Саралиева Т. «Дай-нанойн союзан республикански конференци» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Дай-нанойн союзан республикански конференци»\nХууш ма-хиллара, 2011-чу шеран май баттахь кхоллаелла «Дешаран учрежденийн дешархойн дай-нанойн союз» ц1е йолу керла юкъараллин организаци. Муьлхха а керланиг санна, хала г1уллакх дара иза кхоллар а, юкъаралло т1еэцар а. Делахь а юьхьанца хилла долу г1алаташ а, цакхетарш а тахана д1адевлла.\nДай-нанойн Союз ехаш хиларал сов, тахана цо б1аьрла меттиг д1алоцу школийн дахарехь. Д1адаханчу шеран сентябрехь дуьйна Союзо кхочушбира вовшахкхетараллин а, уставан а белхаш. Ткъа декабрехь д1аяьхьначу активан дуьххьарчу заседанехь къастийра, республикехь д1ахьочу дешаран декъан модернизацехь дай-нанойн комитеташа д1алоцу меттиг а, ийманехь кхетош-кхиоран белхан эвсаралла лакхаяккхаран некъаш а. Ала деза, тахана дай-нанойн Союзан цхьа билггала кхиамаш хиларх лаьцна а. Цунна лерина яра кху деношкахь цо д1аяхьна республикан конференци а.\nПрофсоюзийн ц1ийнан актови зал юьзнера Нохчийн Республикан массо а к1ошташкарчу дай-нанойн юкъараллин векалша. Президиумехь бара республикан Куьйгалхочун, Парламентан, Юкъараллин палатин, Дешаран а, 1илманан а министерствон а, Союзан шен а векалш а, х1инцалерачу школан дахар вайн юкъараллехь коьрта г1уллакх лору бевзаш болу 1илманчаш, хьехархой, бакъонаш ларъярхой. «2011-чу шеран августера 2012-чу шеран сентябре кхаччалц Союзо бинчу белхан жам1ех» доклад йира дай-нанойн Союзан председатела Агаева Яхас.\nЦо шен докладехь билгалдаьккхира: «Союзан исполкомо республикан массо а к1ошташкахь семинараш, совещанеш д1аяьхьна. Церан дакъалацархой бара ярташкара имамаш, администрацин векалш, дешаран декъан белхахой, школийн директорш, кхиазхойн г1уллакхашкахула болу инспекторш. Царна оха йовзийтира тхайн 1алашонаш а, кхочушбечу а, т1ейог1учу заманчохь бан юьхьарлаьцначу а балхах дерг а. Союзан куьйгалло белхан уьйраш лелайо республикан структурашца, дагадовлу, кхойкху шаьш ечу мероприятешка. Х1окху шарахь тхайн заседанешкахь оха д1асалистина дуккха а классийн, школийн, к1оштийн дай-нанойн комитетийн г1уллакхаш. Вовшахтоьхна, д1асаяхьийтина ишттачу балхана оьшу методикан а, хаамийн а материалаш. Ницкъ кхочучу кепара жигара баьккхина дайн-нанойн комитеташа школийн куьйгаллица а, хьехархойн коллективашца а беш болу юкъара болх. Тхан тидамехь хилла берийн а, церан дай-нанойн а бакъонаш ларъяран г1уллакхаш. Союзан куьйгалла цхьаьнакхетта Дешаран а, 1илманан а министерствон а, к1оштийн дешаран декъан а куьйгалхошца а, школийн директоршца а. Оха цаьрца къастийна «Вайн школа» газета школашка кхачаран а, школан духарх а, учебникех долу а г1уллакхаш. Союзан исполкоман инициативица дара, кхушара дуьххьара ЕГЭ-н комиссешкахь дай-нанойн юкъараллин векалша дакъалацар а. Тесна ца дитира оха бераша аьхка сада1арх доьзна а, гуьйренна школаш керлачу дешаран шарна кечъяран а г1уллакхаш».\nГуш ма-хиллара, дай-нанойн Союз жигара болх беш ю вайн дайн а, нанойн а юкъараллин лазаме г1уллакхаш тидамза ца дуьтуш. Вайна гуш ду, республика юхаметтах1оттаран декъехь биначу белхийн юьххьехь лаьтташ школаш а, дешаран учрежденеш а меттах1итторна т1ехьажийна белхаш хилар. Тахана республикехь йолу 444 школа ремонт йина я керла юхайина, оьшучу оборудованица кечйина.\n«Иштта дерг стенгара а, хьенан куьйгаллица а ду дика хаьа тхуна, – элира Агаевас, – цундела оха дерриг а дай-нанойн ц1арах баркалла боху вайн къоман лидерна Кадыров Рамзанна. Х1инца санна дешаран а, культуран а, спортан а, кхетош-кхиоран а аьттонаш ца хилла вайн цкъа а. Тхо кхеташ ду, дерриг а цхьаьна дийнахь а, шарахь а кхочушдалург цахиларх. Бакъду, тхо иштта тешна ду, вайн куьйгалло вайн къоман къона т1аьхье 1илманан а, кхоллараллин а, ийманехь кхетош-кхиоран а некъашца кхиорна коьрта тидам латториг хиларх а».\nЦундела Сацитас билгалдаьккхира, Дай-нанойн cоюз шен ницкъ кхочучу барамехь Республикан Куьйгаллин накъост хилар. Цунна тоьшалла ду Куршлойн а, Т1ехьа-Мартанан а, Шелан а, Шуьйтан а, Аргун г1алин а, иштта кхийолчу а к1ошташкара дай-нанойн комитеташ кхиамца болх беш хилар а, церан куьйгалхой Ахмадов, Саидов, Абубакаров, Данаева, Мусаев, Момуева шайн декхарех кхеташ а, уьш кхоллараллица кхочушдеш хилар а. Оцу декъехь Агаевас билгалбаьккхира Соьлжа-Г1алин Ленинан к1оштарчу дай-нанойн комитетан болх. Х1инцале оцу организацина юккъехь 6 б1е да-нана ду. Цуьнан куьйгалхо Попова Людмила массо а х1уманца хьалха ю республикерчу ишттачу комитеташна юкъахь.\n«Исполкомо даггара баркалла боху цунна, – къастийра Агаевас, – иштта, шайн г1уллакхна чу садиллина адамаш алсам делара вайн!».\nСоюзан куьйгалхочо т1е тидам ца бохуьйтуш ца йитира юкъараллин дахарехь билгалъяккха еза цхьа а аг1о. Докладан чулацамна т1етевжина шайна хетарг а, меттигерчу лазамех а дийцира г1алин №23, №47 йолчу школийн а, Соьлжан к1оштан Серноводскерчу №3 йолчу школан а, г1алин Заводской к1оштан а, иштта кхийолчу школашкарчу дай-нанойн комитетийн куьйгалхоша.\nЦара а, докладчико а х1иттийначу хаттаршна жоьпаш делира Дешаран а, 1илманан а министерствон тергаман а, талларан а департаментан директора Каимов 1абдурахьмана:\n«Лераме дай-наной, хьеший, конференцин дакъалацархой, со дика хеташ 1ийра Дешаран министерствос бинчу белхан аша мах хадош, – къастийра цо. – Прокуратурин а, республикан Куьйгалхочун Администрацин а векалша къасточул а ч1ог1а дара иза. Диканиг а, вониг а, дешар а, цадешар а доьзалера хиларна реза ду-кх шу. Вайна дика девза Россин а, Нохчийчоьнан а дешаран Закон а, цу т1ехь билгалдаьхна т1едахкарш а. Таханлерачу дийнахь Дешаран министерство Соьлжа-Г1аларчу Президентан а, №12 йолчу а шина лицейн учредитель ю, ткъа кхин д1айолу юкъарадешаран учрежденеш муниципальни к1ошташна чуйог1уш ю. Дерриге а хаттарш церан адресца хила дог1у. Министерствехь яц дай-нанойн г1уллакхашна лерина отдел, амма тхан ю дешаран декъах долу массо а г1уллакхаш девзаш а, лелош а юкъарчу г1уллакхийн отдел а, кхетош-кхиоран балхаца йоьзна йолу отдел а. Ткъа дай-нанойн проблемаш а, г1уллакхаш а церан Союзо дича бакъхьа хир ду. Ала деза, Россехь а, цуьнан регионашкахь а иштта болх бен союз дуьххьарлера хилар а, цуьнан кхоллаялар а Дешаран министерство бахьанехь хилар а. Кху чохь волу Дадаев Лоьма министр волчу хенахь дуьйна а Арсанукаев 1абдулла автор волу бераш кхетош-кхиорехь ден-ненан декхарш билгалдаьхна пособи ю оха арахецна, цунах пайдаэцар доьху ас. Дешаран Законан 52-чу статья т1ехь къастийна шун бакъонаш санна, декхарш а ду. Уьш хаийла шуна. 2002-чу шарахь дуьйна а министерствос къастийна лакхе к1айн, лахе 1аьржа йолу духар ду школехь магийнарг, кхин д1адолчунна тхо юкъара дац. Аьхка бераш сада1аран г1уллакх а къинхьегаман а, социальни лардаран а, балха нисбаран а министерствон карахь ду. Тхуна дика хаьа, дешаран шо д1адоьдучу хенахь бераш дешарна юкъахдаха цадезар а, цара «садо1учу» лагершкахь дешар доцийла а. Бакъду, тхан декхарех дац уьш цига цадахийтар а, я цаьрца хьокъалла болу хьехархой я студенташ бахийтар а».\nГулбеллачийн кхолладеллачу хаттаршна, ткъа уьш дара керлачу стандартех, школашкахь хьехархой тоьуш цахиларх, ЕГЭ-х, дешархойн форманех, учебникех, иштта кхидолу а дай-нанойн лазаме долчу г1уллакхех кхачам боллуш жоьпаш делира Каимовс. Амма залана кхета цалаьара, берийн дешар школашкахь д1ах1оттон а, цунах жоп далан а декхарийлахь йолу Дешаран а, 1илманан а министерство, кхечу, дешархойх доьзна долчу г1уллакхашна декхарийлахь х1унда яц. Иштта долчо дуккхазза а гулбеллачаьрга сиха цахилар деха дийзира конференцин д1ах1оттаман болх лелочу Джамбулатов Салавдин.\nКонференцехь къамелаш дира Парламентан депутата Сулейманов Ризвана а, Ленински к1оштан дай-нанойн комитетан куьйгалхочо Попова Людмилас а, республикан Куьйгалхочун Администрацин а, Правительствон а динан а, юкъараллин а организацешца йолчу уьйрийн департаментан говзанчас Арсалиев Мовсара а, иштта кхечара а.\nДешарца, спортаца, 1илманца болчу белхан Республикан Куьйгалхочун г1оьнчас Дадаев Лоьмас шен вистхиларехь, конференцин ц1арах Кадыров Рамзанера маршаллин а, Союзан шо кхачарца декъалдаран а дешнаш д1аэлира:\n«Дай-нанойн союз оьшуш организаци хилар цхьаьннан а шеко яц. Вайн махкана а, халкъана а оьшу г1уллакхаш кхочушдан Дала аьтто а бойла шун!».\nДадаевн къамелехь билгалделира, кхоллаеллачу проблемех дерг цунна дика хууш хилар а, и проблемаш д1аяхарна т1ехьажийна Республикан Куьйгалхочун т1едилларца цхьа билггала беш болх хилар а.\n«Хьехархо цхьа тера-мера болх бац, – элира цо. – Алапа доцуш а белхаш бинарш бу вайна юкъахь. Ткъа тахана хьехархой цатоар а вайх доьзна ду. Берана жимчохь дуьйна а дахарехь хинйолчу говзаллех болу хаамаш бийца беза. Вай вешан бераш кхион деза хьехархой хила. Кхуза кхаччалц а ца 1аш, шу декхар ду шайн школашка даха, цигара проблемаш йовза, школан куьйгаллина г1о дан. Кхачамбацарш ган а, дийца а атта ду. Уьш д1адахарна т1ехьажийна болх бан беза вай. Дай-наной а кхето беза. Вайн бераш мичхьа д1адахча а кхетамца, хьекъалца, г1иллакхца долуш хила деза, цунна кхоьллина к1еззиг хьелаш дац вайн. Дала аьтто бойла вайн вешан декхарш кхочушдан».\nКонфренци ерзале йистхиллачу республикан директорийн Союзан говзанчин (Зулпаан?) йистхиларехь нохчийн зудчун, ненан, хьехархочун лазам бийкира:\n«Дуккха а шерашкахь хьалха а атта дацара школана дай-наношца йолу юкъаметтигаш хила езачу т1ег1анна т1ехь д1ах1иттон. Х1инца-м х1етте хала ду. Шина т1амах чекхдаьллачу нохчийн къоман зударша халла вовшахтоьхна бераш ду вайн тахана дерш. Тоьур ду царна евзина къизалла. Суна кху чохь цуьнан хьу кхийтира. Иза вешан амалех херъян еза вай. Вовшашца к1еда-мерза, г1иллакхе-оьзда хилий вай? Вовшашна чу ца г1ерташ, вовшех бехкаш ца дог1уш, нийсонна т1ехь бакъдерг лахий вай? Вовшашна делакъажий вай?».\nСоюзан исполкоме делла дуккха а кхачамбацарш т1ехь долу, орца доху кехаташ гулделира конференци чекхъялале. Царах х1ора талла а, кхачамбацарш д1адаха декхарийлахь йолчу инстанцешка жоп деха а, иза ц1арах д1акхачо а т1елецира дай-нанойн Союзан куьйгалхочун заместитела Джамбулатов Салавдис.\nКонференцин болх берзош, Дадаев Лоьмас а, Агаева Яхас а Баркаллин а, Хастаман а кехаташца а, Сийлаллин грамоташца а билгалбаьккхира дай-нанойн Союзехь б1аьрла болх бинарш. Царна юккъехь бара Попова Людмила, Абубакаров Ваха, Асхабов Салман, Албакова Ленка, Хаджиева 1айнаъ, Шахидова Сацита, Керимова Т1аус, Увайсова Луиза, Атабаева Елена, Мучаева Аэлита, Далцаева Лайла, Хашумова Роза, Дадагов Тамерлан, Магомедова Ума, Кукаев Хьамзат, Пешхоева Роза, иштта кхиберш а.\nКонференцехь дакъалаьцначу Соьлжа-Г1алин №№ 18, 60 йолчу школийн дешархошна а, гулбеллачарна массарна а баркалла элира Союзан куьйгалло.


Некъ а, малар а цхьаьна ца догIу\n6 июля в 11:01 (2010 г.)\nНохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана къобалдеш тIеэцна вахош долу малар а мелла машен лелор дехкарехьа деш долу гIуллакхаш. «Ас къобал до вахош долу малар меллачу стагана машен лелор доьхкуш хилар. Оцу адамех некъан боламан бакъенаш талхорхой алар нийса дац. Иза бакъенаш талхор дац, ткъа доккха зулам ду. Вехна а волуш транспорт лелор, суна хетарехь, хаа а хууш доккха зулам дар санна лара дезаш дара», – дIахьедира Кадыров Рамзана кхааридийнахь (29 июнь) Соьлжа-ГIалахь журналисташца хиллачу цхьаьнакхетарехь. «Маьршачу хенахь, бехна болчу водителийн бехкана кхелха иттаннаш эзарнаш адамаш. Цара лазийначу, чевнаш йинчу пассажираша а, гIашлоша а дIаюьзна ю махкара больницаш. Оцу хьелашкахь данне а догIуш дац вахош долу малар меллачул тIаьхьа машен хахка луучаьрца ловзарш лелор. Со теша лууш ву Пачхьалкхан Думо тахана тIеэцна закон – иза вехна а волуш машен хохкуш волчунна таIзар дар чIагIдарехьа яьккхина хьалхара гIулч хиларх.\nВайн законашца билгалдеш ду стеган могашаллина зен дича таIзар даран гIуллакхаш, маршонах ваккхаран биста кхаччалц. Наггахь набахтехь нисло дахарехь-Iерехь кIеззиг долчу хIуманна тIехь зулам динарг а. Оццу хенахь вехна волу водитель, ша некъан боламехь дакъалоцуш болчарна кхераме вуй хуъушехь, машена хуу я гIашлочунна машен тIетуху я шен машен кхечу машенна тIетуху. Машен лелон бакъонаш кIеззигчу ханна дIаяхар доцург цунна деш кхин дIора таIзар дац. Суна хетарехь, молуш волу водитель а, топ карахь некъа тIе ваьлла стаг а цхьабосса кхераме ву юкъараллина», – билгалдаьккхира Р.Кадыровс.\nНохчийчоьнан Президентана хетарехь, «тахана тIеэцначу законан тIаьхье муха хуьлу а хьаьжна, юкъаяло мегар дара вехна а волуш машен хахка араваьллачун бакъонаш гуттаренна а дIайоху йолу норма».\nКадыров Рамзана иштта билгалдаьккхира «дика хир дара, оцу я вукха регионехь некъан боламца долчу хьолан башхалле хьаьжжина, цу тайппана талхораш дарна таIзарш дар чIагIдарехьа субъектийн тIегIанехь кхитIе а гIуллакхаш дар Федеральни законо магош хилча». Нохчийчохь бехна лелачу водительшца йолу проблема дIаяккхарна, цхьамогIа субъекташкахь йолчуьнга хьаьжча и проблема дIора йоккха яцахь а, оха юккъе озийна ерриг а юкъаралла. Мелла а волуш машен лелош гучуваьллачуьнца къамелаш до динан векалша, гергарчара. СМИ-шкахь кест-кеста гойту оцу декъехь беш болу болх», – бохура республикан куьйгалхочо.\nЦу хьокъехь хаам бо Нохчийн Республикан Президентан а, Правительствон а пресс-службо.


