ГIурбан де даздира вайнаха Венехь\nАвстри -- Венехь ГIурбан де даздеш бу вайнах. 5ГIад2014\nШи нохчо вовшахкхеттачехь мел кIезга а кхо дов дала дезаш ду – хийла хеза и тайпа алар тIаьхьарчу шерашкахь вайнахалахь. Амма хIун хуьлу теша цхьа эзар ах эзар сов нохчий вовшахкхеттачехь? Дера хиллера цигахь марзо хуьлуш, гергарлонаш, вовший гича самукъадаларш, тIекаронаш хуьлуш.\nКIирандийнахь Венерчу Алтерлаа кIоштарчу майданахь гIурбан Iийда даздан кхайкхинера Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташоно меттигерачу а, луларчу пачхьалкхашкара а вайн махкахой. Цигахь оццул адам гуллур ду аьлла-м и беркате гIуллакх долийначарна шаьшна а моьттина хир дацара. Амма Iуьйранна исс даьлча дуьйна йоллучу Венера а, Венера хилла ца Iаш а адам цу цхьана исбаьхьчу паркехь садоIарна леринчу майдан агIор тобанашца вайнах дIагулбала буьйлабелча кхета долалора нохчийн „нехан йоцург къелла яц“ бохучу кицанан маьIна.\nЖима а, воккха а, зударий, божарий, бераш – хеталора Алтерлаа цIе йолчу метро станцера Iийда долчу майдане йоьлхуш йолу автобусаш цу дийнахь лерина вайнах дIасалелон араевлла йолуш санна – оццул дукха бара цу даздаре баха бевлларш. Цхьадика хенан хIоттам а нисбеллера, дуьххьара кху тIаьхьарчу иттех шарахь нохчи, шаьшна юккъера ваьснаш а, къийсамаш а, цакхетарш йистах а йитина, цхьаьна гулахь бусулбачийн уггаре а дезчех де вовшашца даккха нигат дина буйла хууш санна – къегина кхетта малх а болуш, довха.\nГIурба даздар вовшахтоьхначу нохчийн-гIалгIайн кхеташоно гулбеллачарна юург-молург, - уггаре а хьалха, иштта хазчу дийнахь арахь догIуш ма-хиллара, кавказхойн Iадатехь овкъаршна тIехь деттина жижиг а долуш, - Iалашдина ца Iара. Iийданан программа вуно шуьйра яра: цхьанхьа тайп-тайпанчу летарийн спортехь шайн хьуьнарш гойтуш кегирхой бара, вукхунхьа – дагахь байташ йоьшуш бераш дара, жимма дехьа - КъурIан сураташ дагахь дешарехь къовсам бара дIабоьдуш. Кхин цхьа кхечу сонехь уггаре кегийчу декъашхойн самукъадакхархьама цаьрца лоппаргаш бусуш а, лоьлхуьйтуш а цхьа-ши жимха лаьттара.\nДезде кечдиначу а, дIадаьхьначу а нохчийн-гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочуо Мусаитов Шайхис дийцарехь, и тайпа цхьаьнакхетарш хIинцачул тIаьхьа хIора шарахь а Iадат а дина, лелор ду Австрерачу вайнаха.\nМусаитов Шайхи: „Тахана кхузахь халкъ гулдалар уггаре а хьалха гIурбан Iийда даздар дара, вайн берашна хIара башха де дуйла а хаийта, церан самукъа а далийта. Кхузахь цкхъа а оццул адам вовшах кхетта дацара. Иштта оха сатеснера, вайнехан вовшашца марзо а алсам ер яцара теша, вайн дегнаш вовшашна кIадлур дацара теша, аьлла. И тхан Iалашо кхочуш хилла аьлла хеташ ву со, кхузахь адам иштта гулдалар а, церан самукъадал а гича“.\nЦхьаьнакхетарехь дакъалаьцначу вайнаха билгалдоккхуш долу коьртаниг – ишттачу даздаршкахь адамашна юккъера херонаш дIайовлуш хилар, нохчийн къомах дукхахьолехь шех дозуш доцучу, тIаьхьарчу тIеманийн, цу тIамо нахана юккъехь яржийначу шеконаший кхоьллина долу вовшех къехкар я цатешар дайдеш хилар ду. Боккъал а, гуш дара Венерчу Алтерлаа майданахь вайнехан вовшашца цхьа инкарлонаш йоцийла, хийрачара лерина царна юккъе цим туьйсуш яржош ерш бен.\nХIунда аьлча, оццул дукха тайп-тайпана гулделлачу адамна юккъехь мел бен-бен хьежамаш а, кхетамаш а болу нах хиларх, ца хезара йигахь цхьаммо а я „позици-оппозици“ бохучунна тIехь я „манхадж - акъида“ бохучунна тIехь а къийсамаш беш.\nШа дуккхаъчу шерашкахь карате хьоьхучу берашца цхьана Iийданехь дакъалаьцначу Бисаев Хаважис ма-аллара, цу цхьаьнакхетаро кхин цкъа а гучуехира нохчийн къоман уггаре а сирлачех амалш.\nБисаев Хаважи: „ТIаьхьарчу заманчохь вайн къам дерриге а даьржина, декъаделла дара. Жим-жима и декъадаларш а, къестамаш а Iад а дитина, вайн схьагулдал дезаш хилар гуш дара. Ткъа и тайпа схьагулдалар чIогIа беркате хIума дуйла вайна тахана гуш ду-кх. Вай гулделлча кхузахь цхьанна а вовшашца вас а яц, хьагI а яц.\nМассо а велавелла-векхавелла ву, берийн а, баккхийчеран а самукъадаьлла. Вовшашна нах бовзар хилла. Иштта хаза Iен а, даха а йиш йолшу ду-кх вай, вайн даха хиъчахьана“.\nЛетаршкахь толамаш баьхначарна мидалш а, толамийн тоьшаллаш а, совгIаташ а дийкъира. Ткъа берашна, байташ ешаран я КъурIан аяташ хааран говзалла гайтинчарна, цхьа а юкъах ца воккхуш, дийкъира совгIаташ.\nСарахь, дезде чакхенга дирзина, дIасабоьлхучу наха юхюха а билгадоккхура, и Iийда иштта даздар Iалашдинчара, нах сагIех кхетийтина ца Iаш, уггаре а коьртаниг – вайнахе иштта хаза вовшех марзо эцийтина хилар а, цунах боккъал а оццул долчу адамана кхаъ хилла хилар а.


Европехь бехачу нохчийн кегирхойн цхьана тобано керла болам юкъабаьккхина. Масех видеоклип интернете йиллина цара, овх1анхойн а, туркойн а божаберашна шаьш етташ гойтуш. Бахьана – цара дийцарехь вайнехан зудаберашца уьш эвхьаза бовла г1ортар ду. И цу бераша шайн дагахь дикчу Iалашонца долийна ала а тарлуш долу хIума вуно кхераме тIаьхьало йолуш хила сахьт дац.\nНохчийн мехкарийн сий лардо шаьш бохучу Iалашонца долийна хIума ду Австрерчу бевзаш боцчу кегирхоша кху деношкахь юккъедаьккхинарг. Европехь, къаьстина Австрехь бехачу нохчийн мехкаршка дагара хаийтина бохучу бахьанашца кхечу къомах болчу кегийчу нахана етта а етташ, и еттар видеоца дIа а яздеш, Ютюбан агIонехь зорбане доккхуш.\n„ТIехьа хьажий бен дош ма ала, хьалха хьажий бен ког ма баккха“ боху нохчийн кица данне а доцчу доккхуш, масех дийнахь кхоъ и тайпа видеоклип зорбане яьлла, ерраш а, схьахетарехь, Австрехь яьхна а ю.\n(Къизалла яржор цхьана кепехь къобалдойла дац, дехар ду харцхьа масалх пайда цаэцар)\nЦу могIарера цхьана видеогайтамехь вистхуьлуш гуш ву, тIехьажарехь, 15-16 шо долу цхьа нохчийн кхиазхо. Доглазарца дуьйцу цо, шен юхь-сибат а ца лечкъош, шаьш туркойн къомах волчу цхьана жимчу стагана, иза нохчийн йоIаца зIенехь хиларна шек а девлла, хIума тоьхна, цуьнгара телефон схьа а яьккхина, теллира, бохуш.\nИнтернет-машанехь цу видеошна бухахь оцу сохьта даьржина, дуьненан маьI-маьIехь бехачу вайнаха цу берийн сий деш, йозанаш яздар.\n„Дала аьтто бойла хьан, хьо санна дог- ойла йолчу вежарийн“ - бохуш яздо цхьаммо. Вукхо тIетуху: „Вуьззина къонах ву-кх хьо. И зудабераш кхайкхон деза, вуьшта и хIума сацалур дац“.\nИштта дIа кхин а, кхин а.\nШена тидам тIебохуьйту, мел атта, мел ойла ца ярца и йозанаш дечара ир-кара хIиттабо кхиина бовланза болу нохчийн кегирхой. ТIехула тIе кхайкхамаш а беш, „и зудабераш нахана довзийта деза, дIакхайкхон деза“, бохуш. Масех бIе шо хьалха Европехь „гIемаш лецар“ аьлла шен цIе а йолуш, дIакхехьначу инквизицин леламаш юхьабаха гIерташ санна.\nТкъа хIун боху бусулба дино а, нохчийн Iадаташа а, беккъа адаман кхетамо а цу кепарчу леламех лаьцна? Магийна дуй динехь кхиазхой, шайна хезний, хеттий, аьллий бохург юхьара а лаьцна, нехан кочаэхар а, нахера даьлла маьттаза хIума кхайкхор а?\nИ хаттар Маршо Радионо Венерчу бусулбанийн центрехь хьехамаш беш волчу Iеламче Мусага делира. Цуо дуьйцу.\nМуса: „Суна сайна гина яц и съемка. Амма бусулба динехь ледарло цхьаьнгара яьллехь, я цхьаммо цхьа вон болх бинехь, иза даржор магийна дац, хIунда аьлча, иза даржарх кхечарна вон асар хуьлу, вон ойланаш яьржар а хуьлу. Ша и маьттаза хIума лелор дика дац. Ткъа и хIума сацон гIертачуьн нигат дика хила там бу, нохчийн мехкарийн сий лардан гIерташ а хир ву иза, шен дагахь, амма цу иза кхочушдан хаьржина некъ нийса бац. КъурIанчохь цу хIуманах лаьцна аяташ а ду„.\nНагахь санна зудабер я боьрша стаг, я милла а галваьллехь, иза сацон а, нисван а бусулба динехь а, нохчийн Iадаташкахь а шен некъаш бу, Венехь бусулба Iилма хьехаран академехь доьшуш волчу Iеламчас Мусас ма-аллара. Наха, кхиазхоша-м муххале а, шаьш-шайгара кхел яр цу юкъа данне а догIуш дац.\nМуса: „Вайн нохчашлахь хьалха дуьйна а и тайпа маьттаза хIума сацадаран шен-шен некъаш бу. Я де-нене доккху иза, я баккхийчаьрга доккху. Бусулба динехь наха шаьш-шайгара кхел яр данне а дац. Бусулбачу стагера яьлла ледарло а, цуьнгара даьлла къа а къайладаккха дезаш ву бусулба стаг.\nПайхамара, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, шен хьадисехь аьлла, Делан лайно цхьа кхин Делан лай къайлавоккхур ма вац, Дала иза Къемат дийнахь къайлаваьккхиний бен, аьлла. И бохург ду, цу стеган шен къинош а, ледарлонаш а Дала Къемат дийнахь нахала йохур яц, бохург.“\nВенехь нохчийн диаспорехь вевзаш а, лоруш а ву Бисаев Хаважи, дуккхаъчу шерашкахь вайнехан берашна карате Iамош а, цаьрца кхетам-кхиоран белхаш беш а волу. Цунна хетарехь, дикачу Iалашонашца, яхь а йолуш, шайн дагахь нийсоян арадевлла и нохчийн бераш шайн дахаран зеделларг ца хиларна харц а, кхераме а некъ юхьаралаьцна лелаш ду.\nХаважи: „Кегийнахехь яхь хилар чIогIа дика хIума ду, церан шайн къоман хIуманах доглазар а вуно дика ду. Делан къинхетам бу вайн иштта ойланаш а йолуш, са а гатдеш, яхь йолуш хьалакхуьуш кегий нах хилар. Амма вукху агIор, кху дахаран хIуманаш иштта атта а ма даций.\nКъаьстина вай цхьана нехан махкахь дехаш хилча, хIара шен цхьа низамаш а, Iадаташ а долуш меттиг ю. Кхара цхьанна стагана новкъарло а ца йо: хьайн дин лелон а вуьту хьо, хьайн гIиллакхаш лелон а вуьту, вайна иза дезахь. ТIаккха иштта цуьнца цхьаьна вайна цIармата хеташ долу хIумнаш лелош болу нах а буьту кхара паргIат.\nТкъа цу бераша леллочух хIун хир ду? Са а гатдеш, яхь йолуш, цхьацца и тайпа хIума лелон гIерташ болчу кегийнахана сингаттам хир бу, вайна а цунах дагахьбалам хир бу. ХIунда аьлча, цу кепара къоман тоьллачу кIенташна зен хилахь, вайна а ду-кх иза зене“.\nИштта Робин Гудийн хьесапехь вайнзаманахьлерачу Европехь, шайна хетачунний, моьттучунний тIе а тевжина, кхечу къаьмнех болчу нахах летар а, цаьрца цхьа шаьшна нийса хеташ йолу бакъо къийсар а зуламе тIаьхьалонаш йолуш хIума хила там бу, аьлла хеташ ву Хаважи. Нийсо кхечу агIор еш хуьлу, иза вай ваьшна тIера йолон езаш ю, кхечу къаьмнашка вай довлале, боху цо.\nХаважи: „Сагатдеш долу хIуманаш а, вай цIармата лоруш дерш а – уьш вайна юккъехь даима а хилла ду, вай иштта шуьйра дуьйцуш ца хиллехь а. Уш хиларан шайн бахьанаш а ду. Масийтта тIом а хилла вайн махкахь, дуккха а инзаре зенаш а хилла, къам чIогIа даьржина а ду.\nТкъа уьш вай цхьана-шина стагана зе дарххий, кхерам тасарххий дIадевр долуш хIуманаш дац. Къомана юккъехь шортта болх а беш, низам а нисдеш, ваьш-ваьш нис а луш бен толур долуш дац уьш.\nЦара ма дарра и хIума лелийча, цкъа делахь, вайн къаьмнашна юкъа питана долар а хир ду, шозлагIа делахь, вай ваьшна юккъехь вуно дукха нах бу нисбан безаш, тахана шен чохь ца хилчхьана нахана зе хиларх а, зулам хиларх а, нехан сий дарах а бен ца хеташ лелаш болу. Вай хазза дешарца а, белхашца а дIанислуш, вайн меттиг ларъеш, некъ барций бен нислуш дац хIумма а.“\nВенехь бехачу нохчийн диаспоран баккхийчара а, ткъа иштта массо а аьлча санна цигахь бехачу вайнахана а вуно тIеIаткъам бина а, нахехь сингаттам кхоьллина а хIума ду кху деношкахь интернет -машанехь даьржинарг. Массо а кхоьру, и кхайкхамаш дIаязбина, зорбане баьхначу кхиазхошна Iедалера зулам хиларх а, цу берийн кхолламаш и хIума бахьана долуш галмарзахбовларх а.


