Выходит с 1 мая 1923 года; № 40 (9729) вторник, 28 марта\nВIАШТIЕХЬА ЦА ДАЬННА БАЬРЕЛ\nЮха Iуйрана сецца меттара гIетта БартагIа, кхы Айдамар волча Iе оамал боацаш, талсашкара хьадаьккха хийца чокхи тIа а дийха, дын тIа хайна ше Iеш хиннача фусамера араваьлар, кхыметтел дуачох а ца кхеташ. Лоам ваха цIа ца воагIаш фесах лелача шоай тхьамадийна а, йоIо дийцача хабарах Iехавеннача шийна а дагахьа сердаш, новкъа ваьлар из. Из яр бIенара гIайттача хьазилгий шокарч совца, исташа бож Iулага д1алоалла ха.\nКхывар цун когаметта хилча-м , цо ший ды да ваха ков долчахьа хьовзабаь а хила мегар, цкъа дIакхийтта ког ийсазза кхетт яхача кицага ла а дийгIа. Бакъда БартагIа иштта оамал йолчарех вацар. Аьттув ца баларо кхы а дукхагIа тIаверзавора из, ше дагахьа де лаьрхIача хIаманна. Дуккхача хана денз дагабаьллача новкъа, цунца чIоагIа чам болаш араваларах, фос йоацаш даь коагахьа юха ца верза чIоагIо яьяр цо. Цудухьа шоай юртагахьа Iочу а ца хьовзаеш, БурокIалхара, довкъаш тIа гIолла тIаи кIали бувлаш, хьалхагIа Сийнача Кхерийхи, тIаккха шин Ачалкхенехи баьле, АргIатIехьашка бодача новкъа берзабир цо, маьже мел хьоаеча хана, чо сов къаьга хиларах маьлхе къегаш оагIон тIа гIолла къедамаш уда ший черсий ды. Цкъа из лаьгIо, бIоахалуша тоссаболийташ хоахкаш, тIаккха кегийча йоргIах хьоабеш, водар ер, цонах тоаденна латтача довкъашта юккъе гIолла. Иштта водаш дукха юкъ ялалехьа, гаьнаро Iохьежа, шишша говр техача файтонашта гонахьа говрабаьреш а болаш болха замеш зийра цо. Файтон йиъ яр - цаI боккхий нах тIабагIаши , кхоъ мехкарий тIабагIаши,гонахьа цхьа пхийттех говрабаьри а вар, дика кийчдаьча дош тIа а багIаш. " Ераш ма сахилалехьа арабаьннаб, - меттар БартагIийна. - Хетаргахьа гаьно болхаш хила беза". Царех дIакхета лаьрхIар вай БартагIас. Сихача чоаболах йолхача файтонашта ма бодда тIехьахийцар цо ший ды. Воддаше, хаьхка , гаьнна цкъа царна Iохьалха а ваьнна, тIаккха нийсса юха тIахийцар цо ший говр. Боккхий нах багIача файтона IотIакхоаччаше дирст юха а эза, дIаьхха гаъ токхадайташ царна хьалхашка соцайир цо говр. ТIаккха цу тIа багIарашка аьлар:\n- Ди дика хилда шун! Беркате, даькъала хилба шун никъ! Дика нус хийла шуга йоагIачох!\n- Дукха вахалва, кIант, - БартагIийна раьза волаш йистхилар боккхача нахах цаI\n- Зе долаш варий хьо?\n- Цхьа хIама хатта безам бар са, оаш пурам лоре.\n- Хаттал, воте.\n- Мехка юкъара ба ер шун сакъердам, е духхьала шун шоай ба ер?\n- Дика дена моттиг ма йий ер , кIант. ХIаьта вай, гIалгIай фу нах да аьлча, дика а во а нахаца декъа гIерташ,гIулакх иштта ца хилча вахарах вахар а дуненах дуне а ца хеташ нах ма дий. Ер тха сакъердам мехка юкъара ба. ХIана хеттар Iа?\n- Даьра хеттар, шун сакъердама юкъе сайна дакъа дайта безам болаш,- жоп делар БартагIас. - Долаш ва-кх хьо из дакъа.\n- Баркал, сий дир оаш са чIоагIа.\n- Сабардел ,кIант! - йистхилар шоллагIвола воккха саг, - Из говр хьай йий хьа?\n- Сай я, айса Iомаяь.\n- Дика ды ба, хоза кийчбаь ды а ба. Хье хьанав алал.\n- Ираз долаш хилва.\nИз къамаьл йистедаьлча ды хьовззабаь юха а берзабаь кагийча нахах дIакхийттар БартагIа, царга салам а луш, мехкарий ди дика а ювцаш.\n- Нохчашта а дайна, чан-м дика хьоадир Iа укх новкъа, зIамсаг, - аьлар китала йолча алчийна вагIача кагийча нахах цхьанне, укхун салам юха, а дерзадеш. Цун дозалах говра букъ Iочусеттача санна хеталуш, тоавенна, ханна дикка нийсвенна зIамсаг вар из, доккхий мекхаши йиза,ерста юхьмараши йолаш - тхьовра лакхе вай хьоаваь Дреса ДергIа. Мехкарашца хьаккхашта бегаш бора цо, цкъаза энжи дош а оалар, цу бегашта саг эгIазводацар, царех дегабуам а бацар.\n- Даьра, ДергIа, хьа алчас бух токхабича-м кIира латтаргбар хьона Iо ца бужаш укх довкъаш тIа юкъе дом, - аьлар, даггара елаеннача цхьан йоIо.\n- IийтI! Йоахае хьа сийрда маьженаш! - йистхилар цунга ДергIа. - Вахаш ма вацар цу бата тIа тоIIабаь хьона барт ца баьккхар!\n- Ий, цIерах яга со! ХIанз фу йоах цо! - елаялар а цIийялар а цхьана хилар йистхиннача йиIий. Дагадоацаш ДергIас аьнначох ехача мо хьайзар из. Мехкарий белабелар.\n- Сакинат! - тIехьа йоагIача файтона тIа ягIача йоIага йистхилар ДергIа. - Хьаэцал из пандар! ДIацIовзабел из, укх кагийча наьха букъ тIара нихь гIаттаргдолаш, баьцашта юкъера пхьагалаш а хьаллелхаргйолаш, гIа дожалехьа даь коара хьо яха из бисарг!\n- Сов дукха хIана гоаю Iа ер - гурралца, - аьлар Сакинат яхачоа юхе ягIача йоIо.\n- А! - цу ханналца яхийта оамал бац, пандар лакха йоI йисац кура тIа, - аьлар ДергIас.\n- Лакхал, лакхал, Сакинат! Йоачано бIи бохабаь диса оалхазар дувца йиш лакхал вайна, - аьлар лоа мо кIайча дына вагIача зIамсаго.\nСакината пандар хьаийцар шийна улувра. МиIингаш кагъеш чIоагIа соттабаь дIа-юха эзар ма бодда, лакхар багах тIехьа а оалаш:\nХьун чура аькха\nБIаьстенца бIенаш деш\nХьувзаш да вайна.\nВай шиъ да, бабий воI\nБIи боацаш лелаш,\nЦхьоалах цхьаь доттагI ваь,\n- IийтI! Дайна ираз, къаьрза бIарг! ВоллахIи! Из вай тахан хьайоалаер ях аз-м. Са даь-да вахача кашора!.. - аьлар ДергIас цкъа гIожача лерах. ТIаккха йиIий лер оттадаь, йиткъача оазаца, ший ши мекх, кхалсаго йовлакха ткъамех чIенга кIал шод беш санна лохе Iочу а соттадаь, хьабе а тоIадаь, аьлар:\n- Со хиннаяларе, йиса ма яьннаяр со. ТIаккха юха а гIожача оазаца аьлар:\n- Ай цхьа бIарг байна я ма йоахий из!\n- Фу дергда, бIарг байнар а ма йий цхьаннахьа яха езаш, - аьлар мехкарех цхьанне.\n- Ай, иштта аьттув балар ях аз-м! Са даьсара, тха хиннаяларе ягIийса-м яьннаяр. Ер хьайоалаер-м паччахьа пошташ а кхухьаш бIехал санна зIамсаг ма вий.\n- Фу дергда, зоахалол хинна даьннад. Из зоахалол тамашне хьахинна зоахалол дар. ЙоI хьайоалаю зIамсаги хьайоагIаш йолчун даи, паччахьа Iаьдало теха ха токхаш цхьана каторжне хиннабар. Цига хургволча уст-дас, из зIамсаг шийна чIоагIа бакъахьа хетарах, шоаш цига боллаш зоахалол даь, йоI цунга дIаенна хиннаяр, цIакхаьчача цо из хьа а йоалаергйолаш. ХIаьта цIагIа каьхат яздаь хиннадар, хьанаьхк соца цхьана лаьца воаллачара кастта цIакхоачаш ва шоана, аз цунга вай йоI дIаеннай, из зIамсаг дIацIакхаьчача цунга дIаяхийталаш из, аьнна. Бакъда, зIамсагага цо вIалла хьоадаь хиннадацар, ший йоI бIарг байна я, аьнна. Из ца хьоадарал а совгIа, ший йоI геттара могаеш а, цхьа моллагIволчунга дIалургйолаш вацар ше оалаш а, дийца хиннадар, чIоагIа говза. Цунна дагалаьттар иштта дар: "Йовзачо из дIа а югаргьяц. Укх моттигах цхьа аьттув ца бой, из а къалургья, цун тIехьа хьалкхийна шиъ а къалургья".\nХIаьта зIамсаг цIа а вена ,цунна бакъдар дIахайначул тIехьагIа , цу гIулакхо башха из гIадвигавеце а, мицха зираттал юхаваьннавацар. Иштта хиннавецаре цIи а мича хургьяр цун , гIа тIа а боахаш Буро тIа казакий эпсара тепча йийтта Мурдала Мухтар яхаш.\nЦу довна арабаьнна болхаш бар замеш, из нускал дар Дреса ДергIас дийцар, тха хиннаяларе ший даь коа юсаргьяр из, яхаш дийцар. ( Юсаргьяцар, даьра, буржолаш теха сийнача СибарегIа леллашехь, ДаьгIастен чу маьхала ца йоалаш лела йоI дагайоаллаш цунвар санна да хилча-м - тIатохаргда вай воашкара).\nИштта болхаш бар вай замешцара кагий нах, наггахьа говр а хьовзаеш, мехкарашца бегаш а беш, юхасайце ловзар а деш.\n- Говраш хехка ма хехка, лаьгIо дIаяхийта, никъ бIаьха ба вай хьор, овттаергья оаш уж, - оалар боккхача наха каст-каста. Бакъда кагийча наха дукха ладувгIацар - из сакъердам а шоашта бергбеце замелха ара сенна воал?\nБартагIа а вар, цкъа замешта улуввоалаш, цкъа царел хьалхавоалаш воагIаш. Никъ бIаьха бале а вIалла эттаяцар ер тIавагIа говр, кхычарга хьежача. Юхаэзача дуттара йоргIа еш, дирст мелъялийтача дIаэкхха кийча йолаш, йоагIар из, куралах, корта урагIкхоабаш, михага листа кес ловзаеш.\nИштта ераш боагIаш кIайча дын тIа вагIача зIамигача саго дIаэккхийтар ший говр. Дикка из дIахьалхаваьнначул тIехьагIа, цунна тIехьалаьллар БартагIас ший ды. Шиткъа мо IобIаьхбенна бода кIай ды, цкъарчоа сихха мейбенна, гаьнабаьлар. Бакъда, юххьанца дIаэккхача хана цул шортагIа бодаш хинна БартагIа ды , хIамма шек боацаш тIакхийра, сов хьалха кIаьдбеннача кIайча дына. Цул гаьнна хьалхабаьнна БартагIа тIавагIа ды, дукха бувхьаш боацаш, юха тIабера замешта.\n- ДIалакхал вай хьаша хьамара пандара йиш, - аьлар Сакинат яхачунна улув ягIача йоIо. - Хьабал из сога, - катеха дIаийцар цо пандар шийга. ТIаккха каггам беш из цIовзабаь илли аьлар:\nДына баргаш дото долаш,\nТеха ланаш дошо долаш,\nВоагIа, воагIа яхь йола кIант!\nХьа сий ма дожалда лома сий мел-д!\n- Да ма хьокхалда хьона дала доацача дошо ахчан, тахан из киса доацаш нийсвеннав со, - аьлар БартагIас.- Даьла раьза хилва хьона!\n- Наьха ды хьувзабе-м сел дика къонах хила везац, - аьлар кIайча дына вагIачо. БартагIа ханна зIамига воландаь цунна меттадар из тIавагIа ды цун бац , из цо цхьаннегара хьаийца ба.\n- Хьаштдоацар да Iа дувцар зIамсаг, хьайна ца ховчох лув хьо. Тха юрта хьо Iочувоале цига Iа дIа мел хаьттачунна вовз хьона сои ер са дыи, - аьлар БартагIас.\n- Цогал! Цогал! - иккхар цIаьхха мехкарашка.\nБоагIача замей никъ а хоадабаь, хьалдагIаш цIог а долаш баьцаш тIа юккъе гIолла дедда дIадода цогал бIаргадайра массанена. Хаьнара тепча а яьккха, цунна говр тIехьахийцар БартагIас. Ма могга сихъенна йодача говра тIера цIаьхха чувахар БартагIа.\n- Ий! Iовежар! Лозавирий-теш?! - иккхар мехкарашка. Бакъда, БартагIа Iолаьтта кхаьчав а алалехьа ураиккхар. Тоссавенна юха тIахайра говра. ЧIоаггIа шод теха говр новкъа гIолла цкъа хаьхка Iоэккхаяь, юха тIавера из замешта.\nШоашта из IотIакхоачашшехьа соцавир из воккхача саго кулг хьалдахийта:\n- КIант, лозавирий хьо? - хаьттар.\n- ХIама дац, хIама дац, - аьлар БартагIас, ше вехано хьовзар къайладахьа а гIерташ.\n- ШортагIа лела веза, шортагIа. Говр чIоагIа аьрдагIа я хьа. ХIаьта кIайча дын тIара баьри чIоагIа цу гIулакха раьза волаш, нана маьре ена ди хинна вагIар. Дреса ДергIа - вацар йистхулаш. ВIоахвенна этта. Хьоцар даьннна воагIар из . - Оаш пурам лоре, - аьлар цо мехкарашка, - шун файтона тIа ховргвар со.\n- Оаха-м лу хьона пурам, ДергIа, - аьлар хьалхарча файтона тIа багIача мехкараша. - КIаьнк, хьавола, дIатIаха са говра тIа, - аьлар, мехкарий файтон лехкаш вагIача кхелетача кIаьнкага ДергIас.\nКIаьнк гIадваха дIатIахайра говра.\n- Цогалашта тIехьа ма хехкалахь. Из дIаэккхе , юхакъовлалургьяц хьога ГIизларе чукхаччалца, - аьлар цо, файтон лалла Iо а ховш. ТIаккха цIогIа техар мехкарашка:\n- IайтI- яI, мехкарий! Эдала йисте кхаччалца иштта ер файтон лехкаш, чудагIаш шо а долаш водаш валар - кх со хIаьтте а! - шод теха дIаметтахьалелхийтар цо говраш.\nIуррехьа арабаьнна замеш юххера а чукхаьчар СоагIапча. Юрта ераш чуболаш духьал даьхка хинна бераш, гаьннара замеш зийна , чудайдар, цIогIарч а детташ:\n- БоагIа шоана! БоагIа шоана! Замеш боагIа шоана!\nЮрта готтача улицашка дома хьебеш саг йоагIача ковнагахьа чухьайзар, хьалха а тIехьа а говрабаьреш болаш, сихъенна йоагIа файтонаш. Замеш саг йодача цIенна IотIакхачалехьа, цигахьара, цхьан коара, хьаараиккхар дика тоаенна, ханна нийсъенно тенна кхалсаг. ДегIа тIа цхьа хIама доацаш ерзана яр из. Из яр СоагIапчара жеро Маке Баьлши. Шоай юртара йоI йига боагIа замеш бегбаха аьнна СоагIапчарча наха вIашагIделла хIама дар из.\n- Со дIайига шоашта, воа-а-а наьсархой! Со хоза я шоана! Со дика я шоана! - ма могга духьалъедар Маке Баьлши замешта.\n- Эъ! Дала ма ала хьона наIалт! - бIаргашта духьал кулгаш лаьца белабелар боккхий нах.\nУстаз! Ер фу дола хIанз? - иккхар мехкарашка.\nБакъда, вIалла а воханзар Дреса ДергIа. Бе йоахка урхаш дIа а кхайса, тенна дегI теха, кадай Iоиккхар из файтона тIара. ТIаккха латтача цкъа дIа-юха а леста , шалта- тIехкаро хьаллаьца улла тIангар аьттехьа-аьрдехьа легадеш, ши тIоамар дIа-юха йоаржаяь, ма могга тIаведар ерзанча жерочоа цхьа энжий, бугIа Iехарах тарра цIогIа а детташ:\n- Хьайолле, ва хьуна къоренашка чаво хьо хьестарг, аз дIаюгаргья хьо!\nБакъда, цох кхераенна Баьлши, наьха хьажкIий беша иккхар.\n- Хьо вар акхарца, кхаь Iаттах векхар! - цIогIа техар цо едда йодашшехь.\n- Ва мича яхар хьо?! - картах беша цIогIа дIачу а хьекха, ши мекх лакхе хьал а хьовзадаь, юха ший файтон лалла хайра ДергIа.\nЗамешца мел хиннар а кIаларбараш а дукха бийлар цу шиннех.\n- Са даьсара, кхы-м йоагIаргьяц хьона из цу тайпа сурт дахьаш сага духьал, - аьлар ДергIас.\nЦхьан юккъа юхасайца хинна замеш болабелар.Дукха ха ялалехьа файтонаш саг йодачар коанаIарга кхаьчар. Бай баьннача шерача коара а , гаьнна хьалчуэза даьча цIеношкара а замешта духьалаболабелар кагий нах, истий, когаш берзана удаш лела бераш, кхалнах.\n- Чудовла, чудовла! - духьалвера хьаьшашта йодачун даь-воша.\nЗамешцара боккхий нах, коа комара хена кIал багIаш хиннача, фусамерча боккхача нахаца Iохайшар.ТIабагIаш мехкарий а болаш хьакоаяьлар нускал дIадига деза файтон. Кагий нах дош тIара Iобессар. Беррига замеш дIакоабайлар. Говраш каразах а, картех а, коа ягIача гаьнех а дIатайсар.\nЗамей мехкарий коа дIаайттача царна хьатIабаьхкар кIалхара кагий нах а мехкарий а:\n- Марша доагIалда шо, хьаьший! Зе-зулам доацаш хьакхаьчарий шо новкъа хьадоагIаш? - хаьттар цхьан зIамигача саго.\n- ЖIали- хIама ца латаш хоза хьакхаьчад, хьаьший тIаэцар лертIеи, дIаюгар вIаштIехьеи хуле, - аьлар Дреса ДергIас. - Цхьа эгIаяь кхал тIа-м хьийддаяр тхона, укх юрта чудаьнначул тIехьагIа. Вешта из а тхоцарча цхьан IайгIаро човхаяь, эмалкьяьнна дIаяхар. - ДIаюгар-м, сигала хьал а хьежа, бIарго сийрдагIбола седкъа лохаш санна, леха, юг оаш, дIакхаьча яьлча цун хам беи из лелаеи шоана ховргдий-м хац, - аьлар фусамерча мехкарий тхьамадас.\n- Тахан цхьан дийнахьа укх юртара кховзткъа нускал дIадигеи, дIадига даьлча леладеи могаргдолаш да-кх тхо, - аьлар юкъе дош кхессача БартагIас.\n- ДIаюгаш-м дотош-дошош охкаргда , аьле югар оаш, дIакхаьча яьлча цхьан бе дахчан бахьеи вокха бе саьрга нуви белле коа дIааралоалла мара, - юха а замеша аьнначоа пхорагIа техар фусамдаьй мехкарий тхьамадас.\n- Баьлши йоагIа! Баьлши йоагIа - гIараш хьайра гонахьа.\nТхьовра замешта ерзана духьалъедда хинна жеро яр, йоагIа яьхар. ХIанз из барзкъа дувхаш яр. ВIашдухьалъайтта латтача замештеи фусамдаьштеи хьаюкъе а яьнна, хаьн тIа ши кулг а оттадаь, замелха баьхкача кагийча наха бIарахьожаш чакхъяьлар из. ТIаккха, цIогIа а теха, аьлар:\n- Ераш я уж Наьсарера боргIилгаш?\n- Я, даьра, - цо из оаллашехь дош юхакхессар ДергIас. - Са даьсара, ер боргIилгаш-м я хьона, цхарал биллача карта дехьа латташехь котамашка шишша цхьана фуъ дайташ!\nГIар йоалаш белабелар гонахьа лаьттараш.\n- ЭхI, Баьлши! Эхь дайтар Iа вайна! ДIаала хIанз, хьай дале, - аьлар кIаларчар.\n- Из эхь-м тхо укх урамах чудолале а дайтадар укхо шоана, устагIан гIогIашца бертий кхерае гIерташ духьал а едда, - аьлар ДергIас.\n- Iа фу ях хIанз, ва ломо тIод теха кхакха бохабаь пхьара! - тIайийрзар цунна Баьлши. - Хьай пхоара кхал санна китала йола алча а тIехь. Укх лоаман лаьчаш санна болча кагийча нахаи, хьуна кхокхарч санна болча мехкараштеи юкъе хьашт вацар хьо. Хьай педах теха аьшка тани санна дола, тIангара кIал хьерча тIехкар а тIехь. Хьай берхIа мистбеннача гиба чура баьццара вар тесса кIолдаш санна дола бIаргаш а тIехь, Укхаз воагIачул , къаьнача бабийна товгIа чура сийг баккха гIерташ, кхола хьийкха саьрга нув санна дIа-юха дагIаш дола мекхаш мерцаш, фо детташ, овкъарийла айла хьешае хьашт вар хьо, укхаза хьашт вацар чIоагIа.\nАркъалабаха белабелар коа мел латтараш. Бакъда, хIамма а шекваланзар ДергIа:\n- Ай, са да вахача кашора! - иккхар цунга, цецваьлча санна.- Мохк вIашагIкхийттача укх хозача моттиге, се хьалъуралаттача метте Iокхийтта валлал со сийдоацчавоаккха уж дешаш алар духьа , тахан укх коа йоагIачул, цIаза пIелггал сома дола эрсий кIа дийначара даьккха ча- мергIилг фунаьхкдаьча моттиге а даха (из оалаш ше ма ярра цIи яьккхар цо), цу шоай цIеча цIенъюккъе йисаялара хьо!!!\n" ГIогI" даьлар коа, нах белабенна. Дреса аьнначох эхь хийтта цIийбелар мехкарий.\n-ДIаяла хIанз, дIаяла! Аьнна яьннай хьо, - цIогIарч даьлар дехьара а сехьара а.\nЦу гIарашта юккъе гIолла цхьа хIама юхаала гIерташ, наха юкъера араяьнна , ийша дIаяхар Баьлши. ХIаьта ДергIа цу деша чIоагIа раьза хинна латташ вар.\nЦу ханна замешта хьаюкъеваьлар хьаьший гIулакхага хьожаш лела зIамсаг.\n- Хьалдоллел хьаьший, хьадоллел, хIама даа чудовргда вай хIанз. Шо гаьнара а даьхкад, хIаьта дика диза даьлча бег-Iоттар а дикагIа вIаштIехьаяргья шун, -аьлар цо.\n- Са даьсара, кхаь ден - кхаь бус йиа тхо деце а дахьа хIама-м дац шоана тхогара-м, - аьлар ДергIас, - вешта юачоа-м со цIаккха хиннавац юхавоалаш.\nХьаьший-замеш гаьнара баьхка бар, цудухьа хIама даа чубаха безаш бар уж.\nКагий нах шоаш, мехкарий шоаш, боккхий нах шоаш болаш, чубаьхар замеш. Дика хIама диа баьнна уж баьнначул т1ехьаг1а, доккха ловзар эттар ц1аг1а. Бегаши, сакъердами, ловзари латташ тоъъала ха яьннача г1олла хабар дера, Ачалкхера Зайнал-1абийт кхаьчав, аьнна. - ХIа-а-а! - меттар кIаларча массанена а,Зайнал-Iабийт кхаьчалга хайча, - хIанз-м - шоашта доагIар хургда хьаьшашта.\nЗайнал-Iабийт массехана наьсархоех царг йоаллаш вар. Наьсаре из нийсвелча, цхьан тайпара цох нах бела ца беш цIавайтацар из цигара, къаьстта кIал Дреса ДергIа е Зибочун Оршот хуле.Шу хьалха Наьсаре саг йоагIача волаш бус Iовижача хана, кийи, чокхии, ши икки мара хIама ца дуташ, барзкъаш лочкъадаь вита хиннавар Зайнал-Iабийт. Делкъа ха хиллалца хьал ца гIотташ метта иллавар ер, тIаккха кхы барзкъаш хьа а ца денна, гIоттаваь араваьккхача ,халха а ваьккхавар. Кхастача хана чокхе Iажараш д1аухаш чура барзкъа хьакъеде а, цу белха сагота воацаш халхаваьннавар Зайнал-Iабийт. Из болх цунна БурокIалхарча наха баьбар. ХIанз цигара баьхка хьаьший болга дIахайна, шийна даьр юхадекха дага волаш венавар из.\nКоа хьачуваьнна ах сахьат далалехьа цунна дIахайра замеш СоагIапча хьабоагIаш царех хьакхийтта вай доттагIа БартагIа говра тIера чуваха хинналга. Цу тIа гIолла наьсархой бегбаха лаьрхIар цо.\nКIордадилцца халхабийнна, ловзара юкъе тем бе лаьрхIа пандар соцабича цIагIа хьачуваьлар ханна дикка нийсвенна хургвола фусамера зIамсаг.\n- Цхьан оагIорахьа довлал, цхьан оагIорахьа довлал! - гIожо цIогIа техар цо. - Укх чу болх бе укх сахьате хьачуйоагIаш суд я.\nЦхьа сакъердам бе лаьрхIа из дувцаш долга кхетадаь, цунна саг эгIазваханзар, тIачувхаш къамаьл деш а, тхьамадийгара пурам ца дехаш а из цо даьдале а.\n- Фу суд? Фу суд? - хаьттар дехьара а сехьара а.\n- Вайцига вена цхьа хьаша ва укх чу тховсара дош дувца дезаш.\nИз а аьнна араваьлар зIамсаг.Нах дIахо хургдолчунга хьажа хайшар, цо аьннача тайпара цхьан оагIорахьа а байнна . Цу юкъе вагIаш БартагIа а вар, дош дувцаргдола тутмакх ше волга вIалла дага а доацаш. Юха чувоагIаш кхо гIанди истоли дахьаш боагIача кагийча нахаца чувера араваьннар. Чудена истоли гIандаши суда,аьнна, кийчдаь Iоовттадир, истола тIа баьццара кIада а тесса, хий чудола гарфинка IотIа а оттаяь. Каьхат, къоаламаш Iодахкар. Цул тIехьагIа хьачуваьлар, гIоз чкъормабаьнна кий тулла лохорча дегIах вола нажа гударах вича санна вола къонах. Из, дегIа лоха вале а, цIогIа дика тохаш вар, инарал санна. Хургйолча суда болхло вар из тховсарчоа. Цудухьа цIенхаштта чугIолла дIа-юха а хьежа, наIаргара хьа цIогIа техар цо, тхов хьалъайбе воаллаш санна:\n- ХьагIовтта!!! Суд чуйоагIа!\nIохайна мел ваьгIар когаш тIа ураэттар, вела а венна.Зайнал-Iабийт хьалха а волаш кхо судахо чуваьлар. Истол долча., шоай моттигашка, хьал а баьнна Iохайшар уж.\n- Iоховша! - аьлар суда болхлочун декхараш кхоачашдечо.Нах Iохайшар.\nИстола тIара хьаийца каьхат хьабеделла, деша волавелар суда председатель - Зайнал- Iабийт:\n- Тахан, июль бетта 7-ча дийнахьа эзареи ийс бIаь ялхайттлагIча шера СоагIапчарча суде дувца оттадаь дош да, укх юрта вахача Iабдуразкъий Iисакха йоI Залейха , БурокIалхарча МIаде Мурдала воIа Мухтара йига замеш боагIача новкъа, цу замешцара баьри, хIаьтта кхийна зIамсаг БартагIа, говра тIара Iовожарах.\nЦул тIехьагIа шийна лала уралаттача зIамагIашка йистхилар Зайнал-Iабийт:\n- ТIавоалаве зулам-да!\nШий фу де деза ца ховш, вехано хьайза вагIача БартагIийна IотIабаха, дехьара-сехьара лаьца, суда хьалхашка хьалвига дIаоттавир суда болхлоша. ЦIеношка сатем эттар, дIахо фу хургда ладувгIаш, белакъежаш багIар нах.\n- ГIулакх тохкаш хиннача следователа гучадаьннар ер да, - дIахо деша волавелар Зайнал-Iабийт - судахо. - БурокIалхара хьабоагIача новкъа, Сийнача кхере кхача боахкача хана замешца хиннача укх суда хьалхашка латтача Букче БартагIа, файтонаш т1а багIача мехкарашта куралаш яр духьа, ше тIавагIа говр тIехьахаьхкай баьцашкара хьалъиккха додача цогала. Цигга, замешца мел хиннача мехкараштеи кагийча нахаи хьалхашка а эхь хулаш, ше тIавагIа говр массарел тIех хиларах урагIбаха мерий бухь лаьттах а бодаш, из Iовежав.\n- Бакъдац! - цIогIа даьлар наха юкъе. ЦIогIа техар ДергIа вар.\n- Замешца хьавена укх юртара саг ва цу деша тешалдеш, чувоалавел теш, - аьлар судахочо.\nЧувоалаваь теш тхьовра БартагIас говраца тIехьавита, кIайча дына ваьгIа зIамсаг вар.\n- Бакъдой Iа ер латташ вола зIамсаг Букче БартагIа замешца цхьана хьавоагIаш говра тIера Iовежа хилар? - хаьттар цунга судахочо.\n- ЦIена бакъда из, вай укхаза латтар мо, - аьлар зIамсаго.\n- Долче, Iа дувцар ДергIа, - къаеннача ане паьшк ба. ХIанзчул тIехьагIа укх чу тахан из тайпа суд сийдоацчайоаккхаш кхы хьо йистхуле, оаха хьона, нускал цIакхаччалца, аьнна, ха тохаргья, гамажа яьккхача тола чу хьо Iочу а волларгва.\n- ТIаккха, бехкевар? - тIавийрзар судахо БартагIийна, - Iайха фу ях Iа? Бакъдий хьо говра тIара Iовожар?\nЙистхиланзар БартагIа. ВIалла хIама дIа ца хозаш санна латтар из.\n- Бакъдий из, хетт аз-м.\n"Бакъдац оале, укх эгIабаьча наха тхьовра цу ДергIийга йийцача тола чу воллий а хац" - уйла ессар БартагIий керта чу.\n- Бакъда, -аьлар цо, раьза воаццаш. "Дала хайра мо долда шух а укх шун судах а,", - тIатехар дагахьа.\n- Цхьаькха а да суда хьога хаттар: малагIча бехках вежар хьо Iо, бохк хаьдабар хьа?\n- Бохк хаьдабацар.\n- Говр Iункаръяхаяр хьа?\n- Говр а Iункаръяхаяцар.\n- Хье менна вар хьо?\n- Вацар со менна а.\n- Дика да,- аьлар Зайнал- Iабийто, - судо ший балха юкъе тем бе лаьрхIад, суд дагаяла йода!\n- ХьагIовтта!!! - юха а цIогIа техар суда болхлочо. - Суд арайоалаш я!\nНах хьалгIайттар, суд а суда болхлой а арабаьлар.Цхьа юкъ яьлар, уж юха чу ца боагIаш. Шевар дIахо фу хургда хьажа хайра, дош дувца БартагIа а тIехь.\n- Даьра ,кIаьнк, - БартагIийга йистхилар велаш вагIа ДергIа, - хьона таIазар малагIа хьожадергда сона хац, малха чIоагIа-м даьккхад ер укх Зайнал-Iабийт яхача баркал ма аларго.\n- Сайна техха гIод такха кийча ва-кх со.\n- Ва ях Iа? - велакъежар ДергIа. - Иштта атта ер чакхдаргдаларе укхаза суде Зайнал-Iабийт а вагIаргвацар. Хьа бала-м сога а бацар, эхь даь наьсархой цIабахийтар оаха яхаш акхар хабараш дувцаргдецаре.\nИштта ераш багIаш, юха чуваьлар суда болхло.\n- ХьалгIовтта!!! ЧуйоагIа суд! - кхайкадир цо юха а.\nНах хьалгIайттар, суд чуяьнна ший метте Iохайра.\n- Пурам да шоана Iоховша., - кхайкадир суда болхлочо.\nНах Iохайшар. - Зулам-да хьалгIатта, - БартагIийга йистхилар суда тхьамада, Зайнал-Iабийт. БартагIа хьалгIеттар вагIачара.\nКаьхат хьабе а делла, из дешара хьисапе цу тIа IотIа а хьежаш бехкечоа теха суд кхайкае дIаэттар судахо:\n- Тахан БурокIалхара баьхкача замешта хиннача хатарах дола дош тахка чакхдаьнначул тIехьагIа, судо тешашкара а зулам даьча даьгара а лоткъам ийцачул тIехьагIа, гучадаьннад, ер зIамсаг БартагIа ше а, ер тIавагIа говр а, укх довна бехке йоацилга. Бехкебар укх зIамигача сага бух ба! Нах белабенна гIараш яьлар. Юхасеца, ладувгIилга дехаш, кулг айдир судахочо.\n- Бехкебар укх зIамигача сага бух ба, - аьлар цо юха а, - говра тIатулла нувр дурраз ше ма йоаггIа бага ца лоаттаяь!\nЮха а "гIогI" доалаш белабелар нах, кIаларбараш а замешца хьабаьхкараш а.\n- Доккха эхь тIаденад цо, иззал болча наха гучча, ер мо тIах аьнна волча зIамсага, -тIатехар судахочо.\nБукче БартагIа цIийвенна висар, ше мичахьа эккхаргва ца ховш. Аравала дагахьа наIаргахьа гIертар из.\n- Сабар, зIамсаг, суда соцам хьакхайкабаь баьннабац, - соцавайтар из Зайнал-Iабийта.ТIаккха соцам кхайкабе волавелар.\n- Бехкебар укхан бух ба, - аьлар цо юха а. - Цудухьа, суд дагаяла араяьнна йолаш оаха дукха дIа-юха эцаш дийцад, цунна малагIа таIазар дергда, яхача дешага ладувгIаш. Юххера баь соцам иштта ба:укх Букче БартагIа кхаь дени кхаь буси хIама ма дуалда ,баша белла хьуна кхори хьастара дена хийи мара!\n" ГIогI" доалаш дIабелабелар нах.\n- Ошшода ша биллахIи , эхь-м хилар хIанз-м! - иккхар Дреса ДергIийга. - ХIанз фу юхьмараш ийца цIаваха веза укхазар?!. Х1аьта вай миска БартагIа ведда чура араиккхар. Тоссавенна ший говра тIахайна, ма могга хаьхка вахар цу юртара, наха даьна а бехкаш, шийга , ший да ма хьакха укхун , . яхаш. Иштта чакхдаьлар цун шоллагIдола баьрел.


