Охан-бутт 29, 2013\nГермани --- Ферзен-гIалахь ненан меттан де даздеш бу нохчий, 27AОха2012\nНохчийн маттана лерина суьйре дΙаяьхьна Германерчу Фирзен-гΙалахь бехачу нохчаша. Дезде санна тΙеэцна и хилам массо а дакъалацархоша. Суьйре кечйинчаьрца а, ненан маттах доглозучаьрца а къамел хилира Маршо Радион.\nКхо бутт сов хан ю немцойн Фирзен-гIаларчу маьждигехь меттигерчу нохчийн бераша ненан мотт Iамош болу. Шина кIиранах цкъа цу гIалара а, цунна гонахьарчу меттигашкара а бераш а, церан дай-наной а схьагулло цигахь, мотт Iамийна ца Iаш, иштта вайнехан гIиллакх-гIуллакх а, ламасташ а, исбаьхьалла а хьоьхучу шайн хьехархо Мадалова Зараъ йолчехь. Шайн нохчийн мотт хьехаран кхерч схьаелларх лаьцна иштта дуьйцу Зараа.\nМадалова: „И бала тхоьгахь болу дуккха хан яра, амма цхьацца ца нислуш, лаьтташ дара тхан гIуллакх. ХIинца эххар а тхан тобанехь йолчу Кисас, меттигерчу цхьаьна маьждигехь барт а бина, чохь оьшуш мел долу хIуманца ши чоь яьккхина тхуна. ХIетахь дуьйна, Дечкен-баттахь дIадуьйладелла, и болх беш ду-кх тхо, мотт Iамош“.\nЗараа ма-аллара, и хIусам нохчийн мотт Iамо луучу берашна маьждиган куьйгалло ялар, Фирзенехь ехачу Акуева Кисин жигараллах пайда а баьлла, нисделла. Цо ша дуьйцу шайн боламах лаьцна.\nАкуева: „Вовшахкхеттачохь, и тхайн лазам даима вовшашка буьйцуш хуьлура тхо, берашна мотт Iамор муха Iалашдийр дара теша, бохуш. Кхузахь, тхан гIалахь маьждигехь чоь тхуна яларна тIера дIадоладелира-кх тIаккха оха берашна мотт Iамор. ТIекхоче мел долу нохчийн бер кхуза оьхуш ду. ЧIогIа жоьпалле а леладо бераша и хIума. Хазанесанна ойла цу маттана тIе а йирзина церан.\nЦIахь бан белла болх а бо, шайна ца хиича, интернете хьовсий а, вовшашка телефонехула хоттий а. Кху гIалара хилла ца Iаш, луларчу гIалашкара а нохчийн доьзалш оьху тхо долчу. Ур-аттала 400 километар генахь йолчу гIалара а йогIу цхьа зуда, шен бераш а далош, кхуза мотт Iамон“.\nТIаьххьарлера и тайпа цхьаьнакхетар нохчийн меттан денна лерина дара. Шайна богIур бу аьлла хеттачул а алсам нах гулбеллера, бохуш дуьйцу Зараа.\nМадалова: “ЦIахь Охан-беттан 25-гIа меттан де лерина ма дуй. Суна чIогIа деза хета и хIума, эзарнаш шерашкахь схьабогIучу нохчийн маттана лерина эххар а цхьа де билгалдаьккхина хилар. Оцу дийнахь мукъане а нохчийн маттахь бен цхьа дош а ца олуш, иза дIадахьа а лаьара. Цундела и де цхьа тергал а ца деш, тIех ца далийтархьама дагалаьцнера ас и суьйре. Иштта цхьа хаза берашца а, хьешашца а дIадаьхьира оха и де.\nГермани --Къоман даарш кечдинера ненан меттан суьйренна кечлуш Ферзен-гIаларчу нохчаша, 27Оха2012\nМассара а хаза, дика дакъа а лецира. Наноша нохчийн кхачанаш кечбинера. ЧIепалгаш, хингалш а деанера, жижиг-галнаш а динера, сискал а йинера. Тхан денанас сайна еш гина хилла тоьпаш йинера ас, берашна уьш йовзийта а. Уьш евзаш цигахь цхьаъ бен стаг ца хилира, „ванах, тоьпаш яц хIорш!“, аьлла, цец а йолуш. ЧIогIа самукъаделира сан цунна уьш евзина. Иштта вета дерг а, мохь тоьхна сискал ерг а, нохчийн кхачанех тхайн ерг охьахIоттийнера оха.\nТIаккха, сарахьо, вовшахкхетар чакхене гIоьртича, сан цхьана дешархочо, суна тIе а еъна, элира, суна-м цIаяха а ца лаьа, ма хаза ду кхузахь, аьлла. Нохчийчохь ша йолуш санна хета-кх шена, аьлла. Боккха там хилира суна цо иза ишшта аьлча“.\nБерашна нохчийн мотт Iамор Европехь мелла а тIаьхьадисина вайнахалахь. Цуьнан цхьамогIа бахьанаш а ду, шаьшца цу гIайгIанечу хиламан орамаш бийца йиш йолуш. Акуева Кисина хетарехь, нохчий Европе схьабаьхкинчу хенахь, уьш цкъа хьалха дIатарбала безара, я вошнашна тIекхочийлехь а бацара. Амма заманца и хьал хийцалуш ду, боху цо.\nАкуева: “Схьадаьхкинчу хенахь цу хIуманна тIе ойла яхийта аьтто ца хилла нехан. ХIунда аьлча, вевзаш стаг вацара, вовшашна тIекхача аьттонаш бацара. Кхузахь, Германехь, масала, нах ген-генахь бехаш хуьлу, ткъа ваха а, ван а машенаш яцара юхьенца нехан.\nМеттан гIуллакхан лазам даима а хилла мухIажирийн, амма хIумма а кхочуш дан таронаш ца хилла. ХIинца кхин хьал ду. Нехан кху пачхьалкхан олаллаш а ду, ваха а, ван а машенаш а ю. И хIума мел мехала ду тхайна кхеташ хиларх терра, иштта вовшах а кхетта, и болх беш ду-кх тхо. ДIадолор хала хиллехь а, амма беркате нисделла тхан. Иза иштта тIейогIучу хенахь а беркате хирг хиларх тешна ду тхо“.\nХийрачу мехкашка дIакхелхина, цигахь дуьххьарлерачу халачу муьран аьрхалла бахьана долуш ненан мотт Iамор мелла а юьстахдиссина хиллехь а, ненан мотт шайна а, шайн берашна а мел чIогIа оьшу бохучух кхета а кхетта, иза Iамон беззачу тIегIанна тIехь Iамон хьогалла IаьIна Европерчу дуккхаъчу нохчийн доьзалшкахь. Фирзен-гIаларчу маьждигехь, ген-генара схьа а оьхуш, нохчийн мотт Iамочу кхерча вайнехан бераш гуллуш хилар ду цуьнан тоьшаллех цхьаъ.\nНенан маттана лерина суьйре Германехь


Ненан мотт-аганан илли. Аганан иллица со вижош,нана, Вайн матте сан марзо кхиийра ахь\nСо вина Кавказан ломахь, Къоьжачу баххьашна юккъехь. Аьрзонийн баннашна лулахь, Нанас со кхиийна берахь.\nЦигахь со набарна товжош, Цо олу аганан илли, Декара, дог хьоьстуш, довха, Сан нохчийн маттара илли.\nНохчийн мотт хаза а, исбаьхьа а мотт бу. Вайн мотт хьалдолуш а, аьхна мотт бу, уггаре а хала а, к1орггера а дог- ойланаш ма- ярра ц1ена а, нийса а, юьззина д1айийца а, билгалъяха а йиш йолуш.\nАганара г1аьттича цу к1антана бакъболу къонахийн собар, доьналла, хьуьнарш довзуьйтуш, царах дозалла дан, масал эца, цаьрга нисвалар 1амош.\nМотт –халкъан дахаран тоьшалла а, хилларг а ду, иза г1иллакх-оьздангаллин бух а бу. Ненан мотт.Нанас аганан илли аьлла мотт.Билал Саидовс говза аьлла\nХьуо безаш волчунна Пондаран аз ду хьо, Хьайца уьйр йоцчунна Гихь беза мохь бу хьо.\nНенан мотт- Вайн безам, илли, Ненан мотт- Вайн г1айг1а,ирс, Ненан мотт\nНенан мотт- Вайн бахам, сий. Ненан мотт- Бовза, ца 1ебаш, Кхойкху ас\nСадулаева Айза Амсадовна.\nНенан мотт-аганан илли.\n«Аганан иллица со вижош,нана,\nВайн матте сан марзо кхиийра ахь.\nТ1аьхьарчу т1аьхьено хестабеш кхана,\nХьомсара нохчийн мотт,хьо бахалахь!»\nНохчийн мотт, ненан мотт, нанас аганан илли аьлла мотт. Х1ун ду оцу дешнел деза,мехала? Аганан иллица, ненан маттах дозаделла ду нохчийн г1иллакх-оьздангалла. Аганахь д1аболало ненан матте, т1аьхьо шен къоме, Даймахке болу безам. Оцу хьокъехь ю Айдамиров Абузаран «Ненан мотт» ц1е йолу байт:\nД1атуьйра набаро хьоьстуш…\nАганан илли. Оцу башха чулацам болчу байто карладоккху бераллин хенахь вайн хьомечу наноша ховхачу нохчийн маттахь аьлла илли. Ненан эсалчу аганан иллин дешнашца хеза берана дуьнен чохь шена дуьххьара 1емина болу шен ненан мотт.\nГ1иллакх долуш, оьздангалла шеца йолуш стаг хилалур вуй, нагахь шен ненан мотт безаш а, хууш а ца хилча?! Шен ненан мотт цахуучунна довза йиш яц къоман г1иллакхаш , оьздангалла, ламасташ. Ненан мотт къоман дахарехь мел маь1на долуш бу гойту вайн Президента Кадыров Рамзан Ахматовича аьллачу дешнаша: «Вешан дай санна нохчий хилла диса деза вай. Вайн наноша уьншерийн оьмарера таханлерчу дийне кхаччалц кхиош хилла къонахий, кхиоран раг1 вайна т1екхаьчна. И къонахий кхио беза аганан илли нохчийн маттахь олуш, духхьарлера туьйра нанас шен аьхначу маттахь дуьйцуш.\nДас халонаш лан, осалниг емалдан, г1ийлачун г1о лаца кечван веза шен во1.\nИштта вайн нанойн масалш т1ехь кхио беза мехкарий. Ненан ховхачу маттаца и дан таро а ю».\nЦундела 1амо беза вайх х1орамма а шен ненан мотт. Вай ца бийцича, вайн мотт бийца а,вайн г1иллакхаш лардан а цхьа а вог1ур вац, вайн сий а хир дац. «Моз санна мерза болу, ламанан шовда санна ц1ена болу», иза вай безаш 1амош хилахь, вайна кхин меттанаш а, 1илманаш а атта карадерзалур ду. Т1аккха мехкан йоцчу ачоно йорт еттар яц вайн махкахь ,ненан меттан сий даро тойийр ю вайн юкъаметтигаш, аьтто бийр бу дайшца з1е ца хадо а.\nХалкъан дахарехь мехала хазна ю вайн нохчийн мотт, цуьнца боьзна ду вайна деза мел хетарг а, хьекъал а. Мотт адамийн юъаметтигийн коьрта г1ирс бу. Дош ала а, мотт бийца а ца хууш дуьнена т1е долу адам,и адам къандаллалц йолчу хенахь, шен мотт бовзаран , хааран т1ег1анехь кхуьу. Бакъду, леррина оцу меттан бала а болуш къахьегча , кхочу стаг оцу меттан лакхенашка. Хаза, мерза дош долуш, наха шайга леррина ладуг1уш кегий нах а , кхо-виъ стаг гулвеллачохь а вистхила ца хууш воккха стаг а хуьлу.\nМотт –халкъан дахаран тоьшалла а, хилларг а ду, иза г1иллакх-оьздангаллин бух а бу.\nНенан мотт.Нанас аганан илли аьлла мотт.Билал Саидовс говза аьлла:\nГихь беза мохь бу хьо.\nЖовх1арийн х1онс ю хьо.\nКхечу къоман маттахь вистхила хаар,йиш лакхар,оцу къоман хелхар дар-иза дозалла ду,амма шен мотт а, шен г1иллакхаш а,шен эшарш, иллеш ца девзаш , кхечераниш 1амор-иза оьзда вацар ду, вайн цхьана поэта ма-аллара, «маьттаза вахар» ду.\nВай нохчийн мотт 1амийча, кхин оьшург а 1емар ду. 1емар ду Дала вайна совг1атна дела долу вайн г1иллакхаш. Девзар ду- адам ларар, сий, маршо, собар, доьналла, тешам, иэхь, бехк , кх.д1. дешнийн к1орггера маь1на.\nШен махке болу бакъ безам, шен матте бацахь, маь1на долуш бац! Суна хьоме бу сайн ненан мотт, ас дозалла до цунах.Сайн сочинени ас ерзор ю нохчийн поэта Атабаев Султана язйинчу « Халкъан бахам»ц1е йолчу стихотворени т1ера мог1анашца:\nВайн безам, илли,\nВайн халкъан т1емаш.\nВайн бахам, сий.\nБовза, ца 1ебаш,\nГрозный- 2012 г.\nСочинени: «Ненан мотт- аганан илли»\nМБОУ СОШ № 63 г.Грозного\nВагаповой Имани Лечиевны.\nКаталог: file -> chunk35 -> 939510 -> 144114


