн юкъараллера зIенаш тидаме оьцура аса. Европерчу муьлхха а нохчочунна тIеваха йиш ю сан, ур-атталла цаьргара гIо деха а. Оцу тIехь сан ден авторитето гIо до суна. Иза массара а къобал вора. Ур-атталла тайп-тайпана политикан хьежамаш болчу наха а. Суна хаьа, кхинболу сан махкахой а бу кхуза бахка лууш, амма легалехь, низамца а догIуш. Иштта, уьш Оьрсийчоьне дIа ца балийта а, масала, Польшано, Румынино санна.\nУкраинехьа тIом бан ца оьшу, иза бусулба пачхьалкх яц, джихад, йа гIазот дац иза бохуш, нохчий тешон гIерташ пропагандина тIехь болх бу беш кадыровхоша. Моллас Межиев Салахьа боху, Оьрсийчоьнехьа тIом бар иза джихад ду. Амма кхузахь къаьсттина украинхойн сийлахь тIом бу – шайн латтанан а, бехачу хIусамийн а дуьхьа. Уьш бакъ бу, цундела дуьнено царна гIо до.\n– Украинехь нах кхаьрда Кадыров Рамзанах, цунах "дон-дон" бохуш, цуьнан куьйгкIеларчу тIемалойх "тикток-эскархой" олу. Нохчийчоьнан куьйгалхо вовзарх лаьцна хIун эра дара ахьа?\n- 1990-чу шерашкахь Нохчийчохь дагавогIу суна Кадыров. Шен ден хадархо санна цунна уллохь лелара иза. Жима волуш шен къамелехь "дон" боху дош дара цо лелош. Цо тIом бина олу, ша дуьххьара оьрсий 16 шо долуш вийна олу, амма иза бакъ дац. Оцу хенахь цо цхьа а ца вийна, йа тIемашкахь дакъа а ца лаьцна. ТIаьхьо дестийна дуьйцура цуьнан биографих, чIогIа майра тIемало, латархо ву, Оьрсийчоьнна дуьхьала тIом бина, юха цуьнан агIоне сехьа ваьлла бохуш. Иза туьйра ду.\nОцу хенахь цхьа могIарера жимстаг вара иза. Массарна тIе а оьхуш, шен тапчана патармаш доьхура цо, герз кхийса лаьара цунна. "Береттан" а, "Глокан" патармаш оцу хенахь духкуш дара тхан, дораха а дацара. Хетарехь, ахча дацара Кадыровн. Оцу хенахь Iедале гIерташ вацара иза, ур-атталла ша цигахь хир ву аьлла а ца хетара.\n– Хьуо фронте а ваха мега элира ахьа. Герз лелон хаьий хьуна?\n– ХIаъ, тайп-тайпана – сан да тIемало, артиллерист хиларна. Кхийсархойн герз лелон хаьа, амма кхечаьрца цхьа а кхетам бац. Практикехь леладо, диц ца дина. Сайн хаарш карладаьхча артиллерехь тIом а балур бара. Тахана керла технологи ю, кхоьссина снаряд хьажийначу кхета. 155 миллиметр барам болу гаубица ю Швецехь. Ерриг снарядаш хьажийначу мете кхета цхьана хеначохь.\nТкъа Оьрсийчохь элита шена ахча доккхуш Iачу юкъанна, [Оьрсийчоьнан президента Путин] Владимира а, цуьнан олигархаша а ахча лечкъочу юкъанна техника Iад дIа лаьтташ яра, уьш тойан ахча дацара. Оцу хеначохь Германино, Францино, Израиль пачхьалкхо а тIеман агIонехула кхиамаш бохура. "Джавелинаш", "байрактараш" арахоьцура, керла гаубицаш а. ХIинца Оьрсийчоьно Украине шен шира техника чутеттина. Тхан ден тIеман декъехь суна гина техника ю иза.\n– ХIинца тIом баран кеп Нохчийчохь хиллачух къаьсташ юй?\n- Уьш (оьрсийн эскархой. – ред.) иштта ехачу ковранашца чубогIу, украинхойн и ковранаш хIаллакйеш ракеташ, "Градаш" йоллушехь. Уьш Соьлжа-ГIала ковранашца чубогIучу хена оха уьш чекхбовлуьйтура. ХIунда аьлча, да хIума дацара, уьш сацон герз дацара тхан. Уьш гIали чу а бахкийтина, циггахь хIаллакбан сацам хилира. ШолгIачу тIамехь уьш кхечу агIор лела буьйлира, дерриг хIаллакдора цара, гIали чу а ца богIуш. "Градашца", "Ураганашца" тохарш дора. Вуьшта аьлча, церан тIом баран кеп хIинца а ца хийцаелла.\n– Хьуна Путин хета хьайн коьрта мостагI, йа Кадыров?\n– Ас Кадыровна критика йо, цхьаболчу нохчаша вайн мостагI Путин ву, ма леладе и олу соьга. Амма Кадыров ямартхо хиларна суна иза кхин а чIогIа бIаьргаван ца веза.\n– Украинехь бурятхой кадыровхошца летта бохуш, хезний хьуна?\n- ХIаъ, со цец-м ца волу. Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь оьрсийн эскархоша сих-сиха вовшашна тIе герзаш деттара. Суна цхьа хилам дагабогIу: СССР-н байракх а эцна, цуьнца БТР тIехь хехкалора цхьаберш. Герз кхийса хIуьттира тIаккха. Лаьтташ ОМОН ю, ткъа уллохь йогIуш БТР ю цIечу байракхашца. И омонхой лаьттачу меттигна тIехбевллча, уьш болчу агIор герз кхосса тарлора, ткъа вукхара дуьхьал детта доладора. Царна юккъехь герзийн кхийсарш долалора.\n– ХIинца Украинана гIо деш ерриг аьлча санна Малхбузенан пачхьалкхаш ю, уьш йоцурш а. Шен хенахь дуьнено иштта Нохчийчоьнан суверенитет къовсуш гIо ца дарна вас хиллий хьуна?\n- Хилла дера! Оцу герзийн жима дакъа тхуна деллехь, оха оьрсийн эскаран букъ кагбийр бара. Тахана цара Украинан дахар а талхор дацара. Тхуна тIом бан атта дара, лаьмнаш ду, ша ландшафто а гIуллакх аттачу доккхура тхан. Тхан "джавелинаш", кеманаш хиллехьара… Трофейн танкаш бен яцара тхан, амма цхьанна а ца лаьара цу чу хаа, хIунда аьлча, уьш йогуш, лелхаш гинера. Тхоьгахь гранатометаш, пулеметаш, автоматаш бен яцара.\n– ХIун ойланаш яра хьан Охан-беттан 28-хь Киевна тIе ракетан тохар дича?\n– Ур-атталла ракета хIинцца кхуза кхетарна а кийча ву со. Сирена хезча тхайчарех цхьа а ца воьду дIалачкъа.\nДуьххьара оьрсийн-нохчийн тIом болабелча доьналла долу нохчий дIалечкъа ца оьхура. Дера сонталла ю иза. Цул сов, кхерамах лаьцна хаам бен система яцара тхан. Ракеташ, бомбанаш еттара. Кеманаш сих-сиха лелара гIалина тIехула, шаьш чудоуьйтур доцийла кхеташ хиларна – гIирс бацара. Оха йоккхачу тоьпаца кеманна йеттара.\nМаршонан къийсаме нохчий юхаберзийтар къоман юккъера схьа хила деза… Къам хIинца а кхоьруш ду\nДуьххьарчу [оьрсийн-нохчийн] тIамехь цара цкъа мацах ракеташца жIара-некъанна тохарш динера. Шортта маьрша нах белира, америкхойн журналист а йийра. Машенаш йогуш яра, верриг уьдура, лазийнарш чуьра схьабохура. Нах тIегулбеллера. Кемано юха а дирзина, кхин цкъа а оцу метте тохар дира.\n1996-чу шарахь аьхка кема схьа а дена, бомбанаш кхийса хIоьттира. Уьш юьртанна тIе эгнера, амма ца лилхинера. Пхи минот елира, тIаккха нах тIе а гулбалийтина лилхира уьш. Тхуна километр генахь дара иза.\n– Хьуо кхерамазаллехь хета ала гIерта хьо?\n- Со синтеме ву. Норвегехь кадыровхошна нохчо карийна хиллера, со вийна, дуьхьала ахча схьаэца кийча. Цунах лаьцна соьга сан да вевзаш хиллачу Кадыровн уллорчу наха хаамбира. Кадыровн гонера массара а ца во иза къобал. Ас и хаам полицига дIакхачийра, гIуллакх толлуш бу уьш. \n– Дуьнено иштта башха стенна тIелоцу Нохчийчуьра а, Украинера а тIемаш?\n– Оьрсийчоь йоккха ю, цхьанна ца леара цуьнца дов даккха. Малхбузено шен политикан а, экономикан а интересаш ларйора. Кхоьрура Оьрсийчоьнах. Ур-атталла Iарбой а, вайн динан вежарий, шайн батт дIа а къевлина Iара, Оьрсийчоьнца ловзарш леладора. Iарбойн махкахь нохчочунна цхьа а статус кхача аьтто бац цханне агIора. Цхьа а гIо ца до.\nХIинца оьрсийн пропагандано бусулба нах Американа, Европана дуьхьала боху. Ур-атталла кадыровхойн тролляш ю хийшина Iаш, масала, Америко Палестинана гIо стенна ца дора бохуш, бусулбачарна гIо стенна ца до цо бохуш. Оцу хаттарна аса доца жоп ло – Путина 300 эзар бусулба стаг вийна Нохчийчохь.\nОьрсийн-нохчийн шолгIа тIом болуш Америкехь Гезгмашин-беттан 11-хь хилла теракто хийцира дуьненан нохчашка йолу ойла. Верриг вайх дIакъаьстира, радикалан исламаца, Усама бен Ладенца зIенаш хиларх кхерабелира, хIунда аьлча, Оьрсийчоьно вайх террористаш аьллера.\nДика ду-кха хIинца дуьненахь нах кхета буьйлабелла, кхерам мичара богIуш хилла а, нохчаша Оьрсийчоьнан агрессина дуьхьала тIом беш лелла хилар а.\n– Хьан да тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара гIо доьхуш хьийзачу хенахь, дуьне реза хIунда ца хуьлура орца даккха?\n– Оха бусулбачу пачхьалкхашка гIо доьхура, иштта, ерриг Европан пачхьалкхашка а. Гуьржийчоьно а дош ца олура, Оьрсийчоьнца ловзарш леладора цо. Оцу хенахь Тбилисино тхуна гIо динехьара 2008-чу шарера тIом хир бацара. Оцу хенахь и шизофреник ца сацийра, тIаккха тахана Украина хили. СемаIашкара, Алдера маьрша нах байъар Бучехь хиллачул а къиза дара. Оьрсийн эскархоша цигахь инзаре хIуманаш леладора.\n– Украинхой дог тешна бу, Оьрсийчоьнна латтон дуьхьало церан толамца йоьрзург хиларх. Нохчашна тIехь муха лар юьтур ю оцу гIуллакхо?\n- Путинан режиман чакхе тIекхачахь, Кадыровн чакхе а хIуттур ю, цуьнан марионеткан. ТIаккха тхан пачхьалкх юхаметтахIоттон аьтто хир бу тхан. ХIинца ур-атталла тхан Европера кегийрхой бу цига баха лууш. Цхьаберш Туркойчуьра бахка лууш бу. Къамелаш до, вайн цIахь тIом баккха беза бохуш. Оцу наханна баккъала болу тIом ца гина шайн бIаьргашца. Пхи эзар нохчо вайн латтанаш схьадаха веъча, царех эзара кхелхар ву, вайн мостагIчун ткъа, йа шовзткъе итт вуьйр ву. Амма жамI муха хир ду? Хир а дац, Iедалехь Путин мел ву.\nМаршонан къийсамна нохчий юхаберзийтар къоман юккъера схьа хила деза. Цхьа а гIаттам бан аьтто бац, йа тIамехь толам бакхха йиш яц дерриг къам тIетайна ца хилча. Къам хIинца а чIогIа кхоьруш ду.\n– Кадыровн уллора цхьаъ иза дIаваккха гIертарг хилар тIедуьтий ахь?\n– Иза хила йиш ю! Хаац, муьлхачо, амма шен гонах а кхоьруш ву иза. Соьлжа-ГIаларчу суьрташка хьовсал – цуьнца лаьттачу нахехь йолу тапчанаш чохь патармаш дац. Иза кхоьруш ву.\n– Оппозицин блогерца Абдурахманов Тумсоца, бакъоларъярхочунца Садулаев Мансураца пресс-кхеташо елира ахь Бельгехь, цигахь элира, Европерчу нохчаша кадыровхой а, церан Украинана дуьхьала тIом а къобал ца бо. Дийцахьа, хIун Iалашонца хIоттийна яра и пресс-кхеташо?\n- Ямартхой тхан къоман кIентий боцийла дIахаийта гIертара тхо. Тхо доьналлица онда дара, тхайн нохчийн истории ларйора оха. Тхуна цкъа а ца дицделла тхуна тIехь Сталина динарг, тхуна дагайогIу депортаци. ТIаккха цхьамма ямартло йо – кадыровхой мостагIчун агIоне бовлу. Цул сов, цара массарна а гойтуш нах сийсазбо, зударшна етта.\n[Украинера] тIом болабелча кадыровхойх "нохчий" элира, церан къизаллех лаьцна яздора. Сан а, кхечу блогерийн а болх тхуна уьш нохчий ца хетийла украинхошка дIакхачоре хьажийна бара. Уьш ямартхой бу, нохчийн маттахь кхамел дийраш.\nСо теша Путино зарратан герзах пайда эца мегарг хиларх. Ур-атталла аса сайн бевзачу нохчашка хоьттура, цаьргахь противогаз юйла\nМа-дарра аьлча, уьш оьрсийн эскархой бу. Цхьанхьа яздо "нохчийн полици", йа "нохчийн эскархой" олий. Амма Нохчийчоьнан къаьстина эскарш дан а дац, оьрсийн бен. ХIинца дукхахберш кхета буьйлабелла. Тхан белхан жамIаш хаало суна. И дIадуьйцу оха хIинца а. Дукха нохчий бу Оьрсийчоьнна дуьхьала тIом бина хилла. Царна лаьара кхуза схьа а баьхкина, оьрсийн эскарна дуьхьала тIом бан. Амма цара ойла ца йо, тIаьхьо Европерчу Iедалшца шайн проблемаш хила мегара аьлла.\nОьрсийчоьно Украинехь лелийнарг "геноцид" лоруш сацам тIеэцна Украинан [Лакххарчу] Радано. Лаьара, нохчийн къомана дуьхьала лелийна геноцид тIелацийта а. Иза Оьрсийчоьнна Iаьткъар дара.\nОьрсаша тхан Нохчийчохь лелийнарг а, кхузахь, Украинехь лелориг а нахана дIагойтуш, проект юкъаяккха дагахь ву со. Оха инзаре эшамаш текхна. Кхеташо, йа гайтам хIоттон. Проектана "Оьрсийчоьнан тIеман зуламаш" аьлла, цIе а туьллуш. Гуьржийчоь а, Украина а, тхо а вовшахтухуш. Кхаа тIеман гайтам [хIоттон].\n– Украинера тIом дIабахбаларх лаьцна хIун аьлла хета хьуна?\n- Со тешна ву, и шизофреник соцург ца хиларх. Со теша Путина зарратан герзах пайдаэца мегарг хиларх. Ур-атталла аса сайна бевзачу нохчашка хоьттура, цаьргахь противогаз юй. Цхьанхьа ю элира цара соьга. Уьш шайн уллохь латтайе элира аса. Бакъ долуш, противогазо химин тIелатар дича гIодан мега, амма радиацих кIелхьара валалур вац. Цхьа аьтто балахь бен.\nОьрсийн эскаро Украинерчу маьршачу нахана дуьхьала лелийна зуламаш дуьххьара Охан-беттан 13-хь Американ президента геноцид ю элира. Стигалкъекъа-беттан 9-хь Джо Байдена "тIеман тийсадаларш чекх довллалц" украинхойн эскарна ленд-лизехула тIеман гIирс дIакхачоран низамна кIел куьйгяздина.\nОьрсийчоьнан политикан а, тIеман а ницкъаша Нохчийчоьнан бахархошна тIехь дина зуламаш ца хьехорна дуьхьал пикет хIоттийна Европехь бехачу нохчийн диаспоран векалша. Гаагерчу Дуьненаюкъарчу бехктакхаман кхелан гIишлонна хьалха дIаяьхьна и акци. Митингаш вовшахтуху дуьненаюкъарчу "Машар а, адамийн бакъонаш а" ассоциацин президента Ибрагимов Саид-Эмис а, тIе ца эцначу Ичкерин архьарчу урхаллин куьйгалхочо Закаев Ахьмада а, цуьнан накъоста Солтыханов Алим-Пашас а.\nЧугIоьртинчу оьрсийн эскархошна дуьхьала Украинан агIо лаьцна тIом беш шиъ нохчийн шайн лаамехь тобанаш ю - Дудаев ДжовхIаран а, Шейх Мансуран а цIарах батальонаш. Кадыров Рамзанан кхерамаш тийсарал совнах, Украинан Iедал а ду царна тIаьхьдаьлла – дахначу шарахь къоман кхерамазаллин Кхеташоно нохчийн эскархошна дуьхьала санкцеш ехира.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Хала хьал делахь риба лело мегар дуй? Коьрта агIо\nАссаламу Iалейкум! Олхазар, ас хьа сайт тIе в общий раздел яздинера сайн хаттар, амма хьа хан ца хуьлуш хир массаьрга жоп дала, амма ас чIогIа доьху хьоьга, хьа йиш елахь жоп даларн. Хаттар даг доийту ас. Тха доьзаляхь хал положений ю, финансово, болх беш сан да бен вац иза а уже жима стаг вац, а сан пока нийса ца ло болх цани хал. ТIаьхьарчу хенахь хал ду уже ваха, декхарш ду, кхаба дезаш масийтта стаг ву. Цхьа вариант нисйелира сун кредит под залог недвижимости бохуш. Дика ахча ло цара, и Дели пурбанц дика раскрутиться далур дара соьг, сай дена гIо деш, кхиболу доьзахлошан гIодеш, ткъа болх дIахутуш. Амма и кредит хьарам хIума ду боху, ткъа вай Исламехь цхьацца долу хьоляхь послаблениш ма юй, масала суна маьждиг чох хезнер хьагалла леш хилча гонах цхьанха хи ца хилч вино ма меги, мацалла леш хилч гонах цхьа юург ца хилч хьакхи жижиг даъ меги и т.д. Даже Халифат йолчхенах хIума лачкъийнарг карвеъч цун куьйг доккхуш ца хилла нагахь санна и хIум лачкъинарг бедняк велах, ша кхи да хIум доцуш виса висан цо и динях йа Пачхалках экономически упадок хилч и куьг отрубать ца даитор бох амиро нахан хал дуй хууш долу дер. Цундер бах ас, ишт сан холе хьаьжч дакха меги и кредит, хIума лачкъош ма ваци со мухха делахь. Ишт дякхан долу кредит халял санна лоруш хир дуй суна, къа-м летар дац? ЧIогIа собар деш ву хьа жоьпан, сан ваш! Жоп:\n- Хьайн Делах кхерар совдаккха хьажа хьо, дика Iамалш йарца а, вочух ларваларца а, Дела реза воцучу хIуманна генаваларца а, бакъдолуш, Делах кхийринчунна цунна ца моьттучу кепара рицкъа ло хьуна Дала. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Шен сийлахь Къуръан тIехь:\n[АллахIах кхийринчунна Цо паргIато лур ю (некъ гойтур бу). Цо рицкъа а лур ду цунна, цунна ца моьттучу агIор; АллахIана тIе болх биллинарг - Иза тоьаш ву цунна (гIо дан)).\n- Деле гечдар дехар совдаккха ахь, бакъдолуш, Деле гечдар дехар совдаккхаро рицкъа совдоккху хьуна. Лекха хинволчу АллахIа аьлла, Нухь пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) шен къоме аьлла хилларг дуьйцуш: [Ас элира: Гечдар деха шайн Деле! Бакъдолуш, Иза Гечдийриг ву шуна! (ДогIанца) стигал тIеелхор Цо шуна. Даьхни а, доьзалш а совбохур бу Цо шуна; бошмаш а лур ю Цо шуна, татолаш а лур ду Цо шуна).\nОцу айатийн маьIна деш, Имам Ибн Касира (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Нагахь санна аш АллахIе тоба дахь, аш Цуьнга гечдар дехахь, шу Цунна муьтIахь а хилахь, рицкъа совдоккхур ду Цо шуна, стиглара беркаташ а делхор ду Цо шуна, лаьттара беркаташ а хьаладохур ду Цо шуна, ялта а хьаладолуьйтур ду Цо шуна, хьайбанера шура а хуьлуьйтур ю цо шуна; даьхни а, доьзалш а лур ду Цо шуна, шайна чохь тайп-тайпана стоьмаш долу башмаш а хуьлуьйтур ю Цо шуна, царна чохь лелаш татолаш хуьлуьйтур до Цо шуна». Имам Аш-Шавка́нийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Оцу айатехь тешалла ду, Деле гечдар дехар – догIа даийтаран а, тайп-тайпана рицкъанаш хилийтаран а уггар даккхийчу бахьанех цхьа бахьана хиларна».\n- Хьайна Дала деллачунна а, хьайгахь долчунна а дагчохь реза хила, АллахIана хастам а бе, Цо хьайна деллачунна, иза кIеззиг бен дацахь а. Хьуна Дала делларг шайна ца делла дуккха а адамаш дуй диц ма де, дуьнена тIехь хIора дийнахь бохург санна мацалла леш адамаш дуй а диц ма де. Иштта ойла еш хьо хилахь, Дала хьайна деллачунна Цунна баркалла эра ду ахь, Цунна хастам а бийр бу ахь, иза мел кIеззиг бен дацахь а. Ткъа лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[Ткъа нагахь санна аш шукр дахь (баркалла алахь), Ас совдоккхур ма ду шуна. Ткъа аш керстадахь, бакъдолуш Сан Iазап чIогIа а ду).