Сов кхераме зама ма яра иза. Ахьмад-Хьаьжа халкъана диканиг дан лууш хилар б1аьрла гуш дара. Цунна т1аьхь-т1аьхьа дика гора вайн баланийн орам Нохчийчохь хилла 1аш ца хилар. Нохчийчуьра мехкдаьтта дерриг а д1ахьуш хилар а, Россин хаамийн г1ирсаш нохчашна т1ехь харц ц1е кхолла г1ертарх г1уллакх хирг ца хиларх а, федералаша лелош йолу харцонаш совцо езаш хиларх а лаьцна ондда, майрра, ира д1аолуш вара иза, оцу дерригенна а бехкечарна иза мел товш цахиларх. Адамаша къобал а дора и цуьнан хьуьнар.\nДени, 50 шо, г1ишлошъярхо:\n- Массо а стаг харцонна, т1амна дуьхьал валар, масла1ат лехар, 1едалехь болчара хьарам-хьанал къастош болхбар, адамашна белхан меттигаш хилийтар, беттачу меттанийн буха т1ехь адамаш ца лецар, бехк боцуш лецнарш д1ахецар, даима а вайн къоман сий лакхадолу х1ума лехар, диканиг совдаккхар - уьш дерриг лууш а, дезаш а вара Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Дала декъалвойла иза!\nХаси, 35 шо, хьехархо:\n- Ахьмад-Хьаьжин, кхин ца хиллал, доккха хьуьнар лара дог1у, т1ом сацор, халкъ кхид1а х1аллакьхиларх хьалха а доккхуш, республика меттах1отторна оьшу хьелаш кхолла цуьнан ницкъ кхачар. Тахана Нохчийчоь юхаметтах1отторехь вайна гуш долу сурт, цо д1адолийначу г1уллакхийн беркате т1аьхье ю. Цхьана а тайпана шеко йоцуш, доьналла долуш политик а вара иза. Шен халкъ цхьаьнгге а хьийзадойтур долуш вацара иза: я федералашка а, я т1емалошка а. Ахьмад-Хьаьжа вайн къомана юккъера а волуш, нийсса бакъонан новкъа д1аг1ерташ а волуш, Дала вайн къинна цу дарже нисвина стаг вара. Кхин ца хиллал деза дукъ дара вайн мехкан тхьамдано шена т1елаьцнарг.\nИбрах1им, 40 шо, 1еламстаг:\n- Халкъан г1айг1а а йолуш, къинт1ера вала кийчча а волуш, шен къоман хало а, бала а боькъуш, нах лара а, ша ларийта а хууш, къонах вара Ахьмад-Хьаьжа. Муьлххачу хенахь Москвахь, я кхечу регионехь хиларх, Нохчийчохь х1оьттинчу сингаттамана (вер-ваккхар, нах д1абигар, мел дара уьш х1етахь) сихха ц1а а вог1ий, г1уллакх дерзадора цо. Хьалхара Президент, Россин Турпалхо - яккхий ц1ераш ю уьш. Х1ета, соьга хаьттича, кхин а еза ю Къонах боху дерриге а халкъо луш йолу ц1е. Делан дуьхьа шен са д1аделла Ахьмад-Хьаьжас. Дала декъалвойла иза! Доцца аьлча, и ду-кх суна цунах лаьцна ала луурш дерг.\nМайрсолта, 35 шо, пачхьалкхан г1уллакххо:\n- Таханлерчу дийнахь цуьнан некъ, цуьнан дахар къобалдеш юхаметтах1уьттуш ю ярташ, г1аланаш, кхуьуш ду бераш. Вайн къоман иэсехь гуттаренна ваха висина Нохчийчоьнан хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Иза иштта хилар дуьненна а гуш дара. Нохчийн халкъ х1аллакьхиларан а, дисаран а зил т1е х1оьттича, цо яьккхинчу г1улчан мах хадо тахана вайна хала ду. Дуккха а хан-зама еза цуьнан хьуьнаре г1уллакхийн мах хадо. Нохчийн г1иллакх дукхадезаш, дуьненахь а нохчийн ц1е диканца яккхийта лууш стаг вара Ахьмад-Хьаьжа. Дела ву сан дог-ойла гуш, хьалха а, тахана а цунах суна хеташ дерг цхьаъ ду: Ахьмад-Хьаьжа шен халкъах доглозуш, вуьззина шен мехкан к1ант вара!\nЗамани, 36 шо, х1усамнана:\n- 2000-чу шеран 12-чу июнехь Нохчийн Республикин Ханна йолчу Администрацин коьрте х1оьттира Ахьмад-Хьаьжа. 2003-чу шарахь иза кхиамца чекхвелира Нохчийчоьнан Президент харжарехула хиллачу харжамех. Нохчийн Республикин Президент хаьржира иза. Цуьнан нийят дара шен халкъ зуламах хьалхадаккхар. Ехха ойланаш, к1орггера хьесапаш дина хир долуш дара Кадыров Ахьмад-Хьаьжас ша халкъана хьалхавалале, цуьнан лазам, шениг санна, т1еэцале. Цо дерриге а дира шен нийят кхочушдархьама. Дала халкъана а, махкана а беркате вира иза. Ахьмад-Хьаьжас накъосталла, вошалла дора лоьрашна, артисташна, 1илманчашна, яздархошна, со санна мог1арерчу нахана. Цо дагалаьцна хилла даккхий диканаш тахана кхочушхуьлуш ду. Ткъа иза тоьлла совг1ат ду бакъдуьненахь волчу Ахьмад-Хьаьжина.\nАндарбек, 35 шо, эскаран г1уллакххо:\n-Махкана сингаттам, бохам ца хилийта хаза неха санна сема вара Ахьмад-Хьаьжа. Иза вайн къомах Дала бина къинхетам хилар гуш дара жимачунна а, воккхачунна а. Цуьнан амалехь суна къаьсттина товш дерг - иза нийсо езаш хилар дара. Цуьнан доккха хьуьнар бахьанехь дерриге дуьненна а бевзира нохчийн халкъан лаам. Нохчийн халкъан къонахех, турпалхойх цхьаъ вара Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Цундела вуьсур ву иза даима а вайн халкъан иэсехь.\nБексолта, 20 шо, студент:\n- Цкъа а кхерар, озавалар х1ун ду ца хууш, мел халачу муьрехь а б1аьрг-нег1ар тухур доцуш стаг хилла Ахьмад-Хьаьжа. Цо уггаре а лоруш дерг адамехь долу г1иллакх а, къинхетам а, адамалла а хилла. Дала гечдойла цунна, Дала г1азот къобал а дойла. Дала сий дойла цуьнан к1ентан Рамзанан а. Шен ден сийлахь ц1е д1акхехьа ницкъ а, хьекъал а, могашалла а лойла цунна. Дала мукъ лахь, г1оза-маьрша, ирсе дехар ду вай вешан махкахь!\n1усман, 35 шо, хьехархо:\n- Республикин куьйгаллехь ша яьккхинчу йоццачу хенахь Кадыров Ахьмад-Хьаьжас 1аламат дукха г1уллакхаш дира вайн къоман оьздангалла а, литература а, мотт а кхиорехь. 1илманчаш, яздархой, журналисташ цуьнан беза хьеший бара. Иза сих-сиха цхьаьнакхетара цаьрца, лерина ладуг1ура цара дуьйцучуьнга, даима церан дог оьций, далуш долу г1о дой бен д1а ца бохуьйтура. 2003-г1а шо - и санна волу тхьамда вайна ч1ог1а оьшу хан яра иза. Амма цо дуьненчохь йоккхучу хенахь иза дан ларийнарг, иза дан кхиънарг довр дац заманан йохаллехь. Политикехь, 1едалан балхахь, пачхьалкхан г1уллакхашкахь йоккха лар йитина цо. Х1ета къонахчунна цул сийлахь х1ума дац х1окху доккхачу дуьненахь.


Кузаев М. "К1оргера хаарш долу хьехархо" - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nКузаев М. "К1оргера хаарш долу хьехархо"\nРеспубликан реабилитацин Центран учахь суна уллерчу г1анта т1е охьахиира хенара цхьа стаг.\n- Хьо генара веаний? – хаттар дира ас цуьнга.\n- Дера веана-кх Веданан районерчу Махкат1ера, - жоп делира цо. Т1аккха ц1е а йийцира - Тайсумов 1абдул-Бакъи. Цхьацца къамелаш деш, суна билгалделира 1абдул-Бакъи дахарехь дукха гина, даккхий хаарш долуш стаг хилар. Цо шен дахарх лаьцна дийца лиира суна. Сайга дийцинчух цхьадерш «Хьехархо» газетан дешархошна довзийта хьакъ долуш хийтира суна, х1унда аьлча 1абдул-Бакъи шен дахар берашна д1аделла ваьхна стаг ву.\nТайсумов 1абдул-Бакъи вина 1937-чу шарахь Махкат1ехь. Вайнах махках бохучу 1944-чу хьалхарчу классехь хилла иза. Беха некъ бинчул т1аьхьа Киргизе кхаьчна церан доьзал. Совцар нисделла Фрунзенски областан Карабалты районехь. Кхузахь дехаш тайп-тайпана къаьмнаш а хилла. Цигарчу школехь итт класс чекхъяьккхина Даймахка ц1авирзича, 1958-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн хьехархойн институте деша вахна 1абдул-Бакъи. Иза кхиамца чекх а яьккхина, ша винчу юьрта ц1авирзина иза. Ишколе балха а вахана, нохчийн мотт, истори хьоьхуш ши шо даьлча, дешаран декъан заведующи х1оттийра. Оццу хенахь т1ехдика дешарца (заочно) чекхъяьккхира Москвара кхачанан сурсатийн институт. Шозза-кхузза директорш хийцабелла школехь. Шега и дарж кховдийча, реза ца хилла Тайсумов. Иза юкъараллин белхан воккха жигархо хилла, юьртасоветан депутат, партийни организацин секретарь, профсоюзийн меттигерчу комитетан председатель. 1967-чу шарахь Советан 1едалан 50 шо кхачарна лерина Соьлжа-Г1алахь вовшахтоьхначу даздаршкахь нохчийн, оьрсийн меттанаш хьехаран методиках лаьцна доклад йира Тайсумовс. Цунах лаьцна дийца хууш х1ара цхьаъ бен нохчи ца хилла юкъавахана. Цуьнан докладан боккха мах хадош, баркалла а элира. Нохчийчохь т1емаш болчу хенахь хьехархой тоьаш бацара, цундела цхьанхьа д1а ца вахара 1абдул-Бакъи. Иза соавтор а волуш 1илманчас Эсхаджиев Якъуба арахийцира 8-9-чу классашна лерина йолу «Нохчийн меттан синтаксис».\nТоьлашха волчу хьехархочун кхиамаш билгалбохуш сийлаллин грамоташ елла юьртасовето, Веданан партин райкомо, Нохч-Г1алг1айн республикан дешаран министерствас. Совг1аташ дина «За доблестный труд» мидалца, «Отличник народного образования РСФСР» ц1е а елла цунна. Цо 1амийна долу бераш, лаккхара дешаран заведенеш чекхьяьхна, милицин, лоьран, хьехархойн белхаш беш бу. Махлелоран техникум чекхъяьккхина, шен говзаллица дуккха а шерашкахь болх бина ю цуьнан х1усамнана Куржан. Х1инца иза пенсехь ю.\nЙоккхах йолу йо1 Луиза вайн университетан филологически факультет чекхаяьккхина, Дешаран а, 1илманан а министерствехь болх беш ю. Шолг1ачу йо1а Заретас а дешна вайн университетехь, к1ант Сайхан, Турцехь маьхза деша таро хилла, х1инца экономист ву, ткъа шолг1а йо1 Хеда, Соьлжа-Г1алара мехкадаьттан институтан экономически факультет чекхъяьккхина, Россельхозбанкехь болх беш ю. Важа к1ант Аслан Нохчийчохь т1ом болуш Кипре ваханера. Цуьнан таро хилира цигарчу 1аьмаркан университете деша х1отта. Х1инца иза а ц1а веана.\nШен дахаран 44 шо берашна хьоьхуш д1аделла Тайсумов 1абдул-Бакъис. Царах ши шо мог1арера хьехархо волуш, 42 шо дешаран декъан заведующи волуш болх бина цо. 1997-чу шарахь инсульт цамгар кхетта, ишкол д1атаса дийзира цуьнан. Дала маршалла дойла цунна! Воккха велахь а, то а велла, шена дукхабезачу балха х1отта таро хуьлийла оцу к1орггера хаарш а, доккха зеделларг а долчу хьехархочун.


Марсхьокху-бутт 22, 2020\nОппозиционер Навальный Алексей\nlightradar24 сервисан хаамца, комехь волу оппозиционер Навальный Алексей тIехь волу, леррина кечдина Германера даийтина медицинан кема Берлинехь охьадоьсина. Картана тIехь гайтарехь, Тегель аэропортехь охьахаийна борт, Шенефельдехь совца Iалашо хиллашехь.\nШоьтан Iуьйранна пхи сахьт долучу хенахь Омскехь гIаьттира Германи хьажош долу кема. Аэропортера Charite олучу клинике кхачор волуш ву Навальный. Кеман чохь политикаца хилла цуьнан хIусамнана Юлия. Оппозиционер дарбан хIусаме кхаьчначу дийнахь дуьйнна дийцаредора, иза кхечухьа дIавигарх.\nГерманера Омске кхечира Навальный вига догIу кема пIераскан Iуьйранна. Лоьраша дехха тIе ца дуьтура, иза лазартнера дIасаваккхар, цуьнгара хьал тешаме дац бохуш. Политикана дIовш делла аьлла, шеконаш ю Навальныйн гергарчеран а, цуьнан агIончийн а.\nКарладоккху, коррупцица къийсам латточу Фондан (ФБК)куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчохь а воцуш, Омскерчу дарбан хIусаме кхачийра. Твиттерерчу шен агIонехь бина и хаам Фондан пресс-секретаро Ярмыш Кирас. Цо яздарехь, еарин Iуьйранна Томскера Москва юхавогIуш хиллера Навальный. Кеман чохь вон хилла цунна. Оцу бахьанаца лайнер сихонца Омскехь охьа а хаийна, лоьраш тIекхайкхинера цунна.\nНавальныйца цхьана хиллачу Ярмыша хаамбираа, дIовш деллачух тера ду бохуш, лоьрийн шеконаш хиларх. Цунна хетарехь, Навальныйс меллачу чайнах цхьаъ тоьхначух тера ду, хIунда аьлча, Iуьйранна дуьйна цо кхин кхаьллина хIума цахиларна.\n"Медиазонас" билгалдоккхура, Навальный Алексейца цхьана кеман чохь веанчу Томскера вахархочо Лебедев Павла сурт зорбане даккхарх, цу тIехь политик чай молуш ву аэропортерчу "Венская кофейня" кафе чохь. Лебедевс яздарца, кеманахь "чIогIа чохь вон хиллера" Навальныйна, "мохь хьоькхура цо", "халла метта валийра иза" аьалла.


Тумгоев Оьрсийчоьне дIаваларан бахьанаш толлур ду Украинехь\nОьрсийчоьнан ФСБ-н дехарца гIалгIа Тумгоев Тимур дIавалар талла Украинан Инарла прокуратурано комисси кхоьллина. Инарла прокуратуран пресс-секретаро Лысенко Андрейс тIечIагIдина, комисси вовшахтохар, амма шуьйрра комментари официалан дехарца бен лур яц аьлла. Оцу юкъанна, экстрадици еш кехатна куьгъяздина Украинан прокуроран гIовс Енин Евгений шен декхарш кхочушдеш висина хIинца а.\nЖигархоша оцу комисси юкъахь ву аьллачу ГIирмерчу гIезалойн Меджлисан куьйгалхочунна, Лакхарчу Радан депутатна Чубаров Рефатна хууш хIуммаъ дац цу комиссех.\nТумгоевна экстрадици ярна шен куьйгакIелара цхьа а бехке вац аьллера хьалхо Украинан Инарла прокуроро Луценко Юрийс.\nИнтерполехула лоьхуш хиларна, 2016-чу шарахь Истанбулера кеманца Харькове кхаьчначул тIаьхьа дIалецира Тумгоев аэропортехь. ДаIишца воьзна ву бохуш, бехкево иза ФСБ-но, Тумгоевс ша бакъ ца до и.\nШа лаьцначуьра маьршаваьккхинчул тIаьхьа Украинан Малхбалехь сепаратисташна дуьхьал тIемашкахь хилира Тумгоев, шейх Мансуран цIарахчу нохчийн батальонан могIаршахь. Ткъа Украинан прокуратурано бакъ дац иза бохуш, чIагIдора.\nСтохка Гезгамашин-баттахь Инарла прокуратуран сацамца Оьрсийчоьне дIавелира Тумгоев. Цул тIаьхьа масех де даьллачул тIаьхьа прокуратуран гIишлонна хьалха акци дIаяьхьира, Луценко а, Енин а даржах ваккхар тIедожош. Стохка Лахьан-баттахь БуьритIерчу СИЗО кхачийра Тумгоев.


