Коазой Нурдин - Йилбазахийкхухьаргаш (фаьлгаши дувцараши) [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Культура > Ингушский язык > Коазой Нурдин - Йилбазахийкхухьаргаш (фаьлгаши дувцараши)\nПросмотр полной версии : Коазой Нурдин - Йилбазахийкхухьаргаш (фаьлгаши дувцараши)\nДогIа сецачул тIехьагIа, ара малх хьажар. Iайнаи Адамеи – диъ шуи кхо шуи даьнна йишеи вошеи – коа арабайлар.\n– Дади! Дади! Хьавел, – цIогIарч даьлар ара цхьа ха яьннача гIолла.\n«Фу хиннад-хьогI цига?» – аьнна, сихвенна араваьлар телевизорга хьежаш ваьгIа берий даь-дá.\nБераш сигала урагIхьежаш латтар.\n– Хьажал, дáди! – аьлар Iайнас, – фуй из?\nСигала селаIад латтар.\n– СелаIад да из, – аьлар воккхача саго. – Маьлхо сигален тIа диллá сурт да из.\n– Басарашца диллад из маьлхо? – хаьттар Адама.\n– А, – велавелар воккха саг. – ДогIа дийлхачул тIехьагIа малх хьажача хьахул из.\n– Хоза-м да из! – аьлар Iайнас.\n– Цох селаIад хIана оал хой шоана? СелаIад яхар «Селá Iад» яхалга да. Хьалха наха мотташ хиннад догIа делхийтар а, ди къувкъийтар а, тIоа сегийтар а Села ва. ДIа-а-а лоамашта юкъе, – аьлар даь-дас, лоамаш долча оагIорахьа пIелг дIа а хьекха, – дIахьакхача санна нийса бухь болаш лоам гой шоана?\n– Гу, гу, – аьлар Iайнас.\n– Сона а гу, – аьлар Адама, пIелг дIа а хьекха – дIа-а-а-ра бар бий из?\n– ХIаа, из ба. Цу лоам тIа вах, оалар наха, Села. Ди техача – Селá чураш я уж Iехараш, оалар. ТIоа сегача – Селас кхувса тIаьскаш да уж, оалар. ХIаьта сигала селаIад эттача – Селас сигала хьалъэлла ший Iад да из, оалар. Фаьлгаш ма дий уж, да-м.\n– Дади, лела йиш йий цу селаIада тIа гIолла? – хаьттар Адама.\n– А, – велавелар дади, – бIарахьежа мара йиш яц цунна.\n– ТIаккха мишта хьахул из? – хаьттар Iайнас.\n– Доккха хилча деррига а ховргда шоана, – аьлар даде.\n– ТIаккха хIанз массехана а латтаргда из сигала?\n– А. Укх сахьате дIадаргда из-м.\nБераш дисар селаIадага хьéжа. Дади дIавахар ший гIулакхаш де. Цхьа ха яьннача гIолла, бераш дайдда хьадаьхкар дади волча.\n– Дади, селаIад-м дIадаьлар.\n– ХIама дергдац. ДогIа дийлхача юха хьаотаргда из-м, сигала.\n– Эпа Iург доалл укхаза! – хьакхайкар бешара Мухьмад. – Ведарашца хий хьада сихагIа!\nВедарашца хий а ийца, сиха беша хьалбахар Солсеи, Iайнаи, Адами.\nМухьмад хий чудотта волавелар Iурга чу, юхе мел висар белаш бе а ехка дIаайттар, эп арайоале, цунна тоха, лаьрхIа.\nКхоалагIа хи ведар Iурга чу Iочуяхийтачул тIехьагIа, цIаьхха Iурга чура цхьа ерста эп араийккхар. Из Iурга чура арайоалашшехьа Адама бел техар цунна. Биъ ког урагIа а бахийта аркъала Iоежар эп.\n– Э-э, сенна йийра Iа из? – аьлар Iайнас, – къахетаций хьона цох? Мишта хоза яр из!\nАдама шийна а къахийтар эпах. ЦIаьхха из араийккха, кхеравенна теха мара, цо бел ца тоха а мегар цунна.\n– Сенна йийра вай из? – аьлар Солсас. – Фу даьдар цо вайна?\n– Йе езандаь йийра, – аьлар воккхагIа волча Мухьмада, – эпаш йоае еза. ДIайийна хIама йитац цар. Хьажал мишта ерста я, вай хьажкIаш йиаь!\n– Йе езацар из, – аьлар Iайнас, – дикагIа дар, из хьа а лаьца, караIомаяьяларе.\n– ХIанз сенна дувц из? – аьлар Мухьмада, – йийна ма яьннайий из. КIоаг а баьккха дIайолла еза хIанз.\nБераша, зIамига кIоаг а баьккха, эп Iочу а йилла, лаьтта IотIахьаьрцар.\nКоа вагIача дадега дIадийцар бераша, шоаш эп йийнай, аьнна.\n– Боккъонца хой шоана оашош из йийналга? – аьлар даде. – Эп-м говза я шоана. Ше кIалйисача, елча санна Iойож из. ХIанз шо хьажача, хетаргахьа, дIаяха а хургья.\nБераша, беша юхадаха кIоаг хьабаьстача, даде яххача тайпара, йоацаш яр эп. Бераш Iеха а даь, ше елча санна кеп а оттаяь, дIаяха хиннаяр из.\nБакъдар аьлча, бераш-м раьза дар, эп дийна йиса.\nДIайха да ахка. Бераш ловзаш лел ара. Михáй петаргаш гIайттай. Бераш тIехьауд, уж хьалувца гIерташ, тIаккха хьерчаеш Iокхувс.\n– Йилбазáхийкхухьаргаш я уж, – йоах кIаьнка, – йилбазашта хий кхухь цар.\n– Мишта кхухь цар из хий? – хетт йиIиго.\n– Иштта кхухь, – йоах кIаьнка, петаргаш хьа а лувцаш.\nПетарг бе а елла йиIиг хьеж цунга.\n– Укханга-м дац вIалла хий.\n– Цо бага а делле кхухь хий, – йоах кIаьнка.\n– Мичай тIаккха цун баге? – хетт йиIига.\n– Яьй, йиIиг, хьо-м деррига хá ма гIертий! Йилбазáхийкхухьаргаш йий уж?\n– Я, – йоах йиIига.\n– Йилбаза хий кхухьандаь аьннад царех – йилбазáхийкхухьаргаш.\n– ТIаккха мишта кхухь цар из хий? – соцаш яц йиIиг.\n– Яьй, йиIиг! – йоах эгIазвахача кIаьнка. – Витал со!\n– Хьона-м хIама хац, – оал йиIиго, – тхоай нанега хоаттаргда аз.\nКIаьнк ведда дIавода йиIигá юхера.\n– Ку-кук! – яхаш, кхайк кукал.\nГороде вIаштIардаьча цIеношта юкъе ягIа гаьнаш. Цу гаьнашта юкъера кхайк кукал.\nIайнайна эггара хьалха хоз кукал кхайкаш.\n– Фуй из кхайкар? – хетт цо наьнага.\n– ДIá, цхьаннахьа гаьнашта юкъе кукал ягIа, – йоах нанас.\nКIиръенна хьеж из гаьнашта юкъе кукал лехаш. Юххера а зув цо кукал.\n– Хьажал, – дIахьокх цо Iайнайга, – дIá дагIа оалхазар гой хьона?\n– Гу, гу, – йоах Iайнас, кукал бIаргаяйча.\n– Кукал я из, – йоах нанас, – кхы а бекарг а оал цох.\nЮха а кхайк кукал:\n– ТIаккха фу йоах цо? – хетт Iайнас.\n– Мичад шо, са бераш, йоах цо, – оал нанас.\n– Бераш дайнад цун?\n– Кукала ший фуъаш кхыча оалхазарий бIенашка дехк, цудухьа ший кIоригаш йовзац цунна.\nНанна мархIахьерч Iайна:\n– Iаай-а, ма къа да цун!\nТушолкотам бIаргаяйнай сона тахан. Тха беша ягIар из. ХьалхагIа сона хацар из фу оалхазар да. Керта тIа чIугал а ягIаш, къоарза оалхазар сайна бIаргадайча, ведда вахá, дади воалавир аз цунга хьажа. Даде аьлар, из тушолкотам я, аьнна.\n– Човха ма елахь из, – тIатехар цо.\nСо-м валлацар из човхае, со-м цунга хьажа мара валлацар.\nГаьна тIа ягIар тушолкотам.\n– Ку-пук, ку-пук, – яхаш, кхайкар из.\nГIадвахá вар дади, тушолкотам тха беша ена.\n–Тушолкотама беркат дахь, – аьлар даде.\nБIаьсти яьннай. Алкхашкаш а цIаяьхкай. Ара йIох а еннаяр, амма тахан Iуррехьа тIаьда лоа делха доладелар.\n– Алкхашкий ткъов елх, – йоах тха нане.\n– Фуй из «ткъов»? – хетт аз нанега.\n– ТIаьда лоаи догIеи цхьана делхаш хилча оал «ткъов елх», – йоах нане.\nЦхьа ха яьннача хана юха а йоах цо:\n– Кхы а чIагаргий ткъов а хул, тушолкотама ткъов а хул. ЧIагаргий ткъов тIехьагIа елхаргья – чIагаргаш цIадаьхкача. Тушолкотам чIагаргал а тIехьагIа цIайоагIа. Из цIаеча тушолкотама ткъов елхаргья.\nБерсеи Изолдаи лоалахой ба. "Берий беша" а цхьана ух уж. Цкъа коа Iохайша дагIар бераш.\n– Аз фаьлг бувц хьона? – хаьттар Берсас.\n– Бувца, – аьлар Изолдас, – сона дукхадеза фаьлгаш. Нанас массехана фаьлгаш деш сона.\n– ТIаккха ладувгIалахь, – волавелар фаьлг бувца. – ГIулинга тIа а вагIаш воагIаш вар бийдолг…\n– Из фуй – гIулинг? – юкъе а ийккха, хаьттар Изолдас.\n– ГIулинг – фаьлгаш тIара говр я, зIамига а йолаш, кхо ког а болаш, мух мо масса а йолаш, – аьлар Берсас.\n– Кхы а цун дIаьха лергаш а да, – аьлар Изолдас. – Из-м «Конек-Горбунок» ма йий.\n– Яц из хьа «Конек». Из кхо ког бола гIулинг я. ГIулингаш мара лелаяц бийдолгаша, – аьлар Берсас.\n– Я, даьра, из-м Конек-Горбунок, сона нанас бийшаб из фаьлг. Цун-м биъэ ког а ба, – къарлуш яцар Изолда. – Бийдолг яхар малув, тIаккха?\n– Бийдолг – зIамига сагилг ва, бийи доли миссел мара лакха воацаш.\n– Из-м "гномик" ма вий, – юха а аьлар йиIиго.\n– "Гномик" вац из. Бийдолг ва. Сона нане бийцаб из фаьлг, – эгIазводаш латтар кIаьнк.\n– ТIаккха мича водар из? – хаьттар Изолдас.\n– Сармак болча водар…\n– Сармак фуй? – юха а Берсá къамаьла юкъеийккхар йиIиг.\n– Сармак вIалла бувцаш хезабеций хьона? – цецваьлар кIаьнк.\n– Сармак боккха ба, кхо корта а болаш, доккхий ткъамаш а долаш. Багара цIи араетт цо.\n– ХIаъа, – аьлар йиIиго, – из-м "Змей Горыныч" ба.\n– Бац из цхьаккха "змей", сармак ба из, – цIогIа техар кIаьнко.\n– Ба, даьра, – духьалъэттар Изолда, – сона нанас дийшад уж фаьлгаш, "Конек-горбунок" а, "гномик" а, "Змей Горыныч" а болаш. Сона кхы а дуккха фаьлгаш дийшад нанас.\n– Сона нане а дийцад дуккха фаьлгаш. Цу фаьлгашка бийдолг а ва, гIулинг а я, сармак а ба, кхы а дуккха хIамаш я, – цогIа деттар эгIазвахача Берсас.\n– Хьа фаьлгаш нийса дац, – аьлар Изолдас, – сона нанас дийша фаьлгаш нийса да. Уж китаба тIа дIаяздаь да.\n– Хьадараш дац уж – нийса фаьлгаш! – аьлар Берса. – Аз кхы вIалла фаьлг бувцаргбац хьона!\n– Мегаьд тIаккха, – дийхар йиIиго, – дIахо хьабувца хьай фаьлг.\n– Кхы юкъеэккхаргйий хьо?\n– ЛадувгIа хIаьта, – аьнна, волавелар кIаьнк, фаьлг дIахо бувца:\n– ГIулинга тIа а вагIаш воагIаш вар бийдолг…\nМухьи кема лоаллаш вар. Седкъашта юкъегIолла додар цун кема. Гаьннара дунеш тахка водаш вар Мухьи. Дожаседкъаш тIехлелхар цун кема юхегIолла. Нанаи дадаи гаьнна бисабар. Ший дá-нáна дага а деха, "маца гургда сона шо?", – яха уйла керта чу ессача, кIаьнка дог чIехкар…\nЦу хана уйлаех ваьккхар кIаьнк даь-наьна оазо:\n– Мухьи, Iовала цу гаьн тIара. Фу ха я хьо цу тIа вагIа? Хьаволле, хIама даа ма дезий хьа. Аз худар даьд хьона.\nКоа ягIача комара гаьна йIаьхача ткъоврона тIа вагIар кIаьнк.\n– Вá нани! ВIалла хIама мича хов хьона-м! Со бIаргаго йишъяц хьона. Со кема тIа ва гаьнна айламе. Сона хьа цIогIа а хазац.\n– Хьо сиха Iо ца воале, аз дá чувеча, цунга дIааргда, Iа яхар диц, аьнна. ТIаккха-м хозаргда хьона, дика.\nШе-шийца "бур-бур-бур" яхаш, гаьна тIара Iоваьлар кIаьнк.\n– Хьажал мишта хоза худар даьд аз хьона, – аьнна, даь-нанас Iооттабир Мухьена хьалхашка худар кад.\nКIаьнка дIахезанзар йоккхача саго аьннар. Из юха а гаьнна вар. Форда-кема тIа вар из, ше цхьаь, форда юккъе. ДуIа даьннадар форда тIа – хьекхаш мух, делхаш догIа, детташ ди дар, сегаш тIоа бар, кемал лакхагIа ийлуш форда талгIеш яр. Цу йоачан юкъегIолла, шек воацаш, майра кема лоаллаш Мухьи вар.\nУйланга вахá вагIача кIаьнкá бIара а хьежа, доккха са даьккхар нане.\nДIАДУВЦА АЗ ШУГА?\nКоа бераш дагIа гIандаш тIа хайша. Солса воагIа. БIарччача дийнахьа коа гуш хиннавац Солса.\n– Мичахьа хиннав хьо тахан? – хетт бераша Солсага.\n– О-о, ма дувцалаш, – йоах Солса, – тахан аз ца хохкаш хIама йисаяц. ДIадувца аз шуга?\n– Хьадувцал, – оал бераша.\n– Iуйран маьшен хехкаш хиннав со…\n– Маьшен лалла хов хьона?\n– ТIаккха говр хаьхкай аз…\n– Мичахьара енай хьона говр?\n– ТIаккха хьовзагIеттарга тIа а хайна кхозза го баьккхаб аз…\n– ГIа да хьона дайнар?\n– А, гIа дац из. Цул тIехьагIа фокемаца лийннав со морхашта юкъегIолла.\n– ХIанз-м оапаш бувц…\n– Бувцац аз оапаш. ТIаккха цIерйоачIингаца хозаже вахав со…\n– ХIанз-м геттара гаьнаваьлар хьо! Тоъаргда хьона оапаш бувца!\n– ТIаккха инкал хаьхкай аз…\n– Кхы фу хаьхкай Iа?\n– Кхыи? Кхы а, сармака тIа а хайна хоахкавеннав со…\n– ДIавала, тоъаргда хьона! Деррига галеш диза ваьннав хьо оапех!\n– ВIалла галеш а дизадац! Оапаш бац аз бувцараш! Тахан денна гонашкхесторга тIа хехкалуш хиннав со!\nКоазой Нурдин (2008 шу)\nгонашкхесторг (я) - карусель\nхозаж - космос\nхьовзагIеттарг (да) - вертолет\nцIерйоачIинг (да) - ракета\nБIаьстенах лаьца уйлорг язъе цIагIа аьннадар берашка хьехархочо. Ахьмада ше раьза а волаш, хоза уйлорг язъяьяр. Дешсахьат доладеннача хана кура волаш вагIар из, хIанз хьехархочо хаьттача уйлорг Iоешарг ма йий аз, тIаккха хьехархочо, дика язъяьй Iа, аьнна, "пхиъ" оттаерг ма йий сона, ший дагахьа яхаш. ЧIоагIа кура вар из ше иштта дика уйлорг язъярах.\n– Ахьмад, уйлорг язъяьйий Iа? – хаьттар цунца цхьан хIорта тIа ягIача Аьлбикас.\nАьлбика, Iаьржа бIаргаш а долаш, ши кIажарг а йолаш, цIе басилгаш а йолаш, хоза йиIиг яр. Массехана ший басилгаш мо цIе кухта лелайора цо. Амма дешарá Ахьмад мо тIера яцар из. ХIаьта а цун вIаштIехьдоалар дика махбергаш яха, цхьацца говзалаш лелайий е цхьаннегара хьатIаяздий.\nКорта оагабир Ахьмада, "язъяьй", яхачох.\n– Хьовкхал, хьажийтал со.\nАхьмада дIатеттар Аьлбикайгахьа дештептар. Дешсахьатах вагIаш, хьехархочо шийх бехк боаккхаргбоацаш, къамаьл ца де гIертар из.\nАьлбикас йийшар Ахьмада уйлорг.\n– Iайха язъяьй Iа ер?\nАхьмада юха а корта оагабир, "хIаа", оалаш.\n– Даьра, дика-м язъяьй! Мишта Iомавеннав хьо, иштта дика уйлоргаш язъе?\n– Иштта Iомавеннав, – аьлар Ахьмада шорттига, дештептар шийгахьа хьа а эза.\nДоккха са даьккхар Аьлбикас:\n– Аз-м язъяьяц. Сийсара тхацига хьаьший а баьхка, язъе йиш хиннаяц са-м.\nЦхьа ха яьлча, ший тIорме чура боккха цIе Iаж арабаьккхар Аьлбикас.\n– Ахьмад, хьажал сога мишта хоза Iаж ба!\nКIаьнк дIахьажар цунгахьа. Боккха хоза цIе Iаж боаллар йиIигá бе. Ахьмада царгех хий даьлар, сов цу Iажа чам тIабаха. ЧIоагIа цу Iажа царг тоха дог эттар цун.\n– Ахьмад, хьатIаязъяйта сога уйлорг, – аьлар Аьлбикас, – аз Iаж лургба хьона.\nКIаьнк цхьан юкъа уйлангахьа вахар. Из Iаж сов мерзбенна, кхы са ца тохаденна, дештептар дIатеттар цо Аьлбикайгахьа.\n– Хьахьи, хьатIаязъе. Хьаба Iаж.\nАхьмада Iаж дIа а бенна, йиIиг уйлорг хьатIаязъе Iохайра. Ахьмад, хьехархочоа ше гургвоацаш, хIорта кIал а ваьнна, Iаж баа волавелар. Цхьа ха яьннача гIолла, аханел совгIа Iаж биаь ер ваьннача хана, уйлорг хьатIаязъяь а яьнна, хIорта IокIалъяьлар Аьлбика а.\n– Цхьа царг тохийта сога, – дехар дир цо Ахьмадага.\nАхьмада дIакховдабир Iаж. Аьлбикас цкъа царг теха, юхе мел биса хинна Iаж дIакхаьллар, юхк мара хIама ца юташ. Цу хана хьехархочо зийра, ераш хIорта кIал боахкалга.\n– Аьлбика! Ахьмад! Фу деш доахк шо цу хIорта кIал? – хаьттар цо.\nАрадайлар бераш хIорта кIалхара.\n– Марем Султановна, – аьлар Аьлбикас, хIорта кIалара арайоалашшехьа, хьехархочунга ца зуйташ ший яьздорг хьабе а елла, – яьздорг Iоежаяр са, из лохаш доахкар тхо.\n– Хьакорайирий шоана? – хаьттар хьехархочо.\n– Хьакорайир, ер я из, – дIахьекхар йиIига яьздорг.\n– Дика да хьакораяь, – аьлар хьехархочо. – Уйлорг язъяьйий Iа, Аьлбика?\n– Язъяьй, Марем Султановна, – вIалла шек йоацаш, жоп делар йиIига.\n– Iоешал вайна хьай уйлорг.\nАьлбика еша йолаелар. Из еша йолаенначул тIехьагIа мара кхетадинзар Ахьмада, ше мел харцахьа хIама даьд, цунга из хьатIаязъяйта. ЧIоагIа хоза ешар Аьлбикас уйлорг. Цо из сов хоза Iоешарах, ше йолчал кхы а дикагIа хетар из. Дийша яьнначул тIехьагIа, хьехархочо геттара хоаста а яь, дика язъяьй Iа, аьнна, пхиъ а оттаяь, Iохоайир йиIиг.\n– Ахьмад, хIанз Iа Iоешал вайна хьай уйлорг, – аьлар хьехархочо.\nАхьмада ший кертах гон кхийттача санна хийтар. Шорттига хьалгIеттар из, цIаста мо цIий а венна. Ший фу ала деза ца ховш, латтар из, йист ца хулаш. Язъяьй, аьлча, Iоеша, арг ма дий. Iоеша йиш мичий хIанзза Аьлбикас йийша уйлорг. Бакъдар дIадувца а йиш яц. Дувце а, тешарг мичий хьехархо, Аьлбикас из уйлорг Ахьмадагара хьатIаязъяьй, аьлча. Оапаш бувца Iемавацар кIаьнк. Ше фу дергда, фу аргда ца ховш латтар из.\n– Ахьмад, язъяьйий Iа уйлорг? – хаьттар хьехархочо.\n– Язъяьяц, – шорттига аьлар Ахьмада.\n– ХIана язъяьяц Iа?\nАхьмад дика дешаш кIаьнк вар, цIаккха цIагIа бе бенна болх ца беш дешале венавацар из. Хьехархочоа дукхавезар из.\nТхьовра Аьлбикас аьннар дага а деха, аьлар Ахьмада:\n– Хьаьший баьхкабар тхацига.\n– Iоха Ахьмад. Кхоана яз а йий, хьаялахь.\nШиъ оттайинзар Ахьмада. ХIаьта а чIоагIа новкъа хилар цунна, ше иштта дика язъя уйлорг Iоеша вIаштехь ца доалаш висарах. Аьлбика-м вIалла сагота йоацаш ягIар, ше вIалла бехке йоацаш санна, ше йийша уйлорг бокъонца ше язъйича мо.\nШоллагIча дийнахьа керда уйлорг а язъяь, из лагIанче Iо а йийша, "пхиъ" яьккхар Ахьмада, хIаьта а хьалха цо язъяьр мо дика-м хиланзар из.\nдешале (я) - школа\nдешсахьат (да) - урок\nдештептар (да) - тетрадь\nлагIанча (я) - класс\nмахберг (я) - оценка\nуйлорг (я) - сочинение\nхIорт (я) - парта\nяьздорг (я) - ручка


