Ун лаьттачу юкъанна ахчанца уггаре доккха зен хилла регион ю Къилбаседа Кавказ\nДуьненаюкъарчу аудит-консалтинган Finexpertiza компанино бовзийтина пандемино динчу зенийн хьокъехь ша бина таллам. Цо бахарехь, уггаре дукха зенаш дина пандемино Къилбаседа Кавказна.\nДагестан а, Къилбаседа ХIирийчоь а ю бизнесна массанхьачул а дукха зен хиллачу мехкийн могIарахь. Нохчийчуьрчу совдегаршна хилла 3 миллиард сом зен, Дагестанехь – 2,7 миллиард, Къилбаседа ХIирийчохь - 1,9 миллиард.\nСовдегаршна кхочу рицкъ уггаре чIогIа эшна мохк бу ГIалгIайчоь. 1,5 миллиард соьманна зен хилла цигарчу совдегаршна. Гайтина терахь кхечу мехкашкахьчул лакхара дацахь а, экономикехь хуьлучу эшаман болар массанхьачул чехка ду цигахь, боху эксперташа – стохкалерчу хьолаца дуьстича, 33-зза лахбелла гIалгIаша шайн махкахь доккхучу рицкъан барам.\nЭшамаш сов хиларца шолгIачу меттехь ю Нохчийчоь – цигахь совдегарша хьал кхиоран болар лахделла иссазза.\n"Бизнесна зенаш хир дуйла хууш дара, Кавказехь уггаре дукха ахча диллина меттигаш ю ресторанаш, хьешан хIусамаш, цхьацца салонаш – царех дукххйолучара шайн хьал официалехь гойтуш доцуш, йолах мукъадохуш бора болх, цундела ала деза, царна хилла эшамаш гуш бац, амма цара ловш долу зен Iаламат дукха ду", - элира Кавказ.Реалиига «Экономикан хаамаш» сайтан эксперта Пухаев Алика.\nОьрсийчоьнан бизнесна даккхий зенаш хилла коронавирус бахьанехь дозанаш къовларх а, карантинах а. Пандеми кхайкхийначу хьалхарчу кхаа баттахь Оьрсийчоьнан экономикехь тIекхуьу хьал (ВВП), стохкалерчуьнца дуьстича, лахделла 8,5%.\nЦхьацца бахьанашца массо а совдегаршна ца кхаьчна пачхьалкхо бизнесна гIортор еш луш хилла ахча. Пачхьалкхо гIо деш делла ахча ду 3 триллион ца кхоччуш.\n"Коронавирусах хуьлу гуш доцу зен" проекто бахарехь, Оьрсийчохь лаххара а 300 компанина зен хуьлуш ду шайна аьлла прессехь.


Адамийн бакъонашкахула а, демократихула а йолчу Женеван форуман цIарах майраллин преми делла Навальный Алексейна. Оппозиционеран штабийн куьйгалхочуьнга Волков Леониде даийтинчу кехата тIехь бина и хаам. Кху шеран Мангал-баттахь хир йолуш ю совгIат дIалуш хIоттийна церемони.\nФорум вовшатхухучеран кехат тIехь яздарца, Навальный "нийсонехьа, адамийн бакъонашкахьа къийсам латтон дуьне иракарахIоттош волу дела хаьржина ву".\n"Кеста маьршаваьккхинчу цо ша схьаоьцур ду совгIат, видеоинтервью а луш" аьлла, дегайовхо ю церан. Нагахь санна, Навальный набахтехь хилахь, совгIат дIаэца цуьнан доьзалера цхьаъ кхойкхур ву шаьш аьлла, билгалдаьккхина организаторша, масала, Навальная Дарья, аьлла.\nАдамийн бакъонашкахула йолу Женеван форум дIахьош ю 2009-чу шарера схьа дуьйна ООН-ан Кхеташонан гулам боьдучу заманчохь. Форум вовшахтуху Iедалшца йоьзна йоцучу 25 бакъоларъяран организацеша. Иштта цара хIора шарахь дIасадоькъу зударийн бакъонаш Iалашъечарна юкъахь а премеш.\n2018-чу шарахь майраллин совгIат дира оппозиционерна Кара-Мурза Владимирна.\nЧиллан-баттахь Москвахь кхело сацамбира Навальныйна 2014-чу шарахь бозбуанчаллаш лелорна айдина бехктакхаман "Ив Роше" дов луьстуш тоьхна хан меттахIотто. 2017-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело теллира дов, сацамбира Навальныйна нийсонца ца йина кхел аьлла. Компенсаци елира цунна. Амма Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело нийса йина лерира цунна йина кхел, ца хIоьттира сацам хийца. Карарчу хенахь набахтехь ву Навальный, 3,5 шо хан тоьхна цунна колонехь яккха.


"Хьайн сурташ даийта тхуна, Рамзан!"\nМангал-бутт 27, 2012\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан а, Оьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий а Соьлжа-ГIалахь, 19Ман2012\nТахана интернетах пайда оьцуш ву, ала тарло, цу чу кхача аьтто мел болу нохчо. Царех ву, масала, социалан Твиттер-машанехь дукха хан йоццуш шен агΙо схьайиллина волу Нохчийчоьнан администрацин куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Цуьнга Европерчу нохчийн кегийрхойн цΙарх яздина ду бохуш, беламе кехат лела интернетехула, пайдаэцархоша кар-кара а луш.\nЯздина да вевзаш вацахь а, интернетехула нохчаша вевза-везачуьнга дΙасакхоьхьуьйтуш оьрсийн матахь яьлла лела хΙара текст.\n"Дела реза хуьлда, Рамзан, тхан гΙайгΙа ахь барна!\nДерриг а дика ду тхан, могуш-маьрша ду, иштта лаьттийла хьоьгара хьал а.\nТхуна чΙогΙа хала ду кхузахь, Европехь. Школашкахь а, институташкахь а деша тΙетеΙадо тхо. Оха тхаьшкахь ахча дац аьлча, уьш къиза гежа тхуна юьхьдуьхьал – зене хΙумма а дац, шуна тΙера оха дΙалур ду, олу. Ткъа дешна девлча, Ιамийначу корматаллица болх бе, олу.\nКъаьсттина луьра, кийрахь дог доцуш бу кхузара хьаькамаш – кхаьънаш эццане а ца оьцу, цул сов, оцу идиотийн дошманехь дан а дац и дош, куьйга эшар кхетон безаш хуьлу.\nОццул эхь ца хеташ, нийсса схьаолу – машен хехка лаьий хьуна, хьада, гΙой, деша а деший, экзаменаш дΙало. Полицеранаш къаьсттина эхь дайна бу, церан ур-аттала лецнарш чутΙеΙон багажникаш а яц.\nПрезиденташ ткъа? Уьш-м махьарла а бахана беха, цΙахь лелош фондаш а яц, амма шаьш тхан лечкъийна ахчанаш къайла хьош, вилспеташ тΙехь лела балха, делахь а, бакъдерг-м тхуна хууш ма дуй.\nКхин цхьаъ а ду, тΙех кура бу уьш, шайн доьзалехь даьхна сурташ ца магадо тхуна чоьнаш чохь дΙадетта, оха чΙогΙа дегабаам а бо цунах. ГΙо дехьа тхуна, Рамзан, хьайн амал доллучул. Хьайн сурташ даийта тхуна, Кадыровн фондан чоьтан ноьмар а яийта!"\nСамукъане кехат шен цхьана социалан машанчуьрчу накъосташна довзуьйтуш болчех цхьаъ хала а ца хилира схьакаро. Мансур ю цуьнана цΙе. ШолгΙа шо ду и мухΙажир ваьлла Европехь веха. Меттигера мотт Ιамочу школера иза цΙаварраха хилира тхан цуьнца хΙара къамел. Цо дийцарехь, кехат кеч а дина, дΙасадаржийнарг, цунна шена а ца вевза, амма чулацам самукъане хетта цунна.\nМансур: « И дешнаш, оцу чохь (интернетехь) гина, кхузахь хΙийзадо тхо, олуш, вайн цΙера проблемаш а гойтуш, чΙогΙа дика яздина хиларна, хазахетта, схьаяздинера ас сайна а. Цхьанне а луьйш а доцуш, хьо кхузахь эшара тхуна, аьлла!»\nХьалха газеташа, телевизионаша дош даржо бакъо еккъа шайгахь лелош хиллехь, тахана и таро ю муьлххачу а стагехь, куьйга кΙел компьютеррий, интернеттий хилчхьана. Доза доцуш дукха яьржинчу сайташ тΙехь, виртуалан юкъарлонан майданашкахь гуллучу миллионаш адамашлахь бу вайнах а. Оьрсийн баккхийчу хьаькамех масал оьцуш, дукха хан йоццуш церан декъа вахана Кадыров Рамзан а.\nАмма ала хала ду цуьнан цΙарх Твиттер чохь лелачу кхаа микроблогах муьлхарг ю бакъъерг – кхаанна а тΙехь ду хьажархочунна Кадыровгара ю аьлла хеталуш ойланаш. Бакъду, кΙира хьалха нохчийн администраторан пресс-секретара Керимов Ιаьлвис хаам бира зорбанехула, оцу кхаа блогах цхьаъ бен яц Кадыровс лелориг, аьлла.\nДелахь а, цуьнан ю Керимовс бохучу сайта тΙера къамелаш а дац цо цуьнан яц бохучу блогаш тΙе даьхначел гΙиллакхаллехь билгалдовлуш. Кадыров Рамзанан амалан а, къамелийн а ша-башхалла гойту Керимовс билггал цуьнан, цо лелош ю бохучу микроблога тΙе даьккхинчу йозано.\n«Журналисташа хоьтту соьга, мел бисина тΙемалой низамехь йоцчу герзахойн могΙаршкахь. Цхьа а могΙарш а бац Нохчийчохь. Массех шайтΙа ду. Къена мукхадахк а бу. Цуьнан а садер ду кестта», -боху Кадыровс.\nАхь тешор ярий интернетна хьайн ойланаш ма-ярра, аьлла Маршо Радионо шега хаьттича, Кадыровга Европерчу кегийрхоша яздина ду боху кехат интернетехула шен накъосташка дΙасадахьийтинчу Мансура дийцира, машанехь яздийриг толлуш оьрсийн а, нохчийн а къайлаха сервисаш Ιойла шена хаьа, ша цундела ларло, аьлла. Изза даре кхойкху цо ойланца, аларца маьрша хуьлу кхиболу нах а.\nМансур: «Цу чохь, интернета чохь, хилча, ша кхерамзаллехь ву моьттуш цхьацца верг хила ма хуьлий, дагахь лаьттарг, цхьа меттиг хилча, охьа ма дуьллий, чохь латтон кΙорда а дой. Ларлуш хила веза-кх, олуш дерг а цхьа хьекъале олуш, Ιуттуш дерг а, хьекъалца деш.\nОьрсийн доменаш тΙехь дерг церан (ФСБ-н) тергонехь ма дуй. Бахьанаш а карош, схьа а лехьош, шаьш цхьа болх бо, зуламхой дΙабохуш ду шаьш, бохуш. Дагара а ца дуьйцуш, наха ойла ен йолччу кепехь олуш, Ιедал кочадогΙур долу хΙума а ца дуьйцуш... ЦΙахь кхераме ду, интернетехула паргΙат къамел дан а йиш яц цигахь, цундела ларлуш хΙума дан деза-кх».\nМансура къадош дерг дац бух боцуш. Масалш а ду дуккха а. Ши шо хьалха Литуварчу бусулба йоьΙаца Кусайте Эглеца интернетехула гергарло а тасаделла, иза шаьш долчу Москох кхайкхина нохчийн йиший, ваший, МагмадовгΙар, лийцира Ιедало. Иштта уьш болчу яха араяьллачу новкъара лецира Кусайте а.\nТахана а дац церан дов дирзина. Бахьане диллина царна, уьш экстремисташ бу, Нохчийчохь я Москохахь лелхийтарш дан кечлуш бара бохург. Даьлларг дац цаьргара цхьаъ бен – цара маьршша къамелаш дина интернетехула, шаьш къайлахчу сервисо тергонехь кхобийла а ца хууш.\nДеношкахь ГΙебарта-Балкхаройчуьрчу «Э» шех олучу, экстремизмана дуьхьало яран декъан куьйгалхочо шен пресс-конференцехь дийцира, шайна Одноклассники.ру маши чухула вовшашца къайлаха юкъарлонаш леладеш 1700 харц къамелаш ден стаг хаавелла, царех цхьаболчарна дуьхьал 7 бехктакхаман гΙуллакх а айдина, аьлла.\nГуш ма-хиллара, нехан къайленаш Ιедалх хьулъеш а яц интернето.\nДешан маршо янне а яц, интернетах вогуш хила веза хIораниг а ца боху цхьаммо а. Делахь а, масалш а дац бух боцуш. Дукхахболчарна хаьа мел бегΙийла дац шен ойла хецна яржочунна юьхьмаршаца ша вовзийта.\nЦундела лела интернетехула дукха хьолахь йоцу цΙерш – никаш. Маршонна маьрша, гарехь, нохчашлахь Кадыров бен хила йиш а яц. Цо шен цΙе а ца лачкъош олийла ду Кавказ имаратан лидерх Умаров Доккех мукхадахк а, цуьнан гонах «шайтΙарчий» а. Амма шех Кадыровх изза аьллачунна, дийна виса лаахь, тΙоьхула хила веза даржехь лаххара а Оьрсийчоьнан президенте кхочуш веза хьаькам а, гонаха - бΙаьннашкахь и ларвеш хехой а.\nХьайн сурташ дахкийта тхуна, Рамзан!


Магасехь Толаман Де\nГIалгIайчуьрчу "Э" Центран белхахоша кхелехь юхаэцна шаьш шайн куьйгалхочунна дуьхьал дина хилла тоьшаллаш\nНальчикехь хоттуш ду ГIалгIайчуьрчу полицино нахана гIелонаш ярца доьзна дов. Бехкебечу ницкъхошна дуьхьал тоьшалла дан кхайкхина цаьрца болх бинарш. Цара юхьанца дийцинера нах полице муха кхачабора, цигахь уьш муха хьийзабора. Дийцинера, масала, муха вийра банк яхьар толлуш лаьцна Долиев Мохьмад.\nХIинца тешаш-полисхой юхабевлла шаьш хьалха дийцинчух. Уьш оцу \_бехкебечарна жоьпах хьалхабовла аьтто беш хьийза, аьлла хета эшам хиллачийн агIонна.\n"Кавказ.Реалиино" хаийтина ма-хиллара, Нальчикерчу гарнизонан кхело луьстуш ду ГIалгIайчоьнан полицехь болх бинчу нехан дов. Царна бехкедо нахана тIехь Iазап латтор а, адамаш дайар а. "Э" Центран коьртехь лаьттина Хамхоев Тимур а, цуьнца болхбинарш а бу кхеле ийзийна. Церан карах гIело лайначийн терахь ду 10, велла Долиев а лерича.\nНесаран кIоштахь Талламан комитетан декъан куьйгалхо волчу Тангиев Зеламхига хаттар дира кхело, ловзаргахь герз кхийсина аьлла лаьцначу вахархочунна Аушев Мохьмадна хьан хIун таIзар дира, аьлла. Цо шена хIумма а дага ца догIу, элира. ТIаккха кхелахочо дIадийшира цо хьалха дина хилла даре.\nОцу дарено бахарехь, Тангиевс омра а дой, кхачош хилла Аушев Мохьмад изоляторе. Цунна хиина, лаца сацам байта кхеле вигинчу Аушевна вон хиллийла а, цуьнан дегIа тIехь йиттина дерташ дуйла а. Тангиевс шена ца хаьа, муха хилла и дараш, амма цунна уьш полицехь дина дац, аьлла яздина ша хьалха даредеш.\nШен вешин ловзаргахь маса топ йиттина аьлла, Аушев Мохьмад лоцуш дакъалаьцна ву теш, полицин белхахо Албогачиев Яхьъя. ХIинца цо кхеле шена ца хаьа, дага ца догIу боху, мила вара Аушев полицин хIусамера "Э" Центре дIавигийтинарг.\n"Хьенан кара дIавелира ахь айхьа полице валийча Аушев Мохьмад", кхело хаьттича, "ас иза учахь витира, цхьаьнгге а дIа ца велира", жоп делира Албогачиевс. Шена хезира, боху, кхеле вигича Аушевна вон хилла бохуш, амма цунна гIело цхьаммо а ца йинера, элира полисхочо.\n"Э" Центран информацин-аналитикан декъан белхахочо Муталиев Iелас шега динчу хеттаршна жоьпаш луш, Долиев Мохьмад лаьцнарш къепе хIотто леррина вовшахтоьхначу тобанера (СОБР) бара, элира. Ткъа шена ца хаьа Долиев, Муцольгов, Аушев, Назаров лоцуш билггал хIун лелла, аьлла, дерзийра. Долиев цуьнан цIахь, куьйгашна гIоьмаш тоьхна вайра шена дуьххьара, шозлагIа – "Э" Центрехь цIенкъахь Iуьллуш, кхин а хан яьлча хезира иза велла аьлла, дийцира Муталиевс.\nАмма оццу белхахочо, Муталиевс, ша хьалха, талламчашна жоьпаш луш яздинчу тоьшаллехь боху, Долиев лаца омра динарг "Э" Центран хьаькам Хамхоев Тимур вара. Ткъа хIинца кхеле элира, ша шега динчу хеттаршна жоьпаш луш хIиттийначу тоьшаллин кехаташна буха, деша а ца доьшуш, куьг яздира.\nЗен хиллачийн адвокато дийхира кхеле, харцдерг дийцарна хIун таIзар догIу тешашна дIахаийтар. Оцу къамело оьгIазбахийтира бехкебечийн адвокаташ.\n"Кавказ.Реалица" къамел деш зен хиллачех йолчу Юсупова ПетIамата, ша тешна ю, элира, кхело лебина нах шайн ма-хуьллу бехкенаш тIаIзарна кIелхьарбаха гIерташ хиларх.\n"Хьалха дина тоьшаллаш хIинца дечех, стигаллий, латтий санна, къаьсташ ду. ХIинца царна хIумма а "дага ца догIу", "ца гина", "ца хаьа".\nАмма ницкъ беш а ца даьхна цаьргара хьалха цара дина тоьшаллаш. Сан вешин Долиев Мохьмадан хIусаме дуьххьара ваханарг Аспиев Iиса а, Муталиев Iела а, Богатырев Тимур а ву. Граната чуйиллина, тIаккха иза тIехьадихкинчу куьйгашца дIалацийтина, пIелгийн ларш йисийта, юха чохь къоланаш дина.\nКхузахь, Хамхоев Тимурна хьалха шаьш хIиттийча, юхабевлла хьалха динчу дарех. Массо а цхьабосса бIаьрзе а хилла, къар а боьлла, шаьш хьалха кехаташна куьйгаш муха таIийра а ца хаьа," – дуьйцу тешашна резайоцчу Юсуповас.\nЦо бахарехь, рогIехь кхело лейийр ю зен хилла Гадиева Аза.\n"Иза БуьритIехь набахтехь ю, видезIенехула дийр ду цуьнца къамел, кхиболу тешаш ницкъаша балор бу кхеле", - хаам бира Юсуповас.


