Выходит с 1 мая 1923 года; № 109 (9484); суббота, 25 сентября 2004 года\nБерий аьла Анзор\nБераштеи кхувшбоаг1араштеи хетаяь повесть-фаьлг\n(Д1ахододар, Долалур № 153-18 декабрь 2003 ш., №№31,32,33,35,37,38,108 - 2004 ш.) Цу хиво бохабергба сармака дохьажа низ. Говра, барзкъа, из шодаш кхийттача моттиге хьокхаргда оаша из хий. Кхы а дикаг1а да, нагахьа санна, сармакаца дов деча хана, из молхаш техача хица говраш, шоаш лийча хуле. Дег1а в1алла новкъа яц шоана уж молхаш. Дайнадий шоана, лувчаш йоахкача г1ажашта, боабишкашта цхьа хи т1адам т1а ца соцаш. Из тайпа, шоана а, шун говрашта а хьат1а ца латаш дусаргда цу сармака дохьаж. 1алаьмата ч1оаг1ача 1азапе эттай из юрт, хьа оарцанга хьежаш латт. Цу балех, цу 1азапах уж нах к1алхарбоахаргбараш шо мара дац - хьо а, хьа новкъостий а мара. Дала аьттув болба шун! - Кхы цхьаькха х1ама а да са хьога ала, Анзор, - т1атехар вокхсаго. - Цу сармакацара къовсам чакхбаьлча, цу хьайна безабеннача, хьо царна везавеннача новкъосташцара къаста везаргва хьа. Деррига чакхдаьлча, хьай новкъосташка д1ааргда 1а, шоаш къаста дезилга. Хьайна метта Зураб вутаргва 1а. 1а леладаь г1улакх, цо дизза д1ахьоргда хьона. Дала оттаяь д1ахора хьа кхел кхыча нахаца ювзаенна хургья. Дукха моттигаш, дукха мехкаш тахка дезаргда хьа. Аз хьайга аьнна цхьа х1ама диц ма делахь. Кхийттар, вицлургвац, - аьлар Анзора. - Хала да-кх цу хьамсарча доттаг1ех, новкъостех къаста везилга. - Фу дергда, хьа кхел ишта хилча. Бакъда, цар новкъостал эшаш моттиг а нийслургья хьона. Царга из новкъостал деха ваха а везаргва хьа. Цар из новкъостал хьона дерг а да, хьо цецвоаккхаш хозеи, дикеи. - Анзор, фуннаг1а хиннад аьнна, моллаг1а хало т1аэттай, мел бирса духьаленаш сармако гучаяьккхай аьле, доха ма дохалаш. Из хила а тарлуш да цхьаццабарашца. Шо дохе, шо юхадоале, из сармак ца бувш, цо наха т1алоаттаду 1азап д1адаккха кхы саг вац шоана. Деррига а шугара да. Цхьабакъда, шун аьттув ца боале, нагахьа санна из Даьла моастаг1а х1анз оаша д1а ца боаккхе, цунна духьалвала, из х1алакбе хана жирахьа кхы атта саг хургвац. Цул т1ехьаг1а сонтабаьнна, курабаьнна цо цу юрта меттел, берригача мехка т1аоттабергболча балех, 1азапах вай Дала лорадолда. Котвалар а, эшар а - деррига хьогара да хьона, Анзор. Хьа дог майра а да, хьа ды масса а ба, хьа новкъостий тешаме а, денал долаш а ба, 1а ца даьр укхаза де ханахьа кхы к1ант варгвац. Хало а хургья, кхерам а хургба. Дукхача деношка цу сармакаца лата а дезаргда шун. Анзор, со хьог1 теш, деррига хьогара да. 1адика хийла шун, аьттув хилба! - Уж дешаш оаллаше, Анзора х1анзза хьалхашка лаьтта саг сигала ваьлар, лаьтта вахар ца ховш вайна къайлаваьлар. Цхьа ха-юкъ яьккхар Анзора уйлангахьа ваха, воккхача саго даьча къамаьло есаре вига, меттахьа ца воалаш д1алаьцача санна латташ. Цу юкъа цун дег чу ессар эггара хьалха де дезачунца ювзаенна йола чоалхане уйлаш. Уж яр новкъосташца яшха езаш. Цу уйлаша есаре вига волаш, ший говра юхь лаьца д1аволавенна массехк г1а баьккхар цо. Т1аккха д1абаха ший новкъостий дагабеха, говр юхасоцаяь лийта а лаьца, хьайзза говра т1а даьккхар Анзора ший илдара дег1. Цкъарчоа, уйла еш, шортта лаьллар ший ды, т1ехьаг1а ши го а то1абаь д1аэккхийттар. Гаьна боаццаш шийга хьежаш латтача новкъосташта т1акхаьчар Анзор. - Къамаьл-м ч1оаг1а д1аьхденнадар шун, фу къайле яр 1а а, вокхсаго а тхох лочкъаяь йийцар? - аьлар 1алихана. - Цхьаккха къайле яцар, - жоп делар Анзора, - укх деношка вайна хьалхашка латтача 1алаьмате чоалханеча декхарех лаьца хьехам бар цо баьр, кхы совг1а х1ама дацар. Цунца болча безамах, из д1а ца вохийташ из юхасецаваьр-м со вар. Цо енна ер молхаш яхь аз, чов хиннача моттиге ч1оаг1а накъаяргйолаш я ераш. Цу юртара вокхсаг вар иза-м, из сармак цу юрта гонахьа бижалехьа араваьнна хинна, кхы ца юрта чуваха таро а йоацаш лелаш. Д1аэца, аьнна, вордашта баг1ачарга д1аелар Анзора шаккхе кхабилг. - Хьехам а, молхаш а дика х1ама да, - аьлар Зураба, - къаьстта цуморча тамашне гучаваьннача, малав цо ховш волча, хозача а, безамеча а воккхача саго беш хилча х1ета а, вета а. Кхы саг йист ца хулаш д1акхаьчар уж, вокхсага йийцача шоллаг1ча хьуна юкъе. Хоза, дика йоккха хьу хиннаяр из. Анзора новкъостий а, цар боахам а хьулабаллал а, цар говраш йоажае йоккха моттигаш а йолаш. Кастта корабир вокхсаго бийца хьаст. Цигга чаьтараш техар акхар. Массехк саг, хьунара ара ца боалаш, юрт а, сармак а тахка, деррига довза бахийтар Анзора. Царца вахар Ахьмад а, вожаш вордаш йоассае, кхыдар де эттар. Дукха ха ялале деррига даь даьлар. Ший новкъостий а ийца Анзор ший чаьтаре чувахар. Царга цо д1адийцар вокхсагаца хинна ший къамаьл. Новкъосташта цо т1адиллар з1амаг1бараш лорабар, царга хьожаш, царга б1арглокхаш хилар. Вокхсаго аьннача бесса д1ахайтар хьалхашка латта декхараш атта доацилга, х1аранегара денал, майрал, сабар, маькарал, говзал эшаш хила езилгах дийцар. - Эггара ч1оаг1аг1а фийла хила деза вай, - аьлар цо. - Т1алаьца г1улакх д1адоладаллца сармака гучадаргдоацаш хьунаг1ара арадовла йиш яц. Д1ахо къамаьл деш цо аьлар: - Укх кхаь дийнахьа баь никъ б1аьха а хала а бар. Вай сихденна а даьхкар. Нахага, говрашка сала1ийта деза. Говраш лувчайича, нах шоаш лийчача бакъахьа ба. Сармакацара къовсам д1аболабелча из де вайга ха хуле тамаш я. Дуача х1аманца, цхьан к1ира лаьрх1а 1алашо е еза, массаза а из даар кийча латтаргдолаш, мецвенначоа массаза а даа кийча хургдолаш. - Даьра, новкъостий, - т1атехар цо, - х1анзалца вай леладаьр к1ориг йолаш доккхеи, бехктокхамеи декхар да вайна х1анз т1адежар. Къонахчал, денал, барт-цхьоаг1о йолаш чакхдаккха дезаш. Уж т1еххьара дешаш Анзор аьнна воаллаше кагийча наха чудера акхарна кулгех кхарза хий, уж кулгаш дила геза таз. Кулгаш дила боаллаше, акхарна хьалхашка уллача истанга т1а 1ооттадир д1айха даар. Бисмал оалаш Даьла ц1и а яьккха, эггара хьалха шуна т1акхайдар Анзор, цунца цхьана бисмал а даьккха, пхьор даа болабелар новкъостий. Ераш х1ама диаь баьнна, акхарна хьалхашкара пхьег1аш д1аэццаше, чудахка мегаргдий аьнна пурам а дийха, Ахьмад хьалха а волаш чубаьлар, Анзора бахийта хиннараш. Ахьмад 1охайра новкъосташта йисте, цунца баха хинна кагирхой чубоаллача ураайттар. - Дувцал, фу дар цига, фу дайра шоана, фу техкар оаша, фу гучадаьлар шоана? - хаьттар Анзора. - Вай Дала лорадолда, - аьлар Ахьмада. - Из сармак-м дуне миссел йоккха х1ама ма йий. 1алаьматерча цу йоккхача юрта го тесса улл-кх из. Юкъ-юкъ цхьа х1ама яйна саг санна, юрта гобаьккхе, фуд-малад хьожаш ба цун цхьа корта. Сона хетачох, цун б1аргаш 1аяха сийрда дале тамаш я. Цун хьажар цхьа дика хетанзар сона. Цхьа х1ама зувш хилча, ч1оаг1а те1адора цо уж, х1ама дика ца гуча саго санна.\n- Оаша фу зийра, шоана фу гучадаьлар? - хаьттар Анзора з1амаг1чарга.\n- Ахьмада д1а ма аьларий юртах, сармаках лаьца, - аьлар Ша1ам яхача з1амсаго. Юрт гаьна яц вай сайцача моттига. Цул совг1а, юрта д1ат1акхоачаш лакхача хьуна оаса бода, хийцца сармака т1аваха йиш йолаш. Белггала аз зийнар из да. Ахьмада аьннача бесса из сармак Дажал беце тамаш йолаш боккха ба, кхыметтел фаьлгашка бувцаш хеза боацаш.\n- Вай латтача хьуна юкъера яьнна, го баьккха лакха к1отаргаш хилараг1а, из деррига тахка в1ашт1ехьа хиланзар са, тоъал к1оарга аьли да. Цу чу г1олла сармака т1акхача аьттув ба вай.\n- Цу аьле чу да юрта чудодаш хинна хи тоатолг къайла улл из сармак, - аьлар Идриса. - Хьастара дар меттел цу тоатолгара хий а цу юртарча нахага ца кхачийта къайла хила дезаш да цо из тоатолг. Сармака го боаккхаш д1адода из тоатолг. Нагахьа санна кхычахьара д1а-са хьойя а, цу моттигара меттахьа балац сармак. Цига цунна тоха а, доккхаг1а цунна зе де а аттаг1а хургда аьнна хет сона. Цу даькъе дикадар фуд аьлча - из да, из тоатолг къайла уллар сармака юкъамоттиг хилар. Могаш, ший в1ашт1ехьдоалаш из юкъ хьалъайяц цо. Цу х1амо вайна г1о дергда аьнна хет сона, цунца вай лата доладелча. Лоралуш хилалаш 1а аьннадаь, тхоаш цига хьалха дахандаь, из хьуна оаса бизза тахканзар оаха, цу аьле чу г1олла даха лоарх1адинзар тхо.\n- Дукха дахалда шо! - аьлар з1амаг1ашка Анзора, дика кхаа ба оаш бенар. Дика зем ба оаш баьккхар. Из г1улакх тховсара а, кхоана а тохкаргда вай. Мишта оал из: ворх1азза диста, цкъа хоададе. Масса оаг1орахьара диста, техка дергда вай, воаш деш дар.\nМассанега ладийг1а ваьлча, цар зийнар, цар техкар дайза ваьлча, Анзора лаьрх1ар царех цхьа - ши саг а ваьккха ший новкъосташца цига ваха. Цудухьа кагийча нахага цо аьлар: - Ахьмад, хьай новкъосташца сихха х1ама кхалла. Цхьан юкъа к1езиг-дукха сала1а. Цул т1ехьаг1а цхьана юхаг1оргда вай цига. Тахане а деррига тахка деза, хьежаш даг1а ха яц вайга. Са сай а безам ба дерригнех кхета, 1омаде, довза. В1алла в1ашт1ехьа хуле, цу аьле чу г1олла ма могга цу сармака гаргаг1а т1адаха хьожаргда вай. - Сала1а тхо к1аьдденнадац, е х1ама кхалла меца а дац. Долхе х1анзе а дахача г1ойле я вайна. Сога хаьттача дикаг1а да из г1улакх баьдъялалехьа дича. Чудаьхкача са а ло1аргда, пхьор а дуаргда. - Мегад, х1аьта, - аьлар Анзора, - со-м шуга сала1ийта а, х1ама кхаллийта а воаллар, дахар-кх вай. Ахьмади, цун новкъостийи хьалха а болаш царца бахар Анзори, Зураби. Маьрк1ажа ламаза ха яр уж юхакхаьчача деррига дайза, массадолча х1аман зем баьккха. - Сихха ламазаш а даь, юха в1ашаг1кхет вай, - аьлар Анзора. Ламазаш даь даьлар. Массавар цхьана гулвелар, юххе яг1ача йоккхача гаьна к1ал. Дувцар а, къоастадер а сармакаца хила безаш бола къовсам бар, е езаш йола кийчо яр. Лоацца къоастадир Анзора де дезар. Х1аранена т1адиллар де доаг1ар, къаьстта цу бусса е езаш йола кийчо. Цу бусса 1аяха маькара а, фийла а бацар сармак. Цу х1амах цецбаьнна а, шекбаьнна а сиха дора шоаш дер Анзора новкъосташа. Цу буссе а дика кийчбелар уж сармакаца хила безача къовсама. Уж хинна хувцамаш сармака зувргда е зувргдац ха а, 1омаде а Анзор ший новкъосташца ха де сецар цу бусса. Сецца ч1оаг1а фийла хьожаш бар уж сармакага. Малх хьалбала кхийнадацар эггара хьалха сармака ха деш бола корта сомабоалаш, цо 1алаьмате во ц1ог1а тохача хана. - Из ц1ог1а цо тохаш дика да, - аьлар Анзора, шийна юххе ваг1ача Ахьмадага. - Т1ехьа т1айоаг1ача хана вайна ховргда из самабаьнналга. Цудухьа цо деш дар массадар во да ала йиш яц. Ц1ог1а теха боаллаше, мерех шок етта болабелар из корта. - Из а во дац, - аьлар Ахьмада. - Г1алг1аша оалаш да-кх: котамо ше лехад шийна хьокхаш дола урс. Цу котамо даьр да-кх х1анз сармако деш дар а. Ц1ог1а теха а, шок теха а боаллаше, го боаккхаш массанахьа хьежар корта. Цхьа го баьккхар, ши го, кхо - х1ама зензар. Биълаг1а го боаккхаш б1аргадайра акхар ирдаь оттадаь даг1а б1оаг1ий, гулдаь акхар 1ооттадаь гаьний паркхаш. К1ирбенна массанахьа хьожаш чакхбаьлар. Кхычахьа цо зувш белгалдаьнна цхьаккха хувцамаш дацар. Юха а т1абера б1оаг1ашта, б1аргаш те1адаш хьежар гаьний паркхашка. - Ер фуд х1анз? - ийккхар ц1аьхха наьха меттала. - Ер хьано даьд? Д1абийрзар, хьабийрзар цецбаьнна а, саькхбаьнна а. Ц1аькхаза т1абера цхьан ирбаь латтача б1оаг1ана, 1от1абахар, къамарг хьокхаелар ирбаьча б1оаг1ах. К1омалуш хила езаш яр цун къамарг, юха т1абена хьал-1о хьекхар ший къамарг ирбаьча б1оаг1ан т1аг1олла. Раьза хилар. Сихаг1еи, ч1оаг1аг1еи хьекха эттар ший къамаргк1але цу боаг1ах. Ц1аьхха сармакага ц1ог1а доалийташ лозайир къамарг. Корта юхабаьккха ц1аькхаза а хьежар б1оаг1ага. Юхебахар гаьний паркха. Царна т1аг1олла а 1охьекхар къамарг. Гаьнаш д1а-хьа лийгар. Раьза боацаш юхабирзар. Цунга хьежаш б1аг1араш г1адбахар. Хьаж яккха эттар корта - хьаж кхетанзар. К1ира цкъа мара кхеташ хиннаяцар цунна хьаж. Из Анзора а, цун новкъосташта а пайдане дар. Сармака оамалаш, г1улакхаш дукхаг1а ме довз, цунца лата а, из эшабе а аттаг1а хургда. К1ира гаргга ха яккха йиш йолаш бар ераш, нагахьа санна сармака гуча ца боалаш бусе, лечкъаш леле, цунца болча къовсама эшаш мелдар сармака ца хойташ кийчде акхар в1ашт1ехьдаргдолаш. Из акхаргахьа йоал йолаш х1ама дар. Цу сармака кертах хьулалуш, цунна шоаш гуча ца боалийташ цу юкъа лела аьттув хуле, из сармак х1алакбара дукха дика х1аман акхар аьттув хургболаш дар из г1улакх. Деррига техка баьлча, юхабийрзар ераш. Массавар хьагул а ваь Анзора х1аранега д1акхайкадир укх хьалхарча деношка шоаш ч1оаг1а фийла хила дезилга. Зураба, 1алихана, Ахьмада, Азамата т1адиллар цо, г1улакха мела ца хилар. Кийчдир 1адсаькхаш, царна эшаш дола т1аьскаш вокхсаго деннача дохьажа чу 1отташ 1одехкар, х1аранега х1ара дийнахьа тоха деза аьнна лаьрх1а дола итт-итт т1аьск, х1ара денна царга д1алургдолаш. Даьтта хьекха ц1енъяь 1ооттайир топаш, 1оехкар тепчаш, докъадир молха, кийчдир топашта, тепчашта эшаш дола молха, пхорч. Ирдир тураш, шалташ, гебаг1аш, х1аранена дохьаж хьекхар. Сармакацара т1ом д1аболабара эшаш мел дола х1ама кийчдаь даьлар цу хьалхарча шин дийнахьа. Массадолча х1аманга хьожаш, цхьанна х1аманна ший б1арг т1ера ца боаккхаш лелаш вар Анзор. Цунца цхьана бар цун новкъостий - Зураб, Ахьмад, Азамат, 1алихан. Цу шин дийнахьа сармака фу леладу, цун фу оамал я хьожаш массехк з1амсаг вар. Цига шоаш зийнар, шоашта хайнар, Анзорага д1адувцар цар, х1ана аьлча, царех х1аравар из довзаш, цунах кхеташ ца хуле, сармака каяла тарлуш доландаь. Хьат1аэттар кхоалаг1а йола сайре. Из бийса яр сармакацара Анзора а, цун новкъостий а эггара хьалхара къовсам д1аболабе лаьрх1а йола сайре. 1алаьмате ч1оаг1а тайжа ена яр из сайре: г1ийло, саббаре хьекхаш мух. Из мух а бар, сармака ераш т1абаха безача оаг1орахьара хьахьекхаш. Из а акхар аьттув болаш х1ама дар, х1ана аьлча, акхар хьаж сармака т1акхоачаргйоацаш.\nУкх шин дийнахьа са ца ло1аш ма даггара болх беш хиннача Анзора новкъостий дог хьоасташ безаме хьекхаш мух бар из.\nПхьор даа хайшар массавар. Шийла даар дар акхар дуаш хиннар, б1айха кхача кийчбе йиш йоацандаь. Д1айха даар кийчдеш хилча ц1и ювза езар. Из ц1и йийзача, к1ур баргбар, к1ур баьлча ераш гучабаргбар. Из акхарна цкъарчоа эшаш дацар. Пхьор диаь баьлар. Юха а массавар в1ашаг1а а теха, Анзора къамаьл дир:\n- Новкъостий, доттаг1ий, вежарий! Тховсара д1аболалу вай сармакацара хьалхара т1ом. Вай массавар маькара, фийла, догмайра, воашта вай т1алаьца г1улакх дизза кхоачашдергда оаха аьнна вай дог тийша ца хуле, сармакацара латар атта хургдац вайна. Цхьан з1аммигача юкъа а из тешам вай бойя, вайх цхьа саг кхералой, вохе - вай леладер цхьаккха дац шоана. Хало, кхерам т1аэттаб аьле, цхьанне шоллаг1чунга ший дог ма хайталаш. К1еззига есса а ший дег чу из эсала уйла чуессачо, цхьа з1амига а г1улакхах шекваьнначо, из дог кхычоа д1а ца хойташ юстара ваьле сало1алда, уйла йойла. Бакъда, доха ма дохалаш. Цул т1ехьаг1а дег чу есса шеко йовргья шоана. Мишта, мичахьа фу де деза, малаг1а герз сармака тоха деза дика кхетадергда оаша.\nБакъда, фуннаг1а хиннад аьнна, шо - сай доттаг1ий, новкъостий - беха сайна б1аргагургба аьнна моттац сона. Шох цхьа саг вехав, сармакаца тха бола т1ом, тха аьттув ца боалаш чакхбаргба аьнна, шох цхьа саг шекваргва моттац сона. Цох дог тийша хила деза вай. Вай котдаргда шоана. Цунах са шеко яц. Бакъда, хала а, кхераме а ха т1аотта мег, циггача кхера ца луш, кхыметтел, ца воалаш вайх саг т1ехьашка ваьннав аьнна, войла дог кхоардадеш х1ама дергдац вай. Вайх х1аравар дийна саг ва, вала безам болаш цхьаккха вац. Шо дохаргда, кхералургда е кхыдола эхь т1адена вай тоабан сий доадергдолаш вола саг вайна юкъе ва аз аргдац, з1амаг1чарна а, боккхаг1чарна а юкъе. Х1анзчул йоккхаг1а хало а, боккхаг1а кхерам а болаш моттигаш ма хиннайий вайна.\n- Доттаг1ий, вежарий! Вайна юкъе х1анзалца ца хинна къамаьл аз х1ана дувц, тхох фу гучадаьнна деш да из къамаьл Анзора, аьнна хетадала тарлу цхьацца волчоа. Из деррига аз х1анз х1ана дувц аьлча, тховсара вай т1ом д1аболабеш бола сармак - вай бирса а, лира а моастаг1а воландаь, цунга ч1оаг1а низ боландаь. Из говза боландаь, х1анзалца ца хезача бесса дукха кортош долаш из сармак боландаь. Из вайна бовзаш бац, цунца дола латар мишта хургда ховш дац, из аькха да, х1аьта х1анзалца вай хинна довнаш, латараш нахаца хиннад. Сагаца, нахаца дола дов хала дац, х1ана аьлча из хьо санна саг воландаь. Аькхаца дола дов маькарца, кхетамца де доаг1а. Лоралуш а, доха ца дохаш а вай хилар ловш дувц, 1ехавенна, веха сармака шох саг к1алвисар кхераш, шо лоралуш хилар ловш. Эггара ч1оаг1аг1а вай хила езар маькарал, говзал я.\nВай цул говзаг1а хила деза, х1ана аьлча, вай нах да, вайга хьаькъал дукхаг1а, к1оаргаг1а да. Вайга маькарал я. Сармако цу юртарча наха т1аоттабаьр боккха бала ба, доккха 1азап да. Из юрт, уж нах цу балех, цу 1азапах к1алхардаха дезараш вай да, из юрт вай юрт йолаш санна, уж нах вай юртара нах, вай дай-ноаной болаш санна, дог лазаш, майра, денал долаш, дог тийша долаш, лата деза вай цу сармаках.\nНовкъостий, д1адувша, сала1а. Бакъда, д1адувшалехьа х1аране ший герз кийчде, ши-шийна юххе 1одилла. Аз шоашка д1аенна молхаш йиц ма ялийташ, х1анзе кийчйий уж молхаш чухургйола шушаш шоашка хилийта. Вай лата доладелча, х1анз санна сабаре хургбац шоана из сармак. Вай дов ч1оаг1аг1а ме ду, шийна човнаш дукхаг1а ме хул, ше к1ал ме бус бирсаг1а хургба из. Сармака кортош т1акхоачаргдолча ма хилалаш, цун дохьаж доаллача шодех лоралуш хилалаш. Ц1аькха а, ц1аькха а ях аз: маькарал, денал, барт-цхьоаг1о йолаш дергда вай деш мел дар. Вай керттера декхар из да шоана.\nВайна вокхсаго денна дохьаж хьекхад вай мел долча герза, 1адсаькхий т1аьскашта, шалташта, турашта, гебаг1ашта, топий а, тепчай а пхошта. Кийчо яьй.\n- Зураб, - аьлар Анзора, - хьай новкъосташца - Азаматаца, 1алиханаца, Ахьмадаца з1амаг1барашка хьожаш хилалаш, царна юкъе цхьаццабараш сов сиха ба. Сухал дика яц. Вай даьша нийса яьхад: сиха даха хий фордах кхийттадац. Сухале дика я сагал лоацаш, оалаш да халкъа кица, х1аьта вай сагалаш лувца гулденнадац. Вайна духьала ваьннар майра а, къиза а моастаг1а ва. Эггара ч1оаг1аг1а вай лорадала дезар, вай фийла хила дезар - вайна эг1азбаха цу сармакас есаре бига баг1ача цу юртарча наха цунга зе ца дайтар. Цу г1улакхага а ч1оаг1а хьожаш хила деза вай.\n- Х1а, - т1атехар Анзора, - х1анз массавар д1адувшаргда вай. Бийса юкъе енача хана хьалг1овтта дезаш да вай. Нийсаг1а аьлча, сахула седкъа хьахулаш. Д1абувшаргбац сармакага хьожаш а, ха деш а хургбараш. Уж аз д1акхайкабаьб. Сахула седкъа хьалкхийттача вайга хайта дезараш уж ба. Цар из хоам бешше массавар г1етта кийча хила веза.\nХа де дезараш - ха де бахар, цхьабараш д1абийшар, х1аьта з1амаг1бараш, говрашка а хьежа, царна бийсанна эшаш дола напаг1а дилла мара 1обувшанзар.\nД1абийшачарна цу сахьате мерза наб кхийттар. Шийло мух а хьекхаш, го баьккха хьуна оалхазараша шоай иллеш доахаш атта нах тхьовсаргболаш хоза бийса яр из т1аенар - хоза беттала бийса. Дийнахьара й1овхал д1айоаккхаш хьекхаш бар из мух, 1овижачунна б1айха ювраг1 т1аоза безам оттабеш. Наг-нагахьа дехьара, сехьара хаза даьлар к1аьдбенна тхьовсача наьха "харр-харр". Цар "харро" сомаяьккха, из "харр" дер малав ха г1ерташ санна, бийша бадача наха т1аг1олла ший илли доахаш хьувзаш бумбарг яр. Из "харр" делла уллача цхьан к1аьнка т1аяхар. Цу ханна мичахьара доаг1а ца ховш т1акхоссаденнача баскилго кхераяь г1етта д1аяхар из бумбарг. Цунна т1еххьа тоссаденна баскилг а д1аийккхар, кхыметтел лар ца юташ.\nБийша бацар Анзори, цун новкъостийи. Дукхача х1аманна уйлаш йора цар цу бийсанна. Тоъал дукха баьг1ар уж, сатоссаш сармакаца д1аболалуча т1емах дувцаш, уйлаш еш, фу дича дикаг1а да-хьог1 яхаш. Д1аэцаш, хьаэцаш техкар де дезар. Эггара ч1оаг1аг1а массанена Анзора т1адиллар - царех х1аравар з1амаг1чарга хьожаш хилар, уж лорабар; сихбенна а, корзаг1баьнна а цар ца доаг1аш дола харцахьа х1ама даь шоашта кхерам т1абахьаргбоацаш, эшаш боаца хьовзам хилар кхераш.\nТ1еххьара уж а д1абийшар, х1ана аьлча, уж а бар сала1а дезаш. Сатоссаш сармакаца латарал совг1а, цига мел хургдолчунга б1арг локхаш хила безаш, б1арг лекха ца 1еш, сармакацара из т1ом д1аболабе безаш.\nХа де бахараш а бацар, хайша баг1аш. Хьалболхаш, 1оболхаш, дехьа-сехьа боалаш техкар цар сармака оамал, мел фийла ба из. Сатоссаш цу наьха шийца хургбола къовсам ховш санна, цунах ший са саькх ухаш санна саькха бар цу бусса из сармак. Ха деш бола корта массехказа сомабаьле, го боаккхаш хьожаш хулар. Шозза-кхозза ший ц1ога 1от1а а бахе фортах ший ц1ог хьокхар, к1омлуш хила езаш яр из фоарт. Сов дукха сомабувлаш, цо шоаш набарах боахаш раьза боацаш, кхыча цхьан-шин керто ц1ог1а техар:\n- К1ордабаьб хьо, фу хиннад цига, фу хилар кхер хьо? Х1анзалца ца хинна х1ама тховсара хилар кхер хьо. Х1анзалца мо мара, тховсара а кхы х1ама хургдац хьона, 1айха а сала1а, тхога а сала1ийта. Наб яйтал, сала1ийта тхога! Укх хозача бусса къаьстта хоза а, мерза а етталу е наб. Дийнахьа наб е а, сала1а а ха мича хул укхаза, деррига дуне лотадаь х1ара денна ч1оаг1а хьежаш ма бий малх, тамашне й1овхал я ер х1анз эттар-м…\n- Мегад, мегад, - аьлар акхар чувхабеча корто, - са бац мот шоана наб е, сала1а безам? Тахан фуд а хац, ч1оаг1а са саькха да-кх са. Шо-м "фурр-пурр" яхаш дийша ма дадий. Х1анад а хац, тховсара цхьа дагадоаца х1ама хургдолаш санна хет сона. Фуд а хац, ч1оаг1а са аькх ух-кх са тховсара.\n- "Цхьа х1ама", "цхьа х1ама", - футтара бир из царех керто. Тоийтал, сала1а 1айха а, тхога а сала1ийта, беннабисарг!\n- Да хьакхийца воаллалва, шол ч1оаг1аг1а кхерачунна, шол ч1оаг1аг1а са дезачунна! Шоана хург мара хургдий сона? Шол ч1оаг1аг1а к1аьдбеннеи, сала1еи, наб еи безам болаш со беце. Аз а ло1аргда-кх сайна са, мерза наб а еш, - аьнна из корта а д1абижар. Юха хьалг1еттар, д1а-хьа хьежар, т1аккха аьлар:\n- Сона сардамаш ма дахал, со футтара ма бел.\n- Сармака кортошта юкъе хинна из къамаьл хозаш а, массанахьа хьожаш а бар Анзора ха де бахийта укхан эздий.\nХьат1аэттар сахула седкъа хьалбоала ха. Ц1абийрзар ха деш хиннараш, хьалг1оттавир массаварг. Цул т1ехьаг1а т1абахар Анзора чаьтара. Ераш д1ат1акхоаччаше, акхарга хьежаш ваьг1ача санна, барзкъа т1адийха кийчвенна хьаараваьлар Анзор.\nХаьхоша д1адийцар Анзорага, шоашта дайнар, хезар, сармака кортошта юкъе хинна къамаьл. Деррига шоашта дайнар, шоаш зийнар.\n- Дика да, - аьлар Анзора. - Сахула седкъа хьалбаьннаб, г1оттаве массавар!\n- Массавар, г1етта ва, х1ама кхаьлла а, дезар, эшар хьаийца а кийча ва, аьлар Ислама.\nИз хоам баь ше воаллаше т1атехар:\n- Анзор цхьа х1ама дар цига сона дайна. Цу г1улакхо со шек воах. Цу сармако цкъа ший фоарт к1омъелча хьалъайдаь ц1ог хьекхар цо цу фоартах. Сога хаьттача, цу ц1ого вайна боккха цатоам баккхар кхер со, ч1оаг1а гаьна д1а-хьа кхоач цун из ц1ог. Цунах лаьца цхьа х1ама дагадехад сона, шо раьза хуле, цу ц1ога к1ал аз сийсара ха деш волча хана, фоартах хьокхадала из хьал мел айлуча хана аз к1оаг баьккхаб цига, з1амаг1йола молхан бешкилг к1ал йолла дага волаш. Из бешкилг вай эккхийте, ц1ог доацаш бусаргба из сармак. Из вай дойя, из сармак х1алакбе аттаг1а хургда вайна.\nМичара воаг1а ца ховш т1авенача вокхсаго шийга даь къамаьл дагадеха Анзора аьлар:\n- Дукха ваха хьо, Ислам! дика а, лоарх1аме а х1ама да хьона дагадехар, 1а зийнар. Из х1ама тахан цу сармакацара вай\tкъовсам д1аболабелча къоастадергда вай. Нагахьа санна из 1а яхар даь из сармак вай корзаг1боаккхе, цо де ца дезар де тарлу, цудухьа деш дар масса оаг1орахьара техка, зем баьккха дергда вай воаш деш дар.\nЦ1огах лаьца х1ама хьоадаьдацар вокхсаго, цудухьа Ислама яхар нийса дале а, ца хулаш доале мара ц1огаца къовсам ца лоаттабе дага вар Анзор.\nМассавар г1етта кийчвенна д1аэттар, Анзора д1адоладир царга ший къамаьл:\n- Новкъостий, доттаг1ий, эздий, хьат1аэттар сармакацара къовсам вай д1аболабеш дола ди. 1алаьмате маькара, сабаре, сакхетаме долаш де деза х1ара вай деш дола х1ама, кхоссаш дола 1адсаькх, тохаш дола герз. Хьаькъалеи, говзеи хила деза вай. Тахан эггара хьалха из къовсам д1аболалуш вай даьй кица дицдергдац вай. Сиха даха хий фордах кхийттадац яхар. Вайна хьалхашка латтача аттабоацача къовсамах лаьца кхы цхьаькха цхьа-ши кица а доаладергда аз. Царех ца1 да вайга говза хила яхаш, хьехам беш. Цо йоах: говзача къамаьло 1ургара б1ехал арабаьккхаб. Говзал, маькарал санна вайна эшаш майрал, денал, барт-цхьоаг1о я. Цунах лаьца дувцача кицо йоах: барт-цхьоаг1о йолча циский ординго, барт боацаш йолча берзий ординг йохаяьй.\n- Новкъостий! - аьлар Анзора д1ахо, - эггара хьалха тахан сармакаца вай дергдолаш дола дов, х1аране цунна 1аьржа тамаг1аш мел долча тохаш итт-итт 1адсаькх тохаргда вай. Уж а массане цхьатарра, ма могга цу сармака го беш юхе даха. Укхазахьара лозабаь корта цо д1а-хьа берзабаьча оаг1орахьа тохаш. Масса оаг1орахьара уж 1адсаькхаш детташ, д1аберза, хьаберза цунна аьттув хургбоацаш. Г1ашша мала г1оргва, говраца мала - из деррига къоаста ма даьдий вай. Халаш 1адсаькхаш кхосса вай долалу, бийсанна ха даь ц1аг1а висача Устарг1ас топ кхоссаше. Из ха хьат1аотташ вайх х1аравар ши-ший моттиг хьалаьца д1аэтта латташ хила веза. Из ха а къоастайир Анзора.\n- Ха деш, - аьлар Анзора, - пхи саг хиннав, уж х1анз сало1аргдолаш ба. Цу пхенне кхосса дезаш хинна итт-итт 1адсаьх оаха - аз, Зураба, Азамата, Ахьмада, 1алихана тхоашта юкъе дийкъад. Уж оаха кхоссаргда. Цудухьа иззал 1адсаькхаш оаха х1ана кхосс аьнна ма хеталаш, ма мотталаш.\n- Х1а, Дала новкъостал долда вайна! Дала аьттув боаккхалба вай! Цу къизача а, лирача а моастаг1чо из юрт а, цу юртара нах а, царна а, вайна а зе ца хулаш, вай д1аболабеш бола сармакацара т1ом, вай котдоалаш из х1алакьхулаш чакхбаккха!\n- Даьле ба вай болх!\nМассавар волавелар сармак болчахьа.\nСармак болча д1акхаьчача, ши-ший моттиг хьалаьца д1аэттар х1аравар. Устарха топ яьлар. Масса оаг1орахьара детта доладелар 1адсаькхаш. Сомалийлхар сармака массабола корта. Д1а-хьа хьежа баьлар уж саькхбаьнна. Лозабаь кортош аьрдехьа хьожашше, аьттехьа тохар, аьттехьа хьожашше аьрдехьа кхетар. Е аьрдехьа, е аьттехьа берза кхелехьа ц1ог хьалдузар массанахьа чухайшача 1адсаькхий т1аьскаша. Цига кхийттад алалехьа фоартах, тайп-тайпарча дег1а оаг1онех кхетар; б1аргех, лергех, айяьча бага кхетар.\nЦкъарчоа матар аха доладелар сармака кортош. 1очудерзар, 1очудийрзад алалехьа юха гучадоалар в1алла х1ама ца хилча санна маькара а, сиха а долаш. Цу х1амо цецбоахар Анзори, цун б1ухойи.\nТеха даьлар х1аране тоха дезаш мел хинна 1адсаькхаш. Доладеннача тайпара, сармак цецбоаккхаш цхьатарра сецар, сармака мичара денад ца ховш, из цецбаьккха дов. Шоайла д1а-хьа, лозаяьча моттигашка мотт хьакхал бацар сармака кортош. Хиннар фуд тахка д1ахьажа ха а, хьаькъал а тоъацар. Бакъда, човнаш хиннай алалехьа, чов хинна 1очубийрза корта юха хьалберзаше в1алла чов ца хилча санна бийрзе хьалберзар, ч1оаг1а дарба хиле. Цунах тамаш йора акхар. Фу молхаш я к1ал аьнна хетийтар?..