Уггар хьалха довза деза, хаттарехь хьахийначу хена чохь (исс баттахь) доьзалхо дуьнена чу ца валар и зуда доьзалхочух ца хилла ала бахьана ца хилар. ХIаъ, бакъ ду, исс бутт дукхах долчу хьолашкахь лелаш йолчу юкъара хан ю, делахь а оцу хенал хьалха а, тIаьхьа а хуьлу доьзалхо дуьненчу валар. Доьзалхо дуьненчу валаран уггар кIеззиг хан Iелам-наха ма-аллара ялх бутт ю, уггар дукха хан диъ шо ю. Цундела, нагахь санна зудчо ялийначул тIаьхьа ялх бутт баьлча доьзалхо вахь цу зудчунна йоцу цIе кхолла мегаш дац, исс баттал хьалха винера аьлла. Иштта мегар дац, зудчунна цхьа доцу хIума тIекхолла, доьзалхо хиларан билгалонаш гучуевлчахьана дуьйна, иза дуьненчу валаран хан исс баттал яхлахь, хIунда аьлча цкъацкъа и хан деа шаре йолу дела. Цул тIаьхьа, нагахь санна и хан а йоцуш, цхьана кхечу агIор билггал билгалдаьлла делахь, и зуда шен майрачух доцу бер цуьнан ду аьлла схьаэца гIерташ хилла хилар, цуьнан хьукм а довзийта деза. Хаттарехь деана долчу кепара, зудчо, баккъалла а шен майрачух доццушехь, цуьнан цIийх а, цуьнан цIийнах а ду аьлла, цуьнан доцу бер схьаэцар хьарам ду масийтта агIор, даккхийчу къинойх хилар а гена дац иза. Цкъа делахь, и хIума дар ямартло йар а, Iехор а, доцург ду алар а, харц дерг дийцар а хиларна хьарам ду иза. Ткъа оцу хIора къинойх цхьаъ бен цуьнца дацахьара а тоьаш хир дара иза ца мага, уьш масийтта цхьаьнакхетта хилча мел доккха хила деза иза.\nКхоалгIа делахь, цIийца а, цIийнаца а шайн доцу бер, шайн долуш санна тIе а лаьцна, цунах баккъалла а шайх схьаваьлла доьзалхо санна доьзалхо вар (оьрсийн маттара «усыновление») хьарам дина ду бусалба дино. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Къуръан тIехь:\n×Аш шайн доьзалхой бу бохуш кхийкхош берш шун кIентий бина бац (АллахIа)! Иза аш шайн меттанашца аьлла дош ду. АллахIа бакъдерг бах, Цо нисво (нийсачу) некъаØ. Ткъа, баккъалла а шайн цIийнах схьаваьлла воцу доьзалхо шайн ву алар доьхьал ду АллахIа аьлла долчу оцу дашна, ткъа АллахIан дашна доьхьал дерг хьарам ду.\nТкъа дика хууш верг АллахI ву!  Имам Нававийн «Ал-МинхIáдж» жайнин маьIна ден кхо жайна – «Тухьфатул-Мухьтáдж», «НихIáйатул-Мухьтáдж», «МугIнил-Мухьтáдж»; «Кифáйатул-Ахйáр», Такъиййуддúн Ал-Хьисний.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Бера усыновить да магийни вайна бусалба динехь? Кхин бера дало мегар дуй?\nАссаламу Iалайкум! Бера усыновить да магийни вайна бусалба динехь? Кхин бера дало мегар дуй?\nЦIийца а, цIийнаца а шайн доцу бер, шайн долуш санна тIе а лаьцна, цунах баккъалла а шайх схьаваьлла доьзалхо санна доьзалхо вар (оьрсийн маттара «усыновление») хьарам дина ду бусалба дино. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Къуръан тIехь: [Аш шайн доьзалхой бу бохуш кхийкхош берш шун кIентий бина бац (АллахIа)! Иза аш шайн меттанашца аьлла дош ду. АллахIа бакъдерг боху, Цо нисво (нийсачу) некъа тIе].\nОцу айатехь вуьйцуш верг Хьарисан кIант Зайд ву (Дела реза хуьлда цунна). Иза доссаран бахьана хIун ду аьлча - вайн Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), Дала шега элчаналла далале хьалха тIелаьцна кхиош хилла Хьарисан кIант Зайд. Цуьнан да Хьарис хиллашехь, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) иза тIелаьцна кхобуш хилла хиларна, Мухьаммадан кIант Зайд олуш хилла цунах. ХIетахьлерачу Iаьрбошна юкъахь девзаш хилла иштта бер тIелацар, и бер тIаккха шайн ду, шаьш цуьнан дай-наной ду а олуш, цуьнан бакъволчу ден цIе а ца йоккхуш. ТIаккха АллахIа и айат доссийна оцу Зайдан хьокъехь, оцу кепара бер тIелацар доьхкуш. ХIетахь дуьйна Зайдах Мухьаммадан кIант олучу меттана Хьарисан кIант аьлла, шен бакъ волчу ден цIе яккха йолийна цунах.\nИштта, Бусалба дино дихкина ду шен доцу бер баккъалла а шен ду аьлла тIелацар, иза шен цIийх а, цIийнах а долуш санна.\nТкъа цхьанна буобер кхио а, кхаба а лаахь – иза вуно мелехь хIума ду, ялсамани вуьгу бахьана а ду, бусалба дино дика лоруш хIума а ду. Делахь а, иза баккъалла шайн цIийх долу бер санна ду ала мегар дац, иза тIелаьцначерах цхьаъ велча цо цуьнгара ирс оьцур долчу кепара хилийта мегар дац. Нагахь санна евзаш елахь, цуьнан бакъволчу ден цIе лело еза цунна, хьенеха бер хьенех аьлла. Нагахь санна евзаш яцахь – иза тIелаьцна волчуьнан динан ваша/йиша ву/ю аьлла довзийта деза иза.\n21.12.2010 = 15.01.1432


