РогIера бозбуанча лаьцна Нохчийчохь\nТешнабехк, стаг Iеха а вина, цуьнан чоьтах ваха хаар цхьана а кепара къобал ца дина вайнаха. Амма и тайпа кийтарлонаш гучуюьйлу цхьаццаболчу бахархошкара тахана а. Иштта нах лецар а, царна доггIу таIзар дар а бу юкъарлонан кхетамехь полицин мехала болх. РогIера бозбуанчалла лаьцна Нохчийчохь. 30 миллион соьмана ду цо нахана дина зе.\nХIинца талламан изолятор чохь валлочу жимчу стагана, цьунан бехк кхело тIечIагIбахь, маситта шо набахтехь даккха кхачон мега. Иштта цунна тIедожор ду, гарехь, нахана а, Iедална а цо дина зе меттахIоттор. Оцу стеган цIе ца йоккху талламхоша. Цуьнан 40 шо хилар а, иза Гуьмсан кIоштан вахархо хилар бен кхин информаци луш яц оцу стагах.\nМаршо Радиога, нохчийн полицерчу хьостано бинчу хаамца, 100 сов зуда а Iехийна, цаьргара нанойн капиталан сертификаташ а гулдина, царех ахча а схьа а эцна, лелаш хилла иза. Зулам деш коллаелла хилла тоба толлуш бу полисхой.\nИ тайпа зуламаш лелораш Нохчийочохь бовлу кест-кеста. Хийла стаг чувоьллина а ву, амма атта ахча дезачеран терахь лахлуш дац.\nЛайса цIе йолчу зудчуьнан йоIа а ишшта маситта шо хьалха каряхана хилла и санначу зуламхойн. Церан хазачу къамелах Iеха а елла, шегара сертификат дIаделлера цо. Тахана лелаш ю иза а, кхиберш а Iедале аьрзнаш деш, амма Iедалхоша тхов латта бо бозбуанчаллашна, боху Лайсас.\nЛайса: «Уьш шаьш лелаш ма бац. Iедалан белхахой бу уьш, банкашца зIе йолуш ду церан мел долу хIума. Полисхой а бу цаьрца. Уьш массо а цхьана бу.\nХанкальски урамехь йолчу цхьана туькан чохь яра и зуда. Кхара, ала а аьлла, дIайигнера и зуда. Сан йоIана гина-кх. Октябрь-кIоштерчу милице, лаьцна болу и зударий чохь а болуш, машен чуйоьдуш. Сахьт хан яьлча, и зуда, охьа а таIийна, шайна а гуш, шайх лачкъийина оцу милицин кертара араяьккхина. Шаьш тIаьхьахаьхкира боху шайн машен. Новкъахь хIорш совца а бина, кхерийна Iедалан белхахоша, машен кхин тIьахьа хехкахь, шаьш къаьхьа де дийр ду аьлла. Уьш цхьаьна ма бу».\nБозбунчалле зуламаш даима а хилла лелаш боху Оьрсийчохь дукха ахча лелачу меттигашкахь. Дохийначу цIеношна луш хиллачу компенсацийн ахчанаш тIехь а, дикка шайна са йоккхура дукхачу наха. Царах цхьаберш-м хIинца лаккхарчу даржашка а бахана. Вукху агIор, юккъараллийн шен бехк а бу и тайпа зуламаш даьржина лелаш хилар. Ахча хилчхьана, Iехийначу оццу юккъаралло лоруш а бу и нах, царех оза а ло.


ПахІала а, Салис а, Тимапис а хІара кехат яздо Тассалник-гІалара вайн Да волчу Делах а, Веза Эла волчу Іийсах а тешначийн тобане.\nВайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, синпаргІато а хуьлда шуна.\nДинан вежарий! Вай Далла баркалла ала деза, Іийсах тешарехь шу чІагІлуш долу дела. Иза баккъалла а иштта ду, хІунда аьлча шуна массарна а юкъахь хІораннан а вовшашка болу безам кхин а алсамбуьйлуш бу.\nИштта, оха тхаьш а Делан динан тобанийн гуламашкахь дозалла до собаре хиларца а, тешарца а аша массо а баланаш а, халонаш а ловш хиларх.\nЦу дерригено а гойту Делан кхел нийса хилар. Делан олалла бахьана долуш аша хІинца баланаш ловш болу дела, шу хьакъ долуш хетар ду Цуьнан олалле кхача.\nДела нийсо еш хиларна, шу сийсаздаьхначаьрга а баланаш хьоьгуьйтур бу Цо,\nткъа баланаш ловш долчу шуна тхоьца цхьаьна синтем хир бу. Иза хир ду Веза Эла волу Іийса Шен нуьцкъалчу маликашца а, йогучу цІарца а стигалшкара гучуволучу хенахь.\nОцу хенахь шайна Дела вовза ца лиинчарна а, вайн Веза Эла волчу Іийсах болу хаза кхаъ тІе ца эцначарна а дІадоькхур ду Цо.\nТаІзар а дина, уьш гуттаренна а хІаллакбина хир бу. Везачу Элах а, Цуьнан возаллин сийлаллех а дІабаьхна хир бу уьш.\nИ таІзар дийр ду Шен долахь болчу нахера сийлалла тІеэца а, массо а Шех тешначаьрга Шен сий дайта а Іийса схьавеанчу оцу сийлахьчу дийнахь. Ткъа шу а царна юкъахь хир ду, оха шуна деллачу тоьшаллех шу тешна дела.\nЦундела шуна тІера оха даим доІанаш до, Ша кхайкхинчу дахарна вайн Дала шу хьакъ долуш хилийтар доьхуш. Муьлхха а дикачу ойланца шуна дан лууш дерг а, Делах тешарца аша деш долу муьлхха а гІуллакх а Деле Шен ницкъаца кхочушдар доьху оха.\nЦу тайпана вайн Веза Эла волчу Іийсан цІе шуьгахула а, ткъа шу Цуьнгахула а гІарадевр ду. Вайн Дела а, Веза Эла а волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсан долчу диканца хир ду иза.


Чатаевца уьйрашкахь хилла аьлла, ялх вахархочунна кхел йина Тбилисехь\nЧатаев Ахьмадан тобанца уьйрашкахь хилла аьлла, 10 шарера 13 шаре кхаччалц набахтехь такха хенаш кхайкхийна Тбилисин кхело 6 стагна. Зорбанашкахь ма-яздарра, Чатаев хьалханча волчу тобанна гIоьналла латтийна аьлла, таIзаре валийнера верриг а бархI вахархо. Царех ворхI ГIуьржийчоьнан бахархой хиллера: Горнакашвили Зураб, Алдамов Руслан, Маргошвили Рамаз, Чопанашвили Бадур, Идоидзе Зураб, Бердзенишвили Анатолий, Дудаев СаIид а. БорхIалгIачун цIе йовзуьйтуш яцара.\nСтохка Лахьан-баттахь Тбилисехь дIаяьхьначу леринчу операцехь вийра полисхоша Чатаев Ахьмад, ткъа Оьрсийчоьнан вахархо Дудаев СаIид каравахара. Цул тIаьхьа бутт баьлча Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллан урхалло Чатаевца уьйрашкахь хилла аьлла, ПIаьнказахь кхин а гуьржийн пхи вахархо дIалацарх хаийтира.\nЦарех Горнакашвили Зураб, Алдамов Руслан, Маргошвили Рамаз а, Чапанашвили Бадур а лецира, ткъа чевнаш йира Мачаликашвили Темирланна. Метта ца вогIуш велира иза Дечкен-беттан 10-чу дийнахь дарбан хIусамехь.\nДечкен-беттан 9-чохь дIакхайкхийра Идоидзе Зураб лацарх, ткъа оццу беттан 22-чу дийнахь каравахара Бердзенишвили Анатолий а.


Мехкадаьттан мах охьа мел болу лахло Малхбузехь бензинан а, дизелан а мехаш, ткъа Оьрсийчохь мехкадаьтта дай мел ло а, машенаша ягориг язло.\nЧекхдолуш до 2015-гIа шо мехкадаьттин мехаш хаддаза лахдаларца билгалдаьлла дара. Шо доладелчахьана дуьйна цкъа лахлуш, тIаккха йоццачу ханна хьалабовлуш хилла болу и мехаш эххар а гIура бутт болалуш ОПЕК олуш йолу дуьненчохь мехкадаьтта доккхуш а, духкуш а йолчу пачхьалкхийн юкъаралло Венехь шен цхьаьнакхетарехь тIедогIучу эха шаранна и шех Iаьржа деши олуш долу сурсат даккхаран барамаш лах ца бан сацам бовзийтинчул тIаьхьа дела денна лахлуш схьабогIуш бу.\nКарарчу хенахь 36 долларал жимма сов доьху Брент олучу тоьллачу мехкадаьттин кепах дуьненан биржашкахь. Дустарна аьлча, даханчу шеран бIаьста цунах 120 доллар доьхура.\nДуккхаъчарна хетарехь, мехкадаьттин мехаш лахдаларца цунах дохучу сурсатийн, масала, бензинан я дизелан мехаш а охьадовла декхар дара. Амма Оьрсийчохь иза аьттехь а дац. Даханчу шарахь хиллачул, аналисташа дагардарехь, 11 процентана мехаш тIекхетта машенах ягочунна.\nКхин хьал ду Европехь. ТIаьхьарчу шарчохь мехкадаьттин мах охьабаларца цхьаьна лахдуьйлу машенашна ягочунна мехаш а. Германехь, масала, шо доладелчахьа лахлуш хилла болу А95 тайпанчу бензинах карарчу хенахь юкъарчу хьесапехь 1 евро 30 цент бен ца йоьху, даханчу шарахь цуьнан мах I евро 70 цент бара.\nДизел кхин а лахделла, цунах хIинца 97 цент бен ца йоьху, хьалха 1 евро 15 цент доьхуш хиллехь а. Гергарчу хьесапехь иштта ду Австрера мехаш а. Мехкадаьтта доккхуш йоцучу цу жимчу пачхьалкхахь цхьаццайолчу меттигашкахь 92 центах эца йиш ю дизелан литр.\nИ тамашийна хьал шен рогIерчу къамелехь хьахийра хьастагIа Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимирс а. „Цхьаццадолчу хIумнаша хеттарш кхуллу. Масала, I0 процентана лакхадевлла мехкадаьттах дохучу сурсаташна мехаш, ткъа дуьненчохь мехкадаьттин мах 35 процентана охьабаьлла. Цунах муха кхета веза?“, - элира цо урхаллин декъашхошца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь.\nМуха кхета веза цунах боху хаттар Маршо Радионо делира Венерчу Малхбалерчу Европин институтан Iилман белхахочуьнга политологе Чапханов Руслане. Муха нисло Малхбузерчу доккхачу декъехь мехкадаьтта доккхуш йоцучу, иза эцарх йоьзначу пачхьалкхашкахь бензинан мах лахбалар, ткъа Iана а дахана мехкадаьтта долчу Оьрсийчохь цуьнан мехаш, мелхо а, хьалабоьлхуш хилар?\nАналистана хетарехь, бахьана – Оьрсийчохь мехкадаьттаца долу хIума нисдеш ерш пачхьалкхан корпорацеш хилар ду, йозуш йоцу концернаш а йоцуш. Цул совнаха, могуш конкуренци йоцучу меттигашкахь нисло и санна долу хIума.\nЧапханов: „Оьрсийчохь ягорг юхкуш ерш дукхахьолехь Роснефт а, Газпром а концернаш ю. Ткъа уьш бюджете ахча латтон дезаш ю. Нахана дIадала пенсеш а, алапаш а бюджетехь тоъала хилийтархьама леладо аьлла хета суна цара иза. Цул совнаха, мехкадаьтта даккхар вуно зенаш дан дезаш хIума ду, Оьрсийчохь и технологеш шира хиларна царна алсамох харжаш ян еза, иза а ду мехкадаьттах доху сурсаташ Оьрсийчохь деза хиларан бахьана.\nТкъа Малхбузехь мехаш кхуллуш ерш йозуш йоцуш концернаш ю, биржехь билгалбоккхуш бу мах. Дораха схьаэццехь дораха духку кхузахь сурсат, деза эццехь деза духку. Конкуренци хиларо а мехаш лахдохуьйту“.\nАналисто хьахийна ма-хиллара, мехкадаьтта даккхар дохкар пачхьалкхан структурийн карахь хилар а, и сурсат доккхуш йолу технологеш вуно ширъелла хиларна царна шаьшна дуккхаъ зенаш дан дезаш хилар а, иштта цхьа могIа кхин бахьана ду Оьрсийчохь мехкадаьттица цхьана бензинан мехаш лах ца баларан.\nЦундела нисло, олуш ма-хиллара, доккхучу меттехь деши деза хилар. Кху хьолехь, „Iаьржа деши“.\nАмма машенашлелочарна кIеззиг тем хуьлу цу кепарчу кхеторех. Социалан машанашкахь шуьйра дийцаре деш ду Оьрсийчоьнан бахархоша бензинан мехаш лах ца далар, и доккхуш долу мехкадаьтта мел дайлахь а, пачхьалкхан куьйгалхой и бахьана долу ирчу критике а беш.\nБакъду, шайн пачхьалкхийн куьйгалхой а, мехкадаьттанийн концернаш а критике ца еш Малхбузера бахархой а ца Iа, шаьш долчехь бензинан мах мел лахабаларх а.\nИштта, масала, АДАС цIе йолчу машенашлелорхойн сайта тIехь цхьана оьгIазваханчу юзеро язйинера, аьхка дуьйна мехкадаьттин мах 40 процентана байбелла, цундела бензинах хIинца 90 центал кIезгох деха дезаш дара аьлла. Цундела ша хIинцачул тIаьхьа вилспетца лелар ву, бензинан мафи кхин ца кхабархьама аьлла дIакхайкхира цо.


Сталин террорхо ву аьлла Кадыровс\nОхан-бутт 13, 2018\nГуьржийчу а ваьхьна, лаьтте кховдо веза Сталин Иосиф, иштта дIаволла веза Ленин а аьлла Кадыров Рамзана "Интерфакс" агенталлаца хиллачу къамелехь.\n"Стенна оьшу Сталинан каш Москохна, Кремлна гергахь муххале а? Мел Оьрсийчоьнан нах хIаллакбина, тIехь ницкъ бина, набахтешкахула чекхбийлина цуьнан бехканна. 300 000 нохчо а, гIалгIа а вийна цо шен заманчохь", - карладоккху Кадыровс 1944-чу шеран депортаци дага а лоцуш.\n"Цуьнан омраца бераш, къаной, зударий байина, ярташ ягийна. Иштта турпалхо ву-кх иза! Суна шайтIа, зуламхо, тиран ву-кх иза! И ву-кх террорхо! Цуьнан цIе хезча вуон хуьлу суна, цуьнга боцчу безамна хьацар туху сан куьйгашна", - аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nЦIечу майданахь мавзолей чохь Iуьллу Ленин Владимир дIаволла везар а хьахийна цо. "ХIунда ницкъ бо цуьнан докъанна тIехь? ХIоразза а цунна тIехь цIано латтош, и мумий стенна латтош ю? Хьанна оьшу и, эвлаяъ ваций иза?!", -боху Кадыровс.


ЦӀиэн бос болу пеликан — Википеди\nЦӀиэн бос болу пеликан\nКуц: ЦӀиэн бос болу пеликан\nIUCN 3.1 Vulnerable : / 22697590\nЦӀиэн бос болу пеликан — ( Pelecanus onocrotalus ). ЦIиэн бос болчу пеликанах оьрсаша "Розовый пеликан" олу. КIеззиг цIиэ бос а бетталуш кIай ю. ТIемаш йоьххьера Iаьржа ду. Коьрта тIехь жима кIужал бу. Еха зIок ю цуьнан. ЗIакарна кIелахь тIаьрсиган тIоьрмиг бу. ТIемаш дIа-схьа даржийчи 2 метр ду. ХIурдан гIайрешца, бердащца, хишца, Iаьмнашца хуьлуш ю пеликан.\nIаьржачу хIурдан къилбаседа-малхбузехьа хIурдан йистошца а, Азов хIурдан йистошца а, Каспий хӀурдан къилбаседехьа йистощца а, ГIалмакхойн аренашкарчу Iаьмнашкахь а, Казахстанехь а, Малхбезехьа Сибрехахь а ю уьш. Дозанал арахьа Румынехь а, Африкехь а, Шемахь а, Иракехь а, Къилбаседа-Малхбузехьа, Индехь а ю пеликанаш. Вайн республикехь наггахь бен гучу ца йовлу уьш. БIаьста къилбехьара бовхачу махкара схьайогIуш а, гурахь юха цига дIайоьлхуш а вайн хиш, Iаьмнаш долчохь; цхьана кIезигчу ханна сеца уьш. ХIинцачул хьалха Теркан йистошца а, Iаьмнашкахь а баннаш дора цара. Дукха а чIерий долу меттигаш, буткъа эрз болу тогIеш еза царна.\nБаннаш дечу хенахь яккхийра тобанаш хуьлу церан. Цара баннаш до Iаьмнаш долчохь, буькъа эрз болчу, адамашна тIекхача хала долчу меттигашкахь. Баннаш эрзах а, бацах а диттийн генех а до цара.Хоьаш апрель-май баттахь до. Шиъ до хIораммо хIоа. Тойнахь 33-38 дийнахь Iа. КIорнеш йоха июнь-июль баттахь. ТаьIна мокхачу басахь хуьлу уьш.\nЧIогIа ларлуш олхазар ду иза. Стаг юххе ца кхочуьйту цо. ГIаттар хала ду цуьнан. ТIемашца гIоттуш хи тIоьхула когаш а бетташ йоьду иза. Ядар чехка ду, генна охьа тIемаш а лестош. ТIоьхула хьийзаш Iедал а ду цуьнан. ГIеранца хIаваэхула могIа бой йоьлху уьш. ГIарагIулеш санна са бой а йоьлху. Хи тIоьхула нека до цара. Амма хи буха ца лечкъа уьш. ЧIерий доу цара, хи гомхачу дIа а лоьхкуш, зIакаршца каде схьа а луьйцуш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЦӀиэн_бос_болу_пеликан&oldid=5718321»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 22 февраль, 23:16.