Марсхьокху-бутт 01, 2021\nДозанал арабовлучу заманчохь хьовзам бала тарло декхарелахь хиларна Оьрсийчоьнан 7,2 миллион бахархошна, хаам бина "Новости" агенталле профессионале коллекторийн Къоман ассоциацин (НАПКА) президенто Мехтиев Эльмана. Арабовлар дихкинчарна юкъахь бу 30 эзар сом гулделла 90 дийне бевлла пачхьалкхан бахархой аьлла Мехтиевс.\nЦо дийцарехь, хIора ялхолгIа декхархочун аьтто хир бац пачхьалкхера аравала, нагахь санна кредитхошка кхелан сацам кхачахь. Оцу хьолах ларвалархьама, пачхьалкхана декхаре болчу Оьрсийчоьнан бахархоша, шаьш новкъадовлале 10-14 де хьалха хьовса беза, шайн цIе суьдхойн пурстоьпийн Федералан урхаллан базехь юй, хьехна НАПКА-н президенто.\nАрабовлар дихкинчарна юкъахь бу кредиташ шен хеннахь дIа ца делла а, ял яланза а, коммуналан декхарш тIехь долу а бахархой.\nНекъан хьовзам боцуш дIаваха бакъо хир ю, нагахь санна, и стаг дарбанна воьдуш велахь, амма, билггал шен Iалашонех тоьшалла гайта дезар ду цо.\nФедералан низамца а догIуш, 30 эзар сом пачхьалкхана декхар волчу стагана дихкина ду Оьрсийчуьра аравалар. Нагахь алименташ дIа ца делла, я цхьаьннан могушаллина зен дарна, я бахам хIаллакбина хьаьрчина ахча 10 эзар соьме кхочуш делахь а болх беш ду и дехкар.\nМахкара арбовлалур бац и нах буьззинчу барамехь декхар дIадаллалц.


