Лорсанукаев У. «Нохчийн меттан говза хьехархо – Мандриева Асет» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nЛорсанукаев У. «Нохчийн меттан говза хьехархо – Мандриева Асет»\n«Дикачу д1адолоран т1аьхье а дика хир ю», – олуш кица ду-кх вайнехан. Цунна а дайна, дикачу д1адолорца болх бан йолаелира Мандриева Асет Гихт1ара юкъардешаран Эльдарханов Таштемиран ц1арахчу №2 школехь.\nШен дахаран 56 шарах 36 шо школана д1аделла цо. Оцу ехачу заманчохь шен дерриг дахар а, ницкъаш а, хаарш а д1алуш ю иза къона т1аьхье кхетош-кхиорна. 1975-чу шарахь Асета Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университет чекхяьккхина.\n«Дешар 1амор а, кхетош-кхиор а – дерриге а д1адахьаран бух бу урок, – кест-кеста олу Асета. – Дика урок – иза кхолларалла, искусство ю. Ткъа нохчийн меттан урокехь коьртаниг ду цхьана 1алашоне дерзийна ойлаяр, 1амочу темах кхачам боллуш кхетар».\nЦо гуттар а боккхачу безамца, баркаллица дагалоьцу дешаран заведенехь шен хилла хьехархой а, хьехаран практикехула хилла методисташ а. Асет дукха хуьлу хьехархойн коллективца, школан бахамца доьзна дан деза г1уллакхаш кхочушдеш. Ткъа Асетна хьалхарчу а, коьртачу а меттехь ю урок, – кхидерг т1аьхьатеттина ду. Расписаница йолчу шен урокел сов, цо хаддаза д1ахьо кхийолу урокаш. Ткъа нагахь цхьана бахьанийна расписаница мукъа хан яьлча, кхузахь а шен нохчийн меттан урок д1аяхьа хьожу иза.\nАсет дешархойн а, шен хьехархойн коллективан хьашташца ехаш ю. Цундела, кхеташ ду миччахьа а – ц1ахь, урамновкъахь, юкъараллин меттехь – цхьаьнакхетча, цо деш долу къамел школех, дешархойх, хьехархойн коллективах лаьцна хилар. Тахна 36 шеран белхан зеделларг долуш йолу Асет ч1ог1а тешна ю хьехархочун коьрта декхар – дешархо кхетош-кхиор, деша 1амор сийлахь г1уллакх хиларх. Цунна урокехь коьртаниг а, коьрта доцург а дац – дерриге а ду коьртаниг. Урокехь цхьана х1уманан г1овг1а ялар, ларамаза аьлла дош хьехархочун тидам боцуш ца дуьсу.\nЦхьайолу урокаш (дукха хьолехь нохчийн литературан урокаш) Асета классал арахьа д1ахьо, практикица а, дахарца а герггара цхьаьна а юзуш. Цундела тахна цуьнан хьалха хиллачу дешархойх дукхахболчара хьехархочунна баркалла аларца дагалоьцу и урокаш.\n«Бераш кхетош-кхиоран а, царна дешар 1аморан а уггаре коьрта кеп шегара масал гайтар ю», – дуьйцу Асета.\nЦуьнан цкъа а дац балха т1аьхьа йисар, цхьа х1ума дицдар, я биэн ца хеташ хилар – дерриге а оьзда, г1иллакхехь ду цуьнан. Нахаца к1еда-мерза, амма нийсо езаш ю, дегалазамца т1еоьцу цо хьанна а хилла бохам, муьлхачу а меттехь хуьлуш долчун нийсонца мах хадабо.\nАсет боккхачу доьзалан дика нана ю – ялх йо1 а, цхьа к1ант а ву цуьнан. Цуьнан х1усаман не1арш хьешашна гуттар а йиллина хуьлу.\nАсета забар йо: «Сан доьзал – иза ц1ера хьехархойн кхеташо ю». Иза иштта дан а ду. Асетан пхи йо1 шайн ненан новкъа яхна, хьехархочун белхаш беш ю.\nШен х1ора дийнахь болчу балхахь Асета коьрта лору шайн школа чекхъяьккхинарш могаш-маьрша а, хила безачу барамехь дешар 1амийна а, оьзда а нах хилийтар, берийн пох1ма кхиор а.\n«Муьлххачу а дикачу хьехархочун хиндерг, цу юкъахь, со тешна ю, сан хиндерг а, сан дешархойн берашкахь ду», – элира цо, сан шеца хиллачу къамелехь.\nСуна хетарехь, иштта дешнаш дикачу, шен ц1ийца пох1ме йолчу хьехархочо бен эр дац. Иштта алархьама, шен дахарехь оцу дешнийн маь1нах чекхъяла еза. Цхьаццаберш хьехархой бу, кхиберш дика хьехархой бу. Болуш бу шайн дагца, пох1мица, оцу шаьш хаьржинчу г1уллакхна бина хьехархой а. Царах цхьаъ ю Мандриева Асет.\nБакъболчу некъа т1е бирзина, шайн ницкъаш а ца кхоош, вайн хинйолчу сирлачу кханенга сатуьйсуш, къона чкъор кхетош-кхиош, царна к1орггера хаараш луш, хан-зама ца лоьруш, хьанала къахьоьгуш схьайог1у тахана Гихт1ара №2 йолчу школан хьехархойн коллектив.\nДуккха а бу школехь балха т1ехь б1аьрла кхиамаш бохуш болу хьехархой. Амма тахана къаьсттина билгалбаха лаьа тоьллачарна юкъехь а тоьлларш. Уьш бу: биологи а, хими а хьоьхуш йолу Бибулатова Эниса а, географин хьехархо Шаипова Лиза а, физик Абубакаров Алибек а, историк Кадыров Сайд-Мохьмад а.\nИштта хьехархой мел бу, дешархойн дай-наной школехь долчу декъана сапарг1ат хила мегар ду.


"Аватар" филман афиша\nНохчийн яздархочо Закриев Руслана дIахьедина, кхозлагIа а къовса дагахь ву ша Американ режиссерца Кэмерон Джеймсца "Аватар" филман автор ша ву аьлла. Голливудан блокбастер ша хилар кхелехула тIечIагIдайта дагахь ву иза. Кхул хьалха шозза кхеле ваьллачу Закриевн аьтто ца белира.\nАдвоката Казацкер Дмитрийс бахарехь, 20th Century Fox International кампанин Оьрсийчуьрчу векалте Закриевс иск кховдийна. Цо чIагIдо, Хамовникан кIоштан кхело шинарин дийнахь дуьйна листа долор долуш ду чуделла арз, бохуш.\n"Хьалхо реза ца хилира тхан иск листа, амма оха латкъам бира Москварчу кхеле, хIинца церан тIедилларца юха а толлур долуш ду гIуллакх", - аьлла, хаам бина "Известия" газете Казацкер Дмитрийс.\nИштта, адвокато билгалдаьккхина, иск чуеллачун векалш тIера ца бовлу, процесса юкъаозаве Кэмерон Джеймс бохуш.\n2015-чу шарера схьа дуьйнна Американ филман сценари ша язйина бохуш, дIахьедо Закриевс. Масийттазза ша вехачу Ставрополан кIоштан кхеле а дира цо аьрзнаш, амма Кэмерон Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь вехаш хиларна, гIуллакх доло дуьхьало йира цунна.\n"Новости" агенталлаца шен хиллачу къамелехь нохчийн яздархочо чIагIдо, 2002-чу шарахь Проза.ру сайтехь зорбане яьккхинера ша шен "Къайлах герз" фантастикан роман, цу юккъера дийнна блоках Кэмерона пайдаэцна шен кино чохь бохуш. Кэмеронан филм гайта йолийра 2009-чу шарахь.


Оьрсийн хаамийн гIирсаша девнашна деш долу хьесапаш башха хуьлу\nТовбеца-бутт 23, 2012\nКъилбаседа Кавказерчу республикийн байракхаш\nДаханчу шоьтан дийнахь вер-ваккхар хилла Кисловодск-гIалахь. Дийцарехь, летта кавказхой а, урамашкахь ха деш лела гIалгIазакхий а. Цхьа эрмало а, гуьржи а вийна, кхарачо вуочу хьолехь дарбан-цIийнахь ву. Тешаша чIагIдарехь, гIалгIазакхаша чов ечу герзаца а, уьрсаца а вийна и шиъ. Оьрсийн хаамийн гIирсаш цхьабосса гIалгIазкахашкахьа гIо даккха долийна, арсаш хьекхар церан амалехь дац, церан духар доьхна кхин нах хилла цигахь, бохуш.\nШоьтан сарахь Кисловодскана юккъехь дов иккхина хилла кавказхошний, гIалгIазакхашний юкъахь. И сурт гинчу, йохка-эцаран базарахь лаьтташ хиллачу наха дийцина тIееfнчу полицега, жима ши стаг лата волавелча, цуьнан тIаьхье ишта ирча хир ю ца моттара шайна, бохуш. Миноташкахь дов гена а даьлла, урс-тапчий даьккхина, вовшех летта ши тоба. Шингехь а арсаш хилла. Оцу латаран жамI ду вийна волу 19 шо хилла эрмало а, 25 шо долу гуьржи а. Кхин а цхьаъ, 25 шо долу жимастаг дарбан цIийнахь ву, реанимацехь. Цуьнан хьал чIогIа ледара ду боху. Тешийн хьесапехь, Сихаллин гIоьнан машен схьакхачале ши жимастаг лаьттахь Iуьллучехь дIавелира. Царах цхьанненна логах урс хьаькхнера.\nТешаша кхайкхина полици тIекхоччушехь, чевнаш йина накъостий охьа а тесна, леташ хилларш бевдира, бохуш дуьйцу. Ша верриг а леташ хилларг пхийттех стаг хилла. Царах цхьа дакъа камуфляж йолу барзакъ доьхна хилла, шаьш гIалгIазакхий ду, боху йоза тIехь а долуш.\nИ Iотта-баккхам ма иккхинехь, оьрсийн хаамийн гIирсашкахь дийца долийра, гIалгIазакхий ца хилла леттарш, церан метта питана даржон арабевлла нах хилла, аьлла. Цунна бахьанаш далош, церан амалехь дац, бохуш дуьйцу цара, логах арсаш хьекхар. Кхузахь ала догIу, охьадиллина ши дакъа кавказхойн а доцуш, гIалгIазакхий хиллехь, кавказхойн цхьа а аьтто хир бацара, оьрсийн хаамийн гIирсашкахь бехказабийла.\nПятигорскечу журналиста Сароян Эдгара бахарехь, цкъачунна йолчу версица, къаьмнашна юкъахь питана таса леррина долийна хIума ду иза.\nСароян Эдгар: Кисловодсках лаьцна аьлчи, цигахь гIалгIазакхийн цхьа онда позици ю эр дацара аса - ара а бевлла, уьстагIашна санна, тIех мел волучунна арсаш хьекха йиш йолуш бац уьш. Дуьйцуш-м ду кхузахь, "цхьа нах бара тIе доьхна "гIалгIазакхий" аьлла йоза тIехь долу барзакъ долуш. Питана ду боху иза, «къаьмнашна юкъахь дов далийта лелош. ГIалгIазакхашца цхьа а уьйр йолуш нах ца хила тарло уьш,» боху.\nМаршо радио: Курорте оьхучу нахах ехачу Кисловодскехьа дац, уггар а дукха адам тIетатталучу хенахь, цу кепара ирча дов даржийтар. ГIалин Iедалша сихонца массо а къаьмнийн хьалханчаш вовшах а тоьхна, профилактикан маьIна долуш, къамелаш дина.\nСароян Эдгар: Питана ца даржийта масо а къаьмнийн хьалханчаш вовшахтоьхна. Царца къамелаш дина боху, тIаьхьалонна хьал чолхе ца далийта. Официала кхийдочу информацино бахарехь, бехк хиларна шеко йолуш 3 стаг лаьцна. Кхин сов даьккхина цхьа дош ца олу, уьш муьлаш бу, муьлхачу къомаха бу, зуламхойн тобанера бу-бац, аьлла. Дош дашера а даьлла хилла буй-тIарий дара боху иза. Дош дашера даьлча урс доккхий ма ца лета, дош ма дац иза.\nМаршо радио: Кхечу цхьана а къаьмнийн тобанашна ца магош долу, гIалгIазакхийн тобанашна бакъо елла оьрсийн Iедалша шайн герзийн тобанаш кхолла, бюджетера ахча а латтош. Гуттар а церан хьашташ хьалхадаьхна лелаш ву, Къилбаседа Федералан Гонан куьйгалхо Хлопонин Александр а. Цундела буйла а хаац оьрсийн хаамийн гIирсаш, хIун ду мила ду а къастадале, уьш Кисловодскерчу цу зуламехь бехке хиларан чIогIа кIезга бахьанаш ду бохуш, цхьабосса дIахIиттина.\nИнтернетехь гIалгIазакхий бехказа бохучу артиклшна бухахь язъечу комментареша а гойту, оьрсийн хаамийн гIирсаша дIакхоьхьучу шалха политиках нах дика кхетий.\nОццу хенахь, Кисловодскера дов гена дериг хиларан бахьана ца го шена элира, Маршо радиоца къамел динчу журналисто Сароян Эдгара.\nСароян Эдгар: Бакъдерг дийцича, кхана ара а бевлла, "Iаьржачарна я кхечу нахана" арсаш хьекха долор ду аьлла, кхерам бац. Дош дашера а даьлла, цхьа пайда боцчу хIуманна тIера доладелла хила а тарло иза. Делахь а, цIеххьаша иза хилла хиларна, сиха гена даьлла гIуллакх. ТIех кегий бу, хьекъалш дац. Цхьаьнгахь урс хилла, вукхуьнгахь тапча хилла... Вуьшта, урамашкахь волавелча, ха деш, соьгара кехаташ талла йиш йолу гIалгIазакхийн тобанаш суна ца гина. Низамца иза мел догIуш ду а-м ца хаьа суна. Кхеташ ду, полицино уьш толлий. Амма беккъа гIалгIазакхий цкъа а ца гина суна кехаташ толлуш лелаш.\nТалламо а, полицино а билгалдаккхарца, Кисловодскехь хиллачу латарехь царна я динца, я къаьмнашка болчу цабезамца а доьзна бахьана ца го.\nХьан вийна Кисловодскехь эрмало а, гуьржи а?