Лар йоцуш байна нах лохуш а, гергарнаш цхьаьнатухуш а, леш маьршабохуш а болх бечу Дагестанерчу тобан куьйгалхо ву Исаев Руслан. ТIаьххьарниг уггар хала а, лазаме а ду.\nОьрсийчохь тахана а лолла муха хир ду а, леш маьршабахар низамаш лардечу органаша муха тIеоьцу а, хIун хаа деза йийсархо маьршавоккхуш дакъалаца а дийцира цо Кавказ.Реалиига шен интервьюхь.\n- Талламан тобанехь дакъалоцу волонтер леррина Iамо оьший?\n- Оьшу, амма хаий шуна, оха дуьххьарлера стаг кIелхьарваккхар нисделира тхан цхьа а кечбина боцу, амма вуно майра зударий бахьана долуш. Цхьа кIант хиллера Казахтанан дозан гергахь даьхний дожийлехь 12 шарахь йийсарехь латтош. Цуьнан гергарчу наха гIо дехнера полице а, "Альтернатива" вовшахтохаралле а. Амма, халахеташ делахь а, цхьа а ца хIоьттинера гIо дан. Тхан тобано маьршаваьккхира и стаг. Уггар тамехьа дерг ду хьуна наха даггара баркалла алар.\n- Ахь тIеэцначу цIарх ю шун тоба а. Хьуна хьайна кхерамаш тийсарца доьзна ду иза?\n- Исаев сан бакъайолу фамили ю. Руслан цIе тиллина суна сан да-нанас со дуьненчу ваьлча. Со бобер ду. Дикачу наха кхаьбна, кхиийна со. Кхерамаш тийсина меттигаш хилла, хIинца а ю уьш. Лаккхарчу даржашкахь болчу хьаькамашкара хила а мега уьш. Со воьлла сой кхеро гIертарх, со ца кхоьру царах, со Делах тешаш стаг ву. Сан алсам сагатдийриг ю Делан кхел.\n- Кавказехь сих-сиха нислой стаг лай вина кхабар?\n- Шина шарахь 20 стаг маьршаваьккхина оха. Тхан кIезиг евзачу тобанна и терахь вуно доккха ду.\n- Лиза алерт тобанан декъашхошца юкъаметтигаш муха нисйелла шун?\n- Тхо тхайн вовшахтохараллан бух тIехь Лиза Алерт Дагестанехь тоба кхолла дагахь дара, амма цунах гIуллакх ца хилира. Делахь а тхо вовшашца зIенехь ду, гIо дан а, цхьаьанакъахьега а кийча а ду.\n- Полицица а, кхечу официалан Iедалан органашца а юкъаметтигаш муха ю шун?\n- Полици дукха хьолахь оцу иблисашца - лаьцна кхобочу нехан дайшца дакъа долуш хьулу. Бехк ма билла, амма соьга кхин цIе ца яккхало церан. Иштта дара Казахстанера йийсархочуьнца нисделларг а. Куьпан полицин инспекторна дерриг а хууш хиллера, амма иза хIумма а ца деш Iад Iаш хиллера.\nРостох, масала, лаьцна латтош хиллера Украинера заьIапхой. Полици декъа хиллера цигахь зуламхошца. Иштта хьал хIоьттича цхьа а маьIна дац цаьрга дехар дан, лаккхарчу структурашка гIо деха деза.\nАмма нисса бIостанехьа хьал нислуш меттигаш а йогIу. Низамаш лардон органаша вуно йоккха гIортор йо тхуна, ткъа оха, цара гIо а деш, лоллахь латто стаг кIелхьарвоккху. Цкъа цара федералан телеканал юкъаозийра тхан лехамана, ткъа цо жамI деара.\n- ХIун дан деза, нагахь ларамаза лай латтош хилар хиъча? Муха кIелхьарваккха веза иза?\n- ХIора меттиг шен башхалла йолуш ю. Амма аьтто белахь лехамхойн тоба каро хьажа веза, цаьрга ала деза. Цхьана дийнахь йийсарехь латтош волу стаг карийра тхуна ХIинжа-ГIалан гергахь лайн долахочун хIусамнана бахьана долуш. Цо хаам бинера цунах лаьцна Германехь ехачу шен йишега. Тха иза тхоьца зIене елира.\nМаржа-яӀ, лолалла кху хенахь а нислуш хIума ду, цундела милла а, миччахь а нисвала мега стаг кIелхьарваьккхинарг.\nКазахстанехь нисделларг ишттачех дара. Жима стаг лай санна латтош хиларх лаьцна дийцира лулахочо. Етт байна аьлла йиттина а хиллера цу жимачу стагана. Зудчун хаара ша дийриг кхераме хилар, и бахьана долуш майрачуьнца дов даьккхина а хиллера цо. Майра зуда ю иза, Дала могашалла латтайойла цунна.\n- Ткъа муха хуур ду адам лай хиларх лаьцна?\n- Лоллан масийтта кеп ю: белхан а, сагIа дехийтаран а, иштта дIа кхин а. Белхан лай латтаво во совдегарша а, заводийн долахоша а. Цхьаболу белхаш бан адамаш реза ца хуьлу алапа дукха лахара хиларна, масала юртабахамехь, гIишлошъярехь, куьйга сурсаташ дарехь. Цу тайпачу меттигашкахь бацош хила мега леш. СагIа доьху заьIапхой, берш ала мегар долуш, леш бу, суна иза хаьа.\nХьайна ма луъу дIа а хIоьттина сагIа деха аьтто хир бац – тIе а баьхкина хоттур ду хьенан цIарх лаьтташ ву хьо кхузахь аьлла. СагIа доьху меттигаш екъна ю. Сан доккха дехар ду массерга а, ма лахьара аш сагIадоьхургашна-заьIапхошна ахча. Цара ирх-пурх иза дIалур ду шайн долахошна, ткъа царна кара кIеззиг хIума бен лур яц. Цуьнан метта кхача я духар эцийша царна.\n- ХIун дан деза хьой лоллахь нислахь?\n- Дерриг а доьзна ду хьо мичахь нисвелла бохучух. "Мухха делахь а кIелхьарвала некъ лаха беза.