Нохчийчуьра хьал дийцар - дети, цадийцар - деши\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь а, кхучу меттигашкахь а хаало тIе летийна "Багахь сацабе хьайн мотт", "Ма дийца хьайга ца догIург" боху йозанаш а долуш, дIасайоьлху машенаш, Соьлж-гIала, 11Оха2012.\n«Хьалха хьажий бен ког ма баккха, тIехьа хьажий бен дош ма ала», бохуш кица ду вайнехан. И дахаре дерзош, адам самоне деха санна, « Эладитанаш доцу мохк-аре» цIе а йолуш, шатайпа акци дIаяьхьна нохчийн гIаланашкахь а,кIошташкахь а Пачхьалкхан ЦIийнехь, кегийрхойн гIуллакхаш луьстучу комитетан белхахоша.\nЦу боламан юкъара цIе ю "Эладитанашна - хIан-хIа" Нохчийн юкъараллина чIогIа мехала а лерина, и акци вовшахтоьхначу маьхькамхоша билгалдаккхарца, цуьнан Iалашо ю, юкъараллехь даржош долу, "элира, бахара" боху харц хабарш совцор а, шайн долахь машенаш а йолуш, бахархой дIасабуьгуш, церан хьашт-дезарш луьстучу белхалошна юкъара уьйр-зIенаш чIагIъяр а.\nЭладитанаш ца а дуьйцуш, шайн батош совцорехь, массо а нохчочун цхьа барт хилахь а, нагахь санна, церан уьйр-зIенаш тояларна цу хиламо хIун гIо дийр ду, кхеташ дац. Цу эладитанийн бух-орам, церан хIутолаш яржаран, дебаран хьоста лоручух тера ду хьекъало сагатдеш болчу Iедалдайша адам дIасалелош йолу машенаш а, автобусаш а. Стенна аьлча, царна тIера, цу машенаш тIе кхайкхаме кехаташ детташ дIайолийна Нохчийчохь «Эладитанашна - хIан-хIа» цIе йолу "мехала" акци. Церан, оьрсийн маттахь яздинчу цу цхьадолчу кехатийн чулацам нохчийн маттахь иштта кхетало: « Батт сацаяй гIо – гена вер ву хьо», «Далла а ца дезна эладитанаш», «Хьайн мотт цергаш тIехьа кхаба», «ХIума юуш бен бага ма гIаттае», иштта кхин дIа а.\nДукхахболчара кхеторехь, кегийрхойн комитетан декъашхоша, Iедалан дайшкара пурба а доцуш, шайггара долийна хIума дац эладитанашца къийсам баллор. Цара кхеторехь, урхаллехь болчарех лаьцна, забаре хьу йолуш а, йоцуш а, хабарш юкъараллехь дукха тIех даржарна юьхьарлаьцначух тера ду и тайпа, могIарерчу наха, бодашка топ кхиссар санна, беламе лору акци. Цу «Эладитанашна - хIан-хIа» цIе йолчу боламах, и цуьрриг керла а ца лоруш, шен хьажам болчех ву Соьлжа-гIалахо Сулима а.\nСулима: «Ткъе итталгIачу шерашкахь, Сталинан хенахь, гина хIуманаш ду-кха уьш. Керла хIумма а дац. Цу хенахь а хилла, сема хила, лулахоша хIун леладо а, цара хIун дуьйцу а хьовса боху билламаш. ЦумогIарера ду-кх иза а. Олуш ду-кх, истори шозза карлайолу - цкъа трагеди санна, шолгIа фарс санна. Вай-м долуьйтур дац вешагара хIумма а. Алал ша ваьхьачо? Соьга хаьттича, цхьаммо а цхьанхьа а кехаташ детта а, кхайкхамаш бан а ца оьшу. ХIораммо а шен-шен батт сацо еза. ГIуллакх доцург дийца ца оьшу».\nСулимина хетарехь, эладитанаш совцо дагахь долийнарг баккъал а беламе, челакха хIума ду. Цу хиламо мелхо а, боху цо, Iедалан мукъ карахьболчеран хьокъехь, цу хIуманах самукъа а долуш, хабарш дийца ир-кара хIоттор ду адам.\nМел бух болуш, хIун барамехь даьржина ду махкахь и санна хабарш-эладитанаш? Ма-дарра аьлча, церан къоьлла яц. Цаьрга ладоьгIча, мехкан куьйгалхочо, гIибабовллалц бишка а тухуьйтуш, таIзар данза бисина дукха Iедалдай-министарш бац Нохчийчохь. МогIарера маьхькамхой, Iедалан гIуллакхъхой-м буьйцуш а бац. Аьлча а, церан чот ян а яц, дийцарехь.Шорто йолуш, чулацаме ду церан хьокъехь,церан хьекъалан-кхетаман мах хадош,нохчашлахь лела забаре хабарш а. Цу могIарера ду хIара а.\nТайпанан бено а волуш министр. Цуьнга арз дина цхьана могIарерчу цу министараллин белхочо. «Хьан гIоьнчано, ша бено волундела, кIордийна-кх хьо Iовдал, бохуш, тIехбеттамаш беш, хьийзош, ца вуьту ша», аьлла.\nХьаькамо шен гIоьнча тIе а вехна, барт хаьттина. «Бехк-гуьнахь а доцуш, Iовдал бохуш, ша хьийзаво ма боху цо. И хIун ду ахь лелориг?»\n-Валлай, ас иза хьийзош а ма вац, амма иза хи сецца Iовдал-м ву. Цунна кхин болх бала а безар-кх, цо цхьа йиш йоццург дале. Хьуна лаахь ас гойтур ду-кх хьуна иза Iовдал хилар.\n-И бохург хIун ду? Муха гайта воллу хьо? - хаьттина министро.\nТIаккха гIоьнчано шен белхахочуьнга –беночуьнга, схьа а кхайкхина, аьлла:\n-Хьада, дIавалол чехка, со сайн кабинет чохь ву-вац хьажал.\nВажа омра кхочуш дан дIатасавелла.\nИ сурт гучу министро аьлла:\n- Валлай ван а ма ву Iовдал! Телпо тоха ца мегаш санна, цуьнан дIахьадаре хьажахь!


