Европан кхел: Бехке ю Оьрсийчоь нохчийн доьзалшна хьалха\n870 эзар евро гIуда охьадуьллур ду Оьрсийчоьно шен эскарша Нохчийчохь тIемаш бечу шерашкахь Гайсумов Рустам, Махмудов ИсмаьIал, Асуханов Ислам, Даштаев ИсмаьIал, Мукаев Супьян, Магомадов Лоьма, Наузов Ваха, Дутаев Зеламха, Сатиев Iалихан, Абубакаров Вахьаб, Элдерханов Хьусайн доьза вайарна.\nИштта бу кхе деношкахь Страсбурго Iазап лайначу а, къиза хIаллакбинчу а нохчийн хьокъехь бина рогIера сацам. 2002-чу – 2006-чу шерашкахь Iедалхоша лечкъйиначу эзарнех ву и 11.\nБайначийн итт доьзална кхачийна Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело 80-80 эзар евро, цхьана доьзална – 70 эзар.\nНаханна тIехь Iазап дар доьхку дуьненаюкъара низам талхорна а, адамаш маршонах дахарна а, церан гергарчарна кхелашкахула нийсо лаха некъ цабитарна а бехкейина Оьрсийчоь.\nЦIерш яьхначу 11 стагах хууш дац мила стенга вигина, муьлхачу хьелашкахь кхачийна доьза байначийн могIаршка.\nМагомадов Лоьмин нанас дийцарехь, 2002-чу шеран гурахь, Лахьан-баттахь, буьйсанна юккъехь вигина шен цIера.\nДоьза вайначу 11 стагах цхьаъ -Махмудов ИсмаьIал – бер ду. Цуьнан нанас шен бер дайна боху 2003-чу шеран юьххьехь.\nИштта бу, коьртачу декъанна, ницкъаша лечкъийначу нохчийн хьокъехь Страсбурго рогIехь бина сацам.\nХьалхо Европан кхело бехкейира Оьрсийчоь иза шеца юкъахь болхбан туьгуш цахиларна, къаьсттина Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказан кхечу мехкашкахь а дина зулам толлуш.\nНохчийчохь адамашна тIехь гIело еш, уьш хьийзош хиларо гойту оцу махкарчу Iедало шен болх бан ма безза беш бацар а, пачхьалкхо и хьал тергамза дитинийла а, аьлла Страсбурго. Цунна хетарехь, Оьрсийчоьно шена тIера баьккхина Нохчийчохь лелачу харцоно кхуллу бехк.\nНохчийчохь лелон зуламаш таллар тIедожийна Оьрсийчоьнна ОБСЕ-н векалша\nНохчийчоьнан куьйгалло а дIахьедира: бух бац, Европан кхело бохург "цхьана а билгалонашца тIечIагIдойла дац".\n2018 шеран ГIура-баттахь Европан кхерамзаллин, цхьаьнаболхбаран организацерчу (OSCE) 16 пачхьалкхан векалех хIоттаеллачу тобано кхайкхамбира Оьрсийчоьне Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хилар тергоне эцахьара, аьлла.\n"Москвара механизм" олучу адамийн бакъонаш тергалъечу пачхьалкхийн юкъарчу кепехь Нохчийчуьра хьал талла кечлучу тобано дIахьедаро бохура, Оьрсийчоь, ша къобалдинчу дуьненаюкъарчу документашца а догIуш, декхаре ю Нохчийчуьрчу Iедале махкахь адамийн бакъонаш цаталхаяйта.\nOSCE-но ша бинчу талламан жамI иштта довзийтира: Нохчийчохь ца хеддаш лоьцу нах, жима-воккха ца лоьруш, Iазап латтадо царна тIехь, кхобу "къайлахчу набахтешкахь", хIаллакбо.


ТIегIортаран мах. Байденан а, Путинан а къамелна Американ реакци\nДжо Байденан а, Путин Владимиран а видеодийцарш\nУкраинина нагахь тIегIортахь Оьрсийчоьно лур болчу мехах лаьцна хаийтар. Иза яра, КIайн ЦIинан векало бахарехь, президентан Байденан коьрта Iалашо шина сахьтехь президентаца Путинца къамел деш, яздо Радио Свобода зорбан гIирсо.\n"Президента Байдена элира президенте Путине нисса дIа: нагахь Оьрсийчоьно Украинина тIегIортар кIаргдахь, Цхьаьнтоьхначу Штаташа а, тхан Европерчу бертахоша а жоп лур ду луьрчу экономикан гIулчашца. Оха кхин а алсам ларбаларан гIирсаш лурбу украинахошна, хIинццалц беллачунна тIе а, хIинца оха луш болчу а сов а луш. Оха чIагIбийр бу тхайн бертахой НАТО-н малхбалерчу флангехь, эскалацина жоп луш", - дIахьедира пресс-брифингехь президентан Байденан къоман кхерамазаллехула хьехамчо Салливан Джейка.\nИза кхин кIорге ца гIиртира КIайн ЦIийнехь дийцаре деш долчу дийра долчух лаьцна, амма, цо ма аллара, Джо Байдена, Путин Владимиран бIаьргаш чу а хьажна, варе вира оьрсийн лидер, Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ дан кийча хилар 2014-чу шарахь шаьш цадинарг.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретаран хилла волу гIоьнча Кремер Дэвид сатесна ву Джо Байдена аьтто баьлла хир бу аьлла Путин Владимирна хаийта КIайн ЦIийно юьхьарлаьцнарг забар йоций:\nВуьшта, со тешаш вац, Путина цу тайпа жамI дийр ду оцу къамелах бохучух.\n– Со теша лууш ву шина сахьтехь къамел деш президента Байдена вуно къаьсташ кхетийна хир ву Путин Владимир Ураинина дуьхьал Кремлан тIеман операцина хIун мах болуш хир ю бохучух, Путина кхетта бохучух, иза инзаре доккха гIалат хигр хиларх.\nСо вуьшта, тешаш вац, Путина цу тайпа жамI дийр ду оцу къамелах бохучух. Хена йохала гур ду вайна. Цу юкъанна дерриг а долчо гойтуш ду, Цхьаьнатоьхна Штаташ шен Европерчу бартахошца цхьана тIейоьдуш ю санкцийн пакет тIэцарехь барт хиларна, баккъалла а лазаме хир йолчу Путин Владимирна. ХIинца оьшург ду Кремлна хаийта, и санкцеш болх бан йолалур хилар, Оьрсийчоьнан Украинина дуьхьал операци йолаллушшехь. Цхьа а хьем бар а, беттанашкахь санкцеш йийцаре яр а, уьш кечъяр а хир дац.\nЦхьацца кхин болу аналитикаш санна, Кремер Дэвид хеташ ву, хIинца хир ду аьлла Оьрсийчоь SWIFT дуьненаюъкарчу махбаларан системех дIахадор.\nСанкцийн объекташ хила тарлуш ду Iедалан лаккхарчу эшлонера нах.\n– Суна хетарехь, Оьрсийчоь SWIFT системина юкъахъяккхар ду, кечйеш йолчу гIулчашна юкъахь. Дицдийр дац вай Европарламенто хIинцале а кхайкхам бина хилар иза дан деза аьлла. Доллачул а хьалха вайна гур ю луьра санкцеш энергетикан а, банкийн а, финансийн а Оьрсийчоьнан экономикан секторашкахь. Суна луур дара санкцеш хилар ган Путинна а, цуьнан юххера гонарчу нахана а дуьхьал. Со тешаш вац КIайн ЦIийнехь кийча бу Путинна дуьхьал санкцешна, амма хила тарлуш ду санкцийн объекташ хилар Iедалан лаккхарчу эшелонера нах.\nТеша луур дара, "Nord Stream" (Къилбаседан Iовраш)газан биргIа хьехора дIадоьрзур хиларх, Оьрсийчоь Украинина тIелатахь, иза доккхачу декъана Германех дозуш хир делахь а. Цул сов тIеман гIо дар шорлуш ду Украинина, цуьнан ша Iалаш ян аьтто хилийта, алсамдера ду Американ Цхьаьнатоьхна Штатийн тIеман ницкъаш дIатарбар Польшехь а, Литвахь а, Латвехь а, Эстонехь а, фронтан дозанца Iохкучу пачхьалкхашкахь.\nУкраинин а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а эскархой бу 2016-чу шарахь церан цхьаьна хиллачу тIеман Iаморашкахь\nПутин Владимирна, вуьшта, Украинина дуьхьал тIеман операци йолаярх лаьцна ша варе вар хезна ца Iаш, хезна ша къемеле кхайкхар, боху Джорджтаунан университетан профессора Стент Анджелас:\n– Байдена, цхьана агIор забар йоцуш дIахаийтина Украинина тIегIорта а, цуьнан дозанехь эскарш гулдан а мегарг цахирх лаьцна, Кремлна кхерам а тосуш хьалха хиллачарел а вуно луьра санкцеш кхайкхор хиларх лаьцна, кхечу агIор цо боху Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ лаам болуш хилар проблема димломатийн гIулчашца дIаерзо, Вашингтон кий ча хилар европахошца а, Оьрсийчоьнца а цхьаьна и проблемаш йийцаре ян, КIайн ЦIийно Минскерчу бартана гIортор еш хиларх лаьцна, ша кийча хиларх лаьцна стратегин кхерамазаллах Кремлца къамел дан.\nСан шеко ю Кремлана луучух цхьадерг цунна делла бохучух. Цкъа делахь, "виртуалан оьрсийчоьнан-американ саммит", кечйеш хила мегаш ю. ШолгIа делахь, Цхьаьнатоьхначу Штаташкара ваIда кхаьчна цуьнга дийцарш дан стоьла ганах а хевшина, Москван сагатдийриг дийцаре дийр ду аьлла. КIайн ЦIенна хетарехь, цу тайпа гIулчаш яха мегар ду, нагахь цара Путин тешо гIо дийр делахь, Украининаа дуьхьал кхин а йоккхачу масштабехь тIеман операцеш ца йолаяйта.\nНАТО-н ницкъаш дакъалоцуш Эстонехь эстони-оьрсийчоьнан дозанехь хилла тIеман Iамораш, Сигалкъекъа-бутт 2021-гIа шо\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа а, Малхбузено а гарантеш лур яц Кремлна Украина НАТО-х дIакхетар яц аьлла. Стент Анжелина хетарехь, Путин Владимиран иза коьртачу Iалашонех цхьаъ ялахь а, амма Байденан администрацино дакъалаца мега Минскерчу процессан гурашкахь дIахьуш долчу дийцаршкахь, нагахь Москва реза хилахь Украинин дозанашкара шен эскарш юхадаха.\n– Суна хетарехь, Путин гарантеш езаш ву, Украина НАТО-на юкъагIур яц аьлла, амма НАТО-но а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а цкъа а лур яц цу тайпа гарантеш. Кхечу агIор, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа буьззинчу барамехь Минскерчу процессехь дакъалацар хила мегаш хIума ду. Путин иза лууш хила мегаш ву, хIунда аьлча цо хьалайоккхур ю цуьнан престиж. Суна хетарехь, керлачу билламашна тIехь Минскера процесс денъяр дан мегар долуш хIума ду. Цо кхиам бохьур бу ала хала ду, амма дийцарша, лаххара а, лахдийр ду керла тIеман акцеш хила магаш хилар, - аьлла хета Стент Анджелина.


Нохчий-м Кадыровс Ιамор бара баха, ткъа хьан Ιамор бу оьрсий?\nОьрсийчоь -- "Москох массеран а ю" цIе йолчу гуламехь, Москох, 26Dec2010.\nДеношкахь Москохахь нохчийн ши кIанттий, меттигера футболан фанаташший вовшахлатарца дозуш, оьрсаша а, церан хаамийн гΙирсаша а юха а сийсаздо нохчий къам. Оцу латарехь дакъалаьцна ши нохчийн студент хьийзорца чекхболуш бац полицин болх а, прессера дийцарш а. Леташ гина тешаш шайна тΙекхайкха доьлху шаьш, аьлла, студентийн Ιойле баханчу полисхоша кхин а гена яьккхина шайн накъосташа, деккъа нохчийн бераш бехке а деш, лелаен харцо.\nМоскох, «Европейский» олучу махбаран цIенна уллехь, масех де хьалха, «Спартак» футболан тобан фанаташца нохчийн шина кIентан латар нисдаларо гайтира Оьрсийчохь, къаьсттина яьккхийчу гIаланашкахь, къаьмнийн юкъметтигаш шо-шаренга мел долу телхаш схьайогIуш хилар.\nОцу улатарехь оьрсийн фанато тапча тоьхнера цхьана нохчочунна. Вукхо цунна урс тоьхна, дийцарехь. Видео а ю и пхи стаг лата дIавоьдуш. Хьалхаваьллачу оьрсийчунгахь карахь гуш ю цо вукху шинна тIехьежош йолу тапча. Иза тоаме ду, нохчочо цунна урс тохар, шен дахар лардеш дина хIума ду, аьлла, мах хадон, амма таханлерачу дийнахь иза,Ризванов Бекхан, во зуламна бехке.\nНохчо Iуьллучу дарбан хIусамехь гIарол лаьтта, иза ца вадийта. И тайпа хIума Оьрсийчохь хилча, Нохчийчохь долчу Iедалша лазаме тIеоьцу. Махкахь, пачхьалкхерчу кхечу гIаланашкахь санна, дац къаьмнаш къестор. Цундела и кеп ерриге а Оьрсийчохь а хилча дика хир дара, аьлла хета мехкан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна.\nМоскох хиллачу тасадаларех лаьцна олуш, цо дIахьедар дина, аренца лелачу нохчийн кегийнахе, цара шайн амалш юхаоза еза, аьлла. Лата лууш велахь, ринга тIе а ваьлла, лата веза, боху цо. Мехкан дозанал арахь доьшуш а, бехаш а болчу нохашца кхеторан болх республикан куьйгалхочо тIебиллина Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думан депутат волчу Делимханов Адамна.\n«Европейский» центрана уллехь и тасадалар хиллачул тIаьхьа, Ризванов Бекхана доьшучу Пачхьалкхан Классикан академе еана ОМОН. Оцу доьшийлана хаьлхахь, машенаш дIахIитточу меттехь, нохчийн студенташца летта, аьлча а, царна йиттина нохчаша, аьлла, дийца долийра хаамийн гIирсаша. Ткъа ма-дарра долу гIуллакх интернетехь, Ютюб сайта тIехь йолчу видеокийсиго гойтуш ду. Корехула иза яьккхина цигахь доьшучу цхьана нохчийн йоIа. Гуш ду цигахь бух а боцчу къизаллийца нохчийн студенташна герзах боьттинчу полисхоша етташ. Оцу йоIа шен гучу харцонах Iадийна, елхаран къурдаш до.\nВидеокийсиго гойтург даредо, оцу лаккхарчу доьшийлан ректор йолчу Ирина-Коган Вероникас. Цо ма дарра дерг дийцина федералан телеканалашкахь ша интервью луш. Амма, цхьаммо а иза ца гайтина, бохуш ю иза. Цуьнгара интервью оьцучу хенахь, мобилан телефонца яьккхина видео а ю Ютюб тIехь. Цигахь цо нохчийн студенташ бехке ца бо хиллачунна.\nИрина-Коган Вероника: "Суна герз долуш хезира. Со балкон тIе елира. Кхузара суна гира, лаьттахь Iуьллу сан кхо студент. ХIинца видео тIехь толлуш ю со, уьш мел–масса хилла. Суна гира царна гIаш юккъе мийраш бетташ. Царна тIелаьцна герз гира, тIебетташ герзийн мукъ а бара. Со, когара мачаш а яьхна, охьахьаьдира цига, дийцарехь, масех секундехь кхиина со иза дан. Суна хаьара, со сихха цига тIекхиа езийла, хIунда аьлча, ца кхиича, декъий охьдахка мегаш дара цигахь".\nИ болх бечу ОМОНца гIовгIа а яькхкина, и къизалла сацаяйтина ректоро. Низамхой дIабахана шайца нохчийн I7 студент а эцна. Царах 2-3 воцург, верриг а аравалийтина цара, амма шаьш дукха сиха арз дина прокуратуре, студенташа шайна йиттина, аьлла. Иза аьттехьа а ишшта цахилар даредо Пачхьалкхан Классикан академин ректора Ирина-Коган Вероникас.\nИрина-Коган Вероника: Тхан проректорна гина омонхоша прокуроре яздинарг, тхан студенташна шайна йиттина, хьалха хиллачу латаран талламаш бан шаьш даьхкича, шайна цара новкъарло йира, аьлла, арз дина кехатца. Кхузахь Нохчийчохь боллу тIом эккхийтинера цара. Ас талламхочуьнга телефон туьйхира, иза муха кхето деза, аьлла. Вукхо ша соьца прокуратуре а, стенгга а вогIур ву, элира, сурт ишшта хилла доцийла дийца. Ша кхеташг вац, бохура цо, хуьлучух, амма цо дош делира, дерриг а дика хир ду, аьлла.\n«Европейский» махбаран цIенна хьалхахь хиллачо дагалоцийта Нохчийчохь 15 шарахь лелларг. Иза нохчашна цкъа а дицлур доцийла тидаме а ца оьцу цхьаммо а. Къизачу шина тIамехь нохчаша лайна бала а, къизалла а сихоцна йицъян гIерта Iедалш. Дукхахболу нохчий а кийча бу, шайн тIаьхьалонан дуьхьа иза дан.\nАмма, хуьлуш дерг а, хилларг а дижийта лаам болчух тера дац Оьрсийчохь цхьаболчу ницкъашна. Москох и латар хилла ши де далале, интернетехь кхин цхьа видео яьржина оццу Ютюб тIехь. Коьртах Iаьржа туьтмIаьжиг а йоьллина, цхьана стага кхайкхам бо, оьрсаша дуьтур дац кавказхоша шайна ден зуламаш, шаьш хIаллакбийр бу уьш, бохуш.