Муьлххачу къоман а оьздангаллех болу хьежамаш гуттар а цхьатера боцуш, заманца хийцалуш, нехан Iер-дахаре, цара лелочу дине, и дин мел доггах леладаре - цадаре, церан хьал-бахаме, Iедалан дIахIоттаме, мехкан Iаламе хьаьжжина хуьлу. Цундела нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат гуттар а ца хилла цхьатера, хенан йохаллехь хийцалуш схьадеъна иза.\nРоссин империс Нохчийчоь шен тIеIаткъамна юкъа оззалц, цул хьалхарчу заманашкахь вайн махкахь хиллачу юкъараллин дIахIоттаман ма-дарра сурт хIотто Iаламат хала ду. Амма нохчех лаьцна кхечу къаьмнийн векалша яздинчу йозанийн, вайн халкъан барта кхоллараллин цхьайолчу произведенийн, историн хиламийн маьIна дича, мелла а кхоллало иза. Историна дукха гена юха ца доьлхуш, XVIII бIешарера схьадуьйлалур вай.\nОцу вай юьйцучу заманахь нохчийн Iер-дахаран, юкъараллин бух хилла гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш. Оцу буха тIехь кхоьллина ша-тайпа пачхьалкх а хилла вайн махкахь. Историн Iилмано билгалйохучу пачхьалкхийн кепех нохчийниг демократина герга хилла («халкъан Iедал» бохург ду «демократи», латинийн маттера гочдича). Амма массо а билгалонашца цунах тера йоцуш, шен башхаллаш а ю Нохчийчохь хиллачу пачхьалкхан.\nДарвинан я Марксан харц Iилманийн лехамашка а хьаьжна, лахара мах хадо мегар дац нохчийн тайпанийн институтан. Тайпанаш, ца духуш, кху замане схьадахкар – иза вайн къам шен кхиарехь тIаьхьадисар а дац, я хьалхадалар а дац. Иза вайн къоман шатайпаналла а ю, вайн къоман лаам а бу. Цо иштта тайпанашка декъадаларан хьал, шена лаа а лууш, латтийна ду. ХIунда аьлча, нохчашна гуш хилла гонахара къаьмнаш, шайн цIийн гергарлонаш а дитина (тайпанаш), хьал-бахаме хьаьжжина, тобанашка (классашка) декъаделла хилар. Стеган хьал-бахаме хьаьжжина, сий-лерам хуьлуш а хилла оцу къаьмнашлахь, цуьнан шен я цуьнан ворхIе ден оьздангаллин сурт-сибат мухха хиллехь а. Дуьненан хIума IаьIнарг эла хуьлуш, и доцург цунна ваца дезаш - и тайпа юкъараллин дIахIоттам нохчаша тIе ца эцна. Бакъду, и дIахIоттам нохчашна коча болла гIерташ, тайп-тайпанчу заманашкахь цхьацца боламаш хилла. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, нохчех элий хила гIерташ болу нах гIеттинчу халкъо тIаьххьара хIаллакбина XV бIешарахь, хIетахь дIа а кхайкхийна, нохчий массо а эла ву аьлла.\nТкъа нохчийн кхачанах лаьцна яздина XIX бIешарахь ваьхначу оьрсийн Iилманчас А. П. Бержес: «Нохчо кхин тIера а вац юучунна, цундела и йоцуш Iен ницкъ кхочуш а ву. Межарг, кIах йина чорпа, деттина жижиг, ахьаран худар - и бу-кх цуьнан берриге а кхача».\nИштта, дуьненан хIуманах тоам бина, са меца доцуш нохчий хилла хиларан цхьа бахьна хила тарло: гуттар а шен коьртамукъалла, шен паргIато тIамца ларъеш, хьал-бахам вовшахтоха ца дуьтуш, къелла ловш даха дезар. Амма и къелла дIаяккхар нохчийн къоман коьрта Iалашо хиллехь, цуьнга кхача некъаш а халкъана карийна хир дара. И иштта цахиларна, вайнехан дайшна дуьненан хIума (материальное) кхиорал а чIогIа оьшуш хетта шен синкхетам кхиор а, лаккхарчу оьздангаллин лехамашка хьаьжжина лаьтта тIехь дахар а.\nСов бахам IаIорна дуьхьал, цхьа стаг шен хьолаца шен тайпанан вежарел я юьртахойл лакха ца валийта кхоьллина гIиллакх а хилла нохчашлахь дехаш - байттал ваккхар. Сов хIума гулделлачу стагера, и схьа а доккхий, мискачу нахана юккъехь дIасадоькъуш хилла, ткъа и ша юьртах воккхуш хилла. Нислуш хилла наггахь и тайпа стаг, юьртан я мехкан кхиэлан сацамна кIел ца соцуш, шен доьзалца я шен гIеранца дуьхьал волуш а. ТIаккха тайпа я юрт цунна дуьхьал гIоттуш хилла, хIаллаквеш а хилла иза.\nИ харжам муха беш хилла дика гойту лахахь далочу халкъан дийцаро.\nМехкан кхиэло тIеоьцу сацам оцу юккъе вогIу массо а къано реза а волуш хила безаш хилла. Реза воцург шаьш бохучунна тIевалош, цо бохучуьнга ладугIуш, шайна хетарг бакъ хилар гайта билггал масалш далош, цхьана дийнахь а, шина дийнахь а, эшахь кхин сов а кхеташонаш еш хилла цара.\nМехкан кхиэло тIеоьцуш хилла халкъан юкъарчу гIуллакхийн, тIеман, стагана наьIалтан барз – кIарлагIа хIотторан я иза махках ваккхаран, тайпанийн я яртийн къовсамийн, юкъадоккхучу керлачу гIиллакхан, вайн махка кхечу къаьмнех болу элий кхайкхаран я уьш махках бахаран, иштта цу тайпанчу кхечу а гIуллакхийн хьокъехь сацамаш. Нагахь вер-ваккхар хиллехь, Мехкан кхиэло билгалбаьхначу наха - МаслаIатан дайша, маслаIат деш хилла, и дан аьтто болуш хиллехь. МаслаIатна реза воцчо, я и дан аьтто ца хилча, шен стаг вийначо шен чIир лохуш хилла.\nДIаяханчу заманахь, мел даккхий девнаш, вер-ваккхарш хиларх, тобанашца вовшех а бетталуш, цкъа а гина а, бевзина а боцчу нехан цхьана политикин я динан (идейни) хьежамаш бахьанехь, вовшех леташ ца хилла нохчий. ХIунда аьлча, и тайпа хIума нохчийн синкхетамна акха хилла. Нохчийн къоман стаг кхетош-кхиоран коьрта Iалашо хилла адам ша кхиор, шен ойланаш, шен дуьнене хьежамаш болуш, и адам ша дуьненчу даьлла а, ша Далла дуьхьал хIотта дезаш а хиларна. Цундела адам цхьана йоккхачу чорхан коьчалг санна а ца кхиош, я кхечу дешнашца аьлча - тобанан стаг санна а ца кхиош, ша дечух дуьненахь нахана хьалха а, велча Далла хьалха а жоп дала дезийла хууш волу стаг санна кхиош хилла.\nМехкан кхиэлахоша хоржуш хилла шайн тхьамда - Мехкада а, иштта мехкан бIобаьчча - ТIемада а. Наггахь и ший а дарж цхьана стагана тIедуьллуш а хилла. Иштта, Iилманчас Саидов ИбрахIима дийцарехь, и ший а дарж шен хенахь тIедиллина хилла Таймин Биболатна.\nЦхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, хIора тайпано цхьацца векал вохуьйтуш хилла (оха дIабехьначу талламашца, Нохчийчохь 84 тайпа ду, царах 68 - ламчохь, шаьш схьадевлла кхерчаш а болуш). Кхечу Iилманчаша дийцарехь, хIора юьртана тIера шишша стаг (юьртда а, молла а) хоржуш хилла. Тхуна хетарехь, хьалхара чIагIдар бакъдолчунна герга ду аьлла хета, хIунда аьлча, Нохчийчохь йиъ бIе гергга юрт ю; ткъа цу хенахь (XVIII-XIX бIешо) уьш ши бIе бен ца хилча а, Мехкан кхиэлан декъашхой виъ бIе хила везара, хIора юьрта тIера шишша стаг хоржуш хилча.\nМехкан кхиэло гIиллакх-оьздангаллин мехаллашна тIехь латтийна нохчийн маьрша пачхьалкх, билггала йолу Iедалан кепаш цахиларна гIийла хеталахь а, чIогIа пачхьалкх хилла. И иштта хилар дукхазза билгал а даьлла нохчийн исторехь, кхечу мехкашкара мостагIий вайн латта дIадаккха тIелетча. Дагалоцур вай АстагIчу Тимарца я ГIирмерчу ханаца Тохтамышца нохчаша бина тIемаш.\nШа-тайпа гIуллакх кхочушдеш хилла нохчаша куьйгалла дан кхайкхина балийначу гонахарчу къаьмнийн - гIебартойн, таркхойн, гIумкийн - элаша. Цара нохчашний, оьрсийн я кхечу мехкан паччахьний юкъахь зIенаш латтош хилла, Мехкан кхиэло шайна тIедехкина цхьацца декхарш кхочушдеш а хилла. И болх барна элашна хIора а ларош волчу стага, билгалбинчу барамехь ялта я кхитайпа ял луш хилла, иштта лаьттах дакъа деш а хилла. Нагахь адам элана реза ца хилча, иза эккхош хилла, девне ваьлча, вуьйш а хилла.\n«...Кхоротах а, Комалха а, ЦIайн-пхьеда а ул-уллохь ю. Комалхара хьалавоьдуш, Кхоротах олучу меттехь, юьрта хьалакхоччехь, кIентан а, ненан а маьлхан каш ду. Сибрехара нах цIа баьхкича (1957 шарал тIаьхьа. - М. А.) хилла и каш. Иза Зайтан каш олуш ду.\nВай цIера дахале, Зайтан дакъа коша чуьра ара а доккхий, пенаца дIа а хIоттадой, Деле догIа делхийтар доьхуш хилла юьртахоша. Адам цецдаллал, дахка ца луш, дика лаьтташ хилла Зайтан дакъа. Иза иштта латтар Делера цхьа билгало ю аьлла хеташ хилла царна. Маьлхан каш а, цуьнан гуо а сийлахь а, беза а лоруш хилла.\nОцу дийцаро а гойту нохчашна юкъахь мел деха даьхна Iесачу (цIунийн) динан (язычествон) ламасташ, гIиллакхаш. И гIиллакхаш дIатесча а, ца къаьстина Iесачу заманан амалш, хьежамаш вайнахах. Иза къеггина гуш ду вайн халкъан барта произведенешкахь. Масала, вайн дуккха а иллеш ду турпалхочо, хийрачу махка а вахна, нехан даьхни – жа я говрийн реманаш – лохкуш, уьш байшна а, жоьрахь бисначу зударшна а, мискачу нахана а дIаекъаран Iалашонца. Наггахь новкъахь хиллачу тасадаларехь турпалхо, чов хуьлий, вала вужуш меттиг а хуьлу; тIаккха иза стиглахула тIехдолучу олхазаре вистхуьлу: «ХIей доьду олхазар, хьо оцу юьрта додахь, со кхузахь, ца воьрзу чевнаш а хилла, воьжна ву алалахь», - бохуш.\nИза кIелхьаравоккхуш ала тарло, цо лачкъориг хьоладайн даьхни ду, цо нах а бацош гулдина, нохчашкара дIадаьхначу латтанаш тIехь лелаш, цунах терра кхин а. Амма оцу бахьанаша а цIан ца до къола, хьарам хIума. Иштта нехан рицкъ маго гIертар Iесачу (цIунийн) динан философи ю. Цуьнан коьртачу принципех цхьаъ ю – хийрачу нахана тIехь, мухха баьккхина а, толам баккхар. Ткъа нийсо – иза шен юьртахь, я шен тайпанна юкъахь, я, уггар гена ваьлча, шен къома юккъехь лелон езаш хилла; хийрачу махкахь, хийрачу нахана юккъехь нийсо лелор тIехь ца хилла, толаме кхачар хилла декхар.\nИштта толам баккха гIерташ, къовсамехь валар а турпалалла, боьршачу стеган дахаран хила хьакъ йолу чаккхе лоруш хилла. Цу хьокъехь дуьйцуш иштта халкъан хабар а ду.\n«Цкъа цхьа лахенцара стаг цхьана шен гIуллакхна ламчу вахна хилла. Суьйре тIе а кхаьчна, цхьана ламарочун хIусамехь буьйса яккха сецна иза. ХIума а йиъна, хIара паргIатваьлча, хIусамдас хаьттина хьеше: «Хьан да волуш вуй?» - аьлла. «Вац, хьо марша, дIаваьлла шен да», - жоп делла хьешо. «Муха велла хьан да?» - хаьттина хIусамдас. «Цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», - жоп делла вукхо. «Ткъа хьан денда муха велла?» - кхидIа а хаьттина хIусамдас. «Иза а иштта, цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», - иштта хилла хьешан жоп. КхоалгIачу дех а изза хаттар дича, изза жоп делла хьешо. ТIаккха хIусамдас, шен хьешана бегаше Iоттар еш, аьлла бохура: «Хьо охьа ма вижалахь, лийр ву хьо».\nТаханлерчу дешархошна мелла а хала хир ду хIусамден хаттарийн а, цо хьешана йинчу Iоттаран а маьIнех кхета. Цундела кхетадо вай иза. Iесачу (цIунийн) динан философехь боьрша стаг тIамехь, къовсамехь, леташ валар уггаре доккха дозалла хилла. Цундела дуьненчуьра иштта къона боллушехь дIабевллачу шен дайх куралла еш волчу хIусамдас, шен хьешан дай мел сий-ларам болуш хилла хьажархьама, дина и хеттарш. Ткъа «вала ма-веззара» велла цуьнан кхаа дех цхьа а ца хилча, шен цунах «цавашар» (бегашийна делахь а) гучу а доккху хIусамдас («хьо охьа ма вижалахь...»). Цо а гойту и хIусамда ислам-динан философин гурахь воцуш, Iесачу заманан хьежамийн йийсарехь хилар.\nГуш ма-хиллара, нохчийн къоман оьздангаллин сурт «къорза» хилла XVIII бIешеран юьххьехь. Иза доьзна ду нохчаша массара а цхьатерра бусалба дин тIеэцна цахиларца. Малхбалера, аренцара лаьмнашка хьаладахначух тера ду бусалба дин, цхьаццанхьара цIунийн дин а, цхьаццанхьара кериста дин а дIа а тоттуш.\nБусалба дин нохчаша цхьатерра тIе ца эцаро аьтто хуьлуьйту вайнехан оьздангаллин сурт-сибат бIаьрла дуьхьал хIотто. Нохчийн ислам-дин тIеэцаза болчу нахе а хьовсуш, вайн ала таро ю, муха хилла вайнехан гIиллакхаш хьалха заманахь.\nИштта, нохчех уггаре а тIаьхьа бусалба дин тIеэцна бу гуьржийн махкахь беха вайнах. ДIадахначу бIешеран 50-чу шерашкахь а къаьстина дацара церан динца долу гIуллакх: цхьаберш - кериста бу шаьш бохуш, вуьйш - бусалба бу бохуш бехара, цу юккъехула цIунийн ламасташ а лелош.\nМасала, тахана вайна акха ду, къилахь дуйла хаьа вахош долу малар. Амма и малар а, шуьнехь дош алар а (тост), ловзаргахь хьовха, стаг веллачохь - тезетахь а хилла Гуьржехарчу нохчашна юккъехь хIинц-хIинцца а. «Тост» боху дош а ду церан маттахь - «ханеха». Гумашвили Сулеймана дIаяздина царах цхьаъ, тезетахь олу ханеха ялайо оха кхузахь:\n«Делан кхиэл еза ю. И схьаэца еза, дан хIума дац. ГIайгIа ярах хIума хир дац. ХIара ханеха, нийса аьлча, гечдар, мала лаьа суна вайн юьртан кешнашкахь бохкучу нахана тIера. Уьш шира дай бу, амма цара тахана шайна тIевигна волу стаг дIаэцна, доьзалхо а вина. Цунна хIусам ели цара. Цундела церан массеран а синойн хан еха хуьлда, Дала гечдойла, Дала ялсаманехь бойла, хIусамда хIара кIант хуьлийла, вай тахана ларамца новкъа ваьккхинарг! Амин!» («Орга» журнал, 1993, № 1).\nЛакхахь вай далийначу масалша гойту къоман оьздангалла, замане а, билггала долчу исторически хьелашка а хьаьжжина, хийцалуш хилар.\nТайпанаша хаьржинчу векалех лаьттачу Мехкан кхиэло верасалла деш хилла нохчийн юкъаралла гуттар а низамехь, оьздангаллин бехкамийн гурашкахь яьхна бохург бакъ дац. Тайп-тайпанчу бахьанашна наггахь зама йогIуш хилла иза халчу киртигехь нислуш. Иштта чолхе зама хилла Алдара Ушурма (вина герггарчу хьесапехь 1760 ш., кхелхина 1797 ш.) шен хьехамашца нохчашна юкъаваьлла хан а (XVIII бIешеран шолгIа ах).\nНохчаша шайн рогIера гIаттам а бина, кхайкхина а, кхайкхаза а баьхкина хилла, шайн олалла халкъана тIехь чIагIдан гIоьртина кхечу къаьмнех болу элий лаьхкинчул тIаьхьа яьллачу маршонах уггаре а хьалха пайдаэцна вайн махкахь алсамъевллачу гIеранаша, тилла-тобанаша. Царах цхьаерш даррехь, лечкъар а доцуш, харцонан некъ юьхьар а лаьцна, боданан лай хилла, ларош волчунна а, мискачунна а - «шайн» воцчунна – массарна а талораш, къоланаш деш араевлла хилла. Боьхачу некъах духадовла шайна меттиг ца йита, цара ша-тайпа дуй бууш хилла, масала, иштта: «Ас дуй буу Соьлжа хи чохь хьозанна кхосса тIулг а ма бац, Органан чIожахь старана тоха сара а ма бац», - олий. И дуй а буий, уьш йилбазан новкъа бовлуш хилла, талорца а, зуламца а, осалаллица а оьздангалла, гIиллакх хуьйций. Цара харцахьа мел дерг деш хилла, цхьа а бехкам боцуш, уьш совцо цхьа а хьехам а ца хилла, цхьа Iожалла йоцург.\nДийнера де мел дели алсамъюьйлучу гIеранаша керлачу лолле дерзош хилла вайн халкъ - цхьа а барам а, доза а доцчу зуламхойн лолле. Оцу хенахь кхолладелла ду вайн халкъан барта произведенешкахь дисина «Орца дала! ГIера йогIу!» - боху дешнаш. Юьртана тIелата йогIучу гIеранах бIаьрг кхетча, олуш хилла уьш. Ткъа гIера, дуьхьал ваьлларг тухуш, Iуттуш, вуьйш, йилбазмохах юкъахьаьвзаш хилла. Нехан бахамна тIекхийдина ца Iаш, шаьш нах а лечкъош хилла цара, шайн болчарна я кхечухьа дIабуьгий хийрачу мехкийн хьолахошна, лай санна, мехах бухкуш.\nИ тайпа ун нохчашна юкъа даржаран коьрта бахьана хилла хийрачу элаша олалла дечу хенахь нохчашна юкъахь Мехкан кхиэлан Iедал а, и шена тIехь лаьтташ хилла гIиллакх-оьздангаллин баххаш а гIелдалар, цара халкъана беш болу тIеIаткъам жимбалар. Оцу уьнна дуьхьал Делан цIена дин - ислам халкъана карладоккхуш гIеттина Алдара Ушурма.\nНохчийчохь баьхначу дуьххьарлерчу эвлаяэх цхьаъ хилла иза. Шен хьехамашца нахана юкъавалале хьалха Делан дош - Къуръан, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадисаш Iамош къахьегна цо. Хетарехь, халбата хиъна Iийначух тера а ду иза.\nНах цIенчу дине кхайкхаран хьехамаш биэ аьлла, гIенах Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIедиллина шена олуш а хилла Ушурмас. Цо шен юьртахой а гулбина, цаьрга вистхуьлуш дина къамел, хетарехь, шен чулацам иштта болуш хиллачух тера ду:\nДелан езчу цIарца доладо ас.\nНах, хIума ган бIаьрса делла вайна, хIума хаза лерса делла вайна, вистхила - мотт, кховдо - куьг, баккха - ког, вайна делла, ялта дуьйш, рицкъа даккха аьлла, хIара Iаьржа латта, вайна елла догIанца, лайца Делан беркат тIеделхош йолу и сийлахь Iаьршаш; вайна делла де а, дийнахь кхета малх а, шен йовхонца дерриге а дендолуьйтуш болу; вайна елла буьйса а, бодане хорам ца байта, седарчий а латийна, оьздачу адамийн синойн серлонца лепа бутт а кхетийтина. И дерриге а вайна АллахI цIе йолчу Дала делла, оцу Делера охьа а доьссина Къуръан ду вайгахь, Далла дукхадезна гIиллакхаш вайна хьоьхуш, Iамош.\nИ иштта доллушехь, и дерриге а дицдина, харцонца нийсо хийцина, хьарамца хьанал хийцина, мискачунна, гIийлачунна ницкъ беш, цIенаниг, боьханиг къастош доцуш, деха вай, кхана догIучу къематан дийнахь, Делан нийсачу кхиэлах ца кхоьруш. ХIун ала воллу хьо, мискачу нехан лечкъийначу даьхнех хьайна бахам биллинарг, Адаман зуьрет маьхьшаре кхайкхина, хIораннан къа-бала оза мизан-терза дIахIоттийча? ХIун дика дилла воллу хьо оцу терзан тIе?\nХьо, осала некъ юьхьарлаьцнарг, хьайна дегIана там лоьхуш, шайтIа дендинарг, Делан цIена дин а, цо бен бехкамаш а бицбинарг, муха яйа воллу хьо, нехан хьеш а кхехкош, герга балийна малх болчу дийнахь хьайга йоьссина хьогалла, мичара дер ду хьуна и яйа хи?\nХIей, хьо лаьттарг, хьайн къена да-нана тесна дитинарг, къеначеран сий ца дийриг, хьуна хаьий цу къематан дийнахь, тхов тIехь чIогIа ког баьккхина а, шен да-нана реза ца динарг ялсамане ваха йиш йоций, цигахь, эхартахь дерригенал а деза леринарг гIиллакх, оьздангалла юй?\nХIей, хьо, цкъа а сагIийна хIума кховдоза верг, цкъа а пIерасканан буьйсанан йозалла ца евзинарг, хьо муха вала воллу туьран диттал ира долчу суьртан тIайх? Хьенан гIоьнца? Дац я хьуна а, я хьуна а, я цхьанна а кхача гIо, шух хIора а тахханехь, тоба а дина, нийсачу новкъа ца валахь.\nТахана кхузахь, кху майданахь вай вовшашна массарна а дехка деза зуламаш, харцонаш, хьарамлонаш. Дуйнаца дехка деза къоланаш, осала леларш, адамаш идор. Иштта, вовшашна къинтIера а довлуш, вай йита еза ваьшна юккъера чIираш, маслаIат деш дерзо деза девнаш...\nНагахь и вай ца дахь, вайна тIебуьссур бу буьйцу а ца хезна баккхий баланаш. Вай стенна дуьйцу, тахана вай лелон харцонаш, зуламаш, осалаллаш бахьанехь, вайна тIаьхьа тIейогIучу тIаьхьенийн а дезар ду баккхий баланаш лан...».\nХIокху къамелехь тидам тIебохуьйту Ушурмас шен заманахь дечу зуламаша тIейогIучу ханна тIеIаткъам бийр бу бохучо. И чIагIдар нийса догIу стага дина дика а, вуон а тIейогIучу ворхI тIаьхьенна а дакъа кхочуш ду бохучу нохчийн къоман философин хьежамца.\nШен юьртахошна, махкахошна хьалха дечу къамелан чулацам болуш хилла Ушурмас гонахарчу къаьмнашка дахьийтина кехаташ а. Царах цхьанна а тIехь Ушурмас ца боху ша бIобаьчча ву я тIамна кечло, цо нахе цIандаларе, бусалба динехь нисдаларе кхойкху. Ала деза Ушурма дика къамелахо хилла хилар, нехан дегнех кхета дош карош а, и ала хууш а. Цул сов, цхьацца хиндолу хIумнаш хаа Дала ницкъ беллачух тера а ду цунна. Иштта, халкъан дийцарша хаам бо цунна мохк бегор буйла хиъна хиларх. Дуьйцу, БухIан-юьртахь тахана болу Iам Ушурмас шен хенахь хир бу аьлла бохуш а.\nДийцарш иштта ду. Бакъдерг хууш Дела ву.\nМухха делахь а, Ушурмин хьехамаш бахьанехь Нохчийчохь деха адамаш цхьана юкъана зуламаш, къоланаш, маларш мийларш дитина, Ушурмина тIе а оьхуш, тобанаш деш, цIанделла дIахIиттина. Ушурмас меттахIиттийна цхьана хенахь нохчаша тесна дитина гIиллакхаш а: зуламхошна кIарлагIаш хIиттор, хIуй кхайкхор, уьш махках бахар. Наха шайна арахь охьайоьжна Iуьллуш хIума карийча, кхайкхайора, цуьнан да ца ваьлча, некъа йистехь гуччохь охьаюьллура, иза цхьамма а дIа а ца оьцура. Оццул шайн синкхетамца таделла хилла адам.\nКерла ваьллачу эвлаяан цIе а, сий а гонахарчу къаьмнашна юккъехь а даьржина. Цуьнга ладогIа, и ган хьаьгна, шина хIорда юккъехь деха дуккха а адам Нохчийчу таттаделла. Цунах озаделлачу оьрсийн паччахьан Iедало шен эскар доуьйту Алда 1785 шеран 5 июлехь, шен коьртехь полковник Пьери а волуш. Уьш берриге а аьлла нохчаша хIаллак а бо. Соьлжа хи дерриге а къайладаьккхина дара боху, церан лаба йолчу куйнаша.\nИ тIом хиллачул тIаьхьа кхин а лакхадолу Ушурмин сий а, адамаш цунах тешар а. Цуьнан тур ласта ма диннехь дахлора, цо и цкъа тоьхча, иттех вужура, цуьнан тур лаьттах кхетча, боьра хIуттура бохуш, хабарш а даьржа нахалахь. Цара кхидIа а тIом баре кхойкху Ушурме.\nИштта, цхьана агIор оьрсийн паччахьан эскар тIелатар а, вукху агIор Алдахь хиллачу тIамо дегнаш ира-кара хIиттийначу нехан лаам а бахьанехь, шен коьрта некъ - адам бусалба дине далор, оьздангаллехь нисдар - Iадда а битина, тIеман новкъа вала дезна Ушурмин. Амма цуьнан тIеман кхиамаш кIезиг хилла шен къоман синкхетам кхиош цо бинчу белхан беркатечу жамIел. Церан мах цкъа а бан йиш яц нохчийн къоман исторехь. Шайх Мансура нохчашна юккъехь дIабехьначу кхетош-кхиоран балхо дуьххьара гайтира, бусалба дин довзуьйтуш, оьздангалле кхойкхуш олучу цIенчу, даггарчу даше ладогIа а, дикчу агIор хийцадала а ницкъ болуш вайн къам хилар.\nМансуран зама дIаяьллачул тIаьхьа, Шемала имамалла дIакхоьхьучу хенахь нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат дикка хийцаделлера. Иза доьзна дара Шемала шен тIеман-политически Iедал чIагIдарца. Оцу Iедалан лехамаш тера бацара нохчийн дукха хьалха дуьйна схьаеъначу урхаллин кепах - Мехкан кхиэлан куьйгаллех. Нагахь нохчийн пачхьалкхалла дерриге а халкъо Iедалехь дакъалацаран буха тIехь лаьтташ хиллехь, Шемала хIоттийнарг - цхьана стеган (имаман) лаам коьрта болуш, массо а цхьанна муьтIахь волуш хила дезарна тIехь дара.\nМилла велахь а, цхьана стагана муьтIахьалла ца дезаш, гуттар а самукъне а, беламе а, иллешний, хелхаршний тIера а болчу, шайн лаам кхочушбан самаьрша а, коьртамукъа а хиллачу нохчаша Iаламат хала тIеоьцура Шемалан Iедал а, цу Iедалан керла гIиллакхаш а. Масала, нохчийн Iаламат деза лоруш ду , хийра стаг волчу чу а вахна, цуьнан ялтех кхетар. Оцо стагана тIебожабо цхьацца бехкамаш, хадо йиш йоцу дозанаш. Царах цхьаъ ду цхьана хIусаман шуьнехь хилла стаг оцу хIусамехь ехачу йоIана тIехьовза йиш цахилар. Амма шарIе диллича, галдаьлла хIума а дац иза. Цундела Шемала оцу нохчийн Iадатан бехкам атта бохабо ша цхьана вайнехан хIусамехь - ШаIбанан доьзалехь - нисвелча.\nЦо хIусамдега эвххьаза дIахьахадо шен захало. Цул тIаьхьа хIусамдегахь хиллачу хьолах лаьцна яздо Айдамиров Абузара шен «Шемалан леламаш» повеста тIехь.\n«ШаIбанан коьрте зуз деара. Инзаре доккхачу собаро ницкъ белира цунна шаьлта ца тоха. «Шаьшлахь санна, кхузахь а зударшца йолу юкъаметтиг эвхьаза хуьлу моьттуш, дуьйцу хир ду-кх хIокхо иза».\n- ЙоьIан дега олу ткъа ишттаниг? - хаьттира ШаIбана, иза зерхьама.\n- ХIунда ца олу?\n- Тхан гIиллакхехь чIогIа бехке ду иза.\n- Бусалбанашна массарна а мега гIиллакхаш ду шарIо вайна схьахьоьхуш, ШаIбан. ШарIо адамаш ца къестадо, нохчо, суьйли, гIумки бохуш. [...]\n- Шемал, хьо имам а, шайх а ву, - элира цо курра. - Ткъа со оьзда нохчо ву. Шайн цигахь шайн гIиллакхаш лелор ахь. И сан гIуллакх дац. Амма сан хIусамехь нохчийн гIиллакхийн сий дан дезар ду хьан. Нагахь и тайпа эвхьаза дош суна шолгIа хеза-кх... Хьо милла велахь а, могуьйтур дац ас.\nШемалан бIаьргаш чохь оьгIазаллин цIе кхерстира».\n«Майртуьпана гена йоцчу цхьана арахь, Мичик хина дехьий, сехьий, лата гулделла оьрсийн паччахьан, Шемалан ши эскар.\nШена уллохь наибаш, эскаран дакъошна тIехIиттийна хьаькамаш, мурдаш а болуш, ехачу турмала хьоьжуш лаьтташ хилла Шемал. Имамана гина паччахьан эскарна юккъера кIайчу динахь, кIайн чоа а тIехь, шурула-кIайн месала куй а коьртахь схьаиккхина цхьа эпсар-бере. Iодара кхоьссича санна, говрахь Мичикал сехьа а ваьлла, бай тIехула дин хьийзо ваьлла иза. ТIаьхьарчу когаш тIе дин а хIиттош, карара пиренг-тапча а лестош, лата вала стаг вуй шеца бохуш, мохь бетташ хилла оцу оьрсийн эпсаро.\n- Дависарг яI! Шена зен а ца хуьлуш, и эпсар вийначунна ма совгIат лур дара-кх ас.\n- ХIун боху имамо? - хаьттина цо.\n- Делахь, ас боху ала оцу имаме, совгIат цо суна дахь, хIокху делан сохьта цу эпсаран аьтту куьг имаман динна хьалха охьатосур ду ас.\n- Хьоьга велур вара иза?\n- Гур ду хьуна иза-м.\n- Дика ду, - аьлла Шемала. - ТIехьаьжча, цу эпсаран карах валарх кхоам боцуш стаг ву хьо. Ткъа ахь и вехь, ши доттагI а хир ву вайша. ХIун совгIат ду ахь соьга доьхург?\n- Имаман дош пайхамаран дош санна ду, - аьлла нохчочо. - Ас и вен а вийна, цуьнан цIет деъча, бакъо ло суна хьайна хьалха цигаьрка оза.\nГIовгIа яьлла гонаха. Цецваьлла имам.\nЦигаьрка узург, мерах луьлла а юллий, юханехьа вира тIе а хаавой, юьртахула лелавойтуш хилла имама. Томка дуьйш-лелочун корта боккхуш хилла. ХIетте а аьлла имама:\n- Ели ас хьуна и бакъо.\nДин хьийзочу эпсарх-берех бIаьрг а тоьхна, куйна йистера схьаяьккхинчу луьлли чу томка а диллина, сиха кIожам латийна таIIийна луьлли чу а боьллина, Шемална хьалхха боккха кIур а баьккхина, гихь йоллу мажар-топ караэцна нохчочо.\nЧапхин цIетуху дIа а тесна, тоьпа-лергахь молха дуй а хьаьжна, багахь еха луьлла а йолуш, нуьйра чохь нис а велла, ма-йоьдду эпсарна тIе хаьхкина нохчочо говр. Буйнахь айина тапча а йолуш, чаболахь хьайина эпсаро шен говр, хаьхкина вогIучу нохчочунна дуьхьал. Тапча кхоссал бен юкъ ца йисина. «Закъ» аьлла, шен говр сацийна нохчочо. Эпсарниг а сецна. Топ хьажийна нохчочо. Луьллех баьккхина боккха кIур ша лаьттачохь дIахецна.\nКхуьнан топ харц хили моьттуш, «хIинца-м хьаха вара ас хьо вуьйр», - дагадеъначу эпсаро, голаш а таIийна, шен кIайн дин тIехецна къонахчунна.\nШен тоьпалерга молха дохка сихвеллачуха-а, кочахь кхозучу, молха чохь долчу гIурех, лерга-маIех ка етташ хьаьвзина нохчо, ша воьхна моттийта. Гуттар улло а ваийтина, некхан уьн тIе мажар тоьхна, куьлла санна, говрара чуваийтина цо эпсар.\n- ХIан, имам! Кхин этIор дац хьан дог цу эпсаро!\n- Наиб! ХIара сан говр дин боцчу тIемалочунна ло!\n- Тур дацара оцу керистанехь? Иза хIунда ца деара ахь схьа? - олуш, мохь тоьхна цхьана бIаьхочо.\n- Баттара а даьккхина, беречун некха тIехь дитира ас иза. Бусалба велахь а, кериста велахь а, майраниг майра ву. Майрачун сий дан деза, и милла велахь а!\n- И луьлла озар хьуна хьанал дин ас. Тахана дуьйна дIа уггар йоккха майралла гучуяьккхинчунна луш совгIат хир ду сан: «Цигаьрка оза бакъо». ХIара къонаха воцчунна, сайна хьалха и озар цхьанна а могуьйтур дац ас.\nХIетахь дуьйна доккха совгIат хилла луьлла оза бакъо ялар». (Х. Ошаев. Заманан некъаш. 1975).\nИштта хьал хиллачух тера ду томка озарца Шемалан заманахь. Ткъа пондар, вота, илли, хелхарш, забарш, узам - и дерриге а нохчашка дитийтарехь кхин а кIезиг бара Шемалан кхиамаш. ХIунда аьлча, уьш нохчийн амалан, синкхетаман ца хилча йиш йоцу дакъа хилла массо а заманахь. Иза деккъа цхьа самукъадаккхар хилла а ца Iа нохчашна. Иза, хала киртиг тIехIоьттича, церан дог-ойла меттахь латто догIу орца а хилла. Дагалоцур вай Дадин-юрт йоккхуш Дадин Айбикас дина хелхар, мостагIех летачу юьртахойн дегнаш ира-кара хIиттош.\nТкъа хууш ду, Iадхьокху я дечиган пондарца нохчаша дарба деш а хилла цхьаццайолчу цамгаршна, масала, IаьржабIаьрг яьлча.\nИштта, узам беш Iедал хилла нохчийн, кхин довла меттиг йоцуш, мостагIаша шайна гуо бича а. Цуьнан чулацам: маьлхан дуьненан Iодикаяр, шайн дагахьбалламаш а, мерза уьйраш а дагалацар, Деле гечдар дехар – хилла. Иза дика гайтина Л. Н. Толстойс шен «Хьаьжа-Мурд» повеста тIехь.\nКавказан тIамо вайн къам бIарздича, гIелдича, кхачо а, доьза дан а герга кхаьчча, шен хьехамашца юкъаволу Кишин воI Кунта-Хьаьжа.\nЦуьнан хьехам, адамашка Далла Iамал ярехь нисдаларе, совдовларе кхойкхуш, тIегIертачу вуонна, мостагIчунна еш йолу дуьхьало тIамца ца еш, бусалба дин лелорца, синкхетам лакхабаккхарца, дегнашца цIандаларца ян еза бохуш хилла. Делан парзаш а, Элчанан - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а, шайн зама эрна ца йойуш, Далла Iибадат дар - зуькар дар, вирд даккхар - тIедуьллуш хилла Кунта-Хьаьжас шена тIаьхьабазабеллачу нахана - мурдашна. Цо уггар хьалха адамашна юккъехь машар, маслаIат лохуш хилла, ткъа шен Iалашоне кхача коьрта ницкъ - цIенчу дашехь, кхетаман балхехь гуш хилла цунна.\nМостагIашна дуьхьал тIом бар бен, кхин некъ ца гучу Шемална тан йиш яцара Кунта-Хьаьжин хьехамаш. Церан тIеIаткъам баржарна дуьхьало ян гIоьртира иза. Амма Кунта-Хьаьжа бакъ эвлаяъ хилар тосаделлехь а, я кхечу бахьанина хиллехь а, Шемала кхин йоккха дуьхьало ца йира цунна. Ткъа Хьаьжин хьехаме дош даьржира Нохчийчохь, иза малхо деттинчу лаьтто беркате догIа санна, худура тIамо дардинчу адамийн дегнаша. Дийнера де мел дели шорлуш хилла цунна тIаьхьахIиттинчу адамийн хIорд. Цо шен цIенчу хьехамца имам Шемале тIамца ца данделларг а до: гIалгIайн халкъ цIенчу дине - исламе даладо.\nНахана юккъехь, уьш мостагIий белахь а, маслаIат лахар, тIом ца бар - иза дара Кунта-Хьаьжин хьехамийн коьртачарах цхьаъ а, имам Шемална ца дезаделларг а. Амма и мостагIашца деш долу маслаIат доза доцуш дацара Кунта-Хьаьжин. «Нагахь шуьга АллахIна гIуллакх а ца дайтахь, нагахь шун зударий сийсазбан а гIертахь, тIаккха массо а лата, шаьш хIаллакьхиллалц».\nНахана юккъехь санна, шарIана а, нохчийн Iадатна а юккъехь а маслаIат лехна Хьаьжас. Амма кхузахь а и маслаIат доза доцуш дац. Iадат лелон мегар ду, нагахь иза шарIана дуьхьал дацахь. Амма хьалхарниг шолгIачуьнца галморзах долуш делахь, Iадат дIатасар тIедуьллуш хилла устазо.\nКунта-Хьаьжас кхайкхо машаре, маслаIате, Далла Iамал яре, Делан кхиэлана муьтIахь хиларе некъ чIогIа кхераме хетта оьрсийн паччахьан хьадалчашна. Шайна дуьхьал тIамца лаьттинчу баьччанашна ца дина таIзарш до цара Хьаьжина, шаьш и лаьцначул тIаьхьа.\nАмма Нохчийчохь цо болийна адаман синкхетам цIанбаран некъ кхидIа хьо цуьнан мурдаша а, кхечу устазаша а.\nВай юьйцучу заманахь вайн халкъа юкъахь ша-тайпана кхетош-кхиоран болх беш хилла илланчаша, забарчаша... Шайн дахаран ойла яр кIезиг долуш (дукха хьолахь, уьш доьзал боцуш хилла), мискачу нехан самукъадаккхар, бохам тIекхаьчначун гIайгIа дIаайар, доьхначу дагна дарба лахар, оьзданиг хастор, осалниг емалдар шайн коьрта гIуллакх дина баьхна уьш. Цундела халкъан иэсехь уьш а, церан хьекъале забарш а гуттаренна а йисина. Юьртара юьрта боьлхуш, берриге а бахам дечиган я Iадхьокху пондар болуш, нехан ловзаршкахь, синкъерамашкахь ира хьекъал гойтуш, догдика забарш еш беха нах Нохчийчохь тайп-тайпанчу ярташкахь хилла. Царах бу: ДIай юьртара Чора, Котар-юьртара Мази, Курчалой-Эвлара Кура Закри, кхиберш.\nКавказан тIом дIабирзинчул тIаьхьа нохчийн къомана юккъехь кхоллало оьрсийн дешар дешначу, церан Iедалан гIуллакхашкахь болчу, паччахьо совгIатна мехкаш деллачу, цуьнан гIоьнца хьалдолуш хиллачу нехан гуо. Церан Iер-дахарехь а, духарехь а, юкъаметтигашкахь а вайн къомах схьакъаьсташ билгалонаш гучуюьйлу. Масала, захалонаш шаьш санна хьал долчу нахаца бен ца до цара. ГIишлош нохчийн хIинццалц ца хиллачу кепара, яккхий йо. Нагахь нохчашна хIетталц хьолаца, духарца, кхечу билгалонашца вовшех къаьсташ цахилар барам хеттехь, оцу керлачу чкъуран амалшкахь мелхуо а массо хIуманна тIехь билгалвала гIертар, шен хьолах дозалла дар хилла. Халкъах къаьстина хила лаам, хIокху дахарехь-м хьовха, кхелхинчул тIаьхьа а церан хилар билгалдолу даккхий, беза мах болу чарташ шайн беллачарна цара хIиттийна хиларца.\nИштта, Чермоев Орцина хIоттийна чурт лаьттира цхьана хенахь вайн мохкбовзаран музейн кертахь. Генаш хедийначу ножан суьртехь, Iаьржачу шагатIулгах (гранитах) дина иза, вовшашна тIеттIа хIоттийначу кхаа декъах лаьттара, ши метр сов лекха дара иза.\nКъоман синкхетамо уггаре а коьрта лоруш болу гIиллакх-оьздангаллин лехамаш шолгIачу могIаре тоттуш юкъабогIу ахчане, хьал-бахаме болу ларам. И бахьанехь хIинццалц схьа нохчаша дийр дац аьлла хетта гIуллакхаш а нисло; масала, нохчийн мехкарий кхечу къаьмнех болчу Iедалан нахе а, хьолахошка а маре балар. Гуш ма-хиллара, бусалба динан а, нохчийн Iадатан а бехкамаш бицбайтина ахчано, хьал-бахамо.\nХалкъан дийцаршкахь нохчийн хьоладай, мехкадай, дукха хьолахь, бIаьрмециг, шайн мел дукха хилча а, хIуманан кхоам чIогIа беш хилла нах санна гайтина. Шайн долчу хьолах куралла яр дезаш хиллачух тера а ду царна. Иштта, цхьана халкъан хабарехь дуьйцу:\n«Цхьа нохчийн хьолада хилла боху, Соьлжа-ГIалахь долчу шен тIекIел динчу цIенойн коре а хиъна, кхерзинчу котаман меженаш мазала а Iуьттуш, юуш Iаш. Уллохула тIехволучу къечу, мискачу стаге аьлла боху цо: «Сан гIуллакх муха хета хьуна?» - аьлла. «Хьан гIуллакх-м вон дац, амма тIаьхье сайнчул а гIийла хир ю-кха хьан, - жоп деллера мискачу стага. - Хьайн гIовталан тIам хьала а лаьцна, сагIа доьхуш, цхьамма сагIийна цхьа ахьаран кана елча, кхин цхьаъ тIейохкахьа бохуш, лелар ву-кх хьо». Цул тIаьхьа, дукха хан а ялале, советан Iедал тIе а деъна, шен берриге бахамах а ваьлла, вукхо ма-дийццара, сагIа доьхуш, ярташкахула волавелла лелаш вара боху и стаг».\nАла хала ду и дийцар мел цхьаьнадогIу боккъал а хиллачуьнца. Амма кхузахь къеггина го халкъан синкхетам бахамна хьалха суждане боьдуш цахилар, мелхуо а хьоло кхоьллина дозалла а, сонталла а цо тIе цаэцар а, оцу амалийн вуон тIаьхье хирг хиларх иза тешар а.\nОьрсийн юкъараллин лакхарчу классийн - дворянийн, совдегарийн - амалш тIеэцахь а, вайнехан дуьххьарлера хьоладай шайн доьзалшкахь йолчу юкъаметтигашкахь нохчийн гIиллакхаш лелош, вайнехан Iеламнахаца, къаьсттина устазашца, церан тIаьхьенашца дика юкъаметтигаш а латтош бехаш хилла. Масала, бIе шаре ваьллачу Олхазар-КIотарарчу къаночо Сулаймин Мутуша дийцарехь, Хонкар-махкара Нохчийчу еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет, оьрсийн паччахьан Iедало дIалаьцна Соьлжа-ГIаларчу набахти чу йоьллича, «терзанца узуш деши а делла», и кIелхьара яьккхинарг БухIан-Юьртара хьолада Дунга-Хьаьжа хилла.\nНохчех болчу хьоладайша шайн бераш (дукха хьолахь, кIентий) деша дохуьйтура оьрсийн ишколашка, лаккхарчу доьшийлашка. Царах дуьххьарлера нохчийн Iилманчаш, яздархой, композиторш, суьрташдахкархой хилира. Оьрсийн маттахь нохчаша яздина, къоман гIиллакхаш, Iер-дахар, хьашташ дуьйцу тептарш а девлира ара.\nЦарах дуьххьарлерниг Лаудаев Умалта язйина «Чеченское племя» (Тифлис, 1878) боху историко-этнографически очерк яра. Цул тIаьхьа, советан Iедал тIедаллац йолчу юкъана тайп-тайпана Iилманан, публицистикан, исбаьхьаллин произведенеш арахоьцу вежарша МутушевгIара, Т. Эльдархановс, И. Саракаевс, А. Шериповс, кхечара а. Оьрсийн элпийн буха тIехь нохчийн маттахь абат кхуллу Iеламстага Досов Къедас, оьрсийн Iилманчин П. К. Усларан гIоьнца.\nДадин-юрт йоккхуш йийсаре вигначу кIантах цIеяххана суртдиллархо хуьлу (академик Петр Захаров). Цул хьалха изза кхоллам хиллачу нохчийн кIантах тIеман говзанча а, 1812 шарахь Россин Францица хиллачу тIеман турпалхо а хуьлу (инарла Александр Чеченский).\nМузыкан дешар дешна Магомаев Муслим, шен дешар хьашт долуш Нохчийчохь стаг а ца карийна, Азербайджане а вахна, цигахь оцу къоман классически музыкан бухбиллархо хилира...\nБилгалдаккха деза, Октябрьски карчам хилале хьалха оьрсийн культуро нохчашна бина тIеIаткъам халкъах доккха доцчу декъана, керла кхолладеллачу хьал долчу нехан чкъурана бина хилар. Ткъа и чкъор, дерриге а къам схьаэцча, Iаламат кIезиг хилла.\nНохчийн халкъан шира илли:\nЮткъачу гIодаюкъах дихкина ва доьхка\nБухкарах хийца бах паччахьан Iедало.\nДегIана тIеоьзна исхарин ва чоа\nГIабалех хийца бах паччахьан Iедало.\nАс коьрта тиллина холхазан горга куй\nТIапанах хийца бах паччахьан Iедало.\nДен дайха дисина болатан ва герзаш\nСерагах хийца бах паччахьан Iедало.\nСоьцанна кхиъначу динара чувоссий,\nГIашсалти хила бах паччахьан Iедало.\nСан вежарий байинчу цу Делан мостагIийн\nЛай хилий, саца бах паччахьан Iедало.\nЦаьрцанна охьавуьжуш, метта-мотт цхьаъ болуш,\nЦхьана шуьнехь важа бах паччахьан Iедало.\nСан Дала хьарам еш, ва суна йихкина\nХьакхарчий яа бах паччахьан Iедало.\nСуна даима кечвелла, кIора санна Iаьржа ши мекх а, цIена яьшна маж а йолуш, Iаьржачу цкъоцкъамашна кIелхьара цIена сийна ши бIаьрг синкъераме белабелла дагавогIу иза. ДагавогIу, сеттош шуьйра белшаш а йолуш, йоцца динан урх а лаьцна, куро аркъал тесна корта цхьанаметта а латтош, готта къаьстачу гIодаюкъца дIаса а техкаш, шен Шанд олучу динахь тхайга вогIуш.\n«Муртазан ТоргIа санна, куц долуш кIант ца кхиънера вайн ламанца», - олура иза хьахочара гуттар а.\n- Неха-м дашо раьгIнаш хилахьара, Къахьир. Хьенех къонаха вара боху дош дуьсийла-кх кху дуьненчохь сох даха! - элира цо тхан дега.\nСо, пха санна озавелла, неIара уллохь лаьттара, царна оьшург тIехьош.\n- Нахах ларвала везара, ТоргIа, массарах дIа а ца ветталуш... Сов майралла дика яц, – элира тхан дас.\n- Со харц ца лийна, Къахьир, цхьанна а стаге. Майралла нийсонца карийна суна. Стешхалла харцонца бен хила йиш яц, - элира цо, соьга забаре бIаьрг а таIош.\n- Схьагайтал, борз, дIогара мерз-пондар, кIеззиг мIараш хьакха ас цу тIе, - элира цо тIаккха, куьг генна схьа а кховдийна.\nАс дечиг-пондар дIабелира. Цкъа-шозза йовхарш а тоьхна, меллаша пIелгаш хьаькхира цо пондара тIе:\nДай белла йиса хьо,\nСоьлжера ва гIала!\nХьо юьллуш-м дуьйцура,\nЯхь йолчу кIенташна\nХIонсана юьллуш ю.\nХьо юьллуш хиллий-ца\nЦу юьртан кIиллошна,\nБалийна ва аьлла.\nЮха, тхан да вайча: «ТоргIа вала ца лахь, хьайн ден чIир лохур ю-кх ахь, борз!» - олура цо соьга. Со кхиъна валале, иза ша а вийра Соьлжа-ГIалахь, тоьпаш а тоьхна.\nНаха тайп-тайпана дуьйцу цунах лаьцна. Цхьаболчара иза сонта, цхьаннах а ца вешаш стаг вара олий, хьахаво. Вукхара, Iожалла хIун ю а ца хууш, суй санна стаг вара олий, вуьйцу. Хаза ю аьлла ядийнера олу цо Iуспин Баччал а.\nТоргIина гина ца хилла Баччал цкъа бен - ша ядочу буса, ловзаргахь.\nЙоIана вуьйцуш хезна хилла ТоргIа.\nБаччала йиш локхуш хилла цунна:\nЛиъча, ган ца хилла\nЦIе йолу кура кIант!\nНекъаца чурт доьгIча,\nБаччал ехачу юьртахь хиллера ловзар. ТоргIа а нисвелла хилла цу ловзарга. Цхьа ханъяьллачу хенахь хабар деънера, ловзарна салташа гуо бина аьлла. ТоргIина хиънера тIаккха, шена мотт тоьхнийла.\nТхьамда Iачу стоьла тIехь йогуш хиллера мехкадаьттан аьнгалин лампа.\nТIаккха ТоргIас мохь тоьхна бохура: «И лампа дIаяйа стаг вац-те кху ловзаргахь!» - аьлла.\nЦхьа а меттах ца ваьллера.\nШолгIа а кхайкхина бохура ТоргIа.\nХIета а ца гIеттина цхьа а. ТIаккха хьалагIеттинчу Баччала - ТоргIига сакъоьруш йолчу - шен лаьхьанан санна долу дуткъа деха дегI сеттош, кура тIе а яхна, тхьамдина хьалха лаьтта аьнгалин лампа, аьтто куьйга генна ирах а ойуш, лаьттах тоьхна, аьтта дIаяхийтинера.\nЮха маьхьарий а, тоьпаш а, мехкарийн цIогIанаш а дIа а тийна, кхин лампа латийча я ТоргIа а, я Баччал а ца карийнера.\nБаччал ТоргIас ядийнера цу буса. ТоргIас ша ядийна хьош, ТоргIига кхайкхира ша бохуш, дуьйцу бохура Баччала, ша хьош верг ТоргIа вуйла а ца хууш.\nТоргIа вийначул тIаьхьа, ткъе цхьаалгIачу дийнахь, мацалла елла Баччал, ялтех мотт ца тухуш.\nЦеран йоI, Залма, шовзткъе диъ шо кхаьчна яра лечу дийнахь. Цо Iаьржа духар охьадиллалц бохуш, захало ца хьахош Iийначарна Залмин чухта марчонца хуьйцуш гира.\nТоргIин дин наггахь бажа кхуьйлура ас, иза хIума йиъна а, садаьIна а валлалц.\nТоргIа вистхуьлуш хезча, кхин бажа ца кхевдара дин - гуттар а дIаийзалора, карара бала гIерташ, дена тIебаха.\nТоргIас берхIийтта етт а белла, эцнера иза, чергазошкара.\nИза туьппалг санна боца, дегIана горга, сира дин бара, куьг-куьггал таьIна хьоькхнаш а йолуш дегIа тIехь.\nТоргIас цунах Шанд олура.\nЦкъа, хьуьнарш зуьйш, дин хьовзабе элира ТоргIига.\nТоргIас дин хаза хьовзабора.\nГен-генара нах оьхура цуьнга дин хьовзабайта.\nЦхьа гIеххьа шера меттиг яра. Дехьа йисттехь сиз дара хьаькхна. Ма хахккалу дIа а хаьхкина, цу сиза тIехь сацон безара дин.\nОцу хьуьнар тIехь тоьлларг къобалвора, бере веш.\nТоргIас уггар тIаьхьа хаьхкира шен сира дин.\nХьалхара ши ког сиза тIе кхочуш, цIеххьана, шен ницкъ мел бу, дуьрстанан ши га схьатуьйхира ТоргIас. ЧIинчIура хиъначу динан тIехьарчу когийн бергаш сиза тIехь севцира. Кхоь а бухка а хаьдда, охьашершира беречун нуьйр.\nТоргIас бен ца яьхьира цу дийнахь беречун цIе.\n«Варраш, ламанан варраш! Аш юьгуьйтур яцара соьга йоI, паччахьан эпсаре!» - аьллера пурстопа, нуьцкъах юьртера йоI яккха веъначу.\nЮьртана салташа гуо лаьцна хиллера.\nНаха дехнера пурстопе, Сибрехара, шийтта шо а даьккхина, цIа веъна волу Малак талмаж а хIоттийна, шайца харцо ма йийцахьара аьлла. ТоргIина гинера, ша вехачу юьртара йоI, салташа пхьаьрсаш а лаьцна, текхош йохьуш, юьрте орца доьхуш, мохь а хьоькхуш.\nТоргIас нохчийн тапча йожийнера пурстопан некха тIе.\nВелларг - вуьсуш, ваьлларг - волуш, тIом чекхбаьлча, ламаройн яртех кхин цхьаъ чим хилла яьгнера.\nИза Iедалца дуьххьарлера дов дара ТоргIин.\nБеречун цIарна тIе обарг аьлла цIе а кхийтира цуьнан тIаккха.\nДена вина пхи ваша вара ТоргIин. Девешехьара шичой а бара шортта. ТоргIин ненан - Залиматан - хIара цхьаъ бен вацара.\nIедало хьовзийра кхуьнан нах чIогIа, ТоргIа схьава бохуш. Етта а йиттира. Чу а боьхкира. Шена еттачу хенахь тIара тоха хьуьнар кхаьчна волу кхуьнан вежарех цхьаъ, Незар, Сибрех вахийтира.\nНезар, исс шо даьлча цIа а веъна, ТоргIех хилларг хиъча, шен вежарех а, я дех а ца кхеташ, юха дIавахара Сибрех, Нохчийчохь саца юьхь а ца хилла.\nНезаран тIаьхье Красноярск бохучу гIалахь еха хIинца.\nШен хIусам йоцуш, ведда лелачу ТоргIига дас, Муртаза, хабар дахьийтинера, цIа волахьара хьо, хьоьца къамел дара шен аьлла.\nТоргIа цIа веънера. Нанас Залимата ша элира олура ТоргIига: «Нана яла хьан, ма чIогIа вовшахбеттало-кх хьан вежарий, шичой тховса... лохха къамелаш до-кх цара, къайла а буьйлуш. Хьуна тешнабехк бан-м ца гIерта-те хIорш», - аьлла.\nТоргIас шен нана човхийнера, ша хьайн ден цIа дIакхетор ю хьо олуш.\nДас а, вежарша а, шичоша а аьллера ТоргIига: «Вай хIокху Iедало хьо бахьанехь кхузахь даха а ца дуьту... вай гуьржийн махка дIадаха деза. Вайн бахамаш наха тIаьхьа дIабохьур бу, вай тховса сахилале новкъа довла деза... Цхьа кIеззиг садаIа хьайна, дIа а вижий», - аьлла.\nТоргIа шен наний, Баччаллий, шен йоI Залмий йолчу чохь дIавижнера.\nЦу буса, шен чохь, юкъ а яьстинера ТоргIас.\nКхунна дикка наб кхетча, чулилхинчу дас, вежарший, шичоший тIебеттабелла, лаца а лаьцна, вихкинера ТоргIа.\nЦу юьрта схьахьехна Iедал а хиллера МуртазгIеран, ТоргIа дIавала барт бина.\nБелшашкара охьа вихкина волу ТоргIа, говра тIе хаон схьавалийча, вежарех цхьамма луьйта лаьцна бохура.\n«Ца оьшу, Далла воьзийла, хьенех», - аьлла, кхоссавелла, говра тIе хиира бохура ТоргIа.\nТIаккха шен дега Муртазе вистхилира бохура ТоргIа: «Муртаз! Асхьабан некъий олуш, цхьа декъаза цIе яра вайн наха йоккхуш... и цIе йожий-кх аш вайн... Со-м аш дIавелча а, ца велча а, хIумма а яцара», - аьлла.\nТоргIин аз хезча, Шанд терси бохура шозза-кхузза.\nТоргIин бIаьргаш божал долчухьа дIахьаьвсинера.\nЮха велааьшна дира боху ТоргIас: «Маржа Шанд яI! Маржа Шанд яI», - олуш, гIийлла лаьтта охьа а хьаьжна.\nТоргIа цу буссехь тIулгех йоьттина набахте йолчу йоккхачу шахьаре охьавалийнера.\nТIаккха Iедало хабар дахьийтинера Соьлжа-ГIаларчу хьаькамашка, ТоргIа охьавало гIо даийта шайна, некъаца йохкучу ярташкарчу нахах ца хIуьтту шаьш аьлла.\nСоьлжа-ГIалара гIо ца кхочуш, ши буьйса а яьлла, кхоалгIа буьйса тIекхаьчнера.\nЦу буса ТоргIина ха деш Пхьара хилла бохура.\nХанъяьллачу хенахь набахтин неI а тоьхна: «Деллахь, Пхьара, кхана охьавигча, суна тоьпаш а тухур ма ю... сан ма чIогIа гIуллакх дар-кха тховса цIахь хила везаш... оцу хьайн говрана нуьйр тиллахьа, хIара догIанаш дIа а дахий...», - аьлла бохура ТоргIас.\n«Ва ТоргIа, ахь хIун дуьйцу, со кхин инарлин когаметта а вац... лаьцна стаг хехочо дIахоьцучу ваханий хьо!» - аьллера цуьнга Пхьарас.\n«Со сахилале юха-м кхочур вара хьуна, Пхьара. Сан дош галдаьлла олуш-м ца хезнера хьуна?» - хаьттинера тIаккха ТоргIас.\n«Хьо Iуьйранна кху чохь ца каравахь, суна, кху чуьра кхин ара ца воккхуш, тоьпаш тухур юйла хаьий хьуна?» - Пхьарас шега аьлча:\n«Дош - дош доцчу стеган, дуй - дуй бац хьуна, Пхьара. Ас дош дели-кх хьуна, сахилале кхузахь хила», - аьллера ТоргIас.\nПхьарас ТоргIа дIавахийтинера. «Ведча хIун дара-те... я ца водуш саца со, ТоргIех а тешна», - бохуш, ша ойланаш еш Iаш, сахилале схьакхечира ТоргIа, олура Пхьарас.\n«Хьенех, дукха са-м ца гатдира ас хьан? ХIара говр йовха ю хьуна чIогIа, дIасаозаелахь хIара», - аьлла.\nТоргIа цу Iуьйранна охьавигна Соьлжа-ГIала.\nТоьпаш а тоьхна цунна шолгIачу дийнахь.\nИза цIа хIунда вахана ца хууш дисна цхьанна а.\nЯ иза хууш стаг хIинца а вац.\nИза ТоргIас дIадаьхьна шеца.\nИ дерриг а хиллачул тIаьхьа шо даьлча гира суна ТоргIин дин, Шанд. Цхьанаметта ца соцуш, гаьллаш а Iуьйшуш, го туьйсура цо.\nЦхьа везуо, тоьллачу дегIахь, ханъяьлла стаг Iара цунна тIехь, сирачу мекхех наггахь куьг а Iуттуш.\nИза ТоргIин да, Муртаз, вара. Юьртда вина а бохура цунах Iедало.\nМуртаз кхин цкъа а гира суна, шен доьзалца лахенца охьавоьдуш.\nМуртаз, гуттар а бахам а тобина, юьртан а, мехкан а да а хилла, ша вехачу юьртахь чIагIвелча, наха: я хьо, я тхо - вайх цхьаъ бен Iен йиш яц кху юьртахь, элира цуьнга.\nМуртаз дIа ца вахара.\nЮха цхьана Iуьйранна самаваьллачу Муртазна шайн юьртахь цхьа а къонаха ца гира, зударий, бераш доцург.\nТIаккха Муртаз, кхечу юьрта йисттехь дакъа а лаьцна, цIенош дан волавелира.\nЦу юьртарчу наха а дехар дира Муртазе, шаьш хьо бахьана долуш ярташ охьакхийсина а девр дацара, хIара меттигаш йитахьара ахь аьлла.\nМуртаз хIетта кхийтира, лаьмнийн махкана ша хьарам вуйла, маьршачу стеган цIий санна. Муртаз лахенца охьавахара. Нахана ца хиира иза мичахь сецна, я ма-дарра аьлча, нахана иза хаан а ца лиира.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 164 822 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 20 май\n1498 — Васко да Гама европахойн хӀордахойх дуьххьара кхаьчна ХӀиндин (Каликуте) бердашка.\n1570 — Ортелий Абрахама арахецна хӀинцалера тайпана долу дуьххьара атлас.\n1609 — Лондонехь авторна а ца хууш арахецна «Шекспир Уильяман сонеташ».\n1838 — оьздангаллин гӀуллакххоша ийцира гӀопан лоллара украинан художника Шевченко Тарас (сурт тӀехь).\n1873 — Levi Strauss & Co. фирман елла «киснаш тӀехь кӀуж-хьостам болу хечийн» патент.\n1882 — Германин, Австро-Мажарчоьнан, Италин юкъахь Кхааннан барт бина.\n1905 — Киевхь дӀайиллина Михайловскин механикан хьалаволийла.\n2003 — дуьххьала хьалаяьлла долара урхалла далуш долу космосан кема «SpaceShipOne».\nХьост — «https://ce.wiki.ng/w/index.php?title=Коьрта_агӀо&oldid=2603303»