"Оьрсийчоь кхераме яц, демократи ю цигахь"\nКавказхошна некъаш гатбина Украино\nНаггахь волчу кавказхочунна бен ца ло Украинехь тховкIело\nОьрсийчоьно тIемалойх ву аьлла, лаца кхайкхийна дагестанхо Исаков ШаIбан Украинан кхелан сацамца лоьхучаьрга дIавала тарло Киево.\nМухIажиран кхоллам – эрна боху гонаш\nХасу-Юьртан кIоштарчу МуцIал-Эвлара схьаваьллачу Исаковна а, "Право на захист" ("Iалашвала бакъо") юкъараллерчу адвокатна а массех де эшна миграцин хьукмате рогIехь – шозлагIа - тховкIело еха.\nДуьххьара цо кхеле ша Украинехь витар дийхира 2016-чу шеран гурахь. Махкахвала аьлла бара бина сацам. Кхелахой тешна бу, мухIажиро ша цIахь вен мега боххушехь, иза Украинера араваккхар нийсо ю бохучух.\nШозлагIа а тховкIело йоьху стаг низамо декхарево шена тIехь лаьттачу кхерамах лаьцна керла тоьшаллаш дало.\n"МуцIал-Эвлахь стохка сан лулахо вийна, тIеман барзакъахь болчу наха, хьаьккхина схьа а баьхкина, герзаш диттина. Со леллачу маьждигера имам а вийна. Маьждиг дIакъевлина, хIинца цига нах лела а ца лела. Сан зудчун гергара стаг лачкъийра, Хасу-Юьртарчу полицехь кхаьбнера, гIело а еш. Иза ведда, къайлах Украине веара", - охьадагардо ШаIбана шен Дагестане юха ца ваха долу бахьанаш.\nИсаковс хьахийна маьждиг ду МуцIал-Эвларчу ялханнах цхьаъ. Цигахь гуллора меттигера "салафийа". Бакъду, ШаIбана ца леладо и дош, цо ша лаьцначу новкъах "ахIлю сунна" олу.\nЯлх шо даьккхина ШаIбана шен зудчуьнца, берашца Мисарахь. Дукххаза а экстремизмна дуьхьалоечу Центре ша кхайкхича, дIавахана иза Мисарара. Кхераме дара цунна – иза ишта а вара тIемалойн могIаршлахь леларна хан тоьхна хилла.\nАрахьа лела паспорт хийцийта Александрияхь Оьрсийчоьнан векалте вахана Исаков. Мисарахь динчу цуьнан берашна делира уьш дуьнентIе довларх долу тоьшаллаш, амма иза витира паспорт ца луш.\nГергарчу нахехула цо къастийра, стенна ца ло шена паспорт – Шемарчу эскарна дуьхьал тIемаш барна бехктакхаме озийна, аьлла бара хаам. "Сан хуьлийла данне а дацара Шемахь. Юьйцучу хенахь со векалтехь ма гийна цигарчу белхахошна", - элира дагестанхочо "Кавказ.Реалиига".\nДелахь а, ФСБ-н тоьшаллаш дезахо ду Украинерчу хьаькамашна. Интерполо лаха кхайкхийна хиларна Украинехь шозза лецира ШаIбан. Арахийцира хIоразза а ГIирмин гIезалойн Мажлисан тхьамда Чубаров Руфат юкъаволар бахьана долуш.\nМухIажирийн шийла статистика\nМиграцин хьукмате (цо ша бахарехь) лурчах тховкIело ехна Оьрсийчоьнан 88 вахархочо. Стохка – 103-ммо. Елла тховкIело: лурчах – 8-нна, стохка – 1-нна. Кхин а 14 стагна кхачийна Ураинехь ваха бакъо, амма ца мега царна доза а хадийна, кхечунхьа дIасаваха.\n"2014-гIа шо тIекхаччалц дукха хьолехь афхIанхой, шемахой, иракъхой хуьлура тIховкIело йоьхурш. Амма тIаьхьо церан рагI дIалецира Оьрсийчоьнан бахархоша. Кхузахь Iедало дицдо тIеман хьелашкахь йоллучу Украинина гIоьнна дукха нах баьхкинийла Оьрсийчуьра, и нах ца кхерра шайна хуьлучу халонах а, тIебусучу кхерамах а. Янукович волчу хенахь даржашка хевшина, тахана а хийцабалаза бу дукхахболу хьаькамаш – цара долаэцна революцех баьлла пайда", аьлла хета Киеверчу адвокатна Лапин Александрна.\n"Оьрсийчоь кхераме яц, демократи ю цигахь", олий ло шега тховкIело йоьхучу кавказхошна жоп миграцин урхалло, цецвуьйлу иза.\nКиеверчу кхечу адвокатан, Скрбач Алексейн, аьтто баьлла миграцин урхаллера "къайле" йовза – цуьнан хаттарна жоп луш, хьукмато хаийтина ша арабаха кхачийначу мухIажирех 39 %-на кхелаша Украинехь баха магийнийла.\nСкорбач ца теша мигрантийн хьукматийн а, кхелийн а терахьаша мухIажиршца дерг ма-дарра гойту бохучух. "Эха шарна, шарна дахло девнаш кхелехь. Шайн статистиках цигара белхахой шаьш а ца теша", боху адвокато.\nНизам гIурте дерзийна\nНизамо бахарехь, махка ведда веаначун бакъо ю шена дуьххьара тIенисвеллачу дозанхочуьнга тховкIело еха, ткъа вукхо иза дIакхачо веза миграцин урхалле. Ткъа кхечу хьесапехь нисло иза дахарехь.\nДозанхойн бакъо ю пачхьалкханна кхерам бохьуш вогIу стаг шайггара билгалваккха. Уггаре хьалха шеконе бохку Оьрсийчуьра богIу божарий. ТIаьххьарчу шина бетта чохь, масала, Украинан доза ца хададелла 1500 стаге.\nНаггахь зударий а совцабо, кхераме бу, олий.\nЦеран могIарара ю Исаковн зуда Абдулкаримова Асет. Иза шозза гIоьртина Украине кхача. 2017-чу шеран бIаьста ца йитира иза махка чу.\nОцу шеран гурахь шозлагIа гIоьртира Асет Украинехь саца. Киевехь дозанхочуьнга тховкIело йийхира цо. Амма эпсарша, кхаа шарна Украине ян а доьхкуш, ша схьаеъначу Мисара юхахьажийра.\nКъоман кхерамзаллина зене ю Абдулкаримова, Украинан Кхерамзаллин Урхалло (СБУ) бахарехь. ХIунда аьлча, Исаковн зуда ю иза, цу тIе, гергара цхьа кIант а велла цуьнан Шемарчу тIамехь.\nАдвокатна Лапинна хетарехь, дозанхойн долахь бу махка вогIучу мухIажиран кхоллам. "Машенашца баьхкича, дозанехь хадечарах къаьхкий, юхабоьлху мухIажирш. Аэропорташкахь дозанхойн долабоьлху, ткъа аьттехьа тIе ца буьту царна юристаш", дуьйцу адвокато.\nБакъоларъярхошца болх бечу Лапина халахетарца балхабо тховкIело йоьхучарна хуьлу бала – цара догдоху Украино шаьш харцонах хьалхадахаре, амма пачхьалкхо ца боху уьш кхерамна бухара. МухIажирша дIатаса еза Украина къинхетаме ю боху ойла, альтернатива лахар тоьлу, билгалдоккху юристо.


Коша барз боцуш дуккха а тIемалой бу Нохчийчоьнан аренашкахь а, лаьмнашкахь а дIабоьхкина\nНохчийчоь -- Веданара лаьмнаш, 2012\nВедан -кIоштахь хьуьнхахь давоьллинчу шина тIемалочуьнан декъий карийна метигерчу полицина. Цу шинан цIераш хууш ю. Амма уьш боцурш дуккха а тIеман аренашкахь эгна нохчийн тIемалой бу дIабоьхкина Нохчийчоьнан лаьмнашкахь.\nХьулам беш цхьаццанхьа дIаIиттина Нохчийчохь кест-кеста карош лаьтта герзан къайленаш санна,кардо махкахь сихаллехь лаьттах Iиттина адамийн декъий а,дегIан чархаш а. Чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iорабаьккхинчу хаамца, кху деношкахь шина стеган дегIан чархаш карийна Веданан кIоштан Харачо эвлана гергахь хьун чохь.\n«Хьалхо низамхоша лаьцначу гIаттамхочун мотт-эшарца хиънера Iедална цига лаьтте верзийна шиъ вуй. Кху деношкахь дIадехьначу зераша гайтина иза бакъ хилар. Тхуна карийна шина стеган чархаш. Тхойга кхаьчначу хаамца и чарх-даьIашках ю дукха хена дуьйна Iедало лехаме а велла лохуш хиллачу шина жигара тIемалочун. И шиъ ву Сулиманов ИбрахIим а, Оздиев Абубакар а». Ишта бу полицин урхалло цу хьокъехь беш болу хаам.\nЭлира-бахар а доцуш, билггала дерг къасто карийна даьIашка зераш дан суьдан-лоьрийн экспертизе яхьийтина. Официалан хьостано билгалйоккхуш яц къастам боллуш уьшшиъ вийна хан а, схьаваьлла меттиг а.\nБакъду, Маршо Радионо ша диначу зераша ма-гайттара, хIуачара дийцарехь, цигга Веданан кIоштера, Дишне Веданара ву Сулиманов Ибрахим а, Оздиев Абубакар а. Билггала хIуъчара дийцарехь, тIемалойн могIаршкахь леллачу,амма хьалхо Iедалан карваханчу ЦIе-Веданарчу вахархочо Iораяьккхина боху уьшшиъ лаьттах воьллина меттиг. Цу хьостано чIагIдарца диъ шо хьалха, 2008 шарахь,Iожжалле вирзина ткъе пхиара а валанза волу ши кIант.\nБахархоша билгалдаккхарца шина кIентан цIерачаьрга дIаелла яц карийна чархаш, кхузара, хIоттийна дац тезет а.\nБакъдерг дийцича иза кхузахь керла дац. ТIемалойн могIаршкахь а болуш эгначийн декъий ,хIинца дуьххьала а доцуш , кхузахь цIерачаьрга дIалуш доцу дукха хан ю.. Бахархошна вуно чIогIа Iаткъаме даьлла хIума а ду иза.\nЦарех ву шен кIант дийна я велла ву ца хууш , пхиа-ялх шаре а ваьлла ,хорамечу ладегIамехь сан къамел хилла ломан кIоштера кхузткъара ваьлла стаг веха. Сан цIе йоккхийла дац цуьнан. Иза а,цуьнан хIусамнана а ишта а ду Iедало,тIекхуьйлуш, садууш хьийзош. Цо ма-дарра даладо ас цуьнан къамел.\n«Сан кIант а,Дишни-Веданара кхин цхьаъ Iедална тIевеъна аьлла,хезнера сунна селхана. ХIара чохь ерг хьажа яхна полице,бакъдац,шайна хууш хIума дац аьлла.Со-м хахахетта вара и бакъ хиларе сатесна. Са легашка кхачийна!\nИшта дацахьара, цIена хир дара хIара. Хууш верг вистхила йиш йолуш вац, хIумма а хууш боцчаьргахь бала бу латтош. Вайн къомана хIун юьхькIам хилийта дуьгуш ду вайн бераш хьуьнах. Аса кIант деша вахийтинера, иза цигара дIа хьуьнах вахийтинарг сунна сайн а,вайн къоман мостагI вуй-м хаьа.\nДала юьхьIаьржа хIоттавойла иза (я уьш), сан кийрахь болу бала шайн мел волчун кийрара ма болийла церан. Балхахь ю бохуш, дIа ийна лелаш ю-кх хьуна и хIуманаш,Москвахь дуьйна схьа".\nЦу кепара орцане мохь бетташ санна, къамел до бертахь а, бертаза а тIемалойх дIакхеттачу кIентан дас. Цунна даггара, боккха кхаъ а хир болуш,лаьа шен кIант а, кхечернаш а цIа боьрзийла.


Муха кIадвалур ву шагвелла хьаькам?\nГIадужу-бутт 16, 2014\nШога хьаькам, коллаж\nНохчийчоьнан Iедалера юьйлучу харцонех уьдуш дукха адам даьлла махках, ялхайо цуьнан шогалла массара а санна. Адамалле, нахаца лараме хуьллучу семантIе хаалур вуй-те Нохчийчуьра хьаькам, боху хаттар ира лаьтта тахана. Цунах нахана хетарг зийра маршо Радионо.\nIедал дайх, хьаькамех ийза а ца луш, бакъдерг юьхьа дуьххьал дIа а олуш, болх бан а, ваха а тарлой карарчу хенахь Нохчийчохь? Хьашто юй махкахь хьаькамех кхера а, царна хестамаш бан а? Нагахь , хьаькам харцо кхийдош велахь, иза нисван, низаме веха, жоьпе озо некъаш дан а дуй те?\nIедалехь болчарех дозаделлачу цу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш лохуш зеделларг цхьаъ ду-дукхаболчара санехь лору, хьайгара хIума а ца долуьйтуш, Iедалехь болчарех ларвалар. Ма-дарра аьлчи нийсо, бакъо толийта некъаш гуш берш кIезиг бу. Хьаькамийн хьокъехь ишта къамел нисделла с ан Новр кIоштерчу вахархочуьнца Муртазца. Цо ерриг Оьрсийчохь тергаллучу хьолаца зIе а ялош, долийра шен къамел.\nМуртаз: « Кху чохь стенна дуьйцу ахь Оьрсийчохь а гIур бац болх дIа ахь хьаькам хьоьстуш вацахь. Гарант Конституци президент ву бохуш хабар-м дуьйцу… И галйоккхурш уьш шаьш бу-кх. Стенна аьлчи шаьш резабоцург цара емал а вой , бехвой дIавоккху. ТIехь ала хIума а кардо.\nХIинца санна и къаьънаш оьцурш, цаьрга марзбелла Iедалехь болу нах суна цкъа гина а бац, буьйцу а ца хезна. Советан Iедал долуш и саннарг гучуваьлча балхара дIа-м муххале а воккхура, чу а вуллура. Цу могIарера хьаькамаш низаме беха некъ Оьрсийчохь бан а бац. Неуккъа-м бу,амма и некъ цу хьаькамийн карахь бу-кх. Тхан ОЬрсийчуьра даха меттиг а яцца. Цо бакъо елчий бен кху чохь са а ца доккху-кх».\nСоьлжа гIалин Старопромысал кIоштан цхьана урхаллехь ха деш ву 60 шо долу Ибрехам. Цо «Кхийринчун нана йилхина яц» бохучу маьIнехь, кицанаш а далош, дийцира Iедал карахь долчеран хьокъехь шена хетарг.\nИбрахIим: «Хьаькамех кхерар нийса доций а, харцо кхийдош волу хьаькам жоьпе озо везий а хьанна ца хаьа? Амма хьо и дан воьлча, цо хьо хьаьшна дIавоккхур хилча,цунах кхера ца кхийрийча волий миска стаг?\nIедал Iедал а долуш, низам лелаш долчохь бу бакъ воцу хьаькам а, маьхькIамхо а нисван некъаш, ткъа кхузахь дац. И гIолехь дуй а хууш,коьртехь болчарна хастамаш а ца кхоош Iаш бу дукхахберш. Кхин харжам бан а бац. Хьайна ладегIам а, сингаттам а боцуш ваха лаахь, хьаькам харцвеш, Iедал нажжаз дешша-м муххале а, хьайгара дош мА хазийтахь. Тахана кхин некъ бац. Тхан дайша лаа ца кхоьллина, хетарехь хIара кицанаш: «Багара далале дешан да ву хьо, багара даьлча лай ву», «Аьлларг дети делахь,ца аьлларг деши ду».\nIедалдайн а, хьаькамийн а хьокъехь къамел мел динчу бахархоша билгалдоккхура, махкахь шайна хIуъу а мага а могуьйтуш, дагадеънарг чекх а доккхуш, каде хьийзаш , тайп-тайпана ницкъаллин структураш хилар. Цара кхеторехь церан декъашхой бу уггар хьалха низаме беха безарш. Наха дийцарехь Iаткъам бийриг ду шо-шаре мел долу а цара беш болу тIеIаткъам лахбалар мета кхин а чIагIлуш хилар.\nСтенна кхоьру куьйгалхойх Нохчийчохь?