айсина — туьркийн маршо,\nбархӀ са болу седа — туьркийн къаьмнийн 8 га[прим. 2]\nБайракхах дийцар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАзербайджанан Республикин байракхан агӀонийн пропорци — 1:2. Байракх ю кхаа басахь. Асанаш (айсийна, цӀиен, баьццара басахь) лаьтта анаца. Байракхан юккъехь цӀиенчу асан тӀаьхь лаьтта бархӀ са болу седа а, ах бутт а. Ший а сурт кӀайн басахь ду. Айсина басо гойту туьркалла (мехкан коьрта бахархой — азербайджанаш — туьркийн мотт буьйцу къам ду, республикин пачхьалкхан мотт — азербайджанийн мотт бу), цӀиен басо гойту модернизацин агӀо а, демократи кхиар а, ткъа баьццара басо гойту ислам динехь хилар.\nАзербайджанан къоман кхеташон хьалхара председатель Расулзаде Мамед Амина Азербайджанан Демократин Республикин парламентан гуламехь иштта шен къамелехь билгаладаьккхира, кхо бос болу байракхо гойту туьркийн маршо, исламан оьздангалла, тахане. Ткъа Азербайджанан Республикин шатлакхан иллин музыкин автор Гаджибеков Узеира яздира, байракхан маьӀна ду: сийначу басо — туьркизм, баьццара басо — ислам, цӀиен басо — прогресс а, оьздангалла а.\nБайракх тӀиера ах бутт исламан символ ю, ткъа бархӀ са болу седа, Хойн Фатали ханаца, гойту указывает «Азербайджан» цӀеран юкъара 8 элп (Ӏаьрбийн абатера). Хета кхин а, бархӀ са болу седа туьркийн мотт буьйцу къаьмнийн бархӀ га долуш санна, уьш ду азербайджанаш, оттоманаш (туркой), джагатайш, гӀезалой, кхазакхаш, кыпчакаш, сельджукаш, туркменаш. Цхьаболчу талламхоша билгаладоккху, оцу хенахь кыпчакаш олура кхазакхех а, гӀиргӀизойх а, иштта билгаладоккхура, АДР шерашкахь туьркийн къаьмнийн классификаци къаьсташ яра таханлерачух. Кхечу хаамашца бархӀ са болу седано билгаладоккху Азербайджанехь деха ламастан 8 къам.\nБайракхан истори[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАзербайджанан Демократин Республикин байракх[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Азербайджанан_Республикин_байракх&oldid=6501788»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 19 август, 23:38.


