Нохчийчохь волчу хенахь суна хезнера, и стаг жаллаш дешна ву, я и стаг мяхьалш дешна ву олуш.. - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Нохчийчохь волчу хенахь суна хезнера, и стаг жаллаш дешна ву, я и стаг мяхьалш дешна ву олуш. И бохург хIун ду эра дацара ахь соьга? Оьрсийн маттахь йа Iарбойн маттахь муха олу теша иза? Уьш хIокху интернет чохь каро аьтто белахь, лаха а лехна, Iамо лаара суна.\n1. «Жалалш» бохург – «ши жалал» бохург ду. Къуръанан доцца маьIна деш яздинчу тафсирах олуш ду иза вайн наха. Оцу тафсиран цIе Iаьрбийн маттахь «Тафси́рул-джала́лайн» бохург ду. Цуьнан маьIна «Шина Джала́лан тафсир» бохург ду, Джала́л цIе йолчу шинан стеган тафсир, цаьршима яздина долу тафсир бохург ду. И тафсир баккхий Iеламнахах хилла волчу шина Iеламстага яздина ду, Имам Джала́лудди́н ал-Махьаллийс а, Имам Джала́лудди́н ас-Суйу́тIийс а. Имам Махьаллийс чекх ца даькххина иза, и сецначара кхидIа дерг Имам Суйу́тIийс чекхдаьккхина.\nЦундела, цаьршинан шинне цIе Джала́луддин йолу дела, «шина Джала́лан тафсир» аьлла цунах.\nТкъа вайна юкъахь цунах дукхаллин терахьца «жалалш» алар, доьххьара ма-аллара «ши жалал» бохург ду, цуьнан бахьана – и тафсир Темирхан-Шура (Буйнакск) гIалахь зорба доккхучу хенахь шина декъехь (в двух томах) арахецна хилар ду. Цундела, «ши жалал», йа «жалалш» аьлла цунна. Вуьшта, таханлерачу зорбанташкахь арахецнарг цхьа «том» йолуш бен дац иза, хьалхалераниг санна куьйга яздан ца дезна дела жимбелла цуьнан барам.\n2. «Маьхьалш» бохург и лакхахь дерг санна ду. Имам Джала́лудди́н ал-Махьаллийс («Жалалш» яздинчу шина Iеламстагах цхьаъ ву иза) яздинчу жайнах вайна юкъахь йоккхуш йолу цIе ю иза. ХIара жайна Имам Нававийс фикъхI Iилмангахь яздинчу «МинхIа́жуттIо́либи́н» цIе йолчу жайнин маьIна деш яздина ду Имам Махьаллийс. Имам Нававийн и «МинхIа́жуттIо́либи́н» жайна шафиIий мазхIабехь уггар коьрта лоруш долчу жайнех ду, ша́ яздинчул тIаьхьа дуьйна мазхIабан массо Iеламнаха кхечу жайнаш юкъахь къастийна, хаьржина, фатва даларехь шена тIетевжаш лелош хилла ду. И вай «Маьхьалш» олу жайна а цуьнан маьIна деш яздинчу кхечу жайнашна юкъахь къаьсттина къобал дина лелош хилла ду мазхIабан тIаьхьарчу хенахь хилла болчу Iеламнаха. Ткъа оцу жайнин гIараяьлла йолу Iаьрбийн маттара цIе «Шархьул-махьаллий Iалал-минхIа́ж» ю, Имам Махьаллийс ша́ цунна тиллина йолу цIе «Канзурро́гIиби́н» ю.\nТIаккха, оцу жайнаш вайна юкъахь дукхаллин терахьехь «Маьхьалш» аларан бахьана а доьххьара жайнах и алар санна ду – Темирхан-Шурахь арахецна долу жайна диъ де́къехь (в четырех томах) хилла ду, цундела цунах «диъ маьхьал» олу, «Маьхьалш» олу.\n3. Вайн махкахь а, луларчу ДегIастанахь а, таханлера институташ, университеташ йахкале хьалха, Бусалба динан Iилма Iамочо Iеламстагца цуьнан цIахь доьшуш хилла, шина шарахь сов йолчу «программийца» дIавоьдуш хилла иза, оцу «программи» юкъахь цо тIаьххьара Iамош долу ши жайна и шиъ хилла, тIаьххьарниг «Маьхьалш» а долуш. И ши жайна дешшалц дешна велахь – и «программа» чекхъяьккхина хуьлуш хилла иза, цундела моллалла лело а, имамалла лело а, къеданалла лело а бакъо йолуш лоруш хилла иза. Цаьршинал хьалха цкъа доьххьара Iаьрбийн меттан жайнаш Iамош хилла, тIаккха фикъхI Iилмангахь цхьацца кегий жайнаш Iамош хилла, тIакккха «Жалалш» Iамош хилла, тIаккха «Маьхьалш» Iамош хилла.\nЦигара схьа ду вайна юкъахь хIетахь дешна болчерах «Жалалш» дешна ву, «Маьхьалш» дешна ву алар.\n3. Амма ахь хьайна уьш Iамо лаьара бохург – иза вуно дика хIума ду, дика лаам а бу, Дала гIо дойла хьуна, Дала аьтту бойла хьан цу новкъахь.\nДелахь а хьуна хаа деза, нагахь санна хьо церал хьалха Iамо дезарг Iамийна вацахь, уьш хьоьга Iамалур ца хилар а, йа хьо Iамо гIоьртича а иза нийса хирг ца хилар а. ХIунда аьлча Iилма Iаморан шен некъ бу, жимачунна тIера доккхачунна тIе а волуш Iамо дезаш ду иза. И биллам а, и некъ а ларбеш боцуш Iамийначух Iилма ца хуьлу, йа пайда ца хуьлу, мелхо а зен хуьлу, и иштта «Iамийна» волчунна шена а, тIаккха цунах нахана а.\nФикъхI Iилмангахь доьххьара дуьйна Iамош дIавоьдуш хилча, лелийча дика хир бу аьлла хеташ болу некъ вай бийцира хьалха хIокху хаттарехь: «ФикъхI Iилма Iаморан некъ». Цу юкъахь хьахийна и «Маьхьалш» а ду.\nШи шо хьалха, лурчах вай иза яздечу хенахь, цу юкъара шолгIа жайна «Ал-мукъаддиматул-хьадрамиййахI» дерриге зорба тоьхна дацара суна хаарехь, ламаз, марха, закат, хьадж доцург кхидерг зорба тохаза дара. Цул тIаьхьа цуьнца цхьаьна йохка-эцар а долуш, кхидерг а долуш зорбане даьккхина иза. Цундела, хIинца ас иза а, цул тIаьхьа догIу «Матн Аби Шужа́I» а йа меттигашца хуьйцур дара, йа и «Ал-мукъаддиматул-хьадрамиййахI» жайна оцу юкъара дIадоккхур дара.\n4. ТIаккха, Шейх Ахьмад Хьамзас «Тафсирул-Джала́лайн» жайнин вайн маттахь маьIна деш ду, цуьнга шена луучо ладогIа мегар ду, Iилма Iамош воцучо ладоьгIча а дуккха пайде хир ду аьлла хета суна.\nТкъа дика хуург массо хIума хууш а, девзаш а, Шен доьхьа Iилма Iамочеран аьтту беш а волу АллахI ву.\n13.02.2013 = 03.04.1434


Полша йозуш йоцу 99 шо кхаьчна\nЛахьан-бутт 12, 2017\nКIирандийнахь Полшехь билгалдоккхуш ду пачхьалкхан йозуш цахиларан 99 шо кхачар. Даздарш долийра Полшехь президента Дуда Анджейс Цавевзачу салтин коша тIе зезагаш а дохкуш. "Вайна дагахь латта деза, мел беза бу маршонан а, цхьаллин а мах. Дицдан мегар дац, пачхьалкхан цхьаалла ларъян езаш хилар а", - аьлла президента гулбеллачаьрга вистхуьлуш.\nИттанаш сов демонстрацеш хилла Варшаван урамашкахь. Акцешкахь дакъалоцучийн кхерамзалла ларъярхьама Iедало демонстранташ лелачу урамашкахь бетонан дуьхьалонаш хIиттийнера, яккхий машенашца теракташ дан аьтто ца хилийтархьама.\nИсбаьхьа совгIат кечдинера полшхошна оцу пачхьалкхерчу Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн векалто. Iамеркан дипломаташа видеоролик кечйинера, полшхойн маттахь пачхьалкхехь шайна уггар а дукха дезарг дуьйцуш.\nДуьненаюкъара Хьалхара тIом бирзина де билгалдоккху Полшехь йозуш йоцчу пачхьалкхан де санна.


ГIалгIайчохь 2020-чу шарахь лерринчу операцехь байинчийн декъий дIаделла\nГIалгIайчохь байинчу вежарийн ЛолохоевгIеран а, Гадаборшев Аслангирейн а декъий дIадохкийта дIаделла аьлла, хаамбина бакъонашларъяран "Мемориал" (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар)\nСтохка Марсхьокху-баттахь ГIалгIайчуьрчу Сунжан кIоштахь байира ЛолохоевгIар а, Гадаборшев Аслангирей а. ХIетахь дуьйна "Мемориалца" цхьаьна церан декъий схьадоьхура гергарчара.\n"Цара ден теракт юкъахдоккхучу заманчохь байина бу" бохуш, дуьхьало йора ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан урхалло декъий гергарчарна дIадала. КIоштан а, иштта ГIалгIайчоьнан Лаккхарчу кхелашка а масийттаза латкъамаш бора церан сацамна.\n2020-чу шеран ГIуран-беттан 18-чохь Сунжан кIоштан суьдхочо Наурузов Аюпа къобалйира Лолохоева Мадинин иск. Декъий дIадала деза, хIунда аьлча, Гадаборшев теракт деш вийна вац, бакъоларъяран органийн белхахошна тIекховдуш вийна аьлла, хьесап дира цо. ХIетте а ГIалгIачоьнан Лакхарчу кхело юхабаьккхира и сацам кху шеран Чиллан-беттан 16-чохь.\nГадаборшев Аслангирей а, Лолохоев ИбрахIим а, Iийса а вийра гIалгIайн Троицкое эвлахь контртерроран операци Iдахьош.\nКъоман антитерроран комитето тIемалой бара уьш, "Исламан пачхьалкх" (Оьрсийчохь йихкина ю) олучу организацин агIончаш бара аьлла, дIахьедира.\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело билгалдаьккхира, шайн велларг дIаволла гергарчарна таро ца юьтучо адамийн бакъонех лаьттачу Конвенцин борхIалгIа артикл йохайо аьлла.