СаIудийн пачхьалкхехь хийцина зударша дIасабоьлхуш божаршкара пурба даккха оьшуш хилар\nСаIудийн пачхьалкхара яхархо ю футболан стадионехь\nСаIудийн пачхьалкхехь хийцина зударша дIасалелаш божаршкара пурба даккха оьшуш хилар\nДIадаханчу пIерасканан дийнахь СаIудийн пачхьалкхо зорбане даьхна шайн бахархошна -божаршна а, зударшна а - маьршша махкал арахьа а дIасалела бакъо луш долу керла низамаш, яздо "Ассошейтед пресс" агенталло "СаIудийн пачхьалкхехь хийцина зударша дIасабоьлхуш божаршкара пурба даккха оьшуш хилар" цIе йолчу материалехь.\nСаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхехь зударийн хьал хуьйцур долу низамаш болх бан долалур ду крарахь болу Марсхьокху-бутт чекхболуш. Цу пачхьалкхан низамийн система критикаш ловш ю дукхахенахь дуьйна, цо баккхийн зударий кхиазхой санна тIеоьцуш хиларна, паспорт доккхуш а, махкал арабовлуш а уьш божаршкара бакъо еха езачу хьоле хIиттош.\nДукхачу хьолахь верас хуьлу да я майра, ткъа цкъацца цуьнан кIант. Хийцамаш хьехош СаIудийн пачхьалкхарчу бахархоша Твиттерехь хеставо 33 шо долу паччахьан кIант, дийцарехь, и гIулчаш яхарна тIехьа лаьтташ волу.\nАмма и хийамаш реза цахиларца тIеэцна тIаьхьарчу шерашкахь верасах лаьцна низамаш лардан дезаш хиларан хьокъехь къамелаш дечу молланийн видеош арахьоьцучу махкарчу консерваторша.\nКхечу хийцамашца а догIуш, зударшна бакъо луш ю доьзал кхолларх а, доьзал къастарх а, бер даран тоьшалла а кхин долу а кехаташ даха. Ткъа и документаш зударшна оьшуш хуьлу паспорт доккхуш а, бер школе деша дIалуш а.\nЗударшна иштта бакъо елла СаIудийн пачхьалкхехь, низамца а догIуш, шайн берийн верасаш хила, ткъа хьалха и бакъо божарийн а бен яцара.\nДелахь а, хIинца а болх беш ду набахтера арабовлуш а, кхиазхой латточу хIусамашкара арабовлуш а, маре боьлхуш а зударшна божаршкара бакъооьшу низамаш. Божарий ялахь а, цу пачхьалкхехь бакъо яц зударийн СаIудийн махкалла шайн берашна дала. Цера иштта бакъо яц кIанта зуда яло я йоIана маре яха бакъо яла.\nВерасийн система йолчу СаIудийн пачхьалкхехь зударийн ладоьгIийла яцара божарша дика дог-ойла гайтаре а бен, шайн дахаран некъ хоржуш.\nДоьзалехь ницкъ барх а, верасийн системах а кIелхьарбовла гIерта зударий юкъа-кара дуьненаюкъараллан тидам тIебахийта гIертара шайн хьолана. Масала иза дира 18-тта шо долчу аль-Кунун Рахафа, Канадо шена тховкIело ялале. ЦIера бевддачу зударийн истореша зорбанан гIирсашкахь вон ойла кхолла ялийтара СаIудийн пачхьалкхах.\nПаччахьо Салмана а, цуьнан министрийн кабинето а тIечIагIдинчу керлачу низамо бакъо ло муьлхха а 21 шо кхаьчначу вахархочунна махкара аравала а, верасе а ца хоьттуш СаIудийн паспорт даккха а.\nКхаарин дийнахь арадевлла указаш зорбане дехира хIора кIиранах арадолчу пачхьалкхан официалан Ум аль-Кура газетехь. ПIераскан дийнахь министрийн кабинето дIахьедар дира, керла кепаш болх бан йолалур ю Марсхьокху-бутт чекхболуш аьлла.\nПаччахь хIуттур волчу принца бен Салман Мухьаммеда гIортор йина махкахь цхьамогIа хийцамаш барна. Цо кхочуш ян юьхьарлаьцна ю боккха чулацам болу экономикан реформийн план, дуккха а зударшна болх бан меттигаш схьайоьллур йолу. Принц Мухьаммед вара стохка зударшна машен лело бакъо яла еза аьлла низам тIеэцийтинарг а, махкахь кинотеатрш схьаеллийтинарг а.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Даарех дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Даарех дерг дуьйцу дакъа\n376. Баширан кIанта НуIмана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира шена аьлла (ткъа Баширан кIанта НуIмана шен ши пIелг шен шина лерга биллира): «Боккъалаъ, магийнарг - хууш ду, цамагийнарг а - хууш ду, ткъа царна юккъехь шеконаш ерг ду, дуккха а нахана цуьнах дерг ца хууш. Цундела шеко йолучух ларлуш верг - шен дин а, шен сий а цIандеш ву. Амма шеконехь дерг лелош верг - хьарам дерг (лело) а вер ву, йихкиначу меттигна гонаха (шен жа) дажочу жаIух терра, (иза) хIинций-хIинций оцунна тIе долу-кха (бохуш). Боккъалаъ, хIора паччахьан (шен) йихкина меттиг ю. Боккъалаъ, АллахIан йихкина меттиг – иза Цо царна цамагийнарш ду. Боккъалаъ, (адаман) дегIехь дилханан кийсак ю: нагахь и нисъелла хилахь - дерриге дегI а нисдеш, нагахь и телхина хилахь - дерриге дегI а талхош. Боккъалаъ, иза - дог ду» (Бухари: 52, Муслим: 1599).\n377. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Марр аз-ЗахIран (олучу меттигна) юххехула довлуш, лапъаьлла, пхьагална тIе а нисделла, цунна тIаьхьа хьаьлхира тхо. Пхьагална тIаьхьа а кхиъна, иза схьа а лаьцна, схьа а еана Абу ТIалхье дIаелира аса. Ткъа цо, цунна урс а хьаькхна, пхьагалан гIогI а, тIехьара ши ког а бахьийтира АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Цо и къобалдира» (ал-Бухари: 2572, Муслим: 1953).\n378. Абу Бакаран йоIа Асмаа (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна волучу хенахь, говрана урс а хьаькхна, йиира оха иза» (ал-Бухари: 5510-5511, Муслим: 1942).\nКхечу хьадисехь аьлла: «Тхо Меднахь долуш».\n379. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цIерачу варрийн жижиг даар дихкира, ткъа говран жижиг даа магийра цо». (ал-Бухари: 5520, Муслим: 1941).\n380. Ша цхьана Муслима далийначу ривайатехь (хьадисехь) аьлла: «Хайбар (йоккхучу) хенахь говран жижиг а, акхачу виран жижиг а диира оха. Ткъа Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цIерачу варрийн жижиг даар дихкира».\n381. IабдуллахI ибн Абу Авфас (АллахI реза хьулда цунна) дийцина: «Хайбар йоккхучу буьйсанашкахь чIогIа мацалла хьаьгнера оха. Ткъа Хайбар дийнахь тхан кара цIера варраш яьхкира. ХIетахь оха царна арсаш хьаькхира. Уьш чохь яйнаш кхехка доьллачу хенахь АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цуна) кхайкхамхочо кхайкхкам бира: яйнаш бертал тоха (дIаIанаде) аьлла. ХIокху кепара (оцунна тIе) элирий-те бохуш а ву со: варрийн жижигах хIумма а ма кхалла». (ал-Бухари: 5528, Муслим: 1936).\n382. Абу СаIлабас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АлахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цIерачу варрийн жижиг даа хьарам дира».\n383. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Со а, Халид бин ал-Валид а АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Маймунан хIусаме дахара. Ткъа беана кхаьрзина моьлкъа хIоттийра (тхуна) хьалха. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен куьг цунна тIедаьхьира. Циггахь Маймунан хIусамехь хиллачу зударех цхьамма элира: «Хаийта АллахIан элчаннна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шаьш цунна хьалха хIоттийнарг хIун ю». Ткъа аса элира: «Моьлкъа бу хьуна и, хIай, АллахIан элча. Бууш вуй хьо и?!». ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юхадаьккхира ша тIекховдийна хилла шен куьг, бат а ца туьйхира цо цуьнах. (Халид ибн ал-Валида) хаьттира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча, хьарам ду, ткъа, моьлкъанан (жижиг даар)?». (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «ХIан-хIа. Делахь а, сан къоман лаьттана тIехь лелаш хIума дац (уьш даар), ткъа сан даго тIе ца оьцу и». Халида элира: «Ткъа аса, Iовша а Iовшуш, биира иза. ХIетахь дерриге а и гуш АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вара, ткъа (суна) дехка а ца дихкира цо»» (ал-Бухари: 5537, Муслим: 1945).\n384. IабдуллахI ибн Абу Авфас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна ворхI гIазот дина оха, оцу муьрехь цIоз а дууш» (ал-Бухари: 5495, Муслим: 1952).\n385. ЗахIдам бин Мударриб ал-Жармис дийцира: «Цкъа тхо Абу Муса ал-АшIари волучохь долуш, «Схьадал шун» аьлла, шун схьадийхира цо. Оцу (шуьнахь) котаман жижиг дара. ХIетахь Бану ТаймиллахI некъех волу цхьа стаг чу велира, цIен а волуш, (гарехь) лоллех мукъабаьхначарех тера а волуш. Цо элира цуьнга: «Схьавола, схьатIехила!». Ткъа важа, тIе ца хуьлуш, сецира. Юха а элира цо цуьнга: «Схьавола, схьатIехила, хIунда аьлча, боккъалаъ, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юуш гина суна (котам)»» (ал-Бухари: 5518, Муслим: 9/1649).\n386. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь шух цхьамма хIума йиънехь - шен куьг дIамахьокхийла (дила ма дуьлийла) цо ша цунна тIе мотт хьаккхалц я кхечуьнга хьакхийтталц» (ал-Бухари: 5456, Муслим: 130/2031).


Австрехь вен гIоьртина нохчийн блогер реза ца хилла Iедалхошка ша ларвайта\nАвстрехь ша вен Iалашонца лерина тIелатар юкъахдаьккхинчул тIаьхьа блогер Магомадов Сайд-ХIусайн дуьхьал хилла полицига ха дайта, амма ша маьрша ца хета цунна. Шена кIелояр нохчийн Iедалхойн омраца дара аьлла цо.\n"Австрин полицино само йира, суна чIогIа дика хета церан лелар. Полицино шаьш со Iалашвийр ву аьллера, амма со болх беш ву, ткъа даим а хаца лела суна атта хир дацара, цундела ца оьшу аьлла ас", - дIахьедина Магомадовс "Кавказский узел" интернет-ресурсан корреспонденте.\nШа вен кхачийна нах Нохчийчохь бу аьлла хета блогерна.\n"Со тешна ву, со вен тIелаьцначеран мотиваци ахча хиларх, ткъа царна суна кIелояр тIедиллина Нохчийчоьнан урхалло", - боху Магомадовс.\nКадыровн критик хилла Умаров Мамихан 2020-чу шарахь Венехь верна бехке волчу кхааннан цIе ша якккхарца дузу цо, шена тIаьхьабовлар.\n"Шо хьалха йинера ас и видео. Схьахетарехь, и ду бахьана, амма бекхам бар ас лелош йолу йоллу блог хила тарло", - аьлла Магомадов Сайд-Хьусайна.\nЦо дийцарехь, Нохчийчохь бехачу, ша дIакъастийначу шен гергарчу нахаца зIе яц цуьнан, цундела царна Iедалхоша тIеIаткъамбарх хууш хIума дац цунна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун критикна Магомадов Сайд-Хьусайнна вен Iалашонца дан гIоьртина тIелатар юкъахдаьккхина Австрин къайлахчу сервисаша аьлла, кхайкхийра нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-канало, шайга хаийтинчу хьостан цIе а ца йоккхуш.


Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дозаллаш довзаро иза алсам вовзуьйту вайна, ткъа иза вовзар массо бусалба стеган декхар ду. Иза вовзаро а, цуьнан дозаллаш довзаро а иза воьзуьйту вайна, ткъа иза массерал везар а, иза массерал хьалхаваккхар а массо бусалба стеган декхар ду. Цуьнан дозаллаш довзаро цунах вай тешар совдоккху, ткъа цунах тешарца бен стаг бусалба хуьлийла дац. Цуьнан дозалла довзаро иза вазвойту вайга, цуьнгахьа болу лерам алсамбоккху вайн, ткъа иза вазвар а, цуьнан лерам бар а массо бусалба стеган декхар ду. Цуьнан дозалла довзаро а, иза вовзаро а цуьнца цхьанакхетарга йолу шовкъ совйоккху вайн, цуьнгахьа болу безам совбоккху, ткъа цо аьлла ду (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Стаг шена везначуьнца хир ву (Къемат дийнахь)». Ткъа хьуна иза везаш хилча, хьан цуьнца йолу юкъаметтиг чIагIло, хьо цуьнан ларашца дIавоьду, хьо цунна тIаьхьава́за гIерташ хуьлу. Иштта хуьлу хьо нагахь санна хьуна цхьаьнца цхьаьна хила лаахь а – цуьнан некъаца некъ лоцу ахь, цуьнан белхаш, гIуллакхаш лелон хьожу хьо, Iуьйранна Iуьйренга ва́лар а, суьйранна суьйренга ва́лар а цуьнан некъа тIехь хуьлу хьан, хьой цунах хилийта лууш хуьлу хьо чIогIа. Хьуна цхьаъ везар – хьо цуьнца чIогIа хоттавелла хиларан билгало ю, хьайн гIиллакхаш а, амалш а цуьнчерах тарйан хьо гIерташ хиларан тешалла ду.. Массо хIуманна тIехь хьо и санна ца хилалахь а, иза веза а везаш, хьайн ницкъ ма-кхоччу хьо цунна тIегIерташ хилча, хьайн ницкъ ма-ббу хьо цо бохург дан гIерташ хилча, Дала хьуна иза диканца доькхур ду, хьо цуьнца а хуьлуьйтур ву: [АллахIана а, Элчанна а муьтIахь хилларг – уьш хир бу АллахIа шайна дика динчаьрца: пайхамаршца а, уьш кхоччуш бакъбинчаьрца а, гIазотехь кхелхинчаьрца а, дикчу нахаца а; ма дика накъостий а бу-кх уьш]. Цундела аьлла хилла Анаса (Дела реза хуьлда цунна): «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла долчу хIокху дешнех санна хазахетар хилла дацара тхуна цхьанне хIуманца: «Стаг шена везначуьнца хир ву». Суна веза АллахIан Элча а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Абу Бакар а, Iумар а. Сой цаьрца хиларга дог а доху ас». И хIинца вай дийцинарг нахана юкъахь лелаш долчуьнца вайна зеделла хIума а ду, цхьана стагана дика нах безаш хилча царна тIегIерташ хуьлу иза, церах ша́ тера хилийта гIерташ хуьлу иза. Амма нагахь санна цунна вон нах безахь, церах дIакхета иза, церан Iамалш а, церан хIуманаш а леладо цо.\nТIаккха со дIаволалур ву, тIаккха Iарша кIел вогIур ву со. ТIаккха, нуьцкъала а, сийлахь а волчу сайн Далла суждане вужур ву со. Цул тIаьхьа АллахIа суна довзуьйтур ду Ша́ хесторан а, Ша́ вазваран а дешнаш, сол хьалха Ша́ цхьанна а довзийтина доцу. ТIаккха эра ду: «ХIай Мухьаммад! Хьалаайбе хьайн корта! Де́ха – дехнарг лур ду хьуна! ШафаIат де́ – шафаIат тIелоцур ду хьан!». ТIаккха ас сайн корта хьалаайбийр бу, тIаккха ас эра ду: «Сан уммат, хIай сан Дела! Сан уммат, хIай сан Дела! Сан уммат, хIай сан Дела!».\nИ дийцинчул тIаьхьа, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Сайн са Шен керахь долчуьнца дуй ма буу ас, ялсаманин неIаран шина эха юкъахь йолу меттиг (ялсаманин неIаран шоралла) Маккийна а, Хьимйарна а юкъахь йолу меттиг санна, йа Маккийна а, Бусро́на а юкъахь йолу меттиг санна шуьйра ма ю». Чекхдели и хьадис. Хьимйар – Йеменехь таханлера СанIа́ъ гIала йолу меттиг ю. Бусро́ – таханлера Ше́махь (Сирехь) цхьа меттиг ю.


