Дижонехь хилларг емалдина нохчийн ассоциацеша\nСтрасбургерчу нохчийн ассоциацийн векалша оршотан суьйранна дIаяьхьначу пресс-конференцехь емалдина Дижонехь хилла къепедацарш. Францхойн Le Figaro газето бина и хаам. Низамийн гурашкахь дерриг а хаттарш листахьара аьлла, кхайкхам бина гулбеллачара.\nЦара чIагIдо, Дижонехь шайн махкахойн хилла реакци – бахьана дацара, таллар дара бохуш. "Полицино деш хIумма а ца хиларца дара бахьана. Оцу гIаличохь нохчий гучубовлар 16 шо долчу кIантана еттар дара", - дIахьедина Страсбургерчу нохчийн ассоциацийн векалша.\nЦарна хетарехь, къаьмнашна юкъахь хилла конфликт яцара иза, хIунда аьлча, Францерчу массо а тобанхошца дика юкъаметтигаш ю нохчийн, яздо "Фигароно".\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Францерчу Дижон гIалахь Алжирера а, Мароккора а схьабевлла кегийнах девне бевллера кху беттан 10-чохь. Дерриг а доладеллера 16 шо долчу нохчочунна йиттинчул тIаьхьа. ГIалахь наркотикаш юхкучу наха дина и зулам, аьлла, гIалин юккъехь лаьттачу кальян-баран дайх леттера нохчий. Цул тIаьхьа дIасабахнера. Амма эццахь гIалахула талораш дан буьйлабеллера нохчашна дуьхьаллаьттарш.


Шена бойкот кхайкхийначаьрца марха даьстира Евкуровс\nШа динан жамаIатера дIавоккхуш кхайкхамбинчу муфтияте мархийн безачу баттахь бертахь хилар а доьхуш, шен хIусаме марха даста къаной а, Iеламчаш а кхайкхина кхаридийнахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека.\nМаршо Радионо яздира, ГIалгIайчуьрчу Iеламнехан а, ярташкарчу къанойн а кхеташонехь мехкан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек шайн динан юкъараллах дIакъастош сацам тIеэцарх. Оцу сацамо доьхкура бусулбачарна Евкуровх хьакхалучу диканехь-вонехь а дакъалаца, хуьлда иза зудаялийна я стаг велла меттиг. "Махкара динан урхалла дискриминаци кIел латторна" бинера муфтиято шен сацам.\nКхааридийнахь йоьдучу кхеташонехь бира Евкуровс динан дайшка собаре хиларе доьхуш кхайкхам. Ша динан юкъараллах дIахадош бина сацам провокаци лерира цо, "республикерчу юкъараллан-политикан хьолана цхьана а кепара тIеIаткъаме хир а боцуш", хаамбира куьйгалхочун пресс-гIуллакхоша.\nОццу дийнахь социалан машанерчу шен агIон тIе оьллира Евкуровс сарахь шен хIусамехь Iелам нахаца а, къаношца а марха достуш видео.\n"Ламаст хилла дIахIоьттина хIора Рамадан баттахь махкарчу ларамечу наха марха даста шайн хIусаме со кхойкхуш. Тахана ас хазахетарца сайн кхерчахь тIеийцира динан дай, къаной, белхан накъостий, сайн доттагIий цхьана марха даста а, мовлид еша а", -яздина Евкуров Юнус-Бека шен Инстаграмехь.\nБуьритIе: 14 доьзал ирчачу хьелашкахь беха школехь


Росстат: 13,8 % бахархой болх боцуш бу Нохчийчохь\nРосстат олучу Оьрсийчоьнан урхалло бинчу хаамца, пачхьалкхехь лахделла болх боцучу нехан терахь, хаам бо РИА Новости агенталло. Цуьнца а догIуш, карарчу хенахь бан болх боцуш бу 4,6 къахьегалучу бахархойх.\nРосстато хIоттийначу таблицо гайтарехь, болх боцучу нехан дакъа цхьатера дац регионашкахь. Иштта 39 регионехь и гайтам лахара бу пачхьалкхехь юккъера болчул а. Уггаре кIезиг нах бу бан болх боцуш Москох - 1,2 процент.\nБолх каро уггаре хала ду ГIалгIайчохь. Цигахь къахьегалучу нахах бан болх боцуш бу 26,5 процент бахархой. ШолгIачу меттехь ю Тыва Республика - 19 процент. Ткъа Нохчийчохь болх лоьхуш бу 13,8 процент бахархой. Дусташ далийча, луларчу Дагестанехь и терахь ду - 10,2 процент.


Зазадоккху-бутт 30, 2015\nАдамаш вовшашца юьхьаза хилар нохчашлахь даржар къомо ловчу халонашца а, амма иштта нехан дешна хиларан тIегIа лахйаларца а дузу синан дахар толлучу Iилманчаша.\nХIокху эшарехь телефонехула хезаш долу и сел эсала къамел цхьаьна кхечу дуьнентIерчу наха деш санна хетало наг-наггахь цхьана белхан хьаштана эшна Нохчийчуьрчу хьукматашка телефонехула зIе хьовзийча. Дуьхьал буьйцуш берг оьрсийн мотт хилар-м лан а мегар дара, и оьрсийн мотт а адамийн маттахь буьйцуш хилчахьана.\nАмма кест-кеста нисло хьукматхой вуно дера а, шога а бистхуьлуш, къаьстина хьо нохчийн маттахь шайца къамел дан хIоьттича, тIехула тIе дозанал арахьара зIе етташ юйла а хиъча. Ойла кхоллало, Москохара муьлхачу а цхьана могIарерчу хьутматхочуо, цхьана олуш ма-хиллара, клерка шайга телефон тоьхча а дой теша цара иштта чам боцуш къамел олий.\nКъомалахь вовшашца ларам а, хьасене хилар а лахдаларан бахьанаш толлуш дуьненан психологин Iилманахь долу дикка хан ю. МогIарера къизалла, делан денера шогалла – иза мичара муха кхоллало а, иза хьайна цхьаьна бахьанашца дуьхьалкхетча муха хIун дан деза а дуьйцу синан цамгарш толлучара. Делахь а, и массо а хьехар диц а лой, вас хуьлу, дела денера шогалла а, ларам бацар а шех хьакхаеллачун.\nБерлинерчу цхьана мухIажаршна гIо даран юкъараллехь психологан болх бечу вайн махкахочунна Довлетмирзаев Ахьмадна дика евза и проблема. Говзанчана санна, цуьнан орамаш а, бахьанаш а, амма иштта цунна дуьхьал даккха дарба а хаьа суна. Адамаш вовшашца лелочу юкъаметтигийн оьзденгалла лахйаларан бахьанех цхьаъ нехан дешна хиларан тIегIа лахйаларца дузу цуо.\nДовлетмирзаев Ахьмад: „Нехан дахар дIатарделла цахилар, церан шайн дахарехь кхиамаш ца хилар я уьш болх боцуш хилар, я церан доьзалшкахь халонаш а, девнаш а хилар ду цуьнан орамехь. Уггаре а хьалха нах дешна ца хиларца а, нахана юккъехь лела Iемина ца хилча а хуьлу адамаш дера а, юьхьаза а“.\nЕвропе дIакхелхинчу нохчашца болх беш волчу Довлетмирзаев Ахьмада йийцинарг Малхбузерчу вайнахалахь ша тергал деш долу амалийн шогаллин бахьанаш ду. Соьлжа-гIаларчу цхьаьна зударийн цхьаьнакхетараллехь психологин гIо латтош йолчу Гайсумова Сацитас, шен рогIехь иштта дийцира хьастагIа Маршо радионехь Нохчийчохь нехан вовшашца юхьаза хилар лакхадаларх лаьцна.\nГайсумова Сацита: „ХIора стаг вовше дIакхалла гIерташ санна сурт кхоллало. Пхьоьхана ваьлла ши боьрша стаг а нах буьйцуш хуьлу. Араяьлла, уьйтIахь гIента тIе охьалахйелла ши зуда а нах буьйцуш хуьлу. Вуно адам вовшашца дера а, кIоршаме а дирзина, эккха кийча долу ахкарг санна дера бу нах. ТIом хилла, къизалла а гина, цхьаьна мухIажарш девлла а лелла долу адам, цIадирзинчул тIаьхьа, мелхо а вовшашца къинхетаме хиларна метта къиза дирзина“.\nЦу маттаца а, леларца а наха кхечарна тIеяссочу оьгIазлонан бахьанаш уггаре а хьалха тIамо а, Iедалийн харцоно а адамашна бинчу тIеIаткъамца бузу психолога Гайсумова Сацитас. Цуо дийцарехь, цхьана адамо я нехан тобано я дийначу халкъо шерашкахь шен гIорасизалла лан дезча, и гIорасизалла нехан вовшашца йолчу шогалле а, дералле а йоьрзу.\nГайсумова Сацита: „Вайнахана тIехIоьттинчу хьоло, вай лайначу къизаллаша а, харцонаша а, вайн цунна дуьхьала баккха ца хилла ницкъ а, и дерриге а бахьана долуш кхоллаелла йолу агресси вайн чохь ю. ХIинца вовшашна юккъехь тIейолуш ю вайн иза. ТIом лайначу хIора а стагана психологийн гIо оьшу. Вайна ца хилла болу кхачам а, вайна хилла болу Iаткъам а бу тахана тIебаьлларг“.\nИ Гайсумова Сацитас дуьйцург – тIеман къизалло кхоьллина гIело адамийн вовшашца къиза хиларе ерзар – Нохчийчохь болчу нахалахь хилла а ца Iаш, иштта шайн мохк а битина дозанал арахь керла дахар лоьхучеран амалшкахь а го. Берлинерчу психолога Довлетмирзаев Ахьмада дуьйцу, шех психологин Iилманехь „посттравматикан синдром“ олуш долу цамгар, шайца дуйла а ца хууш, токхуш бу дукхахболу вайнах, бохуш.\nДовлетмирзаев Ахьмад: „ТIом бахьана долуш постравматикан синдром йолуш бу вайн нах. И тIеман къахьо йицйан гIорта беза нах. Даима а и халонаш а, къизалла а дагахь латтийча, цуьнан ойланаш йича стагана депресси хуьлу, дуьненах чамболу цуьнан. Иштта иза цомгуш а хуьлу, дагна а, дегIана а ницкъ хуьлуш.\nСтаг хьераваларан кхерам а бу. Цундела шен ойланаш дикчу а, хазчу а хIуманна тIе ерзон еза стаго. Цхьанна а лоьро гIо дийр дац стагана, нагахь санна иза ша шена гIо дан лууш вацахь. Позитиве ерзон еза цуо шен ойланаш. „Дерриге а дика хир ду“ аьлла ойла еш волчуьнан, Даламукълахь, хенаца хир а ду дерриге а дика“.\nЦу лазаран – вовшашца ларам боцуш а, къиза а адамаш деш долчу лазаран – бахьанаш кхеташ делахь а, хIетте а кхета хала хуьлу цхьа кхиндерг – и вайнехан шогалла доккхачу декъехь еккъа шайн къомах болчу нахана дуьхьал хьажийна хилар стенца доьзна ду бохург.\nШайн къоман нахаца сел дера а, юьхьаза а болу нах кхечу кхомах болчу нахаца, мелхо а, вуно кIеда а, эсала а хуьлуш го хийлаза. Хетарехь, цунна а хIотторг хир ю заман йохалла синан цамгарш толлучу наха шен цхьа диагноз.\nЮсупов Iилман. Хьо вина де


Складанне йоь1ан эхь к1ентан яхь ма эшайойла\nТИМАР рэжыму к1ант волуш цуьнан дэн Хіла дуккха а жа. 1ахаршна юккъехь лелаш цхьа пхьагал гіна Тимарна. Ша гиний ма хиънехь, д1аиккхина едда пхьагал. Тимара цунна т1аьхьа а ведда, схьа а лаьцна, Юха а 1ахаршна юккъе яхийтин Іза. Пхьагал д1аяда г1ерташ, Тимара Юха а і схьа а лоций, 1ахаршна юкъа йохуьйтуш Хіла. Сарахь ша 1ахарий чудухкучу хенахь і пхьагал а яхийтина цо чу. Т1аккха Дега аьлла:\n— Вайн 1ахаршна юккъехь цхьа х1ума ю даим уьдуш лелаш. Цул сиха йодуш х1ума ца гіна Суна: Тахана цунна т1аьхьаидда ч1ог1а к1адвелла са, ен езара і.\n— І х1ума мичахь ю?\n— Х1ара ю-кх, — аьлла д1агайтина Тимара пхьагал.\nД1ат1екхеттачу Тимара, къамкъарг схьа а лаьцна, пхьагал дена т1ееана. Цу сохьта дас пхьагал йийна. Цул т1аьхьа Тимаран г1ог1 дойная дас: хьо иштта витахь Мегара Вац, ахь берриг мохк а х1алакбийр бу аьлла. Цунах Тимар астаг1 Хіла.\nДа а кхелхина, къий а Велла, лелаш Хіла Тимар. Цу т1е Наха лачкъийна к1ант а вихьна Хіла цуьнан. Цхьана дийнахь араваьлла лелаш, цхьана пхьалг1и чу а Ваха, охьахиъна Іза. Цу чуьрчу пхьерана, Тимар чувогг1ушехь наб озийна Хіла. Т1аккха Тимарна пхьеран мера чуьра араболуш цхьа моза гіна. І моза болабелла чохь хі Долчэ най т1е а баьлла, т1аккха цу най т1ехь 1уьллучу морзахана т1ехула а баьлла, пхьалг1и чохь лаьттах доллучу цхьана 1уьргах чубахана.\nДукха хан ялале моза, Юха а беана, мера чу Баха. Цу сохьта пхьар самаваьлла.\n— Ой, Тимар, хьо чувогг1ушехь Суна наб ма озийнера. Цхьа г1ан а Гіра Суна, — аьлла, Шена г1енах гинарг дийца волавелла пхьар:\n— Са кхузара волавелла цхьана йоккхачу, шерачу арахула х1орда йисте кхечира. Х1ордана тиллинчу аьчган т1е т1оьхула дехьа а ваьлла, лаьттах доллучу доккхачу ор чухула лаьтта бухавахара са. Цу бухахь 1аламат дукха дзеці а, Дэшы а Гіра Суна.\nТимарна хиъна, пхьалг1а т1ехь йолчу лаьттах боккъалла а дзеці а, Дэшы а дуйла. Справах а, «МаСаня г1ан га» аьлла, Іза пхьалг1и чуьра араваьлла. Т1аккха, шы-КХО дэ даьллачу хенахь Юха а веана, аьлла цо пхьере:\n— Сайно ц1енош духкур дару-кх ас.\n— Хьенан ницкъ кхочур бу уьш эца? — аьлла пхьеро.\n— Ахьа Сайно х1ара пхьалг1а а лахь, цхьа к1ез-мезиг т1е ахча а лахь, хьуна Лур ма дару аса уьш, — аьлла Тимара.\nЦунна і ц1енош д1а а доьхкина, цуьнгара пхьалг1а эцна Тимара. Т1аккха, пхьалг1а лаьттинчохь ц1а а Дзіна, і ша а, цуьнан ший а свербу а цу чуьра латте ахка болабелла, схьадаьккхина латте буса генна эвла йисте а кхоьхьуш. Уггар а т1аьхьа дзяцюк, дешиний т1екхаьчна уьш.\nТ1аккха волавелла Тимар саьнгарш яха, иштта лелча ша г1ара а вер вару, шен к1ант вихьначу нахабніка а д1а а хезна Царан і схьа а Лур вару я к1ант ша дийна велахь, т1евог1ур вару, аьлла хеташ.\nВайн махкахь а, Гуьржех а, Устмалахь а, малхбалехьа йолчу пачхьалкхашкахь а дуккха а ю цо яьхна саьнгарш. Царех: «Тимара шен к1ант лоьхуш яьхна саьнгарш» олу.\nТимаран к1ант Хіла, ша вихьначу нахехь эсий дажош. Рэжыму Хіла Іза цу хенахь. Цунна а хезна, иштта шен к1ант лоьхуш, саьнгарш а йохуш Тимар вог1у аьлла. І шен ды вуйла хууш Хіла к1антана. Цхьана дийнахь Араха д1акхоьссина говран корта гіна цунна. Т1аккха цо берашка аьлла:\n— Х1ара корта турпалчу говран корта бу. Даьдала-кх хьан, иштта турпан говр елира сан.\nЧ1ог1а вилхина і к1ант. Шэн ды Тимар Санна, х1ума хууш Хіла і к1ант. Цуьнца хиллачу бераша элі д1адийцина:\n— Араха 1уьллучу говран коьртах турпалчу говран корта бу а Бахар цо, «турпан говр елира сан», бохуш велха а вилхира Іза, — аьлла.\n— Турпан говр евза хьуна?