ГIалгIай Мехка керда эзди школа хьайийлай — Сердало\n3 гIат йолаш керда школа хьайийлай Мужеча. Цу чу хIара дийнахьа деша аьттув ба 320 бера. Школа хьаеллача вIашагIкхетаре дакъалоацаш бар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек, РФ просвещени министр Васильева Ольга, Къилбаседа Кавказа гIулакхех вола министр Чеботарев Сергей, иштта школе болхбеш бола хьехархой, цига дешаш дола бераш, цар дай-ноаной, юрта бахархой.\nГулбеннарашта хьалхашка къамаьл деш йистхиннача министра Васильева Ольгас белгалдир, таханара ди, къаьстта берашта мел лерхIам болаш да. «Тахан кердача эздича школе дIачугIоргда шо. Цун юхе йисай дукхача шерашкахьа шун даьша а, ноаноша а, гаргарча наха а, юртхоша а дийша къаьнара школа. Из а хетаргахьа вай тархьара дакъа а хинна дIаоттаргья. Геттара дика ди да таханардар, хIана аьлча, Iилман ди долча дийнахьа хьаеллаш йолча укх школе дукха керда хIама довза аьттув ба вай. ДIахо бода вай никъ къоастабергба вайна, вай хьамсарча хьехархоша а даьша-ноаноша а», — аьлар Васильева Ольгас.\nШий оагIорахьа Кавказа гIулакхех волча министра Чеботарев Сергейс баркал аьлар мехка кулгалхошта шоай халкъ а, мохк а дукха дезаш къахьегаш хилар бахьан долаш. «Уж гIулакхаш бахьан гучаювл мехка эзди, тIехдика гIишлош. Аз-м къаьстта баркал аргдар Минпросвещени кулгалхочоа Васильева Ольгайна, дешара даькъе чоалхане латтача хаттарашкахьа лаьрххIа ше оарцагIа а яьнна цо теркам беш хилар бахьан долаш», — аьлар Минкавказа кулгалхочо.\nШий оагIорахьа паччахьалкхен министрашка моаршал а хоатташ царна баркал аьлар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека, массайолча мехка лерхIамеча кхетачешка дакъа лоацаш, массаза а оагIо хьаллаца уж кийча хилар бахьан долаш.\n«Дукха ха йоацаш хьежадар вай къаьнарча школага. Юрта юкъара совет а, хьехархой а кердача школага чIоагIа сатувсаш бар. Тешацар уж кастлуш керда школа вIаштIехьа ярг ма йий аьнна. ХIаьта тахан из йолаш я. Иштта укх юрта хьалъеш латт берий беш а. Хьаьшашка хоам бу аз укх шера шин сменах дола чоалхане хаттар иттех шера кхы дага дала дезаргдоацаш дIакъовла оаха, аьнна, — белгалдаьккхар Мехкдас министрашта.\nУкх шералца юрта из къаьнаръяр мара кхы школа хиннаяц. Из хьалъяь хиннай 1957 шера гIалгIай СибрегIара цIабаьхкача хана. Цу хана из хьожаяь хиннай 90 дешара моттига, бакъда, кхы баха моттиг йоацаш цу чу шин сменах дешаш 300 совгIа бер хиннад. Школан доазон чубоагIаш, баскетбола а волейбола а стадион ба, иштта футбола поле а, кердача адара наькъаца кийчья гимнастически шахьарг а я. Берашта геттара доккха совгIат хиннад керда хьайийлача дешара гIишлох.\n← Беке къонгаш\nДешачун новкъост хинна саг →


www.islamannur.org - Дакъа 49: Сийлахь-Везачу АллахIан Дешан хьокъехь\nДакъа 49: Сийлахь-Везачу АллахIан Дешан хьокъехь\n«Оха цуьнга (адаме) Тхайн къинхетамах чам баккхийтича, бохам лайначул тIаьхьа, дера, цо ала-м олу: «Сан дуьхьа ду хIара, я къематде хIуттур ду аьлла а ма ца хета суна. Нагахь со сайн Деле вухаверзавахь, цхьа а шеко йоцуш, Цуьнгахь а хир ма ду суна кечдина кхин а дикаха дерг». Оха Делах цатешачарна (гаурашна), билггал, дIахоуьйтур ма ду цара динарг, къиза Iазап а Iовшуьйтур ду Оха цаьрга» («Фуссилат», 50).\n«ХIара хаам иштта олуш болучийн хьокъехь боссийна бу: «ХIара аса сайн къинхьегамца даьккхина ду, суна догIуш а ду хIара»».\nИбн Iаббаса аьлла:\n«Вуьшта аьлча, аса айса сайна дина дика ду хIара».\nСийлахь-Везачо юха а аьлла:\n«Цо аьлла: «Суна мел делла дерриге а - соьгахь долу Iилма бахьанехь делла ду» («Къасас», 78).\n«ХIокху «…соьгахь долу Iилма бахьанехь»…» бохучу дешнийн маьIна иштта ду: «Аса гулдина долу, соьгара сан Iилма бахьанехь»».\nЦхьаболучу тидархоша аьлла:\n«ХIара (сан хьал) - и сайна хила (я дала) со хьакъ хилар АллахIана хууш хиларна ду-кха».\nАбу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла:\n«Цкъа Израилан тIаьхьенах волу кхоъ зерна тIехIоттон лиъна хилла АллахIана: йолу цамгар (проказа) ерг а, кIунзал баьлларг а, бIаьрзениг а. АллахIа малек дахийтина уьш болучу.\nТIаккха кIунзал баьлларг волучу а деана, цуьнга хаьттина (малеко): «Уггаре а хьуна дукха дезарг хIун ду?». Цо жоп делла: «Тайна месаш а, и бахьанехь соьх нах къаьхкаш долучух со дIацIанвалар а ду-кха». ТIакха малека цунна гонаха шен (куьг) хьаькхна: (нах къехкачух дIа а) цIанвира иза, тайна месаш юха а елира цунна. (Малека) хаьттира цуьнга: «Ткъа хьуна уггаре а дукха деза даьхний муьлхарш дара?». Цо жоп делира: «Хьелий». Цунна пхора етт а белла, (цул тIаьхьа) аьлла (малека): «АллахIа беркат дойла хьуна цуьнах!».\nЦул тIаьхьа йолу цамгар йолуш хилларг волучу деана (малек). Хьалха цуьнгахь хиллачу сибате-суьрте а даьлла, цо аьлла цуьнга: «Миска стаг вара со. Новкъахь оьшуш мел долучу хIуманах а ваьлла, тахана дехаре вала цхьаьллиг цхьаъ вац сан, АллахI а, (Цул) тIаьхьа хьо а воцург. И хьан безаме куц а, исбаьхьа чкъор а, иштта хIара бахам а хьуна беллачуьнан цIарах дуй кхуллуш доьху аса хьоьга: цхьа эмкал лахьара ахьа суна, цуьнан гIоьнца хIара сайн некъ чекхбаккха!». (Оцу стага) аьлла: «Декхарш дукха ду суна тIехь». (ТIаккха) аьлла (малека): «Схьахетарехь, суна вевза-кха хьо. Хьо вацара и йолу цамгар йолуш хилларг, хьайх нах а къехкаш?. (Оцу тIе, хьо вацара и) къен вехаш хилларг, АллахIа (хьал-бахам) а луш хьуна?». (Оцу стага) аьлла: «ХIан-хIа, хIара бахам суна дIабаханачу сайн дайшкара диссина кхаьчна дакъа ду». (Малека) аьлла: «Нагахь хьо харц лехь, АллахIа хьайн хьалхалеррачу хьоле вухаверзавойла-кха хьо!».\nТIаккха кIунзал болуш хилларг волучу деана (малек), хьалха цуьнгахь хиллачух террачу сибате-суьрте а даьлла. Цуьнга а аьлла цо ша хьалха йолу цамгар йолуш хиллачуьнга аьлларг. Ткъа цо а шена вукхо делла доллу жоп делча, (малека) аьлла: «Нагахь хьо харц лехь, Сийлахь-Везачу АллахIа хьайн хьалхалеррачу хьоле вухаверзавойла-кха хьо!».\nЦул тIаьхьа, цуьнгахь хьалха хиллачу сибате-суьрте а даьлла, (хьалха) бIаьрзе хилларг волучу а деана, малека аьлла: «Миска стаг вара со. Новкъахь мел долучу хIуманах а ваьлла, тахана дехаре вала цхьаьллиг цхьаъ вац сан, АллахI а, (Цул) тIаьхьа хьо а воцург. Хьуна и хьан бIаьрса юхаделлачуьнан цIарах дуй бууш доьху аса хьоьга: цхьа уьстагI лахьара ахьа суна, цуьнан гIоьнца хIара сайн некъ чекхбаккха!». (Хьалха бIаьрзе хиллачо) аьлла: «Боккъалаъ, бIарзе (стаг) вара со, амма АллахIа суна юхадерзийра сан бIаьрса. Хьайна деззарг дIаэца, хьайна луъург дита. АллахIах дуй ма буу аса: доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIан дуьхьа хIуъа а ахьа схьаэцарах, хьуна цхьана а хIуманехь новкъарло йийр йолуш ма вац хьуна со!». (ТIаккха) аьлла (малека): «Iадбита ахьа хьайн бахам хьайна, хIунда аьлча, боккъалаъ, зуьйш дара шу. Хьуна резахили АллахI, амма оцу хьан шина накъостана оьгIазваха И» (Бухари: 3464, Муслим: 2964).


Дешан маршо чIагIъеш кхелхинчу Францерчу хьехархочунна Лараме Легионан совгIат дийр ду\nГIадужу-бутт 20, 2020\nПарижехь вен а вийна, корта баьккхинчу историн хеьхархочунна Пати Самюэлна Францехь уггаре лакхара ларалучу Ларамечу Легионан совгIат дийр ду. Оцу хьокъехь хаам бина BFM телеканалехула Францин дешаран министра Бланке Жан-Мишела.\nОрденан командор (совг1атан мехаллин кхоалг1а дарж) лур ду Патина – веллачунна наггахь бен ца ло иза. "Халкъан дуьхьа валаро хьакъвина иза", – дIахьедина министра. СовгIат ден барам хир бу Парижан центрехь Сорбоннехь кхана, кхаарин дийнахь.\nИсторин а, георграфин а хьехархо Пати Самюэл вийра пIераскана. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша. Социалан машанашкахь иза радикалан кхайкхамаш беш лелла хилар билгалдоккху прессо. Хьехархочо ша вен масех де дуьсуш, школехь берашна дешан маршонан мах буьйцуш, довзийтина хилла Charle Hedbo журнало Пайхамар Мухьаммад аьшнашвеш дехкина суьрташ.\nПати верца доьзна 11 стаг лаьцна. Царалахь ву исламист-жигархо Сефриуи IабделIаким. Иттех де хьалха, Конфлан-Сент-Онорин школехь доьшучу цхьана йоьIан деца дай-нанойн хьехархошца цхьаьнакхетачу бараме а веана, карикатураш берашна гайтина хеьхархо балхара дIаваккха баьхна хилла цо. Ткъа тIахьо YouTube машанехула видео арахецна Пати Самюэлна бехкбуьллуш.\nБаьржинчу хаамаша бахарехь, 2014-чу шарахь Парижехь Палестинин агIолоцуш гIиттийначу гуламашкахь 'ХЬАМАС тобанехьа къамелаш деш а хилла Сефриуи. 2004-чу шарахь волавелла иза бусалба ламасташ, къевлина духар лардарехьа хIитточу акцешка.


Хьежадергах 1адсаькх деттар – 1алаьмате хоза спорт я | magas.ru\n13.07.2015 22:36 Комментариев 0\nЯлх-ворх1 шу хьалха хайра саг вацар вай республике 1адсаькх детта спорт фу я ховш а, цунах к1еззига мукъаг1а, кхетам болаш а. Т1аккха, 2009 шера Арсамаков Исраила «Кавказа ловзараш», аьнна, ц1и а тилла ший проект йолайича, цу юкъе дахар кхыча яхьашца, 1адсаькх тохар а. Эггара хьалха цу яхьашта лаьрхх1а,\nк1арцхала гаьнех 1адсаькхаш дир ц1и хезача г1алг1ай суртдиллархочо, скульптора, Поаланкхой Мурада, царца т1аьскаш а. Моцаг1а, шийна, Йовле, маьлхара каша чура корадаь хиннача 1адсаькха тара а даь, дир цо уж. Ала деза, дукхаг1а дола къаьнарча ханара 1адсаькхаш вай мехка, к1арцхала гаьнех деш хинналга. Цхьа моллаг1а йола га мегаш хиннаяц 1адсаькхашта. Англе а, Франце а, цхьацца болча Европан мехкашка, тис яха га хиннай эскара 1адсаькхаш деш хиннар, х1аьта вай мехка к1арцхал хоржаш хиннай.\nЦхьоалаг1а, шоаллаг1а «Г1алг1ай ловзараш» йистедаьлча, дукха 1адсаькхаш, т1аьскаш кагделар, дехар, т1аккха спорта министерствас лаьрх1ар ийца олимпийски 1адсаькхаш хилийта цу яхьашка. Аьлар – хьадир.\nЦул т1ехьаг1а ца хаддаш, наггахьа мара шоллаг1а моттиг ца йоаккхаш хьабоаг1а Ж1айрахара спортсменаш. Черкесске, Нальчике, Пятигорске хиннача «Кавказа ловзарашка» 2-3 меттигаш яьхай цар.\nТахан из спорт дукхаезаенна, дукха бераш а, кагирхой а ба лоамарча юрташка. Бакъда, дукхаг1а болчар аьттув бац цу спорта эша х1ама эца, е секции хургъя, аьнна, х1ама а дац.\nТкъаь итт –ткъаь пхийтта шу хьалха, ц1ен к1алхенашка, спорта лаьрх1а йоацача моттигашка Наьсарера бераш къахьегаш долча хана, цханнена дага а дацар г1алг1ай дерригача дунен яхьий, Олимпа ловзарий чемпионаш хургба, аьнна. Х1аьта лоамара берий ц1ий чу ба нийса топ тохарцара чам, безам. Топашцара г1улакх юхаоза дезаш хиларах, 1адсаькх тохар боарам боацаш, дукхадезаеннад царна. Са сай ц1аг1а мел дола бер 1адсаькх тохаш да, царна лаьрх1а коа моттиг яьй аз, бакъда, секци йийлача, цу секце ухаргволаш б1аь совг1а саг ва, з1амига а, воаккха а. Олимпа чемпионаш ца хуле а, дукха харц х1ама дутаргдар цар цу спорта т1абийрзача, х1ана, аьлча кхыйола спорт ухаза д1айолае хала я, тренераш ца хиларах.\nДикка 1адсаькх тохаш лоам а, республике а волаш ва цхьа иттех саг х1анз а. Уж ба: Льянова 1айна, Цурова Зульфия, Сапралиева Дана, Оздоев Хасан, Цороев Умар, Цурова Хяди, иштта кхыбараш а.\nКъаьстта баркал ала беза бар са, цу берашта новкъостал даьча наха. Шоай ц1и хьа а ца оалаш, баркал а ца дехаш, дикаг1а дола 1адсаькхаш дайтад, шийца мел хила еза х1ама а йолаш, Москверча г1алг1аша Льянова 1айнана, Цурова Зульфияйна. Даьла раьза хилва царна!\nИштта доккха баркал да Магаса мэра, Ц1ечой Беслана, новкъостал дирах. «Европан тара хилийта беза вай мохк», - йоах Беслана, цудухьа майрра т1аэц цо моллаг1а керда уйла, лаьрх1а х1ама, вай мохк хозбергболаш из хилча.\nК1еззига д1ататта аьттув хилча, лоама т1ера чуйоаг1а хьетт санна, йоакхлуш шерлуш д1аг1оргъолаш яр из хоза спорт. Санкцеш бахьан долаш, экономика хьалхаг1а санна дика еце а, шеко яц Россе спорт йолаш хургхилар. Х1аьта, гайна-ганза, г1алг1ай 1адсаькххой а юкъе баха мег Россе командашка. Тешаргда-кх вай цу х1амах. Тешарах зе мича хул.


Дийнан сурт: хьаькамаллин лами а, жоьпалла а\nКъилбаседа Кавказ, 28.03.2018\nПолитикехь шена атта позици лаьцна Кремло – таронаш я ахча декъар дийца даьккхича, и дан бакъо уггаре хьалха шен ю, олу цо, ткъа Кемеровохь яьлла цIе санна болу бохам бийца баьккхича олу, пачхьалкхехь федерализм лела, меттигерчу Iедало дала деза жоп.\nТахана, Оьрсийчоьно цIергахь иттаннаш бераш а, церан дай-наной багар а далхочу хенахь, къаьсттина доладо наха жоьпалла хьехо.\nIедална, адам шена духьалдолуш нисбелча, сихонца карабо нах совцо некъаш. Сочехь Путинна дуьхьал пикет хIотторна лаьцна меттигера жигархо Туаев Валерий. "Дела Кхоьллинарг, дIалалла Путин хьайн Езачу Конституцин а, Доккхачу МаьIнин а дуьхьа. Алюминь", тIеяздинчу плакатца мэрина хьалха лаьттинера Туаев.\nОццу Сочехь лаьцна Навальныйн штабера жигархо Титков Дмитрий – президентан харжамашкахь харцо лелла, церан жамI юхаэца, аьлла? мэрина хьалха дIахIоьттинера иза а.\nКъилбаседа ХIирийчохь лоьрашна тIеIаткъам бо шайн хьолан хьокъехь президенте латкъарна.\nКраснодарехь кхело дихкина Навальныйн Коррупцина Дуьхьалоечу Фондна олигарх Дерипаска а, Медведевн гонера хьаькам Приходько Сергей а мехкаршца маьттаза леларх лаьцна дийца.\nГIебарта-Балкхаройчохь школашкахь ненан мотт хьехар лагIдо, аьлла даьржира, амма резабоцуш меттахбевллачу бахархоша, гарехь, Iедале юхабаккхийтина сацам. Филологаш-жигархой шега дехаре бевлча, мехкадас Коков Юрийс сацадайтинчух тера ду мотт хьаша болор.\nИштаниг нисделла ХIирийчохь а. Дешаран министр Iийначу, хIинццалц берийн центрехь къахьоьгучу Салбиева Зитица ийгIина Iедал, амма иза бакъдац боху баккхийчу хьаькамаша. Делахь а, контракт дIахадийна цуьнца таханлерчу дешаран министро Азимова Иринас. Бахьана – (накъосташа дийцарехь) министро дечу омранех шена нийса дац аьлла хетарг кхочушдеш яцара Салбиева. Хиллачо гIовгIа эккхийтина махкахошлахь.