Украинан малхбален масех гIалано оьрсийн эскарш чудалор дехна Кремле\nОхан-бутт 21, 2014\nГерз карахь долу Оьрсийчоьнехьа болчу тIеманхой Украинан малхбалера Славянск-гIалина йистерчу блокпостехь лаьтташ, 20Оха2014.\nУкраинан малхбалера Славянск-гIалахь дIа-схьа диттинчу герзашкахь велла масех стаг. Москохо а, Киево а оцу хьокъехь деш долу дIахьедарш нийсса бIостанехьа ду.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс дIахьедар дина, шаьш шайх «Донецкан Къоман республикан» кхайкхийначу лидерша оьрсийн эскарш даладе шаьш кIелхьардаха бохуш бечу кхайкхамаша, Кремл чолхечу хьоле хIоттайо, аьлла.\n«Славянскехь, Мариуполехь, Украинан къилба-малхбалера кхечу меттигашкахь а туьтмIаьжгаш йолчу, къиза лелачу тIемалоша тIелетарш до. Шуна хеза хир ду, Оьрсийчоьне орца дохуш», аьлла Лавровс.\nОьрсийн президенто Путимн Владимира а аьллера маситтаза, Украинехь беха гIазакхийн мотт буьйцу нах кIелхьарбахар шайн декхар ду, бохуш. Делахь а, Охана-беттан 17-чу дийнахь хаттарш-жоьпаш лучу конференцехь, Украине оьрсийн эскарш дигарх лаьцна хаьттича, и кеп ца хиларе дог доху ша, элира Путина.\nДаханчу кIиран дийнахь, оьрсашкахьа болчу нехан карахь йолчу Донецкан кIоштера Славянскан «къоман мэро» зорбан-конференци а кхайкхина, Путине дехар дира, Донецк а, Луганск а кIошташка оьрсийн машарбархой хьовсабе, аьлла.\nОршот дийнахь Москох вистхиллачу Лавров Сергейс кхетташ элира, Украинан къилба-малхбалера дехарш Кремлан хезаш хилар лаьцна.\nОцу гIуллакхо кхоччуш сингаттам баьккхина Киеван. Украинан телевизионна ша еллачу интервьюхь, ханна Украинина президента декхарш кхочушдечу Турчинов Александро элира, Путин йозуш йоцу Украина хIаллакьян гIерташ ву, ша цунах кхоьру дера, аьлла.\nТурчиновс бахарехь. Путинан Iалашо – «Украинан латтанаш дIадахарца йоьзна ца Iа, цуьнан Iалашо – шайн пачхьалкхера хьал буьззинчу барамехь талхор ю. Мехкан малхбалера хьал, уггар хьалха Донецк кIоштехь талхор – ерриг Украинина деш долу зе ду», элира Турчиновс.\nШайн пачхьалкхан малхбалера хьал талхорна куьг бехке Москох хиларан тоьшалла, цигахь дуккха а оьрсийн герз даржар ду боху Киево. «Цигахь кхин цкъа а кхин герз хилла дац, оьрсийниг бен», аьлла, шайга кхийдочу бехкашна дуьхьал жоп делла Лавровс.\nОьрсийчоьнехьа болчу жигархоша а, Украинан Iедалшкахьа болчу жигархоша а тайп-тайпана дуьйцу Славянскехь кIиран буса хиллачух лаьцна. Цхьана ца догIу, беллачеран терахьаш а. Оьрсийчоьнехьа болчу жигархоша Славянскана чуволучехь яьгна ши джип гайтина журналисташна. Цара бахрехь, цу тIехь тIелатар динарш хилла. Оьрсашкахьа болчарна орцах баьхкинчу наха тIе герзаш диттинера машенашна.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин хьесапехь, «Аьтто агIоран сектор» ю тIелатарна бехке. Ткъа цу организацино чIагIдарехь, Славянскехь хиллачух цхьана агIра хьакхаелла яц иза. «Оьрсийн лерринчу сервисийн провакаци ю иза» аьлла цара, шаьш ББСина еллачу интервьюхь.


Нохчийн суд – уггаре тамашийна кхел\nПолицино лаьцна суьде валийначу жимачу стагана харцонца кхел еш гира суна.\nНохчийн суд – уггаре тамашийна суд\nХIора кIиранахь аьлча санна, Нохчийчуьрчу низамхошкара хаамаш баьржа Iедалшна дуьхьал ойланаш йолу нах лецна шаьш олий. Лецнарш дукхачу хьолахь я кисанашкахь патарманаш, я хаьнтIахь тапча, я гIодаюкъа оьллина граната йолуш хуьлу. Цу нахана сихонца яккхийн хенаш етташ набахтешка хьовсо а ца кхуьу меттигера кхелаш.\nЖурналисташна дуьйцуш бен ца хезна ишттачу хиламех лаьцна, амма пIераскан дийнахь суна сайна гира цу тайпа харцонца талламан а, бехктакхаман а низамаш кIоршме дохош полицино лаьцна валийначу жимачу стаганна тIехь кхел еш.\nСоьлж-ГIалин Октябран кIоштарчу суьдехь яздархочун Ибрагимов Ризванан кхел йолаялале, цуьнан адвокатера а, прокурорера а, сихонца кхин цхьа кхел луьстур яра ша аьлла, пурба а даьккхина, кхелахочо омар а делла, чувалийра цхьа жима стаг.\nЦуьнан цIе яра Анаев Аюб. Иза гуран чу а ваьккхина, довзийтира цунна бехке дуьллург. Соьлж-ГIалахь полисхоша лаьцна бохура иза, шен дегIаца граната а, кисанахь масатоьпан 58 патарма а болуш.\nИза даре дан, кхело чувалийра Анаев схьалоцучу тобанна юккъахь хилла полисхо.\n–Муха лецира аш иза? ХIун яра цуьнгахь? Шаьш дIаяьхьначу оцу операцех лаьцна довзийтал тхуна, - аьлла, суьдхочо дехар дича, вукхо жоп делира, шена дага ца догIу иза, ша хIоттийначу рапорта тIехь ду дерриг а яздина аьлла.\nПрокуроро сихха дIадийшира кехат. Иза магийра кхело.\nЧувалийра оцу операцин теш хилла жима стаг а. Цуьнан куьг дара таIийна протоколан кIел, шена оцу дIалаьцначу кIантера схьайоьккхург гина аьлла.\n–Хьуна хIун гира? - хаьттича, ша куьг таIийра, кхин хIумма а дага ца догIу шена аьлла, жоп делира цу стага.\nТкъа, айхьа куьг таIош хIунда, мича таIош ду ца хаьжира хьо, аьлла хаттар делира цецъяьллачу кхелахочо.\n-ХIан-хIа, соьга полисхоша гIо дар дийхира. Ас куьг таIийра! - дара жоп.\nШолгIачу тешо а изза дийцира. Цо а элира протоколана тIехь яздинарг хIун ду ца хаьа шена. Иза аьлча, суд йоьдучу чохь берш белабелира.\nПурстоп тIехоьттира царна, арадохур ду шу аьлла. Кхеле ларам бар доьхуш вара иза.\nЦигара арабевлча, оцу харцонна теш хилла дукха нах Iадийна бара. Царна юкъахь вара юкъараллан жигархо Успанов Юни а. Цо иштта мах хадийра шена гиначун.\nУспанов: «ЧIогIа цецваьллера со. ХIинца а метта ванза ву со. Теш чувогIу, цо шена гина цхьа а хIума дац олу. Кху метте куьг таIийна ша боху. ТIаккха суд ма яц иза. Цунна тоьуш ду-кх тIаккха, и кехат мухха а даьккхина далахь».\nУспановс бахарехь, цуьнан а, оцу кхелехь теш хиллачеран а коьрта чу ца тарло ойла ю иштта харцонца ша санна жимачу стеган дахар муха дохор ду бохург.\nУспанов: «Юххехь хевшина хиллачу цуьнан вежарша боху-кх иза буьйсанна, вижинчура гIаттийна дIа а вигина, хIинцца бен гучуваьккхина вац шайна. Ткъа дуьйцуш дерг ду,цуьнан я гергара валахь а, я доттагI валахь а Шема тIом бан вахана бохург ду.\nХIинца цуьнан гонера на бу хьийзош (полисхоша), шайн белхан жамIаш хилийта. Суна уггаре а халахетарг ду нохчочун дог долчо муха йийр ю и санна харцо ша санна волчу нохчочун бохург. Нийса ма дац иза! Харцо ма ю иза!»\nПолицино бехке вечу Анаев Аюбана 5 шаре кхаччалц хан тоха мегаш ю, нагахь цуьнан бехк бу аьлла суьдо сацам бахь.\nАдвокат: «Кхело хIинца наггахь а ца бо стаг бехказвоккху сацам»\nНохчийчоьнан вахархо кхеле велла полисхо видеона тIе дIавазварна\nНаркотикаш йохкархо чувоьллина Шеларчу суьдо


Гуьржийчоь -- Лапанкури-эвлан йистехь охьахевшина ду нохчашна дуьхьал операцехь дакъалоцуш долу беркеманаш. 29Марс2012\nГуьржичоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а, тIеман министралло а Лапанкури-эвлан йистехь дIаяьхьна леррина операци спектакл яра, гуьржийн Iедалша хIоттийна йолу.\nЦуьнан Iалашо яра президентана Саакашвили Михаилана пиар яр аьлла дIахьедар дина кху деношкахь цу махкахь вехачу нохчийн юкъараллан жигархочо Кавказерчу къаьмнийн интеграцин фондан куьйгалхочо Идигов Iумара.\nЦо дийцарехь, нохчийн къомах болу кегийрахой, Iеха а бина, леррина байина гуьржийн Iедалша, тIебогIуш парламентан харжамаш а болуш, шаьш террористашна тIехь толам баьккхина аьлла дIахьедар Iалашонца.\nИдигов Iумара а, байинчу нохчийн ПIаьнгаз-чIожехь бехачу гергарчара а дийцарехь, Гуьржийчохь харжамаш хилале уьш болчехь латтош дара леррина эскарш. Цара дийцарехь, Тбилисерчу аэропортехь Малхбалерчу Европера схьаоьхуш болчу нохчашна дуьхьал оьхуш бара Гуьржийчоьнан тIеман министраллан белхахой. Цу нахана хетарехь, леррина операци йина аьлла, спектакл хIоттор оьшуш дара Iедалшна эшахь махкахь луьра хьал кхайкхо.\nИдигов Iумара дийцарехь, Европерчу пачхьалкхашкахь бехаш болу нохчий зIене бевлла хилла цуьнца, гуьржийн Iедалша герз а ло, Нохчийчу баха гIо а до аьлла хезна.\nИдигов Iумар: «Харжамаш хилале хьалха соьга Австрера телефон тоьхнера ... цIеран цIераш яха ца лаьа суна... хьалха бевллачу нохчех цхьаммо, гуьржийн Iедалша Нохчийчу коридор ло бах, хьуна хIун хета цунах аьлла. Аса элира диц ма де гуьржийн парламенте цхьа ши бутт баьлча харжамаш хила безаш хилар, аьлла.\nКхин цхьа хIума а дицмаде, элира аса. 2002-чу шарахь хьалха гуьржийн хиллачу президенто Гелаевга, Абхазе ца водахь, и мохк схьабоккхуш гIо ца дахь шаьш хIаллак хир долуш ду аьлла, Абхазе вигира Хьамзат. Цигахь вайн II-I2 кIант вийра. Иза политикан пиар яра. Иза санна пиар ю хIара а элира аса, сайга телефон тоьхначуьнга».\nАмма Идиговс варе беш хилла цхьаболу кегийрахой Iехо аьтто баьлла гуьржийн ницкъаллийн структурийн векалийн.\nИдигов Iумар: «Оцу шина дийнахь цара 12 «Апачи» беркема а гIаттийна, шаьш коридор ло аьлла, чу а бахийтина и 20-х кIант вийра. Царах дукхах берш кхузара меттигера нохчий бу. Чу а бахийтина, тешна бехк а бина, гул а бина, герз охьадилла аьлла, 2 эзар эскархо дуьхьал а ваьккхина, го а бина, цара уьш хIаллак бина».\nСаакашвили Михаила шайн ницкъаллийн структураша леррина операци дIаяьхьначу Кахети-кIошта а вахана, Дагестанера чубогIуш болу нохчийн тIемалой байина шаьш аьлла, хаам а бина, дIахьедар дира, уьш, церан сий а деш, дIабухкур бу аьлла. Баккъалла а цара дийнарг а дуьйцу Идигов Iумара.\nИдигов Iумар: «Вала да а воцуш бисина нах дIабухкучу меттигехь, 9 метр деха ор а даьккхина, телатана юкъа а хьарчийна, дIабоьхкина».\nТахана цу хиламехь лазийна талламан изолятор чохь латтош ву, нохчийн тIемало хилла аьлла, лаьцна волу Чатаев Ахьмад. И стаг юкъарло лело вахханчохь, герз а тоьхна, лазийна ву бохуш, дуьйцу Идигов Iумара.\nИдигов Iумар: «Чатаев Ахьмад а, цуьнан накъостий а барт бан бахана бара. И нах тахана бехке бан безаш бац. Барт беш юкъарло лелош церан барт ца хилла. Цара, министро Ачалаяс а, аьлла кхаьрга, герз охьадилла аьлла. Вайчара аьлла, шаьш Панкисе чу а даьхкина, цигахь охьадуьллур ду иза аьлла.\nГуьржийн министре телеофон тоха гу тIе бевлла (гуьржийн эскархой) Чатаев лахахь висина. Цигара цара снайпер а тоьхна Чатаев лазийна. Чатаев цхьанха а дIасавала аьтто болуш ца хилла, лазийна волун дела. Цуьнца хилла болу цуьнан накъостий, тIеман говзалла хилар бахьана долуш, къелхьара бевлла».\nКху деношкахь Гуьржийчоьнан прокуратуро дIахьедар дина Лопота-чIажехь йолчу Лапанкури-эвлан йистехь хилларг талла сацам бина шаьш аьлла.\nГуьржийн журналисташ бинчу талламца, и питана кечдинарг хилла ши ваша Ахалая Давид а, Бачо а.\nХьалхарниг тIеман министран когаметта хилла ву. Иза махкара ведда парламентан харжамийн жамIаш дIакхайкхийначул тIаьхьа. ШолгIаниг – Ахалая Бачо – тIеман министр а, чохьарчу гIуллакхийн министр а, таIазарш кхочушдон системан куьйгалхо а хилла ву. Иза лаьцна латош ву набахтехь.\nЛапанкури-эвлан йистехь хилларг талла а толлур ду шаьш, бехкенаш жоьпе а озор бу аьлла, дош делла шайна Гуьржийчоьнан премьер-министро Иванишвили Бидзинас бохуш, вара Идигов Iумар. Цо дийцарехь, тIамах бевдда Гуьржийчу баьхкинчу нохчашна гIо дан дагахь а ду цу махкара керла Iедалш.\nИдигов Iумар: «Тхан къамел хилла Иванишвилица а, цуьнан гонахарчу нахаца а. Нагахь тхо шуна новкъа далахь, тхо дIагIур ду аьлла оха. Сан царна ала хIумма дац, вукхарах со кхоьруш а вац, я цхьа а нохчий а вац царах коьруш.\nУьш бу вайх кхоьруш берш, хIунда аьлча, вайн 12 кIант вийна цара. Ахалая Бачо шайна а цавеза царна. Цо, исторехь цхьаммо а ца йина йолу, къизалла лелийна шайн нахана тIехь».\nЛапанкури-эвлан йистехь хилларг талла дагахь ду Гуьржийчоьнан керла Iедалш