Дегнаш тIе доьлху тIайнаш тохкурш\nМангал-бутт 16, 2014\nНохчийчоь - Ерригкавказан "Кунаки" клуб, Юккъехь - Хатаев Нурди. аьрру йисттехь - "Кунаки" боламан да Успанов Юни.\nАдамна стоьмана-хасстоьмана оьшучул а совнаха оьшу кхача. Синкхача луш иза кхион дезаш хилар ю цуьнан башхалла. И шатайпа хьекъалан кхачо дуккха шерашкахь еш Нохчийчоьнал арахьа, ХIирийчохь, бехачу нохчашна схьавогIу Хатаев Нурди.\nХирийн мехкан Мазалк гIала жима хилар хьесапе эцча, дукха нохчий бехачех цхьаъ ю Теркан аьрро бердаца Iуьллу и шахьар. Теркйист, Новр кIошташкара алсамо белахь а цигахь бехаш бу 3 эзар сов Нохчийчоьнан массо бохург санна кIошташкара вайнах.\nМазалкехь нохчийн диаспора йолу а ду 20 шо. И кхоьлличхьана бохург санна, кху тIаьхьарчу 19 шарахь, шен 40 шо кхаьчначу хенахь дуьйна цуьнан коьртехь ву Хатаев Нурди. Шайн коьрта декхар тайп-тайпанчу къаьмнийн гIиллакх-Iадаташ довзарца, церан доттагIаллин уьйраш чIагIьяр лоручех ву Нурди а, цуьнан накъостий а.\nЦу Iалашонца баьхкина уьш Оьрсийчоьнан де билгалдоккхучу дийнахь, шайца ткъех гIалгIазкхий а валош Соьлжа-гIала. Хатаев Нурдис дийцарехь цунна цу тIехь даима а санна аьтто бинарг ву совдегар Успанов Юни. Хатаев ву дуьйцуш.\nХатаев Нурдис ечу къароца, хирийн мехкан Мазалк гIаларчу нохчийн диаспоран болх марсабоккхуш дIабохуьйтург цхьа могIа туьканийн-ресторанийн долахоУспанов Юни ву. Къаьмнаш вовшийн довзийтарехь, царна юкъахь барт-марзо чIагIьярехь, харж ца кхоош, болх беш болу хьоладай дукха хир бац бохуш даре до Нурдис.\nЦо дийцарехь шен Мазалкехь йолчу кафе-музей чухула тайп-тайпанчу къаьмнийн гIиллакх-Iадаташ довзуьйтуш, церан хаарш шордеш, цо чекхбаьхна ишколашкара масийтта эзар дешархой. Чекхбаьхна ца Iаш цо даа-мала а ца кхоийна кегийчу адамашна бохуш дийцира хатаев Нурдис.\nДиаспоран болх жигара баккхарехь а, нохчийн къоман сий-лерам лакхабаккхарехь а кафе –музейн долахочо дийриг вуно маьIне гIуллакх лоручех ву байтанча –гочдархо, Хатаев Хьусайн а.\nКар-кара а оьцуш, диаспоран хьокъехь шаьш дечу къамелехь Нурдис билгалдаьккхира жимма хьалхо Мазалкехь деха къаьмнаш вовшийн бала а ца кхочуш, цхьа шайн ботт-чкъеран чохь санна дехаш хилла хилар.\nБен-бечу къаьмнийн вовшийн бала кхачийтарехь, царна юкъара цакхетаран пардо дIадаккхарехь мехалчех мехала болх лору Хьусайнас, шен «Кунаки» кафе-музейн гIоьнца Успанов Юнис беш берг.\nДерзош ала ду Хирийн мехкан Мазалкехь вайнехан диаспоро беш болчу балхах, царна зеделлачух са эца тарлуш ду Оьрсийчохь а, дозанал арахьа а бехачу нохчаша.\nБакъду, муьлхха а хьанал, беркате, безамах кхехка ойла-Iалашо дахаре ерзо, цигахь санна догдика а, комаьрша а, къаьмнашна инкарло ца еш, муьлхха къоман векал Дала кхоьллина адам санна тIеоьцуш а, дезаш а, хьаьнцца а тIекаренаш,чукаренаш лело кийча таро йолу нах хила а беза.\nХатаев Нурди - Мазалкерчу нохчийн верас


Кадыровс гIортор йина Оьрсийчохь йихкинчу "Талибанна"\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана мах хадийна, Афганистанехь Iедал дIалаьцначу Оьрсийчохь бихкиначу "Талибан" терроран боламна. Шен хетарг цо довзийтина инстаграм аккаунтехь, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Нагахь уьш баккъалла а, шаьш дIакхийкхош йолу, шайн ерриг дика идейш дахарехь кхочун ян дагахь белахь, ас гIортор йо царна", - яздина Кадыровс.\nЦуьнца цхьаьна цо билгалдаьккхина, иза дуьненаюкъара хаттар хилар, ткъа ша иза лууш ву "берриг а бусалбанаш машарехь а, кхечу къаьмнашца а, динашца а барт болуш бехийла".\nКадыровс билгалдаккхарехь, талибаш дуьхаьл бу "ерриг а терроран тобанашна, цаьрца къийсам дIабахьаре а кхойкху цара". Амма цуьнаца цхьаьна Кадыровс дагадаийтира "Талибан" Оьрсийчохь йихкина хилар.


Саакашвили: къонахий бара вай байъинарш\nГуьржийчоьнан президента Саакашвили Михаилан омраца шоьтан дийнахь Паьнказан чΙожахь дΙабоьхкина, цигахь гучу а бевлла, пачхьалкхан ницкъаша байъина Кавказ-Имаратан бΙаьхой – 11 стаг а, гуьржийн агΙор кхелхина ши лерринчу ницкъийн векал а, тΙеман лор а.\n«Вай даккхий ца де цхьаьннан а валарх. Герзаца баьхкина тΙемалой буьззина бΙаьхой бара. Вай дийхира цаьрга карабахкар. Цара иза тΙе ца эцча бен а ца байъина. Оьрсийчоьнера масал оьцур дац вай - дуьтур ду церан гергарчарна тΙехΙитта кешнаш», - элира Саакашвилис шен махкахой а, къилбаседа-кавказхой а дΙабухкуш.\nДагестанан агΙор шайн латта тΙехь нисъеллачу тобанца шина дийнахь тΙом бира гуьржийн эскарша. Ткъа и болор а, луларчу лаьмнел дехьабевлла шайн латта тΙе нисбелла имаратхой байъар а Саакашвилин ницкъашна тΙехдетта дуккхаъчу гуьржийн оппозиционераша.\nЦара интернетерчу сайташ тΙехь даржийна шайн дΙахьедар. ТΙом а боцуш ерзон мегаш инцидент яра иккинарг, Кавказ-Имаратца ийгΙина ларадогΙу хΙинца президент Саакашвили, боху цу тΙехь.


Краснодар-макхарчу Новопокровски кIоштан полицин декъан куьйгалхо Кривошей Андрей бехкевина кхело боккхачу барамехь кхаъ эцарна. Оцу хьокъехь хаам бо махкарчу Талламан комитетан урхаллин пресс-векалто.\nТалламан версица, 2019-чу шарахь полцин декъо тоьшаллаш гулдеш хилла меттигерчу вахархочо низамехь а доцуш дитташ хIаллакдарца доьзна айдинчу бекхтакхаман гIуллакхна.\nПолисхо цхьаьнакхетта бехке лоручун вешица, 300 эзар сом лахь, цуьнан ваша таIзарх хьалхаваккха аьтто бу, аьлла.\nШеца дина къамел вукхо довзийтина къепе латточу хьукматашна. 2019-чу шеран Охан-беттан 25-чохь полицин декъан куьйгалхо цхьаьнакхетта цуьнца – ткъа бекхе вечо хьаькаман машен чохь дитина шега доьху ахча. Оцу хьолехь полицин куьйгалхо лаьцна Оьрсийчоьнан ФСБ-но.\nАппеляцин инстанцин кхело Кривошей Андрейна набахтехь луьрачу хьелашкахь яккха хан тоьхна 7 шо, гIуда доккхур ду цуьнгара 885 эзар сом. Цул сов дихкина полицин куьйгалхо лаьттинчунна кхаа шарахь хьаькаман даржехь болх бан.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь болх бинчу полковникна Шавлохов Вадимна 8 шо кхо бутт набахтехь такха къастийра кхело кхаьънаш эцарна. Талламо билгалдаьккхира цо 100 эзар долларх Къилбаседа ХIирийчуьрчу криминалан авторитетна Гагиев Асланна (Джако) цунна дуьхьал Iедалан хьукматаша гулйина информаци йоьхкина хилар.\nКъилбаседа ХIирийчохь кхушара бехктакхаман гIуллакх айдина наркотикашна дуьхьалоечу декъан шина полисхочунна дуьхьал: БуьритIерачу яхархочуьнгара 500 эзар сом доьхуш хилла цара иза "бехктакхамах хьалхайоккхург". Низамо бехктакхаме лоруш дацахь а, "Лирика" молха цуьнгахь карорна ийзош хилла иза жоьпе.


Бухара тоба: Suina\nБухара доьзал: Suinae\nНал (лат. Sus scrofa) олу. Муьлххачу а Ӏаламан хьелашца тарлуш Малхбузе Европин а, Кавказан лаьмнийн а хьаннашкахь, генарчу малхбалийн тайгехь а, Юккъерчу Азин, Иранан эрз болчу тогӀешкахь а, Тянь-Шанехь а, альпийски цанашкахь а хуьлуш ду и шатайпа экха. Нелана ца езаш меттиг ю, кӀорга ло дуьллуш йолу Къилбаседе. ХӀунда аьлчи, цунна напгӀа латтош дерг лаьттан тӀоьхлара чкъор ду. Иза гӀорийча а, цунна тӀоьхула стомма ло диллича нал кхин напгӀа доцуш меца юьсу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нал&oldid=6084881»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 18:19.


Ассаламу Iалайкум! БIаьргашна гонах сурьма хьакхар суннат ду боху. Муха дан деза и хIума? БIаьргашна муха хьакха еза и сурьма? Хазаллин доьхьа йа могшаллин доьхьа дан дез иза? Хьаькхан чул тIаьхьа чохь Iа веза, ара ца волуш, нахан гучу ца волуш йа аравала мега? Дала аьтто бойла!\nИмам Ал-Мунзирийс – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Ат-ТаргIи́бу ват-ТархIи́б» жайни тIехь масийтта хьадис далийна, сурьма хьакхар дика хилар гойтуш долу. Церах цхьадерш дуьйцур ду вай.\nIабдуллахI ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Исмид хьокхийла аш шайн бIаьргашна, бакъдолуш цо бIаьрса чIагI а до, месаш тIе а йовлуьйту». Ибн Iаббаса дийцина, Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – сурьма чохь лелош йолу хIума йара аьлла, цу чура цо хIора буьйсанна аьтту бIаргана а, аьрру бIаьргана а кхокх-кхозза сурьма хьокхура аьлла. Уьзза хьадис хIокху дешнашца деана а ду: «Уггар дика аш лелош йолу сурьма исмидах ерг ю, бакъдолуш цо бIаьрса чIагI а до, месаш тIе а йовлуьйту».\nIалий ибн Аби-ТIолиба – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Исмид хьокхийла аш, бакъдолуш цо месаш тIе а йовлуьйту, бIаьрга чура цIена йоцу хIума дIа а йоккху, бIаьрса цIан а до».\nОцу хьадисашкахь билггал къаьсташ ду сурьма могшаллийна хьокхуш хилар, бIаьргашна а, бIаьрсинна а цо пайда бо дела хьокхуш хилар. Цундела аьлла хила тарло цхьаболчу Iелам-наха, сурьма хьакхар адамийн дахарехь цара лелош долчу хIуманашца доьзна ду, Iибадатца доьзна дац. Делахь а, иза Iибадатца доьзна дацахь а, дикчу ниййатца (суннатана тIаьхьавазаран ниййатца) шен бIаьргашна пайденна иза хьаькхначунна мел а хир бу, Дала мукъа лахь. Цундела, Iелам-нахана юкъахь хилпало яц (къовсам бац) дарбанна сурьма хьакхар суннат хилар тIехь, божаршна а, зударшна а цхьатерра. Иштта хилпало яц царна юкъахь зудчо иза хазаллийна хьакха мегаш хилар тIехь а. Зудчо иза шен майрачунна кечлуш хьакха мегаш хилла ца Iаш, суннат а ду иза цунна, хIунда аьлча шариIато дика лоруш ду марехь йолчу зудчунна шен майрачунна кечйалар. Бакъду, майра велла йолчу зудчо биъ бутт итт де дIадаллалц сурьма хьакхар магийна дац Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хIунда аьлча иза кечйалар долу дела. Ткъа майра велла йолу зуда цу хена чохь кечйала мегаш дац.\nАмма борша стагах лаьцна аьлча… Шейх Ибн Ал-Iусаймине – Дала къинхетам бойла цунах – хаьттина хилла: «Божарша цхьаъа хьашт доцуш шайн бIаьргашна сурьма хьакхаран хьукм хIун ду?». Цо жоп делла иштта: «Сурьма хьакхар шина кепара ду:\n1) Цаьршиннах цхьаъ бIаьрса чIагIдалийта а, бIаьргаш чура цIена йоцу хIуманаш дIаяха а, бIаьргаш дIацIандалийта а хьокхуш дерг ду, шеца цхьаъа хазаллин маьIна а доцуш долу. Оцу кепара сурьма хьакхар мегаш ду, мегаш хилла ца Iаш хьакхар дика долуш а ду иза, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен шина бIаьрга хьокхуш хилла иза. Иза дика хилар совдолу нагахь санна хьокхург цIена исмид делахь.\n2) Сурьма хьакхаран шолгIа бахьана хазалла а, кечвалар а ду. Оцу кепара иза хьакхар зударшна (мегаш) ду, хIунда аьлча зуда шен майрачунна кечйалар оьшуш хIума ду. Амма иза оцу бахьанца божарша хьакхар – цуьнан хьукм хIун ду суна ца хаьа».\nДелахь а, кхечу меттехь иштта аьлла Шейх Ибн Ал-Iусаймина: «БIаьрг хазбеш сурьма хьакхар божаршна а дуй мегаш, йа зудчунна бен дац? ШариIатера схьагуш дерг иза зудчунна бен мегаш ца хилар ду. Амма борша стаг – цуьнан хьашт дац шен ши бIаьрг хазбарехь».\nАл-АзхIарера баккхийчу Iелам-нахах хилла волчу Шейх IатIиййахI Ас-Сакъра – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Сурьма хьакхар (бIаьргашна) дарба ду, (бIаьргийн) могшалла ларйен бахьана ду, цундела хьокхуш хилла иза божарша, хазаллийна хьокхуш ца хилла иза, хIунда аьлча иза (хазаллийна хьакхар) зударшна алсам до́гIуш ду».\nЦхьаболчу Iелам-наха хьарам хила а мега аьлла ду божарша сурьма хьакхар, нагахь санна и бахьана долуш цунах адамаш цецдийр делахь, цара реза ца хиларца цунна тIе пIелг хьежор белахь, вуьшта аьлча, иза гIаравер велахь.\nШейх Ибн Джибри́на аьлла: «Божарша сурьма хьакхар а, цара иза гучахь лелоро а нехан тидам боьрзуьйту аьлла хета суна и лелош волчуьнга, иза зударех тарвалар ду аьлла а хета суна».\nЦундела, дарбанна сурьма хьакха лууш волчунна мегар ду иза хьакха, иза цунна суннат лоруш а ду, делахь а тахана вайн махкахь ша и бахьана долуш гIара ца валийтархьама, нахе шена тIе пIелгаш ца хьежадайтархьама, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – санна буьйсанна хьакха деза цо иза, тIаккха Iуьйранна нахана юкъа валале дIадаккха деза. Ткъа кечлуш сурьма хьакхар божаршца догIуш дац, зударшца догIуш а, оьшуш а ду.\nАмма сурьма хьакхаран куц дийцича: шишана чура суьрма схьаоьцуш йолу хIума шен шина бIаьрган негIарш юккъе а юьллий, бIаьрга негIарш и юкъахь юьтуш дIакъовлу, тIаккха сурьма цу юкъахь юьссу.\n Исмид – Iаьржа а болуш, сиха ата луш а болуш, шех сурьма йоккхуш болу тIулг бу. Цунах йина сурьма уггар дика лоруш ю, ткъа ша и тIулг таханлера Иранера ИсфахIан олучу меттера уггар гIолий лоруш бу. Хьажа: Имам Ибнул-Къаййим, «За́дул-МаIа́д», 4/283.\n Тирмизий, Насаий, Ибн Хьиббан. Ал-Мунзирий – Ал-Албаний, «Сохьихьут-ТаргIиби ват-ТархIиб», 2/500.\n Ат-ТIабара́ний. Ал-Мунзирий – Ал-Албаний, «Сохьихьут-ТаргIиби ват-ТархIиб», 2/502.\n Шейх Халид Ас-СакъIабий, «Ал-Къовлур-Роджихь маIад-Далил Шархь Мана́рис-Саби́л», 1/30.\n Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Тухьфатул-Мухьта́дж фи Шархьил-МинхIа́дж», 35/111.\n «Фатава ИсламиййахI», 1/224.\n «Аш-Шархьул-МумтиI Шархь Задил-МустакъниI», 1/104.\n «Фата́ва́ Ал-АзхIар», 8/238.\n Шейх Низа́р Солихь Аш-ШуIайбий, «Фатава́ вастиша́ро́т ал-исламил-йавм», 14/426.\n «Ал-Фата́ва́ Аш-ШарIиййахI фил-Маса́илит-ТIиббиййахI», 1/56.\n Шейх Ибн Джибри́н, «Шархь Кита́б Дали́лит-ТIо́либ», 32.