Австри --„Нохчийн зударийн кхеташонан“ куьйгалхо Яхьяева Малика.\nНохчийчуьра уггаре а дукха мухIажарш бехаш пачхьалкхе Австри хиларх терра, дуккхаъ бу цигахь керла дешарш а дешна, керлачу тIегIанашкахь аьттонца белхаш беш болу вайн махкахой.\nЯхьяева Малика Астрехь ехаш йолу иттех шо ду. Тахана социалан белхаш беш йолу иза Нохчийчохь хиллане а цу кепарчу белхашца цхьа а уьйр хилла яцара, - иза Соьлжа-гIаларчу Шериповн цIарахчу мехкадаьттан заводехь болх беш хиллера шен доллучу дахарехь а.\nТкъа Европе схьакхаьчначул тIаьхьа гонахьарчу хьелашца долу дахар а кхечу тайпана хилла ца Iаш, ша дахарехь мел Iамийнарг а, мел карадерзийнарг дита а дитина, керла, шена хIинцалца схьа девзаш ца хилла некъаш долон дийзира шен, бохуш дуьйцу цуо, карарчу „Австрерчу нохчийн зударийн кхеташо“ цIе йолчу цхьанакхетараллин куьйгалхо йолчу.\nЦу цхьанакххераллехь гIо до, Австрехь дIатарбала гIертачу зударшна а, церан доьзалшна а царна ког баьккха-баьккхинчехь дуьхьал хIуьттучу халонашна тIехь, хуьлда иза хийрачу Iадаташца Iоттабеллачу вайнахана шайн орамаш лардан а, хийрадерг а, шайн къомадерг а цхьаьнадало я и ши агIо ка ма - доллу лазаме доцуш берашца кхетам кхиоран болх барехь юхьаралаца.\nДоцца аьлча, Малхбузенехь тIаьхьарчу шерашкахь сел чIогIа йийцаре яьккхина йолу интеграци, иштта аьлча, „нохчийн сибтаца“- иза бу Маликас куьйгалла дечу юкъаралло юхьаралаьцна олу некъ.\nЦуо ша иштта дуьйцу шен цхьанакхетараллин Iалашонех лаьцна.\nМалика: „Суна тIе богIуш болу нах, со санна, кхуза схьабаьхкина, дIатарбала гIерташ болу нах бу. Балхаца доьзна хуьлда иза я цхьацца кехаташца доьзна долу хIумнах ца кхеташ хуьлда иза, я шайн чохь доьзалхошца цатам нсилуш а. Тайп-тайпану хуьлу церан лазамаш. Айса и хIума Iамийна хиларх терра, царна нийса некъ хьеха гIурту со, сайн болчу ницкъаца“.\nМалика ша гIеметта хIоьттинчу хенахь махках яла а дезна, хийрачу метте, кхеташ ма-хиллара, хийра мотт лелачу махка схьаена хиларна, цуо мотт Iамор а, Iамийна а ца Iаш, керла дешар а дешна, цу дешарца ша шена белхан меттиг а кхоьллина, къахьоьгуш хилар боккъал а кхечарна масала лара мегар ду.\nХIунда аьлча, цхьаццаболчу вайнехан гIеметта хIоьттинчу мухIажаршлахь яьржина хуьлу, нагахь санна хьо бер долуш я кхиазхо волуш кху Европе ца кхаьчнехь, кхузахь кога-ира хIоттавала аьтто банне а бац, боху ойла. Амма лаам а хилча, жимма кха а хьегча, хIора а стеган Европехь дIатасвала аьтто буйла гойта Маликас шен белхаца.\nХIунда аьлча, цкъа хьалха мотт а Iамийна, цул тIаьхьа деша а дешна, ша болх лаха йолаелча, ша ханна жима ца хиларна, Iедалан белхашка цхьанхьа а дIаэца ца тикира ша, бохуш дуьйцу цуо. ТIаккха кхоьллира цуо ша шена белхан меттиг.\nМаликин белхашна тIехь уггаре а мехалчарех дакъа Австрехь бехачу вайнехан доьзалшкахь дай-нанойн, тIекхуьучу церан берийн юкъаметтишкахь кхоллалуш йолчу халонашца доьзна ду. ХIунда аьлча „Берийн-дайн конфликт“ олуш болу и классикан Iотбакхам боцуш ца буьссу Европехь бехаш болу нохчийн доьзалш а.\nМалика: „И сингаттам бийцаре беш нисло оха. Нисло наноша, ишттаъ-ишттаъ хьал хIоьттина шен доьзалехь, хIун дича хIун хир дара те, олий, лазам балхош. Ас я цу нене а, я цу бере а юзуш, царна юккъехь маслаIат дан гIурту со. Кхеран амалах иен а, хьан амалах тен а царна атта дац, цу берашна. Вайн дай-наноша вай ваьш доьзалехь кхиийна, шича-маьхчалахь кхиийна, юьртахь а, вайн гергарчу нахана юккъехь а кхиийна. Ткъа церан и аьттонаш бац.\nВайн доьзалш вай, дукхахьолехь, беа пена юккъехь кхиош ду. ГIелвелла балхара чу еана нана а дIатевжа, йоккха йолу йиша а гIулакхш дой гIелло, ткъа и жимох долу бер ша шеца дуьсу. Вайн гIиллакхаш а, Iадаташ а Iама цхьа а аьтто бац церан. ТIаккха цара арахь шайн гуш дерг цхьа чу дахьа. Цу беран бехк а бац. „Ден-ненан а бехк бац“ олу вай, хала зама ю, олий.\nДелахь а, мел хала делахь а, дийнахь цхьа сахьт мукъане а цу шайн доьзалшца дагадовла а, цаьрца къамелаш дан а хан лахийша, царна хIун оьшу, царна хIун хета бохург талла, олу ас. Сом-эппаз кхузахь Iедало нах чохь Iашшехь, луш ма ду, Делан къинхетамца.\nДоьзал ма байъиша шайн, церан дагара хьовсийша. Уьш бахьана долуш вай кхуза схьадаьхкина а хилча, церан дуьхьа кхузахь Iаш а хилча. Цхьа сахьт мукъане а дийнахь ахь цу доьзалхочуьнца дайахь, цуьнан дагчуьра иза цкъа а дIадер дац заман йохалла. Вайна а лаьттина иза, царна а лаьттар ду“.\nКхин цхьа а мехала дакъа ду Яхьяева Маликас вовшахтоьхначу „Нохчийн зударийн кхеташо“ цхьанатохараллин белхан. Иза берашна нохчийн мотт Iамор ду, цу юкъаралло вовшахтоьхначу берийн курсашкахь. Ненан мотт бицбаларца, я иза тоъалла ца хаарца йоьзна йолу халонаш яккхий ю Австрехь бехачу вайнехан доьзалшкахь, бохуш дуьйцу Маликас кхин дIа а.\nМалика: „ХIинций-хIинций цIадоьрзур ду вай, бохуш, дукха адам дисина кхузахь, шаьш Iамон дерг а, шаьш дендерг а ца деш, шо шаре мел долу а, ДегIастана юхадоьрзур ду бохучу ойланца. Амма хIинца кхета дуьйладелла вай, ваьш кхузахь дисина довлуш лаьттийла.\nДоьзалш а кхиъна кхузахь. Цундела жимма тIаьхьадисна цу маттаца долу хIума а. Амма Даламукълахь тIекхуьуш дукхаъ хазанехасанна хьекъал а долуш, хьуьнарш а долуш нохчийн социалан белхахой а бу, цара цхьацца кхетаме пайде проекташ а кхуллуш, и ненан мотт Iамор а, гIиллакхаш Iамор а тIаьхьакхиор ду, и хIума цара лардийр ду аьлла, тешна ю со“.\n„Нохчийн зударийн кхеташоно“ Iуналла до иштта Венехь боккхачу аьттонца концерташкахь а, фестивалашкахь а дакъа а лоцуш, кест-кеста хьалхарчу меттигашца шайн къинхьегаман жамIаш хаздеш йолчу „Ламан аз“ цIе йолчу берийн хелхаран тобанна.\nКарарчу хенахь лерина вайнехан зударийн хьашташна кхоьллина и цхьаъ бен яц Венехь гIодаран юкъаралла, зударшна консультацеш еш а, церан баланашка ладIугIуш а, ка ма- долу царна гIо деш а. Цундела а бу Яхьяева Маликас а, цуьнца белхаш бечу тобано а юьхьаралаьцна болу некъ сел мехала.


Саутиева Зарифин гIуллакх таллар дерзийна\nЧиллан-бутт 28, 2020\nГIалгIайн жигархо Саутиева Зарифа\n"ГIалгIайн къоман цхьааллин комитетан" декъашхочун Саутиева Зарифин хьокъехь долийна бехкзуламан гIуллакх теллина дели аьлла, хааме даьккхина пIераскандийнахь бакъонашларъяран "Мемориал" центро. Iедалан векалшна дуьхьал ницкъбаьккхина стохка Заздоккху-баттахь дIаяьхьначу митингехь, ишта экстремистийн юкъараллан декъашхо лаьттина а ю аьлла, таIзаре хIоттийна Саутиева.\nЗудчо дIахьедо, шен дов хаьттина даьлла аьлла, бина сацам низамашкахь бац, хIунда аьлча, шен адвокатан Дзугаев Биланан масех дехар кхочуш ца дина, оццу гIуллакхна бехкебечийн талламаш хIинца а берзанза а хиларна аьлла.\nСаутиеван а, экстремистийн тоба кхоьллина, я цу юкъахь декъашхой хилла аьлла, кхеле хIиттийначу кхин а ворхI протестийн лидерийн гIуллакхаш а къастийначу форматехь дIахьош дара, Дзугаевс бахарехь.\nМангал-беттан 25-чу дийне кхаччалц дIатеттина уьш таллар. Iедало билгалъяьккхинчу процессуалан хенел а тIехбовларна, бехк къасточара зуламан кодексан 162-гIа артикл ца ларйина лору Дзугаевс.\nМаршо Радино яздира, стохка Заздоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг хIотторах, Нохчийчоьнан а, ГIалг Iайчоьнан а юкъарчу дозанех барт хиллачул тIаьхьа. Гулбеллачара дарж охьадиллар тIедожийра Евкуров Юнус-Бекна. ШолгIачу дийне яьккхинчу митинган декъашхойн тасадаларш хилира полисхошца.


Нохчийн литература езачаьрна дика евзаш ю Юсупов Iилманан поэзи.\nЦулсовнаха литературан журналашкахь а, газеташкахь а зорбане йийлина уьш. ТIаьхьарчу шерашкахь Европехь вехаш волчу поэтан кхолларалла йовза аьтто белира кху деношкахь Швецерчу Соллефтео гIалин бахархойн.\nЛаьтта йоьжна, даг чу тили\nБузуш болчу маьлхан мекха.\nСагатталуш, ас аьлла илли,\nАстагI лелхаш, бай тIехь тиэкха.\nБай цо ведбинехь а, хьешна,\nДаци-й иза-м иштта къиза -\nКIирделла хьо яре хьежна,\nБIаьрса дайна, лелий иза-м...\nИ дешнаш яздина волу Юсупов Iилман дика вевза вайнехан литературица бала болчаьрна. Цуьнан байташ масех коллективан гуларшна юккъехь а, авторан шен жайнашлахь а араевлла.\nНохчийчохь тIемаш болабалале „Васт“ цIе йолчу газетехь а, „Орга“ журналехь а кест-кеста зорбане йовлура Юсупов Iилманан байташ. ТIаьхьарчу хенахь, бакъдерг аьлча, Нохчийчурчу хаамийн гIирсашкахь янне а йоцуш санна юьстаха юьтуш ю цуьнан кхолларалла, цхьа моггIа кхечу даймахкал арахьа бехачу вайнехан яздархойн а, поэтийн а санна.\nКарарчу хенахь Швецехь вехаш волчу поэтан байташ массех маттахь гочйина ю. Ша аьлча ингалс матта, масала, я шведийн, оьрсийн, испанхойн меттанашка. Нохчийчохь цуьнан кхо книжка араяьлла, „Заманан мазлагIа“, „Доьналлин маьждиг“, „Иэсан гIу“ цIераш а йолуш.\nКху деношкахь Швецерчу Соллефтео цIе йолчу гIалан бахархойн тидаме ехкира Юсупова шен цхьайолу байташ. Шведийн, кхечу къаьмнийн культуран уьйраш чIагIъярна лериначу кхолларалин суьйренахь хилира иза.\nАргентинера а, Испанера а, Боснера а, Суданера а, ткъа иштта ша Швецера а гулбеллачу дуккха а хьешашна хьалха поэта шведийн а, ингалс а меттанашкахь йийшира шен байташ. Ткъа цултIаьхьа Нохчийчурчу хьолах а, шен кхоллараллех а лаьцна долчу хаттаршна жоьпаш а делира.\nАла догIу, Юсупов Iилманан байташ цу Скандинаверчу махкахь „Нохчийн кхерч“ цIе йолчу гуламехь шведийн маттахь араевлла хилар. Цул сов, даханчу шарахь цуьнан байтийн кочар Швецерчу исбаьхьаллийна леринчу „Тиднинген Культурен“ цIе йолчу журналехь араделира.\nУьш нохчийн маттера шведийн матте меттигерачу яздархочо Ян Вольф Ватца яхнера. Байташ арайовларх лаьцна дешхьалхе язйинчу журналан коьртачу редакторо Шенлаэр Буэла лаккхара мах хадийра поэтан кхоллараллина.\n„Нохчийн поэзехь новаторех ларалуш ву Юсупов Iилман, - аьлла яздира цо шен артиклехь.-Шен къоман поэзехь цо кхиийна тайп-тайпана байташ язяран кепаш, масала, сонеташ, газелаш, рондо, иштта дIа кхин а...“\nРедакторо яздинчунна тIетоха лаьа Юсупов Iилмана даханчу шерашкахь вуно беламе а, ира а эпиграммаш а язъеш хилла хилар а. Нохчийн литературехь цуьнга кхочуш муьстачу а, кIоршамечу а, амма цуьнца цхьана беламечу а эпиграммийн говзанча ван а вацара. Бакъду, тIаьхьарчу шерашкахь и болх поэто, хала хеташ делахь а, битинчух тера ду.\nКарарчу хенахь поэто дукха хьолахь Даймахках а, шен кхолламах а, тIемийн Iийжамех а, амма иштта сирлачу синхаамех а, ирсах а, безамах а яздо. Поэтан кхолларалла езачеран аьтто бу цуьнан керла байташ дуккха а йолчу нохчийн интернет-сайташна тIехь еша.\nСерлоне кхийда поэтан дог


Хахка езара, Iаьржа ХIаммер, хьо...\nЛахьан-бутт 27, 2012\nСтохка Нохчийчурчу Iедалша 113 миллион соьмана тоьлла машенаш эцна аьлла, дов иккхинера Оьрсийчурчу хаамийн гIирсашкахь. ХIинца гучудаьлла цу кеппара еза машенаш оьцуш цхьа нохчий хилла Iаш цахилар. Масала, Дагестанера министралла эца дагахь ю 5 миллион сом доккхуш йолу машен.\nДагестанера цхьана министралло пачхьалкхан эцаран сайтан тIехь, Ауди А8 олуш 5 миллион сом доьхуш йолу машен эца гIоьртина аьлла, хIинца иза юьхьарльацна хIума ду. Нохчийчохь-м, дукха хена дуьйна хууш ду, кхузарчу Iедалан мел кар архаш дIаелла, махкахь къепе латтийчхьан.\nЦундела, дукхахболу Iедалхой, немцойн а, японхойн а дикачу машенашца лелаш бу. Амма, цу юккъехула, ала догIу, Кавказехь санна Оьрсийчоьнан машенаш, къаьстина «Лада» олуш ерш дIаоьцуш кхин регион а яц.\nОьрсийчоьнан кхечу регионашкахь а, ишшта еза машенаш Iедалхоша оьцуш хилча, уьш муха-мичара оьцу цара бохуш, хеттарш кхолало хаамийн гIирсийн. Пачхьалкхан эцаран сайт тIехь уьш наггахь бен гуш бац, ткъа, еза мел йолу машенаш хуьлу цаьргахь, бохуш цецбуьйлу уьш. Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсашкахь, хаддаза дуьцуш ду цуьнах лаьцна.\nХIора шо дуолалучу хенахь, хуьйцу даржхоша шай автопарк. Iедалхошна тайна йолу машенаш ю, тIаьхь яьлла йолу Мерседес а, Тойота а, Ауди а, БМВ а. Цхьа Кавказ кхобуш ца хилар, гойтуш хIара хIума ду: Амур кIоштера кхелан пурстопийн урхалло 3 миллон сов сом делла, оьцуш ю Тойота Ландкраузер олуш йолу джип. Ишшта, Приморан кIоштехь а, Саха-Якутия махкахь болчу, церан белхан накъосташ а ю изза машенаш оьцуш.\nЕза мешан оьцуш ю, Ульянан кIоштера экономикан министралло. БМВ 750LI X Drive, олуш ерг ю иза. Ша мел болу гIирс а хила беза бохуш ду, оцу пачхьалкхан эцаран сайт тIе, цара баьккхинчу хаам тIехь.\nНохчийчоьнан Iедалшна хIинца а тIехдетташ ду, цара масех шо хьалха, дукха еза машенаш эцна бохуш.\nПачхьалкхан эцаршкехула болчу эксперташна хетарехь, тахана гIара доккхуш, люкс машенаш оьцуш болу даржхой кIезглуш бу. Цара иза кхечу схемашкехула оьцу, юккъараллехь дукха дIаса а ца долуьйтуш. Коррупционераш лела Iаьмма, боху цара.\nЦа кхеташ дуьсу, масла, Санкт-петербургерачу автоинспекцина стенна оьшуш ю, Порш 911 олуш йолу тIаьхъяьлла машен, ян оцу кIоштерачу Ушаков адмиралан академина а, «Рособоронэкспортан» а, Ягуар олуш йолу машенаш.\nТкъа муха бу, масала, Москохахь бехачу даржхойн, Iедалан машенашца болу безам, аьлла хаттар делира Маршо радионо, оцу гIалахь вехачу «Коммерсант» газетан корреспонденте Мурадов Мусаъе. Цо ишшта жоп делира.\nМурадов Муса: «Москох болу хьаькамаш езчу машенаш тIехь лелаш бу-кх: БМВ, Мерседес, Ауди. Шайна долахь лело машен санна, харжа а хоржий, уггаре а беза гIирс чохь а болуш, тоьлларг бен оьцуш яц цара.\nИ машен эцар а доцуш, кхузахь болчу кавказхошна журналисташа а политикаша а, тIе тидам бохуьйтуш Iедал ду-кх. Кавказхочо кхузахь цхьа куьзган бIаьрг буоха бахь а, иза айдой, хьаовсал цо динарг бохуш. Ткъа изза, масла, Рязань кIоштера веанчо дича, цунна тидам а ца бо».\nДаржхоша, шай хьашташна Iедалан ахчанах, еза машенаш эцар, талла дагадогIучух тера дац, тIехьожучу урхаллашна. Моьтта хира ду царна,, машена чуьрчу гIенто, букъан массажа еш, чохь телевизоре а хьожуш, когашна шийлаьта, бовха а бай моха а тухуш, балха дIасавоьдучу даржхочуьнах пайда алсам бера бу. Дика-м хира дара иза ишшта хичла, амма, ма хеттара ца нислуш йолу зама ю-кх хIара.