Гуьмсехь цхьаьнакхийтира Нохчийчоьнан а, ГІалгІайчоьнан а Президенташ\n14 апреля в 16:06 (2010 г.)\nКху деношкахь Гуьмсехь цхьаьнакхийтира Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан а, ГІалгІайн Республикан Президент Евкуров Юнус-Бек а. Цу шимма дийцаре дира шина республикехь долу хьал. Дийцира Нохчийчохь а, ГІалгІайчохь а социально-экономически кхиоран декхарш кхочушдарехь, инвестицеш юккъеозорехь, белхан меттигаш кхолларехь деш долчух лаьцна. Шина а президента билгалдаьккхира кегийрхой ийманехь, гІиллакхе, оьзда кхиорехь Іеламнаха мехала маьІна лелон дезаш хилар. Р.Кадыровс а, Ю-Б.Евкуровс а иштта дІахьедира шина республикан Іилманан, культуран, искусствон белхахой кест-кеста цхьаьнакхеташ, зеделларг вовшашна довзуьйтуш, цхьаьна гІуллакхаш деш хилча Іаламат дика хир дара, аьлла.\nПрезиденташа бохура шина республикера халкъаш вежарий бу. Церан истори а цхьаъ ю, гІиллакхаш, Іадаташ, ламасташ, дин а цхьаъ ду. Иза даима а дагахь латто деза. ТІаккха юкъаметтигаш аьхна хир ю, уьйраш мерза хир ю.\nРоссин Федерацин шина субъектан куьйгалхоша коьрта тидам тІебахийтира терроризмана дуьхьал дІахьочу балхана. И болх цхьаьна, вовшех дага а довлуш, кхидІа а дІабахьа беза бохура цара. 2009-чу шарахь цу декъехь дІаболийначу балхо дикачу кхиамашка кхачийра. Цунна оьшу и болх юха а, ницкъаш цхьаьна а тоьхна, дІабахьар.\nЮ-Б.Евкуровс даггара баркалла элира, шена еза чов а еш, теракт йинчу хенахь Нохчийчоьнан Президента Р.Кадыровс ГІалгІайчоьнан куьйгаллина а, халкъана а доккха гІо дарна. ГІалгІайн халкъана хаьа Нохчийчоьнан Президент Р.Кадыров а, нохчийн дерриг халкъ а шайна бохам хилча гІонна кхочур дуйла.\n– Ас даггара Дела реза хуьлда боху Нохчийчуьрчу массо а маьждигехь суна маршалла дар АллахІе доьхуш доІанаш динчу эзарнаш бусалбанашна. Суна иштта хаьа аш иттаннаш эзарнаш доьзалшка суна тІера сагІа делла хилар. Оцо тхуна ницкъ белира, ир-кара а хІиттийра. Тхуна хаалора тхан вешин Кадыров Рамзанан, дерриг нохчийн халкъан гІо-накъосталла, вошалла, – элира Евкуров Юнус-Бека.\nЦхьаьнакхетар дерзош ГІалгІайчоьнан куьйгалхочо дийцира ша герггарчу хенахь юха а Нохчийчу ван дагахь хиларх лаьцна. Официальни визитца иза а Нохчийчу вогІур ву шина республикана юккъехь керла барташ баран Іалашонца. Цо чІагІдарехь, цуьнца цхьаьна хир бу министерствийн а, ведомствийн а куьйгалхой, ткъа иштта ГІалгІайчоьнан Парламентан депутаташ. Цу хьокъехь хаам бира Нохчийчоьнан Президентан а, а, Правительствон а пресс-службо.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Къоран доьшуш гIалат даьккхича, йа дош нийса ца аьлча, суна къа хуьлий? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Со Къоран доьшуш ву, амма суна иза кIоргера ца хаьа, хьуьжаре ихина вац со, школехь Iамийна ас! Ас Къоран доьшуш гIалат даьккхича, йа дош нийса ца аьлча, суна къа летий, кхин а, соьга ладугIуш хуьлу чохь бераш!\nГIалаташца дешна а ахь Къуръан дешарх хьуна мел хир бу, Дала мукъа лахь, къа хир дац, хIунда аьлча хьо Iама лууш ву, гIалат далийта лууш вац. Цундела, хьайгара гIалат далара але Къуръан ца доьшуш ма Iе. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Къуръан дешарехь говза верг (АллахIана) муьтIахь долчу сийлахь малийкашца хир ву. Сеца а сецаш, халонца иза доьшуш волчунна ши ял хир ю».\nДелахь а, хьайна хуучуьнца тоам бина ца Iаш, кхидIа а Iамо хьажа веза хьо иза, хIора элп нийса ала Iамо хьажа веза, хIора дош нийса деша Iамо хьажа веза. Хьайл дика хуучунна хьалха Iамо деза ахь, Iаморехь собаре хила а веза хьо. Иза а хьан декхар ду, и декхар кхочушдарехь хьуна вуно йоккха ял а ю.\nТкъа тахана, Далла бу хастам, муьлхха а маьждигехь аьтту бу Къуръан деша Iамо, хIора юьртахь-гIалахь дешна нах а, мутаIеламаш а бу, луучунна хьоьхур долуш. Цундела, балхаца, дешарца хилар бахьана долуш хIора дийнахь хьуьжаре ваха аьтту боцучо, Къуръан дикка Iаморна цхьа хан йала еза, кIирнах цхьа сахьт делла а. Къуръан Iамо догдаийта а, иза Iаморехь собаре хилийта а, цуьнан дозалла дуьйцуш долу цхьадолу хьадисаш хьахор ду вай. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Шух уггар диканиг шена Къуръан Iамийнарг а, нахана иза дIаIамийнарг а ву».\n«Къуръан деша аш, баккъалла а, иза ша доьшуш хиллачарна къемат дийнахь шафаIат дан догIур долуш ду шуна».\n«Делан Жайни (Къуръан) тIера цхьа элп дешначунна цхьа дика ду, и цхьа дика итт дика санна а ду. Ас ца бах: “Алиф Лáм Мúм” цхьа элп ду, муххале а, Алиф – элп ду, Лам а – элп ду, Мим а – элп ду».\n«Къуръанан накъосте эра ду (эхартахь): «ДIадеша! (Даржехь) лакха вала! Хазчу мукъамца дIадеша, айхьа дуьненахь хаза доьшуш ма-хиллара. Бакъдолуш, хьан (ялсаманера) дарж ахь тIаьхььара дешначу аяте тIекхаччалц хир ду».\n«Шен кийрахь (дагчохь) Къуръанах цхьаъа хIума доцуш верг доьхна цIа санна ву».\nДала Къуръанан охIлунах дойла вай!\n Шейх Ибн Ба́з, «Фата́ва́ Нурун Iалад-дарб», 1/342.\n Къуръан дукха мел доьшу, даржехь сов вер ву хьо, меттиг лакхара хир ю хьан, хIора аятца лерам хир бу хьан бохург ду цуьнан маьIна. Абу Давуда а, Тирмизийс а, Насаийс дийцина и хьадис.