Магас | БЕЗИЙ ВАЙНА ГIАЛГIАЙ МОТТ? - БезФормата.Ru - Новости\nБЕЗИЙ ВАЙНА ГIАЛГIАЙ МОТТ?\nХьатIаайттад, «ГIалгIай метта декада», оалаш дола, вай къаман метта хетадаь денош. Уж да февраль бетта 16-ча денгара дIадола а денна, 25-гIа ди чакхдаллалца дола итт ди. Цул совгIа укх бетта 21-ча дийнахьа дIахьош хургда Халкъаштаюкъера къаман метта ди. Цу белгалдаьхача деношка вай мехка дукханахьа гIалгIай метта хетадаь вIашагIкхетараш дIакхухьаргда наха. Дукха дувцаргда метта хьаькъе къамаьлаш: мотт хьабалар а, дIабалар а, таханара цун хьал а. Уж вайна геттара эшаш, вай кхоачашде дезаш гIулакхаш да. ХIана аьлча дувцарца, леладарца мара хIама гIа баккха долалуц, меттаоттац. Бакъда, цхьаькха да укхаза лоархIаме.\nУж вIашагIкхетараш кийчдеш, цу юкъе дакъалоацаш къахьегаш долча вай массане а кхетаде дезаш да цхьа хIама – къаьстта цу белгалдаьча 10 дийнахьа бийцача а ца Iеш, массаза а, воаша дийна мел да воай мотт Iомабеш, из бувцаш хила деза вай. Воай берашца, цIагIарчарца, арарчарца, лоалахошца, юртахошца, мехкахошца, лоацца аьлча – массаболча гIалгIашца бувца беза воай къаман мотт. Вахаре эшаш мел долча хIамах йоахаш мел йола цIараш дIайовзийта еза берашта, царна уж цIаккха а йицлургйоацаш.\nИз-м мичча хана а хьаIомалургбар, аьнна хеташ, зIамига долча хана гIалгIай мотт боагIача боараме берашта дIаIома а цабеш вай буте, г1алат довргда вай. Хоза хийтта яхадац вай даьша, «ЗIамига волаш Iомадьар – кхерий тIа даь йоазув». Воай берий дагалоацамах дIалотаде деза вай из, уж зIамига болча хана. ХIаьта, юххьанца хьаIома цадича дус из, воккха хинначул тIехьагIа теркал а цадеш. Деша, балха е цхьаннахьа арахьа дIа-хьа вахача вай мотт дукха эшаш хилац, цудухьа Iомабиц из кхийча. Мадарра аьлча, ха дIаяхачул т1ехьаг1а чам а хилац цунна юха тIава.\nВз дагадоагIаш хила деза вай.\nДунен тIа къаьнагIеи дIаьхийгIеи долча метташца дIалархIа мегарболаш ба гIалгIай мотт.\nБакъда, Юнескос довш дIадовлаш латтача метташта юкъе а бихьа, царца дIаоттабаьб вай мотт, лергбоацаш, лорабе безача метташха ба из, аьнна, хьалха а даьккха. Цу гIулакха бехке гIалгIай шоаш мара кхы цхьаккха саг вац. Ах миллион болча гIалгIаша боаггIача боараме шоай къаман мотт бувцаш хилча, из цу юкъе гIоргбацар, цул совгIа бахачар хьаарабаккха атта а хургбар.\n«Хье нIана бале текха», — яхаш, кица да гIалгIай. Из фу яхилга да аьлча, хьайна дулургдоацар де ца а гIерташ, хье воацар хила ца а гIерташ, хьай апарах лела, хье вар хила, яхилга да из. Цу кица маIан деш, сона фу ала лов аьлча, воаш гIалгIай дале, гIалгIай мотт а бувцаш, гIалгIай оамал а йолаш, гIалгIай гIулакх а леладеш, вай къаман наькъаца хила деза вай. Нагахь санна вай деррига вахар воай меттаца ца хуле, из е дегIа а боагIаргбац, е алсам а баргбац, вешта аьлча, ди тIехьа эшалуш, тишлуш дIагIоргба.\nВай мотт йоазонга баьнна х1анз 100 шу а хьалдизадац. Эггара хьалха гIалгIай йоазув кхеллача хана арадаьнна вай газет «Сердало» арадаьннад 1923-ча шера май бетта 1-ча дийнахьа.\nХьалха денца къаьнара хьадоагIаш вай йоазув доацандаь, фуннагIа даь а вай мотт йоазонга баккха гIерташ, дукха тохкама балхаш даь, шоашта могар даь къахьийгад дIабахача вай Iилманхоша, таханарча вайна цу меттацара гIулакх кхоачаш лоаттаде аттагIа хургдолаш. ХIаьта цу вай къахьийгача говзанчаша, вай даьша-ноаноша, цох чIоагIа доккхал а деш, воашка хьакхоачаяь ганз лорае вай декхарийла да! Нагахь санна вай лора ца йой, вай дезало, дезалий дезало вайх бехк боаккхаргба, боаккхе, царна бехк белга а дац.\n«Цхьа мотт ховр – цхьа саг, ши мотт ховр – ши саг, ший къаман мотт цаховр – цхьаккха воацар», яхад вай даьша. Из фу яхилга да аьлча, хьона дукхагIа метташ мел хов, хIара метта викал ва хьо цар гIулакх довзаргда хьона, бакъда, хьай мотт ховш веце, цхьаккха саг вац хьо! Из яхар совац, гIалгIай халкъа кица да. ХIаьта, халкъа кицо ма яххара, нах хургдолаш, воай мотт Iомабе а из лебе а беза вай хIаране. Ле ца бой, кицо яхача кIарга тIа овтташ хул вай.\nУкх деношка интернет оагIошка гIолла дукха даьржад, вай метта хетадаь денош хьатIаайттад, мотт лорабе беза вай, бувца беза, яхаш, иштта кхы а дукха цу апарах дола къамаьлаш. Бакъда, 100 дакъа хьаийцача царех, 3-4 дакъо мара гIалгIай меттал яздаьдац уж кхайкамаш. Нагахь санна из гIалгIашка яхаш дале, гIалгIай меттал Iо хIана яздиц из. ТIаккха сона хета, духхьал иштта из Iояздар мара, меттаца бала болаш наха из цаяздича санна. Нагахь санна дог а лазаш, из бувца чам а болаш вай дале, вIалла ер денош деце а, массаза воай мотт бувцаш хила деза вай.\nХьамсара ГIалгIай! Вай xlapaвар вай къаман мотт лерттIа Iомабе а из бувца а декхарийла ва. Ший мотт хар, цун дух довзар xlара сага декхар да. Вай къаман мотт дийнлургбола оагIув е еза вай массане а. Из мишта лургба дийна аьлча – вай бувцарца. Тахан, эйшшехь, мотт дIабоалаш латт, яхаш, Iилманхой бехке а беш, вай кхайкамаш даьдар аьнна, хьабала пайда бац е цох гIулакх ахургдац, из мотт дIалебеш вай халкъ ше ца хуле. Воашоша фу ду вай, из мотт дийнлургболаш, из дIабаргбоацаш? Из дар вай дукхагIа теркалде дезаш!\nХIара дезале да ва, нана я, цхьаволчун даь-да, даь-нана ба. Цар шоашта могар де деза, дезалхочо шоай мотт бувцаргболаш. Аз кхетадечох, нагахь санна хьай сих хьаваьннача дезалхочунга хьай даьша лебаь, Iайха лебеш бола мотт хьо бувцаш веце, цхьаккха хIаманца бала боаца саг хул хьох. Хьо аз яхар, хIара гIалгIа ва, духхьал ер йоазув дешашвар а воацаш.\n«Дувцари леладери цаI хила деза», оал вай, иштта воацача ши къамаьл долча сагах дош а хетац вайна. Ер кица укхаза доаладу аз цхьаькха алардухьа. Воай мотт бувца беза вай, из дIабалийта йиш яц, яхаш, вай дувцачох хабар мара хилац, нагахь санна вай воаш из бувцаш деце.\nЦул совгIа халкъа кицо ма хила яхача, дувцари леладери цаI доацача эсалча нахах хул вай. Тахан мотт лорабу, мотт дIабаргбоацаш къахьег, яхаш, вай деш дола вIашагIкхетарех кхоачам хилац. Телевидене, радио, газете, кхы дIахо интернет оагIошка чIоагIа кIезига ба гIалгIай мотт. Уж аз цIараш яьха хоам бара кечалаш 100 дакъах 80 дакъа гIалгIай меттал хуле, вай воай мотт хьаIома а бергба, бувцарг а ба. ВIалла хIама дергдац, кхыбола мотт цу чу хиннабацар аьнна.\nГIалгIашта лаьрхIа яь еций къаман телевидени а, радио а, газет а кхыдар а? Бакъда, цига бувцар гIалгIай мотт ца хилча, из гIалгIашта къамаьл де кхелла кечалаш хилац. Вай из ца дой, хIанз санна талхаш мара, кхы тоалуш дIагIоргдац гIулакх. Паччахьалкхен органашка, урхалешка, министерствашка, кагий а йоккхий а юкъарчешка гIалгIай мотт кIезига бувца. КIира кхозза е шозза мукъагIа, йолаелча хой чакхъяллалца гIалгIай меттал хьае кхетачеш, гулламаш, дошдоашхалеш, иштта кхыдола вIашагIкхетараш. Нагахь санна цу юкъе гIалгIай къамах воаца саг вале, цунга дувцийта кхыча меттал, вIалла хIама дергдац, гIалгIаша дувцачох из цакхете, таржам хьадергда, тIаккха цун бокъо эшаяь хилац вай.\nБалха отташ волча сага ше дIаэцаргволаш яздеш дола каьхат гIалгIай меттал хилийта, е цигара дIавоалача хана яздер а вай меттал яздайта. МоллагIа яздеш дола кхайкамаш, хоам вай меттала хилийта. Наькъаш, тIаьреш белгалдеш техкаш йола цIараш гIалгIай меттал IотIаязъе, баннераш е кхыдола илгаш тIара йоазув а вай меттал хьаде. Из аз мел яхар кхоачашде йиш йолаш, Iадал да ГIалгIайчен конституцес хьакхайкадер. Из вай дой, тIаккха цхьа хIама хургда вай дувцачох. Уж хIамаш теркал ца а деш, мотт лорабу вай, яхаш, укх деношка вIашагIкхетараш дIа а кхухьаш, вай Iохайшача доалаш дац из.\nНагахь санна вайна воай мотт эшаш беце, цунца къахьегаш ха а ахча а ца доадеш, из битар гIойле я, иштта кегаденна гIулакх кхестадечул. ХIаьта воай мотт вайна боккъонца безаш а бале, из гIалгIаша бувцар а вай дезаш дале, из бахар дезаш а вай дале, воай дешарачешка а кхы дIахо бераш деша мел дагIача а гIалгIай мотт хила беза. Из ца хуле, гIулакх хугдац вай леладечох.\nВай воаша ца йоаккхе арара т1авенача сага йоаккхаргьяц вай метта бокъо!\nБЕЗИЙ ВАЙНА ГIАЛГIАЙ МОТТ? - Магас\nХьатIаайттад, «ГIалгIай метта декада», оалаш дола, вай къаман метта хетадаь денош.\n18:33 17.02.2017 Magas.Ru\nБЕЗИЙ ВАЙНА ГIАЛГIАЙ МОТТ? - Магас


Нохчийчохь вайна ОМОН-ан куьйгалхо хилла Ахмадов Артур\nМангал-бутт 18, 2018\nНохчийчуьрчу ОМОН-ан куьйгалхо лаьттина волу Ахмадов Артур лар йоцуш вайна, муьлш бу ца хуучу наха дIавигинчул тIаьхьа. Иза хилла Мангал-беттан 16-чохь Соьлж-ГIалин кIоштан Пролетарски (60 лет Октября) эвлан йистехь.\nАхмадовга шайна тIаьххье машен дIаяийта аьлла герзаца хиллачу наха. ТIаьхьо гергарчаьрна карийна машен, амма Ахмадов цу чохь ца хилла.\nЦхьаболчу хаамашца, кху беттан 17-чохь Ахмадов цIа валийна цхьана наха, тIера бедар хийцийта, амма тIаьхьо, кхин иза мичахь а, хьа а латтош ву а ца дуьйцуш, дIавигна юха а.\nАхмадов Артур вевзаш ву республикехь президент Масхадов волчу хенахь Iедалан хIусаман гIаролан хьаькам хилла хиларца. ШолгIа тIом болабелча иза дехьавелира Кадыров Ахьмада куьйгалла дечу Оьрсийчоьнан Iедалша Нохчийчохь кхоьллинчу администраце.\nКадыров кхелхинчул тIаьхьа, президент Алханов Iалус Ахмадовх тешийра республикера ОМОН.\n2007-чу шарахь цу даржера иза дIаваьккхира Кадыров Рамзана. Цу хенахь дуьйна эшаршлакхархочуьнан карьера йолийнера цу стага, "Президент" тоба а кхоьллина. Амма дукха хан ялале иза, Нохчийчуьра дIа а вахна, ваха хиира Пятигорскехь (Ставрополан мохк).\nАхмадов вевзачу наха дийцарехь, иза сих-сиха цIа вагIара цхьа а дуьхьало а йоцуш. Меттигерчу Iедалшца ийгIина а вацара Ахмадов.