Зударий балор стенна лахделла Кавказехь?\nОьрсийчоьнан статистикан урхалло (Росстат) бахарехь, зударий балор массанхьачул а лахара ду Къилбаседа Кавказехь\n2018-чу шарахь статисташа даржийначу терахьашна тIехь рейтинг хIоттийна "Московский комсомолец в Пскове" ("Московский комсомолец Псковехь") газето.\nОьрсийчоьнан регионашлахь уггаре кIезиг зударий балабийриг ГIалгIайчоь ю. Цигахь 1000 вахархочух кхоллабелла доьзал 3,8 бен бац (85-гIа меттиг). Рейтинган цул лакхарчу тIегIанехь ю Дагестанний, Къилбаседа ХIирийчоьй –4,9 доьзал.\nНохчийчоьнна, могIанаш лахара хьала багарбича, кхочу 7-гIа меттиг – эзарнах 4,8 доьзал. Цул цхьа могIа лакхахь бу Старопол мохк – 4,9.\nХьал мелла а гIолехьа ду кхарачошлахь, чергазашлахь, гIебартошлахь, балкхарошлахь – шера чохь кхоллало 5,4 доьзал.\nХьалхарчу меттехь ю Петарбух – 8,8 доьзал.\nТамашениг хIара ду: бусалба къаьмнашлахь зударий балораш алссам ду, маре боьлхурш, нускалш далораш массанхьачул а къона хуьлу цигахь, аьлла бу Оьрсийчуьрчу бахархойн кхетам.\nЦу тIе, ала деза, хIора дийнахь го ХIинжа-ГIалахь, Несарахь я Соьлжа-ГIалахь ловзарш. Ткъа муха нисделла Росстато сурт оццул "лачдаьлла" гайтар, Кавказехь зудирий балор лахдалар?\nДагестанан пачхьалкхан университетерчу социолога Абдулагатов Загида дийцарехь, Iедалан хьукматашка а ца боьлхуш, бусалба хьесапехь маха бийраш (никIях) дукха бу Кавказерчу бусалбанашлахь. Цундела статистийн бIаьрг тIе ца кхуьу иштачарна, боху Iилманчас.\n"Кхин цхьа хIума а ду - кхоллалучу доьзалийн чIагIалла. Доьзалш оьрсашлахь дукха кхоллалуш хила а тарло, амма цхьаьнакхетарш санна дукха ду дIасакъестарш а. Кхузахь яханарг-ялийнарг шен меттехь Iа алссам", билгалдоккху Абдулагатовс.\nЦунна гарехь, массех зуда ялийнарш а бу дукха, амма и хьал муххале а дац Iедало тергоне оьцуш.\n"Дагестанехь цхьа а цец ца волу стеган шиъ, я кхоъ зуда хиларх. Иштта кхоллабелла доьзалш статистикашна бац цкъачунна гуш. Марехь боцу зударий, хетарехь, шаьш а бац боршачу стеган шолгIа зударий хила дуьхьал. ХIунда аьлча, зударий Дагестанехь дукха бу божарел (+100 000). Цхьалха божарий кIезиг бу, хала ду зударшна маренаш каро", - дуьйцу Дагестанерчу социолого.\nЦхьана хеннахь 200 керла доьзал кхоьллина Соьлж-ГIалахь\nИдалца беха бусалбанаш герга бу зударий бигар-бахарца лакхарчу могIаршна. ГIезалойчоь ю 28-чу меттехь, Башкортостан – 37-чу меттехь.\n"Регионийн экономика" фондерчу экономистна Халилов Халилна гарехь, 1990-чу шерашкахь галъяллачу демографино йитина лар ю гуш тахана.\n"Демографин болар галдаьккхира 90-чу шераша, цундела 20-30 шераш кхаьчначу нехан процент лахара ю бахархойшлахь. Дагестанера 1000 вахархо схьаэцча, царалахь кIезиг бу зудаяллол болу божарий – йоьхна демографи", чIагIдо Халиловс.\nАмма иза ца теша бусалбанаша шаьш балор-бахар лечкъадо статистех бохучух. Тоьшалла далош дагадоуьйту Iедало луш долу "ненан капитал" – иза масарна а оьшу, амма ца ло ялор-яхар Iедалх къайладаьхьинехь, дагадоуьйту экономисто.\nДагестанан статистико гойту хIара терахьаш: 2018-чу шеран хьалхарчу исс баттахь кхоллабелла 9883 доьзал (-482 лурчахлерчу хьолаца дуьстича). Тергамчаша бахарехь, шо шаре мел долу лахлуш лаьтта и терахь, ткъа бахьана ду къоначу доьзалийн дахарна дай-наной юкъагIертар а, къоначарна ахча цатоар а.


Аль-Хол куьпара зударий а, бераш а\nШеман малхбалерчу Аль-Хол куьпахь дIатарбина хилла "Исламан пачхьалкх" шех олучу (Оьрсийчоьно террорхойн организаци лаьрра, йихкина ю) тобанан гIаттамхойн арахьарчу пачхьалкхашкара хIусамнаной а, церан бераш а "Хайят Тахрир Аш-Шам" (Оьрсийчоьно террорхойн организаци лаьрра, йихкина) тобано доладечу Идлибе, кхечу метте дехьабохуш бу. Карарчу хенахь туркойн дозанна уллорчу Идлибан малхбалехь Аль-Джумайлия куьпахь латтош ю 40 зуда, царех дукхахберш Нохчийчуьра а, Дагестанера а бу.\nЦарах цхьаберш шаьш бевдда баьхкина бу Аль-Холера Аль-Джумайли, кхинберш цига дIабуьгу "Хайят Тахрир Аш-Шам" тобанан тIемалоша, "Исламан пачхьалкхца" уьйраш хилла аьллачу шеконашца, яздо Middle East Eye ресурсо зорбане яьккхичну материалехь.\nАль-Джумайлия куьпара дахаран хьелаш дуккха а гIоле ду Аль-Холехь долучул а, делахь а, маршо ца кхачайо оцу зударшна.\nКуьпара бовлархьама уьш декхаре бу "Хайят Тахрир Аш-Шам" тобано хьоьхучу божаршка маре баха реза хила, йа дозанехула Туркойчу дIабигийта. Маре йоьдучу далахь и зуда йисина хила еза, йа исламан бакъонехь "хула" олучу къастарх чекхъяла еза (зудчун лаамца дIакъастар, нагахь санна шен цIийндега дог-ойла яцахь).\nТуркойчу дIабахарх лаьцна аьлча, дукхахболу зударий кхоьру цунах, хIунда аьлча, цигахь набахте хьовсо тарло уьш, йа даймахка депортаци ян мега, ткъа некъаца дахарна кхерамаш нисбала хьесап ду.\nХьалхо Свобода Радионо зорбане яьккхира "Iо дика йойла, "Исламан пачхьалкх": дуьсург хиндерг ду. Малхбален Европерчу террорхойх истореш" книга язйинчу журналистца Сергацкова Екатериница хилла интервью. Дийцира ИГИЛА-н тIемалойн хIусамнанойн кхолламех лаьцна.


Сноуденана кхин а шина шарахь ваха бакъо елла Оьрсийчохь, Мэннингана гечдина.\nArgentine -- Edward Snowden speaks via video link during a conference at University of Buenos Aires Law School, November 14, 2016\nОьрсийчоьно кхин а шина шарана Оьрсийчохь ваха бакъо елла Сноуден Эдвардана. Цу хьокъах хаам бира Оьрсийчоьнан Арахьарчу ГIуллакхийн векало Захарова Марияс Facebook агIонехь. Хууш ма-хиллара, Сноуденас масех шо хьалха Iорадехира Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан къайлаха кехаташ. 2013-чу шарахь Iамеркера веддачул тIаьхьа, цунна тховкIело елира Оьрсийчоьно. Цо Iорадеханчу кехатийн терахь кхочу 1,3 миллионе.\nДечкен-беттан 17-чу дийнахь, президента Обама Баракас хийцина Мэннинг Челсина тоьхна хан. Цунна къайлаха кехаташ Iорадахарна тоьхнера 35 шо хан, ткъа иза хIинца набахтера аравер ву кхе шеран стигалкъекъа баттахь.\nМэннингана санна Сноуденана хIунда ца до Президента геч, аьлла хаттар дича, президентан пресс секретаро элира: “Сноуден вайн демократих болу тешам байа гIертачу мостагIчун пачхьалкхе вада а ведда, цигахь тховкIело ехна.”


Гуьржийн журналист вен гIоьртинера аьлла, лаьцначу Оьрсийчоьнан вахархочунна шога бехкаш дехкина\nЖурналист Габуния Георгий\nСтохка аьхка оппозицин "Мтавари архи" каналан журналист Габуния Георгий вен Iалашо хилла аьлла, шеконашца лаьцначу Оьрсийчуьрчу вахархочунна Боков Васамбекна шога бехкаш дехкина Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллан урхалло (СГБ). ХIетахь дийца даьккхира официалехь, харц документаш лелош хилла аьлла, лаьцна ву бохуш. Тахана СГБ-но дIахьедина, билггал цуьнан йолу цIе къаьстина шайна аьлла. Масийттазза бакъо йоцуш Гуьржийчоьнан дозанехула Боков Васамбек цIарца чекхваьлларг ву - Гуциев Мохьмад.\nБакъо йоцуш Габунияна тIехь терго а латтош, цунах лаьцна информаци гулъеш хилла цо. Зуламан Кодексан йеа артиклехь бехкевина Гуциев.\nЛерина операци дIахьочу заманчохь Тбилисехь лецира кху шеран аьхка 38 шо долу ГIалгIайчуьра схьаваьлла Боков Васамбек. "Мтавари архи" телеканалан директоро Гварамия Никас бахарехь, журналист Габуния Георгий вен Iалашо хилла Боковн. Ткъа иза вен хьажийнарг Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву аьлла, дIахьедира Гварамияс, стохка хиллачу "Рустави-2" телеканалан эфирехь Габунияс Оьрсийчоьнан президент аьшнашварна бекхам бан Iалашонца.


"Эстемирова Наташа саннарг кхин хир а яцара..."\nТахана 60 шо кхаьчна хир дара Эстемирова Наташин.\nИза, шен са а, дегI а ца кхоош, ша дечун тIаьхьалонашка ла а ца доьгIуш, нийсонна тIехь лаьттина стаг яра. Тидам бан беза, иза йийначул тIаьхьа, ала мегар долуш, хийцаделла Нохчийчура политикан дахар.\nЙоккха, цкъа а яйалур йоцу "хьоькх" йисина лаьтташ ду и еран гIуллакх меттигерачу Iедалшна синан тIехь. Иза динарш билгал а баьхна, уьш дIа а лаьцна, жоьпе озоллалц хир а ду иштта.\nЦуьнца болх бинчу бакъонашларъярхочо Байсаев Iусамас иштта дагалоцу Наташа: "Наташа ер - ша тайпа хаам бара хIинцачул тIаьхьа бакъдерг дийцар ловр доцийла гойтуш. Наташа майра яра. Цул чIогIа эхь-бекх долуш а яра. Кхерам шена туьйсушехь, яхь дIа ца луш, кхечарах ойла еш стаг яра иза. Къинхетаме иза ца хиллехьара, шен цхьаъ бен йоцу йоI а эцна дIаяхана хир яра кхиберш санна".\nЭстемирова Наташа йийначул тIаьхьа, цо бина болх караэца стаг ца хилира, аьлла дуьйцу оцу хенахь "Мемориалехь" болх бинчу адвоката Ицлаев Доккас: "Ма дарра аьлча, цо бина болх шена тIе а лаьцна дIабахьа стаг ца карийра-кх кхузахь".\nЭстемирова Наташица кесст-кесста къамел хуьлура сан а, махкахь болх бечу бозучу боцучу журналистийн а. Меттигерачу хаамийн гIирсашкахь иза хуьлуш а яцара, аьлча а, кхойкхуш а яцара.\nТIаьххьара тхойшиъ зIене даьллера ТIехь-мартан кIоштера цхьа нах низамхоша дIалаьцначул тIаьхьа. Цо ша и гIуллакх толлуш ю, тIедогIучу деношкахь шен ала хIума хир ду цунах лаьцна аьлла, дош деллера. 2 де даьлча иза йийра. Цуьнан хIора интервью хуьлура майра, ма дарра хIума дIаолуш. ХIара къамел санна: "Оьрсийчоьнан "Фемидас" рогIера дIагайтина, хьенан агIо ша лаьцна. Низаман агIо яц иза. Ницкъбечеран а, нах бойучеран а, цIенош дагочеран а, зуламхойн а. Коьртаниг церан погонаш хилчхьана, уьш Iедалан цIарах оцу хенахь лелаш хилчхьана. Шайна луург дан бакъо ялар ду иза - зуламаш де, хьан пачхьалкхо хьо Iалаш вийра ву".\nЭстемирова Наташига дукха а баьхнера хьуна кхерам бу хьуна, хьо дIаяха еза хьайн йоI а эцна пачхьалкхан дозанал а ара. Иза къарлур йолуш яцара, харцонна-м муххале а. Суна дагадогIу, Соьлжа-гIалана юккъахь дIабохийначеран хIолламан кертахь цига баьхкинчу лаккхарчу даржхошца даьлла дов.\nУьш гIеххьа озабелира цуьнах, аьлча а, цо юьхь-дуьхьал бакъдерг аьлча. Лахахь долу сурт оцу дийнахь даьккхина ду. Иза муьлха а нохчо санна тешара, паргIато кханенна генахь йоцийла а"", и хало ца лайначунна цуьнан хам хуур боцийла а.\nЭстемирова Наташа дагалоцуш


Яздархочун говзарийн бух - истори тешаллаш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЯздархочун говзарийн бух - истори тешаллаш\n21.03.2019 16:02 Четверг\nВыпуск 19-20 от 21.03.2019 г.\nАвтор: Алиева Зарина\nЭльсанов Ислам вина 1956 шеран август беттан 20-чу дийнахь ГIиргIизехь, Ала-Бука юьртахь, ДжалалАбадан областехь. 1973 шарахь Аргунера №2 юккъера школа чекхъяьккхина. 1974 шарахь ша Эскаре ваххалц, Iамийна слесаран, токаран а говзаллаш. Литературе безам школехь дуьйна кхоллабеллера Исламан. Нохчийн яздархойх уггар хьалха Ошаев Халид вевзира, цуьнга 1977-чу шарахь хьалхарчех шен дийцар деша делира. Ошаев Халида оцу дийцаран хадийначу мехо кхин а яздан дог даийтира. Исламан хьежамашна къаьсттана тIеIаткъам бира оццу хенахь ешначу Ошаев Халидан зорбане ца яьллачу публицистико. Уьш дара яздархочо компартин обкоме, яздархочуьнга Х.-М.Мугуевга а яздина кехаташ. Царах цунна яздархочо бакъонгахьа латточу къийсаман дика масала хилира. Оцу кехаташа кхоллабалийтира историга безам, историн халачу киртигашна тIе тидам а бохуьйтуш. 1978 шарахь Нохч-ГIалгIайн университетан филологин факультете деша вахара Эльсанов Ислам (нохчийн мотт, литература, оьрсийн мотт, литература). ЙоьалгIачу курсера дIа а ваьлла, 1981-чу шарахь деша вахара М. Горькийн цIарахчу Литературин институте, прозин семинаре. 1982 шарахь, гурахь, НохчГIалгIайн АССР-ра баьхкинчу артисташа, культурин кхечу декъахоша а Москвахь яккхий концерташ елира, «Нохч-ГIалгIайчоь шен лаамца Россина юкъаяхана 200 шо кхачарна» лерина. Ала деза, XX-чу бIешеран 70-гIа шераш юккъедевлча дуьйна КПССн Центральни комитето харцисторин и харцконцепци тIеэцнера. Оцу концепцино дIахьулбора I9 бIешеран историн дийнна мур. Л.Толстойн, М.Лермонтовн произведенеш арахецахь а, ара ца хоьцуьйтура оцу хенах лаьцна церан хенарчу кхечу яздархойн, хIинцалерчу яздархойн а книгаш. Масала, иштта вайн республикин библиотекашкара дIаяьккхира Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» роман. Цуьнан деккъа цхьа бахьана дара и роман оцу харцконцепцица цаяр... Иштта Iилманан-талламан институтера балхара дIабаьхнера историкаш М.Музаев, I.Вацуев, филолог Я.Вагапов а. Уьш балхара дIабахаран бахьана цара оцу концепцина конференцешкахь критика яр дацара, ткъа шайн коллегашца историн хьокъехь къамелаш деш, оцу концепцих шайн яйн шеконаш хилар гучудаккхар дара... 1986 шарахь Литературин институтера дешар чекхдолуш, Нохч-ГIалгIайн книгийн издательстве редактор балха ийцира Ислам, «Орга» альманахан редакторо Шайхиев Iалвадис, издательствера Саракаев Хьамзата а рекомендаци а язйина Оццу шарахь араелира хьалхара книга «Малх чубузуш». 1989 шарахь «ЦIегIачу де\nкхнийн боьлак» – шолгIа книга араелира. Оцу а, цул тIаьхьарчу а шерашкахь республикехь пайденна хилла а, пайденна ца хилла а цхьацца боламаш дIабуьйлабелира. Литература, культура а дуккха а юхакхоьссира цара. Книгаш арахецар галдаьлча, 1992 шарахь НР-н Пачхьалкхан Радиокомпане председателан заместитель балха вахара И. Эльсанов. Цигара берриге а куьйгалхошца I993 шарахь Iедало дIаваьккхира. Оццу шарахь Iилманан-талламан институте Iилманан белхахо балха вахара, цу хенахь нохчийн-оьрсийн дошам вовшахтухучу тобанна куьйгалла дан. Амма I994 шеран апрелехь Iилманан-талламан институт а Iедало дIакъевлира. 1995 шарахь дуьйна литературин-исбаьхьаллин «Орга» журналан коьрта редактор болх бира Ислама, тIеман хьелашкахь иза арадаккхаран халонаш а ловш. 1985 шарахь дуьйна а кинога шовкъ-безам хиларна, «Орга» журналан коьрта редактор волчуьра дIа а ваьлла, 1999 шеран мартехь Москварчу Сценаристийн, режиссёрийн а Лаккхарчу курсашка деша вахара. Уьш 2001 шарахь режиссурехула чекх а ехира. Ислам Нохчийчохь 1аш вац, иза хIокху тIаьххьарчу шерашкахь Норвегехь Iаш ву. Амма литературица йолу зIе хадийна яц цо. Цо гулйина дуккха а материалаш ю нохчийн историх. Церан буха тIехь литературин говзарш язъян, ша хьалха язйинчарна тIехь хийцамаш а беш, уьш араяха а лерина ву иза. Дешархоша дика тIеийцира Эльсанов Исламан 1989-чу шарахь араяьлла «ЦIегIачу декхнийн боьлак» цIе йолу повесть. Оцу повестан дакъош школан программи юкъадахана а ду. Ислам повеста тIехь кхидIа а болх беш ву, историн керлачу тешаллашца т1е а юзуш. «ЦIегIачу декхнийн боьлак» повестехь дуьйцу 1824-1859 шерашкахь Кавказан тIом болуш хиллачух. ТIаьххьалц исторически темина нохчийн литературехь язйина говзарш Арсанов СаьIид-Бейн, Мамакаев Мохьмадан, Ошаев Халидан, Гайсултанов Iумаран бен яцара. Кавказан тIамах, историн тешаллин бух тIехь, «Еха\nбуьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц», «Калугера йийсар» говзарш язйина Айдамиров Абузара. Эльсанов Ислама шен повестехь буьйцу исторехь хилла турпалхой а, хиламаш а вайна бевзинера Айдамиров Абузаран говзаршкахь. Амма «ЦIегIачу декхнийн боьлак» цIе йолчу повестехь и турпалхой а, хиламаш а авторо кхечу хьелашкахь а, кхечу амалшца а гайтина. Масала, Бенойн БойсагIар хIинццалц вайна майра, юхавервоцуш, тIемало санна, вевзаш хиллехь, Эльсановс шен повестехь БойсагIаран дог-ойла йовзуьйту, иза къинхетаме, дахаран хазалла гуш а, езаш а хилар билгал а доккхуш. БойсагIаран вастехула авторо бIаьрладоккху нохчийн халкъана тIом кIордийна а, машаречу дахаре сатесна а хилар. Харцонна къар ца луш, нийсонехьа къуьйсуш, шен са дIадала а кийча волчу нохчочун васт го вайна ГIубашехь. БIаьргаш а дохуш, шена тешнабехк биннашехь, доьналлах а, къонахаллах а ца вухуш, имаман муртазекхех масех воь, Шемална шийтта чов йо цо. Исторехь девзачу адамех дийцина ца Iаш, Эльсанов Ислама шен тидамехь латтабо оцу заманахьлера могIарера нах а, хIунда аьлча тIеман зулам, Iазап хIора нохчочо лайна дела. Царах ю оцу къизачу тIамо шен жималла а, тIаьхьо кхоьллина болу доьзал а дIабаьхьна йолу йоккха стаг а. Повесть мехала ю нохчийн къоман юкъараллин институтах – Мехкан-кхелах – болчу шатайпанчу хаамашца а. Оцу заманахь Мехкан-кхелан тхьамда хилла волу Исхьакъ Шемална тIе воьду, тIамо гIаддайина халкъ кхачош ду, Россица машар бан беза вай, олий, имамо машар хьахийнарг вуьйш вуй хуъушехь. Исхьакъана шен дахарал а деза хета халкъан кхоллам. Шена тIехь лаьтташ Iожаллин кхерам боллушехь, машар бан гIурту иза. Амма, Шемала тIе ца оьцу Исхьакъа шега кховдийна некъ, цунна тоьпаш тохуьйту цо. Оцу повестера вайна хаьа, Мехкан-кхело оьрсийн эскарийн куьйгалхочуьнца бина машаре барт хилла хилар а, шина а агIоно кхочушда деза декхарш билгал а дохуш. Иза Iаьрбийн, оьрсийн йозанца кехат тIе дIа а язбина, Мехк-кхелан декъашхошкахь Iалашбеш хилла. Шемал йийсаре вахча, и барт Россин Iедало бохийра, молланаш, шайхаш дIалеца болийра, барт беш яздина Iаьрбийн маттахь долу кехаташ схьа а дохуш, уьш хIаллакбира. И тешнабехк лан ца луш, Барятинский вуьйр ву ша аьлла, Соьлжа-гIопе вахана, ша дан леринарг чекхдаккха аьтто а ца болуш, цIа вогIу ТIелхаг. Оцу сингаттамах хорам а хуьлий, дIакхелха, Т1елхаг. «ЦIегIачу декхнийн боьлак» нохчийн къоман турпалалла, хьуьнар, бохамаш а гайтарна ю мехала говзар. ХIора а нохчочунна довза деза шен къоман хилла дахар, цунах эца ма-безза пайдаэца.