Оьрсийчоьнан низамна дуьхьал ву нохчийн парламентан гIантда\nОьрсийчоь -- Абдурахманов Дукхваха.\nРегионан куьйгалхо шозза бен хоржийла дац аьлла, долчу низамна реза бац Нохчийчура куьйгалхой. Цуьнах лаьцна дIахьедар дина республикан парламентан гIантдас Абдурахманов Дукхвахас. Цу хьокъехь болу сацам, республикерчу хьелашка а хьажна, бан беза аьлла, хета цунна\nКху карабеаначу Мангал-беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна Оьрсийчохь болх бан доладелла кIошташкахь куьйгалхой харжарна зил-доза туху низам. Цо билгалдаккхарца, губернаторш а, кIошташкара куьйгалхой а, федералан Iедало дIахIиттош а боцуш, бахархоша шаьш харжа безаш а бу, шина рожехь бен урхаллехь хила йиш йолуш а бац уьш.\nЦуьнца морзах дер доцуш шайн низамаш нисдар тIедоьжна Нохчийчоьнан парламентана а. Кхечу кIошташкахь и низам тIе муха эцна хууш дац, амма Абдурахманов Дукхвахас цуьнан хьокъехь, хьем боцуш, дIахьедар дина, шайна и тайпа низам мегаш цахилар дIахоуьйтуш.\n«Тхуна товш дац и низам. Тхо кийча а дац, я реза а дац иза тIеэца. Тхо кхеташ а, тхоьга кхеталуш а хIума дац, мичара долу гуттар а федералан Iедална и ши раж бохург, куьйгалхо харжарехь кIошташна а изза ши раж. Цхьа раж а яц, кхоъ а яц, пхиъ а яц, амма шиъ ю», - бохуш вара Абдурахманов Дукхаваха.\nЦу керлачу низаман хьокъехь нохчийн депутатийн хьалханчо шен ойла йовзуьйтуш кехат хьажийна Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан гIантдега Нарышкин Сергейга а, Федералан Кхеташонан спикере Матвиенко Валентине а. Абдурахьмановс дийцарехь, и тIаьххьарниг тIетайна, политикан хьашт-дезаршка хьаьжжина, Нохчийчоь маьрша хила еза мехкан куьйгалхо харжарехь аьлла.\nВуьшта аьлча, нохчийн дупутаташ реза бу халкъо харжа веза шена куьйгалхо бохучунна, амма уьш реза бац шозза бен цу даржехь виса низамо цунна бакъо ца яларна.\nПутин Владимира хьалха а теттина, стохка Зазадоккху-беттан 5-чу дийнахь 2-чу мур-ханна а мехкан куьйгаллехь виса Кадыров тIечIагIвина шо зама бен ца яьллехь а, иза дIаваьккхина ваьлча санна, хIинцале а Абдурахманов Дукхваха цунна орцахвийлар цхьабосса кхетош дац нохчашлахь.\nДагахь хIуъ далхаь а, парламентан спикер а, и саннарш а ца бовлу, цу кепара къамелаш ца дича аьлла хета нахана.\nБакъду, цхьаберш хадам боллуш тешна бу, кIошташкарчу цхьаболчу политикашна а, Iедалехь болчарна а лаар аьлла, керла тIеэцна низам Москох хуьйцур дац аьлла.\nОьрсийчоьнан низаманна дуьхьала ву нохчийн парламентан гIантда