\n— Евза-тыя, — аьлла Тимаран к1анта.\nЭло Маса а Дзіка дын гойтуш чекхваьккхина Іза, х1арий-х1арий ЯЦ турпан говр, Тимаран к1анта а бохуш.\n— Хьулла вог1у стаг т1ехь 1ен бекъа турпан а ю, цуьнгара дечган мукъ Болу тур ц1окъ-болатан терс-маймал а ду.\nЦхьа шо даьллачу хенахь цхьа кхел ц1а а ялаяйтина, і йийна Эло. І ма йийнехь настараецца даь1ахк а йойна хьаьвсина уьш цуьнга. Тоьпан ч1уннал Стомма т1ум Хіла цу чохь. Шолг1ачу шарах Важа кхел ялийна ц1а. Іза а ен а йийна, цуьнан настарх хьаьжна эла. Х1ума тоьгу маху чубаххал бен т1ум ца Хіла чохь. Кхоалг1ачу шарах кхоалг1а кхел ялийна ц1а. Іза а ен а йийна, цуьнан настараецца даь1ахке хьаьвсича, Іза ерриг Буту Хіла.\n— Х1инца то а елла, кхиъна яьлла говр, — аьлла ц1а ялаяйтина к1анта. Ц1а ялийча, і говр цхьаьнгге а сацалуш ца Хіла, цу к1ан-тыя бен. Каў-кертана гонах пхийтта дол лекха Керт а яйтина, Эло і говр 1амае аьлла цу к1анте д1аелла.\nЦкъа ша волчуьра д1а а кхайкхина, аьлла к1анта элі:\n— Эла, аса х1инццалц Дзіка г1уллакх Дзіна хьуна, баркалла Алах Суна!\n— Ма белахь Суна і тешнабехк! — Эло оллушехь, цу лекхчу Керт бекъа т1ехула а кхоссаялийтина, Ваха к1ант.\nІ вада ма ведданехь, Эло т1аьхьа орца даьккхина.\nДаккхий ц1огарчий, кхесаршший йолу дой Шена т1екхуьучу хенахь Мохан дуьхьал хохкуш Хіла цо робяць. Сіра дой т1екхача доьлча, жаг1ий т1ехула хохкуш Хіла, чохь дахкийна дой т1аьхьакхиа доьлча, Малха дуьхьал хохкуш Хіла.\n— Х1инца к1елхьара а вялі хьо, хьуна дадзены х1ума а дац: хьайна даккхий ц1огарчий, кхесаршший йолу дой т1аьхьакхиа доьлча, Мохан дуьхьаллий, сіра дой т1аьхьакхиа доьлча, жаг1ий т1ехулий, чохь дахкийна дой т1аьхьакхна доьлча, Малха дуьхьаллий х1унда хехкара ахьа і говр? — аьлла хаьттина цуьнга т1аьхьа хоьхкучех цхьаммо.\n— Даккхий ц1огаршший, кхесаршший йолу дой Мохан дуьхьал идалац, цу ц1огарший, кхесарший мох лоьцуш; сіра дой жаг1и т1ехула ца идало, бергашна к1елхьара ч1ег1ардигаш дуткъий долуш; чохь дахкийна дой хье т1ера даь1ахк юткъа йолуш кестя хье чу Малх а кхочий, малхана дуьхьал идалац, — аьлла жоп а дэла, д1авахана Тимаран к1ант.\nНахабніка эсал а хеташ, і к1ант Санна х1ума хууш Хіла цхьа стаг. Цхьаьнгге а Тимаран к1ант лаца ца луш висинчул т1аьхьа, ша Іза лоцур вару аьлла цу стага. Т1аккха Эло і вахийтина к1антана т1аьхьа. К1ант цхьана хі чу кхаьчначу хенахь, цунна т1аьхьа кхиъна і стаг. Хі чу а ваьлла, секха1ад детташ Готта хьовзийна цо к1ант. К1антана, ша Готта хьовзийнехь а, хиъна і стаг т1амехь лелла воцийла.\n— Х1инцале а иштта са Готта хьовзийначу ахьа, секха1ад хі чу а 1оьттина ахь тоьхча, са а, сан говр а пархъаьлла харцахьа оьккхуйтур дар-кх ахь.\nТ1аккха цу стага секха1ад хі чу а 1оьттина кара оьццушехь къарсъаьлла кагделла. Иштта цу говзаллица к1елхьара ваьлла Тимаран к1ант. Шэн ды мичхьа ву а хиъна, цунна т1евахана Іза. І к1ант т1екхочуш, Тимаран б1оца мел йолу говр терсина, мел долу герз а тохаделла. Сахь дуьззина Дэшы а дэла, нах арабаьхна цу 1уьйранна Тимара:\n— Маса стагана баъал кхача хир бу кху дешех Алій Хатыла б1ох мел Воўчай стаге, — аьлла.\n— Цхьаболчуша б1е стагана баъал кхача хир бу боху, цхьаболчуша пхи б1е стагана баъал хир бу боху, цхьаболчуша пхи эзар стагана баъал хир бу боху, — аьлла Царан.\n— Кхин цхьа а стаг вісну аша хаттаза? — аьлла Тимара.\n— Нуьйр г1евланга а йиллина 1уьллуш цхьа берашха стаг бен ца вісну, — аьлла жоп дэла Царан.\nЦуьнга а Хатыла бахийтина. Т1аккха цо: «Мацвеллачу стагана цкъа баъал кхача хиллал х1ума а дац х1ара» аьлла жоп дэла.\nЦу жоьпах Іза шен к1ант вуйла хиъна Тимарна. Цо сихха і Шена т1е валавайтина.\nХЬЕКЪАЛ долу свербу\nБ1аьвнаш-г1аланаш ян хууш Хіла цхьа да а, цуьнан к1ант а. Вахаран хьал-дэ къен долуш Хіла і шиъ. Цхьана дийнахь дас аьлла шен к1анте:\n— Х1а-х1а, к1ант, х1инца са воккха а Хіла, вала Гергіеў а Ваха, са дийна воллушехь, ахьа свербу яло лаьа Суна.\nДэн лаам кхочушбархьама рэзу а Хіла, свербу ялийна к1анта.\nК1антана свербу ялоран г1уллакх д1адирзинчул т1аьхьа воккхачу стага аьлла шен к1анте:\n— Х1ан, х1инца дуьйна даа а, малая а деза вайна, къен нах дуй вай, хьалдолчу стагана йолах г1ала йотта Ваха веза вайша.\n— К1ант, вайша бан безаш Болу некъ беха бу, Іза бацбан Бэза ахьа Суна.\nДас бохучух ца кхеташ цецваьллачу к1анта жоп дэла:\n— Дада, соьга муха бацлур бу некъ? Сан ницкъ кхочур ма бац Іза кхочушдан.\n— Справах, т1ехаа говр ялае Суна, — аьлла дас.\n— Ой, аса мичара ялор ю хьуна говр, хьуна шера ма хаьа Вайн говр йоцийла, — жоп дэла к1анта.\n— Справах юхавоьрзур ву вайша, — аьлла, к1ант а эцна, ц1ехьа вирзина да.\n— Ц1а ма кхеччинехь, хьайн свербу йита, — аьлла дас к1анте. Ша рэзу воццушехь, шен дагахь: «воккхалла Цілі хир ву-кх х1ара сан ды, цо бохург ца дахор аса, цуьнан лаам кхочушба Бэза» аьлла, ша ялийна свербу йитина д1аяхийтина к1анта.\nШолг1а а, дэн лааме хьаьжжина кхин свербу а ялийна, ловзар а Дзіна парг1ат ма веллинехь, к1анте аьлла дас:\n— Йолах Болхов Лахай Ваха веза вайша.\nХ1умма а ца олуша, тохура Санна, шен г1ирс а эцна, дена т1аьхьах1оьттина к1ант.\nЮха а, хьалха ма АЛЛАРА, — я некъ бацбе Шена, я т1ехаа говр ялае Шена аьлла дас.\nК1анта а дэла дена хьалха Санна жоп, — «некъ а муха бацлур бу Шэга, йоцу говр а мичара ялор ю ша?» — аьлла.\nТ1аккха і к1ант валош Юха ц1а а веана, свербу йита аьлла дас.\nДена Хала ца хетийта, цуьнан лаам кхочушбеш пхи-ялх свербу йитина к1анта, новкъара деца ц1а а оьхуш.\nШэн дас, гуьнахь а доцуш, балийна зударий буьтуьйтуш, г1айг1ане воьжна 1аш Хіла к1ант, кхоччуш хьерваьлла хир ву-кх шен ды бохуш.\nШэн ц1ийнда иштта г1айг1ане Хілары гучадаьлча, цунах шекь-яьллачу т1аьхьара ялийначу зудчо хаьттина майрачуьнга:\n— Хьо даиманна а г1айг1ане ма хуьлу, зударий гэтага-сиха х1унда балабы ахьа?\nК1анта ма-Дарэн д1адийцина зудчуьнга, шен дас новкъа ваьлча Шэга олуша шморг а, цо Шэга зударий битийтар а.\n— Справах, аса кхетор ву хьо, хьан дас хьоьга бохург х1ун ду аса дуьйцур ду хьуна, — аьлла, зудчо дийцина шен майрачуьнга:\n— Дас хьайга некъ бацбе ма-эллинехь, воккхачу стагана товш долу, цуьнан самукъадолу къамел доладе ахьа, — некъ боца хетар бу хьуна цунна. Хьайга цо говр ялае аьлча, — яккхий цхьа г1аж ло цуьнга, г1аж — воккхачу сцябаць говр ю хьуна.\nЗудчо Шена і хьехар дзічэюць, ч1ог1а воккхавеш самукъадаьлла к1ентан.\nСвербу ялийна баль д1абирзича, шолг1ачу дийиахь к1ант а эцна, новкъа ваьлла воккха стаг. Новкъа д1авоьдуш, хьалха ма-АЛЛАРА, некъ бацбе Шена аьлла дас. Цунна тов долу Хазаі хабарш дийца воьлла к1ант. Церг елаелла воккхачу сцябаць.\n— Х1инца т1ехаа говр ялае, — аьлла дас. Хьаьдда Ваха, некъа йистехь йоллучу дечигах г1аж яьккхина, Дега д1аелла к1анта.\n— Х1инца хьуна хьекъал дэла йолу свербу ц1ахь а йитина, мичча махка Ваха а кхерам бац вайшинна. Юьззина свербу ю Іза.\nВоьд-воьдуш т1ерлойн махка кхаьчна да а, к1ант а. Юьрта кхаьчча, бан Болхов хаьттина, т1ерлойн эла Воўчай Ваха і шиъ.\n— Шуна бог1у мах а Лур бу аса, пхоьазза т1ек1елйина т1улгийн б1ов йотта Суна.\nЭцца элаца мах а Біна, б1ов-г1ала йотта т1елаьцна шына ма1асточо.\nШэшан Болхов д1аболалучу нама чохь дас шен к1анте аьлла:\n— «Берзан 1уьргара берзан к1еза а ма долийла, аганара Элан к1ант а ма г1оттийла» аьлла кица ду Вайн. Х1ара элий Суна Дзіка Бевз. Г1ала йина воллушехь вайша вен хьожур ву эла, вайшимма хьегначу къина мах ца балархьама. Кху Элан дагахь шморг х1ун ду хаа, кхуьнан йо1ана т1ехьовза веза хьо, к1ант.\nВоккхачу сцябаць к1ант дукха безамехь, Куц долуш Хазаі стаг Хіла. Дас ма-АЛЛАРА, аьтто ма-беллинехь Элан йо1ана т1ехьаьвзина к1ант. Йоь1ан ч1ог1а безам Баха к1анте, цуьнга ша ян рэзу-Хілары а хоуьйтуш.\nЭла, х1ор денна сарахь а, 1уьйранна а, вог1ий хьожуш Хіла белхалоша шен г1ала-б1ов муха Юту. Дзік хан д1аяьлла Царан белхаш а Беш, г1ала еш лакха а йолуш.\nГ1ала юттуш лахар т1о-т1улг хьала кхоьхьуш йолу б1арзнаш бечу балхахь шаръелла Хіла, шаьш лело дезарг хууш. Т1ера мохьт1улг схьаэцча, шаьш йовлий Юха Оцу некъа охьайоьлхуш Хіла б1арзанаш, лахахь гулбина т1улг болчу Мета. Цигахь шайн букъ т1е т1улг биллича, меллаша б1ов ечу лекхачу Мета, лам т1е хьалайолалуш Хіла уьш.\nГ1ала юттуш лакха а яьлла, тхов т1етуьллу хан Гергіеў ма-кхеччинехь, къайлах еанчу Элан йо1а ма1асточун к1анте аьлла:\n— Г1ала-б1ов йина ма веллинехь, шуьша вен Волл сан да.\n— Ахьа і соьга хаийтарна хьуна баркалла боху аса. Хьо шек а ма хилалахь. Г1ала йина ма-еллинехь вайша додур ду. Ахьа цхьаьнгге а х1ума ма алалахь, — аьлла к1анта Элан йо1е.\nЙо1 д1аяхча, шен ды Воўчай а Ваха, цуьнга дийцина к1анта, Элан йо1а къайлах аьлларг.\n— Тахана дуьйна б1евнан бохь Гома Бота Боло Бэза вайшим-ма. Шолг1ачу дийнать дуьйна г1алин бохь Гома Бота волавелла дай, к1анттий.\nЦхьана дийнахь т1евеанчу Элана гіна г1алин бохь Гома буттуш Хілары.\n— Б1овнан бохь Гома бутту аша, — аьлла Эло белхалошка.\n-Шена хууш ца хиллачуха, лакхара охьа а воьссина га баьккхина хьажа а хьаьжна:\n— Эх1, Дэра гам а ма белла кхуьнан бохь, х1ара нисба ц1ера чарх ца яйтахь ер ЯЦ, — аьлла, воккхачу стага.\nТ1ерлойн Эло шен к1ант а, брэх а кечвина ма1астойн чарх ян вахийта.\nІ шиъ новкъа волуш воккхачу стага аьлла:\n— Шуьша д1акхаьчча, ц1ахь бухахь х1окху сан к1ентан свербу ю Шуна. Цуьнга тхойша могуш-парг1ат Хілары а хаийта, са ма гатде а ала. Оха юттучу г1алин-б1аьвнан бохь гамбелла, Іза нисбеш йолу чарх ян ваийтина ала. Ц1ахь йолу къиг д1а а хеций, куьйра Тхо ц1а кхаччалц ц1ахь Дыта ала, Дзіка кхаба а кхобуш. Тхойша, Болхов чекх ма-Бэл, ц1а вог1ур вуйла а хаийта.\nД1авахана ма1астой ц1а а кхаьчна, церан ц1ахь йолу свербу ц1ахь а карийна, цуьнга Мардас Дзіна косці д1ааьлла Элан к1анта.\nХ1усамнанас х1ара шы хьаша Дзіка т1еэцна, тоьхна кхарна уьстаг1 а бийна, шортта даа а, малая а Шун х1оттош. Цул т1аьхьа, Кхан чарх а елла, д1авохуьйтур ву шуьша аьлла охьавижийна. Шэга даийтинчу хабаран ойла ян яьлла свербу.\nБохь нисбеш цхьа а чарх а ма ЯЦ, я ц1ахь цхьа а къиг а, я куьйра а ма дац. Цхьа бохам Хіла хир бу царна. Яхана шен майрачун гергара нах а балийна, царах дага а яьлла, цаьрца Барт Біна цо шайн дай, к1анттий ц1а валлалц Элан к1ант д1а ца вахийта.\nЭлан к1ант самавалале, меллаша і вижина 1уьллучу х1усам чу а Баха, т1ебеттабелла Іза чехкка д1авихкина. 1уьранна са ма-хиллинехь сама а ваьккхина, Элан брэх ц1а вахийтина зудчо, эле х1ара Хабаров а дохьуьйтуш:\n— Хьуна йолах г1ала юттуш Волл сан Мардан, Майра ахьа царна дог1у даьхни д1а а дэла, маьрша ц1а ваийтахь — хьан к1ант маьрша ц1а вог1ур ву, нагахь Санна ахьа Іза кхочуш ца дахь, хьуна хьайн к1ант кхин ГУР Вац, — аьлла.\nВеана ц1а кхаьчначу лена цу зудчо Шена т1едилланарг, ма-Дарэн д1ааьлла элі.\nШэга і Хабаров кхаьчча, оьг1аз а Ваха, дарвелла ирх иккхина зла. Ама дадзены х1ума а ца Хіла висина.\nДас а, во1а а, г1алин бохь Ніс а Беш, г1ала йоьттина ялийтина. Эло кхин царна бохам бан а ца ваьхьна, царна биллина мах д1а а белла, ц1а вахийтина і шиъ.\nМа1астой Шэшан хьекъал Долчэ зудчуьнца парг1ат Баха хевшина.\nХьалхалерчу нама чохь цхьа эла Хіла нохчашна юккъехь вехаш, шен махка т1ехь бехаш нах а болуш. Цу Элан 1едал Хіла шен махка т1ехь вехаш къан а Велла, кхузткъа шо кхаьчначу стаге цхьацца Хала хеттарш а дой, царна нийса жоп ца Делчев, цо юуш йолу х1ума чохь йисар г1оли ю олий, вуьйш.\nЦхьана к1ентан цхьа ды Хіла кхузткъа шара т1ехваьлла. Цу к1анта і шен ды, верная кхоьруш, Велла а аьлла, хьулвина кхобуш Хіла. І хаа а дэла, Эло кхайкхина Іза т1е а валийна, аьлла:\n— Ас цхьа-шы Хаттар дийр ду хьоьга. Цунах ахь нийса жоп лахь, верах хьалхавер ву хьо, ца лахь вуьйр ву хьо.\n— Справах Дзіка ду, сан Оцу хеттаршна жоп дала ницкъ кхачахь, х1инцачул т1аьхьа кхин воккха стаг ца вен дош дала деза ахь.\nЭло, цо бохург т1е а лаьцна, босы цхьаъ болуш, мас цхьаъ йолуш цхьабосса шы борг1ал хьалха схьа а ялийна, Хаттар Дзіна:\n— Х1окху шиннах йоккха муьлхариг ю?\nД1авоьллачу воккхачу стага, і шы борг1ал ара мохе а яьккхина, хьалха хьаьжк1аш а цесная, д1ах1оттийна. Цаьрга хьажа а хьаьжна, къонахчо элі аьлла:\n— Х1ара йоккха ю, х1ара рэжыму ю.