Довхой - Сердало\nДи сайрангахьа лестадар, буракех машин а етта, Саварбик кхай т1ара волавелча. Делкъийга доладеннача дог1ах дукха ха ялалехьа лоа а хинна к1айденнадар кхаш а гонахьара довкъаш а. Дика аьттув баьннаб совхоза отделене болхлой: йоачан хилалехьа буракаш чуэца кхийра цар. Т1еххьара машин я Саварбика хьор. Кхоана кхычахьа хьожавергва из. Мичахьа хъожавергва хац.\nВешта, х1анз цо хьоча наькъал халаг1а хургьяц цхьаннахьа а. Боккхача новкъа ваьлча-м хийцца станце г1оргвар Савабрик. Цхьан хана жаг1а била хиларах хийцца машин йохалургйолаш ба никъ. Цхьабакъда, х1анз-м хала вода из: лоа улле а, к1ал хотта ба. Цкъаза цхьан метте латтийс машин. Т1аккха кхестача чархашта к1алхара д1аухача цицхаша къоарзду т1ехьанхкара лоа.\nЭггара т1ехьа а боккхача новкъа йоал машин. Доккха са а даьккхе, кий хьал а тетте, пхьош хьекхе хьоцар д1адоаккх Саварбика.\nДукха ха яц шоферий курсаш а яьха из автобазе балха вена. Тахан санна хало т1акхаьчаяц Саварбика ше цхьаь болх беча шин к1иранна. Бакъда, т1ехьашка ваккханзар из цу халоно. Шийна доккха х1ама караг1даьлча санна хет з1амигача сага. Х1анз бе хетац цунна, кхоана ше миччахьа хьожавой а.\nХийцца йода машин, кастта станце кхоачаргва Саварбик. Йийкха яларе, гуш хургьяр станци. Цхьабакъда, х1анз-м станци меттел, цул гapгaгla улла юрт а гац. Листа делхача лайво дохк доаллаш санна хетийт.\nЦ1аьхха хьалхашкахьара цхьа 1аьржа х1ама хьакъад. Юххьанца къоаста ца луш хиннача цох, дукха юкъ ялалехьа, машин хул. Машин ше йолччара меттахьа ялац. Цхьа хьовзам хинна шофер латтилга хайра Саварбика. Сихаг1а цунна д1ат1акхача а новкъостал де а ч1оаг1а сагота ва из. Шоайла новкъостал деш шоферий 1аьдал долга хов Соварбика. Х1анз из новкъостал дича, шийх бокъонца шофер хинна ваьннарг лерх1 цо.\nД1ат1акхоаччашехь машин соца а йийя 1окхоссалу Саварбик. Машина уллув латтар б1аргкхетташехьа вайзар цунна. Из вар района культуран отделера Мурад. Ши шу хинна а 1ацар Саварбика из вовза. К1ирвенна Саварбикагахьа хьахьежаш латта из, ц1аьхха д1авийрзар.\nЧ1оаг1а г1адвахавар Мурад шийна духьалйоаг1а машин б1арга ейча. Т1еххьашка цхьацца чарх мара ца йоаллача грузовикаца Iyppa денз юрташкарча клубашка кинофильмаш д1а-са кхухьаш лийннав из. Х1анз цхьаькханахьа дихьача ваьннав. Тамаш я-кх ханахьа воале — камера хеца а енна, 1ов1ашкаяхай т1ехьашкара цхьа чарх. Д1айолла сов камера а яц. Тиша я культуран отделерча машинашта латта чархаш а камераш а. Тоа е 1уррехьа а совхозе йихьаяр камераш. Царга хьийжача, д1ахьокха кинофильмаш а доацаш юсаргьяр клубаш. Духьалакхийттача шоферо гlo дерг ма дий яхаш хиннавар Мурад из хьат1акхаччалца. Цхьабакъда, х1анз цох а дог диллар.\nМурад вайзача, цхьан юккъа 1оваьннача латтийс Саварбик, т1аккха майрра ког а ловзаш д1ат1аволалу. Мурада шаьра хьахоз т1ехь-т1ехьаг1а гаргадоаг1а цун когий таташ, цхьабакъда юхахьажац. Кабинка чура д1оаг1а, монтировка е моллаг1а аьшк бе йолла дагадох цунна. Шийх кхеравенна ийцай, аьнна, Саварбика хетар кхераш, ше латтачара меттахьа ца воалаш 1а. Наж санна ч1оаг1а саг ва Мурад. Бе в1алла х1ама еце а, ший низах теш из. Цудухьа сатийна ва. Сатийна вар из когий таташ геттара гаргаг1ертача а, шийна уллув «1ассалам-1алейкум!» оалаш хезача а.\n— Ва 1алейкум-салам, — аьнна, эггара т1ехьа а Саварбикагахьа д1ахьож Мурад.\nСаварбик хецаеннача чарха т1авода.\n— Хьа х1ана яккхац 1а ер? — аьле, чархах ког 1отт цо.\n— Сенна йоаккха из хьа? — Кабина йолчахьа д1аволалу Мурад. Г1улакх-м дац цун цига, х1аьта а ше юхера д1аваьлча, Саварбик вахар догдоах-кх цо.\n— Запаска еций хьога? — аьле, т1ехьакхайк Саварбик.\nРаьза вац Саварбик: «Аьттув баьннача мотте нийсде дезаш тхона юкъера дов из доллашехьа, укханна г1улакх де г1ерт со… — эккх цун дагахьа. — Х1аьта ер-м согахьа хьахьажа а мича ваш. Сох дош ца хетилга да-хьог1 укхан из? А, фуннаг1а дале а, новкъостал де деза...».\n— Хьаяккха чарх, сога я запаска! — Ший машинагахьа д1аволалу Саварбик.\nКабина чура ц1арац1ура хьа а ийце, чарха т1авода Мурад. Цецваьннав из Саварбика леладечох. Х1анз цунна юхера д1аваха з1амига саг ши шу хьалха цунна вовзаш хинначоа юхе ч1оаг1а хувцавеннав. Г1ар а сомъеннай, юхьмараж а б1арахьажар а ц1енхаштта къонахчун даран1 санна да.\n… Района культура ц1ен лакхача цемента уйчен т1а в1ашаг1кхийтар уж шиъ цу сарахьа. Хоза сайре яр из. Шорттига лоамашта т1ехьашка д1алечкъар малх. Цхьан юкъа, йоккха йийзача ц1еро санна, сийрдаяьккхар цо сийнача сигален йист. Юрта юкъе г1олла чакхйоалача улица й1оахалла хьалхьежача лакхача коана1арех тара хетар Мурада лоамий дукъ. Цигахьара г1ийло хьахьекхача михо безаме дег1 хьестар. Юрта юкъе даг1ача, гобаьккха лампаша сийрдадаьккхача культуран ц1ен гарга ме г1орт, баьдег1а хетар лоамаш. Кастта Мадинатах ший б1аргкхетаргболга дагаухаш г1озвувлар Мурад. Городе ший машин тоаеш даьккхача иттех дийнахьа из ца гуш ч1оаг1а саготденнадар цун.\nСарахьа ше ц1акхаьчача, ц1ена барзкъа т1адувххал мара юкъ ца йоаккхаш, йо1 балхара чуухача новкъа ваьлар Мурад. В1аши дош кхоссал мара юкъ яккханзар цар цхьана. Латта йиш хилча, в1алла к1орда ца деш, дии бийсеи в1ашаг1хетта латтаргбар уж. Х1анз а духьале ю ширача 1аьдало, парг1атта в1аши б1аргаго а къамаьл де а дитац йо1и з1амига саги, наьха б1аргех лорабала безаш хул.\n— Тховсара кино.., — аьнна йолаелар Мадинат. Культуран ц1ен уйчен т1а кхо-виъ з1амига саг латтар. Царца вар Саварбик а. Цо толх а айир из хоза ахкан сайре...\n— Ер я камера, — аьнна, вена т1еххьашка хьаэттача Саварбика юкъаг1йоах уйлаш. Д1оаг1аца ше хьахьувзаеча фента т1алатт Мурада ши б1арг. Саварбик вахача дикаг1а хет цунна. Ший бе йоалла камера хьаелча, ваха мукъа ма вий из, цхьабакъда Мурада караг1далац юха а кхайда цунгара из хьаэца. Тешац из Саварбик шийна дег т1ара новкъостал де лаьрх1а хиларах. Мурад юхакхайдача, вела а къежа: «Дагайоаг1ий хьона из сайре?» — цо оалий а мича хов.\n«Сона-м дагайоаг1ар из сайре, хьона йоаг1ий-хьог1 из дага? — йоах Мурада ше-шийца. — Дагайоаг1е, сона г1улакх де х1ана г1ерт хьо?»\n… Шийна т1ехьашка латтача Саварбика шортта шокарца лекха йиш хоз цунна. Культуран ц1аг1а д1ачуйодача шин йо1а т1ехьа а хьежа, цо теха шок дагаера Мурада. Раьза воацаш Савабрика б1ара а хьежа, йист ца хулаш, сатехар цо цу хана. Геттара дегаза хийтар Мурада Саварбика т1аювха кога хьакхингашка 1о ца кхоача готтига г1онаш дола хачи а, йоккхий ч1егилгаш йола коч а, михо дужадаьча к1их тара йола керта т1ара мосаш а. Хьалхарча бус кино баьхкача наха а к1ордавайтар цо ше. Дикка наьха уйла экрана т1а хьахьокхачунна т1аяхача хана, ца доаг1а дош а кхессе, уйлаш юкъаг1йоахар цо. Г1аьле лотайича саго х1ама а аланзар цунга. Контролеро д1айоае аьлча, ла а дувг1анзар.\n«Ше даьр могийтандаь да-кх укхо леладер, — йоахар Мурада ше-шийца, Саварбика б1ара а хьежаш. — Шийна тоам бар да-кх укхо дер. Ше мара, кхы саг ца лоарх1илга да-кх из. Х1анз мехкарашта т1ехьа шок техар. Из а магййтар. Х1ана могийт из? Укхох ца вухьилга да из е укхунга х1ама аьлча, вайнаьха 1аьдалаг1а дов хьер кхерилга да из? Е х1аране саи-саи фу г1улакх да яхилга да? Укханна-м кхы вог1адар а караг1даргда. Ер ца1 хинна а 1ац. Цудухьа к1езига ух мехкарий кино, цудухьа уха хургбац-кх уж художественни самодеятельносте а. Ер моргаш укхаза кхестандаь йойта хургьяц-кх Мадинат а цунна юкъе. Укхо-м цунна т1ехьа а ма тохаргйий шок, во дош а кхоссаргда.\nИз бакъде воаллаш санна, х1етта кино д1ачуйодача йо1а т1ехьа а хьежа, велавелар Саварбик.\n— Сона моттиг лацалахь!..\nЮха а хьежа, йист ца хулаш йолаелар йо1.\n— Сога х1ама доаллаш санна юха-м ма хьежий хьо, — аьлар Саварбика.\nМеннача сагачох тара хийтар Мурада цун оаз.\n— Фу ях 1а цунга? Хьа цунга фу доалл? — аьлар цо.\n— Хьа фу г1улакх да соца, аз фуннаг1а яхе а? Хьа фу хул из?\n… Хьаяккха аьнна Мурада хьаозаяь чарх цхьан оаг1орахьара д1алоац Саварбика. Мурада чарха чура камера хьайоаккхашехьа, гош т1а 1олох а венна, шийгаръяр д1ачуте1ае волалу из...\nКамера д1аелла ваьлча хьал а г1етте, насос хьа а ийце, чарх ювса волалу Саварбик. Цкъа насоса 1от1адезлуча, т1аккха хьалнийслуча цун диткъача, лакхача дег1а б1ара а хьежаш, уйла еш латт Мурад.\nЮха а из йо1 шийна гуш санна хет цунна. Саварбика раьза йоацаш б1арахьеж из...\n— Хьа фу хул из? — хетт Саварбика ца вашаш Мурада б1ара а хьежаш.\n— Х1ама а хилац.\n— Ца хуле, волччахьа латта.\n— Со волччахьа латтий-м ховргда хьона, кхы хьо укхаза цу тайцара кхалсагага йистхуле...\n— Фу д1ргдар 1а сона йистхилча?\n— Ховргда хьона аз фу ду-м. Нах юкъе а лийлха къоастабир.\n— Сийсара кино 1а леладаьчоа а сатехар аз хьона! — аьнна, п1елг оагабир Мурада.\n— Аьъ, иштта майра ва хьо? 1овалал уйчара, хье ма1а вале, — аьнна, киса кулг а делла, сихха лаг1аш т1а г1олла 1оволавелар Саварбик.\n— Хьох кхера а венна укхаза 1ергвале.., — аьнна, цунна т1еххьа Мурад а волавелар...\n— Мурад, юхавалал, — аьнна, цхьан з1амигача саго юхаозавир из.\n— Варгвац цкъа укхо фу ду ца хьожаш-м, — аьнна, карарваьлар Мурад.\n— Аз фу ду-м ховргда хьона, — Саварбика кисара кулг хьалдаьккхача, къегача урсах б1аргкхийтар Мурада. Т1акхийтта цхьарс хьовзабаь, узамаш дайтар цо Саварбикага. Т1аккхд бера урс 1одежар...\n— Хьаял сога, — Саварбика бе йоаллача насоса д1ат1акховд Мурад.\n— — Сабарде, к1аьдвеннавац со-м.\nДикка ше к1аьдвелча мара Мурадага насос д1аяланзар Саварбика...\n— Кхы са дий хьа? — Саварбика пхьарс д1а ца хецаш, 1окхайда урс хьалъийцар Мурада.\nК1аьдвенна вувхьаш латтача шийга Мурада х1анз а: «Кхы са дий хьа?» — яхаш санна хет Саварбика...\nЦигга т1анийсвеннача дружиннико новкъостал а деш, милице отделене д1авигар Саварбик.\n«Цунна суд йойя, дов хьахьувргда-кх сога, — йоахар да1ахь Мурада отделенера ше аравоалача хана. — Ловча хьувлда из. Цу ширача 1аьдалга юхахьеже, хьалха д1авохалургвац...».\nЦхьа шу суд йир Саварбика. Из ярга хьежаш ваьг1ача санна, сихха венача цун даь-веший во1а 1азе, нагахьа санна Саварбик ц1а ца воаг1е, пхьа Мурадага боаллалгеи, ц1авоаг1е, шийна даьр цо ше ц1ахьоргдолгеи хьа а хайтар.\nЦхьа шу гаргга ха я Саварбик ц1авена. Каст-каста б1аргагу из Мурада культуран ц1аг1а, бакъда хьалха хинначоа чо тара а вац. Мурад шийна ца вовзаш санна т1ехвувл из. Мурада-м хов ше цунна вовзилга а цох лоравала везилга а.\nКхыча юрта бахача гаргарча наха йоах: «Хьавала цу районера, цхьаькъа ма ваха цига, нахаца дов а ма дий хьа».\n— Цу довнах-м кхерацар со, — оал Мурада.\n— Хьо ца кхере а, вайнаха дита-м дитац шоашта даьр. Хьо во а ма иккхав хьай г1улакх доацача юкъе.\n— Харцахьа лела саг соцаваьв-кх аз.\n— Иштта ларх1ац из вайнаьха 1аьдалаг1а.\n— Ширача, мурденнача 1аьдалаг1а яхий оаш? — аьле, кулг тосс Мурада. — Шоай хьашт долчча бесса ларх1а мукъа ба-кх уж.\n— Лоралуш хила веза, атта тийшача балхах х1ама дергда… «Тийшача балхах х1ама де лаьрх1а вале-м, х1анз аьттув ма бий укхун», — йоах Мурада ше-шийца. Вукарвийрза насосаца болх беш воаллача цунна б1арга а гац шийна юххе латта Саварбик. Мурада хац шорттига кисара урс хьа а даьккха, шийна тоха кийчвенна из латтий. Монтировка а гац Мурада б1арга. Саварбика бе йоаллий-хьог1 из? Х1аьта а д1ахьажац Мурад цунгахьа.\nЦхьабакъда, Саварбика-м Мурада шерача букъа б1арг т1ерабаккхац. Даь-веший во1 1ази шийна юххе вена хьаэттача санна хет цунна. Т1ачувх из Саварбика. «Вай ц1ен меттел, тайпан саго а шийна даьр дита моттиг яц. Иззал мара хьай къонахчал деце, во-м даьра хьийзав хьо урс а даьккха. Корта к1айбенна со г1оргва хьа дов нийсде?» «Саг ваха везац, айса нийсдергда аз», — йоах Саварбика. «Шу дала-м доалл хьо ц1авена. Мала тешаргва, аьттув ца боалаш иззал ха д1аяхай, аьлча?»\nАьттув ца боалаш-м лийннавацар Саварбик. Массаза б1аргавайна хургва цунна Мурад культуран ц1аг1а.\nАьттув-м х1анз ама бий Саварбика. Урс деце а, мукх доадл цун киса, хьалверза а юхадухьалъотта а Мурада кхелехьа, шозза, кхозза тоха кхувргда. Т1аккха цун духьалъотта низ а хургбац. «Къонах ва!» — аргда 1азе. — «Фу бахьан долаш тох аз из?» — «Аьъ, фу бахьан долаш яхилга фуд? — аьле, т1ачовх 1ази. — Хьога цо набахта даккхийта шу? Из деций бахьан?»\n«Цу хана укхо са бера урс д1адаьккхадецаре фу хургдар? — яхаш уйла ю Саварбика. — Цхьан шера т1а соцаргдацар из т1аккха, е ц1енна а, е наха а пайдана воацаш лелаш хургвар. Х1анз ер санна шофер ва со а. Ер ва-кх са харцахьара никъ хоадабаьр...»\n«Айя, фу дувц 1а, доккха эхь ма дий вай ц1ен цо даьр! Вайнахьа 1аьдал довзаций хьона?» — «Довзац из 1а дувца 1аьдал-м, — яхаш, хьажаюкъе шод бехк Саварбика. — Е довза безам а бац».\nНасоса т1акховд Саварбик.\n— Яьннай ер-м х1анз, — йоах Мурада, вувхьа а вувхьаш. — Хьо гlo. Х1ана латт хьо?\n— Кхувргда са-м.\nЙийса яьнна чарх Мурада хьалъураоттайича, цхьан оаг1орахьара д1алоац Саварбика а. Шинне а дехьареи сехьареи хьа алаьце, д1айолл цар чарх. Цхьабакъда, в1аши б1арахьажац. Шраш доаха са а хоз шиннена а, баламаш в1ашаг1кхета дукха х1ама а эшац, алхха б1аргаш да-кх в1аши лечкъаш.\n— Г1о х1анз, — йоах Мурада, чарх д1аоттаяь яьлча. Эггара т1ехьа а б1арахьож из Саварбика. — Хьаштдоацаш гоавир аз хьо. Баркал хилда хьона. Никъ дика хилба хьа.\n— Х1ама дацар из-м, фуд гайча, — кулг а тессе, ший машин йолчахьа д1аволалу Саварбик.\n«Вай, венна вилла хьо. Саг вац хьо1» — 1азе оаз хезача сайна хет Сайарбика. Г1а бехкабелча санна юхасоц из, т1аккха ц1аьхха юха а вийрзе, Мурада т1аволалу. Мурад цо леладечох ца кхеташ, б1арахъежжача латт. Ше д1ат1акхоаччашехьа, к1ирвенна Мурада б1ара а хьеже, кулг д1акховдаду Саварбика.\n— Хьа а хилба, Мурад, никъ дика!\nШийга хьакховдадаь кулг бе а делле, цхьан юккъа цецваьнна ше д1ахо фу аргда ца ховш латтийс Мурад, т1аккха, йист а ца хулаш, то11авийя Саварбик марх1а волл.


Хебарийн некъаша дерина\nхьан куьйгаш, нана,\nДеза ду суна уьш\n– сан ирсан хьоме ши теш.\nГенарчу Г1ум-Азехь тхо кхиош\nмел хьегна бала,\nХьайн кийрахь къуьйлу ахь,\nб1аьрхиша дог делхадеш…\nМаржа нохчийн Нана! Хьуна ца гуш, хьуна т1е ца х1уттуш х1умма а дисний-те?\nДала хьайна мел дина дика цхьана буйна дерзийна лийлира хьо, ц1ийнах, доьзалах, гергарчарех яьлла, т1амо чахчийначу нохчийн ярташкахула, г1алийн урамашкахула. Х1инца санна, 1944-чу шарахь дорцехула, хьайн рицкъан да йоцуш йохийна махкаха яьккхира хьо. Хийла дена, йиша вешийна т1аьхьа, хеназа уьш 1ожалло д1абуьгуш, г1ийла б1аьрг бетташ б1аьрхиш ледийна ахь.\nМаржа нохчийн Нана…\nДиканна а, вонна а цхьатерра собар долуш, дог ч1ог1а а, дог к1еда а хьо бен кхин хир юй-те кху Дала Шен серло ца кхоочу доккхачу, декъазчу дуьненахь?\nНеврехь ехаш ю исс беран нана Астамирова Напсат. Цуьнан хершнаша деринчу шина куьйге хьаьжча, ца дийцича а кхетар ву, иза цуьнан дахарехь хьаналчу къинхьегамо йитина лар юьйла. Вай дохийна махках дохучу хенахь итт шо кхаьчна яра Забурин йо1 Напсат. Бераллехь шена мел гинарг, лайнарг, харцо, къизалла дагалеца йоьлча, дуьне ца духуш х1унда дисар-те бохуш ойла хилла Напсатийн.\n– Делан диканах тешаш, Иза даима дагахь латтош хиларна, нахана хиллачул бен зен-зулам доцуш кху хене девла тхо. Дала динчунна реза а хилла, Цо делларг къобалдеш т1е а эцна. Хьанна моьттура, со кху хене яьлла, сайн берийн, берийберийн дика хьоьстуш лела Дала могаш-маьрша кху дийне кхачор ю? Далла бу хастам! – дерзадо шен къамел Напсата.\n– Тхан деначулла а хало алссам кхаьчна аьлла хета суна тхайн нанна, – дуьйцу цуьнан йо1а Замана. Кхин х1умма а ца хилча тхо кхииний цо. Сайн доьзал кхиъчий бен ца хиъна, ненан декхар мелла доккха хиллий.\n1958 шарахь ц1а дирзича цкъа Со1ди-К1отарахь, т1аккха Шелковски районехь 1ар-дахар нисделла Напсатг1еран доьзалан. Цул т1аьхьа, 1964-чу шарахь, Невре схьакхелхина. Аттачех яцара и зама: х1оразза а керт-ков юха нисдан дезаш хуьлура.\n– Х1ун ду и ирс? И хьанна хаьа..?\nТхан нанас олу: «Ирс – х1оранан шен-шен ду». Иштта хила а там бу иза. Суна тахана сайн ирс – елаелла, екхаелла сайн нана гар ду аьлла теша. Ирсе дан г1ерташ дешийтира тхоьга дас-нанас, шайн ницкъ дуккха а, дийцина ца яллал, дика а дина. Цундела, тхо х1ора дийнахь да а, нана а долчу х1усаме зиярте дог1уш санна дог1у, – дуьйцу Напсатан йо1а Замана.\nТахана махко дозалла дан мегар ду Напсат санна болчу нанойх а, цуьнан доьзалх а. Цкъа а шайн ненан вон ма гойла доьзална. Цкъа а нанна а шен доьзалан вон ма гойла!


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 164 820 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 19 апрель\n1713 — императора Карл VI-гӀачо Габсбургийн тайпана тӀаьхье хилийтархьама арахецна Прагматикан санкци.\n1775 — Лексингтонан а, Конкордан а гергахь хилла дуьххьара британин эскаршна а, американ колонисташна а юкъара тӀемаш.\n1783 — Екатерина II-гӀачун Российн империн ГӀирман ханалла схьатохарх манифест.\n1903 — Российн империн махка тӀехь долаелла уггар цӀий Ӏаночарех цхьаъ долу Кишинёвхь, жугтий хӀаллакбар.\n1943 — болабелла Варшаван геттора гӀаттам.\n1956 — американ киноседа Келли Грейс (сурт тӀехь) Монакохь мареяхана меттигера куьйгалхо волчу Ренье III-гӀачуьнга.\n1971 — дуьненахь дуьххьара хьалахецна советийн орбитан станци «Салют-1».\n1995 — АЦШн исторехь американ кӀорге цецъяьккхина дуьххьарлера масштабан террористийн акт.