— ХIунда ца дуьйцу? — аьлла, жоп делира бозбунчо. — ДIаэца, хIара мекхан буьртиг бу хьуна. Амма хIара ахархойн кхаш тIехь болучух тера а боцуш, шайтайпа буьртиг бу. И буьртиг, зезагаш дIадуьйш йолучу кхийрачу кхаби чу дIабе, тIаккха хуур ду хьуна кхидIа хиндерг.\n— Баркалла хьуна! — элира зудчо бозбунче, цунна шийтта кегийра ахча а луш.\nЦул тIаьхьа цIа а яхана, мекхан буьртиг зезагаш дIадуьйш йолчу кхийрачу кхаби чу дIабийра цо. Цу мекхан буьртиго, ша дIа ма-бийннехь, зIийдигах доккха а долуш, инзаре хаза зезаг хилира, алцIензIамах (алцIензIам — оьрсаша «тюльпан» олу зезаг) тера а долуш. Цу зезаган патарш вовшашна тIеттIадахана дара.\n— Ма хаза зезаг ду хIара! — элира зудчо, цунна оба олуш.\nЦо иза дешшехь, и зезаг, тIах — аьлла, тата а даьлла, схьаделладелира. ХIинца иза ма-дарра алцIензIам дара, амма цунна юккъехь, баьццарчу йизана (йиз — оьрсаша цунах «пестик» олу) тIехь Iаш йоI яра. Иза, цхьа цIинцIолг бен йоцуш, чIогIа жима яра. Цундела йоIана, ЦIинцIолг-йоI аьлла, цIе тиллира.\nБочабIаран чкъуьйриг цуьнан ага дара, сийна тобалкх (оьрсаша «фиалка» олу зезаг) — гоь яра, розин жаз (оьрсаша цунах «лепесток» олу) — юргIа дара. БIаран чкъуьйриг чу иза буьйсанна дIаюьжура, ткъа дийнахь стоьла тIехь ловзуш Iара. Цу зудчо стоьла тIе чохь хи долу бошхап хIоттийра. Цу бошхепан йисте зезагаш дехкира цо. Церан деха гIаддаш цу хи чохь луьйчуш дара. Чохь хи долу бошхап йоIана боккха Iам санна хетара. Иза зезаган жаз тIехь цу хи чухула, хинкеманна тIехь санна, хехкалора. Пийсигийн метта цуьнгахь, кIайн а йолуш, говран ши мас яра.\nЦIинцIолг-йоI дийнахь сарралц шен тамашийначу хинкеманна тIехь хехкалуш яра. Иза бошхепан цхьана йистера вукху йисте а юьйлуш, эшарш а лоькхуш, лелара. Цуьнан санна долу эсала аз цхьанна а хезна дацара.\nЦкъа цхьана буса, ЦIинцIолг-йоI шен аганна чохь йижина Iуьллучу хенахь, дIадиллина долчу корехула хIара йолчу чуелира йоккха бецан пхьид. Иза тIеда а, ирча а яра.\nИза стоьла тIе а кхоссаелла, ЦIинцIолг-йоI дIайижина Iуьллучу бочабIаран чкъуьйриг чу хьаьжира.\n— ЭхI, ма тайна зуда хир ю кхунах сан кIантана! — элира бецан пхьидо.\nЙоI чохь йолу бIаран чкъуьйриг, катоьхна, схьа а эцна, кхоссаелла корехула беша араиккхира иза.\nБешахь охьадогIуш хи дара. Цу хин йистехь лаьтташ чуузу уьшал яра. Кхузахь, уьшалан Iехана юкъахь, шен къена нана санна, ирча а, тIеда а.\n— Вакъ, вакъ! — элира цо, шена бIаран чкъуьйриг чохь Iуьллуш йолу жима йоI гича.\n— Ма ел гIовгIа! Самайоккхур ю ахь иза! Вай долчуьра едда дIагIур ма ю иза! — элира къеначу пхьидо шен кIанте. — ГIургIезан месал а яй ма ю иза. Вай иза хIинца хина юкъахь доккхачу зезаган гIа тIе охьахаор ю. И гIа хIокху цIинцIолгана йоккха гIайре санна ду. Цигара иза цкъа а дIаяхалур яц. Ткъа ас хIинца шуьшинна Iеханна юкъахь хаза бен бийр бу.\nХи чохь тIедолуш даккхий зезагаш дара. Церан даккхий шуьйра гIаш хи тIехула лелаш дара. Уггар доккха гIа хин йистенна геннахь дара. Цу гIанна, нека деш тIе а яхана, йоI чохь йолу бIаран чкъуьйриг цу тIе охьахIоттийра пхьидо.\nIуьйранна хьалххехь самаяьллачу ЦIинцIолг-йоIана, гонаха бIаьрг тоьхча, шена цкъа а ца гинчу метте ша кхаьчнийла хиира. Гонахь массо а меттехь хи дара, ткъа хин йист геннахь яра. ЧIогIа кхераелла йолу ЦIинцIолг-йоI йилхира.\nТкъа къена пхьид уьшалан Iеханна юккъехь шен цIа кечдеш яра, эрз а, можа зезагш а тIе а туьйсуш. Иза шен цIа къоначу несана там бан гIерташ йоллура. Кечам бина яьллачул тIаьхьа, йоккха пхьид шен ирчачу кIантаца ЦIинцIолг-йоI йолчу тIеяхара. Цуьнан ага схьа а эцна, шайн бен чу охьахIотто дагахь яра иза. ЙоIана хьалха лохха охьа а таьIна, цо элира:\n— ХIара сан кIант ву! Иза хьан майра хир ву. Шуьшиъ хин Iеханна юккъехь чIогIа дика даха хуур ду.\n— Вакъ, вакъ! — аьлла, вистхилира пхьидан кIант.\nПхьидаш, бIаран чкъуьйриг схьа а эцна, нека а деш, дIаяхара. Ткъа ЦIинцIолг-йоI баьццарчу гIа тIехь латта йисира. Иза доггах елха йолаелира. Цунна чIогIа ца лаьара боьха пхьид йолчохь яха хаа а, я цуьнан маьттазчу кIанте маре яха а.\n← Как рисовать пистолет Космические поделки →


Украинехь лачкъийна юьртбахаман техника Нохчийчохь гучуяьлла GPS-маякашца\nJohn Deere компанин юьртбахаман техника, гайтаман сурт\nУкраинерчу Мелитополехь лачкъийна 1,5 миллион евро мах болу юьртбахаман техника гучуяьлла Соьлжа-ГIалина гена йоццучу Закан-юьртахь, хаамбина "Новое время" гIирсо, журналистийн талламийн Центран коьртачу редакторна Самар Валентинна тIетевжина.\n"Кадыровхоша кхо комбайн, трактор, кхо хIутосург а лачкъийна, иштта Агротек-Инвест компанин гайтаман майданара Американ John Deere компанин Украинерчу официалан дилеран 20 тонн даьтта а", - аьлла ду хаамехь.\nТехника ялийна йохийначу, ялта кхиош хиллачу "Закан-Юртан госхозан" дозана тIе.\nТалламан авторша билгалдоккху, цхьаболу нохчийн лаккхара хьаькамаш оцу эвлара хилар. Масала, цигахь вина ву мехкан премьер-министр Хучиев Муслим а, цуьнан ваша Хучиев Тамерлан а. Тахана Украинехь "гуманитаран мисси" кхочушъечу Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан директор лаьттина Тамерлан тIаьххьарчу 11 шарахь.\nТехника лачкъорах Зазадокху-бутт бовш хаамбира "Агротек-Инвестан" пресс-гIуллакххоша. "John Deere компанин техника Оьрсийчу кхачон дуьхьал хиларна бина бекхам бу юьртбахаман техника лачкъор" элира компанехь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун телеграмерчу канале а хIоттийна, тIаьхьа дIаяьккхира Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан, дийцарехь, гуманитаран сурсаташ кадыровхоша дIасадоькъуш видео. Эксперташа оцу тIера сурсаташ Украинера хиларна тIе тидам бахийтира. Журналистана-талламчана Христо Грозевнав хетарехь, кадыровхоша Мариуполан бахархошна дIасадекънера шаьш лечкъийна сурсаташ.\nОхан-беттан 20-гIа – тIеман 56-гIа де ду. Шаьш контрол латточу Донбассан декъа тIера украинхойн арми юхатоха гIерта Оьрсийчоьнан эскарш. Украинан Iедалхоша дIахьедина "тIеман шолгIа фаза" йолаяларх. Яккхий бомбанаш йетташ ю, гобина украинхой болчу Мариуполерчу "Азовсталь" комбината территори тIехь. Гергарчу хенахь 800 миллион долларшкахь Украинана керла тIеман гIоьналлин пакет кхачорах дIакхайкхо Iалашо ю Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн.


Мехкарашка дола кхайкарал е йист яланза диса зоахалол [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Культура > Ингушский язык > Мехкарашка дола кхайкарал е йист яланза диса зоахалол\nПросмотр полной версии : Мехкарашка дола кхайкарал е йист яланза диса зоахалол\nМехкарашка дола кхайкарал е йист яланза диса зоахалол\nСай доалахьа шиъ сесаг а йолаш ваьха саг ва со. Хьалхарчунца 6 шера ваьхар, шоллагIчунца ах шера. ХIанз цхьаккха а йоацаш, наж санна цхьаь ва со. Шин сесаго ялх шераи ах шераи бала бенача сона хала да тахан кхоалагIа саг йоалае - майрал тоъац. Цу кхераваларах сесаг йоацаш со Iеш вола шу ха я. Коа-карта Iахаш жIали а дац, аргIаш еш котам яц, кхайкаш боргIал яц са. Лоацца аьлча, цхьа цхьаь пекъар ва-кх со.\nУкх бархI шера са тунгилгах арабаьнна кIур а бац. I2 шера маьлхе илла гударг санна чIоагIденна, эккха доаллаш санна детталу са керара дог. ХIанз цхьа уйла ца йича варгволаш дац са гIулакх. Ялхнахьа дувцаш зоахалол а да са, цу ялх кхалсага сурташ сай дегIаца леладеш а ва со, бакъда цар луш йIовхал-м яц са дега. Цхьабакъда цхьанна а зоахалолах яьнна йист-м яц са. Каст-каста хьаста керте царца дагар дувца вода со, бакъда, цу мехкараша дувцачох со кхеташ вац. ГIадмий паркх санна мерий кIал доккха мекх дола зIамига саг веза шийна оал цхьанне. Ча санна ваьннеи ийрчеи хила веза къонах, оал вокхо. Хетаргахьа цу мехкараша лехараш маймалаш хила деза. ДегIа эсала хилар бахьан из тайпа мос йолаш вац со.\nБаь тIа даьнна жIале нускал санна лоха вале а, томар тIа баьнна дахка санна ийрча вале а, ворхI кийла мара дегIаца тIехкаш еце а, Турпал-Iаьлий санна керахь майра дог а долаш, дувца доккха тайпа-тукхам а долаш, цхьан бусалба даьх-наьнах хьаваьнна саг ва со.\nКхерий тIа ваха хайча а сайна рузкъа Iалашде, цIеннана кхаба денал кхоачаргдолаш а ва. ХIаьта зоахалонех дар аьлча, даьра, ма хетта атта ма хиннадац мехкарашца йола юкъ-моттиг лелае. Хийла, поп санна дегI дола, аз-со яьха къонахий а гора увттабаьб цар. Рузбан дийнахьа маьждига хьалхашка циганкага поал тассийтар сайна саг йоалаяра дола гIулакх къоастадар духьа. Шинарча дийнахьа дуIа де, аьлар циганка, нагахьа санна шун цIен тIа во саг веце, таьлме хайна котам а еце, Дала дуIана жоп ца дала йиш яц, аьнна. 8 шу даьннад циганка поал тесса, 8 шера хIара шинарча дийнахьа дуIаш а даьд, бакъда хувцаденна хIама-м дац. Йоккха топ хийла цу циганках, селлара са корта хьаьрбаьккха. Ши бIарг дика бацар цун. Цо Iеха а ваь сайгара даьккха ахча дагадоал-кх.\nХIама ховча наха саг йоалаяра кхы а белгалонаш йийцай сона. Нагахьа санна шинарча дийнахьа шозза котам яхке, оршот буса хьо вахача фусаме нускал доссаргда йоах.\nЦIагIа мел волчо из гIулакх кхоачаш хилар догдоахаш дуIаш а дир. Бакъда, дуIашта жоп-м даланзар. Ши бIарг дика бацар цун.\nКхы а я саг йоалаяра йола белгалонаш. Масала, нана-котам мухь бетташ корзагIъяьнна цIенна го боахаш хуле, кIира далале нускал доаладергда йоах. Цох а хIама хиланзар. 8 шу хьалха тха цIенна гобаха йолаянна нана-котам из гобоахачара сецаяц. СалоIалга фуд ца ховш са гIулакха оарцагIа яьнна хьувзаш я из а.\nКхы цхьаькха а да саг йоалаярах лаьца. Нагахьа санна карта тIа а хайна, цIенна тIа а йирза боргIал чукхайке, моллагIа зоахалол кхо ди далале хьа чакхдаргда, яхаш дийцар сона юртарча имама. Цхьабакъда, тха боргIало леладечох со кхеташ вац.\nШийна лайча коагахьа чу а йирзе кхайк, шийна лайча, улица новкъа а яьле кхайк, цхьадолча деношка "тIуттI" а алац. Хетаргахьа са зоахалолах а аз леладечох а ца яшилга хургда-кх цун из. Бакъдар аьлча, боргIал кура хила йиш йолаш я, ший доалахьа бIарчча котамий ферма а йолаш Iеча цуннеи, ялхнахьа дийца зоахалол а долаш, цхьаннахьа яьнна йист а йоацаш Iеча сонеи юкъе йоккха башхалонаш я.\nЦхьаболчар ала тарлу: "ДоттагIий бац хьа гIо де?"- аьнна. ДоттагIий-м шо дахалда ба, бакъда зоахалола тешаме бац-кх. ДоттагIашта юкъе а дика во деча эггара кхоачарагIа хеташ, дика тIа вон тIа кхайка лаьрхIа къоаставаь кхо доттагIа вар са, тайп-тайпара ханашка а кхаьча. ВоккхагIчун цIи Саьлмарза яр, из пенсе а ва. Къавенна саг вале а, хIанз кхалсаг бIаргаяйча мегаш вац из Саьлмарза. ЗIамига волаш кхийтта хинна из кхалнаьха лазар тахан дIадаланза ва из. Цхьа хIама хатта кхалсаг чуеча мецденна даьрденна аькхо санна бIаргаш а къерзадеш, лаьттах когаш бетта волалу из къоано. Шоана гучча тайпара, зоахалола юкъе вохийта саг вац Саьлмарза.\nШоллагIа вола доттагIа ва Хьаки яхаш цIи йолаш. Пенсе веце а кастта хургволаш ва. Кхаь шера сона цхьан йоIаца зоахалол дувцаш лийлар Хьаки. ТIехьагIо дIаладийгIача, маьре йола диъ шу а долаш, наьха сесаг хиннаяр цо сона лехар. Са гIулакх хилча а ца хилча а бе-башха цахеталга да из.\nКхоалагIа вола доттагIа (эггара зIамагIа вар) Борис ва. МоллагIа хIама хьадергдолаш, бIехача хIамах хьаж йоагIаргйоацаш саг ва из.\nЦунга зоахалол дувцийта со вухьаш а вац. ХIана аьлча, йоI хоза тоам болаш хилча шийна зоахалол дувц цо. Иштта тешам боацача доттагIех са коггIортилга яц. Цудухьа тахан царцара дика а во а дезац сона.\nИштта да-кх аз саг йоалаяра гIулакх, цхьан оагIорахьа тIатайжа бух боацаш. Циганаша дийцача зоахалох малагIа тIехьале хургьяр. Ткъамаш доаца лаьча санна миска ва сесаг йоаца саг. Цудухьа дехар да са кхалнахага аз мел дийцар теркаме а ийце, са гIулакхага хьожадалар шо, цу балех со воаккхаргволаш.\nШо лоархIаш вола бIи беха Ваха.\nНохчий метталара таржам даьр УГУРЧИЕВ Азмат-Гири\nМа сакъердаме язадаьд цо из-)) ший бала хоза бувца саго\nТкъамаш доаца лаьча санна миска ва сесаг йоаца саг\nЕ ч1оаг1а аьлар цо))\nБаь тIа даьнна жIале нускал санна лоха вале а, томар тIа баьнна дахка санна ийрча вале а, ворхI кийла мара дегIаца тIехкаш еце а.. метта-м шаьра ва)) Ма тамаш а я иззал шаьра волча сага йо1 1ехае магац -яьхар)\nСо а яр хьона уйла еш, ер 1одийшач молаг1а ер г1оргъя цинг-м))хоза мишта дувца))