Сура Къастор — Википедийа\n25 Сурат АЛЬ-ФУРКЪАН Къастор\n(Маккахь доьссина‚ дерриге 77 аят).\n1. Беркате хили Ша къастор доссош хилларг Шен лега ‚ и хилийтархьама Iаламашна кхерамча .\n2. Иза /АллахI-Дела/ ву стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла Шена дерг‚ Цо ца лаьцна доьзалхо‚ вац Цунна накъост паччахьаллехь‚ Цо кхоьллина массо хIума‚ барам бина цунна /массо хIуманна/ барамца.\n3. Цара лецира‚ Иза а витина‚ делий‚ цара хIумма ца кхуллу‚ уьш шаьш кхуллуш бу /Дала/. Цара дола ца до шайн синошна зенна а‚ пайденна а‚ цара дола ца до даларна а‚ дахарна а‚ дендарна а.\n4. Элира цатешачара: "ХIара /КъурIан/ харцдерг ду‚ ша цо /пайхамара/ кхоьллина долу‚ цунна гIо дина цу тIехь кхечу наха а". Цара деана зулам а ‚ харцдерг а.\n5. Цара элира: "Хьалхалерачийн туьйранаш ду. Цо /Мухьаммада/ яздайтина уьш‚ уьш цунна доьшуш ду Iуьйранна а‚ суьйранна а".\n6. Ахьа ала: "Иза /КъурIан/ доссийна Шена стигланашкахь а, лаьттахь а къайле хууш волчо. Баккъалла а, Иза хилла гечдеш верг а‚ къинхетам беш верг а".\n7. Цара элира: "ХIун ду хIокху элчанна? Даар доу цо‚ базаршкахула лела иза. Доьссина хиллехьара цуьнга малик – и хир дара цуьнца кхерамча.\n8. Я кхоьссинехьара цуьнга хазна‚ я хир яра цунна беш цо цу чуьра юуш". Элира зуламхоша: "Шу тIаьхьахIиттина ма ду шена бозбуанчалла динчу стагана".\n9. Хьажал‚ муха далийна цара хьуна масалш – тилабелла уьш‚ некъ ца карабо царна.\n10. Декъала хили Иза‚ Шена лиъча хуьлуьйтур ю хьуна цул диканиг – бошмаш‚ шена бухахула татолаш лелаш йолу‚ Цо хуьлуьйтур ю хьуна гIаланаш.\n11. ХIаъ‚ цара харцдина сахьт . Оха кечйина сахьт харцдинчунна /жоьжахатин/ цIе.\n12. Цунна /жоьжахатина цIарна/ уьш гича генарчу меттигера‚ царна хезар ду цуьнан дералла а‚ угIар а.\n13. Цу чуьра готтачу меттиге шаьш кхиссича‚ дIадихкина а долуш /куьйгаш логех/‚ цара кхойкхур дара хIаллакьхиларе /и атта хир дара царна/.\n14. /Эр ду цаьрга/: "Аша ма кхайкха тахана цхьана хIаллакьхиларе‚ кхайкха дуккха а хIаллакьхиларшка!"\n15. Ахьа ала: "ХIара тоьлу‚ я гуттаренан беш /тоьлу/‚ ша /Делах/ кхоьручарна хир ю аьлларг? И хилира царна бекхам а‚ чугIойла  хIусам а".\n16. Царна цу чохь шайна луург ю‚ гуттар /уьш/ лаьтташ. И хили хьан Кхиош-кхобучун жоьпаллин ваIда.\n17. Ша уьш а‚ цара И воцчу шайна Iибадат динарш а гулбинчу дийнахь‚ Цо эр ду: "Аша тилийра хIара Сан леш‚ я шаьш /нийсачу/ новкъах бевлира уьш?"\n18. Цара эр: "Вонах цIена ву Хьо‚ тхуна оьшуш ца хилира Хьо воцург верасаш лаца‚ делахь а Ахьа зовкх хьегийтира цаьрга а‚ церан дайшка а царна хьехам бицбаллалц‚ уьш хилира хIаллакьхилла нах".\n19. /Эр ду Дала/: "Цара шу харцдира аша дуьйцучуьнца‚ шуна ца могу духатоха а /шайх Iазап/‚ гIо хилийта а. Милла велахь а‚ шух зулам деш‚ – цуьнга Iовшуьйтур ду Оха доккха Iазап".\n20. Оха ца ваийтина хьоьл хьалха а элчанех цара кхача бууш‚ уьш базаршкахула лелаш хуьлуш бен. Оха хилийтира шух цхьаберш вукхарна питана. Аша собар дой? Хилира хьан Кхиош-кхобург гуш верг.\n21. Элира Тхоьца цхьаьнакхетаре дог дохуш боцучара: "Вайна доссинехьара маликаш‚ я вайна гуш велахьара вайн Кхиош-кхобушверг". Уьш курабевлира шаьшлахь‚ дозанах бевлира уьш баларал а сов.\n22. Шайна маликаш гинчу дийнахь – кхаъ хир бац оцу дийнахь къинош диначарна‚ цара /маликаш/ эр ду: "ЧIогIа дуьхьало ю" .\n23. Тхо тIедаьхкира цара йинчу Iамална‚ цунах хилийтира Оха баьржина чим (ца лерира Оха церан Iамалш).\n24. Ялсаманин дай оцу дийнахь дика хир бу чIагIбаларан меттигца а‚ вуно дика хир бу /делкъахь/ садаIаран меттигца а.\n25. Оцу дийнахь етIар ю стигал мархашца‚ охьадиссор ду маликаш /могIаршца/ охьадиссорца.\n26. Хьакъ-бакъ долу паччахьалла оцу дийнахь хир ду Къинхетам болчунна". И хир ду цатешачарна хала /де/.\n27. Оцу дийнахь зулам динчо цергаш юхкур ю шен куьйгех‚ эр ду: "Ма дакъазваьлла-кх со. Элчанца некъ лаьцна хиллехьара аса."\n28. "Ма бала бу-кх суна! Ма лаьцнехьара аса хьенех доттагIа.\n29. Тилийра цо со хьехамах‚ и соьга беъначул тIаьхьа. ШайтIа хилира адамна ямартхо".\n30. Эр ду элчано: "Сан Кхиош-кхобуш волу Дела‚ баккъалла а, сан къомо хIара КъурIан дIатесна ма дити!"\n31. Иштта хIора пайхамарна а Оха хилийтира мостагI къинош диначарех. Тоьур ду хьуна хьан Кхиош-кхобушверг хилча нисвеш верг а‚ гIоьнча а. 32. Элира цатешачара: "Доьссинехьара цуьнга /хIара/ КъурIан цхьана тептарца". Иштта /доссийна Оха и/ шеца хьан дог чIагIдархьама‚ Оха дийшира и тIеттIа". 33. Хьоьга богIур бац уьш цхьана масалца Тхо хьоьга догIуш бен бакъдолчуьнца‚ вуно хазачу тидарца. 34. Шаьш гулбийр берш шайн яххьашкахь жоьжахатина тIе – уьш бу вонаш меттигаца‚ уггар тилабелларш некъаца.\nДакъа 4 35. Оха делира /хьалха/ Мусага жайна‚ вазир хилийтира цуьнца цуьнан ваша ХIарун. 36. Оха элира: "ДIагIо шу шиъ шаьш Тхан аяташ харцдинчу халкъана тIе". ТIаккха Оха уьш этира атарца. 37. Нухьан халкъ а‚ цара элчанаш харцбича‚ хин бухабахийтира Оха уьш‚ Оха хилийтира царех нахана делил‚ Оха кечдира зуламхошна лазош долу Iазап. 38. Iадаш а ‚ Самудаш а ‚ Рассан дай а , цу юкъахь тIаьхьенаш дуккха а /хIаллакйира Оха/. 39. ХIоранна Оха далийра шен масалш‚ хIора а Оха хIаллаквира хIаллакварца. 40. Уьш /Маккан керстанаш/ ма бахарий юьрта тIе‚ шена тIе вонан догIа дилхина хиллачу. Ткъа уьш хилира и ца гуш? ХIан-хIа! Уьш хилира духадендаре дог ца дохуш. 41. Хьо шайна гича‚ хьоьх белар до цара: "ХIара ву Дала ваийтинарг элча вина? 42. Вай вайн делийх дIатиладарах ца соцу-кх иза‚ вай церан тIехь собар ца дахь". ТIаьхьа хуур ду царна шайна Iазап гича‚ мила хилла уггар тилавелларг некъаца. 43. Хьуна гиний и шен Делах шен дезар динарг? Ткъа хьо хир вара цуьнан тIехь векал? 44. Я хьуна моьтту царех дукханаш хозуш я ойла еш бу. Уьш-м бежнаш санна бен баций. ХIаъ‚ уьш вуно а тилабелларш бу некъаца.\nДакъа 5 45. Хьо ца хьоьжу хьан Кхиош-кхобучунга‚ муха даржина Цо IиндагIа? Шена лиънехьара‚ Цо и хуьлийтара дара /паргIат/ сецца. ТIаккха Оха малх хилийтира цуьнан тIехь делил. 46. ТIаккха Оха Тхайна тIе озадира и /IиндагI/ и дайа озадарца (кIез-кIеззиг доккхуш дIа даьккхира Оха и IиндагIа, тIаккха кIез-кIеззиг духа хуьлуьйту). 47. Иза ву Ша хилийтинарг шуна буьйсанах духар‚ набарах – синтем‚ Цо хилийтина дийнах духадендалар . 48. Иза ву баийтинарг мох кхаъ хилла Шен къинхетамал хьалха‚ Оха охьадоссира стиглара цIена хи . 49. Цуьнца Оха денбархьама белла мохк‚ и маладо Оха /шортта/ Тхаш кхоьллинчух бежнашна а‚ дуккха нахана а. 50. И /хи/ даржира Оха царна юккъехь царна дагадайтархьама /Делан ниIмат/. Дуккха нах дуьхьал хилира /массо дикачу хIуманна/ керстаналла доцучунна. 51. Тхуна лиънехьара‚ Оха ваийтина хир вара хIора юртахь кхерамча . 52. Хьо муьтIахь ма хилалахь цатешачаьрна‚ къовса царца цуьнца /КъурIанца/ доккха къовсарца. 53. Иза ву ши хIоьрд хецна битинарг /я оьхучу хин ши агIо хецна йитинарг/: хIара – теза-мерза‚ хIара – дуьра-чемаза‚ Цо хилийтина цу шиннан юккъехь /йоккха/ парду а‚ чIогIа дуьхьало а /вовшех ца эва уьш/. 54. Иза ву кхоьллинарг хих адам‚ Цо цуна хилийтина шен схьавалар а‚ зударийн агIорхьара /захаллин/ гергарло а. Хилира хьан Кхиош-кхобург ницIкъ кхочуш. 55. Цара Iибадат до Дела вуьтий шайна пайда а‚ зен а ца дечуьнна. Хили цатешарг шен Кхиош-кхобучун дуьхьал гIоьнча. 56. Хьо ца ваийтина Оха кхаъ бийриг а‚ кхерам тосург а хилла бен. 57. Ахьа ала: "Аса шуьга ца боьху цуна цхьа а мах‚ шена луучо шен Кхиош-кхобучун некъ лацар бен". 58. Хьо тIетовжа ша дийнаволчунна /Далла/‚ лийриг воцчу‚ тасбахь де Иза хасторца. Кхачо ю Цуьнца Шен лайн къинош сов довзарца. 59. Ишттанниг ву Иза Ша кхоьллина стигланаш а‚ латта а‚ цу шиннан юккъехь мел дерг ялх дийнахь‚ тIаккха дIанисвелла Иза Iаршана тIе. Къинхетаме верг ву Иза. Хатта цуьнах хуушволчуьнга. 60. Шайга элча: "Сужд де Къинхетаме волчунна"‚ цара элира: "ХIун ду и Къинхетаме верг? ТIкъа оха сужд до ахьа тхуна омра дечунна". Цо совбехира уьш /Делан новкъах/ дог даларца.\nДакъа 6 61. Беркате ву Ша стиглахь седарчийн тоба йинарг‚ Цо бина цу чохь чиркх а ‚ нуре болу бутт а. 62. Иза ву хилийтинарг буьйса а‚ де а хийцалуш шена луучунна ойла ян‚ я баркалла ала. 63. Къинхетаме волчун леш бу – шаьш лаьттахь лелашберш муьтIахь хилла шайга жехIал нах бистхилча‚ олуш берш: "Салам! " 64. Буьсанаш йохуш берш а шайн Кхиош-кхобучун сужд деш а‚ ира хIоьттина лаьтташ а. 65. Олуш берш: "Тхан Кхиош-кхобург! ДIадаккхалахь тхоьх жоьжахатин Iазап. Баккъалла а, цуьнан Iазап хилла тIедоьжна (царех ца къаьсташ). 66. Баккъалла а, ма вон хили-кх иза /чохь/ латтарна а‚ /садаIа/ меттиг хиларна а". 67. ШIаьш сагIина луш кхоам а беш берш‚ пис ца хуьлуш берш‚ цу юккъехь хIоьттина лаьттарш /бу Цу Делан дика леш/. 68. Делаца кхин деле ца кхойкхуш берш‚ ца дойу са Дала ша /ден/ хьарам дина долу‚ /ден/ хьакъ долуш бен‚ зина ца до. И деш верг къица дуьхьал кхетар ву. 69. Шозза алсам доккхур ду цуна Iазап къемат дийнахь‚ гуттар лаьттар ву иза цу чохь сийсаза хилла. 70. Ша тоба дийнариг а‚ иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а воцург – уьш бу Дала шайн вонаш диканашца хийцор дерш. Хили Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме а верг. 71. Тоба а‚ дика Iамал йинарг – баккъалла а, цо тоба до Деле /къиношна/ дохко валарца. 72. Харц тешалла ца деш берш‚ шаьш дессачу хабарна уллохула боьдуш – оьзда чекхболу берш. 73. Шайн Кхиош-кхобучун аяташ шайна тIехь хьехийча – царна бертал ца бегаш берш къора хилла а‚ бIаьрса доцуш хилла. 74. Олуш берш: "Тхан Кхиош-кхобург‚ лолахь тхуна тхан зударех а‚ доьзалах а бIаьрг бекхабалар‚ тхо хилийталахь /Делах/ кхоьручарна масал (уьш Тхуна тIаьхьахIуттуш)". 75. Царна ялана лур ю /ялсаманин/ хIусам цара /иманца/ собар дарна‚ цигахь царна дуьхьал догIур ду /маликаш/ маршаллица а‚ саламца а. 76. Гуттар лаьттар бу уьш цу чохь. Хаза хилла латтарца а /чIагIбелла/‚ меттигца а /садаIа/. 77. Ахьа ала: "Шуьца бала хир бацара сан Кхиош-кхобучун‚ шун кхайкхар ца хиллехьара. Аша харцдина /Цуьнан дин/ – тIаьхьа хир ду шуна иза хилаза ца долуш дерг ".\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Къастор&oldid=88605»\tКатегори: Къуръан\tНавигация\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:51, 9 май 2013.


"Со цIера эккхийра, сан йоI дIайоьхкира"\nШайн бераш бахьанехь "гIиллакхах" а, гергарчех а бевллачу нохчийн зударийн дахарх лаьцна\nДоьзал боьхча, деца дуьсу бераш – ишта ду нохчийн Iадатехь. Ткъа да ца хилча? Я да кхетамчуьра ваьлла велахь? Доцца аьлча, я Iадато а, я Оьрсийчоьнан низамо а ца бо зудчунна шен бераш кхаба аьтто.\nСемаьIашкара Хамзатова Малика майрачун гергарчара эккхийра цIера 2005-чу шарахь.\n"ТIемаш боьлхучу заманахь, 1999-чу шарахь, корта лазийра сан цIийнден: кхетамца галваьлла, харц лоь, тамаше лела иза. Сох лаьцна эладитанаш даржош хьийзачу шен ненехьа вирзина.", дуьйцу Маликас.\nБераш, Iадато ма-хьоьхху, деца а дитина, юьстахъялла зуда. Шен герчарчара бохург деш, ца йигина цо шеца дIа ур-атталла цхьа шо ах шо бен доцу йоI Макка а.\nШо даьлча майрачун дехарца юхаяхана Малика. Амма ца карийна цIахь шен жимахйолу йоI Макка.\n"Марнанас а, майрачо а, цуьнан вашас а, кхечу гергарчара а юьхьанца соьга аьлларг цхьаъ дара – Германерчу гергарчаьрга йигина, лоьрашна гайта. Со чуьраяьлла хьавзира, маьхьарахь йоьлхура. ТIаьххьара а хиира суна сайн йоI марзхоша шайн гергарчарна дIаеллийла. ГIалгIайчуьра бу уьш", боху Маликас.\nМайрачуьнца цхьаьна ГIалгIайчу яхана хIара, схьакарийна оьшу цIа. Майра машенчохь а витина, керта яхана Малика. Дуьхьалдеана зуда-майра Балаев Мохьмад а, Евлоева Iайшат а.\n"Ас Макка хаьттира цаьрга. Со иза дIайига еанийла а кхетта, девнца эккхийра со. Ма-йоддара цигара маьждиге яхара со, моллига дIадийцира дерриг а. Маьждигера массех стаг а валош, юха а яхара со оцу нахе. Моллига ла а ца дуьйгIира Мохьмада, шо ду шаьш Макка кхобу, шаьш миллион соьмах эцна иза, элира. ЙоI йоцуш юхаеара со ГIалгIайчуьра", йоьлху Малика.\nЦул тIаьхьа прокуратуре арздина Маликас. Иза ца тайна марвешина.\n"Тхо долчу цIа а веана, ша со а, сан бераш а дойур ду, чуделла арз ас схьа ца эцахь, элира. Со чIогIа кхераеллера. Цомгуш волу сан майра гергарчара суна дуьхьалвохура, иза а дара", дагалоьцу Маликас.\nЙоI шеца йоцуш яха ца туьгура нана – прокуратуре арздира цо юха а.\n"ХIун хилира? 2007-чу шеран юьххьехь жоп догIу соьга, прокуратурано дерриг а дIатодина, бер соьца ду, олий!" – боху зудчо.\nДуккха а меттигашка аьрзнаш кхехьийтина Маликас, амма кепанна жоьпаш ду массара а делларш. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане яздича а ца хилла гIуллакх.\nМаликин йоIарех цхьамма WhatsApp-ехула аз а тIехь даржийна, шайн йиша дехоша йоьхкина, аьлла. Полици еана цаьрга цул тIаьхьа.\nБехктакхаман дов айдойла дац аьлла бинчу сацамехь боху, йоIа дина къамел бух болуш дац: дешишас, девашас харцдо дерриг а, ткъа денана лейойла дац – иза елла ши шо хьалха.\nЕллачу йоккха стагах дерг дийцина СемаьIашкарчу юьртдас Абубакаров Адама. Цо бахарехь, Малика майрачуьнца ийгIина шен децIа яхча, хала дара берашка хьажа къеначу денанна, цундела цо жимахйолу йоI Макка дIаелла ГIалгIайчуьрчу шен воьIан йоьIе Iайшате.\nПолицино хIоттийначу кехато иштта боху: Маликий, цуьнан майрий, пхи беррий 45 метрах лаьттачу чоьнехь деха, ткъа кхиазхойн комиссино дийцарехь, "кегийчу берашна хьелаш дац парггIат кхиа а, бийша а, садашIа а".\nЦа кхета Малика, муха мега, шега а ца хоттуш, шен бер лелон БалаевгIаьрга-ЕвлоевгIаьрга дIадала. Цунна жоп ло Нохчийчоьнан прокуратуро: ГIалгайчохь толлуш ду хилларг, ткъа йоIах дерг аьлча, цунна гIолехьа ду керлачу доьзалехь, цигахь цунна мел оьшург латтадо, ткъа йоI шена юхаяло лаахь, Маликин бакъо ю кхеле яла.\nКхелехула йоI Маликас схьайоьху ду 12 шо. Бац лаам кхочуш хуьлуш.\n"Оцу зудчо со нахала яьккхина. Баркалла олучу метта! Сайн дененан дехарца ас иза схьаэцна сайн доьзале. Цомгуш яра – денйина, езаш лелайо, сайн бераш а санна. Еана Малика, дIало боху. Иштта деш хуьлу тIаккха?", езайоь Iайшат.\nШа дуьхьал яц Маккина нана гайта, йоьIан 15 шо ду хIинца, цунна шена ца лаьа нана ган, боху Iайшата.\n"Ас цкъа а ца дихкина Маккина ненанца, вежаршца, йижаршца ган. Маликига а аьлла ас, хьайна ма-лиъи йола йоI йолчу. Цкъа-шозза еара иза, дов а дохьуш еара-кх. Цундела Макка кхоьру цуьнца цхьаьнакхета", чIагIдо Iайшата.\n"Ца хаа, дIаелла сан йоI, я йоьхкина. Суна бен а дац. Кхелашкахула а лелар яц, аьрзнаш а дийр дац, иза гойла хилчхьана, суо цунна герга хилчхьана", - элира Маликас.\n26 шо долу Вахитова Милана хIинцца бен ца йолаелла шен йоккхахйолу йоI къийса – 3 шо ду йоьIан. Ах шо хьалха едда иза шен жимахйолчу йоьIаца Соьлж-ГIалара, Юккъерчу Оьрсийчохь еха.\nНохчийчохь некъахьовзамехь велла Миланин майра. Иза дIавоьллина бутт баьлча веара марда а, марваша а.\n"Сайн да-нана долчу дIайоьду хан ю сан, элира соьга цара. Ишта къамел сайца дийр дуйла хаьара дера суна-м. Делахь а, майрачун хIусамехь зуда йиса мегаш дара-кх, нагахь санна иза мареяха дагахь яцахь. Ас элира, суна сайн бераш а кхобуш, чохь йиса лаьа, со маре яха лерина яц. Амма марда, марнана реза ца хилира со Iадйита", далхадо Миланас.\nВежаршца, деца дагаелира Милана, ткъа уьш дуьхьалхилира, бераш а дитий, цIайола, элира.\n"Йоккхахъерг денана йолчу яхана яра, иза соьга схьа ца эцаелира. Iуьйре тIе ма-еъа, со, Зараъ а эцна, жимахъерг, едира махкара. Телефон еттачуьра соцуш яцара. СМС-ца кхерамаш туьйсура сайнчара а, марзхоша а. ЦIа а йолий, Зараъ дIало, бохура соьга, дагалоьцу Миланас.\nОьрсийчуьрчу гIала, шеца университет яьккхина доттагI йолчу ша дIакхоччушехь, телефон чуьра сим-карта дIакхоьссира Миланас. Полице яхара иза а, цуьнан доттагI а. Амма цигахь, дан хIума дац, хилларг Нохчийчохь хилла, цигахь къастаде, цигахь схьаеха хьайн йоккхахйолу йоI а, элира.\nБакъоларъярхошка баьккхина Миланас шен бала. Цара гергарчаьрца къамел дира. Шун бала бац, шу юкъа ма гIерта элира цаьрга.\nХилларг-лелларг дуьйцуш, Мадинин цIарах аьрзнаш инстанцешка дIасахьовсийна адвокато Раджапова Мадинас.\n"Тхо жоьпаш лардеш Iа, хаьа уьш моттаргIане хир дуйла, уьш кхеле дахьа оьшу. Оьрсийчоьнан кхел, низаме диллича, тхоьгахьа хила еза. Кхело сацамбийр бу, тIаккха пурстоьпашка дер ду хьал – кхела сацам тIебаккхар. Ткъа пурстоьпаша, къа а ца хьоьгуш, Iаддуьтур дерриг а, тIаккха тхо Европан кхеле девр ду. И некъ ас, сан клиенташца цхьана, дуьххьара беш бац. Кхечу кепара гIуллакх ца хуьлу цкъа а", боху Кавказехь бер-нана вовшахтоха мел хала ду хууш йолчу адвокато.\nМиланин марвешица а, цуьнан шен вешица а къамелдан аьтто ца белира. "Иза тхан доьзалера гIуллакх ду, шайн бала боцчу ма гIерта, - элира телефонехула вашас.\nТапаев Луиза Хьалха-Мартанара ю, тоьлла дац цуьнгара хьал а. 20I5-чу шарахь, кхунна йиъ йоI а юьтуш, велла майра. Мардас шо далале дIадаьхна цуьнгара бераш.\nМеттигерчу инстанцешка литкъина Луиза. Лурчах Хьалха-Мартанарчу гIалин кхело ненаца дита кхачийна бераш. Амма пурстоьпаша ца бина шайн болх – дехошкара схьа а даьхна, дIа ца делла нене бераш. Эрна хилла аьрхнаш дар а.\nДов кхелашка даьлла юха а. Ткъа кхелаш цIеххьана берийн дедегахьа евлла. ТIаьххьара а Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело а аьлла кхечара боххург: бераш дедеца хила деза. И сацам каракхоччушшехь, йиъ йоI а эцна, вайна деда, ца караво Луизина я иза а, я бераш а.\nКхел йирзича, Москвахь, кхелахочо ша аьлла, "Iадат – Iадат ду, хIун дер вай", дагалоьцу Луизас. Европан кхеле кхаьчна дов. Страсбурго дукха хан йоццуш Москох официалехь хаттар а дахьийтина, хилларг-лелларг довзийта шена, аьлла.\nМох бирззинчухьа ю нийсо\nНохчийн Iадатехь, зуда-майра доьхча, ненанца ца дуьсу бераш, нагахь санна дена иза лууш дацахь, дуьйцу этнографо Бараев Мусас.\n"Ткъа майра велча, зуда цуьнан хIусамехь йиса тарло, нагахь санна берашлахь, цхьаъ хилла а, кIант велахь. Иза шолгIа маре ца йодахь. Ткъа зудабераш бен дацахь, уьш марзхошна а дитина, шен децIа ян еза зуда. ХIунда аьлча, зудабераш кхечу доьзалшка маре боьлху, ткъа церан ненах жоп лурш, иза кхобурш цуьнан шен нах бу, веллачу майрачун нах бац", билгалдоккху этнографо.\nШен берашца цхьаьна марзхойх а, шен гергарчех а къайлаялар дуьсуш киртиг а хIутту зудачунна тIе\nЦо бахарехь, майра кхетамчуьра ваьллехь, зудчун бакъо ю харжам бан: цуьнца йиса я дIаяха.\n"Iадатехь иштта ду. Доьзало, тайп-тукхумо шена лаахь, хийцам бан а тарло. Берех жоп луш, дукха хьолехь, дай бу, церан уллеранаш бу", боху Бараевс.\nШен цIе йовзийта ца лиинчу Нохчийчуьрчу бакъоларъярхочо дечу тоьшаллица, да-нана дIасакъаьсташ бераш даима а санна деца дуьсу.\n"Хьалха шайн бераш къовсу зударий кIезиг хуьлура. ХIинца уьш дуккха а бу. Тоьллехь кхелехь, нагахь санна, шен бераш а эцна, махкара ядар бен молха дац. Ненаца кхуьуш долчу берашка хьажар а хуьлу Нохчийчохь цхьа шатайпа, берех ца бешарш хуьлу дукха, къаьсттина кIентех", дуьйцу бакъоларъярхочо.\nНохчийчуьрчу кхелаша наношкахьа бо шайн сацамаш дукха хьолехь. Бакъду, пурстоьпаша и сацамаш даима а санна буьту кхочушбанза.\n"Ахь ишта дIа дечу къамелехь пурстоьпаша хоуьйту шайна нехан доьзалийн гIуллакхашна юкъагIерта цалаьийла. Цара кхелан сацаман пусар ца дойла ду гуш. Тапаева Луизина, масала, эшамбина кхело, низамо бераш дийна висинчу дена, я, йисинехь, нанна кхачош ду. Стенна талхадо низам кхело, стенна ца бо кхелан сацам кхочуш пурстоьпаша? – цецъюьлу "Правовая инициатива" юкъараллера юрист Гнездилова Ольга.\nНохчийчоьнан пурстоьпийн урхаллерчу пресс-гIоьнчас Магомадова Рашана бакъ дац боху кхелан сацамаш пурстоьпаша чекх ца боху бохург. "Тхуна уггаре коьрта ду кхело аьлларг чекхдаккхар. Хуьлу, кхеле ца бовлуш, къаношкахула берех дерг къастош берш. Амма сацам бинехь кхело, оха уьш кхочушбойту нахе", чIагIдо Магомадовас.\nСтрасбургерчу адамийн бакъонийн кхело Тапаева Луизин арз листа долоро, берех а баьхна, церан дехошца къийсалуш хьийзачу наношка дегайовхо йоссайо.\n"Тапаевана тIекхаччалц листина девнаш Европан кхело массо а девнаш санна, дахарехь хIун ца лела доьзалшкахь, олий луьстура. Ткъа Тапаеван девно гойту Европан кхеланна, цIийнах йоьхна, я цIийнда велла йисина зуда пачхьалкхо а лорийла ах-адам", билгалдоккху Гнездиловас.