"Iедалан партин" аьллар чекх ца даьлла - юхахоржур ву губернатор\nГубернаторан дарж харжамашкахь къевсина кандидат Ищенко Владивостокерчу гуламехь.\n"Соьгара толам лачкъийна цара"\nОьрсийчоьнан харжамийн Коьртачу комиссин куьйгалхочо Памфилова Эллас, харц лара деза Приморьехь губернатор хоржуш къастаделла жамI, аьлла шен хьукматан кхеташонехь, хаамбо Интерфаксо.\nПамфиловас бахарехь, цуьнан урхалло динчу зераша гойту, харжамашкахь "административан ресурсах пайда а оьцуш, йоккха харцо лелийна хилар". Владивостокерчу Советский къоштарчу 13 куьпахь юхадаьхна харжамийн жамIаш. "Мел кхаьжнаш хьангахьа бу хьаьжжина (Тарасенко я Ищенко), хьал хийца таро хилла цигахь", цундела кхо бутт баьлча губернаторан харжамаш юхадIабахьа беза Приморьехь, аьлла цо.\nПриморьерчу харжамийн комиссех тешам бац, "дикка ойла а йина, шена оьшшучу жамIе кхачийна цо харжамаш", аьлла Памфилован хьукматан декъашхочо Эбзеев Бориса а. Цунна гарехь, Оьрсийчоьнан харжамийн Коьрта комиссин бакъо ю Приморьерчу комиссин сацам юхабаккха.\n"Цхьаааллин Оьрсийчоь" партин цIарах губернатор хоржуш хиллачу кандидато Тарасенко Андрейс дIахьедина, ша дакъалоцур дац керлачу харжамашкахь, аьлла. Иза резахилла харжамийн жамIаш юхадахийта. "Ас а хьоьху ишта. Аьлла ас, тахана ший а агIо ю бехке, хьал нийсонца меттахIотто а деза. Вовшашна бехкаш тIе а бохкуш болош болу болх - болх бац," – аьлла, даржийна ТАСС агенталло Тарасенкос дина къамел.\nОрсийчоьнан компартерчу кандидато Ищенко Андрейс ша духьал ву харжамийн жамIаш юхадахарна, аьлла. "Иза стенна деш ду? ХIумма а доцург стенна леладо? Вайн низамаша бахарехь, 25% каппашкара жамIаш хила деза харцдина. Со реза вац. Губернатор хаьржина девлла вай", - къамел дина Приморьехь шен харжамхошна хьалха Ищенко Андрейс. Цо ша реза ву аьлла юха а харжамашка ваха, нагахь санна "партино тешадахь".\nПрезидентан Путинан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс дина дIахьедар ду иштта: ханна губернаторан даржехь вуьсу Тарасенко, ткъа харжамаш юхабаха беза бохург " догIу Путина аьллачуьнца".\nМаршо Радион "Сибирь.Реалии" проектан корреспондентна ша еллачу интервьюхь кандидато Ищенкос, шегара "толам лачкъийна дIабаьккхина", цундела ша Владивостокехь протестан акци а гIаттийна, аьлла.\nДIадахначу кIирандийнахь хилларг харжамийн шолгIа тур яра. Кхаьжнаш багарбечу массо а сахьташкахь 5-6 процентна хьалха вогIуш гора коммунистийн кандидат Ищенко. Амма оршоьтан Iуьйранна дIакхайкхийра, толам Тарасенкос баьккхина, аьлла. Ищенкос дIахьедира, 40 эзар кхаьжнаш харжамийн комиссино "шеггара чутесна", аьлла. Оцу дийнахь гIевттина протестан гуламаш тахана а лаьтта Приморьехь.\nКххарийдийнахь Владивостоке кхечира Коьртачу комиссера делегаци. Толлуш ю иза харцонаш лелор. Тарасенкона толам ца богIуш дIабелла аьлла, мацалла лаьцна Приморьерчу компартин декъан лидеро, меттигерчу парламентан депутато Самсонов Артема. Цо ша хан шен машен чохь, мехкан администрацин цIенна хьалха хьо, мацалла кхобур ю лелийна харцо юьззина Iораяккхалц, боху.\nВладивостокерчу гуламе лела 1000 сов вахархо. Компартин куьйгалхочо Зюганов Геннадийс дош делла ша тIедогIучу шоьтадийнахь ерриг а Оьрсийчуьра агIончаш бохур бу протестан акцешка, аьлла.\nПриморьерчу бахархоша шайн гуламехь даржийначу гатанаш тIера бу хIара кхайкхамаш: "Путин а, цуьнан накъостий а хьашт бац Приморьена!", "Бакъонца дIахьо харжамаш!"


Аьлла-м ша-шега аьлла хила мегара, амма хаза-м, схьахетарехь, массарна а хезара. Ткъа массо а кхийтарий те? Шабаршина цкъа вист ца хуьлуш 1ен дог хилира. И хьекъалча, Колумбина Х1инди, Азера цхьа боккха мохк, кара а бийа, цо цигара индусаш ирсе а бина боху, шена моьттучунна т1ехь дита. Делахь а, ойла йира капитана, ца нисдинчу г1алатах болу вон болх к1езга хир бац-кх аьлла. Цхьа болчара, ца хаар т1ехь, зингато аьлларг ц1ена бакъдерг санна т1еоьцур ду. Т1аккха махкахь а даьржана д1аг1ура ду – географехь жех1ала долчу зератхочо бохург массара бакъ дина т1е а эцна.\nЗингатийн Къаночуьнга д1ахьаьжча, Шабарша дукха шера кхийтира: географи историца йоза езаш хиларх. Къаночуьна къаьсттина хьажар а дара, цхьани тайпа шеко ца юьтуш. Шен ц1ийнахочуьна жех1алло еъна г1айг1а яра цуьнан юхь т1ехь гуш.\n– Доттаг1ий, – д1айолира хин капитана шолг1ачу 1уьйрана шен дарс, – доллу дуьне т1ехь гойту вайн глобус йоцуш новкъа хета. Х1етте а, суна дийца лаьа цхьана гезарх лаьцна, ша бахьана долуш географехь йоккха караяр хилла долу. Европехь Х1инди а евзаш, цига кхача луурш а болуш, зама яра и. Иштта лаам Колумбин а бара. Иза цкъа Испанера генарчу новкъа велира. Амма шен лехамо иза кхечу дуьнена кхачийра. Ткъа цхьани тайпа Х1инди, майрачу, хетарехь, т1ех майрачу гезархочунна ца карийна. Т1аьхьа гучуделира, – Шабарша догдика хьаьжира хаар доцучу зингате, – кхечу континента т1е цо ког баьккхира хилар. Кхеран хин кемано, чехкачу тулг1енаша дадийна, гезархой нисса кхечу аг1ор бигира: америкин континенте. Цундела кхузара бахархойх а идейцаш аьлла г1алат ц1е тиллина. И ц1е х1инца а яккха йисна Америк мехкан бахархойх. Бакъду, вайна карахь 1аматаш елхьара, дуккхачу тайпийн ц1ерш билгала яхар хир дара. Индейцийн уьш цец дийллал дукха ю, вуно дукха ламасташ долуш ду цу континентера халкъаш.\nХаарш к1езга долу зингато, цу хенахь леррана ладуг1уш хилла долу, меллаша элира:\n– Ц1ерш яхахь, хьомсара капитан, цу тайпанийн. Ас уьш дагахь латтор яра, кхин г1алат а дера дацара, – зингато эхь хетта шен пистон б1аьргаш охьахьовсийра.\n– Дика ду, ас хьахор ю, сайна дагйог1урш…\n– Кхин а кхета делахь, лараме Шабарш, ерриш дагйян йиш х1унда яц, – юкъах ваьккхира капитан зингатийн Къаночо.\nМассо а сакх хилира. Ткъа Шабарш дарс д1ахьош вара, америкера индейцашка беанчу бохамах дуьйцура, б1е шершкахь церан селханлера мехка боцу хьешаша лехкар а, т1аьххьара т1ебаьхкинчарах Америкехь дай хиларх лаьцна а.\n– Команчи, чероки, чикасо, пауни, – ц1ерш йохура Шабарша. – И ц1ерш дукха маь1на долуш ю, уьш царна елларг кхоллам а бу. Масала, пауни, Оклахомехь 1аш болу, – иза «нахана юккъера нах» бохург ду. Ткъа чероки – «шолг1ачу маттара нах». Чикасо – «г1аттамхой». Х1ора тайпана шен ламаст а, амал а, мотт а бу. Мацах уьш бара Америкин дай. Амма Колумбина т1аьххье дуьнена массо маь11ера кхечу мехкашкара нах баьхкира. Уьш нуьцкъала, герзана г1оьнца, индейцийн латта схьадаккха а, уьш маршонах бохо а буьйлабелира. Ткъа ч1огг1а дуьхьала бевларш – х1аллакбан а…\nЗингатий тийна 1аш дара, меттах довла а ца х1уьттуш. Хин тулг1енаш бен яцара хин кеман оганах етталуш.\n– Индейцийн ламасташ-м, – дуьйцура Шабаршас, – уггаре маьршачарех дара. Оджибвеиш таллархой а, ч1ерий луьйцуш а, хьуьнан акха стом лахьош а бара. Х1инца а, царах дийна биснарш, акха дуга а, леган мутт а лахьош бу. Цул совнаха, хаддаза 1аламца бертахь бехарш дика таллархой а, т1емалой а бара. Чирикауарна юкъахь (уьш цхьа эзар ах эзар бен бисна бац) зударий а бара т1ом бан а, кхерам боцуш мостаг1чунна дуьхьало ян а хууш. Ткъа хокей, хаьи шуна, хьанна дагйеъна? Индейцашна. 1аьржа когаш – иштта олуш тайпа хилла, церан божарий саттийна г1ожмашца буьрканах ловзуш хилла дела, таханлерачу клюшкех ч1ог1а шаьш тера йолчу.\nШабаршас зингаташна дийцира, индейцаш резервацешка муха лоьхкура, доллучу дуьненах уьш д1акъасторхьама. Церан тайпанашкара бераш д1а муха кхуьйлура, керлачу ишколашкахь ненан маттахь къамел дар а доьхкуш. Церан эшареххий, хелхареххий боьлуш, кхаьрдаш хиларх лаьцна а.\nТохарлера 1илманча бецал лоха а, хил тийна а 1аш дара. Ткъа хин капитанин, х1инца кхеран хьехархочуьна, инкуота дийцарехь соцунг1а деъча, юха а ала х1оьттира:\n– Делахь х1ета, Колумбас дика болх бац-кх индейцашна бинарг, дайн махках, шайн исторех хадош, юкъара 1ойла дахаран гонах хадийна, гергачарах, юххерачарах, тайпанах бохуш?\n– И ч1ог1а хала, вуно чог1а хала, хетарехь, жоп доцу хаттар ду, – дийца волавелира Шабарш. – Колумб я и саннарг кхин верг ца хиллехьара, хууш дац, маса б1е шарахь апачи а, чероки а шайн къовламен дуьненахь мел 1ийна хир бара. Я вайн заманахь а церан континентехь машенаш а, х1аваъ кеманаш а хир дарий те? Х1аъ, индейцийн тайпа пуэбло, европейцаш бахкалца говраш евзаш а, кертахь хьайба лелош а, бошмаш кхиош а бацара…\nШабаршас селхана к1адда а ца хуург аьлла т1ехтоьхна зингат, ч1ог1а ладаме делира. Хетара, цунна дуьненахь мел долу х1ума диц а делла индейцашций бен бала бац – иштта, Европера баьхкинчара царна динчух лаьцна а.\nХин тулг1енаш кхоччуш д1атийнера. Хица охьадоьду хин кеман болар лахлуш дара. Хьеший зингатий даймахке д1акхето доьдучу хин кемана т1ехула, цкъа а, юха а сирсай, йилбаз говр я кхин цхьа са долу х1ума т1ома йоьдура. Амма тийналле ладоьг1уш 1ен йиш яцара. Дарс чекх а яьккхина балха х1отта дезара, хин т1ехь гезачу хенахь иза гуттара а хуьлуш бара.\n– Хетарехь, деригге доьзна, хьоме зингатий, хьена х1ун дог-ойла ю хьаьжжина. Дуьне, къастана х1инца, хала ду дозанаш детташ декъа. Я уьш гуттара оьшуш а дац. Коьртаниг ду, вежарий, кхин дерг: массаьрца бертахь дахар, даггара вовше г1о а деш. Ткъа, дера х1ета, вовшашка ларам а болуш. Схьагарехь девнаххий, летархий, сий дайархий хьалхадовла некъ бац…\nШабарша седарчий долчу воьду\nКхоьлана мархаша луьста го бина малх, меллаша ана шершаш бара. Хеталора, х1ицца, тоька стогар санна иза цхьамма д1а а байина, кхоччуш 1аржалур ю. Амма хин капитанна хаьара, буьйса йоьлча а цуьнан гезар д1аг1ура дуьйла. Дикка тидам бича, 1аьржа буса а сирла некъ карабо.\nШабаршан б1аьргаш боданах доьллера, генара седарчийн серлоно мелла а къагина болу. Уьш т1аьхь-т1аьхьа стиглахь садуьйлуш дара. Кхин чолхалла йоцуш де чекхдаларх воккха а веш, гезархой зингатий дийшина долчу хенахь, жиманиг майрра ойлане велара. Ткъа майра – х1унда? Цуьнан цхьа а х1илла доцу бахьана дара, т1аьхьарчу хенахь х1ора дийнахь Шабаршица цхьа 1аламаташ нислора. Х1ара цхьана х1уманна ойла ян ма х1оьттинехь, иза эццахь кхочуш хилла карадора. Я иштта вайн гезархочуьна хьуьнар гучудалар делахь а, я иза Дашо Г1амартига ен забарш елахь а, амма дагахь а доцуш ч1ог1а нуьцкъе хуьлура ойлийн ницкъ.\nЦундела сихо ца йора Шабарша цхьана билггалчу х1уманна ойла ян. Цхьаъ дагадар – иза эццахь кхочуш хуьлу. Цкъа хьалха цхьа 1алашо нисъян сацам бира, ойланаш низаме а ялаеш.\nЛерса ирдина, капитан гонаха д1асахьаьжира, т1аьхьашха а хьаьжира. Иштта, хетарехь, зингатий ду наб еш… Хин кемана оганал дехьа б1аьрг туьйхира, леррана хине хьаьжира. Хи а туьйша долчух тера дара. Тулг1енаш а х1инца сихаллехь къуьссуш яцара, цхьаъ вукхулла хьалха яла г1ерташ.\nХи т1ехь Шабаршина б1аьрго, юткъа зиезан каьрдиг лецира лецира. Иза, хетара 1аламат ч1ог1а юткъа йолуш, мел мелчу мохо а хин т1ехула айина геналле д1ахьура ю. «Ма, схьахетарехь, инкуота хила мегара цхьана эха сохьтана мукъна а цу каьрдиг т1е кхаьчча», – дагатесира Шабаршина.\n… И ойла масех х1айт ялале кхочуш хиллара. Шабаршина х1ума хаадала а кхиале, мохо айинчу, каьрдигах тасавеллера карийра ша. Х1ора минотехь а, х1ора механ хьакхарехь а иза шена керла – х1инца х1аваан – кемано лакхе йоккхура. Хин аре генна лахахь а йисна, гуттара жимлуш, жимлуш яра… Хин хоршах цкъа дуткъа лента хилира, цул т1аьхьа халла б1аьрго лоцу жима сиз хилла дайра.\n– Со седаршна т1е воьдуш ву, – мохь тоха г1оьртира Шабарш. Амма цуьнан аз йистйоцчу паналлехь дайра.\nТамаше синхаамо хин капитанин хьалха мел хилла сингаттамаш д1абехьнера. Кхуьнан зиезан каьрдиган кема лакха мел долу а, Шабаршина ша боданехь парг1атонехь хетара. Цкъацкъа хеталора, буьйсанера дийне волуш санна. Гонаха д1асахьежан бен ца кхуьура. Мох а сецнера, х1инца з1аьнарш яцара лепаш ерш, гезархочун массо а аг1ор го баьккхина дерш седарчий дара. Тайп-тайпана ойланаш хьийзара Шабаршин коьртехь.\nБуоза Г1амартиге ойланехь жоп деха сацам бира цо, г1ад дайчи бен иза хьеян мегар доций шена хуъушехь. Амма Буоза Г1амартигна, Шабаршин шеконаш хааелла, кхуо уьш хьахаяле, ша дуьхьала йистхилира.\n– Ма кхерахь, сан майра доттаг1, мехка доцу зингатий к1елхьарадаккхархо!.. – генара Свилочера Буоза Г1амартиги аз кхечара. – Хьуна кхерам болуш х1умма а дац. Кхетаман ницкъо а, космосан кхолламо а хьо иштта д1а Шурин Некъа (Ча Такхийна Тача) т1е вуьгуш ву…\n– Ткъа стенга боьдуш бу и некъ? – хаьттира капитана.\n– Ас цкъа хьалха цхьа шира дийцар дуьйцур ду хьуна… Шурийн Некан (Ча Такхийна Тача) галактика – иза йистйоцу шорте ю. Цунна чу дог1у маьлхан х1оттам а, х1инца хьуна гуш долу седарчий а…\n– Ткъа уьш муха кхолладелла? – са ца тохаделира Шабарше. Бакъ ду, иза эццахь кхета-м а кхийтира, шен сихаллица ша Буоза Г1амартигна ницкъ бойла.\n– Х1ара дийцар кхоьллинарш бу ширачу заманахь баьхна грекаш. Зевсана (Сиела) – иштта дела хилла – шен дуьненара зудчо вина к1ант, Геракл, 1ожал йоцуш ван лиъна. Цо буьйсана шен дела х1усамнана Герана хьалха диллина бера, цуьнга аьрда шура малийтархьама. Гера самаяьлча, ша дакхош дерг шен бера доцийла а гина, цо Геракл д1атеттина. Делан некхера шура гонаха д1асакхетта. Ткъа делан шурин х1ора т1адаман ницкъ иштта бара, х1аваах уьш д1ахьакха ма белла, царах даккхийра а, кегийра а Шурин Некъан (Ча Такхийна Тача) седарчий хуьлуш.\n– Суна хаьа, полякин маттахь шурех млеко олийла… Вероника деца-ненаца Польшие яг1а кечлуш цо цхьацца дешнаш 1амадора, – хазхетта элира Шабаршас.\n– Сербоша а олу иштта шурех… Ткъа немцоша олу – милк… Гой хьуна, Шурин Некъан (Ча Такхийна Тача) ц1е а, седарчий кхолладаларх лаьцнарг а ахь, хетарехь, кхетош ду…\nШабаршина Буоза Г1амартиге кхин а цхьацца х1ума хатта лаьара. Амма космосин мохо кхуьнан зиезан кема генна гена д1ахьош дара.\nБ1аьрса кхуьуш ца кхуьуш дара йистйоцчу шортонехь даккхий-кегий седарчийн терго яр.\nХин капитанна гезар ч1ог1а инкуота хеттера, шен тайна хи а, х1инца кхуьнан доттаг1ий хилла долу, мехка доцу зингатий а дицлуш.\nСхьахетарехь, иза иштта лелар вара кегийра а, даккхийра а седаршна т1е а оьхуш, цхьа дагахь доцург кхунах ца 1оттаделлехьара…