Газета ийслагIа редактор — Сердало\nГазета ийслагIа редактор\nДукха, бе-беча тайпаех хьабаьнна нах лаьттаб «Сердало» газета редакцена керте, из хьадаьча хьалхарча дийнахьа денз таханарча денга кхаччалца. Царех цаI хиннав Хаматханов Кунтий Жабраил. Из, аргIа дIалаьрхIача, газета ийслагIвола редактор хиннав. ХIаьта Сибрера вай цIадаьхкачул тIехьагIа хиннарашта юкъе эггара хьалхара хиннав. Цунгара дIа мел ийккха цу ханара газета кулгалхой бовза, царца къамаьл де, цхьачарца цхьана болх бе таро хиннай са. Бакъда Жабраил бIаргавовр а вовзар а хиланзар са, хIана аьлча со Шолжа-ГIалий тIа кхаьчача хана, из дукха чу-ара воалаш, каст-каста наха юкъе хулаш вацар. Газете болх беш аз даьккхача кхаь шера цкъаь-цкъа из партийни собране е газета юкъарча собране вена вовнзар сона. Амма цун дезалех дукхагIбараш-м бовза аьттув баьннаб, берригаш ца бовзе а. Цох лаьца кIеззига тIехьагIа дувцаргда аз.\nХаматханов Жабраил ваь хиннав 1901 шера 28 октябре Буро тIара гаьна йоацаш иллача ДIаьхача Къухь яхача юрта. КIаьнка да дешарах кхеташ, хьаькъал долаш саг хиннав. Туркий мотт Iомабаь, талмачал деш хиннад цо. Цун нана Плиева Нати яхаш хиннай. Ший деша ваха хилча, из дIавеннав шоаш бахаш йолча шахьар тIарча школе. Жабраила даь гуржашха волаш доттагIа хиннав, цу ханарча аьлех хьаваьнна. ЗIамига волча хана денз, Жабраил везаш, цох Додé аьнна цIи тилла хиннай цо. КIаьнк даим книжкаш дешаш шийна бIаргагундаь, ференгий йоазонхочун цIи хиннай цо цунна еннар. Каст-каста ше волча дIавиге, лелавеш а хиннав цо гIалгIай ондарг. Цу хана цхьацца дегIах далла дезаш дола гIулакх, эхь-эздел Iомадеш а хиннад вай мехкахочоа. Цунга хьежжа хиннад цун дIахора вахар а. Школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, Жабраил Москве деша отта вода. Цун йоIа Фатимас яздаьчох, Жабраила кхо воша хиннав, берригаш дас дикача дешараш тIа деша бахийта а хиннаб. Царел совгIа кхо йоI хиннай Кунтий. ХIаьта Жабраил революци йоалача хана тIема училище вагIаш хиннав, бакъда гоалъяьннача замо хувц цун уйлаш, вахара никъ. Цигара цIавеначул тIехьагIа яьккхай цо физико-математически институт. Цу хана мехка столице лакхара дешар деша ваха, нийсагIа аьлча, институте отта мел хала хиннад дувцилга а яц. Хетаргахьа, цо шийна хержа хинна дешар дийша нах, гIалгIашта юкъе сел кIезига болаш, кулгий пIелгашца дагарбулургболаш хиннаб. Ший лакхара уйла кхоачашъю зIамигача сага, 1932 шера ювцача институте дIаэтте. Цул тIехьагIа аспирантура а йоаккх цо.\nВай Сибре дигале тайп-тайпарча балхаш тIа хиннав из, вахаш Буро тIа хиннав. «1943 шера, — язду Фатимас, — тхона юхе бомба ийккхаяр, коанаIараш дIахьош. Цул тIехьагIа тхо Балте хьалдуг, школан шоллагIча этажа тIа даха моттиг яле. Цу школан директор хьожаваьвар тха да». Жабраила къахьийга хиннад, вай лоаман юрташка школаш хьаеллийта гIерташ; Надтеречни района МТС (машинийи тракторийи станци) кулгалхо волаш, Буро тIарча партшколанна керте латташ. Бакъда 1944 шера, дикавар-вовар къоаста ца веш, шевар Iоъаравоаккх даьй баьхача мехкара. Щучинск яхача города гаьна боацаш баха совц уж, Боровое яхача моттиге. Цига юртбоахаме, тIехьагIа Щучинскерча артела кулгалхо волаш, къахьег дезала дас. ТIехьагIо Кызыл Орде кхоач.\nВай Iодахале саг йоалаяь а дезал болаш а вар Жабраил, цун фусам-нана яр Цуров Iисе Iаби. Цхьаболча наха хоза хеташ хул къаьнара кхалнаьха а маIача наьха а цIераш. Я а я царех дуккхаяраш товш а дега боча а. Масала, геттара къаьнара я Анзор, Хьулимат яха, царех тарра кхыйола цIераш. Са пхелагIвола да хиннав Анзор яхаш, из хинна кIезигагIа дале а, 400 шу хила тарлу. Хетаргахьа, Хаматхановна а хоза хеташ хиннай шира цIераш. Ший фусам-наьнах Iаби оалаш хиннадац Жабраила, къаьна цIи-м из а я. Ше тилла цIи йоаккхаш хиннай цох, Таьшбика аьле. Таханарча кагирхошта хетадала тарлу, из цо иштта оалаш хиннад, фусам-нана бегйоахаш. Вай кагирхой-м Банати аьлча а белаш багIаш хул. Боккхача наха оалаш ма хиллара, хIанзара кагирхой шоай оамалаш йолаш ба вайна. Жабраила из цIи Iаби бегьяккхар духьа тилла хиннаяц, къаман къаьнара цIераш а, кхы мел дола хIама а хоза хеташ тилла хиннай. Дийша вола саг эшаш вар арахьа а, цудухьа бе болх, яа сискал йоацаш висац из. Цу ханага диллача, дика балхаш хиннад цо даьраш, эггара хьалха Iовигача юхьигагара дIаийккхача. Масала, хьехархой ЦIен директор, ФЗУ (фабрично-заводской училище) хьехархо, группан кулгалхо яхараш санна дола балхаш атта кхоачаш хиннадац вайнахага. ЦIа дизза болча дезала дукха хIама эшар. Пхи йоIи ши воIи бегаш мичаб. Къонгаш бар Мухьмад, Бек яхаш. Мехкарий – Марем, Фатима, Аза, Мадина, Макка.\n«Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, — дагалувц Азас,- дийша бола кагий нах, мехкарий Москве хьалбийха хилар. Царца вар тха да. Цигара цIакхоаччаше, 1957 шера из «Сердало» газета редакторалла хьожаву. ЦIадаьхкачул тIехьагIа хинна, эггара хьалхара къаман газета редактор вар из».\nНийса да, бакъда беррига редактораш дIалаьрхIача, цул хьалха мел хиннараш а тIехьа, Хаматханов хиннав ийслагIа редактор. Физико-математически институт яьккхаяле а, амма гIалгIай мотт цхьанна дешаро бицбаь хиннабац вай мехкахочоа. Хьахеза, дийша, Iомадаь хIама цу сахьате дагахьа соцаш, из диц ца луш, хиннав из. Ха дIа мел йода Iаьдала болх бе Iамаш, цунца дувзаденна цхьацца дешараш дешаш, хьавоагIа из. Масала, цо чакхъяьккха хиннай беча балха тIа чIоагIа эшаш йола партийни школа. Газет цу хана парте обкома доалахьа дар, цун болх, цун никъ хьахьокха дезаш а дар керттерча даькъе. Цудухьа лоархIаме дар партийни дешар. Цу заман чухьа цунга хьежжа балха тIа лакх а лора. Ала деза, къаман газет арадувла доладенна цхьа шу гаргга ха яьлча мара республикан Правительство а Лакхехьара Совет а хьа ца яьлга. Газета хьалхара номер араяьннай 1957 шера 21 июне, хIаьта Правительство а Лакхехьара Совет а 1958 шера март бетта мара болх бе йолаеннаяц. Цох хов вайна, мел боккхача лоархIаме хеташ хиннад цу ханарча Iаьдала кепайоазув а газет а.\nНах цIааха болабелча, баха моттигаш тоъаш хиннаяц. Хьакимашта а хьакхоачаш хиннаяц мел эша хьалаш дола квартираш. Газета редакци хиннай Шолжа-ГIалий тIарча ЦIеча фронтовикий урам тIа. Цу цIагIа 80-ча шерашка хилар Iилма-тохкама институт а нохч-гIалгIай йоазонхой Союз а. Цунна хьалхашка гIолла тIехъювлар трамвайш, хIаьта цун коа спортивни зал чуйола цIа хиннад. Газета редактора а цун дезала а кхаьча фусам хиннай цох. ТIехьагIа-м цIенош ду цо, квартира яларга хьежаш ца вагIаш. Цар Iеш йола моттиг хул Шолжа-ГIалий тIара Гудермес йолчахьа хьалъаравоаллача уллаш хинна Мичурина посёлок. Цу коа цкъа хила вийзар са а, вай республикан столице вахаш волча хана. Дукха доттагIий, балха тIа цунна новъкостал деш бола нах хиннаб Хаматхановна гонахьа. Каст-каста Iабе деш хинна чIаьпилгаш хоза хеташ, гуллуш хиннаб къаман дикагIбола къонахий. Цар фусаме хулаш хиннав Мальсагов Дошлакъа, Осмиев Хьамзат, белгалдаккха деза из цун (редактора) заместитель хиннилга. Цул совгIа найци уствошеи хулаш а хиннаб уж шоайла. Хьамзата фусам-нана Хаматханова хиннай. Иштта цар фусаме воагIаш хиннав Мальсагов Оарцхо, Даурбеков ГIаьзи, кхыбараш.\n«Даурбеков йоккха говзал йолаш художник вар, — йоах Азас. — Iалаьмате дукха заказаш хулар цунга деш, кхыметтел Москвера а тIехьа. Тха дас сурташ даьхка валлалца цIагIара аравалийтацар из. Царех дукха ахча лора цунна.\nАзас цох (Даурбековх) дувцар бакъдолга хов сона. Дийна волча хана, Хамхоев Элмарзий Ахьмада а оалар цох, йоккха говзал йолаш суртанча вар из. ВIашагIкхийтта багIаш, Жабраила а цун новкъосташа а дувцар къаман аьттув хургбола, цунна пайда баргбола дешаш. Шоашта болча салоIама шахматех ловзар. ГIалгIай къаман хьалах йистхила вухьаш саг хиннавац. Цох дола къамаьл доладича, «гургал олларгбар» малагIа ва вайх, оалаш хиннад къонахаша. Вешта аьлча, хьалхавала лоархIавергвар малагIа ва, яхилга хиннад из. «Гургал оллара» гIулакх Жабраила шийна тIаэц, нагахьа санна доттагIий, цун га ца дохкаш, из хьаллоацаш цунна тIехьалаттаргбале. Язде долалу лоткъамаш, Москвера хьалвоагIа Д. Полянский яха хьаким. Дага мел доаллаш дола хIама дIадувц Жабраила ше деча къамаьлага гIолла. Юххера, пайда балара меттел, Хаматхановна инфаркт ю цу гIулакхо. ХIанз из Iаьдала «моастагIа» вар, цудухьа хьакимал лелаве йиш йолаш вацар. Тийшача балхах харцахьарча йоазонна кепа техе, из балхара лохву. ХIанз цох газета редактора заместитель хул. Керттерча редактора гIанд Льянов Керама Мустафайга кхоач. Цхьа хIама шоана хайча бакъахьа хетар сона, Жабраилагара болх хьабаккха гIерташ, Льянов ца хиннилга. Аз кхаь шера болх баьб цунца, цу тайпара хIама рузкъан духьа, балха тIа лакхвалар духьа, дергдолаш вацар Керама Мустафа. Хьаькъал долаш, эздий саг вар из.\nЖабраила вахарцара цхьайола моттигаш зийча, дика гучадоал, из фу оамал, дог-уйла, нигаташ долаш саг хиннав. Масала, новкъосташца аькхе ухаш хиннав из. Ше кIийленна хоавайте, вокхарга оакхарий, хьун хьайбаш Iолелхадайташ хиннад. Уж юххегIолла тIехлелхача хана, топ-м ювлаш хиннай цун, бакъда цо из гIатти етташ хиннай, царна дIакхетаргйоацаш. Юххера, новкъостий IотIакхаьчача, йийна улла хIама кораеш хиннаяц. Цо леладер кхетадийя, геттара эгIазболхаш хиннаб чарахьаш. Кхы аькхе ца вугаш, вуташ хиннав цар Жабраил. Цу моттиго гойт вайна, саг къахетаме хилар, са чудолаллача хIаманна цIий Iо ца дахийта гIерташ хилар. Цул совгIа, сона хезачох, геттара моцал еча мара доаде мегаш а дац уж оакхарий.\nСагIийна луш дола хIама дикагIдар мара ма лелаш, оалаш хиннад дезала дас. Укхаза дагавох мифически турпал Пхьармат (Прометей). Чарахье ваха, сай бийна цIавеча, шийна цо вогIдола дулх дарах, цунна эгIазвода Зевс, наха хьежаргбоацаш, малх дIакъайлабоаккх, из хьагучабаьккха Пхьармат тIеххьара аьшка зIанарашца лоамах дIавехкийт. Кхыча дешашца аьлча, Жабраила оалаш хиннача цу дешай маIан да, оашош дIалуш дола хIама из дIаэцар раьза хургволча тайпара ле яхилга.\nШе, партийни балха тIа хинначул тIехьагIа, ЖIайрахьа ваха а болх бе а веча, Чми яхача юртарча тика чура ши кулёк конфеташ эцаш хиннай цо. ЦIакхаччалца хьадетталуча берашта дIаекъаш хиннай «Дошо дIоагIилг» яха ирискаш. ШоллагIбар шоколадий кулёк хиннаб. Уж алхха несарашта лаьрхIа эцаш хиннай маьр-дас. Белгалдаккха деза, ЖIайрахьара интернат из ше тIахьожаш яь хиннилга. Азас яхачох, Даьхеи ЖIайрахьи яха ши моттиг чIоагIа дукха езаш хиннав Жабраил. Из гуш да цо даьча цхьацца йоазошка гIолла. Масала, 5 класса лаьрхIача «ГIалгIай грамматика тIа» я укх тайпара упражнени, цун йоазув даьр ва Хаматханов: «Вай мехка мел дари, мел дери дийца саг варгвац. Рузкъа, хозне Iалаьмате дукха я, цхьабакъда из дац вай мехка эггара дезагIдар, вай мехка эггара безагIбараш деррига хьаду нах ба. Вай мехкара рузкъа, хозне, школаш, больницаш, клубаш, театраш – деррига а берригача наьха юкъара да. Цар гIулакх а деш, леладеш да…»\nЦхьа ха хиннай Хаматхановс ше а дешара книжкаш яздеш, увттадеш. 1959 шера арадаьнна хиннад цо яздаь «Кхийначар школашта дола дешара книжка». Из ше сона дайнадац, бакъда автора йоIа яхачох, «боалий беса беттагаргаш йолаш, шийна чухьа дукха сакъердаме Iаламах дола дувцараш долаш да из».\nМишта хиннад Жабраила тIеххьара денош? Могаш воацаш, цхьа ха яьккхай цо. Цунга даим хьожаш хиннаб вай къаман дикагIбола лораш Куштов Ахьмад, Омархаджиев Насредин. Лазаро тишваь, гIелваь хиннав из. ХIаьта а коарча нахаца, берашца чIоагIа безам болаш хиннав. Бераш ше волча каст-каста чуухаргдолаш, цар цхьадола ловзоргаш ше волча цIагIа доададеш хиннад къаьнача журналиста. Цул совгIа, валлалца йолча хана, книжкашцара безам дIабаланза а хиннав.\n«Валале хьалха, — йоах Азас, — А. Чехова цIерагIча библиотекера книжкаш денадар цо Плиева Людайгара. Бакъда уж дIадала ваха низ таанзар. Сога ахча хьа а денна: «Аза, укх ахчах конфеташ ийце, ер книжкаш дIалелахь. Кхы со воагIаргвац алалахь», — аьнна декхар тIадиллар цо. Дас аьннача тайпара аз из кхоачашдир».\nЖабраил кхелхав 1989 шера 27 июле. Тахан сахьат гуц, радио а хазац, аьнна, ший модж яшийта, юхе ваха 90 шу даьнна нохчий молла чу а вийха, цун кулг бедоаллаш, бакъдунен чу дIавахав Хаматханов. Шийх хьаяьнна тIехье дийша хилар чIоагIа ловш хиннав из. Балхара чувеча, кIеззига салеIачул тIехьагIа, цо деш хиннар массане тетрадашка, деноргашка хьажар хиннад. Берригаш ца бовзе а, Хаматханов Жабраила дезалхоех цхьабараш бовза бийзаб са. Масала, цун воIаца Мухьмадаца (массане Матошка оалар цох) «Сердало» газете, кхо кабинет мара юкъе йоацаш, кхаь шера къахьийгад аз. Аушев Султан-Хьамида кулгал деча юртбоахама отдела корреспондент вар Мухьмад. ЙоI Аза йовза а да 38 шу. Дийшад цо яздаь школан дешархошта лаьрхIа дола дошлоргаш, гIалгIай мотт хьехара дола кулгал, 5 класса лаьрхIа йола гIо дара материал, юххьанцарча классашта бола диктантийи изложенейи гуллам. Ткъо шу совгIа ха я цо 5 класса яздаь «ГIалгIай грамматика» школе аз берашта хьеха. Йовзар Мадина а. Цо болх бир Наьсарерча №3 йолча юкъерча школе, тIеххьара цо къахьийгар Илдарха-ГIалий тIарча администраце дешара отдела керте латташ. Из хIанз пенсе яхай. Жабраила шаккха воI воацаш ва. Мехкарех карарча хана йолаш я Фатима (Наьсаре), Аза ( ЖIайрахь), Мадина (Наьсаре). Мареми Маккеи вайцара къаьстаб.\nХьоаха ца дича нийса хургдацар аьнна хет сона, Шолжа района парте райкома кхоалагIа секретарь, тIеххьарча хана Лоаман кадетски корпуса хьехархо хинна Цурова Фатима цу дезале кхийна хилар. Азас ма аллара, цар наьна-веший йоI я Фатима.\nИштта чоалхне, хIаьта а гонахьарча наха пайда хьабоалаш хиннад «Сердало» газета ийслагIча редактора вахар. Жабраил дIавеллав дукха езаш хиннача ЖIайрахьа.\n← ТОРТ МАЛИНОВО-ТВОРОЖНЫЙ\nРоскачество разработает стандарты производства экологической продукции →\nСотрудники регионального УГИБДД провели занятия с управлением Росгвардии по Республике Ингушетия


Ша тайпа кхерамазаллин зона кхоьллина Сочина гонаха\nДечкен-бутт 07, 2014\nТахана дуьйна, Олимпийн ловзарш дуьйладала бисина цхьа бутт а болуш, ша тайпа кхерамазаллин раж юкъаяьккхина Сочехь. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира арахецначу указаца а догIуш, цкъа а ца хилла хIума ду Олимпиада дIахьош Оьрсийчохь юкъадоккхуш. Кхоьллина къевлина йолу зона. Цига кхача аьтто хир бац, Iедалша бакъо еллан а бен. Цу зонан дозанаш ду Кхарачой-Чергазойчура Абхазе кхаччалц. Дихкина ду кхечу меттигашкара транспорт Сочи-гIала чуяр. Бакъо а йоцуш, машенахь цу гIала ваха гIоьртинчун гIуда тухур ду 3000 сом барамехь.\nЦул сов, Олимпийн ловзарш хир долчу меттехь кхоьллина леррина зонанаш. Цига кхача аьтто хир бу, полицино леррина таллам бинчул тIаьхьа. Тахана дуьйна чIагIйинчу рожехь болх бан буьйлабелла 30 эзар сов полицин белхахой а, чоьхьарчу эскаран салтий а. ТIемачу хьоле даьхна Чолхечу хьолан министраллан дакъош.\nСтохка аьхка Къилбаседа Кавказерчу тIемалойн лидеро Умаров Доккас кхерам тесира Сочера Олимпиада юкъах йоккхур ю ша аьлла. Цо юхаяьккхира ша Оьрсийчурча Iедалшна тIелетарш дарна кхайкхийна йолу мораторий. Умаровс кхайкхам бира шен агIончашка Олимпиадин объекташна тIелетарш де аьлла.\nЦхьамогIа эксперташ дузу дукха хан йоцуш Волгоградехь хилла теракташ Сочехь хир долчу Олимпийн ловзаршца.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа дIахьедар дина, шаьш кийча ду Сочера Олимпиада дIайоьдуш Оьрсийчоьнна кхерамазалла ларйеш гIо дан аьлла.