Авторханов Iабдурахьманан коша тIехь\nМарсхьокху-бутт 02, 2012\nГермани -- Авторханов Iабдурахьманан каш, Мюнхен,Вальфридхоф-кешнаш, 05Мар2012\nЕвропехь дуккха а бу заман йохаллехь Iожалло лаьцна а, цигахь лаьтте бирзина а болу вайнехан мухIажирш. Царех дуьненна а вевзаш волу нохчо, историн Iилманча, политолог, яздархо Авторханов Iабдурахьман ву. Мюнхенехь цуьнан коша тIе хIоьттира деношкахь Маршо Радион корреспондент.\nНемцойн Мюнхен-гIалин Малхбалерчу йистехь Iоьхкуш ду Вальдфридхоф, нохчийн матте даьккхича, „Хьуьнхара кешнаш“ шайх ала догIу кешнаш. 1907-чу шарахь кхоьллина ду уьш.\nДаханчу бIешеран 45-чу шарахь Мюнхен-гIалин дайша бинчу сацамца, Германехь хьалхарчу бусулба кешнийн майда схьайиллира Вальдфридхофехь. Ши эзар ислам-дин лелош волу стаг ву цигахь дIавоьллина ширачу а, керлачу а декъашкахь. Керлачу, 1967-чу шарахь схьайиллинчу кешнийн куьпахь дIавоьллина ву цIеяххана волу волу вайн махкахо Авторханов Iабдурахьман а.\n1908-чу шарахь вина ларалуш ву Авторханов официалехь. Делахь а, билгал иза вина шо я де цхьанна а хууш дац. Цо ша шен „Дагалецамашкахь“ ма-язддара, „Далла бен ца хаьа, со маца вина, цхьанхьа эзар исс бIе бархIалгIачуй, итталгIачуй шерашна юккъехь, нохчийн Сибреха дIабохийначул тIаьхьа хIаллакйинчу цхьана юьртахь...“. Яздархочух лаьцна дуьйцучу кеп-кепарчу биографешкахь тайп-тайпана билгалдаьккхина ду иза вина де, гаррехь, хет-хетарехь яздина а ду иза.\nАмма вина де ца хаахь а, билгал ду Овтархан Геназан кIант Iабдурахьман кхелхина де маца ду. И де Мюнхенерчу Вальдфридхофан бусулба дакъа дIадолалуш, хьалхарчу могIарехь лаьттачу Iабдурахьманан кошан барза тIерачу чурта тIехь билгалдаьккхина ду. 1997-чу шеран Охан-беттан 24-гIа де, аьлла.\nШен дахаран доккхачу дакъехь Мюнхенехь ваьхна Авторханов Iабдурахьман. Цигахь язбина цо шен уггаре а бевзаш болу а, уггаре мехала а белхаш. Цигахь Маршо Радио кхоллалучу хенахь дуьйна цуьнан балхахь жигара дакъалаьцна Iабдурахьмана. Цигахь Советех бевдда бахначу цIеяхханчу оьрсийн а, кавказхойн а диссиденташца марзонаш а, гергарлонаш а лелийна.\nХIинца а, Германехь масех эзар нохчийн мухIажир вехачу заманчохь а, Мюнхенехь масех вайнехан доьзал бен бац бехаш. Ткъа хIетахь-м, Авторханов Iабдурахьман дийна волчу хенахь, тешна а, цхьана куьйган пIелгашца багарбалла бен ца хилла цуьнан къоман нах Малхбузехь.\nБакъду, Авторханов дийна волуш цунна тIекхача йиш дукха нохчийн ца хиллехь а, тахана, иза Далла дуьхьал дIавахначу хенахь, цуьнан барз цхьалха ца буьту Германехь цхьацца меттигашкахь бехачу вайнаха - уьш кест-кеста богIу гоьваьлла теркахо волчу.\nКест-кеста Авторханов Iабдурахьманан коша тIе вогIучарех цхьаъ ву Мюнхенехь веха Iусам. РогIехь иза сийлахь нохчочун коша тIе хIоттта веъанчохь цхьанакхийтира тхо Iусамца. Иза яздархочун барза тIера совнаха буц а, патар а, нех а дIайоккхуш, гIуллакх деш воллура.\nТкъе итт шо гергга хан ю Iусам ша Германехь веха, царех тIаьххьара пхийтта шо хан Мюнхенехь вехаш яьккхина цо. Дийна волуш Авторханов вовза ирс ше ца хиллехь а, веллачул тIаьхьа цуьнан барза тIе хIотта йиш хилар а доккха хIума хета шена, бохуш дуьйцу цо. Ткъа ша дуьххьара цуьнан каш стенгахь ду а хиина, иза лахарх лаьцна ишта дуьйцу Iусама.\nIусам: „Историн Iилманехула а, киншкаш бахьана долуш а, массарна а вевзаш ма варий Iабдурахьман. Иза Мюнхенехь Iаш хилар бен, кхин билггал цунах лаьцна суна хууш хIума дацара хьалха. Юха со со а кхуза, Мюнхене, сехьаваьллачул тIаьхьа, кхузахь цхьа ши ваша вевзира суна, воккха ши стаг ву и шиъ, туркойн махкара нохчо а волуш. Цушинна дика вевзаш хиллера иза, цара дIавоьллина а ву иза. Оцу нохчаша вийцира суна иза чIогIа. Иштта цара дийцира, иза муьлхачу кешнашкахь ву а. ХIетахь дуьйна, цуьнан каш схьа а лехна, кхуза догIуш ду-кх тхо“.\nЮкъа йоккха хан ца юлуьйтуш, Iабдурахьманан борза тIе кхача гIурту ша, бохуш дуьйцу цо, хийрачу махкахь дIавоьллинчу яздархочунна доIа дан а, цуьнан барз муьлхачу хьолехь бу хьажа а. Ша хилла а ца Iа, бохуш дуьйцу Iусама, Авторханов волчу бохучу нахалахь. Ша кхуза моссаза вогIу а цхьацца нах кхузахь хилла хиларан ларш карайо шена, боху цо.\nIусам: „ХIораза кхуза веъча, барза тIехь бес-бесара зезагаш хуьлу Iоьхкуш. Тахана, шуна ма-гарра, цхьа зезаг бен дац, амма дуккхаъ долуш а хуьлу. Цхьаммо лелочух тера ду каш, кест-кеста тIе а вогIуш. Вуно хаза а, цIена а лелош а ду хIара“.\nIусама дийцарехь, хийрачу махкахь, ша винчу Нохчийн Лаха-Неврена ша мел генахь велахь а, амма цхьалха вац Авторханов Iабдурахьман ша вирзинчу Мюнхенан лаьттахь. Германе боьду-богIуш нисбелча, кхуза кхочурш дукха хуьлу, Iусама дийцарехь.\nБаварин шахьарахь маситта а бусулбанаш дIабоьхкина кешнаш хиларна, массарна а ца хаьа Авторхановн барз стенгахь бу. Ткъа иза лоьхурш хийла кхочу Iусам волчу.\nIусам: „ЦIера тайп-тайпана нах богIу кхуза, Авторхановн коша тIе кхача лууш. Бакъду, Мюнхенехь дIавоьллина ву алар бен, билггал меттиг хууш ца хуьлу и нах дукхахьолехь. Ткъа цуьнан коша тIекхача лууш баьхкинарш а балош, цхьаьна кхуза схьа а догIий, хаза Iабдурахьманан барз тIе а хIуттий, доIа а дой, тхайга далуш дерг дан гIурту тхо“.\nШен Iожалла маца, муха, стенгахь кхочур ю ца хаьа цхьанненна а. Авторханов Iабдурахьманна а хаа йиш яцара, ша сел генарчу немцойн лаьтта воьрзур вуйла.\nДаймахкахь къизачу Советийн Iедалан а, НКВД-н а таIзарш а, набахте а, харцо а бен кхин дика гина вацара яздархо. Цо шен дахаран Iалашо иштта йийцира шен „Дагалецамашкахь“ : „Сайн тIаьхьара садеIар тIекхаьчначу мIаьргонехь а, сайгахь, мацах Римерчу сенатора Катонах терра, ницкъ кхочур бу аьлла тешна ву со, „Чекистийн Карфаген, йохийна, дIаяккха езаш ю“, аьлла, мохь тоха“.\nИ ша йийцина „Чекистийн Карфаген“ йоьхна аьлла хеттачу муьрехь кхелхина волчу яздархочун ирс хилла аьлла хета, карарчу хенахь Оьрсийчохь иза юхаметтахIоттор цунна кхин ган ца дезна. Иза дийна волчу хенахь маьршачу Нохчийчохь цуьнан цIе тиллинера Соьлжа-гIалин коьртачу урамна, мацах цкъа Ленинан цIе лелийначу. ХIинца иза а дIаяккхина, цуьнан метта, цу махкахь хIора а коьртачу урамна туьллуш ма-хиллара, Кадыров Ахьмадан цIе а туьллуш.\nТкъа шен даймахкахь гIелонаш а, таIзарш а лан дезначу Авторхановн тховкIело а, доллучу дуьненна а иза гIаравоккхуш долу сий а, ткъа уггаре а коьртаниг – шен цIеяххана болу белхаш язбан аьтто а - карийнера Германехь.\nШен дахаран доккхах дакъа, шовзткъе пхийтта шо хан, немцойн махкахь, даймахках хьоьгуш, цига кхача йиш а йоцуш, ваьхначу цунна тахана мелла а синхьаам хир бара, аьлла хета, дийна волуш Нохчийчуьра хьеший дукха ган шен аьтто ца хиллехь а, веллачул тIаьхьа мукъане а уьш ша волчу кест-кеста кхочийла шена хиъча.


Нийса дарий Басаев Буденновскера дIавахийтар?\nАдамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центро а, "Ельцин Центро" а онлайн-къамелаш дина Буденновске Басаевн тобано 1995 шеран Мангал-баттахь тIеман рейд ярах лаьцна. Дискуссин декъашхоша дийцаредира оцу заманах халкъанна дагадогIург а, пачхьалкхо дина жамIаш а.\n1995-чу шеран Мангал-беттан 14-чу дийнахь герзахоша дIалецира Ставропол-махкарчу Буденновскера дарбан хIусам. Закъалтхой лецар дахделира беттан 19-гIачу дийне кхаччалц.\nХIетахь Буденновскехь Басаев Шемалан тобанца лаьттинчу бертан кIамелашкахь дакъалаьцначу бакъоларъярхочо Орлов Олега ма-аллара, оцу терроран тохарна бухахь бара Нохчийчохь эха шаре а баьлла боьду тIом. Юьхьанца тIеман операцица дарбан хIусам долаерзо гIоьртира федералан эскар, амма ийшира. Цул тIаьхьа дийцарш долийра Басаевца бакъоларъярхочун Ковалевн тобано.\nБертан тобанехь хилла политик, бакъоларъярхо Ковалев Сергей а, бакъоларъярхо Орлов Сергей а, Пачхьалкхан Думин депутат Рыбаков Юрий а (1993–2003), Ставропол-мехкан администрацин белхахо Попов Сергей а. Церан аьтто баьлла дарбан хIусамера дукхаболу нах хьаллакбечуьра кIелхьарбаха.\n"Оха тхешан декхар лерира цига дахар, Басаев агIонца къамелдар. ГIоьртина хьал дара тхо Буденновске дIакхачча. Цхьаболучара, тхуна тIе а оьхуш, доьхура: "ТIом ма байтахьара, штурм ца хилийта хьовсахьара". Вуьйш, полицин векалш а, кхиболу ницкъхой а, ца тешаш хьуьйсура тхоьга", - дийцира шаьш Буденновске кхаьчча шайна гонах лаьттинчу хьолах лаьцна Пачхьалкхан Думин Депутат хиллачу (1994–1999) Борщев Валерийс.\nОрловс дагалецира гIалин бахархошкара хьал: "Уьш оьгIазе бара, амма и оьгIазалла яхьа меттиг яцара церан, цундела тIебаьхкинчу наханна тIеерзайора иза", элира Орловс.\n"ГIала веъначу стаге хоттура бухарчу бахархоша: "Хьо мила ву? " Ахь жоп лора: "Со депутат в". Эццахь оьгIазалла юссура нахе: "Хьо депутат хилча, ахь хIумма а стенна ца до?" - хоттура. Логика каро хала дара. Дан гIо дацарна оьгIазъоьхура нах", - элира Орловс онлайн-къамелехь.\nДискуссин декъашхоша бахарехь, Буденновскехь санна, бертан къамел Iедало ца дина кхин цкъа а, цхьаьна а тIелатархошца. Iедал ницкъхой карадахначул тIаьхьа чекхдаьлла террорхошца муьлххачу а кепехь къамелаш дар. Ишта некъ пачхьалкхан куьйгалхоша юьхьаръэцар бахьана долуш, вуно дукха нах белла леллачу тероран талорашкахь, чIагIдо Орловс.\nОнлайн-къамелан декъашхоша билгалдаьккхира, Буденновскера хиламаш бицбина, уггаре хьалха дагалоцург хуьлу Москвара Дубровка я Бесланера школа, аьлла.\nБорщевс ма-аллара, ницкъхошна эхь хета Буденновскехь Басаевца барт карийна хилар дагалеца – цара иза шайн хьукматийн ледарло лору.\n"Бертан къамелаш дар, цигахь коьрта Iалашо нах маьршабахар хилла хилар – иза дакъазалла лору таханлерачу Iедало. Ала деза, журналисташа а йицйина Буденновск. Амма хаа деза, хIетахь тIелатархошца барт карор – иза бакъоларъярхойн толам бара. Бакъду, ницкъхойн таханлера концепци кхин ю – террорхошца цхьаьна цара закъалте лецнарш а хIаллакбар", - билгалдаьккхира Борщевс.\nБакъоларъярхоша дийцарехь, нахалахь хеза, хIетахь Басаев Шемал Буденновскера дIа ца вахийтинехь, Нохчийчохь шолгIа тIом бер бацара, олий. Орлов Олега бахарехь, ца хуьлийла дацара "шолгIа" тIом, иза оьшура Оьрсийчуьрчу а, Нохчийчуьрчу а тIеман ницкъашна. ГIоьртина юкъаметтигаш йоцуш ца мега дукхахболу ницкъхой, аьлла хета Орловна.\n"Буденновскера Басаевн тIемалой дIабахийтаро кхоьллира тIаьхьайогIучу заманца хиллачу терроран тохаршна бух, олуш хеза кест-кеста. Олу: "Лийр бара дуккха а нах, амма террорхошна хуур дара вай кхеро гIертар эрна дуйла. Амма цул тIаьхьа цхьа а ваьхьар вацара нах дIалеца". Хууш ду и кхетам пачхьалкхера бу, ткъа ша пачхьалкх ницкъхойн букъа тIехьа ехаш ю", - аьлла хета Орловна.\nБуденновскехь нах закъалтанна лецча велира 129 стаг, 18 милцо а, 17 эскархо а вара царалахь.