Шу ма д1ахедаш лаьтта, дай-наной\n1 декабря в 12:20 (2009 г.)\nКотамийн бун д1а а къовла, бежанаша хи молий а хьовса, т1аккха шайн х1ума кхалла чехка чу а дерзал! Садовш ду вайна. Буьйса Дала садаI а елла. Хьалххе д1а а дийшина, 1уьйрре г1овттуш хилча бакъахьа ду..., - лаьттах Мортийна, буйна лаьцна laca а йолуш, paгоly к1елахь лохачу г1антахь хиина 1ачу нанас тхо, шендоьзал, иштта т1егулбеш йог1ура суьйренаш. 1уьйре а, суьире а токхе яра, керт юьззина, дог дуьззина яра цхьа зама... Х1етахь, малх д1абуьзча а, къегина, сирла дара даг чохь. «Тахана-м хоттур ду, таханам эр ду», - олий, масане хуьлура, хан мел ели а ненах дагайийла т1ех1уьтту меттигаш. Хаттаза а дуьсу шуна, алаза а дуьсу шуна... зама, даг т1ера чиркх охьа а тухуш, д1аяхача...\nНенан марзо - хьуна цкъа гича, юха кхин шолг1а ган йиш йоцу туьйра хиллера. Хазахетаран дакъа а ах бен дац х1инца, халахетар а ца дог1у вайх цхьа а къонвеш.\nЖимчохь, эцца, кховдош болу и хударан кад хьаъа белча а х1ун башхалла яра?.. Х1инца оьшуракх нана.\n...«Эх1, дависа хьан, дуьне! Х1окху хийрачу махка а еана, хьо декъаза диса язделла хиллакх суна» - аьлла, больницин корехула арахьаьжна, хи дийхира меттахь йолчу на¬нас (Оха Нанаъ олура тхешан ненах).\nДелахь а, цуьнан шатайпа, 1аламан басахь болчу б1аьргашка хьаьжча, уьш ийманан нур кхолаза богуш гича, мелла а са парг1ат дара.\nЮкъа цхьа к1езиг миноташ йовлале, хаддаза хи деха долийра цо. Куршка схьалаьцна долу ненан куьг иэго долийча, цхьа даг т1е йис юьллуш, лере хьаьвдира ц1ахь хийлаза хезначу назманийн узамаш. Хьалха шена мала дезна хи кхин шега мала ца делча схьахийцира шен буйнара куршка. Цунах а г1уллакх ца хила доьлча, 1айгаца малийра. Xlopa минотехь дахар догуш д1адовра. Цхьа ши сахьт далале хи малар берийн шишан т1е даьлча, не¬нан къонахчу б1аьргех йиш йоьхнахиш хьаьвдира. Шена т1екховдочу сан куьйгийн аматийн терго еш, лерина хьожура нана.\n«Ла илах1а иллаллах!, Мухьаммадан Расулуллах!» - аьлла дара нанас доггах, хьалхалера г1opa-ницкъ схьабеача санна, къаьсташ далийна шах1адат. Иза цуьнан т1аьххьара дешнаш, цуьнан т1аьххьара даьлла аз хиллера. Торпазан махкарчу больницехь цхьаьна нисбеллачу нохчаша Ясин дийшира. Аганан техкар, назманийн узам, т1едоьлхучу дерзан серсар - доллу х1ума сецира, ненан б1аьргаш чохь дуьне сецча.\nХийлаза дуьйцуш хезна долу ийманца долу собар х1инца къаьсттина сайна оьшу киртиг т1ех1оьттира суна. «Дала ялсаманехь боьллийлакх хьан ши б1аьрг, тхан г1ийла, тхан дика нана...», - олуш айса т1екъевлинчу цуьнан б1аьргийн шелделла нур сайн къоман xlopa оьздачу ненан б1аьрахь лоьху ас х1инца.\nДуьненан марзонаш, зарзделла к1ади санна, хиэда йоьлча, бахарехь а доцуш, xlapa дуьне дош доций дика хаьа х1инца. Дуьне эхартехьа керчаш хаало нана д1аяьллачу дийнахь дуьйна.\nЯхана зама а, хьалхалера адамаш а сан кхолламан жовх1арш хилла диси дагалеца.\nНенан г1иллакх, цуьнан оьздангалла - эхартан юьхьк1ам.\nСонталла ца езара тхан нанна я боьршачу стагехь а, я зудчуьнгахь а. Комаьршалла коьрта лорура цо. ДагайоМу тхаьш исс йиша-ваша кегий долу хан. 1уьйрана Моттий г1уллакхаш д1асалиста х!уттура нана. «Бабин бераш, «Бабин бе¬раш!» - олий хьостура цо тхан з1акардаьхни: котамийн, москалийн к1орнеш. Шела базарахь юург юхкуш яра иза. Цхьацца ведар хи доьду боккха ши яй схьаоьций чорпа ян х1уттура. Цхьа яй «тхан» бара, ткъа шолг1а яй саг1ина лерина бара. Шелахь суьдан г1ишлонна уллехь долчу тхан кет1ахь дехьа-сехьарчу ярташкара адам лаьттара, шайн гергарчийн дов хоттуш сагатдеш. Царна юкъахь хаза баккхий нах а хуьлура. Нохчийн къоман духарш, холхазан куйнаш, кога юьйхина к1едачу т1аьрсигах йина маьхьсеш лепаш хуьлу¬ра церан, ткъа буйна лаьцна - варкъаш даьхна зоьртала 1асанаш.\nШа балха д1айоьдуш цо олура: «Делкъа-хенахь даха а Мой, суьда хьалхара бак¬кхий нахчубалабелаш. Царна ламаз дан меттиг кечъелаш. Зайнап, ахь подвал чуьра помидорийн а, варенийн а банканаш схьаэций, х1ума кхаллийталаш цаьрга. И нах д!абоьлхуш царна т1аьхьа кет1а довлалаш. «Дала масла1ат дойла шуна юккъе алалаш», - олий, т1екаренаш юьтий, д1айоьдура.\nИштта цхьана дийнахь, шайн ламазаш а дина, тхан сискал caгla а йина кех арабовлучу нахах цхьана воккхачу стага: «Х1ай бераш, да-нана дуй шун? Уьш ма ца гира тхуна?» - хаьттира. «Балха бахана уьш», - элира воккхахволчу вашас.\n- Тхуна шун XIOTTO шайна лиънера шуна? - юха а хоьт-тура къаночо.\n- Х1ан-х1а, тхан нанас аьлле-ра тхоьга, - элира оха. Шен буйнара 1асанах тевжина, лаьттан б1аьра а хьоьжуш, корта а лестош, ойлане ваьллачу къаночун б1аьргех хи делира. Х1инца, дукха зама яьлча, хаьа б1аьргех хастаман хиш хьовдийттал хаза хилларг тхан нанас лелийна вайн къоман хаза г1иллакх хиллий.\nТахана доьзал ийманехь кхетош-кхио беза аьл-ча дагадог1у цо тхаьшна 1амийнарг. Дийца даккхийчех дацахь а, ишттачу кегийчу х1уманех вовшахкхетий хуь¬лу даккхий х1уманаш. Нанас ша, муха хила деза гойтуш, 1амадора тхуна вайн оьзда г1иллакхаш. Цкъа делахь, генара баьхкина нах чукхайкхар хаза ду, цаьрга ламазаш дайтар - мелехь, царна си¬скал ялар - caгla ду, ткъа хьешашна т1аьхьадевлла, церан нохчийн г1иллакхехь 1одикаяр - нохчийн мотт бовзар ду.\nДас-нанас еттарх кхуьур вац доьзалхо муьт1ахь. Беро дозалла дал г1иллакхаш гойтуш хила деза да-нана. Лаккха шайн деца-ненаца эхь-бехк лардеш кхуьу доьзал.\nНанас нохчийн мотт буьйцучу хенахь даг Tlepa пиллигаш меттахъхьеш санна хетара. Кицанца, дустарца, забарца дара цуьнан хабар. Дагадог1у, баккхийчу вежарша шайна суьйрана Шеларчу клубе баха ахча доьхура. Иза нене деха т1ейохуьйтург со хуьлура. «Юкъалуьйчо хабар дуьйцу ала!» - олий юхахьажайора со. Сайгара царна яппарш ян ца яьхьачу ас цхьа доггах олура: «Шуьга нанас юкъалуьйчо хабар дуьйцу боху, кхин цхьа х1ума а боху!» - олий, вежаршна нанас эриг цхьа доьхнарг ду моьттуш самукъадолура сан. (Царна ч1ог1а муьт1ахь яра нана). Тхаьш даккхий хилча бен ойла а ца йира ас и «юкъалуьйш ерг» со хиларан. Я ас дуьйцург ша реза йоцу х1 ума хилча: «Ире я1 къорачун!» -олий, сацайора.\nБахамаш гулбан ницкъ ца кхечира тхан ден-ненан, я и 1алашо а яцара церан. Амма, тхуна мерза пхьор латтийна ца 1аш, х1усамехь нохчийн кхерч латтийра тхан нанас. Вайн заманахь наггахь бен х1усам яц шена чохь юург-мерг еш, сонехь нохчийн пеш йолуш!\nШа больнице яххалц цу чохь хьокхамаш доттуш, шен берийн бераш гуонаха гулдой lapa иза. Тхан боккхачу доь-зална а, лулахошна а 20-25 хьокхам бора цо! Шен к1ентан бераш хелхадохура. Иза це¬ран «Спокойной ночи» яра. «Нанас шу хелха муха доху-ра?» - наггахь хотту ас вешин берашка. Moгla бина, сера т1е хевшина 1ен ч1ег1ардигаш санна, паднаран йистехь хевшина 1ачу бераша къийса а луш карлайоху уьш: «Бак¬кхийчу наха хьо яккха боху, кегийчу наха хаза йолу боху И дерриг дуьне хьоь хьоьжуш 1аш ду. Хьалаг1аттал, 1айшат, цхьаьна далий вайшиъ!»... Хьалха, сан бераллехь хуьлуш долу 1а, ч1ог1а даккхий лайш дохкуш дог1ура, я жимчохь иштта хеталуш хиллехь а.\n1уьйрана набарха къаста хала хуьлу 1ай. Нах Сибрехара ц1а бирзича дина, буьйдачу кибарчигийн ц1енош ду вайн кет1ахьа дерш. Шалха рама-наш йолу кораш доьМнера дадас царна.\n"т1едог1уш Керла шо долу хан яра иза. Со 3-чу клас-сехь ю. 1уьйрана ши б1аьрг схьабоьллушехь дуьхьал долу сурт хаза г1ан хуьлий д1ах1уттура. Нанас, тхо дийшийна долуш, xlopa коран жима б1аьрг схьа а оьцуш, корийн яккъаш кечйина хил¬лера, тхан самукъадалийта. Юайчу бамбех лайн мижаргаш а дина, т1аккха царна T1e ц1азамах а, х1индийн чайнан пачкех даьккхинчу къегаш долчу даш-кехатах, тукарца хедош, хаза сурташ даь¬хна, уьш «лайн мижаргашна» т1ехьоьрсуш яьллинера. Нохчийн доцу х1ума къобал ца деш йолчу нанас Керлачу шарна тхуна кечдина совг1ат ч1ог1а даккхийдерца т1еийцира оха.\nЦхьа мур бара ишколашкахь «вечер» олу синкъерамаш хуьлуш, ткъа цигахь нохчийн 1адаташна хийра долу «вальс» хелхарш дан лууш хуьлура кегийрхой. Цундела Нанас аьттехьа а ца дохуьйтура тхо иштачу меттигашка.\nНана йоцчу муьлххачу а х1уманах къахеташ хуьлура иза. Нохчийн халкъан илланчас Эльмурзаев Бекас ненах лаьцна даьккхина илли хезча йоьлхура иза. Баккхий вежарий Россин цхьацца г1аланашкахь эскарехь болуш йоьлхура иза. Уьш цигахь а болуш т1ом баларна кхоьруш хуьлура даим а. Тхан урамехула телефонийн кабель йилла саьнгар йоккхуш Шелара салтий балийнера белхаш байта. Paгly к1ел ехха, йоккха шиъ стол а х1оттийна чукхайкхира цо салтий. Цаьрга бийца оьрсийн мотт а ца хаьара. «Дома тебя мать ждет. Ку¬шать надо. Срок уйдет, домой поедешь, синок», - бохуш хьошалла дора цо царна. «Нанина биса сайнаш... Х1ун юуш, мичахь лела техьа?» -аьлла, елхаозийра къайлаха. Нанас хеттийтинарг дош хе¬тара, цунна деззнарг тхуна а дезара.\n- Лулахой беза буьйцу къематдийнахь. Варийлаш, шайгара ледара х1ума ма далийталаш, - олуш 1едал дара цуьнан. Тхан уьйт1а веанарг цо тхо цуьнан г1уллакхе ца хьожуьйтуш д1а а ца воху-ьйтура. Ша т1аьххьара боль-ницера телефон тоьхча а: «Шайн дега хьовсалаш. Эрна арахь дитинакх ас шу!», -бохуш ц1а сагатдора нанас. «Къанделла» долу тхо эрна арахь кегий бераш хетара цунна. Сибрехахь хилар бен кхин Нохчийчуьра гена ца яьллачу нанна ч1ог1а гена мохк хетта Торпазг1ала. Дера, х1инца цхьа х1ума дика хаьа. Хьайн цхьа шо бен дацахь а, нана д1аяьлча воккха хуьлу хьо, амма хьан кхузткъа шо делахь а, нана еллачу шолг1ачу дийнахь бен воккха ца хуьлу хьо...\nДений-нанний муьт1ахь йо1, йиша-вешина беркате йиша, доьзална дика нана хилла яхана тхан нана Далла дуьхьал.\nНенан барам кехбоккхуш хилла ойла «Ма миска вукх да-нана делхош верг», - аьлла яра. Да-нана доккха дош хеташ яра со, сайга кхин дак¬кхий х1уманаш ца даделлехь а. Х1етте а, мор буьззина дагахьбалламаш бисина.\nОцу деношкахь кхин цхьа¬на х1уманан а ойла йира ас: «Тхан нана яларал сов, хьалха хало а ловш, г1иллакх-г1уллакх а лардеш схьабаьхкинчу оьздачу зударийн т1аьххьара мог1анаш ду д1адовлуш», - аьлла.\n«Тхо мацдаларна кхоьруш, тхо шелдаларна кхоьруш, тхо дийшича бен дуьйшуш ва до¬цуш, тхуна сагатдеш, тхо лар¬деш, тхо 1алашдеш, къинхетаме б1аьрг тхоьга хьежабеш, жималлехь-бераллехь тхо шайн кара-мара хьерчадеш хьистина дай-наной, шу ма д1ахедаш лаьтта»...\nИшколехь дешна яцара, луларчу юьрта яхар доцург дуьне гина яцара, тхуна хьанал рицкъ латтош, марзахой, лулахой, юьртахой лийрина, нахана ша езийта хиъна яхара Далла дуьхьал. Яларна саозийча а оьздангаллех ца юхуш, больницин лоьраш, керста нах а цецбуьйлуш, ша дуьнен чохь оьзда маяххара, оьзда яла а елира. Бахам дуьнен чохь буьсуш берг бац - Далла дуьхьал хьош берг бу.\nХьайн оьзда г1иллакхаш ялсаманин деза совг1ат хилла карадойла хьуна, тхан нана! Дала сийлахь леринчу нанойн тобанах йойла хьо!\nХьуна мел везнарг даг т1ехула волий д1авоьду, нана... Ахь мааллара, хила а хилла дуьне - эрна аре...


ГIаттамхошна гIо дина ву аьлла бехкаш дехкина ГIалгIайчуьрчу кхаа вахархочунна\nТовбеца-бутт 16, 2021\nГIалгIайчохь меттигера кхо вахархо лаьцна (25,35,40 шераш), гIаттамхошна гIоьналла латтийна ву аьлла. Талламан версица, 2011-2015-чу а шерашкахь тIемалошна сурсаташ латтийна цара, ГIалгIайчухула машенахь дIаса а лелийна, уьш гIаттамхой буй хуушшехь. Лаьцначех цхьангара тапча яьккхина, ницкъхоша хаам барехь, лехамашкахь а хилла иза.\nБехкзуламан гIуллакх дуьхьал даьккхина царна, герзашца лелачу тобан декъашхошна гIоьналла латторна а, бакъо йоцуш герз лелорна а, яздо Кавказский узел ресурсо.\n1999- чу шарахь Нохчийчоьнан Шелковскан кIоштахь Оьрсийчоьнан эскархошна тIелатар динчаьрца хилла ву аьлла, бехкевинчу ИдаловгIеран шина вешин Асланбекан а, Саламбекан а гIуллакх кхеле дIакхачорах яздира Маршо Радионо дахначу шинарин дийнахь.


Хазбиев Мохьмад ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун харжамашкахь кандидат хьалхатеттина\nМарсхьокху-бутт 11, 2018\nГIалгIайн оппозиционер Хазбиев Мохьмад\nХазбиев Мохьмадан кхел йоьдучу юкъанна, ГIалгIайчуьрчу шина тобано Оьрсийчоьнан президенте кхайкхамбина, оппозиционер регионан урхалле хIоттавар доьхуш. Социлан машанашкахь шеконашца тIеэцна и хаам.\nМаршо Радионо хаамбарца, кху шеран Дечкен-баттахь дуьйна лаьцна ву Хазбиев Мохьмад, бакъо йоцуш герз лелорна а, Iедалхойн сийсазбарна а аьлла, бехке вина. ТIаьхьо социалан тобанашкахь гамо, цабезам гIаттийна цо аьлла, кхин цхьа бехк а хьарчийра цунах. Адвокаташа дийцарехь, Хазбиевс бехкаш тIе ца дитина, шена дуьхьал долийна гIуллакх политикан бух тIехь ду аьлла, дIахьедо оппозиционеро.\nБайначу беттан 9-чохь 50 гергга инициативан тобанхоша ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун харжамашка кандидат хьалхатеттина Хазбиев Мохьмад, даредо юристо Хаутиев Багаудина. Цо бахарехь, оцу тобан юкъахь бу доккхачу декъанна, юкъараллийн организацийн векалш а, "Репрессеш лайначу къаьмнийн Союз", "Шун бакъо", "Кегийрхойн организацийн Союз" боламаш а.\nХазбиев Мохьмад ГIалгIайчоьнан куьйгалле воьхуш куьйгъяздар вовшахтоьхнарг юкъаралхо, публицист Албаков - Мяршхи Руслан вара. Дахначу шинаридийнахь Фейсбукерчу шен пена тIехь Путин Владимире диллина кехат зорбане даьккхинера цо, мехкан урхалхо хоржучу хенахь, къоман лаам а тидаме эцар тIедожош. Албаков-Мяршхина хетарехь, цкъачунна Москохан а, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун администрацин а реакци яц, делахь а публицист саготта ву, меттигерчу Iедало карзахе гIулчаш яхарна а, туьтмIаьжгаш йоьхна нах чулелхарна а.\nМаса стага кехатна куьйгаш яздина, вовшахтоьхна дац шаьш, социалан машанахь йолу жигаралла тергалйича, 3000 сов стага куьйгаш таIийна ала тарло аьлла Албаков-Мяршхис.