1937 шо — Википеди\n(1937 тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2021, 1 июль.\nII эзар шо\nXVIII бӀешо — XIX бӀешо — XX бӀешо — XXI бӀешо — XXII бӀешо\nОцу шарахь хилларгНисйе\n«Грознефтестрой» трест болхба йолаелла (1937 шеран 1 апрель);\nСоьлжа-ГӀалахь пионерий беш хьайиллина (1937 шарахь 6 июнь);\nГуьмсех хьалхара мехкдаьттан фонтан хьалатоьхна (1937 шеран 1 сентябрь);\nХьайиллина Лермонтовн цӀарах Оьрсийн драматически театр (1937 шеран 1 сентябрь).\nОцу шарахь бинаршНисйе\nБексултанов, Умар Ахматсултанович (1937 шеран 20 октябрь — 2014 шеран 6 декабрь) — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, нохчийн Республикин шатлакхан илли язйинарг;\nГайтукаев, Казбек Байсалович (1937 шеран 8 март) — нохчийн яздархо, Ӏилманча, Нохчийн Республикин яздархой бертан председатель, СССР яздархой бертан декъашхо;\nКибиев Мусбек Магомедович (1937 шеран 7 август — 1996 шо) — поэт;\nМагомедов, Султан Лутаевич (1937 шеран 4 май — 1980 шеран 20 декабрь) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, юкъараллин гӀуллакххо;\nМуслиева, Тамара Магомедовна (1937 шеран 17 январь) — Социалистически Къинхьегаман Турпалхо;\nОкуев, Шима Хамидович (1937 шеран 6 ноябрь — 1986 шеран 16 декабрь) — нохчийн яздархо, Нохч-ГӀалгӀай АССРн а, СССР а яздархойн тобаний декъашхо;\nХасбулатов, Асланбек Имранович (1937 шеран 24 ноябрь — 2013 шеран 2 октябрь) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, ГӀалгӀайн Республикин а Ӏилманан Сийлахь гӀуллаккхо;\nЧергизбиев, Зайнди Магомедович (1937 шеран 23 апрель) — нохчийн композитор, музыкант, дирижёр, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо;\nШахбулатов, Аднан Маккаевич (1937 шеран 25 ноябрь — 1992 шеран 4 июнь) — Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин Сийлахь белхало, композитор;\nЭдисултанов Шита Шамсудинович (1937 шеран 30 август — 2002 шеран 7 август) — культурин Сийлахь белхало, Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист;\nЯндаров Андарбек Дудаевич (1937 шеран 27 август — 2011 шеран 8 май) — философи Ӏилманан доктор.\nОцу шарахь белларшНисйе\nАйсханов, Шамсуддин Катаевич (1907 шо — 1937 шо) — нохчийн яздархо, поэт, гочдархо, серлонча, нохчийн литературин бух биллинчарех цхьаъ, партин а, юкъараллин а гӀуллакххо;\nДудаев, Абди Дудаевич (1901 шо — 1937 шеран 24 декабрь) — нохчийн поэт а, яздархо а, нохчийн литературин бухбиллинчарах цхьаъ;\nМагомаев Абдул-Муслим (1885 шеран 18 сентябрь — 1937 шеран 28 июль) — композитор\nРезерфорд, Эрнест (1871 шеран 30 август — 1937 шеран 19 октябрь) — Керла Зеландера ваьлла британийн физик. Цунах олу «Ядерни физикин да». Цо кхоьллина атоман планетарни модель. Химин Нобелин совгӀатан лауреат.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1937_шо&oldid=6102673»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 1 июль 23:40\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 1 июль, 23:40.


ШайтIа аларна жоп лур ду ахь. Стенна оьшу Кадыровна шега гечдар дехийтарш?\nМангал-бутт 08, 2021\nКадыров Рамзане гечдар доьхуш марафон дIайоьдуш ю Нохчийчохь а, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахь а. Кеп-кепарчу регионийн бахархоша рогI-рогIана "шайтIа" олу мехкан куьйгалхочух, ткъа тIаьхьа шайна къинтIера валар доьху, социалан машанашкара шайн аккаунташ дIа а йохуш.\nШен деца-ненаца Подмосковьехь вехачу 15 шо долчу дагестанхойн кхиазхунна тIехула иккхира тIаьххьарчу муьрехь, гечдар доьхуш скандал. Инстаграмехь Кадыровн йоьдучу трансляцехь, "шайтIа" ду иза аьллера цо. Нохчийчоьнан куьйгалхочо чIагIо йира, шена вас йинарг "карон а, иза хIаллакван а".\nЦул тIаьхьа масех де даьлча кIентан дас а, цуьнан Дагестанехь бехачу гергарчара а цхьаьна Кадыров къинтIера воккхуш видео дIаязйира. Хетара, оцу тIехь дерриг а доьрзур ду.\nАмма, Стигалкъекъа-беттан 21-чохь Кадыровх "шайтIа" элира Пермерчу дешархочо.\n"Маса само а йина, бакъоларъяран органаш тIеозийча, и тайпа нах атта карабо\n"Дукха хан йоццуш керла хаам гира суна, цхьаммо Кадыровх шайтIа аьлла, шайтIа дан а ду иза-м. Цул тIаьхьа боллу цуьнан доьзало гечдар дехна. Суна и нийса дац аьлла хета. Нохчийчоьнан республикан урхаллера дIаваккха веза Кадыров бахархошца оцу тайпа леларна. Къаьсттина кхечу республикан бахархошца, дагестанхошца цо лелочунна", - дIахьедира жимчу стага.\nДукха ца Iаш, инстаграм-пабликашкахь зорбане ехира цо Кадыров къинтIера воккхуш, дIаязйина видеош.\nШен агIоне дуккха а нах язбалийтархьама аьлла дара ша, Нохчийчоьнан куьйгалхо "бакъволу къонах а, шен къоман лидер а ву", ткъа "шайтIа" ша ду элира цо.\nЦуьнца цхьана машанашкахь флешмоб йолийра оппозицин IАДАТ телеграм-канало "КадыровШайтIа" ("КадыровШайтан") хештег а хIоттийна.\nКхиазхошка бертаза гечдарш дехийтарна эргIадбахначара мехкан куьйгалхочух лаьцна шайна хетарг кехата тIе а яздеш, цуьнан суьрташ а дохуш, даржийра. Карарчу хенахь оцу тайпа суьрташ иттаннашкахь хилла ца Iаш, бIеннашкхаь а хила тарло.\nКадыров сийсазвеш цхьаболчу флешмобан декъашхоша Оьрсийчоьнан вахархочун паспортан, пачхьалкхан даржашкахь хиларх кехатийн-тоьшаллийн я герзийн фонехь йозанаш дуьтура, вукхара суьрташ дохура езачу, лоручу меттигашна хьлха дIахIуьттий, иштта дозанал арахьа болчара а.\nЦарна дуьхьал кхин а хIиллане жоп делира Кадыровна пиар ечара. Массо а гечдар дехийта тIеозон таро йоцчу цара Соьлжа-ГIалахь дуьхьал шайн флешмаб йолийра – "КадыровНашаГордость" (КадыровТханДозалла)аьлла, хештег а юьллуш.\nЙозанаш зорбане дохура Нохчийчоьнан куьйгалхочун суьртан гонах а, кеп-кепарчу меттигашкахь а - говра тIехь, ламаз дечу заманчохь, байракхна хьалха коьртахь куй болуш а.\nНохчийн пачхьалкхан хаамийн гIирсаша чIагIдо, дуккха а республикера а, пачхьалкхан кхечу регионашкара а гоьбевлла нах схьакхийтира флешмобах, бохуш. Билггал и бакъ ду я дац - хууш дац.\nИнстаграмехь карарчу хенахь 13 эзар сов публикаци ю "КадыровНашаГордость" хештегца зорбане яьккхина. Бакъду, царех дукхахъерш- шеконе йолчу аккаунташа кар-кара оьцуш пайдаоьцу цхьа пост ю.\n"Мехкан куьйгаллина хууш ду, шайн бакъйолу легитим йоцийла\nТIаьххьара массарна а гуш Кадыров къинтIера ваьккхинарг ву Тулера вахархо. Юьхьанца видео дIаязйира оцу стага, Пермерчу кхиазхочунна тIехIуттуш. Нохчийчоьнан куьйгаллехь волу Кадыров шен дена ямартваьлла элира цо.\nТIаьхьо кхетийра цо шегара даьллачух - "меца а волуш, къаьркъа меллачохь" аьллера ша бохуш. Карарчу хенахь цуьннан "ТикТокера" аккаунт къевлина ю.\nМехкан урхалхочунна вас йина нах муха лоьху кадыровхоша дийцира байначу беттан 26-чохь юкъаралхочо Мамаков Салавдис. Цунна хетарехь, Нохчийчохь и болх цхьана наха саццанза дIахьош белахь, махкал арахьа диаспоран векалша жоп ло.\n"Нохчийчоьнан куьйгалхочун регионашкара массо а векалш декхаре бу ситуацина мониторинг ян а, оцу тайпа меттигашна тIехь терго латтон а. Цхьаъ тусалахь, сихонца бакъоларъяран а, кхелан а органашка дIа а хьедина, и нах "меттабалон" декхаре хуьлу уьш. Шен хенна само а йина, ницкъаллин структурашка орца даккхахь, и тайпа нах лаха а , карон а атта хуьлу", - дIахьедо Мамаковс.\nХьалха дуьйна а хууш дара, шен оппоненташца къийсам латтош Кадыровс Оьрсийчоьнан бакъоларъяран органех а пайдаоьцуш буйла.\nЧиллан-беттан юьххьехь Лахарчу Новгородехь лачкъийна вигира Нохчийчуьра ведда ши ваша - Магамадов Салехь а, Исаев Исмаил а. Цул совнах, Охан-баттахь Оьрсийчоьнан полицино дуьхьало ца йира, Францино схьавелла нохчийн мухIажар Гадаев Мохьмад Керлачу Уренгойхь кадыровхоша лоцуш.\nАнализ яран а, конфликташ ца хилийтаран а центран директорна Сокирянская Екатеринина хетарехь, шега мел олу дош, ироница аьлларг а цхьана Кадыров Рамзана ишта лазаме тIеэцаран бахьана ду, шен ма-хуьллу Iедал карахь сацон иза гIортарца доьзна.\n"Нохчийчохь Кадыров Рамзанан культана пропаганда ю еш. Тоталитаран анклав ю иза, ткъа забаро а, сарказмо а, маьрша къамел даро а тоталитаран лидеран сий дойъу. Республикан куьйгаллина дика хаьа, бакъйолу легитим шайн йоцийла, цундела урхалла карахь сацон йиш ю, цхьана агIор, нах кхерош, вукху агIор, Iедалх бозучу нахана юкъахь рицкъ дIаса а доькъуш", - боху Кавказ.Реалиица къамел дечо.\nЦунна хетарехь, нахехь кхерам латторхьама, кадыровхошна коьрта ду, режимна дуьхьал болчарна тIехь Нохчийчохь терго латтийна ца Iаш, Оьрсийчоьнан дозана тIехь а, кхечу мехкашкахь а шаьш ларош дуйла дIагайтар.\nЦуьнца кхетадо бакъоларъярхочо, Пермерчу кхиазхочьунга а, Тулерчу вахархочуьнга а гечдар дехийтар.\nЮккъерчу Оьрсийчоьнах хьакхалуш делахь а, Нохчийчуьра хезачу кхерамашна Кремло реакци цаяр Сокирянскаяс кхетадо, шайн бахархой Iалашбан федералан Iедалхой лууш цахиларца.\n"Кремло терго йина ца Iаш, бакъоларъяран органаша а цхьана талламбан безаш гIуллакх ду, амма цхьаммо а хьесап ца до\n"Вайна гуш ду, Нохчийчохь бакъо йоцуш ницкъбеш хиларх Кремло терго еш цахилар. Суна схьахетарехь, Кремлан позици муха ю - нохчех доьзна мел дерг нохчийн куьйгалхочун карахь дитар. Ткъа цунах лаьцна долу цIен сизаш, дац уьш нах Iалашбарца доьзна. Политикан интересашца доьзна ду уьш", - аьлла хета бакъоларъярхочунна.\n"Iазапашна дуьхьало латторан Комитетан юриста Янгулбаев Абубакара Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь билгалдаьккхира, кхиазхошка гечдар дехийтар - воккхачу стага, тIехула тIе пачхьалкхан хьаькамо оцу кепара тIеэцар лартIехь хIума цахилар.\n"Дешархоша интернетехь дечу дIахьедаршна оццул лазаме, шога реакци яр хIокху ситуацехь суна го оцу стеган синIаткъамца проблемаш хиларца. Бехк хила тарло, Кадыровн дуккха а комплексаш хиларца а. Оцу кепарчу дIахьедарийн терго ян ма ца оьшу даржехь волчу стага, хьаъа а хIуъа а яздан ма тарло. Нагахь санна, дIахьедарш шена ца тайнехь, пачхьалкхан Iедалан векал ша хиларе терра, низамашкахь дан деза цо ша дийриг. Шен сий дайъина аьшнашвина аьлла, иск чуяла еза. И хеттарш криминалехь дерзон ма ца деза цо", - билгалдоккху юриста.\nТIаьхьий-хьалхий Кадыровна хьалха нахе гечдар дехийтар, цунна гергахь хьасталуш, цуьнгара цхьаъ шайна йожийта лаамца Кадыровна муьтIахь болчу наха лелош хIуманаш ду аьлла, тешна ву къамел дийриг. Низамашца а догIуш, билгалдоккху Янгулбаевс, Нохчийчуьра кхийкхош болу кхерамаш талла дезаш хIума ду.\n"Кадыровн-гангстеран имидж латтор Путинна пайден ду. ЗIенашца латтон Путинан жIаьла ду иза, цуьнга бен сацалур а доцуш\n"Цхьана агIор федеративан статус а йолуш пачхьалкх ю вайн. ХIетте а, муха лела Кадыров, нагахь санна, иза низамашкахь велахь, Кремло сагатдан оьшуш дац.\nВайна ца хаьа, шен вас йинчу нахе цо муха ша къинтIера воккхуьйту. Амма цо ша ма элира, стаг "хIаллаквийр ву", дуьххьал дIа ма элира цо ишта.\nКхузахь Кремл меттахъяьлла ца Iаш, бакъоларъяран органаш а цхьана талламаш боло безара, ткъа цхьаммо а хIуммаъ а деш дац", - дерзадо шен къамел Янгулбаевс.\nШвецехь вехачу нохчийн Iедалхойн критикна, оппозицин блогерна Абдурахманов Тумсона хетарехь, Кадыровс гечдар доьхуьйту шега "бекхам беш, ша чIогIа ву моттуьйтуш".\n"Хьовсал, ас таIзар дина, гечдар а доьхуьйтуш, со чIогIа ву ала гIерташ санна.\n"Ша цхьа чIогIа къонах ву моттийта хьийзаш, "базарх жоп дала декхаре беш", цхьаннах тарвала гIерташ лелош хIуманаш ду. Кхузахь кхин цхьа стратеги а ю, шена критика яр, ша аьшнашвар ца лало цуьнга, ткъа къинтIера ваккхар даржорца цо доьхку кхечарна шена критика ян а, сийсазван а. Гечдар доьхуш Iорайохучу видеоша дог доккху критика ярх стенна дуьйцура, аьшнашван а цхьана", - боху Абдурахмановс.\nФедералан Iедалша оцу гечдарийн терго цаяр, блогерна хетарехь, царна пайден ца хилар ду.\n"Суна хетарехь, Кадыровн-гангстеран имидж латтор Путинна шена пайден ду. ЗIенашца латтон Путинан жIаьла ду иза, цуьнга бен сацалур а доцуш", – дерзадо шен къамел Абдурахмановс.\nШа Нохчийчоьнан урхаллехь волчу 14 шерачохь Кадыров Рамзана Оьрсийчоьнан президлент Путин Владимир бен къинтIера ца воккху, хIоразза а ша цунна тешаме хиларх чIагIо а еш.\nТIаьххьарчу цхьана баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо шозза дуьхьалъяьккхира Кремлна шен позици. Кадыровс Израилан Iедал декхаредира полици а, палестинахой а вовшахлаташ Ал-Акъса маьждиге гулбелла нах лазорца доьзна бусалбанаш кIинтIера баха аьлла. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан официалехь хиллачу риторикаца ца догIура цуьнан дIахьедар. Цул тIаьхьа, цо шога комментарий йитира, коронавирусана дуьхьал вакцина тоьхна боцчарна, уьш цомгуш хилахь, дарба лелор дац, аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан 28-чохь Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, ша Путинна муьтIахь вуьсуш хиларх: "Цунна хьалха долчу декхарна дуьхьал со кийча ву эзар чакхарма муьлххачу агIор а текхна ваха, муьлхха а, мел чолхе хиларх, цуьнан омра кхочушдан а".