\n— Муха ХІІ хьуна цу шиннах йоккхахъерг а, жимахъерг а?\nВоккхачу стага жоп дэла:\n— Цу шына борг1алх йоккхахъерг, шегахь ницкъ Болу справы, Мохана дуьхьал а йирзина, х1оъ БАА х1оьттира, жимахъерг, шегахь ницкъ к1езиг хиларна, мохехьа букъ а берзийна, х1оъ БАА х1оьттира. Цу тидамах хиира Суна цу шиннах йоккхахъерг а, жимахъерг а.\n— Цхьаъ ХІІ хъуна. Х1инца х1ара шолг1аниг хьуна хаахь верах хьалхаволу хьо.\nВоттаница шарбина, Стомма юьхьиг а, юткъа юьхьиг а къаьстар йоцуш цхьа Хен хьалха д1а а х1оттийна, цуьнга Хаттар Дзіна:\n— Х1окху Хена Стомма юьхьиг муьлхарг Хіла?\nД1авоьллачу воккхачу стага і Хен цхьана лекхачу басара чу-хаьхкина. Бухакхаьчча хьаьжначу цо аьлла:\n— Х1ара юьхьиг Стомма Хіла, х1ара юьхьиг юткъа Хіла. Эло цуьнга Хаттар Дзіна:\n— Муха ХІІ хьуна Іза?\n— Дечиган 1едал ду, мел ахь цхьабосса шы юьхьиг нисйича а, охьанехь ша чухаьхкича, Стомма Хіла юьхьиг хьалха а йолуш, юткъа Хіла юьхьиг т1аьхьа а йолуш, соцуш.\nЭла, цо дэла жоьпаш нийса Хілары а магийна, цул т1аьхьа цкъа а воккха стаг ца вуьйш сецна.\nХьаша-так Дзіка т1еоьцуш ву бохуш, г1араваьлла Хіла Таймин Биболат. І хезна Таркхойн Шовхал Ваха Биболат Воўчай, і Зэн дагахь.\nВаха д1акхаьчча Іза.\n— Ассалам 1алайкум, Таймин Биболат. Тховса ахьа чу ца витахь, буьйса яккха меттиг боцуш висина-кх са, — аьлла цо. Шена т1е тиша бедар юьйхина Хіла Шовхала, ша ца вовзийта.\nДзіка ду, шен тховса бахка безаш дукха хьеший бу, х1ара шы ц1а-м Лур ду хьуна аьлла, раг1у к1ел Віціна цо Шовхал.\nБаьхкина схьакхаьчча хьеший. Церан къамел хезаш Хіла Шовхална.\nГовраш яйна шайн, ца карайо цхьа шо нама а ю, х1инца уьш йоцуш ц1а Даха йиш а ЯЦ шайн аьлла хьешаша.\nЦул т1аьхьа меллаша г1аьттина, Теркайисте д1а а Ваха, шен юрт а г1аттийна, сахилале Майратуьпа Таймин Биболат Воўчай веана хьешийн говраш а ялош Шовхал.\nШэн духар а дуьйхина, кечвелла Шовхал. Д1абаха арабевллачу хьешашна гіна говраш а, кечвелла лаьтта Шовхал а.\n— Муха, мичахь карийна хьуна х1орш, — аьлла уьш цецбевлча, Шовхала аьлла:\n— Шу оццул холчах1оьттина справы, юрт араяьккхира ас говраш Лахай.\nЦул т1аьхьа і хьеший, Таймин Биболат шайца а волуш, хьошалг1а бигина ша Воўчай х1усаме Шовхала. Кхаа дийнахь-бусий хьошалла Дзіна цо.\nШа ц1а воьдуш, дагадеана Таймин Биболатана, цо шен ц1е а ма яьккхира, ша мичара вевза-тыя цунна аьлла. Хаьттича, ша дага ца вог1у хьуна, хьо Воўчай буьйса яккха веана, аьлла Шовхала.\nДег1е Лазар а деана, вала воьжна Таймин Биболат. Ша Леш цо аьлла, Таркхойн Шовхала шайна Дзіна хьошалла а, ша цуьнца х1оттийна Кеп а ла ца дэла, Леш ву са.\nЦхьана шийлачу ц1евзинчу суьйренахь цхьа рэжыму стаг Эрна Араха чуваха ц1а доцуш вісім Хіла. Хьена-мілая ву ца хаьа бохуш, саьхьарчу Наха т1еоьцуш ца Хіла Іза. Рэжыму къонах ц1енна чот йоьхна висинчу хенахь цхьана воккхачу стага ша Воўчай чукхайкхина:\n— Схьавола, цхьана буьйса йоккхур вай. Чохь Сой, і вай йо11ий бен стаг Вац, — аьлла.\nВоккхачу сцябаць йо1 кхиъна яьлла йо1 хила Тарлеў. Ткъа Іза Суна г1иллакхехь а ма дац аьлла, г1айг1ане хьаьвзина к1ант. Цуьнан дагахь долчух шекваьллачу воккхачу стага, дуьхьло ца йойтуш, чу а вигина, йовхачу пеша хьалха охьа а хаийна:\n— Ас хьо чу а Віціна, Цундэля ахьа сан йо1 йига еза, — аьлла. Цецваьлла, воьхна йоьхьанца к1ант, Ама Дагары ца хаийтина.\nШа хьалхе д1абоху хьоьга. Сан йоь1ан шы б1аьрг бац хьуна, сан йоь1ан шы куьг, багахь Мотт бац хьуна аьлла, т1етоьхна воккхачу стага.\n— Х1умма а дац, — аьлла резахилла к1ант.\nЦул т1аьхьа воккхачу стага схьакхайкхина шен йо1. Ч1епалгаш чохь Шун а дахьаш йо1 чоьхьа яьлча, цецваьлла, д1ахьаьжжинчохь висина к1ант, ша Левіна Хіл-кх кху стага аьлла дагадеана цунна.\nТ1аккха хаьттина к1анта йо1е, цу хьан дас хьо-м дала тоьхна ю ма Бахар: шы б1аьрг бац, шы куьг дац, звадыяш Мотт бац.\n— Сан шы куьг дац бохург, са Сайно г1уллакх доцучу ца г1ерта бохург дару хьуна, — аьлла, д1адолийна йо1а къамел. — Сан шы б1аьрг бац бохург, са Сайно балю боцучу ца хьоьжу бохург дару хьуна. — Мотт багахь бац бохург — Сайно г1уллакх доцург аса ца дуьй-цу бохург дару хьуна.\nМа хьекъал долуш ю х1ара йо1 аьлла, і т1аьхьа а х1оттийна, ц1авахана к1ант.\nТаркхойн Шовхала Нохчийчуьра бу боху к1ентий ша Воўчай хьошалла кхайкхина Хіла. 1уьйранна уггаре дуьра кхача хьалха биллийтина цо хьешашна. Хьеший, яаеззачул х1ума а кхаьллина, д1абевлла. Делкъехь уггаре чаьмза ЮУРГУ хьалха йиллийтина, тохара Санна, хьешо юъчул х1ума а йиъна, д1абевлла уьш. Суьйранна уггаре чомехь пхьор хьалха диллина хьешашна. 1уьйранна а, спраў-къехь а Санна, к1еззиг х1ума а йиъна, уьш д1абевлча, Шовхала хаьттина:\n— Ма тамашийна х1ума ду Шена гинарг. Дуьра а, чаьмза а, чомехь а хиларх, цхьатерра бен ца йиъна-кх аша.\nЭвтархойн Ахьмада жоп дэла:\n— Хьан шуьнехь чомаш хержа даьхкина дац Тхо. Няхай шуьнехь къонах а верстар Вац, нехай хьаьвди т1ехь дын а берстар бац.\n1амкъе олуша йолчу к1отарахь Хіла і 1ам. 1ам лаьтта справы олуша Хіла цунах 1амкъе.\nЦу 1ома хі ч1ог1а ц1ена а, дарбане а, деза а лоруш Хіла. Цу 1амкъа 1аш болчу Няхаю цхьана оьзда йоцучу зудчо берийн боьха х1уманаш йиттина цу хийистехь.\nЦул т1аьхьа і 1ам, сту а Хіла, болабелла Галанч1ожний, Ялхарний юккъе лаьтташ болчу ломах цхьа церг а йоккхуш, Галанч1ожа охьабеана. Цунах 1амбедеча олу. 1амбедеча бохург — 1ам бедда бохург ду.\nЦхьана майдана йисте кхаьчна сту. Цу майданахь шайн-шайн ардаш охуш нах Хіла. Іза майдана хьалабаьлла, уггар хьалха цхьана доьзална гіна. Дас, нанассий і сту д1абожа, ваннаў сту г1елбелла аьлла. Шына Беро, няхай бу і боххушехь, дас схьа а лаьцна, д1абоьжна сту.\nСтара ког баькх-баькханчара хі долуш Хіла. Цо кхозлаг1а га боккхуш, баша а бешна, 1ам Хіла цунах.\nІ сту д1абожа аьлла дай-наний, готий чу Дахно, шы бер д1а а кхуссуш.\nХ1ета х1оьттина і 1ам, х1инца а болуш бу боху. Галанч1ожан 1ам ц1е тиллина Наха цунах.\nЯлхара Оцу 1амкъе олучу к1отарахь х1инца а цхьа доккха арду боху, хьалха і 1ам лаьттина.\nКъан а Велла, г1ора а эшна, доьзална балі вала воьлча, халкъалахь сецна даьлла ламаст кхочуш деш, цхьана тускар чу а виллина, говран ворданахь к1анта д1акхосса ваьхьна Хіла шен да. Генна, Адам т1е ца кхоччуча, д1аваьхьна цо Іза. Цхьана Берда йисте а ваьхьна, ша чукхуссуча даьлча, дас аьлла шен к1анте:\n— Айхьа са чукхуссучу хенахь соьцане тускар ма кхоссалахь.\n— І х1унда бохура ахьа?\n— І тускар хьуна хьайна а оьшур ду, хьайн к1анта, х1инца ахьа са Санна, хьо д1акхуссучу хенахь.\nЦо иштта хьехар дзічэюць, к1анта Дзік ойла а йина, шен ды юханехьа ц1а ваьхьна.\nІ шиъ ц1енна Гергіеў кхоччучу хенахь царна дуьхьал кхетта Оцу сцябаць к1ант. Цо, цец а ваьлла, шен Дега аьлла:\n— Вай, ахьа юхавалош ма ву Вайн дада. Іза д1акхосса ваьхьна вацара хьан?\nДас жоп дэла к1антана:\n— Соьга дадас элира: «І тускар д1а ма кхоссалахь соьцане, хьуна хьайна а оьшур ду хьуна Іза, хьайн к1анта хьо д1акхуссу хан т1екхаьчча». Цо Іза аьлча, ойла а йина, дош дац-кх аса лелорг аьлла, ойла Хіла, х1ара ц1авалош вог1у-кх са.\n— Хьо дада а эцна д1аваханчул т1аьхьа, сан а дезар ду-кх цкъа маццы а, сан дас шен дена диннаргдан, бохуш, ойла йоьхна, виссинера-кх са. Ма Дзіка ду-кх ахьа дада ц1а а валийна, сан са парг1атдаьккхина.\nЦхьалхха цхьа к1ант вару къеначу дэн, ненаю. Дукхавезаш, 1алашвора Царан шайн к1ант.\nК1ант кхиъна ваьлча, ломахь г1арабаьлла Дзіка динний, нуьйран г1ирссий, т1емалочун барзаккъий кечдира дас-нанассий шайн к1антана. Ама цунна цхьа бохам хиларна кхоьруш, ц1ера ара-м ца волуьйтура Царан Іза.\n— Са а вахийтийша юьртарчу к1енташца дуьнене б1аьрг Тоха. Суна лаьара, кийра бахьош долу, шал шийла шовда малая. 1уьйранна Малх схьакхеташ, сарахь беттаса кхачлуш ган. Суна лаьара Махо техкош, дог1ано дашош, Малхііла дакъош ламанан басешкахь лаьтта къорза зезагаш ган, супу лаьара 1уйранна тхинах яжа арайолу Месяц буьхьиг ган, г1елашна сагатделла сіра сай г1ерг1аш ладог1а, 1аннаш, даккъаш декош, мацалла уг1учу БАРЗ ладог1а. Вахийтийша са к1енташца дуьнене б1аьрг Тоха.\n— Х1ан-х1а, к1ант ма г1олахь. Пурба дац хьуна! — элира къеначу дас.\n— Са къинт1ера ца елі хьуна, к1ант, хьо водах! — элира нанас.\nЮртара к1ентий сакъера Бахар, цхьаъ бен воцу к1ант висира кхерчан а, ц1ийнан а гонах хьийза.\nЦхьа хан яьлча, юьртара к1ентий кечбелира экханна талій Баха. Дений, нанний т1евеъна, к1анта элира:\n— Са а вахийтийша к1енташца экханна талій. Суна лаьара ламанан Курчаў Лечачым ижонна мохаюьллуш ган, цуьнан ирачу м1араш юккъе нисделла дала са легашка кхаьчна, рэжыму олхазар детталуш ган, дог лоцуш Пха тоьхна, стиглахула биркъаш д1а-схьа яржош, і кура ЛЁЧА чудаийта, лечанан м1арех к1елхьарадаьлла, Сіна марш хааелла, стиглан сийначу 1аьрчешка рэжыму олхазар хьаладолуш ган. Суна лаьара иччархочух ларбалархьама генна д1акхарстийна сирла б1аьрг ойлане баьллачохь сецна, ламанан лекхчу Тарха т1ехь курэй аркъал цесная лаьттачу Курчаў хьехе * б1аьрг Тоха: Оцу семачу хьехана тебна улло Ваха, дег1 лардеш Пха тоьхна, маь1ах шотха доккхуш, Іза къахкийна, дуьнен чохь ішоў Сема х1ума дуйла цунна хаийта. Суна лаьара Масару ** къахкийна, эккхийна лаца, дуьнен чохь ішоў маса х1ума дуйла цунна хаийта. Бухбоцчу сийначу стиглара сирла седарчий Санна Долчэ цуьнан хазачу б1аьргаш чу хьаьжна, хьаьстина, Іза д1ахеца, къизчу ичархойл дукха дуьнен чохь къинхетамен нах Буйло цунна хаийта. Вахийтийша са к1енташца экханна талій.\n— Ваха пурба дац хьуна, к1ант, ма г1олахь! — элира къеначу дас.\n— Са къинт1ера ца елі-кх хьуна, к1ант, хьо водах! — злира нанас. Корта охьаоллийна д1авахара к1ант, ткъа цуьнан нийсархой талій Бахар. Дэн, ненаю пурба доцуш цхьаннахьа а ца воьдура к1ант.\nЦ1еххьана ирча кхаъ Беар лаьмнашка: мостаг1 ву т1ег1ерташ аьлла, цуо буржалш дахьа ламанхошна Тоха, Леш Біна уьш бацо.\nЮьртара к1ентий, къонахий кечбелира мостаг1ашна дуьхьалбовла. Аьртаниг ирйира, есаниг юьзира Царан. Шэн Шыра г1аг1 дег1е а дерзийна, тешаме герзаш юкъах а дихкина, к1ентан да а вахара мостаг1ашна дуьхьал, шен к1антана а ца хоуьйтуш, лата везачохь — лата а, вала везачохь — вала а.\nІшоў хьалха д1акхаьчна, мостаг1ашца т1аме х1иттина т1емалой карийра цунна. Къаьсттина ч1ог1а т1ом Беш вару цхьа цавевза т1емало. Юьхь т1еоьзна з1енийн цхар, т1едуьйхина болатан барзакъ. мостаг1ийн декъех саьлнаш х1иттош, ткъес Санна карах лепаш шаьлта. Цецваьлла висира воккха стаг да а, цуьнца Берш а.\n— Міла ву і ч1ог1а т1ом Беш валу т1емало? — аьлла, хаьттира воккхачу стага дас.\n— Іза хьан к1ант ву, дада! Хьан цхьаъ бен воцург! Дзіка к1ант кхиийна Хілер ахьа! Дала дукха вахаволда Іза! — элира т1емалоша.\nАма Хала дару i к1ант дукха вехар ву ала. Берриг шайн ницкъ гулбира мостаг1аша. Маса а цхьаъ Санна цхьаьний т1елетира уьш Оцу турпан к1антана. Вуьйжира к1ант. Велира турпан. Т1аккха т1етаь1ира ламанхой мостаг1ашна. Х1аллакбира Царан уьш. Бисинарш лаьхкира. Дукха декъий дисира Оцу т1еман Араха мостаг1ийн.\nГ1оьмакхех, таррех бармэны а Дзіна, т1е Верта а цесная, ларвеш цу т1е а виллина, ваьхьира т1емалоша к1ант — турпан ваьхначу юьрта, Вінчы юьрта, Нана ехачу кет1а.\nБолатан г1аг1 малхехь къегаш, кхачбеллачу Батт тера йолчу юьхьа т1ера сирла нур г1уьттуш.\n— Х1ей вежарий! Собарделаш! — элира к1ентан дас. Севцира нах. Вистхилира к1ентан ды:\n— Къонахий! Сан ницкъ кхочур бан, к1ентан нене х1ара ирча кхаъ д1ахаийта. Са кхоьру х1окху кхоо Нана а ерна. Вац Шуна юккъехь маттана, д1атийра къонахийн, т1емалойн тоба. Г1еххьа нама яьлча, нахах къаьстина, хьалхавелира башламанан бохь Санна къоьжа корта Болу воккха стаг.\n— Схьаба Суна дечган пондар! Цуо дуьйцур ду нене говзачу-хазчу маттаца к1ант валарх. Лалур бу цуьнга і ирча кхаъ! — элира воккхачу стага. Схьабеара пондар. Делха доладелира пондаран мерзаш. Бека болабелира пондар. Шэн пондарца тобанна хьалхавелира воккха стаг. Араелира к1ант віна Нана. Цунна Гіра Вістой-хуьлуш стаг воцуш, г1айг1ано кортош охьаохкийна лаьттачу т1емалойн тоба, хезира бекаш, боьлхуш пондар. Бармахь цавевзачу т1емалочун дакъа.