ГIалгIайчен Госавтоинспектораша, йIайхача хана машенашца леларашта, уж шорттига хилар хьалхадоаккх\nГIалгIай Республике гIолла йолча Госавтоинспекце, йIайхача хана наькъа лелаш шорттига хилар дех, машенашца лелача нахага. Ара геттара йIайха йолча хана, из чIоагIа Iаткъаш хул водителашта. ДукхагIчар цу хаоттамах давлени айлуш йола моттигаш а я. Из бахьан долаш, наькъа хьовзам хила а тарлу.\nГIалгIай Республике гIолла йолча Госавтоинспекце, машенашца лелача нахага дехар ду, наькъа тIа уж шорттигагIа леларгболаш, цул совгIа, «хьалхадоаккх» геттара йIайхача хана уж ца лелар.\nДукхагIа болча водителаша уйла яц цу моча йIайхача хана, шоашта наькъа хьовзам хургбий-хьогI, аьнна. Температура лакха хилча, сага сакхетам кIезига юхабала а тарлуш хул, цудухьа наькъа водаш лоравала веза.\nМашенашка массехк хи шуша хила еза, иштта новкъа яц шоашца молхаш лелайича а. Нагахьа санна, саца везаш хуле, машен шорттига лаьгIъе еза, хIана аьлча, бIайхача асфальта тIа машен дIахо йодаш а нийслу.\nШоаш цхьаннахьа совцаш хилча, Iи дола моттиг лаха, цу моттига малх тIакхоачаш хургбоацаш. Машен сиха ма лехка, шин машена юкъера моттиг лорае. КIеззига шоашта дика ца хетар хоалой, машен соца а йий Iовала. Сеца лаьттачул тIехьагIа машена чу мух а кхетийта, цул тIехьагIа мара, дIа ма волале.\nМашена чу бераш ма дита, кораш дийлла а, е кондиционер йоагаш а ма хилийта. Машен цIаьхха дIаяйна моттиг хуле, бера цунах доккха зулам даргда. Цул совгIа, гаьна наькъа ваха везаш хилча, аттагIа йола ха харжа еза.


БАХАЛАХЬ, НОХЧИЙН МОТТ!\nХ1инццалца схьа, нохчийн маттах лаьцна дийцар юкъадаьлча орфографи метта яло езаш хилар т1ехь соцу доллу къамел. Графикца дерг башха тидаме а ца лору, дош ма аллара нийса яз а дина, юха и нийса дешар коьрта хилар шеко йоцу дела. Цундела, тахан вайна бисна нохчийн мотт, вай ма биццара зорбанехь ган лаахь йозанехь дифтонгаш ца язйича девр дац, деха аз билгал ца даьккхича а даха меттиг яц. Цхьана-шина озах лаьтта цхьадолу дош нийса дешийтархьамма пхи-ялх хьаьрк лело меттанаш а ду девзаш. Иза шен халкъ марг1ал а, хиндолчуьн сагатдар а ду.\nЦу т1е доьг1на аьлча, цкъа зорбанехь хиллехь а, вевзаш волу лингвиста Вагапов 1арбис орфографех лаьцна цхьайолу бакъенаш карла а йохуш, цу буха бакъхьа хетарг алар иг1алда ма лорийла. Тахана шен ала дош дерг тап-аьлла 1ойла дац.\n– Доланиг дожарехь ц1ердешан орамехь аз хийцалахь чаккхенгахь – Н ца яздо (х1унда аьлча цо ешарна новкъарло йо дела).\nДуста: нена ц1а, беца текхарг, мера зуда, хена йохалла, лоьма к1орни, тоьпа бирг1а, тоька Сара.\nЦхьа дешдакъа долу дешнаш гуттар аьлла юкъара довлу (да – ден, са – син, т1уо – т1айн).\n– Шолг1а легаран доланиг дожарехь чаккхенгахь – АНАН метта – АН язйо:\nбаган дечиг, заман йохалла, йозан бакъенаш, ламан аз, дарбан дикалла. Цхьа а маь1на дац уьш дахдан иштта: баганан, заманан, йозанан, ламанан.\n– Доьалг1а легарехь Дл. дожарехь ши чаккхе лела: – ЧУН, – ЧУЬНАН. ЧУЬНАН формант аларехь г1оле ю, х1унда аьлча т1аккха ДЛ. дожар (дешархочуьна) Л. дожарх (дешархочуьна) дика къастало. Нагахь санна – ЧУН харжаран бахьна деккъа и доца хилар бен дацахь, – ЧУЬНА яздан мегар ду.\n– Нохчийн маттахь чаккхе йоцу а, – А чаккхе йолу дола ц1ершкахь дукхаллин терахьехь – АР суффикс лела. Масала: Адам – Адамар, Ахьмад – Ахьмадар, Леча – Лечар, Малика – Маликар.\nТкъа чаккхенгахь кхин мукъа аз долу дола ц1ершкахь дукхаллин терахьехь чаккхенгахь – Г1АР лела. Масала: Салавди – Салавдиг1ар, Абу – Абуг1ар, Туркуо – Туркуог1ар.\n– Нагахь санна, шина дешдекъа ц1ердош дожаршкахь я терахьехь хийцалуш кхаа я цул сов дешдекъе дерзахь, хезаш доцу юккъера – А – ца яздо, шел хьалхара мукъа аз деха дацахь. Масала: адам – адмана – адмуо – адмаш, хьаькам – хьаькмана – хьаькмаш.\nАмма: бала – балана – баланаш, безам – безаман – безамаш, ойла – ойланна – ойланаш.\n– Къойлина дешдекъех хезачохь – АЬ-яздо, нагахь санна лач дожаршкахь я гергара дешнашкахь – ИЕ метта ца х1оттахь. Нагахь санна меттах1оттахь, – ИЕ-яздо. Масала: таьптар, маьрза, ц1аьнкъа, ц1аьххьана. Амма – къамиел, х1унда аьлча дукхаллин терахьехь къамиелаш хиларна; ниекъ – некъаш, иштта миекх – миекхаш, сермасиекх – сермасиекхаш. Къаьсттина атта таллало чаккхенгара – иехь: декабриехь – декабриера, уллиехь – уллиера, т1иехь – т1иера. (кху бакъенна юкъа ца дог1у Т1ОЬХАЛА дош).\n– Нохчийн билгалдош дожаршкахь хийцадалар г1ийла ду, цундела лач дожаршкахь – ЧУ ца яздича а маго деза. «Хьажош дехкинчу, даккхийчу, шерачу т1улгех дина, барх1-исс ц1а дара кхоьлина лаьтташ.» Дустал: «Хьажош дехкина, даккхий, шера т1улгах дина, барх1-исс ц1а дара кхоьлина лаьтташ». «Х1уттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь йоцчу цхьалхечу предложенийн тайп-тайпана маь1наш хуьлу». Дустал: «Х1уттургаш йоцу чолхе аламашкара цхьалхе аламийн тайп-тайпана маь1наш хуьлу».\nИ – ЧУ-наш жим-жимма дохуш д1адаха деза, юьхьенца т1аьхьара, стиле хьаьжжина, цхьана дашехь а дуьтуш.\n– Хена куцдешнашка – буьйсана, 1уьйрана, пхьуьйрана, суьйрана, 1уьйкъана цхьа – Н – язда деза. Дар-суьртан куцдешнашкахь – ИНА метана – АНА язда деза: катоьххана, къаьрззана, къаьсттана, лаьррана, хьойззана.\nТкъе итт-шовзткъа шо хьалха ца хилла цхьа йоккха 1ампал ю вайн йоза-дешарца.\nОьрсийн мотт х1етахь арахь бен бацара, ткъа х1инца х1ора х1усмехь баьрче схьаяьккхина цо. Цундела дешархошна хьовха, ишколера бевлачарна а дифтонг езачохь дош нийса деша а, я цунах кхета а ца хаьа. Изза хьал ду деха мукъа аз долчу дешнашца а. Вай дикторшкий, илли-эшаргий ладоьг1ча цкъацкъа моттало къамел деш берш а, илли олурш а кхечу къомах бу.\nЦа моьттучул лач ду Нохчичохь нохчийн маттаца дерг. «Хаа деза» бохург дош хетачуьра даьлла, «дан деза» бохург бахарал сов т1ехдолуш дац. Нохчийн маттахь йоьшурш лаг1белла олуш латкъам хеза сих-сиха. Иза бакъ дац, нохчийн маттахь язйинарг йоьшур йолуш дукха а бара. Ледара хуъчу оьрсийн маттахь йина ойла гочъя г1иртина кегареххий, чаьмза калькеххий цхьаьнна дог ца лета. Цу т1е цхьайолу алам кхетархьама юх-юха еша езаро а хьаштана дика эшам бо. Кхузахь коьрта бахьна дифтонг язъешший, деха аз билгалдокхуш ца хилар ду. Нохчийн меттан орфографица йог1уш керла график кхолла ца г1ертахь нохчи маттахь язйинарг шерра еша новкъарло йо кхачамбацарш д1адахарна сихо ян езара. Яз иштта до, ткъа деша иштта доьшу боху бакъе д1а ца яхар гуш ду. Тахана вай карахь болчу аьттонца, барта ма биццара ц1ена зорбанехь бекийта, йог1учохь дифтонг а, долу деха аз билгалдокхуш а йоза нисдар бен кхин некъ бац. Аьсха делахь а дифтонг язъеш меттиг бог1ура, ткъа деха аз (и, уь доцург) х1инцалца схьа къастина дац. Аз деха ала дезачохь «а», «е», «о», «у» шишша яздичхьана и 1ампал ца хилча санна д1айолура: (лаами, к1аади, дееса, деена, доог1а, лооцу, Мууса, тууса). Ткъа лаам, хаам санна долу цхьатера мукъа аз шишша цхьана нисло дешнаш, ла-ъам, ха-ъам яздичхьана д1а нислуш дара.\nКатоьххана, нохчийн халкъа дуьхьа, маттаца мел дог1ург нис ца дахь, оьшург лаха а лохуш дина ца карадайтахь хатта марг1ал а, сагатдан кхане а йоцуш вай дуьсург хиларх цхьа а шеко-м яц.\nХ1инца шу тидаме йилла лаьа тхуна дифтонгашца язйина ойланаш. Масала французаша гуттар алсам лелайо уьш шайн маттахь. Вай кхера ца деза царах, цецдовла а ца деза.\nХьоме ешархо, хьан кхеле йиллина статья ешча хьуна хуур ду нохчийн меттан дешнаш нийса олуш бен ешалур йоцийла. Цул сов т1е тоха лаьа, вай уггаре мехалла хеташ болу ингалсан маттахь алар цхьатера долуш дешнаш инзаре дукха ду, амма яздар цхьатера долуш ши дош дац. Цундела ингалсан маттахь йоьшуш волчунна дешах ца кхеташ меттиг ца нисло.\nМАТТАНА ОЬШУ УОРЦА,\nЙА ВАЙНА ОЬШУ?..\nТ1аьхьарчу хеенахь зуорбаниехь а, телевизориехь а, шаьш вовшах кхиет-кхиеттачуохь балла болчу нааха а дукха дуьйцу тахан нисделла нохчи метта хьал. Иза ледар хилар а гуш ду, иешна а доог1у, кхиерамие т1еег1ание кхоочуш а лаьтта. Нохчи маттахь цхьа газиет а, шиъ журнал деера ду. Бакъду, царна т1ехьаьжча хуларуо лаг лаьцна санна цкъацкъа хуорам хуьлу. Цхьадолу йоозанаш нохчи маттахь дац. Дешнаш-м ду нохчи маттиера, ткъа кхи д1а дерг калькин цхьа г1урт хуьлу, уоьрси маттаций биэ маь1на а ца далуш.\nНохчи муотт хаза бу, хьал долуш бу боохуш кхайкхуош дийца к1уорда ца диэш лаьтташиехь, зуорбаниехь дукха беса, къиен, г1ийла х1унда нислуо-тие. Вайн литературиехь, журналистийн мог1ариехь хьийкъина лексика йолуш, к1уоргиера муотт хуурш бац боохург дац и. Ца хуъчееран г1овг1а ч1оог1а хиларна уьш ца хеза, ца гоа боохург ду.\nЦхьа говзар цхьана маттиера кхиечу маттие йаккхар а ду цхьа 1илма, шие талхуо йишйооцу низам а долуш. И г1уллакх гуочдархуочуьна къа ду. Ткъа и г1илкх ца лооруш, кхи 1аалашуо йолуш динарг ма-дарра гуш хуьлу.\nТахна, дукха хьоолахь газиета статйашкахь лиелош дерг, т1еиецнарш ца леерича, цхьа б1е дуош Бие ца нислуо. Сахаддал т1иех лиелуочу Д1А-дешхьалхиенуой, – ЧУ, – ХУЛА суффиксашший иешийна меттан хазалл, цуьна исбаьхьаллин аамат. Ткъа муотт ца хаълучаара, ца бевзачаара ун дина х1инцлеера нохчи йоозана маттахь дукхаллин теерахьах.\nИшкуолиехь я институтиехь нохчи муотт хьиехна баацахь а, цхьадолчу х1уманна мукъна а язйечуьна шаа т1аьхьа г1уорта лаам хила биезара. Шаа язйина х1оора аалам юха йиеша а йиешна, чуохь-аарахь дечу къамиелаца йоог1у я ца йоог1у хьаьжча а нийса дерг гучу деера дара, шие метана йооцучу бакъиена гуурахь и нисйа г1иертачул.\nДуьниенара массуо а меттан юкъара нислуш дукха бакъиенаш елахь а, х1оора муотт шие бие йооцу цхьа башхалл йолуш хуьлу. Ткъа ерриг аьлча санна нохчи грамматика, цуьна сина хийрачу маттиера бакъиенаш гуоч а йиеш, царна буха масалш нисдиеш дина цхьа бахьан хилар гуш ду. Шие меттан г1иллакхца ма-йарра и нисйа йиеза хан генна т1иехйаьлла йоог1у.\nКхи цхьа кхиетаман айпалл а йу цхьаболчу язйечаарах хьакхйелла: А.Г. Мациевн дошамиехь дооцучу дашах пайда иеца ца ха-ъар, ца ла-ъар, уьш архаизмаш, диалекташ ю боохуш. А.Г. Мациевн «Нохчийн-оьрсийн словарь» дошам т1иехь 20 эзар дуош ду аьлла билгалдина делахь а, царах 40% т1еиецнарш ду. Иза цуьна зааман 1еедалуо туоьхна биллам бара, ишттий бие и санна болу буолх аарахиеца бакъуо ца луш. Ткъа тахна къуона яздархуо, поэт, журналист цу дошам т1иехь дооцу дуош даалуорх къахкуош меттиг боог1у, йиешархуой кхиетар бац оолий бахьна а даалуош.\nЗуорбаниехи ца лиела дуош эххара довш хиларх т1аьхьа ца кхиар ду и, я и дарах бие ца хиетаран лар ю. Ткъа цхьа дуош а маттара дицдаруо халкъан кхааниенна иешам буо.


Чатакхийначу тачин чевнаш\nБецаев Иса «Чатакхийначу тачин чевнаш»\nПоэзехь уггаре халачех ларалуш ю авторо хаьржина верлибр жанр. Делахь а иза дика ларийна аьлла хетта шен декхарца. Цуьнан стихаш зорбайиттина вайн газетийн, журналийн агIонашна тIехь. Дешархоша шайн дика мах хадийна а, хадош а ю уьш. Кху гуларна юкъаяхана хаьржина байташ.