Нохчийчоьнан лазамех дуьйцу Вильнюсехь — Kulturverein Ichkeria\nНохчийчоьнан лазамех дуьйцу Вильнюсехь\nПубликация от 25.12.2017 рубрика: Политика\nИчкерин векалш Вильнюсехь конференцехь. Фото Радио Маршо\nЛитван сеймехь дIайоьдуш ю Нохчийчохь 23 шо хьалха тIом болабаларна лерина конференци.\nЦу пачхьалкхан парламентерчу Нохчийчоьнца солидараллин Тоба цIе йолчу депутатийн тобано кхайкхина ву Вильнюсе Нохчийн Республика Ичкерин урхаллин куьйгалхо Закаев Ахьмад а, цхьа могIа дозанал арахьара Ичкерин векалш болу нах а.\n«Нохчийн Республика Ичкери дуьненаюкъарчу бакъонан контекстехь» аьлла, цIе йолу конференци еаридийнахь дуьйна дIайоьдуш ю Литван Сейман «Европин информацин центрехь».\nИза дIаяхьаран инициатива Литварчу парламентан депутатан Павилионис Жигимантаси яра. Цо куьйгалла дечу Нохчийчоьнца солидараллин тобанца цхьаьна нохчийн делегацин декъашхоша конференцехь дакъалацарал а сов, цхьа могIа мехала цхьаьнакхетарш дIадаьхьира Вильнюсерчу университехь а меттигерчу политикашца а, юкъараллин жигархошца а бохуш дуьйцу Австрерчу делегацин декъашхочо Никархо ИбрахIима: «Кхузарчу Iедалша официале кхайкхина ву Закаев Ахьмад, цул совнаха Сеймехь дIайоьдуш Нохчийчоьнна лерина конференци а ю.\nЧIогIа дика тIе а эцна тхо кхузахь, вуно чIогIа сийдеш. Нохчийн гIуллакх чIогIа дуьйцуш а ду кхузахь. Кхузарчу депутатийн тобано кечдина кехаташ ду Европехь Кхерамазаллин а, Цхьаьнаболхбаран а Юкъараллин тидаме дахка, нохчийн къоман тIехь 1944-чу шарахь йинчу геноцидах лаьцна.\nКонференцел сов, дуккхаъ цхьаьнакхетарш а хилира тхан. Цул совнаха, Дудаев ЖохIарна Вильнюсехь доьгIна чурт долчу зиярте а хIиттира тхо. ХIара къам вуно чIогIа маршо езаш а, шен маршонна тIехь къахьегна а къам дуйла а гира тхуна».\nШех шина денна яхъеллачу конференцех аьлча, цигахь вистхуьлуш Нохчийн Республика Ичкерин урхаллин куьйгалхочо Закаев Ахьмада шен къамелехь дийцира, Оьрсийчоьнан эскарша Нохчийчохь 250 эзар стаг вийна ца Iаш, массо а културан а, историн а кхерчаш шайн массо а хазнашца а, архивашца а хIаллакйина хиларх лаьцна.\nЦо иштта билгалдаьккхира, Литва а, Нохчийчоь а шайн керлачу исторехь а башха уьйраш а, цхьаьнадазарш а долуш хилар.\nЦу цхьаьнадазарийн тоьшалла дара нохчийн делегаци Вильнюсехь даханчу бIешеран ткъаессалгIачу шерашкахь ша официалечу визитаца цу махка вахана волуш Нохчийчоьнан президент Дудаев ЖовхIар леллачу некъашца экскурси яр а.