\nБуьйсанна декачу олхазаран эшарх тарлуш, шийлачу шовданан дэкара буьйлуш, набарна бер дижо нанас олучу АГАНА иллех тарлуш бекар пондар. Пондаро дуьйцура нанас шен цхьаъ бен воцу к1ант мел везаш кхиийна, дуьйцура ненаю сийлахьчу боккхачу безамах. Ц1еххьана пондаран мерзаша ламанан лечанан г1ерг1ар хазийра, лоьман ц1ийзар, берзан уг1ар хазийра. Цуо дуьйцура к1ант-т1емало мел Майра, доьнал долуш кхиънера. Т1аьххьара а, т1еман герзаш вовшахдетталуш Санна, къора бийкира пондар. Хеталора, болатан тарраш турсех детталуш Санна, мостаг1ий боьхна, маьхьарий хьоькхуш Санна, т1еман марсаллехь майрачу к1антана т1ера барзакъ болатан г1овг1анца декаш Санна. Цо дуьйцура к1ант-турпан мостаг1ех мел Майра Летта, цо уьш муха х1аллакбина. Т1аьххьара цхьа сирла ц1ена аьзнаш г1евттира пондаран мерзех. Уьш дэкара маьлхан з1аьнарех тарделла. Хетара, Царан дуьйцу Даймехкан хазаллех, ирсечу дахарх, Даймехкан сийлаллех, і сий кхуллуш, лардеш болчех лаьцна. Даймехкан дуьхьа баьхначех, Даймехкан дуьхьа беллачех цкъа а церан лийриг цахиларх.\nЛадоьг1ура к1ант Вінчы нанас. Гуора цунна бармахь дакъа. Вистхуьлуш цхьа а воцуш, кортош охьаохкийна лаьттара т1емалой. Кхийтира Нана. Бармахь 1уьллург кхуьнан к1ант вару, кхуьнан цхьаъ бен воцург. Дуьххьара араваьллера Іза ненера пурба доцуш. Іза Майра леттера мостаг1ех. Дуккха а х1аллакбинера цуо уьш. Раварыста ша а. Раварыста даима Ваха! Иштта дуьйцура пондаро. Г1айг1ане йирзина цуьнан йиш.\nБоьлхура пондар. Тийжара пондар.\nДовха б1аьрхиш хьевдира ненаю б1аьргех.\nБоьлхура пондар, йоьлхура Нана.\nМаццы цкъа Нана т1ера д1аайелча, цецах Санна 1уьргаш девллера пондаран уьн т1е. Ненаю довхачу б1аьрхиша дагийнера Іза. Кхин а ч1ог1а г1арабаьлла бекар пондар. Генна лаьмнашкахула д1аоьхура цуьнан аз. Цуо х1инца дуьйцура ненаю кийрарчу йоккхачу г1айг1анах, къахьонах, балех.\nДег1 нисдеш, айаелира к1ант віна Нана. Цуо Дог мохь туьйхира:\n— Са къинт1ера елі хьуна, сан к1ант!\n— Тхо къинт1ера девли хьуна, Тхань турпан! — йийкира къонахийн тоба.\n— Тхо къинт1ера девли хьуна, Тхань турпан! — геннара схьахазийра гонахарчу Курчаў лаьмнаша, 1аннаша, хиша, шовданаша. Боьлхура пондар, тийжара пондар.\n— Аса декъалво хьо, сан к1ант! — мохь туьйхира нанас.\n— Оха декъалво хьо, Тхань турпан! — йийкира къонахийн тоба.\n— Оха декъалво хьо, Тхань турпан! — геннара схьахазийра гонахарчу Курчаў лаьмнаша, 1аннаша, хиша, шовданаша.\nОьгура ненаю б1аьргех довха б1аьрхиш. сийлахь латте а дашош.\n*, ** Ламан акха гезарийн тайпанаш.\nШотойн Аьстамар бохуш Дзіка к1ант Хіла. Наха, доьналла долуш Майра ву, олуша Хіла цунах. Дукха ч1ог1а оьзда, г1иллакхе Хіла Іза.\nХьалха заманчохь жимачу зудчо дуьхьала вог1уш къонах стаг хилча, шен Карар бер кхечуьнга д1алуш Хiла я охьа а дуьллий, д1анехьо йолуш Хіла.\nШотойн Аьстамарана дуьхьал йог1уш нисъелла бер а карах цхьа рэжыму свербу. Кхунах шен б1аьрг кхетча, шен керара к1ант охьа а виллина, д1анехьа яьлла Іза. Т1евеанчу Аьстамара, х1ара божа-бер дуй а хаьттина, юххе топ а, шортта ахча а диллана, д1авахана.\nДехаш Хіла наний, к1анттий. І к1ант т1ехь луралла долуш Хіла. Цхьана буьйсанна, лечкъина шен Нана муха ю хьажа веанчу кхунна Хабаров деана: сихонца ц1ера вала, хьуна ч1ир екха бог1уш нах бу аьлла.\nСихонца д1аваха дагахь х1ара воллуш кхин Хабаров кхаьчна: хьан езаш йолу йо1 кхечанхьа д1алуш ю, д1айига валы боху аьлла. Справах х1инца ша х1ун дийр дару-техьа аьлла х1ара 1аш волуш, кхуьнга кхечо, тховса хьан ца Торэ доттаг1ой бу бог1уш, шаьш т1еэца аьлла косці схьатоьхна.\nХ1ара иштта шадерг цхьанин т1е а г1оьртина, воьхна 1аш волуш Нанна тосабелла кхуьнан сингаттам. Цунах ца лачкъийна к1ацта х1умма а: деллахь, Нана, иштта Хабаров хезна Шена, ша х1ун дэ аьлла?\n— Ч1ир екха бог1у Болу Наха, справы 1ожалла Хіла яьллехь, шайн ч1ир оьцур ю хьуна. Хьан йо1 хьо Шена везахь, соцур ю хьуна. Доттаг1ий т1еэца ахь, уьш карор бу хьуна.\nРезахилла к1ант, доттаг1ий т1еэцна цо. Х1орш сакъоьруш 1аш болуш, к1ант сингаттаме Хілары Тоса а дэла, хаьттина Царан:\nШаьш дахкар ца тав-тыя хьуна я кхин сингаттам бу-техьа хьан дагчохь? — аьлла.\nК1анта дийцина т1аккха. Шэн Нана муха 1аш ю хьажа веанера ша, Хабаров деара Суна сихонца ц1ера вала аьлла, д1аваха кечлуш са воллуш, кхин Хабаров деара Суна: еза йо1 маре д1алуш ю, д1айига валы аьлла. Т1аккха Айса х1ун дэр ца хууш са воллуш, кхечо элира: иштта аша Хабаров даийтина шаьш т1еэца аьлла. Цуьнан ойла еш 1ара ша, — аьлла дийцина к1анта.\nШайна моттара, хьан дагахь берг кхин сингаттам бу. Хьо вен вог1уш Хіла хьан мостаг1 вийна, хьуна езаш йолу йо1 дехьа Керт хьуна йоссийна, хьо Воўчай даьхкина к1ентий ду-кха Тхо. Тхо муха к1ентий Хэта хьуна аьлла.\nТ1аккха кхетта к1ант ша динарг нийса хиларх. Нанас аьлларг дзічэюць, ша юьхь к1айча х1уттург хиларх а кхетта Іза.\nВехаш Хіла цхьа шы доттаг1. Цхьаъ ч1ог1а вехаш Хіла боху, Важа къен Хіла. Къен 1аш волчунна ч1ог1а езаелла бехаш 1аш болчу Няхаю йо1. Ткъа Оцу к1ентан Нанна а цо і бен Ялонен лууш ца Хіла.\nВехаш 1ачу доттаг1чо ша Болу шен бахам д1абелла шен доттаг1чунна. Ткъа цунах ч1ог1а кхаъ Хіла, і йо1 ялийна, Ваха хиъна къен 1аш Хіла доттаг1.\nЦхьана дийнахь газу дуккха хан яьлча, ша ца вовзийтуш, ша саг1а доьхург ву аьлла, кет1а веана бахам д1абелларг. Іза, х1ум-ма ца луш, д1авахийтина. Ч1ог1а і новкъадаьлла, ойлане ваьлла х1ара д1авоьдуш, цхьана базар кхаьчна. Кхунна т1евеана, цхьана воккхачу стага дехар Дзіна, ша схьаваллалц х1ара галі лардахьара аьлла. Нагахь ша делкъале схьа ца ваг1ахь, хьайна дуьтур ахьа Іза аьлла, д1авахна і воккха стаг. Шы-КХО дэ даьлча а, і схьа ца веача, чухьаьжча, кхунна гіна галі дуьззина ахча.\nІ ахча схьа а эцна, д1аваханчу КХО Керт а эцна, ша хьалха ма-Хілары Ваха хиъна. Дзік х1ара Ваха охьахиинчу хенахь кхуьнан кет1а еана цхьа йоккха стаг. Ша хьайна чохь г1уллакх дадзены яийтахьара аьлла цо. Шэн Нана хир ю хьо Тахана дуьйна д1а аьлла к1анта. Дукха хан ялале, Оцу цуьнан Нана ю бохучо йо1 хьахийна кхунна, резахилла КХО і ялийна.\nШэн свербу ц1аялийнчохь, Дзіка самукъадаьлла х1орш 1ача хенахь, къамел долийра боху к1анта:\n— Цхьа доттаг1 вару сан, хьал Долчэ Няхаю йо1 ца йоуьйту Шэга ша къен ву аьлла, цо соьга аьлча, цхьа х1ума ца кхоош, цунна са долара ваьлла Керт-каў д1аделла аравелира са, — аьлла і воллушехь, къамел долийра боху вукхо: ша дийца Мегара Дарый цхьа х1ума? Цхьана диннахь хьо са Воўчай кет1а веара, ас хьо х1умма ца луш д1а а вахийтира. Цул т1аьхьа базарахь цхьа воккха стаг веарий хьуна т1е, галі ахча дитина вахарий Іза д1а? Ас ваийтина сан ды вару хьуна Іза. Хьо Ваха охьахиъначу хенахь цхьа свербу еарий хьо воўчы хьайна чохь г1уллакх Дайце д1аэца аьлла? І сан Нана яра хьуна, ас яийтина, ахь цунах хьайн Нана йийр юй хууш. Оцу Вайн нанас Заха хьахийна свербу ялийний ахь? І аса хьоьга яийтина Сайно йиша ю хьуна. Сайно йишин ловзаргахь 1аш валу са муха к1ант Хэта хьуна? — аьлла чекхдаьккхира боху цо.\nЭццахь тая а таямніца, гергарло кхин а ч1аг1делла, Ваха хиъна і шиъ.\nЦхьа стаг Хіла дуккха а къинош т1е а хьерчийна, холча а х1оьттина, 1аш. Цхьана воккхачу стагана т1евахана боху Іза.\n— Х1ара шаьпталан лаг * ду хьуна. Цхьана Эрна ара д1а а г1ой, цигахь хьайна ц1ено а дай, і шаьпталан лаг цигахь д1аде. Хьуо вала а волуш цхьа а стаг т1ех ма валийталахь ЮУРГУ ца луш. Хьан къинош т1ера девлча, і шаьптал т1еер ю хьуна.\nВоккхачу стага ма-АЛЛАРА д1а а Ваха, шапталан лаг д1а а дийна, юучух ца кхоьтуьйтуш цхьа а т1ех а ца волуьйтуш, 1аш Хіла къинош хьерчийна стаг.\nЦхьана дийнахь, говр хаьхкина вог1уш Хіла цхьа Берея. Іза саца а віна, цуьнга чу а волий х1ума а яий г1уо аьлла стага. Т1аккха вукхо, х1ара д1а а теттина, ша сиха ву, аьлла, говр д1ахаьхкина.\nОьг1азваханчу стага т1аьхьа топ кхоьссина вийна Берея. І ве а вийна, кхин цхьа къа хьарчий-кх ша бохуш холчу Ваха лаьттачу кхунна гіна доккха хьаладаьлла шапталан Дыці.\nЧ1ог1а цецваьлла Іза:\n— Х1окху массийтта шарах гучу ца даьлла долу Дыці, кхин цхьа къа хьарчийча, т1е х1унда падзелі-техьа, — аьлла.\n— Ахь вийна валу Берея дезаш Долчэ йо1аний, к1антаний юккъе Мотт Болла, Іза цуьнга ца яхийта араваьлла Хіла. Іза ахь нийса вийна. Безамна юккъе Мотт боллар ч1ог1а къилахь ду. Ахьа хьайх мел Хіла къа т1ерадаьккхина.\n* Кхузахь — туьркан лаг.\nЧ1инхой, ч1ентий Хіла боху, доза къастош. 1уьйранна вада везаш Хіла і шиъ. Цхьана дийнахь ведда ДУА лаьцна меттиг царна юьсуш Хіла.\nСиха водуш валу ч1ентий 1уьйранна хьалххехь араваьлла Хіла вада. Хьачарошца а доза лоцуш, шикъарошца а, зумсошца а доза лоцуш Ч1инха охьакхаьчна боху Іза.\nХ1етталц вижина а 1иллина ч1инхо, сама а ваьлла, мац, а Велла Хіла. Юххерачу Дыці т1ехь суьйлин ч1аг1а * гіна боху цунна.\n— Хьажахьа, — элира боху ч1инхочо, — селхана чу-чу бохуш, кхокха а Хіла, Тахана ч1а-ч1а а аьлла, са 1ехо дог Хіл-кх кхуьнан.\nТоп тоьхна і ч1аг1арг е а йийна, юуш 1аш Хіла боху і, ятта а еттина.\nТ1аккха цунна вог1уш ч1енти гіна, берриг лам чу а лаьцна. Іза ла а ца дэла, ч1инхочо, ч1ентина топ а тоьхна, і вийна боху.\nЦундэля ч1инхой дакъа доцуш бисина боху, к1еззиг бен.\n. Генна хьалха д1аяханчу заманахь уггаре а лекхачу лаьмнаш т1ехь, Малхйистахь, Шарах цкъа гуллуш Хіла Нохчийчохь мел валу къонаха-т1емало. Вехаш-1аш мел генах хилча а, Малх кхетале йиллинчу Мэтэ кхача везаш Хіла х1ора а. Ткъа Малх схьакхеттачул т1аьхьа т1аьххьара веанчун корта боккхуш Хіла.\nІза хууш вуно маса шен дын лоьллуш вог1уш Хіла цхьаъ. Ама ламанан буххе Іза схьанислуш, маьлхан хьалхара з1аьнарша серлабоккхуш гіна цунна ламанан бухь а, нах гуллуш йолу Майда а.\n«Са т1аьхьависина ваьлла! Х1инца аса Дзіна болар лаг1 ца дахь за тып са воьхна эр ду Суна», — аьлла, дагадеанчу къоначу к1анта схьадаьккхина к1айн йовлакх хьаькхна юьхь т1ера хьацар а дакъийна, Шена т1ера бедар а нисйина, х1умма а ша шен сін дуьхьа вог1уш воцуш Санна, меллаша ламанан буьхь т1е а ваьлла, нахабнік т1евахана.\n— Хьо т1аьхьависина, рэжыму къонаха! Дайн 1едал кхочушдеш, хьан корта баккха Бэза Тхань. Вала кечло! — аьлла тхьамданаша цуьнга.\nВістой ца Хіла к1ант. Дег1е зуз доуьйтуш долу і дешнаш схьа-хезча а, Воха ца воьхна. Дуьненах сирла б1аьрг тоьхна, нахабнік ца хоуьйтуш ц1еначу х1аваах кийра бузош доккха са а даьккхина, 1ожалла т1еэца кечвелла к1ант.\n— Рэжыму къонаха, дийцахь, муьлхачу бахьаненна хьевелира хьо?\n— Дийца! — аьлла т1едожийна цунна тхьамданаша. К1анта эххара дийцина бахьана:\n— Сийсара свербу ялийнера аса, Цундэля шен хенахь новкъа валар ца Хіла хьевелла са.\n— Дадзены х1ума дац, дайнаў 1едал кхочуш Дазаі ца довлу Тхо, — аьлла тхьамданаша.\nАма кхэл кхочуш ян нах кхиале, хаам кхаьчна: «Ма-Валі вог1уш кхин цхьа Берея ву», — аьлла.\nСобар Дзіна рызыкант і стаг схьакхаччалца. Ша майдана т1е хьала-воллушехь. берагчы мохь тоьхна:\n— І к1ант д1ахеца, са ву т1аьххьарниг.\n— Сийсара т1ехьийза йо1 маре яханера сан, — аьлла боху Оцу к1анта. — Іза яхана валу к1ант Тахана шен хеннахь кхуза ца Варна кхоьруш, са Хілалем схьа а веана, лам буххехь коьллашна юккъехь лечкъина 1аш вару са. Са кхийринарг хила а Хілі: і к1ант, Шуна ма-Хаара, дукха хан йоццуш бен схьа ца кхечи. Ткъа са кийча ву вала. Кхочушде дайнаў 1едал.\nЦецбаьхна Оцу хаамо тхьамданаш. Дийцаре дадзены охьахевшина уьш і г1уллакх. 1уьйрана охьахевшина делкъанга бевлла тхьамданаш, делкъана охьахевшина суьйренга бевлла уьш, сацам ца хуьлуш. Эххара а шайн кхэл кхайкхийна Царан:\n— І Тайп яхь йолу, догц1ена к1ентий вайна юккъехь кхиарна, Вайн дайнаў 1едал, б1ешерашкахь къонахийн-т1емалойн нізам ч1аг1деш Хіла долу, кхин лелон ца оьшу аьлла Хэта тхуна. Х1инца дуьйна д1а цхьанна а мостаг1чух, унах, баланах кхера ца оьшу вай.\nИсмайлин Дуда Хілер шен бежнаш дажош рэжыму волуш. Цунна новкъа йог1уш цхьа рэжыму свербу гіна. І свербу Хіла йоьлхуш. Дуьхьалваьлла Дудас хаьттинера:\n— Хьо х1унда йоьлху, х1ун Хіла хьуна?\nШа ца йитича, жимчу зудчо аьллера: ша маре яхана дэн ц1а еача, шайн дас АМТ Лур бу, аьллера Шена, і дестечо балю а ца балийтина, марзошна т1еяха юьхь йоцуш, йоьлху ша.