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Йиш локхуш хезча лерга пIелгаш дохкарх лаьцна долу хьадис\nАссаламу Iалайкум Олхазар. Суна цхьа хьадис хезнера, Пайхамара (С.А.В.С) [соллаллохIу IалайхIи ва саллам] шена цхьа йиш (музык) локхуш хезча лерга пIелгаш доьхкира, ша и ца хезчиге валлалц дIа а ца дехира аьлла. И хьадис динна (полный) дац. Сан дехар дара и хьадис динна яздар а, цуьнан маьIна дар а. Баркалла.\nАбу Давуда дийцина НафиIера схьа, «Ибн Iумарна (Дела реза хуьлда цунна) хезира цкъа шок локхуш йа зурма (эшар) локхуш, тIаккха цо шен ши пIелг шен шина лерга биллира, (ша воьдуш хилла болчу) некъа тIера юьстах а велира иза (шена иза ца хазийта), тIаккха соьга элира цо: «ХIай НафиI, хIумма а хезий хьуна?». Ас элира: «ХIан-хIа». ТIаккха цо шен ши пIелг шен шина лергара дIабаьккхира, цул тIаьхьа элира цо: «Со цкъа Пайхамарца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) вара, цунна иштта и санна хIума хезира, тIаккха цо иштта (ас диннарг) дира».\nИмам Шавка́нийс и хьадис Абу Давуд воцучо кхин а Ахьмада а, Ибн МаджахIас а дийцина ду а аьлла.\n3. Оцу хьадисах схьадолуш долу коьрта хьукма ладогIа магар йа ца магар ду. Кхузахь гIеххьа тамашийна хета мегаш долу хIума ду, эшаршка ладогIа магош болчу а, ца магош болчу а Iеламнаха цхьатерра оцу хьадисах шайна далил лаьцна хилар. Иштта цхьана дешнех галморзах кхетам хуьлуш хиларан масал ду иза, малхбуза ламаз Къурайза тайпа долчахь бен ма дойла аш аьлла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) бахийтина хилла болчу асхьабашна юкъахь хилларг санна. Уьш новкъа боьлхуш болуш, малхбуза ламазан хан тIехIоьттина хилла. ТIаккха церах цхьаболчара аьлла, вайга ламаз цу меттехь бен ма де аьлла, цундела вай ламаз хIинцце дан ца деза. Вукху асхьабаша аьлла, хIан-хIа, цунна лууш хилларг сихха цу метте дIакхача бохург дара, малхбуза ламаз цигахь а деш сихха дIагIо бохург дара, хан тIехIоьттича ламаз ма де бохург дацара. Иштта, оцу цхьана хьадисах тайп-тайпана кхетта уьш. Кхоно цара иза Пайхамарга (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцича, цо йа хIокхарна а, йа вукхарна а дов ца дина, шу иштта хIунда кхеттера аьлла.\nОцу кеппара, хIокху хьадисехь а далил карийна эшаршка ладогIа магош болчу Iеламнахана а, ца магош болчу Iеламнахана а (Дала къинхетам бойла церах массерах). Магош болчара, оцу хьадисехь билггал далил ду аьлла, эшаршка ладогIар хьарам ца хилар. ХIунда аьлча, иза мегаш дацахьара, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кагйина хилла хир йара и локхуш хилла йолу хIума. Иза хьарам делхьара, цо магийна хир дацара Ибн Iумарна цуьнга ладогIа. Иза хьарам хиллехьара, цо ма лакха аьлла инкарло йина хилла хир йара и локхуш хиллачунна. Йа Ибн Iумара НафиIана а магийна хир дацара цуьнга ладоьгIуш Iен. Ткъа Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цуьнга ладогIарх ларваларан бахьана – дуьненан кхидолчу дуккха а хIуманех иза ларвалар санна ду иза, масала дIатевжина волуш яахIума ца яар а, йа цо шен хIусамехь деши-дети ахчанга буьйса ца яккхийтар а, иштт а и санна долчу кхечу хIуманех иза ларвалар санна ду.


ГIадужу-бутт 18, 2014\nПоэт, гочдархо Хатаев Хьусайн\nВайн дахар хаттар ду жоп дала хала,\nвайн Деле кхойкхуш ду стигала хьала,\nВайн хила ма деза дахарна тIера.\nЙиш ма яц вай хила цкъа цунна хийра.\nМел хьаьжнарг схьакаро дахаран маьIна,\nца карош висина и маьIна хьаьхна.\nВай кхиар кхетийча, вайн дала деза.\nВайн карх- ткъа и дан дог ма дац реза.\nЦу тайпа дIавахар осала хета.\nЦу гIулчах ойлаярх кхета ца кхета.\nДу иза вон дина, цхьа вадар санна,\nдIалистар тIехьдуьтуш кхечунна цхьанна.\nТкъа цу тIе кхин дIадерг бода бу вайна.\nЦхьа-а юха ца веъна, Iожалла яйна.\nЦундела шаьлтан мукъ эрна ма къийлахь,\nдерриг а кхетадеш, вахар ду сийлахь.\nКъонахийн дог-ойла ишта ма хилла,\nкъонахех хаьдда хьо ма лела тилла.\nИ дешнаш яздинарг Хатаев Хьусайн ву, махкахь дика вевзаш волу байтанча а, гочдархо а. Цуьнан шатайпа хатI лара догIу- цуьнан байтех кхета атта хилар а, байталлин бакъонаш ларьеш, массо аз, дешдакъа, шен-шен меттахь дIа а нисдеш, ойлане а воккхуш, кIорге а йолуш, цо исбаьхьаллин ойланаш ялхор а.\nМел возавелла хила веза дешан говзанча Iедалх? Мел маьрша хила веза иза шен хьажам,дог-ойла «нахала яккха»? Цу кепарчу хеттаршца доладелла тхойшиннан къамел.\nХатаев: «Муьлхха а кхоллархо маьрша хила веза. Цхьанне кепара иза Iедалх возавелла хила везаш вац. Нагахь и возавелла велахь иза маьрша вац. ТIаккха цуьнан кхолларалла хила ма езза кхолларалла яц. Дуьненан гIиллакх ду иза схьадогIуш. Дерг ду ала дезаш ву иза…»\nМаршо Радио: Хьуна хIинццалц вевзина яздархо тахана Iедалдай хьоьстуш ,базбеш, хьесталуш го хьуна. Цунах муха кхета веза?\nХатаев: «Шен са духкуш ву-кх иза. МогIарерчу стага деш хилча-м кхета а лур дара иза ,ткъа яздархочо и деш хилча лартIа дац. Стенна аьлча, цо байракх санна айина хIума ма ду яхь хила еза, маьрша хила веза. Са дохкар ду-кх кхин хIумма а дац. Iедалдайн бага хьежа, цаьрга ладегIа бакъо яц яздархочуьнан. Ас ца боху иза тIом бан, лата аравала веза. Цо дерг ду ала деза исбаьхьаллин маттаца».\nМаршо Радио: Хьусайн, хьан дуккха а ю заманан, кхолладеллачу хьолан мах хадош байташ. Юкъ-кара вайшимма байт а йоьшуш къамел дича…?\nХатаев: «ХIай,Нохче, къайленан болам,дависа цкъа кхиа хьох,\nГур бара суна сайн толам,гIайгIа дIакъаьстина хьох.\nМалх богу бIов марахь шена. Нахана бен доцу сурт.\nЦа оьшу теш хилла хенан, хи йистехь деха буо-чурт.\nКхайкхам бу техкарехь хьаннийн, хишча берг кIо узам бу.\nЛазам бу кIоргаллехь Iаннийн, бIаххьашкахь тIех собар ду.\nСинкъоьлла эшош долу хIумнаш ма дуй уьш. Синкъоьлла чIогIа ю. И дIаяккха кIезиг къахьоьгу. Тхуна и мохь а ца хета, Iотта а ца ло. Цхьана бусалба стаге хаьттина хилла немцочо «Дела хилар тоьшалла мичахь карадо хьуна?» Бусалбан стага жоп дела: -ХIора денна а гIоттуш,чубузуш а болу малх бу суна цуьнан тоьшалла. И ойла дагахь кхолладелла хIара могIанаш.\nТкъа Малхбале яхна Iана,\nгIатта боьлла можа малх.\nХIиттош цIен бос литта ана,\nхьалагIаьтти маьлхан чалх.\nЦо цIов цIеран боккху цхьалха,\nйоккхуш цунах аса ал.\nДашо зIаьнарш хьоьцу хьалха,\nхьоьстуш аре хIора хал.\nЗIаьнарш луьйсуш, лаьмнаш,Iаннаш,\nцарлахь къега дато хи.\nКIайн кIур туьйсуш, Iаьмнаш,хьаннаш,\nжовхIар хилла лепа тхи.\nКхоллараллица, йозанца сайн йолу юкъаметтиг, муха нисло иза,хIун маьIна ду цуьнан бохучу ойланца, и ойла къасто Iалашонца яздина ас хIара могIанаш.\nТIаьхьа яьлча, гIайгIа текхарг хилла,\nдуьне гатдеш, бIарзьеш ойла сан,\nКъолам кара йоьду гIайгIа тилла,\nсо къайлено вуьгуш гена дIа.\nМогIа буза дешнаш гулло тайна,\nаьрха ойла кепе йоьрзуш ю.\nЛомах волучунна санна сайна,\nбашха синтем бовзарх тешаш ву.\nХьан цхьа ойла хилча, и ойла цхьана эшшара а йоцуш, яьржина мА йогIий. Мухха делахь а и ойла битаме яло езаш нисло. Дагахь а доцуш сабIарзло, цхьа хIума ала лаьа, дIахьийза хьан ойла,схьахьийза…Ишта хIума хета суна и байт.\nНохчийн мохк, нохчийн зама аса муха йоьшуш ю, муха туьду, муха кхетайо. Со цу заманах ,махках муха кхета, дозалла дан йиш йолуш,йоцуш муха ду хIума ас туьдуш дерг,далхош дерг,хиндерг муха го …Царна жоьпаш каро санна язделла-кх хIара могIанаш.\nСан ,Нохче, хьо Делан кхаъ бу,\nкхетоза цIе йохуш буьйцург.\nЯ буйнахь йилбазан тур ду,\nницкъала халонца туьйсург.\nХьо зов ду заманан маьрша,\nца хедаш схьадогIург дийна.\nХьо са ду седанан аьрха.\nБоданца тIом бийриг тийна.\nЦа деза къамелаш нехан,\nхьох лаьцна цхьа шалха, деха.\nЦкъа язйой хьо хьалайоккху,\nцкъа лахйой хьо хьоьшуш бохку.\nТкъа хьаьжнарш хьан къайле йовза,\nйозанна кхоьллинарш говза,\nХьо толлуш похIманчаш хилла.\nЦеран дош ца дайна тилла.\nХьан къайле- маршоне некъ бу.\nЦу новкъахь хьан болар цхьаъ ду.\nБелахь а некъ хьайниг хьийзаш,\nелахь а анайист сийсаш.\nЯ нах хьан лааман гIарбаш,\nцундела массо а кхаьрдаш.\nБогIу те баьржина,бевдда,\nирчачу чаккхена хьаьвдда.\nТкъа безарг кхоллам тIех атта,\nмаршонца ца дозург дог,\nВуьсур ву буо хилла латта,\nца кхетош ахь боккху ког.\nЦхьа доза а тухуш, хаддош. хIара ю-кх сан Нохче ала хала ду. Хьан хаьа и мел ю. Хьехош бацахь а кхузахь ас бах, «ткъа хьаьжнарш хьан къайле йовза,йозанна кхоьллинарш говза».\nАс Лермонтов а вуьйцу, Пушкин вуьйцу, кхиверг а вуьйцу. Йохка-эцар чIогIа нохчаша юьхьарлаьцна хIума ду. Цунах дийца гIоьртина со кху дешнашца. Эпиграф санна дешнаш далийна къурIан тIера «Бакъдолуш Далла ца беза совбуьйлурш».\nМассо кхаба цунна генахь Дала,\nшеко йоцуш кхин ду декхар вайн.\nЙохка-эцар хилла боккха бала,\nмуьлхха а хуьлу мацца а цуьнан лай.\nЮхку оьцу хIуъу а ахь цIе йоккхург,\nдегI а, эхь а, кийла юзуш са.\nЭхь-бехк лара аьттехьа цадогIург,\nновкъа ду и йохка-эцар ян.\nЦаьрца вацахь ,Iовдал вина хийла,\nвуьйцур ву хьо базар ечу наха.\nЦеран тайпа са къе долуш, хийла,\nдоьрзур ма ду латта тодеш, аха.\nХьайн ваша,йиша,гергарниш, хила тарло марзо - массо хIума а дицдина, ахь и лелош хилча иза хьуна жоьжахате а ю,хьуна дуьхьал дер долуш хIума а ду.\nМаршо Радио: Цу могIанаша хьаечу ойланех цхьаъ ю-кх хIара а: Нохчийчохь исбаьхьаллин литературах а йиний те йохка-эцар? Хьуна хIун аьлла хета?\nХатаев: «Деллахь ян ма йина хьуна. Цхьаволчу хаьа ша цхьа хIума язйича шена цунах са хир юй а, пайда хир буй а. леррина цунна язйийраш бу. ТIаккха бакъ кхоллараллех херло иза. Цуо цу меттехь шен са доьхкина. Бахам, хьал-таро езар аьлла массо хIума а лело аьлла ма дац...»\nСтенгахь бу яздархочун меттиг кхузаманахь?