Инфоурок › Родной язык ›Конспекты›Т1еэцна билгалдешнаш (6 класс)\nУрокан ц1е: Т1еэцна билгалдешнаш. Церан легар а, суффиксийн нийсаязъяр а.\n1алашо: Хаа деза, муьлхачех олу т1еэцна билгалдешнаш, церан нийсаяздаран бакъонаш, цара мотт талхабо я хьалдолуш бо; муха язйо церан чаккхенаш, суффиксаш хаар.Баккхийчу нахе лерам кхиор.\n2.Ц1ахь бина болх таллар.\n3. Дешнийн диктант\nЯккхийчу хьаннашна, Малхбузе Европехь, Юккъер- чу Азехь, Кавказан курорташ, шуьйра хи, къаьхкинчу говро, коган айраш, дуткъачу орамел, дог1анан хиш, 1аламан хьелашка, Къилбехьарчу махкел, к1еззигчу ханна, нехан даьхнех, хьуьнан стоьмашца, чен к1орнеш, чен даарна, нелан к1омсарех, кехатан батто, сирлачу батто.\n- Билгалдешнийн терахь, тайпа, дожар, класс, легар билгалдаккха.\n- Лаамазчу билгалдешнех лааменаш кхолла. Царех масех легаде. Чаккхенаш сизашца билгалъяха.\n- Муьлхачу легар чу дог1учу ц1ердешнийн чаккхенех тера ю уьш?\n- Легаде ор, тата, кхерам, ваша, ненахо боху дешнаш.\nБилгалъяха церан чаккхенаш, дийца легарш.\n- Предложенехь бен къасталур доцуш дешнаш дуй дешнийн диктантехь? Муьлхарш? Х1иттае цаьрца предложенеш. Бе царна синтаксически къастам.\n- Шина-кхаа дешнийн цхьаьнакхетаршна бе таллам.\n4.Дешархошка шайга болх байтар д1ахьо шина тобанашкахь.\n1 – ра тоба:\n1. Кхочушде 76-г1а шардар.\n2. Пхоьалг1ачу предложе нина бе синтаксически къастам. Х1оттае схема.\n3. 3. Д1аязде т1еэцна 5 ц1ер дош. Муха хийцало уьш? Йийца церан нийсаяз даран бакъонаш.\n2 – г1а тоба:\n1. Кхочушде 78-г1а шардар\n2. Кхоалг1ачу предложенина бе синтаксически къастам. Х1оттае схема.\n3. Д1аязде т1еэцна 5 ц1ердош. Муха хийцало уьш? Йийца церан нийсаяз- даран бакъонаш.\n5. Керла коьчал йовзийтар\nУьна а, тетрадаш т1е а д1аязйо кеп:\nЦа хийцало: Хийцало:\nТ1еэцна лаамаза билгал- Т1еэцна лааме билгалдеш-\nдешнаш: аграрии хьесап, наш: альпийскичун,\nаграрии хьесапах, аграр- альпийскичунна,\nни хьесаица. альпийскичо\n- Шайн чаккхенгахь -ый(ий), -ая(яя), -ое(ее), -ие долчу т1еэцначу билгалдешнийн нохчийн маттахь чаккхенгахь муьлха элп яздо? Даладе масалш (математически, абсурдни, авиационни, библиотечни).\n- Муьлха еуффиксаш хуьлу т1еэцначу лаамечу билгалдешнийн?\n- Жам1 а дойтуш, дуьйцуьйту лаамазчу а, лаамечу а т1еэцначу билгалдешнийн хийцадаларх лаьцна.\n6. 1амийнарг т1еч1аг1дар\n1. Кхочушдо 60-г1а шардар.\n2. Легадо электрически лампа, экономически да- хар, информационниниг, спутниковиниг, абхазски мотт боху дешнийн цхьаьнакхетарш.\n- Чаккхенаш, суффиксаш билгалъяха.\n- Йийца церан нийсаяздаран бакъонаш.\n7. Дозуш долу къамел кхиор\nЛахахь яздина билгалдешнаш т1адамийн метта язде:\n- Уьйр муьлханиг ю космонавтийн лаьттаца?\n~ ... ю.\n- Муьлха г1ирсаш лелабо цара космосехь?\n- ... лелабо.\n- ... хаамаш муха бо цара космосера?\n- ... антеннаша, спутникаша г1о до уыи хоуъйтуш.\nГ1оьнна дешнаш: телевизионни, космически, информационна демонстрационни.\n1.1амае 10-г1а §. Кхийолу §§ карлаяха (1-9-чу кхач- чалц).\n1. Кхочушде 62-г1а шардар.\n2. Талламан диктантана кечам бе. Нийсаяздаран бакъонаш билгалъяха.


"Путине болчул а алсам цабезам бу сан Кадыровга"\nГIадужу-бутт 17, 2019\nКадыровхоша чIир кхайкхийначу оппозицин нохчийн блогер Абдурахманов Тумсога коьртачу декъана ло цунна товр долу хаттарш, масала, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан вон хIунда ву бохург саннарш (регионехь адамийн бакъонаш талхоша хиларх лаьцна дийца аьтто бу ду дуккха а).\nКхин цхьа агIо ю, Iедалан зорбан гIирсийн белхахоша цуьнга дуьйцург, блогер сийсаз ван гIерташ.\n"Кавказ.Реалиино" схьагулдина Абдурахмановна цуьнан оппоненташа луш долу хаттарш, шайна юкъахь Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а витина, критика ян цо Кадыров хIунда хьаьржина а, суфийша цунна хIун дина а, ткъа иштта муха сацалур бара Нохчийчуьра тIом а долуш.\nШариIатехьа а, суфийшна дуьхьал а\n– Тумсо, хIилла лелор дац ас, хьалха ас хьоьга хаттарш дира шалха бух боцу. ХIинца жимма хуьйцур ю ас цу хатарийн концепци. Кадыровх хьо стенца къаьсташ ву коьртачу декъана?\n– Тхойшиъ цхьаьтера цахиларан коьртаниг ду иза зуламхо а, ямархо а хилар,ткъа со цахилар.\n– Хьо Рамзанах тера ву олучу нахе хIун жоп ло ахь?\n– Сан ца дезна цу тайпачу хаттарна жоп дала, цхьаммо а соьга со Кадыровх тера ву аьлла ца хиларна.\n– Видео тIехь ахь дозаллица дийцира айхьа зуда ялийна даьккхинчу 10 шарахь хьайн хIусамненаца цхьаьна даьккхина цхьа а сурт дац аьлла. Цул тIаьхьа цхьаболчу комментаторша яздора социалан машанашкахь, "и шу Тумсо изза Кадыров ву, амма агIор". ШолгIа а, кхоалгIа иштта кхин а зударий балоре муха хьоьжу хьо? Оьшуш дуй иза низамца маршадаккха?\n– Масийтта зуда хиларе, бусалба стага иза дан оьшуш ма хиллара, дикачу агIор хьажар ду сан. ХIора доьзалан бакъо ю ша муха баха беза ша билгалдаккха.\nМаситта зуда хилар маршадаккхарх лаьцна аьлча, кхузахь билгалдаккха деза мичахь, Оьрсийчохь, Нохчийчохь, я ерриг а бусулба нах бехачу республикашкахь дан дезаиза бохург. Тхан проблема яц дуккха а зударий хиларца. И зударий балор ЗАГС-хь тIечIагIдан йиш ца хиларо цхьа а саца ца во. Суна хетарехь, царна регистраци яр пайденна а, нийса а хир дара.\n– Ткъа ЛГБТ олучу нахе муха хьоьжу хьо?\n– Комментарий яц.\n– Хьуна муьлха дика хета шариIатан я малхбузенехь санна кеп йолу демократин республика? Ас хьалххе хоуьйту хьоьга, иза къевлина хаттар хилар, шалха жоп дала йиш йоцу.\n– Со Нохчийн Республика Ичкерехьара ву, ткъар иза шарIан низаман система йолу пачхьалкх ю.\n– Ахь нохчийн цхьааллах лаьцна дуьйцу, амма ахь доькъа адамаш суфийшка а, салафиташка а. Масала суфийш дон зуькарш "шакаран гӀyгӀ" (свистопляскаш) ю бохуш. Оцуьнца хьайх дIакъахка бо ахь Нохчийчохь беха, шаьш суфийш хеташ болу нах.\n– Ас цкъа а ца дийцина, я хIинца а ца боху нохчийн цхьаалла хиларх лаьцна, уьш къомах цхьаъ хиларан бух тIехь. Суна хетарехь, иза далур доцуш долу хIума ду. Цкъа делахь, тхан республикехь бехаш цхьа нохчий хилла ца Iан. ШолгIа делахь, вуно дукха цакхетамаш бу юкъараллехь, динца а, политикица а, историца а боьзна. Цхьа а доьхна хIума дац иза иштта хиларх. Дерриг а дуьнентIехь йолу ерриг а юкъараллаш ю иштта чулацам болуш.\nИза коьрта принцип ю, тайп-тайпана позицеш гайта аьтто болуш хила езачу, парламентан.\nЦундела со ца кхоьру Нохчийчуьрчу суфийш ас дIакъахкор хиларх. Иштта ца кхоьру со ас дIакъахкор бу аьлла кадыровхой а, я Нохчийчуьра Нохьан хи тIехула лела кеманана агIончаш. Тхайн йозуш йоцчу пачхьалкхехь тхуна маслаIат карор ду тайп-тайпана хьажар долчу тайп-тайпанчу бахархойн тобанашна юкъахь.\n– Амма хьуна луьйш хьулу хьан къамелашкахь радикализм а, сецна даьлларг ду бохуш санна чулацам болу дIахьедарш а хиларана. Ткъа политика маслаIатан говзалла ма ю.\n– Суна бехке дуьллу Шемарчу тIамехь дакъалацар "Исламан пачхьалкх" тобан могIаршлахь, амма иза суна тIелетар дац. Со гена ву радикализмана а, шалхонаш лелорна а. Ас дуьйцург сайна хетарг ду. Сайна нийса хетарг ду. Со блогер ву, политик вац. Сайна хетачух лаьцна дуьйцу ас, маслаIаташ лоьхуш вац со.\n– Нохчийн къам Сталинан хенахь махкахдаьккхича суфийн вежараллаша чIагIбира вайнах, гIо дира царна оцу бохамах хьалхабовла.\n– Хьа дина и жамI? Махкахбаьхна болуш нохчий а, гIалгIай а дийна бисира, цара къоман амалш ларйира шайн, цхьана декъана, луьра Iадаташ а, ламасташ а, ткъа иштта шен амал а бахьана долуш. Оццул хала шайна доллушехь нохчаша а, гIалгIаша а шайн къаьмнийн кодекс ларъярна оьрсех дIа ца уьйш дисира и ши къам. Суфизм бахьана долуш хилла дац иза.\n– Депортацех хьалхабевлира иштта балкхарой а, ГIирмера гIезалой а, гIалмакхой а.\n– Уьш дийна хIун бахьана долуш бисина а, оьрсех дIа ца тарлуш мелла бисина а цу къаьмнийн веклашка алийта. Амма со тешна ву гIалмакхой суфизм бахьана долу кIелхаьр ца бевлла бохучух.\n– Амма Iадаташ бахьана долуш а ца хилла иза. Суна бевзачу нохчаша, хьахийначура аьлча, уьш политикана юкъаозийна бац хьуна, чIагIдо марха хIунда ца кхобу аьлла хьайга хаьттича ахь, "со некъахо ву, суна мегар ду ца кхаба", аьлла бохуш. Хиллий цу тайпаниг?\n– Марха кхабар дацара иза, пIераскан дийнахь маьждиге вахар дара. Ас жоп делира суна тIехь дац пIераскан дийнахь маьждиге вахар, со мухIажар ву аьлла.\nТIом дIабирзина бац, Путин гIоле ву Кадыровл а\n– Ахь хIун хоржур дара, тIаьххьара нохчочун тIекхаччалц тIом бар я Оьрсийчоьнца барт бан гIортар?\n– Оьрсийчоьнца барт бар хоржур дара, дера. Цхьана стеган дахарх лаьцна иза дозуш хилча а хоржур бара ас Оьрсийчоьнца барт. Барт, шен пачхьалкхана а, халкъана а ямарт хилар а доцуш.\n– "Барт" а, "ямартло" а бохучу дешнашна чу хIун маьIна дуьллу ахь?Ичкерийн президенто Масхадов Аслана Оьрсийчоьнан куьйгалхочуьнца Ельцин Борисца бинчу берто аьтто ца бира тIом сацо, ткъа Кадыровн "ямарлоно" бира.\n– Оьрсийчоьнца барт хилар ду, нагахь дуьхьдуьхьал латтачу агIонашна маслаIат карийча, шайн пачхьалкхийн а, халкъийн а бух буьллучу хаьаштонашна ямарт а ца хуьлуш (иза до векалша, амма ца до ша-шен кхайкхийначара).\nТкъа ямарло ю цхьана пачхьалкхан векало кхечуьнгахьара а волий, шен керлачу дайн хьашташ кхочуш деш селхана шен хиллачу накъосташца тIом бар, царна а, шен пачхьалкхан а, халкъан а хьашташна а ямартло йина.\nБлогерна Абдурахмановна "новкъарло ян вай лууш делахь, иза вицван веза вай", боху Кадыровс\n– Карарчу хенахь Соьлж-ГIалана бомбанаш етташ ю тIаккха?\n– Оццу кхиамца тIом цахиларан бахьана ду ала мегар ду оьрсийн салтийчунна баьпкан юьхк елла сан лулахо Хампаша. Цо и юьхк еллера, ткъа хIинца тIом бац.\nМуха доза мегар ду тахана Нохчийчоьнан территори тIехь тIемаш ца хилар Кадыровн ямартлонца? ШолгIа Дуьнененра тIом дIабирзира капитуляцин акт тIеэцарца. Хьалхара оьрсийн-нохчийн тIом чекхбелира Хасав-юьртахь барт а беш. Ткъа хIун барт бина "дIабирзина" шолгIа оьрсийн-нохчийн олу тIом? Кадыровс хIун дина иза дIаберзош?\nЦкъа делахь, тIом дIабирзина бац, нагахь машаран барт бина бацахь я капитуляци йина яцахь. Карарчу хенахь тIеман жигара фаза яц Нохчийчоьнан территори тIехь.\nШолгIа делахь, тIеман хиламаш цахилар доьзна ду цу тIамехь Оьрсийчоьнан арми тоьлла хиларца, ткъа Кадыровн ямартлоно тIом сацош гIо ца дира, цо гIо дира Оьрсийчоь цу тIамехь тоьлаш. Уьш кхоччуш тайп-тайпана хIуманаш ду.\n– Пресса ешча а, хьан YouTube канале хьаьжча а, хетало махкахь уггар доккха зулам Кадыров ду, ткъа Путин "интеллигенте" ваший ву аьлла. Баккъалла а, Владимир Владимирович а воцуш, Рамзан ву аьлла хета хьуна Кощей? Берриг а тидам Кадыровна тIехь хIунда бу хьан?\n– Ас Кадыров юьхьарлаьцна, сайна иза карарчу хенахь мехала хетарна. Иза ду соьга далуш дерг, иза дика девза суна.\n– Стенца гIоле ву Путин Кадыровл а?\n– Путине болчул а алсам цабезам бу сан Кадыровга. МостагIах кхета хала дац, ямартхох кхетийла дац.\n– Вуьшта аьлча, хьо а, хьан гергарнаш а хIаллакбан дагахь араваьллачу (мочить в сартире) мостагIах кхета мегар ду? Бакъду, формала кепара цо террорхойх лаьцна дийцара, амма иза даьсса къамел ма дарий.\n– Хьо хIаллакван луучу мостагIчо лелориг логика йолуш ду, иза Бесланехь бIаьннаш бераш дайина а, Норд-Остехь бIеннаш шен махкахой байина а мостагI хилча муххале а. Цу тайпачуьнгара догдикалле а, нийсоне а сатуьйсийла яц. Цу тайпачу стагана гIуллакх дечу ямартхоша лелориг кхин а алсам вешийла доцуш ду.\nМохь тIехь болу ворда ерриг а яц ша хиллачехь лаьтташ, хьалха ду накхаршлелор\n– Кадыровца ахь къийсам дIахьо маситта шо ду, ткъа мохь тIехь болу ворда хIинца а ша хилачехь лаьтташ ю. Стенах дегайовхо ю хьан? Бакъдерг алахь, кIадвеллий хьо?\n– Со Кадыровца къуьйсуш вац, аьлча а, Кадыровца цхьанца къуьйсуш вац. Иза тидаме эцча, мохь тIехь болу ворда ерриг а яц ша хиллачехь лаьтташ. Ас къийсинчерах дукхахберш тахана цхьа боцурш бу. Суна хетарехь, иза вон жамI дац. Ткъа со, хIа-хIа, кIад ца велла.\n– "Ворданара" воьжна Нохчийчоьнан вице-премьер хилла Кадыров Ислам. Ткъа кхин мила воьжна?\n– Хийтанаев, Мохьмад (Соьлж-ГIалан кIеда, Нохчийсоьнан куьйгалхочун хилла гIоьнча), Дашаев Мохьмад (Соьлж-ГIалан полицин хилла хьаьким). .\n– "Новая газето" дийцарехь, Кадыров Исламах дуьххьара кертахо винера, цул таьхьа ха дан хIоттийнера Хоси-Юьрта чу воьдучохь. Бакъдуй иза?\n– Эладитанаш дара лелаш, амма соьга алалур дац иза бакъ ду я дац.\n– Социалан машанашкахь яздо, нагахь Рамзана шен гергара стаг коррупци а, наркотикаш а бахьана долуш даржах вохийнехь, цу хиламо дикачу агIор гойту иза бохуш.\n– Кадыровс ловр дац нисса шеца хакъ доллуш ца лелар, амма кхечу нахах иза хьакхалуш дац. Дагадаийта, некъабохамехь динна доьзал бийначу цуьнан шичица Ибрагимов Турпал-Iелица хилларг. Рамзана дог-дикаллица къинхетам бира цунах, ур-аттал Шелан кIоштан куьйгалхочун даржера дIа а ца воккхуш, могIарера нохчий цу тайпа хIума даьлча динна доьзалшца махкахбохучу хенахь.\n– Нохчех мила махкахваьккхира, адам дуьйш некъахьовзам баккхарна?\n– Некъахьовзам хилча махкахбаьккхира ТIехьа-МартантIера ХаджаевгIеран берриг а доьзал. Хаджаев Алам бехке хиллера, ша а леш, динна доьзал а буьйш, авари ярна. Маситта шо даьлча царна бакъо елира цIаберза.\n– Кадыровна дуьхьал аргументаш чекхйоьвлча хIун дан дагахь ву хьо?\n– Накхарш кхобур ду ас, цхьана вевзачу нохчочо ма аллара (иза аьлларг вара Басаев Шамил – Ред).\n– Дохко-м ца ваьлла хьо, дика болх а битина, Кадыровна "тIом" а кхайкхийна, хьо ваьлла леларе кхачорна. Кийча вуй хьо, кхин цкъа а Нохчийчоь а ца гуш виса?\n– ХIан-хIа, дохко ца ваьлла со. Амма Нохчийчоь юха а гур ю аьлла ойла ю сан. Нагахь ца доьгIнехь, хIун дийр ду тIаккха, Дала яздина хила мега иза иштта.\n– ХIун хуьлуш ду карарчу хенахь хьан дахарехь? Мичахь ву хьо?\n– МухIажаран статус яккха гIерташ ву со, цкъачунна, хала хеташ делахь а, кхиам боцуш. Со волчу меттигах лаьцна, кхеташ долчу бахьанашца, дийца аьтто бац сан.\n– Ткъа YouTube мел пайда бохьу хьуна, ваха рицкъ стенгара долу хьуна?\n– ЧӀагӀделла ала мегар долу кхин алапа дац сан, амма бепиг а, налха а эца тоьа суна рицкъ. YouTube-ра канал бахьана долуш жима-тIама ахча хуьлу, цхьанадекъана гIо до Польша-пачхьалкхо. Иштта лол бетта-кх ас.