Гуьржийчоьнан, Украинан бахархошна визанаш а йоцуш Евробертан пачхьалкхашкахула дIасалела бакъо лур ю 2016-гIа шо юккъе долуш. И хаам баржийна немцойн Ди Велт газатано.\nЕвробертан пачхьалкхашка визанаш а йоцуш ваха а, ван а болу сатийсам цкъа мацах Советан пачхьалкхен декъа хиллачу республикийн бахархойн уггаре а баккхийчех цхьаъ лара мегар ду.\nСоветийн заманахь набахтехь санна, наггахь верг бен дозанал аравала ца магош, ткъа магийнарг а социалистийн пачхьалкхашка, Советашца гергарло лелош хиллачу, Чехославаке, масала, я Малхбалерчу Германе бен, баха Iеминчу нахана лаьа некъаш даран, дIасалеларан маршонех пайда эца.\nАмма и аьтто, Советийн набахте йоьхнехь а, хетачу агIор ца нисло дуьненан пхеалгIа дакъа дIа а лаьцна лаьттинчу пачхьалкхан бахархой хиллачийн.\nЕвропе кхача визанаш оьшу, ткъа уьш яха вуно хала ду. Цхьа барз баьккхина кехаташ гулдан дезаш хиларал совнаха, уьш кечдича а цхьаммо а гаранти ца ло, Европерчу пачхьалкхийн векалтийн белхахоша виза боккъал а хIоттор ю бохучунна.\nХIунда аьлча дуьнена юккъехь лелачу Iадаташца, шаьш виза ца яларан бахьана дийца декхарийлахь яц векалташ, деккъа цхьа негативе штамп хIоттийна кехаташ юхадала бакъонаш ю церан.\nКъаьстина тIаьхьарчу шерашкахь, Малхбузе тIеоьхучу мухIажарийн терахьашна холчу хIоьттина хиларна шога ду визанаш яларца долу гIуллакх.\nЦундела тIаьхьарчу 15 шарахь Оьрсийчоьнан бахархошна визанаш а йоцуш Европехула дIасалела бакъо яккха гIерташ къахьийгира цу пачхьалкхенан арахьарчу гIуллакхийн министралло. 20I3-чу шарахь мелла а кхиаме гIулчаш а евллера шина агIоно цу хьокхехь дIахьочу дагадовларшкахь.\nАмма даханчу шарахь Оьрсийчоь Украинина герзанца чу а гIоьртина, ГIирма ахгIайре схьа а йоккхуш, ткъа иштта Малхбалерчу Украинах дIакъаста гIерташ тIемаш бечу сепаратисташна гIодан Кремл хIоттарна Малхбузенний, Оьрсийчоьнний юккъехь шелйеллачу юкъаметтигаша визанаш Оьрсийчоьнан бахархошна Европано дIаяхаре тийса са а ца дитина.\nКхин хьал ду Оьрсийчоьнера харцо ловш йолчу Украинехь а, Гуьржийчохь а. Цу шина пачхьалкхан бахархошна тIедогIучу шеран аьхка дуьйна схьа визанаш а йоцуш Евробертехула дIасалела бакъо яла сацам тIеэцна Брюссело.\nИ хаам баржийначу немцойн тIеIаткъамечу Ди Велт газетано лакхарчу даржашкарчу Евробертан куьйгалхошна тIе а тевжаш чIагIдо, 20I6-гIа шо юккъе даьлча дуьйна схьа Евробертан 28 пачхьалкхе боьлхуш визанаш оьшур яц гуьржашний, украинхошний бохуш.\nГазетано яздарехь, кху беттан 15-чохь Еврокомиссино зорбане йоккхур ю шайн визанаш дIаяха оьшу хьелаш цу шина махкахь кхочушхиллий-те бохург толлуш йолу рапорт.\nНемцойн журналисташна хетарехь, къаьстина Украинин бахархошна визанаш а йоцуш дIасалела маршо яларца Евроберто гойту, ша Порошенко Петрона белшашгIортош хилар а, цо махкахь дIахьочу реформашна ша реза хилар а.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, цу бакъоне шайн бахархой кхачон гIерташ Украинин а, Гуьржийчоьнан а куьйгалхоша вуно дукха къахьегнера, мехала реформаш а, хийцамаш а беш шайн мехкашкахь.\nЧапханов: „Гуьржийчоьнан Iедалша шайн махкахь йина йолу реформаш боккха болх бара, паспорташна централизаци еш, нехан пIелгийн лораш йохуш, цхьа вуо-дика хилча я криминал лелийча иза динарг сихонца схьакарон йиш хилийта.\nЕвропехь тоьллачу пачхьалкхашкахь а массанхьа а йоцу кхиаме система ю цара юккъеяьккхинарг. Иштта реформаш тIаьхьарчу шина шарчохь Украинехь а ю дIахьош. Цундела цецволийла ду аьлла ца хета суна Евроберто цу шинна а визанаш дIаяхар“.\nЦу юкъана, цхьаццаболчу оьрсийн хаамийн гIирсаша хIинцале а шайхалла до, хIоьттинчу хьолехь Оьрсийчоьнан бахархой, къаьстина мелла а тароне берш, сихонца Украинехь а, Гуьржийчохь а бахамаш а ийбеш, цигахь шайна Iер-бахаран бакъонаш ялийта хьовса мега, тIейогIучу хенахь Европе маьрша дIасалела шайн а таро хилийтархьама, бохуш.\nИштта, масала, ньюсру.ком сайтано яздо „кхеташ ду, кесталгIа Украинин Iедалхошка оьрсашкара пачхьалкхехь баха бакъо ехарш алсам дерг хилар, бохуш.\nАмма бакъду, цхьаццайолчу кхечу пачхьалкхашкахь санна шайн махкахь петарш я цIенош хилчахьана цигахь доза доцуш Iер-вахаран бакъо Украинехь луш яц, нагахь санна цхьаммо мел кIезга а I00 эзар долларна цу мехкан экономике инвестицеш ца яхь.\nЧапханов: "Иштта реформаш тIаьхьарчу шина шарчохь Украинехь а ю дIахьош..."