Гена некъ (Туьйра)\nКъегина малх а, хIорд санна сийна, хаза гуш йолу стигал а дIахьулъеш, цхьа барт бича санна, массо а агIор, кIеззигчу ханна тIеттIагулъелира Iаьржа мархаш, шайца шийла догIа а дохьуш. ДIахьаьжча даккхий лаьмнаш, куьг кховдийча тIекхочур дара моьттуш, уллехь дара Беной – Ведана. Юрт чIогIа хаза яра, кхин я юй те иштта хаза юрт аьлла хеташ. ДогIанан тIадамаш эга доладелча, шашега къамел дан йолаелира Маржан, цунах цатам баьлла. Маржанна догIа дан цалаар бахьана дара, кхана сатасале, Iела а, Мадина а лам тIе хьажо дезаш хилар.\nЛаманца Iар-дахар долчу наха, хIора шарахь, бIаьстенца лаьмнашка дажо дIадуьгура шайн даьхни. Маржан ехаш йолу юрт Беной – Ведана а, цара даьхни дажо дуьгуш долу лаьмнаш а вовшех къастош дара доккха хи Хьера - Ахк. ДогIа догIучу хенахь барам боцуш доккха хуьлура иза. Сих-сиха стигала хьалахьожуш, шайн рагIу кIел нуй а хьокхуш: «Йочана дукха чIогIа хилахь, и хи ма доккха догIур ду-кха», – бохуш ойланаш йора Маржана.\nIела вара кханенна шена лома ваха кечам беш, догIа дарах, хих вала веза ша аьлла, ойла ян башха кхетам бацара я Iелин а, я Мадинин а. Уьш хIинца а кегий бара иштта ойланаш ян. Амма кегий бара аьлла, уьш кхоо аьтто болуш яцара нана. ТIом болчу хенахь лазийна, когаш ца лелаш меттахь вара цуьнан хIусумда. Дерриг цIийнан дукъ ша дIакхоьхьуш йолчу Маржанан дан хIума дацара шен жима ши бер лаьмнашка даьхни эцна ца дахийтича. Кханалера тIаьххьара де ду шайн, цул тIаьхьа кхин даьхни тIеоьцур долуш дац, иштта а дукха ду тIеэцна даьхни, аьлла, хабар деънера Маржане тахана Iуьйрана, лаьмнашкахь даьхни дажочу нахера. Цундела яра иза иштта ойлане яьлла. Меттахь волу хIусамда а витина, лаьмнашка ша яха аьтто болуш а яцара иза.\n— Нана, Нана, – аьлла, кIант кхойкхуш а хезна, карара нуй мал а беш, хьалатаьIира Маржан.\nЦунна гира, куьйгаш тIе а, юьхь тIе а сийна сир хьекхна, велакъежаш лаьтта Iела а, цхьана боккхачу тIоьрмиг чу Iежаш а гулдина, цунах шад бан гIерташ йоллу Мадина а. ДогIа деъча, шайн ненан синтем боьхний хиъна долу ши бер догIа дIасецна ала гIертара. Ойлане яхна, шен гIуллакх деш йолчу Маржанна догIа дIатуьйш хаа ца деллера.\n— Нана, догIа дIасецна вайна, – элира Мадинас, Iелел хьалха а иккхина, нанна хьалха диканиг хила лаарна.\n— Вай, саца а ма сецна, – олуш, йоккхаеш, дIахьаьжира берашка Маржан.\nIелина тIехьекхна сир а гина, цунна дов дан иръелла йолу нана, догIа дIасецна гича, цунах кхаъ хилла, дагна кIадъелира. Шен нана елалуш гича кIантана хиира, цо дов дийр доцийла.\n— Ахьа хIунда хьоькхура и сир, ас айса а хьокхур ма дара иза. Сихха дIадаккха иза хьайна тIера, дакъалахь дIадер дац, – элира нанас Iелига, эсала.\nШайн даьхни кхечарах дIа ца эйта хьокхуш дара цара и сир, хIоранна а маIаш тIе.\nЖима делахь а, чIога хьекъале дара ши бер.\nНекъана массо а кечам бира цушимма.\nБуьйса чIогIа екхна, хаза еара. Сатоссучу хенахь Маржана, шайн даьхни а эцна, новкъадаьккхира ши бер. ДогIа дIасацарх кхаъ а хилла, Далла хастам беш, йоккхаеш яра иза тахана. Iела а, Мадина а, генна лам тIе дIа а хьажийна, цIа еара нана, и шиъ могаш-маьрша цIадоьрзург хиларх дегайовхо а йолуш.\n— Новкъадаьккхин ахьа и ши бер? – хаьттира Абус, доккха са а доккхуш (Абу цуьнан хIусамда вара).\nШа меттахь висина хиларе терра, арахь хуьлуш долчунна саготта волуш, дукха хеттарш дора цо даим. Цуьнан хеттаршна собаре жоьпаш дала Iемина яра Маржан. Ша цуьнга дуьйцуш дерг цунна синтем хинболччу агIор дуьйцура цо.\n— Даьккхи. Тахана чIогIа хаза де ду, цундела сагатдан ца оьшу цушинна. Новкъахь кхалла хIума а схьаэцна. Селхана догIа доладелча, чIогIа сахьаьвзина яра со. Цхьадикка, дукха ца догIуш, дIатий иза а. Далла бу хастам, х1ара де вайна иштта хаза даийтарна, – аьлла, къамел дира цо шен хIусамдас шега деллачу хаттарна жоп луш.\nХIусамнанас иштта къамел дича, дог паргIатделира Абун а. Iуьйрана малх схьакхетта баланза хан яра иза.\n— Малх схькхетта де дохделча, суна чIогIа халахуьлу асар дан, цхьажимма асар а дина, схьайогIу со. Ахь х1ума йуурюй? Со беша яхале, охьайиллий хьуна? – хаьттира хIусамнанас.\n—ХIан-хIа, цкъа хIинца башха юург езаш вац со. Цхьажимма салават доккхуш, къулхIанаш а доьшуш Iийр ву со. Хьайн асар а дай схьайола хьо, – жоп делира Абус, дIакхевдина, маьнгин гIевли тIе оьхкина долу шен суьлхьанаш схьа а оьцуш.\nБешахь йийна кхоьш а, хьаьжкIаш а, кхин дуккха а хIума яра. Майбутт чаккхенга гIоьртина хан яра иза. ДогIанаш алсам хуьлура къаьсттана цу хенахь. Цундела сих-сиха догIа хиларе терра, асар алсамдаьлла лаьтташ яра\nцеран беш. Малх бохбеллачу хенахь асар ца далора Маржане. Коьртаца лазар долуш яра иза, цундела йовхо ца ловра цо. Ша асарна етташ йолчу целан бIаьра хьоьжучура хьала ца тоIура иза, и асар даьккхина яла гIерташ.\nТаханлера Iуьйре хаза еанехь а, амма ненан чIогIа сахьаьвзинера лома хьажийначу шен берашна.\nЯа хIума чутесна схьаэцна тIоьрмигаш, новкъадолучу хенахь деза ца хеттехь а, хIинца-м, некъан бохала, дазделлера Iелина а, Мадинина а. Наггахь, охьахуий, са а доIуш, тIаккха хьалаоьккхий, шайн бежанаш гучуьра довлале олий, царна тIаьхьа а кхуьуш, беха некъ бора жимачу шина беро. Хала дара цушинна, амма хало лан Iемина дара и шиъ. Меттахь висна да а волуш, аьтто боцчу доьзалехь кхиаре терра, халоне дирзина дара. Иштта хала некъ беш дIакхечира и шиъ ишхой лаьмнашка.\nЛомахь Iаш болчу наха, кхушиннан жима хиларх тамаша беш, чIогIа беза хьеший бина, Iуналла дира церан. ТIаккха кхушинга са а даIийтина, яа а, мала а елла цIа хьажийра.\nНекъан юьстаха шаьшшинна цIазамаш а лахьош, паргIата некъ бора цушимма. Моьттура, таханенна и шиъ паргIата ду. Цундела самукъане доьлуш, вовшашка забарш а еш догIура.\n— Iела, со ма кIадъелла, – олуш, сецира Мадина, шегара тIоьрмиг охьа а буьллуш.\nХьалхаваьлла воьду Iела сецира, юха а хьожуш.\n— СадоIур ду вайшимма цхьажимма, – элира вашас.\nНекъана юьстахдаьлла, садаIа охьахиира и шиъ. ТIоьрмиг чуьра яа хIума схьа а эцна, паргIатделира ши бер. Бепиг, кIалд а кхоллуш, цу тIе хи а молуш, паргIатдаьлла хиъна Iачу шина беран бIаьрг кхийтира цхьана доккхачу куьйранах а, цунах бедда богIучу кхокханах а. Iела ша волчуьра хьалаиккхина, шокъетташ, тIе цхьа гIаж лестош, куьйра къахко гIертара. УллохIоьттина Iадийна Мадина а лаьттара.\n— Валахьа тохий цу куьйрана, и кхокха цо бийна дIабаккхале, – бохуш, мохь беттара йоIа шен веше.\nКхокха бедда кхушинна юккъе иккхира, Мадинас бохучух ша кхеташ санна. Куьйра, къаьхкина, юхаделира.\nЛаьтта охьабоьжна Iуьллура кхокха, чохь са доцуш санна. Мадина, холчухIоьттина, тIекхийтира цунна:\n— Бала-м ца боллу-те хIара, – олуш.\n— Лазийна бу иза. БIаьргехь оьху цIий ца го хьуна цунна? – олуш, лаьттара лерина хьалаайира Iелас лазийна кхокха.\nЦхьа бIаьрг лазийна бара цуьнан, цу бIаьргах даьлла цIий а дара. Шина беро, чIогIа лерина бIаьргара цIий дIа а даьккхина, тIе куьг хьокхушшехь, саметта беара кхокха. Мацбелла, хьагбелла хила тарло иза аьлла, цунна бепигах даьхна цуьргаш а, цхьажимма тIе хи а малийра бераша.\nВовшийн кар-кара а луш, лерина хьоьстура шина беро и кхокха. Иштта дикка хан дIаяхийтира цушимма.\n— Iела, хьажахьа, догIа дан там бара, ма Iаьржа мархаш ю и стигал дIахьулъеш тIегIоьртина, – элира Мадинас, цIаьххьана бодане а хетта стигала хьалахьаьжча, Iаьржа мархаш а гина.\n— Вайшиъ сихха новкъадала деза. ДогIа дагIахь, хи доккха догIур ду. ТIаккха вайшиъ цу доккхачу тIех дехьадалалур ду бохург бакъ дац, – элира Iелас.\n— Кхокха дIабигий вайшимма? –хаьттира Мадинас шен веше, цунах дог лозуш хиларна.\n— Вайшимма хIара кхокха дIахеца беза, тIома балалой хьаьжа. ТIома ца балалахь, дIабигна кхобур бу, тIома болучу хьоле баллалц.\nЮьстаха лаьтташ бара цхьа боккха чхар. Карахь кхокха а болуш, ведда цу чхар тIе а ваьлла, и дIахийцийра кIанта. Амма кхокха, ша тIома баьлла дIабоьду а моттийтина, дикка генабаьлча, охьабуьйжира.\nIела хьоьжуш лаьтташехь, Мадина тIеедира цунна. Къинхетаме эсала схьаийцира цо и шен кара, букъ тIехула охьа дайн куьг а хьокхуш.\n— ДIабуьгур бу вайшимма иза, – сихха тIевахана шаьшшина тIоьрмиг схьа а оьцуш, элира Iелас.\n— ЧIогIа гIийла гуш бу хIара, вай новкъадовлале хIума кхоллий хьажий со хIокхо? – хаьттира Мадинас шен веше.\n— Мадина, сихлолахь, вайшиъ дуьсур ду догIа дале цу тIай тIе ца кхачахь. ЦIа кхаьчча яор ахь цунна юург, – олуш, сихха дIаволавелира ваша.\nIеле а хьоьжуш, бIаьргаш къарзийна, цунна тIаьхьакхиа гIерташ сихъелла йогIура жима Мадина, каралаьцна кхокха а болуш. Сихделла догIучу шина берана хаалора, даккхий тIадамаш тIеIенаш. Амма вовшашка хIумма а ца олуш, дистхила ца кхеташ бевдда богIура уьш.\nДогIа а чIаг1делира чIогIа буьрса. Буьйса йоьлча санна, Iаржъелира арахь. Шийла тIедоьлхучу догIано дегI лазош санна хетара жимачу йоIана. Юхахьаьжначу вешина гира, Мадина оза а йина, егош.\n— Хьо шелъелла? – хаьттира Iелас, саца а сецна.\n— ЧIогIа шелъелла со, – жоп делира йоIа.\n— Хьажахь, мел сихделча а, ца кхечи-кх вайшиъ цу тIай тIе хIара догIа доладалале. Хьо шелъелла, вайшиъ хIара догIа дIатоьй хьожур ду. Цхьана дитта буха дала деза вайша, – шен йишех къахийтира вешина.\n— Со шелъелча а дац хIума. Вайшимма сихо ца яхь, садовр ду, Iела. ТIаккха вайшиъ, цIа а ца кхочуш, кхузахь кханенга дала тарло. Вайн дадин а, нанин а мел сахьийзар ду тIаккха, – цIахь долчу шен ден, ненан ойла йора Мадинас.\n— Дика ду, – резахилира ваша.\nТIедоьлхучу догIанах дедда догIу ши бер эххар а цу тIай тIе кхечира. Хи доккха догIуш дара. Дагчохь гIеххьа кхерам а болуш, цу тIай йисте хIоьттина лаьттара бераш, дехьадовла ца хIуьттуш.\n– ХIара хи кхин доккха дале, дехьадалалой хьажа деза вайшиъ. Кху хьуьн чохь дисарна кхераме ду, буьйсанна берзалой а, чагIалкхаш а хир ю кхузахь, – элира Iелас, шен йишин куьг къевллина схьа а лоцуш.\nЦхьана куьйга лаьцна тIоьрмиг а болуш, вукху куьйга схьалаьцна шен йишин куьг а долуш, боккхачу кхерамца, вегош, цу тIай тIе ког баьккхира Iелас. Шен вешица хилча, хIумма хир дац шена аьлла дог тешна, башха кхерам шеца боцуш йогIуш йолу Мадина, кхераелла, юхаиккхира, тIай ластош хи доккха дан доладелча. Кхераделча, юхадаьлла сецна а ца Iаш, мелла а цу тIех дехьадала гIертара жима ши бер. ХьалатаьIча, догIано юьхь лазош, охьатаьIча, хьалхара некъ ца гуш, ницкъ хиллера цушинна.\nЭххар делира Мадина а, Iела а, доккхачу тIех сехьа. ТIедоьлху догIа кхин лагI-м ца деллера. Бода а чIагIбелира арахь. Цхьа геннахь къегаш чиркх гира Iелина.\n— Вайшиъ-м юьрта кхочуш ду моьтту суна, – элира вашас, жимма дог паргIатдаьлча санна а хеташ.\nВашас бохург хIун ду-те аьлла, дIахьаьжначу жимачу йоIана а гира цхьа гIийла къегаш чиркх. Цунах шен бIаьрг кхетча, жимма кхерам дIабелира цуьнан дагчуьра, тIаккха шен вешин куьг дIа а хоьцуш, догIано месашна тIелатийна йовлакх нисдан юьйлира Мадина.\nЦхьана агIор схьахезара гIийла угIуш чагIалкхаш а, амма хьалха санна кхоьруш дацара ши бер. Юьрта юккъе а кхаьчна догIура и шиъ.\n— Iела, вайшиъ цIа кхочуш ма ду. Хьен хIунда делла бохуш, дов дарна кхоьруш ю со нанас, – элира Мадинас шен веше. Кхерам дIабаьлча, нанас дендолу дов дагадеанера цунна.\nИзза ойла еш вогIуш волчу Iелас жоп делира:\n— Со а ма ву цуьнан ойла еш.\nИштта, вовшашка къамелаш а деш, цIа кхечира жима ши бер. Доккхачу коьрталех а хьаьрчина, лохачу гIант тIе хиъна Iаш йолу Маржан, лерехь мохь тоьхча санна хетта хьалаиккхира, уьйтIа догIу бераш гича.\nКхин цхьа а дош ца олуш, уьш маракъевлира цо. Хьен хIунда делла бохуш нана девне ца яьлча, Мадинина дагадеара, шен четара кхокха гахь-м дов дийр ду нанас аьлла. Шен ма-хуьллу и гучу ца балийта гIертара иза, амма нана кхийтира, цунна цхьа хIума хиллий.\n— Мадина, хьо кхоьруш ю ас довдарна? – хаьттира нанас.\n— Нана, – олуш, цхьана куьйга маракъевлира цо Маржан.\nАмма кхин цхьа а дош ала ца хIуттура иза. Корта охьа а оллийна цхьа бехк баьлча санна Iара Мадина. Iела а ца хIуттура цхьа а дош ала.\nМаржан кхийтира, четахь лачкъийна цхьа хIума юй. ЙоьIан жима куьг схьа а лаьцна, эсала хьаьжира нана, цо шех лечкъош ерг хIун ю. Хаба а хебна, четахь Iаш жима кхокха гира цунна, шен шелделлачу жимачу куьйга Мадинас маракъевлина.\n— Вай, Мадина, дадина ма хазахетар ду хIара кхокха гича, – элира нанас.\nЙоI, там хилла, елакъежира.Къинхетам тIехбаьлла, елхар иккхира нене. Амма, ца йоьлхуш, къурд бина, ела а елла, куьйгаш лаьцна чудигира цо догIано дашийна, шелделла бераш.\nIаьржа, йочане елахь а, тховсалера буьйса чIогIа самукъане, паргIата хетара Маржанна а, цуьнан хIусамдена а.\nШайн дадин кара жима кхокха охьа а биллина, шаьшшиъ юххе а хиъна, ша-ша дийца гIерташ, вовшийн юкъа а гIерташ, дуьйцура Iелас, Мадинас шаьшшимма лелийнарг.\nДас-нанас, самукъадолуш, лерина ладоьгIура берашка.\n#нохчийнмотт #туьйрнаш #чеченскийязык #стела1ад #стихаш #бераш


Зарратах дийцарш дика дIадоьлху\nКхин а цхьана денна дIадахдина Швейцарерчу Лозаннехь зарратан хьокъехь ялх пачхьалкхо ГIажарийчоьнца хьош долу дийцарш. «Прогресс ю къамелашкахь, делегацеш кхаарелц совца мега дийцарш дерзош», - элира шинарийн сарахь Iамеркан Пачхьалкхан департаментан пресс-секретара ХIарф Марис.\n«Диалог дикачу хоршахь йоьду, дийцарш дерзош хан яйа а мегар ду» - бохура КIайчу ЦIийнан векало Эрнест Джоша. ТехIерано зарратан герз кхоллар а дуьтуш, дуьнено ша тоьхна латтаен экономикан эмбарго мал а еш дIахьочу дийцарийн чаккхе гучуер ю Мангал-бутт бовш.\nОфициалехь боцчу хаамаша гайтарехь, бертахошна жоьпаш каро деза кхаа хаттарна: маца, муьлхачу кепашкахь бакъо юьсу ГIажарийчоьнна заррат талла, мел сиха юхайохур ю цунна тоьхна лаьтта санкцеш, ТехIерано барт бохабахь, муха меттахIиттор ю дуьнено эмбарго. Хууш дац, талламашбеш ТехIерано гулдинчу уранах хIун хир ду а. Амма Iамеркан Штаташа хаийтина и хаттар а шена могIарчех доцийла.


"Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машана" кхерамаш тийсина Исаевн а, Магамадовн а гергарчара\nКху деношкахь полисхоша лаьцна вигинера Исаевн а, Магамадовн а цIийнах волу ткъех стаг, цу шиннан да-нана долу меттиг йицийта Iалашонца. ЛГБТ-жигархойн информацица, буьйса юккъе яхначу заманчохь маьршабаьхна хиллера лецнарш.\nУьш полисхоша дIабигина аьлла, даьржинчул тIаьхьа "Грозный" телехьожийлан инстаграмерчу агIоне хIоттийначу видео тIехь Исаевн а, Магамадовн а гергарчара дIахьедора, шайн ши кIант гIаттамхошца уьйрашкахь хилла бохучу талламхошка цхьана кепара претензеш яц шайн бохуш. Амма цара бехкаш дехкира, бакъоларъярхоша а, зорбанчаша а гейш бара уьш бохуш, кегийрхой "бехбарна".\n"Яржийначу видео тIехь волчу цхьана стага боху бакъоларъярхошка: "Оха хIуъа а дийр ду, зулам а цхьана, шу совцорхьама", ишта кхийкхадо неIалташ а", - дIахьедина ЛГБТ-машано".\nШина кIентан нана Магамадова Зараъ тешна ю, кхерамаш а тийсина, видео цаьрга язъяйтина ю аьлла.\n"Телехьожийлехула эхьаца хIост доккхуш Iедал ду Нохчийчохь. Со тешна ю, кхера а бина, дайтина къамел ду иза аьлла", - далийна ненан дешнаш "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано".


ЦIен ЖIар - Къилбаседа Кавказ: декхар кхочушдина\nКхушара ца еана Дуьненаюкъара ЦIен ЖIар Кавказе. Биъ бутт бу цо цигара шен тIаьххьара офис дIакъевлина. Стенна нисделира ишта, муха бирзина регионехь 26 шарахь бина болх? Цунах лаьцна дуьйцу ЦIен ЖIаран Оьрсийчуьрчу декъан пресс-гIоьнчаллин белхахочо Бальзамова Галинас.\n- 1992-чу шарахь, хIирийн-гIалгIайн конфликтца доьзна болийра оха болх Къилбаседа Кавказехь. Бохам хиллачарна гIодора, байна нах лохура. Хенан йохалла офисаш ехкира цигарчу массо а мехкашкахь. 26 шера чохь гIодина ши миллион вахархочунна.\nЯккхий программаш юкъаехира оха Нохчийчохь тIемаш лаьттачу заманашкахь. Юкъарло лелийра оха хIетахь Оьрсийчоьнан ЦIен ЖIараца – дукхахболучарна ца хаьа изий, тхой вовшашца йоьзна а йоцуш, ши хьукмат юйла.\n90-чу шерашкахь дарбанаш дора наханна, дарбан хIусамашна гIо латтадора – молханаш, лоьрашца тренингаш. Наханна кхача боькъура, чохь ца хилча цадолург лора оха. 1997-чу шарахь хи латтийра Соьлж-ГIалин бахархошна, тхешан резервуараш хIиттайора, молу хи кхоьхьура. ШолгIа тIом Нохчийчохь иккхича, цигахь а, гонахарчу республикашкахь а бепиг доттура, мехаза дIасадоькъура наханна.\n- Шаьш кхочушйинчу уггаре яккхийчу проектех лаций алахь.\n- ТIом боьрзучу баьлча, я бирзича, журналисташ дIабоьлху оцу кризис иккхинчу меттера, нах тидамза буьту Iедало а. Ткъа шаьш-шайггара метахIуьттуш ма даций дохийна цIенош. Ца карорш лоьху гергарчара шайн байна нах. Гатто хIутту тIом бирзича. Тхо бахархошца дуьсу оцу муьрехь. ГIо до наханна дахар битаме далош, меттахIоттош. Микроэкономика кхуллу царна гонах.\nНохчийчохь оха накъосталла дора тIехь майрош боцуш, берашца бисинчу зударшна.\nТхан белхахоша бизнес-план хIоттош гIодора шен гIуллакх дIадоло дагадеанчунна, аьтто бора оьшу гIирс эца. Ярташкарчу наха шайна зIакардаьхни я бежна эцар доьхура. ХIуманаш тега хууш болу зударий а богIура тхуна тIе. Цкъа цхьана юьртарчу зудчунна бераш школе дахийта кечдира оха, цунна шена совгIатна чарх а елира. Ткъа и зуда хиллера вуно дика хIуманаш тега хууш, болх цо боллошшехь бевлира цунна клиенташ. РогIерчу шарахь шен бераш ша даьккхинчу ахчанца школе хьовсийра оцу зудчо.\nКхин цхьа доьзал а дагахь лаьтта суна. Да дечкапхьар вара. ТIамо ши ког боцуш витинера иза. Цо шен цхьана цIаьлга чохь дечках гIуллакхаш дан долийнера, амма бацара оьшу гIирс. Оха ийцира цунна иза. Цул тIаьхьа итт шо даьллера, тхуна и стаг виц а веллера. Тхан цхьа белхахо, нохчех вара иза, туькана ваханера шен хIусаме текх эца, оцу туьканахь гина цунна и оха гIодина хилла зIаьIапхо- дечигпхьар. Бизнес шор а елла, тоьлла совдегархо а волуш, дIахIоьттинера иза – тхан белхахо текх эца ваханчу туьканан да хиллера и стаг! И санна йолу истореш дукха ю тхан.\n- 1996-чу шарахь арахьара тIебаьхкина лоьраш, шун 6 накъост, вийра дарбан цIийнехь. Муха дара шуна оцу хьелашкахь болх бан?\n- Оцу бохамо вуно боккха тIеIаткъам бира. Тхуна бина а ца Iийра, чIогIа халчухIиттина бара Жимчу АтагIара бахахой, церан хьеший ма барий и лоьраш. Цул тIаьхьа Европера, Iамеркара медикаш дIабахара, арахьарчу тхан коллегаша ханна сацийра шайн болх. Юхабаьхкира, тIехIиттийна хаш а долуш, амма лоьрийн амалехь дац шайна гонах герзахой а баьхна болх бар. Амма 2012-чу шарахь бен мукъа ца девлира тхо тхаьш лардечу герзахойх. Зулам диначеран Iалашо кхеташ яра – лоьраш кIезиг мел хуьлу а, кIезиг нахана гIодало ЦIечу ЖIаре.\n-Хьо хьуо маца хилира Кавказехь дуьххьара?\n- 2010-чу шарахь яхара со Нохчийчу. ТIеман ларш гур ю моьттура сайна. Амма Соьлжа-ГIала гича, коллегаша бовхачу безамца тIеэцча, едира соьгара шийла ойла. Кхин бу Кавказера нах. Цхьа шатайпа, тIекаре ду адам, Москох санна бекъа бац нах къамелца. Цара, массара а санна, шайга-шайга кхойкхура хьошалгIа, суна тайра и мохк, делахь а хаа дезаш дара суо хьошалгIахь юйла.\n- Аш Нохчийчохь болх бечу заманахь Iедалца муха яра шун юкъаметтигаш?\n- Iедало магийча бен дац цхьаьнхьа болх бойла. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллица бина барт бу Дуьненаюкъарчу ЦIен ЖIаран. Цундела карабо мотт бухарчу хьаькамашца. Церан гIоьнца къа а хьоьгу тхан белхахоша.\n- Гуманитаран гIо лечкъадора хIетахь, дуьйцу хийлачо. Шуна хаалорий ишта меттигаш?\n- Хила тарло иштаниг миччанхьа а. Оха массо а кепашца кхетабора нах, хоуьйтура тхаьш хIун, хьанна, муха дIасайоькъу.


Эрна ду Кадыровца къийсар?\nОьрсийчоь -- Путин Владимир а (аьтто), Кадыров Рамзан а. Москох.\nКадыров Рамзана ша Нохчийчохь меттигерчу Iедалшна а цахууш нах лоцуш операцеш йойтур яц аларна реза бац Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн куьйгалхой. Нохчийчоьнан куьйгалхо оьгIазвахийтинарг ду Ставрополера баьхкинчу полисхоша Соьлж-ГIалахь меттигера вахархо вер. Кадыров Оьрсийчоьнна дуьхьал ваьлча санна сурт хIиттош бу оьрсийн зорбанан гIирсаш.\nХилларг иштта ду. Кху Охан-беттан 19-чу дийнахь Соьлж-ГIалахь Ставропол махкара полисхоша вийра нохчийн бизнесхо Дадаев Джамбулат. Шайна тIе машен тоха гIоьртича герз туьйхира шаьш бохуш чIагIдо цара. Дадаев федералан лехамашкахь хилла хилар а хьехадо полисхоша.\nЦхьаболчу хаамашца, Дадаев Джамбулата герз тоьхна хилла Дагестанехь дехачу цхьана къомах волчу бинзнесхочунна.\n2000-чу шерашкахь хилларг дIадаьлла. Цхьанна нохчи лаца лиинера аьлла иза лацар а, вер а кхин дIа хир дац, бохуш вара Кадыров Рамзан.\nШолагIчу дийнахь Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло харц дира Кадыровн дешнаш. Цо дийцарехь, Ставрополерчу полисхоша аьлла хилла шаьш стаг лаца дохку аьлла Нохчийчура бехктакхаман талламан урхалле.\nИ бахьана долуш мегар долуш дац Нохчийчоьнан кьуйгалхочо дина долу, цу республоикехь леррина операци дIахьош болчу кхечу регионашкарчу низамашлардон органашкарчу белхахошна герз тоха бакъо луш долу, дIахьедар аьлла ду Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло динчу дIахьедарна тIехь.\nОццу дийнахь Кадыров Рамзана шен дIахьедар дира Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бина хаам харц бу аьлла. Шайна билггал хууш ду Ставрополера полисхой Нохчийчохь и операци дIаяхьа бохкуш хиларх лаьцна хууш цахиллий аьлла ду цо динчу дIахьедарна тIехь.\nКадыровн омрица Оьрсийчоьнан талламан комитетан Нохчийчохь йолчу урхалло бехктакхаман гIуллакх схьаддилира 43 шо долу Дадаев Джамбулат верна бехке болчу Ставрополерчу полисхошна дуьхьал. Уьш чубохка мегаш бара, 10 шаре кхаччалц хенаш а тоьхна.\nИ бахьана долуш Оьрсийчура хаамийн гIирсаша яздора Дадаев Джамбулат Кадыровн гергара стаг хила мега, я Нохчийчура полицин белхахо хила мега бохуш. Амма маситта шарахь Маршо Радион Къилбаседа Кавказехь корреспондент хиллачу Чабаев Лемина вевзаш вара Дадаев Джабулат. Цо дуьйцу шен дуьххьара иза вовзар муха нисделира.\nОхан-беттан 24-чу дийнахь Талламан комитетан куьйгалхочо Бастрыкин Александр дIакъевлира Ставрополерчу полисхошна дуьхьал Нохчийчохь схьадиллина бехктакхаман гIуллакх. Цунна ша реза цахилар дIахаийтира шен Инстаграммерчу агIонна тIехь Кадыров Рамзана.\nОхан-беттан 25-чу дийнахь Оьрсийчоьнан талламан комитетан Къилбаседа Кавказан федералан гонехула йолчу урхалло таллам болийна Соьлж-гIалахь хилларг хьокъехь – цу тайпа таллам беш Iедал ду бехктакхаман гIуллакх схьаделлале.\nЦу хеннахь Охан-беттан 26-чу дийнахь РЕН-ТВ телеканало зорбане яьккхина Дадаевс тапча тухуш Ставрополехь яккхина ю аьлла йолу видео.\nГарехь, Ставрополера полисхой а, царна тIехIиттина болу нах а гайта гIерташ бу шаьш вийна стаг зуламхо хилла хилар.\nПолитологана Малашенко Алексейна хетарехь, Кадыровна хIумма а далур дац Оьрсийчура ницкъаллийн структурийн куьйгалхошка, цунна тIехIоьттина Путин Владимир хиларна.\nМалашенко Алексей: "Путинан а, Кадыровн а юкъаметтигаш доьзалехь йолу юкъаметтигаш санна ю. Цу юкъаметтигийн барамал тIехдолург – конституци а, низамаш а, иза цхьанне а бала болуш хIума дац. ХIунда аьлча федералан центран а, Нохчийчоьнан а юкъаметтигаш низамийн системехь нисйина яц. Церан бухехь ю Путинан а, Кадыровн а юкъаметтигаш.\nДера ницкъаллин структурийн куьйгалхоша шаьш реза цахилар а гайтира, емал а дира Кадыровс дуьйцург. Амма, цкъа делахь, уьш ойла еш дукха а Iийра, шаьш ала дезарг муха хила деза аьлла дага а бевлира уьш, кхеташ ду хьаьнца. Амма, ма-дарра аьлча, цо (Кадыровс) юха а гайтира ницкъаллин структурийн куьйгалхошка цадалург шега далур хилар".\nКхин цхьа хIума а ду. Кадыров Рамзанна хетарехь, Ставрополерчу полисхойн цхьа а бакъо цахилла Соьлж-ГIалахь стаг дIалоцуш операци дIаяхьа. Цо дийцарехь, Дадаевгахь цхьа а тапча цахилла, герз ма тохалаш бохуш мохь бетташ а хилла иза.\nЭрна ду Кадыровца кIийсар\nДадаев Жамболат вер Iаьткъина нохчашна\nШегара дарж, эшахь, ша охьадуьллур ду боху Кадыровс\nШен бахаман барам бовзийтина Кадыровс