Болх бе йолаеннай динца хоттаенна радио — Сердало\nБолх бе йолаеннай динца хоттаенна радио\n«ГIалгIайче» яхача Къаман телерадиокомпанес юкъ-юкъе гIолла болх а байташ динца хоттаденна хIамаш дувцаш хургйола «Онгушт» аьнна цIи йола радио болх байта йолаяьй. Цох бола хоам бир ГIалгIайчен Мехкдаьга Евкурнаькъан Юнус-Бекага НТРК кулгалхочо Агасенаькъан Къурайша.\n«Цу хоам бара кечала регистраци яьй февраль бетта, март бетта цун лицензи хьакхаьчай тхога. ХIаьта апрель бетта конкурсни комисси хиннай частота хоржаш. Оаха цунга дакъа лаьцадар, из тхо хьалхадовларца тхога хьа а кхаьчай. Радиостанци болх беш хургья 88.4 яхача частота тIа. ДукхагIбола болх динца дувзаденнача хаттарашца бийза хургба, из — (50%), хьехамах, эхь лорадарах йола программаш — (30%), дIахо хоам бара хьал а хургда», — аьнна дийцар Къаман телерадиокомпане кулгалхочо Мехкдаьга.\nЦо яхачох, радио бизза болх кхоачашбе йолалургья цхьан беттах латтача хана. «Юкъ-юкъе болх байта хьаяь сайт я ongusht.ru яхаш. Массехк кIира оахош хьаеш йолча программашцара болх бархI сахьатага кхоачаш вIаштIехьа боаккхаргба. Цул тIехьагIа 24 сахьатага кхоачаш деннеи бусеи бизза болх бе йолалургья радио. ЛадувгIархошцара бувзам вIаштIехьбаккха уйла йолаш да тхо, царна сакъердам, чам болча хаттарашкахьа хоаттам бирца. Цар хаттарашта жоп дала, цига боагIаш бола говзанчаш тIаозаргба оаха», — аьнна дийцар Агасенаькъан Къурайша.\nГIалгIайчен Мехкдас яхачох, радио ду къамаьл гIалгIайи, эрсийи шин меттал хила деза. «Шоашта ладувгIархой 1алашбаргахьа къахьега деза шун. ЛерттIа, наха сакъердам хургболча тайпара, программаш е еза оаша къоначарна а, боккхагIчарна а хетаяь. Теркам белаш наькъ тIа кхерамзле Iалашъярах долча деша, наха юкъера гIулакх тоадара деша, вай Iадаташта, оамалашта», — аьнна хьалхадаьккхар Баматгире Юнус-Бека.\nДинца хоттаенна радио мехка хьаелларах дола гIулакх Мехкдас белгалдаьдар укх шера март бетта яьча Халкъа гулламга хIара шера еча послане.\n← Кизгах хьаяь тамаш\nШийх дика цIи йоаккхийташ наьха тешал тIехьа вахаш хьавоагIа къонах →\nУверенные шаги туристической отрасли


КΙиран коьртачу хиламийн тидарш\nСтигалкъекъа-бутт 04, 2012\nКавказерчу мехкийн байракхаш\nТΙеман болам жигара бала там бу Нохчийчохь аьхкенца. ЮНЕСКО-но нохчийн мотт бовш болчу меттанийн могΙара баккхарна реза вац Кадыров Рамзан. Дагестанан экономика дикачу хьоле йолуш ю, боху мехкан куьйгалхочо Магомедов Мохьмадсалама.\nΙаьнан беттанашкахь а, бΙаьсте йолучу муьрехь а, Кавказ Имаратан рогΙера Ιалашонаш йовзуьйтуш, цуьнан Амира Умаров Доккас а, и воцучара а дΙахьедарш дора, аьхкенна тΙеман къовсамехь кхочушъян лерина Ιалашонаш а ю шайн, беш кечамаш а бу, аьлла. Оцу хьокъехь къамел дира Амир Ιабдул-Малик а.\nШен къамел тΙехь а долуш баржийначу гайтамехь амира довзуьйту, боху комментатора Карлсон Элизабетас, Нохчийчуьра гΙаттамхой хиндолчу тΙематасадаларшна кечлуш буйла.\nКарлсон: «Иза ши шо хьалха, Умаров Доккин гонера а бевлла, Нохчийчоьнан вилайятах долу жоьпалла шаьш шайна тΙоьцу, аьлла, Гакаев Хьусайн а, Вадалов Асламбек а, Газиев ТархΙан а хьаьвзича вацара, цара шайгахьарчу 15 баьччин цΙе а йоккхуш, йовзийтинчу тобан декъахь. ТΙаьхьо, нохчийн амираша Умаров Доккина шаьш герга боьлхуш, питана юкъара доккху, аьлла, байΙат дечохь а яцара Ιабдул-Маликан цΙе йоккхуш».\nДеношкахь баржийначу видеогайтама тΙехь къамел деш ву Амир Ιабдул-Малик, шеца дехьа-сехьа ши тΙемало а хаийна. Уьш, гарехь, дукха хан йоццуш кхаьчна хьаннашка. Цара реза хиларца дуьйцу, тΙемаш бан аьтто луш йолу аьхке тΙекхочуш ю, бохуш. Оцу шимма шаьш дечу къамелехь кхойкху нах джихΙаде арабовларе.\nКомментатора Карлсон Элизабетас дагадоуьйту, бахначу баттахь Умаров Доккас, ша воккхаве дин девзаш а, иманехь болу а кегийнах муджахΙидийн могΙаршка буьйлуш хиларх, аьлла, дина къамел. Цигахь Умаровс элира, кху бΙаьстено шен агΙонна толамаш баларе сатуьйсу ша, аьлла. Цундела, боху Карлсон Элизабетас, деса къамел дацара Амира Ιабдул-Малика динарг, цуьнан тобанера къона тΙемалой кестта бовла мега тΙематасадаларшка.\nДахначу шоьтан дийнахь Нохчийчоьно даздира Нохчийн меттан Де. И де хьан юкъадаьккхира дуьххьара, стенгара даьлла Охан-беттан 25-гΙа де, дагадоуьйту журналисто.\nКарлсон: «Дахначу шоьтан дийнахь Нохчийчохь Нохчийн меттан де дара. 2005-чу шарахь и юкъадаьккхира Кадыров Рамзанал хьалха мехкан куьйгаллехь хиллачу Алханов Ιалус.\nИза хьаха а ца дира Кадыровс, ша даздаршка баьхкинчаьрца къамел деш. Цо аьлларг кхин дара. Шен дас дукха къахьийгира ненан мотт денбарехь, элира цо».\nШоьтан оцу хиламехь Кадыровс чΙагΙдора, дуьнентΙера дΙабовлуш бу, бохуш, буьйцучу 2000 матта юкъахь бац, цкъа а хир а бац нохчийн мотт, бохуш.\nКарлсон Элизабетина хетарехь, тΙех дегала къамел ду иза. Бакъду, дахначу кΙиранах дешаран министран декхарш кхочуш деш волчу Уциев Сайпис лингвистан Джамалханов Зайндин 90 шо кхачар билгалдоккхучохь элира, ишколашна оьшу ненан меттан жайнеш долуш ду, аьлла. Делахь а, бакъдолу хьал ледара ду мотт Ιаморца. Хьалха а санна, панамехкан маттах тарбина Ιамош бу нохчийн мотт Нохчийчуьрчу берашна ишколашкахь. Оьрсийн мотт хΙора денна а хьоьхуш белахь, нохчийн маттана луш дац кΙиранах ши-кхо сахьттий бен.\nИштта дагадоуьйту Карлсон Элизабетас нохчаша даима а хьеха а деш, шадолччохь лаьтта кхин цхьа хΙума а – нохчийн доьзалийн цΙераш, фамилеш. Уьш хийца езара, бохуш, хуьлу муьлхха а нохчо, амма йоху цара шайн доьзалан цΙераш оьрсийн кепехь – Ахмадов, Мусаев, Исаев.\nДагестанерчу хьолана тΙе а берзабо Карлсона тидам. Кху кΙиранах Магомедов Мохьмадсалама, мехкан лакхарчу куьйгалхочо, ХΙинжа-ГΙалахь дΙакхайкхийра, Дагестанан экономика дикачу хьоле йолуш ю, аьлла. Стохкачуьнца хьал дуьстича, кхушара 132 800 стагна болх нисбелла махкахь, аьлла. Амма дицдечух тера ду Магомедовс, боху комментатора Карлсон Элизабетас, болх боцуш бехачу дагестанхойн терахь оцу терахьал дуккхаза а дукха дуьйла.\nБийцаре бира Магомедов Мохьмадсаламан администрацино махкарчу гΙаттамхошца шаьш латтабе къийсам а. Премьер-министра Абдулаев Мохьмада дагадаийтира Дагестано Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думе шайн махкахь къовсамера бовла луучу тΙемалошна амнисти кхайкхор дехнийла. Амма и жоп доцуш ду цкъачунна.\nОцу юкъанна баьккхина Дагестанерчу гΙаттамхоша махкахь рогΙера бохам. ПΙераскан буса ХΙинжа-ГΙалин йисттехь хьалхий-тΙаьхьий динчу шина эккхийтарехь 13 стаг велла, бΙе гергга лазийна. Шинхьа а иккхинчу машенашца хилла, боху меттигерчу полицино, бала арабевлла шахΙидаш. Комментаторна Карлсон Элизабетина хетарехь, шен хеннахь Дагестанан Ιедалан лаам кхочуш а бина, амнисти тΙе ца оьцуш Ιен Москохара халкъан депутаташ а бу хиллачунна мелла а бехке.


Закан-Юьртахь деш ду керла маьждиг\n15 сентября в 09:56 (2010 г.)\nЗакан-Юьртахь чекхбовла гергабахана 1200 меттигна лерина долу маьждиг даран белхаш. Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу регионан юкъараллин фондан чоьтах деш ду иза. Беш болу белхаш лерринчу тидамехь латтош бу ТIехьа-Мартан муниципальни районан администрацин куьйгалхочо Дадаев Мусас. БIаьрг бузош, исбаьхьа деш ду маьждиг. Юьртарчу муьлххачу меттера гина ца Iаш, луларчу ярташкара а гуш ду иза. Iаьржачу басахь а, КаIбатан кепехь а хиларна, цхьа башха къаьсташ ду и маьждиг.\nПрораба Кутаев Алихана дийцина ма-хиллара, карарчу хенахь гIишло ечохь къахьоьгуш ву 100 гергга стаг. Дийнахь итт сохьтехь хьовха, шийтта сохьтехь а болх бар кест-кеста нисло. Арахьара белхаш чекхбовла гергга бу. Таханлерачу дийнахь момсар еш а, чоьхьара белхаш беш а бу гIишлошъярхой. Билгалдаккха деза, дIадаханчу шеран бIаьста дан долийна хIара Делан цIа. Цу меттехь дара хьалха хилла долу маьждиг а. ТIеман шолгIачу кампанехь бохамах хьалха цадаларна, кхерамечу хьолехь дара иза. Керла маьждиг дина даллалц юьртан культуран цIийнехь Ламаз дан чоь билгалйина. Амма кестта республикехь а шех тераниг кхин доцчу маьждигехь дийр ду юьртхоша ламаз. ХIара шо чекхдалале дина далийта дезаш ду иза. Юьртахь хьовха, районехь а хаза гIишло хилла дIахIуттур ю иза.


ГIалгIайчоьнан муфтийс дехар дина жигархошка, мацалла юхаяккха аьлла\nКхайкхийна мацалла юхаяккхар доьхуш, кхайкхам бина ГIалгIайчоьнан муфтийс Хамхоев Iийсас, "гIалгIайн гIуллакхна" тIехула лецначу жигархошка.\nЦо бахарехь, дино могуьйтуш дац мацалла хьегар, хIунда аьлча, цо организмна эшам бо.\nМуфтийна тIетайна иштта муфтиятан кхинболу векалш а цхьана: яртийн имамаш а, къеда волу Цороев ИсмаьIал а.\n"Оцу Iедална дуьхьало еш мацалла хьоьгуш ду шу, амма цо шун гIора эшор ду, и ду Iедалхошна луург - ГIалгIайчоьнан бахархой гIелбар", - аьлла, дIахьедина Альтиево олучу эвлан имама Мальсагов Iусмана.\n2019-чу шарахь ГIалгIайчохь хIиттийначу дуьхьалонан митингашкахь дакъалацарна лаьцначу жигархоша мацалла кхайкхийра Зазадоккху-беттан 10-чу дийнахь "гIалгIайн протестан" лидерех лору Саутиева Зарифа юха а изоляторе юхаялийча.\nЕссентуки гIалахь дов хоттучу Кисловодскан кхело изоляторера цIахь латточу хьоле яьккхира Саутиева. Амма прокуратуро и сацам латкъаме а баьккхина, хийцийтира Ставропол-мехкан Лакхарчу кхеле, ткъа 16-чохь Саутиева изоляторе дIайигира юха а.\n67 шо долчу Ужахов Малсагах коронавирус хьакхаяларна саготта ву адвокат


Iилманчийн болх могIархошна кхаьчнехь а...\nМуьлхха а информаци ло Википедино тахана. Атта карадо хаарш баьржина лелачу, алссам наха лелабечу маттахь, хуьлда иза ингалсан я испанхойн, оьрсийн я францойн. Амма миллион, я цул кIезиг долчу къаьмнийн меттанийн ца баьлла аьтто дуьнено а мехалчу энциклопедийн могIара юьллу Википеди яккха.\nНохчийн меттан и аьтто баьлла. ХIан-хIа, ца лаьцна хаарийн хьаьтта дебош дакъа цхьана а Iилманчо, лингвисто – Оьрсийчуьрчу къаьмнашлахь уггаре жигарчу википедистийн дарже бевлларш бу Нохчийчуьрчу а, Дагестанерчу Хасу-Юьртан къоштан а ярташкара вовшахкхетта могIархой-энтузиасташ.\nЦара дуьнено а пайдаоьцучу сила-йолчу Википедин майданахь 43-чу метте кхачийна нохчийн маттахь чуйохучу артиклийн барам. Ткъа Оьрсийчохь шолгIачу меттехь ю Нохчийн Википеди – оьрсийн маттахь юзуш йолчул тIаьхьа.\nХьан бо нохчийн маттана и юьхькIам? Муьлш бу оццул шайн маттах дозалла а деш, иза Википедехь чIагIбийраш, нохчашна шайн маттахь хаарш схьаэца аьтто бийраш?\nНохчийн Википеди лелочу жигархоша Маршо Радиоца шайн цIарах къамелдан векалвира шаьш бечу балхахь шайл тоьлла лору Кадиев Сайд-Мохьмад.\nЦуьнца хилира тхан Нохчийн Википеди кхоллаяларх а, тахана иза кхаьчначу тIегIанах а лаьцна къамел. 2005-чу шарахь кхоллаелла иза. Амма иттех шарахь лаьттина цхьана меттехь, чуIаIийна массех эзар артикл бен а йоцуш. Ткъа самаяьккхина Кадиевс а, и санначу иттех жигархочо а.\nТахана шаьш кечйина я гочйина, Википедичу дIахIоттийна I65 эзар гергга артикл, боху Сайд-Мохьмада дозаллица. Делахь а, халахета цунна ша а, ша санначара а бечу белхан декъахь нохчийн меттан говзанчаш боцуш.\nIилманчаша, мотт дика хуучара гIодича а дара тхуна доккха накъосталла...\nКадиев: «Декъашхой дукха бу. Амма пайде декъашхой кIезиг бу. 1-2 артикл а язйой, паргIатбуьйлуш алсам бу. Тахана болх беш ткъеха ву, нохчийн маттахь Википеди юзуш.\nУггаре дукха болхбинарг Хасу-Юьртара Дагиров Iумар ву. Цунна тIаьхьа богIуш а бу. Со а иттанна юкъахь ву. Нохчийн меттан говзанчаш а дац тхо, бакъдерг аьлча. Тхайна хуучу агIор оха болх бо, ткъа нохчийн меттан говзанчаш, хьехархой тхоьца бац.\nЦундела тхуна хало ду, тхаьш маттана тIахьакхиа а гIерташ, дошамнех пайда а оьцуш, къахьоьгу. Делахь а, накъосталла-м оьшура, тхешан гIалаташ дIадохуш хилла а.\nОьрсийчохь оьрсел тIаьхьа вай шолгIачу меттехь хилар - иза тхан толам бац, кхечу меттанашкахь и болх кхин а ледара барна ду тхаьш оцу меттехь аьлла хета. 166 эзар артикл бен яц оха язйинарг, хила тарлучу бараме хьаьжча, суна иза кIезиг хета.\nТахана ца оьшу аьлла хетахь а, тIаьхьалонна, мотт бовш, дешнаш дуьтуш хиларе хьаьжча, тхаьш бен болх оьшу аьлла хета cуна".\nМаршо Радио: Лингвисташ, меттан говзанчаш, Iилманчаш-филологаш герга ца богIу аш дечунна?\nКадиев: "Ца богIу. Хилча дика-м хир дара. Диалекташ ю вайн. Тхоьца болчу аьккхаша шайн диалектехь язйо, маьлхаша шайн диалектехь язйо. Ткъа кхано патрул латтон (гIалатех тексташ цIанъян) хала хуьлу. Iилманан белхахоша, мотт дика хуучара оцу тIехь гIо дича а дара тхуна доккха накъосталла".\nЕрриг а мукъа хан Википедица ю сан\nМаршо Радио: "Хьо школехь хьоьхуш ву, вуй?\nКадиев: "Ву, ас географи хьоьху. Кхин а кхечу меттехь а бу сан болх. Делахь а, хIара болх тIамарх боьлла. Дошамнех пайдаоьцу, мотт шарбо. Ерриг а мукъа хан Википедица ю сан".\nМарша Радио: Баркалла хуьлий аш дечунна? Википеди аш юзуш лелор муха тIеоьцу наха, говзанчаша, Iедало?\nКадиев: "Баркалла олу нах могIархой бу. Iедалера цхьа а накъосталла дац цкъачунна хилла. Дагестанехь гранташ ло Википеди лелочарна, къовсам латтабо царна юкъахь. Ткъа тхуна иза дац.\nТхаьш дийриг оьшийла хаьа тхуна. Цундела къахьега а дог догIу. Деношкахь Москох Википеди лелочийн форуме ваха веза со, цигахь тхаьшлахь листалуш йолу проблемаш гIовттор ю ас. Ткъа Iедалера цкъа гIо хуьлуш зама а ян тарло-кх..."\nНохчийн жигархоша Википедин базанашка шайн маттахь 166 эзар артикл яьккхина бохург – иза, ойла йича, вуно боккха барам бу, дина йозанаш кехате дехкича, болх тоннашкахь буста а безаш.\nIаIийна, хьанна а тIекхача таро йолуш, оццул информаци. Цхьа а мах а боцуш, интернет схьайилличхьана, хоийла ду хIуъа а, стеннах а.\nДоцчул тоьлу-кх дериг а бохучул, Кадиев Сайд-Мохьмада ма-аллара, цо а, цо хьахийначу цуьнан накъосташа Самбиев Абубакара а, Дагиров Iумарс а, кхиболчу википедин авторша-гочдархоша а бечу белхан декъа массех мукъане а Iилманча, лингвист, нохчийн мотт шерра буьйцу, оцу маттахь цIенна язден нах а бахча, дукхазза а совбер бара Нохчийн Википедино нохчийн къоманна, церан маттанна бохьу пайда.\nГIалгIайчоь: "Э" Центран буьйранча верца доьзна лецначу нехан хIусамашкахь герз карийна\nКадыровга дIахьедар дарна шена кхерамаш туьйсу, боху Венехь вийначу Умаровн зудчо\nТхоьгара пурба дацахь - бакъо яц 94 %\nБакъо ю, тхо цунна реза а ду 4 %\nЖоп дала ца хIутту со 2 %