«Казахстанан бераш» ц1е йолчу организацин декъашхо\n«Казахстанан бераш», юьхь1аьржа доьлхий-те вай Г1ум-Азехь вайн беллачу дайшна дуьхьал?\nЦа доьра цара ялта.\nЦкъа а ца доьра ялта.\nИштта шаьш буьйшура\nШийлачу лаьттах х1у санна.\nИ. Бродскийн «Ленинградана юххера жуьгаттийн кешнаш» ц1е йолчу стихотворенина т1ера\n20 б1ешерахь 44-чу шеран 23 февралехь, кхаарин дийнахь, сталински 1едало Юккъерчу Азехь депортаци дигна, 13 шо ссылкехь даккхийтина, Нохчийчу юхадерзийна вай, тахана вешан ц1ахь, тезетана гулделла 1а цигахь вайн беллачарна. Доккхучо саг1а а доккху, кхайкхочо мел а кхайкхабо, до1анаш до, шайн беллачийн даь1ахкаш цигара ц1а а еана, Даймехкан лаьттах ц1ахьдолчу кешнашка уьш д1айоьхкинарш, церан баьрзнаш т1е х1уьттуш, еса доьшуш бу: Аллах1е шайн беллачийн синош халчохь делахь, аттачу дбхар, аттачохь делахь эхартан ни1матийн даржехь хьаладбхар доьхуш – Дала массеран до1анаш къобалдойла вайн. Гуш ду: шен махка дийна юхавирзинчун б1аьрг кхолош, дог делхош де ду х1ара.\nАмма вайн дегнашка йоьссина к1адаллин ойла деккъа ша-шех хетачу къахетарна т1ете1ар а гуш ду вайн. Вай, дийна ц1адирзинарш, ц1ахь кхиънарш, лаьа вайна олучу дикачу дашна хьалха даха а, вай-ваьш тидаме лара а, васхалехь хила а.\nВайх-м дика нах эр ду.\nИ алийтархьама лелош а го вайн дуккха а х1уманаш – дерриш ду ца боху. Хьанна ца лаьа диканиг шена алийта, шех ала, ша ала? Нахана юккъехь, гуччехь хилча, муххале а – шайт1а 1ийр а дац цхьаъ ца лелош. Коьртахь х1ума ца лелийнарш а, пес-куй тиллина, хаза х1айбате кечделла, вовшашна гучудовла а доьлху, зорбанехь тамехь, хьекъале д1ахьедарш а до, телевизорчухула ийманехь, хьасене озаца таваккале къамелаш а до, депортацехь хан яьккхинчарна а, цигахь бинчарна а яла йог1у ахчанан компенсацеш а хьехайо (цкъа а шен хеннахь я ах мукъане схьаелла ца йолуш йолу – депортаци-м ца хаьа, хьан ц1енна т1е итт бомба кхеттехь а)... Массара 10 эзар сом к1езиг хилар а – и х1умма йоцу х1ума хилар а ч1аг1до. Дера иза дан а ма ду ишта: ахчане даьккхича, цигахь даьккхинчу 13 шеран цхьа де а доккхур ма дацара оцу «йолах». Хаац, стагана х1ун т1едог1ур ду-м – цуьнга хьаьжжина хила там бу иза а – вайн заманахь цхьаьнне х1уманна ч1аг1о ян ваьхьар вац. Т1е а, лучохь-схьаоцучохь, схьаэцча – масийтта да ма волу цуьнан. Тилкхазъяьллачу ойлано цхьа берийн хаттар а ма хьийзадо саццаза коьртехь: стенна дуьхьа я хьанна дуьхьал луш ду и 10 эзар сом – 250 евро? Цуьнца депортацехь делла я цигахь дуьнен т1е девла – муьлхачу адамийн ч1уран синойн мах лара беза? Я Даймахках воккхуш, ц1ахь битинчу бахаман декхар лерина, саг1ийна делла ду иза – цхьа уьстаг1ан мах?! Цуьнца лерича – 13 шо депортаци... Депортацехь даьккхинчу 13 шарах цхьацца шарна дуьхьал – таханлера дайделла хир хаьдда лела 779 сом – 25 доллар. Цуьнан йоьхка-эцаран мах – 4,5 кийла ца кхоччуш бежанан жижиг – кхин т1аьхьа хийца ца лахь. И дерриге компенсаци вовшахтоьхча Киргизе – Бишкеке я Алматан гонд1арчу казахийн областашка йоьдучу ц1ерпошта т1ехь плацкартан меттиг ма ца бог1у х1инца я даим т1ера «наь1» даккха 1еминчу таможнехь кховдо х1ума а яц иза-м. Бехк ма биллалаш х1ара чоьташ еттарна. Башха сайх-сох доьзна доцуш – и вай ваьшна чохь-арахь, ц1ахь-балхахь, вог1уш-воьдуш - лаамехь-лаамаза вайн дуьненахь 1амоза а ца даьлла 1амийна х1ума ду шуна. Цундела вайна – воккхачунна а, цунначул дика – жимчунна а – массарна хаа-м хаьа ахчанан мах а, цуьнца, цхьа нахарт гал а ца долуьйтуш, муьлхха х1ума лара а, цунна чот тоха а – машенех, герз-автоматех, итальянски кибарчигах, визанах, гаишникана, муьлххачу меттигах, балха воьдуш – мел, и дуьйцучунна – мел, иштта кхин д1а а Мантех кхаччалц – мелла а! Ахчанна т1ехь ледийр ду бохург-м бакъ дацара вай цхьаммо! Хьахийначуьра: вешан сакхтийн мах ца хууш, Делан эхарта а доьлхуш ду вай, – ваьш т1едог1учу шоьтан дийнахь юхадог1ур долуш санна; х1ара амал ца хийцахь, – кхин т1аьхьа а г1ур долуш ма ду, вешан дерташна кхин даре ца деш. «Вайна ца лаьа вешан сакхташ, гIалаташ, къинош дийца, царах дIакъаста, цIандала гIорта», – нийса аьлла яздархочо Абузара Айдамировс.\nЮккъерчу Азехь вай депортацехь долуш мух-мухха, хьал-аьтто ца хиларе терра, лаьттах те1ийна долчу вешан дай-нанойн, йижарийн, вежарийн кешнаш билгалдаха, царна цхьа 1уналла дан, меттигерчу 1едалан г1уллакххошца цхьа барт бина, царна керташ мукъана йина – х1ора шарахь уьш хилла меттигаш бульдозершца д1а а ца хьоькхуьйтуш, – и шайн дай белла дисина долу компенсацеш оцу г1уллакхна хьовсийча муха хир дара? Цара цхьа а вбхб хаор вац, уьш уггаре хьалха дала дезарш вайн 1944-1957 шернашкахь д1акхелхина хийрачу махкахь. И ков цуьнца дуькъча – ма доккха г1уллакх хуьлур-кх цунах! Х1инца вайна юккъехь дукха а бац и хенаш дагайог1урш – вай «цигахь», олий, билгайоккхучу депортацин хенахь лайначу, аьлча а – 1ийшинчу 1азап-баланаша а, к1ора, даш, сурма, дети... – кхин ден букъ доккхучу шахташкахь кхеттачу цамгарша – силикозо, пехийн, даь1ахкийн туберкулёзо, энийн, кхечу а цамгарша уьш лаххьийна х1аллакбина цигахь а, ц1а баьхкинчу хьалхарчу шерашкахь а. Цигахь беллачу шайн дай-нанойн кешнаш д1а а туьйсуш, шайн доьзалш – тахана вай – 50-65 шераш кхьаьчна долу къоман чкъор – Даймахка юхадерзийра вайн дай-наноша. Юха, ц1ахь, ерзинчу стиглана к1елахь шайн доцчу денца, 1едалан хал-хала белхаш а беш, мерзаниг яан а, ц1енниг т1еюха а йиш йоцуш, ц1ера-ц1ийнан а дина, кога ира а х1иттийра. Т1аккха жимма юха хьовса ца мега вай – ц1адалийнарш?! Мичахь ду вайн цигахь д1акхелхинчу дедайн кешнаш? Мила ву вайх церан г1айг1а-бала кхаьчнарг? Уьш мичахь ду хуушверг? Б1е эзар а ца кхочуш – 65 шарал сов хенаш йолуш 44 эзар стаг, 46 эзар зуда – оццул нохчий бисина вайн къоман 2002 шарахь д1ад1аьхьначу дагардарехь – тахана и 1аьржа хенаш лайна, мила-мичахь хилла, хьан х1ун лайна дагадог1уш. Церан кхетамехь дисинчух вай пайда ца эцахь, х1инцале бода т1екъовлалур бу оцу муьранна а. Депортацехь текхна къизалла а, т1е х1окху т1аьххьарлерчу т1емийн баланаш а ца лайна, д1акхелхина вайн къоман баккхийчеран чкъор. Тахана дийна долчу адаман дукхалла жима-воккхаллийн процентийн барамашкахь дуьстича, Къилбаседан Кавказехь дехачу халкъашлахь уггаре к1езиг баккхий нах бисина къам – нохчий бу. Баккхийчу нехан кхетамо ларбеш бу халкъ кхечу къаьмнех къастош болу бух: 1ер-дахаран ламасташ, мотт, оьздангаллин 1адаташ, синкхетам, д1адаханчун иэскъал, динан-оьздангаллин гуранаш шен меттехь латтор.\nЮккъехула аьлча, 1944-чу шарал хьалха мотт 1еминчу чкъурана бен нийса, говза, к1оргера ца хаьа нохчийн мотт а. Вайн мотт талхийнарш-м царел т1аьхьа дуьнен чу даьхна вай а, вай кхиийна, 1амийна вайнчуьра доьзалш а бу, бакъдерг дийцича. Къоман баккхийчу нахера меттан, культуран, д1адахначух бисина кхетам т1екхуьучу чкъурана д1абала вай ца ларадахь – вайн къам дуккха а къоман хила еза билгалонаш ца тоьаш хир ду. Цигашкахьахула хьаьжча го кхерам – уггаре баккхийчарех хета. Т1аьххьарлерчу хенахь ц1ахь а, арахь а дикка лахбелла вайн кегийчеран баккхийчаьрца болу лерам. И баккхийнаш – цхьа т1аьхьенаш хеташ – вай ц1а далийна вайн дай-наной бу, 1аламат к1еззиг бисина уьш, тахана берш а дукха лаьттар бац. Таханлерчу дийнахь вайн – 50-60 шераш долчу цхьана цергарчу нехан, дукхох болчийн, боцуш бу дай-наной. Шайн боьхначу аьттонца, шаьш ларочу кепара вайн дай-наноша д1абоьхкина Казахстанехь а, Киргизехь а шайн белларш. Царна бен ца хаьа тахана уьш хьенан, мила-муьлш хилла, мичахь, маца кхелхина. Дахар цхьана меттехь ца лаьтта. Х1ора т1екхуьучу чкъуре д1ало цхьана адамаша шайгара ийман, оьздангалла, дикалла, къинхетам, комаьршалла, тешам; кхечу адамаша нисса цунна б1останниг: 1есалла, хот1алла, волла, къизалла, писалла, зиналла. Со кхоьрург – ши некъ бу. Цхьаъ – халкъан докх-доккхачу чкъуро, оццул вонаш шайна т1ех1иттиннашехь, схьадеанчух диканиг вай схьаэца ца кхиахь, – вайна, шеко йоццуш, цуьнах боккха эшам хирг хилар, вайн т1аьхьенна – кхин а боккханиг. Т1аккха х1уттур долу манкуртийн 1ер-дахаран хьал: шен къастам (самоидентификаци) яйна къам муьлххачу кхечу къомо шех атта д1аэдо – ассимилировать до, маттаца, динца, культураца, дахаран д1ах1оттамца. Шолг1аниг. Нагахь санна, къомо шен дахаран историн таханлерчу дийне схьаеана хиллачуьнца-д1адаханчуьнца йолу з1е вай я вайл т1аьхьа бог1учара хадаяхь, – цхьана 1едална цатар бахьанехь я кхечу бахьанехь – юха а кхочу вайн къам оццу киртигна т1е. Иза вайна советийн 1едало гайтинарг ду.\nКхин цхьа аг1о хьесапе лаца а луур дара кхузахь.\nХалкъо депортацехь даьккхинчу 13 шеран а, т1аьхьа, парг1атдевлча, цигахь ваха висинчу б1е эзар сов нохчочун истори ю вайн Казахстанехь а, Юккъерчу Азехь а йисинарг. Иза кхана 1уьйранна (оьшург хиларна шеко яц) йохка-эцаран товар а дина, – иза а дицдечу – политикан жухаргаллехь цхьа «т1ам» бина лело, хьийзо яккхарна а бу кхерам. Вайнчул вайн истори «дика хуурш» а бевр бу. Таханлерчу вайн халкъан х1окху дийнахь вай х1оттийначу тезетан дай хила г1ертарш а буьйлу Миклухо-Маклайн ц1арах йолчу институтехь, ТЕРРА издательствехь, карти т1ехь Нохчийчоь мичахь ю ца хуурш, кхечанхьа а – вайн дайн цхьа кица делахь а: «Уггаре 1овдал стаг нахаца нехан тезет къуьйсуш верг лерина», – олуш. Массо заманахь бовла а бевла. Вайца вешан шира истори къуьйсу, вайца Шайх Мансур коьртехь хилла волу болам къуьйсу, ца хуьлчу даьлча, цунах итальянец-мозг1ар вина а хьаьвсина, т1е нехаш хьакха а г1ерта; имам Шемална т1аьхьах1иттина 20 шарахь ах х1аллакьхилла доллушехь, цкъа Шемал вайна вуьтуш, т1аккха вайгара «схьавоккхуш» а лела. Уггаре вайн хьал валар-висаран зил т1е х1оьттинчу хенахь Шемалан к1ентан к1ентан йо1 ю ша аьлла Эфиопехь, боккъалла а аьлча, хьенан х1ун къоман, динан ю а ца хуу цхьа йоккха стаг елира, лаьттан бухара яьлча санна, мичара ели ца хууш, динна нохчийн халкъана, цхьана-шина къуьно ядийна йигна говрийн ковра т1ехтоха – х1ай, даьдиса цуьнан! Мел дукха шерашкахь дуьйна, сакъуьйлуш, садетташ, хьекхийна хила еза цхьа ког коша бахханчу хенахь йоккхачу стага вайна тесна цергаш, аьлча а, церг! Ма дезаш хилла вай цунна! Цунна а х1ун бехк буьллур бу. Иштта пусар ца ди Советан 1едало а ша доккхуш Деникинан эскарх летта нохчийн эзарнашкахь х1аллакьхиллачийн а. Иза-м х1ун дара, оццул нохчий, г1алг1ай Даймехкан сийлахь-боккха т1ом болуш, Брест-г1ап ларьеш, х1аллакьхилла аьлча, х1инца а ворх1 ле шайн дай-наной маца, мичахь, муьлхачу «дом престарелых» д1абоьхкина бу а цахуучу цхьаболчу «непомнящийг1еран». Царех тардала лаьа вайна а?! Кхин дисинарш-м вай хьеха а ца дер: хилларш-лелийнарш, гинарш-дийцинарш, дерш-доцурш, даьхнарш-дайнарш – мел ду уьш вайн маттахь, культурехь, фольклорехь, исторехь... Таханлерчу хьолехь а 1илманехь вайн лераш каро атта ца хуьлу – виноградовг1ара, тишковг1ара дукха т1е когаш бахарна-беттарна, амма т1аьхьа уьш янне а йоцуш, яйча – лаха а х1умма йоцуш дисарна кхерам бу. Ишта ца хаьа вайна 19 б1ешарахь Турце, Сире, Иордане баханчу нохчийн истори, церан меттан, 1ер-дахаран хьал. Цхьа 1илманан болх бац вайн оцу аг1ор таллам беш язбина. 1илманехь дац Российски Федерацин дозанал арахьа бехачу нохчийн диаспорех лаьцна яздина х1умма а, цхьа газетийн репортажашкахь билгадаккхарш а, географически кепехь х1иттийна боцца хаамаш ца лерича. Кхин йолу пачхьалкхаш ца лерича а, цхьана Казахстанехь вехаш ву тахана б1е эзар нохчо. Х1ун телхина церан, х1ун таделла, х1ун лардина, х1ун дайна цигахь, кхечанхьа бехачу нохчийн? Мила ву вайн шайх Мансуран я Кунта-хьаьжин кошан барз т1е х1оьттина, 19-20 б1ешерашкахь ссылкехь д1акхелхина вайн къоман динадай, 1еламнах, дешнанах мича меттехь д1абоьхкина хууш?\n1945 шарахь советски эскарша йийсар бинчу Сибрехь гулагашкахь беллачу цхьаболчу японцийн испискаш, цигахь болх бина волчу цхьана чекиста, дукха хан йоццуш, ведда Японе а вахана, цхьана ц1ерах цхьа доллар доккхуш, йохка йолийна хилла японцашна. Иза-м сихвелла. Хьанна хаьа х1ун эшалла хилла цуьнан оццул йораха уьш йохка – хетарехь, кхин цхьаъ валарна кхеравелла хир ву, миска. Вайн докъазаллина, вайн испискаш архивашкахь эца а карор яц я карийначух цхьа денвахар доккхур ду – церан бала хила безаш дерш: уьш, – казахаш, г1ирг1изой, оьрсий бац, вай, – нохчий, бу. Вай ду и испискаш х1отто дезарш. Ма моттийла интернет чу кхийсина СССР-н МВД-с х1иттийна йолчу «Списки жертв» олу кехаташ вайца бала кхаьчна зорбане даьхна ду. Гергарчу барамехь аьлча, 20% нийса а ца х1иттийна уьш: ц1е, фамили йолу цхьа стаг шозза язвар-м – к1еззиг г1алат ду церан доккхачуьнца лерича – депортаци бигначу нохчех 30-40 процент, гарехь, боцуш бу царна т1ехь. Юкъа ца бахийтинадела. Церан кехаташ архивашкахь доцу дела. Цхьаболчу нехан испискаш яйъар я х1аллакйина хилар, царна т1е цакхиийтар – Историна хьалха юъхьк1айн долу дела.\nВайн Г1ум-Азехь белла бисинчеран кешнийн 1уналла дан декхар дерш – тахана наг-наггахь бен ца го вайна юккъехь. Хьанна дитина вай и декхар? Мацах-мацах, 1есан хенахь, доккха хилла да-нана д1акхосса лелийна джехийлачу нехан «тускар» ц1а схьадеана вай? Маца? Хьанна? Х1унда?.. Нохчийчоьнан 1едалан жоьпаллийн декхарш т1ехь долчу нахе дала а ду х1ара хаттарш:\n– Маца яхана Нохчийчуьра делегаци вайн беллачарна кешнашка т1ех1отта Казахстане я Киргизстане?..\n– 1944-1957 шерашкахь Казахстанехь белла нохчий хьан багарбина? Мила ву церан бала болуш? Муьлха министерство, политически парти, парламент?\nМел лахара а 240-250 эзар нохчо д1авоьллина (нисса аьлча, лаьттах д1ата1ийна вай) Казахстанехь, 34-37 эзар иштта – Киргизехь. Кошан б1арз боцуш д1акхелхинарш багар ца бер вай: иза тахана гергарчу барамехь а мел хилла ца хаьа цхьаьненна а. Шар1о беллачийн кешнаш ахка, уьш д1ехьа-сехьа хийца ца магош лору вайн дукхахболчу 1еламнаха, т1аккха а уггаре луьрачу Советийн заманахь а, цхьаболчара чамданаш чохь шайн беллачийн даь1ахкаш ц1а а еана, лаьттах д1а а дера йоьхкина – Дала шен дуьхьа лорийла иза а: дуьненан дахарехь адамашна юккъехь лела цхьа ламаст шена хуъучу кепара кхочушдар-м ду и – шен велларг даймахкахь д1аволлар (шар1о бохучуьнца дуьстича, мел галморзаха долу ишта дина г1уллакх я тесна 1аддитча – динадайшна дика хуур ду). Царна лахьтийн эшаллина, кешнийн баьрзнашна стагана-зудчуьнна дуьстича: 1,5 метр – шоралла а (шина кашна юккъера хила еза шоралла а т1ехь), 2 метр – йохалла а латта лерича, – 85 гектар латта Казахстанехь а, 12-14 – гегтар – Киргизехь – и ду-кх вайн 1уналла дан деза латта. Еак1ов 1 километр ца кхочу иза. Вайн деллачу берийн баьрзнаш оцу терахьехь лерича, – мелла а кхин к1еззиг латта кхочу. Ца хуьлчу даьлча, и латта цигарчу бусалбанийн пачхьалкхийн 1едалера мах белла а, цхьаъ дан дезара вай. Кхузахь Казахстанан, Киргизстанан 1едалшна тидаме даккха оьшу аьлла хета кхин цхьа хаттар а: депортацехь хьегначу къинна – шахташкахь уггаре кхераме белхаш беш, г1амаршкахь хиш доьхкуш, г1ишлош еш, лаьмнашкахь некъаш дохуш, бай-аренашкахь ялташ кхиош – мел ду уьш дийца! – 1944-1957 шерашкахь цигахь беллачу нохчашна меттигерчу 1едалера х1оранна лахьтийна меттиг а ца кхочу-те?! Вай доьхург кхин цхьа а тайпа дуьненан даьхни ма дацара! Казахстанехь бехаш болчу вайн нохчаша стохка Нобелевски премина хьалха теттира оцу пачхьалкхан Президент Назарбаев Нурсултан. И совг1ат дала иза ван а ву хакъ: шен пачхьалкхехь дехачу адамийн сий-лерам барна, долуш долчу х1уманан т1алам-пусар дарна, халкъашлахь барт-масла1ате политика д1акхехьарна. Делахь а, цигахь бехачу нохчашна кхин а хьалха даха дезарш-м дара, иштачу г1уллакх т1ехь вай казахашна хьалха лелхар а нийса ца хета. Вешан дуьненан 1ер-дахаран эшалле хьаьжжина, хьаькам цкъа хьалха вазвар а, т1аккха и аьшнаш вар – и ший а цхьаьнгге а ца кхочуьйтуш дан, ала х1ума доццуш, х1окху т1аьхьарчу хенахь, кхоччуш, дика кара а дирзина вайна (оцу амална жимма урх юхаозо езарий-те аьлла а хета). Х1ара ойланаш, хьесапаш ца товш, жирга хетарш хир бу. Амалт дина вайна т1ехь долу х1ара вай хьехо юкъадаьккхина декхар, ши б1аьрг хьаббийна, ши лерг та11ийна, ша «дижина долччохь» матардолийта-м дера ларор ду вай х1инца а, т1аьхьа а.\nКхузахь цхьа х1ума хьахо луур дара. Вайн халкъ дохийна депортаце дигча, вайн махка баха балийначу суьйлаша а, гуьржаша а, х1ирийша а шайн меттанашкахь вайн ярташна, г1аланашна техкина ц1ерш гучуйоху Википедин сайт чохь. Иза а эрна дац. Кхана 1уьйранна цхьа 1отта-баккхам эккхийта кечбечу гуранах тера хета иза. Тахана цхьа а бух болуш х1ума иза ца хетахь а. Кица ду: г1иллакх лелийначунна ду, – олуш. Хьахо луур дара кхин цхьа х1ума а. 1944-57 шерашкахь Нохчийнчохь – Нажин-юьртарчу а, Веданан а районерчу яьрташкахь, схьакхалхийна баьхначу цхьаболчу суьйлаша шайн белла нах (нохчийн кешнашка д1а ца бохка лиънехь а я ишта ц1енна уллехь шайн велларг д1аволлар безамехь хеттехь а, шаьш чохь 1ачу вайх дисинчу ц1енойн гонд1а а, бошмашка а д1абоьхкина хиллера. Вайнах ц1а баьхкича, цхьаболчарна (юьртахь – иттех доьзална) шайн ц1енойх йисинчу херцаршна юххехь, коьртехь доьг1начу чарташцана ши-кхо каш карош меттигаш хилира. И кешнаш шаьш долччохь 1адда а дитина (кхин х1ун дийр дара царна?), суьйлий д1а а баханера. Цул т1аьхьа оцу кешнийн хьенан мила да велира, мел бала кхечира я ца кхечира – суна цунах дерг дика ца хаьа. Амма уьш шайн латтанаш т1ехь долчу вайнаха церан х1инца а 1уналла деш а, царна хаза аьчкан серийн керташ еш а – чуьра буц-яр д1аяьккха мангал йоккхуш, чарташна басар тухуш – церан дола деш а – иза-м гина суна. Делан дуьхьа – и белла нах бусалбанаш хилла дела – леладо иза вайнаха. Дала сий дойла церан! Боккха юьхьк1ам бу иза вайна массарна а.\nТахана муьлххачу т1едеанчу г1уллакхна, балхана шорта хаарш, доьналла, хьекъал долуш дуккха а нах бу вайн къоман: политикаш, культуран а, литературан деятелаш динадай, 1илманчаш, бизнесменаш – хьаьнцца бийца мотт болуш, яккхий з1енаш-аьттонаш болуш. Йиллина, «Дети Казахстана» (Казахстанан бераш) ц1е йолуш цхьанакхетаралла. Герггарчу хьесапехь х1инца дийна долчу нохчийн къоман доьлг1а я пхоьалг1а дакъа лара дог1у иза. Оцу вайн х1оттийначу хаттаршна т1аьхьа дог1учу чкъурана жоп дала декхарийлахь бу уьш.\nГ1ум-Азин хийрачу махкахь беллачара амалт дина, царна ц1абирзинчара ва1до йина, вайн чкъурана кхочушдан кост хилла т1ехь дисина декхар ду тоьхна, организаци а ю вайн Юккъерчу Азехь дуьнен чу девлачу берашна кешнийн 1уналла дар.\nВайга хоьттуш доцуш, булдозершца д1акерчийна вайн беллачеран даь1ахкаш Талды-Курганан областехь цхьайолчу г1аланашкахь а, ярташкахь а. Цигарчу Сары-Озек олучу цхьана г1алахь т1еман гарнизонна объекташ еш, 60-70 шерашкахь хийла вайнехан каш д1ахьаькхира. Оццу г1алахь Кутузов орденан ц1арах йолчу 68 ракетни бригадана 12 площадка-майда шарьеш, 17-20 вайнехан каш д1ашардира. Целиноградехь керла объекташ еш, Чимкент-г1алахь ялта 1алашдаран складаш а, элеватор а юг1уш, Алматахь, Кызыл-Ордынехь, Тюратам олучу Советан 1едалан къайлаха хиллачу т1еман-стратегически дакъош д1ах1иттош... лаьттах д1аэдира ц1арах-ц1азах баьхна беллачу вайн мискачийн баьрзнаш... Киргизехь – Бишкек-г1алахь, Джалал-Абадехь, Базар-Курганехь, Ташкумырехь, Ошехь т1ех1отта шайн беллачийн кешнаш ца карийна 70-80 шерашкахь цига баханчу вайн нахана. Уьш к1езиг дисина г1ирг1изойн узбекашца дозанца йолчу Нарын-хинна, Алатоо лаьмнашна гонд1а йолчу районашкахь а – Кербенехь, Алабукахь, Казарманехь, Массехь, Терк-сехь, Чарткхалахь... Сурма, даш доккхучу шахташка даккхий некъаш дохуш д1ашардина цигара цхьадерш а... Х1инца-м деши карийна боху цу лаьмнашкахь (авторна шена гинарш-хезнарш)... Ойла е вай: оцу хийрачу арахь, лаьмнашкахь, г1амаршкахь д1акхийсина дитинарш-м вайн дайн-нанойн, йижарийн-вежарийн кешнаш хиларх. Цигахь, нехачу махкахь, д1акхалха Делан 1ожалла вайн – ц1адалийначеран хиллехьара, цара – вай санна д1атесна битинчу цу г1ийлачу баьрзнийн ох1ланаша – шайн берийн, бери берийн – вайн кешнаш ата-д1ашардан дитина хир дарий-те?.. Прибалтикехь, Германехь, Молдавехь – мичхьа кхечанхьахь кешнашна зен-зулам дича, массо СМИ къарзло х1окху йозанашца: «Вандалы осквернили могилы советских солдат!», «На могилах наших павших фашисты издевались», «В Таллинне снесли памятник Бронзовому солдату»... 1едало а, къомо а дика цхьа барт хуьлий, жигара дакъа а лоцу иштаниг цхьанхьа хилча д1ахьедарш деш, емалдеш а, кхин ца хилийта сацамаш т1елацийтуш а. Веллачуьнгахьа г1одоккхург, шеко йоццуш, бакъ а ву оцу т1ехь. Дуьнен т1ехь шен махкана арахь уггаре дукха белларш бисинчу къомах цхьаъ вайниг лара дог1у, ткъа цхьаьнне 1едалера ца хиллачу, ца хуьлучу терго-1уналле хьаьжча-м, хьалхарчу меттехь хила а мега. Х1ара къамел дерзаре даьккхича, ша-шаха х1утту хаттар:\nВайн Юккъерчу Азехь дисинчу дайн кешнашна х1ун дан деза?\n1. Нохчийн республикан 1едало а, парламенто а Российски правительстве д1ахьедар дан дезара аьлла хета къоман ц1арах: нохчийн къоман Юккъерчу Азехь 1944-1957 шерашкахь беллачийн кешнийн Казахстанан а, Киргизин правительствошка 1уналладар т1елацийта д1адахьарш юкъадахарца.\n2. Нохчийн пачхьалкхан 1едалан кхолла езара ша-тайпа урхалла – по охране захоронений чеченского народа в Средней Азии в период сталинской депортации (1944-1957гг.).\n3. Нохчийчохь массо юьртан маьхькамо д1адахьа дезара депортацехь беллачийн испискаш х1иттаяр, царна т1ехь билгалдан дезара мила, мичара, маца, мичахь ваьхна, велла, мичахь д1авоьллина и.д1.кх.\n4. Нохчийн 1едалан векалша, муфтиято, динадайша къасто дезара кханалерчу нохчийн халкъан т1аьхьенна жоп дала деза х1ара хаттар а – х1ун до вай тахана дохош, д1ашардеш лаьттачу нохчийн халкъан Г1ум-Азехь беллачийн дисинчу кешнашна: Казахстанан, Киргистанан 1едалшца цхьа барт лахий, вайнехан кешнаш лардарна дехна а, лахьийна, мах белла а, цхьа меттиг эцна, циггахь, схьадаьхна, цхьанна новкъа йоццучу метте, д1акхалхадо вай уьш я Нохчийчу схьакхалхадо, я 1адда 1а вай, белларш-м мича г1ур бара я вайна стенна оьшуш ю лаьттах схьаяьхна беллачийн гоьмаш-даь1ахкаш аьлла? Ткъа муха лардо вай уьш д1ашардарх, д1ахьакхарх? Велларг веллачохь-д1авоьллинчохь вуьтуш ца хилча х1ун до вай т1аккха?\n5. Вайн барт хилахь, х1инцца д1аболо беза Нохчийчохь а, РФ-н 1едалан структурашца а, Казахстанехь, Киргизстанехь вайнехан, шаьш 1ийначу меттигашкара архиваш т1ехь болх бар, ишта кхиндерг а. Масийтта томах лаьтташ хирйолу «Иэскъалан жагно» (Книга памяти) х1отто йоло еза.\n6. Вайга ваьшка балун болх бац лакхахь хьахийнарг – цунна оьшу вайн Г1ум-Азехь бехачу вайнехан бахархойн а, цигарчу диаспорийн оргкомитетийн, казахийн, г1ирг1изойн къаьмнийн политически, культурни деятелийн г1о. Аг1о хила еза уггаре тидам т1ебахийтина. Цаьрца и болх д1ахьон болу нохчийн векалш хила беза дин-ийман долуш, хьанал нах, вайн истори, мотт, культура, меттигера хьелаш а девзаш, коьртехь сталински депортацех чекхбевларш а болуш.\n7. Оцу урхаллин бюджетан бух хила беза депортаци йинчу халкъана реабилитировать дарца лушдолу компенсацеш: цхьана шарна я итт шарна болх хилла ца 1а иза – цуьнан хенан доза ган а ца го. Иштачу балхана хаьржина х1ора юьртахь, цуьнан йоккхалле хьаьжна, – кхоъ, кхааннал сов стаг – штат хила а езара.\nИ ца дой:\n«Казахстанан бераш», юьхь1аьржа доьлхий те вай вешан цигахь беллачу дайшна дуьхьал?