Адамийн дегнаш гIиттош декара цуьнан аз\nТовбеца-бутт 01, 2017\nГIеметта хIиттинчу нохчашлахь, вуно чIогIа дош а хеташ, лераме ду Дагаев Валидан иллеш а, цIеначу, кIорге йолчу ненан маттахь цо хийлазза дина маьIне къамелаш а.\nДагаев Валид Нохчийчохь массарна а шуьйра вевзаш иллиалархо а, нохчийн мотт а, вайнехан ламасташ, гIиллакх-Iадаташ дика девза говзанча а хилла аьлча, шовзткъара а, шовзткъе иттара а бевллачу бахархошна цуьрриг керла дац.\nВалид массара а цхьа чуьра гергара стаг санна тIе а оьцуш, везаш волу, веза хьаша хилла, махкахойн таьIна дегнаш ир-кара хIиттош, дика дебош, атта ца деъначу дахаре шовкъ-марзо кхуллуш, буххера дуьйна а кхоллараллин адам-юьхьша хилла чекхваьлла стаг ву.\nЦунна тоьшалла даладо цуьнан хьокъехь дош ала хьавинчу хIора а бохург санна нохчочо. Иштачех ву хьехархо Сайдулаев Сулима\n"Пондаран метта сан кара нуй лой, вертана метта кетар а уллий, соьга олуьйтура баккхийчара Валидан "Нана" илли"\nСулима: "Со жима волуш дуьйна а ладугIура тхан доьзалехь Валидан иллешка. ХIинца санна таронаш а йоцуш, радио яра цу хенахь коьрта хаамийн гIирс. Арахь хIуъу а деш хиларх, шега алалахь олий тхан нана цуьнга ладогIа чуйогIура. Цуьнца цхьаьна ас а дугIура. Ша яллалц и гIиллакх ца дитира нана".\nВалидах дуьйцуш волчу Сайдулаев Сулимас чIагIдарца, иза дукха жима волуш дуьйна, баккхийчара, дечиг пондаран меттана нуй кара а лой, вертана меттана кетар тIе а уллий, олуьйтуш хилла цуьнга и "Нана" илли.\nСулима: "Тхан ден кетар яра. Пондаран метта сан кара нуй лора, вертана метта кетар. Соьга олуьйтура цара и «Нана» илли. Суна мел хаза хетара цара сайга и олуьйтуш. ХIетахь царна а хета моьттура суна ишта хаза. Ас хьоьга ма боххура тхан дезаш тIеоьцура Валидан иллеш".\n"Даймахках, безамах, доттагIаллех - йоккха яра цуьнан репертуар"\nЖима стаг волуш дуьйна а Дагаев Валида бина тIеIаткъам бахьанехь дечиг пондар Iамо гIиртинчех ву 68 шо долу Юсупов Бухади. Эскарехь гIуллакх деш волуш дуьйна а лекхна ша боху цо гоьваьллачу илланчин эшарш.\nБухади: "Эскарехь а лекхна ас цуьнан эшарш Литвахь. ЧIогIа говза вара Валид бIаьрзе велахь а. Даймахках, безамах, доттагIаллех - йоккха яра цуьнан репертуар. Дагах кхеташ, дагах чекхдолуш дара цо деш долу къамел а, дIаолу илли а".\nНохчийчохь дукха нахана вовза а вевзаш, иллиалархо ву Теркйист кIоштан Iелин юьртара Байсултанов Жамалай. Дагалецамехь кIаргвеллачу цо дика масал далош дийцира Валидан говзаллех а, адамаллех а.\n"Со санна бIаьрзечу стагана ма дика меттиг ю хIара, охьакхетаран кхерам а боцуш"\nЖамалай: "Дагаев Валид суна даима а илланчийн корта хетта-кх. Ас илли алар, цунах схьаяьлла хьу ю-кх сох яхнарг. Цуьнан иллеша бечу тIеIаткъамца дукха кIентий а, мехкарий а хьалакхиъний хаьа суна. Ишта кIант вара Валид.\nСо вуно жима бер долуш, тхан юьртахь оьздаллин ЦIа схьадоьллуш валийнера Дагаев. Суна цкъа а диц ца ло иза. Ур-аттал сцени тIера сир а дара кхоччуш дакъадаланза. Иза илли ала хьалаваьлча цуьнан мачаш дIалаьцнера керла хьаькхначу сиро.\nИ хьал дай а деш, цхьа куьце, дагалацаме забар йира Валида. "Со санна бIаьрзечу стагана ма дика меттиг ю хIара, охьакхетаран кхерам а боцуш", -элира цо.\nИшта, когаш лаьцна а болуш, илли элира цо. И илли а лаьтта сан коьртехь хIинца а… Иза хIинца а велхьара тхо хаъал ирсе хир долуш санна хетар-кх суна".\nХийла хала, ницкъала киртигаш къарьян дезначу къоман дог оьцуш, шен махкахойн дегнаш ир-кара хIиттош, мичча кхайкхарх, цкъа цкъа а "хIан-хIа" ца хазош, хьаннал халкъана ваьцначех лору Дагаев Валид берийн хьехамча, паргIат кепехь латаран тренер волчу Галтаков Лечас.\nЛеча: "Нохчийн меттан кIоргалла, и мотт баржош, цIинбеш, боьвзуьйтуш чIогIа болх бина-кх Валида, бIаьрзе волушшехь. Хала еъначу замано бина ницкъ къомана байбан гIерташ, луьрачу замане халкъ эша а ца дайта гIерташ чекхваьлла Дагаев Валид…".\nДагаев Валидан хьокъехь къамел деш болчарех дукхахболчара, ша-ша охIла а хеташ, лаам гойтура Валидан аьллачу иллех масаллина масех балийна а, могIа балор.\nИза бара а, гарехь, цхьа шатайпа башха гайтам.\nНохчийн халкъан иллиалархо Дагаев Валид кхелхина\nЦуьнан иллеша дахчадора нохчалла\nУсманов: Эльмурзаев Бека кхалхар боккха эшам бу вайн къоманна\nДагаев Валидан 77 шо кхочур дара тахана


Дукхахболу нохчий, цхьа де а юкъара ца долуьйтуш, болхбеш хилар тергоне эцча, хетало церна данне а дац садоIуш Iедал. Ткъа, хIинца-м Iедалша а дIакхайкхина, малар ца хилча а, Нохчийчохь самукъане а, ирсе а дахар ду, аьлла.\nМаларш доцчу махкахь синкъерам\nНохчашна кхечу къамнашна санна, садаIа ца хаьа. Шен хIусам еш велахь, велла дIаваллалц цунна тIехь къахьоьгу. Болх бахь, мацалла валарна кхоьруш санна, букъ саттийна, мукъаденош а ца дуьйцуш. ТIехула тIе, шинна тIамехь, шайн юкъарабаьлла аьтто, хIинца меттахIотто гIерташ, хийла адам коше дахна, я дуьне а ца дууш, хIинцалерачу молланаша дийцарехь, эхартахь а паргIато хир йоцуш.\nСадоIийла янне а яц нохчийн. Гул а лой, пIенда сатталц жижиг дуу. Иза ду тахана, уггаре а даьржина садаIар. Масала, Сангариев Лоьмас, жимчу стага, ма аллара.\nСангариев: «Шашлык юуш сакъоьру оха. Корта бахош хIума оха лелош а яц. ГIийла тхайн сакъоьру, тIе кемса а кхоллуш».\nМаларх кхетар нохчийн гIиллакх ца хилла. Хьалха йий олу малар хилла, дуьйцу баккхийчара. Ткъа, баккъал а маларца долу «гергарло» нохчийн тасаделлира оьрсийн Iедал чIагIделча. Иза дахаран гIиллаккх а хилла дIахоьттинера, дуьйцу Хьалха-Мартанан кIоштарчу вахархочо Юсупов Вахас.\nЮсупов: «Нохчашна юккъахь маларш ца хилла. Наггахь оьрсийн Iедалхошца "йоккхуш" хилла. Коммунистийн Iедал тола а тоьлла, колхозаш ехкича, партех берш маларх кхеташ хилла. 1944 шарахь вайн къам дохийначу хенахь, вон мел долу хIума Iаьмна. Милицехь, хьо молуш а, тонка узуш а ца хилча, мотт бетташ ву аьлла хеташ а хилла. Оьрсашца гIуллакх хьайн дIадахийта лууш велахь, цаьрца мала дезаш хилла».\nХьалха санна хьошалгIа а ца оьху нах. Марзо-безам дIабаьлла олу баккхийчара. ХIинца махкахь шортта самукъадаккха аьттонаш бу бохуш чIагIдо Iедалша. Меттиг хиларх ца тоьу, кисанна "тапча тухуш" хилча, боху Юсупов Вахас.\nЮсупов: «ХIина дуккха а меттигаш ю боху вайн махкахь садаIа. Уьш хиларх ма ца тоьу, хьоьгара шортта ахча дIадоккхуш хилча. СадаIаран-саамукъадаккхаран центрш ю. мах а боцуш, юккъараллийн боху меттигаш яц, мел чIогIа ю бахахь а».\nШа дукха жима волчу дуьйна болх бечу Тунтаев Iалиханна дош ца хета садаIар бохург. Шен доьзалехь яьккхина хан ю боху цо, шена ницкъ латтош ерг.\nТунтаев: «КIирнах ялх дийнахь балхахь ву со. Мукъадийнахь шича, йиша-ваша долчу а воьдий, самукъадоккху ас. Кхин садаIар - санаторийш, курорташ сан хилла а яц».\nДехкарш, цхьана тIаьххье важа, юкъадалочу Iедалшна а ца хуийла дац, кегирхой харца новкъа ца бовлийта, царна цхьа альтернатива хила езийла. Махкахь болх беш шортта спортан секцеш ю. Баккхийчеран дош хьалха санна деза бац. ХIунда аьлча, цара хьехам беш олуш ду: шаьш дийриг ма де, шаьш бохург де...


Декъешца бен тIом сацо воллу Путин?!\nОьрсийчоь -- Селигере баьхкинчу кегийрахойн хаттаршна жоьпаш луш ву Путин Владимир.\nТахана Къилбаседа Кавказехь, Нохчийчуьра шозлогIа тIом дIасабаржинчул тIаьхьа, билгала маса тIемало вийна хууш дац. И терахь цхьана официалан хьукмато лоруш хила там бу, амма билгала цуьнах лаьцнарг гIардоккхуш дац юкъараллехь.\nЦхьа хIума ду лачкъийна доцуш, официала хаамийн гIирсаша дуьйцург тидаме эцча. Иттанаш эзарнаш бу байина тIемалой. Церан декъий, хIара шозлогIа тIом боьдучу хенахь дуьйна, гергарчаьрга дIалуш дац. Оьрсийчоьнан низамашца догIуш ма-хиллара, цIераш йоцучу оьрнаш чохь дIадухкуш ду уьш.\nИ хаттар айдинера Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца Селигер Iома йистехь шайца хиллачу цхьанакхетарехь, оцу кегирхойх цхьаммо. И декъи дIа хIунда ца ло аьлла, хаьттира цо. Оьрсийчоьнан президента, тамашийна жоп деллера.\nЦо дийцарехь, иза цо бина сацам а бац, ша оцу хIуманна генахь ву аьлла, тидам бира цо. Дика ду ахьа иза дагадаийтина аьлча санна, Пктина дIахьедар дира, ша низамхойн куьйгалхошца а, прокуратурица а дага а ваьлла, и дехкарш дIадахийта мега аьлла.\nТахана Нохчийчохь дукха доьзалш бу, шай чуьра ваьлла тIемало вийча, цуьнан дакъа мичахь ду ца хууш. Царна билгала хууш ду, масала, иза вийна хилар. Амма мичахь дIавоьллина ву и т1емало бохург къайладаьккхина ду. ТIахIир цIе йолчу ТIехьа-МартантIерачу вахархочо, къобал деш, тIеоьцу Путина дина долу и дIахьедар. Амма ша и хIума юкъдаьккхича а, нохчаша иза лелорна цецваьлла хилар а хаийтира цо.\nТIахIир: «Цо бохуш дерг хаза къамел а ма дара. Вайнахан юккъахь дIавер-схьавер даиман а лаьттина ду. ЧIираш хилла. Чуьра стаг вийча, оцу мостагIчо цуьнан дакъа, ас вийна хьуна хIара, ас хIара болх бина хьуна, олуш хилла. Вовшах, ларам а болуш, дакъа дIалуш хилла.\nМеттигаш хилла, ша вийначу стеган дакъа, цуьнан неIарга дIахьуш. Ишшта хIума нисделча, зе хиллачу агIоно гIиллакх лелош а хилла. И декъий дIаделча вайна сийлахь а долуш хир ду-кх».\nОьрсийчоьнан Iедалша тIемалойн декъий дIа ца дала сацам тIеэцар шегара дац аьлла, президента Путин Владимира динчу дIахьедарх цатешаш берш а кIезга бац Нохчийчохь. Амма дукха нах ца хуьтту цуьнах лаьцна, комментари яр хьов, иза телефон чухула дийца а. Ильяс цIе йолчу Хьалха-МартантIерачу вахархочунна хетарехь, Оьрсийчоьнан президенто оцу дIахьедарца шен шалхалла гучуяьккхина.\nИльяс: «Тахана шегара дац бохуш, волу иза харц луьш ву. Муха дац иза цуьнгара? Дера ду-кх. Иза Iедале веанчу хенахь дуьйна лелош ма ду иза. Цул хьалха хиллачара, барт бой а, машаран дийцарш дой а хIума леладора. ХIара гуттар а ша чIогIа стаг ву, шен амал чIогIа буьрса ю бохуш, массо а хIуманна Iаткъам беш, декъий дIа ца луш, хьуьнхахь берш шайна кхин а дуьхьал бохуш, хIума лелийра.\nДекъий дIаделча дика хир дара. Шен вийначу стагана ПIераскан дийнахь кошан тIе хIотта аьтто бера бара-кх цуьнан гергарчеран. Путинна цьунах тIекхета хIума а дац. Оцу декъехь цо бахам а буьллура бац. Хьалххе дага а деана, дIаделлехь дика хир дара».\nНохчийн гIарваьлла волу тIемалойн баьчча Гелаев Руслан вийначул тIаьхьа, цуьнан дакъа схьалур ду аьлла, дийцина хиллера Дагестанерачу Iедалша. Оцу мехкан прокуроро, иза дIадахьа баьхкинчу цуьнан гергарчаьрга аьллера, и санна болу къонахий Кавказехь бIе шарахь цкъа бен дуьненчу ца бовла аьлла.\nАмма машен керта а теттина, цу чу дакъа дилла гIертачу хенахь, къайлахчу сервисера омра а кхаьчна, иза дIадаькхкинера цаьргара. ТIаьхьо хиинера иза билгала Гелаев ву аьлла, даре дайтархьамма цара лелош хIума иза хиллий.\nОцу хенахь республикан коьрте хоттина волу Кадыров Ахьмад а гIоьртинера оцу тIемалочуьнан дакъа гергарчаьрга дIадалийта. Амма Путинан доттагI лоручу цуьнга а да ца делира иза.\nВийначу Ичкерийн президентан Масхадов Асланан, Кремлехь хIета хиллачу куьйгалхоша тIом кхин хира бац аьлла, барт бинчуьнан дакъа а, тахана а дIаделла дац. Цуьнан доьзало маситтаза, кхайкхамаш бинера, дакъа догIуш ма-хиллара, шайга дIадолла схьало аьлла. Амма тахана а царна жоп делла дац, тIемалойн эзарнаш гергарчаьрга санна.