\nДудас хаьттина: «Бос муьлха бу а, Эса ду-дац, аьллерий ахь?»\nТ1аккха Дудас схьа а лаьцна, шайн бежнаш юккъера АМТ д1абигийтинера цуьнга.\n— Эса а ду хьуна кхуьнан і д1адига йог1ур ю хьо, — аьлла цо. Оцу марзошна хиънера і цо динарг.\nИсмайлин Дуда Хілер шен некъа воьдуш. Дуьхьалкхетта цунна рэжыму свербу, керахь бер а долуш. І Шена дуьхьалвог1у гича, Нана і бер охьа а диллина, юьстах яьлла.\nЧехкка т1екхиинчу Дудас, і к1ант вуйла Шена ма-хиънехь, цунна юххе Шена юкъара схьа а яьккхина, тапча охьайиллина.\nЦу к1антана свербу ялийча, круці а, герз а, кхин долу совг1ат а дахьаш, воккха хиллачу Дудзіна т1ееанера Оцу к1ентан свербу.\nМільянер Хіла валу Чермоев Тапа Хіла боху цхьана йо1ана т1ехьийзаш. Цхьана юьрта ловзарга яхана 1аш і йо1 Хіла, шен б1оца веана кхаьчча цига Тапа а. Нахабніка а хууш Хіла боху Оцу йо1ана і т1ехьийзаш Хілары а, цо цунна хан йиллнна Хілары а. Ч1ог1а вазвина т1еэцна Тапа шен б1оца.\nЛовзар доладелла д1адоьдуш, Оцу йо1ана хаавелла шен везар кхечуьнга сакъоьруш 1аш Хілары. Ч1ог1а халахетта, ша стиглахь ю я лаьттахь ю ца хууш, йоьхна боху і йо1, і Шена хиъча.\nХелхавала юкъаваьлла боху Тапа. Дерриг а халкъ хьалаг1аьттина. Вукху йо1аца хелха а ваьлла, охьахиъна Тапа. Іза хелхаволуш, хан а йиллина йолчу х1окху йо1ана когаш хьалха герз кхоьссина цуьнан накъосташа.\nЦу хенахь цига, т1ехьаьжна беркъа а волуш, цхьа Берея кхаьчна Хіла боху.\nХелхаваккха юкъаваьккхина Іза. Х1окху йо1а Хабаров кхетийтина цунах, иштта х1окху дуьненан х1ума кхоор дацара ша хьуна, ша хелха а яккхахьара ахьа, хьайгахь герзах х1ума елахь. Тапина т1екхаьчча, Іза а кхоссахьара ахь аьлла. Х1окху йоь1аца хелхаваьлла і Берея. КХО ма-АЛЛАРА, Тапина т1екхаьчча, хьалха лаьттах тапча йиттина КХО цунна, т1е латташ а детташ.\n— Цхьана лаьмнашкара охьавеана цхьа суьйле хир ву хьо, ас хоуьйтур ду хьуна, — аьлла, Вістой а хуьлуш, меттиг йиллина боху цо кхуьнца, лата дагахь:\n— Хьо стаг велахь, иштта Оцу Мэтэ валы, — аьлла.\n— Вайшиннах суьйле мілая ву цкъа къастор ду вайшимма, — аьлла вукхо, — Наха вуьйцуш валу харачойн Зеламха ша ву-кх хьуна, Шена т1ехула долу Верта даржош д1а а дахийтина.\nВерта охьакхоьссича, нахабнік гіна боху цуьнан дег1аца долу герз.\n— Хьо стаг велахь, айхьа йиллинчу Мэтэ д1авог1ур хьо, — аьлла, шен Дзіна т1е а хиъна, иккхина ваьлла Ваха боху харачойн обарг Зеламха.\nЦхьана юьртахь ехаш йолчу цхьана йо1ана т1ехьийзаш цу юьртара бехачу Няхаю цхьа к1ант Хіла. Ткъа х1ара йо1 г1ийлачу дэн-ненаю Хіла. Ша вехаш Хілары тэра, йо1ана даккхий хабарш дуьйцуш Хіла к1анта.\nЦхьана дийнахь юртах доккха ловзар Хіла, цу ловзаргахь йоь1ан т1ехьийзаш Воўчай к1анта кхунна уллехь 1ачу йо1е сакъера аьлла Хабаров даитина. Ша лаьттахь ю, стиглахь ю ца хууш 1аш Хіла йо1, шен нийсархошна хьалха юьхь1аьржа а х1оьттина.\nИштта х1ара холчахь 1ача хенахь, дихьа сонехь 1аш Воўчай цхьана къонахчо т1е Хабаров даийтина кхунна. Іза Хіла цхьа беркъа х1ума т1ейоьхна, деха 1аьржа Верта а доьхна. Самукъадаьлла йо1ан.\nШа халхаволуш ца Хіла і къонах, справах кхечаьрга йоккхуьйтуш Хіла. Йо1 хелха моссаза йолу, тапча кхуссуш Хіла къонахчо. Иштта яьлла Дзік хан. Ша куралла йиначу йо1ана оцул сий дадзены ваьхьнарг мілая ву хаа лиинчу вехачу к1анта аьлла:\n— Ма кхисса і тапчанаш, кхин і кхоьссинчуьнан соьца г1уллакх хир ду, кхузахь бераш а ду.\nТ1аккха а йо1 хелхайолуш къонахчо тапча къоьссина. Хьалаиккхина чухьаьдда вехаш валу к1ант. Г1овг1анаш ца езаш Воўчай къонахчо аьлла:\n— Х1инца кхуза 1едалах стаг кхача мега, Цундэля са д1а ца вахча ца валу, хьоьца шморг вайша къастор ду нах боццучохь, ГУР ву вайша!\nТ1аккха йо1анна т1е а Ваха. аьлла цо:\n— Са Юха вог1ур ву хьуна, маре ма г1олахь, са Зеламха ву хьуна Харачуьра.\nЗза дешнаш а аьлла, говра т1е а хиина, д1авахана къонах. Ехха лаьттина йо1, 1адийча Санна. Ткъа Зеламха боху ц1е ма-хеззина, босы хийцабелла вехачу к1ентан.\nДукха хан яьлла цул т1ехьа. Б1е сов шо а кхаьчна цу йоь1ан, кхин маре ца йоьдуш. Ша маре ца яхарх иштта дуьйцу Бахар цу йо1а: оццул юхь1аьржа х1оьттина, ша дог доьхна 1ача минотехь, цо шен к1айн йина юьхь, цо шен Дзіна сий Дзіц ца луш, Іза вог1а ларвеш 1ийна ша. Оццул шераш д1аэхарх, Іза вог1ар Вац аьлла дага ца деана Шена.\nГ1араяьлла Хазаі йо1 Хіла цхьана юьртахь ехаш. Хьал Долчэ доьзалехь кхиъна Хіла Іза. І йо1 езаш Хіла къечу дэн-ненаю к1ант. Къелла ца хьехош, цу к1анте маре яха сацам Біна Хіла йо1а.\nХан хене яьлча, йоь1ан дена-Нанна хиъна шайн йоь1ан Дагары. «Цу къечу писе йоьдахь, дуьне дуьсуьйтур охашимма Хьох», — ч1аг1о еш аьлла дас-нанас. Шаьш Санна хьал Долчэ к1анте шайн йо1 маре Яла сацам Біна цаьршимма. І тосаделлачу йо1а Хабаров кхетадайтина т1ехьийзачу к1анте. Ницкъ ца кхаьчна к1ентан еза йо1 къайлах д1айига. Ша оццул Атта хетар хиъна к1антана масех дэ даьлча.\nКхан сарахь марзахой нус д1айига бог1у боху Хабаров кхаьчначу 1уьйранна, хица юьхь юьлуш Хіла йо1, шен б1аьрхиш лачкъо а лууш. Оццу миноташкахь шен п1елгах йоллу дашо ч1уг бага а цесная, юьхь т1е хі тоьхна цо. Шозза-кхузза, юьхьах хі тоьхначу хенахь багара дашо ч1уг легэшка а иккхина, са а ца даккхалуш, ша йолччохь ц1енкъа охьайоьжна Іза.\nКхин Іза Мета Яне а ца еача, орца даьккхина нанас. Ио1 елла Хілары ч1аг1дина баьхкинчара. Тезет х1оттийна, цу дийнан делкъал т1аьхьа йо1 кешнашка а яьхьна, д1айоьллина.\nІ йо1 езаш хиллачу к1ентан ц1енош, каў-Керт юьртан йистехь Хіла, корах арахьаьжча кешнаш а Гуш. Дзіка Толі ж1аьла (эр) Хіла к1ентан, з1енаца ч1ог1а дихкина а долуш. Йо1 д1айоьллинчу суьйранна дуьйна, ца соцуш, леташ Хіла ж1аьла. Шы дэ а даьлла, хьалха Санна ж1аьла летачуьра а ца соцуш я юучух бат ца тухуш, б1аьргех хиш а ледаш.\n— Ванах, х1окхо дадзены мукъана х1ун да-тыя? Х1инццалца ца лелийнарг ду-кх х1окхо лелориг, — аьлла, г1айг1ане хиллачу к1анта ж1аьла д1ахецна буса. Д1а махийццинехь, кешнаш долчухьа д1адедда ж1аьла. Боккъал цецваьлла ж1аьлин ды, Іза кешнийн Керт йолчухьа дедча. Карах герз а доцуш, ж1аьлина т1аьхьа Ваха к1ант. Д1айоьллннчу йоь1ан Коша хорт т1е а даьлла, уг1уш, лац-та ахка доьлла ж1аьла. Шекваьллачу к1анта ведда Ваха ц1ера бел а, Ламі а беана, даьстина каш. Т1аьххьара лахьта даьстича, доккха са доккхуш хезна кхунна. Х1ара кошара хьала а ваьлла, ла-дег1а х1оьттина.\n— Х1ей, хиъна 1ийриг, хьо мілая ву? — Халла хезаш аьлла кошахь йоллучо.\n— Са-м цхьаъ хир вару, хьо мілая ю? Са ду хьо, ц1ий ду хьо? — кхайкхина к1ант.\n— Хьо муха хуьлу Іза, ахь ц1е йоху йо1 д1айоьллина шы дэ а хилча?\nХилларг ма-Дарэн дийца а дийцина, к1ант тешийна цо. Ц1ера Шена т1еюха бедарш яр а т1едиллина.\nЦо ма-бохху, ц1а а Ваха, йо1ана т1еюха бедарш еана, йо1 цу кошара хьала а яьккхина, юьрта веана к1ант, ур-атталла дош а ца олуша.\n— Хьалха са хьайн дола яккхийта, — аьлла йо1а, — т1аккха йог1ур ю са дена-Нанна дуьхьал.\n— І г1иллакхе доцуш х1ума ду. Х1инца Суна т1аьхьа а х1оттий, хеттарш ца деш, йолол, — д1аволавелла к1ант.\nНекъехьа долу кор диллина Хіла к1еззиг озийчахьана долуш. Меллаша йо1 цу корехула чу а ялийтина, т1аьххье чуваьлла к1ант. Кадаме баьхкина зударий хьалхарчу ц1а чохь Хіла бийшина. Хан яьлла хан хиларна, йоь1ан ды-Нана Долчэ х1усаман не1 ца хьаеш, 1еш Хіла і шиъ. Тийжаш Хіла йоь1ан Нана. Жимма 1ийча, ма тийжахьа, х1ай свербу, йо1арий-м Неха а Бэл, — бохуш дов дадзены х1оьттина йоь1ан да.\nМеллаша не1 а херъеш, буьйса декъала еш, чуваьлла к1ант, йо1 ша йолччохь а юьтуш. Так-Нана къаьрззина хьаьжна.\n— Шуьша Доха оьшуш дадзены. Са Хазаі кхаъ бохьуш веъна, — аьлла к1анта.\n— Тхойшинна хила Хазаі кхаъ дуьнен чохь бан а бац. Чехкка кехвала! — т1ечевхина ды-Нана.\n— Са-м буьйса яккха веана Вац. Г1иллакх-оьздангалла ларйина ас, Тахана а цунах хервала ойла ЯЦ сан.\n— Схьачуйола х1инца, — йоь1ан ц1е а йоккхуш, не1 херъеш вистхилла Іза.\nТовш т1едуьйхина духар а долуш, ела а къежаш, дена-Нанна хьалха х1оьттина «елларг». Нана кхетамаха яьлла. Мета еача:\n— Х1ара бахам хьуна белі охашимма, къинт1ера а даьлла, эхь-бехк дала лоьрийла, к1ант, х1ара йо1 хьуна елі охашимма, — хазийна дас-нанас.\nКъахкийча воьлхуш, хьаьстича воьлуш товш Вац къонах. Суна х1умма ца оьшу шуьгара. Шун йо1 юьгур ЯЦ ас. Хьанал къоьлла тоьлаш Хэта Суна, хьарамчу хьолал, — аьлла, йо1 ца ялош, ц1а веана к1ант.\nЦу дас-нанас шаьшиъ даллалц некъ ца хадийна боху Оцу к1ентан. Кхечуьнга маре ца йоьдуш, къанъелла боху і йо1 а.\nМиклай Заманало хьалха нохчийн цхьа 1адат Хіла. Юьртахь, тоьлла за тып лоруш Болу къонахий хьа а гулбой, Шун хьовзош Хіла. Нохчийн тапча юла а Юлій, шуьна юккъе д1а а къовлий, логах т1ийриг а йоьхкий, Шун хьовзош Хіла, гонаха къонахий охьа а ховший. Т1ийриг, Оза а лой, тапча йолуш Хіла. Кхоьруш Верге, і ялале, юккъера д1авала таро йолуш Хіла, Ама юккъера д1аваьлларг цул т1аьхьа шен нийсархошлахь вистхила йиш йоцуш а Хіла.\nТапча яьлча, къонахийх цхьаъ я вуьйш, я лазош Хіла. Тапча яьлча, лаза а віна, вала ца Леш виснарг, Болхов балуш вацахь, цуьнан доьзална массара а г1о деш Хіла. Іза ч1ог1а лоруш а Хіла цул т1аьхьа.\nХьалхалера заманчохь нах г1о * 1аш Хіла: корехь б1аьрг боцуш, ц1ийнан туьнталг а йоцуш. Не1аре, чохь шийла ца хилийта, бежанан не1 тухаш Хіла.\nЦундэля х1инца а не1арех не1 олу.\nІза дукха хьалха Хіла ц1е ю Нихла юьртан. Эвлаяашна езна юрт ю боху і юрт. Цхьа т1ом хиллачул т1аьхьа дукха хан яьлча, Юха рэжыму Калако хиллачохь Ваха охьахиъна Гучинний, Ч1ининний жимах валу ваша Ниха.\nІза 1аламат харцахьара, вунь лелаш, девнаш дезаш стаг Хіла бах.\nДукха йоккха юрт Хіла хьалха рэжыму Калако. Цунна чудог1уш Хіла х1инца Ваьрде, Г1уш-корт, Рег1адухе, Поппарашка Чайморк, Чераморк, К1алхьан йист, Эштан, Дой ирзо т1ехь йолу латтанаш, меттигаш.\nХьалха, рэжыму Калако йолуш, нах бехаш-1аш Хіла х1инца йолчу Нихалан къилба-малхбалехьарчу меттехь. Цунах х1инца а юьртан чоь олу.\nНиха веанчу хенахь х1инца юрт т1ехь лаьттарг беллачу Няхаю кешнаш а долуш, яьсса Майда Хіла. Цунах Юьртан хьаьрим, олу.\nНихас цхьацца стаг вуьш Хіла дов даьллачохь. І стаг волчарна Томана д1алуш Хіла дуккха а латте. Иштта д1аелла ю Ваьр-дэ а, Г1уш-Корт а.\nРэжыму Калако д1алуш ехкар йолу кхаьл хахкийтина Малх бузехьарчу дукъах (рег1ах) ирах. І охьайижжинчуьра дуьйна д1а доза а тохийтина.\nНиха бохучу к1анте еанчу йоь1ан дэн Хіла бохуш дуьйцу, рэжыму Калако. І йо1 дэн ц1а йоьдуш Нихас:\n— Хьан дас айхьа ц1е Тоха аллалц цхьа а совг1ат схьа ма эцалахь, — аьлла хьехар Дзіна зудчунна, — т1аккха рэжыму Калако а ехалахь вайна.\nДас йо1 марц1а юхайоьрзуш совг1атийн ц1ераш тоьхна. Йо1 йист а ца Хіла. Т1аккха:\n— Ц1е Тоха хьайна луъучуьн, — аьлла дас.\nЙо1а рэжыму Калако ехна.\n— Шийра кхера хилда-кх і хьехар хьуна диначунах, — аьлла, дас йо1ана елла рэжыму Калако.\nРэжыму Калако бохург «рэжыму ялсамане» бохур ду а бах. «Рэжыму Беш» а олу цунах.\nЯьсси-хі йистехь лаьттачу 1аларана къилбаседехьа лаьтташ ю рэжыму юрт — Девлотби-к1отар. Цунна лакхохь кхин цхьа рэжыму юрт ю — бешАнного-ирзе. Цу шына юьртана юкъахь «Вахас стаг вийна ирзо» олуша цхьа ирзо ду.\nХьалха заманахь Оцу меттигашкахула лелаш Хіла Ваха бохуш ц1еяххана обарг. Цхьана дийнахь цхьана ирзо т1ехь шен жа дажош Воўчай цхьана к1антана т1ебахана обаргаш, хьалха Ваха а волуш. Ж юкъахь Хіла боху кхиъна йог1уш Шалаеў йина шы Бож. Вовшашца ч1ог1а уьйр йолуш, ежаш, д1асхьакъаьстича, 1аха а 1аьхий, т1етт1а йоьдуш Хіла і шиъ.\nТ1ебаьхкина, сада1а охьахевшинчу обаргийн б1аьрг кхетта къаьсттина ша ежаш йоллучу цхьана божах. Д1ат1екхеттачу Царан і Бож схьа а лаьцна, къилбехьа а ерзийна, охьайиллина. Ваха шаьлта хьакха кечвелла, ткъа цуьнан цхьа накъост Бож д1алаца х1оьттина. Оцу минотехь, мичара еа а ца хууш, схьаиккхинчу вукха божо охьатаь1на воллучу Вахина коьртах ма1аш тоьхна. Юханехьа кхоссавеллачу Вахас ларамаза д1аластийна шаьлта юххехь Воўчай накъостан логах цесная, Іза вийна.\nХ1етахь дуьйна йиссина Оцу ирзонна «Вахас стаг вийна ирзо» боху ц1е.