Донбасс – Кавказ: 80 000 мухIажир\nОьрсийчоь--Донбассера уьдучу мухIажирийн куп, Ростов-мохк, 18Мар2014\nУкраинанан малхбалехь карара деношка кхаччал бахбеллачу тIамо вийна 2800 гергга стаг. Донбассера Оьрсийчу бевддачу нехан терахь ду, Кремлан хьостанаша бахарехь ах миллион гергга. Деношкахь Украинерчу мухIажиршна лерина ахча къастийна Оьрсийчоьно, шайлахь Къилбаседа Кавказ а йолуш.\nКъилбаседа Кавказе Украинера мухIажирш, доккхачу декъанна Донбассера оьрсий, баржаран сурт иштта ду.\nУггаре дукха севцца Ростов-махкахь – 53 эзар стаг. Цул тIаьхьа бу Краснодар-мохк – 20 эзар. Ставропол-мохк – 4600, Адыгея – 1500.\nБисинчу мехкашкахь гIеххьа лахара бу Донецкера а, Луганскера а бевдда баьхкинчу нехан барамаш. 800 стаг сецца ХIирийчохь. Дагестанехь, Нохчийчохь, Кхарачой-Чергазийчохь бIе-шишша бIе стаг.\nУкраинерчу мухIажирийн терахьашший, царна Оьрсийчоьнан маьI-маьIерчу мехкашкахь къастийна ахчий, стенна а делахь, цхьана стагна кхочучу барамашкахь къаьсташ нисло, Медведев Дмитрийн министрийн кабинето хIора мухIажирна баттахь луш долу ахча 9 эзар сом ду бахахь а.\nУггаре дукха ахча хьажийна Москох – 10 миллион сом, ткъа цига дIатарвинарг вац 3500 стаг бен. Ткъа 53 эзар мухIажир тIеэцначу Ростов-махка ца хьажадо 8 миллион гергга соммий бен.\n100-200 мухIажир сецначу ГIебарта-Балкхаройчоьнний, ГIалгIайчоьнний ца къастийна цхьа а кепек.\nНохчийчохь сецна 150 гергга Украинера мухIажир, ткъа цига хьажийнарг а ду беламе ахча – 18 эзар сом.\nСтенна нисбелла и тайпа къастамаш, ала хала ду.\nШатайпа ду Нохчийчоьнца дерг. Цигара ведда веъначу 150 стагах доккхах дакъа бу цкъа цхьа шераш хьалха децIерачу тIемаша лаьхкина хилла нохчий. Уьш шозлагIа а, шаьш Украинехь дIатарбелла аьлла хеттачу муьрехь, гIовтта безна, баьхкина даймахка юха. Амма царех Медведевн Iедало хIинца ца олучух тера ду мухIажирш. БIе сов волчу нохчочунна ца лучух тера ду мухIажирийн статус. Ткъа оцу нахана Нохчийчохь ца белла я кхерч а, я ахча-бохча а. Шайн-шайн гергарчарна тIебиссина и нах.\nДоккхачу декъанна Кремл дагахь ю Украинера хьаьлхина оьрсий Сибрех а, Оьрсийчоьнан махбалехьарчу регионашка а дIатарбан.\nКехаташа къасториг иштта ду. Ткъа муха, стенна тIехь соцур ду хьал билггал ала дац. Иштта ала дац мел лаьттар бу деношкахь Донбассехь кхайкхийна машар а.\nНагахь санна цигахь тIемаш юха а гIовттахь, кхеташ ду, хийцалур ду Оьрсийчу уьдучу цигарчу бахархойн терахьаш а.


Оьрсийчуьрчу нанна ши бер юхадерзор тIедожийна нохчочун Германерчу кхело\nЧитаев Рашид шен берашца. Маршо Радион архивера сурт\nМоскварчу 41 шо долчу Третьякова Татьянина юхаерзо еза цуьнан ши йоI - 8 шо долу Рената а, Руслана а, аьлла сацам бина Германерчу кхело, хаам бо "Оьрсийчоь тахана" телеканало. 2017-чу шарахь Татьянин хиллачу хусамдас Читаев Рашида къайлаха дIайигина хилла и шиъ Нохчийчу, ткъа кхушара Марсхьокху-баттахь цо дIахьажийна ши йоI Германе.\nОццу хенахь Оьрсийчохь дихкина хилла Рената а, Руслана а махкал араяккха, ткъа шена Читаевна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна хилла, бакъо а йоцуш, неха хIусамна чуваларна.\nОьрсийчоьнан яхархо суьде яьлла Германехь, шен кхиаза долу ши бер цIадерзадахьара аьлла. ГIуллакх листинчул тIаьхьа кхело ненан агIо лаьцна. Цо сацам бина, хIара шо чекхдалале бераш Оьрсийчу дIадала дезаш ду аьлла. Нагахь и сацам кхочуш ца бахь Читаевна 1 шо ах шо набахтехь даккха хан тоха мегаш ю, 25 эзар евро барамехь гIуда а токхуьйтуш.\nШен агIор Читаев шен баконаш къовсуш кхеле ваьла Соьлж-ГIалахь. Нохчийчохь и гIуллакх листа дезаш ду ГIуран-беттан 5-хь.\nЧитаев Рашидан а, цуьнан хиллачу зудчун Татьянин а юкъахь 5 бер ду. Германехь беха и доьзал дIасабаьлла. Бераш а эцна, зуда Москох дIаяхана. Цу хенахь дуьйна шен бераш ган бакъо яккха гIерташ лелла Читаев. Цо чIагIдарехь, бераш а эцна, сектех дIакхеттера цуьнан хилла хIусамнана.


Бакъоларъяран Gulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира ютьюб-каналехь кхин а керла видеотоьшаллаш зорбане даьхна, Саратоверчу набахтехь йолчу пехийн лзарийн дарбан цIийнехь чубоьхкинарш хьийзош гойту.\nОсечкина чIагIдарехь, божаршна тIехь ницкъбечу акташкахь дакъалаьцна официалехь дарбан хIусамехь болх беш хиллачу санитараша а, завхозаша а, ткъа царна тIехь кураци лелош хилла кIоштан таIзар кхочушдаран федералан урхалла (УФСИН) а, Оьрсийчоьнан ФСИН-н директоран цхьахволу гIовс а. Видеона бухахь бакъоларъярхочо охьаязйина церан цIераш. Ерриг а 13 цIе ю билгалъяьккхина.\nТутмакхаш хьийзош дIаязйина видеош дIакхачош хилла туберкулезан лазартнен куьйгалле, цул тIаьхьа "къайле" аьллачу грифца файлаш ФСИН-е а, ФСБ а дIакхачош хилла, шаьш бинчу "лерринчу барамах" дIахоуьйтуш, боху Осечкина.\nЦул тIаьхьа ФСИН-н а, ФСБ-н а оперативникаша вербовка еш хиллера цара бала хьегийтинчу тутмакхашна, агенташ санна царех пайдаоьцуш, нагахь санна, уьш дуьхьалбовлахь, дискредитаци еш хилла царна тутмакхашна юкъахь, уьш хьийзор даржор ду шаьш бохуш.\nГIадужу-баттахь бакъоларъяран Gulagu.net проектан куьйгалхочо, хьалхо Оьрсийчуьра дIавахначу Осечкин Владимира дIахьедира, оьрсийн набахтешкхаь Iазап латторах йоккха видеоархив кхаьчна шен кара аьлла. Хьалхо ФСИН-ца болх беш хиллачу программисто Савельев Сергейс кхачийнера иза цуьнга. Архиван цхьана декъана зорба туьйхира хаамийн гIирсашкахь, дIакхачийра Европерчу Iазапашна дуьхьалояран комитете а.\nЧIагIдо, оьрсийн къайлахчу сервисаша пайдаоьцуш хилла файлех компромат санна, тутмакхашна шантаж а еш, шайна оьшу цаьрга мукIарло а дойтуш.\nАрхив яьржинчул тIаьхьа Талламан комитето масех бехкзуламан гIуллакх диллира, шайгарчу даржех совбоьвлла меттигаш хиларца, ткъа Саратоверчу ФСИН-н куьйгалхо Федотов Алексей шен лаамехь балхара дIавелира.\nДелахь а, тIаьхьо ФСБ-но а, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а лехамашка велира Савельев Сергей, иза лаца а, цунна экстрадици ян а кехаташ вовшахтухуш ду шаьш аьлла, дIа а хьедеш.\nБелхан къайле шеца йолу информаци нахала яьккхина цо, боху. Карарчу заманчохь Савельев Францехь ву, цигахь дийцаре деш ду, цунна политикан тховкIело яларх хаттар.


Хьехархошцара бувзам — Сердало\nЦхьаволча сага геттара хоза хеташ хул, хьалха ший хинна хьехархо бIаргавайча. ТIавахе лаьрххIе цунга моаршал хаьтте, эше цунца дIавахе цун гIулакх де кийча хул моллагIа а. ХIана аьлча, цун вахара наькъаш сийрдачахьа доахаш къахьийга саг ва хьехархо. ЗIамига волча хана дукха хIама кхета а ца деш хьехархочо шийга дешийта гIерташ къахьегалга ца зувш хул хийлавар. Цо гIар йича а, из эгIазвахача а, цо деша аьлча а цо шийна футтарайна из яхаш санна хеташ хул цхьадола бераш. Бакъда, воккха а хинна кIезига хьаькъалча веча кхетаду сага, цо шийна дикадар хьийхалга а, ший сийрдача наькъашкахьа къахьийгача хьехархоех из волга а. Цудухьа цунга хоза дош ала а, цун гIулакх де а, из хьаста а кийча хул саг, дега болх ба из. Шоай хьехархой мах цаховраш бац аьлча-м бакъ хургдац наха юкъе, амма уж шоашка да битача гIойле я, царех хьаяла хьоанал ца хилча.\nТахан Iуйранна, юртарча маршрутни машена чу со вагIаш хьачуяьлар 5-9 классашка сона гIалгIай мотт хьийха хьехархо Исмайланаькъан Мухьмада Моти. Геттара хоза хийттар сона из бIаргаяйча, хIана аьлча тхога дешийта гIерташ ший хур дора цо. ГIар йий а, уж бегдаьхе а, е наггахьа саьрг техе а човхадора цо бераш. Бакъда, йистхилар кIаьда, Iимерза, юхььелаенна дар цун. Цудухьа из тхоашца безаме хиннача тайпара йоагIа сона из дукхагIча даькъе дага. Тахан а яр из ишта юхь елаенна, со шийна бIаргвайна товр хинна. Шийна хала дале а, берех нах бе гIерташ цо тхоашца хьийга къа дайнадац аьнна хет сона. Сайца хьийгар дайнадоацилга-м хов сона, тешшаме. Сай вахаре накъадаьннад сона цо мел хьийха хIара дош.\nСурхо тIара Наьсарен автостанце со кхаьчача цига сайна юхера гаьно латташ бIаргьяйр сона цхьаькха сай хинна хьехархо. Из бакъдар аьлча, со университете дешаш волча хана хиннар я. Языкознание яха предмет хьехаш яр из тхона. Из сайна бIаргаяйча тIаваха цунга йистхилар со. ХIана? Цунгара а сайна Iилмангахьа, мотт харгахьа пайда баьннадаь. Из Таренаькъан Увайса Лилия я. Метта хьаькъе долча дукхача хаттарашкахьа сона накъаяьнна саг я Лилия. Хийла мара нийслуш доаца книжка аз шийгара дийхача, юхалург дукха деннад цо сога деша а, пайда эца а хьа, тIехьагIа юхалургдолаш.\nТахан айса цIераш яьхача цу хьехархошта баркал оал аз сай дег тIара. Бувца велча-м дуккха а бар бувца дика хьехархой, хIаьта а ер шиъ сайна цхьан дийнахьа башхача юрташка бIаргагорах йоах аз цар цIераш, уж сай вахаре сайна накъабайна хилар дагадеха.\nДукха мах ба хьехархочун, доккха маIан долаш да из дош. Дикача хьехархочун хам баь варгвац! Ма эшалба вайна уж.\n← Нацпроект «Здравоохранение» для Сунженского района\nКъаман аьттув лийха саг →


Кханене хьажча, нохчийн маттана латинан йоза гIоле хета говзанчашна\nНохчийчоь -- Латинан йозанех цхьаъ, 19Чил2013\nНохчийн мотт денбарх а, иза кхиарх а лаьцна дуьйцуш даиман а санна хьахош дерг ду цу меттан графиках лаьцна долу хаттар. Цхьаболчарна кириллица йита еза аьлла хета, вукхара латинан йоза дика хир дара боху нохчийн маттана. Ткъа кхоалгIанаш бу Iаьрбийн графика юкъаяккха еза аьлла хеташ. И хаттар толлуш Маршо Радион корреспонденто къамел дира нохчийн меттан говзанчашца.\nНенан мотт кхиийта а, иза баккъалла а шен хьакъ долу меттиг вайн дахарехь дIалаьцна хилийта а лууш дуккха нах бу вайнахана юкъахь. Цу хьокъехь цара ечу ойланашкахь тIаьххьара меттаг дIалоцуш дац муьлха графика гIоле хир яра-те нохчийн маттана боху хаттар.\nху деношкахь «Кавказское обозрение» олучу интернет сайт тIехь нохчийн мотт Iаморан проблемах а, иза кхиийтарх а лаьцна материал язйина Нохчийчура авторо Сайдаев Ислама. Цо яздарехь, нохчий мотт ларбан Iаьрбийн графикина тIе даккъах деза йоза.\nШуна муьлха графика аьхна хир яра аьлла хета нохчийн маттана, аьлла хаттар делира оха нохчийн маттаца болх беш а, цунах пайда оьцуш а, иза безаш а болчу говзанчашка.\nНохчийн меттан Iилманчана, Нохчийн пачхьалкхан университетан доцентана Вагапов Iаьрбина гIоле хета латиница. Ша даиман а иза дуьйцуш дара, хууш а ду латиница нохчийн маттана аьхна хилар элира цо. Iаьрбийн графика юкъаяккха гIертар къобул ца до цо. Иза лело вуно хала хир ду аьлла хета Вагапов Iаьрбис.\nШен таронаш хилча уггаре а хьалха школашкахь нохчийн мотт Iамор асламдоккхур дара ша, Iедалан балхахь болчу нахе экзаменаш а йолуьйтур яра ша бохуш вара иза. Iедалан урхаллашкахь а, хьукматашкахь а лелош ца хилча мотт кхуьур бац, ткъа тахана дерг цкъачунна хабарш дийцар бен кхин гуш хIума а дац элира Iилманчо.\nНохчийн меттан Iилманча, Нохчийн пачхьалкхан университетан доцент Джамбеков ШаIранина хетарехь, цкъачунна оьшуш дац нохчийн меттан графика хийца гIерта. Цо дийцарехь, нохчийн меттаца йоьзна коьрта проблема графикица йоьзна яц, нохчашна иза Iамо а, лело а цалаарца йоьзна ю.\nКириллицин метта муьлхха а кхин графика юкъаяккха гIертаро гуттар а чолхечу доккхур ду иштта а ледара долу хьал, аьлла хета Джамбековна. Iаьрбийн графика юкъаяккха еза бохург хезна дац шена, амма иза дIоггара нийса некъ бу аьлла а ца хета шена, бохуш вара Iилманча. Шен аьтто хилча ша меттан говзанчех дIа а кхетта, цхьа некъан карта хIоттор дара нохчийн мотт ден бан элира цо.\nIилманча Серганова ТIаус, Нохчийн пачхьалхкан мехкадаьттан университет.\nTaus Serganova, Chechen linguist\nСерганова ТIауса дагадоуьйта Нохчийчохь нохчийн меттан йоза латиницина тIедаккхар Iалашонца некъ бина хилар. ТIамо новкъарло ца йинехь цу агIор дикка гIулчаш яьхна хир яра бохуш дийцира цо. Нохчийн мотт берашна жима долучу хенахь дуьйна шуьйра Iамо болийча жамI вуно дика хир дара аьлла хета Серганова ТIаусана. Iаьрбийн графика юкъаяккхар оьшуш хIума ду аьлла а ца хета Iилманчана. Шен аьтто хиилча, 1990-чу шерашкахь болийна хилла нохчийн мотт денбарца боьзна болх чекхбоккхур бара ша, бохуш яра Серганова ТIаус.\nНохчийн маттаца гергарло лелош а, цуьнца болх беш а ву Iилманча меттанийн говзанча Аюбов Аслан. Маршо Радион Къилбаседа Кавказан сарвисан куьйгалхо ша хиларе терра, меттанаш кхиарна тIе тидам бахийтина ву иза.\nНохчиин мотт латинан графикана тIехь болуш вайнехан яздархоша кхоьллиина тоьлла литература хилар дагадаийтира цо. Иза еша атта а, аьхна а хиларан тошалла а дира Аюбовс. ХIинца латинан графика юкъаяьккхича и литература цу элпашца юхаязъян хала хир дац бохуш вара иза.\nКханенга хьаьжча, латиница вайга юкъаяккхаелча вуно мехала хира дара бохуш вара Аюбов Аслан.\nНохчийн меттан графика