Стаг гIиллакхо хазво » Нийсо-Дагестан\nЦкъа юьхьенца дукха хан йоцуш сайна гинчу цхьана хIуманах лаьцна дуьйцур ду ас.Тхан юрт тIаьхьарчу хенахь йоккха хилла йогIу. Ерриге а Нохчийчохь санна, дуккха а керла цIенош ду кхузахь деш, кхоллалуш къона доьзалш бу. Кегийчеран аьтто хилча, вайна, баккхийчарна, хазахета, уьш вайл а дика баха лаьа. Ткъа муха хуьлу церан вовшийн довзар а, дистхилар а, дагара хаийтар а? Хьалха санна, хинан йистехь я синкъерамехь, ловзаргахь гар ма ца нисло хIинца. Гар, дистхилар дагахь доцчу меттигехь, цецваллал долчу хьолехь нислуш а хуьлу церан наггахь. Со вехаш волчу урамна тIебогIучу боцачу урамехула цIа вогIуш ву со хьастагIа. Цу жимачу урамехь комаран дитта кIелахь аннех гIант дина тхан куьпара кхиазхоша. Сарахь цу гIанта тIехь сакъоьруш Iа уьш. Церан сакъерар муха хуьлу? Юуш чипсаш, морожнеш, кхийолу хIуманаш, молуш мутташ, пепсиш,колаш хуьлу. Ерриге а нехаш, шишанаш оцу гIантана гонах а, шайн когаш кIел а охьакхуьссу цара. Кегийнаш-м цхьанна а новкъа бац, шайга телефонаш лелаяйтичхьана цхьана а деца бала а бац церан. Уьш массийтта велахь а, хIорра а шен телефона «чохь воллуш» хуьлу. Иза ду церан сакъерар.\nДерриге а дика дара цу кхиазхойн, шаьш Iачохь нехаш ца яржаяхьара. ТIехволучо ала а олу, оьзда лела олий, амма бохург дIалоцуш кIезиг бу царна юкъахь. ГIиллакх хIун ду а ца хаьа цхьаболчарна. Оцу гIиллакхах лаьцна дийца лаьара суна.\nИштта, со схьавогIучу хенахь дитта кIеларчу цу гIанта тIехь Iаш кхиина даьлла кIанттий, йоIIий го суна. Схьагарехь, дагара дуьйцуш ду и шиъ. ХIинца кегийчара ма-аллара, «свидани деана». «Да ватIа шен делаI, кхин бегIийла меттиг ца карийна те кху шинна дистхила? – олий, дагадогIу суна, генара царах бIаьрг кхетча. – Оцу нехашна, чалхана юккъе а хиина, цIена безам муха буьйцур бу?» Иштта цу балхах цецваьлла волу со юххе нисвелча, гIиллакхна хьала а ца айадели и шиъ, ур-аттал схьа-м ца хьаьжи! Шаьшшиъ ма-Iарра, дуьхь-дуьхьал а дирзина, къамел деш IадIий-кха.\n«ЦIе хала хьо белхан! И хIун дара суна гинарг? Кхузткъа шо герга хIокху юьртахь вехаш, суна гина хIума ма дац иза. Нохчийн гIиллакх дIадаьлла те?» – ойла йо ас. Цкъа, сецна, шуьшиъ хьенан мила ду ала дог хуьлу сан, тIаккха а сел ледара долчу цаьргара суна цхьа а нийса жоп хир дац я цара дийцича а, со арз эцна ваха а ца воллу, олий, дIавоьду со.\nМича дахана те нохчийн гIиллакх? Дала-м ца делла те иза? Вай даха, делла дIа ца даьллехь а, вочу хьоле-м дирзина. ГIуллакх иштта дIагIахь, цуьнан лар а ца йиса там бу вайна юкъахь. Ткъа мила ву бехке, вайн гIиллакх дIадолуш хилча? Вай ду-кх, вай ваьш. Кхечу махкара баьхкинчу хийрачу наха дохош ма дац иза. Вай дохош ду. Лар ца дича, лела ца дича, кегийчаьрга Iама ца дайтича, доьхний ма ду иза.\nСоьца (сан метта кхин милла а хила тарлора) оьзда йоцу кеп ялийначу кIантана а, йоIана а мелла а гIиллакхаш девзаш хила тарло. Делахь а шайна ца вевза стаг тIехволучу хенахь хьала ца гIаьтти ишиъ, бехк лаьцна, тIехьа ца дирзи. Цара гIиллакх лелор дара иза шайн цIийца хиллехь, денна лелош а хиллехь. Вайна новкъахета кегийчара цу тайпа ледарлонаш йийлийтича, уьш бен а боцуш лелча. Амма уьш кхиор, царна гIиллакхаш Iамор баккхийчаьргахь ду. Шен доьзалхо чохь а, арахь а муха ву те, цо хIун леладо те аьлла, бала кхочуш хила деза да-нана а, доьзалан верас а.\nХьалхалерчу заманашкахь оьрсийн халкъалахь леррина лелош хилла шайн къоман гIиллакхаш. Дас аьлларг кхочушдеш, цунна дуьхьал дош ца далош, чIогIа низам хилла церан доьзалехь. Шегара ледарло ялийтинчунна, цадогIург лелийначунна, жима я воккха вара аьлла ца Iаш, доггIу таIзар деш хилла. Шайн юкъараллехь а, лулахь а ширачу заманашкахь дуьйна схьадогIу дика гIиллакхаш лелош хилла оьрсаша. Цундела цу хенахь церан доьзалшкахь чIагIделла низам а, къепе а хилла.\nХан-зама яьлча, дуккха а хIума бIостанехьа хийцаделла цу къоман гIиллакхашкахь. ХIинца церан кегийчара шайна луъург леладо, да-нана, йиша-ваша тергал а ца до, дукхахболчеран Делаца а, динаца а бала а бац, гIиллакхаш а, оьздангалла а дIаяьлла йогIу.\nАс и масал хIунда далийна? Оьрсийн къомана а, нахана а вониг ала гIерташ вац со. Церан метта муьлхха а кхин нах хила а ма тарло. Мел лерина лелийна хиллехь а, лар ца дича, тIаьхьене дIа ца делча, дIадолу муьлхха а гIиллакх, телха доьзалан юкъаметтигаш. Доьзал боьхча, юкъаралла а талха герга ю. Къам доккха я жима дара аьлла а дац иза. Нехан шен къоман культурица бала хилар, цуьнца доьзнарг Iалашдар, тIаьхьенашка, лардеш, дIакхачийтарца доьзна ду иза.\nХIора къоман шен тхьамданаш, лараме, бевзаш нах хуьлу. Уьш хила тарло баккхий политикаш, депутаташ, динан дай, бизнесменаш, яздархой, артисташ. Юкъараллин дахарехь дуккха а хIума ду церан балхах а, дуьнене болчу хьежамех а, къоман культуре церан йолчу уьйр-марзонех а доьзна. ХIунда аьлча халкъ шен тоьллачу нахе хьовсуш а, ладугIуш а ду. Церан дахарх масал эца гIерта могIарера адамаш. Халкъан векалша, наха лоручара дIакхехьа деза, аьлла хета суна, шайн культура а, цуьнца доьзна дерг а Iалашдар а, даржор а.\nКъаьсттина чIогIа ларбан безарг мотт бу. Зорбанан хьостанашкахь а, телевиденехь а, радиохь а вай дукха дийцина цунах лаьцна. Иза дийца а, тергонехь латто а дезаш гIуллакх ду, хIунда аьлча вайн къоман юкъара лазам бу иза. Тахана нохчийн маттаца долу хьал вайна ма-лаъара дика дац. Иза дика хилийта ницкъ кхочург дерриге а дан деза вай.\nНенан мотт стенна оьшу бохург дийца оьшуш а дац. Адамийн вовшашца уьйр латторан а, дахаран массо а агIо кхиоран а хьоста хилла ца Iаш, вайн гIиллакхаш лелоран, лардаран гIирс а бу иза. Ненан маттехула девза жимачунна дерриге а диканиг, халкъан иэсехь гулделларг. Цу юкъахь къоман гIиллакхаш а ду. Цундела ду мотт ларбар Iаламат мехала а, оьшуш а гIуллакх.\nВай олу: «Цивилизацино йохайо къаьмнийн хьалхалера дахаран кеп». Иза бакъ ду. Цивилизацино хуьйцу вайн дахар, керл-керла хIуманаш юкъадалош, адамийн юкъаметтигаш галморзахйоху, уьйраш малйо. Амма вай лелийча, лардича, цхьана а цивилизацино вайн гIиллакхаш дохор дац. Церан керла кепаш хила а тарло, уьш мелла а хийцадала а тарло, амма уьш дуьсур ду халкъалахь. Ткъа уьш лардар вайн уггаре а даккхийчех цхьа декхар ду.\nДерзош, ширачу заманахьлера цхьа масал дало лаьа суна. Жимачу АтагIахь хилла бохуш, хезна суна иза. Iабдул-МутIелип цIе йолуш, цхьа жима стаг хилла цу юьртахь вехаш. Эвлан лахахьа агIор, бенойн куьпахь, тIехьийза йоI хилла цуьнан. Тоьлла духар а духий, леррина шен дин а кечбой, йоIана ирахьIан воьдуш хилла Iабдул-МутIелип. Ша беной бехачу ураме дIакхаьчча, меллаша говрара охьа а вуссий, цуьнан юьхь а лоций, гIаш дIавоьдуш хилла иза тIехьийза йоI йолчу. Цкъа-делахь, цу йоIе а, цуьнан нахе а шен ларам хилар, шолгIа-делахь, шен оьздангалла, дайн гIиллакхаш ша ларар гайтина цу оьздачу къонахчо. Иштта яьхь йолу, гIиллакхе кIентий лаьттийла вайна юкъахь даима а!


Москох латаран тIаьхьоло ца хилийта гIерта нохчйин а, азербайджанхойн а Iедалш\nЧиллан-бутт 20, 2019\nКадыров Рамзан а (аьрру), Алиев ИльхIам а.\nНохчаша а, азербайджанхоша а дакъалоцуш хиллачу латаро бохор бац бIешерашкахь лаьттина цу шина къомана юкъара барт. Цунах лаьцна дIахьедар дина Москох цхьаьнакхеттачу Нохчийчоьнан а, Азербайджанан а куьйгаллин векалша.\nЦу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш яра Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан Нохчийчоьнан цIарх волу депутат Делимханов Адам коьртехь волу депутатийн а, Iедалхойн а тоба а, Азербайджанан Москох векал Бюльбюль оглы Палад а, цуьнан ши хьехамча а, ткъа иштта шина а агIор муфтиятийн векалш а.\nГулбеллачара билгалдаьккхира, нохчийн а, азербайджанхойн а вежараллийн юкъаметтигаш ехха истори йолуш хилар а, ларамаза Iитталучу дар-дацарша уьш йохор ца хилар а.\nДепутато Делимхановс довзийтира Москох хилларг хьокъехь Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хетарг. Кадыровс омра делла, муьлхха а питана таса гIортар сацадай, хьал куьйгакIел эцар, бохуш вара Делимханов.\nНохчийчуьра а, Азербайджанера а схьабевллачу дуккха а наха дакъалоцуш латар хилира Москох "Неолит" кафена хьалха кху беттан 14-чу сарахь.


Перефразируя слова "...давайте говорить друг другу комплименты...",- Б. Окуджавы, предлагаю "сделать" раздел и помещать туда наши ингушские лоувцаш. Это тоже будет одним из приёмов по изучению родного языка.\nВыношу на Ваш суд один лоувца, придуманный самим:\nОмалца вей кхебяь дезал,\nНиссач ноувкъ боахалба Даала;\nКора-болб цанн шоаж лееха безам,\nМелл бааха ма-боувзалб баала...\nDyal voh ve iz :)\nT1eha khi1 yazdeg da dag dehach, hanz yer mark kertch che den dar ))):)\nКха а да шоана ловцаш:\nИраз хилда хьа, хьай тIехьено велаволва хьо, хьа во ма гулда сона!\nХье везарий безами, цавезарий ловри ма далда хьох.\nДикаца дукха вахалва хьо. ираз-аьттув хилба хьа.\nЦIена тIехье к***ла хьа.\nЭзар хилва хьох.\nIайха леладечох беркат хилда хьона.\nДагадоацача вонах лораваь, дагадоацача диках кхеволва хьо.\nДаьла раьза хилва хьона. Даьла дикахи адамий безамахи ма валва хьо.\nДи довзаш вахалва.\nБIарга го хозали, лерга хаза дикеи цIаккха ма эшалда хьона.\nСабари, ирази, сатеми хилба хьоца.\nДIаденначох сагIеи, диссачох беркати хилда.\nЙИЙХА ЯГIАЧА ЙОIА БОАККХА ЛОВЦА\nДала ираз долаш даькъала моттиг йойла, шаккхе да дага-дехке а варгвоацаш. Вахар гIоза хилда.\nСАГ ЙИЙХАЧА А ИЗ ЦIАЕЧА А БОАККХА ЛОВЦА\nДала ше воI а нус а даькъала долда шун, беркате нус хийла, шаккъе да дага-дехке варгвоацаш ираз долаш гIоза дахалда.\nКЕРДА ДЕНАЧА НУСКАЛА БОАККХА ЛОВЦА\nВезача Дала ираз долаш нус маьрцIаьшта а даькъала йоI-йиша даьцIенна а йойла. ВорхI виIий нана хийла укхох. ГIоза дахалда шо.\nБЕР ДИЧА БОАККХА ЛОВЦА\nДала ираз долаш дезалхо (кIаьнк, йиIиг) хилва, ворхI веший воша (йиша) хийла цунах.\nБЕР АГА ЧУ ДИЛЛАЧА БОАККХА ЛОВЦА\nВоI (йоI) гIоза, даькъала хийла. Ага даьсса ма дуссалда (Когаша даха бер агара а доалаш кхы а дезал хилба яхалга да).\nКЕРДАЧА ФУСАМЕ БАХА ДIАЧУБАХАЧА ДЕЗАЛА БОАККХА ЛОВЦА\nДала ше фусам беркате, иразе, барт болаш йойла шун. Шо укхаза даха хайшача денз гIозал совйоалаш, даькъала хилда шун вахар.\nЯЛАТ ДIАДУВШ БОАККХА ЛОВЦА\nБеркате хьувкъийла шун.\nМАЬЖДИГЕ, КАШАМАШКА, НИКЪ ТОАБЕЧА, ТIИЙ ТУЛЛАЧА Е КХЫБОЛА ЮКЪАРА, МАЬЛ ХУРГБОЛА БОЛХ БЕЧА БОАККХА ЛОВЦА\nДала йоал йойла шоана. Болх маьлехь хилба шун. Дала маьл а йоал а хургйолаш хилда оаш хьегаш дола къа. Хьай дагара дезал хилба хьа. Дезало велаволва хьо.\nБАРЗКЪА, КИЙ, МАЬЧЕШ ИЙЦАЧА (ДИЧА) БОАККХА ЛОВЦА\nВезача Даьла пурмийца ираз долаш, гIоза хилда хьа барзкъаш, даькъала леладолда Iа уж, венна ма дуссалда. Уж тишлуш, хьо цIенлуш, хозлуш, сабаре, дуккха а беркат хургдолаш хилда уж. Хьо везарий дог-безам ма балба хьох, цавезарий ловр ма далда.\nБеркат ма эшалда шоана.\nСага уйланца дага а лаьца, метто дIаала йиш мел йола, сакхетамо къоабала мел даь дика хилда. Шоай дега товр долаш, сина ловр долаш дахалда шо.\nМАККА (ХЬАЖИЙ-ЦIА) ВАХА ЦIАВЕНАЧУННА БОАККХА ЛОВЦА\nВезача Дала хьажол а зерат а къоабала долда хьа.\nЕЗАЧА МЕТТЕ (ОВЛИЯИЙ ЗЕРАТЕ) ХИННАРАШТА БОАККХА ЛОВЦА\nДала ше бихьа никъ даькъала а баь, зерат къоабала хилда хьа.\nУНАХОЧОА БОАККХА ЛОВЦА\nВезача Дала шийгара моаршал лулда хьона. Эзар у-бала текхарг хилва хьо.\nШЕРА КЕРТЕ КЕРДА ХЬАДАЬННАЧА ЯЛАТАХ ДААР Е КЕРДА СОМ\nБУАШ БОАККХА ЛОВЦА\nВезан Даьла моцалеи, хьогалеи дуарг ма хилийталахь, безама дуарг делахь.\nХIАМА ДИА ВАЬЛЧА ДОАХА ЛОВЦАШ\nАлхIамдуллилахI, Дала эша ма долда дуар-меннар бусалба а кераста а дунен чу Дала мел кхеллача халкъе. Къоабала сагIа хилда, диссачох беркат хилда.\nАлхIамдулиллахI, Везан Даьла, сигалара боагIа бала байбергболаш сагIа делахь укхох, эша ма делахь даар-малар бусалбашта а, керасташта а, дунен чу мел бахарашта а.\nМагIа ваккха хьаьшеи, дика лоалахои, тешаме доттагIеи ма эшалба хьона.\nДаьх, наьнах хьогаш дог ма делхалда, нийсархой дог кхардаш ираз ма довлда, безачарех ваьнна ха ма йоагIийла хьога.\nКхаь хIамах кхеволва хьо — Даьла раьза волча рузкъахи, сийрдача вахарахи, дог-цIенача новкъостехи.\nКхаь хIамах лораволва хьо — баьдеча фусамахи, иман доацача дезалахи, дагадоацача балехи.\nНанас бера телаш санна вахаро йIовхал телийла хьона, цхьайтта йоIа тIехьа ваь воI санна дунеио хьесташ вахалва хьо.\nХьа вахаре бирса мел ена ха йицъеш гIоза денош доагIалда хьога. Кхеран делхаш мо мара дог ма делхалда хьа, кхеран даттIаш мо мара дог ма даттIалда хьа.\nЦIенача безамах, сийрдача уйлаех дизза хилда хьа вахар, Iо мел ловза ког беркат дехаш хилба, ираз ийгIа ди ма доагIалда хьога.\nЛоалахочоа беркат дахьаш йоагIийла Iуйре, доттагIчоа денал дахьаш йоагIийла делкъе, гаргарча сага хьинар дахьаш йоагIийла сайре, уж кхоккхе а лархIа безам бахьаш йоссийла хьона хIара бийса.\nКхера везача уйлайхи, цIийвала везача гIулакхехи, Iуйре, сайре къоаста ца луча денойхи Дала лораволва хьо.\nСедкъаша сийрдайоаха баьде бийса санна, хозача гIулакхашца хьа къоанал сийрдайоахаргйола тIехье к***ла хьа.\nКIалвисачунца декъаргдоаца рузкъа ма хилда хьога, хьаьшаша никъ шаьрбергбоаца фусам а ма хийла хьа.\nХьо везачанна хьа во ма гулда, хьона дукхабезараш хьох ма бовлба.\nВодар, дикадар къоастаде хьаькъал деннача Дала, водар гаьнадоахаш, дикачоа тIехьакхеволва хьо.\nРузкъо тувла ма волва, мискало каг ма волва, курало ай ма волва.\nХьо везарий дегашка даьла денна безам совбулалба, хьоца хьагI лаьца шоай дегашкара паргIатонах баьнначарна, уж дегаш хувца низ корабоагIалба.\nБыстрый переход Уроки ингушского языка Вверх