Оьрсийчохь экстремизм ларахь а яьржаш ю Муцураевн эшарш\n17-за хьахийна ю Муцураев Тимуран цIе Оьрсийчоьнан юстицин министралло экстремизман лоручу материалийн тептарехь.\nНохчийчуьрчу Шелан кIоштан прокуратуро дIакъовлар тIедожийна, хIора кIиранах арадолучу Францерчу журналан Charlie Hebdo-н сурташ зорбане даьхна сайташ. Цу хьокъехь латкъам хьажийна цо Соьлж-ГIалан Ленинан кIоштан суьде.\nНохчийн Республикан прокуратуран сайто бинчу хаамца, мониторинг ечу замана карийна Шеларчу прокурорашна цхьайолчу сайташа шайн агIонашна тIе «Charlie Hebdo» журналана гIортор еш «делах тешачу нехан синхаам сийсазбан Iалашо йолуш» сурташ хIиттийна хилар.\nШеларчу прокуратурана хетарехь, цу тайпа материалаш яржоро зе дийр ду, цабезам а кхуллур бу къамнашна а, тайп-тайпанчу расашна а, дин лелочу нахана а юкъахь.\nОьрсийчохь, ша аьлча Нохчийчохь а, «Charlie Hebdo» муха тIеоьцуш ду бохург тидаме эцча, хала дац ала Соьлж-ГIалан Ленинан кIоштан суьдо хIун сацам бийр бу. ТIаккха цо бузур бу Оьрсийчоьнан юстицин министралло хIоразза а карлайохучу экстремизман чулацам бу аьлла йихкинчу материалийн могIанаш.\nТаханлерчу денна цу министралло шен сайт тIехь зорбане даьккхинчу Федералан экстремистийн материалийн тептарна тIехь ю 4151 материал.\nАмма экстремистийн материалийн дай бу аьлла уггаре а дукха хьахийначу нахана юкъахь ву нохчийн гIарваьлла волу бард Муцураев Тимур.\nМуцураевн эшаршца а, иллешца а Оьрсийчоьнан Iедалш къийсам дIахьош болу дуккха а хан ю. Шен хенехь, Нохчийчуьрчу Iедалхоша хьовха, луларчу ГIалгIайчоьнан президенто Зязиков Мурата а цхьаьна дихкинера цу бардан эшаршка ладогIар а, уьш яржор а.\nМуцураевн эшарш тIехь йолу кассеташ а, дискаш а мегаш дацара дохка. Амма цуьнга хьажна доцуш, ГIалгIайчохь декаш дара Муцураевн аз, ткъа Нохчийчохь уьш лоькхуш бара контртерроран операцехь дакъалоцуш болу гIазакхийн салтий цхьаьна.\nКхин а иттех шо даьлча Iедалша жигара баьккхира Муцураевн кхолламца беш болу къийсам. 2010-чу шарахь Товбеца-беттан 30-чу дийнахь экстремизман материалийн федералан тептар карладаьккхира Оьрсийчоьнан юстицин министралло. Цу тIехь яра Муцураевн 20 эшар, Цаьрна юкъахь яра:\n- «Еще один рывок, еще рывок вперед...».\n(Цхьайолчу эшарийн цIераш церан хьалхарчу могIанех хIиттийначух тера ду).\nМуцураевн эшарш экстремизм ю аьлла сацам бинарг яра Кемеров махкара Юрга гIалан суд. Суьдехь листинарг маса йиш ю хууш дац. Амма сацамехь тIаьххьара экстремизман лаьррарг 98-гIа эшар хилар тидаме эцча, уьш хиллачух тера дара 100 гергга.\nСуьдан дехарца, Муцураевн кхоллараллана экспертиза йинера Кемеровн пачхьалкхан университето. Цо бинчу сацамна тIехь аьлла ду, цхьайолчу тексташкахь экстремизман чулацам хилар ца карийна шайна аьлла.\nЦул тIаьхьа даьллачу 6 шарахь кхин а 16-зза хьахийна ю Муцураев Тимуран цIе Оьрсийчохь экстремизман лаьррачу материалийн тептарна тIехь.\nАмма Iедалша экстремизм ларахь а, уьш дIаалар а, керланаш язъяр а дитина волу Муцураев махкахваьлла бусулба дин кIоргдан къилба-малхбалерчу Азерчу цхьана пачхьалкхе дIавахнехь а, цуьнан эшарш а, иллеш а яьржаш ю.\nЦунна тоьшалла дуккха а ду интернетехь а, дахарехь а. Масала, цхьана дийнахь Нохчийчуьрча тхан коррепонденто Соьлж-ГIалан дахарх лаьцна яьккхина яийтина видео. Iалам доккхуш волчу цунна юххех чехквелира, чIогIа а яьккхина, смартфонехула Муцураевн «Мох» цIе йолчу эшаре ладугIуш вогIу цхьа жима къонах.\nКхин цхьа хIума а ду. Оьрсийчоьнан Iедалша лелочу политикана тIехьакхиина вер а вац. Цхьана агIор цара экстремистийн лору иза хIунда дина кхета хала долу текст, ткъа вукха агIор Кремлехь дог деший ладоьгIу цара пенах тоьхна ши корта болчу аьрзонна кIеллахь «сапаргIат ца буьтура уьш ши корта болчу аьрзоно» бохуш, вайнаха шайн маршоне къийсаман гимн санна тIеоьцуш долу «Маршо я Iожалла» илли олучу нохчийн илланче…\nМуцураев Тимуран эшарна кхел йина Кемеровохь\nМуцураев Тимуран иллеш баледевлла\nМуцураевн иллино гIуда хьарчийна\nМуцураевн йиш "ВКонтакте" дIахIотторна бехке вина Нохийчура вахархо


Цкъа а ца хиллачу кепара хала ду ваха\nЦаьргара цуьрриг даладелла доцу хьал, бух болуш а, боцуш а тIеIаткъамаш барца халонга доккху маьхькъамхоша а, юккъерчу тIегIан хьаькамаша а. Цунна даредо церан куьйга кIел нисбеллачу иттаннаш бахархоша а.\nИштачех цхьаъ ву Гуьмсан кIоштера вахархо Завди а.И ву дуьйцуш,тIехь йоцу ял такхийта гIерташ,гIуллакхехь болчара шайна бинчу ницкъах.\nЗавди: «ХIинцца хIинца хиллалрг ду хьуна.Махбеш базарахь яра хIусамнана. Цо и болх битина 3 шо зама ю. Массо кехат-тоьшаллаш тIе куьйгаш а яздойтуш, яла ма-еззара цу юкъара дIаяьлла а ю. ДоьалгIа шо доладелча схьа коча баьхкина, 70 эзар ахча охьадилла деза аьлла. Адвокат лаьцча цо низамца догIуш дац шуьга токхамаш байтар боху. «ТIаккха а,- боху цо, -шу мел бакъ делахь а, суьдехь шу толош кхел йийр ю ала а хIоттац со. МогIарерчу наха хIун дан деза. Миска стаг лоруш меттиг ян а яц?».\nВайнехан хIинцалерчу Iар –дахарехь ког баькх-баьккхинчу хаало бахархошка токхамаш байтарехь,хьанал а,хьарам а ца бохуш,маьхькIамхоша йоху гIулчаш. Цунах дуьйцуш ву Щелковск кIоштера Нурди а.\nНурди: «Билггал хилла ду хIара. Цхьа бIе эзар декхаре ву хьо аьлла,баьхкина сан гергара стаг волчу газана ял йоккху белхой. Кхуьнан церан хьукхматехь вевзаш стаг хилла. Кхо цуьнга зIе а тоьхна хаьттина,хьенех, со 100 эзар декхаре ву аьлла ма веъна шу белхо,хьуна хаа ма хаьа суна тIехь декхар доций.\nТIаккха цу хьаькамо ахча лахьош волчуьнга телпо тоьхна,дов дина,ахь хIун леладо, цунна тIехьа цхьа декхар а ма дац. Веанчо жоп делла,шек дIа а воцуш: - Ой, вайга тIеязде ца аьлла?! Хьажал, хьаькамо ца аьлча, хийра стага аьллий иза? Дера ца аьлла! И ду-кх кхузахь лелош».\nТкъа шарахь гергга, ГIалмакхойн махкахь,Элиста гIалина юххехь даьхнешца къа а хьегна 7-8 шо хьалха цIавирзина ву хьарамлонех лаьцна соьца къамел деш волу Нурди. ХIара ма-дарра хиънехь,ишта доьрзур ду-кх аьлла жима а шеко хиллехь,керт-ков а доьхкина, ша цIа веъна а хир вацара боху Нурдис.\nНурди: «Со циггахь Iад дIа Iийнехьара сунна дуккха а гIоле хир дар-кх. Со дохковаьлла ву-кх. Тахана кхузахь суна лан халаниг доцург ду бахар ду-кх. Делах кхоьруш хила ца веза бусалба? Мел дацахь а,бусалбанаш ду бохуш цIе ма ю тхан. Инфляци кIарглуш,хьалайоьдуш ю. Болх бац,некъ бац. Массо тасавелла воллу.\nБахархоша дечу къамелашкахь дика гуш ма-хиллара нахана гуттар халонга дуьйлург ду маьхькIамхоша а,гIуллакхъхоша а шайна лиъча Оьрсийчоьнан низамах къилба а дой,байракх санна айбар, ца лиъча,мачин айранал а лахдой,тергамза дитар,и дан а доцуш санна.


2018-чу шеран жамIаш дина бакъонашларъярхоша\nДечкен-бутт 01, 2019\nДIадахана 2018 шо билгалделира Оьрсийчуьрчу бакъонашларъярхойн боламна цхьамогIа халачу а, гӀайгӀанечу а хиламашца, яздо "Iамеркан аз портало".\nГIура-беттан 8-чохь елла Москох ХIелсинкин тобанан куьйгалхо Алексеева Людмила. Цуьнан тезета ваха аьтто боцуш висира цуьнан дуккха а шерашкахь белхан накъост хилла Пономарев Лев. Дуьхьалонан акци дIаяхьаран кеп йохина аьлла, шена тоьхна 16 де хан токхуш вара иза набахтехь.\nХьалхо "За права человека" боламан куьйгалхочунна 10 эзар сом гуда тоьхнера полицино, лецначу нахана гIортор еш пикет дIаяьхьна аьлла. Ша араваьлла дукха хан ялале Пономаревс хаам бира, ша куьйгалла дон болам дIакъовла мегаш бу, финансашца проблемаш хилар бахьана долуш аьлла.\nОьрсийчуьрчу тайп-тайпанчу регионашкахь халонаш ловш ю "Мемориал". Петарбухехь цуьнан белхахой арабаха мегаш бу шаьш болх бечу хIусамашкара.\n"Мемориалан" Нохчийчьурчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб ву талламан изоляторехь латтош 2018-чу шеран Дечкен-беттан 11-чу дийнахь дуьйна. Иза бехке веш ву наркотикаш лелорна, амма цуьнан накъостий тешна бу цунна дуьхьал толлуш долу бехктакхаман гIуллакх леррина кхоьллина хиларх.\nТкъа ГIалгIайчуьра "Мемориал" бехке еш ю нохчийн а, гIалгIайн а доза къастош барт бинчул тIаьхьа дуьхьалонан акцеш вовшахтухуш питана тасарна.\nИштта хьал а долуш, дика хаам бу ала мегар ду цхьана декъана криминалан йолчура дIайоккхуш хилар Оьрсийчоьнан бехктакхаман 282 артикл (ХьагI-гамо я цабезам кхоллар Iалашонца цхьаъ лелор).\n"Iамеркан аз" корреспонденто цу хьокъехь комментари эцна "Сова" информацин а, аналитикан а центран директорера Верховский Александрера.\n«Дера, лаам ма бара мелла а баккхийн хиламаш хилийта. 282-чу артиклана йина реформа – уггаре кIезиг долу жамI ду, (бакъонашларъярхоша) кховдийначуьнца дуьстича", - боху Верховскийс.\nЦунна хетарехь, хIинца юхабаха безаш бу хьалхо 282-артиклан 1-чу декъехула кхелаша бина сацамаш, ткъа иштта хIинца совцо дезаш ду цу артиклехула толлуш долу бехктакхаман гIуллакхаш.\nСоветан Пачхьалкх юхучу хенахь а, Оьрсийчоьнан Федерацин хьалхарчу шерашкахь а кхоьлинчу бакъонашларъярхойн вовшахтохараллашна юкъахь къаьсташ яра Салтийн нанойн комитеташ. Царна юкъахь а жигара болх беш ю "Петарбухан салтийн наной" вовшахтохаралла.\nПетарбухера ялахь а, и вовшахтохаралла дика евзаш ю ерриг а Оьрсийчохь, шена юкъахь Генара Малхбале а, Къилбаседа Кавказ а йолуш.\nПередрук Александр "Петарбухан салтийн наной" вовшахтохараллан юрист ву. Шаьш къахьегар бахьана долуш Оьрсийчоьнан Конституцин кхело ши сацам тIеэцна, боху цо. Уьш боьзна бу лаккхарчу дешаран меттигашкахь а, колледжашкахь доьшу студенташ, арме а ца буьгуш, цхьана ханна цIахь битарца. Кхин цхьа сацам тIеэцна Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело. Иза хьакхалуш бу 27 шо кхачале арме ца воьдуш висинчу жимачу стагана эскархочуьнан билет даларца.\nЦу хьокъехь низамаш тIеэца дезаш ю хIинца Пачхьалкхан Дума. Амма эскархойн бакъонаш баккъалла а ларъярца боьзна толам хир бу аьлла хета Передрукна, нагахь Оьрсийчоьнан арми контрактан бух тIе ялахь.


«ЦIаьрматалах цIи яьннай» — Сердало\n«ЦIаьрматалах цIи яьннай»\n«ЦIаьрматалах цIи яьннай» яхаш цхьа кица да гIалгIай. Из дага дохийташ дола, цхьан сага даь хIама дийцар сога укх деношка цхьан новкъосто, сов цIаьрмата бараш вайна юкъе болаш хала хеташ.\nИз хиннад «Мой сам» яхача машинаш юлача метте. Ховш ма хиллара, из я, ах мах мара бала ца безаш, машин ший йолча дас ше юлаш моттиг. Дика дагадеха хIама а да сога хаьттача.\nКулг бIехде ца дезаш хилча, киса ши кулг а делла латтачул дикагIа деций из тепча хьа а ийца, шийна еззача тайпара ший машин йолча дас ше Iойиллача. ДIалуш бола мах дIаэцаш аппараташ латт. Сов дар цу тайпара кассираш юхалуц, бакъдар аьлча. Цхьайолча хана, аргIа а отт цига. Цу моча метте вена хиннав дикагIйолча джип-иномарка тIа вагIа, тIахьажача хьал-таро дола саг. ВIаьхий хиннав-м ала йиш яц из, цо леладаьчох мел цунга таро яле а.\nАппарата чу ахча дIачу а тасса ший машин йилла эттав из. Дика чоп боаккхаш йила ма езза йилай цо ший джип. Ше машин мел цIена яьй хьожаш го а баьккха, тапч Iо а йилла, дIатIавахав из ше ахча дIаденнача аппарата. Табло тIа 3 тум лаьттад, совдаьнна. Бакъда, аппарат ахча хьадала лаьрхIа хиннаяц. Дита лаьрхIа-м джипа да а хиннавац. Тепча юха хьа а ийца, доладаьд цо хий ший машина детта уж кхо тума кхоачадаллалца. Иштта счеташ дIанийсса а яь, ше даьчоа раьза волаш дIавахав машина да. Шийна тIехьа аргIа лаьца латтар вIалла ца гуш мо.\nТIаккха фу аргда цо леладаьчох цIаьрматал ца аьлча. ХIаьта цIаьрматалах цIи яьнналга ховш ма дий вай. Цу цIаро кхаь хIама зе даьд. Цкъа-дале, хий зехьа доадаьд цо. ШозлагIа-дале ший ха йоаяьй ца доагIа хий детташ, кхозлагIа-дале, шийна хургболча маьлах ваьннав из. Совдаьнна ахча цо, тIехьа тIавоагIачоа, аьнна дита даларе Дала доадергдацар из, цун духьал цхьа дика ца яьздеш.\nВIалла шийна тIехьа саг ца хилча а, из ахча а дита дисачоа хьаьнала а дийца дIаваха валаре мегаргдар сога хаьттача. Тума кхычун дутачул из доаде кийча болаш хул цхьабола нах. Цу тайпара сакхетам бола нах кIезигагIа хилба вай халкъа юкъе.\n← Вайна нувхаш хетараш пайдане я…\nДог майра пхьагал →