ГIалгIайчоьнан бусалбанийн гуламан декъашхой дуьхьал бу Евкуровна\nГIалгIайчуьра муфтий Хамхоев Iийса (юккъера).\nКху беттан 1-чу дийнахь Несаран кIоштарчу Гамурзиево эвлахь хилира ГIалгIайчуьрчу бусалбанийн 6-гIа гулам. Шаьш хьалхалера гулам хиллачул тIаьхьа бина болх буьйцуш цигахь къамел дира республикан муфтийс Хамхоев Iийсас.\nГулбеллачаьрга кховдийра цо бусулбан юкъараллан вовшахтохаллан уставна тIехь цхьацца хийцамаш бар, республикан администрацин шайна реза йоцуш хила бахьана ца хилийта. И кхачамбацарш дIадаха муфтиятна хан еллера 2019-чу шеран Дечкен-бутт юккъебаллалц аьлла.\nГуламехь къамелаш дира гIалийн а, яртийн а имамаш а, шарIан суьдан къедас а, кхин болчу муфтиятан белхахоша а. Цара, динца доьзна хаттарш дийцина ца Iаш, хьехийра Нохчийчоьнца долчу дозанах лаьцна хаттар а.\nИ бахьана долуш, цхьа а цецволуш а воцуш, гуламо кхаж тесира Нохчийчоьнца доза хьокъехь бинчу бартана дуьхьал. Политикаца боьзна и сацам тIеэцарца муфият юкъаяхара тахана ГIалгIайчоьнан Iедалшна дуьхьал йолчу вовшахтохараллашна.\nГIалгIайчоьнан муфтият 2015-чу шарахь дуьйна ю и институт дIасахеца гIоьртинчу республикан куьйгалхочуьнца Евкуров Юнус-Бекаца дов латтош. 2018-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 27-чохь муфтийс Хамхоевс дIакхайкхийра республикан куьйгалхо бусулба уммина юкъаравоккху ша аьлла.\nАмма кхин а 3 де даьлча Евкуровс арахийцира, гонаха хевшина республикера бевзаш болу диндай а болуш, ша хIумакхоллуш яьккхина видео. Иза тоьшалла дара Евкуровс хьовха, ерриг а бусулбан юкъаралло муфтийс бина сацам лоруш ца хиларан. Цу хиламо гайтира муфтийн дош лелар дукха ледар хилар республикерчу юкъараллехь.\nЕвкуровна дуьхьалваьлла Хамхоев гIортор каро гIоьртира Нохчийчуьрча куьйгалхочуьнгара Кадыров Рамзанера. Амма дозанах лаьцна хаттар юкъадаьлча муфтий кхийтира шен бисина агIончех ша вала мегаш хиларх. Цундела цо агIо лецира Магасехь митинге арабевллачеран.\nЦу гIулчо гIалгIайн муфтий эгIийра Нохчийчоьнан куьйгалхошца. Иза гойтуш дара Нохчийчуьра парламентан спикер Даудов Мохьмад Хамхоевца къамел дан вахар, ткъа муфтий цуьнца цхьана ца кхета къайлаваьлла хилар. ТIаьхьо Хамхоевс зорбанан гIирсашкахула бехк баьккхира Даудовга шен хIусаме кхайкхаза визит ярна.\nГуламехь дийцаре дира Магасехь республикан коьрта маьждиг дарца доьзна хаттар. Хууш ма хиллара, цу хьокъехь сацам тIеэцнера 2011-чу шарахь. Цуьнца а догIуш, ГIалгIайчоьнан коьртачу гIалахь дан дезаш дара 8 эзар стаг чутарлон маьждиг. Цу Iалашонца муфтиятна дала дезаш дара 20 гектар латта. Амма 2015-чу шарахь и проект кхочуш яр шайн куьйгакIелла ийцира Iедалша, муфтият дIа а теттина.\n2016-чу шарахь муфтийс хаам бира, маьждиг дан наха гулдина ахча дайна хиларх лаьцна. 2018-чу шарахь Экономикан кхерамазаллехула йолчу урхаллан белхахоша таллам болийра маьждиган гулдина ахча лохуш. Иза хилира муфтиятан дехарца, бохуш вара Кавказ.Реалиица къамел деш, гIалгIайн муфтийн гIоьнча Хаштыров Мохьмад. Цо дийцарехь, талламхоша къасто дезаш ду ахча хьа делла, нагахь ца деллахь, хIунда ца делла, стенга дахана республикерчу бахархоша гулдина ахча.\nЦу юкъана Москох арбитражан кхело юхатоьхна маьждиг деш 1,7 миллиард соьмана дина зе республикан Iедалшкара схьадаккхар доьхуш ГIалгIайчоьнан муфтиятан латкъам. Амма муфтиятан декъашхой юхабовла дагахь бац. Цара шаьш цу сацамна латкъам бийр бу боху лакхарчу инстанце.\nЕвкуровс ша волчу марха даста кхайкхина муфтият\nЧемпионат бахьанехь ГIалгIайчу эха бевлла кхечу пачхьалкхашкара туристаш\nГIалгIайчуьрчу полицин "Э" декъанна политика го ша Iазап латторна кхеле озорца\nЛецначарна тIехь Iазапаш лелийначу полисхошна хенаш йиттина\nВевзачу имамна кIело йина кхо вахархо лаьцна ГIалгIайчохь\nГIалгIайчохь зуламаш лелийначарна дина таIзар хийцам боцуш дити\nПутинан "гIашсалти" Кадыров а, ШарI а\nГIалгIайчоьнан муфтийна Нохчийчу лелар дагадаийтина Соьлж-ГIалин къедас (видео)


Зелимха ловзарга кхачар (Хилларш а, лелларш а)\nЗелимха ловзарга кхачар (Хилларш а, лелларш а).\nЛекхачу ламанан юьртахь-Шуьйтахь - ехаш хилла цхьа йо1, шен нийсархойх хазаллица, г1иллакхаца, оьздачу тайпанца, къоначу вежаршца къаьсташ. Мичча меттехь - Нохчмахкахь - ловзар хилча, цунна т1аьхьа иза ловзарга йига йоуьйтуш хилла кечйна пайто: гонд1а б1о болуш локхуш пондар а, тухуш вота а йолуш, кхуьйсуш герз а долуш юссуш хилла иза ловзарга. Къеггина кхетта малх а болуш, цхьана хазчу 1уьйранца\nисбаьхьа кечйина пайто кхаьчна йо1 ехачу х1усаме.И пайто яийтинарг хилла шен хьолаца, таронашца, олаллица Нохчмахкахь г1араваьлла волу хьолахо Тапа Чермоев. Пайто арахь лаьтта дукха хан яцара ловзарга йига йо1 ара йоккхуш.Цуьнан юьхь-сибате леррина хьаьжча, кхоламе марха гора йоь1ан хазачу б1аьргашчохь, к1алура 1аьржа ч1аба наггахь хьокхучу мохо ловзайора, 1аьржа б1аьргаш лаьтта хьежош, хетачу иэхьо бос лепош, дашочу варкъаца кхелина г1абали куьйга лоьцуш, пайто т1е хиира йо1. Хьарг1а санна 1аьржачу говраш т1ехь, гонд1а б1о болуш, локхучу пондарца,\nтухучу вотанца кхечира замой Теркайистерчу ловзарга. Ловзаргахь инарла хиъна Тапа Чермоев вара, шена гонд1а эскаран б1о а болуш. Кхаьршиннан юкъаметтиг хууш бара цу ловзаргахь болу дукхахберш. Оццул кlopre баьлла бара цаьршиннан безам, иштта xlapa шиъ вовшахкхетар дуьххьара а дацара.\nЛовзар юккъе даьллачу хенахь кху ловзарга йоьссира туьйранаашкахь буьйцучу мехкарех, инзаре хазчу куьцехь xlирийн къоман цхьа хьаша. Ловзарга баьхкина болу кегий нах цуьнга хьаьжначохь бисинера: инарлин б1аьрго а лаьцна йоь1ан хазалла. Кхузахь ша дог доху йо1 йицйина, оццул гена баьлла болу шаьшшиннан безам а бицбина, х1ирийн йо1аца сакъера волавелира Тапа Чермоев. И хааделла стиглахь юте ша, я лаьттахь ю-те ша, я xlapa лекха лаьмнаш д1ашарлуш ду-те, я сийна стигал т1екхеташ ю-те, бохуш, ойланаш еш, лаьтта хьожу 1аьржа ши б1аьрг хьала хьажо йиш йоцуш, юьхь1aьржа х1оьттина lapa Чермоевс хьалха сакъоьруш хилла йо1.\nМалх делкъал т1ехьа баьлла хан хилла иза, т1етаь11ина д1адоьдуш ловзар а долуш. Цхьа йо1 йоцург самукъадаьлла бу берриш а. Эццехь расхачу динахь, сийна ши б1аьрг а болуш, т1едуьйхина чергазийн 1аьржа верта, яьлла морса 1аьржа маж-мекх, т1еюьйхнна беркъа бедар а йолуш цхьа бере ма кхаьчна кху ловзарга. Хьошаллин хан чекхъяьлла хелхаран бал баккха юккъе ваьккхина и бере. Шена бинчу тешна бехко 1адийна лаьттачу йо1а деле дехна, ша цуьнца хелха ялар нисдахьара,\nаьлла. Хелхаран болан цхьа го а баьхьна, шолгla го боккхуш волчу берено, йо1ана хьалха бухь а боьг1на, шеца хел ха яла кхайкхина. Цхьа го\nа баьхьна, шолг1ачу гонехь лере а т1аь1на, хьеше йист хилла йо1. Тахана\nсанна юьхъ1аьржа х1оттина де дацара шен, шена вошалла а, накъосталла а дахьара ахь. Нагахь хьайгахь герз делахь, инарлина уллохь герз кхоссахьара, аьлла. Йо1ана хилла цатам гуш волу бере хелхаран бал боккхуш инарлина улло кхаьчча ц1еххьана вертана бухара герз дийла доладелла инарлина хьалха ченан к1ур а г1аттош. Инарлина гонд1ара б1о тохабелла: инзаре тамашийна х1ума дара паччахьан метта волчу инарлин когашкахь герз кхосса вахьар. Хьалаиккхинчу инарлас ловзар сацийна. Куьйгаш герза т1e дохкуш, юха схьадохуш хьийзара из. Т1аьххьара а къамеле ваьлла Тапа Чермоев.\n- Делллхьа, цхьа 1овдал ламанхо, цхьана ломан ч1оьжара схьаваьлла бежа 1у хир ву-кха хьо ша цавевзаш кхоьсина хир ду-кха ахьа и герз сан когашкахь. Х1ара нах тешаш а болуш, ша коча хеча а\nхьарчийна, д1ахьажор ву хьо. Тапас, т1аьххьара аьлла дешнаш шен лере кхаьчча, беречун дог вертана бухахь тохалуш санна хийтира, цуьнан б1аьргаш майраллица пapгlaт хьоьжура, цуьнан 1аьржа верта шорлуш, белшаш\n«Ахь вуьцу 1овдал ламанхо лаьмнийн ч1оьжара схьаваьлла обарг, хорачойн Зелимха ву-кха!», - аьлла, шен 1аьржачу, дехачу вертанан га д1атесира Зелимхас, вертана бухара гучуделира уггаре а\nтоьлла герз. Зелимха ц1е яьккхича, эскаран б1о ша болчуьра юхабелира. 1аь лекъча санна, вистхилар доьхна lapa инарла а. «Лаьмнийн некъаш хедачохь вовшахкхетар нислур ду вайн»,- аьлла, шен 1аьржачу расхачу динах яйн шед хьакхош, ламанан аьрзу санна, чергазийн 1аьржа верта мохо ловзош, лома т1ехьа д1авайра обарг Зелимха.\nКолхозан дахар 12.08.89 г.Адамаша дуьйцу 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 1974 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\n1аьржа истанг. (Хилларг)- Мама, а как мы появились на свет?в автобусе встретились ингуш(И) с осетинкой(О), разговорилисьБогатство душиИнгушка (Рассказ чеченца)В больнице перед операцией армянинМожно ли поздравлять?Едут грузин и арменин в автобусе.Пушкин - Подражания КорануПутин приезжает в Чечню и разговаривает по-отечески с солдатами


ТховкIело ехначу нохчех лаьцна хаамаш Оьрсийчоьне дIакхачийна Францин Iедалхоша\nПолитикан тховкIело йоьхуш хилла, шаьш Оьрсийчу депортаци йинчу Нохчийчуьрчу Мурадов Даудах а, иштта Мурадовс шен гергарчех а, шена гIо динчу бакъоларъяран организацех а бина хилла хаамаш оьрсийн офицаилан органашка дIакхачийна хиларх тоьшаллаш ден кехаташ кхаьчна бакъоларъяран "Мемориал" центре. Кавказ.Реалиино яздо цунах лаьцна.\n2020-чу шеран ГIуран-беттан 11-чу дийнахь Францера араваьккхира Мурадов, Оьрсийчу ма кхаччара лецира иза, тIаьхь къизаллаш лелийра цунна, къастийна доцчу бахьанашца кхелхира иза, Нохчийчохь лаьцна латточу юкъанна. 19 шо дара цуьнан иза лечу хенахь.\n"Мемориалан" хаамашца, Францино Оьрсийчоьне дIаделлачу кехаташлахь ю – МурадовгIеран цIийнах болчара францхойн иммиграцин Iедалхошка динчу мукIарлонийн резюме.\nЦара дийцинера, 2017-чу шеран Дечкен-баттахь нохчийн ницкъахоша 15 шо кхаьчна Дауд а, 13 шо долу цуьнан ваша а, церан да а, иштта МурадовгIеран доларчу интернет-кафе веана 10 стаг а лацарх. Цаьрга масаьрга а хеттарш динера, тIаьхь ницкъ а беш, оцу кафера цхьахверг Шемарчу даIишхошца йоьзначу сайташка вуьйлуш хилла бохуш.\nЦхьана баттахь а эхабаттахь а латтийра Дауд лаьцна, цуьнан телефон чохь йозанаш карийнера Нохчийчоьнан урхалхочунна Кадыров Рамзанна луьйш дина, йиттинера цунна, нохчийн лаккхарчу полицин даржхоша дакъа а лоцуш. Цул тIаьхьа доьзал Оьрсийчуьра дIабахара.\nЦул совнах, францхойн Iедалхоша Оьрсийчоьне дIакхачйина, МурадовгIарна тIехIиттинчу 17 стагах лаьцна йозанашкахь дина тоьшаллаш, царлахь бу – тахана Нохчийчохь бехарш а цхьана. Нохчийчохь адамийн бакъаонаш хьешарх а, МурадовгIеран доьзалх лаьцна истореш язйинчу зорбанан гIирсех а, бакъолаъяран организацех а хаамаш бахьийтина цара.\n"ТIаьхь ницкъ а беш, шайна оьшу мукIарлонаш дохуш, бехкаш дохкучу нах бойъучийн каравелла Францин Iедалхоша иза. Суна хета, Дауд верах жоьпалла францхойн Iедалхошна тIаьхь а ду", - дIахьедина Нохчийчуьрчу бакъоларъяран "Мемориал" центран декъан куьйгалхочо Титиев Оюба.\nОцу юкъанна, иза аравоккхучу хенахь Францино жоп деллера Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелана, цунах лаьцна цхьана а кепара хаамаш оьрсийн Iедалхошка кхачор бац аьлла.\n2021-чу шеран Лахьан-баттахь Францехь лаьцна Мурадов Дауд депортацин набахте воьллира, францхойн Iедалхойн хаамашца, "Исламан пачхьалкх" (Оьрсийчоьхь йихкина ю организаци террорхойн лерина) шех олучу тобанхойн могIаршкахьа "гIуллакхаш лелош хиллера цо, бакъоларъяран органийн белхахошна терроран тохарш дан Iалашонца". Францин чочьхьарчу гIуллакхийн министраллан синтем байинера, ГIалгIайчохь лехамашка беллачу гIаттамхойх лаьцна хаа гIортаро а, химих лаьцначу сайта тIехь, куьйга ен оьккхуьйтург муха ю хаа гIертаро а.\nМурадов Дауда бахарехь, Оьрсийчохь иза лецира, депортацин рейсан трапа тIехь, цигара дIа ор даьккхинчу хьуьнха вигира иза, цхьалха а ваьккхина, йиттинера цунна, шийла хи тIе а дуьттуш, ток йеттийтинера. Иштта куьйгаш яздайтинера цуьнга шаьш бохучу кехаташна. Лефортовон СИЗО Мурадов валийча цунна тIехь ницкъ бина ларраш гинера.\nТIаьхьо Мурадовс хьалхо ша дина мукIарло юхаийцира, бертаза тIелацийтина бехк бу аьлла, реза ца хилира иза кхел яле бинчу сацамна а, шега гIело хьегийтарх Талламан комитете дIахьедира цо.\n"Мемориалан" хаамашца, 2021-чу шеран Лахьан-баттахь Нохчийчу валийра Мурадов, юха а гIело хьегийтира цуьнга. Кхело талла доло дезаш дара, гIаттамхойн могIарш дуза гIортарна а, терроран тохар кечдарна а дехкина бехкаш. Чиллан-беттан 6-чу буса кхелхира Мурадов.\nЦуьнан доьзале жаннашка лазар деана велла элира цкъа, амма цуьнан кхалхарх хIоттийначу кехата тIехь яздина ду "цIеххьана даге лазар иккхина" аьлла. Гергарчийн шеконаш ю, цунна дIавш делла хила тарло аьлла. Цуьнан дакъа дIадолла дIа ца делира.