Андижон: хIун хиллера, хIунда хиллера\nУзбекистан -- Андижон, Стиг. 13, 2005\n10 шо кхаьчна Узбекистанерчу Андижонехь, лаххара а 200 стаг а вуьш, къепедацарш хилла. Оццул къиза хилам хилла бацара Узбекистанехь иза йозуш йоцу пачхьалкх хилчхьана. Маршо Радион корреспонденто Паньер Брюса материал язйина 2005-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 13-чу дийнахь Андижонехь хиллачунна хьажийна.\nУзбекистанехь цхьана а кепара хьахош дац 10 шо хьалха Андижонехь хилларг. Официалан версица Стигалкъекъа-беттан 13-чу дийнахь цу гIалахь дуьхьалонан акце арабевлла нах исламан гIаттам айа дагахь хиллера.\n2004-чу шарахь Гезгмашин-баттахь 100 гергга зудчо духьалонан акци дIаяьхьира Андижонан коьртачу урамехь, меттигерчу базарахь шаьш мах бечу сурсатийн мехаш бахьана долуш. Ураме охьа а хевшина, цара цхьана сохьтана дIакъевлира машенаш лела некъ.\nОццу шарахь Лахьан-баттахь масийтта эзар стаг Андижонна 120 километр йолчу Коканд гIалахула маршаца чекхвелира, йохка-эцар лелош керла низам хIоттаде бохуш. Цу наха йиттира полисхошна, цара ягийра масийтта полисхойн машен.\n2005-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 3-чу дийнахь полицин белхахой тIелетира Ташкентехь дуьхьалонан акци дIахьочу юртбахамхошна. 20 сов стаг дIалецира полицино.\nСтигалкъекъа-беттан 10-чу дийнахь Андижонан урамашка аравелира 100 сов стаг, меттигера 23 бизнесхо дIалацар бахьана долуш. Бизнесхой бехкебинера Iедалша Акромия олу исламан тоба кхолларна. Церан куьйгалхо ву аьлла Iедалша бехке веш вара шаьш лаьцна волу бизнесхо Юлдашев Акрам.\nЦхьаболчара чIагIдарехь, и тайпа исламан тоба йоцуш яра, Iедалшна шаьшна дагадеана дара иза ю алар. Ма-дарра дерг дара бизнез къовсар. Иза иштта хилар даре дира тIаьхьо президенто Каримов Ислама а.\nСтигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь 2 эзар стаг араваьллера демонстраце. Цара низам лардора. Ураман цхьана агIор зударий бара гIанташ тIе хевшина, вукха агIор лаьтташ бара борша нах. Машенаш маьрша дIасалелаш яра урамехула. Шаьш лаьтта меггиг цIена лелайора цара.\nСтигалкъекъа-беттан 13-чу дийнахь буьйса юкъал тIехъяьлча герзаца волу 35 гегга стаг тIелетира Андижонан йистехь долчу полицин декъана. И нах ГIиргIизойчура баьхкина хиллера. Уьш исламан экстремисташ бара элира тIаьхьо Iедалша. Цу наха вийра масийтта полицин белхахо. Цу нехан карадахара полисхойн герз.\nЦул тIаьхьа, набахте а бахана, цара дIахийцира цигахь чувоьллина латтош хилла 2000 сов тутмакх. Герзаца болу нах а, царна тIекхетта тутмакхаш а Андижоне бахара дуьхьалонан акцин декъашхойх дIакхета дагахь.\nСатесначул тIаьхьа герз детта доладелира Андижонехь. Йоццучу хена чохь иттаннаш эзарнаш нах арабевлира гIалан урамашка. Герзаца болчу наха дIалецира гIалин администрацин гIишло. Цара цIераш тесира масийтта гIишлонна. Полицин белхахой гуш бацара 300 000 стаг вехачу гIалахь.\nКегари баьржинера гIалахь. ГIаттамхошна ца хаара кхин дIа хIун дан деза. Церан лидерех цхьаъ волчу Парпиев Кабилжона телефонехула дийцарш дIадаьхьира цу хенахь чоьхьарчу гIуллакхийн министр волчу Алматов Закирца.\nЦкъа дуьххьара цара доьхург дара 23 бизнесхо дIахецар. ГIаттамхоша кхайкхам бира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацега а, ОБСЕ а, Оьрсийчоьне а, Iамерке а юкъарло леладахьара бизнесхошна а, Узбекистанан Iедалшна а аьлла.\nЦу дийнахь делкъале вийнарг вара 9 стаг, 34 чевнаш йина вара.\nДелкъалтIаьхьа хаам кхечира массо а агIор Андижонна тIедогIуш армин а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а эскарш ду аьлла. Иттаннаш эзарнаш нах бара арабевлла. Дукхах берш тешаш бара шаьш яьккхинарг хьалхо Украинехь, цул тIаьхьа ГIиргIизойчохь хилла йолу революци ю аьлла. Цхьаболчу хаамашца, гIалин юккъехь майданехь гулвеллера 30 сов эзар стаг.\nУзбекийн эскархоша позицеш дIалецира тхевнаш тIехь. Цул тIаьхьа гIагI диллина машенаш чуюьйлаелира гIалана. Андижонехь дукхах болу нах маьрша нах бара. Дуьхьалонан акце арабевллачу нахана юкъахь дуккха а бара зударий а, бераш а, баккхийн нах а.\nАмма эскарша, цхьа а ца къастош, герзаш диттира цу нахана тIе. И сурт гинчара дийцарехь, эскархой муьлхха а меттах хьовш долу хIума хIаллак дан гIерташ бара.\nБодабулуш Андижонехь «къепе» хIоттийнера эскарша. Цхьайолу тобанаш дуьхьал тийсаелира царна ГIиргIизойчоьнан дозанехь. Амма 48 сахьт далале уьш а хIаллак йира Iедалша. Эзарнаш узбекаш бевдира ГIиргIизойчу.\nУзбекистанан Iедалша официалан бинчу хаамца, Андижонехь вийнарг вара 187 стаг. Царах кхоалгIа дакъа Iедалан белхахой а, полисхой а, эскархой а бара. Кхин цхьа дакъха дара тIемалой бу боху нах. Биснарш бара маьрша бахархой.\nАмма тешаша а, дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхойн организацеша а чIагIдо байинарш дуккха а алсам бара бохуш.


Кхин а тIе нах хIаллакбийр болу, "ша тоьлур воцу бусулба динна тIелатар" долийна Францин президенто Макрон Эммануэла аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа.\nДинан урхаллан Инстаграмерчу пена тIехь зорбане даьккхина цуьнан дIахьедар.\nХьалхо Макрона хаамбира, сатирикан Charlie Hebdo журнало кхин дIа а йохкур йолуш ю Мохьмад пайхамарна карикатураш "дешан маршонан дуьхьа" аьлла.\nФранцхойн лидеран позицех дерг олуш, Межиевс билгалдаьккхина, цо дина дIахьедар бахьана долуш дуьненчуьра ши миллиард гергга болу бусулбанаш цуьнан мостагIий хилла аьлла.\nМежиевс дийцарехь, Мохьмад пайхамар а, "массо а дин" а сийсаздина Макрон "дуьненчохь а номер 1 йолу террорхо" ву.\n"Хьо адамаллин а, массо а бусулбачийн а мостагI ву, цхьана а кепара мехаллаш а, я оьздангаллийн низамаш а доцуш. Хьайн куьйгашца къаьмнашна юкъахь, дианан конфессешна юкъахь а мостагIалла даржош ву хьо", - аьлла муфтийс.\nМежиевс билгалдаккхарехь, францхойн лидеро емал ца дина "вийначу профессоро лелийна провокацеш, цунна дика хаьара, ша дечух", ткъа президенто "хьекъалх тиллачух къоман турпалхо" вина.\nПачхьалкхехь сепаратизмаца къийсам латторах къамел дира ГIадужу-баттахь Макрона. Цо дIахьедира, ГIуран-баттахь оцу хьолаца йоьзна низаман проект ша тIеоьцур ю аьлла.\nИштта цо билгалдаьккхира, Францерчу бусулбачийн Кхеташонца юкъахь организаци вовшахтоха еза, "интеллигенте ислам" дIахIоттош. И дин маьршадаккха деза "арахьара бечу тIеIаткъамах а, иштта маьждигашна кхачочу ахчанна тIехь а контрол латтон еза", Макрона бахарехь.\nОцу кепара барамаш юкъабаха декхаревира Макрон карарчу-баттахь Мохьмад пайхамарна ехкина карикатураш дешархошна гайтина хьехархо къизаллица виийча.\nПрезидентан дIахьедаро шога критика гIаттийра цхьа могIа бусулбачу мехкашкахь. Протесташка арабевллачара кхайкхамаш бора, францхойн сурсаташна байкот ян еза, бохуш.\nТуркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа "психикана дарба дар" хьийхира Макронна, иштта бехкевира иза тоталитаран "антиисламан система" кхолла Iалашо хиларна. Туркойн лидеро Франци "нацизман дакъа" ду элира, иштта, цо дехар дира Европе "гамонан кампани сацае" аьлла.