Нохчийн литературан 8 чу классехь йиллина урок "Безаман декхар"\nИнфоурок / Другое / Конспекты / Нохчийн литературан 8 чу классехь йиллина урок "Безаман декхар"\nУрокан ц1е: Мамакаев 1.Ш. «Берзан бекхам»\nl. Мотиваци яр.\nДе дика хуьлда шу,бераш! Вовшашка маршалла а хоттуш, дешар беркате а деш охьаховша.\nll. Актуализаци яр.\nIII.Ц1ахь елларг таллар.\n(Тобанера цхьаммо олу шайна белла ц1ера болх)\n1-ра: х1ораммо бовзуьйту шаьш 1амийна стих-н б1ог1амалгаш.\n2-г1а: анализ стихотворенин.\n3-г1а: суьрташ Даймахках лаьцна.\n4-г1а: реферат яздархочун дахар а,кхоллараллах а лаьцна.\n(Цул т1аьхьа х1ора тобано бовзуьйту шаьш кхочушбина болх)\n-Х1инца шаьш дийцинарг т1еч1аг1де, вовшашка хаттарш ло.\n-«Даймехкан декхаро г1аттийна вог1у со» бохучу мог1анех муха кхета шу?\n-Уггар хьалха хьан хьалха ду вай декхарехь? (Нанна)\n-Ненан сий муха лара деза боху поэта?\n-Адамийн бен кхин хьенан хуьлу нана езар,ларъяр?(дийнатийн,акхаройн, олхазарийн )\nlV.Тема схьаеллар. (Регулятивни УУД)\n-Тахана урокехь стенах лаьцна дуьйцур ду вай? (Ненан безамах)\n-Муьлха 1алашонаш х1иттайо вай вайна хьалха?\n1аморан: Стихотворенехь ненан –берзан шен к1езе болу сатийсам а,безам а гайтаран башхаллаш. К1еза шех даккхар нана-барзо цалар а,адамашна цо бина бекхам а.\nКхиоран: Авторан царах дог лазар.\nКхетош-кхиоран: Акхарошка а, дийнаташка а ,олхазаршка а безам кхиор.\nНана,ненан безам мел боккха бу иза. Ненан-берзан безам ,иза муха бу те?\nИ хуур ду вайна Мамакаев 1.Ш.язйина «Берзан бекхам» ц1е йолу стих-ни ешча. Цкъа хьалха Мамакаев 1.дахар а,кхолларалла а довзуьйтур ду вайна Амнатас.\nV.Реферат яздархочух лаьцна.\nДешархочо довзуьйту яздархочун дахар а, кхолларалла а.\n-Муьлха 1алашо яра вайна хьалха? (Ненан-берзан безам муха бу хьовса)\nV.Стихотворени з1еца ешар. (Познавательные УУД)\n-Х1инца вай з1еца стихотворени йоьшур ю.\n-Ца кхеташ дешнаш дуй цу стихотворенехь?\n-Дошамех пайда а оьцуш довза ца кхета дешнаш.\n-Х1ора тобано довзуьйту керлачу дешнийн маь1на.\n-Суна кхин а ма карийна кхета хало ду аьлла дешнаш.Деша а доьшуш, д1аязде.\nVl. Дешнаш т1ехь болх бар.\nЙорт –чехка болар.\nДохнах х1оз бина –т1егулдина.\nГ1уьнжар-б1аьргаш (аг1ор) раз хьоьжуш хилар.\n-Цхьажимма сада1ий вай.\n-Стихотворени ешча,х1ун ойла кхоллаелира шун?\n-Х1ун маь1на ду х1окху стихотворенин?(Беран а,ненан а безам)\n-Ненан безам сел боккха хилар мичхьа гучудолу? Д1аеша и меттиг (14ст.)\n-Шена орцах еана нана хааеллачу к1езано дечух лаций дийца.Муха гайтина и оцу хенахь поэта? Схьа а лахий, д1аеша и меттиг.(12 ст.)\n-Авторан нана-барзах а,цуьнан к1езанах а дог лозуш хилар стен хоуьйту вайна?(д1аеша и меттиг 15 ст.)\n-К1еза а дайна,синтем байна хьийза нана-борз гойтуш поэта шен стихотворенехь тийжа,йоьлху боху далийна дешнаш муьлха къамелан дакъош ду?Х1ун бахьана ду уьш юкъа далоран?Цара х1ун гойту?\n(дар я хилар гойту хандешнаш ду уьш,борз адаман сибатехь гойту)\n-Шен к1еза д1адаьхьанчарна х1ун бекхам бира барзо?\n(Связь с жизнью)\n-Дагадаийтийша, цхьанне а хезний, барзо шена динарг ца дуьту олуш?Вайна дахарера цхьа а масал хаьий шуна? (дешархоша дуьйцу шайна хезнарг)\n-Хьан эр дара,вай Нохчийчохь мича меттехь 1аш ю берзалой?Муьлхачу ярташкахь? (лаьмнашкахь,хьаннашкахь: Бамутехь, Сержин-юьртехь, Калаусехь,Гехи чу.)\nlХ. Тобанашца болх.(Задания разного уровня)\n1-ра тоба: Синквейн «Нана»\n2-г1а тоба: Эпитеташ схьаязъе тетрадаш т1е\n3-г1а тоба: К1еза яхьинчу стеган васт х1оттаде.\n4-г1а тоба:Вай ненан а,берзан а безам бустар.(сравнение)\nДешархоша бовзуьйту шайн тобанан болх.\nТобанаша вовше мах хадабо. Хьехархочо олу шена хетарг.\n(притча гойту оьрсийн маттахь, маь1на дойту берашка)\n-Х1ун керланиг девзи шуна тахана урокехь?\n-Х1ун хазахийти шуна?\n-Вай урокан х1оттийна 1алашо кхочуш хилла аьлла хетий шуна?\n-Т1ейог1у урок муха хила лаьара шуна?\nХll. Шайн даго къобалбина болх, ц1ахь кхочушбе.\n1.Шайна дукхадезаделла б1ог1амалгаш дагахь 1амаде.\n2.Берзалойх лаьцна дийцар язде.\n3.Проект «Ненан безам».\nХьехархо: Батиева Тоита Вахаевна.\nБатиева Тоита Вахаевна\nНомер материала: ДВ-503778\nУрок по казахскому языку " Шоқан Уәлиханов"\nУрок по казахскому языку на тему "Тоқтар Әубәкіров-тұңғыш ғарышкер"\nУрок по казахскому языку "Сүйікті кітабым"\nСабақ жоспары "Мақал - мәтелдер"\nУрок по казахскому языку «Менің бос уақытым»\nУрок по казахскому языку «Астана –жас қала», 7 сынып\nСабақ жоспары "Мен азық -түлік дүкеніне барамын"


Стенна эшара спикерна Даудовна блогерца Абдурахмановца тӀекере хилар?\nНохчийчуьра парламентан спикер Даудов Мохьмад.\nНохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхойн, коьртачу декъана, Iедал дац шайна муьтIахь боцучу зорбанан гIирсашна интервью луш. Уьш боьлла журналист микрофон кӀелхӀотторг санна гарх. Бозуш боцучу репортерашца церан юкъаметтигаш ца нисло. Нагахь уьш лело гIоьртича девнаца, вовше духьалтохарца доьрза иза.\nЦундела тамашийна ю парламентан спикеро Даудов Мохьмада Кадыровн Iедална критика ярца вевзачу блогере Абдурахманов Тумсога буьйсанна телефон еттарца йоьзна истори.\nНохчийчуьра дIаваха дезна Абдурахманов масийтта шо а ду махкал арахьа веха. Цо лоьхург ду шена дехкина "харц бехкаш" юхадахар. Йоццучу хенахь и жима стаг вевзаш волу блогер а хилла дIахьоьттина, YouTube-хь цо арахоьцу видеошна терго ян дIаязвелла 80 сов эзар стаг а волуш. Кадыровн Нохчийчоьнах лаьцначу цуьнан роликашка хьожу юккъерчу барамехь масийтта бIе эзар стаг.\nДIабаханчу Марсхьокху-беттан 23-чохь буьйсанна 12 сахьт даьллачул тIаьхьа Абдурахмановга телефон тоьхна, Даудов ву ша аьллачу стага. Цунна хаа лууш хилла, болгеро рогIерчу видео тIехь шен цIе хIунда яьккхина. Телефонехула къамелдечо реза воцург шега юхьдуьххьала схьа ала аьлла лаам гайтина Абдурахмановна.\nХьалхара цу шинан къамел хилла 2 сохьтехь, цул тIаьхьа вовше кехаташ а яздина, аудиокъамелаш а дина Даудовс а, Абдурахмановс а WhatsApp-хула.\nИ дерриг а Абдурахмановс арахецна YouTubeчу шен каналехь. Хьалхара дакъа – Марсхьокху беттан 23-чохь (41 минот), шолгIа дакъа – Марсхьокху-беттан 30-хь (1 сахьт 2 минот), кхоалгIа дакъа -- Гезгмашин-беттан 8-чу дийнахь (1 сахьт 31 минот).\nДаудовс бакъо елла Абдурахмановна шайн къамел дIаязда а, иза нахана хазийта социалан машанашкахь арахеца а. Цо гойтуш ду цу къамелана иза дика кечвелла хилар. ТIе тидам бохуьйтург ду ша парламентан спикеро шен социаланан машанийн агIонашкахь цхьа дош аьлла а хьахийна ца хилар ша блогерца дина къамелаш.\n"ЗIе тохар со зе гIортар дара. ГIуллакх хилахь – кхеро, гIуллакх ца хилахь – кIадван. Нагахь цуьнах а, вукхуьнах а гIуллакх ца хилахь, ас дечу къамелехь гIалаташ каро, тIаьхьо дуьхьал даккха пайденна хир долу. Къамел деш со волу меттиг къасто хьажна а хилла хир бу", - аьлла комментари йина Даудовс шега телефон тохарна Абдурахмановс Кавказ.Реалиин дехарца.\nПарламентан зорбанан сервисана цу дискуссина комментари ян ца лиира, билгалдоккху Кавказ.Реалиино.\nДуьххьара дуьйна блогеран канале язбелларш дуьхьал ойла йолуш бара Даудовна. Хила мегаш ма хиллара, цара озабезам бора Абдурахмангахьара (цуьнан роликашна кIеллахь йитина эзарнаш комментареш).\nАмма уьш даре ца дича ца бевлира: Абдурахмановн аьтто ца белира буьззинчу барамехь шена беллачу аьттонах пайда эца, наггахь иза гIорасиз хилара ладогIархой тешош йолу ойла гайта. Хеталора иза тоъал кечвелла ца хилар, цунна дуьхьал волчуьнца вуьстича.\nДуккха а меттигашкахь блогеро "нека дора". Спикеро юькъа маж хуьлу нагахь иза сих-сиха йошуш хилча аьлла, жамI дича (Даудов дуьхьал ву нохчийн божарша маж ю бохуш "газан цIога" лелорна), Абдурахмановс, хIунда делахь а, дуьхьало ца йира, юьхь тIехь месаш алсам хилар я ца хилар адаман могушаллан бахьанашца дозуш ду, масала шекаран цамгар кхетарца, аьлла. Иза хаа дукха воккха Iилманча хила оьшуш дацара, интернетехь шозза-кхузза пIелг тоьхча карор бара оьшу хаамаш, билгалдоккху Кавказ.Реалиино.\nШен агIор Даудов гIорсиз вара, Ичкерин зама йолуш Iедалша лелийначунна Абдурахманов жоьпе ван иза гIоьртича. Даудовна ца хууш хилла хир дац Ичкерин Iедал долуш Абдурахмановн маса шо хилла, хIинца иза 30 шарал тIех иккхина (32 шо) а бен ца хилча.\nДIакъевлинчу дийцаршкахь бозуш боцучу эксперташа билгалдоккху, Даудов Мохьмад дика кечвелла хилар шайн Iедална критика ечу блогерца къамел дан. Царна хетарехь, массерна а хозуьйтуш къамел дар парламентан спикеран тобано дика кечйина пиар-акци ю.\nАбдурахмановс арахецначу видеошка хьаьжначу наха билгалдоккху Нохчийчуьра Iедалш Даудовн карахула шаьш а адамашна хеттарг хеташ хилар гайта гIортар, ткъа оппозиционер бехказа вала ца гIиртира цахилар лаккхарчу даржехь волчу Iедалхочунна хьалха.\nВуьштта, цу шинан яхъеллачу дискуссин тIаьххьарчу декъо дагаяийтира тIех сов яхъелла сахьийзо сериал, билгалдоккху Кавказ.Реалиино.\nНохчийчоьнан дозанаш билгалдахар тIедожийна Кадыровс\nКаримов: Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанца доьзна къийсарш дац


Лурчаха Малайзийн кема Оьрсийчоьнан Бук-о чудаийтина\nЛурчаха Нидерландера Малайзе доьду кема, Бук-ракета тоьхна, Украинан стиглахь, сепаратисташа лаьцначу Донбассехь, чудожорийна аьла бу дуьненаюкъарчу бехктакхаман хьукмато бина сацам. Кхаарийдийнахь и таллам дIахьочу тобан куьйгалхочо Вестербик Фреда дIахьедира, 298 стаг а вуьйш кема чудожаран кхин бахьанаш дац, аьлла.\n100 стаг ву бехке карийначу нахалахь, ткъа ма-барра таллам бовзуьйтийла дац, балханна новкъарло ца хилийта йолчу Iалашонца, аьлла Вестербика. Цо бахарехь, ала хала ду таллам билггал маца бина боьрзур бу.\nТарло, трагедин куьг-бехкечех цхьаберш лецна, чубохка а, дов хоттур долу меттиг билгалъяьлла яцахь а, боху талламчийн хьалханчас. Амстердамера Куалу-Лумпуре доьдуш чудожийра кема 2014-чу шеран Товбеца-беттан 17-чу дийнахь. Чохь мел хилла 290 стаг велира. Талламо бахарехь, Бук-ракетийн комплекс Оьрсийчуьра кхачийна хилла Донбассе, ткъа зулам динчул тIаьхьа юха а Оьрсийчу дIайигина.


Барт эгIаран лам\nХIирийн кегийрхой Маьтлоама баха дагахь хиларна реза бац гIалгIай\nХIирийн кегийрхой ХIирийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанехь болчу Маьтлоама (Столовая гора) баха дагахь хилар бахьана хIоьттина социалан машанашкахь къаьмнашна юкъара дов эккхаран. Цхьаболчу юкъараллан жигархошна бахьана карийна цу хьокъехь территорин къийсам боло.\n"Лаьттаца йоьзна муьлхха а тема вуно ира тIеоьцуш ю"\nМаьтлоама туристаш сих-сиха боьлху. Иза дIоггара хала маршрут яц. Иза дан цхьа кIеззиг а бен альпинистийн гIирс ца оьшу. Къилбаседа ХIирийчоьнан Iедалехь туризмехула йолчу комитето кхайкхийнера Мангалан-беттан 8,9-чу а деношкахь, буьйса а йоккхуш, цу ломан бохье довлуш ду шаьш, лаам берг шайх схьакхета мегар ду аьлла. Цо реза ца хиларан тулгIе гIаттийна гIалгIашна юкъахь. Цуьнан бахьана ду Маьтлоам хьенан территори тIехь бу бохург билгалдаьккхина цахилар.\nХIиришна и лам шайн хета, ткъа гIалгIаша иза шай лору. Кадастран картанашна тIехь яздинчунна ши а агIо реза яц. Шина республикан векалша хIораммо а шайн агIор туьду и хаамаш.\n"Оцу идейна оццул дуьхьал хIунда бу гIалгIайн кегийрхой? – дуьйцу Кавказ.Реалиига "Даймохк" къоман а, культуран а юкъараллан куьйгалхочо Дарбазанов Альберта. – Хаамехь аьлла дара, Столовая лам ХIирийчоьнан исбаьхьа меттиг ю, цуьнан визитан карта ду. Ткъа дукха хан йоццуш ГIалгIайчохь территорица доьзна дов иккхина хиларна, лаьттаца йоьзна муьлхха а тема вуно ира тIеоьцуш ю. Ас хьехар дийр дара и мероприяти цхьаьнатохаран а, машрабаран ярехьа, цхьаьнакхетта цхьаьна цу лома а бевлла.\nГIалгIаша тидам тIебохуьйту цу ломаца дуккха а шайн шира деланийн килсаш хиларна, масала, Мят-Сели олучу латталелоран а, ялта хьекъаран а делан цIа.\n"ХIирийн Iедалша долийнарг ГIалгIайчохь тIеоьцуш ду и лам цара шайн дола баккха гIертар санна. Цо хIинцале а гIаттийна эргӀадаллан тулгIе. Кегийрхоша кхайкхамаш бо царна дуьхьал, оццу дийнахь ломан бохье довла деза вай, байракхаш эцна богIу хIирий гIалгIайн ширачу кхерча ца бита, бохуш", - хаам бо "Главком РИ" Telegram-канало.\nСобаре хилар доьху\nХин долчу лома бахарх лаьцна официалан кепара комментареш ца йо ХIирийчоьнан Iедалша. Къаьмнийн юкъаметтигашкахула йолчу министраллера хьастано дийцира Кавказ.Реалиига, и мероприяти яр шайн Iуналлехь латтош ду шаьш, ГIалгIайчуьрчу векалшца цхьаьна цхьацца варийанташ кечйеш, масала, шина тобан – гIалгIайн а, хIирий а – цхьаьна лома яхар вовшахтохар саннарш.\n"И акци цхьа а политикан чулацам болуш яцара дуьххьардуьйна, цуьнан Iалашо туризм шоръяр яра, - элира хьастано. – Тхо иза нахана юкъахь яржо гIерташ дара. Оха кховдийнарг реза хиларца тIеэцна кхечу республикаша а. Карарчу хенахь лома дахар кечдеш ду могIарерчу рожехь".\nОццу хенахь гIалгIайн къаьмнийн юкъаметтигашкахула министралло кхайкхам арахецна радикалан тIебирзийнчу республикан бахархошка: "Кхойкху собаре хиларе а, арахоьцучу йозанашкахь а, комментарешкахь а агресси ца гайтаре а, къамнашна юкъахь гамо а, шина къоманна юкъахь мостагIалла а кхуллуш".\nЦу кхайкхамехь тидам тIебахийтина, Мангалан-баттахь Маьтлоаме бевр хилар ГIалгIайчуьра бахархой. Цу юкъахь дакъалаца кхайкхина берриг а лаам болу нах, мичахь беха а, муьлхачу къомах бу, хIун дин лелош бу бохучуьнга хьаьжна доцуш аьлла.


ГIалгIайчуьрчу Сунжа кIоштан Мужече эвлахь иккхина дов дирзина ши стаг вуьйш, герз кхийсарца.\nВийна ший а – 1985 -чу а, 1986-чу а шерашкара – ДалиевгIеран тайпанах ву, хаамбо "Интерфакс" агенталло, шайн хьастана тIетевжина.\nПолицина къастарехь, Балаев Юсупна а, цуьнан шина кIантана а, байинчу ДалиевгIарна а юкъахь дов дара латта къуьйсуш. Уьш берриш а вовшийн гергара бу.\n"Хьалхо бинчу хаамца, луларчу ДалиевгIра оцу лаьттан декъа тIе латта доьхкинийла хиъна Балаев Юсуп а, цуьнан кIентий а дуьхьало ян гIоьртинера, дов герзашаца къастон буьйлира, оцу кхийсаршкахь ДалиевгIарех волчу цхьаммо герз даьккхинера, Балаев Юсупна тIе а хьажош. И гинчу Юсупан кIанта автомат йиттинера шайн дуьхьалончашна", - далийна агенталло бакъоларъяран органашкарчу шайн хьостан дешнаш.\nЦул тIаьхьа оцу меттигера дIабаханера герз диттинарш. Стаг верца доьзна бехктакхаман гIуллакх долийна. Зуламхой лехамашка белла.\nТIаьхьо махкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша агенталле хаамбира, конфликтна цхьахволу декъашхо лаьцна аьлла.\nКIирандийнан суьйранна Москварчу хенаца 18:00 сахьт даьллачу заманчохь ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан урхаллин сайта тIехь хаам бу хиллачух лаьцна, амма шекоерш лецарх информаци яц.\nГIуран-бутт бовш Нохчийчуьрчу а, ГIалгIайчуьрчу а шина вахархочунна юкъахь герз а даьккхина, летарш хиллера Назранан кIоштарчу федералан некъа тIехь. Бахьана дара некъаца хилла конфликт – микроавтобусчохь воьдучу Нохчийчуьрчу вахархочо ГIалгIайчуьра машенлелорхочунна новкъарло йина бохура, цунна некъ ца буьтуш.\nГезгамашин-баттахь Назранан кIоштарчу ГIази-юьртахь дов даьллера КостовегIеран а, КациевгIеран а тайпанах долчу берийн. Оцу девнна юкъагIоьртинера баккхийнаш. КостоевгIеран доьзалера волчо таллархойн топ йиттинера, чевнаш йира КациевгIеран доьзалера масех стагана. Дарбанан цIийне кхачийра уьш. Цхьахволчун ког дIабаьккхира.