Хьал гойтучу шайн декларацешкахь гучу ца яьхна, "Соколиное гнездо" олучу Москварчу премиум-классан меттигера петарш, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIийнах болчу нехан цIартIехь хилар къаьстина. Росреестран информацина тIетевжина "Важные новости" ресурсан хилла царех тидам.\nКадыровн йоккхахйолчу йишин Кадырова Зарганан ю 2004-чу шарахь дуьйна оцу комплексера 131,7 квадрат-метр йолу петар. Мехкан куьйгалхочун гIовсан дарже ялийна хиларе терра, иза декхаре яра шен ара-чу ца баккхалун бахам деклараци язбан. Бакъду, Зарганан деклараци йиллинчу сайташкахь кара ца йина журналисташна.\nЗарганан хIусамда, Нохчийчуьрчу зIенан а, транспортан а министр волу Черхигов Рамзан декхаре вара шен долара а, шен хIусамненан цIартехь болчу а бахамах хаамаш бан. Амма, 2012-чу шарерар 2019-чу шаре кхаччалц зорбане яьхначу декларацешкахь Черхиговс ца хьахийна "Соколиное гнездо" олучу, езачу меттигера шен зудчун петар.\n2011-чу шеран Лахьан-баттера схьа дуьйна оцу меттехь петар ю Черхигова Зарема Рамзановнин а.\nКадыровн гIуллакхаш лелочу урхаллан куьйгалхочун гIовс ю аьлла, язйинчу Кадырова Зулайн пентхаус ю "Соколиное гнездо" комплексехь 2005-чу шарера схьа дуьйна 167,7 квадрат-метар.\nАра-чу ца баккхалун бахам бухкучу агенталлийн хаамашца, тахана цуьнан петаран мах бу 60 миллион сом.\nПарламентан спикеран хьалхара гIовс волчу Закриев Салмана, Зулайн хIусамдас, 2018-чу шарахь ша Iораяьккхинчу шен декларацехь язйина шен цIийненан долара пентхаус. Ткъа, "Собеседнико" яздарехь, 2005-чу шарахь дуьйна ю и петар Зулайн долахь.\n2011-чу шеран Охан-баттахь Кадырова Зулайс кхин а цхьа хIусам ийцира "Соколиное гнездо" олучу меттигехь 88, 4 квадрат-метар йолуш. Амма, эцна ши бутт баьллачу хенахь шен марвешин кIентан Закриев Мохьмадан цIартIе яьккхира цо иза. Мохьмадан да Закриев Сахьаб - Гуьмса кIоштан префект ву.\nЗакриев Салманан а, Кадырова Зулайн а 30 шо долчу кIентан Якъубан (ИбрахIиман), вице-премьеран а ю цигахь петар.\nШелан кIоштан администрацин куьйгалхочун, Кадыров Рамзанан шичин Ибрагимов Турпал-Iелин а ю Москварчу комплексехь 124,4 квадратан метар хIусам. Шен декларацешкахь цкъа а ца хьахийна цо иза.\nЛакхахь язбинчу наха ца лерина "Коррупцина дуьхьало латтон" Федералан низам а, кхин а масех нормативан акт а аьлла, кхетийна Оьрсийчуьрчу Transparency International-н антикоррупцин центран "Декларатор" проектан куьйгалхочо Жвирблис Андрейс. Тешам барна, уьш балхара дIабаха тарло аьлла цо.\n1997-чу шарахь "Президентан гIуллакхаш лелочу урхаллин" хIусамаш ечу хьукмато (Управление по эксплуатации жилого фонда "Управления делами президента") дина и цIа. 2000-чу шарахь оцу чохь петар елла таханлерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун дена Кадыров Ахьмадна. Цо 2002-чу шарахь шен долаяьккхина и петар. 1/8 дакъош кхаьчна хIетахь оцу чохь цуьнан зудчунна Айманина, шина йоIанна Зарганна а, Зулайна а, кIантанна Рамзанна а, цуьнан зудчунна Меднина а, йоIаршна Iайшатна а, Каринина а.\n2004-чу шарахь да веллачул тIаьхьа, шен дакъа 2010-гIа шо тIекхаччалц долахь кхаьбна Кадыров Рамзана, ца гайтина и бахам шен хьолан декларацехь. 2010-чу шарахь массо а доьзалхоша шайн дакъош, хуйцу барт а беш, дIаделла Кадырова Айманина.


Къилбаседа Кавказехь стохка вайна каронза 500 стаг ву, официало бахарехь, амма...\nНохчийчоь -- Шайн байна кIентий схьалахар доьху Iедале,зударша, Cоьлж-ГIала, 30Мар2010\nДеношкахь Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуран Къилбаседа Кавказерчу урхалло дΙахьедина стохка вайна каронза 500 стаг хиларх лаьцна. Уггаре дукха бу доьза байначарна юкъахь Ставропол-мехкан бахархой, боху урхалло. Амма прокурораша нах идорна массарел а хьалха бехке бо Кавказехь тΙемаш беш схьабогΙу тΙемалой. Ткъа оцунах теша хала ду.\nСтохка байна каронза болчу къилбаседа-кавказхойн терахь довзийтинарг ву Оьрсийчоьнан инарла прокуратуран урхаллин гΙантден гΙовс Васильков Алексей. Цо бахарехь, и терахь 500 ду. Оцу терахьца цхьана, цунна дуьхьалхΙоттош, шен урхалла а, полици а хастош санна, далийра цо кхин терахьаш а: верриг а стохка Къилбаседа Кавказехь вайнарг 2800 вахархо вара, царех 2300 схьакарийна низамхошна.\nВасильков Алексейс схьакарийна аьлла буьйцу нах -2300 стаг – муха вайнера, хьан д1адалаьцнера, хоуьйтуш дац. Амма хеттарш кхуллу оцу хьоло. Муха, хьенан карах байнера и нах, уьш схьакарийначу 1едалша хьенан карара баьхна уьш? Мила бехке ву нах цхьана шарахьоццул барна, хьанна дина оцу бахьанийца таΙзар? Оцу шашаха хΙитталучу хеттаршна дуьхьал Къилбаседа Кавказерчу инарла прокуратуран урхалло цхьа а жоп а дац луш.\nБакъду, иштта дΙа, даима а санна, гойтуш-буьйцуш, далош тоьшаллаш а доцуш, цхьа хΙума-м аьлла Васильковс. Цо бахарехь, нах идабо, доккхачу декъанна, Кавказан Имаратан тΙемалоша, шайн могΙарш латторхьама а, деборхьама. Ткъа иза беламе нисло цхьа жимма ойла йича. Хуьлуйтур вай, тΙемалоша нах тΙам тΙе хΙитто идош. Ткъа хΙун тΙемалой хуьлу вадийна герза къел вигинчух, иза мел веха Ιийр ву хьуьнхахь, кхеташ дац.\nМухха а делахь а, цхьа тамаше хетало Къилбаседа Кавказан прокуратуро, байначу нахах дукхахберш шена схьакарийна, ткъа ца карош бисинарш тΙемалоша хьаннашкарчу шайн джамаIатийн декъабаьхна бохург. Ткъа нахана гург а, тоьшаллаш а долуш бозуш боцчу бакъоларъярхоша а дуьйцург-м ду нийсса бΙостанехьа.\nДукха хьолахь нах идориг а, уьш даиманенна а дΙахьулбийриг а Iедал, цуьнан структураш хилар. Ткъа и уггаре даьржина лелла а, хΙинца а лелаш а дерг дац прокурорийн хьакама Васильковс хьахош а. Бакъду, ца дира ца алийта, гΙеххьачул полицина дов-м до цо.\nПолицино нах байначийн гергарчаьргара шен хенна арз тΙе ца эцна меттигаш ю, олий, даладо ГΙалгΙайчуьра масал. Цигахь цхьа стаг вайна 13 шо даьлча бен и лаха а ца йолаеълла полици.\nИштта ду Ιедало байна нах лохуш дечух лаьцна Къилбаседа Кавказерчу Оьрсийчоьнан инарла прокуратуран декъо довзийтинарг. Ткъа тамаше делахь а, кхечу, Ιедалх йоцчу юкъараллин терахьашка хьажча го, прокурораша а, полицин хьакамаша а бен болх вуно ледара а, лахара жамΙаш долуш а буйла.\nДоьза байна нах чоьте а бохуш, уьш лохучу тобанах ю ткъеха шо хьалха дуьйна а изза болх беш йолу, инарла Лебедь Александра ша дийна волуш кхоьллина а, хΙинца а и болх дΙахьош а йолу юкъаралла. Цуьнан коьртехь ву воккха энтузиаст, бакъоларъярхо Мукомолов Александр.\nЦуьнан юкъаралло тΙаххьарчу ткъа шарахь доьза вайна, цхьа а лар каронза висина лору 8300 стаг. Церан хΙораннан цΙе а, бух а бу Мукомоловгахь. Иза реза вац Васильков санна болчу хьаькамаша тΙехула дΙа, цхьа а къастам а боцуш терахьаш далош хиларна.\nМукомолов: « Ерриг Къилбаседа Кавказ юьйцучу тΙехь сеца ца деза вай, билггал йолу меттигаш, мехкаш бийца беза. Доьза байначийн чот латтайо оха, 8300 стаг ву массо а конфликташкахь вайнарг».\nМукомолов Александра кхеташ хила деза бохура, байначу нахах, къаьсттина шераш хьалха байнарш, дийна ца хила а мегий. Ткъа бакъдерг иштта делахь, оцу нехан декъий мукъане а карон деза, уьш адамийн гΙиллакхехь дΙаберзо а беза, боху бакъоларъярхочо.\nЦундела Лебедь Александран цΙарахчу юкъаралло алссам къахьоьгу белларш къайлах лаьттах боьхкина меттигаш лохуш а. Оцу хуьлучу аьттонех лаьцна Мукомолов Александра иштта дуьйцу.\nМукомолов: « Нохчийчоьнах аьлча, хΙинца мелла а меттах болуш ду болх. Соьлж-Гιалахь, Ιедалан цΙийнехь цхьанакхетарш а хилла. Цигахь барт хилла, Лебедан цΙарх йолчу машарбаран миссино ахча а луш, дΙахьор ю декъеш талларан хьалхара 100 ДНК-экспертиза.\nНохчийчохь беларш бовзийтарна лерина лаборатори а ю хΙоттор йолуш. Болх массарна а кхочур бу. ...Бераша шаьш лоьху шайн дай. Иза нийса дац, и дан дезарш Ιедалан талламчаш бу. Ткъа вай, тхан юкъаралло,масала, гΙодан деза».\nΙедалан хьостанаший, масала, байначу а, карийначу а нехан терахьаш далош волчу прокурора, пачхьалкхах йоцчу юкъараллаший дуьйцург, цара бечу белхан жамIаш дуьхь-духьал хΙиттийча го башхалла, кхета нах идор уггаре хьалха дехка а, стаг вадийнехь, схьалаха а декхаре йолчу хьукматийн бала оцу тΙехь вуно къезиг буйла, байна нах лаха а, церан а, церан гергарчийн а къина белха а буьсурш Iедалхой боцийла.