ХIокху шарахь дешна бовлуш болчу кегийрхошкара цо итт-итт бIе туьманаш даьхна. Дийцарехь, хьехархочо республикан хьашташна оьшу бохуш лехьийна ахчанаш.\nХала балийца шаьш дешна бевлча, республикан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане деканах лаьцна хаам бина студенташа. Цуьнан мобилан телефонан ноьмар а хиина, цу т1е СМС яхьийтина цара, шайгара ахчанаш доху, аьлла.\nВукхо, шен амалехь, дукха сиха терго йина гIуллакхан. Шега и хаам ма-кхаьччинехь, вице-премьер Тумхаджиев Iиса тIе а кхайкхина, цунна тIедожийна оцу гIуллакхан таллам бар. Меттигерчу телевизионехь а гайтира Кадыров Рамзанан къамелан кийсак.\nКадыровн цIе а йохуш, цхьацца бозбунчаллийца шайн гIуллакхаш дан гIертарш дуьххьара бовлуш бац\n"СМС-ка яийтина, пединститутера выпускникаш бу. Шайн декан Муцаева Яха ю. Шайгара цо, массо а выпускникашкара, итт-итт бIе туьма деза фондана, бохуш, ахчанаш даьхна, аьлла. И зуда схьаялийна ю. Цо ша и ахча баккъала а лахьийна а боху. Иза республика меттахIотторхьама лахьийна шаьш, боху.\nТахана чоьхьарчу гIуллакхийн министр а, дешаран министр а, кхуьй а ректор а, шаберш вовшах а тохий, таллам бе. Нагахь санна студенташа а, выпускникаша а ахча делла-кх фондана республика меттахIотто, иза талла деза. Вай мелхо а гIо дан дезаш ду студенташна.\nАхь даьккхирий ахча фондана? -- Фондана ца даьккхира, республика меттах1отто, аьлла, даьккхира. -- Хьан даккха аьлла иза? -- Оха массара а даьккхина иза, боху цо. -- Массангара даьккхина ахь иза? -- 43 студентера даьккхина. …Оцу ахчанах хIун меттахIотталур ду? Шен кисана даьккхина цо иза. Муьлхачу штабана тIеяхна иза?.."\nКадыровн цIе а йохуш, цхьацца бозбунчаллийца шайн гIуллакхаш дан гIертарш дуьххьара бовлуш бац. Iедалан балхарчу цхьаболчу наха аьрзанаш дора, шайн хIора алапана тIера ахчанаш кассехь дуьтуш ду, бохуш. И гIуллакх а, схьахетарехь, хууш долчух тера дац республикан куьйгалхочунна.\nТахана, схьахетарехь, Нохчийчохь студенташ бу шайна тIехь е харцо ловр йоцчех.\nДукха хан йоццуш, Кадыров Рамзанан йиша Зарган ю ша, аьлла, Шелковски кIоштарчу полицин хьаькаме телефон а тоьхна, цуьнга шен куьйга кIелара цхьа белхахо дIаваккхар дехна цхьана зудчо. И гIуллакх талла долийча гучудаьлла, шеца къаьстинчу майрачунна цу тайпа хIуьттаре еш меттигера яхархо хиллийла. И зуда а гайтира меттигерчу телевизионехь. Цо доллучух а мукIарло дира, корта а хьевзина дина хIума дара ша иза, бохуш, бехказа юьйлура зуда.\nЖимма хьалхо Кадыров Рамзанан озаца къамел деш волу ши-кхо стаг а лаьцнера. Цара а, цхьацца Iедалан куьйгалхошка телефонаш а етташ, ахчанаш даьхнера, шайна белхан меттигаш а нисйинера.\nТахана, схьахетарехь, Нохчийчохь студенташ бу шайна тIехь е харцо ловр йоцчех. Масех де хьалха цара университетна хьалхахь дуьхьалонан акци дIаяьхьира, хинйолчу экзаменийн кеп хийца мега, аьлла, шайна хезча. «Ректора, ректора» -- бохуш, маьхьарий а диттина, проректор чуьра ара а ваьккхина, цуьнга майрра къамел дира цара, шайна хетарг парггIат дIа а олуш. Экзаменийн кеп ца хуьйцуш йитира оцу бахьанийца.\nНохчийчохь тахана нах Iехорах луьра жоп доьхуш делахь а, оцу кепара атта ахча доккху нах кхачош бац. Масал а ца хуьлу царна шаьш санначарна махкахь деш лаьтта таIзарш.


Берлинехь теракт дарна бехкевен Тунисера схьаваьлла Амри Анис Iамеркан къайлахчу сервисашна вевзаш ву, исламхошца йолу зIенаш бахьанехь, аьлла хаамбо The New York Times газетано. Оцу хьостано дийцарца, интернетехь Амрис лехна бомба яран хьехам.\nИштта цо пайдаоьцуш хилла шифр-йозанех «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобанашца зIе латтон. Цул совнаха, кеманахь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн дозанашна тIехбовлар дихкинчу нехан тептарехь хилла Амри.\nТунисхо ДаIишхошца уьйрашкахь хилар хууш хилла немцойн сервисашна а. ВорхI шо хьалха Тунисера схьаваьллачу Амрис 4 шо даьккхина Италерчу набахтехь. Шо хьалха Германе схьататтабеллачу мухIажиршца кхаьчна иза Германи. ТховкIело яларна дуьхьало йира цунна Iедало, амма цуьнан карахь официалан кехат цахиларна висинера иза оцу пачхьалкхехь.\nГерманин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин хаамашца, Амри Анисан 8 харц паспорт хилла. Оршотдийнахь Керлачу шарна хIоттийначу базарахь гулделлачу адамашна юккъе кир лелон машен хаьхкина 12 стаг вийна цо, 48 чевнаш йина. «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобано шена тIелаьцна зулам.


Стенгахь ву Бакаев? Вуно хазачу Германехь я...?\nНохчийчохь вайна Бакаев Зеламха Германехь гучуваьлла аьлла, хаам баржийна Нохчийчуьрчу телевизионехь. Бахнчу беттан 8-чохь Соьлжа-гIалахь, цхьаццаболчу хаамаша чIагIдарехь, тIеман духар доьхначу наха лаьцначул тIаьхьа, лар йоцуш вайна ларалуш ву и 25 шо долу кIант.\nИза гойтуш шиъ йоца видео яьржина, цкъа хьалха Ютюб канал тIехь, цу тIера и шиъ схьа а эцна, Бакаев ша шен лаамца Малхбузе дIа а вахана, шен сакъоьруш лелаш хиларан тоьшалла санна гайтина Грозный телеканало.\nВидеоклип тIехь гуш ву ша Бакаев, совтIехьчу кепехь ша самукъадаьлла хилар гайта гIерташ. Ислам бохучу цхьана кIанте дечха дIаяздинчу къамелехь цо боху, ша Марсхьокху - бутт юкъебаьлча дуьйна Германехь а ву, цигахь вуно хаза а ду.\nМоскохахь, Нохчийчохь дан хIуммаъ дац, кхуза схьавола, кхузарниг дош ду бохучу хьесапехь къамел до Бакаевс оьрсийн маттахь. Цуьнан накъосто, - цо цунах „Рус“ олуш хеза – Бакаевс къамел дечу хенахь телефонан камера мелла а иза чохь волчу петарехь хьовзайо, цу чуьра хьал гойтуш. Ша Бакаев хелха а сетташ воьдий, жимчу стоьлана хьалха лаьттачу диван тIе охьалахло, кальян олуш йолу кIур узург бага а уллуш.\nБакаев Зеламха дийна хиларца доьзна хазхетар дижинчул тIаьхьа цу видеон талламаш бу социалан машанашкахь бIеннаша наха беш. Цхьа могIа хаттарш а ду цу видеогайтамийн хьокъехь кхолладелла, и шиъ йоца клип янне а Германехь яьккхина юй-те бохучунах шеконаш кхуллуш йолу.\nУггаре а хьалха шена тIе тидам бохуьйтуш ду, и клипаш интернете ехкина волу Лебедев Артеман кхин цхьа а видео ютюбехь ца хилар. Лерина Бакаев гайтархьама схьайиллинчух тера ду цу стага я цу цIарна тIехьа лаьттачара и оьрсийчун цIарах йолу аккаунт.\nХьахо догIу иштта, Бакаевн стоьла тIехь Ред Буллна уллохь лаьтташ йолу Драйв олуш йолу энергетикаш Оьрсийчохь еш хилар. И малар Германехь я Австрехь духкуш а, лелош а дац, ур-атталла немцойн махкарчу оьрсийн туьканашкахь а ца хуьлу иза. Оьрсийчохь "ПепсиКо Холдингс" фирмано Москохана уллорчу Солнечногорский кIоштахь Шерризон олучу маьрша махбаран зонехь душ ду и Драйв.\nИштта социалан машанашкахь шайн талламаш дIахьочу тергамхойн шеконаш кхоллаелла Бакаев чохь Iачу петаран кораш таьIна -сирачу корах ухкучу кIаденашца цхьа а арахьара серло чу ца кхочучу кепара дIакъевлина хIунда ду бохучун хьокъехь.\nИштта цхьаццаболчу журналисташа а, тергамхоша а тидам бина Бакаев чохь волчу петарчуьра мебал а Оьрсийчохь я, Нохчийчохь а лелочарех тера хилар, европахойн хIусамашкахь хуьлчул а. Медиазона сайтерчу журналисташа чIагIдарехь, „Нова 140“ цIе йолчу диван тIехь Iаш ву Бакаев, Москохарчу мебалан фабрикехь йинчу, ткъа цунна уллохь лаьтташ долу техкаш долу кресло „Вега“ цIе йолуш ду, Боровичи гIаларчу „Элегия“ фабрикехь дина а ду иза.\nБакаев чохь волчу петаран интерьер Европерчух тера ца хилар тIечIагIдо Маршо Радиоца къамелехь Австрехь вехачу Исханов Хьусейна а.\nИсханов: „Цигахь интерьере хьаьжча а, цу чохь кхозучу кондиционера хьаьжча а гуш ду, иза дерриге а кху Европерчу стандарташца цхьаьнайогIуш ца хилар. ХIинца и кондиционер схьаэцча, кхузахь и тайпа кондиционераш хуьлуш яц. Кхузахь ерш кхечу керлачу системаца йина хуьлу уьш. Я дукхахчу хьолехь нехан чохь уьш хуьлуш а яц, климат кхузахь башха довха ца хиларна. Цхьа кхин сурт ду цу видео тIехь гушдерг“.\nИсханов Хьусейна ма-аллара, Бакаевн Германехь ю бохучу петаран пенах кхозуш йолу кондиционер Европерчу хIусамашкахь карон хала ду. Германерчу наггахьчу бахархоша шайн чохь кондиционер хIоттош хилахь а, иза лаьтта охьа а хIоттайой, корехула я неIарехула хIаваан циркуляци яйта арабоккхуш пластикан пхьош а болуш, гIирс хуьлу.\nДелахь а, и ягарйина йолу шеконаш цкъачунна шеконаш а хилла юьсу, Бакаев билгал Германехь ву я вац чIагIдан йиш йолу тоьшаллаш кароллалца.\nИ кIант Германехь велахь, иза цигахь тховкIело а ехна кхаьйний-теша бохург къасторхьама Маршо Радио телефонехула зIене елира Нюрнберг гIаларчу немцойн кхечу махкашкарчу мухIажаршна тховкIелонаш яларан хьукматца.\nЦу хьукматан прессица болх баран декъан векало Псае Натальяс Маршо Радионе цхьанна а тховкIело ехначу адамах йолу долара информаци яржон бакъо яц элира Германин низамашца.\nИ санна йолу информаци, цо дийцарехь, даккхийчу бахьанашца полисхошна бен хаа йиш йолуш яц .


Эльдерханова Зайнап. Швейцарех дагалецамаш (2 дакъа)\nЭльдерханова Зайнап. Швейцарех дагалецамаш\nЖима пачхьалкх ю Швейцари. Иза 23 кIоштах (кантон олу цара) лаьтташ ю. ХIора кантонан шен байракх, герб, конституци ю. Швейцарин вериг вахархо 7 млн.стаг ву.\n(Цхьана Москва гIалахь а ву 15 млн. стаг). ЧIогIа бертахь беха кхузахь тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш.\nЦхьабосса бакъонаш йолуш пачхьалкхан бакъо йолу 4 мотт бу кхухахь адамашна юкъахь лелаш. Масала, немцойн мотт буьйцурш 65 процент бу, французийн мотт – 18 процент, италахойн мотт – 10 процент, юха реторомански мотт бу, ткъа иза хууш верг I процент адам бен дац. Кхузахь, вайн къоманна, ойла ян лаахь, дика масал хир долуш хIума лайна а, ловш а ду шуна, Швейцарин бух биллина долу къам! Иза дера ду цигарчу наха, шайн реторомански мотт буьйцуш ца хиларна, юккъера дIабовш хилар.\nТахана, сила йолчу Швейцарехь 70 эзар стаг бен вац шайн мотт хууш! Цундела, шайн синкхетам хиларна, цара 1863-чу шарахь шайн мотт Iалашбарна гIоьнна кхоьллина ю «Реторомански юкъаралла», юха 1919-чу шарахь «Реторомански лига», ткъа 1938-чу шарахь дуьйна, швейцарцаша шайн къоман мотт, пачхьалкхан статус йоккхуш хьалха теттина. (Хьекъал долчара шайн хеннахь тIеоьцу хьакъ боллу сацам...).\nТранспортан гIуллакх, кхин дика хуьлийла доцуш, нисдина ду кхузахь. Швейцарехь санна шен хенаца нийса лелаш транспорт хир яц дуьненчохь цхьанхьа а. Билета тIехь Цюрих гIалара церан коьртачу шахьаре Берн гIала чу кхочу поезд (I сахьт некъ), нагахь санна 6I-чу миноте бахбеллехь, некъаца боьдуш тIом бацахь, хьелойла дац. Машенаш механа юхалург а ло цигахь.\n21 шо хан кхаьчна хила веза аренде машен оьцург. Ткъа 6 адамал сов адам чухоьуш йолу транспорт эца луург, транспортехь 25 шарахь болх бина, зеделларг хила дезаш ву!\nВай цIахь санна, цхьа а бакъо ца къестош, говр-ворданаш санна чучча хоьхкуш яц машенаш. Некъан бохамаш бац ала мегар ду цигахь, нагахь санна машен йоьхна, гIо оьшуш висахь, я ламанан некъашца, я гIалана юьстаха, хIора 10 км юккъанна боьгIна баьццара жима бIогIам хуьлу шена тIехь «SOS» аьлла йоза долуш. Цунна тIера зIе тоьхча, орца догIу, цо ша схьаолу хьо висина, лаьтташ йолу метр. Бахь а, маха бов цигахь, адам – цкъа а!\n(я пассажирийн а, я водителийн а). Амма и закон дохийнехь хьол хьалха цIа кхочу гIуда кхайкхийна полицера квитанцеш. Урамашкахь цIеххьана (90 градус) йолуш голатухийла нислахь, цигахь доккха куьзга хуьлу тоьхна, дуьхь-дуьхьал йогIу машенаш вовшийн гайта аьттонна.\nНоябрь баттахь Швейцарин аренаш аьхка санна го. Иштта, оцу деношкахь церан Риги олучу 3 км. лакхахь болчу ломан курорте дахара тхо. Л.Н. Толстойс шен «Люцерн» цIе йолчу произведенехь хьахийна а ю и исбаьхьа хаза меттиг. Машенаш лаха чохь юьтуш, трамвайца лаьттара хьала 3 км. ирхнехьа некъ бира оха. Эццахь а хаалора цара адамийн терго яр лерина хилар.\nТхан трамвайн некъан кхоъ рельс яра. Юккъера рельс шеца магнит долуш яра. Хьанна хаьа, цхьа бохам нислахь, бIостанехьа инерцица чухьаьдда трамвай сацон езахь, оьшуш ю аьлла йина яра кхоалгIа рельс. Иштта сайна ма-дарра хиъча ас забар йира сайн доттагIaшка: «Шун махках леш верг, хIун новкъа хуьлий леш хуьлу техьа?» - аьлла.\nСамукъадаьлла, бийлира сох сан накъостий. Цундела, швейцарцаш чIогIа дозалла до шайн махках, уьш даггара муьтIахь бу шайн Iедална а, конституцина а. Юьртарчу нехан беша юккъехь а дIатоьхна шайн пачхьалкхан байракх яйна суна церан. Ткъа урамехь диттан гIаш санна байракхаш хуьлу лесташ.\nВайна дика евзаш йолу «Красный Крест», «ЦIен ЖIар» цIе йолу организаци Швейцарехь 1863-чу шарахь Женева гIалахь Анри Дюнанс кхоьллина ю. Оццу организацин байракх ю иза, вайн заманахь Швейцари пачхьалкхан байракх санна евзарг .\nДуьненахь дика евзаш ю церан Цюрих, Берн, Женева цIерш йолу гIаланаш. Швейцарцаш шаьш цIерш техкина царна. Масала, Женевах, цара политикин столица олу, Цюрихах – экономикин столица олу, ткъа Бернах – культурин столица . Дагадаийта лаьа, Швейцарин столица Берн гIала ю. (Женева хеташ хуьлу цхьаберш).\nДуьненчохь хууш ду, Швейцарин банкаш хIокху масийтта бIе шерашкахь шайх тешам болуш хиларна лоруш юйла. Цюрих аьлча дуьхьала хIуьтту цуьнан хаддаза банкаш йолу урамаш. Иштта, цхьана малх къегина, хазачу дийнахь бевзаш болчу Банхофштрассе олучу урамехула йогIура со, сайн кхечу накъостаца, яздархочуьнца Ирэна Брежница.\nИрэнас суна тIейирзина, юха шен ши куьг дIасадаржош мелла а цаяшарца я цабезамца элира: «ХIан, Зайнап, хIинца тидам беш хьажа хьайна, хIинца хIара вайшимма йоху гIулчаш, дуьненчохь уггар а еза, мехала лаьттан метарш ю хьуна!» – аьлла. Амма ас шега юхааьллачух, цунна дика хиира, суна йоцийла иза еза меттиг. Ас цуьнга аьлларг дара: «Ирэна, суна сайн къоман цIийн хьожа йогIу кхузахь, сан когаш тийсало кхузахь, шун банкийн неIарийн бертахь, сан махкахойн даьIахкех! Суна шера дац хьуна шун банкийн хьалхара мраморан некъаш...».\nИза кхийтира сох. Генахь, цIахь, сан белхочу Даймахках йоккху хонс-са кхузахула ца хьийзара? Хьанала-хьарам ца бохуш гулдечу рицкъанан сейфаш ю кхузахь. Тхойшиъ цул тIаьхьа, исбаьхьа хазачу, Цюрих гIали юккъехь Iуьллучу, Цюрих Iоман бердан йистехула кхин дош ца олуш, ойланаш хьулйина лийлира ехха.\nДаима а сайн декъаза мохк боьлхуш лерехь хезара суна, ткъа тIаккха со кIордорна кхоьрура царна. Тхайн дог-ойла хийца луий, ас анекдоташ дуьйцура вайх лаьцна. Царех цхьаъ чIогIа дезара царна. Дика ду, дуьйцу ас: «Китайн Iедало Россин паччахье дIахьедар дина, нагахь санна цара Нохчийчуьра тIом сацош бацахь, шаьш кегийчу тобанашца пхиппа миллион тIемало тIехоьцу аьлла...».\nЮха, иштта самукъаделира сан лулахочо тхан юьрта, дехьа-сехьа ураме а чуетташ ракеташ йолуш, тхо ларми чудуьссуш дохкуш, шен чуьра, араяьлла ца йолуш, ас оьгIазяхна шена дов дича аьлларг: «Ва суна-м ца хаьий вайн маса дийнахь Iен дезар цу цу чохь! Цундела, ехк лаха йитахь со!». Эццахь, ракетийн метта айса юьйр йолуш дог датIийнера цо. Тхо деха дийлира цунах иза хьийзош. «Бабацина уллехь синкъерамехь меттиг лаца йолуш хилла хьо-м» – бохуш.\nЦарна чIогIа езаелира вайн забарш, хелхарш, вайн меттан мукъам!\nСарахь, Катринас ша Швейцарин къоман кхача бан йоллу элира тхоьга. Иза – гIабакхах йина чорпа яра! ЧIогIа чомехь, кийрана цхьа аьхна хуьлура иза!