ГIалгIайчен Халкъа Гуллама бIаьстен сесси хьайийлай — Сердало\nГIалгIай Мехка Парламенте 2019 шера бIаьстен сессе хьалхара эттадола, аргIанара доаца массане а дакъалоацаш дола ховшар дIадихьар. Цу балхага дакъалоацаш бар ГIалгIайчен Правительствоа тхьамада, Йовлой Заьлмах, ГIалгIайчен хоржама комиссе тхьамада Йовлой Мусса, ГIалгIай Мехка гIолла вола федеральни инспектор Смирнов Виталий, Сага бокъо лораерах вола викал Оздой Джамбулат.\nПравительства тхьамада бIаьстен сесси йолайирца даькъала бийцар Халкъа Гуллама депутаташ, Iаьдалах бола аьттув а кхайкабир, цул совгIа хьинаре къахьегар ловш ловца баьккхар. Цо белгалдир РФ Паччахьа Владимир Путина хьакхайкадаьча «майски амарашкахьа» белгалдаьха декхараш кхоачаш дар лерхIаме хилар.\n«Вайна ма харра, ГIалгIайче дакъа лоацаш хургья масса йолча 12 къаман проекташка. Цу оагIорахьа ГIалгIайчен Правительствос баь белггала болх ба, шоашца доагIаш кийч а даь чIоагIдаь 46 мехка проектай паспорташ а долаш, 2019 шу дIадоладаларца кхоачашдергдолаш тIаийца. ХьалхагIа кхоачаш де дезарий таьрахье чудоагIаш дола Паччахьа белгалдаьхача хаттарех да, мехка бахархой къел дIаяккхари, цар вахара хьал лакхача боараме айдари, иштта дIахои», — аьнна дийцар Йовлой Заьлмаха.\nГIалгIай Мехка парламента тIахьожамах къаман проекташ чакхъяхарах долча хьале къамаьл дир правительство тхьамадас дIахо, Халкъа Гуллама комитеташа шердьа вIашагIкхетараш дIакхахьа деза, профильни министерствоша а ведомствоша а шоаш баьча балхах деча хоамашка ладувгIаргдолаш, аьнна.\nХовшар дIадодаш ГIалгIайчен Халкъа Гуллама депутатай таьрахьа чу боалабир Лаьнанаькъан З.А. Хамхой Б.И. хьалха мукъяьнна хинна мандаш кхачарца. Цу сахьате белгалбир депутаташ малагIча лаьрхIа йолча комитеташка болх беш хургба. Бюджетахи налогехи тIахьожам беш йолча комитета тхьамада хержар Сукенаькъан А.А.\nИз доацаш Парламента доакъашхоша даьшхар Халкъа Гуллама лоархIама комисси чIоагIъярахи, иштта Халкъа гуллама депутатай гIулакх белгалдара комисси чIоагIярахи дола хаттараш. Иштта дукхагIа кхачтассарца депутаташа цига хержар ийслагIча кхелан моттига Дунен кхелахо хургвола Хазбенаькъан Къурейш.\nХовшар чакхдоаллаш, юстарадаьккхар цхьакха хаттар – Халкъа Гуллама тхьамадан гIонча волча Кхоартой Якъуба шийна тIера декхараш Iодохкар. Цхьана болх беча юкъа къахьегарах депутаташта баркал а аьнна, дIахо йодача хана цар аьттув балар кхайкадир Якъуба. ДIахо цун кога метта саг хоржача къайлагIа даьча хоржамашка хьалхаваьлар Сукенаькъан Асхьаб.\nКерда хержача вице-спикера баркал аьлар депутаташта шийх тийша уж декхараш шийна тIадохкаш кхач тассарах, хIаьта дIахо йодача хана къаман гIулакх хьалха лоаттадеш халкъа духьа депутаташа къахьегаргхиларах тийша ва из.\n← ГIалгIай мехкахбаьха 75 шу дизар дувцаш вIашагIкхетар дIадихьар ГIалгIайчен Правительстве\nБорзи, цогали, зIийи →