Туркойн Навальный а, оьгIазвахна султан а\nПрезидента ЭрдогIан Реджепа Хонкарара Малхбузерчу итт мехкан векалтийн куьйгалхой, царалахь туркойн Алантикан тIеман альянсехула гергарло долчу ворхI пачхьалкхан векал а волуш, персона нон грата кхайкхор ю кху муьрехь уггаре йоккха скандал. ЭрдогIан Iедалехь волчу 20 шера чохь иккхина яц Туркойчоьнан Малхбузенца оццул йоккха конфликт. Бахьана ду дукха хенахь дуьйна набахтехь кхобу туркойн политик-жигархо, бакъонашларъярхо Кавала Осман мукъаваккха веза Малхбузерчу пачхьалкхаша алар. Делахь а ваставелла оьгIазвахначуьра ЭрдогIан – пачхьалкхийн векалша къинтIеравалар дехча, юхаэцна цо шен омра.\n"Оцу векалийн бакъо яц, бахка а баьхкина, дан дезарг вайна хьеха хIитта! Муьлш ду шу данне а? Ас буьйр дина вайн арахьарчу гIуллакхийн министрна Чавошоглу Мевлютна, аьлла дан дезарг: сихонца персона нон грата кхайкхаве 10 векал. Евзаш хила еза царна, кхетош хила еза цара Туркойчоь! Ца евзачу даьллачу, ца кхетачу даьллачу дийнахь арабовла безар бу!" ГIадужу-беттан 24-чохь шен "Нийсонан, мохк кхиоран партин" эзарнаш агIончаш гулбеллачу Эскишехир гIаларчу митингехь иштта элира ЭрдогIан Реджепа.\nЦул хьалхарчу дийнахь, ГIадужу-беттан 23-чохь дара туркойн президента Малхбузерчу 10 пачхьалкхера векалш дIахьажор шайн дипломатин урхаллина тIедожийча. ДIахьажораш бара Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкара, Германера, Францера, Нидерландера, Канадера, Керлачу Зеландера, Данера, Норвегера, Финляндера, Швецера векалш. Оццул шога гIулч ша йоккхуш хилар официалехь Хонкаро дуьйзира дипломаташа Туркойчохь карчамбан гIоьртарна набахтехь кхобу юкъараллин жигархо Кавала Осман лаьцначуьра дIахеца аларца.\nГIадужу-беттан 25-чохь, оршотдийнахь рогIехь охьадуьйжира туркойн лира. Делахь а ЭрдогIана шениг кхочушдина – оццу дийнахь цуьнга шаьш "туркойн низамийн ларамбеш хилар" хаийтира Канадин а, Цхьанатоьхначу Штатийн а куйьгалло. Туркойчуьрчу прессо бахарехь, ЭрдогIана "кхетарца тIеэцна" и дIахьедарш – мухха а делахь а, оцу шина пачхьалкхан векалш арабохур бац махкара. "Керлачу дIахьедарша гойту цара юханехьа гIулч яьккхина хилар. ХIинца ойла еш хир бу уьш шаьш цхьаъ алале. Я аш даредийр ду тхан пачхьалкх сийлахь-еза хилар я къийсалур ду шу кураллин, оьгIазаллин Iин чохь шайн са дукъдаллалц ", - элира туркойн президента.\nКавала Осман вуно дика вевзаш стаг ву Туркойчохь, уггаре хьалха иза гоьваьккхинарг ду цо дуккха а Iедалх йоцу бакъонашларъен юкъараллаш кхоллар – 90-чу шерашкахь дуьйна схьа болх бо цара кеп-кепарчу дахаран агIонашкахь: бакъонаш ларъярехь, хьаннаш, латта хIаллакдарна дуьхьаллаттарехь, туркойн исбахьалла, литература, кино, синбахамалла дуьнентIехула яржорехь. Вевза иза дуьненаюкъарчу бакъонашларъечу Amnesty International цхьанакхетараллина ахчанца гIо латторца, Туркойчохь ледара кхуьучу регионашна гIодарца. Юххера гергарло леладора цо Гёте цIарах йолчу Институтца, Истамбулерчу Швецин, Нидерландин векалташца, Туркойчуьрчу Францин иститутца.\nВара Кавала Осман Сорос Джорджа кхоьллинчу фондехула Туркойчохь дуьненаюкъарчу грантийн маша баржийнарг а – Iедало тIеIаткъамаш бар бахьана долуш сацийра оцу машано шен болх 2018-чу шарахь. Набахтехь валлочу Кавална 2020-чу шарахь делира Динк Грантан цIарах долу бакъонаш ларъярна луш хуьлу дуьненаюкъара совгIат (Динк Грант – 2007-чу шарахь Истамбулехь вийна туркойн-эрмалойн журналист – ред.).\nСхьагарехь, Кавала Осман ЭрдогIан Реджепна ца тов хан ю 90-чу шерашкахара схьа – оцу заманахь йолаеллира шиннан а политикан карьера, ЭрдогIан Истамбулан мэр хилла оцу шерашкахь. ЭрдогIан Iедалан коьрте хIоьттинчу 2003-чу шарахь дуьйна кхиа йоьлла Кавалан проблемаш. Дуккхаза а лецна иза полицино а, къайлахчу сервисаша а, кхеле ийзийна кеп-кепарчу бахьанашца.\nЭрдогIан "султан" хила гIертар ца тайначу бахархойн протест шагъеллачу 2013-чу шарахь (къаьсттина реза бацара Малхбузенан демократин мехаллашкахьа болу нах) Кавала Осман хьалхавелира Таксим майданна герга лаьтта Гези парк гIишлошна буха ца яхьийта айинчу протестхошна. Экологи Iалашъеш гIаьттина протест политикан тIенгIантIе елира, ткъа полицино гуламхошна дуьхьал ницкъ баьккхича дуьйладелира къепедацарш а. ЭрдогIана дIахьедира, Гези паркехь а, Таксим майданахь а гулам айбинарш "террористашца уьйрахь бу", царна "ахча латтадо пачхьалкхан арахьарчу мостагIаша", аьлла. Делахь а маьрша висира хIетахь Кавала.\nТуркойн президент Эрдоган Реджеп\nКавала Осман дуьххьара набате хьажийра 2017 шарахь, ЭрдогIан президент Iен кхо шо кхаьчча – махкахь Iедална дуьхьал иккхинчу масех протестан лидер ву бохура иза, бехктакхаме диллира цо хьалха Таксим майданахь гуламхой гIиттор а.\nАмма кхело бехказваьккхира Кавала, бакъду, набахтера иза ара ца валийтира – ЭрдогIанан лаамца кхин а боккха бехк тIебаьхьира цунна. 2016 шарахь пачхьалкхехь карчам бан арабевллачаьрца хилла аьлла чувоьллира иза.\n2016 шарахь кхайкхийначу халкъан орцано таро елира ЭрдогIан Реджепна вуно дукха политикан жигархой, бакъонашларъярхой, журналисташ леца а, 100 сов дозуш доцу газета дIакъовла а. Кхушеран хьалхарчу шина баттахь туркойн гIаланашкахь хилира кегийрхойн, студентийн протестан гуламаш, уьш къиза хьаьшира полицино а, кечу Iедалан ницкъаша а. ЭрдогIана юха а бехкебира протестхой, элира, уьш "террорхой бу", царна тIехь"урхалла до арахьара", куьйгалла до "Кавала санна болчу наха".\nКавала Осман 15Гезг.2020\nТкъа экономикан кризис оцу юкъанна кхуьуш Туркойчохь, кIаргйо иза пандемино а. Шера чохь кхачан мехаш бистина 35% сов, инфляци хьаяьлла 18% - 2019 шарера схьа дуьххьара. Лакхара ю белхазалла, къаьсттина 30 шераш кхачарза болучаралахь.\nПрезидентан керла харжамаш Туркойчохь хила беза 2023 шарахь. Лахлуш ю ЭрдогIан Реджепан рейтинг. Ткъа иза ша, доккхачу декъанна, хетало шегара гIант кIелхьардаккха, даржехь виса керла некъаш лоьхуш лелаш санна. Бахархойн тидам чоьхьарчу проблемашна тIера боху цо арахьарчу политикан проблемаш кхолларца, деза-даккхий къамелаш дарца.\nТIаьххьарчу шерашкахь туркойн президент кхиина вуно дукха пачхьалкхийн куьйгалхошца девнаш даха, Путин Владмирна, Трамп Дональдна, Джо Байденна тIера Меркель Ангелина а, ур-атталла Си Цзиньпинна а тIекхаччалц. Арахьара политика стенна лелайо цо иштта? Муха го иза юьстахара? Оцу хьокъехь шена хетарг иштта довзийтира экономикан Москварчу политикан Iилманийн Лакхарчу школин хьехархочо Исаев Леонида:\n– ЭрдогIанах шех бIобулу куьйгалхо хилла тIаьххьарчу шерашкахь. Цуьнан гIулчаш шога ю, кхерамца йозаелла ю. Делахь а шен принципашца ву иза, ша хилларг ву. Бакъду, хьалха, 2000-гIа шераш дуьйлалуш хилларг яц цуьнан авторитет, кхин ву иза хIинца. Амма ала деза, вуно дукха бу иза шеко а йоцуш шайн коьрта лидер лору туркой.\n– Ткъа алалур дуй цуьнан лелар арахьарчу политикехь тайна ду? Иза ца кхоьру довдаккха я Америкаца а, я Европан Бартаца а, я Атлантикан альянсца а, я, аьр вай, Оьрсийчоьнца а – гарехь, цо ша аьлларг чекх а доккхуьйту. Иштта дуй иза?\n– Суна хетарехь, коьру иза – делахь а цо шен амалехь йоху гIулчаш. Ткъа толамаш шеко кхуллуш бу цуьнан. Хьовсур вай, масала, туркойн Шемарчу политике – уьш эшна оцу политикехь! Хонкарна тIедоьжна шен тIаьххьара сурсаташ оцу конфликте кхийсор. ЭрдогIанан арахьара политика вуно дукха эшамаш бохьуш ю тIаьххьарчу шерашкахь. Ас цунах даима а кхерамна кIел хIуьтту политика эр дара, амма толам боккхуш меттиг а йогIу цуьнан.


БЕРТАЗА ДАЙМАХКАЛ АРАХЬА IАРДОЛЧУ НОХЧИЙН ХАРТИ\n«Мелха к1еллахь даха бакъо ю массера\nа, юкъара цхьа а ца къастош»\nЦхьаммо а шеконе дилла йиш яц, нохчий: хаза 1алам долу Даймохк а, адмалла шеца йолу дахаран низам а, исбаьхьа мотт а, шен башхалла йолу г1илкх-оьздангалла а, амал а, лелош дин а, хьакъдолу истори а йолуш — Кавказан ширачех къам хилар.\nАмма тахана нохчийн къомехь долу г1ийла хьал а, Даймахкал арахьа алссам нохчий хилар а вай хьесапе эцча, цу ирча суьрто декхарийлахь во нохчо, хьаьдда воьдучуьра саца а сецна, къомехь долу чолхечу хьолан ойла ян. Дистина, даьржина, ирча, доккха, цхьацца йолчу меттигашкахь адамашна зене а дуьйлуш, дуьненчохь мел йолу боьхалла шена чохь а йолуш - чехка дог1учу хих тера ду нохчийн къомехь тахана долу доьхна хьал.\nБусалба а долуш, Нохчий хуьлу вайх, я, цхьаберш, муьжгий, важаберш, французаш а, немцой а, 1аьрбой а... хилла — къидолчу къаьмнашца д1аэло? Оцу хаттарна жоп лохуш, нисдала луушделахь, инзаре хала а, лекха а ирхо ю нохчашна хьалха лаьтташ. Цу лекхачу ирхонах чекхдовла, нохчашна: барт а, хьекъал а, вовшех дашар а, собар а оьшу.\nЛакхахь доцца аьлларг тидаме а эцна, Даймахкал арахьа 1ар-дахар долчу нохчашна юккъехь долу кхачамбацарш (лазарш) д1адовлу некъ лахар 1алашо а йолуш, дадезарш билгалдохуш - лахахь йовзуьйту\n1. Россин импери ю, кху т1ехьарчу б1ешерашкахь, кхайкхаза Нохчийчу а еана — жима нохчийн къам хьийзош. Цо лело харцо а, къизалла а, ямартло а ца лалуш, дуккха а нохчий бу, сил дукхабезачу Даймахках а къаьстина, шайна хийрачу пачхьалкхашкахь 1ар-дахар долуш. Иштта долу чолхечу хьоло, Даймахках къаьстина нохчий декхарийлахь бо: цхаъ хилла а, дадезачийн ойла ян а, сема хила а .\n2. Нохчо декхарийлахь ву, муьлххачу меттехь ша велахь а: Нохчаллех ца воха а, Даймахка ша\nвоьрзург хиларх теша а.\n3. Мотт белча — цуьнца цхьаьна леш ду къам а. Нохчийн мотт коьрта билгало ю, вайн къам шен башхалла а йолуш хилар. Ненан мотт хаар а, иза безар а — сийлаллийн декхар ду нохчочунна т1ехь.\n4. Доьзал могуш а, кхачойолуш а хилар — иза къоман ч1аг1ам бу. Нохчийн доьзал, къаьсттина, Даймахкал арахь - коьрта ницкъ бу Нохчалла ларъярехь.\n5. Нохчийн къоман г1иллакх - оьздангалла а, ламасташ а: Дуьненаюкъаралло вай цхьатерра бакъонаш йолуш теэцар а, цуьнан оьздангалла т1еюзаран гайтам а бу. Нохчаша къоман башхалла 1алашъяр а, цуьнан лерамбар а - шайн сий а, дайн ц1е а ларъяр ду. Х1ора нохчо декхарийлахь ву: шен къоман г1иллакх - оьздангаллийн а, 1едалан а, ламастийн а лерам бан.\n6. Пачхьалкх - къоман дахаран кеп ю. Иза декхарийлахь ю шена чохь лаккхарчу т1ег1анахь къоман а, цуьнан х1ора векалан а: маьрша дахар хилийта а, оьздангалла 1алашъян а, адамийн хьашташ кхочушдан а. Т1ехьарчу шерашкахь хилла а, хуьлушболу а хиламаш бахьана а долуш, нохчийн къоман Ичкери пачхьалкх Россис оккупаци а йина, мостаг1ан куьйга к1еллахь ю. Иза дагахь а латтош, х1ора нохчо декхар ву, Дуьненаюкъараллин низманна т1е а тийжаш, нохчийн Ичкери пачхьалкх мостаг1ах парг1атъяккха къахьега.\n7. Т1екхуьучу т1аьхьенан сица яхь кхиош кхерч бу школа. Даймахкал арахьа нохчий д1атарбеллачу меттехь, бехказлонаш а ца лехьош: нохчийн оьздангаллийн г1ишло хилийтар а, цигехь нохчийн мотт 1амор а, къоман истори йовзийтар а, т1аьхье кхетаме кхиор а - мехала ду. Х1ора нохчийн доьзалехь аббат хилийтар т1ехь ду дена - нанна.\n8. Нохчий д1атарбеллачу меттехь баккхийчеран Кхеташо кхоллар а, юкъ-кара, динан а, кегирхойн а хьокъехь вовшахкхетарш д1адахьар а, кегийрхошна юккъехь тайп - тайпана хьуьнарш къийсар вовшахтохар а...\n9. «Нохчийчохь дина зуламаш» ц1е йолу тептар нохчий д1атарбеллачу меттехь кхоллар а, суьртийн гайтамаш бар а, Россис нохчашна дина зуламаш кхечу къаьмнийн векалшна довзийтар а. Нохчийн къоманна динчу зуламех мостаг1е жоп доьху хьал кхолладалийта, гулйина коьчаллаш Дуьненаюкъараллин бакъонаш ларъян декхарийлахь йолчу урхаллашка д1акхачор.\n10. Хаддаза махкахошца з1е латтош, цуьнах пайда эцар, царна морально - полетически а, бакъо ларъярехь а г1о дар.\n11. Х1ора доьзалехь нохчийн истори йовзуьйтуш долу тептар хилийтар, реликви санна, цуьнан сий деш а, дайн лерамбеш а.\n12. Вайнехан юкъараллехь цхьацца проект кхолла (тептар арахеца а, историн таммаг1аш (знаки) ян а, кхин а) х1ора шарахь сом-шай гулдар.\n13. Ичкери пачхьалкхан байракх а, гимн а, герб а дуьненчохь йовзийта гайтамащ бар. Х1ора нохчочуьнан декхар ду: Ичкери пачхьакх кхоьллина де даздар а, телефон - ватцапехь нохчийн гимн хилийтар а - маршо ларъян шена декхар т1еоьцуш.\n14. Нохчо декхар ву: ша т1елаьцначу пачхьакхан лерам бан а, цуьнан низам лардан а, шегара ледарло ца ялийта а, шен къоман векалан бакъо йохош меттиг хилахь, цунна орцахвала а.\n15. Нохчочуьнан кхечу къомах волчу векале болу хьажам: лерамбеш а, сий лардеш а, цуьнан маршо, бахам ларбеш а — хила беза.\n16. Маггане а мегардац, динан ц1арах: Ичкери пачхьалкхана а, Дуьненаюкъараллийна а — кхераме а, зуламе а, эшаме а дерш лелон. Дин хила йиш яц къам доькъуш, къоман барт беш а, нохчий вовшех эбеш а хиладеза иза.\n17. Нохчочо шен дахарн новкъахь, къоман идей коьрте юьллу. Цо ца х1оттабо: шен а, доьзалан а, тобанан а лаам - юкъараллийн хьаштанел лакха.\n18. Нохчочо къобал ца йо: терроризм а, шовинизм а, ксенофоби а, рассови цабезам а.\n19. Ден-ненан а, кхиболчу баккхичийн а нохчочо: сий а до, лерам а бо, дола а до.\n20. Къоман цхьаалла ч1аг1ъяр, коьрта лаам хилабеза нохчоун дагчохь.\n21. Нохчочо ойла йир ю: дош алале а, х1ума дале а - юкъаралийна а, пачхьалкхана а иза зуламе ца далийта.\n22. «Дешар — серло, цадешар — бода» - олуш ду вайнаха. Нохчочунна техь декхар ду — 1илма довзарехь къахьега.\n23. Нахана луьйшверг а, доцург дуьйцург а, эладита даржориг а, г1ийбат дийриг а, боьха мотт лебийриг а, дайн сий дожийнарг а, маршоне ца кхийдарг а - нохчийн юкъараллехь къонахийн мог1аре кхаьчна вац, цкъа а. Цхьаьнгара яьлла ледарло нахалаяккхар а - къилахь лерина Аллах1а. Нохчийн 1адато: тешха а, к1илло а, ледар а, осал а, сий доцуш а лерина - и санна волу стаг а, елахь, зуда а. Везачу Далла гергахь къилахь дерш а, нохчийн къоман къонахий хиллачу дайша емалдинарш а, эхье леринарш а, т1етт1а алсамдовлуш, держина - Даймахкал арахьа 1ар - дахар долчу нохчашна юккъехь. Цу чолхечу хьоло нохчашна дешдолчу зенан а, эшаман а мах хадор дуьту вай - кийрахь яхь йолчу нохчочуьнгахь.\nИ сакхташ д1адаха а, уьш кхид1а ца даржийта а, нохчийн къоман низамаца а дог1уш: - ШАЙН СИЙ ДОЖИЙНАРШ - ц1е йолу тептар кхоллар а, цу тептарна т1е д1аязвинарг нахала ваккхар а — пайде а, дог1уш а хета.\nВай тешна ду, лакхахь билгалйина Харти, Даймахкал арахьа 1ашболчу вайнаха, шайн х1ора дийнахь долчу дахарехь кхочушъян т1елацахь, дуьненна хьалха нохчийн сий айбалург хилар.\nВежарий, йижарий, вай само а йина, цхьаъ ца дахь - г1ийла а, тиша а ду аренца болчу нохчашкахь долу хьал.\nАллах1 орцахволийла вонаш дайначу нохчийн къоманна!\nНохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн\nКхеташонан тхьамда — Хучин Ахьмад.\n24. 02. 2018 шо.