Поэта 70 шу дизад\nЗа неделю 8663\nВайна юкъе баха а баьха, вайца дика-во дийкъа, бакъдунен чу дIабахача наха вай дергдола эггара дикагIдола гIулакх да, уж дагабоагIаш хилар. Уж дешаш ала доагIа укх деношка 70 шу дузаш волча Картоев Мажита Мурадах. Хала хете а, из тахан вайца воацаш ва. Мурад кхелхар соахка 29 марте, ший 69 шу диза кхеле. Из ваьвар 1950-ча шера Казахстана Павлодарски областа Павлодарски района Даниловка яхача юрта. 1956-ча шера цигара цIабоагIа цар дезал, цу хана Инаркъех Советское оалаш хиннад, шоай тайпан нах баьхача юрта совц уж. 1958-ча шера юртарча № 12 йолча школе цхьоалагIча классе деша вода кIаьнк, хIаьта 1968-ча шера цо итт класс йоаккх Долакоарча № 7 йолча юкъерча школе.\nЦу шера лакхара дешар дешарий мугIарашта юкъеваха тар ца лойя а, 1970-ча шера ший уйла кхоачашъе карагIдоал Мажита Мурадá. Цу хана Шолжа-ГIалий тIа университет яцар. Цо хержáр Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института филологически факультет яр. Бакъда Мурад дийша валале, цунах хьахул университет а. Балха-м юртарча школе 1969 шера дIаийцавар из, институте деша а оттале, цудухьа болх бешше деша дезаш вар юртара хьехархо. Пхи шу даьлча (цох дукха ха хете а, хIама хьадеш, моллагIча цхьан гIулакха тIа волча сага ха сиха дIайода), 1975-ча шера цо эггара хьалха бедолл хьехархо хилара тешал деш дола каьхат. Цу заман чухь, хIанз санна доацаш, чIоагIа сий долаш бар гIалгIай мотт ше а из хьехаш бола нах а. Амма Мурад эрсий мотт, литература; гIалгIай мотт, литература хьеха йиш йолаш вар. Иштта балха говзал цун хилар белгалдаьккхадар диплома тIа. Цу школе дуккхача шерашка беркате къахьег Картоевс. 1982-1985-ча шерашка МагIалбикерча №3 йолча юкъерча школе къахьегаш хул дош говза ала ховш хиларал совгIа, из дIаязде а литературан йоазош кхолла а ховш вола зIамига саг. Дуккхача кагийча наха а мехкарашта а наьна метта хозал йовзийтар цо цу юкъа, царех цхьабараша шоаш а бийзар шоай вахара никъ хьехархочун балхаца. Цул тIехьагIа, 1985-ча шера ший дезалца Шолжа-ГIалий тIа ваха вода Картоев. Укхаза цунга кхоач «Сердало» газете корреспондент волаш аз болх баь 613-гIа кабинет. Мурад культура отдела корреспонденталла дIаэц цу ханарча газета кулгалхоша. Сога хаьттача, из редакце балха хилар газета сий доалаш моттиг хIама дар. Iомаве, хьеха ца дезаш, кийчча журналист вар цига кхаьчар, мотт къаьначарна нийса а царел тIех а ховш. Иштта болхлой бIаьннена юкъе е эзарнена юкъе цаI мара хилац. ХIама ховш вола саг балха тIа лакхлуш хул, Мурадах отдела заведующи хул, цул тIехьагIа Нохч-ГIалгIайчен шин районе гIолла – МагIалбикеи Надтеречнии- вола газета корреспондент хул цох. Газета а шин къаман республикан а Шолжа-ГIалий тIара гIулакхаш мелдала доладелча, из юха ший даьй лаьтта – МагIалбике кхоач. Юххьанца цигарча № 3 йолча, тIаккха № 13 йолча юкъерча школашка деша дагIача берашта хьехаш хул из. Цига цо къахьег 1995-гIа шу тIакхаччалца, хIаьта 1996-ча шера февраль бетта цох хьалха мо «Сердало» болхло хул. Корреспондент, отдела зеведующи, редактора заместитель волаш къахьег цо укх наькъа. Цига воллаше, 2000-ча шера из балха хьех МагIалбикерча «Халкъа дош» яхача газете, отдела заведующи волаш. Цу шинна балхах дика лоархIа а ву, йоазонца кулг шаьрденна вола журналист. 2010 шера денз цо болх бу «МагIалбика хоамаш» яхача газета редакце. Эрсий а гIалгIай а меттала дика язде ховш вар Мурад. Дикка ха яр Россе журналистий цхьанкхетаре из дIаийца а.\nПублициста йоазош санна, шин меттала бар йоазонхочун кхоллам а. Бакъда волалуча хана наьна меттаца къахьегаш волавеннавар из. «Стихаш» аьнна цIи а йолаш, диткъига книжка дар цо эггара хьалха 1972 шера арахийцар. Из кхоачам болаш хилар дика поэт санна Мурад мехкахошта дIавовзийта. Цул тIехьагIа, 20 совгIа книжка, кийчдаь, арахийцад цо, ше поэт а прозаик а хилара тешал деш. Царех диъ байташ тIайолаш да, вокхарна юкъеяхар проза я. Мурада къахьийгад роман, повесть, дувцар, фаьлг, анекдот яхача жанрашка, цул совгIа язъяьй дукха стихотворенеш, поэмаш. Царех цхьаяраш Iомаю школашка. Масала, 9-ча классе проза я «Дошо цIий» (романа тIара дакъа), «Иккаш» (тIема ханара дувцар); 6-ча классе «Дош делар аз» яха байт Iомаю, хIаьта 5-ча классашта лаьрхIача книжканна юкъейихьай Картоевс язъяь «Седкъий», «КIормац» яха стихотворенеш. Уж тIеххьаръяраш къаьстта дукха езаенна ба дешархой. Цудухьа укхаза уж шаккха еша безам ба са. «Седкъий» яхача байто духхьал сигалара седкъий хестадаь Iац, цо йоах, массанахьа седкъий да: цIагIа, ара, школе, иштта кхы дIахо. Нийса да из-м. ЦIагIа чувеча, наьнах сердал тела седкъа хетабала тарлу, дезалерча берех седкъилгаш хета йиш я; школе вахача, дика дешача берех седкъий хеталу; юрта араваьлча, юртарча мехкарех седкъий хет; хIаьта саг йоалаяьча сагá ший къонача, хозача нускалах а хетабала тарлу цхьа седкъа:\n«Седкъий, седкъий! Уж мичара\nХьагулденнад сона-м хац;\nСедкъий –цIагIа, седкъий – ара,\nСедкъий доацаш моттиг яц.\nИлли санна ловзавувлаш,\nСо гIозваьнна лаьтта лел…\nСедкъий – дегаш, седкъий –уйлаш.\nСедкъий – бIаргаш сога дел.\nЛатт со лаьттан абат дешаш,\nБIаргаш заггIе делакъеж…\nСедкъий –бIаргаш, седкъий – тешаш,\nРаьза долаш сога хьеж.\nТайп-тайпарча поэташа дукха дийцад кортамукъалах, паргIатонах, сай сага чулатташ воацаш, мукъа хила везилгах. Бакъда Мурадá ший тайпара а хоза а никъ корабаьб сага а дийната а низ бе, паргIато ехка йиш йоацилга хьагойта. Мел дукха рузкъа хьога дале, унахцIена вале, амма паргIата хьо веце, цу шедолча хIаман мах ши кепиг бац. Кортамукъа воацаш хилча деррига дуне готталу. Из паргIато яккха гIерташ, дукха тIемаш даьд дунен тIа, революцеш хиннай, митингаш, бунташ хьеяьй. Царех дукхагIъяраш адамий цIий Iододаш чакх а яьннай. Вешта аьлча, наха шоай синош а дIадаллал чIоагIа лоархIача\nхIамаех цаI да, хьай лоIаме хьо хилар. «КIормац» доккхача цIагIа дисад, хIаьта готта я цунна, хIана аьлча цун паргIато къайла биъ пен ба гонахьа:\n«КIормац, кIормац, сабIарзденна,\nЛел тха цIагIа готувсаш;\nДагадеха, цхьанне лампилг\nЛелаш да из, йиш а еха,\nСа ца лоIаш, готувсаш.\nДуне миссел долча цIагIа\nIоха моттиг ца корош.\nСаготденна хьувз из кIормац,\nГонна тIехьа тувсаш го.\nВа ма чIоагIа готта я хьо,\nПено къайла паргIато!»\nМурад ше веце а, даим из вайна дагалоаттавеш да цо дита книжкаш. Уж дукха да: «Са дукхадахаргаш – иллеш», «Наькъий иллеш», «Са мохк», «Наьна дог», «Бедуина даь йоазош», «Хержараш» цIи йола массехк книжка, «ВорхI йиший воша» «Фаьлгаш», «Тени», кхыдараш. Картоевс хьийга къа зувш бар хьакимаш а мугIарера нах а. Цунца дувзаденна цхьацца совгIаташ даьдар Мурада. Из вар А.Шерипова цIерагIча конкурсе котбаьннарех цаI, массехказа журналистий преми еннар вай мехкахочоа. Дукха сийлен грамоташ тийннай цунна, царех я «Сердало» газето, ГIалгIайчен паччахьа еннараш. 2010 шера цох ваьв МагIалбика сийдола вахархо.\nМурада 70 шу дузача укх деношка, цун книжкаш хьа а ийца, юха а из дагалаьцача, уж дийшача бакъахьа хетар сона, из вовзаш мел хиннараша а цахиннараша а.\nС. Арчаков, «Сердало», №100-101


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ХIара хьадис бакъ дуй?\nАссаламу Iалайкум! "Возлюбите арабов по трем причинам: потому что я - араб, Священный Куран ниспослан на арабском языке и потому что речь обитателей Рая - речь арабская". ХIара хьадис бакъ дуй?\nИ хьадис масийтта Iеламстага «харц» хьадис ду , «кхоьллина» хьадис ду аьлла. Иштта аьллачерах ву Имам Ибнул-Джавзий а, Имам Абу Хьатим а, Имам Ал-Iукъайлий а, Шейх Ал-Албаний а, кхиберш а. Цара иза аларан бахьана – цуьнан иснада юкъахь харц луьйш хилла а волуш, кхоьллина хьадисаш дуьйцуш хилла волу стаг хилар ду.\nЦхьаболчара иза «кхоьллина» ду аьлла чIагI ца дина, хIетте а, оцу хьадисан уггар лахара ала мегар дерг – иза «чIогIа гIийла» ду алар ду.\nТIаккха, Къуръан Iаьрбийн маттахь хилар – иза девзаш хIума ду. Къуръан а, Суннат а Iаьрбийн маттахь хиларна, бусалба нехан шайн аьтту ма-ббу Iаьрбийн маттаца ба́ла кхочуш хила бе́за, иза Iамош хила беза, ткъа къаьсттина таханлерачу заманахь шиъ-кхоъ мотт хууш хилар дика лоруш а, дуккха нахана юкъахь даьржина а ду.\nАмма Iаьрбой безарх лаьцна аьлча – цхьа къам ца дезар а, цхьана къомаца оьгIазло лацар а нийса хIума дац, йа хьекъалца хьаьжча а, йа бусалба динца хьаьжча а, хIунда аьлча дерриге адамаш Делан лайш ду, Далла муьтIахь хила дезаш а ду, адамашна юкъахь диканаш а бу, вонаш а бу, бусалбанаш а бу, бусалба боцурш а бу. Ткъа цхьа къам вон ду аьлча, цу юккъера дика нах а вон бу алар хуьлу иза, доцург кхоллар а хуьлу иза, гIийбат дар а хуьлу иза, бIеэзарнашкахь болчу (дикчу) нахана хIума алар хуьлу иза, цхьана дашца шена эзарнашкахь болчу нехан мохь тIелацар хуьлу иза. Ца деза дезарг – вон хIума ду, муьлхха къомах волчо иза лелош делахь а. Деза дезарг – дика хIума ду, муьлхха къомах волчо иза лелош делахь а. АллахIах тешаран уьйр хилар бахьана даим шеца безам хила безарг - бусалба адам ду. Бусалба стаг АллахIах тешаш хиларна ве́за ве́заш ву, тIаккха кхидIа йолу цуьнан дикалла сов яларе терра и безам совбала а йиш ю. Цу балхехь цхьаъа къастам а бац, башхула а яц, муьлха къомах ву, йа тайпанах ву и бусалба стаг. Ткъа Iаьрбой (бусалба нах) схьаьлаьцча – уьш Дала базбина шайна юкъахь уггар Шена дукхавезаш волу, уггар Шена герга волу, дерриге адамел веза волу Мухьаммад (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) кхолларца. Иза Iаьрбо хиларан дозалла ду Iаьрбойн, Iаьрбошна юкъахь иза шайн тайпанах хиларан дозалла Къурайши тайпанна, цу тайпанна юкъахь иза шайн цIийнах хиларан дозалла ХIашиман цIенна. ХIетте а, бусалба воцу Iаьрбо а, Къурайши тайпана верг а, ХIашима цIийнах верг а (ишттаниг хилчи а бохург ду вайн иза) – шеца цхьаъа и дозалла долуш вац, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шен йоIе аьлла долчу дешнаша а, кхидолчу хьадисаша а гойтуш ма-хиллара. Кхин а, Iаьрбо а волуш, Къурайши тайпанах а волуш, ХIашиман цIийнах а волуш волчу стагал а, зудчул а веза а, еза а хила йиш муьлхха а кхечу къомах волу стаг а, зуда а (нохчи хуьлийла иза, гIалгIай хуьлийла иза, суьйли хуьлийла иза, ирландхо хуьлийла иза, гIазкхи хуьлийла иза, испанхо хуьлийла иза, турк хуьлийла иза йа курд хуьлийла иза, иштта кхидIа а), нагахь санна хIара шолгIаниг доьххьаралерачул алсам АллахIах кхоьруш велахь/елахь, йа дикаллехь цул алсам велахь/елахь. «Шен Iамалца кхачамбацар хилларг хьалхавоккхур вац цуьнан цIийно (цхьана къомах, йа тайпанах, йа хIусамах иза хиларо)», цундела, шен дайн дозалла долуш бара аьлла, йа шен схьавалар деза дара аьлла Iамал ца йеш Iе́н мегар дац Делан лай.\nАмма ялсамани чура мотт Iаьрбийн мотт бу бохучух дерг – Имам Ибн Таймиййе (Дала къинхетам бойла цунах) хаьттина хилла цунах дерг. Цуьнга дина хаттар а, цо делла жоп а да́лор ду вай цу хьокъехь. Имам Ибн Таймиййас (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла:\n«Соьга хаттар дира цхьамма: «ГIовттор долчу (къемат) дийнахь адамашка дийр долу къамел хIун хир ду? Лекха хинволчу АллахIа цаьрга Iаьрбийн маттахь вистхир вуй? Жоьжахатин охIлунан мотт фарси бу, ялсаманин охIлунан мотт Iаьрбийниг бу бохург нийса дуй?».\nАс жоп делира цунна, Iаламийн Эла волчу АллахIана хастам бинчул тIаьхьа: «Цу дийнахь адамаша муьлхачу маттахь къамел дийр ду а, сийлахь а, лекха а волчу Делан вистхилар царна муьлхачу маттахь хезар ду а хууш дац, девзаш дац. ХIунда аьлча, лекха хинволчу АллахIа вайна ца довзийтина цунах лаьцна цхьаъа хIума, йа Цуьнан элчано а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) а ца довзийтина. Жоьжахатин охIлунан мотт фарси хир бу бохург а, ялсаманин мотт Iаьрбийниг хир бу бохург а, Iаьрбийн мотт (эхартахь) даим зовкхехь хир болчера мотт бу бохург а нийсачу хьадисехь деана дац. Цу хьокъехь асхьабашна юкъахь цхьа къовсам хиллера хууш-девзаш а дац вайна, муххале а цара цхьамма а дийцина а, хьехийна а хIума дац иза, хIунда аьлча и санна долчу хIуманех лаьцна къамел дар совнаха къамел дарна юкъадогIуш ду. … ХIетте а, тIаьхьарчу хенашкахь хилла болчарна юкъахь къовсам хIоьттина цу хьокъехь. Цхьаболчара, Iаьрбийн мотт буьйцур бу цара аьлла. Вукхара, Iаьрбийн мотт буьйцур бу, жоьжахатин охIлунах боцучара, цара жоп далар фарси маттахь хир, жоьжахати чохь церан хир болу мотт иза а бу аьлла. Кхечара, сурйа́ни́ маттахь бистхир бу уьш аьлла, хIунда аьлча иза А́даман мотт болу дела, кхидолу меттанаш цунах дIасадаьржина долу дела. Кхиболчара, сурйа́ни́ мотт хир бу, ялсаманин охIлунах боцучеран аьлла, цара буьйцур берг Iаьрбийниг хир бу аьлла. И дерриге дешнаш аьллачеран (нийса) далил (тешалла) дац, йа хьекъалан агIор а дац, йа хьадисера а дац, мелхо а тешаллаш доцу дешнаш ду уьш, иштта хир ду бохуш аьлла долу. Ткъа дика хуург а, гIолий хуург а сийлахь-цIена а, лекха а волу АллахI ву».\nИштта дIадерзадо вай а хIара жоп: дика хуург сийлахь-цIена а, лекха а волу АллахI ву!\n Шейх Ал-Албаний, «Силсилатул-ахьадис ад-даIифахI вал-мавдуIахь», 1/293; «Фатава ал-ладжнатид-даимахI», 3/195, 245.\n Къовларш юкъара хьадис Имам Муслима дийцина ду, цул тIаьхьа долу дешнаш цуьнан маьIна деш Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла ду. «Шархь сахьихь Муслим», 17/23.