Iилманца яьккхар цо ший цIи\nСаь кура бетта 6 ди 2021 шу\nХетаргахьа Iилманца вIалла а дакъа долаш вола саг Менделеев Ивана Дмитрий ца вовзаш хургвац. Химия, физика, биология, астрономия, география, геометрия иштта кхы дола Iаламца бувзам бола Iилмаш тохкаш царца къахьегаш волча сага хIаьта а вовз Менделеев.\nРоссе Паччахьалкхе Iилман ди, аьнна белгалдаь дездеш да февраль бетта 8-гIа ди. Цу дийнахьа ваьв, вувцаш вола воккха эрсий Iилманхо хинна Менделеев Ивана Дмитрий. Из хиннав профессор, Iилман Академе доакъашхо, химия, физика, география, экономика, иштта кхы а дукхача энциклопеде Iилмаш наха хьийхар, хайтар, дIадовзийтар.\nИвана Дмитре вахара наькъаш чIоагIа сакъердалуш а, адама шийгахьа боккха пайда хулаш а да. Из ваьв 1834-ча шера лакхе белгал ма дарра февраль бетта 8-ча дийнахьа. Дезала юкъе 17-гIа кIаьнк хиннав из, цхьаькханахьа 14-гIа хиннав аьнна хьоахадаь а да. Цун да Менделеев Иван Тобольски гимназен кулгалхо хиннав. Цигара хьа да ала йиш я Дмитречох тIехьагIа воккха Iилманхо хилар. Хийцца ала йиш я ший да лаьттача наькъ тIа из дIаэттав аьнна.\nЗIамига волча хана денз дезала юкъе белгал хиннав Дмитрий. Цудухьа, дукха бераш долча дезала юкъе шийна хала дале а, цунга дешийта гIерташ, шийна могача тайпара воIа гIо деш, къахьийгад цун нанас. ЗIамига кIаьнк ше волча хана денз дукханахьа гобаьккха, дуне тохкаш, укх дунен тIара цхьаццайола моттигаш яйза хиннав из.\nIилманхочун Дмитре вахара наькъашкахьа хьоахадеш да ший дунен вахара ханах цхьа дакъа цо Сибире токхаш дIадихьа хилар. Цу хана шоашта теха ха йоаккхаш, декабристаш хиннаб цига. Дукхача цIихезача цу ханарча Iилманхошца гIулакх доагIаш а уж дика бовзаш, безаш а хиннаб цар дезал. ДукхагIа из бахьан долаш Ивана виIий Iилманцара чам совбаьннаб, тIехьагIа цу даькъе хьийгача къих цо доккхий толамаш а даьхад.\nВахара оагIонаш теркалъе Ивана Дмитрий волалуча хана цун дикка новкъост хинна эттав наьна-воша Корнильев Василий. Цу ханарча боккхийча, цIихезача Iилман а искусства а викалашца гIулакх доагIаш, цар новкъост волаш хиннав Василий. Хийцца цун цIагIа царца вIашагIветталуш хинна хила йиш я Дмитрий. Н. Гоголя, Ф. Глинку, М. Погодина, С. Пушкина а цун воI Александр а тIехьа бовзаш хиннав Менделеев Дмитрий.\nХургволча Iилманхочо Менделеев Дмитре лакхарча дешара тешал хьаийцад Санкт-Петербурге Керттерча хьехархой институте. Ший воI цу дешарче дIаэцаргволаш дукха къахьийгад цун нанас. Ала деза, укхаза а моллагIйола нана санна Дмитре нана а ший воIах воккха Iилманхо хилара, дунен из дIавовзара бахьан хиннад аьнна. Цунга хьежжа гаьнаваьннав из.\nШи саг йоалаяь хиннав Менделеев Дмитрий. Шаккха а сесага баь дезал а хиннаб цун – 7 бер. Цун мехкарех цаI Любовь цIихеза волча эрсе воккхача байтанчага Блок Александрага маьре хиннай. Воккха байтанча хиларал совгIа, ший уст-даьцара лоархIам бахьан долаш, Iилманца хьоашал доагIаш а хиннав Львова Александр.\n1855-ча шера, дошо мейдальг яьккхарца, тIехдика дийша институт чакхъяьккхай Дмитре. Дешара ха чакхъяьлча, эггара хьалха цо болх баьб Симферополерча гимназе, цул тIехьагIа цо болх бу Одессерча Ришельевски лицее. Ше болх беш волаш цу юкъе гIолла даггара дешаш а, Iилман даькъе лакхлуш а къахьегаш хиннав Дмитрий. ХIаьта 1856-ча шера, диссертаци чакх а яьккха, цо хьаийцад магистра лагIа тIа латташ хилара тешал.\nШий мукъа йола ха йоа ца еш, ший нанас шийх саг ве гIерташ хьийга къа довргдоацаш, цул совгIа наха ца довза Iилмаш хьагучадаха а уйла йолаш, массаза къахьегаш хиннав Дмитрий. 1857-ча шерагара 1890-ча шерага кхаччалца цо болх баьб Императора Санкт-Петербурга университете химе кафедре.\n1859-1860 шерашка хьехаш а волаш, болх беш хиннав из Германерча Гейдельбергски университете. Цу юкъа цига дукха Iилманхой байзаб цунна, къаьстта Р. Бунзен, Дж. Гиббсон. 1872-ча шера профессора цIи шийна енначул тIехьагIа, цо болх баьб Санкт-Петербургски технологически институте, Николаевски инженерни училище, иштта хоамий наькъа Институте а. 1876-ча шера денз Iилман Академе доакъашхо-корреспондент ва из.\nIилманхочо, вIашагIа а делла, халкъанна хьагучадаьккха хиннад Iалама ларде латташ дола Iаьдалаш – (периодически закон химических элементов). Хьоаде деза, ший ража тIехьа Дмитре болх баьб 1869-ча шерагара 1900-ча шерага кхаччалца йолча хана чухьа, сеца юкъ йоацаш, мукъа йолча хана къа а хьегаш. Цудухьа Iилман даькъе боккха толам а баьккхаб цо, бакъда, ше баьча балхаца хьагучадаьккхачох кхоачам хеташ а хиннавац из.\nДукханахьа хинна чакхваьнна ва Менделеев Ивана Дмитрий, ерригача Россе импере чакхваьннав ала йиш я из, эггара гаьнагIа ядаш йолча моттигашка а тIехьа. Из хиннав ерригача Европе гIолла а, цул совгIа Ниагаре а. Ховш да, эрсий адмирал хиннача Макаров Степанаца хьоашал доагIаш а дика из вовзаш а Дмитрий хинналга. Цунца цхьана ГIинбухен-шана форд тахка уйла йолаш а хиннав Iилманхо. Ала деза, дунен тIара хьалхара шабоаттIорг «Ермак» хьаеш къахьийгачарех из хинналга а.\nДукхнахьа хинна Iилманхо кхаьчав ГIалгIай Мехка а. Из хиннав хозача лоаман юрта Фуртовге 1880-ча шера июнь бетта, геологически экспедицен хьалхаволаш. Мехкадаьтта даккхара халонашца къовсам латтача ханашка Кавказе дукха ихав из. ГIалгIайче из венача хана цун Iами а Паччахьалкхен балха тIа воккхагIвола дагавалархо а хиннача Iоахаранаькъан Темаркъа СаIадала тIаийца хиннав из ший фусаме.\n2016-ча шера ГIалгIайчен цIай дездара хьамара ЖIайраха района Даьга Льянанаькъан Ахьмадага хьалхале а йолаш района администрацес Iоахарнаькъан тайпан нах хьа а гулбаь, Блок Александра дезал а хьоашалбийхабийха, хоза а че яь, Фуртовгера кхуркхолга (водопад) Менделеев Ивана Дмитре цIарагIа хургдолаш хьакхайка а даь, из моттиг кийчъяьй.\nЦкъа венача а ца Iеш, тIехьагIа кхы а иха хиннав Менделеев Ивана Дмитрий ГIалгIай Мехка. Ше цIавахача, ший йоI а йоалаеш юхавена цун дарба деш хиннав Iилманхо Дмитрий ГIлгIай лоам. Цига яьккхача ханах, мийнача хих, дихка хьуна юкъе садахарца дикка дарба а даьннад цун йоIа. Iилманхочоа хайнад малагIча хих малагIа элементаш йоахк, дикагIа малагIа хьаст хургба цунна.\nШий вахара тIеххьарча шерашка Менделеев Дмитре дукха къахьийгад Сибирера хьалхара университет хьаеллаш. Цо гIодарца хьайийллай Киевера Политехнически институт а, вIашагIъеллай хьалхара Россе импере химически цхоагIо а.\nДукха къахьийга, шийна тIехьа йоккха лар йита вахав укх дунен тIара Менделеев Ивана Дмитрий дIа. Цо даь балхаш бахьан долаш, тIехьагIа цу даькъе кхы дIахо а къахьега аьттув баьннаб Iилманца бувзам барий. Кхелхав воккха Iилманхо Менделеев Ивана Дмитрий 1907-ча шера, ший 72 шу даьннача хана. ХIаьта дIавеллав из Санкт-Петербургерча кашамех цхьан кашамашка.\nМенделеев Дмитре цIарагIа массехка дешара моттигаш я вай паччхьалкхе, ГIалгIай Мехка из хинна хилча укхаза а мегаргьяр цун цIарагIа цхьа дешара моттиг Iалашъе, цу чу боккхий химия Iилман даькъе Iилманхой а кхебергболаш.