Чернобылера зарратан станци эккхарх лаьцна документаш довзийтина Украинин СБУ-но\nПрипятерчу дагалецаман акцин декъашхой\nУкраинин кхерамазаллин сервисан Пачхьалкхан архиво Чернобылера зарратан (атоман) электростанци (АЭС) эккхарца доьзна къайладаьхьна хилла документаш довзийтина 1986-чу шарахь Оханан-беттан (апрель) 26-хь и бохам хилла 35 шо кхочуш. Цунах лаьцна хаам бо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nЗорбане даьхначу КГБ-н документашна юкъахь ю уггар хьалха эккхар хиларх лаьцна АЭС-н директора Брюханов Виктора йина доклад, хаам бо, РБК-Украина зорбан сервисо.\nАрхиверчу кехаташа тоьшаллаш до, оцу станцехь авареш хьалха а хилла хиларх лаьцна. Иштта 1982-чу шарахь 1-чу энергоблокехь аракхоьссина хиллера радиаци шеца йолу коьчалла. Цунах лаьцна йолу доклад чекхйолу "паникан а, провокацин а хабарш ца хилийта дан дезарг дина" дешнашца. 1984-чу шарахь аварийн ситуацеш хиллера 3-чу а, 4-чу а энергоблокашкахь.\nЧернобылера зарратан станци 30 шо даьлча: йоьалгIачу энергоблокана чохь\nДокумсенташа гайтарехь, 1983-чу шарахь Москварчу куьйгалле хаам кхаьчна хилла, Чернобылера АЭС уггар кхерамечарех а кхераме атоман станци ю Советан Союзехь, кхерамазаллин гIирс цахиларна аьлла.\n1986-чу шарахь Товбеца-баттахь (июль) кхочуш ца дан йиш йоцу буьйр араделира, станцехь авареш хилар къайладахьарх лаьцна, яздо РБК-но.\nДIакъастийна хераяьккхина зона ю бохам хиллачу Чернобылан станцина гонаха 30 километр радиоус йолуш. Эксперташа дуьйцу иза дахарна кхераме хирг хилар кхин а эзарнаш шерашкахь.\nДIаяхначу буса эзарнаш адамаш гулделлера дагалецаман акце иккхинчу станцина гергахь адамаша дIатесначу Припять гIала-бӀарлагӀе. Гулбеллачара чIурамаш латийра кхелхинарш дагалоцуш, хаам бо Маршо Радион укранахойн сервсо.\nНисса дIа Чернобылан атоман станци эккхар бахьана долуш кхелхина лору шву 30 гергга стаг. Кхин а эзарнаш адамаш далар доьзна лоруш ду Украинехь а, Беларусехь а, Оьрсийчоьнан цхьамогIа регионашкахь а, радиацех дIовш далар бахьана долуш.


Гезгмашин-бутт 15, 2012\nГермани --Саидова Хадижатан нохчийн берийн бешахь, Франкфурт, 14Гез2012\nНохчийн меттан хьолах, цуьнга ларам болучу нахах Маршо Радионо шега дийцалуччул дуьйцу даима а. Оха даккхийдерца йовзуьйту Германехь вайн ненан мотт уггаре а кегийчу берашна маьхаза хьоьху Саидова Хадижат. Иштта нохчий алссам хилича, шен мотт адамна уггаре а хьалха оьшийла кхета а там бара хΙора а нохчо, хуьлда иза вехаш Декъастахь я пана махкахь.\nНохчийн мотт Iамор а, иза кхиор а Советийн заманахь хиллачул кхин башха гена даьлла дац таханлерачу Нохчийчохь. Меттан де дIакхайкхийна, цу дийнахь Iедалан белхахошна шайна тIе къоман духар – вета болу кучамаш а, гIабалеш а, - дохар тIе а дожийна а, даздеш дерг къоман костюман де долуш санна. Ткъа Iедалхоша духарш хийцарх нохчийн мотт кхиар ца хуьлий, нагахь санна цу Iалашонна хIоттийна лерина программа а яцахь, и программа кхочушъярна хьажийна шортта ницкъ а,рицкъ а дацахь - иза дицделлачух тера ду.\nТкъа меттан хьал кхиор дуьйцучохь дац, иза кIелхьара баккха безачу хьолехь бу.\nЦу хьелашкахь Iедалерчу омранашка я гIоне хьоьжуш а ца Iаш, шайн таронашца берашна ненан мотт хьоьхуш нах бовлу Малхбузерчу нохчийн мухIажаршлахь. Царех ю немцойн Франкфурт-гIалахь еха Саидова Хадижат. Цо ша ехачу хIусамехь цхьа берийн беш тайпа кхерч кхоьллина, маьхаза нохчийн берашна мотт хьеха. Ши шо сов хан ю цо и болх бен.\nСаидова: "Со цIахь нохчийн меттан хьехархо хилла ю. ЦIера схьаеана 4-5 шо зама ю со. Кхузахь нохчийн бераш гуш, цара мотт буьйцуш хеза, юкъ-кара немцойн дешнаш юккъе а кхуьйсуш. ЦIахь нохчийн мотт, оьрсийн дешнаш юккъе кхуьйсуш буьйцу, ткъа Францехь кхууьчара французийн моттий, нохчийн моттий ийна буьйцу, Германехь кхуьучара немцойчуьнца ийна буьйцу.\nКхаьрга цIена шайн мотт бийцийтархьама хIун дийр дара те, аьлла, ойла йинера ас. Нохчийн мотт а, кIоргера дешнаш а, гIиллакхаш а диц ца дайтархьама, аьлла, схьайиллина-кх ас хIара берийн беш, со йолчохь цхьа чоь а нисйина“.\nСаидова Хадижата схьайиллинчу кхерча кIиранах кхузза мотт Iамон догIуш итт- пхийтта бер ду. Уьш кхаа шарера ялх шаре кхаччалц хенаш йолуш ду, хIинца а ишколе даханза.\nНохчийн элпаш Iамадарал совнаха, нохчийн Iалам а, цу Iаламехь долчу акхаройн а, бецийн а цIераш а хьоьху Хадижата берашна. Масала, боху цо, ша йолчу лелачу берашна дика хаьа немцойн маттахь "игел" бохург хIун ду, царех цхьана декъана "ёжик" аьлча кхеташ а хуьлу, амма "зу" аьлча, и хIун бохург ду хууш ца хуьлу цхьа а.\nДоллучу дуьнентIехь а Iилманчашна билгалдаьлла хIума ду, нагахь санна хийрачу махкахь кхуьучу берана жимчохь дуьйна шен ненан мотт дика хаахь, цунна кхин долу меттанаш Iамо а аттаха хуьлу, дешарна тIехь а кхиамаш цуьнан алсам хуьлу, бохург. Халахеташ делахь а, вайзаманахьлерчу нохчийн мухIажираллин хьалхарчу чкъуралахь дуккхаъчу доьзалшлахь бер нохчийн мотт ца хууш-м дуьсур дацара, боху хьесап юьхьара а лоций, берана ша вехачу махкара мотт Iемичхьана, тоам беш хуьлу.\nАмма ненан мотт берана бицбалар дукхачарна моьттучул а сиха нисло.\nСаидова Хадижата шен мукъа хан а, ницкъ а, харжаш а йойъуш дIаболийна болх а бу цу хIуманна йолчу гIайгIано кхоьллина.\nСаидова: "Ша миччахь велахь а, шен мотт бицбан мегар дац. Мотт бицбелча, иза юккъера дIабаьлча, къам а дIадолу. Цундела, ша Даймахкана мел генахь велахь а, шен мотт а, шен гIиллакх а, шен Даймохк а бовза беза. Цхьаццаберш бен ца хеташ а, нохчийн мотт ца хиича а мегаш хуьлу. Ткъа, мелхо а, берашна шайн мотт я орамаш диц ца далийта гIерташ, къахоьгуш бу цхьаццаболу наной. Бен ца хета мегар дац, шен мотт бицбан а мегар дац. Мотт, гIиллакх, Даймохк - уьш массо а хенахь дагахь латто беза хIораммо а".\nМалхбузерчу Европехь дехачу тайп-тайпанчу къаьмнийн меттанаш царна диц ца далийтархьама, цаьрга шайн доьзалшлахь мотт Iамабайтархьама Iедало деш гIо ду. Амма дукхахболчу вайнехан мухIажиршна и хIума я ца девза, я, девзича а, шайна оьшуш доцуш санна хета. Маьхаза шайн берашна мотт Iамочу кхерчашка а ур-аталла бер дахийта ца лаьа цхьаболчарна.\nИштта, халахеташ делахь а, бераш кIезиг хиларна, болх бинеш генаялале, дIакъовла дезна Берлинера нохчийн культуран кхерч. Цу кхерчан неIарсагIа, тIе гезгамаша а лацабелла, лаьттара, масех кIира хьалха цига со яхча. Ткъа луларчу туркойн культуран кхерчахь хьат-аьлла дIахьош дешаран сахьташ дара.\nШи эзар сов нохчо вехачу цу гIалахь итт бер а ца хилира ненан мотт Iамон лууш, цундела и кхерч кхидIа лело маьIна дац, аьлла, дIакъовла дезна.\nБакъду, оьрсийн векалтехь йолчу оьрсийн мотт Iамочу ишколашка мукъаденошкахь, мах а луш, шайн бераш кхуьйлу цигахь бехачу нохчаша, вайн къоман уггаре а баккхийчу патриоташа а тIехь.\nСаидова Хадижат – ненан меттан гΙаролхо


ТейогIучу хенахь Шемана герз дохка дагахь яц Оьрсийчоь\nШемана герз дохкар хьокъехь йолу контракташ кхочуш йийр ю Оьрсийчоьно аьлла дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президентан гIоьнча волчу Ушаков Юрийс. Цо дийцарехь, цу тайпа контракташ кхин ян дагахь яц Оьрсийчоь Асад Башаран Iедалшца.\nХаьлхо МИГ корпорацин инарла директоро дIахьедар динера Шемарчу делегацица дийцарш дIахьуш ду шаьш Москох, царна МИГ-29 олу тIеман кеманаш дохкар хьокъехь аьлла. Цо дийцарехь, уьш дагахь бу Димашкъана иттех сов цу тайпа кема дохка.\nШи-кхо де хьала цхьаболчу Оьрсийчурча зорбан гIирсаш хаам бинера, Оьрсийчоьно Шемана С-300 олуш йолу ракетийн комплексаш ца йоьхкина аьлла. Амма Еарин дийнахь Башар Асада хаам бира, цу комплексийн хаьлхара дакъа дIакхаьчна шайна аьлла.


Инфоурок › Начальные классы ›Конспекты›Конспект урока по чеченскому языку "Г1алаташ т1ехь болх"\nТема: Талламан болх\n1алашо: 1амийначу бакъонаех пайда а оьцуш болх бан хаар таллар ; 1аламе безам кхоллар.\n1. 1алашо йовзийтар.\n-Бераш , вай тахана Талламан болх\nболх ба хьовсур ду ,шу мел дика кхетта вай яханч урокашкахь 1амийначух.\n2. Чулацам бовзийтар.\n1.Хьалхарчу предложенехь билгалъяха коьрта меженаш.\n2.Схьаязде гергара дешнаш ,х1оттамца талла.\nЦахь : бакъонаш карлаяха\nНомер материала: ДВ-489915


Эрмалойчохь "низамехь къу" Арутюнян вийнарг ву Соьлж-ГIалан вахархо\nМарсхьокху-бутт 22, 2019\nКриминалан гонашкахь дош лелаш хилла 46 шо долу Арутюнян Андраник ("Андик Массивский", "Мацивси Андик", "Андо Хромой") вийнарг ву Соьлж-ГIалан вахархо. Цунах лаьцна хаам бина, Эрмалойчоьнан Талламан комитето, хаам бо "Спутник" телеканало.\n"Сихонаца бинчу талламо гайтина Арутюнянна "дахарца цхьаьна ца йогIу чевнаш" йинарг 32 шо долу Оьрсийчуьрчу Нохчийн Республикан коьртачу меттиган Соьлж-ГIалан вахархо хилар", - аьлла ду талламхоша бинчу хаамехь, яздо "Спутнико".\nДийцарехь, и стаг Эрмалойчу веана хилла Мангалан-беттан 25-чу дийнахь, ткъа Товбецан-беттан 3-хь Нью-Йорк цIе йолчу Ереванан административан кIоштахь цо 4-зза тапча тоьхна вийна "низамехь къу" олу криминалан авторитет.\nХьалхо Эрмалойчоьнан полицин хьаькамо Осипьян Валерийс а хаам бира журналисташка, Арутюнян цхьаммо леррина вейтина ву аьлла. Иза вийначун гIо дарна полицино лаьцна ву 50 шо долу Ереванан вахархо.


Фейсбукехь материалаш зорбане яхарна гIуда хьарчийна "Мемориалан" офисах\nФейсбукехь публикацеш зорбане яхарна гIуда тоьхна "Мемориална"\n"Роскомнадзоран" протокол Москварчу кхело юха листинчул тIаьхьа. Бакъонашларъяран "Мемориал" центрна юха а тIехь диссина 300 эзар сом гIуда. ГIалгIайчуьрчу офисан центро информаци зорбане йоккхуш, шаьш "арахьара агент" хилар билгал ца даккхарна бехке озийнера уьш.\nМаршо Радионо яздира, "Арахьарчу агентех" долу низам тIехтесна цара аьлла, бакъонашларъяран "Мемориал" центрна 300 эзар сом гIуда тоьхна Москварчу Тверскойн кхело аьлла. Цо тIечIагIдарца, твиттерерчу церан организацин агIон тIехь хIоттийна "арахьара агент" хиларан билгало ца хиллера.\n"Мемориалан" юристаш реза ца хиллера кхелан сацамна. Цара билгалдаьккхира, шайн центран фейсбукехь шаьш материалашна репосташ бен еш яц аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан 15-чохь Тверскойн кIоштан кхело юха а теллира "Роскомнадзоро" бакъонашларъяран центран офисех хIоттийна протокол. Фейсбукерчу шайн агIонехь "Мемориало" хаам бо: "Юха листи. Кхелахо кхин вара, амма гIуда хьалхалерра 300 эзар дуьссу" аьлла, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nТаханалерачу дийнахь "арахьарчу агентийн" реестрехь ю 150 сов организаци а, хаамийн гIирс а. Ю царлахь "Голос" ассоциаци а, "За права человека" болам а, бакъонашларъяран "Мемориал" центр а, къизаллашна дуьхьалоен Комитет а, Радио Свобода а, телеканалаш а "Настоящее время" а, "Голос Америки" а, "Общественый вердикт" фонд а, коррупцица къийсам латтон Навальный Алексейн Фонд а.