Театра дIаденна вахар -\nТеатра дIаденна вахар\nСа тахан ювца безам бола кхалсаг, шоана йовзац оалилга дац, хIана аьлча укх тIехьарча 40 шу хиллал йолча хана, къаман культуран юкъе хьинаре дакъа лоацаш, из дегIакхувлаш, хьаенай из. Цудухьа даиман къаман бIаргакIалха а хиннай. Цох шийх яздаь дукха доккхий йоазош деце а, бакъда вай мехкара дуккха йоазонхой, культуран болхлой дIабовзийташ, къахьийгад цо ше кийчъеча телепередачашка, газетий оагIонаш тIа деча йоазонашка гIолла. Кодзоев Ахьмада Дугурхан эггара хьалха сона яйзар Абадиев Бекага гIолла.\nТхо шиъ цхьана болх беш вар «Сердало» газета культура отделе. Из отдела кулгалхо вар, со – воккхагIвола корреспондент. Театровед хиларах тарра, Абадиева айхха бувзамаш дар режиссёрашца а актёрашца а. Цу тIагIолла уж цхьайолча хана редакце хьоашалгIа ухар. Иштта хьоашалгIа баьхка, Бек волча багIар хIанзалца сона ца байна мехкарий. Уж багIий ца ховш, дIачуваьннача сона, воккхагIволча балха новкъоста бовзийтар хьаьший: «Ераш вай театрера ба: Эсмурзиева Любаи Кодзоева Дугурхани…» Цул тIехьагIа, дуккхаза го йийзар са Дугурхан спектаклашта юкъе, тайп-тайпара ролаш ловзаеш. Масала, цо ловзаяьй Н. Гогола «Ревизор» яхача пьесан тIарча Анна Андреевнай роль, С. Чахкиев «Къонгаш бовча хана» яхача пьесан юкъера наьна роль, Ж. Мольера «Ца воалаш йоалаяь саг» яхача пьесан юкъера Дорименай роль, «ЦIий кхайк» («Беке къонгаш») яхача пьесан турпала Кайпий роль, «ГIаш лела Махьмуд» яхача пьеса тIарча секретаршай роль. Цу хана мехка дIайовзаш мара яцар из, кхоллама юхьигаш яр царех дукхагIдола балхаш. Карарча хана из къаман культуран юкъе ший цIи а моттиг а йолаш саг я. Духхьал спектаклашка ролаш ловзаяь ца Iеш, кинофильмашка а къахьийгад Дугурхана. ГIалгIай Республикан гIоръяьнна артистка, ГIалгIайчен искусствай цIихеза болхло, актриса, сцена говзанча, журналист, сценарист, документальни кинон рижиссёр. Из деррига дувзаденна да Кодзоевай кхолламца. 2019 шера 1-ча канало хьахьекхар «Тха коа — 2» яха дизза дола исбахьален фильм. Режиссёра Музалёва Ольгас даьккхача цунна юкъе Дугурхана ловзайир лора-терапевта Махмудовай роль. Эггара тIехьа цо кино ловзаяь роль я ВГИК яьккхача режиссёра Амерханов Амура «Сайти – Зоуле воI» яхача лоацача фильме. Сайте наьна Зоуле роль яр цо цига ловзаяьр.\nДеррига дика, шаьра, атта хете а цун вахарца, бакъда дIатехкача вайна гучадоал из хала лийна саг хилар. ЗIамига йолаш а кхийна яьлча а, даим кхело тIакхухьача гIайгIашта садетта дезаш хиннай из. Лоацца хьожаргда вай, мишта, мича кхувш енай хургйола актриса. Ахьмада Дугурхан яь хиннай 1962шера, дуккхача йоазонхой а, цIихезача тIемхой а, хьехархой а юрта. Ишттачарех хиннай, хIанз а я ТIой-Юрт. Юртарча бархI шера дешача школе дешаш, толамаш доахаш, из хьайоагIча хана, цхьанна хIамо дицдергдоаца хатар доагIа цунга. Ший шийтта шу даьннача хана, эггара хьамсарагIа вола саг – нана йоацаш юс йиIиг. Наьнах къастар мел хала да ховргдац, бокъонца из йоацаш висача сага мара. Цхьа зIамсаг вар, сона вовзаш. Да а дIаваьнна, цул тIехьагIа нана а енна, из лелача хана:\n– Фуд-малад, миштад вахар? – аьнна шийга хаьттача, цо денна жоп, цIаккха диц ца луш, дисад са дагахьа.\nДаьра, да-нана дIадаьнначул тIехьагIа, ер деррига дуне даьсса ма хет, — аьлар цо.\nБархI шера дийшача, тIаккха №1 йолча юртарча юкъерча школе дIайода из, цига кхы а шин шера деша, итт класс чакхъяккха дага йолаш. Укхаза тайпан саг санна вайза ца Iеш, хьехамча санна вовз цунна Кодзоев Аюпа Iийса. ГIалгIай мотт Дугурхана сел хоза хар вIалла тамаш яц, хIана аьлча халкъа яздархо вола, таханарча дийнахьа вай литературанна юкъе эггара дукхагIа романаш язъяь саг вар цунна из хьийхар. Цул совгIа, «ГIалгIай букварь» оттадеш а «СелаIад» яхача берий журнала редактор волаш а дукха къахьийгадар цо. Духхьала хьехархо хинна ца Iеш, вахарца дувзаденна дуккха дешаш кхетаде, халонаш лаIомаяьй, аьнна, хет сона цо ший дешархо. Уллув из мо саг хилар, денна е ди юккъа цунца вIашагIкхетар, боккхача лоархIаме хIама да, къаьстта кхувш воагIача, хIанзчул тIехьагIа оамал чIоагIъяла езача сагá.Сцена тIа эггара хьалха дешархо араяьннаяр 2-ча классе дешаш йолаш, школерча драмкружокаца цхьацца балхаш дора цо а цунца цхьана дешаш долча бераша а. Цул совгIа, «Асса» яхача халхара ансамбла юкъа а йолаш, хоза халхайоалаш а яр из. Цу дерригнеIоткъам боацаш йисанзар кхувш йоагIа йиIиг. Школа яьккхача из деша отт Воронеже. 1976 –1981-ча шерашка цочакхъяьккхай цигарча искусствай паччахьалкхен института актёра говзал Iомаю факультет. Из ха зехьа ца йоаеш, хIара минотах бизза пайда эца гIерташ, къахьегар цо а цун новкъосташа а. Цига деша эттараш верригаш 15 саг вар, царех кхоъ мара гIалгIа воацаш. Дугурханаца из институт яьккхар Арчаков Iийсаси Кодзоев Ахьмадеи. Цига яьккха ха а зехьа ца йоаеш, хургйола балха говзал кIоаргагIа Iомаеш, аьхки салаIа цIабаьхкача цар дакъа лоацар Наьсарерча халкъа театро увттаеча спектаклашта юкъе. Эггара хьалха Дугурхана ловзаяь йоккха роль яр Базоркин Идриса «Тамара» яхача пьесан юкъера керттерча турпала роль. Цул тIехьагIа, «Лайх хьаяь паччахь» яхача Е. Шварца фаьлгаца ювзаеннача Герда яхача йиIига сурт-сибат кхолла дезаш яр из.Драматически театра а кинон а актёр яхаш бар институт яьккхача цун бе безаш бола болх. Дикка ха яьлча, журналиста, режиссёра гIулакхашIомадеш, радио а телевидене а говзал лакхъяра курсашка дешаш, хиннайвай мехкахо. Из цунна чIоаггIа накъа а даьлар вахаре. Цхьа ха яр вай мехка театраш а, мезейш а, культура кхыдола доакъоша дицденна. Цу хана из балха яхар Наьсарерча гIалгIай телевидене. Из болх цо бир 1993 шерагара йолаенна, 2010-ча шерга кхаччалца. Цу заман чухь цо кийчъеш хинна литературни передачаш чIоаггIа накъайоал тахан школе болх беш болча хьехархошта. Масала, Плиев Махьмад-СаIида, Осмиев Хьамзата, Горчханов Бадрудинна, кхычар кхолламаш Iомадеча хана, бераш боккхача сакъердамца хьеж царга, дуккха хIама довзийташ уж хилар бахьан долаш.Театр а журналиста болх а цхьатарра безаш йоландаь, тахан из я Россе театральни болхлой Союза доакъашхо (1983), журналистий Союза доакъашхо (2006).\nЦул шийл дикагIа сага уйла-нигат, вахара халонаш, из кхача гIерта лакхале йовзаргьяц цхьаннена а. Цудухьа укхаза Дугурхана вахар цун ший дешашка гIолла довза хьожаргда вай. Шийх лаьца яздеш, цо аьннад: «Эггара дикагIдолча дунен тIа дахаш долча вай декхар да, сона хеташ, гонахьарчарна безам, камоаршал, дега цIенал дIаекъа, наьха дегашка седкъаргаш доагаргдолаш. Со даим сай гIо эшача наха юхе хила гIерт. Айса болх беча моттиге нахаца товш я, сайна ховш дола хIама царна дIадовзийта гIерт, се а Iомалу царгара, эхь ца хеташ, поалхам Iоаеш. Геттара хьалха нана йоацаш а йиса, ханаза йоккха хила а зIамагIболча йижарашка бIарглакха безаш а хиннай, цу новкъа дукхаза Iо а лийгай, хIаьта а гIатта низ кхаьчаб, цудухьа йижарий хьалкхийнаб беркате а хоза а. Хетаргахьа, цу наькъо хьийнай са оамал, цкъаза нахагарча гIайгIано елхайой а. Дийнаташ а хьайбаш а дукха дезаш я со; вахара тайп-тайпарча ханашка, сигалени лаьттани юкъе яйна дIаяла мо, Iаламга ладувгIа безам хул, бе а дац Iуйран е бийсан, деррига тхьовсача хана е Iуйранна гIаддаха сомадоалача хана. Нах а дукха беза, бакъда ла магац цхьаккха тайпара тийшаболхи кIезигали. Дег тIа сатем боацача заман чухь, деш Ахматова Аннай, Цветаева Маринай, Пастернак Бориса, Доточа бIаьшерен поэтий, эрсий классикий, А. Вампилова, В. Шукшина, кховзткъалагIча шерашка баьхача йоазонхой кхолламаш. Нагахьа санна цхьан сага никъ диканца сийрдабаккха мегаьдале, со зехьа яьхаяц укх лаьтта.\nДукха дезаш, леладеш гIулакхаш а да са. Байташ язъю, царех цхьачарех иллеш а хиннад, хIаьта а царех дукхагIъяраш са архиве юс, йистедаланза дола йоазош санна. Книжкаш язду театрах, исторен чухь бовзаш хиннача моттигерча, мехкарча, дунен тIарча нахах, хIанзалца ца яйза исторецара а наьха библиографецаре а моттигаш гучаяхарца сакъердалу. Республикерча «Свет» — «Сердало», «ГIалгIайче» яхача газеташ тIа кепа етт са йоазошта. Хоза а хеташ ду аз ноанал. Кердадар кийчде гIерташ къа а хьег. ДогIа делхача хана, балхах салоIаш, делхача Iаламга хьежаш, корага латташ, дIахьу аз ха, книжка деша е чам болча тайпара делкъар де мара тIера ца йоалаш. Эггара дукхагIа дезача хIамашта юкъе да театрашка, музейшка, Москван а Московски областа а хозача моттигашка гIолла лелар…»\n1992-ча шера, гIалгIай мехка хьал геттара чоалхнедийрзача йолалу из байташ язъе, вайна тахан ца йовзе а, цо кепа ца тохаш йоадаеш дукха я уж. Политико цкъаза юкъеозаш хул культуран болхлой а. Хинна Нохч-ГIалгIай республика йохаш латтаро, эттача замано цхьацца кхалсага балама хала дола декхараш тIадехк цунна. Цу хьакъахьа дувцаш, депутат хиннача Фаргиев Хьамида Хьамзата яздаьд:«1989 ш. Кодзоев Iийса керте латтача «Нийсхо» яхача ГIалгIайчен демократически цхьанкхетаро гIалгIай мохк юха меттаоттабара тIехьа Нохч-ГIалгIайчеи Пригородни районеи бахача нахага кулгаш яздайтар. Кулгаш яздеча каьхата корта бар «Со – ГIалгIай АССРа тIехьа». Цу тIа кулгаш яздаьраш верригаш 62 эзар 600 саг вар. Уж, дехарца цхьана, Москве Iодихьа, КПСС ЦК а СССР Лакхехьарча Совете а дIаделар 1989 ш. апрель бутт болалуш.\nУж каьхаташ ийца Москве нах баха нийса ткъаь итт шу дизад – из дар 1989 ш. ялхлагIча апреле. Царна юкъе бар: Аушев Хьусена Руслан, Ахильгов Сейт-Салам, Базоркин Идриса йоI Аза, ГIалгIай драмтеатра актриса Кодзоева Дугурхан, Котиев Ахьмад, поэт Плиев Махьмад-СаIид, поэт Хамхоев Ваха, (дала гешт долда цунна!),юрист а таржамхо а Яндиев Муса. Бакъда сол дикагIа цу хана бихьача наькъах дувцаргда царца хиннача Кодзоева Дугурхана».\nФу дувц цу хьакъехьа Дугурхана ше:«…Бийсан со йолча баьхкар: воти Идрис (Базоркин), Кодзоев Iийсаи Хамхоев Вахеи, машена чу дIачухар дийхар. Юххьанцара къамаьл хилар, бехктокхаме декхар кхоачашде кхоллама интеллигенцена юкъера саг везаш хиларах, раьза яле, цу тайпарча наха юкъеяхьа лаьрхIа бар уж со. КIезига а боацаш, боккха кхерам болга а хьоахадир. Бахьа безаш бола никъ хьабайзача, со цхьан юкъа кхераелар, вIаштIехьадаргдий-хьогI са Къаман цIерагIа къамаьл де, аьнна. Са дега дукха безача наьха ялх бIарг бар, сох тешаш, сона тIакIирбаь лаьттараш! УЖ СОХ ТЕШАШ БАР!»\nДугурхана да Ахьмад ялхазза саг йоалаяь хиннав. Тайп-тайпарча исташа яь йиъ йоI хиннай цун, Дугурхан а йолаш. Йижарий вахаре а лоархIаме моттиг дIалаьцай хургйолча актрисас, зIамига йолча хана денз. Царга хьожаш а эша гIо-новкъостал деш а, чакхъяьннай из, йижарий чIоагIбенна дIаовтталца. Цхьаькха цхьан сага вахаре а дакъа лаьцад цо. Изявайна массанена йовзаш йола театра артистка Сакалова Марина. Дугурхана наьна-веший йиIий йоI я из. ДукхагIа цунна актёра гIулакх дезадалийтар а, из карадерзадеш гIо даьр а Кодзоева я. Ший дезал хьахилча, Амерхановеи цуни йоI хул. Дезала ираз а сов дIаьха хилац цу шин сага. Уж къаст, дукха ха ялале (1998), йиIига да машенаца авари йийя кхалх. Бакъда юха а кхела духьалъотт къона кхалсаг. Шийна хеттача тайпара деша а дешийташ, хьалкхею цо ший йоI. Наьсарера гимнази яьккхачул тIехьагIа из деша йода Москверча ГИТИСе (театральни говзала паччахьалкхен институте). Из цига дешаш йолча хана Москве яхаш а болх беш а хул нана. Цига Кодзоевас къахьийгад столице вай республикера викал вагIача моттиге, бизнес дегIакхувлара дунен халкъашта юкъерча Центре, ший йоI дешаш йолча институте методист йолаш. Москве йолаш, режиссёра болх бовзаш йолча цо шиъ документальни фильм доаккх. Уж дар «Мохк белабалар», «Росси гургалаш деш я» яхаш. Карарча хана, Дугурхана йоI Магасерча телевидене балха я, ший цIи Ами Амер аьле йоаккх цо. Дуккхача наха езаеннай цо лелаеш йола «Искусствон лир» яха передача. Дугурхан ше а я цига балха, цо литературни передачаш кийчъю.\nИштта хала а къахьегамца бувзабенна а хиннаб цу гIалгIай кхалсага хьабена никъ. ДIахо дIайодача хана, цун из аттагIа а сийрдагIа а хилар лов.\n← Махмуд-Али Калиматов: «Молодежь нужно воспитывать в традициях уважения к исторической памяти»\nИзбиратели Сунжи определились с составом местного горсовета →


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 12 хьадис - Ламаз эцаран ял\nМуслима дийцинчу хьадисехь, (хIокхул хьалха долу хьадис Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) иштта хIокху дешнашца дийцира аьлла) деана ду: «Суна хезира сан доттагIчо (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) олуш:\n«Бусалба стеган хазаллаш (ялсамани чохь), цуьнан ламаз эцар кхочуш хиллаче кхаччалц хир ю».\n- ХIокхул хьалха долчу хьадисах хIоттаделла хьадис ду хIара, ламаз эцарх хуьлуш йолу ял а, цуьнан дозалла довзуьйту хIокху шина хьадисо.\n- «Бусалба стеган хазаллаш…» - бохург бусалба адаман бохург ду, божарийн а, зударийн а бохург ду.\n- Дуьненахь волчу хенахь бусалба стага ламаз оьцуш хи кхочуьйтуш хиллачулц хир ю цунна Дала ялсаманехь лур йолу къаьсттина йолу хазалла. ХIокхул хьалха долчу хьадисехь санна, йила езачу меженан барам алсамбаккхар дика хилар гойтуш ду хIокху хьадисо.\n- Ламаз эцар лардар а, цуьнан суннаташ лардар а дика хилар гойту хIокху хьадисо а, хIокхул хьалха долчо а.\n- Ламаз оьцуш хилла болчарна Дала кечдина диканаш довзуьйту хIокху шина хьадисо, Цо уьш базбина хилар а, сийлахь бина хилар а довзуьйту.\nЛамаз эцаран куц-кеп довзуьйтуш долу хьадисаш кхузахь чекхдовлу. ХIинца хIокху жайни тIехь дийцина доцу кхин суннаташ а ду ламаз эцарехь. Масала, ламаз эца волалуш бисмилла даккхар, «Бисмилла́хI» аларца; куьйган а, коган а пIелгаш юккъе хи кхочуьйтуш царна юккъе пIелг хьакхар; ламаз эцна ваьллачул тIаьхьа доIа дар а; иштта и санна кхидолу суннаташ а. Уьш довза деза фикъхI жайнашкахь, йа кхин а алсам хьадисаш дуьйцучу жайнашкахь. Ткъа хIокху жайнахь дуьйцуш дерш уггар коьрта долу хьадисаш ду, дукха хьолехь Имам Бухарийс а, Имам Муслима а цхьаьне дийцина долу хьадисаш ду, цундела ламаз эцарх лаьцна а, йа кхидолчух лаьцна а массо хьадисаш дац кхузахь.


Стага ша юхкур йолчу хIуманца цхьана стагаца барт бо, ша хIара хIума хьуний бен юхкур яц, ша дош ло хьуна, олий. ТIаккха цул тIаьхьа – кIира, ши кIира даьлча, я кхин а алсам хан-зама яьлча, шена жимма ахча дукха лучу кхечу стагана юхку цо. Ткъа вукхо, ахь шена юхкур ю аьлла дош деллера, хIинца схьайохка олу, оцу юхкучун и кхечунна йохка бакъо юй?\nВайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Кхечун механа тІехь мах ма бойла, кхечун захалонна тІехь захало а ма дойла». Мах беш стаг велахь, оцу мехах со дІахьаьвзи, хьайна луъучунна йохка, хьоьца барт ца хуьлу сан аьлла, и мах буьйцуш волу стаг букъ тоьхна дІаваллалц, я «ас дити хIара гІуллакх» аьлла, багах дош аллалц и хьалха мах дІаболийнарг, Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадиса тІе а доьгІна, бакъо сов йолуш ву. Цуьнца ша мах буьйцур бу аьлла волчу вукхунна, хIума юхкуш волчунна, тІехь ду цуьнца шен болийна мах саццалц, я хилла, я хаьдда ца хилча, кхечуьнца мах цаболабар. Ас хьуний бен юхкур яц аьлла делла дош, шена лаахь лардан а, шена ца лаахь, ца лардан а шен бакъо ю юхкуш волчун. И шена гІиллакхе хетахь, лардийр ду цо шен дош, ца хетахь – лардийр дац. И дош деллера аьлла, декхаре вац иза мах цуьнца бан, мах сецна баллалц йолчу заманчохь шен мах сацо, шен мах дІабахийта шен лаамехь ву иза. Цо дош деллера аьлла, декхаре вац иза. Цунна я кхечунна йохкарх, мах хир бац олийла дац. Ахь шега дош деллера, ахь и чекх хІунда ца даьккхи аьлла, оьцуш волчун дов лелон шариІатехь бакъо яц. Мах сецна бац. Ас хьуна йоьхки, ас хьоьгара ийци аьлла, и ши дош цаьршинна юккъе леллалц йолчу заманчохь дохнан да маьрша ву, шена лаахь цуьнца мах бан, шена ца лаахь, мах ца бан.\nБажа цIабогIучу хенахь, цу бажана дуьхьал ца воьду стаг. ШолгIачу дийнахь шен етт цIа беана бац, шен етт такха олу цо. Ткъа Iуьно стаге хаьттича, хьо бажана дуьхьал веарий аьлла, ша хьан етт юьрта чу ма балийра аьлча, и Iу кIелхьараволуш ву я вац? Цо такха безаш бу и етт я бац?\nБажа дІабахийтаран шен-шен ахькамаш, законаш ду. Оцу юьртахь барт хиллачу хІуманна тІехь лелаш бакъо ю, масала: цхьана юьртахь арабаьлла болу бажа Іуьнна гуш бац, ерриг колл яьлла ю, я хьуьн чохь бу бажа. Ишттачу хьолехь дайна долу бежана токхуш дац аьлла дина хьукма ду. ХІунда аьлча, и Іалашдан, цунна гобаккха цуьнан ницкъ кхочур бац. Бехке хир ву Іу, цуьнан ледарло бахьана долуш, Іуналла дан йиш йоллушехь, бежана дайнехь, тІаккха и такха декхаре ву иза. Иштта суьйранна бажана дуьхьал вахана волчу стага дІахаийта деза Іуьне, нагахь шен бежана цІа ца деанехь. Амма суьйранна дуьхьал а ца воьдуш, кхана шена дагадеанчу хенахь, шена шура хьашт хиллачу хенахь иза тохавелча, Іуьнна тІе дов эцна водахь, стаг харц хир ву. Токхур ду аьлла барт бинчу Іуьнна и даьхни Іуьйранна дІадигина дІадала деза цо, юха суьйранна уьш цІа дало дуьхьал ваха веза и.\nЭтапы приучения ребенка к молитве\nПора начать питаться по примеру Пророка (Да благословит его Аллах и приветствует)\nПродавать сигареты – харам?