Мишта кхоаб оаша шоашта бехкеча, шоай гаргарча наьха цIераш? — Сердало\nГIалгIаша шоай кхоачарча гаргарча нахах йизза цIераш яхац, е уж лоацъяь кегаеш Iаьдал а дац вай. Бакъда, бехкеча наьха цIераш йизза ца йоахаш, уж дагахьа кхоабаш, царна когаметта кхыйола халкъо эзараш шерашкахьа кхелла йола сийдола цIераш йоах вай. Кхыдолча къамай а да цу тайпара хьал, бакъда, кхычарел бочагIа а, хьамсарагIа а леладу из гIулакх гIалгIаша. Цох дувцаргда вай дIахо.\n«Ховр малав аьлча, хийттар ва», яхад вай даьша. ХIама хаттар, тахкар, цун дух тIа валар геттара дика а, тахан латтача хана эшаш а гIулакх да. ХIана аьлча, вайна хала хете а къаман оамалаш, куцаш, Iадаташ, гIулакхаш, мотт – из деррига ма хетта техка а, довзаш а, ховш а дац гIалгIай халкъ. Цу гIулакха бехке моллагIа вале а, латтача хьалага ладийгIача дерригача къамо гIайгIа е а дIанийсде а дезаш гIулакхаш да уж. ТIехьарча хана аз зийна да, вай кхувш боагIа кагирхой хIама довзара, тахкара из хара геттара сутара болаш. Шоашта нийса жоп корадергда аьнна мел хетача хаттараш деш къахьегаш ба уж. Хоатташ хилча мара моллагIа долча хIамангахьа цIенагIдар хоа а луц адама. Бакъда, цар нийсагIдар хьалоацаргдолаш къахьега деза вай.\nДукха хана денз сона дагадоаллаш а, са ха уйла йолаш а, аз техкаш а дар вай йизза цIияккха тоам боацача кхоачара гаргарча нахага йистхулча хана малагIа цIераш лелаю. ХIана аьлча, цхьаяраш вайна йовзаш а ховш а я царех, хIаьта вожаш яйна дIаялар кхерам болаш я. Царех дукхагIяраш аз дIаязяьй вай боккхийча нахага, Iилманхошка, йоазонхошка дIа-хьа хеттарца. Бокъонца из ишта хиларах се тийшача мара аз кепа а тохац укх йоазонна.\nХетаргахьа со шоллагIча классе деша вагIа ха яр из, сай нанас тхоай даьла боккхагIболча сай даь-йижарех йоI оалаш хилар, воккхагIволча даь-вошах зIамсаг оалаш хилар со цецвоаккхаш дар. Са бера хьаькъало кхетадицар цу хана цо цар цIераш ишта хIана кхоаб.\nХаттар оттадергда вай: Шоай даь, наьна, даь-сесага, даь-даь, даь-наьна, даь-веший, даь-йиший, маьр-даь, маьр-наьна, наьна-даь, наьна-наьна, наьна-веший, наьна-йиший, наьна-веший сесага, маьра, сесага, маьр-йиший, маьр-веший, даь-веший сесага, иштта кхы дIахо а болча наьха цIераш малагIча тайпара кхоаб? Цу вай хьоаха мел баьча нахах йизза цIи ца а йоаккхаш, из кхоабаш Iаьдал да гIалгIай. Бакъда, царех дукхагIаяраш мишта кхаба еза хой а, цхьаяраш йицъеннай хийланешта. Цудухьа из хIанз вай доашхаргда дIахо.\n1. Да – отец.\n2. Нана – мать.\n3. Дади – папа.\n4. Нани – мама.\n5. Даь-сесаг – кхали.\n6. Даь-даьх, наьна-даьх дада ала деза – дедушка.\n7. Даь-нанах, наьна-нанах нана ала деза – бабушка.\n8. Даь-йишах даьци ала деза – тетя по отцу. Даь цIий яхилга да из.\n9. Наьна-йишах наьци ала деза – тетя по матери. Наьна цIий яхилга да из.\n10. Даь-вешах воти ала деза – дядя по отцу.\n11. Наьна-вешах лорхи ала деза – дядя по матери.\n12. Йиди – даь-веший сесагах ала деза.\n13. Сайди – наьна-веший сесагах ала деза.\nДIахо хьоадергда вай несас ший маьр-цIаьй кхаба езача цIерех. Ший маьр-вежарашкареи, маьр-йижарашкареи дIахо мел болчарех ший марас йоаккхаш йола цIи йоаккхаргья цо.\n14. Маьр-даьх – дада е дади оал. ДукхагIча даькъе дада оал цун сий деш.\n15. Маьр-наьнах – нани е нана оал. ДукхагIча даькъе нана – цун сий деш.\nУкхаза теркал де дезаш цхьаькха цхьа хIама да, нагахьа санна хьаенача несий маьр-даь даи, маьр-даь нанеи дийна бале царех дада, нана ала деза, хIаьта маьр-даьхи, маьр-наьнахи ший марас оалашдола дади, нани ала деза. Нагахьа санна, маьр-даь даи, маьр-наьна нанеи дийна беце маьр-даьхи, маьр-наьнахи дада, нана алар хозагIа а сийдолашагIа а да цун. Иштта хила деза маьр-ноанахошкахьарча боккхийча наьха цIи кхабара гIулакх а.\n16. Ший маьрал боккхагIа болча маьр-вежарех зIамсаг ала деза несас. «ЗIамига саг» яхача дешах хьахинна да из дош.\n17. Ший маьрал зIамагIа болча маьр-вежарех кIаьнк ала деза.\n18. Ший маьрал боккхагIа болча маьр-йижарех йоI ала деза.\n19. Ший маьрал зIамагIа болча маьр-йижарех йиIиг ала деза.\n20. ХIаьта тайпан маьр-вежарех боккхагIчарех воккхагIвареи, зIамагIчарех зIамагIвареи ала деза.\nМараи сесагаи юкъе лелаш йола цар шоайла кхаба еза цIераш массехк тайпара я. Шоайла дIа-хьа йистхулча хана а, кхайкача хана а йоах цар уж.\n21. Сесага ший маьрах къонах, яй, из оал.\n22. Мара ший сесагах сесаг, яй, из оал.\nУж цIераш вай цу тайпара йоах вошта дукхабезача вай хьамсарча нахах. Укх юкъера цхьа дош белгалдаккха лов сона халкъа кицаца дувзаденна из доландаь. «Воча кхале дезал акхабаьннаб, мар айлаюкъе ваьнав». Кхы дашха ца дезаш ма дарра гуш да цу кицан маIан. Бакъда, цхьайола даь-сесаг хул нанас дергдолчул дикагIа ший маьра дезала гIулакх деш а, уж эзди кхебеш а, мехка юкъе цар сий лакхдаккхарца цIи хозийташ а.\nЦхьаболча боккхалгахьа лестача марои, сесагои дезала хозаш а, кхы дIахо болча наха хозаш а шоайла шоай цIераш йоахаш нийслу. Кхы бехк боаккхаш, сов саг эсалвоахаш деце а, къамо къоабалдеш дац из хIама. Цхьайола нус а хул ший маьр-вежарехи, маьр-йижарехи цIераш кхаба доастама хеташ, е эсала хеташ, е уж ший кхоачара хеташ хиларах цар цIераш йоахаш. Из ийрча товш а, хоза доацаш а, наха бехк баккха безаш а гIулакх да. Къамо белгалдаьха Iоовттадаьча керттерча Iадатех Iац да из. Хулаш цхьаккха хало ца хилча хIаьта а, шийна бехке йола цIераш кхаба еза кхалсага. Къаьстта уж оамалаш, гIулакхаш бахьан долаш тахханналца ца дохаш хьаденад вай къам. Кхыча наха а мича ду из, аьнна моллагIа къаман Iадатацара цхьа хIама вай дIаарадаьккхача вай къаман цох доккха зе доал. Вайна хала хете а дIадоаккхачул дикагIа а долаш хьаоттаде керда Iадат дац вайга. Цудухьа, дар кега а ца деш, ше долча дитача дуккха а шийгахьа фарал долашагIа да.\nНесо ший маьр-даьи, маьр-наьнеи, боккхагIболча маьр-вежарийи, маьр-йижирийи цIераш яхар геттара ийрча а, цо цар сий ца деш а лоархI гIалгIашта юкъе. Иштта шоай даь-даьхи, даь-наьнахи, наьна-даьхи, наьна-наьнахи цIераш виIий йиIийи дезалаша, боккхагIболча даь-вежарийи, даь-йижарийи, наьна-вежарийи, наьна-йижарийи цIераш веший, йиший дезалаша яхар а эзделаца доацаш а, геттара во товш а, вIалла хила тоам боацаш а хIама да гIалгIашта юкъе. Цунга хьежжа бехк баккха беза вай цу Iадата бокъон чура аравоалача сагах из кхы дIахо даргдоацаш.\nХьаннагIчо фуннагIа яхе а, тахан вай лораде дезаш гIулакхаш да уж, лора ца дой вайна доккха зе а хургдолаш. Хийла да хургва аз дувцар къаденна, тишденна Iадаташ да аьнна хеташ, бакъда вайна геттара эшаш а хозача гIулакхаца товш а Iадат да из. ХIаьта тIеххьара чакхвоаллаш сона ала лов, кхоачарца бехкеча наьха цIераш кхабар къам хьаллоаттадеча керттерча хозача гIулакхех дакъа да, аьнна.\nУж цIераш кхаба нах боацаш ма дусалда вай! Дебалда, дахалда гIалгIай халкъ!\nСурт Илдарха-ГIаларча музеера\n← Слово о хороших докторах\nМарт бетта 21 дийнахьа Iарбашкахьа дездеш долча «Наьна денна» хетаяь акци дIайихьар ГIалгIайчено Сире →


Нохчийн тутмакхан Эдиговн арз чуэцна Европан кхело\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ) чуэцна Нохчийчуьрчу вахархочо Эдигов Сулеймана кховдийна арз. 2012-чу шарахь полисхоша 1, 5 баттахь цхьана а кепара кечдина процессуалан кехаташ а доцуш, лаьцна латтийна хилла иза, тIехь Iазап а латтош. Эдиговс дагалецарца, шайн белхан накъост айхьа вийна а ала, айхьа герз лелийна а ала бохуш, ток еттийтина хилла цунна ницкъахоша. Йоьдучу кхелан кхеташонашкахь Эдиговс дIагайтина шен пIелгаш тIехь дисина таммагIаш. ХIетте а, кхел йира цунна 317-чу а, 222-чу а артиклашца: "полисхочунна тIелатар дарна" а, "герз лелорна" а аьлла.\n2014-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь суьдхочо Александров Германа дIахьочу Нохийчоьнан Лакхарчу кхело 14 шо а, ялх бутт а хан туьйхира цунна набахтехь яккха. Оцу юкъанна, цунна хан тохале масех бутт хьалха хилла суьдхо Абубакаров Вахьид юкъарвелира гIуллакхна. Цо дийцарехь, Нохчийчуьрчу полисхоша телефонехула кхерамаш туьйсура цунна.\n2013-чу шеран Лахьан-баттахь Сулейманан нанас Умарова Зинас орца дийхира "Iазапна дуьхьало латточу Комитете". Оьрсийчоьнан Талламан комитето 6-зза дуьхьало йира бехкузуламан гIуллакх айдан къизаллаш лелийна аьлла динчу арзан бух тIехь.\n2015-чу шеран Охан-баттахь "Iазапна дуьхьалояран Комитетан юристаша ЕСПЧ-е арз дира, Эдиговн хьокъехь Оьрсийчоьно Европан адамийн бакъонех йолу конвенци йохийна ца Iаш, нийсонца кхел йина а ца хилла цунна тIехь аьлла. Байначу баттахь Страсбургерчу кхело листа чуэцна Эдиговн арз.\nКарарчу заманчохь Эдигов хан токхуш ву Иркутсукерчу колонехь. 2018-чу шеран чакхенехь йиттинера цунна колонин белхахоша. Шаьш еттарна даредира цара, амма лард йолуш хIума дара иза аьллера.\nОцу гIуллакхна тIехула Эдигов дуьхьал хилира колонин белхахошна дуьхьал вала аьллера "Кавказ.Реалии" портале Къилбаседа-Кавказерчу "Iазапна дуьхьало латточу Комитетан" декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс. "Европан кхелан сацам Эдиговгахьа хир бу аьлла, догйовха ду тхо", - аьлла Пискуновс.


Ассаламу Iалайкум! Хьанал рицкъа даккхар а, хьарам долчух ларвала везар а муха дуьйцу хьадисашкахь?\nХьанал рицкъ лахар а, хьанал рицкъ даккхар а бусалба стеган декхар ду. «Хьанал рицкъ лахар важиб ду» - аьлла долу хьадис гIийла хьадис делахь а, маьIна нийса ду оцу хьадисан. Иза нийса хилар гойту, хьарам рицкъанах ларвала везар дуьйцучу хьадисаша.\nМаттаца хилла а ца Iаш, нахана юкъахь дозаллаш дарца хилла а ца Iаш баккъалла а волу бусалба стаг хьожуш хила веза шен даьхни шена стенгара долу, цхьа сом бен иза дацахь а, баьпкан юьхик бен иза яцахь а, хIунда аьлча мел жима делахь а цунах лаьцна хаттам бийр болуш бу, мел жима делахь а хьарам даьхни тIаьхьло вон йолуш ду. Вайн Пахамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Делан лайн ши ког къемат дийнахь меттах дIа бер бац, диъ хIуманах лаьцна цуьнга хаттам баллалц: цуьнан оьмарх лаьцна – хIун деш яйъира цо иза, цуьнан жималлех лаьцна – хIун деш дIаяхийтира цо иза, цуьнан даьхних (ахчанах) лаьцна – стенгара даьккхинера цо иза, стенга дIа а хьажийнера цо иза, цуьнан Iилманах а лаьцна – хIун Iамал йира цо цуьнца».\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла, шен асхьабана КаIбана – Дела реза хуьлда цунна – хьехар деш: «… кхин а хIай КаIб, хьарам долчунна тIехь кхиъна долу дилха а, цIий а ялсамани гIур дац хьуна, жоьжахатин цIарца хьалхе ю хьуна цунна».\nАбу Бакара – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Хьарам долчуьнца дузийна долу дегI ялсамани гIур дац».\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – вийцина хьарамца вехаш волу стаг иштта: «…беха некъ бо цо (Iибадат деш), (и бахьана долуш) хьирчина месаш а, духар а долуш хуьлу цуьнан, ченах вуьзна а хуьлу иза, шен ши куьг стигала хьала а айдой, доьху цо – «ХIай сан Дела! ХIай сан Дела!» - бохуш, ткъа цуьнан даар а хьарам долчух ду, цуьнан малар а хьарам долчух ду, цуьнан духар а хьарам долчух ду, хьарам долчуьнца кхаьбна а ву иза. Ткъа хIун аьлла лур ду цунна (и санна волчуьнан доIийна) жоп?!». Стага мел дукха Iибадат дарх, и Iибадат деш цо мел къахьегарх – лар тIехь дуьйхина духар а доцуш, йа садаIар а доцуш – хьарам хIуманца цуьнан дахар делахь доIийна жоп лур дац цунна Дала. И ду оцу хьадисан маьIна.\nХьарам долчу даьхних сагIа делча а, йа шен гергарло чIагIдича а, йа цо иза гIазотана делча а, муьлхха агIор цо иза хьовзорах мел хир бац цунна, муххале а, жоьжахати хир ю цунна цунах. Делан Элчанера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – схьадеана масех хьадис ду цунах лаьцна:\n«Хьарам даьхни гул а дина, тIаккха цо иза сагIийна лахь, мел хир бац цунна цунах, цуьнан мохь а буьсур бу цунна тIехь».\n«Хьарам долчух даьхни а даьккхина, тIаккха цуьнца цо лай паргIат ваккхича а, цо цуьнца шен гергарчаьрца гергарло чIагIдича а, иза мохь хилла тIедужур ду цунна».\n«Къа долчух цхьамма даьхни даьккхича, тIаккха цо цуьнца шен гергарло чIагIдича, йа иза сагIийна делча, йа иза гIазотана Делан некъахь дIаделча, иза дерриге цхьаьне схьа а гулдина цуьнца жоьжахати чукхуссур ву иза».\nБусалба стаг ларвала веза цундела, хьарам дерг атта дара аьлла цунах Iехаваларх а, «кхин дан хIума дац» аьлла цунна тIеверзарх а. Хьарам даьхни доккхучо иза ша-шена диъна ца Iаш, шен доьзална а даадо, цундела цуьнан зуда а, бераш а хьарам долчух кхуьуш хуьлу.\nХьанал дерг каро а, лаха а, даккха а цхьайолчу хенахь хала хила а мега, делахь а, баккъалла а АллахIах кхийринчунна Цо цхьана агIор некъ лур бу, цхьа паргIато а лур ю. Амма АллахIа ша халонца зуьйчу хенахь са ца тохаделларг АллахIан кхоччуш лай ву ала а, бусалба ву ала а юьхь йолуш вац нахана хьалха. Цундела, хьанал дерг лохуш бахьанаш а лелош, АллахIе доIа дан деза - «Йа АллахI! Айхьа хьанал динчуьнца тоам бехьа суна Айхьа хьарам динчунна тIекховдарх» - аьлла.\n БайхIакъий; Ал-Мунзирий – Ал-Албани, «Сохьихьут-ТаргIиби ват-ТархIиб».\n Тирмизи, Ибн Хьиббан.\n Ал-Мунзирий – Ал-Албани, «Сохьихьут-ТаргIиби ват-ТархIиб».