Дех йисна лелош, я ворх1е а дегара дуьйна безам хеташ ларъеш схьаеъна цхьацца х1ума хуьлу-кх нохчийн доьзалехь: шаьлта, тур, я суьлхьанаш, я п1елгах дуллу мух1ар. Иштта вайн ворх1е а, барх1е а, иссе а дех вайна ирсъэца дисина дика ду нохчийн мотт. Маттал деза дац тур а, шаьлта а, мух1ар а, я цхьа кхин йолу х1ума а. Я б1аьвнаш а яц цул еза, меттах ца хьовш, шаьш шайх цецъюьйлуш, б1ешерашкахь, аьрцанийн баккъаш т1ехь а, вортош т1ехь а, бердашца нисса хьала а литтина йолу. Беза мотт бу, царех буьйцуш бисина болу! Маттаца уьш муьлш хилла а хууш, хьуо мила ву а хууш, нах муьлш бу а хууш…\nШен дайшца йолу з1е хаьдча духуш ду къам, ша къам хилар билгалдеш долчу шен хот1ах. Нохчийн мотт – са ду хьуна,т1ум ю хьуна, вайн къам, дага а ца йог1учу заманахь дуьйна кху дуьненан яь1ни т1ехь къам долуш латтийна! Нохчийн мотт – тептар ду хьуна, хьан къоман селхане а, тахне а, кхане а юьйцуш, хьо нохчи хилар ч1аг1деш.\nНохчийн мотт – 1аь ю хьуна, хьан дайн кийрара йийлина! Иза хьан ц1е ю хьуна, цара «т1аьхьене» олу дош моссаза олу догдохийлаца, боккхачу сатийсамца хьехийна!\nНохчийн мотт – коьчал ю хьуна, дайшкара дуьйна схьа Делан гергарчу нехан беркатаца хьоьга бусалба дин схьакхачийна!\nНохчийн мотт – дош ду хьуна, дуьненан дахарехь дуьххьара хьуна хьайн ненан кийрара хезна, хьо хьистина а, хьуна дика хьехна а, вуон довзийна а! Нохчийн мотт – масла1ат ду хьуна, машар бу хьуна!\nНохчийн мотт – г1иллакх ду хьуна, хьуо велла д1аваллалц нехан диканехь, вуонехь латтар хьуна т1е а дожош, хьо нахах вазош!\nНохчийн мотт – тоьшалла ду хьуна, кадам бу хьуна, хьо д1аваьллачу дийнахь хьан тезетахь хьох наха бийр болу!\nНохчийн мотт – бехк бу хьуна, ахь и бицбахь, т1аьхьено хьуна гечдийр доцу! Нохчийн мотт – хьан сий ду хьуна, ахь лардахь ларвеш, ца лардахь сийсазвеш!\nНохчийн мотт – до1а-весет ду хьуна, хьан дайша хьоьга дина-дитина.\nНохчийн меттан х1ора дош хьох тешна а ду хьуна!\nВайн халкъан иесехь бисинчу хиламех цхьа башха хилам бу, Ширди-Махкахь ваьхна 1еламстаг, масла1атан да Махьмудан Мохьмадан. Пхьа хьаьрчан цхьа дов хилла ца доьрзуш шерашка даьлла. «Ваг1ахьара, Мохьмад, масла1ат дан, дерза туьгуш дац-кх тхан дов», – аьлла, наха дехарца вигна хиллера цкъа Мохьмад. Х1ара хьалха а волуш, х1орш дов долчу нахана хьалха х1иттича: «Шайга стаг вита аьлла даьхкина шу?» – аьлла, церан нахах цхьамма юьхь т1е туйнаш туьйхира боху Мохьмадна. Са а тоьхна, кхин сов даьккхина х1ума а ца олуш, шен юьхь т1е куьг хьаькхна туйнаш д1а а даьхна: «Детта аш туйнаш, детта аш. Шу тахана х1орш детта ду, тхо х1орш д1адахий бен дац», – аьлла хиллера Махьмудан Мохьмада. Эццехь бехк лаьцна наха пхьа буьтуш масла1ат дина. И бу-кх нохчийн мотт, шен дашо ц1окъ-болатал а ч1аг1делла дог достуш.\nГ1ийла ву-кх шен къоман маттаца йолу з1е хаьдда, уьйр малъелла стаг! Шен маттахь 1оттар йича я ловц боккхуш хастам бича а кхетар вац и. Цу тайпа нахе вистхуьлуш хьуна хьуо мотт ца луьйш хета, я хьуо луьйшверг къора хета.\nНохчийн мотт нохчаша бийцина бу, нохчаша буьйцуш кхид1а д1ахьур болуш а бу. Нохчий болчу нохчаша!.. Дала мукъалахь!


www.islamannur.org - Сурат «ал-Масад»\n«ал-Масад» («Хурманийн диттан хьесийн муш»)\n(Маккахь доссийна, пхи аят ду)\n1. Шен ши куьг дакъазадолда [я хIаллакьхуьлда] Абу ЛахIабан! Дакъазавели [я хIаллакьхили] иза!\n2. КIелхьара ца ваьккхи иза цуьнан хьоло а я цо гулдиначо а.\n3. Алу туьйсучу цIергахь вогур ву иза,\n4. иштта цуьнан зуда а – дечиг кхоьхьуш хилла йолу.\n5. Муш хир бу цуьнан логах хьаьрчина, хурманийн диттан хьесех буьйцина болу.\n(1) Шен ши куьг хIаллакьхуьлда Абу ЛахIабан, дакъаза а волийла иза - цо АллахIан элчане Мухьаммаде (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) баланаш хьегийтар бахьана долуш. Ткъа, шеко йоцуш, билгал а даьлла-кх Абу ЛахIаб дакъазаваьлла хилар.\n(2) Цхьа а гIо ца ди цунна (Абу ЛахIабна), я кIелхьара а ца ваьккхи иза я цуьнан бахамо а, я цуьнан доьзало а. Цуьрриг а АллахIан Iазапах хьалха а ца ваьккхи иза я цуьнан бахамо а, я цуьнан доьзало а, и (Iазап) цуьнга доьссинчу хенахь.\n(3-4) Марсаюьйлучу цIерга гIур ву иза, иштта цуьнан зуда а, къохцалгаш а кхоьхьуш, уьш пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) лелачу некъа тIе охьатуьйсуш хилла йолу - цунна зендан а, бохамбан а Iалашо йолуш.\n(5) Шен логах хьарчийна хурманийн диттан чIогIа шогачу хьесийн онда муш а болуш, цуьнцаний цкъа жоьжагIати чу а кхозийна, тIаккха жоьжагIатин уггаре а буха чу кхуссур ю иза (Абу ЛахIабан зуда).


Мовладан беттан хьурматна – Керла Дахар\nВайх х1оранна а хаьа Рабби-1уль-авваль бутт вайн Делан Элча, пайхамарийн мух1ар, т1аьххьара пайхамар Мухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьненчу веана бутт хилар. Вайн доккха ирс ду цуьнан умматах вай хилар, вайна цо деана ц1ена дин – Ислам – вайна совг1ат ду.\nВайн махкахь кху беттан ларам бо мовладашца, зуькаршца, саг1ийца, дикачу 1амалшца.\nВайн республикин куьйгалхочо къаьсттина шегарчу масалца гойту вайна Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьненчу веанчу беттан а, дийнан а хьурмат муха дан деза.\nБаккхийчара 1амал йина ца 1аш, т1екхуьучу т1аьхьенна динан марзо йовзийта лууш болх бу республикехь беш. Вайн пайхамархан дахарх лаьцна дийцарш дуьйцуш, и хьехош, Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сифатех дуьйцуш, вайн берашна и везаран марзо йовзуьйту, цуьнан дахар довзуьйту.\nЦу 1алашонца Ведана к1оштахь д1адаьхьира Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дахар довзарх долу къовсадалар. Къовсам д1абахьаран 1алашо яра динах долу хаарш к1аргдар, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ша-тайпа дахар довзийтар, динан марзо а, Пайхамар везар а шовкъ вайн т1екхуьучу т1аьхьенехь кхоллар.\nЦкъа хьалха ярташкахь д1адаьхьначу къовсдаларан жам1ашца билгалбевлла толамхой бара к1оштан къовсадаларе балийнарш.\nК1оштан къедас Газимагомаев Илисхана т1едилларца, яртийн маьждигийн имамаша леррина болх бинера кегийрхошца.\nХаза кечам бина, дукха лерина баьхкинера кегийрхой къовсаме.\nТоламхошна а, дакъа мел лаьцначарна а хаза совг1аташ а деш, т1ейог1учу ханна а иштта цхьаьнакхетарш д1адахьа лаам а болуш, дирзира къовсадалар.\nБерийн дай-нанойн комитетан векалша даггара баркалла элира шайн берийн иштта г1айг1а беш, церан 1уналла дечу хьехархошна а, куьйгалхошна а.\nТ1екхуьу чкъор ийманехь хиларца бен вайн къоман кхане хир йоций кхеташ болчу царна доккха накъосталла хета бераш кхетошкхиорехь шайна деш дерг.\nPrevious День пришествия в Мир пророка Мухаммада отметили В Веденском районе\nNext КIоштан ярташ, урамаш къагийра


Нохчийчоь -- ТIемалочунна неIалт кхайкхо гулбина нах.\nХууш ма хилара, байинарш муьлша бу хиина даьлча церан гергара нах сихонца дIагулбира полицин дакъошка. Цигахь масех дийнахь латта а бина, дIахецнера уьш. Амма тахана а баьржина хаам мукъабаьхнарш, юха тIе а кхайкхина, дIалецна аьлла.\nЦхьамогIа хаамийн гIирсаша дуьйцу цуьнах лаьцна. Амма билггала маса стаг ву а, хIун гергарло долу нах бу а, я иза баккъалла а ду-дац а хаа аьтто болуш дац. Къоралла ю цунна бехке.\nХIинца-м, хьан чу а лилхина, хьуна тIехь дечиг даккхахь а иза цо а, цо а дина аьлла дийца хIуттур болуш дукха нах бисина бац махкахь. Коьрта декъана шена динарг нохчаша ловш ду, шайн гергарчарна бохам ца хилийта гIерташ. Доьзал бу адаман уггаре а экаме меттиг иштта хIума къасторехь.\nКхи хаттар ду: мел кхачо йолуш ду иза? Соцур дуй кхин дIа къепе дIахIоьттинчу махкахь кIира сов хьалха санна чолхаллаш лелхар? Шена хетарехь, динан радикалех дIакхеттачарна бен-башха дац да-нана, йиша-ваша. Цундела уьш совцахь тамаш хета юкъаралхочунна Арбиев Заурбекана.\nАрбиев: «Цхьана агIор Iедало лелочух со кхета. Шайн гергарчу нахана бохам ца хилийта уьш совцур бацара теша бохуш лелош ду цара шаьш лелош дерг. ТIаккха и кегий нах совцур боцийла хууш ду. Харц некъ бу-кх иза».\nIедална гIоле дара аьлла хета юкъаралхочунна Арбиев Заурбекана, и гергара нах дIа а ца лоьцуш, адамашна юкъахь хьагI-гамо алсам а ца йоккхуш, террорхошца къийсам латточу пачхьалкхашкара зеделларг схьа а оьцуш Iаьмча. Кхин некъ бац цунна элира цо.\nАрбиев: «Iедалан и бала дIабаккхалур бу аьлла хетахь уьш нийса бац. Да а, нана а, гергара нах а царна бен бац. Хьалха Совета заманахь и санна болу нах, дарбан хIусаме а буьгий царна дарба дора. Ткъа Iедалехь болчу нахана шаьш цу Iедалехь даим хир бу моьтту. Уьш а нйиса бац. Кхечу пачхьалкхашара, цара террорхошца и болх дIа муха хьо а хьажна, масал схьаэца дезара».\nБайинчеран гергарачу нахана тIехь Iазап хIоттор нийса хIума ду аьлла хеташ дукха нах бац Нохчийчохь. ХIетте а, тIетан деза церан а официалан некъаца гал ца бийла. Амма бу иза нийса дац бохуш дуьйцурш а. Юкъараллан жигархочо Хаджимурадов Сулеймана бахарехь, кханенна ойла ян еза ночхаша тахана шаьш гIулч йоккхуш.\nХаджимурадов: «Оцу нехан къа ду. Велларг мича кхочур ву вайна хууш дац. Вай шайхаш а дац. Дехьа агIор хиланза ма бац кхузахь. Къа ду-кх оцу нехан. Вай паргIат нах ма ду. Хаза дац иштта лелийча. ХIара-м дIадоьрзура ду. Вай цхьаьна даха ма деза».\nПригородное олучу эвлара БахарчиевгIеран доьзалера берриг а божарий махкахбевла, масех де хьалха юьрта Iедалхой а баьхкина, цара уьш емал бинчул тIаьхьа. Юьртара нах гул а бина, неIалт кхайкхочу хенахь, «амин» жигара ца аьлла аьлла, дукха реза болуш а дIабаханера баьхкинарш. Болчу хаамашца, БахарчиевгIара луларчу цхьана махка дIакхелхина.\nТкъа тахана байинчеран гергара нах чохь латтор церан кхерамазаллан дуьхьа лелош ду аьлла дийца долийна официалан хьукматашкахь. Церан бераш байинчу полисхойн гергарчу наха царна чIир кхайкхор бахьана долуш. Ткъа меллалц латтор бу уьш оцу «Iуналлехь» хууш дац.


Кхайкхаза хьеший тIеэцар халонга даьлла Австрехь\nАвстри -- Венера нохчийн туька, 18Гезг2012\nПIераскан де доллучу дуьнентIерачу мухIажаршна леринера Австрин коьртачу шахьарехь жигара болчу адамийн бакъонашларйархоша а, гIалин дайша а.\nШозлагIа дуьненан тIом болчу хенахь хиллачу терахье хьалакхаьчна вайн заманахь дуьненчохь, шайн ков-керт, даймохк а битина, хийрачу мехкашкахь кхерамазалла лоьхучу мухIажарийн терахь. 50 миллион сов адам ду карарчу хенахь тIемех а, диктаторийн режимех, я кхечу бохамех бевдда. И терахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло кху деношкахь зорбане даьккхина.\nКъаьстина Иракъехь, Шемахь лаьттачу хьоло дукха адаман дада дезийтина. Цу пачхьалкхашкара бевддарш дукхахьолехь луларчу Туркойн махкахь я Ливанехь я Иорданехь цхьана ханна кIелхьарабовлуш белахь а, кIеззиг бац Европе кхочурш. ХIурдахула богIурш Итале кхочу, ткъа лаьттахула Европе сехьабовла кадевлларш я Германе а, Австре кхочу.\nШайн махкара бовда дезначу нехан кхолламашна тIе тидам бахийта Iалашо яра Австрерачу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн мухIажарех йолчу хьукмато, дуккхаъчу адамийн бакъонаш ларйаран юкъараллашца а, Венин Iедалшца а цхьаьна пIераскан дийнахь дIадаьхьана хиллачу цхьа могIа цхьаьнакхетарийн.\nIарбой, курдаш, нохчий, овхIанхой, Африкерчу тайп-тайпанчу къамьний векалш – дукха бара цу хиламехь дакъалаьцнарш, доллучу дуьненан географи шена чулоцуш санна дара уьш Австре схьабаьхкинчу пачхьалкхашкхийн тайп-тайпаналла.\nКъаьстина дагах кхеташ яра цу пIераскан дийнахь мухIажарийн хьукмато дагадаийтинчу дIдаолорах цхьаъ - Венера уггаре а дукха нах дIасалелаш йолу 5 лоьмар йолу трамвайн лини мухIажарийн кхолламаш бийцарна дIаеллера гIалин дайша.\nЦу линехула, Австрин йоллучу кортчу шахаьарехула чекхйолуш йолчу, дIасалелачу трамвайш чохь шайн дахарх а, шайн даймахках а, шаьш цигара довда дезаран бахьанех а лаьцна некъахошна дуьйцуш бара шаьш мухажарш, ткъа иштта царна Iуналла деш болу хуькматхой а, адамийн бакъонаш ларйархой а.\nВенерчу Asyl in Not цIе йолчу юкъараллин куьйгалхо Геннер Михаил а вара цу хиламехь дакъалоцуш, шеца цхьаьна массийта нохчийн мухIажар а волуш. Дуккхаъчу шерашкахь тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара уьдуш, Австре оьхучу мисканашца болх беш болчу Геннерна дика бевза цу нехан кхолламаш. Эзарнаш нохчийн мухIажарш а бевлла цуьнан гIодаран юкъараллех чекх.\nЦунна дика хаа, эххар а, эзарнаш чакхармашкахь некъ а беш, Европе схьакхъаьчначу неха бала кхузахь чекхболуш боцийла – Iедалан бендацаро а, цхьаццаболчу меттигерачу нехан кхерамаша а, цабезамо а мухIажарийн иштта а чолхе хьал къахьдойла.\nАмма уггаре халадерг, Геннер Михаилна хаарехь, Iедалан мухIажарийн хьукматаша а, кхелаша а тIебаьхкинчарна тховкIело яларехь, и нах жоьпе шерашкахь сатуьйсуш Iийначул тIаьхьа, дацаре жоп далар ду. Ткъа иза тIаьхь-тIаьхьа алсамох нисло. Къаьстина Нохчийчуьрчу мухIажаршца.\nГеннер Михаил: „МухIажарийн хьокхехь йолчу кхелан хьалхарчу инстанцехь тIаьхь-тIаьхьа алсамох негативан сацамаш тIеоьцуш бу нохчийн хьокъехь. Тхо даима а цу дуьхьал болх беш а ду. Цхьаболу толамаш оха цу некъа тIехь баьхна а бу, масала, юкъараллийца болх барца а, кхело бина болу скандале а, харцоне а сацамаш хаамийн гIирсашкахь нахала бахарца а.\nАпелляци а йина, шозлагIчу инстанце тхо девлча, кхелан сацамаш,дукхахьолехь, гIолехь хуьлу. Нагахь санна, мухIажаран а, цуьнан векалийн а, шаьш оьрсийн эскархошна а, церан режимна а дуьхьало йина хиларна тоьшалла дан кадалахь, цуьнан хIинца а дика шансаш ю, позитиван сацаме кхача“.\nАмма и толамаш хенаца даима а кIезгох нислуш хилар а билгалдоккху адамийн бакъонаш ларъярхочуо. Цуо дийцарехь, цу хIуман бахьанех цхьаъ ду: мухIажарш шаьш Европе кхачарх долу бакъдерг ма-дарра дийца ца бохьар. Уьш кхоьру, шаьш цIахь хьийзорах а, шайн динчу таIзарех а долу бакъдерг кхузарчу Iедалшка шаьш дIадийцахь, и хаарш оьрсийн къайлахчу сервисан кара а кхаьчна, шайн гергарчарна иза бале дер ду бохучух.\nГеннер Михаил: „Дуккха а нохчийн мухIажарш ца боьхьу, шайн хьалхарчу интервьюхь шаьш цIера бовдаран бакъдолу бахьанаш ма-дарра дIадийца. ХIунда аьлча уьш шайн протоколаш оьрсийн Iедалхошка дIалург хиларх кхоьру. Цхьаццайолчу кхелашкахь тхан кадолуш хуьлу, и церан кхерам бух болуш хиларх кхелахой тешон.\nМасала, тхоьгахь прецедент санна лара йиш йолуш цхьана кхелан сацам бу. Цу тIехь яздина ду: „Австрерачуй, Оьрсийчурчуй чоьхьарчу гIуллакхийн министраллашна юккъехь хаддаза контакташ хилар бахьана долуш и кхерам кхеташ бу“, аьлла. Цу кхелехь тхан клиентана азюль а елира“.\nВайнехан мухIажаршца болх бечу юкъараллин куьйгалхо волчу Геннер Михаилана хетарехь, Австре хилла а ца Iаш, йолчу Малхбузе схьаоьхуш болчу Къилбаседа Кавказерчу мухажарийн рагI кхачаяла хIинца а генахь ю, уьш Иракъерий, Шемарий бевддачара мелла а бицбайтинехь а.\nЦундела, цунна чIогIа мехала хета, мухIажаршна шайн бакъонаш йовзар а, цу бакъонашкахь къийса цара Iамор а. Iедалан аIор мухIажаршна негативан жоп кхачарх иза догмовла вала а, кхеравала а бахьана дац аьлла тешна ву иза, хIунда аьлча низамна а, бакъонашна а тIе а тевжаш, шен гIуллакх дийца хууш волчу Нохчийчурчу мухIажаран Европехь тховкIело каръян некъаш шортта ду.