Даймахкал арахьа шозза хала ду нохчалла Iалашдан\nАвстри --Шайн берашна нохчийн мотт хьоьху цхьаболчу дай-наноша, 30ГIу2013\nМалхбузерчу пачхьалкхашкахь бехачех муьлха а нохчийн доьзал схьаэцча, церан уггаре а хьалхарчу могIаршлахь лаьтта коьрталазар – иза доьзалан кхетам-кхиорца боьзна хуьлу.\nДукхахчара цуьнца цхьаьна дицдо, дозанал арахь делахь а, Даймахкахь делахь а, я цхьанхьа халбата а хиъна, дуьненна пен а тоьхна стаг вехаш велахь а, шен доьзална Iунал дар, цуьнца кхетам-кхиоран болх бар, цунна шен къоман Iатадаш а, гIиллакхаш а Iамор, Iамийна ца Iаш, уьш цунна марздар – иза вуно чолхе болх хилар, ткъа и болх уггаре а хьалха дас-нанас бан безаш, церан коьрта декхар хилар.\nЯ Iедал, ишколаш, я берийн бошмаш, я урам, я гуонахьара нах а боцуш, уггаре а хьалха дай, наний шайн доьзалхошца и болх бан декхарийлахь хилар а.\nТкъа цара шаьш и болх бахьа безачу тIегIанна тIехь дIахьош ца хилча, тIаккхий бен вайнах сел чIогIа кхоьруш болу и къайлене «хийрачийн вуон тIеIаткъам» берашна хила йиш ца хилар а.\nЦу тIеIаткъамах кхоьруш, вайнахал а хьалха Европе баха схьабаьхкинчу кхечу къаьмнех болчу наха а яьхна дуккхаъ гIулчаш, къаьстина бусулбачара. Масала, бусулба ишколаш схьайоьллуш, бусулба берийн бошмаш, дийна кIоштанаш бусулбаниш бен ца беха кхуллуш, вовшашлахь бен юкъаметтигаш а, доттагIаллаш а ца лелош.\nАмма и дерриге а хIара аьлла жамIа доцуш дисина, дукхахьолахь, хIунда аьлча, дай-наной шаьш шайн доьзалшкахь бан безаш болу болх шайн метта кхечара, - хьехархой хуьлда уьш я берийн бошмашкара кхетам-кхиорхой, я маьждигашкара имамаш, цу кхечара и болх баре сатесна, шаьш йистах бовлар бахьана долуш.\nХIинца цу харц лорехула боьлхуш санна хетало Европера вайнах а, нохчийн маьждигаш я нохчийн берийн бошмаш схьаелла сихбелла болу.\nБакъду, мухIажаршца белхаш бечу говзанчаша чIагIдарехь, цхьана къомана шен башхаллаш а, мотт а, култура а, Iадаташ а лардан лууш делахь а, и хазна ларйаран болх доьзалера дIаболабала безаш бу.\nБерлинерчу цхьана дикдаран юкъараллехь психологан болх беш волчу Довлетмирзаев Ахьмадна хетарехь, уггаре а боккха бала Малхбузерчу нохчашна хьалха хIоьттинарг – иза дай-наноша тоъал шайн берашна хан ца яйъар, цаьрца кхоччуш хабарш ца дийцар, юкъаметтигаш ца ларйар.\nДовлетмирзаев: «Да-нана гIелделла балхара чудеъча, церан карах ца долу берашца хан яккха. Бераша хIун леладо цхьанна а ца хаьа. Амма царна дIахьеха дезаш ма ду дерриге а. ГIиллакх, оьзденгалла, Iадаташ – и дерриге а шайна дIа ца хьехча, царна мичара хуур ду иза хIун ю я муха хила деза.\nАрахь гонахарчу наха лелош дерг лелон лаьа тIаккха берашна. Кхузарчу нехан менталитет кхин ма ю. Кхеран хаза менталитет ю, хаза шайн Iадаташ а ду, амма вайн Iадаташ кхечу кепару ма ду, уьш вай хьеха деза вайн берашна».\nШайн доьзалхошца юкъаметтиг дIахIоттон ца хаар, и бахьана долуш дай-наной йиш йоьхна хилар лору Венерчу зударийн цхьаьнакхетараллин куьйгалхо йолчу Сулейманова Маликас а, карарчу хенахь Австрехь бехачу вайнехан халонех цхьаъ. Шен «Фрауенрат» цIе йолчу цхьаьнакхетаралле хьехарш лоьхуш оьхучу зударийн массалина тIера дуьйцу цуо.\nСулейманова: «Доьзалхочо де аьлларг ца до, хIун дича бакъхьара хир дара -те олий богIу тхо долчу зударий. ТIаккха я ненан агIо а, я беран агIо а ца лоцуш, царна юккъехь маслаIат дан хьожу со. Цу берашна хан хьажон еза, цаьрца къамелаш дан деза. Амма нагахь санна балхара гIелйелла нана я да цIа деана, церан хьашташка хьажа ницкъ боцуш, Iад Iийча, тIаккха цу бераша арахь шайн гуш дерг схьа оьцу. Дай-нанойн бехк хета суна иза. Мел гIелделла шаьш делахь а, дийнахь цхьа сахьт хан цара шайн доьзалшца болх бан хьажийча, и бер атта кхетон йиш ю».\nКхин цхьа кхачамбацар а хьахадо мухIажаршца болх бечу Берлинерчу синан лоьро Довлетмирзаев Ахьмада. Иза, цо дийцарехь, Европехь дIатарбала гIертачу нохчийн доьзалшкахь хIуъу дина а дуьненан рицкъ даккхар лаккхарчу тIегIанна тIехь хилар а, дешар дукха генарчу Iалашонашна юккъехь хилар а ду.\nДовлетмирзаев: «Кхузахь деша луучарна кхоьллина массо а тайпа аьттонаш бу, амма вайчара цхьаццаболчара ца доьшу. Хийла арахь вогIуш-воьдуш вайнехан кегий нах го суна, ченаш бузий, цхьацца ницкъ оьшушчу белхашкара схьабогIуш. ТIаккха ас олу цаьрга, дукхадахарш, деша стенна ца доьшу аш? И хала белхаш бан шу кхуьур ма ду мичча хенахь, олий. Кхузахь кIеззиг бу вай къомах болу лоьраш, адвокаташ, цхьацца хуькматашкахь хьаькмаш. Дешча хир ма бар уьш алсам».\nХийла кхечу къаьмнаша, нохчел хьалха а арабаьккхина а, лайна а некъ бу – хийраллехь керла дахар долор а, цу керлачу дахаро йохьучу халонаша кайохор а, кхерам тийсар а.\nМуьлхачу а динца тергал дича а, Адам, Хьавай ялсаманера ара а даьккхина, цара лаьттахула шайн дуьххьарлера гIулчаш яьхча дуьйна схьайогIуш ю адамаллин исторехь мухIажаралла а, хийра меттигаш йовзар а.\nЦу хийрачу меттигашкахь долу диканарг схьаэцар а, вуониг юьстаха дитар а хIоранна а хьекъалан а, кхетаман а бараме хьаьжжина хуьлуш хилар а гойту историно.


Кортош башаро чIагIбеш бац Шела администрацин барт\nМатериалан автор ву Билалов МаIаз\nШела кIоштарчу администрацин хьаькамо шен куьйгакIел болх бечу божаршка кортош дашийтина бохуш, хаамийн гIирсашкахь даржор цара бакъ ца дахь а, меттигерчу префектан белхахоша "коьртара месаш тояйтар, аьлча а, кIунзал баьккхина хилар къуьйсийла дац". Шеларчу бахархоша тIечIагIдина цара цхьабоса коьртеш даьшна хилар.\n"Кавказ.Реалиин" хьосташа дийцарехь, "Быстрый" аьлла, цIеяхна, Шелан администрацин куьйгалхо Ибрагимов Турпал-Iела дахначу еаридийнахь корта баьшна веара балха. Цо тIедожийнера шен белхахошна кIунзалш бе аьлла. Массара а бохург санна кхочушбира шайн хьаькаман лаам, ткъа дуьхьалваьлла цхьаъ оцу дийннехь балхара вохийра.\nИбрагимовн хьалхарчу гIовса Дадуев Лом-Iелас оьрсийн хаамийн гIирсашна еллачу комментарехь дIахьедина, долийнарг "гIурт" бу аьлла.\nШайн урхалхочо корта башарх ишта кхетийра цо: "Оьздангаллин ламасташца, оха коьртахь пес лело еза. Ткъа иза коьртахь дика лаьтта, месаш ца хилча" аьлла.\nХиллачунна тIекхиа гIертачу "Кавказ.Реалии" портало хеттарш дича, Шелара бахархой кхеташ бац, стенна дина префекто шен белхахошна цу кепара омра. Шаьш хьаькамна муьтIахь хилар дIахаийтар ду аьлла, тешна бу уьш, массара а цхьатерра кортош дашарца.\nШела кIоштан префект Ибрагимов Турпал-Iела\nШела кIоштан администрацин куьйгалхо Ибрагимов Турпал-Iела Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан шича ву, ненан агIор.\nХууш ма-хиллара, республикехь мил-мила а вац куьйгалле вуьтуш. Уьш берриш а вовшахтоьхна республикан урхалхочо шен гергарлонашца а, хьожа-мода хиларца а.\nМасала, администрацин белхахой берриш а бохург санна префектан гергара нах бу, ткъа важа дакъа нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада тIеэгийна нах бу. Цхьа а вац цигахь корматалла, хьекъал, зеделларг хиларца дIаэцна.\nЦундела "Кавказ.Реалиино" хеттарш дина шелахой цецбевлла, белхахошлахь хьаькаман лаам тIехтосуш цхьаъ валарна.\nУггар а яккхийчех лоручу Шела кIоштан администрацин куьйгалхо Ибрагимов кхи дIоггара лоруш а вац бахархошлахь, хIунда аьлча, кураллица, дозаллица ву иза, могIарерчу нехан шена тIекхача некъ ца буьту цо.\n2010-чу шеран Дечкен-баттахь дIахIоттийра иза Шела гIалин мэр, ткъа 2012-чу шеран Заздоккху-баттахь Шела кIоштан префектан гIента хаийра.\nОьрсийчохь а уггар доккха, Кадыров Рамзанан цIарах маьждиг Шелахь хьаладан дагадеанарг а иза вара, Ибрагимов Турпал-Iела.\n2018-чу шеран чакхенехь йоккха скандал иккхира Нохчийчохь Ибрагимовна гонах, иза бехкеволуш некъан бохам нисбелча. ГIуран-беттан 4-чу буса Устрадера Соьлжа-гIала чувуллучохь "Жигули" машенах тоьхнера Ибрагимовс урхалла ден Mercedes автомобил. Жимачу машен чохь хилла нана а, йоI а елира оцу миноташкахь, ткъа тIаьхьо дарбан цIийнехь кхелхира хIусамда а.\nМашенаш вовшахкхеташ гуш, видео дIаязйинчу нахера телефонаш схьаехира префектан хадархоша, шайн хьаькам Iалашвархьама. Делахь а интернете ца кхочуш ца дисира суьрташ.\nШен шича чIирах ваккхархьама дерриг а дира мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Ситуаци дIайирзира, байинчийн гергарчара Кадыровга "дехар дина", бехкечунна таIзар ма дахьара аьлла.\nОьрсийчоьнан кхечу регионехь цу кепара инцидент хиллехьара, мунициаплитетан урхалхо даржах ваьккхина, цунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх даьккхина хир дара. Ткъа Нохчийчохь, гуш ма-хиллара, низамаш луъ-луъчу агIор хьийзо йиш ю.


"ГIалгIайн гIуллакхна" тIехула бехкебечаьргахьа гIо даьккхина полисхочо\n2019-чу шарахь Магасехь хиллачу митингера сурт\nГIалгIайчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан юкъараллан кхерамзаллин урхаллан хьаькамо Сапралиев Къурейша тоьшалла дина, 2019-чу шеран Зазадокху-баттахь Магасехь дIаяьхьначу митингехь къепедацарш лелорна бехкебечарна тIехIуттуш. "Кавказский узел" интернет-ресурсо бина и хаам.\nБехкаш дохкучийн агIор теш санна хьалхатеттина вара Сапралиев, амма кхелан ладегIаршкахь цо дIахьедира, таIзаре хIоттийначу шиммо - Барахоев Ахьмада а, Чемурзиев Бараха а ницкъбар ца хьехнера аьлла. Мелхо а, протестхой дIатебан хьийзара уьш, дийцина цо. Полисхочо тIечIагIдина, ОМОН юкъагIортталц митингехь къепе йохийна яцара аьлла.\nИштта, цо билгалдаьккхина, гIалгIайн протестийн лидерша вовшахтоьхнера бохучу, экстремистийн юкъараллех шена хууш дацара аьлла. Нагахь санна, оцу тайпа организаци хиллехь а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана царех лаьцна хиъна а, цара цхьа реакци йина хир яра аьлла цо.\nОццу тайпана мукIарло дина гIалгIайн динан урхаллан векалша а, дахначу шинарин дийнахь кхелахо шайга динчу хеттаршна жоьпаш луш.\n"Цхьахволчу имамо элира, "дуьне чIапа ду бохучух тешар ву со, республикехь экстремистийн юкъаралла яра бохучух ца тешаш" аьлла", - дийцина адвокато Куриев Мохьмада ладегIарш дирзича.\nНохчийоьнан куьйгахочо Кадыров Рамзана а, ГIалгIайчоьнан урхаллехь лаьттинчу Евкуров Юнус-Бека а дозанах долу документ тIечIагIдинчул тIаьхьа реза боцуш протесте бевлира ГIалгIайчуьра бахархой. ШолгIачу дийне яьллачу цу акцехь тасадаларш хилира гулбеллачийн а, полисхойн а. И бахьана долуш толлучу бехктакхаман гIуллакхехула лаьцна ву 30 гергга стаг. Шаьш протестхоша бехкаш дохку ницкъхошна, дуьххьара зударшна а, къаношна а дуьхьал цара ницкъбаьккхира бохуш.\nКарарчу-беттан 8-чохь хиллачу кхелан кхеташонехь Магасехь гайтира хиллачу митингех видеоматериалаш. Царна тIехь а гуш ду, кхеле хIиттийначара Iедалхойн векалшна дуьхьал ницкъ ца баьккхина хилар.\nХьалхо бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар)политикан тутмакхаш бу аьлла, билгалбехира Барахоев Ахьмад а, Ужахов Малсаг а, Мальсагов Муса а, Чемурзиев Барах а, Нальгиев Исмаил а, Саутиева Зарифа а, Хаутиев Багаудин а.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Сурат аль-Ихласах лаьцна бакъ хьадисаш яздахьара ахь...\nСуна тахана чIогIа хаза хьадис карийна! Деллахьа, и бакъ хьадис делахь ма хаза неха санна дош ду и! ХIара ду-кх и:\n• И сурат дешаро ялсамани хуьлуьйту.\n• И сурат дешар – Къуръанан кхоалгIа да́къа дешар санна ду.\n• И сурат дезаро а, иза дешаро а АллахIана воьзуьйту.\n• И сурат иттозза дешначунна ялсаманехь гIала (йоккха гIишло) югIур ю.\n• И сурат даим доьшуш хилар вуно доккха дозалла долуш ду. И сурат новкъахь дешар мелехь ду.


Мордоверчу набахтехь тутмакхаша мацалла кхайкхийна\nМордоверчу Сосновкера лоьмар 7 йолчу колонерчу 70 Таджикистанерчу тутмакхо мацалла кхайкхийна, набахтен белхахоша шайна тIехь лелочу къизаллашна дуьхьал. "Ахбор" хьостано дуьйцу цунах лаьцна, лецначийн гергарчара кхачийначу информацица.\nКарарчу шеран Чиллан-баттахь колонехь керла хьаькам Сергушкин Сергей хIоттийначул тIаьхьа хьал шога лаьтта цигахь. Ишта а халчу хьелашкахь хан токхуш болу тутмакхаш ШИЗО (таIзаран изолятор) хьийсабо хIуъа а цаьргара далахь а. Ткъа царна тIехьожучара къизаллаш лелайо цаьрца.\nЦхьана дийнахь ламазан кузаш цаьргара схьа а даьхна, хьаштагIа чу кхийсинера. ХIетахь протесташ йолийра тутмакхаша.\nКху шеран аьхка а оццу набахтерчу 60 гергга тутмакхо мацаллин акци кхайкхийра, шайна чевнаш а еш. Цара латкъамаш бора колонин куьйгалхочунна Сергушкинна.\n"Куьйгех гIоьмаш а тухий, гIаж етта. Букъа тIехьашхула гIоьмашца куьйгаш дIа а доьхкий, цхьана тобано етташ нисло. Коьртех ца етта цара. Дукха хьолахь, когийн кIажойх а, жаннех а", - дийцинера "Новая газетане" цхьахволчу тутмакхо.