(Нана-Наьсаре яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nДешáш белгалдаккхара гӀалат: йовзанза йола пунктуацен хьарак «#» км²/саг\n1 Административни екъаялар\nНаьсаре йиллар 1781 шера хиннад аьнна лоархIаш да. Эггара хьалхара официальни каьхата тIа Наьсаре хьоахаяр нийслу 1810 шера.\n«XIII-гIча бIаьшере моалоши, XIV-гIа бIаь шу чакхдоалаш АстагIча Темара бIынои шозза боха а баь, гIалгIай лоамашка хьалчутеттаб. Цул тIехьагIа цхьан юкъá да́ воацаш иллай ер моттиг.\nXVI-XVII бIаьшерашка гӀаьбартоша доалдаьд Наьсаренна. Цу юкъа́ гIалгIай, лоамашка бийба а бийба, низ а Iоабаь, шоай аренашка IокIалбувла болабеннаб», — йоах цIихезача тархьархочо Коазой Дауда Нурдина. XVIII-гIча бIаьшере ткъаь иттлагIча шерашка гIаьбартой дIабахаб укх мехкара, гIалгIаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гIаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГIалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гIаьрахоех лораеш, Наьсар Шолжах дIакхетача метте ГӀалмистерча гIалгIаша ха лоаттадаьд», — йоах дIахо духтохкархочо Коазой Нурдина.\n1810-гIча шера бIаьсти, ГIалмийистера гIалгIай, Наьсаре юрт а йилла, баха Iохайшаб. Уж хиннаб массехк тайпан нах: ТIаргамхой, Аьгахой, Хамхой, Йовлой, Сиккамбухой (Оздой), Кхоартой иштта кхыбараш а. Цу наха хьалха латташвар ТIаргимхой Малсага къонгех ваьнна Оарцха КIарцхал хиннав. Эггара хьалха укхаза баха Iохайшача гIалгIаша Оарцха КIарцхала-Юрт йиллай, кIеззига тIехьагIа Овлурга-Юрт. 1810-гIча шера гурахьа, гIалгIаша бокъо а енна, Наьсар Шолжах дIакхетача моттиге, лакхача берда тIа Буру йиллай эрсаша. Цох а Наьсаре (эрсий меттала – Назрань) аьнна цIи тиллай. Иштта хьайолаеннай Наьсаре.\n↑ Назрань > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочникКатегория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население\nМатенаькъан Илез. Наьсарен шахьара 235 шу дизад // Газета «Сердало» № 154\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Наьсаре&oldid=41101»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 24 АгIой 2021, 18:06.


«Открытое мероприятие на День Чеченского языка «Хьо бека бисалахь, сан ненан мотт» | Школьные файлы SchoolFiles.net\nКлассал арахьара болх\n1215390164465000«Ненан мотт, хьо бека бисалахь».\nСалам – маршала\nДаймехкан курачу цу лаьмнийн баххьашкара – кураллех дуьзна.\nДаймехкан шийлачу шовданийн хишкара ц1еналлех дуьзна.\nДаймехкан башхачу 1аламан исбаьхьчу юьхь т1ера – хазаллех дуьзна.\nДикачу дас – нанас вайнехан 1адатехь кхиийначу т1аьхьенан оьздачу, маьршачу доьзалан ц1ерах.\nКъоман юьхь – сий лардеш, цхьа оьзда кхиинчу вайнехан дикачу мехкарийн – йижарийн ц1арах.\nДаймохк безар, жимчохь дуьйна, дагах, дег1ах, т1амарх доьлла.\nМахкан хьанала, тешаме кхиъначу, яхь йолчу вайн к1ентийн – къонахойн ц1арах шуьга ду, доттаг1ий, Салам – Маршала!!!\n1 –ра д1ахьошверг:\nДе дика хуьлда шун массеран а.\n2 –г1а д1ахьошверг:\nБекахьа, г1аттахьа ненан мотт,\nХьайн меттан хазалла\nСаламов Наиб- Илли «Нохчийн мотт»\nЙист йоцу х1орд сана, Нохчийчун майралла\nБу хьуна шорта, Оьздалла хила,\nШа хууш волчунна Зевнечу иллешкахь\nВайн нохчийн мотт. Екийна цо.\nГ1иллакхе оьзда бу, Мерза бу моз сана,\nДоттаг1че буьйцуш Ша безачунна.\nМостаг1че вист хуьлуш Ламанийн шовданал\nДу ира герз. Ц1ена бу и.\nБ1ешераш хийла д1а\nИхна и бекаш.\nВайн дегнаш г1иттадеш\n1 – ра д1ахьошверг:\n1аламат мехала а, деза а г1уллакх ду шен ненан мотт безар. Муьлхачу къоман меттанаш санна доккха маь1на долуш бу вайн нохчийн мотт.\n2 – г1а д1ахьошверг:\nМассо а стаг, муьлхачу къоман велахь а, шен ненан маттаца кхуьу. Мотт а, къам а цхьана доьзна ду, х1унда аьлча къам ца хилча, мотт хир бац, ткъа «Нохчо ву со» - бахарх тоьаш дац, хьайн ненан мотт бийца хьо хууш вацахь.\n9 – б класс. «Мерза мотт» Ваха Ахматов.\nМерза мотт, хьо кхоьллинчо, Гина доцу гергарло,\nХьо мел тайна кхоьллина, Ахь д1атосу безамца.\nХьан хазалла евзинчо, Юкъаметтиг , ледарло\nХьо мел сийлахь лийрина. Ахь д1ахутту лерамца.\nБина ша ахь дагана, Ахь оьг1азло ястайо,\nХьайн 1аьнарца башабо, Ахь чевнашна дарба до,\nЛулахь, кертахь томанна, Ахь барт, машар айабо,\nХьайн комаьршо 1анайо. Ирсе новкъа верзаво.\nХийла да ахь зуламах,\nКхиам боцчу ч1е1амах,\nСценка Нускало йина нийсо» Баснакъин Вахьидан Махьма «Исбаьхьа шовда»\n5 – б класс. Дакъалоцурш:\nАвтор – Айгумов Умар\nНус – Умалатова Амалина\nМарда – Дужуев Абу\nМарнана – Хасуева Альбина\nАвтор - К1антана далийна нускал хилла. Ловзар д1адирзина де, ши де, к1ира а даьлла, амма нус хи т1е а яхана, хи дан йоллуш ца хилла. 1уьйренца хьала а г1оттий марнанас хи дохьуш хилла. И г1уллакх нахаладала а доладоьлла.\nМарнана – Ва, Дела! Ма доккха х1ума ду хьо, цкъа парг1ат ер йолуш ца хилла – кх со. Нус ялийча садо1ур бохуш 1ийнера со, мичара, кхин т1е кхийти сунна г1уллакхаш. Парашуташца чукхуьссуш хилча а , сан керта южур яра- кх х1ара.\nМарда – Йоккха стаг, ахь х1ун до? Хьо ма оьг1аза яхана ю.\nМарнана – Дера хаац сунна х1ун дийр ду а. Х1инца наха а дийца долийна, керладалийначу нускало хи а ца дохьу, марнана хи т1е оьхуьйту бохуш. Со – м 1ад1йир яра, х1ара нах ца 1а – кх. Юьхь дуьхьал а муха эр ду ас цуьнга?\nМарда – Дера, йоккха стаг, юьхь – дуьхьал д1а аьлча дахьара цара. Хьуна ца девза и х1инцалера шайт1анаш.\nМарнана – Суна – м ца хаьа, х1ун дича, х1ун хир дара а?\nМарда – Собардел, йоккха стаг, сунна цхьа х1илла дагадеана.\n- йоккха стаг, кхана 1уьйранна хьалаг1евтичавайшиммо къовса деза:\n- Хи т1е хьо г1ур юй, со г1ур вуй, аьлла. Т1аккха мукъане вайшинца яьхье а яьлла, со г1ур ю цига – м, аьлла, хи т1е г1ур яцар – те и вайн нус.\nМарнана – Дера дика дагадеана хьуна иза.\nМарда – Кхана са ма – хилли и кеп х1оттор ю вайша. Ткъа х1инца хан яьлла вайна, жима сада1а деза вай.\nАвтор – 1уьйранна хьалаг1евттича марнана к1удал а эцна араг1оьртина, т1аккха марда дуьхьал ваьлла хи т1е со г1ур ву аьлла.\nНус – Ва, х1ун хилла шуна? Дицийша, суна а, кхетаяйша со а.\nМарда – Ас ос г1ур ву бах хит1а.\nМарнана – Ткъа ас со г1ур ю бах.\nНус – Собардел, собардел, къийса ма къийсал. Дада хьо 1уьйранна г1о, ткъа мама хьо суьйранна г1о хи т1е. Шаьшшина лаахь хийцадала а мегар ду шуна. Кхерийна чохь мел долу са даьккхи – кх аш цхьаъ хилла моьттуш.\nАвтор – Иштта нийсо йира боху, нускало. Амма со г1ур ю эр долуш ца хиллера нускал.\nНенан меттан шен чуьра дуьйна дан деза сий. Иштта бийца а беза.\n«Мотт – иза къоман са а, адамаллин куьзга а ду». Цуьнца доьзна ду халкъан дерриге а дахар. Дуккха ю нохчийн литературехь ненан маттах лаьцна стихотворенеш. Царах цхьаъ ю шен ненан матте а, Даймахке а болу ц1ена безам бовзуьйтуш.\n8 – в класс «Ненан мотт» Хатуев 1абдул – Хьамид\nЛаьмнашкахь малх кхетча,\nСо вина латта.\nЭзарнийн озаца ас лоькху йиш\nСайн ненан маттахь!\nСан метан жовх1араш,\nХ1орд хилий 1ана.\nСтаг вац со,\nШун аьзнех къастахь.\nДуьххьара дош ду ас\n1амийнарг: «Нана» -\nГ1елбелла ненан мотт,\nЦа оьшу кхин,\n«Хьан дайна сий», -\nШайн ненан маттахь!\nСценка «Йоккха стаг а, электрик а». Дакъалоцурш 5 – б класс.\nЙоккха стаг ю трубка чухула къамел деш:\n- Але, МЧС юй х1ара? Буьйса ю, со чиркхаш дайна, боданехь 1аш йолу.\n- Х1а – а электрике тоха боху ахь? Суна карор вуй иза? Телепон номер юьйцу боху ахь? Х1ан – х1а ахь д1атухур ю боху ахь? Х1а – а схьайийца боху ахь? Дика ду, дика ду. Дела реза хуьлийла хьуна.\n- Але, электрик вуй хьо? Чиркхаш дайна боданехь 1аш йолу пхиъ буьйса ю со. Вог1ур вацар хьо бабиниг. Дика ду, дика ду.\nЭлектрик – Де дика дойла хьан, йоккха стаг. Х1ун хилла бах ахь?\nЙоккха стаг – Чиркхаш талур дарий хьоьга, бабина а мА ца лаьа боданехь 1ан?\nЭлектрик – Цхьа проблема яц, бюджет хилчахьана.\nЙоккха стаг – Бюджет х1ун ю ца хаьар сунна, сихха д1атодехьа, бабиниг.\nК1ант – Ассалам 1алейкум! Схьакхечи хьо?\nЭлектрик – Ва 1алейкум ва салам!\nК1ант – Х1ун мах хир бу хьан?\nЭлектрик – пхийтта туьма\nК1ант – Д1аэца (ахча д1а ло). Амма бабас катухий схьадоккху.\nЙоккха стаг – А-а а х1ара ю иза бюджет? Ахь мА дуккха доккху?\nЭлектрик - Баба и мах бу – кх сан\nПхи туьма – хьалаволург\nПхи туьма – чиркх тобийриг\nПхи туьма – охьавуссург\nЙоккха стаг – Х1а д1аэца. Пхи туьма хьалаволург, пхи туьма чиркх тобийриг, охьа хьайна лаахь восса , ца лаахь ма восса хьо.\nКхечу къоман мотт хаар ч1ог1а пайдехь ду, иза а доккха хьекъал ду. Амма шен мотт д1а а тесна 1амабе аьлла дац иза. Ненан мотт ца безачунна, шен къам а, мохк а безар бац. Цуьнан сий ца лардечо, ненан сий а лардийр дац.\n«Вешан дай сана нохчий хила диса дезаш дув ай».\nВайн наноша уьншерийн оьмарера таханлерчу дийне кхаччалц кхиош хила къонахий и раг1 вайна т1екхаьчна х1инца. И къонахий кхио беза аганан илли шен ненан маттахь олуш, дуьххьарлера туьйра нанас шен аьхначу маттахь дуьйцуш.\nДалиева Раима 8 – б класс «Оьздангалла»\nНохчийн фольклор (народная песня)\nХьо масаьрца х1унда яц те,\nЕзачунна мА йораха ю,\nМах хоттийча мел еза ю.\nДависахьа вайн дай г1иллакх,\nХьо шеца ерг ма вехаш ву\nШеца йоцург мел миска ву\nДависахьа маьлхан дуьне,\nМел хаза ду, мел сирла ду\n1ехавелла лелаш вериг\nЦа кхета вай новкъавала.\nХьо масаьрца х1унда яц те.\nСценка «Муьлха меттиг ю хаза?» 1кл Х1оттийнарг: Ахмадов Муса\nИлли «Сан Даймохк» Дужуева Иман\nязийнарг: Дикаев Мохьмад.\nНанас берахь дуьйна,\nСуна хьо хазбина.\nАхь кхиийна, ахь стаг вина,\nХьуна гена ваьлла,\nХьоьца йоккхур бохуш.\n1алур ца хиллера.\nАганара г1аьттича цу к1антана бакъ болу къонахийн собар, доьналла хьуьнарш довзуьйтуш, царах дозалла дан масал эца, цаьрга нисвалар 1амош. Дас халонаш лан, осалниг емалдеш, г1ийлачун г1о – лаца кечван веза шен во1. Иштта вайн нанойн масалш т1ехь кхио беза мехкарий а.\nАйгумов Ваха 8 – в класс «Нохчийн мотт»\nХатуев 1абдул – Хьамид.\nВайн мотт дуй те Вайн мотт дуй те Х1ан – х1а, дац и\nМаьлхан зезаг Дашо хьоза, Зезаг, хьоза,\nЯ ахь буьйцуш, Мохехь, малхехь Бац и аьрха\nХетало? Ийъалуш, Маса дин…\nДуьне, эхарт, Хазчу иллийн Мазал мерза,\nВевза – везарг Доцуш доза, Пхьерал говза\nСунна – м дерриг Маьлхан нуьрца И марзбинарг\nДиц ма ло! Къийсалуш? Ву Зайнди!\nСценка «Дикий, Дукий» 8 а – б класс\nязйинарг : Ахмадов Муса.\nШеларчу Соип – Моллас а аьлла, маттах лаьцна х1ара дешнаш:\n«1аьрбийн мотт 1амабелаш ийманан мотт бу шуна;\nНохчийн мотт ларалаш- ненан мотт г1иллакхан мотт бу шуна;\nОьрсийн мотт хаалаш шайх хила доллург хуур ду шуна;\nИнгалсан мотт 1ама белаш бахаман мотт бу шуна».\nНохчийн мотт хаза а, хьалдолуш хилар ч1аг1дина оьрсийн яздархоша а, 1илманчаша а. Ткъайоьссалг1ачу б1ешарехь ваьхначу Кавказан этнографа воккхачу 1илманчас Петр Карлович Услара иштта аьлла вайн маттах лаьцна:\n«Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш, цунах цхьана а кепара кхетам боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре к1оргера аг1онаш а йийцалур йолуш ч1ог1а хьалдолуш бу».\nЭшар «Г1арг1улеш» Вокальная группа « Седарчий» Нохчийн фольклор\nЛаьмнашкахь хьун ловза яьлла\nЦо шен узам бо\nДато т1улг боькъуш даьлла\nШовдано шен илли аьлла.\nДаймохк хьо ю сан йовхо, сан йовхо\nЛаьмнийн зевне мукъам мерза\nДарйина чов сиха ерзош.\nДарбалуш цо до вай реза\nДаймохк хьо ю сан марзо, сан марзо.\nАрахь шийла дог1а оьху,\nОьгуш г1аш а го.\nГ1арг1улеш къилби йоьлху\nСан сагатлуш б1аьргаш доьлху\nДаймохк хьо ду сан илли, сан илли.\nМотт иза муьлхачу халкъан истори ю. Цуьнан хилларг а, долуш дерг а ду и. Ненан маттал хаза а, сийлахь а х1ума дан а дац, хила йиш а яц. Массо а аг1ор бийца тарой олуш бу вайн нохчийн мотт:\nХьешашка – оьзда\nДоттаг1чуьнга – мерза\nЗахалонна - хазаМасла1атана – к1еда\nАмма кхетам к1езиг болчу адамийн ницкъ ца кхочу цуьнан мах хадо.\nОццул ч1ог1а хесточу вайн меттан хазалла йовза а, цуьнан сий – ларам бан а вай 1амош, дахаран чолхечу новкъахь дайн оьздачу г1иллакхех ца духуш, нийса некъ д1абахьар хьоьхуш болх бечу массо а хьехархошна а, яздархошна а даггара баркалла ала лаьа тхуна.\nГутиева Иман 7 класс «Корехь серло»\nВокальная группа «Седарчий». Эшар «Даймохк»\nСунна – м хесто к1ордор дац,\nСан хьоме Даймохк.\nЛекха лаьмнаш, шовданаш\nХьан боса зезагаш,\nХьан догц1ена адамаш.\nСунна – м хесто к1ордор дац\nМичахь хиларх даг чохь бу\nХан мел ели ч1аг1луш бу,\nХьоь безам Даймохк.\nНе устану, воспевать,\nХьоме хьехархой а, лераме хьеший а шетен хан зама а йойуш тхоьца яьккхиначу ханна Дела реза хуьлда шунна! Т1аккхахула дуьйла тхо долчу хьошалг1а!\nЭшар «Высоко в горах» Умалатова Амалина\nЯзйинарг : Басханова Элиза\nГде орлы вьют гнезда\nВолчьи стаи вою на луну\nГде – то далеко эхом отзовется песней,\nЧто про родину сложу.\nПой запевай, не уставай\nВоспевать ты родину свою,\nГде бы ни был ты, кем бы ни был ты\nПрославляй отчизну ты свою.\nБыть во всем должны грядущим поколениям\nМы примером чести и добра\nИ верны всегда заветам наших предков\nГордо все обычаи храня.\nРазмер файла: 762 kB Загрузок: 18\n«Внеклассное мероприятие к Дню чеченского языка.»Ненан мотт-сан дозалла».»\nНенан мотт-нохчийн коман аз\nмероприятие ненан мотт\nНенан мотт- дахаран хазна.