Оьрсийчоьнан Думин депутат Делимханов Адам муха веха гайтина блогеро Абдурахманов Тумсос\nГуьмсан кIоштарчу Жалкхехь Оьрсийчоьнан парламентан депутат Делимханов Адам а, цуьнан гергарнаш а беха куп гойтуш видео яржийна шен блогехула оппозиционеро Абдурахманов Тумсос. Дронца яьккхинчу видео чохь гуш ю гIопашца къевлина исбаьхьа хIусамаш, яккхий бошмаш.\nБлогеро дуьйцу Пачхьалкхан Думехь кхерамзаллин а, коррупцина дуьхьалояран а комитетан декъашхо а, цуьнан вежарий а, нана а, шичой-маьхчой а муха беха.\nДаудов Мохьмад, Кадыров Рамзан , Делимханов Адам\nТумсос дийцарехь, «дукха нахана а санна, шена Кадыров Рамзанан цавезачу цуьнан гонерчу цхьана стага» яийтина дроно яьккхина видео.\nГойтучу куьпахь хIора бахам а бу хаза, гобаьккхина керташца къевлина, дакъош тIехь лаьтта тIекIелдина цIенош, гонах ду фонтанаш, нохчийн бIаьвнаш. И бахамаш хIиттийна могIара жалкхахошкара хьалхо мукъадаьхначу дакъош тIехь, дуьйцу Абдурахмановс.\nБлогеро ша ДелимхановгIеран бахамаш гайтар дузу бутт хьалха 27 шо долу Нуханов Ислам Соьлжа-ГIаларчу полицино вадорца а, цунна цигахь еттарца а, дуьхьал бехктакхам гIатторца а. Кадыров а, цуьнан го а бехачу урамашкахула видео йоккхуш чекхваларна хьийзош ву Оьрсийчуьра дукха хан йоццуш даймахка вирзина зIаIапхо («Новая газето» бовзийтина Нухановца нисбелла бохам).