Аьккхаша шайн латта юхадерзон бутт хан елла Абдулатиповна\nЧиллан-бутт 27, 2013\nДагестан -- Аьккхийн гулам, 24Чил2013\nКхаа дийнахь лаьттира Хасу-Юьртахь шайгара Сталина дΙадахарх юхадаланза долу латтанаш дIадоьхучу Дагестанерчу нохчийн-аьккхийн митинг. Аьккхаша юха а Ιедало деллачу дешан ларам а бина бохийна шайн протестан гулам. Ткъа иза кхин а марсаболуш гΙоттур бу, кестта шайн аьлларг ца хилахь, бохуш чΙагΙонаш йо Хасу-Юртан а, луларчу Новолакан, Казбековски а кΙошташкарчу вайнаха.\nАьккхаша ханна сацийна Хасу-Юртахь шаьш кхаа дийнахь-буса латтийна митинг. ХΙинжа-ГΙаларчу Ιедалан векалшца оцу протестан боламна хьалхабевллачара цхьанакхетар а дина, бина и сацам. Ιедалхоша дош делла, нохчаша бохург цхьана баттахь дан хьовсур ду шаьш, аьлла.\nОцу цхьаьнакхетарехь дакъалаьцначех ву Хамзатов Рустам, «Вайнах» олучу меттигерчу нохчийн кегийрхойн цхьаьнакхетараллан куьйгалхо.\nХамзатов: «Митинг дIайирзина. Iедалан векалша дош делла, оха бохучун тарго а йийр ю, республикан куьйгалхочуьнца цхьанакхетарш а дийр ду аьлла. Ишшта, цара аьлла, Аух-кIоштахь лаьтта латтанийн нΙуллакх кхочуш а дийр ду, аьлла. Кхеташо кхуллур ю, цуьнан муьлххачу а хенахь йиш хир ю президентна тIекхача. Нагахь санна цхьана-шина баттахь иза кхочуш ца дахь, тхан акци кхин а шорлур ю».\nНах гуламе арабаьхнарш меттигера нохчийн кегирхой бара. Баккхийчара уьш собаре хила, бохуш, сецош ца хиллехь, тоххарехь цхьа бохам баьлла хила а тарлора, боху наха. ХIинца цхьана йисте кхаьчна гIуллакх: ян нийсо тола еза я Дагестанера нохчийн гIовттур бу, элира, митинган декъашхочо Эдилов Олхазара.\nЭдилов: «ХIара кегийрхой дIагΙертар бахьана долуш, ...цхьа а хьаькам схьахьожуш а воцуш, ...цара боху, шайна кIордийна хIара гIуллакх. Шайн дайша садиттинехь а, шаьш деттар дац, боху цара. Оцу гIазгIумкашкара латта дΙа а луш, тIебалош бу суьйлий. Царна дIаекъна 900 сов гектар. И латтанаш а юхалур ду, боху. ХIара ду аьлла, цара бохург кхочуш дийр дуй-даций, иза хено гойтур ду».\nГуламна тIехьажа кхайкхина вара Кавказан Къаьмнийн Ассамблеянн президент Кутаев Руслан. Цо а билгалдаьккхира, Дагестанерчу аьккхаша бохург цхьа а тайпа харцо яц, аьлла. Берриг а бехк махкахь а , пачхьалкхехь а шуьйра яьржинчу коррупцин бу, элира цо.\nКутаев: «Дагестанехь а, Москохахь а долчу Iедалша гIазгIумкашна меттигаш а юхкуш, кху чуьра хIорш ара ца бохуш, кхечу гIазгIумкашна латтанаш доьхкина. Дуккха а ахча а дайъина оцу гIуллакхан. Коррупцино деш ду иза. Нохчийн латтанаш тIера кийсакаш а йохуш, цига охьаховшуш бу суьлий. И меттигаш шайгара дIаяьхна йовлуш лаьтта, боху кхара».\nХьал баккъал а талха мегаш хиларх кхоьру Кутаев Руслан. Дагестанехь беха нохчийн кегийрхой, нагахь санна бохург кхочуш ца дахь, шайн баккхийчеран куьйга кIелхьара бовла кхерам бу, элира цо кхин дIа а дуьйцуш.\nКутаев: «Шайна тIехь лаьтта харцо дIа маца йоккху аш, боху хаттарш ду кхара хIитториг. ХIинца со кхузахь а волуш, баккхийчу наха Iедалшца цхьанакхетта. Цара бахарехь, цхьа бутт хан ехна Дагестанан Iедало хьелаш дIанисдан. Ас къамел дечу хенахь, нах жим-жима боьлхуш, дIабоьлхуш бу. БIеннаш машенаш ю кхузахь. Уггаре а карзахбевлларш кегийнах бу. Цара, шай дай Iийнехь а , шаьш Iийр бац боху».\nКъилбаседа Кавказерчу къаьмнийн юкъметтигийн чолхалла толлучу Кутаев Русланна хетарехь, цхьана хенахь къаьмнаш урхаллехь латторхьама, царна юкъа дΙадегΙна доьвнаш хIинца бIостанехьа дерза мега Оьрсийчоьнна.\nКутаев: «Кхерам болу пхи шо а, исс шо а ду. Къилбаседа Кавказ, молха чохь долу черма санна, лаьтта. Цхьаццаболучарна иза иштта лаьттар ду моьтту. Лаьттар дац. Нохчийн цхьа кица ду: «Сара тΙех саттийча кагло». Хьал дукха чIогIа гIоьрттина ду Кавказехь».\nДагестанера нохчий бехачу кIошташкахь кхолладелла хьал ца талха а тарло аьлла, дегйовхо луш дерг ду, церан шайн латтанаш тIехь бехачу гIазгIумкашшка хьагI-гамо цахилар а, цкъачунна церан сатийсам кхачонза хилар а. Цара кхетадо, шаьш санна, кхин къаьмнаш а хьаькамаша дIахьочу харц политикан закъалтехь дуйла Амма, хIора стаг, иза хьан ваша валахь а, шен чохь, шен хΙусамехь ваха веза, боху аьккхаша.\nАьккхинйн гулам, Хасу-Юьрт


Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сийлахь маьждиг «Аль-масжид ан-набавий аш-шариф»\nПайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен махках ваьлча хьижрат дина а, иза шена чу д1авоьллина а меттиг ю Мединат.\nЦигахь ду Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сийлахь маьждиг «Аль-масжид ан-набавий аш-шариф».\nДелан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Зератна новкъа вер вац кхаа маьждиге «Аль-масжид аль-Хьарам» - Маккин хьаьрмахь долчу маьждиге а, Мединатехь долчу х1окху сан маьждиге а, «Аль-масжид аль-Акъсо» - Палестинехь долчу «аль-Акс» ц1е йолчу маьждиге ваха а бен».\nПайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Мединатехь долчу маьждиге вахар хьаьждаран белхех цхьа а биллам, я декхар а дац. Бакъдерг аьлча, цуьнан хьаьждаран белхех хьакхалуш, я цунах доьзна цхьа а х1ума дац, цунна дехка дезаш цхьа а ихьрам дац, шар1о шарчохь муьлххачу а хенахь цига вахар деза лерина а, суннат хилар а доцург. Дала стагана Маккахь а, Мединатехь а йолчу Сийлахьчу шина хьаьрман мехкашка ваха таро елча, цунна суннат хуьлу Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждиге вахар, цу маьждигехь ламаз дархьама а, Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) салам дала т1ех1оттархьама а. Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждигехь дина долу ламаз кхидолчу маьждигашкахь динчу ламазал эзарза деза лоруш ду, Маккахь долчу «аль-масжид аль-Хьарам» олучу маьждигехь дина доцург.\nТкъа Маккин «аль-масжид аль-Хьарам» олучу хьаьрмахь дина долу цхьа ламаз б1е эзар ламазал а деза ду.\nПайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждиге д1акхаьчча, зерате веанчо шен аьтту ког хьалха а боккхуш, эр ду: «Бисмиллах1и, вассолату вассаламу 1ала росулиллах1. А1узу биллах1иль-1азыйми, ва биважх1их1иль-карийми, ва султ1оних1иль-къодийми минашшайт1ониррожийм. Аллох1уммафтахь ли абваба рохьматика (Аллах1-Делан ц1арца, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда Делан Элчанна, Сийлахь-Везачу Деле доьху ас, Цуьнан Шел хьалхе йоцуш йолчу юьхьан дуьхьа, Цо со Шен къинхетамна генадаьккхинчу шайт1анах 1алашвар. Я Аллах1, Хьайн къинхетаман не1арш суна д1аеллахьа)».\nДисинчу маьждигашна чу воьдуш а изза до1а дийр ду.\nПайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждигна чу вахча маьждиган хьурматна ши рака1ат суннат ламаз дийр ду, ровзат чохь дича кхин а дика хир ду. Нагахь ровзат чохь хила аьтто бацахь, маьждиг чохь муьлххачу метте д1ах1оьттина дан мегар ду. Цул т1аьхьа Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) коша т1е г1ур ву, цунна т1е а вирзина д1ах1уттур ву. Хьалха цуьнга салам лур ду, г1иллакхехь, дайчу озаца олуш: «Ассаламу 1алайка аййух1аннабиййу ва рохьматуллах1и ва барокатух1у. (Делера маршалла хуьлда хьуна, х1ай Пайхамар, Цуьнан къинхетам а, Цуьнгара беркаташ а)».\nЦул т1аьхьа Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) салават дилла. Нагахь санна ахь: «Аллох1умма атих1иль-васийлата валь-фадылата ваб1асх1у макъоман махьмудаллази ва1адтах1у. Аллох1уммажзих1и 1ан умматих1и афдолаль-жазаи (Я Аллах1, цунна аль-васила олу дарж лохьа, дозалла а, Айхьа цунна лур ю аьлла йолчу хастамечу метте воссавехьа и, я Аллах1, цуьнан умматера мелла а ч1ог1а диканца бекхам бехьа цунах)» алахь х1умма а дац.\nЦул т1аьхьа цхьа жимма аьтту аг1ор то1ийла иза Абу Бакар Сыддикъан (Дела реза хуьлда цунна) коша т1е х1оттархьама. Цо цуьнга салам лур ду, цунах къинхетам бар а, цунна гечдар а, цунна реза хилар а доьхур ду цо Деле.\nЦул т1аьхьа юха а цхьа жимма аьтту аг1ор таь1ар ву иза - Хатт1абан к1ентан Iумаран (Дела реза хуьлда цунна) коша т1е х1оттархьама. Цуьнга салам лур ду цо, цунах къинхетам бар а, цунна гечдар а, цунна реза хилар а доьхур ду цо Деле.\nПайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждиге зерате бог1учарах цхьаболчара шайгара дуьйлуьйту, шар1ехь цхьа а бух боцуш долу а, я асхьабашкара (Дела реза хуьлда царна) схьадеана а доцу, бид1атех (динехь хилла доцучу, керлачех) лоруш долу г1алаташ.\nПайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) чоьнан г1опастех а, маьждиган пенарех а хьекхавалар я куьйгаш хьекхар.\n2. До1а дечу заманчохь кошана т1еверзар (къилбехьа вирзина до1а дар дезох ду).\nОбновлено (19.02.2019 20:49)