Бехк цабиллар дехийта гIерта шега, боху Кадыровн критика Халитов Хьасана\nМангал-бутт 07, 2021\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критика Гуьржийчохь вехачу Халитов Хьасана керла видеокхайкхам дIаязбина нохчийн 1ADAT оппозицин телеграм-каналана. Цигахь цо дуьйцу шега бехк цабиллар деха, бохуш бу хьалхо ша шена дIовш дала гIертачу нахах лаьцна видео арахецар бахьана долуш, дийцнарг бакъ дацар а олуш.\nХалитов дIахьедина Нохчийчохь болчу шен гергарчарна Iаткъам беш бу аьлла.\nГуьржийчохь хан тоьхна Габуния Георгийна кIело ян гIортарна ГIалгIайчуьрчу вахархочунна\nХалитов хьийзор доьзна ду онлайн эфирехь Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир кIоршаме сийсазвина гуьржийн журналист Габуния Георгий вен дагахь тIелатар кечдар гучудоккхуш цо дакъалацарца.\nХьалхо хаам бинера, Гуьржийчохь вехачу нохчийн диссиденто бехке йина хиларх лаьцна Оьрсийчоьнан леррина сервисаш ша вен гIортарна. Цо зорбане яьккхира ца вевзачу стага а, зудчо а шена дIавш даларца доьзна хаттар дийцаре деш дIаязйина аудио.\n2020-чу шарахь Мангал-беттан 15-хь, Тбилисехь лецира Гуциев Мохьмад, 38 шо долчу ГIалгIайчоьнан вахархочун Боков Васамбекан кехаташ карахь а долуш. Гуьржийчоьнан низамаш лардон органаш шеко йолуш ю и стаг вен дагахь хилла журналист Габуния Георгий бохучух.\nКриминал кхуьуш хиларца а тIаьхьа цайисна Нохчийчоь


Мултимедиа, Гезгмашин-бутт 30, 2019\nОршот-де 30 Гезгмашин-бутт 2019\nСунжехь елла йоI, Дагестанехь йийна кхо зуда, байинчу нохчех компенсаци кхачор\nСунжехь елла йоI, Дагестанехь йийна кхо зуда, байинчу нохчех компенсаци кхачор. (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nХIун дина нохчаша Бордорчу чагIаро?\nНохчийчохь цхьа зама хьалха къаьркъа, чIагIар "охьаотуш" гойту видео ю моьттур ду хIара юьхьанца. Амма тIахьо хуур вайна, нохчаша, Францехь, стенна оту тоьллачех долу Бордо-маларш!


Литература тархе юзаш латта! — Культурно-просветительский центр "ЭЗДЕЛ"\nЛитература тархе юзаш латта!\n29.03.2015 17.05.2018 НовостиЯзык\nМарт бетта 27-ча дийнахьа г1улакх-оамал дег1адара йолча «Эздел» яхача юкъарле, Г1алг1ай къаман литература юкъе боккха лерх1ам болаш арг1анара в1ашаг1кхетар хилар. Уккхаза, керда кепатеха арадаьнна «Наьна ду1аш», иштта цол хьалха кепатеха «Кокай наькъаш» яхача, г1алг1ай метта хьехархо йолча йоазонхочун Г1азднаькъан Ахьмада Аьсета байтех латта гулламаш гойтар.\nКерттера гойтамгахьа белгалдаь оттадаь гуллам «Наьна ду1аш» яхар дале а, Аьсета дерригача а кхоллама вахарах дийцар укхаза.\nВ1ашаг1кхетаре дакъа лаца баьхкача хьаьшашта юкъе бар г1алг1ай йоазонхой, къаьстта литератураца къахьегараш, 1илманхой, духтохкархой, хоамбоаржбархой, илли алархой, иштта г1алг1ай меттаца шоашта бала бола юкъара болх лелабу нах а.\nГулбенначар лакхача маьхе оттабир Ахьмада Аьсета язбаь кхоллам. Х1ара йист мел хулаш волча сага белгалдора йоазонхочун байташкахьа ше зийнар а, цо нахага бу кхайкам а. Г1алг1ай йоазонхой цхьоаг1он тхьамада йолча Дидигнаькъан Раисас белгалдир Аьсета йоазо нах дикан т1ахьехаш хилар, белгалдаьккхар язбаь мотт ц1енеи беша аттеи хилари, байташкахьа ший уйлаш йоазонхочо, ше фу ала йоал а ховш, йизза кхоачаш а яь, дешачарга хьакховдаяьлгеи.\n– Аьсета гонахьа кхийста нах г1алг1ай мотт дика ховш а, къаман оамал дика йовзаш а ба, цудухь укхан в1ашт1ехьдаьннад ма дарра халкъа г1улакх ший байташкахьа хьахьокха. Цун х1ара муг1 дег чура боаг1аш ба, цун белгало я, т1еравала а ца могаш д1ахо а цун йоазош деша чам хилар. Къаьстта «Наьна ду1аш» яха гуллам дега парг1ато луш, мега кхайкам болаш да. Цу т1а дукха гойтаб йоазонхочо наьна ший дезалцара бувзами иштта дезалий наьнацара бувзами. Гуш да Аьсета нана мел боккхача маьхе я а, цун мах мелаб из ховш хилар а. Тахан ер санна болча йоазонхошта вай тарлуча тайпара г1о де хьажа деза вай. Цхьа дег1 санна д1а а айтта, вай къаман г1улакх айдеш, лакхдеш, къахьега деза вай массараша – аьнна, д1ахо йоазонхочоа ловца баьккхар, г1алг1ай йоазонхой цхьоаг1он тхьамада.\nАьсета кхоллам ц1енача г1алг1ай меттаца яьзбаь, бусалба динца, г1алг1ай 1адаташца ийна болга а дийцар гулбеннараша. Ала деза, из деррига а Аьсета шоайла хетта гарга эза хилар.\nВ1ашаг1кхетаре баьхкача хьашашта юкъе кагирхой а бар. Йоазонхочунга дукха хаттараш хилар цар. «Тахан укхаз мел хьоахадаьр теркал а деш, уж йоазош де в1ашт1ехьа мишта даьннад хьа, хьона ховш бола г1алг1ай мотт мичара 1омабаьб 1а?» — аьнна деннача хаттара духьала Аьсета укх тайпара жоп делар.\n– Боккхийча наха къамаьл деча хана, царга дукха ладийг1а я со. Вешта тха даи-нанеи халкъа мотт дика ховш бар. Цар ч1оаг1а теркам баьб тхона мотт 1омабаргахьа. – аьнна, жоп делар Аьсета.\nВ1ашаг1кхетар чакхдоалаш, хьа мел баьхкача наха баркал оалаш, йист хилар йоазонхочун Тайпах йола Къаман библиотека кулгалхо Г1азднаькъан Радимхан.\n– Шоай ха а йоаяь, тхо лаьрх1а, тахан шо укхаза хьадахкарах, аз доккха баркал оал шоана. Дала маьрша леладолда шо. Х1аьта, Аьсет, хьа Дала аьттув боаккхалба кхы д1ахо а иштта пайдане йоазош кхолла.\nТ1еххьара в1ашаг1кхетар чакхдоаллаш, ший гулламаш гойташ че яьча г1улакх-оамал дег1адара йолча «Эздел» яхача юкъарлон болхлошта баркал аьлар Ахьмада Аьсета. Нах д1а-хьа къастача хана, ший гулламаш, ловца баккхарца кулг а яздеш, д1а-хьа дийкъар йоазонхочо хьа мел баьхкача наха. Деннача совг1ата духьал баркал а оалаш, шоай оаг1орахьара цхьаттара даькъала бийцар гулбеннараша йоазохочун кхоллама никъ. Дукха ловцаш даьхар, балха т1ехьленгахь аьттув хилар ловш.\nЦентр «Эздел» провел очередную встречу в рамках языкового проекта Клуб ингушского языка «Метта говзал». «Эздел» юкъарле дIадихьар «Метта говзал» яхача гIалгIай метта клуба аргIанара вIашагIкхетар Ноакастхой Iаьлий Хаваш «Пишу во славу ингушей» Презентация книги Барахоева Абдул-Хамида Г1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал»\nНазад Назад: Центр «Эздел» проводит очередную встречу в рамках языкового проекта Клуб ингушского языка «Метта говзал».\nВперед Вперед: Общественные организации Ингушетии выступили в защиту комитета по делам молодежи