Тхан дада - Iедалан гIо\nЗазадоккху-бутт 12, 2016\nАвстри -- Нохчийн бераш ду сурташ дохкуш Венерчу майданахь, 10Гезг2012\nМалхбузехь Iедало шайн доьзалийн Iуналла деш хиларо паргIат баьхна цхьаболу нохчийн дай.\n„Австри вуно исбаьхьа пачхьалкхе ю. Кхузара къонахий джихадехь дакъалаца Шема баха йиш ю, ткъа церан доьзалш пачхьалкхено кхобу, дайша царна сагатдан а ца оьшуш“, - иштта аьллера, Грацерчу прокуроро чIагIдарехь, ша лаьцначул тIаьхьа шега хеттамаш бечу полисхошка Грацерчу цхьана нохчийн къомах волчу имамо.\nИ стаг ша, ши зуда а, ялх бер а долуш волу, Iедалера хIора баттахь эзар сов евро ахча а оьцуш, цхьанхьа а болх беш а воцуш, декъа цхьа маьждигехь имамалла а лелош, дIатарвелла вара. Амма, хетарехь, эзар сов евро ахчанах тоам ца беш, шена кхозлагIа зуда ялон цхьа къоначу, Шема ваханчехь вийначу жимчу стагах йисина йолу зуда ялон гIерташ тIаьхьаваьлла хиллера иза.\nПрокуроро чIагIдо, и стаг цу зудчуьн кхо бер долуш дела, ткъа тIехь да воцуш кхуьучу кхаа берана Iедало лакхара пенси луш хиларна, церан ахчанга сатуьйсуш лелаш хиллера, бохуш.\nБакъдолчехь, иза кхо бер долу зуда ялон гIертаран бахьана муьлхарниг дара – цIена безам я боберийн ахча шен доладаккхар – иза хуур дац цунна шена а, Далла а бен. Амма Iедало берийн Iуналла Европехь дика деш хиларна, дайн шайн доьзал кхабаран декхарехь мукъабевлла, и декхарш пачхьалкхана а дитина, мукъабевлла дукха нах бу Европехь.\nКIеззиг бац уьш Австрехь а.\nТайп-тайпанчу гIодаран цхьаьнакхетараллашкахь нохчийн дай-наношца белхаш беш йолчу социалан белхахочунна Матаева Маликина дика девзаш хьал ду иза. Дела денна хеза шена боху цуо нохчийн зударшкара латкъамаш, берийн дайша шаьш болх-м тешна а ца бора, мелхо а, болх бина зударша даьккхина ахча дIа а оьций, я казино чохь, я маларах, я молуш-узуш воцучо, цIахь цIенош дан деза я машен эца олий, берийн а, доьзалан а хьаштанашна иза хьажош.\nБолх ца бар-м хIуммаъ дацара, Iедало балхах шаьш паргIат даьхча шайн йисина йолу мукъаъан цара шайн бераш кхетам-кхиорехь йоккхуш елахь, бохуш дуьйцу Маликас.\nМатаева Малика: „Къахьегар а, массо а хенахь цхьанхьа тассавелла валлар а вайн цIийца хиларна, цIеххьана деш хIума а доцуш, паргIат бисича вайн божаршна, болх ца карбахь а, цхьа кхин хIума кардо лелон. Даима а дикадерг а ца хуьлу иза.\nДукха доьзалш бу суна бевзаш, ахча бахьана долуш, Iедална хьалха формала къаста а къаьстийн, тIаккха и ахча къовсий вовшах боккъал а къаьстина болу. Шаьш и ахча къахьегна даьккхина ца хиларна хила а мега, цу божарша иза тIаккха казино чохь я кхечу ишттачу вуочу Iалашонашца дойъуш хилар“.\nБолх беш а боцшехь, Iедало социалан ахча а, болхбоцчеран пособи а, киндергелд олуш долу берийн ахча а комаьрша латторо дар дайъитина болчу дайша шайн доьзална, кхин хIуммаъ ца дахь а, вайн къоман гIиллакх-гIуллакх а, Iадаташ а, дIадахнарг, карарчу заманерадерг а дуьйцуш, цаьрца къамел мукъане а деш делахь, цу берашна хуур дара, масала, шаьш хIара я важа дан хIунда ца мега, я шаьш иштта я вуьштта хила хIунда деза, бохуш дуьйцу социалан белхахочуо Маликас. Амма и хIумнаш дIахьоьхуш хан яйъа карах ца долучу дайша цунна метта берашна бехкамаш бо.\nМатаева Малика: „Берашна лортIехь дIахьоьхуш хIуммаъ ца хуьлу ишттачу доьзалшкахь. ХIара ма де, я хIара де олу, амма иза иштта хIунда дан деза я, мелхо а, иштта хIунда дан мегар дац, цу тIехьа лаьтташ дерг хIун ду царна кхета ца до. Вайн къоман сел хаза гIиллакхаш муха ду берашна дIа ца дуьйцу, тIаккха шайна дIа ца дийцинарг царна хаа ма ца хаа.\nЦIахь-м гора царна иза лулахь, гергарчаьргахь а, шича-маьхчехь а, амма кхузахь царна гуш дерг ишколехь дерг бен хIуммаъ дац, цигахь кхечара лелориг шаьш лелон хIунда ца мега уьш ца кхета. Ткъа царна уьш дIакхетош дай-наной а дац.\nТIаккха дас-нанас ур-атталла шайн масалашца а иза гойтуш ца хилча, цу берашна а хийр хуьлу уьш. Дас болх беш бацахь, иза шен доьзална къахьоьгуш вацахь, дера, цуо ала ца оьшу шен берашка, аш а ма белаш болх аьлла. Цара иза цуо ца аьлча, шайгара бийр бац, цуьнан масалийца кхиина болчу“.\nШа балхан хьашташна Iуналла дечу цхьаццаболчу доьзалшкахь шена гуш долу сурт – берашна дола дарна метта хIусамерчу компьютерна дола деш волу хIусамдай, иза цу тIера хьала а гIаьттина, рагI шайга кхочур яцара -те бохуш, гуохьана хевшина бераший – кест-кеста нисло боху Маликас. ТIаккха тамаша а буй цу берашна и шайн да атта хетар а, цуо дуьйцур, цуо бо бехкамаш а цара гучахь хIуъу дахь а, къайлаха тергал а ца бар?\nМатаева Малика: „Хийла доьзалшка яха езаш нисло сан балхаца доьзна. ТIаккха хийла го суна цхьаболчу доьзалшкахь, мичча а хенахь хьо цаьрга водахь а, да компьютер тIехь Iаш хуьлу, цунна гуонахьа хьийзаш бераш хуьлу, иза хьалагIаьттича, цу тIеховша лууш. Дас цу компьютер чохь деш дерг а хуьлу я картех ловзар, я тIом бечу ловзарех ловзар, я царех терра дерг.\nИза гучу берашна изза лелон ма лаьа. Цу ден авторитет йов тIаккха цу берийн бIаьргашлахь, царна боккха эшам а хуьлу, цу дас и лелор бахьана долуш. Къаьстина да ларар, цуьнан доьзалехь авторитет хилар деза ма ду вайн къомана юккъехь“.\nПачхьалкхан социалан системина шен, ден санна долу декхар дIа а делла, цуьнга шен доьзал кхобуьйтуш болчу цхьаццаболчу дайх, картех ловзархой, казинохь ахчанаш дайархой хилла ца Iа, царех молланаш а, даIаваташ дархой а, ур-атталла маьждигашкахь имамаш а хуьлу. Амма уггаре а ишттачу кепара дайр дайначу нахана юккъехь даьржина ду интернетехула а, ватсапашкахула а кхечарна, къаьстина, зударшна хьехамаш бар.\nМел хьарам ду зуда хазаллин салон чу яхара, Дала ларйойла иза шен цкъоцкъам тодайта дагадогIучух, зудчуьнна хаахьара иза шен хIусамдена мел муьтIахь хила декхарийлахь ю, зударех яьккхина хир йолуш ю жоьжахате – иштта бу цу хьехамийн чулацамаш. Доьзал ца кхобуш, компьютер тIехь хан йоккхучу дайх лаьцна хIуммаъ ца хьахадо.\nТамашийна а дуй тIаккха, цу хьехамашка да а доьгIна, гуттар а иман лакхадаьллачу цхьана зудчу, Умм Хьенехденарг аьлла цIарца ваттсапехь жигара йолчу, цхьана тобанехь ша шен хIусамдена кхозлагIа зуда лохуш ю аьлла хаам битар.\nВукху зударша шега хеттарш дича, цуо йоккхаерца дийцира, шаьшшиъ ший а зуда а, шайна тIекхетта шайн хIусамда а балхахь дац, социалан ахча оьцуш а ду, аьлла. Болх ца бича а схьалуш дара кхара-м и ахча, элира цуо цхьана зудчо шена и бахьана долуш бехк баьккхича, ватта, ахь тхуна ма къеди и кху Iедало массарна луш дерг аьлла, цец а йолуш.