Дошо совдоалаш да — Сердало\nЦхьаькха дика кхаъ хилар Россе паччахьалкхен вай мехкахо Европе дIайихьача яхьарашка хьалхаваларца.\nМай бетта 17-20 деношка Македоне дIайихьача Европа жалтий-рима латарах йолча хьалхалешка хьалхаваларца котало яьккхай вай мехкахочо Йовлой Мухьаммада. «»Ади-Ахмад» яхача клуба кхевархочо шек дIавоацаш, эзди лата, шийх тийша волаш, дика чакхваларца хьаяьккхар шийна йоагIа дошо медаль, цу лакха боарам болча яхьарашка.\nГIалгIай мехкара ваха вай низъоамалхо латаш хилар 92 кийлага кхаччалца долча дозала даькъе. Пхезза тоссаваларгахьа шек дIавоацаш котваьлар из, шийна дохьал латаш хинначул гаьнна тIехволаш. Хьалхарча биъ бIала Мухьаммад тоссавалар Грецери, Венгрери, Эстонери, Литвере баьхкача викалашца. Уж веъэ низъоамалхо эшаваьчул тIехьагIа юххера финале дIачуваьлар вай мехкара низъоамалхо.\nТурцера вена низъоамалхо дохьалваьлар вай мехкахочоа финале. Йовлой Мухьаммада из эша а вир 9:2 счет йолаш. Белаглде деза, классически латара даькъе гIалгIаех цу тайпара лакха моттиг йоаккхаш Мухьаммад хьалхара волга. Цу даькъе вай мехкахошта юкъе эггара хьалха айлам тIа баьннарех ва из.\n«Цу тайпара боарам болча яхьарашка дакъалацар боккха бехктокхам болаш хIама да. Латар, чIоагIа дохьал оттавезаш дар, хIана аьлча, котвала уйла йолаш дар оаха оттадаьр, из котало тхога хьа а кхаьчар. Цу тайпарча турнире тIехьарча хана вай дукха хьийжа «дошо» да из. Из котало бахьан долаш, Мухьаммадага кхаьчар, укх шера сентябрь бетта Аргентине дIахьоргдолча къоначарна юкъе хургдолча Олимпийски латарашка дакъалаца йиш йолаш тешал тIа дола лицензе каьхат. ХIанз, дIахо тIатеIIа тренировка а еш кийчлуш хургда тхо Олимпиаде дакъалаца. Тхоай га доаккхаш тхоайх дог лазаш мел хиннарашта баркал ала лов сона. Цул совгIа аз баркал ях, тренерский штаба – Калиматанаькъан Гиланена, Iарапханаькъан Iалихана, иштта Гогитидзе Нугзара», — аьнна белгалдир вай котвалархочун тренер волча, ГIалгIайчен жалтий-рима латара даькъе керттера тренер волча Белхарой Руслана.\nБелгалде деза къонабарашта юкъе вай мехкара низъоамалхо Йовлой Мухьаммад Европа шолха котвалархо хилар. Цул совгIа тIех латар гойтачарех хьалха ва из.\nДIахо йодача хана а иштта хьинаре къахьегаш, ший дагалаттача толама тIакхе Дала аьттув боаккхалба цун.\n← Ма дувла дохьала\nБогапхьидарч лораяр →\n14.09.2019 serdalo@yandex.ru 0\nЗ. Бакаев: «Свой вызов в сборную России посвящаю всей Республике Ингушетия»


Журналистан говзалла Оьрсийчохь хIаллакъеш ю, боху журналисташа\nЖурналисташкахь Новосибирскехь хIоттийна цхьааллин пикет, 2021 шо, Товбеца-беттан 16-гIа де\n"Арахьара агенташ" леринчу журналисташна тIехIуьттуш, дуьхьалонан акцеш ю дIайоьлхуш Новосибирскехь. Оьрсийчохь журналистан говзалла хIаллакъеш хиларх, дIахьедо акцин декъашхоша.\n"Такие дела" ресурсан журналист Логинова Рита яьлла, "Журналисташ мостагий бац" Хаамийн гIирсаш маьрша хила еза!" аьллачу плакаташца гIалин юккъерчу майдана.\nПикете ваьллачу кхечун плаката тIехь яздина ду: "Iедалхойх лаьцна талламаш бо "Проекто" - цуьнан авторех "арахьара агенташ" бо", "Журналистика - зулам дац".\n"Проект" ресурс "ца оьшу организаци ю" аьлла, дIакхайкхийна Оьрсийчоьнан инарла прокуратурано Товбеца-беттан 15-чохь. Юридикан министраллан "Зорбанаш-арахьара агенташ" тептаре язвина Оьрсийчуьра кхин а 8 журналист.\n"Арахьара агенташ" лерина ишта, "Проектан" коьрта редактор Баданин Роман а, ресурсан журналисташ - Маняхин Петр а, Чуракова Ольга а, Железнова Мария а, Лукьянова Ольга а.\nТептарехь нисвелла ишта "Открытые медиа" гIирсан коьрта редактор Ярош Юлия а, цуьнан гIовс волу Гликин Максим а, Свобода Радион журналист Маетная Елизавета а.\nТахана хаам бина "Проекто", Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь регистраци йина Project Media, Inc. компани кху деношкахь оьрсийн Iедалхоша "ца оьшу организаци" ю аьлла, кхайкхийна йолу, дIасайохочу новкъахь ю, Оьрсийчохь болх бечу цхьана а журналистца шайн финансашца юкъаметтигаш яц аьлла.\n"Проектан" журналистийн коллективо болх кхин дIа а бийр бу, амма цкъачунна кхеташ дац, муьлхачу хьелашкахь. Делахь а, бийр бац цара кхин талламаш, дIахьедина редакцино, шайна гIо латтийначарна баркалла а олуш.\n"Коммерцица йоьзна йоцу юкъараллаш - арахьара агенташ" реестре яьккхина юридикан министралло "Институт права и публичной политики" цIе йолу организаци а.\nМангал-бутт бовш полицино талламаш бира "Проектан" коьрта редактор Баданин Роман волчахь а, ресурсан журналистех а, Путинна гергарчу бизнесхочух Трабер Ильях лаьцна доцург дийцина аьллачу гIуллакхна тIехула.\n"Проектех" хьовса бахкале, чоьхьарчу гIуллакхийн министран Колокольцев Владимиран а, цуьнан гергарчийн а безачу бахамах дуьйцуш, шаьш бинчу талламан анонс йира журналисташа.\nОхан-бутт бовш юридикан министралло арахьарчу агентийн реестер яьккхира иштта "Медуза" хаамийн гIирс а.\nVTimes ресурс а дIакхайкхийна "арахьара агент" ю аьлла, и статус еллачул тIаьхьа масех кIира даьлча редакци дIакъевлира цара.\nТIаьххьарчу шерашкахь йохка-эцарца йоьзна йоцу 148 юкъаралла "арахьара агент" аьллачу статусе яьккхина, ткъа царех 137 Оьрсийчоьнан юстицин министраллан сацамца.\n"Арахьарчу агентийн" тептаршкахь ю экологин, гIоьналлин, медицинан, бакъонашларъяран юкъараллаш. Фондан жамIашца, оцу реестр юккъера дIаяьккхина 26 юкъаралла, цара шаьш шайн болх сацорна, ткъа 18 кхечу пачхьалкхашкара ахча схьа ца эцарца. Шаьш арахьарчу мехкийн агент йоцийла тIе ца чIагIдинчу 50 хьукматна дуьхьал администрацин гIуллакх айдира.\n2012-чу шарахь Оьрсийчоьно тIеэцна коммерци лелош йоцучу вовшахтохараллех лаьцна долчу низам. Цу низамаца а догIуш, махкал арахьара луш долчу ахчанах болх беш йолчу вовшахтохараллашна статус елира "кхечу мехкан агент" аьлла.


Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тоьшаллаш дина 2016-чу шарахь аьхкенан юьххьехь шена тIелатар дар хьокъехь таллам дIахьош, хаам бо Росбалт агенталло.\nГуьмсен кIоштан кхело бинчу сацамна, тIехь гуш ду Кадыров хилларг толлуш левина хилар а, цо дина тоьшаллаш суьдехь довзийтина хилар а.\nКадыровс хаам бина, ницкъаллин структурийн белхахошкара ша вен дагахь тIелатар дан кечам хиларх лаьцна хиинера шена аьлла. Цара дIалаьцнера кхо нохчи. Царна хIоранна а 100 000 доллар ахча лур ду аьлла хиллера.\nКадыровс дийцарехь, Бена воьдуш хилла. Цигахь иза ларван сацам бина хилла цу наха, некъах бомба а йоьллина.\nЦу гIуллакхо моралан зе дина шена а аьлла дIахьедар а дина Кадыровс.\nГуьмсерчу кхело Кадыров Рамзанна тIелатар кечдарна 6 шо 6 бутт набахтехь яккха хан туьйхира Ямадаев Iийсан хиллачу гIаролхочун Альвиев Iаьзизна а, «Восток» батальонан эскархо хиллачу Закараев Бесланна а, цуьнан лулахочун Магомадов Шамханна а. Цара даре дира шаьш бехке хилар. И бахьана долуш церан гIуллакх ша къастийна суьдо.\nКадыров вен веза аьлла омра делла волчу Ямадаевн гIуллакх ша къастор долуш ду. Иза дIаделла Оьрсийчоьнан тIеман министраллан органашка.\nЯмадаев Iийса Кадыров вен дагахь хиларх лаьцна тоьшаллаш динера Альвиевс а, Закараевс а, Магомадовс а. И нах лар йоцуш байнера 2016-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь, ткъа официалан кепара уьш лецна хилар кечдинера талламхоша 2017-чу шарахь.


Оьрсийчоь - VS-389 / 36-1 олу Уралера Кучин эвла йистехь йолу колони. 1999\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Раммзане хIинцалц наха динчу дехарех уггаре тамашийначарах хила мега Вологодан кIоштара динарг. Цигара «Огненный» олучу гIайренера белла дIабовлалц чохь бахко хан тоьхначеран набахтехь валлучу нохчочо Джабаев Зайндис доьху цуьнга, шена низамо ма бохху, 25 шо чохь даьккхинчул тIаьхьа аравала бакъо кхочуш ян гIо дахьарабохуш.\nШен дехарна тIехь цо хоуьйту ша зулам дарна дохко ваьлла хилар а, ша я тIемало а, я террорхо а хилла ца хилар а. «Амма нохчо хиларна бакъоно магош доллушехь , хенал хьалха араволуьйтура вац» ша боху цо.\nОршотдийнахь «Cherinfo» олучу интернетан сайт тIехь а зорбане яьккхина Джабаев Зайндин интервью. 1993 шарахь зуда а, бер а дийна аьлла чувоьллина ву иза. Дуьххьара цунна тоьпаш тоха сацам бинера кхело, амма Iедалша оцу таIзаран дуьхьал велла дIаваллалц хан такха набахте чувоьллира иза.\nОьрсийчохь иштта чубоькхина нах арабовлуьйтуш Iедал а дац. Ткъа Джабаеван аьтто хир буй теша, цо ма лоьххура мукъавала, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира адвокатан болх бечу Касумов Султана.\nКасумов: «Оцу нохчийн кIант гIарадаьккхина шен гIуллакх. Кхелаш йозуш яц бахахь а, политикца ийна ма ей. Иза зек ву ма бохий цара. Лаьцна чувоьллина латтийна стаг ву иза. Психологин агIор кийча бац уьш иза арахеца, хIара ша цхьа ша-тайпа хилам ца хилахь. 25 шаре тутмакхаш бовла а ца бовлу. Оццул а дика ваьлла иза».\nНабахтешкахь чубоьхкинчу нехан гIуллакхе хьожуш, церан бакъонаш ларъян гIерташ лелачу Мальсагова Асетан герга бу Джабаев Зайнди санна болчеран баланаш. Иштта белла дIабовллалц чубоьхкинчу дукха наха шега гIо доьхуш дехарш до бохуш, дуьйцу цо.\nМальсагова: «Темирбулатов бохуш ву иштта чувоьллина цхьа стаг. Цуьнан ши ваша а, йиша а, дIа а дигина, тIепаза дайина, иза ша чувоьллина. Хантехь ву иза чувоьллина. Цуьнан нах байинарш хIунда ца озийна кхеле? Мел долу хIума цунна тIе а оьллина хIинца иза чохь валлош ву. И мел долу хIума цо динехь, цунна тIехь оццул къиза таIзар дан йиш ма яц».\nШен дуккха а нах бевза боху Мальсагова Асета, ехха хенаш а чохь а яьккхина арабевларш кхечарна гIиллакхаца а, доьналлийца а, масале хIитто мегар болу. Коьртаниг цара хам бо шаьш юха а амаьрша хиларх, дуьйцу цо.\nМальсагова: «Суна зеделлачарех цхьа ши стаг ву, ехха хенаш чохь а яьккхина араваьлла. Суна вайн Нохчийчохь иштта оьздий, шайн дош а лардешший нах гина а бац. Оццул массо а хIуман тIехь ларлуш, шайн зударий а балийна Iаш бу уьш.\nКхидерг ду, уьш маьрша дахарх дIа ца эйта гIерташ лелаш низаман система хилар. Цкъа чувоьллина стаг 100 процент ю-кх хьуна иза юха а чувуллург хиларна. Куьпан полисхочун я талламхочу иза ца тахь, иза юха а чувуллур ву-кх хьуна».\nЕвропехь уггаре дукха тутмакхаш болу пачхьалкх ю Оьрсийчоь\nФСИН-ан мозгIар: Набахташкара джамаIаташа бусулба дине берзабо тутмакхаш\nТутмакхийн бакъонаш йохийна хилар даре дина Карелин прокуратуро\nЛакхарчу кхело кавхазхой бехкалара ца бовлуьйту\nСоьлжа-ГIаларчу набахтера тутмакхаш балха хIиттийна


Магомадова Хьажин Роза - Олхазар – К1отарарчу №2 йолчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nМагомадова Хьажин Роза - Олхазар – К1отарарчу №2 йолчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо\nМагомадова Хьажин Роза - Олхазар – К1отарарчу №2 йолчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо.\nИза йина 13 –чу январехь 1964 шарахь Нохч-г1алг1айн Республикин Хьалха – Мартан к1оштан Олхазар –К1отарахь ахархочун доьзалехь.\n1971 –чу шарахь юьхьанцарчу классе деша яхана Олхазар –К1отарарчу юккъерчу ишколе.\n1981 – чу шарахь иза кхиамца чекхйоккху. 1982 –чу шарахь Нохч – г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультете (заочни отделени) деша х1утту.\nХьехархочун некъ д1аболало 1983 –чу шарахь Са1ди –К1отарарчу ишколехь оьрсийн мотт а, литература а хьехарца. И шо чекхдалале Олхазар –К1отарара ша дешначу школе сехьайолу нохчийн мотт а, литература а хьеха. Цу школехь болх бо 2004- г1а шо т1екхаччалц.\n2004-чу шарахь дуьйна, таханлера де т1екхаччалц болх беш ю Олхазар – К1отарарчу №2 йолчу школехь нохчийн меттан а, литературин а хьехархо йолуш.\nХьехархойн къовсамашкахь йиллина декъашхо ю. Иштта нохчийн маттахь дийцарш яздаран Нохчийн Республикин а, Дагестан Республикин а хьехархошна юкъахь хиллачу къовсамехь 2-г1а меттиг яьккхира. Дийцарш яздеш ю, цхьадерш зорбанехь ара а девлла.\nЛаккхарчу квалификацин хьехархо.\n2018 – чу шарахь дуьйна «Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо».\nДукхазза Сийлаллин грамоташца а, дипломашца а совг1аташ дина Дешаран Министерствас.\nНохчийн Республикин тоьллачу хьехархойн къовсаман толамхо ю.\nРозин дешархой а ца лаьтта берийн къийсамашкахь юьстаха. Муниципальни а, Региональни а къовсадаларшкахь хьалхара я шолг1а меттиг йоцуш ца буьссу уьш.\nЦхьа а шо ца долу цуьнан дешархойн олимпиадехь толам боцуш. Иштта х1окху шарахь а цуьнан кхаа олимпиадин декъашхочух шинне хьалхара меттигаш ю, кхоалг1ачун шолг1а меттиг ю районехь. Цхьа дешархо Региональни этапан декъашхо ю (меттиг къаьстина яц х1инца а).\nЦо 1амош долчу берийн ОГЭ-н жам1 ду 100% хаарийн эвсаралла.\nРозин белхан коьрта 1алашо, дешархошна йоза-дешар 1амийна ца 1аш, ойла ян, хазаниг а, диканиг а довза, къасто 1амор, нохчийн маттехула халкъан истори йовзийтар, матте, Даймахке безам кхоллар, т1екхуьуш долу чкъор нохчийн г1иллакх - оьздангаллин бух т1ехь кхиор ю.