Чахкнаькъан Идриса СаIида тIеххьара таржамаш — Сердало\nЮххьанца гIалгIай литература оттача хана, цхьаболча вай эздича йоазонхоша: поэташа а, прозаикаша а дукха къахьийгад эрсий йоазонхой кхоллама балхашта таржамаш деш уж наха дIадовзийташ. Царех цхьадараш школе дешача берашта а, вайна а бIарга гу гIалгIай литературе.\nЭрсий меттал йолча стихашта таржамаш даьча йоазонхоех вайна дукхагIа бовзараш ба хьалха хинна дIабаха гIалгIай йоазонхой. Тахан дийна а болаш бахачарна юкъе а ба наггахьа таржамаш дераш. Бакъда, хинна дIабахачарех цхьанне балхаш хьоаде а уж дувца а лов сона дIахо.\nВайна ховш ма хиллара гIалгIай йоазонхо Чахкнаькъан Идриса СаIид кхелхав 2008 шера. Дукхача наха цIихеза, геттара дезаш тIаийца да цун кхоллама балхаш, къаьстта «Дошо боагIий», «Бертий бийсаш», яха романаш. Уж доацаш кхы а 40 совгIа книжка да СаIида яздаь, хIанз цар цIераш йоахаш воалларгвац со.\n2008 шера ше дуненцара къастале цхьа бутт хьалха сентябрь-октябрь бетта, дика могаш воацаш, дукхагIйола ха метта волаш ше яьккха яле а, эрсий классикай итташ стихашта таржамаш даьд цо. Царех дувцаргда вай дIахо, уж лохе кепатохарца хьаа йоалаергья вай.\nУкх шера Идриса СаIид дунен чу ваьнна 81 шу дузаш, хьалха дувцанза керда хIама хургдарий-хьогI наха довзийта а, цох ала а аьнна хеташ вувцача йоазонхочун СаIида цIен-нана Шишханаькъан Малика йолча вахар со. Массехк ди хьалха оаха кепатеха хиннача СаIида юбилейни кхолламах лаьца хиннар доацаш кхы а керда болх белар сона цо, лакхе аз хьоаяь СаIида таржамаш даь стихаш.\nРоссе Паччахьалкхен премини, Лермонтов Юрий Михаила цIерагIа йолча Ерригачароссе премини лауреат волча Парпара Анатоле 6 стихотворенена гIалгIай меттал таржам даьд Идриса СаIида. Тютчев Ивана Федора цIерагIча Ерригароссе литературни преме лауреат волча Иванов Геннаде 10 стихотворенена а гIалгIай меттал таржамаш даьд цо. ДIахо цо таржам даьд цIихезажа эрсий поэта Бояринов Владимира 1 стихотворенена а.\nЦу вурийтта эрсий метталча стихотворенешта цо таржамаш даьд лакхе аз ма аллара могаш воацаш халла мара кулго болх ца беча хана 2008 шера сентябрь-октябрь бетташка. Из укх дуненцара къастале хьалхха да из.\nАла деза цу байташта тахханалца цхьаннахьа а кепатеха хинна цахилар. Архива тIоаргаца чура хьа а яьха тхоашка СаIида цIен-нанас Маликас уж байташ хьаеларах редакце цIерагIа а, къаьстта сай цIерагIа а цунна баркал оал аз.\nДала гешт долда СаIида, ваха вийрза моттиг Дала даькъала йойла цун. ХIаьта хIанз дIахо цун таржамаш дешаргда вай. ГIоза дешалда оаша.\nIаьржа я хьа, хьаргIа, бедар,\nНакха ба хьа кIор мо Iаьржа,\nСона сагота хилча геттар,\nЙоагIа, Iохов-ткъамаш даьржа.\nСалаIа, кIаьдъелча санна,\nКнижкаш тIа Iохов из, зIок йийле.\nЦун мотт сайна ховш мо цIена,\nЦунга ладувгI аз лерг дилле.\nШий ира зIок IотIатехе,\nМоллагIа оагIув белгалйийя,\nОал цо сога: «Бала, Iехам,\nКхы теркам бе хIама дий хьа?»\nIаьржа я хьа бедар, къегаш,\nНакха IаьржагIа ба хьа цул.\nАрахьа, хьажал, мух ба хьекхаш,\nАз тахканза никъ а улл…\nЦига гIайгIа, бала боацаш, –\nХьаргIа, цаI да ала хьога, –\nНиз ба боккха, доазув доацаш?..\n«Бовза хIаьта!» – йоах цо сога.\nIехадир халкъ, Iехадир,\nШоай къа, наьха хьакъ фуд хац.\nТIаккха туржаI оттадир.\nХIанз а цIий дIадаьнна дац,\nIоахийта, дайна сий,\nНохарашта доалла цIий,\nБаьккха боал а, гаьнаш, никъ,\nКор-пенаш цIеш доахкаш да-кх…\nХIанз а ба уж, дукха ба,\nВай Iехаде гIертараш,\nЦарна чIоагIа дага да,\nЛоIам боацаш, вай дерригаш,\nДаьхе йицъяь, бицбаь дай,\nВай сий мелдеча хIамех,\nЦIаккха дог ца лазар вай.\nГу седкъашца хоза тайна\nЭрсий йоккха сигале…\nДац, тIехьа дац Росси вайна\nШий бердашка ерзае.\nУкх бIаьшера дукха довш,\nХьадаьхкад вай, тоъаргда, –\nВай поэта Кузнецовс а\nАьннад «Хьал вай тоалургда»…\nЮха а Iаьрж доал, морхаш лел,\nБоад готтах я моакхазал.\nХалкъ Iехадар – халкъа кхел,\nДоал дарий кхел – доакъазал.\nМича дугаш да вай, сенна, –\nКерда прогресс хьаяйзай, –\nВIалла дай а боацаш санна,\nДаьхе йоацаш санна вай?..\nЕр деррига, кхийста, листа,\nЕ юха а берда йисте,\nТопаш тоха дугаргда?..\nЦхьа ха яр нах Даьлах боахаш,\nВай из, са воI, дицдергдац:\nЖожагIате яц, яц йоахар,\nЯлсмаленаш цхьаннахь яц.\nХIанз ба цхьаццабараш Iехаш,\nХIанз а цхьачар дувцаш да:\nЯц, йоах, Даьла уж къайленаш,\nАдам саг вац, маймал да.\nЗама йода, шу шераца.\nЦхьабакъда, ди доагIарда:\nЛаьттан биъэ са дIалаьца,\nЕр вай Росси – кхы яц Росси.\nХьахилар Советий Iаьдал.\nИз, лакхера чудесса,\nХIалак хилар, дехар, хаьдар.\nХIанз вай дезде, белгалдаха\nХIама дац, хьаэца, хета.\nФу хургда-хьогI дIахо, яхаш,\nЦунга хьежаш я планета.\nМехка латта хьал да ийрча.\nИз гуш хала долаш.\nДог ца лазаш,\nАз из дергдац,\nИштта дах вай.\nДош, низ боацаш.\nФуд вай дувца,\nФуд вай ала?\nЭхь да вайна.\nЙиш йолаш дац\nЦа гуш санна\nЦIеш тIа гIолла,\nКогаш лувзаш долх.\nСабар, Росси эттай халча,\nВай къамаьлах човнаш юс.\nРоссех, вIала дош ца аьлча,\nУйла еш а дог са хьувз.\nТахан дисад вай низ боацаш.\nЯьнна бIаьсти ловцаш да\nКъовсам боацаш, духьал доацаш,\nКхоана шедар дIалургда,\nВелх Звездинский, – Росси ювцаш,\nСенна белх уж, фуд цар дувцар,\nЭрсий санна, гIайгIа еш?\nСо вац кхеташ. Беррига кегар.\nЦаI-м да: со эрсе ва.\nСо, гой, юккъе латта мегар,\nХIанз юстара хьежаш ва,\nАьнна да йоах: сийлахь Росси,\nКитайс гIо деш дийна юсе…\nИз хац, дувца, цаI хургда.\nТешам-м теш со, зиза теха,\nРосси цкъа дIаоттаргья\nТахан гуш дар – бIеха, деха,\nМассане дог эккхаш да.\nФу хургда вайх?\nФу хургда вайх, фу хургда,\nВай воаш лорош, доал ца дой?\nДоадергда вай, доадергда,\nТамаш я чулоаттадой.\nСела вай барт боацаш долаш,\nВай сийленгаш, коталонаш,\nЦаргашца вай дакъа даккха\nХьожаргда вай, пайда бац:\nТIехьа хургда вай, хов, тIаккха\nЛай хила а дутаргдац.\nХарцдолчох дола бакъдар\nРосси! Даьхе! Эттай халча…\nХарцдар денна коттадувл,\nХарцоно, хьо дIайистхилча,\nЭнжий багенаш дIакъувл.\nАла доацаш цо, дегI дена,\nШий бе деллад Iаьдал, доал,\nРоссе низаца, лоIам, денал\nIотоIадаь яла йоал.\nВешта, гаьннара хьадоагIа, –\nКъайла доацаш, ховщ ма дий:\nХарцдар хийла магIа доахаш,\nПаччахьий мо даьд вай сий.\nМалав ала хIанз из фу дар,\nОрг мо листа, яьлла чоалх:\nЕ хьаькъала тувладеннар,\nЕ моастагIий тийша болх?\nБакъда, оттар, доагIар денош,\nНийслуш харцахь дийтта гош,\nХалкъа хьаькъал, къетам, денал\nСедкъа санна лоталуш\nХа хьаоттар, – дар вай тешаш, –\nВайх хIаравар воаккхийвеш,\nВай мохк хIалак хилар дезаш\nХьийжарий, дог дохадеш.\nХIанз паргIата, мукъле йолаш,\nДа вай дегаш декаш да;\nИштта истори шоай дола\nХалкъаш даим дахаргда.\nДахаш, бала бенаб аьнна,\nДагабох турпала дай:\nХIанз а, хIанз а,\nХарцо дIакхоссаргья вай!\nКорта бетт аз, Даьла, хьона,\nХьоца да са вахар, са,\nКъин тIера валалахь хьо сона,\nРосси лораелахь са?\nЮхада Iа хьай дин тхона,\nСигалений хьай бакъдар.\nКура дар тхо, дацар хьона\nМутIахьа, харцахь, харцахь дар.\nБакъдолчунца къувсаш, къаьра\nЛувр тхо, хIанз даькъаза да-кх.\nДаьла, шедар да хьа кара,\nХьокха тхога нийса никъ.\nДукха диканга дог доахаш,\nБайнаб, кашамашка бад.\nХьох ца тешараша чIоагIа\nТхона Iазап лоаттадаьд.\nТха эгIазал, гоамал яцар.\nЦхьа кхел йола бераш да.\nСинош, дегаш каралаьца,\nХьона духьал доагIаш да.\nНикъ ба хала, дезац ала,\nХала ба тха хIара гIа,\nГIо де, гIо де ва тха Даьла\nТхона чIоагIа эш хьа гIо.\nАз се вувцаш, багац ала\nСа дог доагош со-м Iергвар,\nЦаI дех аз хьогар, са Даьла,\nIа сай Даймохк лорабар.\nЮха а са, илли ала\nБезам ба, аз уйла яьй,\nВахар доацаш санна вIалла,\nТкъо шу даьлча санна сай.\nВаьхав Даьхе дег чу къувлаш,\nСайх дог лазаш литкъавац.\nДукха лайнад. Юстар вувлаш,\nАз сай вахар кходаьдац.\nХа дIайода, дIаух шераш,\nУне да уж, цIена дац,\nДац вай кортамукъле йолаш\nКхоана фу хургда а хац.\nБолх бе беза хIанз вай денна,\nДог ца эккхаш, лаьца яхь.\nВай сий дергдац-хьогI, тIехьено?\nХьаллоацаргдац, вай сий, эхь.\nМохк хIалакбеш, шоай къам доацаш\nДIабахарий бекхам беш,\nКремле хIамма бехке доацаш,\nКхийста шоай тIой гIозараш.\nДага долаш. Бакъда бIаьсти\nЙоагIаш гу, дIадаьнна дохк,\nЛаьтта малхо ховха хьесташ,\nСомабоалаш латт са мохк.\nЛаьш мо доахк къахьегаш чIоагIа\nВай лай дег чур, хург а дац,\nВайна сердал телаш доагIа\nШовдаш гуш да, лекъадац.\nКепигаш лоархIаш яьхай нана,\nАлапи дар еллал Iеха.\nЦу тIа тхо кхоъ, масса хана\nДувха, ювха, даа дехаш.\nБалха тIа ца къожош цIаккха,\nШий эхь, эздел даим лорош,\nШе йоаккха ха цIена яьккха,\nДIаяхар из, сабар долаш,\nДаим чуийнна къахьегаш,\nМассанахьа кхача гIерташ,\nДийнахь, бус а напагIа лехаш,\nШе хьадешдар, лерттIа деш.\nIоха, сабар, сабар, нана,\nАх бIаь шу даьннад хьо хьувза –\nГIаргIажаша, яц уж гаьна\nЙолха уж, дег чу мотор зувзаш.\nДа могаш ва, вац из молаш,\nТхо а хIанз доккхий хиннад,\nIа дог даьхар да хIанз долаш,\nХIанз салаIа хьай сатийнна.\nЦхьабакъда, цхьа гIайгIа йолаш,\nЦаI лехаш мо хьеж хьа бIаргаш.\nКхет со, хьо елае, дийна долаш.\nХьахургда вай, хургда бергаш.\nДукха ца говш гургда хьона\nУж коа кхесташ, цIоагIарч детташ.\nКIорд-м дергдац хьона нана,\nУж хуле чурбаьнна хьувзаш.\nУж я лаьтта юта лараш вай,\nУж хьа гIозле я, хьа кхоане…\nО, ма декхарийла дар вай\nЛорабе вай бола ноаной!\nСай хьалхара безам сона\nБайра гIанахьа, вар со къона.\nДIавийрзар со, букъ берзабаь,\nИз сай кхел йий кхета ца даь.\nСай безамо ши ткъам бенна,\nГIургIаж хетар сайха,\nСенна дувц из, сенна,\nСо эсала гIургIаж хилча.\nСо Iоветталора лаьтта,\nСай, чов хинна, ткъам Iобетташ.\nДарба дир аз ткъама тIаккха\nЦхьа ха яьккхар.\nКхаьчар Iа бувцача мехка.\nДаьла, Даьла ваьлар дехке,\nХьа мохк сайна бIаргабайча.\nКхийттар цIаьхха, сона сенна\nБеза хьа мохк, дошо санна\nНаьна ялсмале сай хилча,\nЦIавера со ваьча лаьтта.\nКъин тIера доал из, балац безаш…\nШераш ух, со кхайкаш латташ,\nБакъда хозаш сона еза\nХоза яц, безам бац со хьесташ,\nХIаьта а лел со, кхесташ,\nЦIаккха вас яь\nвац сай лаьтта,\nхарц дош аьнна.\nукх са метто\nШовдан хий да\nмел дола метташ\nБакъда, сай мотт\nбер мо, нанас.\nЛергва со сахуллаш. О, са Даьла,\nДIакхоачаргда из де денал.\nУлларгва со, гIайгIа лаьлла,\nНаькъа йисте доахаш денош.\nГешт ца дехаш саг тIавоацаш,\nДIаховаргва. ДогIа делхаш,\nМух чIоагIлургба, аре лоацаш,\nХьуна кхокха хургба белхаш.\nГIарагIураш, сигала лелаш,\nIехаш хургья мугIрех еха.\nСесаг, бераш, берий бераш –\nЦарех цхьаккха хургвац юхе.\nСога хьежаш ба да, нана,\nТIаккха фуд со када везаш?\nВалар маца хургда сона\nХац, гой, ха а дац из дезаш.\nДIабодаш латт цIийцар ала.\nКIай дегI даьннад соцар хийра.\nХьо безамах йоагар ала.\nМалайк, хьа из ала кхийра.\n← Мехка экономика дегIайоалаеш\nИлле 100 шу дуз →


Зулам дарна шеко йолуш Нижневартовскехь лаьцна Кадыровн векалан гIоьнча\nХанты-Мансийскан автономин гонехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун векалан гIоьнчо Сайдаев Iелас а, цуьнан накъосто-полисхо а т1елатар дина Азербайджанера схьаваьллачу стагана, цуьнан машен а ядош. Цунах лаьцна хаам бина низамаш лардон органашкарчу хьастано URA.RU агенталле, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Сайдаев полисхочуьнца цхьаьна садоIуш хилла "Твоя Чайхона" кафехь. Дов даьлла. И шиъ гIоьртина стагера миллион сом а, Lexus машен а яккха. Къастораш латаре дирзина, эшам хиллачу стеган мочхал кагдина. Зулам дарна шеко йолу и шиъ цуьнан машенахь къайлаваьлла", - даладо шен хьастано дийцинарг URA.RU агенталло.\nИнцидент хиллачул тIаьхьа полисхо ханна балхара дIаваьккхина хилар тIечIагIдина Ханты-Мансийскан автономин гонан МВД-н урхалло. Болчу хаамца, эшам хилларг ву Нижневартовскан вахархо, ткъа Сайдаевгахь хилла Нохчийчоьнан куьйгалхочун векалан Орзалиев Iадланан гIоьнчан кехат. Орзалиевс хилларг бакъдо.\nНагахь Сайдаев а, цуьнца хилла полисхо а бехке ларахь цаьршинна хIоранна 15 шо хан тоха мегаш ю зулам дарна.\n2020-чу шарахь Товбеца-баттахь Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмехь лаьцнера Нохчийчоьнан куьйгалхочун Ивановн кIоштахь волу векал Эдильсултанов Iийса. Бинчу хаамца, иза бехке веш вара хьарамлонца ахча даккхарна а, харц тоьшаллаш дарна а.\n2017-чу шарахь Украинехь лецира Нохчийчоьнан куьйгалхочун дуьненаюкъарчу уьйрашкахула волчу гIоьнча Цицулаев Рамзан. Цунна экстрадици йира Оьрсийчу. Иза бехке веш ву адам лачкъорна а, ахча даккха гIортарна а. Цуьнан гIуллакх дIакхачийна суьде.


Соьлж-ГIалахь вийначу шина вешин гергарчарна жоп делла Кадыровс\nГIалгIайчуьрчу СултыговгIеран а, ТимурзиевгIеран а тукхумийн векалша динчу къамелашца терроризм бакъеш дешнаш дуй хьовсар тIедожийна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Новости агентало бина цунах хаам.\nДе хьалха видео дIаязйинера цара Нохчийчоьнан Iедалхошка кхайкхам беш, дахначу оршотан дийнахь Соьлжа-ГIалахь полисхоша вийначу ТимурзиевгIеран ши ваша террорхойн Iалашонашца хиларан тоьшаллаш гайта шайна аьлла. Иштта цара тIедиллира, Нохчийчохь лецна ТимурзиевгIеран гергара нах маьршабахар а, байъинчийн декъий схьадалар а.\nЮьйцучу инцидентехь вийра полицин лахара сержант Джабраилов Мохьмад, цуьнан коллега лазийна висира. Официалан версица, карахь арсаш а долуш, тIелетта хиллера уьш полисхошна.\n"Соьлж-ГIалина юккъехь ямартлонца тхан накъост вийна, цхьанна чевнаш йина. Делан мостагIаша йина и ямартло, церан гергарчарна моьтту жоьпазаллин дIахьедарш дан мегар ду…Вийначу кIантах кадам а ца бина цара, вайна массарна а боккха эшам бу иза. ХIетте а цхьаъ ала а гIерта уьш…Оцу кепара къамелаш дечу нахана хаа деза, терроризм бакъяр иза дуйла а, низамо ма-бохху жоп дала дезар дуйла а", - аьлла, дIахьедина Кадыровс.\nБетах йоьхкина масканаш яцара аьлла, иккхинчу девна тIехула и шиъ вийна бохуш, лела хаамаш - бакъ бац аьлла мехкан урхалхочо.