\nТазбичахь цхьана ламанан Басах х1инца а лаьтташ цхьа б1ов ю. Іза ворх1 вашас йоьттина олуша ду. І б1ов лаьтташ йолчу меттигехь 1уьллуш боккха т1улг бу. Наха дуьйцу хьалхалера заманчохь і б1ов юттуш йолчу хенахь і т1улг ворх1 вешин йишас цхьана куьйга биллина баьхьана бохуш, і б1ов юттучу вежаршна яа х1ума т1е а йиллина.\nЦу хьалхалерачу заманахь адамаш даккхий дог1маш долуш Хіла. Х1инца і экъа масех стаге а хьалаайлур ЯЦ.\nЧилла ц1е йолуш цхьа нус Хіла цхьана Няхай. Хазаі а, кура а Хіла Іза. Цуьнан марзахой МОЗ лелош, накхармозий 1алашдеш Хіла. Царан шайгахь токхо йолчу хенахь, хама ца Беш, цхьа накх д1акхоьссина. Кху несо Іза схьаэцна.\nЦул т1аьхьа хан яьлла. Мацалла х1оьттина бах. Т1аккха цу несо Шена карийна МАЗах буьззина Болу накх схьаэцна. Уьш цу ма-цаллех бевлла, і МОЗ бахьна долуш.\nИштта сий хуьлуш, д1ах1оьттина Іза шен марзошна юккъехь. Цунах олуша Хіла Кура Чилла. Цигара схьаяьлла ю бах і Курчалой боху эвлан ц1е.\nДукха-дукхе хьалха х1ордакеманашна т1е а хевшина, цхьа б1о кхаьчна Хіла кху махка. Оцу б1онах схьакъаьстина, цхьа стаг висина Хіла т1аьхьа. Іза Лела-аш х1инца шы Варанда йолчу Мэтэ кхаьчна. Кхузахь х1етахь вехаш стаг а ца Хіла. Бакъду, Ч1аьнтий-ч1ожах хьала а, Шуьйта чохь а бехаш-м Хіла нах. Уьш наьрт-аьрстхой Хіла.\nТ1аккха і вай вуьйцуш валу б1онах къаьстина валу стаг, Шена наьртийн тайпанара свербу а ялийна, Ваха хиъна х1инца шы Варанда йолчу меттехь. (Шуьйта араволуш лаьтташ йолчу б1овнна дуьхьал, Варандойн лам т1е).\nЦуьнан доьзал а Хіла. Цкъа шен луларчу наьрт-аьрстхочуьнца дов даьлла цуьнан. Секха-1одмаш тоьхна Царан вовшашна. Х1окхунан пхьу наьрт-аьрстхочунна варох кхетта, ткъа наьртан пхьу кхунна бехкечу Мета кхетта. Кхан, масла1атана нах юкъа бевлча, т1евеанчо Шена йина чов езах ю, х1унда аьлча, шен кхин доьзалхо хила йиш йоцун справы аьлла, тамы даьхни дехна наьрт-аьрстхочуьнгара. Цо дала а дэла Шэга доьхху даьхни.\nТ1аккха масийтта шо даьллачул т1аьхьа т1евеанчунна к1ант віна. Кхуьнан девнахочо шен даьхни юхадехна. Иштта Юха а дов тасаделла царна юккъехь.\n— Шуна к1ант віна? — хоттуш Хіла Наха т1евеанчуьнга.\n— Дэра ван-м Вінера тхуна і, і Варах дов а даьлла лелаш ду-кх Тхо.\n— Справах вай хьаха еза цунна «Варай дов» аьлла ц1е Цілі.\nИштта ц1е тиллина Оцу к1антана. Цунах схьабевлла бу варандой а, Оцу к1ентан ц1арах тиллина юьртана «Варанда» боху ц1е а.\nЛахай-Варанда юьртана Къилбаседехьа ду Жоьжахат-1 Ян олуша цхьа 1 Ян. Дийцарехь, цу 1инчухула хьалабевлла Лахай-Варандахула, Лакха-Варандахула Шуьйта Баха паччахьан Салтов.\nБатакъин (Шемалан цхьа наиб) т1емалой Хіла паччахьан эскар Жоьжахата 1инчухула хьала ца далийтуш, і 1 Ян лардеш. І т1амца схьадаккха г1ортарх кхин г1уллакх хила а ца тигна, паччахьан эскарийн хьаькамаша Дэшы диллина Батакъина шаьш маьрша Шуьйта д1адахийтахь. Батакъас х1илла дын царна. Дэшы схьа а эцна, цо хьаладовлийтана паччахьан эскарш. Лахай-Варандахула чекх а девла, Лахай-Варанданий, Лакха-Варанданий юккъехь йолчу хьуьна юккъе дирзича (х1етахь і ч1ог1а юькъа хьун Хіла), шайн герзаш охьа а дехкина, хьаннаш хедош, некъ баккха х1иттина-Салтов. Шаьш хьаькхна хьун чалхашка охьаюьллуш Хіла Царан. Цунах яьлла ю Чалхи-т1е аьлла Оцу меттиган х1инца йоккхуш йолу ц1е.\nТ1аккха і Салтов иштта некъ боккхуш бахкош, ц1еххьана т1елеттачу Батакъин т1емалоша уьш х1аллакбина.\nНохчийчохь бусалба дын т1еоьцуьйтучу хенахь і т1еэца ца туьгуш, шен доьзалца ведда Теркайисте Ваха варандойн цхьа к1ант Кипчи. Цхьана хенахь Іза вехаш Хіла х1инца Со1дин-к1отар йолчохь. Х1инца а цуьнан ц1арах Кипчи-1ам олуша а бу Со1дин-к1отарахь. Цул т1аьхьа Теркайистехь, Оьрза-г1алахь Ваха хиъна Іза. Царах схьабевлла г1алг1азкхий х1инца а бу цигахь, шаьш тайпана варандой а лоруш. Царан хьалха заманахь шаьш Долчэ баьхкинчу варандошна доккха хьошалла деш Хіла, маьхза хорбазаш а, па-станаш а, кхин Тайп совг1аташ а луш.\nЦхьа нах Хіла свербу яло Баха, свербу а йолуш Воўчай стагана. Хиъна зудчунна уьш стенга боьлхуш бу. Лекхачу акхтаргана т1е а яьлла, уьш бог1ий хьоьжуш 1аш Хіла Іза.\nГеннахь уьш бог1уш Гінч зудчунна кийра ц1е яьлла, холча-х1оьттина Іза. Кхунах яьллачу ц1аро Оцу акхтарган г1аш ліслівасць долийна.\nУся Праўда пра чачэнцаў або Сакрэт.\nСтатыстыка знешніх пераходаў на блог.\n• 5524 — серферы, якія прыйшлі з пошукавікаў.\n• 40111 — апазнаныя як боты.\n• 26 — RSS агрэгатары і боты.\nУсе Кіраўнікі Кнігі\nПрадмова, ці як атрымаць максімальную карысць чытаючы гэтую кнігу\nПа якім праве я сцвярджаю гэта?\nЧачэнцы! Хто яны?\nВерш Гены Самсонава — Чачэнцы!\nВайнах, Чачэнцы — Прамыя нашчадкі Адама і ныючы\nВайнахский мова — мова Першага Чалавека Адама\nЧачэнцы, Іслам і Каран\nЧаму Праўдзівыя Чачэнцы зусім не баяцца смерці?\nАповяд пра тое, як спыняецца час\nПрацяг — Чаму Чачэнцы зусім не баяцца смерці\nУ Праўдзівых Чачэнцаў няма і не можа быць ідала і куміра\nЯк і якім чынам ня зняважыць, не пакрыўдзіць Людзей — брэх?\nЗ вучэнні Чеческого Духоўнага Настаўнікі 19 стагоддзя Эвлия Кунта — Хаджы Кишиева\nСамы Галоўны Сакрэт Неверагоднай Сілы Волі Праўдзівых Чачэнцаў\nАб Собар — спакой\nСваё асаблівае светаразумення, Светаадчуванне і Светапогляд, Праўдзівых Чачэнцаў\nСвятыя Звычаі і Традыцыі вайнахаў, якія захоўваюць у Сям’і Свет і Шчасце\nГ1иллакх — святыя Звычаі і Традыцыі вайнахаў.\nКодэкс гонару «Къонахалла»\nКодэкс гонару Сапраўднага Мужчыны — Къонахан амалш або Къонахалла\nЗаключэнне і падарунак ад Мяне\nвыказванні аб чачэнцаў у розныя часы:\nУсе пасты па парадку\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 1\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 2\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 3\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 4\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 5\nВыказванні пра чачэнцаў у розныя часы — частка 6\nБлог ажыўляць Душу!\nвершы аб чачэнцаў\nСхілілася сонца над гарамі\nЁсць хлопцы такія — жывуць яны ў Чачні\nЧаму не любім мы Чачэнцаў?\nМяне як роднага сустракае Вайнах\nГена Самсонаў Чачэнцы!\nХто Мы? Адкуль? Вы ведаеце? Мы Горцы З Каўказскіх Вяршыняў\nНе мог, мужчына на ложку Перад бацькам сваім ляжаць\nСпампаваць кнігі бясплатна\nАб Каўказскім крызісе думкі\nТрафік гэтага блога\nДадаць сюды сайт бясплатна\nВыдатак памяці: 9 Mb | Created in 1,05924 seconds


"Миссионерийн гIуллакх" лелийначу мехкан муфтийн хьокъехь ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело бина хилла сацам хийцаза битина Пятигорскерчу ПхоьалгIачу кассацин кхело. ГIуда тохар юхадаккхарна дуьхьал ю мехкан прокуратура, яздо Кавказ.Реалиино.\nГIуллакхан материалашца а догIуш (Кавказ.Реалиига кхаьчна уьш), Охан-беттан 22-чохь полицино векал винчо протокол хIоттийнера Хамхоевна, Сунжа гIалахь 20 минотехь бинчу хьехаман публикаци инстаграмехь зорбане хIотторна. Кхул хьалха ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело дIайохийра ГIалгIайчоьнан бусулбачийн динан центр, ткъа Оьрсийчоьнан низамашца хьехамаш бан бакъо ю официалан динан юкъаралло магийначу стеган.\nХамхоев Iийса бехкевина бакъо йоцу миссионерийн гIуллакх лелорна, цунна гIуда тоьхна пхи эзар соьмана. ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело и сацам юхабаьккхира, административан жоьпалле озо магийна хан тIехъяларна гIуллакх саца а деш.\nАпелляцин сацамна протест йира мехкан прокуроро Васильченко Андрейс, "луьстучу хьолехь хан тIехъялар цхьа а бакъонан маьIна долуш дац" аьлла.\nПрокуроро бохучуьнца цхьана декъана реза хилла кассацин кхел, амма сацамбина гIуллакх хьалхарчу инстанцехь толлучу заманчохь шираллин хенаш йохийна ца хилла, амма карарчу муьрехь хан тIехтилла – гIалгIайн муфтий жоьпе ца озийна.\n"Билгалдаьккхинчу кхелан актехь богIу хийцамаш баро хIокху декъехь, гIуллакх кхин дIа листар юкъахдаьккхинчу оцу стеган хьал талхор дац", дерзийна Пятигорскерчу ПхоьалгIачу кассацин кхелехь.\nХамхоев Iийса иттех шарахь девнехь вара ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бекаца. Евкуровс дуккхазза а кхаймаш бинера цуьнга, муфтийн дарж дита бохуш. 2015-чу шарахь Мангал-баттахь Несарахь Наьсар-Кортарчу маьждигехь тасадалар хилира, Хамхоевс дакъалоцуш. Цул тIаьхьа Евкуровс дIахьедира буслбанийн дина Центр (муфтият) дIаяккха еза аьлла. Шен агIор муфтиято 2018-чу шарахь Евкуров юкъарваьккхинера бусалба юкъараллина динан дайшца дискриминаци лелийна аьлла.\n2021-чу шарахь Хамхоев Iийсана кхоазза гIуда туьйхира "низамехь доцуш миссионеран гIуллакх лелорна". Кхеле озон магийна хан тIехъяьлла хиларна кхааннах цхьа гIуда дIадаккха аьтто белира.\nНабахтехь такха яккхий хенаш йиттинчу гIалгIайн протестийн лидершна тIехIуттуш, вистхуьлура Хамхоев. Уьш бехкебира 20I9-чу шарахь Зазадокху-беттан 27-чохь ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъара дозанаш хийцарна дуьхьал хIоттийначу митингехь Iедалан векалшна дуьхьал ницкъбаккхарна а, экстремистийн юкъаралла вовшахтохарна а. Митингехь дуьхь-дуьхьал нисбеллачул тIаьхьа протестхошка кхайкхамаш бина хиллера цара провокаци юкъа а ца гIуртуш, маьрша дIасадоха аьлла. Бакъоларъяран «Мемориал» центро политикан тутмакхаш лерира гIалгIайн протестан лидерш.


Бумтахь Нажи-Юьртахьчул алсам бу хьонка\nХьонка лахьорах болх-некъ бинчу бахархоша чIагIдарца,тIеман барзакъ дуьйхинчу низамхоша лома хьаннашка боьду некъ цкъа маьрша буьтуш, юха боьхкуш, денош догIу бен-бечу кIошташкахь .\nЦкъа и лахьо бакъо яккха еза, мичашхула, муьлхачу басе-боьранашкахь лехьор бу хьонка хаийта а деза олий доккху Iедалхоша. Бахархой хила тарлучу бохамах ларбарца юзу цхьаболчу маьхькIамхоша цкъацкъа адам хьонкане цадахийтар. Мел шайн кхерамазалла ларьян гIерташ йохуш и гIулчаш елахь а, могIарерчу нахана,хьонка лахьа ца байтича шайна хуьлу зе доцург кхин гуш хIума дац.\nНицкъаллин структураша маситтаза а и дарбане,пайдехьа буц лахьо баха бевлла бахархой юхабиттанчех цхьаъ ю ТIехьа-Мартанан,Соьлжан кIошташ.Хийла меттигаш яьхкина шайна кхушара полисхоша некъ боьхкуш бохуш дуьйцу цигарчцу яхархочо Маккас.\nМакка: «Цхьана кIирнах эскархой а дIа а хIуьттий хьонкане ца бохуьйту олий дIахIуьтту. Юртдайша я кхечу Iедалхоша схьаолуш хIума а дац. Хьуьнах бахнарш тIемалойх дIакхетарна кхоьру а хаац,я царна гIо дарна кхоьру а хаац.\nЦа бохуьйту алар доцург бахьана дуьйцуш дац. Са а тасале хьала а гIовттий ма оьху цига зударий а, 12-13 шераш долу бераш а. Некъ бохабар ду-кх. Хьонка а боьхкина шайна цхьа йома,мадар ян ма гIерта нах. Иза а ца баьккхича миска стага хIун дан деза? Таро ерг гIур а ма вац хьонка баккха».\nХьонканах цхьа са йина ,хьашт-дезарийн дукъ жима дайдина а дайдан гIерташ,йоманаш леточу юьртахоша къаро ярца,хьока баккхарехь, Iедалхоша беш тIеIаткъам а боцуш, хаъал маршо ю Ножай-юьртан кIоштехь.\nКху беттан 23-чу дийнахь дIадехьна Даймехкан турсхочун де даздарш дIахьуш,шина –кхана дийнахь хьонка баккхар сацийна дара,ткъа хIинца юха а карладаьккхина,цIоз санна, жима а,воккха а тIе а летта, боккхуш бу хьонка боху Ножай юьртан кIошта лаьмнашкахь Iуьллучу МехкаштIарчу яхархочо Зулпата. Цо йоккхаерца дуьйцура,бераш а тIехь ара а девлла, и молхане буц бахьнехь шен юьртахойн хуьлучу аьттонах.\nЗулпат: «Хьонка-м шортта бара хIоккехь! Тхан эвларниг,МехкаштIехь, баккха болийна бац,ло ду кIорга. Дехьа-сехьара, гондIахьара боккхуш бу. Дера кхуззаххьа-м боккухуш бу хьонка.Цкъачунна цхьамма а бохуш хIума дац. Даздарш ду бохуш,жима чIагIдина хьелаш лаьттира кхузахь,хIинца маршо ю. Бераш а тахана дуьххьала дахнера хьонкане.\nДийнахь цхьамма итт, пхийтта кийла а,ткъа боккхуш а хуьлу… Бумтаххьа-м дика болу боху хьонка, 30 кийла а баккхало боху. Цигара хьонка а хуьлу баккхий. Массо бохцург санна кIошташкахь хьонканан чам а ма хуьлу шен-шен башхалла йолуш ,дера хуьлу! Тхан хьонка жима хуьлу амма чам мерза,даладелла бу олу массара а».\nХьонка баккхаро,ма-дарра аьлча,цхьана кIеззигчу ханна бина а, дуккха а нехан аьтто бо даа-мала а,тIе-кога духа а эцна хене бовла а. Цундела царна,даима а шен долахь хилла цхьа мехала хIума дIаяьккхича хьанна а хиндолчу халахетарх тера, царна вуно чIогIа халонга долу цхьана денна бихкина а шайна хьонкане кхачо некъ бихкича.