Кутаев Русланна тIехь йина харцо Iеткъа нахана\nНохчийчоь --Кутаев Руслан латточу полицин набахте оьрсийн бакъоларъярхой баханчу муьрехь, цо цаьрга яздина кехат, 25Чил2014\nНохчийчохь бут-батте мосазза болу жигара а долуш, дийцаре до Кавказан Къаьмнийн ассоциацин куьйгалхо Кутаев Руслан лацар, диъ шо хан а кхайкхийна, набахтехь валлор. Цунна бина харц тIеIаткъам тоьшалла лору цхьаболучара, махкахь Iедалдайша нахана тIехь латточу Iазапан.\nКъилбаседа Кавказан къаьмнийн Ассамблеин президент Кутаев Руслан, ямартлонца кисана кIомал а кхоьссина, лаьцна чохь валлош волу шо кхочуш доллу.ТIетоьхна ала а ца оьшуш, набахте чохь валлочу цуьнан тутмакхалла дах мел дели а, агIончаш дебарца, махкахь шорлуш ду цуьнан бала кхачар а, яьржаш ю цIе а, и вовзар а.\nЦунах лаьцна дийцар марса а дуьйлуш, и вовзар кIарглуш, Iорадолуш лаьтта , боцу бехк а кховдийна и лацаран бакъ бахьна а – урхаллехь болчара «хIан-хIан» боххушехь, нохчийн къам дохадар карладоккхуш, кху шеран Чиллан баттахь цо Соьлжа гIалахь Iилманан гулам-конференци цхьаьнатохар.\nТахана и вевзачарех дукхахболчара кхетадо Кутаев Русланна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх харц бух болуш хилар а, цуьнгахь гIело яллор урхаллехь болчеран аьллар-лаамца лело бозбуанчаллаш хилар а.\nМогIарерчу нахана вуно тов Кутаевн доьналла, оццул шена тIеIаткъам биннашехь, бIо ца къажош, цо дина цхьа могIа майра дIахьедарш. Масала, мехкан куьйгалхой бу бала кхочурш а хилла,сан девнан тIеIаткъам бийраш, аьлла цо кху муьрехь Лакхарчу кхелехь шен дов юхахоттуш.\nМогIарерчу наха кар-кара оьцуш дийцаре а деш, вуно хьекъале, чулацаме, кхузахь долчу хьолан бакъ мах хадош, къамел дина бакъонашларьярхочо суьдехь шена деллачу тIаьххьарчу дашехь.\n«Сан хьокъехь шаьш сацам беш хаалаш, шу берийн шуна ма-хиллара, сан берийн суна а ю шуна бакъо. Царех диъ бер жима ду. Суна баккхийчу вежаршна хьалха бIегIийла дац сайн берех дийцар, амма ца дийцича валац.\nКху чохь ас бехк боцуш йоккху хан ахчанца юсталац. ХIинццалц сайн бераш хаарш а долуш, кхетош-кхиош схьавеъна со. Ас царна йовзийтина нохчийн исбаьхьаллин литература: Бадуев СаьIид а, Мамакаев Мохьмад а. Пушкин а , Лермонтов а. Исс бутт болуш боллу кхин дIа сан и дан йиш йоцу. Сан хьокъехь шаьш сацам беш дагадаийталаш царна хьалха суна со жоьпалле хетар …».\nГерггарчу барамехь ишта къамел хазийна Лакхарчу кхелехь Кутаев Руслана. Шен къамел дерзош цо аьлла:\n«…ХIара дов, яьллачу хене хьаьжна а доцуш, цхьана чаккхене кхачор долуш ду…Страсбурган суьдехь листтал биста кхаччалц. ГIадал гIаддайча могIарера кхел а ю.\nСуна хаьа сайна йиттинарг а, ницкъ бинарг а мила ву….Ас чохь воллушехь зераш дина.. Шу теший, суна хIора а сайна гIело йина стаг вевза. Сан логе урс а лаьцначу стага дуй буура, ша хаза хетарца хIара корта схьабоккхур ма бара бохуш.\nСуна уьш цIарца бевза, мила мичахь Iаш ву а хаьа… Оццул ницкъ биншехь ас дуьхьало йина. Суна хаьа мацца тоьлла а бакъо тоьлур юй. Ас шу а кхойкху ялучу барамехь дуьхьало яре…\nСо суьдхочух а, прокурорах а кхета. Со кху метте нисвелла социалан хьолах а, шух а, шуьгарчу декъах а со тIех дика кхетарна а, и хийца сан лаам хиларна а. Со дийна висахь цу лаам тIера юхавер вац со».\nИшта ду Кутаевс Лакхарчу кхелехь аьлла тIаьххьара дош.\nБахархоша даре до и къамел, мил-милла а хазо хуттур воцуш, стогаллех дуьзна къонахчуьнан хилар. Цуьнан къамел ша деша а дешна, цецвийлинчех а, Кутаевх дог лозучех а цхьаъ ву соьлжагIалахо Абу.\nАбу: « Аса айса дешна цуьнан къамел. Цо суьдхошка а, нахе а дIахаийтина шен мел бехк бу а, шена хан тохар нийса цахилар а. И суьдхой шех кхетар бу, уьш нийсонна тIе а тевжар бу аьлла, дегайовхо йолуш къамел дац цо дийриг.\nДоьналла, къонахалла долуш стаг ву. тахана кхузахь долчу хьолаца хьаъ-хьаъа а дийр долуш къамел дац цо динарг.»\nМогIарера бахарой тешна бу Кутаев Русланан гIуллакх гIар мел долу иза маьрша валарехь сихо хир ю аьлла, махкахь кхолладеллачу хьолан бакъ сурт гайтарехь цуьнан девно дозанаш шордина аьлла а.\nХарцо дебаш ю дено-дено


Украинера шайн эскарш юхадаха дагахь вац Путин\nЗазадоккху-бутт 07, 2014\nГIирмера лаккхара кхеташоно тIеэцна сацам юхабаьккхина Украинин президентан декхарш кхочуш деш волчу Турчинов Александр. Украинин премьер-министро Яценюк Арсенийс дIахьедар дина, шаьш Оьрсийчоьнца юкъаметтиигаш юхаметтахIитто кийча ду аьлла. Амма Кремл юха яла дагахь яц Украинехь ша юьхьрлаьцнарг хьокъехь.\nУкраинин президентан декхарш кхочуш деш волчу Турчинов Александра указ арахецна ГIирмерчу лаккхарчу кхеташоно оцу ахгIайренехь Оьрсийчоьнах дIакхетарх лаьцна референдум дIаяхарх лаьцна сацам юхабоккхуш. Цу указаца а догIуш, иза богIуш бац Украинин конституцица а, Украинин а, ГIирман а низамашца а.\nПIераскана дийнахь Украинин премьер-министро Яценюк Арсенийс дIахьедар дира, шаьш Оьрсийчоьнца дагадовларш дIадахьа кийча ду, амма цул хьалха Москохо арадаха деза шен ГIирмера эскарш, сацо деза сепаратисташна а, террорахошна а гIортор яр аьлла.\nЯценюк Арсений: "Оха нисса дIа аьлла Оьрсийчоьнан Iедалшца дийцарш дIадахьа тхайн лаам хиларх лаьцна. Амма иза дан тхан оьрсийн лулахой тхан оьрсийн партнераш хила беза. Цкъа делахь, цара шайн эскарш дIадига деза.\nШолгIа делахь, цара кхочуш дан деза тхан шина пачхьалкхо а, и ши пайчхьалкх юкъахь а йолуш кхечу пачхьалкхашца а бина берташ. КхоалгIа. Цара сацо деза ГIирмехь сепаратисташна а, террористашна а гIортор яр".\nГIирмера парламентан куьйгалхо Константинов Владимир Москох тIеэцна Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан а, Федерацин Кхеташонан а куьйгалхоша.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан спикеро Нарышкин Сергейс шен цуьнца хилла цхьанакхетар дIадирзича элира, шаьш дагахь ду гIирмахоша бина историн сацам лара аьлла.\nНарышкин Сергей: «Тхо кхеташ ду и сацам Украинехь ира политикан кризис а лаьттташ бина хиларх а, иза бахархойн бакъонаш а, маьршонаш а Iалаш ян дагахь, адамийн дахар Iалаш дан дина хиларх а».\nШен агIора Федерацин кхеташонан гIантда йолчу Матвиенко Валентинас хаам бира, ГIирман парламентан бакъо ю цигахь референдум ян аьлла. ГIирма Оьрсийчоьнах дIакхетахь реза а хир ду шаьш бохуш яра иза.\nМатвиенко Валентина: "Нагахь ГIирман халкъо референдумехь Оьрсийчоьнах дIакхета сацам бахь, оха, шеко а йоцуш, цу сацамна гIортор йийр ю».\nЕарин дийнахь Украинера хьал дуьйцуш Iамеркан президенто Обама Барака телефонехула къамел дина Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца.\nКIайчу ЦIинан векалша бинчу хаамца, Обамас аьлла Путине Оьрсийчоьно ГIирмехь лелош дерг Украинин суверенитет йохош ду аьлла. И бахьана долуш Iамерко а, цуьнан Европерчу бертахоша а санкциш кхайкхош ю Оьрсийчоьнан а, Украинин а Iедалхошна дуьхьал.\nIамеркана хетарехь Оьрсийчоьно дIадига деза шен ГIирмера эскарш, оьрсийн къомах болчу нехан бакъонаш ларъярна терго ян дуьненаюкъара тергамхой а хьовсо а беза цига, Москох реза хила еза Украинин Iедалшца юкъаметтигаш лелон.\nТкъа Кремло бинчу хаамца, Обамица хиллачу къамело гайтина Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а тайп-тайпана хьажар хилар, Украинехь хуьлучуьнга.\nУкраина: эшамний, толамний юкъара чорда зил\nКиеверчу майданера цIе кхин а марсайоккху оппозицин а, президентан а ца хуьлучу барто\nУкраинера оппозицин хьалханчаш тIеэцна Меркела


Терроризмца доьзначу гIуллакхна кхеле хIоттийнарг бехказваьккхина\nДагестанерчу вахархочун Алиев Iелин леларехь зулам дина меттиг ца карийна Къилберчу тIеман кхелана. Бакъо йоцуш герзаш лелочу зуламхойн тобанехь стаг верна бехкевора иза, хаам бина кхелан пресс-гIуллакххоша. Цуьнца цхьана кхеле хIиттийначу Дагестанерчу Агульскан кIоштарчу веа вахархочунна яккхий хенаш йиттина.\nМагомедов Рахьматулна 18 шо хан тоьхна шогачу хьелашкахь йолчу колонехь яккха, ишта 230 эзар сом гIуда а тоьхна.\nГадаев Рамзанна 16 шо а, гIуда а, Курбанов Рамзанна 12 шо, Тагривердиев Рамазанна 10 шо.\nОфициалан версица, 2015-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Агульскан кIоштарчу Тпиг эвлахь Магомедовс а, Рамазановс а цхьана а кхетта, герзаш вовшахтоьхна, бакъо йоцу тоба кхоьллира. 2016-чу шарахь царех дIакхийтира Тагривердиев а, Курбанов а. 2016-чу шеран ГIадужу-баттахь Магомедов а, Рамазанов а гIоьртира меттигерчу ваахархочуьнгара миллион сом ахча даккха шайн тобанан хьашташна хьажон.\n2017-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Магомедовс а, Рамазановс а, Курбановс а Тпиг эвлара кхача а, къаьркъа а духку туьканаш ягийра. Цара дина зен кхо миллион сов соьман барамехь дара.\nЦул совнах, талламан версица, 2016-2017-чу а шерашкахь кхеле хIиттийнарш хиллера бакъоларъяран органийн белхахошна а, Агульскан кIоштан администрацин куьйгалхочунна а кIело кечъеш.\nУьш бехке бира террорхойн юкъаралла кхолларна а, герзашца нах вовшахтохарна а, оцу тобанна ахчанаш латторна а, терроризмна гIо латторна а, баъйа Iалашонца ницкъхошна кIело кечъярна а. Ишта, ахчанаш дахар а, къоланаш дар а, герз лачкъор а, нехан бахам хIаллакбар а, бакъо йоцуш герзаш а, лоьлхуьйтурш а лелор а.\nКхеле хIоттийнарг бехказа воккхуш кIезиг меттигаш нисло Оьрсийчохь. Масала, 2020-чу шарахь Ставрополан кIоштарчу кхелаша бехкзуламан гIуллакхашна тIехула кхелаш йира 7 854 стагана, оцу юкъанна 23 стаг бехказа ваьккхира.\n2018-чу шарахь Оьрсийчоьнан Талламан комитете хьажийначу 108 бехкзуламан гIуллакхашлахь 516 стаг бехказваьккхира.