Оьрсийчуьра туристаш Iехийна интернетан курхалчаша\nАбхазерчу курорташка садаIа баха дагахь интернетехула йораха тураш эцна хилла Оьрсийчуьрчу бIеннаш бахархоша. Амма гучудаьлларг ду уьш юхкурш курхалчаш хилар.\nЦу нахана дагаена схема дукха атта ю. Интернетехь "Абахазехь садаIар" аьлла йоза информаци лохучу порталана чу яздича уггаре хьалха гучуйовлуш хилла аферистийн сайташ. Лаккхара дикаллица йина йолу уьш кечйина хилла дуккха хаза даьхна сурташца, садаIаран меттигийн дикаллаш а юьйцуш.\nСадаIа баха дагахь болчу цу наха тураш хоржуш онлайн кепехь ахча дIалуш хилла царах. Амма мах дIабеллачул тIаьхьа цаьрца зIене волуш цхьа а ца хилла. ТIехула тIе санаторешкахь а ца хилла садаIа богIучу нахах лаьцна хууш хIумма а. Иштта шаьш Iехийна хиларх лаьцна полице латкъамаш бинчу нехан терахь иттанашкахь ду.\nЦу кепара инциденташ дуьххьара хуьлуш яц Оьрсийчохь. Юкъа-кара зуламхой ахча даккха гIерта, Абхазе баха лууш болу нах Оьрсийчохь дуккха а буй хууш.\n"Абахазин турузман кхеташонан" куьйгалхочунна Калягина Аннина хетарехь, зуламхойн Iехо аьтто болу нах цхьайолу санатореш а, хьешан хIусамаш а тахана а дIадаханчу бIешарахь санна болх беш хиларна. Кхузаманахьлера интернетан технологех пайда оьцучу садоIучу меттигаша бIаьрг тухуш хуьлу, шайн цIарх пайда а оьцуш, цхьанге а бозбунчалла ца леладайта, боху цо.\n"Псоу" хьешан хIусаман харц сайт уггаре а лакхахь лаьтташ ю, интернетехь Абхазехь садоIу меттиг лохуш. Цундела садаIа баха дагахь болчу нахана уггаре а хьалха карош ерг ю иза. Калягинас дийцарехь, цу пансионатан администрацино масийттоза латкъам бина хилла интернетерчу лехаман порталашка иза харц сайт хиларх лаьцна. Амма цунах гIуллакх ца хилла.\nЦхьайолу туризман харц фирманаш схьайиллина ю Оьрсийчохь, ахчанан чоьташ а цу пачхьалкхарчу банкашкахь а йоьлуш. Цу кепара, цара нах Iехош даьккхина ахча а ца даьлла Оьрсийуьра ара.\nХIоьттина хьал массо а агIор дийцаре динчул тIаьхьа Абхазерчу туризман индустрин белхахоша сацам бина Iехийначу нахана гIо дан. Цкъачунна и болх хIинцца бен болийна бац. Цундела кхеташ дац и гIо муха хир ду, ерриг харж шайна тIелоцуш я дакъалоцуш.\nЦкъачунна Абхазерчу "Апсуа-тур" фирмо дIахьедар дина, эшам хилла Оьрсийчуьра цхьа доьзал Мангал-баттахь меттигерчу хьешан хIусамехь тIеэца кийча ду шаьш аьлла.\nДахначу шарахь 130 эзар турист хилла Нохчийчохь\nСадаIа Испане вахначу нохчочун керах италахо велла\n"Архыз" а, "Ведучи" а кийча ю боху туристаш тIеэца\nМукъаденошкахь 1,2 эзар турист кхочу "Ведучи"\nНахана юкъахь никъаб а, бурку а лелор дихкина Данехь


Серлонах ахча дIадалаза кхечу пачхьалкхе ваха йиш яц\nДечкен-бутт 26, 2020\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу пурстоьпийн «Iаьржачу тептара» язвина махкара 1300 вахархо – стохка ягийначу серлонах ахча дIа ца делла цара хIинца а. Кхечу пачхьалкхашка баха, туристаш хила йиш яц оцу нехан шайна тIехь декхар а долуш.\n«Iаьржачу тептара» воккху 30 зар соьмал сов декхар тIехь дерг, хаамбо электросерло юхкучу "Севкавказэнерго" урхаллин пресс-гIоьнчалло. Ницкъаша, пуьрстоьпийн гIоьнца дIалучу декхарна тIекхета 7%, цо бахарехь.\n«Декхарш кеп-кепара ду, бIе эзар соьмал сов тIехьарчийнарш а бу», - билгалдоккху пресс-гIоьнчаллин куьйгалхочо Макеев Казбека.\n"Севкавказэнерго" урхаллин белхахой а, пурстоьпаш а кест-кеста арабовлу нахера декхарш юхадерзо. Масала, байначу баттахь Алагирерчу цхьана доьзалера ахчан метта дIаяьккхина телевизор а, хIуманаш юьтту машен а.\nВелла Мухьаммад пайхамарна карикатураш ехкина Вестергор Курт


Обновлено 15.10.2019 07:21 Автор: Administrator 15.10.2019 07:11\nДаймехкан тешаме воI\n2000-чу шарахь Россин Президентан администрацин куьйгалхочун хьалхарчу заместититело Сурков Владимира, Путин Владимир а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а Россина Дала шен харжамца ваийтина ву аьлла ша дIакхайкхочу хенахь, цо цу кеппара билгалдаьккхира и ши къонах вайзаманан исторехь доккхачу маьIнехь меттиг дIалоцуш хилар, ХХ – ХХI-чу бIешераш марзахдовлучу хенахь вайн пачхьалкх хIаллакьхиларан некъа тIера цушимма юхаерзийна хилар а. И ши стаг (В.В.Путин а, Кадыров А-Хь. а) «вовшийн каро, цхьаьнакхета везаш вара, хIунда аьлча и шиъ ший а кхоллам язбелла хиллера вайн халкъаш лардан: Россин доккха халкъ а, цу халкъан цхьа дакъа – нохчийн халкъ а» – аларца Сурков Владимира чIогIа нийса а, кхачам болуш а гайтира цушимма историна юкъадиллина Iаламат мехала гIуллакх.\nНохчийчоьнан муфтий Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Ханна йолчу Администрацин Куьйгалхо хIотторан Сацамна буха куьг яздира Путин Владимира 2000-чу шеран I2 июнехь. Цул тIаьхьа кхо шо даьлча Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Президент а хаьржира маьрша дIабаьхьначу демократин харжамашкахь.\nДуьззина доцчу деа шарахь республикин куьйгаллехь ша волуш дуккха а дика гIуллакхаш кхочушдан кхиийра Ахьмад-Хьаьжа. Цо кхиамца дIадаьхьначу дуккха а гIуллакхашлахь къаьсттина доккхачу маьIнехь долчех ду къоман бартбарехь дIаяьхьна политика.\n2000-чу шарахь нохчийн юкъаралла, кхузахь тIеман а, Россин эскаран тIеIаткъам а ца бийцича а, граждански тIеман хьоле хIоьттинера. Иштта къам декъадалар, ерриге юкъараллехь хилла ца Iаш, цхьаболчу доьзалшкахь гуш дара.\nНохчийн а, бусалбанийн а дипломати кIорггера хууш волчу Ахьмад-Хьаьжас боккхачу барамехь цхьаьнакхетарш дIахьора нохчийн къаношца, тайпанийн а, вирдийн а тхьамданашца, динан гIуллакххошца. Иштта цунна ала дош а, тоьшаллаш а карадора тIемалой а, церан куьйгалхой а «хьаннашкахь» бечу тIемашкара цIа берзо, законца хаьржинчу Iедална, Россина герзаца дуьхьалояр сацо, дерриг къоман барт хиларо бен нохчийн халкъ кIелхьардаккхалур дац бохучух уьш кхето а.\nАхьмад-Хьаьжин бакъ дешан ницкъ нуьцкъала хиларна, I99I-чу шарахь дуьйна масийтта дакъошка бекъабелла нохчий шаьш законехь хаьржинчу Iедална гонаха цхьаьнакхета буьйлира. Iехийна, законехь доцу герз лелочу тIеман тобанашна юкъаозийна эзарнаш кегийрхой маьршачу дахаре юхаберза буьйлира. И, билггал, Iаламат боккха кхиам бара Нохчийн Республикин Куьйгалхочун: нохчийн халкъан къона чкъор хIаллакьхиларх кIелхьардаккхар, Россин махкахь тIом сацор а. Вайзаманан исторехь къоман машар барехь цу кеппара кхиам хиларан масал дан а дац. Дуккха а шераш ду, и цу кеппара кхочуш ца далуш, Афганистанехь, Иракехь, Суданехь, Самалихь Iаьмаркан сценарийца цIий Iенадо. Иштта Ахьмад-Хьаьжас боккха болх дIабаьхьира Дудаевн-Масхадовн Iедало луларчу халкъашца иэгIийна барт юха а меттахIоттош. Кавказан халкъийн доьзалехь нохчийн къоман хьакъ йолу цIе юхаденйира Ахьмад-Хьаьжас. Шен дикачу амалшца, ислам-динан кIоргенаш тIехдика хаарца а Юххерчу Малхбалера бусалба пачхьалкхашца герггара зIенаш туьйсуш, нохчийн цIе дикачу агIорхьа яккхийтаран кхиаме а кхечира вайн хьалхара президент.\nПутин Владимирца шен хиллачу дуьххьарлерчу цхьаьнакхетарехь дуьйна цуьнан дог-ойла шена тIеерзо а хиира Ахьмад-Хьаьжина, цуьнга шен сий-лерам байта а, республика меттахIотторехь жигара гIо дайта а ницкъ кхечира. Ахьмад-Хьаьжин политикин декъехь дар-лелорехь лаккхара маьIнехь а хилира цушиннан юкъаметтигаш. Россин Федерацин Президентан дарже ша хIоьттичхьана, Путин Владимира гIо лецира нохчийн юкъараллин могашчу ницкъийн и политикин кризисах хьалхаяккхарехь. Гоьваьлла волу бусалбанийн Iеламстаг Кадыров Ахьмад-Хьаьжа Нохчийн Республикин Администрацин Куьйгалхо дIахIотторан сацам цо тIеэцаро доккха тохар дира динан экстремизмна, цу кеппара бух а биллира кегаре а, массо а агIорхьара маьршачу бахархошна ницкъбар а эшор кхиамца кхочушдан. Республикехь маьрша дахар дIахIотторехь массо а кепара гIо дора Ахьмад-Хьаьжина Путин Владимира, цуьнан дар-лелор а къобалдарца ша цунах лаккхара тешам болуш хилар а гойтуш. ТIаьхьо, Кадыров Ахьмад –Хьаьжа республикин куьйгалле хIоттор ша къобалдар Россин президенто В.В. Путина кхетадора иза тоьлла амалш, доккха доьналла, кхиъна ваьлла политик а хиларна дара бохуш.\nНохчийн Республика Россин Федерацин Конституцин бакъонна тIе юхаерзар дIадоладелира 2000-чу шарахь. Кхузахь дIахьора пачхьалкхан Iедалан а, республикин а органаш I993-чу шеран I2-гIа декабрехь тIеэцначу Россин Федерацин Крнституцин тIедахкаршца нийса а догIуш. Цу тIехь Iаламат доккха гIуллакх дира гоьваьлла вевзачу шина къонахчо – Путин Владимир а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а вовшийн вовзаро, Нохчийчохь Кадыровн муьлхха а дIадолор Россин президентехьара гIо хуьлуш а, цо къобалдеш а хиларо.\nНохчийн Республикин хьалхара Президент хилла, цу даржехь тIечIагIвина Кадыров Ахьмад-Хьаьжа, Россин тIегIанехь политик хилла дIахIоьттина волу, шен Iалашонашка, лехамашка кхачарехь шен хьежамаш болуш, муьлхха а диалог юьхьдуьхьал а, цIена а дIаяхьаран амалх ца вухура цкъа а. Россин Президенто Путин Владимира хIетахь билгалдоккхура, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа дийцарш дIадахьарехь муьлхха а хаттар къастош оцу шен амалех юха ца волуш схьавогIура аьлла: шена хетарг дуьххьалдIа схьаолуш, «дипломати» а йоцуш, нийсса дуьхьал ира хаттарш хIиттош. Цундела цуьнца дечу къамелехь цхьана а кепара хьуламаш боцуш, даггара хила везаш хуьлура. Схьагарехь, иштта майралла йолуш, тIехула хабарш дийцар ца дезаш Ахьмад-Хьаьжа хиларна оцу къонахчуьнга лерам а, тешам а кхоллабелира Путин Владимиран.\nВайна боккха дагахьбаллам а буьтуш, дегнаш чу гIайгIа йоссош хилира 2004-чу шеран 9-гIа майхь ямартлонца Нохчийн республикин хьалхара Президент виэр. «Иштта кIентий болчу халкъе лерам ца хуьлийла а дац», – даггара элира Путин Владимира Кадыровх лаьцна. «Ахьмад-Хьаьжа – башха стаг вара, вуьззина кхиъна ваьлла къонах, оьзда, лаккхара майралла а, доьналла а йолуш, – билгалдаьккхира цо. – Иза дIаваха иэшаза». Нохчийн Республикин куьйгалхочун лаккхара мах хадор дара и, бохамечу хьелашкахь, нохчийн халкъан хиндерг, дахар къасточу муьрехь, сацам болуш шен дахаран а, дар-лелоран а харжам бинчу, «нохчийн проблема» къасторехь шена тIе жоьпалла эцначу, Нохчийчуьра тIом сацор а, кхузара тIеман – политикин хьал машаречу некъа тIе даккха доьналла кхаьчначу къонахчун дахаран некъ баккъал а бу сийлахьчех.\n2004-чу шеран I0-гIа майхь РФ-н Президентан Сацамца Кадыров Ахьмад-Хьаьжина Россин Федерацин Турпалхочун сийлахь цIе елира. Оццу шеран II-гIа майхь Нохчийн Республике веара Россин Федерацин Президент В.В.Путин. Ахьмад-Хьаьжин кIанте Кадыров Рамзане гуттаренна а ларбан Россин Турпалхочун Седа дIалуш, В.В. Путина дIакхайкхийра: «Кадыров Ахьмад-Хьаьжа уггаре а майра, къонахалла йолуш стаг хилла ца Iара – иза чIогIа доккха похIма долуш стаг а вара. Цунна хаьара, ша муьлхачу некъа тIе ваьлла, ша сацам боллуш хаьржинчу некъа тIе. Эрна ца вехира иза, шен дахар а эрна дIа ца делира цо. БIаьхаллин некъа тIехь волуш дахарера ша дIавоьдуш, цо дуккха а адамаш Iожаллах кIелхьарадехира. Иза баккъал а турпала стаг вара. ХIокху дерриге шерашкахь Нохчийчоь а, нохчий а шен букъ тIехьа а лаьцна, шен республика тешам болуш маьршачу дахаре дIаюьгура цо. Цо цкъа а цхьа а хIума шена ца доьхура, цуьнан дерриг а нохчийн халкъан дуьхьа дара, иза чолхечу некъа тIехула схьавогIура, амма цкъа а харцонан агIо ца лецира цо. Иштта кIентий болчу халкъе лерам ца хуьлийла а дац, ткъа вайн декхар – Кадыровс дIадолийна дика, беркате гIуллакхаш чекхдахар ду.»\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа дIавахара Нохчийн Республикехь машар, синтем, токхе дахар дIахIотторан лаамаш кхочушбаран некъа тIехь.