МА КХОМ БАР КХ ХЬА ИШТА СИХА ВАЛА!\n(Чахкиев Капитон ваь 80 шу дизарга) Мальсагов Абу\nНаггахьа саг висац вайх, къаьстта ше къона волча хана, цхьацца говзаме произведени, масала, стихотворени, дувцар, эпиграмма е кхыча тайпара дола говзаме йоазув де безам тIа ца бодаш, цу хьаькъе ший низ а, хьинар а ца тоахкаш. ХIаьта цу тайпара говзаме произведени хьакхоллилга массанена а хIана хетац аьнна дикка атта а, сиха а, моллагIча сага а вIаштIехьадаргдолаш дола гIулакх хетарах, дукхагIча даькъе наггахьарча сага мара вIаштIехьадалац из хIама доаггIача тайпара кхоачашде. Цудухьа оалаш да из, йоазонаш деш бараш мел дукха бале а, бокъонцара йоазонхой геттара кIезига хул аьнна, хIаьта кхы а кIезигагIа хул ший халкъа литература дикка дегIадоаладе а, из кхы а лакхагIча лагIа тIа даккха а карагIдаьнна бола йоазонхой.\nЦун бахьан да ший замалахьа бахача наьха дагардар бокъонца зе а, дувца а, дуккхачар уйлаши хьашташи гойта, цар духовни вахар хьахьокха моллагIча сага карагIа ца доалаш хилар. ДIаяхача замашкахьа а, хIанз а из дуденнадац, цо мел дукха йоазонаш дарах, бокъонца волча поэта мара.\nДуххьала бокъонца йоккха деша говзал караерзаяь волча поэта мара карагIдалац дуккхача наьха дегашка дувшаргдолча дешашца шийна гонахьарча дунен а, вахара а хозне кIоаргга чулаца, Iалама мотт адамий метта тIа баккха, ший хана баьхача наьха меттел, тIехьа тIайоагIача тIехьений а дог айде, тохадалийта. Хетарах, ишттачарех цаI вар гIалгIай литературе дикка аьттув баьнна вола, хIанз вайна юкъе воацаш вола Чахкиев Капитон.\nИз ваь хиннав I924 шера 5 сентябре хIанз Къилбаседа ХIирий Республика Пригородни района чуйоагIача Мочкъий Юрта. Цун да а, нана а мугIарера ахархой хиннаб.\nИз кхувш воагIаш йола ха нийсъенна хинний, кхыдола халкъаш а санна, гIалгIай халкъ а социальнии, культурнии прогресса кердача новкъа даьннача юкъагIа. Цу шерашка хьахиннад гIалгIай халкъа шоай меттала дола эггара хьалхара йоазув, хьайийла хиннай духхьашхара избаш читальнеш, школаш, агрономически пункташ, больницаш.\nЦу шерашка шоай юртарча школе деша ваха хиннав Чахкиев Капитон а. Кхыча дешархоша санна, цо дакъалаьцад ГIалгIай мехка эггара хьалха хьахиннача октябрятскии, пионерскии отрядий вахарца, цо боккхача безамца Iомабаьб эрсий мотт, дайзад эрсий а, дунен кхыча халкъий а литература, истори.\n1941 шера Даймехка тIом болабелча, кхыбола дешархой а санна, Чахкиев Капитон а шоай колхозе балха вода. Ялати баьцадаараши хьалкхедеча, вай бIухошта лаьрхIа йола кхачан продукташ кийчъеча юкъе дикка дакъалоац цо.\nХIаьта дерригача советски халкъо ший мохк дIалаца тIабаьхкача фашисташта духьал геттара къиза тIом беча 1943 1944 шерашка Чахкиев Капитон болх беш хул республикански радиокомитете диктор а, таржамхо а волаш.\nБелгалде доагIа, ший шийтта шу даьннача хана денз из стихаш язъе волавенна хинналга. ХIаьта 1937 шера денз цун стихотворенеш кепаетташ арайийнний Сердало , Ленина никъ яхача газеташ тIа. Царех эггара хьалха 1937 ча шера ийслагIча мае Сердало газета тIа кепатеха цун стихотворени ЦIе Эскар яхаш яр. Авторо цу тIа хестадора вай мохк моастагIий агрессех лораеш латташ дола вай эскар, могайора вай паччахьалкхено дIахьош йола машарера чухьара а, арахьара а политика. ХIаьта вай мохк дIалаца тIавена моастагIа шеко йоаццаш кастта эшаргхиларах дог тийша волаш язъю поэта 1941 шера Сердало газета тIа араяьнна ший МоастагIа вохавеш яха стихотворени. 1941 1942 шерашка гитлеровций низ котбаьнна, вай эскар ханна тIехьашка даьннадале а, юххера а из котдаргхиларах тешар поэт, хIана аьлча из эскар вай халкъах латташ, ший Даймохк лорабеш доландаь.\nПоэта ма аллара, цо лораер яр вай Даьхе, вай Даьхен кортамукъале, вай сийле. Европера дуккха мехкаш цар дIалийца дале а, йоахар поэтас, гитлеровцашта могаргдац вай халкъ гораоттаде, вай мохк дIалаца. Цох тешаш волча поэта из стихотворени чакхйоалаш йоахар:\nВай юрташи городаши мукъайоахаш, ХIара денна моастагIчоа етташ, Вай эскар да дIахьалхашка додаш! Къаьстта дукхагIа а, дикагIа а язде волалу Чахкиев Капитон 1957 шера денз. Цу хана денз араювла йолалу цун дик дикагIйола произведенеш. Царна кепаетт Сердало газета тIа, Даьхе , Къона дегаш яхача сборникаш тIа, уж каст кастта хоз республикански радио чу гIолла.\nБакъда, поэт дийна волча хана духхьала Нана Наьсаре яха цхьа зIамига сборник мара кхы кепатеха книжка арадаланзар цун. ХIаьта кепатоханза тIоаргацача йисар дуккха язъяь яьнна а, яланза а йола произведенеш. Керттерча даькъе царех дар цун дуккха тайп тайпарча темаех дола дувцараш. Цар тIа автора дувцар революци хила гаргагIертача хана а, революци котъяьнначул тIехьагIа а, советски заман хьалхарча шерашкарча а гIалгIай халкъа вахарах, Сийлахь боккхача Даймехка тIемах а, ший ханарча замах а. ХIаьта тоъал дукха яр кепатоханза йиса стихотворенеш а. Лоацца аьлча, дуккха хIамаш дар Чахкиев Капитона де аьнна дагалаьца, бакъда тIехь тIехьагIа михьарадоалаш хиннача лазаро цунна ма хетта кхоачашдайтанзар уж. Кхоачаш ца хулаш йисар цун дуккха творчески планаш. 1961 шера январь бетта хьалхарча деношка кхелхар Чахкиев Капитон. ХIаьта халача лазаро геттара ше кIалвитача хана ше тIеххьара язъяьча стихотворене тIа цо йоахар:\nУйлаш, са уйлаш, Дег тIара са уйлаш, Наькъаш, са наькъаш, Цхьанне а данза дола наькъаш. Дикка лакхара поэтически говзал йоаллаш а, шийна гонахьара Iалам, ший ханара вахар дика доашхаш, ма дарра уж гойта ховш вале а, хадданза ший поэтически говзал лакхъеш вар Чахкиев Капитон. Цо массаза а дукха ешар эрсийи, советскии, дунен кхыча халкъийи литература произведенеш, царгара Iомалора. Къаьстта чIоагIа дукхадезар цунна А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, А. Блока, С. Есенина, М. Горьке, Дж. Байрона, А. Фадеева, Н. Тихонова, А. Твардовске, М. Джалила даь говзаме йоазонаш. ХIаьта из дика хоалу вайна духхьал цо язъяь хинна Пушкинга , Муса Джалиль яха стихотворенеш Iойийшача а. Масала, Пушкин яхача ший стихотворене тIа эрсий цIихезача поэтах авторо иштта йоах: Дунен культуран турпалера ганз хинна\nХьа гIала къаьстта жовхьар хинна латт, Хьо вовзаргхилча денз, Пушкин, хьоца\nСа дего чIоагIа сакъийрдад! Аз духхьашха вийшав хьо сай ворхI шу даьлча, Дагахьа Iомош дийша волча дас, Цу хана мерзбенна хьа турпала эрсий мотт\nСай наьна мотт санна боча лебу аз. Поэзен тешаме гIонча хинна\nАз вахара къайленех дикка ганз яьккхай, Поэзен лакхенашка ихав со цунца, Даим мулк тохкаш цар хьийкъача кхай. Кхы дIахо а эрсий сийлахьча поэта лоархIам къоастабеш волча поэта белгалду цу ханарча замо шийна язде аьнна перо ца баларах , А. С. Пушкина ший дошо йоазонаш бедарашца яздаьлга , цу каьрдига замах болата яр хьалкхеяра лаьрхIача поэтас дуккхача тIехьений кортош набарах даьхалга.\nА. С. Пушкина хьакхеллача бухбоацача , камаьршача , масса малар санна берригача наьха цIийца геттара сиха дIакхестача хьастара ше а дукха хий меларах баркал оалаш волча поэта иштта чакхйоаккх ший стихотворени:\nКхы а дукха дIагIоргья хувцалуш замаш\nХьа беркатерча хьастара тIоадал ца йовш, Седкъий бус къегаргда, дIадовргда Iурра, Бакъда йовргьяц цIаккха а хьа сийрда товнаш. Къаьстта дукхаезаш а, лоархIаш а вар из вай гIалгIай халкъа багахбувцама произведенеш. Цун поэтически кхоллама юкъе тоъал дукха я гIалгIай багахбувцама мотиваши сюжеташи ларде а йохкаш язъяь произведенеш. Масала, керттерча даькъе царех лархIа йоагIа Найц чувоагIа , Ды боаттIо санна шод техе веллахь , Къаьнара гIалгIай илли , Сув , ЙиIий илли , Йита со , Къаьна да , Даьй бIаьхий хиларах , иштта кхыйола а стихотворенеш. Цул а совгIа, цунна гIалгIай багахбувцам геттара кIоарга бовзаш а, дукхабезаш а хилара геттара лоархIаме йола белгало я цун керттерча йоазоний мотт геттара шаьра, тайжа, наьха а, вахара юкъе нийслуча хIамай а, Iалама а бокъонца сурт сибат гойташ хилар. Цул а совгIа, Чахкиев Капитона кIоаргга Iомадир, таьхкар вай гIалгIай эггара хьалхарча йоазонхошта карагIа мел даьннар. Масала, геттара дика йовзарал совгIа, цунна геттара дег чу йийшар Беков Тембота, Мальсагов Зоврбика, Озиев Салманеи, Озиев Ахьмадеи произведенеш. Цул совгIа, цунна дика йовзар царел тIехьагIа хьахиннача литераторий Муталиев Хьажбикара, Осмиев Хьамзата, Мальсагов Дошлакъий, Базоркин Идриса, Зязиков Бахьауддина, Яндиев Джамалдина произведенеш а. Масала, Мальсагов Зоврбикаи Беков Темботаи хетаяь я Сийле хийла яха цун стихотворени:\nСийле хийла хьалхара-хьалха Хьо, тха дешар, даьккхарий, Шоай хьоа бIогора боахаш балха\nХийла бийса йоаяьрий! Хьаькъал шоай дIакхоачаш гаьнна, Боадон низашца къийсарий, Са ца кходеш, наха аьнна\nУйлай алах баьгарий. Тахан тхога кхаьча дакъа\nЦIенача цIийца даьккхарий, Шоай лир доага маьлха Iаькъа\nТхога енна бахарий! Тхойла Зоврбик, Тембот, яхаш, Дилла оаха бийцарий, Цар никъ кхухьача вайца бахаш\nВай тхьамадал бисарий. Иштта шийл хьалха гIалгIай литературе мел даь деррига говзаме йоазонаш дика довзаш хилар бахьан долаш, ше творчески хIама кхоллара дикка говзал йоаллаш хиларах, цун дика каяьлар вай литературе ший никъ лахарал совгIа, цунна юкъе дикка лоархIаме дола ший дош ала а. Цо доаккхал дора гIалгIай художественни литературе хьахулаш мел долча дикача хIамах, цунна геттара дукха безар цу тIехь хьинаре къахьегаш, кайоалаш бола нах. Иштта хьахиннача безамах язъяь я цун Озиев Ахьмада, Озиев Салмана, Яндиев Джамалдина, Муталиев Хьажбикара, Базоркин Идриса, Мамакаев Iарбена хетаяь стихотворенеш а. Белгалде доагIа, геттара боккха бохам хинна язъю цо 1958 ча шера сентябрь бетта ше Соче санаторе дарба дайташ волча хана Мамакаев Iарби кхалхарах йола стихотворени. Нохчий литературана из бахьан долаш доккха зе хилар белгалдаккхарал совгIа, поэта цу тIа къаьгга гойт цу сага керттера белгалонаш. Из стихотворени араяьлар цу хана Сердало газета тIа:\nМа хьежа сога, Ва форда талгIеш, Са чIехкача дегах\nДог ма кхоардаде! Ма хьежа сога, Ва сийна сигале, Са делхача бIаргех Дог ма кхоардаде! Из турпала дог а долаш, вай заман тешаме викал, цIаккха а ше даьчох ца Iабаш, наьха дегаш гIоздаьха цIихеза, воккха поэт, вахар даа хьогаш, моллагIа кхывар санна, Iаьржача лахьтан чу вижарах аьрга кхаъ бахьаш шийга каьхат кхачарах дог даьттIача поэта дIахо яздора:\nЭггара новкъост эшача\nКъовсамерча дийнахь, Дика доттагIа дIакъаьста\nДог чIехкаш латт со. Даьй мехках дукха лаза\nКIоарга дог сецандаь, ГIайгIах кер бийста, БIарг лешаш латт со. Шийла хьалхагIа дуккхача гIалгIай йоазонхоша язъяь произведенеш, цар кхоллам дика бовзаши, царчарна тара йоацаш, бокъонца ший тайпара йола произведенеш цо хьакхоллаши хилара къаьстта дика тешал деш я Чахкиев Капитона язъяь сатирически стихотворенеш а. Уж яр Аьла Мовсар , Модж Мовсар , ГIайре дош , Андаркъий Iаьла , Найц чувоагIа , Сув , Мажита иллеш , Курсет , Къаьна Гини , Керам , Ярама моллаш , Говрий лор яхараш, иштта кхыяраш. Белгалде доагIа, цар говзалгеи, пафосагеи, иралгеи диллача, царца нийсъе йиш йолаш дукха произведенеш яц вай литературе хIанз а тIехьа. 1959 шера арадаьннача Чахкиев Капитона Нана Наьсаре яхача сборника дешхьалхен тIа Мальсагов Хьусена яздаьдар: Шеко яц поэто дIахо а поэзе а, прозе а дикагIйола произведенеш язъергхиларах, гIалгIай поэзи а, литературни мотт а дегIабоалабеча цо доккха дакъа лоацаргхиларах . Бакъда, уж дешаш бокъонца кхоачашхила дегIа хиннадацар. Ший ткъаьи вурийтта шу даьннача хана, 1961 шу дIадолалуш вахарах дIакъаьстар поэт. Из бахьан долаш цун кхензар дуккха а ший творчески уйлаш кхоачашъе. Белгалдаккха деза, ший поэтически творчества керттерча белгалонашка диллача Чахкиев Капитон поэт лирик хинналга. Йоккхача граждански пафосах йизза йолча ший башха дикача лирически произведенеш тIа цо хестайора вай Даьхе, ший халкъа кердадаьнна вахар, гучадоаккхар социальни, культурни, экономически прогресса новкъа толаме дIахьалхашка долхаш вайна новкъарло еш дар. Лоацца аьлча, ший эггара дикагIйола произведенеш цо хетаяьй ший халкъаи, ший Даьхеннеи. Масала, ший цхьан стихотворене тIа поэта йоах, ше дик дикагIйола стихотворенеш язъяьй къоаламца а доацаш, дега цIийца, наб ца еш, дуккха а бийсаш йоаеш, духхьал сий даккхара е баркал алийтара а доацаш, ший халкъа долча совгIата. ХIаьта Сона ловра яхача стихотворене тIа поэта хестаер а ший Даьхе я, из ший нана я йоах цо, ше хьалкхеваьри, нийса кхетам беннари из йоландаь. Даьхе яхача доккха маIан долча дешаца вай мехкарча Iалама хозне ювцарал совгIа, наьха низи, хьаькъали, къахьегами бувцар поэта, хIаьта цар из деррига а Даьхе дIахо а тоаялийтараи, чIоагIъяраи тIадерзадаь хилар белгалдоаккхар.\nХIаьта поэта дикка аьттув баьнначарех лархIа езаш я цо Ахриев ГIапурахи Шерипов Асланбекахи язъяь стихотворенеш а. Цар тIа вайна дика хоалу мел мутIахьа хиннав цар автор къахьегамхошта паргIато, кортамукъале яккхара шоай низ а, са а ца кходаьча революцен бIухошта. Геттара лакха лоархIаш хиннай Чахкиев Капитона поэта цIи. Из бахьан долаш тоъал дукха язъяьй цо поэтий а, поэзе а декхараш дувцаш йола произведенеш. Дуккха дайза а, лайна а волча поэта вIалла шеко йоацаш бокъо хиларал совгIа, декхар а хиннад аьнна хеталу цу тайпара хIамаш къоастаде. ХIаьта цо из да а даьд, цхьабакъда цхьаболча, къаьстта къонача поэташа наггахьа из деш долча бесса, ший йоазонашца цу хьаькъе де вIаштIехьадаьнначох цIаккха а доаккхал м даьдац. Лоацца аьлча, цу темаех йолча ший произведенешта юкъе а поэтас оттадеш хинна керттера декхар вай вахарцарча тайп тайпарча оагIонашца геттара дувзаденна хул. Эрсий цIихезача поэта Н. А. Некрасова аьннача бесса, Чахкиев Капитона а цу тайпарча произведеней керттера маIан да, нагахьа санна, башха воккха поэт хье веце а, хьогI бакъвола гражданин м хила воагIа, яхалга. Иштта я цун Поэт яха стихотворени а:\nПоэт вий из, рифмах рифма етташ\nШе даьчох сомаш мел гулдер, Шийх илле даькъала воI хеташ, Ший бIаргаш урагIа хьежадер ? Поэт ва, даим уйлах воагаш, Ше вахаш вола зама белгалъер, Дунен къайлений моакхаз оагаш, Адамий кертошка сердал йоссаер, Поэта лехац даьри, кIувсаш, Халонех лечкъадац ший дегI, Из вахац дошув дотув къувсаш, Наха юкъе цо нийсхо лех. ХIаьта дIахо а поэта декхараш къоастадеш волча автора белгалду, моллагIа йоазув деш вола саг а тIехьа, берригача мехка бала тIалоацаш, бакъдолчун викал хила везалга, цун дог дикача наха дикадар мара ма хилда, яхаш деттадала дезалга, цо деррига шийга мел дар а, нагахьа санна дезе ший вахар а, кхераш эгаш а ца лелаш , наха, халкъа дIадала дезалга. Белгалде доагIа, Чахкиев Капитона ший хIара произведени язъяьй хIара ше боаккха гIа, деррига ший гIулакхаш, деррига ший вахар дунен тIа эггара бочагIйолча ший Даьхенна хетаеш, цох бокъонца доаккхал деш. Цудухьа тIеххьарча ший Даьхенга аз дехар яхача стихотворене тIа поэта йоахар:\nДаим хьо хестош\nКхы совгIат дац: Къоабалдий дIаэца\nАз хьайна мел даьр Из доацар Кхы дехар дац. Со венавац Укх дунен тIа\nЛув кхера хинна\nИлли декаде, Айса яьккха мулк\nЦа екъаш хьоца, Цунах тIехьаленна\nСайна гIала е. Цудухь ях аз хьога, Са хьамсара Даьхе, Аз дехар\nАз хьайна мел даьр Цул доккхагIа\nСа дехар дац! Иштта я, лоацца аьлча, Чахкиев Капитона даьча поэтически йоазоний керттера белгалонаш.