ГIирмехь тIеман Iамораш долийна Кремло\nМарсхьокху-бутт 19, 2016\nПIераскана Оьрсийчоьнан эскарша Iамораш долийна шаьш 2014-чу шарахь Украинера аннексица яьккхинчу ГIирмехь а, цуьнна гергарчу Iаьржачу хIордан хишца а, РИА-Новости агенталло хаамбарехь. Оьрсийчуьра сихха ГIирме кхача тIеман дакъош кхиийтар ю Iалашо.\n2500 эскархо, 350 гIагIадиллина машен, десантан хIорда кема, хибухахула лела кема, дуккха а кхийолу техника а ю араяьккхина. ТIебогIучу баттахь шуьйрра дIахьор долчу Iаморийн юьхь ю хIинца йолийнарг. ТIеман министр Шойгу Сергей вара эскарийн болар Новороссийскехь лардеш.\nУкраино ГIирме шен иччархой хьийсабо терроран тохарш кечдеш, аьлла, бехкбиллира Киевна Кремло кху беттан юьххьехь. Украинано харцдира Путина кхайкхийна и дIахьедар. ТIаьххьарчу заманахь совдевлла Донбассерчу сепаратисташа ден герзан кхийсарш.\nКхаарийдийнахь Украинан президенто Порошенкос шена хетарехь Оьрсийчоь тIамца чуяржа кечлуш ю шайн махка, ГIирмехь оьшуш лаьтта хьал, пачхьалкх кийча хила еза тIамна аьлла шен махкахошка.


Мехкадаьтта даккхаран барам хьалабаккха барт бина ОПЕК+ пачхьалкхаша\nДуьненерчу коьртачу мехкадаьтта доккхучу компанийн барт хилла мехкадаьтта даккхаран барам алсамбаккха, хаам бо Свобода Радионо. Оцу хаттарехула къийсамаш хиларна мехкадаьттан мехаш хьаладевллера хIокху баттахь кху тIахьарчу 6 шарахь ца хиллачу кепара.\nТовбеца-беттан 18-хь бинчу бертаца а догIуш, ОРЕС+ тобанна юкъахь йолчу пачхьалкхаша шайна тIелаьцна тIебогIучу баттахь дуьйна мехкадаьтта даккхаран барам алсамбаккха хIора дийнахь 400 000 чермана.\nСаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхана а, Цхьаьнатоьхначу Iаьрбийн Эмираташна а маслаIатан сацам карийна шаьшшимма доккхучу мехкадаьттан бараман хьокъехь. Оцо аьтто бина кхечу пачхьалкхаша а дакъалоцуш барт бан, хаам бина "Нью-Йорк таймс" газето а, "Рейтер" агенталло а.\nШена юкъахь Оьрсийчоь а йолчу ОРЕС+ тобано стохка лахбинера хIора денна доккхучу мехкадаьтан барам 10 миллион чермана, пандемия хиларна иза эцар лахдаьллачул тIаьхьа.\nТIаьхьарчу хенахь OPEC-ко 2,2 миллион черма барамехь алсамдаьккхинера мекадабтта даккхар, экономика ден яла йолаелла хиларна. Делахь а, цо ца сацийра мехаш хьаладовлар, кхерам тосуш инфляци хила мегаш хила а мега, мехкадаьттан мехаш кхин а хьаладовла а мега аьлла. Америкехь мехкадаьттан мах хьалабаьллера цхьана черманах 77 долларе кхаччалц – иза уггара лакхара мах бара 2014-чу шарахь дуьйна.\nКерлачу бартаца а догIуш, Оьрсийчоьно алсамдоккхур ду мехкадаьтта даккхар карарчу хенахь долчу 11 миллион черманна тIера 11,5 миллион чермане кхаччалц, тIедогIучу 2022-чу шеран Стигалкъекъа-бутт тIекхачале.


ДIаболалучарна лаьрхIа таджвид · Академия Корана\nДIаболалучарна лаьрхIа таджвид\nТаджвид - КъурIан нийса дешара бокъо я, иштта КъурIана дисциплина (’ильм ат-таджвид) я.\nIарбий алапат довзар\nУкх дьакъе Iарбий метта алапата алапаш дIаалар а, уж яздар а, цар цхьаццайола белгалонаш а йовзаргья шоана. Еррига дешара материал Iомадяьчул тIехьагIа, Iарбий алапатах шоана ховр белгалдакха мастер-тест чаккхаяккхар бакъахьа хет тхона.\nIомаде доладар Мастер тест чакхъяьккхар\nАлапаш ب ت ث\nАлапаш ج ح خ\nАлапаш د ذ\nАлапаш ر ز\nАлапаш س ش\nАлапаш ص ض\nАлапаш ط ظ\nАлапаш ع غ\nlарбий алапат: практикеи дIачlоагlдари\nКхы а: лекци (ш) num\nХьаракаш довзар: ФАТХЬА\nIарбий меттала деша Iомалургдолаш, алапата алапаш хар кхоачам болаш дац. Iарбий меттала долча текста тIа алапаш хьаракашца хул. Iарбий метта кхо хьарак да. Уж лоаца мукъа оазаш я. Укх уроках цу хьаракех "Фатхьа" оала цхьа хьарак довзаргда шоана.\nХьарак "Фатхьa": дешхьалхе\n''Фатхьа" хьаракаца дола алапаш дешар\n"Фатхьа" мишта дIаала деза. Дукхагlа даьржа гlaлаташ.\nФатхьа хьаракаца дола кlаьдеи чlоагlеи алапаш. ДIаоалаш тарадола алапаш.\nФатхьа хьаракаца дола алапаш: практикеи дIачlоагlдари.\nlарбий метта алапаш деша хьалхеи, юкъеи, тlехьеи нийсаяздар.\nУкх даькъе деша тайп-тайпарча меттигашка алапаш яздара формаш Iомаергья оаш. lарбий меттала хьалхара дешаш деша а, язде а дIадолалургда шо. Дуккха йолча упражненеши тесташи оаш lомадаьр дlачlоагlде новкъостал дергда шоана.\nАлиф алап нийсаяздар\nАлапаш ب ت ث нийсаяздар\nАлапаш ج ح خ нийсаяздар\nАлапаш د ذ нийсаяздар\nАлапаш ر ز нийсаяздар\nАлапаш س ش нийсаяздар\nАлапаш ص ض нийсаяздар\nАлапаш ط ظ нийсаяздар\nАлапаш ع غ нийсаяздар\nАлапаш ف ق нийсаяздар\nАлапаш ك ل нийсаяздар\nАлапаш م ن нийсаяздар\nАлапаш ه و нийсаяздар\nАлап ي нийсаяздар\nДIаяздеш тарадола цхьадола алапаш\nФатхьа хьарак латта дешаши предложенеши ешар.\nУкх даькъе деша дlадолалургда шо! ХIанз шоана ховр тоъаш да, аттагIдолчун тIара халагIдолчун тIа дlатlадоалаш, кlезиг-кlезига деша дIадолалургдолаш.\nЭггара хьалха фатхьа латта аттагIдола дешаш дIаала lомалургда вай, тIаккха лоацача предложенешта дIатIадаргда вай, юххера а ер дакъа йIаьхагIйолча предложенешца чакхдоакхаргда вай.\nФатхьа хьаракаца дола алапаш дешар\nДIаалар тарадола алапаши дешаши\nФатхьа хьарак дола предложенеш ешар.\nХьаракаш довзар: КАСРА\nУкх урокех lарбий метта шоллагlа касра оала хьарак довзаргда шоана. Цу хьаракаца алапата деррига алапа дIаалар Iомадергда оаш, иштта алапаш дIаоалаш дукхагlа даьржача гlалатех лаьца ховргда шоана.\nКасра хьарак. Дешхьалхе.\nМишта дIаала деза касра нийса. Касра дIаалара гIалаташ.\nКасра хьаракаца дола алапата алапаш\nФатхьа а касра а хьаракашца дола алапаш дешар\nФатхьа а касра а хьаракаш дола предложенеши дешаши дешар\nУкх даькъе ши хьарак фатхьа а касра а дола дешаши предложенеши еша lомалургда шо:\nФатхьа, касра хьаракашца дола цхьанкхийтта алапаш дешар\nФатхьа а касра а хьаракашца дола дешаш дешар\nФатхlа, кясра хьаракаш латта предложенеш йешар\nХьаракаш довзар: ДАММА\nУкх даькъе lарбий метта кхоалагlа "дамма" яха хьарак довзаргда шоана.\nДамма хьарак. Дешхьалхе\nДамма хьаракаца дола алапата алапаш дешар\nФатхьа, касра, дамма хьаракаш латта предложенеши дешаши дешар\nДаьла новкъосталца lарбий метта хьаракаш lомадаьд оаш. Хlанз майра хьаракаш латта моллагlа алапаш, предложенеш, Къурlана тlарча аятий дакъаш тlехьа деша могаргда шоана!\nКхо хьарак латта дешаш дешар\nКхо хьарак латта цхьанкхийтта дешаши предложенеши ешар\nМадд (дlаьхдар) Алиф алапаца\nЕр дакъа "Мадда" (озар) яхача тема хетадаь да. Шо lомаденнад моллагlа кхаь хьаракаца дола дешаши предложенеши еша. Хlанз дешар хоза хургдолаш кхы а цхьа керттера хIама lотатоха деза ха хьатIакхаьчай - уж маддаш да. Мадд -из мукъа оаз шин хьарака йlаьхъяр да. Мадд алап кхоъ да. Хьалхара мадда алап - Алиф lомале дlадолалу вай.\n"МАДД" кхетамах лаьца дешхьалхе. Алиф - мадда алап.\nАлиф мадд алапаца алапат дешар\nАлиф - дlаьхдара алап. Предложенеши дешаши дешар.\nЗlамига дlаьхдеш дола Алиф алап\nМадд (дlаьхдар) ي алапаца\nХьалхарча доакъошка Алиф алапацара мадда lомадаьд оаша. Укх даькъа тема я - ي алапацара мадд.\nАлап мадда ي\nМадда алапаца ي алапат дешар\nАлап мадда ي юкъедола дешаши предложенеши ешар\nЗIамига алап ي\nМадд (дlаьхдар) و алапаца\nХьалхарча доакъошка вай 1омадаьд Мадд (дlаьхдар) ا и ي алапашца. Укх даькъа урокашка кхы цхьа мадда - و довзаргда шоана.\nАлап و мадда\nМадда алапаца و алапат дешар\nЗlамига дlаьхдеш дола алап و\nШин хьаракал дукхагIа дIаьхдар дола мадда\nСукун дола алапаш\nСукун - из хьаракаш цахилар да. Мукъа оаз яц яхилга да из. ХIара сукун алап ший белгалонаш йолаш да, цудухьа чIоагIа лоархIаме да уж нийса дIаала Iомавалар.\nСукун хьаракаца дола алапаш. Дешхьалхе\nСукунаца дола алапаш дешар\nКъалкъалат. Къалкъалата алапаш.\nСукун хьаракаца дола алап ر. Цхьадолча алапашта лакхе тIа "герга" хьарак латтар.\nСукунаца долча алапий дIоахал. ДIаоалаш нийслу цхьадола гIалаташ.\nСукун хьаракаца дола алапаш. Упражненеши практикеи.


Нохчийчура полисхой нийсонан агIончаш ца лору бахархоша\nНохчийчоь, Стигалкъекъа-бутт 21, 2012\nПолисхойн де даздина Нохчийчохь, бакъду бахархоша чIагIонан а, нийсонан а агIончаш санна тIеоьцуш бац низамхой.\nПолисхойн дийнан хьомара даздинчу хьелашкахь гуламаш а беш, юкъараллин синтем ларбечу белхахойн сий-лерамна концерт–хIума а хIоттош, хеназа беллачарна хIиттийначу сийлаллин хIолламашна тIе зезагаш а дохкуш, церан хьокъехь куьйгаллехь болчара шайн-шайна декъалдарш гIара а дохуш, билгалдаьккхина махкахь низамхойн де.\nПолисхойн урхаллехь, официала билгалдоккхуш ма–хиллара, терроран дуьхьала тIеман операци дIахьуш лазийна заьIапан биснарш боцуш, 1,500 гергга низамхо вийна махкахь. Хьаькамаш чIагIдарехь уьш а, церан доьзалш а, лазийнарш а бицбина бац Iедало.\nЦарна массарна а хаддаза гIо деш ду боху полисхойн буьйранчаша. Бакъду, радиохь а хьехийна ма-хиллара, кIезиг масалш дац заьIапа бисна сенханлера белхойн Iедало тергамза битина а, церан алапаш-пенсеш бахьана а доцуш хедийна а, дарба лело, могушалла тоян яла йогIу путевка олу бакъо ца а луш, тIаьхьабазийна а.\nIедалдайша хастаме дешнаш ца кхоош,цхьана агIор хестош белахь а.вукху агIор,бахархошлахь кIезиг бац, дIоггара бIобулуш лераме а, нийсонан агIончаш а хеташ, полицин белхой тIеоьцуш берш.» Уьш уггар хьалха Iедалехь болчеран лайш болуш санна, царна тешаме а,муьтIахь а хилла чекхбовлуш бу. Некъаца цхьа хьовзам хиллехь ,я вуьшта дош дашера даьлла меттиг нисьеллехь а,хьоьга гуш лаьтташехь харцо кхийдош елахь а ,мел хьо де доьхна йиш йоьхна висарх,хьо кхузза бакъ хиларх, низамхоша ларьеш ерг Iедалдайшца йолу юкъаметтиг ю.\nIедалехь болчеран мел бехк белахь а куьг бехке могIарера стаг хуьлу. Иза кху Нохчийчохь хIора денна а гуш долу бакъ ду-кх. Цундела суна а, сан могIарерчарна а цхьа нийсона, бакъонан дай ца хета полицин белхой. Мелхо а царех ларбала,царех бозуш ца хила а хьовсу дукхахберш».\nЦу кепара дийцира нехан синтем ларбечу белхойн хьокъехь Старопромысал кIоштерчу вахархочо. Шен цIе ца яьккхичхьана цуо чIагIо йира, шен аз а хозуьйтуш, низамхоша лелочу харцонех дийца.