Нохчийчоь: нах идор, гIелонаш яр, куьйгалхочух цIу вар. 2021 шеран жамIаш\nКадыров тIех вазвина вийцар, нах ца хеддаш идор, телегойтийле дуьгий, адамаш сийсаздар, "борша бац" я "стен бац" бохуш, кегийрхошна гIелояр, гергарчу нахе боцу бехк такхийтар, баккхийчу хьаькамаша могIарчу бахархошна чIирш кхайкхор – хьалха дуьйна а долуш долу и дерриг а дистина лийлира 2012 шарахь Нохчийчохь. Оцу хьелан жамI дара Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, Орсийчоьно Соьлжа-ГIалин доладеш хилар шеконехь ду, аьлла, дIахьедар даржор. Нохчийчуьа ьш а,кхидолу а жамIаш - Кавказ.Реалиин материалехь.\nОьрсийчоьнан официалан статистико бахарехь – РИА "Новости" агенталлин терахьашца – байна нах карош бацарца Оьрсийчохь хьалхара ю Нохчийчоь. Шарахь республикеь вовш волчу 1700 вахархочух схьакарош вац 20-30 стаг бен. Информацин, зорбан министр Дудае Ахьмад бехказдаха хIоьттира и терахьаш, махкахь лаьттинчу шина тIеман тIаьхьало ю иза, аьлла. Гарехь, хууш вац хьаькам Оьрсийчохь стаг лаха дуьллуш 10 шо бен дацар, цул тIаьхьа информаци чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу архиве дIайоьдийла, дуьйцурш таханлера терахьаш дуьйла. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен пресс-конференцехь кхин терахьаш далийра – 300 совъоьккхуш стаг вайна шера чохь, царех дукхахберш лехаман тептаршкара дIабаьхна, бохура цо.\nОфициалехь лаха кхайкхийна нах боцуш, лехамийн тептаршка яза ца деш, дукха адамаш дов махкахь. Кадыровн режимна ца беза, ницкъхоша лоьцу нах бу уьш. Царна герга ца буьту адвокаташ, доьзалшна кхерамаш туьйсу, хIаллакбийр бу, таIзарна бухаийзор бу бакъоларъярхошка, прессе бовлахь, бохуш.\nОцу кепехь "цхьана ханна байнарш" бара дIадахначу шарахь 621 стаг - оппозицин 1ADAT телеграм-канало даладо и терахь. Иштачу нехан могIаршкахь хила тарло милла а. Iедалх вон дош аьлларш, иза емалдечу блогерашна язбелларш я дин Кадыровс а, цуьнан гоно а санна цакхетораш бу царалахь.\nКавказ.Реалиин дац официалера тоьшалла, я харцдан а, я бакъдан а бух бац 1ADAT каналан терахьаш. Бакъду, редакцин карахь бу цхьаццаболчу нахах долу документаш, церан чулацамбогIу жигархоша далочу терахьашца а, Нохчийчуьрчу бохамечу хиламашца а.\nГергарчьарга жоп дехар\nЛечкъочу нехан шолгIа категори ю Кадыров оппонентийн гергарнаш. Уьш даима а санна хууш йоцчу меттишака дIабуьгу герзахоша, "кхетош-кхиоран болх" бо цаьрца. 2012 шарахь масех дара оцу кепехь нах лечкъор.\nГезгмашин-баттахь Нохчийчохь лецира Британехь вехачу Ичкерин заманарчу куьйгалхочун Закаев Ахьмадан ши йиша а, ши ваша а. ТIаьхьо вигира цуьнан вешин воI а, кхиболу гергарнаш а. Закаевгахьа Ичкерин кхечу жигархочо – Германехь вехачу Солтыханов Iелам-Пашас - дош аларна цуьнан гергарнаш а лийцира махкахь. Дукха хан ялалае дIахийцира уьш, амма дайтира цаьрга мехкан телегойтийлехула Солтыхановна дуьхьал, иза емалвеш къамелаш.\nГIуран-бттахь жигараделира Кадыровн критикийн гергарнаш лечкъор. Турцехь вехачу блогера Халитов Хьасана дIахьедира, шен нехаца зIе яц шена карош, Iедалхоша шен дена а, вешина а, уьш бойъур бу бохуш, кхерамаш туьйсу, аьлла.\nЦунна тIаьххье шен гаргарнаш дIабигарх лаьцна къамел даржийра Швецерчу нохчийн блогера-оппозиционеро Абдурахманов Тумсос а: лецнера цуьн ден а, ненан а агIор болу гергарнаш, иштта дIабигинера зудчун гергарнаш а – 11 стаг. РогIера видео оццу маьIнехь яржийра Германехь вехачу Мализаев Микаила – Нохчийчохь гергарнаш дIабигина, уьш хьизош бу, гIело йо царна, аьлла. Блогера бахарехь, берзина баьхначу гергарчийн суьрташ хьийсийнера цуьнга.\nВиц ца вира Нохчийчохь Садулаев Мансур а – нохчийн бакъонашларъяран "Вайфонд" юкъараллин куьйгалхо. Шен кхо гергарниг лачкъийна даймахкахь, бохура цо. Амма уггаре дукха цIийнан нах лецнарг вара "Iазапна дуьхьалояран комитетан" Къилбасеа Кавказера юрист юрист Янгулбаев Абубакар. Цуьнан 40 гергга гергара нах дIабигинера.\nКавказ.Реалигахь информаци ю шен хьостанашкара, цара дийцарехь 2021шеран ГIуран-баттахь Нохчийчохь Кадыровн оппонентийн лечкъийна гергара нах кхин а алсам бу. Масала, бовдийначаралахь бара Туркойчохь нохчийн президентан Дудаев ЖовхIаран цIарах парк схьайоьллуш дакъалаьцначу оппозиционерийн цIера гергарнаш а.\nКIира даьлча лецна нх доккхачу декъанна дIахийцира, амма хIинца а бу шайн хIусамашка берзанза бисинарш. Лоьцучу нах декхаребо махкал арахьарчу шайн гергарчу блогерашка-критикашка Кадыровна хьалха къера хила, иза ца дахь, махках бохур бу уьш олу. Цундела дукхаболучара видеодехарш даржадо шайн Европерчу, Малхбалерчу доьзалхошка, дитахьара Кадыров гезвар, бохуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо ша нах идорна бехкевечарна луш долу жоп цхьаъ ду: эладитанаш дажадо Европерчу блогерша, ша стагга а ца вадийна. "Махкахь чIир цхьаммо а дIаяьккхина яц", бохура Кадыровс. Амма хууш ду Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексо чIир йоькхуш динчу зуламна ден таIзар стаг верал а лакхара дуйла, 8-20 шо кхайкхадойла.\nЛГБТ – ца догIу иза Нохчийчоьнца\nТидамера даланза дара 202I шарахь ЛГБТ-нах Нохчийчохь лоьхуш а, лоьцуш а хилар. Тамаше дара Кадыровн гоно и тайпа нах махкал арахьа лохуш, махка дIабуьгуш Оьрсийчуьрчу Iедалан ницкъаша гIодеш хилар.\nИштта нисделира Нижний Новгородера лачкъийна, Магомадов Салахь а, цуьнан гергара Исаев ИсмаьIал а дIавигар. Бутт баьлча оцу шимма дIахьедира, шайна полицино гIело йо. Шаьшшиъ хьийзийна, аьлла, ткъа ГIуран-баттахь мацалла кхайкхийра цара, шайн кхел Нохчийчуьра муьлххачу а Оьрсийчоьнан кхечу регионе дехьаяккхаре сатуьйсуш.\nСоьлжа-ГIаларчу №2 изоляторехь ву и шиъ, бехкево амиран Бютукаевн тIемалошна гIодина хиларна. Беламениг ду, "Новая газето" яздарехь, динан экстремизманна бехкевучу шиннах цхьаъ гей, важа трансгендер хилар.\nМангал-баттахь кадыровхоша Дагестанера, нах Iалашбеш къайлабохучу цIенна тIелатар а дина, Нохчийчу юхайигира шен цIера едда йолу Тарамова Хьалимат.\nНохийчуьрчу гейх лаьцна "Тийна аз" фильм яьккхина нохчийн режиссер (псевдоним Валерик Река) декхарехилира социалан машанашкара шен аккаунт дIакъовла – кхерамаш тийсира цунна. "Артдокфест" фестивалан кьуйгалхошна кадыровхоша тIедожийра фильм гойтучуьра сацо, Нохчийчоьно Пачхьалкхан Думе хаьржинчу депутатн гIоьнча а вара кхерамаш туьйсучийн могIарахь.\nЕвропан Кхеташоно 2021 шарахь Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш кхайкхийра Нохчийчохь ЛГБТ-нах хьйизош а, Iедалан критикаш хьийзош а хиларна. Европан Кхеташонан официалан журнало хаам барца, санкцешна бухаваьхьира Устрда-ГIалахь полицин буьйранча лаьттина Катаев Аюб а, мехкан вице-премьер, "Терек" эскаран тобан куьйгалхо Висмурадов Абузайд ("Патриот").\nОппоненташна бен тIеIаткъамаш\nЗазадоккху-баттахь Германехь кIелонна кIелхьарваьккхира нохчийн жигархо Абдурахманов Мохьаммад. Цо ша дийцарехь, иза вен декхаревинарг вара Кадыровн шича Эдельгериев Пахьрудди.\n"Новкъарлонаш" латтийна Кадыровна журналисташа а. "Новая газетанна" Нохчийчохь кхел а йоцуш нах бойъуш хиларх лаьцна тоьшаллаш делла полисхо лаьттина Гезмахмаев Сулиман кхерамаш тиса болийра. Республикерчу ницкъхоша шаьш журналистех Iалашдар дийхира Кремле, ца дахь, "гIуллакх" шаьш шайггара кхочушдийр ду, аьлла.\nОхан-батахь Оьрсийчоьнан полицино дуьхьало ца еш, лацийтира кадыровхошка Новый Уренгой гIалахь Францино депорт йинамухIажар Гадаев Мохьмад.\nГезгмашин-баттахь Кадыровс ша элира, ша "сийначу цIергахь вагор ву" Ичкерин министр лаьттина Закаев Ахьмад. Цу тIе, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Закаевн воIе а кхайкхира, ша борша велахь, Нохчийчу а волий, эккха, аьлла. Изза кхайкхам бира президента Масхадов Асланан кIанте Анзоре а.\nЛахьан-баттахь Кадыровс кхерам тесира гIалгIайн жигархошна, ша дIайоккхур ю церан махкера Ичкерин заманахь цаьрга дIаелла 8 нохчийн юьрт, нагахь санна уьш шина махканна юкъа Iедало 20I8 шарахь хIоттийначу дозанна резабацахь, аьлла.\nГIуран-баттахь мехкан куьйгалхочо дуй биира, шен критикийн зама йоца ю, аьлла: "АллахIах дуй буу ас, хьашт доцург мел дийцинарна, хIара дуьне эккхахь а, тхо тIекхаччалц бен хан ма яц, аьлла".\nТелегойтийлехула "къурд бахийтарш"\n202I шарахь Нохчийчохь дIадахделира нахе телевизорехула хьаькамаш кIинтIерабахийтар. Республикан вице-премьера Умаров Жамболата ерриг а Оьрсийчоьнехула дIасадаржор хьийхира нахе официалехь шаьш емалвина куьйгалхо бехказвахийтар.\nСтигалкъекъа-баттахь флешмоб яржо йолийра, #КадыровШайтан хештег а йолуш. Нохчийчоьнан Iедало шена лийна Подмосковьера жима стаг кара а вина, цуьнга а, цуьнан дега а «къурд бахийтар» дара машанашкахь Iаьткъинарг. Гучуделира, Нохчийчоьнал арахьа иштанаш схьалохурш Нохчийчуьрчу Iедалан векалш хилар.\nХьаькамаш кIинтIерабаха дийзира бегаш бинчийн а тIехь – масала, Соьлжа-ГIалахь хIоттийна базалг раз ю аларна бехказвийлийтира Оьрсийчуьра цхьа жима стаг.\nОфициалехь куьйгалхой къинтIерабахар кхаьчна Оьрсийчу а. К%инорежиссер Сокуров Александр халкъе кеат яздан декхаре хилира ша президентца Путин Владимирца къовсам эккхийтарца доьзна. ДIахьедира режиссера, шена Нохчийчуьра кхерамаш туьйсу, шен дахар кхерамзаллехь дац, аьлла.\nКест-кеста буьгу халкъ къинтIера даккха "Грозный" телекаханале "хIума хуу нах", уьш-м хIора баттахь а лоьцу.\nОцу хьокъехь Кадыровн гIоьнчас, инормацин министра Дудаев Ахьмада тоьшалла до, Iедалхоша стагга а вац «къурд ала» тIедожош, иза низамо доьхкуш хIума ду, бохуш.\nКуьйгалхочух цIу вар а, харжам боцу харжамаш а\nТIаьххьарчу шерашкахь сийлаллин Iаьршашка кхачийна гоно КадыровгIеран доьзал, Дала вазвина ваитйина, дуьйцу, 2004 шарахь вийна волу Кадыров Ахьмад. ГIуран-беттан 26-чохь Кадыров Рамзана шен пресс-конференцехь иштта дIаэлира, шен дан хIума хуург вара, цунна хьехам бийраш адамаш а дацара аьлла: "Иза XXI шеран Iаламат дара. Цунна Лаьтта тIера адамаш дацара хьехамаш беш, иштта аьр вай. Цо хир ду баьхнарг, иза дрриг а цо ша дуьйцура тхоьга".\n2021 шарахь Кадыров Ахьмадн цIе тиллина Соьлжа-ГIаларчу аэропортанна, иза вуно дукха зама хьалха дуьйна, Советан Iедалера схьа, Ушарма Шайхан цIарах хиллехь а. Кадыровн ден цIе лелайо Нохчийн Университето а, хьалха Толстой Леван цIе яра цо лелош.\nКадыров Ахьмадах мехкан лаккхара васт деш, Нохчийчуьрчу школашкахь хьеха йолийна "Серлоно къадийна некъ" книжка – язйинарг ву Хоси-Юьртара схьаваьлла волу полицин белхахо.\nЦул хьалхо харжамаш дIабаьхьира Нохчийчохь. Официалан терахьша бахарехь, Кадыров Рамзанна белира наха цкъа а ца хиллачул дукха кхаьжнаш - 99,7%. Иштта дIаяхйина цо шена Iедалан коьртехь Iан кхочу зама – 2026 шаре кхаччалц.


Украинехьа тIемаш бечу нохчийн Дудаев Жовхаран цIарахчу батальонан эмблема\nУкраинера тIом шина кепехь туьду нохчаша. Соьлж-ГIаларчу Iедало тIекарлойо Донбассерчу сепаратисташна. Шайх «кадыровхой» олу нохчийн герзахой а бу цаьрца. Цигарчу хьоло къастабо Оьрсийчуьрчу демократин а, нохчийн маршонан а кхоллам, аьлла хета Украинехьа долчу нохчийн кхечу декъанна.\nОцу шолгIачу декъан векалш бу Украинан цхьаалла къовсучу эскаршлахь. Киевехь шо сов хьалха гIаттаман болам оьккхушехь, Украине бахара шайн къоман маршоне шаьш а сатуьйсу нохчий.\nМохьмад – иштта аьр вай цунах, кхеташ долчу бахьанца бакъ цIе хьулъеш – Майданехь дуьххьара цIий Iеннашехь, кхечира Киеве. Уггаре хьалха, ша протестхойн могIаршна тIе ма кхеччи, цо яьккхина гIулч яра цуьнан хиндерг къастош – кисинара хьала а даьккхина, халкъана хьалха шен ша Оьрсийчоьнан вахархо хиларан тоьшалла-паспорт дагийра цо.\nМохьмад: Ас дагийра сайн паспорт...\nТIаьххьарчу ткъа шерачохь гарабовлуш нисделла Нохчийчуьрчу Iедаланний, могIарчу бахархойнний политике болу хьажамаш, мехкашца лелочу гергарлонийн хатI харжар.\nСоьлж-ГIаларчу Iедало тIекарлойо Донбассерчу сепаратисташна а, хьалхо Оьрсийчоьно дуьненан низамаш а талхош, долаерзийначу ГIирмерчу хьакамашна а, емалйо шен мехкан цхьаалла къуьйсу Украина.\nТкъа вуно дукха бу мехкан администратора Кадыров Рамзана хаьржина некъ харцбен нохчий а. Церан дакъа ду Украинан эскаршца цхьаьна Донбасс Оьрсийчоьнах дIа ца кхтийтархьама тIемаш беш а, Киеверчу политикашна гIодан бахана а. Царех ву Мохьмад.\nМохьмад: Украинахошна хазахета тхо шайца долуш\nНохчийчохь тIемаш лаьттинчу шерашкахь дукха нахана дагадогIу Украинан парламентан декъашхой а, могIара бахархой а Оьрсийчоьно шайн махкаца лелае харцо емалъеш хьийзинийла.\nМасала, цкъа а дицлур дац 1995-чу шеран бIаьста Веданан лаьмнашка, тIемашкахь лаьтта нохчийн бIаьхой болчу, молханаш а, кхача а бохьуш, Киевера депутаташ бахкар а, цара нохчех дог а лозуш, хIетахь, шаьш цIабахча, дуьнене орца а дохуш, Кремло Нохчийчохь лелаен харцонаш Iораяхар а.\nТкъа муха хир бу нохчаша украинахошна буьтунболу, хенан йохалле буьйшур болу дагалецамаш? Уьш а хила тарло-кх шина кепара, цхьаболчу нохчаша Украинана дуьхьал тIемаш барах а, кхиберш цуьнгахьа леттарх а тоьшалла деш...\nУкраинера тIом а, нохчий а\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 95 %\nСуна ца хаьа 5 %


Кутаев Руслан дIа ца хийци набахтера...\nСтигалкъекъа-бутт 11, 2017\n"Ша мукъавоккхур воцийла-м хаьара шена Русланна..."\nЕарийдийнахь Нохчийчоьнан Лаккхарчу кхело листина набахтехь кхобу Кутаев Руслан аттачу хьелашка ваккхарх йолу аппеляци. Ца магийра иза хенал хьалха набахтера аравалийтар.\nIуьйранна хила еза кхел делкъенга теттира. Сацам бинчул т1аьхьа кхелан ц1енна хьалха лаьттачу нахана т1евеара адвокат Заикин Петр. Цо бовзийтира кхелан сацам: Кутаев Руслан хеназа хьалха араволуьйтуш вац, цо масех де хьалха набахтин низам дохийна боху, аьлла.\nШа чIогIа цецваьккхина сацамо, элира адвокато .\nКутаев хIинццалц набахтехь низамо ма-доьхху хан токхуш ву баьхнера хьаькамаша, ткъа хIинца кхин дуьйцу.\nЗаикин: «Цо набахтера низам цкъа а дохийна дацара. Мелхо а, дикачу агIор иттаза билгалваьккхина иза набахтин куьйгалло. Ткъа хIинца низам дохорна бехкево».\nАппеляцин кхелехь Кутаев Руслан реза ца хилла дакъалаца. Цуьнан бахьанаш шен шеггара дийца йиш яц, элира адвокато Заикин Петра.\nАдвокатна Заикин Петрна хIинца ала ца хаьа, кхидIа муьлхачу агIор бан беза Кутаевгахьа ша бен болх, иза дозу шен Кутаев Русланан лаамах, цуьнца дагаваьллий бен, шен дан хIума дац, элира цо.\nЗаикин: «Суна хетарехь, оьшу кхидIа а болх бан. Амма Русланан лаам ца хилча, сан иза дан бакъо яц. Цунна хетий, ша набахтера хенал хьалха аравала веза аьлла, тIаккха цу тIегIанехь болх бийр бу. Низамо бакъо ло иза дан. Русланан лаам суна цкъачунна хууш бац. Лаам хилахь - болх бийр бу».\nКхелан хIусамера арадевлча, Кутаев Русланан вешига Ширванига хаьттира Маршо Радионо, муха тIеоьцу бина сацам гергарчара, аьлла.\nКутаев: «Русланан дукха хан яц йисина. ГIуран-баттахь, Дала мукълахь, аравер ву. Цхьана агIор, ца лаьа, и сацам къовса. Цунах гIуллакх хир дац, олу цо. Оха сатуьйсу иза араваларе. Цхьа хIума ала а луур дара суна: набахтера куьйгалхой реза бу цунна. Иза царна а ву реза. Iер-вахар а, юург дика ю а боху Руслана. Иштта хьал ду-кх…».\nНохчийчохь а, дозаналла арахь а вевзаш волу политик Кутаев Руслан 2014 шарахь дIалецира Соьлж-ГIалахь нохчийн къам махкахдаккхар дагалоцуш концференци цо х1оттийначул т1аьхьа. 4 шо хан туьйхира кхело, бехкевира наркотикаш лелорна. Бакъонашларъяран «Мемориал» центро а. Дуккхаъчу кхечу наха а политикан тутмакх лору иза.\nИзолятор чохь ву Кутаев Руслан\nНохчий мел бехачохь билгалдаьккхира депортацин де\n"Хьахон мел дихки а, дазло и къематде"\nШи нохчо ву "Мемориалан" Оьрсийчура политикан тутмакхашна юкъахь\nДоьналлах воьхна вац Кутаев Руслан


тоьллачарех - Synonyms of тоьллачарех | Antonyms of тоьллачарех | Definition of тоьллачарех | Example of тоьллачарех | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for тоьллачарех\nTop 30 analogous words or synonyms for тоьллачарех\nЛюдовик XIV Людовикан амалаш а, ойланаш а йовза тоьллачарех хьост ю цо язйина «Oeuvres». Иза арахецан Парижехь «Grimoird а, Grouvelle а» издательствехь (П., 1806).\nТатаев, Ваха Ахмедович Цо доккха дакъа лецира ГИТИСехь Нохч-ГӀалгӀайн актёран студи кхуллуш. 1939—1941 шерашкахь иза вара ша кхоьллина студин студент. Иза тоьллачарех студент вара, цунна лора Островскийн цӀарах йолу стипенди.\nДюрер, Альбрехт А́льбрехт Дю́рер (, 1471 шеран 21 май, Нюрнберг — 1528 шеран 6 апрель, циггахь) — немцойн живописец а, график а, Европехь тоьллачарех ксилографин говзанча, малхбузу Европехь Ренессансан гӀарвелла говзанча. Къилбаседера Европера художникан юкъахь хьалхара теоретик.\nДиккенс, Чарльз Ча́рльз Ди́ккенс (; 1812 шеран 7 февраль — 1870 шеран 9 июнь) — ингалсан яздархо. Дина волучу хенахь массарелла а вевзуш яздархо. ХӀинца а ву иза дуьнен литературан классик, XIX бӀешеран воккхучарах прозаик. Цуьна кхолларала реализман тоьллачарех лоруш ю, амма цуьна романашкахь цул совнах дог кӀедалла а, туьраналла а ю.\nГешаев, Муса Баутдинович 1965 шарахь цо чекхъяккхира Театран, музыкин, кинематографин Ленинградски пачхьалкхан институт. Иза чекхъяккхича иза Соьлжа-ГӀала схьавеара. Иза дӀахӀоттинера Нохч-ГӀалгӀайн АССР Культуран министерствон коьрта инспектор. 1967—1978 шерашкахь иза вара «Вайнах» цӀе йолу Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран ансамблин куьйгалхо. Цуьнан куьйгаллица ансамбльс баккхи кхиамаш бира. Цу хенахь иза яра СССР хелхарийн ансамбльшна юккъехь тоьллачарех цхьаъ.\nРахимов, Рашид Маматкулович 1980 шарахь волавелира Душанбера «Памирехь» ловза. 1982 шарахь иза «Памиран» коьрта тобанан юкъа а вахана СССР чемпионатехь дакъа лаца волавелира. Хьажархош цунна ц1е тиллира «Садди Искандарий». Иза левзира «Памирехь» 1991 шо кхаччалц. Иза «Памиран» 277 ловзарашкахь а левзира, 24 гол а чуьтуьхира. 1991 шо дуьйна 1992 шо юккъе кхаччалц Москвара «Спартакехь» левзира. Оцу хенахь иза «Спартакехь» 11-за левзира. 1992-1993 шерашкахь иза левзира Испанера «Реал Вальядолид» клубехь (29 ловзар, 2 гол). Цул т1аьхьа иза левзира Москвара «Локомотивехь» а (14 ловзар), «Спартакехь» а (15 ловзар, 1 гол). 1995-2000 шерашкахь левзира "Аустрия" (Вена) клубехь (120 ловзар, 12 гол). И бахьнехь иза хилира Аустрин исторехь тоьллачарех футболист. 2000-2001 шерашкахь левзира Мёдлингера «Адмира Ваккер» клубехь (33 ловзар). 2001-2002 шерашкахь левзира Австрера "Рид" клубехь. Цул т1аьхьа иза тренеран болх бан волавелира. Шен карьеран хенахь цо 515 левзарехь дакаъа а лецира, 39 гол а чуьтуьхуьраа.