Зудчунна - майра, йоIана - бобералла\nГIадужу-бутт 24, 2015\nКъомо даима а осала, лахара лерина вайнехан Iадат-гIиллакхашца, амалца тарделла доцу хIуманаш тергалло кху тIаьхьарчу шерашкахь махкахь. ЦIармата, нохчаша акха лору хIумнаш сих-сиха гучудийла доьлла цхьаболчу могIарерчу нахехь.\n«И саннарг нохчашлахь,дуьне доьхчи а, хуьлийла а дац», - олу цхьаволчо. «И стаг лартIахь ца хилла, лартIахь волчо лур дац 7 шо кхаьчна бер оьрсийн кара дIа»,-оьккхуьйту кхечо.\n«Уьш муьлш бу а хиъна, цу йоьIан нанна а, дена а, хIара дуьне къахьдеш, луьра таIзар дан догIура», бохуш, карзахбуьйлу кхиберш».\n«Уьш адамаш а дац, яйина дIаяха йогIуш акхарой ю», бохуш чIагIамаш бо кхечара.\nИшта бен-башхалла йолу къамелаш а хазош, бахархоша шовкъе дийцаре дерзийнарг ду цхьана дас 7 шо кхаьчна жима йоI, долара йоккхуш кехат-тоьшалла а яздина, Ставропол махкахь цхьана берийн цIийне дIаялар.\nИ гIардаьлла нохчийн юкъараллехь. Да мила, мичара ву а хиъна. Иза Теркйист кIоштера вахархо ву. Оьрсийн зудчо орца а даьккхина, дууш хIума а, олуш дош а доцуш,йоьлхучуьра юха ца йоьрзуш холчохь хилла йоI юха а ерзийна, дехоша дIайигна.\nДийцарехь царна хууш ца хилла шайн стага динарг. Генна балха ваханчу дас йоI шеца дIайигна моьттуш хилла гергарчарна. И йоI дIаяларх, схьаялаярх а,цуьнан дай бовларх а, соьца къамел деш ю хьехархо, кху тIаьххьарчу 15 шарахь де эшначу берийн цIийнехь кегийчу адамийн хьехамча а, нийса накъост а хилла схьайогуш йолу Чабаева Лариса.\nКуьг бехкениг,и йоьIан да, цIарца вийцича эшахь бен тодала хIума доцу дела цIе ца йоккхуш витна, цунна наха мел олу наьIалт тоаме а лерина. Лариса ю дуьйцуш.\nЛариса: «ТIаьхьарчу хенахь нохчашлахь дуьйцуш хезча а хьо тешар а воцуш,хила йиш йоцу хIумнаш ду хIинца дуьйладелларш. ХIинцца кIира хан а яц и меттиг нисьелла. Нана маре а яхна, шена схьаелла шен йоI, дас оцу дестечуьнца ваха а гIой Ставропол мехкан цхьана берийн цIийне дIаелла хилла, долара а яьккхина.\nЦу гIазкхийн дог а кхардош, и бер цигахь а дуьтий дIавоьду и къонах. Цуьнан бехк бийцина а вер вац. Цигахь болх беш йолчу оьрсийн зудчо зIе туху кхуза, шу къоман бер дара кхузахь олий.\n«Юуш ,молуш дац, дистхуьлуш а дац, цунна цхьаъ хиларна кхоьрура тхо, кхунах къа хетара тхуна. Шу къомана юкъахь вала да воцуш хуьлийла а ма дацара, тхуна гIо-накъосталла дахьара аш», аьлла, орца дехна.\nЦул тIаьхьа бахана схаялийна йоI. И цIа ялийначул тIаьхьа цуьнан дехой а карабо, делан къинхетамца и дехой оьзда нах а хуьлий, цара и тIе а лоций. Царна хууш ца хилла ма-дарра. Царна моьттуш хилла дас и шеца дIайигна».\nМаршо Радио: Хьо бераш кхиорехь керла стаг яц. И стаг стиглара охьавоьжжа мА ваций. Мел даьржина ду я дац ишта хIума нохчашлахь?\nЛариса: «Суна хIун хета хаьий хьуна. И дай-наний дIасакъаьстинчул тIаьхьа цхьана хан-заманчохь цуьнан нанна маре дагадаллалца и бер цу ненаца хуьлу. Шена нехан цIентIе яха ма лиъанехь, «хIах со ели,хIара дIаэцал шайн бер» олий и охьакхуссу.\nТIаккха цу дена а, цу берана а юкъахь марзо ца хуьлу, я уьйр а ца хуьлу. И бер шен ду аьлла а ца хета аьлла хета суна цу стагана. Ишта хилчий бен цо дIахьа а дехьна а дIа а лур дац. Суна дукхах болу бехк цу йоьIан ненан хетта-кх».\nШен сих-цIийх схьадаьлла жима адам, доллара а даьккхина, берийн цIийне дIадаларх а, тахана бераш кхетош-кхиорехь нислучу лазамечу юкъаметтигех а дийцинарг яра берийн хьехамча-хьахархо Чабаева Лариса.\nЦу йоIаца нисделларг хьааме дIадерзарна там хиллехь а цу хиламо цхьа могIа жоп доцу гIайгIане хеттарш-м кхуллу: ХIун хир дара те и жима йоI цу хийрачу геналлехь тийна-таьIIа Iийнехь?\nБала кхочург а ваьлла цIаерзор ярий те елххал бен кхин де доцу и декъаза «гIаттамхо»? ишта кх. дIа а.\nЛариса: "Суна дукхах болу бехк цу йоьIан ненан хетта-кх...»


Канны-гIалахь йолаелла 65-гIа кинофестивал\nТIаьххьара карладаккхар Стигалкъекъа-бутт 16, 2012\nФранци - Канны-гIалара 65-гIа кинофестивал схьаелларан церемони,16Стиг2012\nФранцерчу Канны-гIалахь йолаелла йолу кхушарахьлера кинофестивал башха ю, иза шен кхузткъе пхи шо кхачар даздеш хиларна.\nКху шарахь шен 65 шо кхачаран юбилей даздеш долчу Каннашкарчу дикачу кинойн тойне сатесна миллионаш нах бара. Церан и сатийсам кхаъ боцуш буьсур бац кху шарахь а.\nХIунда аьлча фестивалан хьешашна юкъахь хIинца а ю гобевллачу актерийн а, режиссерийн а цIераш. Круазетт хи йистехула буьйлалучун ХIолливудерчу хьешашна юккъехь,масала, Брюс Уиллис а, Тильда Суинтон а цIераш ю.\nАмма кху деношкахь Каннашка дIагулбеллачу эзарнаша киноезархоша шайна гаре сатуьйсуш дерг билггал ши адам ду - Бред Питт а, цуьнан берийн нана Джоли Анджелина а. Бред Питт фестивалехь шен керла „Киллинг тем софтлей“ цIе йолу фильм гайта вогIур волуш ву, ткъа Джоли цуьнца цхьаьна йогIур яц теша аьлла, сатесна Iаш уьш безархой а, амма царал чIогIа аьлча санна журналисташ а.\nКинофестивалан чулацамах аьлча, дуьнентIехь уггаре сийдолчех киноговзанчийн къовсам и хIорашарахьлера Каннашкара фестиваль хиларх терра, кхушарахь а цхьамоггIа баккхийчу режисерийн белхаш хир бу жюрин тидаме бехкина.\nЖюрин куьйгаллехь италхойн режиссер Нанни Мореттти ву. Ткъа цуьнца цхьаьна тоьлачех фильмаш къастош жюри юккъехь Дина Крюгер а, Юэн Макгрегор а, дизайнер волу Готье а ву.\nИ тIаьхьарниг, Нохчийчохь а шуьйра вевзаш волу дизайнер Жан-Поль Готье, киноца гIарваьлла вацахь а, амма, схьахетарехь, хIуманаш тегарехь чам дика болчуьнан кинош къасторехь а дика чам хила декхар ду бохучу ойланца жюрин декъахо винчух тера ду.\nКху шарахьлерчу Каннашкарчу фестивалан программин башхаллех цхьаъ ю – цу программехь дакъа лоцуш беккъа цхьа боьршачу режиссерийн фильмаш бен ца хилар. И бахьана долуш цхьамогIа бевзаш болчу зударийн бакхонашлархоша резадацар дIакхайкхина.\nМасала, Францерачу Ле Монд газетехь ара яьллачу артиклехь яздинера, Каннашкара фестивал дIайолаеш йолу церемонехь дIаяхьан бен, кхин гуьнахь лоруш болчух тера дац зударий, аьлла. Ткъа евзаш йолчу немцойн режжиссеро Сандерс-Брамс Хельмас оьгIазлонца хьахийра Каннашкарчу фестивалан жюрина боьршачу нехан юкъаралла бен ца еза, аьлла.\nАмма киноезархошна шайна товш йолу лента яьккхинарг зуда ю, я боьрша стаг ву бохург мехала а дац. Ткъа кху шарахьлерчу программин декъа йолчу фильмийн шорталло муьлхачу а киноэстетан дог зовкъе дийр ду, аьлла хета. Австрерчу режиссеран Ханеке Михаэлан „Безам“ цIе йолу фильм, масала, Каннашкара фестиваль дIа а йолаялле, шена тIе дикачу агIора критикийн а, хьовсархой а тидам тIе бахийтинчех ю. ГIажарийчурчу Киаростами Iаббазан а, Румынерчу Мунгиу Кристианан а фильмаш а ю коьрта совгIат даккха мегаш йолчех.\nФранцера Лео Каракс а лору фестивалан башхаллаш йовзархоша цу форуман коьрта совгIат – пальма диттан дашо га – къовсур долчех цхьаъ. Дерриг а дуьненна а вевзаш волу режиссер Лео Каракс къаьстина цуьнан Нохчичоьнца йолу юкъаметтигаш бахьана долуш хьахон вогIуш ву.\n2000-ча шарахь шуьйра девзира цо оьрсийн коллегашка Герман Алексейга а, Михалков Никите а, Сокуров Александре а яздина долу схьадиллина кехат. Цу кехатан бахьана дара Нохчийчохь дIабоьдуш болу тIом а, оьрсийн исбаьхьаллин жигархоша, шайна юкъахь Михалков а, Герман а, Сокуров а волуш, Кремло Нохчийчохь беш болу тIом бакъбеш язбина болу кхайкхамаш а.\nЦу кхайкхамах цецваьллачу Лео Каракса яздира хIетахь, цу маьттазчу кхайкхамна бухахь куьгаш яздина болу нах Маккиавелис кхоьллинчу дуьненчохь бехаш бу, аьлла.\n-Шуна мелхо а халахета дезар, -бохуш яздора Каракса МихалковгIаьрга, - дерриг а дуьне Ельцина а, Путина а Нохчийчохь лелош дерг емал а ца деш, Iаш хилар. Шу цецдуьйлу Малхбузера нах Нохчийчурча тIамна дуьхьала бистхилча, уьш шун чоьхьарчу гIуллакхашна юкъа стенна гIерта, бохуш.\nИ шу цецдийлар тера ду, шен зудчух леташ волчу хIусамден, я шен берашна етташ болчу ден цецвийларх. Шу дерриг а дуьннена а шаьш Нохчийчохь бусулба террорзойн кхерамца къуйьсуш ду моттийта гIерташ ду. Амма иза бакъ дац. ХIунда аьлча, Нохчийчохь аш шаьш шайна мостаIгий кхоьллина, шаьш цигахь лелош долчуьнца.\nШуна ца хаа, шайн эскарша Соьлж-гIала латта тIера дIахьакханийла, шайн кеманаша маьршачу нахана тIе бомбанаш еттий, эзарнаш нахана Iехь шайн салтташа къиза таIзарш дой? ХIан-хIа, шу кешнашкарчу нIаьнешна тIехула лела реза ду, оцу шайн пачхалкхан байракхах дозалла дан шайн йиш хилийта.\nИ оьгIазе а, инзарваларан а дешнаш Лео Каракса оьрсийн исбаьхьаллахошка яздинера.\nТкъа хIетахь дуьйна официалан оьрсийн културин гонашкахь башха везаш вац дерриге а дуьнентIехь а шен башхачу, даиман а девечу а, амма исбаьхьаллин агIор масала доцучу филмашца вевзаш волу Францера режиссер Лео Каракс.\nОьрсийчоь хьахийначура аьлча, кху шарахь цхьа а оьрийн филм яц Каннийн программехь. Беларусерчу Лозница Сергейн „Дохкалахь“ цIе йолу фильм гойтур ю цигахь. Германехь вехаш волчу беларусхочо яьккхина йолу и фильм Василь Быковн романна тIехь яьккхина ю.\nКанны-гIалара 65 кинофестивал