30 — Сурат Аррýм « islamanserlo.net\nБеллачарна доIанаш дар\nНабиль Iавадий — Хаза гIиллакхаш\n30 — Сýрат Аррýм [Рýмой] [Маккахь доьссина‚ 60 аят ду]\n2.[г1áжарόша] Рýмой эшийра\n3.[шайна] юххерчу [уллерчу] лаьттахь . [амма] Уьш [рýмаш] шайн эшарал т1аьхьа тоьлар болуш бу [г1áжарошна т1ехь] 4.масийтта [масех] шо даьлча . Аллах1ан [дόлахь] ду омар [цул] хьалхá а , т1аьхьá а . Оцу дийнахь [хазахетта] баккхибийра [г1адг1ýра] бу муъманах .\n5.Аллах1ан г1оьнца . Цо г1о до [тόлам ло] Шéна луучунна . Иза нуьцкъал , къинхетаме ву .\n6.Аллах1ан ч1áг1о ю [и] . [ткъа] Аллах1а йόха ца йо Шен ч1áг1о . Делахь а , дукхахболчу нáхана ца хаа [и] .\n7.Цáрна хаа [девза] дуьнéнан дáхарах гушдерг [т1оьхулдерг] . Уьш эхартах шаьш чидам [тергам] бόцуш [нáх] бу .\n8.Ойла ца йина цáра шайн дог1машкахь ? Аллах1а ца кхоьллина стигланаш , латтá , цаьршинна юккъехь [мел] дерг бакъонцá а , ц1етоьхначу хáннá а бен . Баккъалла а адамашха дуккхá а , шайн Дáлла [шаьш] дуьхьалкхéтарх [дуьхьалх1иттарх] тéшаш ма бац .\n9.Уьш ца лелла тов лаьттахула , т1аккха шаьш хьовса [цéран ларашка , хьавсича шайна га] муха хилла шайл хьалхарчéран чаккхе [бéкхам] ? Уьш [ма] бара ницкъехь цáрел вуно ч1όг1а [онда] . Лáтта лелийра цáра , вуьйш бéхира цу т1ехь уьш [х1орш] баьхначул а дукха . Царна баьхкира шайн элчанаш билгалόнашца . Аллах1 ма вáцара царна зулам дийр долуш , амма уьш [шаьш] бара шайн дог1машна зуламдеш .\n10.Т1аккха шаьш вон динчéран чаккхе [цул доккха] вон [бéкхам] хилира , цáра Аллах1ан áяташ харцдарнá а , уьш цáрех кхаьрдаш [ца бéшаш] хиларнá а .\n11.Аллáх1а дyόладо [адам] кхоллар , т1аккха и [адам делча] юхакхуллу . Цул т1аьхьа Цуьнга дерзор ду шу .\n12.[къематдийнан] Сахьт х1уттучу дийнахь [саб1арзлой дог эшна д1асовцу] догдуьллу къадечáра [керстанаша] .\n13.Ца хилира цаьрна [къéматдийнахь] шайн декъахойх [шафá1атца] т1ех1уьттурш . Уьш хилира шайн декъахойх [вовшех] цатéшаш [д1акъесташ] .\n14.[ткъа къематдийнан] Сахьт х1уттучу дийнахь — цу дийнахь [вовшех] д1асхьакъаьстар бу уьш [бусулбá а , керстá а] .\n15.Амма шаьш [Дéлах] тешнарш а , диканаш динарш а — уьш [ялсаманин] бешахь [тáм хилла] г1адбохуьйтур [бакххибоьйтур] бу .\n16.Амма шаьш [Дéлах] цатешнарш а , Тхан áяташ , эхарт дуьхьалкхéтар харцдинарш а — уьш 1áзапе бáлор бу .\n17.Аллах1ана теспахь де [лáмаз де] шаьш суьйренга девлачá а , шаьш 1уьйренга девлачá а ,\n18.Цунна бу хастам стигланашкахь а , лаьттахь а , сарахь а , шу делкъенга девлачá а .\n19.Еллачух дийнаниг а схьайоккху Цо , дийначух елларг а схьайоккху Цо , латтá а дендо Цо [соьналлийца] и [дакъа] деллачул т1аьхьа . Иштта шý а áрадόхур ду [Цо кешнашкара] .\n20.Цуьнан [сийлаллин] билгалόнашех ду — Цо шу [шун дá Áдам] лаьттах кхоллар , т1аккха шу [садолу] адам [а хиле] д1асхьадаьржа [д1алéла] .\n21.[иштта] Цуьнан билгалόнашех ду — Цо шун дог1мех [шоьх шайха] шуна зударий кхоллар а , цáрех шуна синтем хилийтархьама , шуна юккъехь марзо [бéзам] а , къинхетам а бина . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалόнаш ма ю ойлаечу къόмана [нáхана] .\n22.[иштта] Цуьнан билгалόнашех ду — стигланаш , латтá кхоллар а , шун [буьйцу] меттанаш а , шун беснаш а тайп-тайпана [башха] хилар а . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалόнаш ма ю [массό а] 1áламашна .\n23.[иштта] Цуьнан билгалόнашех ду — буьйсаннá а , дийнахь а [аш еш йолу] шун наб а , [дийнахь] Цуьнан комаьршаллах ашa [дуьнé] лахар а . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалόнаш ма ю [ойланца] ладýг1учу къόмана [нáхана] .\n24.[иштта] Цуьнан билгалόнашех ду — Цό шуна стéлахаьштиг [ткъес] гайтар а [шу цуьнах] кхéрийтархьамá а , [шоьга дог1ане] сатийсийтархьамá [догдáхийтархьама] а , стиглара [дог1ан] хи доссор а , шéца лáтта Шá дендеш цуьнан [дакъа] даларал т1аьхьа . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалόнаш ма ю хьéкъалечу къόмана [нáхана] .\n25.[иштта] Цуьнан билгалόнашех ду — Цуьнан омaрца стигал а , латтá а [г1ортор йόцуш] х1оттар [1ар] , цул т1аьхьа Цо шу [Исрáпило] кхайкхича лаьттарчу кхайкхамца , т1аккха шу [сихонца] áрадевра ду [кешнашкара] .\n26.Цуьнан [όлаллин к1елахь] ву стигланашкахь а , лаьттахь а [мел] верг . Массό а Цунна муьт1ахь [хьаставелла] ву .\n27.Иза ву Шá [адам] кхоллар дyόлориг а , т1аккха и [адам д1атилча] юхакхуллург а . Иза вуно áтта ду Цунна . Цунна ду [Шá цхьаъ хиларехь] лаккхара масал стигланашкахь а , лаьттахь а . Иза сийлахь [нуьцкъал] , хьéкъалалле ву .\n28.Шуна [Шéна декъахой бинчаьрна] шайх масал дáлийна [дина] Цо . Шун буй ткъа шун аьттучáра дόладинчáрех [г1арбашех , лайшех] Оха шуна [дуьнéнах] деллачуьнгахь дéкъахой , шу цуьнгахь [рицкъангахь] цхьанийссá а долуш , цáрех кхоьруш шайн дог1мех [шаьш санна чáрех] шаьш кхéрарх терра ?! Иштта билгалдо Оха [Тхан] áяташ хьéкъалéчу [ойлаечу] къόмана [нáхана] .\n29.Мелхό а , шаьш [шайна] зуламдинарш т1аьхьах1иттара шайн [дог1мийн] лаамашна [шайгахь цхьá] хаар [1илмá] а дόцуш . Ткъа хьá нисвийра ву Аллах1а шá тилийнарг ?! Цéран бац [шаьш 1áзапех хьалхадáха] г1оьнчий .\n30.[доггах] Хьан юьхь ерзае [бусулба] дин т1е тевжина [нисвелла] волуш ! Аллах1ан кхоллам бу [и бакъоне тийжар] , шá Цό адамаш шéна т1ехь кхоьллина болу . [цхьа] Хийцар [хила йиш йόлуш] дац Аллах1ан кхолларна [динна] . Иза нийса [бакъ] дин ду , делахь а адамех дукхах болчаьрна ца хаа [ца девза и Дéла цхьаъ вар] .\n31.[дохкодовларца] Цунна т1едоьрзуш , кхéра [ларло] Цуьнах , лáмаз [х1отта] де , шу ма хила [Цунна] дéкъаховечáрех ,\n32.шайн дин декъна , тόбанаш хиллачáрех . Х1ор тόбá а шéгахь долчух йоккхаеш ю .\n33.Адамех [цхьа] зен хьакхаделча , [доггах] шайн Дéле [хьасталой] кхойкху цáра [дохкобовларца шаьш] Цунна т1ебирзина , т1аккха Цо шайга Шéгара къинхéтам 1овшийтача , цáрех цхьаболчáра шайн Дéлаца [кхин] дéкъахово .\n34.Оха шайна деллачух цатешархьама . Зовкх хьéга-аш , т1аьхьа хуур ду шуна !\n35.[я] Оха цаьрна т1е [цхьа] бух боссийна [тов] , [т1аккха] и [тéшалла дарца] бистхуьлуш цáра шéца декъаховеш хиллачуьнца ?!\n36.Оха адамашка [Тхан] къинхетам 1овшийтача , [хазахетта] баккхибийра уьш цуьнах . Ткъа шайна [т1е цхьа] вон деача шайн куьйгаш динчунна [дуьхьал] , т1аккха уьш [къинхéтамах] догдуьллуш [саб1арзадόлуш] бу .\n37.Цáрна ца гина [ца хиъна] тов , баккъалла а Аллах1а Шéна луучунна рицкъан шортόяр а , [Шéна луучунна] гаттόяр а . Баккъалла а цу [хьахийна] чохь билгалόнаш ма ю [Дéлах] тéшачу къόмана [нáхана] .\n38.Д1ало шен хьакъ гергарчуннá а , мискачуннá а , некъахόчуннá а ! И тоьлуш [г1όли] ду шайна Аллах1ан юьхь [гар] луучаьрна . Уьш бу уьш дéкъалберш .\n39.Аша шá ял [процент] яккхархьама делларг , нéхан бáхамашкахь и совдáлийтархьама [дéбийтархьама] , Аллах1ан гергахь совцадόлу и . Аша ша закатна [сáг1ийна] делларг , Аллах1ан юьхь [доьхьа] лууш , уьш бу уьш [мéла хиларехь] шалха совбуьйлурш .\n40.Аллах1 ву Шá шу кхоьллинарг , т1аккха шуна рицкъа делларг , цул т1аьхьа шу кхалхόриг , т1аккха шу дендийриг . Шун декъахойх вуй цуьнах [цхьа] х1ума [мукъане] шá дийриг ?! Ц1ена ву Иза , лакхаваьлла Иза цáра [Шéца] дéкъаховечух .\n41.Талхар гучудаьлла [даьржина] лаьттахь а , хин т1ехь а [массанхьá а] нéхан куьйгаш [къинойшха гул] динчунна , шá цаьрга 1овшийтархьама цáра динчух цхьадерг , уьш [нийсачу новкъа] юхаберза тарло .\n42.Ахь [цаьрга] áла :»Лéла лаьттахула , хьовса муха хилла [шоьл] хьалхарчéран чаккхе [бéкхам] ! Цáрех дукхахберш [Дáлла] дéкъаховеш бара .\n43.Ерзае хьан юьхь нийсачу [ислам] дине , Аллах1ера шен духатόхар [шá цхьаммо а сацор] дόцу [къемат] де [т1е] дáле [хьалха] ! Оцу дийнахь д1асхьакъаьстар [д1асхьабекъалур] бу уьш .\n44.Шá [Дéлах] цатешнарг [милла велахь] , цунна [хир] ду шен цатéшар [та1зар] . [ткъа] Шá дика динарг [милла велахь] , шайн дог1машна [ялсамани дáкъа] кечдо цáра .\n45.Шá [д1а] дéкхархьама шаьш [Дéлах] тешначаьрнá а , диканаш динчаьрнá а Шен комаьршаллах [ял яларца] . Баккъалла а Иза , керстанаш бéзаш вац .\n46.Цуьнан билгалόнашха ду , Цо [дог1анца] мехаш дáхкийтар [шуна] кхаъбаккхийтá а , Шен къинхéтамах шоьга чáмбаккхийтá а , Шен омарца х1ордкеманаш лéлийтá а , [иштта] Шен комаьршаллах шоьга [рицкъа] лахийтá а . Т1аккха аш баркалла áла тарло .\n47.[Дéлόра] Бакъдолуш Оха хьоьл хьалхá а ма хьовсийра элчанаш шайн къоме , уьш баьхкира цаьрга билгалонашца [х1етте а цáра харцбира уьш] , т1аккха Оха [х1аллак барца] ч1ир ийцира шаьш къадинчаьргара [зуламхошкара] . Тхуна т1ехь дéкхар ду муъманáхана [тόламца] г1о дар .\n48.Аллах1 ву Шá мехаш дохкуьйтург , т1аккха цáра [стиглара] марха лоллу . Цо йаржайо и [марха] стиглахь Шéна ма-лаъара [бáрамехь] . Цо йо и [марха] кескаш [дáкъош] , хьуна го цу юккъера дог1а áрадόлуш . Т1аккха Цо и [дог1а] Шен лайшха Шéна луучунна даийтача , [хазахетна] кхаьънаш дόху цáра ,\n49.шаьш хиллехь а , шайна и даийтале — цул хьалха [и дáрах] догдиллина [саб1аьрза] .\n50.Хьо хьажа Аллах1ан къинхетаман ларашка , Цо муха дендо латта цуьнан [дакъа] даларал т1аьхьа ! Баккъалла а И [лáтта дендийриг] , белларш денбийриг ма ву . Иза ву массό а х1уманна т1ехь ницкъкхόчург .\n51.[Дéлόра] Оха [όраматна зене] мох а бахийтина , цáрна и мажделла гича , цул т1аьхьа а цатéшаш [дог1ан пусар дόцуш] лаьттар [1ийр] ма бара уьш .\n52.Баккъалла а , хьуна [нийсадерг] хазийталур дац беллачаьрна , хьуна хазийталур бац къорачаьрна [динан] кхайкхам а , уьш [цуьнах] букътоьхна [д1абирзана] д1абевдача ,\n53.Хьо [ма] вац , б1аьрзéнаш шайн тиларх [бакъоне] нисбийр болуш . Хьуна хазийталур дац Тхан áяташха тéшачуннá а бен , уьш бу бусулбанаш .\n54.Аллах1 ву Шá шу [шун дог1маш] эг1азаллах [г1ийла] кхоьллинарг , т1аккха эг1азаллан т1аьхьа [шоьгахь] г1όра дина Цо , т1аккха г1όран т1аьхьа [шоьгахь юхá а] эг1азаллá [г1ийлалла] а , къеждалар а дина Цо . Шéна луург кхуллу Цо . Иза хуург , ницкъберг ву .\n55.[къематдийнан] Сахьт х1уттучу дийнахь къадечáра [зуламхόша] дуй буу , шаьш [кешнашкахь] лаьттина ма дац [цхьана] сахьтехь бен [аьлла] . Иштта [дуьненахь болуш а] лéбеш [бакъόнах д1ахьовзош] хиллера уьш .\n56.Шайна [Дáла] 1илма [хаар] а , ийман а деллачáра элира :»[Дéлόра] Бакъдолуш , шу [лáтта] ма лаьттира Аллах1ан [лайн 1амалаш д1аязйечу] жайнахь [шаьш кхоьлличхьáна] г1овтторан дийнналц . Х1ара ду [адамаш шайн кешнашчуьра] г1овттόран де , делахь а шу [дуьненахь долуш] ца хууш дара [и де дόг1ург хилар]».\n57.Ткъа оцу [къемат] дийнахь , шаьш зуламдинчаьрна [шаьш динчух] цéран бехказбовларо пайдá бийр бац , [я] цаьрга дохкобовлар [Дéла рéза вечуьнга берзар] доьхур дац .\n58.[Дéлόра] Бакъдолуш , Оха дáла ма дира нáхана [уьш бакъонна т1екхиийта] х1окху Kъуръáнчохь массό а [кéпарчу] масалха [масалш] . [Дéлόра] Ахьa цаьрна [цхьа] билгало ялийча , шаьш [Дéлах] цатешначáра эра ма дара :»Шу [ма] дац харцондай [харцлуьйраш] бен».\n59.Иштта [цаьрна санна] , Аллах1а мух1ар тýху [шайга деанчуьнан чулáцам] цахуучéран дегнаш т1е .\n60.Сатόха [сόбаре хила] , баккъалла а Аллах1ан [г1оьнан] ч1áг1о бакъ ю [хьуна] . Хьо [вáккханé а динах] галмавоккхийла шаьш доггах [билггала] цатéшачáра .\n5 января, 2018 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 806 Хьаьжна\n« 31 — Сурат Лукъмáн\n29 — Сурат Аль1анкабýт »