Еврогайтаман жамIашна реза бац оьрсий\nВена -- Еврогайтам -2015.\nВенехь дIабирзинчу Еврогайтам цIе йолчу эшаршлакхархойн къовсаман жамIаш тайп-тайпана го Оьрсийчуьрчу а, Малхбузерчу а тергамхошна.\nКху шарахьлера Еврогайтам эшаршлакхархойн къовсам башха бара, хIунда аьлча цу хIора шарахь дIахьочу вайн заманахьлерачу иллиалархойн конкурсан 60 шо кхаьчна юбилей хиларна. Цундела, и гайтам ша Европерчу а, аьлча а, мелла а шуьйра эцна, Евразерчу исбаьхьалхойн къовсам ларалуш белахь а, кху шарахь дуьххьара Австралера декъашхо а юккъевитина цунна.\nДаханчу дийна кIиранахь цкъа хьалха семифиналехь, цул тIаьхьа ахфиналехь говзалла къовсуш хиллачу 27 пачхьалкхерчу эшаршлакхархойн коьрта конкурс шотанера кIирандийне йолчу буса Венерчу Шанан арена цIе йолчу кхерчахь дIаяьхьира. Толам баьккхинарг, рекорде кхаьжнаш а гулдеш, Швецера иллиалархо Зелмерлев Монс вара шен, нохчийн маттахь аьлча, „Турпалхой“ цIе йолчу эшарца.\nШозлагIа меттиг баьккхинарг Оьрсийчуьра Гагарина Полина яра, „Миллионаш аьзнаш“ цIе йолчу балладица. Цу эшаран чулацам машарна а, адамашна юккъерчу бартана а лерина бара. Ткъа къаьстина кху муьрехь, Оьрсийчоьнан куьйгалло Украинехь машар а хьоьшуш, цигахь тIеман питанаш лелочу сепаратисташна гIо дечу муьрехь, ткъа иштта Кремлан куьйгалло цу пачхьалкхахь массо а кепара маршонаш а йоьхкуш, адамийн бакъонаш цкъа а ца хиллачу агIор хьоьшуш лаьттачехь, юккъера оьрсийн эшаршлакхархочуо машарах лаьцна илли алар конкурс йолаелча дуьйна схьа а аьшнаш беш бара Малхбузерчу хаамийн гIирсашкахь а, социалан машанашкахь Еврогайтамна тергоечара.\nИза ладогIархойх ца яшар санна а, цинизм санна а, Кремлана муьтIахьчу идеологин дайша дайтина хIума санна а лорура царех цхьаболчара. Финалехь 25-гIчу лоьмарца юккъеяьллачу Гагарина Полинас шен машарах йолу йиш лакхайолошшехь Еврогайтам дIахьочу Шанан аренера хьовсархойх цхьаьна декъано цабашаран шакарш етта йолийра, вукхара бес-бесара цIелаторгаш а ягош, Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешарна шайн резадацар гайтира.\nВенерчу мэрин гIишлонна хьалха, тIедогIуш догIа дара аьлла ца Iаш, финалан шоу хьовса баьхкинера эзарнаш меттигера бахархой а, гIалин хьеший а. Цу гIалахь бехачу нохчийн масех тоба а яра гулбеллачарна юккъехь гуш. Царех цхьаьнга, I5 шо долчу Адамова Тамилига хаьттира Маршо радионо, цунна конкурсехь мила толийта лаьара аьлла.\nАдамова Тамила: „Суна уггаре а чIогIа хазхеттарг Литвара эшаршлакхархо яра, цуьнан йиш а, аз а чIогIа хаза дара. Иштта Грецераниг а тайра суна, ткъа Германерчу Анн Софис ймш локхуш, со чIогIа цецйаьллера, цуьнан озехь чIогIа йоккха энерги яра, текст а хаза яра. Дуккхаъ бара похIма долуш, дика локхуш эшаршлакхархой. Амма Литванарг уггаре а хазох хийтира суна. Шоу чIогIа дика йина яра, анимаци а, хореографи а вуно хаза яра“.\nКъовсам дIа а баьлла, 40 пачхьалкхашкара кхаьжнаш дагар дар юккъе долучу хенахь цхьа мур беара, Гагарина Полимна хьалхарчу метте яьлла. Цу мIаьргонашкахь гуш дара шен кхиамах цецяьлла йолу и йоI бIаьрхишца къуьйсуш хилар а, цунна а тIе а вахана, иза теян гIерташ даханчу шарахь Еврогатаймехь толам а баьккхина, и къовсам Австре беана волу шех дуьнено а „маж йолу зуда“ олу исбаьхьалхо Нойвирт Томас, я Вурст Кончита хилар а.\nАвстрин телевизионан хьалхарчу каналехь лайф-эфирехь цу конкурсана комментари еш хиллачу модераторо Кнолл Андис элира цу хьокъехь, Гагарина Полина, гарехь, кхераелла ю, ша толам баккхарна, хIунда аьлча цунна кхеташ ду, нагахь санна ша тоьлларг а хилла кхин цкъа а цу публикана хьалха хIоттахь, ша цуо мел шийла тIеоьцур ю, аьлла.\nАмма цу тIе ца делира гIуллакх. Кхин дукха хан ялале кхеташ хилира, Швецерчу эшаршлакхархочуо гулдинчу кхаьжнашна я Оьрсийчоьнан векал а, я цхьа а кхинарг а тIаьхьакхиа йиш йоцийла. Цундела ур-аталла официала массо а пачхьалкхено шайн аьзнаш дIа хьанна делла а хаале Зелмерлев Монс тоьлларг санна дIакхайкхира.\nКхеташ ма-хиллара, Оьрсийчуьрчу Еврогайтаман хьовсархошна, социалан машанашкахь комаьрша цу хьокъехь комментареш язйеш болчу, шайн макхахочуьнца йинарг харцо хетта, ткъа цунна толам ца балар цара политикан гамонашца доьзна.\n„Швецера Монс вац толамхо, бакъйолу толамхо Оьрсийчоь ю“, - иштта яра ала мегар ду царех дукхахболчийн юкхара ойла.\nУмаров вер Венехь толлу, Умаеван кхалхар Нохчийчохь


Евробертана машаран Нобелан совгIат ца догIу аьлла хета европахошна\nЕврпоан Барт -- 2012 шеран Машаран Нобелан совгlат\nШи бутт хьалха Нобелан комитето кхушарахьлера Машаран совгIат Евробертана луш ду аьлла, дIакхайкхичхьана дуьйна, цу сацамна реза боцчийн могIарш лахлуш дац. Оршот дийнахь Ослохь гIалин урамашка бевллера бIеннаш бахархой, шайн резадацар дIакхайкхо.\nБIеннаш цIеран чкъурамаш а, латийна стогарш а карахь долуш, Осло гIалин юккъехула буьйлабелла хиллачу наха дIакхайкхош хилларг дара, Нобелан Машаран совгIат иза дала хьакъ долчунна ца делла бохург. Меттигерачу бахархоша йолийначу цу резадацаран акцина тIетайра масех сахьт далале 50 сов юкъараллин вовшахкхетараллаш а, адамийн бакъонаш ларъярхойн тобанаш а.\nЦарна хетарехь, Цхьаьнакхетта Европа хьакъ яц и совгIат шена дала. Кхин хIумаъ ца хилча а, Евробарт доллучу дуьненна тIехь а тIеман операцеш еш хилар а, агрессиван йохк-эцаран политика дIакхоьхьуш хилар а, Африкера а, я кхечу тIемаш а, мацалла а йолчу мехкашкара Европе тховкIело лоьхуш оьхучу мухIажарийн хьокъехь уьш тIе ца бита хьажийна йолу политика дIакхоьхьуш хилар а тоьаш ду, бохуш, чIагIдо цара.\nЦу хьежамна тIетайра Дуьненаюкъара машаран бюро цIе йолу юкъаралла а. Цунна шена, цу юкъараллийна, и сийдолу совгIат 2010 шарахь деллера. Машаран бюрон векалшна хетарехь, таханлера Нобелан комитетан декъашхой дукха гена буьйлуш бу хIора шарца а мацах и совгIат кхоьллина хиллачу Нобел Алфредан весетах.\nХууш ма - хиллара, Нобел Алфреда шен рицкъанах луш долу совгIат я машар барехь яккхий гIулчаш яьхначунна, я къаьмнийн барт барна, я дуьнентIера эскарийн ницкъ лахбарна тIехь аьттоне белхаш бинчунна ло аьлла яздинера.\n«Нагахь санна Нобелна цу совгIатан комитетана шена товчу агIор шен дешнаш тудийта лууш хиллехь, цуо меттигерачу парламенте, кхин къа а ца хьоьгуш, ахча чу а дилина, цхьа тIоьрмиг дIатессина хира бара, «шайн луург делаш кхунах» - элира Машаран бюрон президент волчу Магнуссон Томаса цу хьокъехь.\nИштта Евробертана и совгIат ца догIуш делла аьлла бистхиллачарна юккъехь бу даханчу шерашкахь Машаран совгIаташ кхаьчна болу Мейрид Корриган-Магуайер а, Адольфо Перес а. И шиъ шаьшиъ цу резадацаран акцехь дакъалаца дан ца кхиънехь а, амма цара шайгара хабар кхачийнера цига.\nАла догIу, Ослорчу Нобелан Комитето шен коьрта совгIат – дуьненчохь машар барехь къахьегарна луш долу Машаран совгIат Евробертана дала сацам бина боху хаам дуккхаъчу наха резадацарца а, цецбовларца а тIеэцна хилар. ХIунда аьлча, тергамчашна хетарехь, дукха бу дуьнентIехь шайн доллу а дахар нехан хьашташна дIаделла а, шайн са а, дегI а ца кхоош, тIемашна дуьхьал лаьтташ болу, и совгIат дала хьакъ болу вайн заманан турпалхой.\nЦарна юккъехь ю дукхаъчу шерашкахь Нобелан Машаран совгIат дала мегачийн готтачу гуоне а кхочуш, амма хIораза а и совгIат ца луш, - дуккхаъчу аналисташна хетарехь, Оьрсийчоьнах цунна и дала Нобелан комитет ца йоьхьуш хиларна, юьссуш йолу, евзаш йолу нохчийн адамийн бакъонашларъярхо Юсупова Лида, масех шо хьалха Европарламентан сацамца «Европехь уггаре а доьналла долу зуда» хаьржина йолу.\nБакъду, цу критикийн аьзнаша мелла а догмовла баьхначу Цхьанакхеттачу Европин куьйгалхоша дIахьедар дира, шаьш и совгIат, аьлча, цуьнца луш долу ахча - цхьа миллион евро герга, - дуьненчохь тIемийн Iазапаш а, баланаш а лайна долчу берашна хьажор ду, аьлла. И дIахьедар дира Еврокомиссин куьйгалхочо Баррозу Жозе Мануэла.\nЕвропан Бартана Нобелан машаран совгIат ца догIу аьлла хета европахошна


Динчу эккхийтарна бехке а беш, нах лоьцуш бу Магнитогорскехь\nГIиргIазойчуьра орамаш долу стаг лаьцна Магнитогорскехь. Динчу эккхийтарна бехке ву бохуш, цунна тIехь ницкъбина аьлла цуьнан гергарчара.\nБайначу беттан тIаьххьарчу дийнахь Магнитогорскехь хилларг Iедалхоша теракт дацара бахахь а, оьрсийн къайлахчу сервисаша а, полицино а леца болийна Юккъерчу Азера схьабевлла бахархой. Цаьрга хеттарш деш, зуьйш бу уьш, хиллачу бохамна гунахь буй хьовсуш.\n29 шо долу гIиргIазо Зайнобиддинов Хусниддин дIалацар Iорадаьккхина цуьнан гергарчара. Цара чIагIдарца, ялх сахьтехь сов барт хаьттина хилла цуьнга ФСБ-н белхахоша, тIехь ницкъ а беш. Динчу эккхийтарна бехкевина, суьрташ тIехь болчу нахана дуьхьал кийтарло де бохуш, хьийзина иза.\nМагнитогорскехь дIалаьцна гIиргIазо Зайнобиддинов Хусниддин\nГIиргIазойчоьнан Джалал-Абадан кIоштан вахархо ву 29 шо долу Зайнобиддинов. 2010-чу шарахь оцу кIоштахь гIиргIазошна а, узбекашна а юкъахь тасадалорш хиллачу хенахь хIиттийначу протесташна бехкеварца дуьненаюкъарчу лехамашка велла хилла иза шен даймахкахь.\nОьрсийчохь болх беш ву иза 2010-чу шарахь дуьйна. Стохка зуда ялийра цо, ши бутт хьалха дуьненчу яьлла йоI а ю цуьнан. ТIаьххьарчу заманчохь Магнитогорскехь кхача кечбечохь болх беш вара иза.\nКху беттан 16- чохь ФСБ-н белхахоша а, полицино а дIалецира иза, шен доьзалца вехачу цIенна уллохь.\n"6 сахьтехь етташ, ницкъбина цунна. ШолгIачу Iуьйранна гира суна иза. Къаьхьа де дара цунна тIехь хилларг! - дийцина Маршо Радион гIиргIазойн сервисе цуьнан зудчо Зайнобиддинова Халимас. – Полисхойн массо а декъашкахула чекхдевлира тхо. ТIаьхьа бен ца къаьстира тхуна, иза чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллехь латтош хиллийла".\nЗуда а, ши бутт кхаьчна йоI а ю Зайнобиддинов Хусниддинан\n"Дуьххьара суна сайн цIийнда гича, сийначу басахь яра цуьнан йоллу юьхь. БIаьргаш цIийбелла, дистина куьйгаш, мера тIехь таммагIаш дара, цхьана агIор гамбина бара иза а", - дийцина зудчо. Цунна хетарехь, ток еттийтинчух тера ду цуьнан лергашна а, коьртах а. Шаьш бартхаттар видео тIе дIаяздина полисхоша, Халимас бахарехь.\nШена бевзаш боцу, маж йолу нах гайтира шена суьрташ тIехь, царех дийца бохуш, ницкъбора шена аьлла, дийцина Зайнобиддиновс шен хIусамнене. Шена уьш бевзаш бац алара ша, амма уьш шех ца тешара аьлла цо.\nПолисхоша куьйгаш язде аьлла, деллачу кехаташна а инкарлойина хилла лаьцначо, дийцина зудчо. Магнитогорскерчу Орджоникидзен кIоштан прокуратурано протокол кечдина тIаккха, дуьненаюкъарчу лехамашкахь волу стаг лоцуш.\n"Мохь ма хьекха, елха а ма елха, со цIа вогIур ву. Сан карти тIера ахча схьа а оьцуш, беран гIуллакхна дохка элира соьга", - дийцина Зайнобиддинова Халимас.\nКарарчу хенахь цуьнан майра Магнитогорскерчу лоьмар 2 йолчу СИЗО-хь латтош ву. Гергарчу заманчохь Оьрсийчуьра ГIиргIазойчу депортаци ян тарло цунна.\nХаамийн гIирсийн хьосташкахь дийцарехь, полисхоша Магнитогорскехь теллина ишта Узбекистанера а, ГIиргIазойчуьра а, Таджикистанера а кхиболу бахархой а: таксхой, базаршкахь мах беш берш а цхьана.\nМеттигерчу полицино дIакхайкхийна, "цу кепара рейдаш - мигранташлахь ен "зачитскаш" яц, даим а санна профилактикан барамаш бу аьлла.\n2018-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу дийнахь Маркс Карлан цIарахчу урамехь долчу цIийнан чуволийла чухаьрцинера. Луларчу цIеношкарчу бахархоша чIагIдора, шайна цхьа тата хезира, эккхийтарх тера а долуш бохуш. Iедалхойн версица, хIинца а цу тIехь бу уьш, хIусаман газ хиллера иккхинарг.\nТIаьхьо эккхийтаран жоьпалла шайна тIелаьцнера "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобано.\nТкъа цхьайолчу хаамийн гIирсаша (Znak.com, 74.ru, Baza) чIагIонаш йо, Юккъерчу Азера схьабевллачу радикалан хьежамашца болчу наха дина оцу гIалахь цхьа могIа теракташ бохуш.\nОцу медиан хьосташа хаамбарехь, Магнитогорскерчу цIа чохь динчу эккхийтарна бехке бу Таджикистанера а, Узбекистанера а бахархой: Джумаев Мохьмад а, Каимов Алишер а, Абитов Алмир а.\nАдамаш гуллучу меттигашкахь кхи а масех эккхийтар дан Iалашо хилла церан бохуш, чIагIдо ишта "Baza" хьостано а. Йохка-эцаран "Континент" цIе йолчу туьканна герггахь карийнера йоьллина оьккхуьйтург. Оцу инцидентах лаьцна хаамбинера "Настоящее время" гIирсе меттигерчу бахархоша.\nМаркс Карлан урамехь хилла эккхийтар, "Baza" хьостано дIахьедарехь, ларамза нисделла ду, лоьлхуьйтурш вовшахтосучу заманчохь. Эккхийтар хилла петар Каимовс байначу беттан 30-чу дийнахь лаьцна хиллера.\nИшта терактца доьзна лору, оцу версица, карарчу беттан 1-чохь маршрутан машен чохь динарг а. Машен чуьра газ ютту гIирс галбаьлла хиллера аьлла, дIакхайкхийра Iедалхоша.\nТкъа журналистийн хьесапашца, оцу машенахь гIали чуьра арабовла гIоьртинера Джумаев а, цуьнан юкъархой а. Амма аьтто ца хилира, полисхоша байира уьш.