Кавказан малхбузерчу декъан амир вийна Ιедалша Нальчикехь\nЗазадоккху-бутт 27, 2012\nГIебарта-Балкхаройчоь -- Къилба Кавказан амирца Занкишиев Iелимца, и вуьйш, низамхоша тIом бина цIа, Нальчик, ( Радио Маршо/Баркук Инал), 03Заз27\nНальчикехь шинарийн Ιуьйранна, сатоссуш, Ιедало бинчу хаамца, лерина операци дΙайолийра низамхоша Кавказ Имаратан пхеа декъашхочунна дуьхьал. ТΙаьхьо, го бинчу цΙенна тΙе герзаш а диттина, барам бирзича, даьгначу цΙа чохь цхьа дакъа бен ца карийна. Вийнарг ву ГΙебарта-Балкхаройчоьнан а, Кхарачой-Чергазийчоьнан а амир.\nКъаьсттина тΙаьххьарчу хенахь нислуш ма-хиллара, амир Занкишиев Ιелим тΙевоьссина хΙусам Ιедале дΙайийцина информатор, кхечу дешнашца аьлча, мотт тоьхнарг, лула-кулара могΙара нальчикъхо ву. Стенна а делахь а, цо хьал деста а деш бинчу хаамна тΙе а тевжина, даьржийначух тера ду низамхоша шаьш операци йолаяллале кхайкхийна тΙемалойн терахь – пхи стаг.\nΙуьйранна, пхеалгΙачух ах даьлча, Нальчикерчу Мичуринанний, Комсомольскийний урамаш цхьанакхетачу маьΙΙера цΙа гоне а лаьцна, чуьрнаш карабахка декхаре бина низамхоша. ХΙеттехь чуьра ара а ваьлла, каравахна цΙийнан да. Ткъа чохь висина амир Занкишиев Ιелим, дийцарехь, юьхьанца ойла еш а Ιийна, тΙаккха герзаца дуьхьало ян хΙоьттина.\nЦΙенна тΙе даккхий герзаш деттале хьалха, Чегеман къоштарчу Мир-юьртахь, цхьана цΙа чуьра, массех гΙаттамхо а вуьйш, ши кΙира хьалха шаьш лаьцна кхобу амиран зуда Созаева Мадина ялийна Ιедалша майрачуьнга герз охьадиллар а, каравахар а дехийта.\nАмма Занкишиевс летта вала харжам бина, схьагарехь. Маса тоьпаца ша гоне лаьцначарна дуьхьало еш а Ιийна, тΙаьххьара а, цΙено догуш, ша кΙуьрлахь висича, карахь граната а оьккхуьйтуш велла амир. Иштта бу полицерчу хьостанийн хаам.Занкишиев Ιелим бархΙ шо дара тΙеман хьелашка ваьлла а, Ιедало лаца кхайкхийна а.\nГIебарта-Балкхаройчоь -- Низамхоша амир Занкишиев Iелим вуьйш тIом бина керт, Нальчик (Радио Маршо/Баркук Инал), 03Заз12\nДуккха а хьалха Ιедало тΙамца дохийначу «Ярмук» джамаΙатах дийна бисинчех цхьаъ вара иза. Цунна бехке до дуккха а Ιедалан белхахошна тΙелетар а, полицин хьаькамаш хΙаллакбар а, бизнесхошкара тΙеман гΙуллакхна цо ял йохуш хилар а. Стохка бΙаьста амир Джаппуев Аскер кхелхича, Кавказ Имаратан куьйгалхочо Умаров Доккас шен омрица хΙоттийна вара Занкишиев Къилба Кавказан амир.\nДукха хан йоццуш иштта кхелхира Кавказ Имаратехь ГΙебарта-Балкхаройчоьнах жоп луш волу Геграев Аслан а.\nХΙинца юха а мукъабаьлла Умаров Доккин дакъошкахь Кавказан къилба декъах жоп лучу амиран меттиг. Ткъа хьоло гайтарехь, гΙаттамхой кхачонза бу гΙебартошлахь, кхарачой-балкхарошлахь. Кестта хуур ду, хьан шен караоьцур ду Занкишиевх дисина, стаг хьоьгийла доцу дукъ.\nКавказан малбузерчу декъан амир вийна Ιедалша Нальчикехь


DataLife Engine > Версия для печати > Синкхача. Эс. Юьстах латта йиш яц.\nГлавная > Фильм > Синкхача. Эс. Юьстах латта йиш яц.\n25.-05.-2017, 01:04. Разместил: abrek\nКьоман ма-ярра истори йовзарца бен хуьлийла дац халкъан кханенан кхоллам. Цундела хада йиш яц д1адаьллачуьннца а долуш долчунна а, хиндолчуьнца а йолу з1е. И хаьдда цахилар гойту халкъан барта кхолларалло, цу буха т1ехь кхуьу къоман культуро а. Цундела ала йиш ю-кха; ирсе бу къоман кхоллам, нагахь цуьнан шен халкъан амалан, г1иллакхийн адамалла йолуш турпалхой, кхолла безаш а боцуш, дахарехь боккъалина а хилла хилча.\nВайнехан къоман а бу шен турпалхой. Царна юкъахь ву ц1е яххана къехойн лаамийн дог хилла волу Харачойн обарг Зеламха. Цуьнан цхьаьнан ц1аро кхера-ман зуз хьодуьйтуш хилла паччахьан ялхойн кхетамехь. Массарна а ди¬ка хаьа: Зеламха шен дахаран аьтту лоьхуш ца ваьлла обарг, иза паччахьан къизалла ла а ца елла х1оьттина шен кхолламан халчу новкъа. Цу хенах лаьцна къоман бакъволчу к1анта А. Шериповс иштта яздо: «Паччахьан 1едало ницкъ бора халкъана, ткъа обаргаша — 1едална».\nТахана цуьнах лаьцна исбаьхьаллин кинофильм яккха таро ю вайн, амма, бакъду, цу г1уллакхана лаххара а мил¬лион сом ахча оьшуш хилар хууш ду. Цу г1уллакхана куй кара а лаьцна лела стенна оьшу, боху, хаттар а нийса ду. Цхьанне а къайле йолуш дац, вайн кинопроизводствехь беса кинофильмаш а йохуш хилар. Уьш яха карадо оьшшучу барамехь ахча. Хетарехь, иштта къамелаш. деш къийсамаш бар нийса дац, цул а нийса хир дара и г1уллакх д1адахий-тарна юкъа вай вешан дакьа диллича.\nЦкъа делахь, ишттачу г1уллакхца вайн таро ю къамелашца а доцуш,- боккъалина а, билггалчу гlyллакхашца къо¬ман истории бала кхочуш хилар гойта. Шолгla - делахь, вай ве¬шан харжамца яьккхина кинофильм кхоазза сийлахь а хир ю. Цундела цунна ахча лахьор х1инце дуьйна д1адоло деза. Вайгара хила еза цу г1уллакхан йохьалле хьалхе а. Цунна цкъачунна ахча вайн юьртахоша делла дац. Ткъа иза нийса дуй? Хетарехь, цу г1уллакхана пропаганда ярехь районехь жигархойн тоба вовшахтоха мегар дара, шайна юкъахь райисполкоман а, партии райкоман а, комсомолан райкоман а, белхалойн а векалш а болуш.\nЦунна веша цхьаьнакхетарш д1адахьа дезара районехь бехачу къинхьегамхошна юкъахь; цуьнах лаьцна дуьйцуш передача а ян езара меттигерчу радиочухула. Ткъа районехь вехачу xlopa а вахархочунна хаа деза, нагахь цо № 700498 счета т1е шен таро йолччул ахча дил¬лича, цо билггала г1уллакх кхочушдо Зеламхех исбаьхьаллин кино¬фильм яккхарна юкъа.\n«Хаар» цхьаьнакхетараллин районни от¬делении жоьпаллин секретарь.\nКолхозан дахар 24.01.89 г.


"Аша зулам дина, боху тхоьга". Протесташкахь хилла кхечу мехкийн бахархой Оьрсийчуьра арабохуш бу\nПолитик волчу Навальный Алексейгахьа хиллачу протесташкахь дакъалаьцна арахьарчу мехкашкара баьхкина бахархой пачхьалкхера арабохуш бу полисхоша.\nОьрсийчохь баха елла бакъо юха а оьцуш, пачхьалкхе бахкар доьхку царна, церан доьзал, бераш доллушехь. Цхьацца меттигашкахь бехкзуламан гIуллакх дуьхьал доккхур ду бохуш, кхерамаш а туьйсу царна.\nНастоящее Время телеканало йовзуьйту Оьрсийчохь бехачу кхечу пачхьалкхийн бахрахойн масех истори. Навальныйгахьа хIоттийначу митинге бахначул тIаьхьа Iедалхой тIаьхьабевлла царна.\n"Иштта тIаьхье хир юйла ца хаьара суна. Хиънехь - ваххане а гIура вацара"\nАртем - Украинан вахархо ву. Дукха хан йоццуш Оьрсийчуьра депорт йина цунна, Дечкен-беттан 23-чохь хIоттийначу митингехь дакъалацарна, ишта цунна дихкина 99 шарахь Оьрсийчу ван а.\nКиеверчу Борисполь аэропортна уллорчу хьешан цIийнехь ву иза карарчу хенахь, дегайовхо ю цуьнан Москва, шен доьзална тIе юхаван.\nШена депортаци еш бинчу сацамна латкъам бан дагахь вара иза, ша тоьлур ву аьлла, шансаш кIезиг йоллушехь.\n"Цхьа цIеххьана нисделир-кх хIара, Москвара кхуза ван дийзира сан. Киевехь сан гергара нах бац, я доттагIий а бац", - дуьйцу цо.\nТIаьххьарчу 14 шарахь Москвахь вехаш вара Артем. Цигахь бу цуьнан доьзал, уьш Оьрсийчочьнан бахархой бу. Коронавирусан ун бахьана долуш ка ца елира цуьнан, Оьрсийчохь ваха бакъо яхъян. Дукха хьолахь оцу низам дохорна гIуда тухура. Ткъа кхузахь, протестан митинге бевллачарна дуьхьал низам кхечу агIор болх беш ду. Артем лаьцна, митингехь хиларна гIуда тIедожийра цунна.\n"Преображенскан кхелера со араволучу заманчохь полисхоша лаьцна Москва гIалин кхечу кхеле дIавигира со. Цигахь хиира суна, миграцин низам хьаьшна аьлла, со бехке веш хиларх. Кхаа кIиранна чувоьллира со. 15 минотехь суьдхочо вовшахтесира сан гIуллакх оцу сохьта Сахароверчу "спецприемнике" дIавигира со (цигахь латтош бу, Оьрсийчуьра арабаха кечбина мигранташ). Я телефон тоха а цIерачаьрга, я сайн тIеюху хIума схьаэца а ца магийра", - дуьйцу Артема.\nШа дохковаьлла, боху жимчу стага, митингехь дакъалацарна.\n"Нахана тIехIотта, цаьрца цхьана волавала лууш вара со. Цигахь суна бевзарш а бара, - боху цо. - Амма, суна ца хаьара, иштта тIаьхье хир юйла. Хиънехь аьттехьа а гIура вацара со".\nНавальныйс ца кхоийна шен дахар сан берийн хиндолчун дуьхьа"\nМолдован вахархо ву, Навальныйгахьа хIоттийначу митинган декъашхо хилла Чеботарь Марк. Навальныйна а, цуьнан агIончашна а карийначу "Путинан шахьарна" гена йоццучу Геленджикехь вехаш вара иза тIаьххьарчу итт шарахь.\nМарка бахарехь, и таллам боцург а, иза митинге валаран бахьана хилира цунна -Навальныйна дIавш даларца а, иза лацарца а, колони хьажорца а доьзначу бахьанашца\nШен дахар ца кхоийна цо вайн дуьхьа, вайн кханенан, сан берийн хиндолчун дуьхьа\n- эмоционалехь дуьйцу Марка. - Иза вен гIоьртинера, вийна ала тарло-кх иза. Амма, шен дахар кхераман зила бухахь доллушехь юхавера иза. Оцо синтем байъинера сан".\nМитингехь Геленджикехь лецира Чеботарь, цунна бехке диллира административан низам дохор, гIуда а текхира цо. Цул тIаьхьа, украинхочуьнга Артеме а санна, цуьнга а дIахьедира, Оьрсийчуьра дIаваха веза аьлла.\n"Москвахь ваха елла бакъо дIаяьккхина соьгара, депортаци ен кехат кара а луш. Пхеа шарна дихкина суна Оьрсийчу ван", - дуьйцу Марка.\nЦо бахарехь, иза бехке вина Оьрсийчоьнан конституцин хIоттамна кхерам бохьу аьлла.\nТахана Чеботарь Молдовехь шен гергарчу нахехь Iаш ву. Геленджикехь йисина шен зуда а, шиъ йоI а видеохула бен ган йиш яц цуьнан. Ши йоI кийча ю да волчу дIаяха, Оьрсийчоьнан Iедалхоша кхин некъ битина бац царна.\n"Оьрсийчохь ваха елла бакъо дIаяьккхича баккъал а цецваьллера со"\nГIиргIазойчуьрчу вахархочун Адоньев Денисан а бу ишта кхоллам. Пушкинан майданарчу митингехь лецира иза Дечкен-беттан 23-чохь. 11 шо дара иза Москвахь веха: кхузахь дешна цо, зуда а ялийна, кIант дуьненчу а ваьлла церан.\nДелкъа хенахь дара иза лаьцча. Полицин декъехь ГIиргIазойчоьнан вахархочун паспорт а, Оьрсийчохь ваха бакъо йолу документ а дIагайтинера цо. 40 шарахь Оьрсийчу ван дихкина цунна.\nАхь хIинцале цхьа зулам дина, бохура соьга\n"Со чIогIа цецваьллера Оьрсийчохь ваха елла бакъо сайгара дIаяьккхича, - дуьйцу Дениса. - Цул тIаьхьа дерриг а атта дара. Со тIевеача, цара кехат делира сан кара. ХIоккху хенахь пачхьалкхера ара ца валахь, хIара хир ду, важа дийр ду аьлла, тIехь язйина хан а яцара.\nКхин дIа шу хIун дер цкъачунна хууш вац гIиргIазо. Легалехь Оьрсийчохь виса бакъо яц цуьнан.\n"Бехкзуламан гIуллакх доккхур ду дуьхьал аьлла, кхерам тесира суна"\nСанкт-Петербургехь болх беша вара Беларусин вахархо Хазин Руслан. Навальныйн агIончаша хIиттийначу протесташкахь дакъалаьцна а ву иза. Цул совнах, Беларусехь президентан харжамаш бирзинчул тIаьхьа Лукашенкон режимна дуьхьал Санкт-Петербургерчу векалтна хьалха бевллачу протестхошкахьа хилла а ву иза. Репрессех бевддачу шен махкахошна Оьрсийчохь дIатарлуш накъосталла дина а ву иза.\n"Полисхой баьхкира со волчу балха тIе. Шина сахьтехь хеттарш дира соьга, цул тIаьхьа схьахаийтира, Оьрсийчохь ваха могуьйтур дац аьлла, - дуьйцу Хазина. - Шина кIиранах Беларуси дIа ца водахь, шаьш со дIавуьгур ву аьлла, дIахьедира цара".\nБалха чу а ца витира Хазин ницкъахой баьхкинчул тIаьхьа кхин, денна телефонаш еттара цуьнга полисхоша, тахханехь дIаваха веза хьо, ца водахь, гIуллакхаш дика хир дац, бохуш", - дагалоьцу Руслана.\n"Бехкзуламан гIуллакх дуьхьал доккхур ду аьлла, кхерам тесира суна. "Ахь хIинцале цхьа зулам дина", бохура соьга. "ХIун зулам?" ас хаьттича- дуьхьал бийлабелира, "Оха цхьаъ дагадоуьйтур ду" аьлла, - дуьйцу Хазина.\nРуслан тешна ву, Беларусехь ша набахте хьажор ву аьлла. Цундела Оьрсийчуьра шен даймахка билет ца оьцуш, Польше дIавахара иза. Карарчу заманчохь Мысловице олучу, Катовице гIалина гена йоццучу меттигехь вехаш ву иза.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна арахьара нах юкъагIертарна тIехь терго латтош пачхьалкхан Думехь лерина комисси ю. Комиссин куьйгалхочо, депутата Федоров Евгенийс боху, хуьлийла иза маьрша акци, Оьрсийчоьнан вахархо воцучу мьлххачу стага цигахь дакъа лацахь, иза пачхьалкхера араваккха везаш ву.\nБилггал хууш дац, митингашна тIехула маса стаг Оьрсийчуьра дIахьажийна. Оьрсийчоь дукха хенахь дуьйна шайна цIа а хилла, бехаш хиллачу мигрантийн а цхьана дезна, цигара дIабаха.