Шайн берех ненан мотт ма хербе боху гIезалоша\nГIезалойчоь - Дай-нанойн конференцехь, Казан, 21Оха2018\nШайн-шайн Меттан Де даздо кху муьрехь Оьрсийчуьрчу массех республико, кхана ду Нохчийн Меттан Де\nМещеряков Вадим (Idel.Реалии)\nБакъонаш а шайн-шайн ю Оьрсийчуьрчу "пачхьалкхан меттанийн"\nКъаьмнийн меттанаш хьехар берийн лааме диллина дита йиш яц - Пачхьалкхан Дума харц ю, аьлла хета Казанерчу гуламхошна\nКъамнийн меттанаш Iамор берашна тIерадаккхахь, луучунна Iамо, цалуучунна дIатаса мегачу даккхахь, ишта а ледара долу гIезалойн маттера хьал кхин а дакъаза дер ду, аьлла сацам бина шоьтадийнахь Казанехь хиллачу дай-нанойн конференцино.\nОьрсийн мотт боцург, кхин цхьа а мотт Iамо декхаре дац бераш школехь, аьлла йолу проект Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Дума низаме яккха гIертар йоккха харцо ю, цо хьошу ша цхьа хан хьалха тIечIагIйина "Регионийн къаьмнех йолу Европан харти", бохура гулбеллачу гIезалоша.\nМогIархой хилла ца Iа оцу ойланна тIехь. Хьалхо президентан Минниханов Рустаман пресс-гIовсо Галимова Лилияс дIахьедира, Думехь дийца долийна низам девне ду, аьлла. Ткъа Казанерчу конференце гулбеллачара тIедожийра пачхьалкхан парламентна проектан инициатива юхаяккхар.\nРезолюцино Оьрсийчоьнан дешаран министралле а хьажийна кост – цуьнга цо доьху ша карарчу хенахь кечъеш йолу дешаран юкъара стандарт, "Оьрсийчоь къаьмнийн башхаллех лаьтташ хилар" диц а ца деш, хIоттор.\nКонференцин декъашхоша шайн мехкан парламент декхарейина хьалхо ша тIеэцна гIезалойн мотт Iамор тIера доккху сацам юхабаккха, ГIезалойчоьнан массо а берийн бошмашкахь, школашкахь къоман мотт хьеха тIедожош низам арадаккха, "Къоман Университет" схьаелла, берашка пачхьалкхан юкъара экзамен гIезалойн маттахь дIаялийтар федералан центре деха.\nХалкъе конференцино "доьху къоман бакъонаш къийсарца жигара хьийза".\nВерриг а конференцехь дакъалаьцнарг ву 20 гергга стаг.\nШколашкахь гIезалойн мотт лелорах долу хаттар махко дийцаре даьккхина Путина дукха хан йоццуш аьлларг юхьаръоьцуш. Мегар дац берашка лаамза шайн боцу мотт Iамабайта, царна цхьа оьрсийн мотт тIебожош хилча а тоаме ду, элира цо.\nПутинна иштта ала бух белларг дара ГIезалойчуьрчу оьрсаша шайн берашна пачхьалкхан мотт Iаморна новкъарло йо махкахь къоман мотт цаьрга лаахь а, ца лаахь а Iамабойту, аьлла дина арз.\nАмма гIезалойн жигархоша чIагIдо, махкахь оьрсийн а, гIезалойн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ларалуш белахь, ший а мотт Iамабайта беза берашка, бохуш. Уьш хьехар а хила деза цхьатеррачу барамашкахь, тешна бу уьш.\n2017-чу шеран Лахьан-беттан 29-чу дийнахь ГIезалойчоьнан Пачхьалкхан Кхеташоно сацамбира гIезалойн мотт лаамза Iамор берашна тIехь дац, аьлла. Къоман мотт шайн берашна хьоьхийла лаахь, школан куьйгалле оцу хьокъехь кехатца дехардан деза хIинца хIора а ден я ненан.


Террористашна гIодарх шеко йолуш лаьцначу гIалгIайн СагIопче юьртарчу Евлоев Бахьавдина шен адвокатехула арздина Магасерчу а, БуьритIерачу а ФСБ-н дакъойн белхахоша шена гIелойина, аьлла. Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиига дийцира бакъоларъяран "Мемориал" центран ГIалгIайчуьрчу декъан куьйгалхочо Акиев Тимура.\nАкиевс дийцарехь, Евлоевга ницкъаша даредайтина, цо а, цуьнан шичас, охьатохархлатархошлахь Азин чемпион волчу Евлоев Муслима а бевзаш боцчу цхьана наханна хIусам лаьцнера, ткъа уьш леррина операци дIахьош Iедалхоша байъина, аьлла. Цул совнаха, оьккху коьчал а карийна ЕвлоевгIеран цIийнах хьовсуш. Ткъа иза шен ю аьлла, ницкъаша куьг яздайтина Бахьавдига, боху бакъоларъярхочо.\nЕвлоевна ток йиттина, цо чIагIдарехь. И гIело ла а ца елла, кху беттан 9-чу дийнахь шен пхенаш а, гай а хедийна лаьцначо. Адвоката цунна экспертиза яйтар дехна иттех де хьалха, амма кхочуш данза дитина цуьнан дехар.\nХиламан хьокъехь ФСБ-н Къилбаседа ХIирийчоьнан урхалло йина комментари яц Кавказ.Реалиигахь.\nЕвлоев Бахьардинна цIийнах хьаьвсина кху беттан 6-чу буса. Карийна дуккха а низамо магош йоцу хIуманаш, лаьцна иза, террорхошна гIодеш ву аьлла.\nОццу буса хилла ницкъхой Евлоев Муслиман цIахь а. Юьхьанца баржийначу хаамаша бохура, иза вийна, амма тIаьхьо дIакхайкхийра, ведда аьлла. Карарчу хенахь каронза ву иза Iедална.\nХьалхо Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело талла тIеийцира Къилбаседа Кавказерчу 13 вахархочо шайна Iедалхоша гIелонаш йо аьлла дина арз.\nЕвропан Кхеташоно 2019-чу шарахь Оьрсийчоьне кхайкхам бина Къилбаседа Кавказехь Iедалхошка адамашна гIелонаш яр сацадайта аьлла.


ХьаьжцIа боьлхурш а, баха таро йоцурш а...\nНохчийчоь -- Хьаьжой цIабогIуш, Соьлж-ГIала, 24ГIа2013\nБусулба нехан пхоьалгIа фарз ХьажцIа бахар кхочуш ден мур болабелла. Оьрсийчоьнан бусулба регионашкара новкъадуьйлуш ду кеманаша СаIуда Iаьрбийн махка. Дуьххьара кема гIаьттина Джидде даха Соьлж-ГIалара а.\nДала тIедиллина пхиъ фарз ду: шахIадат далор, ламаз дар, закат далар, мархийн бутт кхабар, хьан ваха таро елахь, ХьаьжцIа вахар. ХIора шарахь лаххара а кхо эзар стаг воьду Нохчийчуьра Макка а, Мединате а шайна тIехь долу фарз кхочушдан.\nАмма кхушара Нохчийчоьнан куьйгалхочун а, Iедалан а пресс-гIоьнчаша бинчу хаамца, мелла а лахбина СаIуда Iаьрбийн Хьаьждаран гIуллаккхашкахула йолчу хьукмато пачхьалкхашна луш йолчу квотин барам.\nНохчийчоьнан бусалбанийн динан урхаллехь бутт хьалха дуьйна дIадолийра хьажцIа боьлхучаьрца лекцеш ешар, Iеламнаха царна дийцира хаа дезаш дерг дерриге а. ХьаьжцIа больхучийн хеттаршна жоьпаш а луш, Нохчийн Республикан куьйгалхочо шен леринчу тидамехь латтош ду ХьаьжцIа боьлхучийн гIуллакх.\nИшта динан урхаллинна тIедиллина ду Маккахь а, Мединатехь а бегIийла хьелаш кхоллар, церан хьашташка сема хьажар а. ХьаьжцIа вахар цIенна, деккъа Делан дуьхьа хила деза, шеца моттаргIанаш а йоцуш, боху дешначу наха. Цундела хьаждан луучу бусалба нахе весеташ до Iеламнаха, хьаж муха дина шайна Iаммалц, ХьаьжцIа баха новкъа ма довла бохуш.\nХьаьжцIа вахар, и фарз кхочушдеш юкъадоккху ахча хьанал, ша къахьегна даьккхина хила дезар, хаийтира Маршо Радиоца кхамел хиллачу Жимчу-АтагIара мутIеламо Рашидов Анзора а.\nСоьлж-ГIалин аэропортехь хIоттийначу ражца а догIуш, кху шина кIиранах ХьажцIа нах буьгуш дейттазза гIоттур ду хIаваан кема. Хьалхара кема дIадахана шинарийн буса. Кху шарахь Нохчийчоьнан 2600 вахархочунна елла бакъо ХьажцIа ваха. Бакъонан мах бу 180-200 эзар соьме кхочуш. Мехкан муфтиято билгалдаьккхира, дукхахболу Хьаьжца боьлху нах дуьххьара новкъабовлуш хилар а. СаIудийн Iаьрбийн Хьаьждаран гIуллаккхашкахула йолчу урхаллан тергонца, алссам тидам тIебохуьйту кху шарахь къаьсттина цигахь цкъа а хилла воцчуьнга фарз кхочушдайтарна.\nДукха эзарнаш нах бара Соьлжа-ГIалийн аэропортехь шайн бевза- безарш Хьаьждан новкъа баха гулбелла. Цхьа шатайпа самукъне бара уьш, шайн лааме кхачарга терра. Сатийсамца догура бухабуьсучийн бIаьргаш, хетарехь лаьара царна тешна хила, тIедогIучу шарахь Везчу Дала пурба а делла, Iедало рагI шайга кхочуьйтур хирг хиларх, Дала тIедиллина фарз кхочушдан.\nМакка - Медине доьлху кеманаш\nСоьлж-ГIалахь полицина тIелеттачун цIе евзина\nАбдурахманов Тумсо Оьрсийчу дIахьажо йоллу Польша\nГIезалойчоьнан президент: Нохчийчоьнан цIе туьллур ю тIеман хIордан кеманна\nНекъан полицина тIелетта Соьлж-ГIалахь\nБасаевгIеран Дишни-Веданарчу декъа тIехь берийн беш йина\nИдлибера хьал лортIе далоре кхайкхина Гуттериша Оьрсийчоьне а, Туркойчоьне а\nМалхбузенца къийсам латтош малхбузерчу маьршонех пайда оьцу Кремло\ncomgsh bolchan d&axhazhde yal xir yuon dukx ojlanash a ca esh, kxana valar xilaxh karax der du xha i kapital\n«Рапидо 2.0» лотерейхь коьрта совгIат даьккхина Нохчийчуьрчу школан директоро\nВаллах1и цхьа грам цел и ахч даькхан новкъ долш ма ца бах ас. И лото, кхи дол азартни ловзарш ч1ог1 даьржан вайнахана юкхахь. Да, берш вовше хаа хуаш ловзш меттигш Хил Тарло. Ч1ог1 Иры худ уж и. Хьарам ду, азартни ловзарш. Дала нис Дойла вай\n"Берийн ц1оз" х1унда олу х1инц кхийти-кх со.) Баркалла, Радио Маршо))\nЦIоз даржарна чолхечу хьолан раж кхайкхийна Нохчийчохь\nЦуьнан гергарнаш, шун парг1ат дахар чекх дели.


Москварчу "Неолит" кафе чохь герзаш детташ, летарш хилла яхначу буса."Пятый канало", и дерриг а гинчуьнца хиллачу къамелна тIе а тевжаш яздо, дуьххьара нохчочо Азербайджанерчу вахархочуьнга маьттаза бага тоьхнера, тIаьхьо цуьнан махкахоша йиттира Нохчийчуьрчу вахархочунна аьлла. Герз деттарш, летар, каналца къамел динчо бахарехь, нохчаша азербайджанхошна бина бекхам бара. 100 гергга нохчийн кегийрхой кафе а баьхкина, азербайджанхочун доларчу кафечуьрчу зударшка арадовлар а хьехна, лата буьйлабелира. Пхи стаг лазийна оцу тасадаларшкахь.\n"Кавказ.Реалии " портало комментари йийхира хиллачух Москварчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххошка. БIенннашкахь нах летта бохург бакъ дац элира урхаллехь. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь зорбане яьккхинчу информаци тIехь яздарехь, кIоштарчу полисхойн декъе валийна 18 стаг.\n"Буьйсанна 22:40 минот яьллачу заманчохь Курьяновскан урамерчу кафечохь 20 гергга стагна юкъахь конфликт иккхинера. Муьлш бу ца хуучу наха травматикан герз диттина хилла. Цхьана стагна чевнаш йина" аьлла бу урхалло бина хаам.


Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхо Темрезов а (аьтто агI.), президентан Къилбаседа Кавказера векал Матовников а.\nКхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхо Темрезов "хьавеш" вац цкъачунна. Республикехь а, цуннна гонах а лела зуламаш дукха делахь а\nАрашуковгIар, да а кIант а, лецначул тIаьхьа хийцамаш бан болийна махкарчу Iедалхошлахь. Путина даржера вохийна прокурор Терещенко Александр. Иза хилла АрашуковгIаьрца уллера гергарло долуш, хаамбо РБК агенталло, шен хьостанашна тIе а тевжаш.\nАрашуковгIар лецна ши бутт хьалха. Дена, Раульна, "Газпром межрегионгаз" хьукматаш инарла директорна бехкедина 30 миллиард соьманна газ лечкъор. Цуьнца цхьана дийнахь лаьцначу цуьнан кIанта, зуламаш лелорхьама, гIера а кхоьллина, нах а байина, боху.\nАрашуков Рауфе бехкаш кховдийна\nАрашуковгIар лецначул тIаьхьа леца болийра церан го, цIийнах хьаьвсина дукха наханна. Оццу муьрехь лаьцна кхобучуьра арахийцира кхело Арашуков-жимхачул хьалха Кхарачой-Чергазийн цIарх Федерашин Кхеташонехь мехкан векал лаьттина Дерев Вячеслав. Хууш ду ДеревгIаррий, АрашуковгIаррий вовшашца гIоьртина бехаш буйла. Билгалдаккха догIу къовсам къаьмнашна юкъахь цахилар - ший а некъий чергазех бу.\nМахкахь дуккха а хьаькамаш даржех баьхнехь а, коьртачух – мехкан урхаллахочух Темрезов Решедах цкъачунна ца хьакхабелла хийцамаш. Иза вац хьехош махкахь дийцаредечу даккхийчу зуламашлахь. Ткъа вац мукъа политикан къовсамех а, кег-мерсачу Iотта-баккхамех а – масала, гIоьртина ю цуьнан юкъаметтигаш мехкан парламентан депутатца Чикатуева Алиница.\n"АрашуковгIар лецнера аьлла, доха хIума дац Темрезовн. ХIунда аьлча, АрашуковгIар лецийтинарг Къилбаседа Кавказера президентан векал Матовников Александр ву, Кхарачой-Чергазийчуьра хьал дика девзачу эксперто "Кавказ.Реалига" бахарехь.\nХьостано чIагIдарехь, яхначу гурахь Матовниковс Оьрсийчоьнан президенте кехат дIакхайчийна хилла, АрашуковгIара харцонаш лелайо Кхарачой-Чергазийчохь, аьлла. Ткъа и гIулч президентан векале яккхийтина махкахь АрашуковгIеранний, царна дуьхьаллаттачуй доьзалшна юкъабоьллачу къийсамаша.\n"Матовников Темрезовца доттагIаллехь ву. Цунах тоьшалла до Керстадечу дийнахь (День Крещения Господня) яьккхина, яьржина лелачу цхьана видео чохь, "АллахIу Акбар!" мохь а бетташ, Матовниковца шийла хи "къардеш" ву Темрезов. Цунна жоп луш, гонахарчара боху оьрсийн-Iаьрбийн дешнашца "Воистину Акбар!" ("Бакъ а долуш, Акбар!"). Йовха юкъаметтигаш ю цушиннан. Матовниковна, оцо ша динарг дарна, Кремло "плюс" хIоттийна, цуьнга ца хоттуш бийр бац махкахь хийцамаш", аьлла хета Черкесскерчу тергамчина.\nТемрезовс тахана ша Матовниковца лелош доллу довха гергарло лелийра цул хьалха Кавказехь президентан векал лаьттинчу Хлопонин Александрца а, Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочунна тIехь бац АрашуковгIарна тIехула хьаьвзина кхерам, аьлла хета хьостанна.\nТемрезов Рашид мехкан куьйгалхочун дарже хаийра 2011-чу шарахь, нахана дагахь а доцуш Эбзеев Борис оцу меттера дIаваьлча. Путина шозлагIа а чIагIвира иза шегарчу даржехь – иза дара 2016-чу шарахь. Дуьсу цунна урхаллехь даккха ши шо. Оцу шина шарахь шорлуш лаьттар бу мукъадала тарлучу гIенто айбина къовсам. ХIинца, гарехь, политикан хьелашна кхераме бац АрашуковгIарна гонах хьаьвзина "шайтIан-мох".