Коьртачу харжамийн комиссино дагардина 100% протоколаш. Думе чекхъяьлла 5 парти\nШинарин дийнахь Iуьйранна Оьрсийчоьнан Коьртачу харажамийн комиссино дIакхайкхийна, Пачхьалкхан думан харжамашкахь тесна 100 процент бюллетенашца болх бина ша яьлла хиларх лаьцна.\nЭххаре а, карарчу хенахь долчу жамIаца, "Единая Россия" партино гулдина 49,8 процент кхаьжнаш, КПРФ -а – 19 процент гергга, ЛДПР-а – 7 процентал жимма сов, "Справделивая Россия" партино - 7,5 процент хиллал. 2003—чу шарахь дуьйна дуьххьара Думе чекхъяьлла кхин а цхьаъ - пхиолгIа - парти "Новые люди", 5,32 процент кхаьжнаш гулдина йолу.\nЦхьаьнамандатан гонашкахь "Единая Россия" парти тоьлла 198-нхьа, КПРФ партин кандидаташ хьалхабевлла 9 гонехь, ЛДПР – 2-на гонехь. "Родина" а, Партия роста а, "Гражданская платформа" а партеша толам баьккхина цхьцца гонехь. Цул сов, Думе кхаьчна ша-шаьшша хьалхатеттина волу 5 кандидат а.\nХаржамашкахь дакъалаьцна 52 процент харжамхоша.\nОьрсийчуьрчу парламентан харжамийн тIаххьара жамIаш дийр ду Гезгмашин-беттан 24-хь.\nГезгмашин-беттан 17-19 деношкахь хиллачу харжамашкахь "Единая Россия" партино шегахь йитина Пачхьалкхан думера дукхаралла, Оьрсийчоьнан парламентан лахарчу чоьнан лаххара а 300 меттиг дIа а лаьцна.\nКхажтасар дIадоьдучу хенахь дуккха а харцонаш лелийна хилар гучудаьлла тIехьажархошна. Амма церан уггар шеко кхоьллинарг ду дистанцин электронан кхажтасар, Пачхьалкхан думан харжамашкахь дуьххьара лелийна долу. Цуьнан жамIаш довзийтар тIаьхаьтеттира масийттаза, эххаре а жамIаш гучудевлира оршотан дийнан делкъхенахь, каппашкарчу харжамийн жамIаш динчул тIаьхьа. Эххаре а Москварчу 15 гонах бархIанхьа толам боккхуш хилла оппозицин кандидаташ, шайна юкъахь "Хьекъале кхажсаро" гIортор йинарш а болуш, ийшира, шайл а тIаьхьа хилларш цIеххьана хьалха а бевлла.\nОьрсийчоьнан Коьртачу комиссин векалша оршотан дийнахь хиллачу пресс-конеференцехь дIахьедира, електронан кхажтасар а, кхьажнаш дагардар а хила ма деззара дIадахара, амма Москвахь цу кепара кхажтеснарш дукха хиларна, царна жамI дан дукха а хан ийшира шайна, хетачул а, аьлла.\nКПРФ парти реза ца хилла электоронан кхажтасаран жамIаш къобалдан. Цуьнан хьалханчо Зюганов Геннадийс кхайкхам бина берриг а шайн партин агIончашка, "харжамийн жамIаш ларде, подольскерчу курсанташа Москва ларйина ма хиллар" аьлла.\nМосквахь Пушкинан майданахь акци хилла чекхбевллачу Пачхьалкахан думан харжамашкахь харцонаш лелорна дуьхьал. Цигахь дакъалецира масех бIе стага.


Кравчукан маслаIатан план\nУкраинин хилла волчу хьалхарчу президенто Кравчук Леонида леррина план кечйина шайн мохк политикан кризисах хьалхабаккха. Кхаарин дийнахь хиллачу Лаккхарчу Радан кхеташонехь цо хьалхаттар дира конституцина реформа ян комисси кхолла еза аьлла.\nШа а, шолгIа Украинин хилла волу президент Кучма Леонид а кийча ву оппозицина а, Iедалшна а юкъахь хир долчу дийцаршна гарант хIотта бохуш вара иза. Экс-президенто иштта кхайкхам бира депутаташка лецна болу демонстранташ дIа а хецна, Iедалан гIишлонаш маьрша яхийта амнисти тIеоьцуш кхаж тасахьара аьлла.\n«Массо а пачхьалкхаш а, Украина а кхеташ ю мохк тIамана герга бахана хилар. Махкахь Iедал карахь ду шина агIонан. Дуьхьалонан акцеш гIаттаме йирзина», - элира Кравчук Леонида. Шинарин дийнахь шен дарж дитира Украини премьер-министро Азаров Николайс, ткъа Лаккхарчу Радано юхадехира ша кху беттан 16-чу дийна тIеэцна долу бахархойн маьршорнаш йоьхкуш долу низамаш.


Дижонера нохчий: "Къаьркъа мелла шофер ца хиллехь, летарш хир дацара"\nШена хетарехь Дижонехь хиллачух дуьйцу нохчийн кхиазхочун дас\nКху беттан 13-чу дийнахь Францин Дижон гIалахь вовшех леттера Къилбаседа Африкера а, Нохчийчуьра а бахархой,яздо "Кавказ.Реаллии" портало. Францин хаамийн гIирсаша яздарехь, конфликтан юхь йолаеллера, "Iаьржа жовхIар" цIе йолчу кальянан барана гена доццучохь нохчийн кхиазхошна динчу тIелатарца. Доккхачу декъанна, оцу тасадаларшкахь 15 гергга стагана чевнаш хилла, амма церан дахарна кхераме хIума а доцуш.\nМасийтта дийне дIадахделира Дижонера кхепедацарш. Францин полицино толлуш ду хилларг.\n"Кавказ.Реалиин"корреспондентан аьтто хилира тIелатар динчу кIентан деца къамел дан. Шен цIе яккха цалиинчу стага иштта дуьйцу, шен версица, хиллачух.\n- Хьуна муха хиира хьайн кIантана тIелатар дарх? Дийцахьа, карачу беттан 12-чохь хиллачух.\n- Шен накъосташца цхьаьна спортзалера цIа вогIуш хиллера кIант. И кхуьй а цхьана ву спортаца латточу уьйраца а, дика доьшуш а ду и бераш. 17 а, 19 а, 20 шераш ду церан. Кальянан барана уллорчу кафе чу бахана хиллера уьш, кебаб эца дагахь. Оьшург а эцна, арабовлучу заманчохь меттигерчу бахархойх лаьттачу кегийрхойн тобана тIеIоттабеллера уьш. Я наркотикашца хиллехь а, я мелла хиллехь а, ца хаьа суна, дика боцуш хиллер-кх уьш. Кхеран кочабаьхкина уьш, шайга хьовсар ца тайна аьлла. Дош дашера а даьлла, гIуллакх гена дала доладелла. Оцу берашна йиттина ца Iаш, шаьш шу дойур ду бохуш, кхерамаш а цхьана тийсина хиллера цара. Сан кIантана бага тапча а гIортийна, аьшнашвеш, къамелаш динера, ткъа цуьнан доттагIчунна-албанхочунна коьртах тапчан мукъ тоьхнера. И дерриг а хIинца юха дуьйцуш а ца лало соьга, дог этIа сан, ойланаша тилаво со. Доцца аьлча, и бераш-кхиазхой меттигерчу дарбан цIийне балийнера, туьта-хьенаш лазийна а, кхин долчу кеп-кепарчу чевнашца а.\nСо балхара цIа вогIучу заманчохь сан доттагIчо телефонехула хаийтира соьга хиллачух. Ма-дарра шена хаа лууш, соьца зIене ваьлла хиллера иза. Со Iадийнера, кхузахь хан йоккхучу заманчохь цкъа а цхьанца а сингаттам тхан Iоттабелла бацара.\n- Ткъа муха нисделлера, Дижонехь оццул дукха шун махкахой нисбалар? Ахь орца дехнерий нохчийн диаспоре?\n- ХIан-хIа, цхьанхьа а гIо доьхуш Iедал дац тхан. Сингаттам я цхьа хазахетар хилча, нохчийн Iедал ду вовшахкхеташ. Цхьаннах цхьа\nгIайгIа-бала хьакхалой, оха ца хоьтту: оьшу-те цига даха, я ца оьшу-те, олий. Тхо маса дIахьовду гIоьнна. Сан махкахой меттахбаьхна ца Iаш, меттигерчу францхошна а новкъадеанера и.\nНагахь санна, баккхийчарна юкъахь цхьа дар-дацар а хиллехь - и ша ду, кхин ситуаци ма ю, нагахь санна, берийн коча баханехь, церан коьртех герз хьежор.\nДижонехь бехачу нохчаша полицина тIедожийра, гIуллакхан йист яккхар, ишшта-м тхо бакъонашларъярхошца а зIене девлира, меттигерчу Iарбойн диаспорийн векалшка а дIахьедира. Оха бохург хIун дара: я тхоьга схьало бехкенаш, я полицина тIебахийта уьш. Дуккха а тешаш а болуш, дуккха а нехан бIаьргашна хьалха хилла инцидент яра иза.\nСоциалан машанашкахь а дийца даьккхира цунах лаьцна.\nSnapchat апликацехула сан кIентан а, цуьнан доттагIийн а сурт даржийра, цара нах байа кхайкхамаш беш. Тхуна кхерамаш туьйсура, ткъа полици, дерриг а ша-шах дIадуьжур ду аьлла, хеташ хиллехь а, я меттигерчу тобанех ийзалуш хиллехь а, жигара яцара. ТIаккха тхан махкахой гIоьвттира, Iедалхошка оцу гIуллакхан цхьа нийсо яйта, тIедожош. Бераш школе ца дахча а ца довлура, спортазале а, гIали юккхехула дIаса ца лелча а ца бовлура. Кхин дIа а даха дезаш ма дара тхо.\n- Муха дирзира шун гулдалар Къилбаседа Африкерчу бахархошца вовшахтасадаларе?\n- Дижонехь вовшахбетта буьйлабелира тхан махкахой, 200 гергга нах гулбеллера. Полицин белхахой а, меттигера жандармери а араяьлла лаьттара массо а гIалин чувулучохь, хIора машенех хьуьйсура уьш, массарех а талламаш бора. Бакъду, цхьа а полицех къаьхкаш вацара, я уьдуш а вацара, цхьа а вен Iалашонца цхьанакхетта ма дацара тхо. Оха тIекхиийра полисхой, меттигерчу диспоран векалшца а, Къилбаседа Африкерчу бахархошца а, иштта, гIалин мэраца а цхьанакхета гулделла ду тхо, тхайца цу тайпа юкъаметтигаш могуьйтур йоцийла а хоуьйтуш, тхайн берех куьйгаш Iуьттуьйтур доций дIахаийта а аьлла. Оха полицига элира, шу а кхузахь хила луур ду тхуна аьлла, уьш-м бисса а биссира цигахь.\nОцу цхьанакхетарх вовшех хьерчар хилира, къаьркъа мелла цхьаъ машен чу а хиъна, гулбеллачу нахана юкъахахкавелча. Бордюрах а кхетта, машен хаьрцира цуьнан. Делан къинхетам бу, цхьа а ца лазош дирзира. Цул тIаьхьа летарш хилира, амма полицино маса дIасабохийра нах.\n- Меттигерчу бахархойн а, шун лулахойн а реакци муха яра?\n- Цхьа товш доцу хIума ду хIара. Сайн доьзалца Iарбойн кварталехь вехаш ву со, тхайн лулахь бехачу нахаца а, балха тIехь а цхьа дика юкъаметтигаш яра сан. Массо а эргIадваханера хиллачунна.\n- Шун корашна кIеллахь меттигерчу тобанаша герзаш деттар бакъ дарий?\n- Бакъ дара. Суна хетарехь, тхо кхеро гIерташ хиллера уьш, соьга полицига арз ца дайта. Делан къинхетам бу, цхьа а лаза а ца веш, вен а ца вуьйш, дирзира.\n- ХIинца мича тIегIанехь ду гIуллакх? ХIун боху Iедало а?\n- Тхан цхьанакхетарш хилла кеп-кепарчу организацийн векалшца а, иштта тхан берашна тIелеттачийн гергарчаьрца а. Шайна къинтIера довлар дехна тхоьга церан наха, ткъа меттигерчу полицино дош делла, гIуллакх листа а, бехкечарна таIзар дан а. И дар-кх тхуна Iедалан векалшкара луург а, оха доьхург а. Оцу хIоьттинчу проблеман цара терго а йина, цхьа сацамбан лууш дара тхо. Тхайн бераш а, зударий а царех ларбан цхьана кепара гарантеш оьшура тхуна. Хала хеташ делахь а, хIокху некъашца дан декхаре хилир-кх тхо. Бакъдерг дийцича, летарш хир дацара, нагахь санна, къаьркъа мелла машенлелорхо гулбеллачарна тIехахкавала ца гIоьртинехьара.


"Вагнеран ЧВК" компанин талламан ротан хиллачу командира арахецна мемуараш\nГIуран-бутт 01, 2020\nШема, Шеман эскархой Пальмрехь, Заз. 27, 2016\nВагнеран ЧВК (Долара тIеман компани )олучу тIеман компанин талламан ротан хиллачу командира Габидуллин Марата арахецна ша ахчанах лаьцна тIемало волуш бинчу балхах лаьцна шен дагалецамаш.\n“В одну реку дважды” (Цхьана хи чу шозза) книга араяккха план ю «Наемник» цIе йолчу зорбантан. Авторо дуьйца ша Шемахь тIемалочун гIуллакх дарх лаьцна. Цо чIагIдарехь, иза дакъалоцуш хилла «Исламан пачхьалкх» тобан тIемалошкара Пальмира гIала схьайоккхуш а, Дейр-эз-Зорехь хиллачу тIемашкахь а. Габидуллинан интервью зорбане яьккхина «Медуза” сайто, ткъа Маршо Радион Оьрсийн сервисо цу юкъара эпизодаш хаьржина. Оьрсийчоьнан Iедалша бакъ ца до Вагнеран ЧВК олу компани хилар а, Шемарчу тIамехь цо дакъалацар а.\nГабидуллин гIуллакх деш хилла Вагнеран ЧВК-хь 2015-чу шарахь дуьйна. Цо чекхяьккхина Рязанера лаккхара десантхойн командирийн училище, 1997-чу шарахь цунна хан тоьхна хилла колонехь яккха, Татаренков Владимир цIе йолчу мехах адамашдайархочун тобанан декъашхо хиларна. Дагалецамийн авторо болх бина гIаролхо санна, амма ша 9-чу классехь дуьйна тIеман карьера ян лууш вара, боху цо. Вагнеран ЧВК-хь цкъа дуьххьара могIарера салти хилла иза, ткъа гIуллакх дина волуш - хилла талламан ротан командир. 2016-чу шарахь Зазадоккху-баттахь, чIагIдеш ма хиллара, дакъалаьцна Габидуллина «Исламан пачхьалкх» тIемалоша дIалаьцна хилла Пальмира маьршайоккхуш, цигахь еза чов йина цунна.\nВагнеран ЧВК тIемашкахь дакъалоцуш хилла Оьрсийчуьрчу эскархошца а, Шеман армица. Габидуллина чIагIдо ша Хмейниме тIеман базехь Iийна, тIеман операцехь дакъалоцуш болу а, шемахойн эскархой Iамош болу а Оьрсийчуьра эпсарш а гина шена, бохуш. Цуьнца цхьаьна тIеман Iалашонаш хIиттош хилла мехах лаьцначу тIемалошна, ткъа арми тIом беш яцара, боху цо. Цунна тIом бан доьналла долуш ца хета Шеман арми. Оьрсийчоьнан арми тIемаш боьлхуш хьалха лаьтташ яцара, боху цо.\n“Десантхой а, хIордан гIашсалтий а - мало ен муцIарш ю, оцу базехь махьаро букъош бу уьш. ТIеман командировкера цIабоьрзу уьш бустийна а, малх лаьцна а", - боху Габидуллина. Цо чIагIдарехь, Хмейнимера а, Оьрсийчуьра а госпиталш юьзна яра ЧВК-н тIемалойх, 2017-гIа шо долалуш дуьйна шайна луш долу герз ледара дара, чIагIдо цо. Цкъа Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша ларамаза тохар дира Вагнеран тобан декъашхошна, дуьйцу авторо.\nЧов хиллачул тIаьхьа цунна дарба дира Подмосковьерчу тIеман госпиталехь. Габидуллинна чов хиллера Пальмира схьайоккхуш хиллачу тIамехь, граната а иккхина. Цул тIаьхьа цунна дарба дира Подмоковьехь йолчу кхоалгIачу Вишневскийн цIарахчу Юккъерчу тIеман клиникан госпиталехь, чIагIдо цо. Цигара иза, цо дийцарехь, дIавигира Петербургерчу, Reuters агенталло Путин Владимиран гонаца а, цуьнан йоIан бизнес-партнерца а юзучу, доларчу дарбанан хIусаме. Цо тIе куьг таIийначу контрактехь аьлла дацара, чов хилахь, дарба дийр ду аьлла, ткъа шена гIо дарна иза баркалла бохуш ву бизнесхочунна Пригожин Евгенийна.\nЧВК тIемалой декъахь бу Шемахь дезиртир хьийзоран, чIагIдо цо. 2017-чу шарахь интернетехь гучуяьллера Шеман эскархо къиза вуьйш яьккхина видео. Цунна йиттира, коьрта баьккхира, белаца куьйгаш дехира, бензин а тоьхна, вагийра. “Новая газетан” аьтто белира иза динарш Вагнеран ЧВК тобан декъашхой хилар къасто. Габидуллина чIагIдарехь, адамаш дайаре а, Iазап латторе а кхайкхинарг вара ша Вагнер - ЧВК-н командир Уткин Дмитрий, кхиболу Шеман эскарера бовда дагахь болу эскархой кхерор Iалашонца. Габидуллине дийцинера ЧВК-н куьйгалхочо ша яккхийтина хиларх лаьцна и видео.