"Аш маца дуьтур ду зуламхошна «тхов латтор», ахчанаш дахар, шу маца дуьйлалур ду болх бан?»\nДагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Магомедов Iабдурашид\nДагестанерчу студенташа чоьхьарчу гIуллакхийн министре дина хеттарш\nМехкан чоьхарчу гIуллакхийн министр Магомедов Iабдурашид веанера Дагестанан университетерчу юридикан факултетерчу студенташца къамел дан, амма цхаьнакхетар дирзина девне.\nДика доьшуш болчу студентех ларало Абдуллаев Iумарпаша. Цо хаьттира министре, стенна ю махкахь коррупци, стенна ца кхоллалора полицин цхьана а тайпа гамо «мохк шерашкахь биинчу», стохка миллионаш лелчкъорна лецначу Дагестанерчу хьаькамашка.\n«2018-чу шарахь бехктакхаман девнаш айдира Дагестанерчу хьаькамашна дуьхьал, вара цалахь премьер-министр Гамидов Iабдусалам а. Иза 17 шарахь Iийра финансийн министр, 5 шарахь – премьер-министр. Стенна ца гора цо ден зуламаш мехкан полицина? Кест-кеста шун белхахоша къиза етта цхьа а бахьана доцуш мискачу наханна, масала, Тарумовски кIоштан пенсионерийн декъан куьйгалхочунна [Абдурашидов Омарна]. Иза Зазадоккху-баттахь лецира, террорхошна ахча латтийна аьлла, къиза йиттинера. Ши шо хьалха хьо вуьгуш йоьдучу машенийн ковра йоьдуш хиллера цхьаннан машен, хьан ха тIаьхьаделира, хьан белхахоша йиттира оцу машенан дена. Иза стенна нисделира?» - хаьттира Абдулаевс, гонахарчу студенташа, баккхийбеш, тIараш а детташ, яздо «Черновик» газето.\nОццу студента хаьттина министре, ХIинжа-ГIалин мэрна Амиров СаIидна муха магийтина ша лаццалц, дуккх а шерашкахь зуламаш лело.\nЦхьана а хаттарна жоп ца делла министра Магомедовс, хьехар дина студентна, цо мел дуьйцург прокуратуре дIакхачо. Ткъа юридикан факультетан декан Магомедов Шахтемир юхьанца дIасацо гIиртина студент Абдулаев. Иза хеттарш дечуьра ца сецча, хадечу белхахошна омра дина студент чуьра араваккха.\nТIаьхьо студент Абдулаев доьшучуьра дIаваккха гIоьртина декан, дуьйцу тешаша. Амма иза бакъ дац, аьлла Дагестанан пачхьалкхан университето.\n«Кавказ.Реалиино» хаьттира Дагестанерчу доьшийлийн студенташка, хIун хаттар дийр даца цара шайн мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министре, иза дан аьтто баьлча.\nОьрсийчоьнан бакъонийн академин Дагестанерчу филиалан студент Мохьмадхьабиб\n- Ас хоттур дара, полицехь болхбеш, чевнаш а хилла, заьIап бисинчу наханна гIо стенна ца до. Сан шича ву 36 шо долуш, полицин лерринчу ницкъашкахь къахьегна цо, 8 шо ду заьIап висина. Цхьана операцехь чов йира цунна. Кхин болх ца балуш висина, шен бер кхаба таро а яц, я шен хIусам йолуш а вац иза. Министр а, цуьнан белхахой а 3-5 миллион мехаш болчу машенашкахь дIасалела. Пачхьалкхо еллачу хIусамашкахь беха уьш, шайн долахь цIенош а ду церан, ткъа сан шича санна болу пекъарш хIумма а доцуш буьсу.\nЗарема, хинйолу филолог, 2-чу курсан студент\n- Ас хоттушдерг-м дац я хаттар а, дехар хир дара сан министре. Суна бевзачу полисхошлахь стагга а вац дешна. Дукха хан йоццуш гира суна куьпанна тIехьожучу цхьана полисхочо стаг бехкевеш кехат хIоттош, сан «бIаьргех цIий делира», суо филолог хиларе терра, цуьнан декъаза йоза гича. Цхьана дашца кхо гIалат яздеш волу стаг муха вуьтур ву полицехь болхбан, Iедалхочун васт шена тIеэца? Муха къастабо министро балха оьцу нах, стенна ца хотту цара мел, мичахь дешна? Кехат-документ хIотто мукъане а Iамадахьара цара шайн белхахошна.\nIабдулхьаким, Дагестанан медицинан университетан студент\n- Министре а, нах хьийзош болчу цуьнан белхахошка а хатта дезара, муха кхета царна наб, шайн бераш муха кхиадо цара. Хьайн бIаьргашна ца гича, кхетар вац республикехь лелалчу къизаллах. Суна даима а хезарг ду, наркотикаш, патармаш кIелкхийсина, нахана йиттина. Сайн бIаьргашца гина суна ши шо хьалха цара йиттина вийна стаг. Оцу кIентан гергарнаш-м стенна буьйцу, со а Iадийнера оцу суьрто. ХIунда, стенца хьийзо веза стаг, оццул дера чевнаш а еш. Уггаре доьхнарг ду цхьа а оцу бахьаница таIзар кIел вуьгуш вацар, оцу вийначу кIентан гергара нах бахьа а ца баьхьира хиллачух лаьцна арздан.\nЗаира, художник-дизайнеран доьшийлера студент\n- Маца сацор ду полисхоша кхаьънаш эцар? Иштта хир дара сан хаттар. Къаьсттина некъаш тIехь лаьттачара. ХIора дийнахь бу некъахьовзамаш, дуккха а нах ле. Маца сацор ду машен лело бакъо ахча а луш эцар? Некъаш тIехь лартIа ца лела нах, амма дукха хьолехь 500 сом а доккхий буьту, полисхочо зулам диначун машена чу а хуьий, кхаъ оьцу. Иза маца чекхдер ду?\nХадижа, Петарбухарчу пачхьалкхан университетан дешархо, дагестанхо\n- Министре ас цхьа хаттар дийр дара. Аш маца болор бу шайн болх? Маца совцур ду зуламхошна «тхов» латточуьра, кхаьънаш оьцучуьра? Терахьашна тIаьхьадевлла а ца лелаш, болх бен кеп а ца хIиттош, маца долор ду аш шайн декхарш кхочушдан?\nСайгидгусейн, Дагестанан университетан студент\n- Полици маца соцур ю низамаш дохочуьра? И хаттар дийр дара-кх ас министре. Низам лардан декхаре болчу наха шаьш талха ма до иза. Ца гина суна цара баккъал а бехкеволчунна таIзар деш, цаьргара бахамаш дIабохуш. Пачхьалкхехь низам муха лела, иза хила а ца хилча? Низам лардан декхаре болучара шаьш иза дохош хилча?


30 сов стаг вийна Кабулехь, 60 гергга ву чевнаш йинарг\nЗазадоккху-бутт 07, 2020\nГерзах боьттинчу экстремисташа динчу тIелатарехь Кабулехь 32 стаг вийна, 58-нна чевнаш йина. Байинчарлахь ю пхи зуда а. "Маьрша Афганистан" радионо билгалдаккхарехь, байначу баттахь Iамеркан а, пачхьалкхна дуьхьал йолчу "Талибан" боламан а машар хиллачул тIаьхьа динчух уггар а доккха теракт ду иза. Террорхойн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхоша шайна тIелаьцна динчух жоьпалла.\n25 шо хьалха вийначу хазарейн лидерна Мазари Iабдул Iелина хIоттийначу мемориале баьхкинчу нахана тIелетта хилла зуламхой. Церемони гулбеллачарлахь хилла Афганистанан Iедалхойх волу Iабдулла Iабдул а. Иза дийна висина.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло пIераскандийнахь дIахьедина, тIелатар динчул тIаьхьа полисхойн спецназна а, исламхошна а юкъахь тасадаларш хиллера аьлла. "Кхо террорхо вийна", - аьлла бу министралло бина хаам.\nДахначу кIиранчохь 18 шарахь латтийна тIом сацон бартбинчу тIалибаша дIахьедира, динчу тIелатарна шаьш гунахь дац аьлла.


ВогIур вуй Евкуров кхеле?..\nГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек толлучу девна юккъе а озийна, цхьана зуламна цуьнга тоьшалла дайта мега. И дIахьедар дина стохка гIалгIайн махкахь тIелатар лайначу бакъонашларъярхойн а, журналистийн а адвокаташа.\nЦара, низамо бохучу кепехь Талламан комитете дехар дина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьнгара тоьшаллаш схьаэцахьара аьлла.\nЦарна хетарехь, Евкуровна хууш ду дийна делкъа хенахь шайна йиттинарш а, машен ягийнарш а муьлш бу. Шена уьш муьлш бу хаарх, цо аьлла боху и зулам хилла дукха хан ялале адамийн бакъонашкахула кхеташонан декъашхоца цхьанакхетар дича.\nДагадоуьйту, стохка Зазадоккху-беттан 9-чу дийнахь Нохчийчоьнца дозанера Сипсо-гIалана йистехь журналисташ а, бакъонашларъярхой а чохь болчу микроавтобусна тIелатар динера туьтмIаьжгаш йоьхначу герзхоша.\nМассарна етта а йиттина, машен ягийнера цара. Оццу хенахь Ягдари эвлахь йолчу «Къизаллашна дуьхьал комитетан» офисна а тIелатар динера муьлш бу ца хуучу наха. Уьш а туьтмIаьжгеш йоьхна хилла.\nШуьйра гIарадаьлла и зулам таллар тIелецира Талламан комитето. Амма жимма хан яьлча, зуламхой бовза аьтто бац аьлла, сацийра.\nХIинца, шега Евкуров теш санна юкъавалаве аьлча, иза тидаме а эцна юха а доло дезар ду Талламан комитетан.\nХила дезарг ишта делахь а, ма дарра долу сурт кхечу агIор ду, аьлла хета зехиллачеран адвокатна Сабинин Андрейна.\nГIалгIайчоьнан куьйгалхо талламхочо теш санна оцу гIуллакхна юккъе озавахь тамаш хета шена элира цо Маршо Радиога телефонан зIенехула.\nСабинин: «Дина дехар тIе ца эца йиш яц цуьнан. ТIе а эцна, цо луьстур ду иза. Ткъа, цуьнан жамIех аьлча, суна хетарехь эр ду: талламхочо ша бан безаш болх бу иза, иза возуш вац, цундела цо ша тIеэца деза жамI, цундела Евкуров леван оьшуш хилар ца хета шайна, аьлла.\nИза могIарера видео ма яц. Иза адамийн бакъонашкахула кхеташонан Евкуровца хилла цхьанакхетар ду шуьйрачу гайтамехь, масала, Ютюбехь гIарадаьлла долу. Цуьнах Каляпин Игора дуьйцу массанхьа. Иштта «Дождь» телеканалехь а ю и видео. Церан линкаш а ю чуделлачу арзан тIехь.\nИ видеош оцу гIуллакхан юкъейихкича нийса хир дац. Талламхочо ша дан дезаш дара иза. Ткъа цо иза дийра ду-дац ала хала ду. Суна хетарехь дийр дац».\nГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек шолгIа кхойкхуш ву толлучу зуламан гIуллакхан теш санна. 3 шо хьалха Ростовехь теллира гIалгIайн тIемалочун Тазиев Iалин (Магас) олучунна дуьхьала гIуллакх.\nЦигахь кхела хьалха цунна дуьхьала тоьшалла дира Евкуров Юнус-Бека. Тазуевна массо а агIор бехке а лерина, велла дIаваллалц набахтехь якхха хан туьйхира кхело.\nСаIудийн Iаьрбийчоьнна гIо дийр ду боху Евкуровс\nГIалгIайчохь лецна экстремизмаца къийсам латточу Центран белхахой\nГIалгIайчуьрчу Iеламнехан кхеташонан тешам бац Iедалх\nГIалгIайчоьно 18 юьртбахаман проект йовзуьйтур ю СаIудийн Iаьрбийчоьнна\nПолисхой байиначаьрга Iедална тIедуьйла боху Евкурова


Шеман Iедалша дIаьвше герз лелор гучудаьлла Iамеркана\nМангал-бутт 14, 2013\nШема -- Латакиа-провинци, Шеман Iедалша дIаьвше герз лелийна аьлла хета Iамеркана, 25Стиг2013.\nIамерко таллам бича гучудаьлла Шеман Iедалша мосуьйттоза дIаьвше герз лелийна аьлла хаам бина Вашингтоно. Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Обама Барака хьалхо хаам бинера, дIаьвше гарз лелор «цIе сиз» ду Iамерка Шемарчу конфликтана юкъаозор алсам доккхуш долу аьлла.\nIамеркера и хаам кхаьчна Шемара гIаттамхой кхузамахьлера герз лоьхуш а болуш. Кху деношкахь царна хаъала эшам хилла, ГIажарийчура тIемалой а, ХIезбаллахI тобан тIемалой а юкъахь болчу Iедалан ницкъашкара.\nIамеркан президентан Пачхьалкхан кхерамазаллехула волчу хьехамчан когаметто Родс Бена дIахьедар дина, шайна теша мегар долчу хьосташкара хаамаш кхаьчна Шеман Iедалша дIаьвше герз лелийна хиаларх лаьцна аьлла. Дуьйцург ду адам меттах ца долуьйтуш, иза иэгIош долу Iедалша, къеззиг лелийнехь а, лелийна долу зарин.\nРодс динчу дIахьедарехь аьлла ду, мел лаххара а 100 - 150 стаг велла Шемахь дIаьвше герз лелорна аьлла. Цо дийцарехь, гIаттамхойн ницкъаша изза дина аьлла тоьшаллаш дац.\nИ хаам бинчул тIаьхьа цхьаболчу Iамеркан конгрессменаш кхайкхам бина, Iамерко гIаттамхойн тIемалошна катоьхна зенитан ракетийн комплексаш ялаеза аьлла. Шеман оппозицин лидерша а кхайкхам бина Iамерке сихха зенитан яккхийн тоьпаш а, кхин долу а герз лахьара шайна аьлла.\nХIинццалц Iамерко Шема дохьйтург дара тIамца доьзна доцу гIо-накъосталла. Цхьаболчу хаамашца Шемарчу гIаттамхошна герзаца гIо деш ерг ю сунниташ беха Сауди Iаьрбийн пачхьалкх а, Катар а, Туркойчоь а.\nДIайоьдуш конфликт а йолуш, Шемарчу Iедалшна герз духкуш ю церан дукхахенахь дуьйна бертахо йолу Оьрсийчоь.\nХьалхо Шемахь Iедалша дIаьвшен герз лелийна гIаттамхошна дуьхьал аьлла хамма бира Францино а, Британино а. Дукха хан йоцуш цу шина пачхьалкхан аьтто белира Евроберто Шемарчу гIаттамхошна герз дохкар хьокъехь кхайкхийна эмбарго дIаяккха.\nШемарчу оппозицина герз дохкар хьокъехь сацам бийр бу Вашингтоно мел хьекъеле ю цу тайпа гIулч бохучу хаттарна жоп лохуш Обаман администрацехь дебаташ хиллачул тIаьхьа. Цхьаболу Iамеркан Iедалхой саготта бу эххаре а и герз Ал-Кхайдин декъашхошка кхача мега аьлла.\nВашингтонехь зорбан конференцехь вист хуьлуш, Iамеркан президентан Пачхьалкхан кхерамазаллехула волчу хьехамчан когаметто Родс Бена дIахьедар дира Цхьаьнатоьхна Штаташ кийча ю гIаттамхошна хIинццалц ша динчуьнан барамца дуьстича кхин чулацам болу гIо дан аьлла.\nРодс Бен: «Президенто сацам бина мелла а алсам оппозицина гIо дан. Иза кхочуш деш нисса дIа оппозицин Лаккхарчу тIеман кхеташонна гIо дан дезар ду. Цу юкъадогIуш ду тIеман гIирсаца гIо дар а.\nЦхьамогIа бахьанаш хиларна, сан олийла дац муьлхачу кепара гIо дийр ду оха, амма юха а бах аса, аьлча тоьар ду, иза хIинццалц Лаккхарчу тIеман кхеташонна динчух къаьсташ хир ду аьлла».\nРодс тIетуьйхира Шемахь дIаьвше герз лелийна хиларх лаьцна хаам бина шаьш Оьрсийчоьне аьлла. Цо дIахьедар дира Оьрсийчоь а, дуьненаюкъараллан массо а декъашхо а саготта хила веза Шемахь дIаьвше герз лелийна хиларна аьлла.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло бинчу хаамца, ши шо сов хьалха Шемахь конфликт йолаелчхьана дуьйна цигахь вийна 93 эзар стаг.\nБрахIими кхаьчна Шема\nВоккха Хьаьжера Iаса кхаьчна вара устаз Къедро-шайх\nБуй Малхбалехь нохчийн муджахIидаш?\nМацалла юссуш ю Шема\nСтенна оьшу дуьненан зорбанна Шемахь нохчий леха?\nАсадна дарж дитар хьоьху\nАсадана тховкъело яла дагахь яц Оьрсийчоь\nИзраилна бекхам хир бу, боху ГIажарийчоьно\nШемарчу девнехь велла 70-90 эзар стаг\nХIун деш бу нохчий Шемарчу тIамехь?\nУрдун-пачхьалкхана боккха тIеIаткъам хилла Шемара чуоьхучу мухIажарех\nПутин: Герзийн барт бина, амма дIа ца хьовсийна уьш\nОьрсийчоьнан ракеташ дIакхаьчна Шема\nБусулба умматана балеболуш лаьтта Шемара тΙом