Украинан хIордхой маьрша ца бахахь, кхерамаш туьйсу Iамерко Оьрсийчоьнна\nКерчан гечонехь хиллачу инцидентехь дIалецна Украинан хIордхой дIахеца беза Оьрсийчоьно. Ца хуьлчу далахь, "тIаьхье" йолуш хир ду и гIуллакх Москохна. Вашингтонан тергонера дера долу хаттар дац иза аьлла, дIахьедина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан векало. Оьрсийчоьно "бала беза мах" Iамерко "хьалабоккхур бу" аьлла, тIетоьхна цо.\nОьрсийчоьнера лаьтта тIеман кхерам уггар боккхачух бу 2014-чу шарера схьа лерича аьлла де хьалха Украинан инарла штабан куьйгалхочо Муженко Виктора.\n"Вайна хьалха лаьттарг агрессор ву, я бакъонан а, я гIиллакхен а, я кхи долу а доза а ца лардеш. Мичча хенахь а Украинана тIелетаран кхерам бу цуьнгахьара", - дIахьедина Муженкос Reuters агенталлаца динчу къамелехь. Ишта цо билгалдоккху, тIаьххьарчу кIиранчохь Украинаца лаьттачу дозане Оьрсийчоьно тIеман техника тIеозор а.\nУкраинан эскарийн буйранчаша хьалхо хаамбира, герзаш а тухуш, Украинан кхо тIеман хIорда кема лаьцна Оьрсийчоьнан ницкъаша Керчан гечонехь, аьлла. Лазийра ялх украинан хIордхо. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан (ФСБ) куьйгалло а бакъбира и хилам: доза дохорна Iаьржачу хIорда тIехь лаьцна Украинан кеманаш, аьллера цо.\nТIаьхьо оьрсийн кхело Ураинан 24 хIордхо шина баттана чохь сацош сацамбира. 6 шаре кхаччалц хан кхачайо царна, бакъо йоцуш Оьрсийчоьнан доза хадийна аьлла, бехкебарца.\nМалхбузен пачхьалкхийн лидерша катоххий уьш маьршабаха аьлла, тIедожийна Москохна.


Стигалкъекъа-бутт 12, 2018\nГерманерчу ARD телеканалан журналист Зеппелт ХIайо, Марс.4, 2016\nОьрсийчуьрчу спортхоша допинг лелорах материалаш язйина Зеппелта.\nГерманин футболан барто а, политикаша а, дуьненаюькъарчу журналистийн вошахтохараллаша а юхабаккха аьлла, кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка, ARD телеканалан журналистана Зеппелт ХIайона 2018-чу шеран футболан дуьненан чемпионате ваха виза ца яларх лаьцна сацам.\nГерманин футболан бартан куьйгалхочо Гриндел Райнхарда кхайкхам бина Дуьненаюкъарчу Футболан ассоциацийн федерацега (FIFA) а, цуьнан президенте Инфантино Джанне а шайга далург де Оьрсийчоьне Зеппелтана виза ялийта аьлла.\nFIFA-но официалан дIахьедар дина, дуьненан футболан чемпионат вовшахтохаран комитетера алсам хаамаш кхачаре ладоьгIуш ду шьаш аьлла.\nФутболан федерацино иштта билгалдаьккхина пресса маьрша хиларехьа ша хилар а, FIFA-ан турнирашка журналисташ маьршша бита безаш хиларх а лаьцна.\nДуьненаюькъарчу "Доза доцу репортераша" шаьш вуно реза ца хилар хаийтина немцойн журналистана Оьрсийчоьно виза ца яларна. Цу вовшахтохараллана хетарехь, Москохо бинарг политикан сацам бу, Зеппелта оьрсийн спортхоша доппингах пайда оьцуш хиларх лаьцна материалаш зорбане яхарна.\nЖурналистана Оьрсийчоьно виза ца яларх лаьцна пIерасканан дийнахь хаам бира ARD телекомпанино. Дийцарехь, Зеппелт Оьрсийчоьнан Iедалхоша юкъатоьхна, шайна махка бахка ца луучу нахана.\nОьрсийчоьнан векалша цу хьокъехь цкъачунна официалан комментари йина яц.\nОлимпан ловзарш а, доппинг а\nШараповас даре дина ша спортехь дихкина молха моьлуш хилла хилар


Оьрсийчоь -- "Мемориалан" бакъонашларйон вовшахтохараллан кхеташонан декъашхо Орлов Олег. 2011.\nМоскох «Мемориалан» офисехь довзийтина бакъонашларъярхоша кечдина Къилбаседа Кавказера хьал дуьйцу рапорт. Цуьан цIе ю «Кхо шо «тийналлехь» аьлла. Иза довзуьйтучу зорбан конференцехь дакъалоцуш хиллачу Мемориалан кхеташонан декъашхочо Орлов Олегага дийцира Маршо Радионе шаьш кечдинчу бюллетенах лаьцна.\nМемориало кечдина документ лаьтташ ду 512 агIонах. Цу книган 16 дакъа ду. Царах 13 ду Къилбаседа Кавказерчу хьолана хьажийна. Мемореалан белхахоша 2009-чу шарахь дуьйна 2012-шо кхаччалц – кхаа шарахь – бинчу белхан жамI ду иза.\nДокументан авторш а, иза хIоттийнарш а бу бакъонашларъярхо Верный Григорий а, "Мемориалан" кхеташонан декъашхой Орлов Олег а, Черкасов Александр а.\nОрлов Олег «Йовха меттигаш» цIе йолчу конфликташ йолчу меттигашкара хьал тидамехь латточу программан куьйгалхо ву. Цо дийцарехь, Къилбаседа Кавказера хаьл дIанисделла аьлла билгалдаьккхина ду Оьрсийчоьнан Iедалша. Цара чIагIдарехь, шо шаре мел долу а лахлуш ду цу регионехь Iедалан векалшна деш долу терроран тIелатарш. Амма ма дарра долу хьал кхечу кепара ду аьлла хета Орлов Олегана.\nОрлов Олег: «Терроран тIелетарш дуьйцучу статистикица мекарлонаш лелайо Iедалша. Цхьа кхетам бу терроран кепехь долу зулам аьлла. Важа кхетам бу теракташ аьлла. Цара даиман а ловза до и дешнаш. Цара тероран тIелетарийн терахь лахделла аьлча хийцаделла хIума ца хуьлу. Цара цхьамогIа террорахоша деш долу зуламаш кхечу бекх-такхаман кодексан артикалшна юкъадетта.\nИштта цу кепара кехатах ловзар ду дIахьош, терроран тIелетарийн терахь лахлуш ду бохуш. Ма дарра аьлча, цхьана хенахь дуьйна цара эскархошна а, милцошна а, аьлча полисхошна а деш долу тIелетарш теракташ хилар ларар сацадо. Кхузара ду цхьана агIор и статиста хийцаялар».\nIедалша Къилбаседа Кавказехь болх беш болчу журналисташна Iаткъам бар алсам даьлла Олимпиада бахьана долуш бохуш, дуьйцу Орлов Олега.\nОрлов Олег: «Олимпан ловзарш дуьйлалуш, тхуна хууш ду иза, Къилбаседа Кавказехь болх бечу дуккха а редакцешна къайлах омра делла терроран тобанаш деш долчу зуламех лаьцна къезиг язде аьлла а, терроризмаца къийсам дIахьош адамийн бакъонаш йохорах лаьцна къезиг язде аьлла а.\nОлимпан ловзарш дIадирзича цуьнах лаьцна язда бакъо яла а мега, амма Олимпиада дIайоьдуш моттаргIа ян еза Къилбаседа Кавказана тIе дикалла Iаьнча санна».\nМемориалан кхеташонан декъашхо волчу Орлов Олега элира Олимпиаде баьхкинчу кхечу пачхьалкхерчу журналситашца уьйраш латтор лууш дац Оьрсийчоьнан Iедалш аьлла. Цо дийцарехь, Iедалшна кху деношкахь шайх лаьцна диканиг а бен дийца ца лаьа.\nОрлов Олег: «Цхьаболчу тхуна бевзучу нахана тIе, царна юкъахь адвокташ а бу, лерринчу сервисийн белхахой баьхкинера, Олимпиада дIахьош йолчу заман чохь кхечу пачхьалкхашкарчу журналисташца цхьаьна а ма деттало, къамелаш а ма де бохуш хьехарш деш. Цуьнан бахьана изза ду -- Олимпиада дIахьочу юкъанна дика йоцу информаци яржо оьшуш ца хилар".\nОрлов Олега Москох хиллачу зорбанан конференцехь далийначу терахьашца, 2006-чу шарахь дуьйна 2010-чу шаре къхаччалц алсамдолуш дара федералан ницкъаллин структурийн белхахошна юкъахь долу дараш. Ткъа 2010-чу шарахь дуьйна и терахь лахдала доладеллера.\nИза хилира, цхьана декъана, Къилбаседа Кавказехь, ша аьлча Дагестанехь, тIемалошна дуьхьал къийсам дIахьош «къеда ницкъ» олу гIулчаш яхар бахьана долуш аьлла хета Орловна.\nАмма тIаьхьарчу хенахь Дагестанехь и болх сацийна. Цуьнан метта Нохчийчохь лелош хилла «зачистакаш» йолийна цу республикехь. Бакъонашларъярхочо дийцарехь, цу зачисткашкахь дакъалоцуш хуьлу «халкъан дружинаш» олу ницкъаллин структурех хьакхалуш боцу нах. Хьалха и тайпаниг дуьхьала хIотто а хала дара бохуш вара Орлов Олег.\nЭстемирова Наталья ер талла кхин а хан елла\nКотар-Юьртанна бомбанаш тохар\nШагделла Оьрсийчуьра Iедал


Урдун: паччахьан IабдуллахIан а, принцан Хьамзин а юкъаметтигаш, гарехь, толучу новкъа евлла\nОхан-бутт 06, 2021\nУрдун принц Хьамза (аьрру агIорхьара) шен ненаца паччахьан хIусамненаца Нурца\nУрдун паччахьан IабдуллахIан а, цуьнан дена виначу вешин Хьамзин а гIоьртина юкъаметтигаш, гарехь, гIолечу йовлуш ю, пачхьалкхехь хьал галдаккха гIортарна принц бехке винчул тIаьхьа масех де даьлча. Цунах лаьцна хаам бо "Американ аз" зорбан гIирсо.\nIабдуллахI ШолгIаниг а (аьрру агIорхьара), Путин Владимир а, ГIадужу-бутт 3-гIа, 2019 шо\nБолчу хамца, иштта жамI дан мегар ду оршотан дийнахь IабдуллахIан девешин Хьасанан а, Хьамзин а цхьаьнакхетар хиллачул тIаьхьа. Хьасанан хIусамехь хиллачу оцу кхеташонехь дакъалаьцна Хьамзин вашас Хашема а, церан кхаа шичо а.\nТIаьхьо Хьамзас кехата тIехь дIахьедар арахецна.\n"Кху тIаьхьарчу шина дийнахь хилларг тидаме а эцна, ас сайн кхоллам дIало Цуьнан Возалла Паччахьан кара", - дIахьедина принца, ша паччахьна а, Урдун Конституцина а муьтIахь вуьсуш хилар тIе а тухуш.\nЦуьнца цхьаьна, оцу дийнахь хьалхо Хьамзас деш долу къамелаш чам боцуш дара. Цо дIахьедар динера ша чохь а соцур вац, Iедало шена оцу кепара омра деллехь а, нахаца юкъаметтигаш лелор а сацор дац ша аьлла.\nУрдун официалан векалша бехке винера Хьамза Iедална дуьхьал "хIуьттаренна къайлаха барт барна", дийцарехь, юкъахь дакъалоцуш арахьара ницкъаш а болуш. Хьамзас иза харцдира, коррупцина а, эвсаре доцу куьйгалла дарна а дуьхьал хиларна хьийзош ву ша аьлла.\nХилларг дIанисдеш юкъарло лелочу паччахьан доьзалан доттагIчо Малик Р. Далана динчу дIахьедарехь аьлла ду, цхьаьнакхетар "кхиаме дIадирзина" аьлла. Цо дийцарехь, и инцедент дегаӀовжаме хилам бу, иза хилла "кхерамазаллан сервисан лаккхарчу даржехь волу белхахо хатӀ доцуш леларна а, Iедалхочо факташ харцхьа яхарна а".\nДалана билгалдаьккхина «иза доьзалан чоьхьара гIуллакх санна диса дезаш" дара аьлла.\nAssociated Press агенталло бинчу хаамца, Далана юьйцург яра дIадахначу шоьтан дийнахь хилла инцидент - Урдун эскаран штабан хьаькам, Хьамза волчу а вахна, принцана цIера аравалар а, нахаца юкъаметтигаш лелор а дехкар.


Бурен-Хем — Википеди\n↗1012 стаг (2016)\nБурен-Хем картан тӀехь\nБурен-Хем (оьрс. Бурен-Хем) — Российн Федерацин Туван Каа-Хеман кожуунан юкъа йогӀу эвла.\n950 ↗951 ↘947 ↗1019 ↘1008 ↗1010 ↗1012\nКхузахь климат чӀогӀа континенталан ю. Ӏа лаьтта ноябран апрель кхаччалц. Боьранаш чохь иза шийла а, мох боцуш а, алсама бекхна, малх кхетта хенан хӀоттам болуш а ду. БӀаьсте (апрель — май) — йоца, екхна, мох болуш екъа ю. Аьхке лаьмнаш юкъара охьатаьӀна аренашкахь йовха ю, тӀех йовха а хуьлу. Гьйре — екъа а, екхна а ю. Сентябрехь йовхо юхаерзар нисло, тӀаккха екхна, малх кхетта хенан хӀоттам хуьлу, шолгӀа заза доккху.\nКхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+7.\n↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. 2. Население по возрастным группам, полу и источникам к существованию по городским округам, кожуунам, городским и сельским поселениям Республики Тыва. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 28 июлехь. Теллина 2014 шеран 28 июлехь.\n↑ Природные условия ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ И РЕЛЬЕФ\nКаа-Хеман кожуунан индексаш\nХӀара Туван географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бурен-Хем&oldid=4719617»\nКаа-Хеман кожуунан нах беха меттигаш\nТуван географех лаьцна бовланза яззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 21 февраль, 14:03.


Нохчийчохь карош воцучу Гадаев Мохьмадана ша ваьхначу къилба-малхбузерчу Лакхара Вена департаментан Лимож гIала юхаван дихкина Францин Пачхьалкхан Кхеташоно, хаам бо Кавказ.Реалиино. Францин Iедалш шеко йолуш ду иза "исламистийн боламца" уьйраш йолуш хила мега аьлла, адвокаташа цунна даймахкахь ваха кхераме ду бахахь а.\nФранцин кхелан административан гIуллакхашкахула лаккхара инстанци йолчу Пачхьалкхан Кхеташоно чIагIдарехь, Оьрсийчохь Гадаевна кхерам хиларан тоьшаллаш дац.\nОцу юкъана, Гадаевн адвокаташа хьажар доьху оцу Кхеташонан декъашхошка, мухIажираш а, махкалла доцу нах а ларбечу Францин хьукмато (OFPRA) кечдинчу рапорте. Цунна тIехь билгалдаьккхина ду, Нохчийчуьра схьаваьллачу оцу стагана кхерам хилар "данне а мегар дац шеконе дилла" аьлла.\nГадаевн адвокаташа латкъам бина Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле. Царах цхьамма, Алими Ариес, латкъам хьажийна Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министре а, Парижан а, Лакхара Вена а департаментийн префекташка а, "цара кхечу стеган дахар кхераме дилларна".