Цхьорой Хьажбикара Къурейш\nСаг вовзар, цунца цхьацца бувзамаш хоттадалар тайп-тайпарча наькъашца хила тарлу. 90-гIа шераш чакхдоалаш, Сурхо тIарча ийс шера дешача школе балха нийсвелар со. Из юрт а цига даха тайпаш а зIамига волча хана денз дика довзаш волча аз ийслагIча классе дешаш йолча Танзила яхача йиIигага хаьттар:\n-Цхьорой бах укх юрта?\n-Цхьа цIа дах-кх, — аьлар дешархочо.\nИштта хайра сона Хьажбикара Къурейш а цун дезал а Сурхо тIа баха сайцалга. Из ше бIаргавайча, аз кхетадир агроном цу юрта мишта нийсвеннав. Лаьттанцарча безамо воалаваьвар из цига. Дуккхаза телевидене репортажашка, газеташ тIа даьча йоазошка гIолла хьалха сона вайна саг вар тха школе дагIача берий да. Укхаза дешаш хилар цун пхиъэ а дезалхо: ши йиIиги кхо кIаьнки. Берий нана яр школе дукхагIа хьаухаш хиннар. Из а сона дика бовзача, сона меттел мехка а цIихезача дезалера хьаяьнна саг я. Революционер хиннача Дахкилгнаькъан ХьакIаьша цIен тIара я Къурейша фусам-нана. «Сердало» газета редактор хиннача ХьакIаьша Ахьмада виIий Iалаудина йоI я из. Цул совгIа, вай республике дика вовзаш волча художника Дахкилгнаькъан Бекхана нанас яь йиша а я. Бераш деша гIерташ а хьаькъал долаш хилар а мичара хьадоагIа кхетаде хала дацар. Оалаш ма хиллара, буц массаза ший овлан тIара йоагIаш хул. Каст-каста гора сона Iуйрийна ший «Нива» оалача машенаца балха вода Къурейш. Цу хана аз кхетадир, берий дешара тIахьожам дукхагIа лоаттабер нана хIаний. Дийнахьа сарралца балха воаллача даьга ха хилацар школерча собранешка вагIа. ХIаьта цу гIулакхах дика лоархIайора Мадина. Болх боацаш-м из а яцар, хIана аьлча цIа леладе, пхе берага хьажа езар, коа беш яр, леладеш доахан дар. БархI далале школе кхача гIерташ водача сона, каст-каста дIухьалкхетар из, доахан Iулага дIалаьхка йоагIаш. Ше дийша фармацевт яле а, дезала гIулакх дезагIа хеташ, из болх битар цо. Къурейшеи Мадинайи дезал бахар, хIанз а бах, Кенч оалача моттиге.\nДаим арахьа лела везаш дар Хьажбикара Къурейша бе-беча шерашка даь балхаш. Наьсарен района боахамашка лаьттан беркат дебадеш, из ший мехкахошка дIакхачийта гIерташ, яьккхай цо ше болх берг хилчахьий мел яьккха ха. Фу дагадеха, мишта хержа хиннай цо лаьттанна доал дергдола балха говзал? Къурейш ваь хиннав 1952 шера май бетта 19-ча дийнахьа, вай Сибре дигача хана, Целиноградски областа Есильски района Есиль яхача юрта, РаIаса Хьажбикара а Саганаькъан Салангире Любова а дезале. Наьна цIи иштта нийсъялара бахьан да, ГIажарий-Юрта гIазкхашта (казакашта) юкъе ваьхача Салангире дерригача берий цIераш а цу тайпара хилар. КIаьнк — Сергей, йиIигаш — Любовь, Лена...\nДукхагIболча нахá Къурейш санна вовзе а, цун бокъонца йола, каьхаташ тIа дIаязъяь цIи Ахьмад я. Дукха ха ялале, цIабахка мукъа бенна цар дезал шоаш Iобигале баьхача Эккажкъонгий-Юрта боагIа. Цига дешаш, чакхйоаккх цо юкъера школа. ДIахо мичахьа деша гIоргва яха уйла яр, зIамигача сага саготдеш. Цун дукхагIа безам тIабодаш хиннараш истореца, архивашца болх беча наьха говзалаш яр. Амма юххьанца из деша отт физико-математически факультете. Арахьа из деша дIавахийта раьза дацар да-нана. Даь-дас РаIаса цхьа хьехар ду цунна. «Деза мел деннар хьадеш хилац; мехка а наха а накъавоалаш ваха веза». ЖабагIанаькъан Висан-Гири вовзаш, цунца цхьан юрта (Наьсар-Керте) ваьха, ший хана из бIаргавайна саг хиннав къоано. ВиIий-воIага оал цо, Висан-Гири дика къонах вар, ший болх дика бовзаш, хьабе ховш вар, из санна агроном хила веза хьох. Цо шийна харцахьардар аргдоацилга ховш волча Къурейша Сернаводскерча юртбоахама техникуме деша ваха лоархI, дукха ха ялале из уйла кхоачаш а хул цун (1972). Цига ше дийша ваьнначул тIехьагIа, ши шу совхозе болх беш доаккх. Цу заман чухь Сурхо тIа «Маяк» яха совхоз яцар, цигара лаьтташ цхьа отделени санна чудоагIар Эккажкъонгий-Юртарча («Экажевский») боахама. Къона агроном лакхара дешар дийша хилча бакъахьа хийтар боахама кулгалхошта, бетта 90 сом (цу хана дика ахча дар из) стипенди а телаш, Буро тIарча юртбоахама институте деша вахийтар из. Пхи шу даьлча (1982), дикагIйола шахьараш, доккхагIдола боахамаш леха ца гIерташ; ше деша дIавахийтача совхозе цIавоагIа зIамига саг. Цигара Сурхо тIа балха хьожаву из, ваха моттиг (цIа) еле. Иштта хьахиннай цу юрта Цхьорой тайпан болча наьха цаI мара йоаца фусам.\nЦу хана денз, дукхача а мехка чIоаггIа лоархIамеча а гIулакхаш тIа хиннав Хьажбикара Къурейш. «Экажевский» совхоза агроном, керттера агроном, директор хинначул тIехьагIа; балхах дика лоархIавелга а хайна, юртбоахамеи кхачани министерстве балха Iочувуг из. Лаьтта леладарга хьожача отдела керттера агроном хул цох. ДIахо дIайодача хана, цу отделá кулгал де а оттаву. Иштта цо къахьийгад «ГIалгIай Республике гIолла йолча российски юртбоахама центра» филиала хьаким волаш, правительствон председатела заместитель, ГIалгIайчен ахархой боахамийи юртбоахама коопертивайи ассоциаце председатель, «Сомий беш лелаер» («Садовод») яхача паччахьалкхен унитарни предприяте директор, «Маяк» яхача паччахьалкхен унитарни предприяте агроном волаш. Къурейш мел вовзача наха белгалдоах, из Iимерза, наьха мотт ховш, царца тá ховш саг хилар. ЙIаьххача хана тIера ца воалаш, юртбоахаме болх барах; цун йоккха поалхам я лаьтта леладеча, цох дикагIа пайда эцача даькъе. Ше дийша ваьнна, болх бе волавелча денз, мехка дик-дикагIдолча боахамашка ухаш, цар болх мишта бу хьожаш, царгара дика мел дар хьаIомадеш, лийннав агроном. Из хиннав Москверча ВДНХ, Краснодарерча, Ставрополерча, ГIаьбартой-Балкхарой республикерча боахамашка, кхыйолча моттигашка. Ше беш бола болх Iилманца бувзабеш, хьега къа мехка пайда лургболча тайпара хьегаш, хьавенав из даим. Цо кулгал деш, 2006-ча шера кийчъяь, тIаийцар «2007 — 2011 шерашка ГIалгIай Республике сомий бешамаш кхеяр» яха программа. Цо таро хилийтар сомий бешамаш лелаю керда предприятеш хьае. Хьехам а луш, цо ше тIахьожам а лоаттабеш, республикерча боахамашка эггара хьалха дIайийра Iов, рапс, соя, эспарцет яха баьцаш. Агроном даим дIадувча хIамашта юкъедоаладе гIертар дикал лакха йола а пайда лургбола а ялаташ; лаьтта хьаьндара а дикка терко йора цо, технологега хьежжа цунна эшаш дола гIулакх а лоаттадеш. Иштта беча балхо дикагIа дебийт дIадийнар, 30-35 процент лакхагIа хулийт чуэцаш бола хьувкъам.\nЛоаццача хана Цхьорой Къурейша тоаду фун ялат леладара гIулакх, баьцовгIашта зе деш йолча хIамашца къовсам лоаттабар, йIаьххача хана из мишта дIабахьа беза белгал а деш. Юртбоахама культурашта хулаш дола лазараш тахкар духьа хьаю лаборатори, цу чу таханарча замо дIадеххача тайпара аппаратура оттаяйт, болх бе лакхара говзал йола нах хорж. Ала деза, духхьал паччахьалкхенна гIо даь ца Iеш, цу даькъе республикерча бахархошта а цо новкъостал дора аьнна. Наьсарерча къаьнарча автовокзала юххе хьайийлла тика яр, ялаташта зулам деча садоахкача хIамашта етта молхаш йохкаш. Из а агранома гIонца хьаяь яр. Иштта къахьегар бахьан долаш, чуэцача ялатий дикал дуккха лакхагIа хулар, дIаде фу 80-85 процент шоай низашца Iалашде йиш хулар. Деррига цо мел деш дола хIама тIадерзадаь дар, республике кхедеш дола лаьттан беркат дикагIа, дукхагIа, наьха унахцIенон зене хургдоацаш хилийтара, баха нах ма хулла шоай мехкарча, вешта аьлча, Россе лаьттан тIа кхебеча хьувкъамца Iалашбара.\nТахан а кхоана а вай юртбоахама эшаргбола къона болхлой кийчбеча а дикка дакъа лоацар цо, цунгара къахьега Iомабенна кагий нахи мехкарийи карарча хана толамаш доахаш болх беш ба тайп-тайпарча моттигашка. Иштта къахьега Iомабаьб цо, зIамига болча хана денз, ший дезалхой а. Сакхетарг хилча денз, царех хIаравар коа-карта фу де деза ховш, доаханга-жега хьожар малагIа ва, беша къахьегар малагIа ва ховш, хьалкхийнаб. Цудухьа хIанз а ба къахьегама тIера, шоашта караденна балхаш дизза а цIена а кхоачашдеш.\nКъурейша нахá гIо ду ше яздеча книжкашца а. Масала, цо российски журналаш тIа а газеташ тIа а кепа йийттай лаьттанца къахьегара хетаяьча статьяшта. Иштта цо яздаьд «Коара сомий беш», «Мишта кхеергья ший коа сомий беш?» яха книжкаш. «ГIалгIай республикан сомаш кхебеча лаьттай таронаш йовзар», «ГIалгIай Республикан агроклиматически хьалаш» яхача книжкай авторех цаI ва из. Цунга хьежжа да цо Iилман даькъе даьха толамаш. 2004-ча шера цунах хул юртбоахама Iилмай кандидат. Цу шера елар цунна «ГIалгIай Республикан гIорваьнна юртбоахама болхло» яха цIи а. «ГIалгIай Республикан Iалама хьалашка хьежжа коашкарча а промышленни а сомий бешамаша лу пайда» яхача темах язбаьбар вай мехкахочо ший Iилман болх. Из а кхыдола а цун Iилман лехамаш йIаьххача заман чухь чIоагIа накъадаьннад ахархошта. Хаоттам дика боацача моттигашка а лакхара хьувкъам чуэцийт цар, вайцига юртбоахама культураш кхеечарга. ГIалат далийта моттиг хуле, хьехам бала ховш, харцахьа дер тоаде ховш ва 40 шера лаьттан къайленаш гучайоахаш, цунца болх бе ше а нах а Iомабеш хьавоагIа саг. 1996 шера (25 шу хьалха) «Наьсарен оаз» яхача газета 7-ча (138) номер тIа кепа теха цун статья йийшай аз. «БIаьсти тIайоагIа, бакъда цунга во кийчлу» яхаш я из. Ялаташ дIадерца бувзабенна болх кхоачам боллаш дика лелац, яхаш, дувц автора ший йоазон тIа, из гIулакх талмаста леладу боахамаш а хьехадеш. Укхаза дукхагIа дувцараш Наьсарен района боахамаш да. Гота балхаш дика дIадахьара эшаш да дIаде фу, лерттIа болх бергбола техника, эшача боараме йола удобренеш, гирбицидаш, яхаш белгалдоах агронома, царех цхьадола хIамаш хIанзчул тIехьагIа Iалашде дезаш хилар кертахдоахаш. Кхоачам болаш яц дIае еза коартол, тоъаш дац хьажкIий фу, генараш, кен. Цу дешаша саготдайт. ДIахо автора дувц техника во кийчъяьеце а, удобренеш кхоачам болаш цахилар, иштта кхы дIахо а. Духхьал агронома е паччахьалкхен болхлочун говзал хинна ца Iеш, журналиста говзал йолаш а ва Къурейш. Цудухьа цунна вIалла хала дац, Iо а хайна, газета лаьрхIа дола йоазув де. Алхха юртбоахамах яздаь ца Iеш, цу тайпара йоазош цо ду вай къаман истореца дувзаденна а. Сона хезачох, цо бIарчча книжка яздаьд ЖабагIанаькъан Висан-Гирех лаьца, из арадаккха безам болаш, къахьегаш ва Хьажбикара Къурейш.\nУкх тIехьарча хана, каст-каста хаза йиш я, Iажаш е кхыбола сомаш боагIача боармал дукхагIа молхаш йийтта кхебаьб оалаш. Цу тайпара сом унахцIенон кхераме ба. Ше болх беш хиннача «Сомий беш лелаер» яхача ГУПе цу тайпара хIама ца нийсдалийта гIертар вай мехкахо. Цун болхлоша (уж 70-80 вар) кхебаь сомаш бовза йиш яр цхьаццадолча гойтамашка (выставкашка) гIолла. Цу тайпара моттиг нийсъелар 2017-ча шера. Из ювзаенна яр IV-ча республикански экономически гулламца. Цига Къурейша предприяте гойтар шийна фу карагIдоал, дийцар малагIа сомаш кхебу. Царех бар Iажаш «Либирти», «Флорина», «Прима», «Айдарет», «Iан банан»; кхораш «Киффер», «Талгарски хозал», боккха комса хьач «Стенлей», малина, кхыдола Iалама совгIаташ. Уж шедар, ма хулла кIезигагIа молха тохаш, наьха унахцIенон Iаткъаргдоацаш, кхеде гIертар предприяте директор а цун болхлой а. Цар беча балхах дика дийцадар цу деношка (3 октябрь, 2017 шу) арадаьннача «Сердало» газето.\nКъаьстта дувца безам ба са, Къурейша хьалхале лелаеш, чакхдаьккхача лоархIамеча а вай къаман вахарера хоза моттиг хинна дIаэттача а цхьаькха цхьан хIамах. Из моттиг ювзаенна я 2012-ча шера, вай республика кхоллаенна 20 шу дузаш, хьадаьча мехка хьовлаца. Цу хана из правительствон председатела заместитель вар. Президента Евкурнаькъан Ювназ-Бека цунна тIадилладар цу тайпара хьовла хьадергдола хьал вIаштIехьадаккхар. Ховш ма хиллара, хьовла хьаде ховш бола кхалнах дукха ба вай мехка, хIана аьлча цар из хьаду мархий бетта сагIа дала, саг веннача-ваьннача, нах вIашагIкхетача кхыча моттигашка. Из хьаде ховргдараш корабир республикан кхаь района хьехархошта юкъера. ЖIайрахьа район гаьна йоландаь, кхалнаха баха-бахка хала хургдар, цудухьа уж юкъеэзабацар цу гIулакха. Ерригаш цига дакъа лаца раьза хиннараш яр 400 кхалсаг. Цу гIулакха эшаш хилар 170 бурка яй, ишттал пескаш, 170 газа пешк, 100 метр дIаьха истол. Iаьдало цхьа кепиг ца доадеш, 4 тонн хьоар, шекар, даьтта Iалашдир наха шоаш. Iуйрийна 11 сахьат даьлча дIаайттача кхалнаха къахьийгар сайран 7 сахьат даллалца. Юххера, цох хьахиннар дар 5 сантиметр сома, 80 сантиметр шера, 100 метр дIаьха, 4 тонн 131 кийла дозал дола гIалгIай хьовла. Цул доккхагIа хьовла дунен тIа хьадаь моттиг хиннаяц хIанзалца. 2009 шера жугтий мехка хьадаьчун дозал 3 тонн 60 кийла мара хиннадац. Кхыча дешашца аьлча, гIалгIай «Мехка хьовло» дунен керда рекорд оттаяьй.\nИз хьовла хьа мишта ду хьажа баьхка хиннаб дуккхача моттигашкара хьаьший. Царна юкъе хиннав «Россе рекордий книжкан» керттера редактор Свистунов Алексей. Сурташ даьха; шорал, дIоахал, сомал дистад цо; Россе рекордий книжка тIа дIаязде а, цул тIехьагIа Лондоне дIадахьийта а; «Гиннеса рекордий книжканна» юкъехьоргдолаш. Из хIама бIаргаго, цох язде вена хиннав вай мехкара а доазол арахьара а 120 журналист. Хьовла даа ха тIакхаьчача, ах сахьат ха ялале, диа а дIа-юха дихьа а дIадаьнна хиннад из мерза, цIайга кийчдаь даар. Из деррига гIулакх вIаштIехьадаьккхар а, чакхдаьккхар а, цун доакъашхошта баркал аьннар а Цхьорой Къурейш вар.\nДуккхача наха вовзаш, везаш, гаргалолаш йолаш ва вай мехкахо. Цун хьоашал хиннача нахах хиннав Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, парте Урус-Мартановски а Ачхой-Мартановски а райкомий хьалхара секретарь, Нохч-ГIалгIай АССР юртбоахама министр хинна Русин Василий Фёдорович. «Нохчашцеи гIалгIашцеи хинна са вахар» яхача книжка тIа Русина дикача оагIорахьара вовзийт вайна Цхьорой Къурейш. ХIаьта Къурейша ше яхачох, из книжка арадоаккхаш цхьацца гIо-новкъостал деш хиннав из вай мехка хьалкхийнача, ваьхача, болх беш хиннача эрсечоа. Из волча хийла хьоашалгIа ваха а хиннав. Ше цига мел водача хана, Василий Фёдоровича вайнаьха кхача кичбайтар цIагIарчарга, яхаш, дагалувц Къурейша.\nДика болхло, ший гIулакх кIоаргга довзаш вола саг санна, дезала дика да а ва из. Тахан цун къонгаш, мехкарий кхийнаб. ХIаравар цхьацца гIулакха тIа ва. ЙиIигаш Танзила, ПаьтIамат маьре бахаб. Шоаш бахáча товш боахк. КIаьнкаш: Батыр, Мухьмад-Башир, ИбрахIим — школа яьккха баьнна, цхьабараш лакхара дешар дийша, къахьегаш ба. Уж лертIа хилар, нийсача новкъа бахар а ба боккха болх.\nКъурейша мел хьийга къа ца зувш дисадац. Паччахьалкхено тайп-тайпара лоархIаме совгIаташ тийннад цунна. Царна юкъе я республикан кулгалхочо енна сийлен грамоташ, «Республикан 25 шу дизар» яха майдилг, «Экажевский», «Маяк» яхача боахамий грамоташ. Россе агропромышленни комплекса профсоюзаша а белгалваьхав из а цо доаха къахьегама толамаш а. 2007 шера Россе юртбоахама министерствос дошо майдилг а еннай вай мехкахочоа.\nЦхьаькха цхьа хIама а да са белгалдаккха безам болаш, сона чIоаггIа лоархIаме а хеташ. Хьажбикара Къурейш ший наьна мотт дукха безаш, из бовзаш, ший бераша из бувцаш хилча дика хеташ ва. Цун мел долча берашта, уж школе деша дагIача хана, гIалгIай мотт, литература хьехаш хиннав со. Цунца чам болаш, Iомабора из кIаьнкаша а йиIигаша а. Нагахьа санна цIагIа дас-нанас цу метта сий ца доре, из иштта хургдацар. Беррига дай-ноаной а уж санна шоаш малаш ба, мичара ба ховш хилча а, бицбенна дIабоалаш латта вай гIалгIай мотт цар бийцача а, дика хетаргдар сона.\nКъурейш санна йоккха балха поалхам йола нах кIезига бисаб вай къаман. ХIаьта а сатувса лов, боккхагIчаргара масал а эцаш, къона агрономаш кхерга. ТIаккха Хьажбикара Къурейша дIаегIа гаьнаш санна, наьха хьашташ кхоачашдеш, къаманна гIо деш, шоай гIулакхашца гIалгIашта салоIам беш, хургба уж а.\nХьажбикара Къурейши Россе юртбоахама министр Алексей Гордееви\nЦхьорой Къурейши Социалистически Къахьегама Турпал Коазой Бахьаудини