Оьрсийн говзанчаша Арафат Ясир полонех ца велла боху. Амма швейцархойн кхин ойла ю\nГIуран-бутт 27, 2013\nИзраил - Арафат Ясир велла 9 шо кхачар билгалдоккхуш, Йерусалемера Ширчу гIалин Димашкъин кевнна уллехь лаьтташ бу палестинахой, Лахьанан беттан 11, 2013\nЕарий дийнахь Оьрсийчуьрчу федералан медико-биологийн агенталлин векалша дIахедар динера, Палестинин куьйгалхо Арафат Ясир шен Iожаллех велла ву, аьлла. Амма Арафат валаран хьелаш толлуш хиллачу Швейцарерачу эксперташа харцдина и дIахьедар. Царна хетарехь, политикан бахьанаш ду оьрсаша иштта чIагIдарна тIехьа лаьтташ.\nШвейцарерачу Iилманчаша емалдина Оьрсийчуьрчу аналисташа Арафат Ясир ша шех велла ву аьлла, дина хилла дIахьедар. Политикан бахьанашца дина лору цара иза.\n„Оьрсийчуьрчу говзанчаша цхьа а тайпана балош бух а боцуш, цхьа а тоьшаллаш а доцуш, я Iилманера орамаш долу аргументаш яхкош а йоцуш, дина шайн Арафат кхалхарх долу дIахедар. Соьга хаьттича, иза деса, политикан бахьанашца дина долу дIахьедар ду“, - элира пIераскан дийнахь журналисташка Швейцарерачу Лозанна гIаларчу радиофизикан институтан куьйгалхочуо Бошу Франсуас.\nШвейцари -- Лозаннера зорбан-конференцехь гайтира Арафата лелийна тIоьрмиг, Лахьанан беттан 7, 2013\nЦуо и шен комментарий Оьрсийчуьрчу медико-биологийн агенталлин куьйгалхочуо Уйба Владимирс аьллачун лорах йина яра. Карладаккха догIу, цу стага еарий дийнахь кхин цкъа а тIечIагIдира, хьалхехьуо оьрсийн аналисташа аьлла хилларг: Арафат Ясирна радиацин дIовш даийна дацара, иза шен Iожаллех велла вара бохург.\nУйбас билгалдаьккхира, шайга Палестинерчу куьйгаллера кхаьчна цхьа а дехар дац, Арафат Ясирна докъана кхин цкъа а экспертиза яхьара, аьлла.\n„Тхов довла ма девлла экспертиза йина. Массо а тхан сацамашца а, оха бохучуьнца а реза а хилла. Цул совнаха, швейцархоша а шаьш хьалхехь дина хилла долу дIахьедарш юхаэцна, ткъа иштта францхой а резахилла оха бинчу сацамашна“, - элира „Интерфакс“ агенталле лакхарчу даржерачу оьрсийн радиологин говзанчо. Харцлуьйцунна теш мер кIелахь караво олуш делахь а, амма Уйба Владимиран харцлер оцу сохьта гучудаьккхира Швейцарерчу Iилманчано.\nЛозаннерчу радиофизикан институтан куьйгалхочуо Бошу Франсуас критике бира Оьрсийчуьра талламхой, цара Европерчу Iилманчаша Арафат Ясиран докъанна эксгумаци йинчул тIаьхьа дIаяхьина хиллачу экспертизин жамIаш зорбане а ца дохуш, къайладаьхьна, аьлла.\nКарладаккха догIу иштта, даханчу шарахь девзаш долчу Катарерчу Al Jazeera телеканалан белхахоша дIадолийнера, Палестинин куьйгалхо хилла волу, Машаран Нобелан совгIатан лауреат Арафат Ясир, шеконечу а, тамашийначу а чехкачу лазарах цомгуш а хилла, кхелхина волу, валаран хьелаш таллар.\nЖурналисташа Арафатан доьзалера цуьнан долахь хилла йолу цхьацца хIумнаш (масала, иза, лазаро лаьцна, меттахь Iуьллучу хенахь а, лечу хенахь а цунна тIехь хилла духарш я цуо цергаш юьлуш лелош хилла гIирсаш) схьаийцира, уьш Швейцарерачу радиофизикан институте а, кхелан-медицийн Университете а хьажийра, таллийта.\nЦуьнца цхьаьна Арафатан доьзалан дехарца Францерачу прокуратурано официала бехк-талламан гIуллакх схьадиллира, Арафатна дIовш даийна-м ца хилла – те бохург талла. Ткъа Ясирах йисина зуда Арафат Суха резахилира, цу хьашташна шен хIусамдена докъанна эксгумаци яйта.\nШайн рогIехь Францерачу кхелан-медицинан говзанчаша Швейцарерчуй, Оьрсийчуьрчуй эксперташка гIо дийхира, полоний-2I0 цIе йолчу радиожигарчу дIаьвшаца Арафат вийна-м вац-те бохург талла. Ткъа нагахь санна иза цу дIаьвшаца вийна хилар тIечIагIлахь, и полоний-2I0 муьлхачу пачхьалкхехь дина дара бохург талла а.\nАла догIу, и полоний-210 цIе йолу радиожигара элемент дуьненчохь шуьйра девзира, 2006-чу шарахь Лондонехь вехаш хилла вевзаш волу оьрсийн Iедалийн дуьхьалонча Литвиненко Александр оьрсийн къайлахчу сервисийн шина эпсаро цу дIаьвшан гIоьнца вийначул тIаьхьа. Цара Литвиненкос молчу чайна чу тессина хиллера полоний-210. ХIетахь дуьйна доллучу дуьненчохь а Кремло шена ца безаш болу нах новкъардIабахаран къиза символ санна тIеоьцуш ю иза.\nЦундела хила а тарло оьрсийн говзанчаш, Арафат Ясир вер полоний-2I0 цIе йолчу дIаьвшанца цхьаьна хьехон долийча дуьйна схьа, и хIума хIуъа дина а, дацаре дан гIерташ хилар. Иштта баханчу гIадожаран баттахь оццу Уйба Владимира хаам баржийра, шаьшна, оьрсийн говзанчашна, ца карийна Арафатан дегIаца полонийн лараш, аьлла.\nЦуо иштта элира, францхошна а уьш ца карийна аьлла. Бакъду, Францера говзанчаш цунна дуьхьал, - муьлхачу а бахьанашца делахь а, - хIуммаъ ца олуш, Iийнехь а, Швейцарерчара хIеттехь а дIакхайкхийра, Арафат полонийн гIоьнца вийна а ву, вен Iалашонца даийна цунна и дIаьвш ду ала йиш а ю, аьлла.\n„Адаман дегIаца хила йиш йолчул 18-за сов дара Арафатан дегIаца полоний-2I0 дIовш. И бохург ду, 80-процентаца чIагIдан мегар ду, иза вен Iалашонца цунна иза даийна хилла аьлла“, - аьлла дара хIетахь швейцархоша даржийна хиллачу дIахьедарехь яздина.\nХIетте а юкъ-кара юкъаралле бовлу Оьрсийчура радиофизикан говзанчийн куьйгалхой, Арафат вийна вац, велла ву, ткъа полоний-2I0 цуьнан дегIаца ца хилла, олий. Къуьнан коьртахь куй богу боху кица дагадоуьйту цара и тайпа дIахьедарш сел лерина даро.\nКхин цхьаъ ду тамашийна. Кху доллучу дуьненчохь оьрсийн говзанчаша Арафат вийна ца хилар чIагIдар резахиларца къобалдеш тIеоьцуш цхьа пачхьалкхе ю – Израил. Нагахь санна Палестинин куьйгалхо вийна хилар официала тIечIагIдахь, уггаре а коьртачу декъехь цу зуламна бехке хиларна шеконе лоцун ерг а, цхьа хан-зама ягIахь, жоьпе озон ерг а ю иза.


Республикашна юкъара латтанашна тIехула болчу къийсамах лаьцна дийцарш дан шеца цхьанакхета ца баьхкина гIалгIайн жигархой аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада. ГIалгIайчоьнан дозане ша вахарх яьккхина видео хIоттийнера цо инстаграмехь. Фортанга хи а гойтуш хьаькамо боху, "цхьана нехан" къамеле ладогIа веана ша.\n"Хан а, меттиг а билгалбаьккхинера 10-15 де хьалха, дуьйцург кIезиг хIума а дацара, вай тIеэцна шарI дара дуьйцург",- боху Даудовс, шен сахьта тIера хан а гойтуш.\neldit_net ник йолуш, Даудов язвеллачу инстаграмерчу паблико тIаьхьо агIоне хIоттийра гIалгIайн дозане вахарх видеон шуьйра верси. Цу тIехь гуш ду, нохчийн парламентан спикерца цхьаьна кхин а масех хьаькам а, иштта, республикан муфтий Межиев Салахь а вахна хилар. Царна хьалха вистхуьлуш, Даудовс дIахьедира, ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъарчу дозанех хаттар дийцина даьлла ду, ткъа иза иштта дац бохучара, "бахка а баьхкина, шаьш йина доклад а, диссертаци а ларъян езара".\n"Диъ де хьалха бехира ас, цхьа а вогIур вац, суна хаьара, хабаршна тIера кхин гена гIура доцийла хIара", - дIахьедина нохчийн парламентан спикеро.\nЛахьан-беттан 21-чохь суьйранна инстаграмерчу chp.groznyi_95 аккаунтехь видео гучуелира хакин басахь масех машен, царна тIехь Кадыров Рамзанан сурт долуш байракхаш йолуш. Ломан кIажехула йоьлху машенаш, хеза Нохчийчоьнан куьйгалхочун озах тера аз: "Дозанаш къастий. ХIара а цаьргара схьадаккха ницкъ бу-кх вайгахь. Къамел дан луучо, Фортанга хих а валий, дийца. Ас цуьнан хечех байракх а йина, Фортанга а, доза чекхдаллалц идор ву. Со цецволу, вайца доьзнарг чIогIа лардеш хиларна цара. Вукху агIор а ма ду церан доза, амма и лардеш цхьа а вац".\nМашенийн ковра ГIалгIайчоьнан дозане йоьдуш юй, хууш дац, видео дукха ца Iаш, дIаяьккхира. Иза лаьттинчу 57 минотехь ворхI эзар сов стаг хьаьжнера цуьнга, масех иттаннашкахь комментареш язйира.\nХIалхо гIалгIайн "тайпийн Кхеташоно" шайн ютюберчу агIонехь кхайкхамбира, Сунжа-кIоштарчу дозана тIехула луларчу республикаца кхоллаеллачу конфликтан ситуацина собардан сацамбина шаьш аьлла.\nДахначу кIиранах нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнашка кхайкхамбира "ГIалгIайчоьнан тайпийн Кхеташоно", шина субъектана юкъахь дозанна тIехула хиллачу бертах лаьцна дискусси юхайолон еза аьлла.\nЦул тIаьхьа инстаграмехь шен агIонехь йоьдучу эфирехь нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада критика йира "тайпийн Кхеташонан" декъашхойн Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъарчу дозанех йолчу позицина.\n"Кхеташонан" декъашхой – Нохчийчохь "куьйг лун тайпа бац" аьлла, дIахьедира Даудовс. Масех де делира цо "тайпанинй кхеташонан" жигархошна, шарIица а догIуш, и латтанаш цкъа мацах шайн дара алий, дуй баа аьлла. Шегахьара дош делира цо, латтанаш дан а ду, хилла а ду нохчийн аьлла, дуй баа ша а кийча хиларх.


Инфоурок › Родной язык ›Презентации›Нохчийн меттан 5-чу классехь йиллина урок\nМотт - адамийн уьйран угар мехала г1ирс.\nМБОУ «Махкетинская СОШ им.Шайхи Хозуева"\nХьехархо Мугадиева Шовда Алашовна\nНохчийн меттан, литературан хьехархо\nУрокан ц1е: Мотт – адамийн уьйран угар мехала г1ирс.\n1алашо: Хаа хеза, ненан мотт 1амо безаш хилар а, цуьнан мел маь1на ду а. Маттаца доьзна адамийн дерриге дахар а хилар: уьйраш, гергарло, сий, яхь, хьекъал, кхетам.\nКхечу къоман мотт хаар сийлахь, пайдехь хилар. Амма шеен мотт д1а а тетина, иза 1амор емалдеш хилар.\nШен ца безачунна, шен къам а, мохк а безарг цахиларх кхетор.\nI. хьехархочун дош.\nНохчийн мотт хаза а, исбаьхьа а, хьалдолуш а бу. Нохчийн х1инцалера литературни мотт кхуьуш бу шерачу аренгарчу нохчийн диалектан буха т1ехь. Оцу диалектехьмотт буьйцуш берш бехаш бу Грозни – г1алахь а, цуна гонаха йолчу еа – пхеа районехь а.\nД1аязъе х1ара предложенеш:\n1. Мотт – иза муьлххачу а халкъан истори ю , цуьнан хиндерг ду.\n2. Мотт бу – къам ду, мотт бац – къам дац\n3. Ненан маттал хаза а , сийлахь а х1умма дац.\n4. Кхечу къоман мотт хаар пайдехь а, амма шен мотт д1а а тесна 1амабе аьлла дац иза.\n- Муха хадабо метан мах х1окху предложенешкахь?\n- Вайн урокан ц1е муха ю? Цуьнца йог1уш хетий шуна уьш? Х1унда?\nII. Урок йолаялале уьн т1ехь яздина:\nШайна кхарех нийса хетарг билгалдаккха:\n1. Мотт адамийн уьйран г1ирс бу.\n2. Мотт адамашна ца оьшу, мотт ца хилча а кхетар бу уьш вовшех кхечу г1ирсашца (мимикица, тайп – тайпанчу кхечу х1уманийн г1оьнца, ша – тайпана аьзнашца.)\n3. Мотт школехь массо а классашкахь дика 1амо беза.\n4. Мотт массо а классашкахь ца 1амийча а мега. Мотт дика ца хиъча а дало стаге шен дахарехь оьшуш дерг.\n5. Дуьнен т1ехь 3000 ца кхочуш мотт бу. Царех 3-4 хаа беха х1оранна.\n6. Шен къоман мотт хиъча а тоьар ду болх бан а, ваха а. Кхидолу меттанаш адамийн дахарехь йоккха меттиг д1алоцуш дац.\n- Предложенеш д1аоьшу. Дешархоша шайна хетарг билгалдоккху.\n- Жам1 до хьехархочун г1оьнца: Мотт- адамийн уьйран уггаре а мехала г1ирс бу, аьлла.\n- Уьн т1ера и жам1 деш г1о дина йолу предложенеш бераша тетрадаш т1е д1аязйо.\nIII. 1амийнарг т1еч1аг1ар.\n1. Кхочушдо 1 – ра шардар. Дешархошка хаам бо: «Мотт бу – къам ду, мотт бац – къам дац» ц1е йолуш жима сочинении язъян кечам бан беза аьлла. Цунна лерина коьчал кечъе.\n2. Кхочушдо 2 – г1а шардар.\nIV. Кхеторан диктант.\nНохчийн мотт исбаьхьа, хаза, хьалдолуш, ира мотт бу. Дог – ойла ма – ярра ц1ена, нийса, юьззина д1айийца, билгалъяккха йиш ю вайн маттахь. «Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш цунах кхеташ боцу нах бу», - аьлла воккхачу 1илманчас П. К. Услара.\n- Интонацица д1аеша. Шайн дешнашца схьайийца иза.\nV. Дозуш долу къамел кхиор.\n1. Уьн т1ехь д1аязйина х1ара байташ:\nМалхо хь…стуш зезаг ду со,\nЛомахь сенчу бай т1е даьл…а.\nВочу мат…о со ма дийца,\nВочу куьйга со ма хьаде. (Хь. Сатуев.)\n- Т1адамийн мета элпаш а х1иттош, д1аеша байташ.\n- Тетрадаш т1е схьаязъяле ц1е тилла царна («Зезаг»).\n- Вай тахана 1амочуьнца уьйр юй оцу байтийн?\n- Муха хила лаьа зезагна шех лаьцна буьйцу мотт?\n-Х1инца оцу байташна чаккхе язъе, шина мог1анах а лаьтташ.\nШайга и ши мог1а ца язлахь, ши предложении язъе, байтийн чулацамца йог1уш йолуш.\n- Дешархошка йоьшуьйту шаьш язйина байтийн чаккхе я ши предложении.\nМассара а язйиний уьш? Мотт к1орггера хууш хилчий бен язлой адамашка шайн дагахь дерг, х1уманан массо а аг1о гойтуш? Атта 1емий ненан мотт? Аша муха къахьега деза иза 1амош?\n- Х1инца д1аязъел Сатуевс шеен байташ чекх муха яьхна:\nЛаьмнийн некхах ца дакхийтахь,\nМалхалдахна, лийр ду со.\n- Иштта, кхоччуш шен дагахь дерг ала хаа, метан к1оргенеш евзаш хила веза. Вай кхушара боккха ницкъ т1ебахийтина 1амор бу исбаьхьа нохчийн мотт.\nVI. Ц1ахь бан болх.\n1. Кхочушдо 4 – г1а шардар.\n2. Кечло дийца, шаьш аьхка са муха даь1ира.\nХаа хеза, ненан мотт 1амо безаш хилар а, цуьнан мел маь1на ду а. Маттаца доьзна адамийн дерриге дахар а хилар: уьйраш, гергарло, сий, яхь, хьекъал, кхетам. Кхечу къоман мотт хаар сийлахь, пайдехь хилар. Амма шеен мотт д1а а тетина, иза 1амор емалдеш хилар. Шен ца безачунна, шен къам а, мохк а безарг цахиларх кхетор.\nМугадиева Шовда Алашовна


Reuters: Шемарчу Идлибехь Оьрсийчоьнан кеманашца тохарш дина\nДечкен-беттан 2-чу дийнахь Оьрсийчоьнан авиацино тохарш дина Шемарчу Идлиб гIалин гонахехь. Reuters агенталло бина цунах лаьцна хаам герзашца йолчу оппозицин гонерчу хьасташна тIетевжина. Церан зерашца, кеманаша бомбанаш кхийсина нах бехачу масех меттигашкахь а, хи доккхучу станцина а. Идлибехь хи сецна.\nReuters агенталло яздарца, Идлибера малхбузерчу, ханна тоьхначу каппашкахь а зенаш хилла. Зуда а, ши бер а дийна, боху цигахь. Агенталло тергам бина, Лахьан-баттера схьа дуьйна Шемахь кеманца тохарш дина цахиларх.\nОцу информацина официалехь дина тоьшалла дац. Хьалхо президентана Асад Башарна муьтIахь йолчу Шеман армино хаамбира, джихIадхой хьулбеллачу меттигашкахь бен тохарш деш дац аьлла.\nОьрсийчоьнан буьйранчаша иштта хаийтира, снайперан тохарца Идлибан кIоштахь цхьана тIемалочунна чов ярх. ЧIагIдарца, салтичунна герз тоьхна исламисташа.\nШеман SANA агенталло хаамбира оршотан дийнахь шайн хьасташна тIетевжина, Оьрсийчохь а, кхечу мехкашкахь а йихкинчу террорхойн "Исламан пачхьалкх" тобано армин коврана динчу тIелатарх. Зорбанан гIирсийн хаамашца, вийна пхи салти, 20 чевнаш йира. Инцидент нисъеллера Шеман малхбалерчу мехкадаьттан станцина 50 чакхарма дехьа йолчу гIум-арехь.\nШемахь бахархошна юкъахь хилла вовшахтасадалар Асада Башаран ражна дуьхьал гIовттар хилира 2011-чу шеран бIаьста. ТIаьхьо конфликта юкъа озийра регионера коьрта пачхьалкхаш, дуьненаюкъара организацеш, тIеман, политикан тобанаш, дуьненан юкъаралла. Оцу тIамехь велла 400 эзар гергга стаг миллионашкахь мухIажарш бевлла.\nКонфликтан агIонашна тIеман гIо латтадо кхечу пачхьалкхаша. Доккхачу декъанна, Оьрсийчоьно а, ГIажарийчоьно а. Шемарчу оппозицина гIо кхачадо малхбузерчу мехкаша, Туркойчоьно а, Персидан аймин пачхьалкхаша а.\nОьрсийчоь масийттазза бехкейира Шемарчу бахархойн объекташна тIе тохарш дарна. Амма Москвано тIе ца дуьту и бехкаш.