Лахьан-бутт 30, 2021\nКуразов Заур – Бельгера нохчийн документалист. Пхи шо хилла цуьнан, церан доьзал тIамах бедда, хIинца ша бехачу Европе кхаьчча. Гентан синмехаллийн Паччахьан академехь Iаьмийна цо шена кино яккха а, аудио-гайтам исбаьхьалле берзо а. Цуьнан фильмаш ю иэсана тIехьажийна а, къоман синмехаллаш язъеш а, мухIажирех а, гуманитаран кризисех а лаьцна.\n"Хан ю" – иза режиссера Нохчийчохь яьккхина, цуьнан хьалхара фильм ю. Юьртахь ехачу ненах а, йоIах а лаьцна дуьйцу цо. Лайша дIалаьцначу, тийна лаьттачу цIа чохь шайн доьзалхо Зараъ схьаяре сатуьйсу цушимма – гарехь, тIамо хербина уьш. Корал арахь юькъа дохк ю, шурул кIайн, гергара адам цIакхачаре хьоьжучу шина зудчунна боккха, сирла, беза болх бу цхьана эшшара дIаоьхучу денош хьалха шайгара и сатийсам.\n"Артдокфест" конкурсехь а, Чехерчу Ji.hlava фестивалехь а дакъалаьцна "Хан ю" фильмо.\n– Оцу хьайн фильмах лаций дийцахь, муха, маца яьккхира ахь иза, муха веара хьо цунна тIе?\n– ТIом бирзина 18 шо даьлча, Нохчийчу вахара со дуьххьара, сайн дагалецамашна тIехь фильм хIотто лууш вехара со. Иэсехь дисинарг суьрте дерзо воьлча, кхийтира со айса дIаяхна хан сайна тIеязйинийла.\nТIаьххьара суна гучуделира айса сагатдийриг, сатуьйсург цхьана хенахь лелларг дуйла – чохь са долу, садоьIу кхоллам. Иэс юкъара ду доллучунна а – жил-Iаламна, дуьненахь мел дечунна, хIуманашна, адамашна, ткъа и дерриг а къасталуш дара соьгахь дисинчу иэсца дуьстича. Суна, режиссерний, сан персонажашний юкъахь доладелира кхолладала сан кино-дийцар. Дериг а, ойлано кхоьллинарг а, дагалецамаш а, лаамаш а цхьаьна иэбелира.\n– Муьлш бу вайна экран тIехь гушберш? И зударий муьлш бу?\n– Асет а, Марха а – наний, йоIIий, цхьана ловзаргахь бевзира суна уьш. Уьш бевззашехь дуьйлира сох цаьргара гIора. Дика, цIена дог-ойла яра цушиннан, уьш лараме бара соьца шаьш дечу къамелца. Тхо деладелира вовшашна, вовшашка масех дош а аьлла, дагалецамашка дирзира. Асетна бераллехь дуьйна евзаш хиллера сан нана. Цуьнан кIант – Дала гечдойла цунна! – тхан дозале вогIуш, доттагIалла лелош вара. Кхача буучу чуьрчу пена тIехь кхозу жимчу беран сурт – иза ву иза.\n– Стенгара ю сюжет, хьан хIун юкъарло ду оцу меттигца?\n– Элстанжа юьртахь ду фильмера сурт, нохчийн лаьмнашкарчу ярташна гергахь. Соьца йоьзна яц и меттиг, Асет а, Марха а еха цигахь. Иза церан цIа ду, цигахь хьо цара хан. Оцу меттигца, къаьсттина церан чоьнаш чохь, дахаран поэзи еха, Ломан бохь – Мархина уггаре а товш йолу меттиг ю.\n– Хьан фильмехь дукха битамаш бу Советан зама карлайоккхуш – интерьеро дагалоцуьйту оцу заманара "Мимино". Айхьа фильм йоккхучу муьрехь цуьнан ойла йорий ахь?\n– "Советийн зама" яцара суна кино йоккхуш коьрта. Зама, цхьана шен маьIнехь, дIа ца йоьдуш, сецча санна хьал нисделла. Фильм йолалуш ас гойту тIеман битам, иккхина гIишло а санна.\nСтенна сецна зама, стенна хетало вайна ишта? ДIадахначух хьагна вай дехаш хиларна, цкъа хиндерг гучудаллалц вай и зама дIахеца кхоьруш хиларна. Вовшашца ийна деха хIуманийн го бу иза. Ойланаш яр, синхаамаш хьебар, гар, царна гонах хьийзар – иза ду суна коьрта, ткъа жоп дала а ца гIерта со фильмехь кхечу хеттаршна.\n"Мимино" ас сайн фильм хIоттош декъаоьзна. Ойла йира ас, муха яккха еза оцу чолхечу, буьйна схьаэцна, гойла доцчу хIуманех лаьцна фильм – иэсах, дIадахначунна сагатдарх - ас кеп-кепара некъаш юхьарлоьцура уьш гайта, сайн дагна хIун мехаллаш еза ю, зуьйра. ТIаккха суна дагаеара Данелиян тоьлла фильм, Мимино (Кикабидзе Вахтанг) телефон тоха гIерта-кх шен цIа, Телави, ткъа ларамза зIе кхочу Тель-Авиве, гуьржичо жоп а луш. Суна иза дегайовхонан а, сингаттаман а масал ду, лиира сайн фильмна юкъаозо. Догдоху цкъа Вахтанг сайн фильме хьажаре.\n– Лайно лаьцна го дерриг а, ойла кхоллало дерриг а набаро дIальцча санна, хан сецча санна хетало фльме хьожуш. Вайна го корах йоI ара хьоьжуш, лаьмнашка, лайлахь лаьтта тархаш шуьйра еллало цунна хьалха, оцу доллучунна тIехула вайна хеза "Мимино" фильмера аьзнаш – цхьаъ кхечунна тIе хIунда хIоттийна ахь? Хенаш вовшашна тIеттаюттуш санна хетало, дIадаханарг а, хIинца дерг а, хан сецча санна – иштта ала тарлой?\n– Суна и сцена – массо а хенаш вовшахъиэялар ду. Хаац, хан совцу я ца соцу, амма цхьа иэдалар-м нисло. Телевизор чуьра аз лаьмнашкарчу маьхьаре доьрзу, виртуалехь дерг бIаьрге ца лацало. Марха циггахь юьсу, сингаттам а буьсу боллучохь… Цхьа хийцам ларбар ду иза, и хир боццушехь, амма цхьа сатийсам буьту ахь хаьйца хIетте а.\n"Хан ю" фильм йоьдуш даьккхина сурт\n– Хьо Нохчийн Республикехь вина, амма дIавахна цигара хьайн пхи шо долуш. Дийцахь, даймохк мел дагадобогIу хьуна, муьлха дагалецамаш бисина хьоьца.\n– Дагалецамаш доккхачу декъанна – иза суна сайн хIетахьлера синкхетам дагабар бу, кхин муха хир ду ? – Массарна а ца хаьа иза иштта дуйла. Сан дагалецамашкахь дохийначу пенийн сизаш, кIуьран хьожа, буса серло дIайаъа езаш хилар, тхан доьзало кореухкурш тIететтар ду. Суо бодашка нисвелча бен ца хета суна кхерамзаллехь, кхин цхьа хIума а ду суна марзделла – корийн сурташ дахар, сан фильмашкахь даима а ду корашца, кореухкуршца доьзна васташ. Асетна а, Мархина а гергахь, уьш тергалбеш Iан воьлча, хааелира суна и агIонаш. Цара хIора дийнахь деш долу цхьа гIуллакхаш, царна гонахара хьал – битамаш, хIуманийн башхаллаш. Царна сайн кхетам тIебазбан а ца гIерташ, лохура ас сайца цаьрца цхьаьнадогIу хIуманаш.\nТIамах дагалецамаш ца бисина соьца, ас бераллехь иза кхета ца бора. Нохчийчоьне, шен бомбанаша дохийначу пенашца, кIуьран хьожанца цхьаьна ас сатийсар – иза ас шеконе юьллу романтизаци ю, ткъа тхан берриг доьзало а, кхечара а сатуьйсу тIом балале хиллачу Нохчийчоьнга (Соьлжа-ГIале а оццу декъахь). Мухха делахь а, ницкъ бац тхуна чохь беххачу битамашкахь даймохк юхаберзо.\n– Хьо кест-кеста хуьлий даймахкахь, цигарча хьал тергалдой ахь?\n– Фильм йина ваьлчхьана хилла вац со цигахь, амма кхача дагахь-м ву. Суна чохь шеца зIе лаьтта меттиг ю иза, шеко а йоцуш.\n– Тахана нохчийн къомах хIун хуьлуш ду, ойла йой ахь, политика тергалйой? Хьан политике болу хьажам, даймахкерчу дахаран хьелаш хьедой ахь кино йоккхуш?\n– Сан фильмехь божарий банне а бац. Суна хетарехь, уггаре яккхий чевнаш тIамо зударшна йо, царна кхочу уггаре баккхий баланаш, чевнаш – зударша и баланаш майрра бохку шайн белшаш тIе, доьналлица дIакхоьхьу.


Нохчийн яздархо, хIун хьал ду хьоьгахь?\nДечкен-бутт 31, 2016\nНохчийн яздархой гуламехь, Соьлж-ГIала, 2015\nМуха дирзина шо нохчийн литературехь?\nЦунна тIехь ду шен къам пайдечу лехамашка даккхар, оцу новкъахь хилла аьттонаш дуьненна бовзийтар, лайна халонаш юьйцуш, харц могIаршкахь лаьттачарна дуьхьалхIоттар , дикачу сатийсамашка адамаш Iамор.\n.... Делахь а хьалха хилларг дац тахана. Советан заманахь 1,1 миллиард жайна доккхура серлоне. ХIинца – 500 миллион. Аьлча а, кхо кинжка кхочу Оьрсийчоьнан цхьана вахархочунна шарахь. Цу тIе, оьрсийн ярташкарчу 35 миллион вахархочун бац аьтто герггахь туька а карийна, книжка эца.\n25-30 шо хьалха наггахь а ца нислора Нохчийчохь шен доьзалехь библитекалг йоцуш, мел кинжкица гIуллакх доцург а хуьлура, тептарех пен а буттий, шайга веъчначу хьешана хьалха дозалла тухуш.\nХIинца иза а дац. Книжкаш алсам хьан йоьшу теллича, Оьрсийчоьнан статистикехь Нохчийчоь тIаьххьарчех ю.\nИшттачу хьелашкахь болхбеш, шен кхолларалла халкъе дIакхачош дукха хьолехь ша камаIарш еттар дуьсу яздархочунна.\n2015-чу шарахь Нохчийчоьнна цигарчу яздархоша делла массех керла жайна: Куни Лулас «Абрисаш», Ибрагимов Кантас «Стигал», Такалашов Султана «Дайн кхерч», Дагалаева Маликас «Деган маттахь», Яндарбиев Хьамзата «Ирсан тIулг лехар».\nЕвропехь бехачу нохчийн яздархойн керла белхаш: Элдин Микаилан «ЦIарах йоьлхура стигал» (ингалсан маттахь кинжка араяьлла Британехь), Юсупов Iилманан «Илли а, мужIажиралла а» (Канада), оцу авторан байтийн жайнеш массех маттахь арахецна дахначу шарахь Украинехь, Швецехь.\nСтохка «Хедаш боцу тIом. Нохчий доттагIийн а, мостагIийн а бIаьргашца» тептар арахецна Белгехь вехачу яздархочо-историка Бакаев Хьасана. Иштта кхин массех прозаик, поэт а ву дозанал арахьа белхаш зорбане баьхна.\nМуха го яздархошкара хьал, церан кхоллараллин башхаллаш? ХIун дало ширачу, тIемаш Нохчийчохь буьйла а балале йозанашкахь болчу литераторшка? Керла чкъор дуй тахана шен дош довзуьйтуш?\nОрга журналан коьртачу редакторан гIовсца Алиева Зариница хилира Маршо Радион корреспондентан Димаева Лизин нохчийн яздархойх лаьцна къамел.\nАлиева Зарина: Дуккха а бу вайн-м яздархой!..\nАлиева Зарина яра шен хьажам бовзийтинарг. «Орга» журналан редакторца, яздархочуьнца, гочдархочуьнца, критикца Минкаилов Эльбрусца а хилира Маршо Радион литературах а, литераторех а лаьцна къамел.\nШа похIма долуш а ю, шен байташ зорбане ца яхахь шуна къа а лета, аьлла, шайн редакци еънчу зудчух лаьцначу дийцарца долийра Минкаиловс нохчийн литературигара хьал довзийтар.\nМинкаилов Элбрус: Яздархо хьаннах а ца хилахь а...\nГуш ду, кху тIаьххьарчу шерашкахь нохчийн яздархой, кхидолу адам а санна, гаранашкахь буйла - махкарчу баккхий хьаькамашца гергарло лелорашший, цалелорашший. Гергарлонехь болучаьрца комаьрша, царна мидалийн кхачо еш деха Iедал. Яздархошлахь массех ву Нохчийчохь «Кадыров Ахьмадан» мидал елла дахначу шарахь. Царалахь ву, масала, Кадыров рамзанна тайначу эшаран автор а, ша иза и цхьа байт бен язйина вацахь а.\nМидалех дозалла ца хетарш а бу нохчийн яздархошлахь. Бакъду, уьш я мостагIаллехь билгалбевлла, я билгалбовлучу мIаьрган кхерама кIел беха. Таханлерчу Iедало, къам а санна, шина декъе бекъна яздархой – «паччахьан» доттагIий, «паччахьанца доттагIаллехь боцурш.\nДоттагIаллехь хила хьагIна а доцурш бу, масала, махкал арахь бехарш, нохчийн маттахь, нохчийн дуьхьа къахьогуш уьш белахь а.\nШвецин яздархойн юкъаралло шен декъа эцна кху муьрехь поэт Юсупов Iилман. ДуьнентIехь иза дуьххьара волчух тера ду кхечу пачхьалкхо шен тоьллачу интеллигенцин, яздархойн, могIаршка дIаэцна нохчо.\nЦуьнца дахарх, цуьнан йозанийн таханенах лаьцна къамел хилира Маршо Радион.\nЮсупов Iилман: Нохчийн яздархо ву со уггаре хьалха!\nКху доццачу къамелехь бухабисина дуккха а дукха нохчийн тоьлла яздархой хьахоза. Бакъду, массо а хьехо Iалашо а яцара вайн. Дуьйцург дара дахначу шарахь хьан, хIун керла жайна арахецна нохчашлахь.\nШеко яц, вайна кхин а дуккха а керла белхаш гучубевр бу, аьр вай, вуно говза нохчийн амал йовзуьйтучу Бексултанов Мусан, тоьллачу поэтийн Бисултанов Аптин, Абдулаев Лечин, кхин а дуккхаъчу бевзачу йозанчийн. Иштта, шайгарчу похIмин кIаргенаш гучуяхаре сатуьйсу вай тIекхиинчу къоначу яздархошкара а


Меркел Ангелас Путине дехар дина, Украинехь лаьцна болу, Европан Кхерамазаллин а, Цхьаьнабелхан а Организацин тIеман тIехьовсархой маьршабохуш накъосталла дахьара, аьлла\nКремло бечу хаамца, Германин канцлеро Меркел Ангелас шен оьрсийн президентаца Путин Владимирца телефонехула хиллачу къамелелхь дехар дина, Украинан къилба-малхбалехь лаьцна болу, Европан Кхерамазаллин а, Цхьаьнабелхан а Организацин тIеман тIехьовсархой маьршабохуш накъосталла дахьара, аьлла.\nКремлан зорбан-сервисо бечу хаамца, агIонаша билгалдаьккхина, Европан Кхерамазаллин а, Цхьаьнабелхан а Организацин юкъаралла лелорах Украинехь алссам пайда эца безаш хилар.\nПутина билгалдаьккхина боху, хIинца уггар коьртаниг – Украинан къилба-малхбалера тIеман дакъош ара а даьхна, ницкъ бар сацийна, конституцин реформаш ярехь шуьйра, къоман дийцарш дан дезаш хилар. Немцойн агIора кховдийнера, телефонехула къамел дарца йоьзна ойла, бохуш дуьйцу Кремлера.\nОхана-беттан 25-чу дийнахь Славянскехь оьрсийчоьнехьа болчу жигархоша лаьцна болу Европан Кхерамазаллин а, Цхьаьнабелхан а Организацин миссина юкъавогIуш ву Германин а, Швецин а, Полшин, Данин а, Чехин а цхьацца векал. Масех де хьалха мукъаваьккхинера, шекаран цамгар йолу Швецера тIеман говзанча.