ГIалгIайчоь -- Несар-Коьртан маьждиган имам Чумаков Хьамзат,2015\nГIалгIайн махкарчу Несар-Коьртан маьждигехь рузбане гулбеллачу нахана юккъахь девнаш дийлина. Вовшех летта маьждиган имаман Чумаков Хьамзатан а, мехкан муфтин а агIончаш а. ГIалгIайчохь иккхинчу девнан бух талла хьаьжира Султанов Ахьмад.\nТахана делкъа хенахь Несар-Коьртарчу маьждигехь иштта хьал дара. Гобаьккхина эскархой а, полисхой а болуш, гобинера. Оцу сахьта Интернетехула д1асаяьржинчу видео т1ехь гуш ду, маьждига чуьра когаш а, куьйгаш а лаьцна аратекхош цхьа стаг. Иза, дийцарех муфтийн аг1онча ву.\nЦхьа к1ира хьалха Г1алг1айн махкхахь имаман Чумаков Хьамзатан аг1ончийн а, муфтиятан а доладеллачу девна п1ераскан дийнахь шен т1аьхьало хилла.\nТахана делкъа хенахь, даиманна санна дукха нах гулбеллачу цу маьждиге вахана хилла шеца шортта накъостий а болуш муфтий Хамхоев 1ийса. Цигахь дов даьлла цуьнан Чумаков Хьамзатаца. Маршо Радиога дийцира Несар-Коьртарчу вахархочо Яндиев Мохьмада.\nЯндиев: «Шеца г1аролхой а болуш, шен тайпана нах а болуш муфтийс Хьамзате аьлла, ламаз ша дойтура ду аьлла. Хьамзата кху чохь дойтура дац ахь аьлла. Т1аккха муфтис цунна тоьхна. Цул т1аьхьа, цига мел волу жима стаг т1екхетта, цуьнан г1аролхошна а, цунна шена а йиттина аракхиссина. И сканадал хилла цигахь. Цул т1аьхьа т1едеъна 1едал: ОМОН а, БТРаш а».\nШа имам волчу Несар-Коьртарчу коьрта маьждигехь рузба динчул т1аьхьа, делкъа ламаз дийра дац аьлла сацам бинера Чумаков Хьамзата. Иза ца тайна республикерачу муфтиятан. Оцу т1ехула ду и къийсаме хаттар.\nШайна луучуьнга и делкъа ламаз дайта а мегар дара, аьлла хета Несар-Коьртарчу вахархочунна Яндиев Мохьмадна.\nЯндиев: «Чумаковс п1ераскан дийнахь Рузбан ламаз дича, делкъа ламаз дан ца оьшу аьлла реза бац муфтиятан аг1ончаш. Х1ара ду аьлла, кхин бахьана долуш х1ума дац х1ара. Делан а, Пайхамаран а г1уллакх деш к1езга бу Нохчийчохь а, Г1алг1айн махкахь а 1елам нах».\nЧумаков Хьамзат тахана Г1алг1айн махкахь хьовха, гонарчу мехкашкахь а дика вевзаш имам ву. Цуьнан хьехамашка сатийсамца хьоьжу дукха нах. 1едалшна ца товш долу х1уманаш дуьйцу цо даиманна, куьйгана ц1ена боцу даржхой а, махкахь йолу коррупци а юьйцуш.\nИза мог1арерачу имамех политикан лидер санна д1ах1оьттина х1инца. Дуккха а нохчий а хуьлу цуьнан хьехамашка ладог1а, Несар-Коьртарчу маьждиге оьхуш.\nДелкъал т1аьхьа 4 сахьт долучу хенахь а, маьждигна бина болу го д1а ца баьккхинера низамхоша. Нах мел а лахбеллера, амма дукха а бисинера оцу чохь волчу Чумаков Хьамзатан дуьхьала цхьа к1ело ян мега аьлла, кхоьруш.\nМаьждигехь хиллачу дар-дацарехь, герзаш а диттина, амма лазийна, вийна стаг вац аьлла хаам бина Г1алг1айн мехка чоьххьарчу г1уллакхийн министраллийн зорбанан сервисо.\nХиллачунна хьокъехь шена хетарг ца довзийтина мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Амма цуьнга д1ахьедар д1асадаржийра цуьнан зорбан-сервисо. Маьждиг Делан ц1а ду, динан муьлха а аг1о лелочаьрна цу чохь шайна хеттачу аг1ор ламазаш дан йиш ю, муфтиятана новкъарло яхь, шай низамца дог1уш ма хиллара могуьйтур долуш дац иза, аьллера цо. Гуш ду, тахана Несар-г1алахь хиллачун чакхе х1ара йоцийла.\nХьанна новкъа ву Чумаков Хьамзат?


ХIокху тIаьххьарчу шерийн хиламашца доьзна куй биллал бен йоцучу Нохчийчоьнан къам дакъашка даьржина.\nЦхьа дакъа махкара арадаьлла, оьрсийн гIаланашкахь дIатарделла деха, шолгIаниг пачхьалкхан дозанал арахьа, ткъа кхоолгIаниг даймахкахь дисина.\nТоххара дуьйнна дика а, вуон а цхьаьна доькъуш, дерзош хиллачу шина нохчочунна юккъе цакхетамаш хиларца, херо иккхина юккъе.\nЦхьаберш, биэн дац, хуьлийла иза Европехь я Нохчийчохь, шен Iер-вахар ворхIе а дас лелийначу гIиллакхийн, ламастийн гурашкахь схьабогIу.\nЦатов царна нохчаллех боьхна, гонахарнаш а кхардош, цхьаболчу нахера юьйлу сонталлаш.\nКху деношкахь Ютюбехь нахалаяьллачу видеоно юха а йоккха гIовгIа эккхийтина интернетехь, социалан машанашкарчу бахархошлахь а.\nФранцин цхьахайолчу гIалин кIоштахь ду и сурт.\nМашенийн йогIучу кортежан юкъахь кегийчу нехан дастамбовлар гойту цо.\nДийцарехь, нускал дало вовшахкхетта и берзалой.\nМаьхьарий детташ, акхарой санна хьийза уьш, вовшийн ларам боцуш, некъан низам я рагI ца ларъеш, вовшийн машенаш тIеттIа а етташ.\nМохехь ловзучу, цхьана машенан буьххье оьллинчу нохчийн байракхна бухахь, вовшашна а дуьйцург ца къасташ, вайн маттахь «Гора дуьне яI» хеза цхьана агIора, вукханхьара багахь «АллахIу Акбар» бохуш Делан цIе, еккъа эрчалла ю цара лелорийг,\nМаьршачу пачхьалкхе а кхаьчна, марш баьттIа, дIахецабелла, бохуш, яппарш йо цхьаболчара.\nВукхарна гергахь, хьекъал ца тоарна, аьрхачу жималло далийтина гIалатло.\nТахана а билгалбовланза бу оцу видеон турпалхой. Амма оцу гонах дийцарш, къовсам хIинца а лахдаланза ду.\nМаршо Радионо а айдира шен дийцар оцу хьокъехь.\nТахана цхьа сингаттам бадийна, махках бевллачу наха, бухарчу пачхьалкхан низамаш хьоьшуш, уьш шайх инзар а бохуш, кхарда а беш лелар ца тайна Норвегехь вехачу гоьваьллачу яздархочунна Эльдиев Микаилна а.\nЭцца кегийчара шайн самукъадаьллачохь эккхийтина и гIовгIа сонталла а лерина, кхидIа дижийтича хIун дара-те, аьлла шега деллачу хаттарна иштта жоп делира яздархочо.\nЭльдиев: «Вайн къоман цхьа хIума ду, стаг жима вара, самукъадаьллера олий, жимчу хIуманна тIехь «и-м кIезиг хIума дара» олий дуьтуш. Цкъа хIуманан ахь мах ца хадабахь. и мегар ду аьлла хеттий, юха кхин а галдаьлларг до. Соьга хаьттича, вайн къомаца, динца, гIиллакхашца догIуш доцург дуьйцуш ца хилча, нахана и мегар ду моьттар ду.\nНускал далор а дика хIума ду, самукъа а долу и далош, хелхарш до, амма, нехан махкахь-м хIунда хьехадора, вешан цIахь а хилча а оьзда доцург ду цара лелориг. Сонталла ю иза! Сонталла магош яц я динехь а, я вайн дайша а ца лелийна и. Сонта стаг - осала лерина вайн дайша».\nНохчийн цхьаболчу доьзалехь нисло, кIантера, йоIера цхьа вониг далахь, сонтачу ден Iедал ду хIусамнанна чугIерташ, «ахь Iамаваре терра ву хьан доьзалхо, хьо ю бехке» бохуш, ша юьстахвуьйлуш.\nТкъа да воккхавевеш доьзалхочуьнгара диканиг долий, «дадин бож ю хIара, хьайн дех тера ца хилла, хьенах тера хила везара хьо», бохуш, дозаллаш до.\nИзза сурт хIутту социалан машанашкахь а, нагахь санна, маьттаза, я бусулба динах хьакхалуш, я дайн гIиллакхашна цхьаъ тIехваьлла сакхте агIо гучуйоккхуш видео, я сурт интернетехь хаалахь, «хIан-хIа, и цIена нохчо вац, иза суьйли ву», «я кхечу къомах ву» олий, нехаш кхечунна тIе а хьокхий, шаьш цIанбала гIерташ, йозанаш дуьту цхьаболчу нохчаша.\nТIе ца тов Микаил къаьмнашлахь цу тайпа къестамаш бечарна.\nМикаил: «Бакъволчу нохчочо ден къамел дац иза! Вайн къоман юкъахь шортта тайпанаш ду кхечу къаьмнех схьадевлла. Тахана Iилманчаша схьадийцарехь, диъ чкъор хийцаделча, генетикан код хийцалуш ю,къоме воьрзуш.\nВайн дайша ворхI чкъор хийцаделла хилча, нохчо лоруш хилла милла а. Тахана и нах суьлех схьабевллехь а, жуьгтех схьабевллехь а, уьш нохчий бу, цхьа а шеко а йоцуш. Эзар шеркашкахь вайца бала а, гIайгIа а, дика а, вон а ловш вайца схьадеана къам муха къастор ду вайх дIа?\nВайн мотт, гIиллакхаш, ламасташ тIе а эцна, Iаш болу нах нохчий бац муха эр ду? Цхьа а бух болуш дац и тайпа къамелаш!»\nНохчийчохь тIом марсабаьллачул тIаьхьа шен доьзална маьрша дахар лоьхуш Франце кхаьчна Арсанукаев Асвад. Цигарчу Iедало тховкIело а елла, долчунна хастам а беш веха иза тахана.\nДагах кхетта цунна а, шен махкахой оццул дастам леларна. Шен махкахь-м хIунда дуьйцура, элира цо тхан къамелехь, аренца гуттар чIагIвелла, къовлавелла хила веза стаг.\nХIунда веза а дийцира Асвада.\nАрсанукаев: «Муьлхачу гIалахь хилла и хууш вац со. Амма массарна а санна, суна а новкъа деана и сурт. Вайн къомана юьхькIам беш хIума дац иза. Я кхузахь болчарна а, я махкахь бехачарна а. Къаьсттина аренца волу стаг цIахь волчул а чIогIа яхь, юьхь, гIиллакх лардан декхаре вара, хIунда аьлча, цо гойтуш дерг, вайн къам ду.\nТаханалераниг дац иза, бIешерашкахь дуьйнна дайша схьадеана гIиллакх ду. Цара дика гайтахь дайшна а юьхькIам бу иза, вайн дайша мел лардинарг а, и доллучун а сий дойу-кх вай ишта дIалелахь».\nЮтюбехь Iораяьллачу видео тIехь сонталлица хьийзачу тобан декъашхой цIарца хьенан, муьлш бу хууш дацахь а, Маршо Радиоца къамел динчу поэта Эльдиев Микаила ма-аллара, "тIех буьзначу, я иэс дайначу, тIаьххьара нохчаллех хедачу тIаьхьенан IиндагIаш ду".