Бехктакхаман гIуллакх долийна Италин министрна дуьхьал\nМарсхьокху-бутт 26, 2018\nИтали -- Diciotti хIордан кемана тIехь латтош бу мухIажираш.\nИталин Iедалша кIирандийнахь бакъо елла Сицилерчу Катания гIалан портехь лаьттачу Diciotti хIордан кемана тIера охьабисса Африкерчу пачхьалкхарчу мухIажирашна. Иза хилла, Католикийн Килс а, Албанин а, Ирландин а Iедалш а мухIажираш тIеэца реза хиллачул тIаьхьа.\nПхеъа дийнахь сов и нах латтийра кемана тIехь Италин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Салвини Маттеос. Сальвини ву "Лига" олучу мухIажирашна дуьхьал яьллачу популистийн партин векал. Цо чIагIдора, цкъа дуьххьара кхечу пачхьалкхаша дош дала деза и нах шаьш тIелоцур бу аьлла, бохуш.\nИталино лелийначунна критика йина Евробартана юкъайогIучу кхечу пачхьалкхаша. Ткъа Салвинина духьал долийна бехктакхаман гIуллакх. Министрна бехке дуьллуш ду бакъо йоцуш нах лаьцна латтор а, шен даржо луш йолчул а алсам бакъонаш шена тIеэцар а.


Коьрта агIоХьадисФикъхIIелам-нахКхетамашДела хьахорСайтах лаьцнаЖайнийн цIершХаттаршна жоьпашВайн меттан жайнаш АудиоХьешан тептарКехат язде соьгаВайн маттахь сайташ\nХьадис ФикъхI Дела хьахор Кхетамаш Жайнийн цIерш Сайтах лаьцна Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца!\nМуххале а, цу хIуманаша цаьрга керста дайтина, уьш дозанал тIехбовлийтина. Царна вицвелла АллахI, шайна деллачух баккхийбеш хилла уьш, цара аьлла: «Тхол чIогIа ницкъ болуш мила ву?» Царна моьттина шаьш лийр дац аьлла, шаьш шайн гIаланашкара а, бошмашкара а цкъа а арадевр дац аьлла.\nСОЛИХЬ Делера салават а, салам хуьлда цунна\nТIаккхка гIаьттина Солихь шен къома юкъахь, шен аз айдина олуш:\n﴾ХIай сан къам! Iибадат де АллахIана, Иза воцург кхин Дела вац шуна﴿.\nБелабелла хьолахой, цара аьлла: «Пекъир яI! И хир ву элча? Цуьнан йа гIала а яц, йа беш а яц, цуьнан йа ялта а дац, йа хурман дитташ а дац! Ткъа муха хир ву хIара элча?» ХЬОЛАХОЙН ХАРЦ КХАЙКХАМ\n«Ткъа шу шаьш санна долчу адамана муьтIахь хилахь – делахь шу эшаме хилларш ду». «Шу дала а делла, шух латта а, даьIахкаш а хиллачул тIаьхьа шу денлур долуш ду бах цо шуьга?» «ХIара вайн дуьненан дахар бен кхин дахар дац, дала а ле вай, ден а ло вай, гIовттор долуш а дац вай».\n«АллахIана тIе харцо кхоьллина стаг бен вац иза, йа тхо цунах тешаш а дац». ГАЛ ХИЛЛА ТХАН МОТТАР\nКерстадина наха Солихьана, ца тешна уьш цунах. Солихьа шайна хьехар дича, цIунашна Iибадат дарх уьш бухатоьхча, цара аьлла: «ХIай Солихь! ЧIогIа дикачу цIийнах кIант вара хьо, нийса кхетам болуш кIант вара хьо, хьо нахана юкъахь чIогIа баккхийчерах, уггар сий долчерах хир ву моьттуш дара тхо. Хьо хьенех а, муьнех а санна хир ву моьттуш дара тхо, ца хили хьо иштта. Хьан хенара хилларш а, хьол хьекъалца лахара хилларш а баккхий къонахий хилла дIахIиттина.\n﴾Хьо – шайна бозбунчалла лелийначерах (цхьаъ) бен вац. Хьо тхо санна адам бен дац; цхьа билгало я тхуна, нагахь санна хьо бакълуьйш болчерах велахь﴿\nТкъа аш лерам бе хIокху эмкалан,\n﴾цхьа а вон хIума а ма хьакхадалийта аш цунах – (аш и дахь) гергга долчу Iазапо лоцур ду шу﴿.\nСолихьана хиъча, эмкална урс хьаькхна хилар, халахетта цунна чIогIа, цо аьлла нахе:\n﴾Марзо эца шайна шайн хIусамехь кхаа дийнахь, харц йоцуш хIоттийна хан ю (шуна) иза﴿\nХIижрат дина кхелхина вахана Солихь а, АллахIах тешаш хилларш а цу декъазчу гIалара. ХIун дийр дара цара цу чохь? Араваьлла Солихь, белла Iохкучу шен къоме хьоьжуш, тIаккха цо аьлла сингаттамечу озаца:


Мемориал: Нехан долахь йолу хIусамаш дIахьокхур ю Куршлойн-эвлахь\nКуршлойн-эвла. Архивера сурт.\nНохчийчуьра Iедалш дагахь ду Куршлойн-эвлахь долахь долу 37 цIа дIахьакха. Царна юкъахь ду "Мемориалан" Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхочуьнан Титиев Оюбан цIа а, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо, "Мемориал" центран тIе а тевжаш.\nБакъонашларъярхойн вовшахтохаралло арахецначу пресс-релизехь дуьйцуш ду, бахархошна шайн хIусамаш йохор ю хиина хиларх лаьцна Чиллан-беттан 5-чу дийнахь, администрацин векалша шаьш маьждиг долчу гуламе кхайкхича.\nIедалан векалша хаам бина нехан хIусамийн метта махбаран центр хйийр йолуш ю, ткъа уьш долахь йолчера цхьа кIира ду дIакхалха аьлла.\n"Мемориало" билгалдаккхарехь, Куршлойн-эвларчу бахархошна лур ю аьлла керла хIусамаш, амма кхин хIара ду аьлла сов хIумма а ца дийцина. Цул сов, хIусамашна чуьра арабохучу нахаца ца бина кехата тIехь чIагIбина болу цхьа а барт.


8 эзар тонн кхачанан сурсаташ хIаллакдина Оьрсийчохь\nСтохка Марсхьокху-баттах дуьйна, Евробертана а, Iамеркина а дуьхьал эмбарго а кхайкхийна, шайн махка дан дихкина 8 зар тонн кхачанан сурсаташ хIаллакдина Оьрсийчохь. Россельхознадзоро бинчу хаамца, дукхах долу хIаллакдина сурсаташ ду стоьмех а, хасстоьмех а дина.\nОьрсийчохь хIаллакдинчу жижигах а, шуьрех динчу сурсатийн терахь ду 250 тонн.\nКхачанан эмбарго кхайкхийра Оьрсийчоьно 2014-чу шарахь, дийцарехь, шайна дуьхьал кхайкхийначу санкцешна жоп луш. Оьрсийчу дан дихкина, ша аьлча, жижиг а, цуьнах бина кхача а, шура а, чIара а, стоьмаш а, хасстоьмаш а.\nСанкцеш хьакхалуш долу сурсаташ хIаллакде аьлла указ арахийцира Оьрсийчоьнан президенто 2015-чу шарахь Марсхьокху-беттан 6-чу дийнахь. Схьадаьхна сурсаташ дагадо, тракторшца а, булдозаршца а хIаллакдо.


Украинина гIо дан некъ лохуш ю Малхбузе\nIамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ -- Iамеркан пачхьалкхан секретар Керри Джон ву (Аьт) Украинан премьер-министрца Яценюк Арсенийга салам луш (Аьр) Вошингтонера пачхьалкхан Департаментехь, 12Заз 2014\nГерманин, Цхьанатоьхначу Штатийн куьйгалхоша Украинин хьокъехь кхоьллинчу белхан тобан цхьаьнакхетар дийцаре дина, ткъа G-7 тобан финансийн министраша Украинина дан лерина долу гIо билгалдаьккхина.\nЕарин буса немцойн кацлерца Меркел Ангелица рогIера телефонехула зIе хилира Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан Обама Баракан. Цара дийцаре динарг кху деношкахь кхоьллинчу „Украинин хьокъехь контактийн тоба“ цIе йолчу тобан кесталгIа дIадахьа леринчу цхьаьнакхетар дара.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн, Оьрсийчоьнан, Украинин арахьарчу гIуллакхийн министраший, ткъа иштта Евробертан арахьарчу гIуллакхех а, кхерамазаллех а йолу лаккхара комиссар Эштон Кетриний – и виъ стаг ву цу тобанна юкккъе вогIуш. Ткъа церан хьалхара цхьаьнакхетар, Украинехь а, цунна гуонахь а кхолладелла кризисан хьал политикан некъашца аттачу даккхар Iалашо йолу, охан беттан верхIитталгIачохь Женевехь хир ду.\nЦу кризисах хьалхаваларан некъ, - лоьхушберг,- политикан некъ белахь а, амма Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Барака шен Меркелца хилачу къамелехь кхин цкъа а билгалдаьккхира, нагахь санна Оьрсийчоьно кхин дIа Украинерчу хьолана эскалаци йен гIулчаш яхахь, тIаккха Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Евробарт а, царна тIетовжуш йолу кхин дIа йолу пачхьалкхенаш а кийча хила еза, Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а луьрох санкцеш юккъеяха, аьлла.\nНагахь санна керлачу санкцешка гIуллакх долуш хилахь, ши де хьалха Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретара Керри Джона билгал ма-даккхара, уьш „Оьрсийчоьнан экономикан уггаре а мехалчу агIонех хьакхалур ю“. Цу мехалчу агIонашна юккъехь ю энергетика а, банкийн сектор а, тIеман гIирсаш кхиоран дакъа а.\nХIинцалц схьа Iамеркано а, Евроберто а юккъеяьхна санкцеш Оьрсийчоьнна, цуьнан куьйгаллера бIех стагана ша-шенна бен, юкъарчу хьесапехь экономикана башха лазаме ца хиллехь а, амма баханчу зазадоккху беттан 20-чохь Обама Барака куьг а яздина, амма хIинца а нуьцкъале йовланза йолчу санкцийн могIа Кремлана хилла ца Iаш, йоллучу пачхьалкхенан экономикна а вуно Iаткъаме хир ю аьлла хеташ бу аналисташ.\nВенерчу университетан белхахочунна, политологин Iилман магистр волчу Чапханов Русланна а хета, хIинцалца схьа Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу гIулчаш мискъазаратталла бен яцахь а, амма цу пачхьалкхан экономикана боккъал а лазаме дерг хIинца а гучудаланза ду, аьлла. Цуо дийцарехь, уггаре а хала ловр ду Оьрсийчоьно Малхбузера лаккхарчу технологийн сурсаташ чудан йиш йоцуш ша йисар.\nЧапханов Руслан: „ХIинцалца кхин хIара аьлла и санкцеш йолаелла яц. IАмеркано йинарш кхин башха я оьрсийн пачхьалкхенна а, я бахархошна а зе долуш яц. Делахь а, цаьрга цхьана дийнахь ялур йолуш яц уьш, кечам бан безаш ю. Амма Путинна ма-моьттура, атта дIадоьрзур долуш хIума дац иза.\nХIунда аьлча альтернатива оьрсийн яц. Цара шаьш БРИКС (Бразили, Оьрсийчоь, Инди, Китай, Къилбаседа Африка) цхьаьнакхетаралле юккъе йогIучу пачхаьлкхашкара сурсаташ оьцур ду боху, Малхбузено санкцеш яхь. Амма Оьрсийчоьно хIинцалца схьа а оьцуш ду цаьргара сурсаташ. Делахь а Малхбузера санна лаккхара технологеш йолу сурсаташ БРИКС юккъерчу пачхьалкхашкахь дац“.\nЧапханов Руслана ма-аллара, шена муьтIахьчу пачхьалкхашкахь а, я Китайхь а Кремлан эца меттиг боцучу лаккхарчу технологийн сурсаташна юккъе догIуш ду, масала, заррат герзийн реакторшна оьшуш йолу чалхаш а, яйнаш а, ткъа иштта кхиинчу механикан гIирсаш а, чалхаш а. Оьрсийчоьнан шен и тайпа гIирсаш кхуллу технологеш яц, ткъа церан доккхаха долу дакъа цуо Цхьанатоьхначу Штаташкарий, Европерий оьцуш ду.\nКхин цхьа хIума а вуно Iаткъаме хила там бу Оьрсийчоьнна, нагахь санна Малхбузено керлачу санкцийн кочар юккъеяккхахь. Иза молханашца доьзна хьал хир ду, тергамхоша дийцарехь. ХIунда аьлча, цу махкахь духкуш долу фармакологин сурсаташ 70 процентана кхечу пачхьалкхашкара, уггаре а хьалха Европерий, Цхьаьнатоьхначу Штаташкарий чудахьаш ду.\nАла догIу, Вашингтонехь вовшахкхеттачу G-7 тобан финансийн министраша а еарий дийнахь шайн агIор билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а алсамох санкцеш йохург хилар, нагахь санна цуо шен Украинера лелам хийца ца хийцахь. Дуьненан нуьцкъалчу ворхI пачхьалкхенан финансийн министарш вовшахкхеттера, Украинера экономика стабиле ерзорхьама цу пачхьалкхана дан дезаш долу гIо дийцаре дан. Гергарчу шина шарахь Украинина 18 миллиард долларан гIо дан барт хилла церан. Бакъду, и барт Дуьненаюкъарчу Валютийн Фондо тIечIагIбан безаш бу.