ЦIИНБЕЛЛА БУТТ ГИЧА ОЛУШ ДЕРГ А, ВУЬШТА БУТТ ГИЧА ОЛУШ ДЕРГ А\nВайна дийцина, "Муснад Ад-Дарими" тIехь а, Тирмизийн жайни тIехь а, IубайдиллахIан кIантера ТIалхьатера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цIинбелла бутт шена гича олура аьлла:\n«АллóхIу акбар! АллóхIумма ахIиллахIý Iалайнá билйумни вал-úмáн, вассалáмати вал-ислáм, ваттавфúкъи лимá тухьиббу ва тардó; роббунá ва роббукаллóхI».\n"Муснад Ад-Дарими" жайни тIехь а дийцина вайна, Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: "Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цIинбелла бутт шена гича олура:\n«АллóхIу акбар! АллóхIумма ахIиллахIý Iалайнá бил-амни вал-úмáн, вассалáмати вал-ислáм, ваттавфúкъи лимá тухьиббу ва тардó; роббунá ва роббукаллóхI».\n"Сунан Аби Давуд" тIехь, "ГIиллакхан жайни" тIехь вайна дийцина, Къатадера схьа, цуьнга кхаьчна хилла аьлла, АллахIан Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цIинбелла бутт шена гича олура аьлла:\n«ХIилáлу хойрин ва рушд, хIилáлу хойрин ва рушд, хIилáлу хойрин ва рушд; áманту биллáхIиллазú холакъак».\nАмма бутт гарх лаьцна, вайна дийцина Ибн Ас-Суннийн жайни тIехь, Iаишатера схьа – Дела реза хуьлда цунна – цо аьлларг: "Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – схьалецира сан куьг, эццахь гучубаьлла карийра тхойшинна бутт, тIаккха цо элира: "АллахIаца ларло хIокху бодане къайла болуш болчух".\nКхечу Iибадаташкахь вай ма-аллара, марха кхабаран ниййат дагца а, маттаца а цхьаьне хилар дика ду. Ткъа нагахь санна цхьана дагца бен ниййат ца дахь – иза тоьаш ду, амма нагахь санна цхьана маттаца бен ца дахь – иза тоьаш дац, массо Iелам-наха ма-аллара.\nМарха кхобуш волчу хенахь цхьамма шеца дов дича, йа цхьамма шена вон бага лейича, суннат ду алар: «Бакъдолуш со марха кхобуш ву, бакъдолуш со марха кхобуш ву» - шозза, йа кхин а дукха. Вайна дийцина «Бухарин а, Муслиман а шина Сахьихь» тIехь, Абу ХIурайрера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Марха кхабар ларвалар ду; нагахь санна шух цхьаъ марха кхобуш хилахь вон къамел а ма де, вон хIума а ма де, гал волу хIума а ма де; нагахь санна марха кхобуш волчух цхьаъ лата гIерташ хилахь, йа цуьнга вон вист хуьлуш хилахь цо олийла: «Бакъдолуш, со марха кхобуш ву, бакъдолуш со марха кхобуш ву» - шозза».\nАс (Имам Нававийс) бах: аьлла ду цо и дешнаш шен маттаца ала деза аьлла, шена бага лееш волчунна хаза а хозуьйтуш, иза вухавер вацара техьа аьлла; кхин а аьлла ду цо и дешнаш шен дагца ала деза аьлла, и цунна доьхьало йарх ша ларвалийтархьама, шен марха лардалийтархьама; ткъа хьалхарниг гIолий дерг ду.\nВайна дийцина Тирмизийн а, Ибн Маджин а жайнаш тIехь, Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «Кхо стаг ву шайн доIа духа тухуш доцуш: марха кхобуш верг а ву, цо марха дастталц; нийсо еш волу паччахь а ву; цхьаьнгара шена зулам хилча доIа деш верг а ву». Тирмизийс аьлла: дика хьадис ду.\nВайна дийцина Ибн Маджин а, Ибн Ас-Суннийн а жайнаш тIехь, Ибн Аби Маликатан кIантера IабдуллахIера схьа, Iамр ибн Ал-Iасан кIанта IабдуллахIа аьлларг: «Суна хезира Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – олуш: «Бакъдолуш, марха кхобуш волчуьнан доIа ду, марха достучу хенахь деш, духа тухуш доцу доIа». Ибн Аби Маликас аьлла: «Суна хезира Iамран кIанта IабдуллахIа ша марха достучу хенахь олуш: «АллóхIумма иннú асъалука бирахьматикаллатú васиIат кулла шайъин, ан тагIфира лú». «Йа АллахI! Массо хIума чулоцуш болчу Хьан къинхетамца доьху Хьоьга ас, гечдехьа суна».\nВайна дийцина Абу Давудан «Сунан» тIехь а, иза доцучунна тIехь а, нийсачу иснадаца, Анасера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – СаIд ибн IубадахI волчу веана хиллера аьлла; тIаккха СаIда бепиг а, кишмиш а еара цунна, тIаккха яахIума йиинчул тIаьхьа Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «АфтIара Iиндакумуссóимýна, ва акала тIоIáмакумулабрóру, ва соллат IалайкумулмалáикахI». «Марханаш кхобучара марха достийла шуьгахь, шун даар дикчу наха а дуийла, малийкаша къинхетам а, дика а доьхийла шуна».\nКхин а вайна дийцина Ибн Ас-Суннийн жайнахь, Анасера схьа: «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша цхьана нахехь марха даьстича олура: «АфтIара Iиндакумуссóимýна…» иза чекхдаллалц.\nВайн Iеламнаха аьлла (Дала къинхетам бойла церах): «Цу буьйсанна и доIа дуккха а дар дика ду. Кхин а дика ду Къуръан дешар, кхидолу азкараш дар, дикчу меттигашкахь дича дика долу доIанаш дар а». И азкараш а, доIанаш а вай дийцина, цхьаьне гулдина а, цхьацца дуьйцуш а. Имам ШафиIийс аьлла (Дала къинхетам бойла цунах): «Цу буьйсанна санна (цул тIаьхьара) цуьнан дийнахь а Iибадат дарца къахьегар дика хета суна». Иштта аьлла цо.\nКхин а дика ду, мелехь ду цу буьйсанна бусалба нехан гIуллакхашна (баланашна, халонашна, хьашташна) дуккха а доIанаш дар. Иштта и доIанаш дар – дикчу нехан билгало ю, АллахI вевзаш болчу АллахIан дикчу лайн билгало ю. АллахIа аьтту бойла-кх.\nАмма (цу ламаз тIехь) доьшуш долу Къуръан – дукхах болчу Iелам-наха аьлла хаьржина дерг а, массо наха Iамал еш лелош дерг а тарвихь ламазаш тIехь цхьана баттахь дерриг Къуръан дешна чекхдаккхар ду, хIора буьйсанна ткъеитт дакъана юкъара цхьа дакъа а доьшуш. Къуръан доьшучу хенахь иза мукъамца дешар дика ду, къаьсташ дешар а дика ду. Имам ларвала веза, цхьана дакъанал сов а дешна тIаьхьахIиттинчарна ламаз дукха дах дарх. Кхин а чIогIа ларвала веза имам, дуккха а маьдигашкахь болчу жехIил имамаша Рамадан беттан ворхIолгIачу буьйсанна, таравихь-ламазан тIаьххьара ракаIатехь «Ал-АнIáм» сурат дерриг дешарх, и сурат ша-дерг цкъа охьадоьссина моьттуш. Иза вон бидIат ду, билггал йолу жохIлалла а ю, шеца дуккха динан бохамаш болуш йолу, ас уьш билгал а баьхна сайн «Ат-тибйáн фú áдáби хьамалатил-Къуръáн» цIе йолчу жайни тIехь. АллахIа аьтту бойла-кх.\n Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – кхузахь дуьйцурш шен хIокху жайни юкъахь долу азкараш а, доIанаш а ду, ткъа хIара жайна дерриге гочдина дац, Дала мукъа лахь, хена яхалла Дала гIо дахь чекхдоккхур ду вай хIара. Ткъа нагахь санна хьайна Къуръан тIехь а, Суннатехь а даьхкина дика доIанаш, пайхамарша а, хьалхалерачу эвлаяаша а, дикачу наха а дина хилла доIанаш хьайна довза лаахь, хьо хьажа «Къуръан тIера а, Суннатера а доIанаш» цIе йолчу жайни тIе.\n И азкараш а, доIанаш а хьайна довза лаахь, хьо хьажа: «Бусалба стеган гIап» цIе йолчу жайни тIе.


Охан-бутт 18, 2022\n2020-чу шеран аьхка белхан меттигехь – Соьлжа-ГIалин юккъерчу суши-барехь - лачкъийра 33 шо долу Умаров Мовсар. Иза къайлаваьккхинчу шолгIачу дийнахь хаамбира, оппозицин нохчийн блогеран Абдурахманов Тумсон роликашка хьежарна Ленинан кIоштарчу полицин декъехь ву аьлла. Иштта шеконаш хиллера цунах, регионан куьйгалхочунна а, цуьнан гонна а луьйш видео 1АДАТ телеграм-канале хьажийна аьлла.\nЛачкъийначун вашас Умаров Мусана хьалхо дийцира Кавказ.Реалиига: хьалхарчу сахьташкахь доьзало орца даккхарх, Нохчийчуьрчу омбудсмене а, Iедална гергахь йолчу бакъоларъярхочуьнга Саратова Хедига а. ХIетахь ницкъахоша хаамбира Мовсаран нене, иза шайгахь ву, дош делира – "мел дукха а кIиранах латтор ву иза, кхетош къамелаш а дина, тIакха кIоштан къеда а кхайкхина, дIахоьцур ву" аьлла. Амма тIаьхьо полисхоша дIакхайкхйра, лаьцнарг ведда. ХIетахь дуьйна Умаров Мовсаран кхолламах лаьцна хууш хIуммаъ а дац.\nИза къайлаваккхарца доьзна Нохчийчуьрчу Оьрсийчоьнан Талламан комитетан урхаллин хьалхарчу Талламан декъо бехкзуламан гIуллакх диллира стаг верах. Цхьана шарахь а, эхашарахь а гIуллакх таллар доьазза сацийра, ткъа цуьнан гергарчарна тахана а гайтаза ю цуьнан материалаш.\nДоьзалан векалца, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристаца Полякова Юлияца къамел дира Кавказ.Реалиино, - кхузаманан Нохчийчоьнан хьелашкахь Умаровн гIуллакхах йистъяккха тарлой аьлла.\n– Карарчу хенахь билггал хIун хууш ду Умаров Мовсар лацарх? Дуккха а хила тарлучу тешашка, гIалин юккъехь хилла ма ду и дерриг а, Iедалхой тешон гIертачу "Оьрсийчоьнан уггар а кхерамзачу регионехь", хеттарш диний?\n– Умаров лоцуш тешаш хилла, цуьнца цхьаьна болх беш хилла ресторанан белхалой. Амма, иза лачкъочара кхерамаш тийсина, гинчух лаьцна ца дийцийта: "Нагахь санна, шайна даха лаахь, тапъаьлла Iийр ду шу". Иштта цара хаамбира, ресторанехь церан къамелаш дIаязден гIирсаш бу хIиттийна, муьлхха а [хиллачух] ден къамелаш шайна хуур ду аьлла. Мовсаран цхьахволчу белхан накъоста дийцинера иза "Iазапашна дуьхьалояран Комитете".\n– Умаровн 1АДАТЦА хиллачу уьйрах хууш хIун ду?\n–1АДАТ каналан посташна комментареш ярна а, церан видеороликашка хьежарна а иза лаьцна бохуш, бакъоларъяран органийн белхахоша Мовсаран гергарчаьрга хаамбинехь а, цуьнан нанас боху, оцу каналца ша воьзна хилар аьттехьа а бакъ дац элира шега кIанта аьлла.\n– Бехктакхаман гIуллакх долийна стаг верца доьзна, амма Умаров волу меттиг хIинца а хууш бац. Иза дийна хила тарло аьлла, догдохийла юй?\nЛачкъийначара декхаре бира гинчух ца дийца, кхерамаш а туьйсуш: "Даха лаахь, тапъалий Iе"\n– Нагахь санна, стаг къайлаваларца криминалан бух болуш бахьанаш, йа хьелаш гучудовлахь, талламо бехкзуламан гIуллакх айдо Бехктакхаман кодексан (УК) 105-чу Iедалан къепехь - стаг вер. Стандарте практика ю иза. И деш ду, цхьана декъана, вайначун гергарчарна зен хиллачийн статус кхачорхьама, оцу гIуллакхехь, ша шена тIехIотта аьтто боцчу стеган бакъонаш Iалашъеш.\n"Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" балхаца, оцу низамера довлу гIуллакхаш доллушехь. Масала, Нохчийчоьнан бакъоларъяран органийн белхахоша Тепсуркаев Салман лачкъорах гIуллакх диллира Оьрсийчоьнан УК-н 126-чу къепехь ("Стаг лачкъор") аьлла, оцу тIехула цуьнан гергарчийн аьтто бацара шайн бакъонаш пачхьалкхехула Iалашъян.\n– Умаров Мовсар лачкъорца доьзна гIуллакх доьллуш чолхенаш Iиттаелирий?\n– ХIан-хIа, проблемаш ца хилира. Лачкъийначун нене хеттарш динчул тIаьхьа долийра талламал а хьалхалера зераш, ткъа бехктакхаман гIуллах долийра таллам болийна бутт баьлча, иза догIуш ду Бехктакхаман-процессулан кодексан бакъонашца.\nОцу юкъанна дIадахначу цхьана шарахь а, эхашарахь а талламал а хьалхалера зераш доьазза совцийра. ДIахIоьттинчу практикаца догIуш ду иза а, таллам бечу юкъанна бехкенаш къастон аьтто ца хилча, йа объективе бахьанашца, масала, дIавахана, йа цомгаш хиларца, уьш жоьпалле озон аьтто бацахь.\n– Амма гIуллакхехь хIинца а боцуш бу йа бехкехетарш а, йа шеконехь берш а.\nЦхьана хиллачу къамелехь лачкъийначо бакъ ца дира каналца воьзна хилар\n– Уьш цхьана боцуш дIабахьа таро йолу талламан барамаш, хIокху хьелашкахь дIабахьа безаш бу. Масала, тешаш лебар, урамерчу видеокамераша дIаяздинарг схьаэцар, таллар, экспертизаш яр. Делахь а, оцу зен хиллачаьрца бан безаш хилла болх а, хIинца а кхочушбанза бу. Иштта, талламхочо масийттазза дIатеттира, эххар а, Нохчийчу кхайкхина Мовсаран кхечу регионашкахь беха гергарнаш дуьхь-дуьхьал хIиттор юкъахдаьккхира. Иштта дIатеттира, Мовсаран нене юха а хеттарш дар а.\nМатериалаш йовзийта рогIера дуьхьло йеш, сацамбира Зазадокху-беттан 16-чохь. Лакхарчу талламхочо, майора Атангереевс бахарехь. "кхеле кхачале болийна таллам бирзина бац, сацийна" бу, иза бух боцуш хилар ду аьлла.\nТалламхочо низамехь доцуш дуьхьало йо аьлла хета суна, гIуллакх сацор иза дерзар ца лору, ма-дарра аьлча, оцу гIуллакхца кхин беш болх боцушшехь. Цхьа юкъаверзийн го бу-кх: гIуллакх сацадо – иза тхайна довзийта боху оха – тхуна дуьхьало йо - бакъо йоцуш йинчу дуьхьалонна оха арз хьажадо- талламхочо гIуллакх таллар юхадолош сацам бо.\n– Оцу хеначохь хIун талламаш бина бу?\n– Талламан гурашкахь талламхоша мел бинчу балхах лаьцна информаци тхоьгахь яц, Зен хиллачара дакъалаьцначу цхьадолчух бен тхуна хууш дац. Ду и цаьрга хеттарш дар, тешаш дуьхь-дуьхьал хIиттор, биоматериал кхачар, дустаран талламаш дIабахьар.\n– Оцу йоллу хеначохь Мовсаран гергарчарна Iаткъам борий?\n– Вон деанчаьргара суна хезна дац цунах лаьцна.\n– Нагахь санна, Нохчийчохь гIуллакх сецна хилча, буй аьтто, пачхьалкхан кхечу регионе гIуллакх дехьадаккха?\n– Иштта таро ю. Амма оцу тайпа хилларг – цхьа наггахь. Тхан практикехь тIаьххаьара дара – Дагестанехь байинчу ГасангусейновгIеран шина вешин гIуллакх. Оьрсийчуьрчу Талламан комитетан коьртачу аппарате дIакхачийра иза. Лачкъийначу Мовсаран гIуллакхах дерг аьлча, Къилбаседа Кавказан федералан гонашка дехьадаккха а аьтто хилахь тамаш бу.\n– Таханалерачу Нохчийчохь Умаровн гIуллакх билггал толлур ду, иза лачкъийнарш а, иза вийна аьлла хетарш а карор бу аьлла, дегайовхо юй? Стенах доьзна ду и?\n– Карарчу хенахь Нохчийчохь тамаша баллал чолхе ду, бехкеболчийн метта бакъоларъяран органийн белхахой болу гIуллакхаш, эвсара таллийтар. Нагахь санна, лаккхарчу даржхойх хьакхалуш и гIуллакхаш делахь, талламхой оцу барамашкахь дакъалацарх кхехка. Шайгара даьллачух ницкъахоша тIаьххьарчу шерашкахь таIзар токхуш цахиларо, кхин а тIе чIагIйо церан дIахIоьттина йолу белхан кеп. Ницкъахошна шайна дерриг а мегар долуш санна хоьтуьйту.\n1АДАТ боламо бакъдира Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь., Умаров Мовсар шайн канале язвелла а вара, хаамаш а кхачабора цо аьлла. "Иза лачкъийначу дийнахь, гIалин юккъехь, Кадыровн машенийн коврано, хIиттийначу машенийн раьгIнийн видео яийтинера цо", - хаамбира телеграм-каналан векало.\nОцу юкъанна къамелдинчо билгалдаьккхира: лачкъоран бахьана, ницкъахошна хууш ца хилла, 1АДАТЦА юкъарлонаш лелор дац, Нохчийчоьнан диктаторан рожна криткиа яр ду хиллачу къамелашкахь. Боламан информацица, бутт гергга хан хиллера кадыровхоша Умаровн го, контакташ, къамелаш толлу.\nЦуьнан истори дуьххьара яц аьлла, тIетуьйхира 1АДАТО – нохчийн ницкъахоша жигара лоьцура, оппозицин каналца боьзна бу боху, кхинболу кегийрхой а. Дуьххьара лоьцурш цхьана а агIор хуьлийла дацара боламца боьзна. 1АДАТЕХЬ хуьлуш дерг меттигера бахархой кхерон Iалашонца лелош ду, амма, цунах гIуллакх ца хуьлу: боламан векало дIахьедира, хIора публикаци зорбане яьккхинчул тIаьхьа шайн агIончийн терахь кхуьуш ду аьлла.\nКадыровс лач бакъдира, Нохчийчохь шен критикийн гергарнаш лечкъош хилар, амма тIе ца дитира ша гунахь хилар. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, бакъоларъярхоша а, блогерша а "вас йинарш" хила тарло бехке нах лечкъорна. "ЧIир екхар юкъара даьккхина дац тхан", - дIахьедира Кадыровс. Ша буьйцучех билггал долу масалш а, оцу нехан цIераш а ца ехира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nЧиллан-беттан 2021-чу шарахь ницкъахоша лачкъийра Нижний Новгородехь, стохка Товбеца-баттахь "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано" махкара дIаваха гIо дина Нохчийчуьра ши ваша Магамадов Салехь а, Исаев Исмаил а. ТIаьхьо уьш бехкебира терроризмна гIоьналла латторна. ТIехьа-Мартанан кхело бехк тIечIагIбира 20 шо долу Магамадов Салехь а, 18 шо долу Исаев Исмаил а, гIаттамхошна гIо дарна, бархI, ялх шераш туьйхира набахтехь такха. Оццул хенаш ехнера царна прокуроро а.\n2021-чу шеран ГIуран-бутт болабелчхьана иттаннашкахь лечкъийра мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критикийн гергарнаш. Шайн гергара нах къайлабахарх дIахьедира ялх стага -бакъоларъярхоша Янгулбаев Абубакара а, Садулаев Мансура а, Арцуев Аслана а, иштта, оппозицин нохчийн блогерша Абдурахманов Тумсос а, Халитов Хьасана а, Мализаев Микаила а.\nДуьненан бакъоларъяран Amnesty International организацин официалан сайтехь таро йира, нохчийн оппозицин 1АДАТ телеграм-каналан хилла модератор Тепсуркаев Салман волу меттиг бийцар тIедожош, Нохчийчоьнан Iедалхошка яздинчу кехатна куьйгаш яздан. 2020-чу шеран Гезгамашин-баттахь дуьйна хууш дац иза стенгахь ву.