Аза ГАЗИЕВА. Хьуьнаре хьехархо, Iилманча - ГАУ «Издательский дом»\n(Историн Iилманин докторан, этнографан Хасбулатова Зулайн 80 шо кхачарна лерина)\nРоссин Iилманийн Академина юкъайогIучу Этнологин а, Антропологин институтан беркатечу дIадолорца 1997-чу шарахь дуьйна «Наука» издательствехь «Народы и культуры» цIе йолу книгаш яра зорбанейохуш. СССР-н заманахь дуьйна россихь даьхначу а, дехачу а къаьмнех дара и мехала жайнаш. ХIора къоман схьадаларан орам а, гIиллакхаш а, ламасташ а, цуьнан Iер-дахаран кеп а, историн йохаллехь цо бина некъ бовзуьйтуш, арахоьцуш яра цхьацца книга. ГIезалой, жуьгтий, гуьржий, эрмалой, Дагестанера къаьмнаш, иштта дуккха кхечу къаьмнех а, церан Iилманчаш авторш болуш, Россин Iилманийн Академин Iуналлехь йоккхачу институто беш болх бара. Буьрсачу тIеман цIергахь дохкучу вайна-м уггаре а хазачу гIан-набаршкахь а дага ца деанера нохчех лаьцна книга царна юкъахь хир ю аьлла. Делахь а, 2012-чу шарахь кхечира вайга и хаза кхаъ а. Этнологин а, Антропологин а институтан дIадолорехь дакъалаьцна хиллера вайн похIмечу махкахочо, хьуьнаре хьехархо а, Iилманча а йолчу Хасбулатова Iимранан Зулайс. «Чеченцы» ю Хасбулатова Зулай автор йолуш Россин Этнологин а, Антропологин а институто арахецна Iилманан бух тIехь язйина книга. Iаламат боккхачу безамца, къоман гIиллакхаш, ламасташ довзарца, дезарца, ларарца, церан мехалла йовзуьйтуш язйина Хасбулатова Зулайс шен башха книга.\nБер аганара доьссичхьана иза Iаморах дерг, доккха а хилла адам дIадоладелча, цо лерамца дIакхехьа беза, ворхIе дех дисначу оьздачу гIиллакхийн мохь, шен оьмар чекхъяьлла, стаг лахьти чу воьрзучу дийнахь кхочушдан дезарг говзачу маттахь дуьйцуш, нохчийн халкъ даздеш, цуьнан сий айдеш, язйина ю вайн «Чеченцы» цIе йолу книга. Дуьненчохь йоккхучу хенахь, кхин хIумма а историн Iилманан доктор, профессор йолчу Хасбулатова Зулайс дина ца хилча а, цо язйина «Чеченцы» книга бахьанехь нохчийн халкъан иэсехь яха юьсур яра цуьнан сийлахь цIе. Яхь йолу, доьналла долу нохчийн къоман тешаме йоI, ша хилар гайтина Зулайс, ша схьаяьллачу къоман селхане, тахане, цуьнан оьздачу гIиллакхийн хазна «Чеченцы» книги тIехь дуьненна а дIайовзийтарца. Iаламат мехала Iилманан болх бу цо бинарг. Россин Iилманийн Академин Iилманчаша лаккхара маххадийна вайн хьуьнаречу йишас биначу белхан. Вайна боккха юьхькIам бу: кIорггера хаарш, лаккхара Iилма, сирла кхетам, ира хьекъал долу Хасбулатова Зулай вайн заманхо хилар.\nБералла хила а хиллий-те Зулайн? Соьлжа-ГIаларчу «ЦIен варзап» заводан директор волчу Хасбулатов Iимранан доьзалехь I940-чу шеран эсаран (октябрь) беттан I0-чу дийнахь дуьнен тIе яьлла ю Хасбулатова Зулай. Зулайл воккха ши кIант вара доьзалехь – Ямлихан а, Асланбек а. «ЦIен варзап» заводан болх буьрсачу тIамехь лаьттачу Даймахкана оьшуш хиларна, мел чIогIа дехарш дарх а фронте дIа ца вохуьйтуш, цIахь сацийра доьзалан да-Iимран. Де-буьйса ца лоьруш, садаIар хIун ду ца хууш, Толаман денна тIекхача болчу боккхачу лаамца, дерриге а советийн халкъ санна, хьанала къахьоьгуш хилла Хасбулатов Iимран, 1944-гIа шо дIадолалуш, чIогIа цомгаш хилла, Горячеводскерачу больнице охьавиллира. Берех воккханиг волу Ямлихан деца больницехь вара, цунна оьшучуьнга хьожуш. I944-чу шеран чиллин (февраль) бутт юкъал тIехбаьлча, мухха хиънехь а, доьзалан нанна – Жовзанна – хиънера вайнах махкаха бахарх дерг.\nШегахь долу ахча Горячеводскерачу больницан коьртачу лоьрана дIаделира цо, хIусамдега лерина хьажар тIедуьллуш. Ца яьллачу денна, кхин цхьа дехар дира пекъаро лоьре: шаьш уллехь а доцуш Iимранан дIавалар хилахь, дIа ца кхуссуш, дIавоьллинчу метте билгало яр дийхира Жовзана, хорамаш бен къаьхьа къурдаш легашкахь а сецош. Делан гIоьнца лоьро Жовзанан и дехар кхочушдина хиллера. Жовзан-м шен бераш-кхиазхой (диъ бер) мара а хьарчийна, цабевзачу некъахула цIерпоштано дIаюьгуш яра, 1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь къинхетамза махкаха даьккхина дерриге а нохчийн къам санна.\nКъилбаседа Казахстанна юкъайогIучу Полуденски кIоштарчу цхьана кIотарахь дIатарбелира цхьана ханна Хасбулатова Жовзанан доьзал. ТIехь да воцуш, диъ бер хене даккха атта дацара Жовзанна. Делахь а массо нохчийн зудчо санна, юкъ йихкина, церга балда лаьцна, ша ца юуш а, ца молуш, а цо хьала-м кхиийра шен диъ бер, мацаллах, хьогаллах лардеш. Кхана цIадохуьйтур дуй, лама цIадохуьйтур дуй бохуш, вайнаха деш долу къамелаш тергал ца деш, иза сихха колхозан ферме балха араелира.\nХийрачу махкахь тIедуха, когадуха а доцуш, шен бераш мацалла ца далийта гIерташ, хьелиозархо болх бира зудчо, царна буззалц баа мижарг хилийта. Уггаре а коьртаниг: Жовзана дешийтира шен деа а бере. Шена мел хала делахь а, ур-атталла йоI а дешарна юкъара ца яьккхира. Жималлехь дуьйна ирачу хьекъалца къесташ хиллачу Жовзанна хаьара, нохчийн къомана тIебазбелла къизачу баланийн бода дешаран серлоно бен дIаайбийрбоций. Дагахь лаьттара, тIаьххьара шаьш дIасакъаьсташ, Iимрана аьлларг а: «Жимма хьайн ницкъ кхачахь, берашка дешийталахь». Массо а нохчашна санна, хала дара Жовзанна а. Хийла суьйре йогIура, мацалло кийра къийзош. Делахь а Жовзана яхь дIа ца елира. Дешийтира. Берийн деша аьтто хилийта, I954-чу шарахь Къилбаседанан Казахстанера шен доьзалца Алма-Ата схьакхелхира Жовзан. Воккхахволчу кIанта-Ямлихана кооперативни техникум чекхъяьккхина, горкоопторге балха хIоьттича, мелла а аьтто хилира доьзалан.


Набахтешкахь ницкъ бо вайнахана тIехь\nСтавропол-мехкан Шпаковски-къоштарчу набахтехь вайнах бехк-гунахь а доцуш хьийзош бу, аьлла, орца даьржира кху деношкахь. Оцу хаамо гΙовттийнера нохчийн бакъоларъярхой. И бахьанехь цкъачунна сацо аьтто баьлла цигахь лела харцо. Амма вайнаха низамехь йоцу гΙелонаш ловш дуккха а ю Оьрсийчохь набахтеш.\nХьал Iорадала доладеллера, оцу набахтера шен тоьхна хан чекха а яьлла, цмукъаваьллачу оьрсийн стага бакъонашларъярхошка бухахь бисинчу тутмакхашкахь вон де латтош хилар дийцича.\nСихонца Шпаковский къошта яха тоба вовшахтоьхнера нохчийн бакъонашларъярхоша, амма, цига кхача ца дийзира, шайн, дийцира Маршо Радиога журналист а, бакъонашларъярхо а йолчу Саратова Хедас.\nСаратова: «Тхоьга, оцу набахтехь чохь ваьллинчу оьрсийчо орца а даьккхина, цига даха новкъа девллера тхо. Амма цхьанна а агIор набахти чу дуьтур дац, аьлла, кхузарчу бакъонашкахула йолчу Оьрсийчоьнан президентан векалаллехь накъосталла дехча, иза кара а дина, дика аьтто белира тхан.\nСан сайн оцу набахтийн куьйгалхочуьнца Чан Леонид Степановичца кхъамел дойла а хилира. Дийцарехь иза ву, оцу нахана тIехь къизалла латториг. Тхоьгахь видео а, сурташ а ду, аьлла, оха цуьнга дIа а хаийтира. Бусулба нах, оцу цхьана Ставрополехь хилла а ца Iаш, Оьрсийчоьнан массо а набахтешкахь бу-кх хьийзош».\nНабахтехь бахкочу нохчашна а, гIалгIашна а тIехь ден таIзар башхалла йолуш ца хилла кхечхьашкахьчул. Ламаз ца дойтуш, бахьана долуш а, доцуш а гIуданан изолятор чу бухкуш, етташ - ишшта гIело лайна Шпаковскерчу набахтерчу Бицоев Мусас. Шена тIехь латточу Iазапан тоьшалаш сурташца гIарадаха аьтто баьлла цуьнан.\nСаратова: «Дукхачу хьолехь нохчийн, гIалгIайн бераш ду-кх цигахь чохь дахкош. Ламаз ца дойтуш, бехк гуьнахь а доцуш, йиттина цара Бицоевна. Цо хIума а ца юуш, мацалла дIакхайкхинера. Амма иза араваьккхина изоляторера, рицкъанах а кхетта, ткъа и ца динехь, цунна тIехIуьттур болуш бара дуккха а нах. Илла а, билла а и гIуллакх сацон гIодахьара аш, ша шуна луъург а г дийр дара, бохуш вара ша набахтин куьйгалхо а. Цигара тIаьхьо тхоьца зIене бевлира шаьш тутмакхаш а, мелла а шайна оцу хIуманах гIо хилла, аьлла. Кхин дIа дерг хуур ду-кх».\nБакъонашларъярхойн болх, дукхачу хьолехь, нахана тIехь Iедалхоша латтаен къизалла а, кхиболу Iаткъам а цабайтарна тIехь кхачало. Аьтто ца болу, масала, ишшта зуламаш лелош берш жоьпе озон, боху Саратова Хедас. Цунна шена а хета, оцу тIегIан тIехь болх жигарабаккха беза аьлла.\nСаратова: «Уьш жоьпе озорна тIехь болх алсамо бан беза аьлла хета суна. Оцу минотехь стагна гIодар ша ду, тIера бIаьрг ма баьлллинехь, оцу набахтешкарчу хьакамаша чIогIа таIзарш до вайн бершна. Шпаковскерчу набахтийн куьйгалхочуьнца къамел деш, ас цуьнга элира, оха тидам шуна тIера боккхур бац, аьлла. Кхечу набахтешкахь, Мордовехь, Башкирехь, Архангельскехь я хуьлийла иза кхечанхьа, тхьшка далург дан-м хьовсур ду хо».\nОьрсийчоьнан набахтешкахь латточу нохчийн тутмакхийн хьолах лаьцна дукха дийцина. Дерриге а дуьненахь, кхин хIума ца хилча а, гIарадаьлла дара Зубайраев Зубайрийн гIуллакх. Набахтехь цо дуьззина 8 шо даьккхина. Оцу хенахь цунна тIехь къизалла латтош, цуьнан амал кагъян гIерташ хьийзара набахтера куьйгалла. ХIокху аьхка шена тоьхна хан чекха а яьлла, маршаваьлла иза. Амма ши метр ца кхоччуш лекха дегI а долуш волчу оцу жимстагах заьIапхо вина набахтехь.\nОьрсийн набахтеш къиза ю вайнахаца


«Ирча хелхар дарна» хIирий шена къинтIера баьхна студента-африкахочо\nБуьритIехь кху беттан 25-чохь, Оьрсийчоьнан Студентан Де даздеш, ша доьшучу Къилбаседа ХIирийчоьнан университетна хьалха маьттаза хелхар дарна студент-африкахо а, цунна меттигера гIиллакхаш ца хьехна кегийрхой а емалбеш къамелаш даьржира социалан машанашкахь.\nОцу бахьаница, халахетарца, студенто «официалера барам бирзича, цадогIучу кепехь» динчу хелхаран мах хадош, релиз яржийра университетан куьйгалло.\n«Оха къестош бац студенташ вовшашлахь. Амма тидаме оьцур ду хилларг. Инцидентан декъашхошца, оцу меттехь хиллачаьрца, видео яьккхинчуьнца, комментареш йинчу кегийрхошца кхето-кхиоран болх дIахьор бу», боху доьшийлин пресс-гIоьнчаллин хаамо.\nСтудентан Де доьрзучу сарахь Африкерчу студента видео яржийна, шена «къинтIера даккха лаьа дерриг а хIирийн къам ша диначух», шена «ца хаьара ишта лела ца мегий, аьлла. Дош делла хьешо кхин шегара хIирашлахь харцхьа даралург харцхьаниг цадалийта.\nАфрикахочуьнца «хелхаяьлларг» а яьлла месерджашка. Цо дехна махкахошка шена кIинтIерабовлар, ша тIаьхьа бен ца кхийтира шен хелхар маьттаза дуйла, боху цо. Ша а, африкахо а нахала даьккхичаьрга доьху йоIа, кхидIайолчу хенахь иштаниг нисделча, видео а ца йоккхуш, гIиллакхах воьхнарг нисвар.


"ГIаргIулеш екна евра ю" бохуш цIе йолу исбаьхьаллийн филм гайта йолийна НТВ телеканалехь. Иза гергарчу заманахь эфирехь хир ю бохуш, хIора дийнахь моссуьйтуза анонс еш, яра цуьнан цхьа бутт хьалха дуьйна. Фильман чулацам, оьрсийн эскархочуьнний, нохчийн йоIанний вовшаха болчу безамах бу. Сценарийца оцу зIенна доьхьала ваьллачу деца дов а доккху нохчийн йоIа.Да а гойту цхьа акха стаг санна, шен йоI ишколе а ца йохуьйтуш волу. ТIом бан Нохчийчу веана волчу эскархочуьнгахула оцу йоIан паргIатоне болу некъ бу бохуш чIагIдан гIерта, режиссер Серов Евгений.\nФилм гайта йолийна 12 июнехь, Оьрсийчоьнан де лоручу дийнахь. Дийна делкъахенахь йолаелла, тIаьхьий-хьалхий кхо сери гайтина.\nХетарехь, къаьмнашна юкъметтиг нисъян езачу меттана,оцу филмо, нохчийн юккъарална боккха тIеIаткъам бан мега. Соьлжа-гIалахь хIинцале, цхьана юкъаралхойн организацино доьхьалонан акции дIаяхьара.Гулбеллачара, билгаладоккхура, цу тайпа фильмаш, ша шех йогIуш ца хилар а, яхча а, уьш ишттачу дезчу дийнахь гойтуш ца хилар а.\nФилм эфире араяларе сатийсина хира дара, йорах, олуш ма хиллара сабан сериалийн фанаташа.Амма, нохчашна, къома амалш а харца а еш, хила йиша йоцург а дуьйцуш, хилар, забар яц, бохуш вара, Заурбек цIе йолу ЧIишкара вахархо.Ишшта хIума доьххьара деш ца хилар дагадаийтира цуо.\nЗаурбек: И кинош, тIамах лаьцна а ю, Нохчийчохь хичлу тIамах альцна а ю уьш.мосуьйтуза а, вай нохчех хьаккхалуш долу хIума, чIогIа ца товш хIума ду.Масалла ду хьуна: шина салтийчо массийта бIе нохчи гап-гап олий герз тухий вахь а вуьллий, хIума деш. Ишшта и тIом хиллехьарий, кху махкахь эзарнашкахь эскар латто а ца дезара, цхьа бIе салти схьаваийтичхьана, тоххарехь ша дерг дIадирзина хира дара.И тайпа киношг яхара а , гайтара , вайна цхьа Iоттар еш санна ду.Вай маттахь «оскорбить» бохуш дош дац. Вай веша гIиллакхаш ду, церан шай гIиллакхаш ду. Вай гIоле ду бохург а дац иза, ян уьш вайла гIоле бу бохург а дац.Вай цхьа тера дац бохург ду иза.ТОххара нохчий ю, оьрсийн эскрахочуьнга мааре а яхана аьлла дийца даьккхина цхьа хIума дара,дукха гIарадаьккхина. Талла вуолавелча, Нохчийчохь дехачу кхечу къомах йоI хиллера оьрсичуьнга мааре яхан.\nМаршо радио: Нагахь санна, ишшта кино яьккхича, и терз дIанисдархьамма, кинош яха еза,Оьрсийчуьра Нохчийчу а оьхуш, бусулба дин тIеоьцучу бахархойх, бохуш, кхин дIа а дийцира Заурбека.\nЗаурбек: Ма-дарра дийцича, Новороссийскера хуьл иза я Ярославлера хуьл иза, бахархорй схьа а оьхуш Нохчийчу, бусулба дин хазделлера сунна, шу махкахь Европехь уггаре а доккха маьждиг а дара, бохуш, бусулба дина Iтеэца льаара сунна бохуш, хIора баттахь аьлча санна схьоьхуш болу гIазакхий ма ца гойту цара. ХIунда ца гойту.бусулба нах цхьа инкар барий, вайца йолу цхьа юкъметтиг, нохчий хуьлда иза, ян кхитберш хуьлда иза, царна Iоттар ян гIретар санна хIума хета сунна иза. Дала мукълахь Дела гуш ву ша дерг.Царна моьттург чекхадера дац. Иза дера доцийла гуш ду, вай хазбелла, табеллачу махке хьаьжча.\nШайга хаьттича цхьаболчу наха ишшта хуьлуьйтура а дацара, цхьа анохчий хуьльуйтура а вацара. ХIинца оцу филман суюжетанх льацна аьлча. Нохчийн йоI оьсрийн салтичуьнга мааре яхархь лаьцна ю иза.хIокху Оьрсийчохь шорта къаьмнаш ма ду, дехаш, леррина нохчий билгалаца бьахча, кхин бацара церан? Кхечу къомах болчу бусулбачу нахе маре ца яхийтар, маьёIан ма ду, нохчашний бен нохчийн йоIан сий дан хуура дац бохург. Вайна сийлахь ма ю нохчийн йоI.\nМаршо радио: Историк волчу Хатуев Исламан хетарехь, оцу филмо, цхьа могIа хьалабузу, нохчийн Iадаташна а, гIилалкхашна доьхьала яхначарна юккъахь. Цунна хетарехь, цхьана агIора некъ лаха беза, и фильмаш ца яхийта а, ца гайтита а.\nХатуев Ислам: Дуккха а яхна филмаш ю-кх вай нохчех лаьцна яхна. Вайна уьш дика йоьвза.Уьш нохчийн къам бехдан а. сийсаза дан гIерташ ю.Царах ю хIара филм а.Вай исторехь дуьйна схьадогIуш ду, нохчийн зудчуьна а, а йоIана а сий дар. Вай буьйцучу матах ненан мотт а олуш, оццула еза лерина ю вай нохчийн зуда. Оццула чам боцуш, сийдоцуш иза гайтара, иза шена дена доьхьала ялар, иза хиндоцу хIума ду.суна ишшта кинош ца яхийта цхьа некъ лаха беза аьлла хжеита вайц.Цхьа а актер нохчи вац. Царна хуура дац, вайн амалш ма ярра гайта. Со цунна реза вац.Къхаьмнийн юккъметтиг йохор бен хIума а дац цуо\nМаршо Радио: Оьрсийчоьнан дийнахь иза гайтара, долчуьнна тIе а , кIоргайо цуо, нохчашна еш йолу чов, боху Рамзан цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу вахархочо. Оццул халчу новкъахула, нохчий оцу пачхьалкхе юккъе а балийна, хIинца, церан гIиллакхаш емал деш санна хIума хета шена, аьлла тидам бира цуо.\nРамзан: Сюжет ю-кх цигахь гIазкхийчьунга маре а йоьдуш. Со чIоIга реза вац цу хIуманна, хIунда аьлча, вай нохчийн култура а, гIиллакх-гIуллакх а долуш къам ду. 12 июнехь Оьрсийчоьнан де ду бохучу дийнахь иза гайтар а, нийса ца хета суна.\nМаршо радио: И филм ишшта емал йина, Нохчийчоьнана Iедалан урхалшкахь а. Кадыров Рамзанан зорбан – секретара Керимов Iалвис дIахьедар дина, иза эфирера дIайоккхург хиларна сатийсам бу шайн аьлла. Шен агIора и филм яьккхинчу режиссера Серов Евгенийс, ша ца кхета аьлла, и сериал хIунда ца еза нохчашна. Цигахь цкъа а нохчочуьнан цIе йоккхуш яц, боху цо. Шена оцу филман мехалла, лекха бу аьлла хета, хIунда аьлча, цо адамехь мел долу диканиг гучудоккху, аьлла.