Нохчийчохь салтийн декъий лоьхучу тобанна терго ян еза, боху бакъонашларъярхочо\nМангал-бутт 21, 2012\nНохчийчоь - ТIеман зуламаш, 2000\nТIемаш доьлхуш байина болчу оьрсийн салтийн декъий схьалохуш тоба ю Нохчийчохь. ХIинцале а 300 сов эскархо карийна шайна бохуш, дуьйцу цара. Амма и болх бан меттигерчу Iедалша шайна новкъарло йо аьлла, дIахьедар дина Оьрсийчоьнан тIеман министраллан векало Таранов Андрейс. Делахь а, цо дуьйцург шеконе дуьллу Нохчийчохь хуьлуш дерг шен тидамехь латтош волчу эксперто Измайлов Вячеслава. Ткъа бакъонашларъярхошна кхин цхьа агIо а го цу гIуллакхан.\nИ дIахьедар дина оцу тобанна коьртехь волчу Таранов Андрейс Оьрсийчоьнан Юккъараллийн хIусамехь ша вист хуьлуш. Цо бахарехь, Нохчийчурчу Iедалша леррина новкъарлонаш еш ю, салтийн декъий дIадоьхкинчуьра схьа ца дахийта. Ишшта, махкахь, цо бахарехь, мел лаххара а 110 меттиг ю салтий декъий дIадоьхкина йолу.\nТаранов Андрейс билгал ца йоху муьлхачу тIегIан тIехь, я муьлхачу агIор хуьлуш ю и новкъарлонаш. Амма, хIокху 10 шарахь махкахь 600 сов цу тайпа меттиг гучу а яьккхина, цу чуьра 377 стеган дакъа хьенан ду къастина хилла бохуш, дийцина оцу эпсаро.\nШен агIора Таранов Андрейс дуьйцург шеконе дуьллу Нохчийчохь хьалхарчу тIамехь изза болх беш хиллачу, хIинца «Новая газетера» журналисто Измайлов Вячеслава. ЦIераш йохIуш ца хилча, иза башха тешам болу информаци яц аьлла, хета цунна.\nИзмайлов Вячеслав: «Новкъарлона ечу нехан фамилиш яьхна яцахь, суна-м ца хаа... Кхера оьшуш дац и цIераш яха. Со-м кхоьрур вацара. Суна мелхо а лууш дара гIуллакх дIадахийта. Новкъарлонаш ян лууш болу нах болуш бу. Амма ша Таранов Андрейс церан цIераш йохуш ца хилча, суна ца хаьа цуьнах муха эр дара. Иза цхьа а пайда бохьуш хаам бац».\nИзмайлов Вячеслава бахарехь, цунна а хууш, массийта меттиг ю Нохчийчохь салтийн декъий дIадоьхкина хила там болуш. Амма ян хIетахь а, я хIинца а оцу хIуманца бала болуш дац Iедалш. Цундела и хаттар айдарна цецваьлла ву иза.\nИзмайлов Вячеслав: «Суна хууш массийта меттиг ю, эскархойн декъий чохь латтош йолу. И хаттар чIогIа ладаме ду. Цундела дика ду Таранов Андрейн тоба и болх беш йолуш. Мила ву новкъарло еш? Республкан куьйгалхо, я, хIара ву аьлла, кхин стаг? Иза хаа дезаш ду.\nОцу салтийн гергарчарна хаа лууш ду, шай берех хилларг хIун ду. ХIара хан тIекхаччалц, я тIеман министралла а, я и комиссии а цхьа а болх беш яцара. Теша лаьа и болх цхьаммо беш хиларх».\nШина а тIамехь дукха меттигаш ю оьрсийн эскаран буьйралло я дийна болчеран а, я беллачеран а хам ца беш, уьш охькхиссина битина. Тахана а шортта тоьшаллаш ду, тIематасадалар хиллачу меттигашкара декъий, дIа а ца хьуш, дитина уьш жIалешка даийтина.\nОцу хенахь тIемалоша дуьйцура оьрсийн салтташца шаьш, барт а бой, цаьрга декъий дIадохуьйтура бохуш. Дукхачу хьелашкахь, и кхайкхам беш ерг нохчийн агIо хуьлуш яра. Хьожа а йохуш, тIом бан хала дара шайна бохуш, дийцара цара оцу хенахь.\nОьрсийн тIеман министралло могIарерчу салтийн хам беш ца хилар даре до бакъонашларъярхочо Байсаев Iусамас.\nБайсаев Iусам: «Оьрсий башха шайна салтехь къахеташ ца хиллий вайна хууш ду. Хьалхарчу а, шолагIчу а тIемашкахь гина хIума ду иза. Суна дагадогIу СемаIашкахь, тIематасадалар хилчулл тIаьхьа, нах боьлхара комендатуре декъий дIахьо олий. Тхуна оьшуш дац уьш, алара цаьрга. Дукхах болу салтий, хьалхарчу тIамехь байинарш жIалеша биина дIабоьвлла, царах дисина хIума хир дац».\nТахана и хаттар айдар цхьа политикан бух болуш хIума хила мега аьлла, хета Байсаев Iусамина. Эскархойн карах беллачу маьрша бахархойн декъий, хьала а даьхна, дIадахьа гIорта мега аьлла, хета цунна уьш.\nБайсаев Iусам: «И хIума хIинца айдаран цхьа кхерам бу аьлла хета суна. Шайна йоьвзуш меттигаш ю боху-кх цара, салтийн декъий долу. Царах цхьа а тешам бац. Цара шаьш байинчу нохчийн декъий, хьала а догIуш, къайла даха мегаш ду. Шаьш дина зуламаш къайладахархьам дан мега цара иза».\nДукха хан йоцуш, Соьлж-гIалан юккъерчу майданахь хIора шарахь санна гулбеллера Нохчийчохь байначеран наной. Цаьрца цхьаьнакхетначу республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана элира, шега у хьокъехь далуш хIума дац аьлла. Цул тIаьхьа айдина ду и хаттар, готтачу гонехь бен йоьвзуш йоцучу, салтийн декъий лоьхучу оцу тобано.


МаслаIатан комисси: Хьалхачул дуккха а лахъелла нохчийн оьздангалла\nВовшашца эгIна, вовшашца девнехь беха доьзалш маслаIате балош болх бо Нохчийчохь. И меле болх дIакхоьхьучу комиссин декъашхошца къамел дира оха.\nДIадахначу мукъаденошкахь Волгоградан кIоштахь, нохчийн ши доьзал вовшахлетта. Деххачу шерашкахь Скворин олучу юьртахь лулахь бехачу шина доьзалера, цхьа къовсам юкъа а боьлла, кегий а, баккхий а нах девне бевлла, герзаш а детташ. Тахана дарбан хIусамехь ву шина а агIорара 8 стаг.\nЦигарчу Iедалшна а ца хаа, дов муьлхачу бахьаненна даьлла, амма,цара а даредо, дукха хенахь дуьйна вовшашка гамо йолуш бехара уьш, бохуш. Хилларг хIинца толлуш ю полици. Шаьш нохчий хиларе терра, баккхийчу нахе а дала мегаш ду доьзалийн дов. Гарехь, маслаIатна уьш гуллур бу Нохчийчохь.\nТаханлерачу нохчашлахь иштта оьзда доцу девнаш дийлар алсам ду бохуш тоьшалла до цхьаболучара. Девнаш, аьрзанаш, иштта кхин дIа а дукха хуьлу боху цара. Рукманов Салман кхозлагIчу агIонан кхелан декъашхо ву (оьрсаша «третейский суд» а олу цунах). Цо дуьйцу, нохчийн телхаш лаьттачу а, телхинчу а юкъаметтигах.\nРукманов: «Дукхачу хьолехь, йохкар-эцарехь, Iехорехь, тиллорехь, хIума яхьна, ейна, бохуш, сертификат даьхьнера, и санна долу доьвнаш дукха хуьлу-кх. Доьзалшна юккъера гIуллакхаш а хуьлу».\nДукхачу хьолехь, шаьш толлучу доьвнийн башхаллаш, йохькIаме ца хуьлу аьлла хета Рукманов Салманна. Вашас-вешийн бехк боккхуш, я йишас-йишина арз деш, дукха масалш ду. Эхь а бехк а хадош болу зил хадийна наха, аьлла кхин дIа а дуьйцу цо.\nРукманов: «Делан возлора, шуьйра даьржина а, дукха эвхьаза а ма даьлла и гIуллакх. ГIилалкх тIера доьхна, доьналлина тIера а доьхна. Вай дайшна юккъахь хилла дац и хIуманаш. Галдаьлла доьдуш ду-кх хIара»\nШина стагна юкъахь довдаьлча, уьш маслаIате ца кхайкхахь, гуттар а чолхе доьрзу хьал, бохуш дуьйцу Рукманов Салмана. И болх шаьш сацош бац, элира цо.\nРукманов: «Ахь йоккха топ тоьхча а, аьрха амал йолуш дукха нах хуьлу. Зударийн шай амалш-гIилалкхаш ду, божарийн а иштта ду. Хала хуьлу и хIуманаш листа, амма дайшкара Iадаташ карла а дохуш, иштта ду, иштта ду, олий, кхето гIерта. И белхаш бо-кх оха».\nНохчийн синкхетам айбеш, махкахь даиманна дуьйцуш а, олуш а, хьоьхуш а доллушехь, хIунда дуьйли нахера зуламаш,бохучу хаттарна иштта жоп делира Рукманов Салмана.\nРукманов: «ЧIогIа хийцаделла ду хIара хьал. Сайна хетарг а, гуш дерг а боху ас. Тахана кху чохь (махкахь) хаза кхетамаш а бу, хьехамаш а бу, гIиллакхаш а, мотт а карлбоккхуш бу, хIетте а, цхьа тамашена еана зама хир ю-кх хIара. Ас айса а хоьтту баккхийчаьрга. Со кхеташ вац кху балхах. Доьхна-кх хIара гIуллакх».\nЦкъацца мотталой, стага вер-ваккхар дича юкъадоьлла дов дерзало, масала, лулахошна юккъахь кхоллаеллачу хьагI-гамонца дозург. Цхьа кIира хьалха Соьлж-гIалахь, нах юккъе а гIоьртина, дерзийра ши лулахо вовшахлетта дов. Иза цу шинна юккъахь дуьххьара хилла а дац. Моситтаза вовшахлетта хилла и шиъ.\nТамашена ду, къуьйсуш я латта а, я доза а дац. Дар-дацар тIехула доладелла и дов. ХIинца уьш куьйге бохуьйтучохь мочхаллаш а къуьйлуш, дуьхь-дуьхьал ца хьажа а гIоьрташ лаьттара ши жима а воцу стаг. Шинна а букъ тIехьа лаьтташ бара церан кIентий, буйнаш а бина, бIаьргашца суйнаш а детташ. Амма барт хилира церан...вовшашка цара куьйгал ца деллехь а....\nГIиллакхаш телхаш ду нохчашлахь


Туркойчоь а, Iамерка а дийцаршкахь ю\nТуркойчоь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташца бийцаре беш ю шен дозанашна «Исламан Пачхьалкх» олучу тIеман тобанаша латтабе кхерам. ДжихIадхошна оьшу шен декъа арахьара ницкъаш кхочу Туркойчоьнан дозанийн аса долахь латтон, ткъа туркойн Iалашо ю Шемара а, Иракъера а шайн синош довдийна чуоьхучу мухIажиршна некъаш маьрша баха.\nОцу Iалашонца дахначу кIиранах цкъа а ца дина тохарш дира туркойн кеманаша шайн дозанна герга лаьттачу жихIадхойн а, курдойн Белхан партин а тIемалойн каппашна.\nIамеркан Штатийн президентан Обамин векалша дIахьедина, шаьш туркошца хьочу дийцарийн Iалашо ю церан Шемица а, Иракъца а долу 110 километр доза чIагIдар, аьлла. Цара бахарехь, хIинцачул тIаьхьа Iамеркан кеманаша жихIадхошна тохарш дийр ду Туркойчуьрчу базанашкара дIа.\nОцу юкъанна шинарийдийнахь туркойн президента Тайип Реджепа дIахьедина, курдойн тIемалоша йохош ю Туркойчоьнан цхьаалла, аьлла. Иштта ю цо Iедалний, курдойн Белхан партин тIемалошний юкъара дов марсадаларх йина комментари. И дов дестош ду курдойн тIемалоша ГIажарийчуьра Туркойчу йоьду газан биргIа шинарийн буса эккхийтарца а. И зулам дина Агри кIоштахь.


ГУБАЕВА Тумиша. Даймохк - ГАУ «Издательский дом»\nДаймохк, хьан хазалла йийца,\nТоьар дац кехат я шекъа.\nХьоь болу безам дIабийца,\nДешнаш а карор дац суна.\nДаймохк, хьан сий лардеш хийла,\nЭгна вай турпала кIентий.\nНохчочун яхь, гIиллакх, сий,\nШайн цIийца лардина цара.\nУьш бицбан бакъо яц вайн,\nДаг чохь вай латтор бу даим.\nДоьналлех буьззина кIентий,\nШу сий деш, гIовтту тхо тахна.\nДуьненан хьан бахам да-нана ду,\nХьан кертан гIортораш вежарий бу,\nТкъа цIийнан кораш – йижарий хьан,\nХIусаман неIарш доттагIий бу.\nДIахьажахь, геннара хIусаме хьайн,\nХIусаман чIагIалла мел онда ю.\nТхевнан а, кхерчан а да хилла хIоттахь,\nОндачу бIаьвнал и онда ю.\nЦеран ахь сий дарца, хьайн сий ахь ойу,\nУьш безар гайтича, хьоь безам сов.\nНахалахь лаккхарчу даржехь хьо ву,\nИ бахам хьан кхерчахь мел лаьтташ бу.\nДа-нана дIадалахь, хьан кхерчахь шело,\nВежарий дIабовлахь, керт яьсса хьан.\nЙижарий эшна хьан, хан хьуна ягIахь,\nХаалахь, кораш а чIаг1делла хьан.\nЦхьа чIогIа доттагIий бисинехь хьан,\nХаалахь, хIинца а хьо цхьалха вац,\nХIусаман неIараш йиллина ю,\nКхерчара йовхо а дIаяза ю.\nИ яйна, хIусамаш ма гойла цкъа,\nЦхьа а ма вуьсийла царах дIахаьдда,\nШа висна ма лела лаьтта тIехь цхьа,\nИ дерриг дIадалахь, хьан хIусам йов.\nХIара зама сихъелла йоьду,\nБахамаш гулбеш ду вай.\nГергарло тесна вай дитна,\nБахам бу гергарло вайн.\nГIишлошца лакхалла къуьйсуш,\nКортош а уьйу вай ирх.\nБахамах дерриге тарлой,\nГергарло дIатоьтту вай.\nБIарзвелча бахамаш ца гуш,\nГергарнаш лоьху вай схьа.\nБахамо гIо деш ца хилча,\nХIунда цо тилош ду вай.\nБахаман да хилла вац цхьа,\nИ цхьанхьа бахьалуш бац.\nХIетте а, дерриг дIатосий,\nБахам бен гуш хIумма дац.\nОрга №2. 2018.