Дани - Медет Онлу, Ичкерин Iедалан цIарах Туркойчохь хилла волу векал, КопенхIаген, 17Заз2012\nМаршо радио: Медет, вайна гуттар хезаш ду Туркойчохь дуккха а вайнах бу бохуш. Мел нохчий хир бу, аьлла, хета хьуна Туркойн махкахь?\nМедет Онлу: Хьалха, вайн дайш схьабогIучу хенахь баьхкина болу нохчий, сан хьесапца, цхьа 30 эзар хиллал хир бу. Нохчий а, гIалгIай а, мел верг боху аса. 18 юьртахь охьахевшина нах бу уьш. И ярташ а, вовшашна гена-гена дIатесна карийна хилла вайна. Со Кхахьраман Мараш олуш гIала ю, оцу чуйогIучу Чардакхера ву со. Чардакх бохуш йолу юрт а, вайн боьхна дай схьабаьхкинчул тIаьхьа кхоьллина уггар а йоккхачех йолу юрт ю. Шемахь (Сирехь) оццул йоккха юрт яц, Йорданехь оццул йоккха юрт яц. Туркойчохь йолчу (нохчийн) ярташна юкъахь уггар а йоккха юрт ю иза. Вайн юьртахь вехаш 6 500 нохчо хир ву. Уьш мел берш цу юьртахь Iаш бац, кхечу гIаланашка дIасабахна а бу.\nЙоккха хиларал совнах, Чардакхехь бехаш 22 тайпанара нах бу. Оцу тайпанашка хьаьжча, вайн цIера Нохчийчохь мел долчу тайпанашкара нах уьш буйла хууш ду.\nВовшашна тIекхача а, марзо латтон а бохуш йолу агIо а халонца йоьзна ю. Хан-зама хийцаелла а, белхаш а, халонаш а хилча а, вовшашна мелла а тIекхача гIерташ агIо лела-м йо. ЭлхьамдуьлиллахI, нохчалла йитина яц вай, Дала мукълахь. I50 шо хьалха дуьйна пана-макхкахь, хийра махкахь делахь а, нохчалла а, мохк а биц ца бина. ГIазакхаша леррина нохчашна тIехь лелош йолчу къизаллина реза боцуш болу нохчийн нах бу уьш, Дала мукълахь. Шайн цIе ларъйина цара. Шайн ницкъ мел кхочу, шаьш буй хаийтина меттигаш шортта ю.\nМаршо радио: Туркойчохь Iаш болу нохчий балхаца а, дешарца а, бахарца а муха бохкуш бу?\nМедет Онлу: Цкъа делахь, вайн Чардакх боху юрт, хIокху дешарца говзанчаш аласамбахарца шолгIачу меттахь ю. Мел верг бохург санна, университет чекхяьккхина нах бу уьш. Iедалехь болх беш болу нах алсам бу вайн.\nТкъа Iер-дахарца аьлчи, нах пенсе бевлчи, юьрта а боьрзий, бошмаш лелайо, кхаш леладо. ГIелаллица йоьзна агIо хилла а яц, Дала мукълахь.\nМаршо радио: Вай кхузахь, Европехь а, вуьшта арахь а, зудабераш а, кIентий а массо а тасабелла бохкуш хуьлу деша гIерташ, белхаш беш. Дуьхьала Iитталwш йолу халонаш ненан мотт бицбаларца йоьзна ю. Нохчалла а ю, кийрахь даккхий нохчийн дегнаш а ду, амма дIабwьйцу мотт нохчийн бац, бицлуш бу Европехь. Туркойчохь муха ду цуьнца доьзна хьал? Школаш ца хилар, радио-хIума ца хилар а, юьхьарлаьцча хIун халонаш ю ненан маттаца йоьзна?\nМедет Онлу: Хало, ахчанца йоьзначу агIонца хуьлуш ю. Цхьана агIора пачхьалкхо мотт ма Iамабе боху хало яц. Шайн дай-наной, шаьш нохчий хиларе терра, нохчийн гIуллакхана сагатдеш хилча, берашна Iамон лууш хилча, цхьа а новкъарло яц. Делахь а, кегийрахошка мотт ца Iамабойтуш, цхьа културан хийцамаш хиллачух тера ду. Кегийрахошна мотт бицбаларан агIо алсам ю, бакъдерг дийцича. Кийрахь нохчийн дегнаш а ду церан, дог-лазам а нохчочуьн бу церан. Къам тIаьхьарчу хенашкахь халонашкахь хилла хиларе терра, цхьа културан хийцамаш хиллачух тера ду. ЦУьнца боьзна болхх-Iума хилахь хаза а хеташ, шовкъ а йолуш, иза тIелаца а, и болх дIакхехьа а безарх уьш кхеташ бу аьлла хета суна.\nМаршо радио: Туркойчура нохчаша уьйр латтайой кхечу махкашкахь Iаш болу нохчашца - Шемар а, Урдунера а нохчашца?\nМедет Онлу: Шайн аьтто мел бу, мел верг и уьйр латтон гIерташ хуьлу, делахь а, и аьттонаш дукха нахехь ца хиларе терра, леррина тIекхача я тIекхайкха боху хIума, даго ма-бохху ду ала, хала ду.\nМаршо радио: Нохчийчура Iедало шуьца юкъаметтигаш латтайой, латтон гIертий, шуна тIе нах бохкуьйтий?\nМедет Онлу: Нохчийчохь ду бохуш долу Iедал, вайна ма-хаъара, уьш гIазакхашка ладоьгIуш хиларе терра, уьш (Iедалш) гIазакхий лоруш хила дезаш ду вай. Делахь а, Туркойчохь болчу нохчашца цхьацца пропагандаш лелош хIума хилла, шаьш бакъ ду ала гIерташ.\nХIокху тIаьхьарчу шина шарахь цхьацца туркойн журналисташкахула а, цIеран тIом дIабаьлла, мел верг паргIатваьлла а ву, маьждигаш деш ду, некъаш беш бу, бохург санна, и мох паргIатбаьлла бу аларна еш цхьацца пропаганда ю. Цунах Iехабелла вайн цхьацца болу нах а болуш бу. Делахь а, къоман гIуллакхана кIезиг сагатдеш болу нах болчух тера бу цьш. Дуьненан рицкъах Iехабелла хир бу. И тоба, иза бакъдан гIерташ, ког баккха гIерташ а ю. Проценташка уьш баьхча уьш ши процент а хир бац. Биснарш, бисмилла а дьккхина, маьршонехьа болам болийначаьрца бу.\nМаршо радио: Шуна луларчу Шеман пачхьалкхехь хаза нехан санна сингтамме хIума ду хуьлуш. Цигара дуккха а вайнах меттахбевлла. Церан эскарехь гIуллакх ца дан а, бовдуш, дIасауьдуш а бу. Шу долче кхочуш-м бац Шемара нохчий?\nМеде Онлу: Леррина нохчий кхаьчна аьлла хабар суна кхаьчна дац. Амма, шаьш нохчий ду а аьлла, къаьстина нах уьш белахь, схьахетарехь, вайн юьртахь а тIаьхьа, уьх кхаба а, царна меттиг хилийта а йиш хир ю вайн, Дала мукълахь.\nКхин цхьа хIума ду, пачхьалкхашна юкъара и гIуллакх хиларе терра, Туркойчоьно ша Асад Башаран политикин а, цуьнан къизаллина а реза йоций а хаийтина, нохчий белахь а, бацахь а, дозанехула чехк а ваьлла, Туркойчу мел вогIучунна меттигаш кечъйо, уьш ларбен агIо а йо. Нохчий ду шаьш ца аьлчи а, цигарчу нахана Туркойчоьно гIо дийр ду.\nНагахь санна, тхо нохчий а ду, нохчашца уьйр хилийта лууш а ду аьлла, хIума хилахь, цу тIехь а, вайн къам кийча ду-кх, Дала мукълахь, царна гIо дан.\nМаршо радио: ТIаьхьарчу хенахь цхьа хIума тусаделла тхуна. Израилехь цхьа Iаьрбийн юрт ю. Шаьш ду аьлла, Нохчийчу а бахна, Кадыровн Iедале шаьш нохчий ду а аьлла, шайн цхьа маьждиг дайта а, цхьацца аьттонаш байта а цхьацца хIума ду лелош. Урдунера нохчаша дийцарехь, дуккха а Iаьрбий бу шаьш нохчий ду бохуш. Пакистанехь а, цхьа доккха тайпа гучудаьлла боху шаьш нохчий ду бохуш. И санна долу хIума Туркойчохь хуьлий?\nМедет Онлу: Туркойчохь и тайпа хIума хила оьшу аьлла ца моьтту суна. ХIунда аьлча, кхузара нохчий, шаьш хьалха дуьйна а нохчий буй хууш, Iийна бу. Амма цхьа хIума ду ахьа дуьйцучух тера догIуш. Курдой бехаш болу агIо ю. Шаьш шайгара кхайкхам ца бо цара, делахь а, вай дах баьхкинчул тIаьхьа а, кхин а хьалхе а -200-300 бIе шераш хьалха, чIир екъаран бахьанца бевдда баьхкина нохчий буй хаабелла вайна.\nДелахь а, со а нохчо хилхьара бохуш, сатуьйсуш дуккха а нах ба-м бу.\nМаршо радио: Ахьа беш болу болх массарна а гуш бу. Кхурачу Iедалшна а хьо гуш ву. ГIазакхийн Iедал тахана ницкъ болуш Iедал а ду. Цуьнца гергарло лелош туркойн Iедал а ду. Хьан балхана новкъарло-м ца хуьлу Туркойчоьно ОЬрсийчоьнца уллера меттигаш лелорх?\nМедет Онлу: Суна сингаттам ца бо цара, со консул вуйла хаьа царна. Со вуй хаьа, соьгара белхаш бевза. ХIунда аьлча хIара къомаца боьзна сингаттам бу. ТIебиссина "хьеший" ала мегар долуш, мухIажаршца доьзна бахьана хиларца, сан цхьацца гергарлонаш ду туркойн пачхьалкхан куьйгаллерчарца а, премьер-министран гIоьнца велахь а, министр велахь а, куьйгалхой а... 20-30 шо хьалха со вевзаш хиларе терра, аса лелош болу болх вайн къомана пайденна хиларал совнаха, шайна а цхьана зенехь доцуш хиларца, эр ду-кх вай, суна новкъарло йина цхьаъа а агIо ца хилла.\nДелахь а, шина пачхьалкхан юккъехь долу гIуллакхаш - вайна ма-хаъара, дипломати а, политика а, бизнес а, цхьа шуьйра агIо йолу хIума ду. Масала, аса дина цхьа дIахьедар бахьанехь, ши шо хьалха прокурорна тIекхайкхинера. Суна со стенна кхайкхина ца хаара. Делахь а, цхьа а кхерам боцуш, къамел дан со вахча, соьга гайтинарг яра аса динчу дIахьедаран копи. Аса элира прокуроре, "ахьа со хIокху гIуллакхана кхайкхиний хиънехь аса хьуна оцу кехатан "оригинал" дохьур ма дара".\nЦу тIехь дерг хIун ду аьлла хаьттича, аса кхоа а ца деш, "аса яздина а ду, цу тIера мухар сайниг а ду, цхьаъа а кхерам болуш хIума а дац, сайгара яздина ду" аьлла дIадийцира аса. Схьахетарехь, сан цу дIахьедарна реза боцуш гIазакхаша цхьаъ аьллачух тера дара.\nТуркойн Аренца гIуллакхаш долчу министралло Нийсонан министралле кховдийна хиллера иза.\nМедетан юьззинчу интервьюга ладогIа йиш ю я кхузахь, я лакхахь ладогIа тIетаIийча.\nИчкерин Туркойчура векалан Медет Онлун къамел


Украине а, Шема а тIеман ницкъаш хьийсочу Кремло шоръеш ю шен тIеман экспанси. Оцу хьелашкахь шоръеш ю пачхьалкхехь президентан Путинан и некъ къобалбойту халкъан акцеш. Ткъа и хьал Оьрсийчоьнна кхераме ду аьлла хета оппозицина\nКххарийдийнахь Путин Владимиран политика къобалъеш гулам хIоттийра Москох “Къам маьршадаккхаран болам” олучу юкъаралло. Нах майданашка кхайкхинчу юкъархойн координатор ву Славин Максим - Кремлехьа болчу бахархойн хьалханчех цхьаъ.\nСтенна эшна и гулам рейтинг ишта а вуно лакхара йолчу Путинна? ХIун ю акцин Iалашо, хаьттира цуьнга Маршо Радионо.\nСлавин: «Тахана Оьрсийчоьнан бахархоша даздеш ду халкъан барт цхьаъ хиларан деза де а, халкъан ополченцаша I6I2-чу шарахь баьккхинчу толаман а. Оцу дийнахь Оьрсийчоьнан пачхьалкхера къепедацарш дIадевлира, Кремлера лехкира кхечу пачхьалкхашкара интервенташ.\nОьрсийчохь дехачу массо а кхъаьмнийн деза де ду хIара, хIара билгалдоккху дукха хан яцахь а, даздечийн могIарш десташ ду, халкъ шен къоман историн бухе кхиа гIерта, цундела кху дийнан мехалла чIогIа ю.\nПутин Вдадимир къоман турпалхо ву, шен болчу ницкъаца иза гIерта I99I-чу шарахь йоьжна пачхьалкхан суверенитет юхаметтахIоттон. Таханалерачу дийнахь Оьрсийчоьнан мостагIий арахьара бу: украинхой а, Кавказан мехкашка кхача Iалашо латто «Исламан пачхьалкх» тоба а.\nЦхьа йист яккха еза кхолладеллачу хьелан. Тоьар ду, 20-х сов шерашкахь даьхна Оьрсийчоьнан къаьмнаш мостагIийн куьйгакIел, церан лаамашца, тахана дуьненахь кхолладелла хьал, цаьрца лелийначу гергарлон жамI ду».\nКхаарийдийнан гуламан хьалханчанна Славин Максимна а, цуьнан санна ойла йолучарна а хета, Путина шен кху тIаьххьарчу муьрехь дозанал арахьа эскарш а хьийзош, дуьненан гIуллакхашна юкъагIертарца айдо Оьрсийчоьнан сий.\nГуламе нах кхойкхучу юкъанна тидаме бара цара бен кхайкхамаш. “Арахьара тIегIертачу агрессорна букъ кагбе хан еана, Москох Iалашъян, I941-чу шарахь беана хилларг санна, бала тIебеана! Бертахь е дуьхьало!” Иштта дара кхайкхаман аз.\nТIом баьлча санна дахахь а орца Славина а, цуьнан гонаша а, лела кху деношкахь Оьрсийчохь кхин ойла а. Вевзаш волчу политика-оппозиционеро Илларионов Андрейс шен Лайв-Журналерчу блогехь бехк а боккхуш хIиттадо дуккхаъчаьргахь санна, шегахь а гулделла хетташ-бехкбаккхарш.\n“Нохчийчохь тIемаш болош пачхьалкхехь динчу терроран тохарех тера хетий шуна хIара керла пьеса? Кавказехь, Малхбалехь Путина хьош болу тIемаш нахана товш бацарна вовшах ма тоьхна Москох гулам!” – иштта яздо Илларионовс.\nОцу юкъанна Кремл шен керла некъ дIакхоьхьуш го кху деношкахь.\n“ТIеман гIуллакх дар” олуш ду эскаре нах буьгу низам. Кху муьрехь халкъе дийцаре дан кховдийна оцу низамна юкъадахка лерина керла хьесапаш. Иза тIеэцахь, тIеман министраллан бакъо хир ю контрактехь болчу эскархошна тIеман гIуллакх дан йиллина хан яхъян а, яцъян а, тIемашш барна луш болу мах хьалабаккха а.\nНизам эшна сихха шордан Кремлан риторикаца аьлча, “дуьненаюкъарчу исламан террорна латтар Оьрсийчоьно совдаккхарца доьзна”.\nОфициалехь Оьрсийчоьно ша Шемахь бечу тIеман барам хIокху терахьашца гойту. 50 кема а, беракема а ду цигахь бомбанаш, ракеташ етташ. 1600 контрактхо а хьажийна Шема, Кремло дийцарехь.\nАмма хьаьнца бира Донбассехь Кремло шен тIом? Хьанца бо иза цо Шемахь? Оцу шина хаттаро галморзахдоккху Путина а, цуьнан пропагандано а мел дуьйцург.\nДонбассехь Украина-пачхьалкх йохо Кремл араяларна дерриг а цивилан дуьнено бехк санкцешца токхуьйтуш бу Оьрсийчоьнан халкъе.\nТкъа Шемахь? Цигахь «Исламан Пачхьалкх» олу тобанаш хIаллакъян яханчуха Шемара диктатор Асад Башар чIагIвеш, цунна дуьхьаллаьтта оппозици ю Кремло кеманашца хIаллакйийриг, бохуш ду хIинца дуьнено доху орца.\nМаршо Радион къамел хилира Оьрсийчоьнан журналистца, «Яблоко» партин декъашхочуьнца Пионтковский Андрейца. Москох кхаарийдийнахь Путин Владимиран политика къобалъеш хIоттийначу гуламех шатайпа кхетам бу цуьнан.\nПионтковский: «ХIаъ, Путингахьа марш яра! Гарехь, Путин тIеман конфликт марсаяккха воллу – иза ду уггар кхерамениг. Цундела оьшу цунна халкъера къобалдарш.\nШема авантюра кечъеш цо дуй а бууш элира, эскарш цига ша хьовсор дац. “Исламан Пачхьалкх” олучу тобанаша бекхамбан болабахь, Путина ерриг а Шема а, Малхбале а лоцур ю тIеман Iалашонашка.\n50 кеманца боьрзур бац ДАIИШца болийна тIом. Уггаре тамашениг ду, Малхбузено иза магор ду моттар. Хьажор Путина Шема исламхошца лата I0-20 эзар салти. Ткъа Малхбузено ца хьажийча? Оьрсийчоь ша йитича? Путина дерриг дийр ду Малхбале шех язийтархьама. Малхбузене санкцеш юхаэцийта дерриг а дан гIертар ву Путин. Хетарехь, цунна моьтту иштта нислур ду.\nОфициалехь деношкахь Мисарахь доьхна вайн кема ша иккхина боху, амма иза террорхоша эккхийтина сурт хIотто а гIерта зорбанехь. ХIара деза де а эккхийтина, халкъ президентехьа волу кеп хIоттош…”\nНохчаша олуш ма-хиллара, даим ца догIу КIаце нускал. Цкъа КIацина бетах хIума юхакхеташ а ма хуьлий!\nДикане кхачоррий-те Путина Владимиран президенталло Оьрсийчоь?\nИ сингаттаме хаттар алссам лела тахана Кремлан политика зуламе лоручу оьрсашлахь, Оьрсийчоьнан кхечу къаьмнашлахь.\nПионтковский: "Гарехь, Путин тIеман конфликт марсаяккха воллу – иза ду уггар кхерамениг..."


Нохчийчохь шайн эгначу эскархойх кино яьккхина гIалмакхоша\nТовбеца-бутт 01, 2018\nНохчийчуьрчу шолгIачу тIамехь а, Къилбаседа Кавказехь контртерроран операцешкахь а эгначу ГIалмакхойчуьрчу эскархойх лаьцна документалан "Со юхавирзича -3" кинон презентаци хилла Элистахь. Байинчийн наноша латкъамбина, шайн доьзалийн тахана а тIеман гIуллакх деш кхелхинчийн статус цахиларх, оцу бахьанашца пачхьалкхан дукхачу хьелех пайдаэца таро яц шайн цахиларх а.\nХьалхо зорбанаша даржийра, стохка Iай "Со юхавирзича -3" филм яккхар ханна дIатеттина, ахча цахиларна аьлла. Нохчийчохь ГIалмакхойчуьра тIемаш бинчийн гергарчара дIахьедора, регионо ледара гIо латтош хиларх тIеман ветеранашна а, байинчу эскархойн дайшна-наношна а.\nПроектан кураторо, гIалмакхойн "Оьрсийчоьнан зударийн юкъаралла" боламан куьйгалхочо Кинзеева Киштяна дийцина, оцу документалан кинон хьалхара дакъа 2013-чу шарахь даьккхина хиларх. Оцу декъехь Нохчийчохь шина тIамехь дакъалаьцначу 8 эскархочух дийцира аьлла.\n2015-чу шарахь "Тхан дегнашчохь" аьлла филм яьккхира ОвхIанистанехь веллачу 15 салтех. Ткъа 2015-чохь яккха йолийра "Со юхавирзича-2" цIе тиллина, Нохчийчохь эгначу республикера 14 эскархочух лаьцна кино.\nБIе гергга хьажархо гулвеллера филман презентаци шоьтадийнахь.