7754 - СТРАНА ТАЛАНТОВ\nненан мотт-нохчийн къоман аз\nНомер материала: 7754\nНенан мотт – нохчийнкъоман аз!\n8 «а» классандешархо Исаев Салават\n«Нохчийнмотт ч1ог1а къенхетардаржошберш,цунахцхьана а кепаракхеташбоцу нах бу.Мелхо а ,и мотт,шен г1оьнца адаманойланануггаре а к1орггера аг1онаш а йийцалурйолуш,ч1ог1а хьалдолушбу».\nНохчийн мотт! Сан наноша а, дайша а бийцина сан моттбухьо. Кху «Дахар» ц1е йолчухалачуновкъахьхьохцецъюьйлуш йог1у со.Пайденнаговзадош ала 1амаво ахь, бакъду 1ама луург. Хьуо 1амо луучунна, йистйоцуш, кхузахьчекхбели х1ара ала, чаккхейоцуш, шортабухьо, сан мотт/ Нохчийнмотт, цхьахаттар дара сан хьоьга дан. Алахьахьсоьга,довдаьллашиъхилча, хьанматтахьвистхилча, ницкъ муха кхочухьан мостаг1ех накъостийбан?\nСан нохчийнмотт, хьобуьйцуш г1аттий со суо винчу нанасаганара, хьобуьйцуш 1амий со хьомсарчудадасвонахларвала. Хьуо 1амо луучуннак1орга а бухьо, доттаг1чуьнга вистхуьлуш, доггах бека хьо, мостаг1чуьнга вистхуьлуш, хьобуьйцушхьанхазачудешнашца вист а хила, довдерзоиэсдоцчуннаирагерз а ду-кхахьо, сан ненан мот!\nСан ненанмотт! Хьобезаш а вехарву, сайннана а лорур ю, сайнненансий а дийрду, мехкансий а лардийрду, хьо 1амош а вехарву, сайнкхерч а ларбийрбу, кхерчан да а хирву, юьхь к1айчу х1оьттина даима а вехарву. Дошло-кх ас хьуна, сан ненанмотт! Ткъа х1инца дошлоахьсуна,сан махкемашарекхойкхурбуалий, харцлуьйригнийсачуновкъавоккхурвуалий. Сан махкекхайкхаделахьвошалла, машар, барт, нийсоларъеш, ирсдолушбахаалий. Кхайкхадехьа сан вежаршка а, йижаршка а, массо а дайшка а, наношка а! Алахьа, г1о оьшушцхьаъвелахь, сайнницкъ мел кхочучу г1одийрдуалий.Вовшашна г1о лацасихлоалахьацаьрга, кханенашцайохкуш, х1ун хаьакхана и ницкъбоцушвуьсий т1екхача, цуннакхин г1о дан йишйоцуш. Довхадош, к1еда дош, хазадошаьлла, цхьаъ-цхьаъцхьаннан дог хьасталуушвелахь, д1аала сихлоалалахьцаьрга, хьаннахаьа, кхана и т1екхача йишйоцушвуьсий я дагарадерий.Зулам дан кечвеллазуламховелахь, алалахьахьцуьнгакханенаш яхка.Х1ун хаьакхана я дохко вер и, я важадиканца г1оттур. Хуушвергхиндеригву,алалахь, цхьаъ. Алалахькхин хила йишяц. Да-нанацхьаъ бен дац. Даймохк а ишттабу, ненанмотт а цхьаъ бен бац, ткъа и цухуургстагвац. Стагвоцург, алалахьцаоьшустагвоцчуннаа.Дуьнен т1ехь яккхаелла хан, алахьаэрнамаяккха, алахьа нах хилийяккха. Ткъацара нах боцушяккхахьи хан, алахьамахьешаэрналатта .Цара иэрнахьоьшушдуалахьацаьрга. Нагахь со харцлехь, юха а хаийтахьа, со кхузахьвуйла. Къаьмнашка, халкъашка сан дешнаш д1ахазош, и лекхалаьмнашхедадеш, хьайнйистйоцчу, шортачудешнашцабекахьа, ненанмотт, тахна!


"Дама а, шекар а, бепиг а цхьана кхоон деза тхан". Оьрсийчу дIа ца бахначу таджикхойн мигрантийн дахарх\nТаджикистанехь коронавирусан пандеми хьакхаелла пачхьалкхан массо а бахархойх, къаьсттина къинхьегаман мухIажирех. Официалан зерашца, хIора шарахь Оьрсийчу балха дIабоьлхура цхьа миллион ах миллион гергга Таджикистанан бахархой.\nКху шарахь коронавирусна тIехула дозанаш къевлина хиларна церан доккхадолу дакъа даймахкахь дисина. Белхан къоьлла ю Таджикистанехь, цундела мигрантийн доьзалш халла хене бовла гIерта: уггар йорах сурсаташ а цхьана кхоон езаш хуьлу уьш.\nЮккъерчу Азин соус йеш йоллу Носирова Саодат. Картол а, хох а, жIанк а доцург а, жижиг оьшу цунна. Бакъду, пандеми чукхаьчна, дозанаш дIакъевлинчул тIаьхьа Саодатан доьзална жижиг гина дац. Оьрсийчохь болх беш берийн дас доккхучу ахчанах хене буьйлура уьш: хIара а, цIийнда а, кхеран кхо бер а.\nКоронавирусна тIехула а, дозанаш къоьвлина хиларна а юха балха дIаваха аьтто ца хилира цуьнан. Арахь нораш хьоькхучаьрца болх беш ю ша Саодат, ткъа цуьнан хIусамда Iабдусаммад хIора денна Душанбе оьху болх лоьхуш. Наггахь аьтто хуьлу цуьнан балхаца. Цигахь доккхучу ахчанах денна яахIума оьцу цара.\n"Са хIусамдас цIа дохьур долчу ахчане хьаьжжина хуьлу тхан пхьор. Алсам ахча даккхахь, эвссара хIума юу оха, кIезиг даьккхинехь - гIад дайна гIуллакх хуьлу тхан", - бохуш, ма-дарра дуьйцу Саодата.\nДозанаш схьаделларе сатесна ву Iабдусаммад, Оьрсийчохь белхаш бархьама. Цо дийцарехь, дуккха а ахча даккха таро яц Таджикистанехь, ткъа юкъ-кара бечу балхах кIезиг ахча кхочу. ТIехула тIе, боху цо, Душанбехь карон болх беза а, боьха а, цхьана ханна а бен ца хьулу.\n"Хала зама ю. ХIун напха латтор дара ас, Iаьржа белхаш беш лелаш волчу? Болх Iаламат беза бу: масала, гIум яссайо гIишлошъяран компанехь, я гIишлошъяран цхьа гIирс. Ледара нахарташ кхочу цунах. ХIинца шелъелла, кхозлагIа де а ду со болх ца карош лела", - дуьйцу Iабдусаммада.\nНурова Сафаргулан Оьрсийчохь къахьоьгуш ши кIант ву. ХIинца пандеми бахьана долуш ший а мукъа ву. Тоххара шина кIанта ахчанаш кхоьхьуьйтура шена, цара яа а, мала а латтайора шена а, важа жимахволчу кIантана а, воIарийн зударшна а, церан берашна а боху Сафаргула. Карарчу хенахь аьтто боьхна церан, цундела шина пенсех хене дуьйлуш, схьадогIу шаьш. Ткъа и ахча бепиг а, картол а эца бен ца тоьа.\n"Массо а хIумана тIехь юхауьйзуш Iаш ду тхо, дамна а, бепигна а, шекарна а тIехь а цхьана. Кила шекарх итт сомони доьху, деман галех 260, ткъа сан пенси 120 сомони бен дац, - дагардо Нуровас. - ХIара дахар хьаьхна тхуна. Дика ду, Iедалхоша пачхьалкхехь машар а, къепе а латтош. Делахь а, цхьаъ ца йиича мегар дуй къам!?"\nСафаргулан кIанта Шарифбека боху, шен доьзало хIинца бепиг а ца оьцу, базарахь дама а, даьтта а оьций, шаьш хьокхамаш до. Иштта мел а дорах хуьлу.\n"ХIаъ, оха тхаьшша бепиг дотту, бераш дузон. Кхин хIун дийр ду? Иштта дIа Iаш ду-кх тхо", - дуьйцу Нуров Шарифбека.\nДуьненаюкъарчу банко бинчу талламашца, 40 процент Таджикистанан бахархоша пандемин муьрехь юхаоьзна сурсаташ эцар. Массарел а чIогIа зенаш хилла къинхьегаман мигрантийн доьзалашна. Банкан аналитикаша бахарехь, пачхьалкхехь къоьлла яржа тарло. Таджикистанехь дукха хьолахь банкехула кхоьхьуьйтучу ахчанех боьзна бу къоьллехь бехарш.\nКхечу мехкашкара шайн гергарчаьргара ахчанаш кхочучу 80 сов доьзалша хаамбарца, доккхачу декъанна оцу ахчанех сурсаташ а, кхинйолу доьзалехь оьшург а оьцу цара.\nКъинхьегаман миграцин экспертна Ульмасов Рахмонна хетарехь, Таджикистанера хьал цIеххьана толур ду тIедогIун долчу шарахь.\nИза тешна ву, Таджикистанера белхахой Оьрсийчохь хIинцале а оьшуш бу аьлла. Мигранташ чубитина ца Iаш, шайн лаамехь уьш чукхийла декхаре хир ю Москва. Пандеми яржале хьалха деллачул а алсам алапаш хIиттон кийча ю Оьрсийчоь таджикхошна.\n"Оьрсийчуьра пачхьалкхан бахамкхиоран 10 процент терахь (ВВП) мигранташ бахьанехь кхуллуш ду. Царех цхьаъ йа ши процент - таджикхойн къинхьегаман мигрантех, - аьлла, билгалдоккху Ульмасов Рахмона. - Ойла ейша, и мигранташ ца хилахь хIун хир ду аьлла хета шуна? Нагахь санна, миграци 50 процентна лахлахь, и бохург ду, 5 процентна Оьрсийчохь ВВП лахлур ю. Уьш декхаре хир бу и гIулч яккха!".\nЭксперто бохург кхочушхир ду йа дац, кхеташ дац. Амма, мухха делахь а, Дуьненан банкан аналитикаша 2021-2022-чу а шерашкахь ситуаци толур ю боху, нагахь санна, COVID-19 вирусна дуьхьал вакцина хилахь.\nМатериалан оригинал еша кхузахь.


Десантхошна тIелеттачаьрца хилла вац Алханов, боху адвокато\n2000-чу шарахь Псковерчу десантхошна тIелатар динчех ву аьлла, таIзаре хIоттийна Нохчийчуьра вахархо Алханов Мохьмад бехке вац аьлла, дIахьедина цуьнан адвокато. Кавказский узел ресурсо бина цунах лаьцна хаам.\nЦуьнан дегIа тIехь цхьана а тайпа муонаш дац, цо тIемашкахь дакъалаьцна аьлла, тIехула тIе талламо бехкехиларх тоьшаллаш ца далийна.\nТовбеца-беттан 16-чу дийнахь лаьцна ву, талламо Басаев Шемалан тобанхо лоруш волу Алханов Мохьмад. Дуьйцучу зуламан декъах хилла вац Алханов Мохьмад, тIемаш боьлхучу заманчохь кхиазхо хилла ву иза, ткъа адвокаташ хеттарш динчара чIагIдо, Басаевс "кхиазхой цкъа а ца буьтура юкъа" аьлла, дIахьедина адвокато Зеленин Евгенийс.\nЦул совнах, оцу тIамехь дуккха а цIий Iаьнна хилар тидаме эцча, Алхановн дегIа тIехь лараш йиса езара йинчу чевнех, ткъа уьш йоцуш ю, билгалдаьккхина адвокато.\nШен хьасташна тIетевжина цо дуьйцу, Алханов вевзина цхьа снайпер ву полисхойн, амма шеконаш ю адвокатан, цул тIаьхьа 20 шо даьлча "цхьана хенахь жима кIант хилла, хIинца воккха хиллла стаг вовза тарло" бохучух.\nГIадужу-батте кхаччалц лаьцна вуьтуш ву Алханов кхелан сацамца. Церан сацамна латкъам бина адвокато апелляцин инстанци, цул тIаьхьа, хIинца луьстуш долу кассацин арз чуделла, хаам бо Зеленина.\nКарарчу хенахь Астраханерчу психиатрин клиникехь ву Алханов. Байначу беттан 29-чохь экспертиза ян дехьаваьккхина иза талламан изоляторера.\nАлхановн хIусамнанас Кагерманова Рашанас дийцарехь, Iуьйранна 10 сахьт даьллачу хенахь полисхой баьхкинера цуьнан хIусамда волчу, яхначу суьранна цхьахйолчу кафе чохь летта, Алханов юкъахь хиллий хьовсуш ду шаьш аьлла.\nГIаттамхошлахь хилла ву, теракт кечдеш хилла, бакъо йоцуш герз лелийна а ву аьлла, хьалхо тоьхна итт шо хан набахтехь яьккхина ву Алханов. Маьршаваьллачул тIаьхьа Санкт-Петербурге дIавахара иза, цигахь кхаа шарахь тергонехь латтош вара, паргIат пачхьалкхехула дIаса а лелара, полисхошкахьара претензеш яцара, дийцина зудчо. Ша бехке хиллехь, пачхьалкхера дIавахана хир вара иза аьлла, тешна ю Кагерманова.\n2000-чу шарахь Чиллан-беттан 29-чохь даккхийн дарашца Соьлж-ГIалара арабевллачул тIаьхьа гIело хьоьгуш Ведана агIор дIабоьлхучу нохчийн тIеман командиро Басаев Шемила куьйгалла дечу тIемалоша Улус-Кертана гергахь тIом болийра шайна дуьхьал яьллачу Псковерчу десантхойн ротица. Официалан версица цу тIамехь вийна 84 Оьрсийчоьнан эпсар а, салти а. 6 стаг чевнаш хиллехь а, дийна виснера. Нохчий дараш биллгал мел хилла хууш дац, амма ууьш эзарнашкахь дара бохуш чIагIдора Оьрсийчоьнан инарлаша.