Нохчийчуьра теракт: ша иккхина я йийна?\nЛахьан-бутт 22, 2018\nСпиридонова Каринин гергарнаш а, беза-бевзарш а ца теша ницкъаллин структурийн белхахойн версех.\nСоьлж-ГIалахь кху беттан 17-чохь жимачу зудчо, ша а леш, дина эккхийтар шена тIелаца сихйелла яц "Исламан пачхьалкх" тоба. Оццу хенахь Нохчийчуьрчу талламахоша бехктакхаман гIуллакх схьадиллина, терроризмца доьзна доцу зулам дарна – "Низамаш лардон органийн белхахой байа гIортар".\nОфициалан версица, 25 шо долчу Адыгейхь йина а, Челябинскан махкахь регистраци йина а, Дагестанехь ехаш а хиллачу Спиридонова Каринас шен дегIаца йолу бомба эккхийтина Соьлж-ГIалин Старопромыслан кIоштахь полицин постана уллехь. Ткъа иза дина цо, шеко кхоллаелла КПП-н белхахой, хIаваэ герз детташ а болуш. ТIаьхьо талламхоша дIахьедар дира, кхелхинчу зудчунна тIехь Iожалхочуьнан доьхка хилла аьлла.\nUra.ru зорбанан гIирсо интервью дIаьяьхьна цу зудчуьнан гергарчаьрца. Цара дийцарехь, иза хIусамдас етташ хьийзош а хилла, цуьнгара ши бер схьадаьккхина а хилла.\nКхушеран Мангалан-беттан 19-чохь, цунах лаьцна мессенджерехула шен гергарчу зудчуьнга яздина хилла Спиридоновас, бераш доцуш шен дахар ца го шена, цундела уьш лаха яхана Соьлж-ГIалахь ю ша аьлла. ТIаьххьара цо зIенехула къамел дина шен ненаца, полицин постана уллехь ша кхалхале цхьа де хьалха - Лахьан-беттан 16-чохь.\nНицкъаллин структурийн белхахоша хаам бина, и зуда иккхинчу меттехь паспорт а, яла кечйеллачул тIаьхьа Деле шена геч дар доьхуш цо яздина кехат а карийна шайна аьлла.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхочуьнан декхарш кхочуш дечу Алаудинов Аптис РИА Новости агенталлана еллачу интервьюхь дIахьедар дира, Соьлж-ГIаларчу 21-ра постерчу полисхойн бIаьргкхетта хиллера цу зудчуьнан тамашийна леларх аьлла. Цара кехаташ гайта аьлла хиллира цуьнга, боху инарло. Цо иштта чIагIдо, тIейогIу зуда, полисхоша аьлларг ца деш, царна тIегIоьртина хиллера, тIаккха полисхошна цуьнан дегIаца гина хиллера куьйга йина оьккхуьйту коьчалла, бохуш.\nАмма интернетехь яьржинчу видеоно гойтуш ду эккхар хуьлуш и зуда постана лаххара 75 метр генахь хилар. Оццул генахь йолчу зудчуьнга кехаташ гайта муха бохур ду кхеташ дац.\nЦул сов, цу зудчунна тIехь гуш яц цхьа а оьккхуьйту коьчалла. Амма гуш ду постехь лаьттачу полисхоша масатоьпаш етташ а, цул тIаьхьа эккхар хуьлуш а.\nФедералан кхерамазаллин сервисехь (ФСБ) дуккха а шерашкахь болх бинчу стага, шен цIе ца яккхар а доьхуш, цу меттехь даьхначу сурташка а хоьжуш, Кавказ.Реалии порталана дийцина хилларг хIун ду аьлла хета шена бохург.\nЦо дийцарехь, цу зудчуьнан этIийначу мачано гойту иккхинарг масатоьпан гранатамётан ВОГ олу (выстрел осколочный гранатометный) хIоъ хилар. Сурта тIехь гуш ю йийначу зудчуьн коьртана йина чевнаш. Уьш а йина и хIоъ эккхарна боху говзанчо.\nВидео тIехь гуш ду полисхой берш гранаташ кхуьссу гIирс болчу масатоьпашца лелаш хилар. Цундела къасто деза и зуда царна тIеяхна хилла я ца хилла, ткъа иштта хилла цуьнгахь я ца хилла шеца бомба.\n"Нагахь цунна герз тоьхнехь, къасто деза иза тохаран бахьана. Уьш кхерабелла хила а мега. Цу тайпаниг хуьлуш хуьлу. Амма иза иштта хиллехь, цуьнан дегIах дихкина оьккхуьйту доьхка хила дезара. Сурта тIехь суна ца гира доьхкан ларш, доьхка даима а дуьсу эккхийтар динчу меттехь, къаьсттина цуьнан тIехьара дакъа. Амма сурте хьаьжча суна иза ца гира", - дуьйцу эксперто.\nИза иштта шеко йолуш ву, постана оццул генахь цу зудчо ша эккхийтина бохучух а.\n"ВОГ олу гранатан хIоъ куьйга эккхийталуш бац. Иза эккхийта леррина кечйина механизм хила еза, масала тоькан батарейка а, граната оьккхуьйту хIоз а, я гранатомет еза. Эккхийтар хиллачу меттехь уьш каро еза. Церан метта гранатометан хIоъан негIар карадахь, иза ду цунна кхеттарг и хIоъ бу, цу кепара иза йийна бохург", - дуьйцу эксперто. Цунна хетарехь, эккхар хилла меттиг теллича карор ду дерриг а жоьпаш.\nХьалхо Шемахь масийтта шо даьккхинчул тIаьхьа цIайирзинчу Абакарова Загидата а, Габибуллаева Залинас а дIахьедарш дира, Соьлж-ГIалахь хиллачу тIелатарна "Исламан пачхьалкх" тобанан декъашхой декъа бу бохучух тешна ю шаьшшиъ аьлла. Цу шинна хетарехь, цу акцин Iалашо ю Шемара а, Иракъера а зударий а, бераш а цIадерзорна новкъарло яр, яздо Кавказ.Реалиино.


Сацоран бахьана дузу машанаша хьаькаман машенчохь кIомал карорца. Ткъа Хизриевс иза шена нохчийн полисхоша бухакхоьссина боху, тоьшалла до Дагестанерчу интернетхоша.\nХизриевс Нохчийчоьнан куьйгалхой шена дуьхьалбаьхна уьш ХIинжа-ГIала баьхкича – хьошалгIа веъначу спикере Даудов Мохьмаде а, шайн мехкан Халкъан Кхеташонан гIантдега Шихсаидов Хизрига "цадогIу хеттарш" дина хилла цо, чIагIдо машанхоша. Ткъа буьйцу барам баккъал а хилла бу - дозанаш билгалдаха вовшахкхийтира шина мехкан куьйгалхой.\nХизриевс шаьш ма-оьшшу тIе ца эцна, тIех эвхьазвелира иза шайца аьлла хетта Даудовна, цундела цунна, иза шайн махках чекхволий дIасалелийла а хууш, таIзардан гIоьртина нохчийн Iедалхой, чIагIдо машанхоша.\n"Куро ма буй церан кегийнах"\n"Кавказ.Реалии" зIене елира Хизриев Хизрица. Цо бакъ ца до машанашкахь даьржинчух цхьадерг – наркотикаш хьехош а яцара, боху.\n"Сан бала бац машанашкахь дуьйцучуьнца, цхьа а наркотикаш а яцара хьехош. Цхьажимма инцидент иккхинера полисхошца. Шуна ма-хаъара, куро ма буй цигара кегийнах. Къамел а дина, дерриг а къаьстина даьлча, дIахийцира", дуьйцу Хизриевс.\nЦо ца дузу хилларг шен балхаца, дац иза Нохчийчоьнанний, Дагестананний дозанаш къасторца доьзна а, элира.\n"Дозанийн хьокъехь дийца дац хIумма а, яц проблемаш. Цу тIе, со дозанаш билгалдаха я тIечIагIдан охIла а вац. И болх бийриг йоккха комисси ю, администраци ю, дозанера бахархой бу, цаьрга хатта лаьттах дерг", элира Хизриевс.\nАмма оццу хьокъехь къамел дойла ца хилира Нохчийчоьнан куьйгалхочун информацин урхаллан куьйгалхочуьнца Керимов Iаьлвица – цо схьа ца ийцира "Кавказ.Реалиис" тоьхна телефон.\n"Шайн лаьттах метр а лур яц"\nЮкъархочо, Дагестанерчу Iедалхйоцчу коммерцин организацийн кхеташонан куьйгалхочо Хадулаев Шемала шена хетарг элира Хизриевца йоьзначу инцидентах лаьцна. Цунна хетарахь цхьаболчу наха, дозанашца доьзна хIума экаме дуйла а хууш, леррина дестадо хилларг.\n"Дозанаш къасторан комисси хIинцца бен ца йолийна вовшахтоха. Цхьа а шек ца хилийта, могIара нах а бу цига хоржуш, ас а теттина цига хьалха ши стаг, уьш вуно хьекъале жигархой бу. Вайн наха шайн лаьттах метр а лур яц, неханиг а ца оьшу", элира Хадулаевс.\nИза тешна ву, юкъара вежаралла дагахь а латтош, доза къастор ду бохучух.\n"Цхьаьнакхетарехь хиллачара дийцарехь, Даудовссий, Шихсаидовссий дина къамел оьзда а, пайда болуш а ду, цара мохк къастош Москохара говзанчаш кхайкха сацам а бина", билгалдаьккхира юкъархочо.\nДоза къасторан комисси юьззина вовшахкхетта яц цкъачунна, и болх боьрзур бу деношкахь. Амма хууш дац маца араер ю къастийна тоба латтанаш дуста.


Кхечух жоп дала декхаре вацахь а...\n"Наркотикаш лелорна" кхеле озийначу Соьлж-ГIаларчу "Мемориалан" декъан куьйгалхочуьн Титиев Оюбан вешин кIант Титиев Адам а лаьцна деношкахь оццу бахьанийца. Бакъоларъярхошна хетарехь, полисхоша доцург кхоьллина цунна тIехь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана даржийна иза лацарх лаьцна, Титиев Оюбна дуьхьал "компромат" йовзуьйтучуха. Амма Титиев Адам лацар низамехь дац, чIагIдо бакъоларъярхоша.\nIасанаш а, даккхий кисанаш а\n"Дуьххьара Титиев Адамна наркотикаш лелорна хан туьйхира Дагестанан Кизил-Юьртарчу кхело 2001-чу шеран Охан-баттахь. ВуьрхIитта шо хьалха Дагестанехь! Нохчийчохь а дацара иза. Юха Шелахь оццу бахьаница кхеле озийра 2011-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь. КхозлагIа лаьцна наркотикца", - яздина Кадыровс шен телеграм-каналехь.\nМуха лаьцна Титиев Адам цкъачунна билггал хууш дац. Амма гучудаьлларг а ду шеко кхуллуш.\nТитиев Адам Заурмаканович, вина хан - 18.05.1973, зама хьалха веллачу Титиев Оюбан вешин кIант. Зуда а, пхеа бер а ду. Веха Куьршалахь. Титиев Оюбца юкъарлонехь наггахь бен ца хуьлура. Менингит, гепатит С, пехийн цамгар йолуш ву. Машено лазийчхьана схьа Iасанашца лела", - яздина гергарчара бакъоларъярхочуьнга Ганнушкина Светланига.\nБакъ а долуш, 2001-чу шарахь наркотикаш лелорна 6 бутт хан тоьхна кхело. Цул тIаьхьа 10 шо даьлча юха а лаьцна иза оццу бахьаница, гIуда такхийтина 20 эзар соьманна.\nГергарчара дийцарехь, буса Мурад цIе йолу, нарокотикаш лелорна цIахь токху хан тоьхна волу цуьнан накъост веъна неIаре, цо аракхайкхина. Дукха хан ялале иза ший а лаьцна урамехь полицино. Мурад дIахецна, Адам Куьршаларчу полице вигина. Цигга валийнера 2018-чу шеран Дечкен-беттан 9-чу дийнахь Титиев Оюб а.\nОфициало бахарехь, 120 грамм кIомал яьккхина Титиев Адаман кисинара. Лаьцна шина баттана.\nТамаше ду заьIапхочун кисина 120 грамм кIомал хоьина бохург. Оццул дукха иза хилча, Титиев Адамна дуьхьалдаккха тарло Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексан 228-гIачу артиклан 2-гIа дакъа. "Алссамчу барамехь" олу 100 граммал совйолучу кIомалх.\nТайп-тукхуме жоп дехар – шаръелла практика\n2004-чу шарахь, Кадыров Ахьмад велла дукха хан ялале, кхелхира цуьнан воккхахволу воI Зеламха. Официало, и 30 шо долу стаг дог лозуш вара – да кхалхар а ца лайна, велла, бохура.\nКадыров Зеламхех лаьцна, масала, Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуре иштта яздинера 2009-чу шарахь Венехь вийначу тIемалочо Исраилов Iумара: "Зеламха даржехь вацара, амма маьршша кхочура нах лецна латточу ЦIоьнтарарчу базе. Иза наркоман вара, наркотиках а кхетий вогIура базе. Чоьнаш чуьра лецнарш ара а бохий, моггIара дIа а хIиттабой, массарна а бетах еттара цо. Доккха мухIар дара цуьнан пIелгахь, чIоггIа лазорхьама, цуьнан тIулг куьйганна чоьхьа а берзабой, еттара цо".\nВашас дина хила тарлучу зуламашца доьзна Кадыров Рамзан цкъа а вац хьахийна. Иза логикехь ду, Оьрсийчоьнан низамаша ша зуламхо бен ца во динчу зуламна жоп дала декхаре.


Нохчийчоь -- "Малх Боьлхуш" цIе йолчу киногайтамера сурт,15Сти2007\nДуьненан шолгΙа тΙом боьдучу юкъанна вайнаха дуьхьало йора Советан Ιедална, хΙаллакбора цуьнан эскархой, сатуьйсура Гитлера Кавказ мукъаяккхаре, боху дуккхаъчу оьрсийн энциплопедеша. Изза тахана а чΙагΙдо шен интернетерчу сайта тΙехь Оьрсичоьнан кхерамзаллин урхалло - ФСБ-но. Дуьстича, харцдерг бакъдолчул алсам нислахь а, цхьанна тΙехь харц яц нохчийн а, гΙалгΙайн а къаьмнаш сийсазде агΙо. Ма-торру йина шина къомо Ιедална духьало, тоьллачу Советан эскарийн дакъошна дуьхьал дезна церан лета а, шайлара эга а. Бакъду, стенггара кхаьчна а, цхьа гΙо а кхаьчна, шаьш паргΙатдовларе са а тийсина цхьаболчара.\nХьалха-Мартанара Устарханов Ιалавди, шена накъосташа «Командор Андре» цΙе а тиллина, тΙемаш беш лелла Францерчу Дуьхьалонан дакъошкахь. Гоьваьллачу президента Де-Гола шен карара Францин коьрта совгΙат - Ларамечу Легионан орден - елла а вара Устарханов.\nАкаев: "Цкъа мацах кхузахь хиллачу НКВД-но Москохарчу НКВД-не информаци а луш, цара кхузахь хилла а боцу жоьлгаш, махкана ямарт нах бу а бохуш, мохк сийсаз а беш, и боцу нах тIе а язбеш, лелла меттиг ю иза. Масала, аьр вай, оццул политикан жоьлгаш хилла, оццул дезертир хилла, бохуш, Москоха хаамаш дIахьежийна. И хаамаш талла хIиттича, тхуна гучудаьлла хIара: вайна , жоьлгаш бу а бохуш, тIеязбинарш цхьа хан яьлча бехказа боху, амма НКВД-ФСБ-н архивашкахь церан цIерш, хьалха санна, жоьлгийн могIарахь лаьтта".\n... ТΙамах къадбелла салтий Нохчийчу садаΙа баьхкина, цхьаболчара бахахь а, эскарша тΙеш тохкур ду лаьмнашкахь, кхечара бахахь а, халкъана-м тусаделира хуьлуш дерг. Кестта хΙуттур долчу къематдийнах лаьцна хаьара вайнахана 1943-чу шарахь дуьйна а. «Вайн къам дохо кечлуш ву Сталин», хезара юкъ-кара. Амма хΙинца а и де тΙекхача юьсуш яра цхьа жимма зама. Ткъа оцу дийнах а, Сибрехахь текхначу кхойтта шарах а лаьцна дуьйцур ду вай тΙаьхьо....\nВайнаха Маршо Даима а Лехна