\nКIоаргга хIама довзараи, халкъа вахар тахкараи геттара сутара тIакхувш волча йоазонхочо массе хана а шийца леладеш хиннад каьхати къоалами, вIалла ха юкъе ца йолийташ дIаяздеш хиннад шийна мел хеза хоза а, сакъердаме а, тамашийна а, хьаькъале а мел дола хIамаш. Къаьстта из хоалуш да цун кепатоханза диса хиннача дувцарашца. Масала, лазаро геттара кIалвита ше метта уллача хана а тIехьа, шийна гонахьа латтача нахагара, ший низткъа мара дIа ца лувча меттаца цо дIадехаш хиннад каьхати къоалами.\nДаьра, хIанз м дита мегаргдар из каьхати къоалами, аьнна, шийна дов дича а, дIаязде дезаш цхьа сакъердаме хIама дар са, оалаш хиннад йоазонхочо. Иштта чIоагIа вахар дезаши, денал долаши хиларах, юха а, юха а меттара гIаьттий, лазарах котваьлий дIахо волалуш хиннав йоазонхо. ХIаьта цо ший дуккхача прозаически а, поэтически а йоазонаш тIа белгал ма дарра, вахар керттерча даькъе цунна дезаш хиннад, моллагIдолча кхыча, мугIарерча гIулакхашта а доацаш, ше язде аьнна дагалаьца говзаме йоазонаш яздаь валара, уж доаггIача тайпара хургдолаш яздаь чакхдахара. Иштта, 1960-г1ча шера халача лазаро ше юха а кIалвитача хана, бокъонца шийх догдилла волча Чахкиев Капитона ший Йоазонхочун васкет яхаш долча прозаически йоазон тIа белгалдаьдар: Укх лазарах се варг ца хиларах тийша ва со. Аз йоазонхо хила дагахьа мел хьийга къа укх тIоаргаца чу доал. Аз мел гулдаьр, дIа мел яздаьр деррига а. Аз мел яь уйла чакх ца йоалаш йисай. Йоазонхо волча сага чIоагIа йоккха мулк я аз юхеютар. Хьанга ютаргья аз ер, яхаш, дукха уйла яьй аз. Аз ер шийга дIа а елча, аз ер дIаенначо укхох бокъонца со эца гIийрта пайда а ца ийцача, зехьа ма дой аз мел хьийга къа ! Мальсагов Дошлакъийга ютаргьяр аз ер сай тIехьле, цхьабакъда цун ха ца хилар кхер со, из кхы а доккхагIа долча гIулакхашца мукъа воацаш.\nМуталиев Хьажбикара ютаргьяр аз ер, цхьабакъда цунна укхо даккха сий а, гIойле а яц. Воккхача поэта даькъа тIа дIанийсвенна ва из. Яндиев Джамалдийна ютаргьяр аз ер. Цун а ма яц укхох е гIала. Шерра даржаш латт цун поэзе ткъамаш. Мамакаев Iарбена ютаргьяр аз ер, Ваьча юрта яха цун дувцар сайна хеза мара. Цу дувцаро сай тIоаргаца чу дада аьнна хийттача жовхьарех моллагIбола кIай жагIа тарбаьб сона.\nОсмиев Хьамзата лургьяр аз ер. Цо укхох са уйла хиннача бесса пайда а эцаргбар, цхьабакъда, цун ший дуккхача йоазонашта кхы ераш а тIакхийтача, цох м цхьа Виктор Гюго е Короленко хила тарлургва. Иштта йоккха литературан сийле се воацача сагага, се леш воалле а, укх сай йоазонашца яьккхийта сел дог дика саг вац со, хIана аьлча, се яккха гIийрта йоккха литературан сийле, аз хьийгача къих сога а ца кхоачаш, вIалла со малув а е со укх дунен тIа ваьхавий а ца ховча сагага кхачийта дог раьза дац са. Музаев Нурдина ер яла аьнна соцадаь вар со, цхьабакъда, из дика вовзача цхьан нохчочо цкъа цецваьккхар со, Нурдина язъяь цхьайола хIамаш кхетае хала я, аьнна. Цудухьа уйла хувцаелар са. Вайна ма гарра, ше даьчохи, ший вIаштIехьадаьнначохи, лакхе вай хьоадаьча йоазон тIа цо ше а ма ларх1ара, кхоачаш ца хулаш диса йоазонхочун гIулакх хеташ хиннав из. Керттерча даькъе из бахьан долаш ше дийна волча хана вIалла кепа а ца тохийташ дита хиннад цо уж ше яздаь мел хинна дувцараш. Лоацца аьлча, халача лазаро кIалвита вола йоазонхо догдоахаш хиннав къаьстта ший прозаически жанрах йола фос каракхаьчача саго цох ше эцаргхиннача тайпара пайда ца эцарахи, хIаьта цох шийга кхаьчача сийленах дакъа ца луш ше вутаргхиларахи. Иштта, 1961 шера январь бетта йоазонхо венначул тIехьагIа цо лаьрххIа ший гIовга лоаттадаьча тIоаргаца чу диса хиннад бокъонца йоазонхо хила дагахьа лаьрхIа цо къаьстта прозаически жанре мел хьийга хинна къа, цу хьаькъе цо мел гулдаьри, дIа мел яздаьри.\nМа дарра аьлча, халача лазаро вIалла мукъа вуташ воацача йоазонхочун вIаштIехьа ца доалаш диса хиннад уж кепатохаргйолча хьале доаладе. Керттерча даькъе царех дар цо духхьал язде дIадоладаь е шийна ма хетта бокъонца яздаь чакхдаханза, кепатохара кийчданза диса хинна дувцараш. Белгалде доагIа, дерригаш а дIалаьрхIача, уж барайтта да. Иштта я цар цIераш: ХIана ваьлар къаьна Гини ший устазах , Мишта дехар МаIе тоба , Баьте зоахалол , Элберда дийцар , Мишта хилар Забе марах цIог яьккха цIе етт , ЭгIаваь Дударкъа , Эстмара вахар , ВоI цIаварга хьежаш , Саг йодаяри тоами , УлейгIаза таьлме хоаваь Элмарза , Гуйран сайре , Зоахалол , БIеха къухьарг , Хоаставаь гIаьрахо , Лард , Галг , Йоазонхочун васкет , Романах йола уйлаш. Белгалде доагIа, царех духхьал язде дIадоладаь хиннараш мара юхе ца дуташ аз уж дерригаш а цу йоазонхочун 1989 шера арадаьннача Баьте зоахалол яхача книжка тIа кепатохара кийчдаь хинналга. Цул а совг1а, из мелла новкъа дале а, из венна 25 шу даьннача хана, 1986 шера мара вIаштIехьадаланзар са а, со санна болча кхыча наьха а, цо яздаь хинна вай лакхе хьоадаь хинна Йоазонхочун васкети, из санна кхы а цун кепатоханза мел диса хинна дувцараши б1аргаго а, довза а. Нохч ГIалгIай йоазонхой Союза правленес тIадилларах, цун деррига кепатоханза мел дисача йоазонашта рецензи язъяьча сонеи, иштта соца цхьана цу комиссена юкъе болх беш хиннача Ведзижев Ахьмадаи гучадаьлар, цо ше а лакхе ма аллара, йоазонхо хила дагахьа цо мел хьийга къа башха дукха хало йоацаш кепатохара кийчде йиш йолаш долга. ХIаьта Нохч ГIалгай книжни издательствос из йоазонхочун дик дикагIйола хьалха кепатеха а, кепатоханза а йола прозаически а, поэтически а произведенеш чулоацаш дола книжка кийчде аьнна сайна тIадилларах, аз из гIулакх сихха кхоачашдир. Иштта 1989 шера кепатеха арадаьлар Баьте зоахалол яха Чахкиев Капитона дик дикагIйола стихотворенеши, поэмаши, дуккха дувцараши юкъедаха дола тоъал доккха книжка. ХIаьта из беррига болх баь ваьнначул тIехьагIа, вIалла шеко а йоацаш, со белгалде йиш йолаш ва цаI ше дукха хало лайнеи, халкъа вахар дика дайзаи саг хиларга хьежжа, Чахкиев Капитона дика вIаштIехьадаьннад ший дуккхача поэтически а, прозаически а йоазонашца гIалгIай къаман хьаьнала дог уйлеи, чоалхане вахари гойта, тайп тайпарча хIамай а, наьха а, Iалама а говзаме сурт сибат дилла.\nХIанз вайна ма гарра, еррига а Чахкиев Капитона укх дунен т1а яьккха хинна ха геттара кIезига хинний. Деррига дунен тIа цIихезача эрсий йоазонхочо А.С.Пушкина тарра, деррига а 36 шуи ах шуи мара даьккхадац цо укх дунен тIа вахаш. ХIаьта цу лоаццача ханах а 13 шу, дерригача вай къамо а санна, цо Казахстанеи СибарегIеи даьккха хилча, вайна дика хоалу цу замах а мел лоархIаме а, доккхий а гIулакхаш кхоачашде кхийнад цун. ХIаьта ше валалехьа вай гIалгIай литературе эггара хьалхара роман язъяьр а из хилар белгалдича, тахан вайга майрра оалалу: Ма кхом бар кх хьа, Капитон, иштта сиха вала! Кхы а мел дукха дика хIамаш де вIаштIехьадаьнна хургдар кх хьа кIеззига дукхагIа хьо ваьха валаре. Юххера а са ала безам ба укх 2004 шера пхелагIча сентябре из ваь 80 шу дузаш хилар дагадохарах, ГIалгIай Республика книжни издательства директорца Мургустов Мохьмадаца дага а ваьнна, аз дIадахача шера типографе дIа а денна уллаш да цу йоазонхочун мел йола произведенеш юкъейоагIаш дола дикка доккха книжка. Масала, цу книжкана аз юкъейихьай хьалха вIалла кепатоханза йиса хинна цун тоъал дукха стихотворенеши, поэмеи, Моакхаза лоамаш яха хьалха вIалла архиве а дисадий-хьогI из яхаш хинна цун романи. Хетарах, цу книжках цхьаькха а дикка доккха совгIат хургда вай къаман литература мел дезачунна, из къона ва, къаьна ва аьнна вIалла лоархIаме а доацаш. ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


Бакъонашларъярхоша дIахецар доьху "Черновикан" журналист Гаджиев\nЖурналист Гаджиев Iабдулмумин.\nЖурналисташ ларбарахула комитето кхайкхам бина сихонца дIахеца аьлла, "Черновик" газетан динан декъан редактор Гаджиев Iабдулмумин дIахеца аьлла. Иза лаьцна де хьалха ХIинжа-гIалахь, цо терроризмана ахча делла аьлла а, терроран организацин юкъахь хилла а аьлла шеко йолуш.\nЖурналисташ ларбарахула комитето дIахьедар дина, террорца йоьзначу артиклашкахула журналисташ хьийзор шуьйра даьржаш хIума ду Къилбаседа Кавказехь аьлла. "Кхин а цхьана журналистана дуьхьал цхьа а доцург долу бехкаш бохкучул, Iедалш дан дезарг дара и газета кхоьллина Камалов Гаджимурад вийна болу нах лахар", - аьлла ду цу комитетан пресс-релизехь.\nОьрсийчоьнан Талламан комитето цкъачунна жоп ца делла Гаджиевн гIуллакхехула динчу жоп дехарна, хаам бина Журналисташ ларбарахула комитето.\nГаджиев лаьцна хилар хиина де хьалха. Цуьнан адвокато Шабанов Арсена хаам бина, журналистан хIусаме хьаьжна хиларх а, цхьа а бакъонца йоцу хIума карийна цахиларх а лаьцна. Адвокато бинчу хаамца, талламхоша дIаяьхьна Гаджиевн телефонаш а, компьютерш а.\nШабановс дийцарехь, талламхошна хета, Гаджиевс ахча дахьийтина аьлла, махкал арахьа вехачу Саситлинский Абу Омарна. Дагестанера цIера волу и стаг бехке веш ву Оьрсийчуьрчу Iедалша, терроран вовшахтохараллашна ахча даларна.\n"Черновик" газетан редакцина Гаджиев бехке вар цхьа а доцург ду аьлла хета.\nАбдулатиповс - дербентхошка: Шу халкъ ду?!\nДагестанехь ирхъоллавелла жимстаг\nПрокуроро ши шо хан тохар дехна ХIинжа-ГIалахь журналистана тIелеттачу стагана\n"Кавказан узел" агенталлан корреспондентна тIелатар динчунна арахь яккха хан кхайкхийна\nДагестанан а, Нохчийчоьнан а дозанех дуьйцур ду Васильевс а, Кадыровс а\nПолисхочух леттачу вахархочун гIуллакх теллина даьлла


Силантьевн хIун гIуллакх ду бусулбанаш гезбаха?\nФорумехь дукхахберш муфтиятан белхахой бара\nСтигалкъекъа-беттан 11-чу а, 12-чу а деношкахь Хабаровскехь дIаяьхьира «Генара Малхбале- исламан цхьаалин а, бертан а доза» цIе йолу бусулбанийн 2-гIа форум.\nЕрриг Оьрсичуьрчу кеп-кепарчу юкъараллийн, диаспорийн векалш гулбеллера цу барамехь.\nАйдинчу хеттаршлахь коьрта дара Хабаровскехь керла маьждиг дар, тайп-тайпанчу динашкарчу берашна лерина аьхкентIехь садоIийлаш яр, терроризман кхерамзалла совъяккха агIонаш лехар а.\nФорумехь дакъалаца веанера Оьрсийчоьнан Коьрта бусулба Динан урхаллан куьйгалхо Таджуддин Талгат а. Къамелашкахь оцу урхаллин векалша тидам тIебахийтинарг дара, тIейогIучу хенахь пачхьалкхарчу меттигерчу Iедалца а, юкъараллашца а, дешаран а, Iилманийн а хьукматашца а цхьана тIегIанехь белхаш дIабахьар.\nАмма форуман декъашхой цецъбаьхнарг дара, оцу цхьанакхетарехь керстан динан жигархочо Силантьев Романа Оьрсийчуьрчу муфтешна шен рогIера оьгIазе критика яр.\nЦхьанна а дагахь доцчу кепара яра цуьнан оьгIазалла.\nОьрсийчоьнан муфтиятан кхеташонан коьртера Гайнутдин Равил ямартхо ву, ткъа Оьрсийчоьнан Азин агIонан бусулба динан урхаллан муфтий Аширов Нафигулла зуламашка марзвелла стаг ву, аьлла дIакхайкхийра цо йоьдучу форумехь.\nСилантьевс динчу дIахьедаро инзрабахарал а совнаха, оьгIазбахийтира гуламера бусулбанаш.\nФоруман коьрта Iалашо цхьабартбар хиллехь а, шаьш лору шайхаш, Iеламнах ларамбоцчу дешнашца сийсазбар цатайнера дуккхаъчарна. Социалан машанехь кар-кара оьцуш, дижа ца дуьтуш емалдарца дийцаредо бусулба мехкийн бахархоша шаьш лору нах Силантьевс аьшнашбар.\nОьрсийчоьнан юстицин министраллан эксперта и тайпа провокацин дешнаш шегара довлийтарна оьгIазбихийтина уьш.\nФорумехь дакъалаьцначу "Рефах" (Беркате кхиар) цIе йолчу политикан-юкъараллин боламан Хабаровскерчу декъан куьйгалхочо Туктаров Сарвердина Маршо Радион гIезалойн корреспонденте дийцира Силантьевс динчу дIахьедаро шегахь кхоллиначу ойланех.\nТуктаров: «Бехкамш дохкура, тхо массо а цецъдевллера. Гайнутдинна цхьа цIе кхоьлли, вукхунна зуламхо ву эли. Ца хаьа, товш хIума-м дацара и, форумехь самукъане, дог айъаден къамелаш дан ма догIу, цхьанакхетаран Iалашо а ма яра, цхьаалла, цхьабарт, доттагIалла.\nТкъа цигахь хили диссенанс. Ас дуьхьало ца йира Силантьевс аьллачунна, хIунда аьлча, со воьхнера, суна аьттехьа а дагахь дацара, иза ишта вистхир ву аьлла. Цу форумехь хилларш дукхахберш муфтиятан белхахой бара, Силантьевна жоп цара деллехь бакъахьа хир дара. Суна хетарехь, оцу форуман инициаторшна хууш дара, мила хир ву цигахь, хьан хIун эр ду.\nАмма цхьаммо а дош ца элира дуьхьалонца. Я церан яххьашца цецбовлар а ца хааделира суна. Силантьев вайна массарна а вевзаш ма вай, цо ден къамелаш а девза вайна. Амма оцу кепехь цо дIахьедарш дийр ду ца моьттинера суна».\n4-5 шо хьалха Силантьевс бехкевира Гайнутдин Равиль, динашна а, къаьмнашна а юкъахь дов даккха, барт иэгIон гIерта, аьлла. Бахьана дара гIезалойн гоьваьллачу поэтна Габдуллин Тукайна Москохарчу Текстильщики кIоштахь хIоллам ца хIоттабайта керстан динан урхаллийн векалша куьйгаш яздойтуш хиллера шайн бахархошка, аьлла Гайнутдина дIахьедар дина хилар.\nХьалха иза бахьана долуш тIекхохкавелира Силантьев Гайнутдинна, ткъа хууш дац, хIинца хIун бахьана даьлла.