Политикан карикатура (Кустовский Олексей, Украина)\nДАIИШна дуьхьал кхоьллинчу дуьненаюкъарчу коалицин куьйгаллехь лаьтта Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ. Дуккъачу совдегаршна а, корпорацешна а и тIом вуно йоккху са йохьуш хилар гучудоккху Iамеркерчу The Daily Beast сайто.\nШо сов хан ю Цхьаьнатоьхначу Штаташа Шемахь а, Иракъехь а къепедацарш лелочу ДаIиш тобанна дуьхьал коалици а кхоьллина, цуьнца къийсам латтош болу.\nХетарехь, кхин а дуккха а шерашкахь бахлур болуш а бу и тIом, Пентагонан лакхарчу куьйгалхоша хIинцалца схьа массийтаза ДаIиш гергарчу хенахь эшалур яц бохург къадийна хилар тидаме эцча. Муьлха а тIамах я тIеман операцех амма, хууш ма-хиллара, цхьаболчарна цIий а, баланаш а, ткъа вукхарна яккхий таронаш а, даржаш а, миллионашкахь са а хуьлу.\nИштта ду ДаIишшца тIом бар а. Цхьаьнатоьхначу Штатийн бюджетера хьажош долу цу тIеман операцин ахчанаш тIамна оьшу гIирс а, герзаш а, говзанчаш а кечбечу концернашна кхочуш ду доккхачу декъехь бохург чIагIдо шен The Daily Beast сайтехь зорбане бевллачу талламашкахь аналисто Бреннен Кейта.\nЦо гучудоккху, совдегарийн а, Iедалшна гергарчу концернийн а мел хьашташ кхочушхуьлу, тIеман операци ях мел ло а, ДаIишца дерг ца къаьсташ, дах мел ло а бохург. ЦIераш а йохуш буьйцу цуо тIом бахьана долуш баха ховшуш берш.\nМасала, Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министраллин сацамца тендерш кхочучех фирма ю Lockheed Martin. ДаIишца тIом болабелча дуьйна схьа Иракъе Lockheed Martin I60 керла ракета кхачор тIедоьжна цунна. Ткъа General Dynamics фирмано Иракъана миллионаш долларшна танкашна оьшу гIирсаш боьхкина.\nАмма кхин а алсамох катуху террорхошна дуьхьал дуьненаюкъара альянс ярах пайда а оьцуш, SOS International цIе йолчу концерно. Цу фирмана Иракъехь болх беш болчу нехан терахь цу пачхьалкхехь Iамеркан векалтийн терахье дIа ца кхочуш ду, бохуш язйо аналисто.\nSOS International фирмин хьехамчашна юккъехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министран гIовс хилла волу Вулфовиц Пол а, Пентагонан куьйгаллхеь хиллачу Рамсфельд Доналдан лерина гIоьнча хилла волу Батлер Пол а ву. Деккъа цхьана карарчу 20I5-чу шарахь цу фирмане кхаьчна Иракъехь болх бан 400 миллион долларна меха контракташ. Иза тамаша а бац, цу кепара лакхарчу гуонашкара хьехамчаш цунна гIо-накъосталла деш.\nАналисто Бреннен Кейта бина таллам боьшуш карладолу, Иракъехь Саддам Хьусейн вожоран тIом Цхьаьнатоьхначу Штаташа болийначу а, дIахьочу а шерашкахь цу тIамна тIехь I38 миллиард долларна концернаш а, Iедалшна гергарчу фирманаша а сайаьккхина бохуш хилла долу зорбанаш. ХIетахь уггаре а доккха беркат тIамах даьлларг Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президенто Чейни Дико куьйгалла деш хилла йолу Halliburton компани яра, Файненшл Таймс газетано чIагIдарехь цу тIамехь 39,5 миллиард долларна контракташ йина йолу.\nХууш ма-хиллара, адамаллин исторехь тIом даима а хилла уггаре а санечарех сайаккхаран гIирс. Маьршачу нахана цунах инзаре бохамаш хилахь а, амма эскархойн куьйгаллина а, тIеман гIирс кхуллучу фирманашна а доккха Даладалар ду иза.\nНохчийчоьнан доза дукха жима хиларна цигарчу тIемашна тIехь саяккхар Иракъерчу барамашца дуста йиш яцахь а, амма хийла да ваха хаийра, хийла да вузийра ДегIастанарчу тIемаша.\nИнтернетехь Нохчийчуьрчу тIамах яьллачу санах лехамаш бича, схьахIутту, цхьана оьрсийчо яздинарг: „сан вашас Нохчийчура тIом бахьана долуш цIенош а дина, машен а эцна, суна-м нйиса хета иза“ аьлла. Цунна дуьхьал вукху жоп ло: „Ткъа Грачевс Майамехь коттедж эцна“ аьлла.\nХетарехь амма цу оьрсийчуьнга кхаьчнарш цинцаш бен дац, кхечара нохчийн къоман бохамна тIех бехкинчу бахамашца дуьстича. Политолога Асхабов Хьамзата дийцира Маршо радионе, Нохчийчохь а, дуьненчохь а дуккхаъ нах шайна тIамах тIум ян Iемина хиларх.\nАсхабов : „ТIом уггаре а хьалха профессионала эскархошна пайдехь бу, хIунда аьлча цуьнан гIоьнца уьш даккхийчу даржашка кхочу, пачхьалкъан бюджетера цу тIамна шортта ахчанаш кхочу цаьрга, шортта герзанаш а духку цара, тIамехь дIадиттина шаьш олий.\nИ хьал массо а меттехь а, тIом болчехь, кхин хийца ца луш, схьадогIуш а ду. Нохчийчохь вайна массарна а дика дагадогIуш эскархоша герзаш доьхкина ца Iаш, ур-аталла нехачуьра сал-пал а тIехь, хIуммаъ эхь ца хеташ, шайн тIеман машенанашна тIе а буттий, дIахьора. Цул совнаха, мехкадаьтта духкура, уггаре а тIом чехкабаьлла боьдучу муьрехь мехкадаьтта доккху завод метта а хIоттийна“.\nМехкадаьтта доьхкина ца Iаш, Нохчийчохь мел хиллачу заводийн а, фабрикийн гIирсаш а, йохийначу гIишлойх йисина кибарчигаш а, цIерпошта некъа тIера а, кхин Iда мел йолчу объекташна тIера а схьа доккхуш, Оьрсийчу а, луларчу республикашка а дохка дIакхоьхьу эчиг а, цIест а, хьанашка хедош дохка дIакхоьхьу дечиг а- кхин а шортта дара оьрсийн чаьлтачийн а, эскарийн дайн а, лакхарчу даржашкарчу хьаькмийн а Нохчийчохь ахчанаш дахаран хьостанаш.\nТкъа уггаре а маьттазниг а, амма оьрсийн чаьлтачашна уггаре а атта хетарг а, марзделларг а - лийцина нах бохкар я шаьш байъинчу нехан декъий дохкар а дара.\nТIом уггаре а хьалха профессионала эскархошна пайдехь бу


Хьехархочунна хастам! - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nХIораннан а шен мехалла а йолуш, даржаш, говзаллаш дуккха а ю. Делахь а, муьлххачу дарже кхача (адамаллин хуьлда и я кхийолчу езачу цIерашка кхача) даима юххехь оьшург хьехархо ву. Цо гIо до нийса некъ харжа а, оцу нийсачу новкъа хьаналчу боларца ваха а.\nХьехархо боху дош даима а цхьа ша-кепара деза хета суна!.. Дозаллица йохур яра ас сайн мел хиллачу хьехархойн цIерш! Цара шайна хIумма а ца йоьхура, коьртаниг – хьакъдолу тIаьхье шайн кхиар дара царна. Мел яккхий халонаш тIехIиттарх я луш алапа а доцуш, шерашкахь белхаш шайн бан дезарх, иза иштта хила дезаш санна, тIамо бералла йохийна, хьаьшна дIаяккха хьийзийна бераш тесна ца дуьтуш, вайн хьехархоша шайгара Iилма даларца, дола дира цу хенахьлерчу берийн. И ву-кх и бакъволу хьехархо! И бу-кх и бакъволчу хьехархочун болх!\nМа доккха маьIна ду-кх кху вайн дахаран. ХIора а зен кхоьллина ву, хIорамма а шен гонахарчу адамашна дита дезаш дика ду. Сайн дахаран некъ хоржуш, дIо лакхахь айса бийцинчу хьехархойх масал а хилла, уьш сана хир яц те со а аьлла, хьехархочун говзалла караерзон сацам бира ас а.\nДалла хьалха хьокъалахь а, ша Iамочу берийн дайн-наношна хьалха жоьпаллехь а ву хьехархо. Шен ницкъ кхочучу барамехь и дай-наний резадан декхарийлахь а ву и. Ткъа берийн дегнашка тIеэцийта а оьшу даггара дерг. Царна хьалха хIумма а лачкъа ца дало. Ур-аттала дегI дика доцуш хуьйла и, я кхин масане цхьа халахетар хилла, и къайладаккха юьхь тIе самукъане пардо хьо озо воьлча а хаалучу царах хIумма а къайладаккхалур дац. Даггара дерг бен беро схьа а лоцур дац. Даггара дерг бен сих а кхетар дац. Цундела, дагахь дерг багарчу маттаца догIуш, матто дуьйцург гIуллакхашца тIечIагIдан а хууш хила веза и, тIаккха цунах тарбала гIуртур бу цуьнан дешархой а.\nДуьненаюкъара Iилма Iамийна ца Iаш, хIора бераца дIахьош боккха кхетош-кхеторан болх бу школашкахь. ХIора беран шена мал хиларе терра, муьххачуьнца а каро езаш шен юкъаметтиг ю. Оццу юкъаметтигца Iилманан сирлачу дахаре шен дешархо вига ницкъ а кхочур бу цуьнан тIаккха. Уггаре а коьртаниг дика а, вон а девзаш адамаш кхиор ду, делахь а, тахана вайн махкана чIогIа оьшу тоьлла говзанчаш. Ван кхане шайх йоьзна юй хаа деза вайн кегийрхошна. Амма… Шайн къоман хазачу гIиллакхех, оьздангаллех ца бухуш. Шайн къоман мотт а, дайн Iадаташ а девзаш. ТIаккха хир ю царах хьакъдолу тIаьхье.\nНагахь буса юккъехь цхьаьннан корехь дIабайъаза чиркх хилча, сунна схьахетарехь, тIейогIучу урокашна кечам беш, иза вижаза хьехархо хир вара: хIора беран юьхь- сибат дуьхьал а тосуш, хIорамма шен жоп муха лур дара дуьхьал сурт а хIиттош. Ткъа нагахь шолгIачу дийнахь шена ма-хетта и урок цуьнан чекхъяьллехь, шен Iалашо кхочушхиллехь, цул ирс долуш стаг а хир вац-кх. Ткъа нагахь урок чекхъяьлча: «Дела реза хуьлда тхуна урок яларна!» – шеен дешархошкара хезча, цунна эццахь керла тIемаш а довлу-кх… Шен балхахь и воккха а ве. Юха а шел ирс долуш стаг а ца хетта цунна. И ву-кх и вай вуьйцу бакъволу хьехархо!\nДукха хан йоццуш генара вайн Нохчийчу цIа йогIуш йолчу сунна коьртаца йогIуш ойла а ца йисира. Хьо дIахьаьжначохь, хьан бIаьрг мел кхетачохь адамаша йитина лар ю: керла цIена некъаш, даккхийчу хишна тIехула техкина тIайш, хи бухахула лела хIордан кеманаш… Кхин масане ду масалш. Ткъа ас хIун дитина те адамашна сайгара олий, жима саготта хьаьвза со. Ас «доьгIна синтар» стенгахь ду те олий. Юха кхечу ойлано хьалхара ойла эшайо. Муьлххачу говзалле безам бахийтнарг а вац ткъа хьехархо? Шен новкъа адам даха Iамийнарг а вац хьехархо? Мел воккхачу пхьерана дуьххьара йоза а, дешар а Iамийнарг а вац хьехархо? Мацах сан хилларш санна, шайн цIерш дашочу йозанца яздан хьакъберш буьйций ас-м!\nХьаьттаршна гонаха ялтин буьртигаш лехьо олхазарш санна, шеен дешархошна керланиг дахьа, уьш цецбаха даима лехамашкахь ву муьлхха а хьехархо. Цуьнан йиш яц кIадвала, хIотта. И оьшуш ву кхана шайна цо дела хьехарш дагалаца а, доггаха деллачу Iилманах пайдаэца а шен дешархой ган. Шен къоман керлачу чкъурах воккхаве а!\nВан а ву-кх хьехархо чIурамах терра. Иштта серло а ло цо. Амма йиш яц цуьнан чIурамах вага! И оьшуш ву рогIерчу гонна а изза серло яла!


Оьрсийчоьно тIекарло ечу хакерийн тобано штатийн а, муниципалитетийн а урхаллашна Iаткъам бо, дIахьедина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисо а (ФБР), Киберкхерамзаллин а, инфраструктура Iалашъяран а агенталло а.\nХаамо ца йовзуьйту Iаткъам хилла администрацеш, амма боху, хакерийн аьтто баьлла лаххара а шина сервиса чуьра информаци лачкъо. ДIахьедаран авторша бахарехь, и харцо лелораш лерина бу Америкерчу политикан системина новкъарлонаш кхолла, цуьнан къайленаш яста.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкахь прехидентан харжамаш хир бу Лахьан-беттан 3-чу дийнахь. Китай, Оьрсийчоь, ГIажаройчоь гIерта пачхьалкхерчу харжамийн жамIанна тIеIткъам бан, аьлла дара Штаташкарчу къайлахчу ницкъийн Халкъан Центран куьйгалхочо Ивэйнина Уильяма дина дIахьедар а. Ткъа юьйцучу кхаа а пачхьалкхо бакъ ца до шаьш бехкехилар.


Къилбаседа ХIирийчуьрчу къанойн кхеташоно маслаIат дина чIирхошна юкъахь\nХIирийн "Стыр Ныхас" кхеташоно маслаIат дина юкъа чIир йоьллачу ХадзиевгIарна а, ВалиевгIарна а юкъахь.\nМоздокерчу цхьахйолчу ресторан чохь Зазадокху-беттан 23-чохь урс диттина вийра ийначу кепехь долчу латарийн дуьненан чемпион Хадзиев Алан. Цул тIаьхьа цуьнан вашас Хадзиев Вячеслава бекхам бира 45 шо долчу Валиев Таймуразна.\n"Стыр Ныхасан" куьйгалхочун гIовса Еналдиев Казбека билгалдаккхарехь, шина цIийнах болу нах берта бахийта гIерташ, зулам иккхинчул тIаьхьа маса болх болийнера. Юкъаралхоша дакъа лецира тезетахь, цигахь кхайкхам а бира цара, шайггара хIуммаъ ма леладе аьлла. ТIаьхьо ХадзиевгIеран а, ВалиевгIеран а хIусамашкахь хилира уьш, юккъе хан а ца йолуьйтуш, маслаIат дан деза аьлла.\n"Хадзиев Алан а, Валиев Тамерлан а вовшашна дика вевзаш а, юкъахь уьйраш лелош а вара, амма, цхьа пайда боцчу хIумана тIехула даьллачу девно, сингаттам баьккхинера шина а доьазлна", - аьлла, дийцина Еналдиевс Кавказ.Реалиин корреспонденте. - Шина цIийнах болчу баккхийчара а, веллачу шиннан вежарша а вовшах кхета а кхетта, хьекъал, доьналла гайтина. Нах тешаш а хIиттийна, шайна юкъахь мостагIалла дац аьлла, дIакхайкхийра цара".\nШина доьзалан векалш 40 де кхаьчначу сагIа доккхучохь вовшашан тIеттIа гIур бу, кхин а цкъа а юкъараллана дIахаийта, шайна юкъахь цакхетамш боцийла аьлла, тешна ву Еналдиев.\nРесторанехь даьллачу девнехь иштта чевнаш йира 29 шо долчу Моздокерчу вахархочунна Чуйков Алексейна, лоьрийн гIоьнца дийна висира иза.\nШа бехке хиларх мукIарло а деш, полицина тIевеъначу Хадзиев Вячеславна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх диллира юьхьанца, амма масех де даьллачул тIаьхьа маьрша ваьккхира иза, цIера дIасавалар а доьхуш.