Нохчийн поэзин ховха тIам\nТовбеца-бутт 11, 2014\nНохчий меттан гIайгIанаш къоман тергонехь алссам мел хуьлу а дегайовхо ю мотт тишлур бац аьлла. Оцу тIехь доккха хазна кхуллуш къахьегна вайн къоман дешан говзанчаша, яздархоша, амма церан чкъор хуьйцуш ца баьхкина меттан филологе, къоман литературе оьшшучул керлан нах. Оцо сагатдойту. Цундела боккха кхаъ хулу нохчийн литературехь къоначийн цIерш гучуевлча...\nНохчийн исбаьхьаллин литературин зударийн байталла «самсайоккхуш» ир-кара хIотто еххачу ханна дешан говзанчаш-мехкарий баьхкина, схьагарехь.\nЦу хьан деган эвлайисттехь…\nЦу хьан деган эвлайисттехь,\nДоьтти ас бух боцу цIа.\nЦхьана соннехь, тийна тебна,\nБеа пена юккъехь-куьзга,\nЦу чохь беса гIаларт ду,\nБехк а боцчохь бехказ йохуш,\nИза си тIе хIуьттуш ду.\nНеI яц, дийнахь зайл дIабостуш,\nКов дац, буса къовлуш гIуй.\nЦу хьан даг тIехь дакъа лоьхуш,\nКхерч бу шийла, са ду гIийла,\nЦо-м ладоьгIу, и-м дIа Iа…\nХьан хабарийн мохо, хьийзош,\nЭххар тхов а баьхьи дIа.\nАс цхьа халла, чу са дуьллуш,\nДинчу цIийнахь хьан са дац…\nМеле-йоле хьуна хуьлда-кх\nАс цу цIийнах хьегна къа…\nХIинца мукъна а тийна-тебна,\nХьоьга хIунда хьоьжу са?\nНохчийн литературан исбаьхьалла шорьеш, цуьнан башхаллин басарш тодещ, хаздеш, вайнехан зударийн байталлин, маьIна-ойланан тIегIа лакхадоккхуш, цхьа хан мосазза йолу, Делан лаамца, стиглара эгча санна, «мичара бовлу» а ца хууш, мехкарий бовлу.\nХадо даго а ца вуьтуш, ас лакхахь ялийна байт Арсалиева Лубин ю. Суна хIетал-метал ду тIеман кIуьрлахь, ладегIамехь, лартIахь болх беш ишкол а йоцуш кхиъначу церан – Арсалиева Лубин а, Петирова ПетIиматин а мичара исбаьхьаллин литература йовзар а, езар а, исбаьхьаллин дош лепийта лаам-говзалла а? Мичара? Мичахь, мича беркатечу хьостанаша делла церан синхааман турпалхошна хIара чолхе, къиза дахар кхетор а, тидар а?\nСо-сайга хеттаре вийлахь а суна сайн хаттар бодашка кхоьссинчу тоьпах тера хета. Сайнне гина яцахь а, мичара,мел хан йолуш ю суна хууш дацахьара лакхахь ялийна байт цхьана хенарчу, дахарехь зеделлачу адамо бен язйойла дац эр дар-кх ас. Цкъа делахь буьйцуш берг безам белахь а Арсалиева синхааман турпалхо, кIорггера философи кхето а хууш, хьекъалча санна а го.\nБIеннаш шерашкахь дахаро литтина бакъдерг ду: могIарерчу Iовдалчунна, хьеста мел хьисти а ша хьекъалан да хетар, ткъа нехан кхолламаш луьстуш, даржехь волчунна, хестамаш мел би а ша Дела хетар- хьалхарниг ша волчарна бала бу,шолгIаниг-къомана.\nЦу тайпачу «цамгарх» маьрша бу, суна гарехь, Арсалиева Лубин а, Петирова ПетIиматан а синхааман турпалхой. Куьйгана говзачу, кадечу зудчо, забар еш санна, йоьдуш лаьтташехь, къамел а ца хадош, юцучу пазатех, я дечу гIуллакхех тера, дахарехь яста цхьа къайле ян а йоцчух тера ялхайо чолхе ойланаш Петирова турпалхочо а.\nАнгалин хилла-кх сан ирсан ага,\nТкъа кохкарш кхолламан сов чорда хилла,\nАганан гIаж лаьцна куьг хилла шога,\nСо цуьнан аьрхалло лазийна хийла.\nВалти а кечдина,кIохцалех дузуш,\nСан ирсан меттамотт аьхналлех хадош,\nЕлхаран къурдаша кийра а бузуш,\nЦо хийла мохь аьлла, дуьне а Iадош.\nШен бералла мел гIийла хиллехь а, синхааман турпалхочуо леткъамаш бац. Леткъам ца бо хенал хьалха, ангалин ага атаделла дIа а даьлла, хала еъначу замано йоккха хилар шена тIедожийнехь а:\nАнгали аталуш, даьржина Iана,\nКога а дахале, ирс акхадоккхуш,\nДезарна кхин дIа а дахарна Iама,\nИ новкъа хIоьттина, гIийла гIулч йоккхуш.\nЦахилларг я хилларг ойланехь луьттуш,\nСатийсам байттамал вовшашца къуьссуш,\nТуьйране бIарлагIаш дуьхьала хIуьттуш,\nЦо хийла некъ бина кийрахь кIеж туьйсуш.\nМел къаьхьа къурдаш динехь а, тIехIиттинчу халонаша дог Iовжийнехь а турпалхочо цхьангге хьагI-гамо ца кхобуш дагалоьцу шен гIийла бералла, Iаткъаме эшам беш яхна хан:\nАнгалин хиллехь а сан ирсан ага,\nКхолламан кохкарш а сов чорда хиллехь,\nСан ирсо безамца лоьцур ду дага,\nШен лерса хьистина агана илли.\nИ илли дара со Iамийнарг ела,\nИ мукъам бара со Iамийнарг елха,\nИ дешнаш дара со,мел хиларх хала,\nСайн вонехь, диканехь ца йитнарг цхьалха.\nАрсалиева Лубин а, Петирова ПетIиматан похIме, хьуьнаре, турпалхой дахарна тIера а болуш, дуьне довза хьагам кхобуш адамаш хиларан, шеко ца юьту цара легочу, луьстучу хьаналчу, беркатечу ойланаша а. Ас-м цара, мехала, исбаьхьа дешнаш вовшах а туьйсуш, чIураца юцу пазаташ санна, ойланаш юцу эр дара. Юцу ладоьгIуш верг теша а веш, тIаьхьа а вазош,Iар-дахарх, дуьненан дIахIоттамах цуьнга корта а кегбойтуш.\nХьовсийша Арсалиевас, кхетам «кIамбеш», гилгаш дохуш , лерса ирдеш, «лерга мехий» муха доху:\nIуьйкъе, йола кхана хьо сан шуьне,\nБаьрче ялий, соьца марха лаца.\nIаддадита набар доьлла дуьне…\nДукха ду сан хьоьга дийца, ала.\nУггар тоьлларг лур бу хьуна кхача,\nХьан гIевланга буьллур назбар-гIайба.\nIуьйкъе, уггар лераме сан хьаша,\nIуьйре хиллалц юьйцур хьо сайг гIайгIа.\nЦхьана дийр ду тховса суннат ламаз,\nДеле доьхуш:"Тхан къиношна гечде!"\nВайна йиснарг кIезиг ю хан-зама,\nТкъа кханено, хаац, хIун ду кечдеш.\nКхеташ ду, кхоллараллин адам хиларе терра, синхааман турпалхочуо юьйцург еккъа цхьа Iуьйкъе хилла ца Iай а, адам-дуьне дIатийна, Iаламан тийналле ладугIу хан йунна хьоме стенна ю а:\nТIаьххьара дIабовш бу стиглахь седа…\nХьан кхин Iойла хир дац соьца, Iуьйкъе!\nЧа такхийна тача гIийла сега,\nСема бIаьргаш боьллуш йогIу Iуьйре.\nАс хьо тховса, Iуьйкъе, новкъайоккху,\nАла диснарш доллушехь а дукха.\nАс къовлаза йитна неI а йостуш.\nКхана хIокху хенахь йола юха…\nКъамел дан а ца деш, дахь а, дах ца деш, доIа санна екало Арсалиева байташ охьаеша са лаьтта.\nСо-м ца кхийда цу хьан баьрчче, дуьне,\nЯ ца оьшу хьан лакхенийн бохь а.\nЮх-юха а хуьйшуш цу хьан шуьне.\nБазло бах-кха баьччашна а мохь хьан.\nСо-м ца гIерта дешнех йотта бIов а,\nХIун до цунах, гIортор йоцуш хилча?\nМаццаъ цкъа дIайолу дешнийн шовкъ а,\nДагах кхеташ, ала уьш ца хиъча.\nЛохьа, дуьне, меттиг цхьана сонехь,\nСин паргIата са ца къуьйлуш яха.\nКхийдийтахьа кхинарш цу хьайн тойне,\nАс дIалур бу сайна богIу кхача…\nШа къаьстина ала догIу Арсалиева Лубас а, Петирова ПетIамата а безаман тема ястарх. Вайнехан зударийн байталла тIех дика евзаш говзанча вацахь а, со чIагIо ян хIуттур вара, шаьш далхориг кхета а деш, и ши йоI санна и тема кхачо йоллуш яьстина дешан говзанчаш- зударий нохчийн литературехь цхьана куьйга пIелгашца багарбаллал кIезиг хилла аьлла.\nХьалханча Гайтукаева Бана а йолуш, дала къинхетам бойла цунах, кхоъ мила ю суна хаьа. Кху Арсалиева байтанца дерзадо ас сайн сайн бертаза дахделла къамел. ЛадогIийша цуьнан «Селхана» цIе йолчу байте, тидаме эцийша, турпалхочунна шен ойла «кхиаме кхачо» карийна шатайпа некъ:\nИ букъ а берзийна, лаьттара,\nАс цуьнга тIеяхна хаьттира:\nХьо хIокху урамехь вехаш вуй?\nКхузара дIо цига гена дуй?\nАс цунна хьажар тIедуьйгIира…\nЛеррина цо соь ладуьйгIира.\nЦкъа цец а ваьлла,схьахьаьжира,\n«Кхузара вац» аьлла, къежира.\nАс бехк цабиллар а дийхира,\nЦо соьга лоьмар а йийхира.\nСоьца цхьа хабаре велира,\nШи бIаьрг сан хаза бу элира.\nЮх-юха а сан цIе а хоьттура,\nСуна ша хазвелла моьттура.\nТкъа и ас динчух ца кхеттера…\nИ суна хьох тера хеттера.\nНохчийн къоман мехкарийн поэзи


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 20, 2020\nКхаари-де 20 Стигалкъекъа-бутт 2020\nСтигалкъекъа-бутт 20, 2020\nВирусан "терза"; 8 велла Кавказехь; Тезето ун даржийна; Лоьраш бу эгаш\nОьрсийчохь дуьххьара бу тобелларш цомгушчел дукха, коронавирусах 8 стаг велла, 517 цомгуш хилла Къилбаседа Кавказехь, Адыгейхь тезета еъначу зудчо шегара ун дIасаделла 151-нна, 380 лор цомгуш ву уьнах ХIирийчохь\nТоьках ахча охадилла, ду-дац - бала бац\nТоьках ахча тIедожийна нохчашна. Амма нехан ахча а дац, я болх бан аьтто а бац\nУн даьлча цомгуш хилла нах юьстахбовлуш хилла Даргавсера некропол\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу Даргавс эвлахь ун даьржича цомгуш хилларш юьстахбовлуш хилла "беллачийн гIала" (некропол) олучу меттиге. Дийцарехь, уьнах хьалхаваьлла царах шен гергарчарна тIе юхавеана вац цхьа стаг а бен. Ширачу заманчохь Кавказехь иштта сацо гIерташ хилла ун даржар.\nCOVID-19: Кавказера хьал; Нурмагомедовс доьху; Марханаш Украинехь\n7 стаг велла дийнахь-буса уьнах Къилбаседа Кавказехь, Нурмагомедов Хьабиба шен 20 сов гергара стаг вожийна коронавирусо, боху – доьху нахе ларбалар, Президента Зеленскийс Украинин дезаденош дийр ду Марха достучу а, ГIурбан а денойх\nКарантино васт хийцинчу гIалахь\nЕрриг Нохчийчохь а санна, адамех еса лаьттина Соьлж-ГIала зевнах, гIаранах юзуш ю тIаьхь-тIаьхьа. Адамаш, машенаш дIасалелаш хаало хIинца. Гарехь, карахь арабовла бакъо йолу нах бу шайн гIуллакхаш луьстуш. Къевлина ю хIинца а майданаш, садоIу бошмаш, полици хьоьжу дIасалелачу машенех.\nДагестанерчу COVID-19 статистиках лаьцна дуьйцу Увайсов Зияутдина\nДагестанерчу Iедалша бинчу хаамца, 27 стаг велла, 3,5 эзар коронавирусах цомгуш хилла ву цигахь, ткъа республикан могашаллин министро дийцарехь, республикехь 10 эзар сов вахархо ву "вирусан пневмони" цамгар ловш. Оцу пехийн цамгарх велла Дагестанехь 700 гергга дархо.\nЛахлуш ду ун; Лоьрашна – таIзар; 4 стаг велла уьнах; ТIемалочун дов\nОьрсийчохь ун «кIадлуш ду» аьлла хета Роспотребнадзорна; Кадыровс таIзар кхайкхийна Гуьмсерчу лоьрашна "харц лерна"; Виъ стаг велла Кавказехь дийнахь-буса вирусах; Дагестанехь 21 шо хьалха Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал тIом барна кхеле озийна Нохчийчоьнан вахархо\nХIунда ийгIина Instagram Кадыровца?\nНохчийчохь нийса ца лору мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан, парламентан спикеран Даудов Мохьмадан, Пачхьалкхан Думин депутатан Делимханов Адаман, ницкъхойн блоках жоп лучу вице-премьеран Висмурадов Абузайдан инстаграм-аккаунташ дIакъовлар.\nПляжаш юха а схьайиллина Францин къилбехьа а, къилбаседехьа а\nФранцин бахархой баккхийбеш бу мехкан къилбехьа а, къилбаседехьа а цхьайолу пляжаш юха а схьаелларна. Уьш къевлина яра коронавирус яржар бахьана долуш Зазадоккху-беттан юккъехь карантин юкъаяьккхичхьана.


Оьрсийн кеманаша нах байина юха а\nИракъан Къилбаседанехьарчу Идлиб провинцерчу Сармин гIалахь Оьрсийчоьнан кеманаша тохар динчу дарбанцIачохь велла лаххара а 12 стаг, шайлахь лоьраш а болуш, хаамбина цигара хьал тергалдечу бакъоларъярхоша. Бомбанаш йиттина шинарийдийнан буса.\nБеллачаралахь ву физиотерапевт, тIехьожу лор-йиша, цомгушнаш, боху шемахойн бакъоларъяран Лондонерчу тобан куьйгалхочо Iабдель-Рахьман Рамис. Тохар дина дарбанцIа ду Урдунера, Туркойчуьра, Ливанера кхочучу гIоьно латтош. Иштта, ракеташ тоьхна оьрсийн кеманаша Алеппо гIаларчу шина дарбанцIенна, тоьшалла до Малхбалерчу САМС олучу лоьрийн юкъаралло.\nЦуьнца доьзна, САМСо кхайкхамбина Оьрсийчоьне лоьраш а, маьрша нах а ца байар доьхуш. Ткъа президентан Асадан прессано даржийна, оьрсийн кеманаша террорхой байина аьлла, ца хьахийна дарбанцIеношна тIе ракеташ, бомбанаш кхетарх лаьцна.


Керлачу Зеландехь терроран тIелатар дарна бехк кховдина цхьана стаге\nКерлачу Зеландин Крайстчерч гIалара маьждиг.\nПолицино бехк кховдийна Керлачу Зеландин Крайстчерч гIалахь шина маьждигана терроран тIелатар диначерах цхьанга, хаам бина цу мехкан полицин куьйгалхочо Буш Майка. Цуьнан вистхилар гайтина ВВС-но. Терроран тIелатар дина Зазадоккху-беттан 15-чохь делкъан ламаз динчул тIаьхьа. Шина маьждигехь вийна 49 стаг, иттаннаш чевнаш йина бу.\nДелкъхенахь герзаца хиллачу наха, шина маьжиган неIарш а къевлина, герзаш диттина царна чуьрчу нахана. Цхьана маьждиган чохь кхелхина 41 стаг. ШолгIачунна чохь вийна 7. Кхин цхьаъ велла тIаьхьо госпиталехь.\nКрайстчёрчан урамашкахь карийна маситта куьйга йина бомба. Уьш чуехкина хилла некъайистошкахь лаьттачу машенашна.\nТерроран тIелатар дарна лаьцна ву цхьа стаг. Шотдийнахь иза кхелана хьалха хIуттур ву. Цуьнга бехк кховдийна адамаш дайарна. Кхин а кхо стаг лаьцна, бакъо а йоцуш герз лелорна. Тетторан тIелатарна уьш юкъахь бу-бац кIастош ю полици.\nIедалша дIахьедар дина хилла тIелатар терроран акт ю аьлла. Болчу хаамца, тIелатар динчерах цхьаммо – Австралин махкахочо - мигранташна дуьхаьл манифест зорбане яьккхина хилла ша иза дале, 74 агIонах лаьтташ йолу. Цуьнан цIе ю Таррант Брентон. Цо ша зулам деш йоккхуш йолу видео оццу хенахь гойтуш хилла эфирехь.\nКерлачу Зеландин премьер-министро Ардерн Джасиндас аьлла, динарг "мехкан исторехь уггаре Iаьржачу денойх цхьаъ ду" аьлла.\nТерроран акт йинчу Тарранта дIахьедар дина, тIелатар дан ша иракарахӀоттийнарг вара 2015-чу шарахь Къилба Королинехь килсана тIелатар дина Iамеркахо Руф Дилан а, 2011-чу шарахь дуккха а адамаш дайина Брейвик Андерс а аьлла.\nЭкстремисто хаам бина, Норвегехь набахтехь хан токхучу Брейвикца даима а зIенехь вара ша аьлла. ТIелатар дале Тарранта хаам бина хилла ша дан воллучух лаьцна Reddit цIе йолчу форумехь.


Галашкара моллаш — Сердало\nВай мехка керттера шахьар Шолжа-ГIала йолча хана а, нохчех хьакъаьстачул тIехьагIа а, каст-каста гора сона къаьна журналист, йоазонхо, книжни издательствон директор хинна Галаев Мухьмада Хьасан. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, эггара хьалха цо сога хоатташ хиннар дар:\n— Дибар-моллеи Iумар-моллеи шун бий, хезабий хьона уж?\nЦу заман чухь цу тайпара нах хьехабелга а хестабелга а Iаьдало дукха могадеш дацар. ХIанз мо интернет а яцар. Бахьан из долаш, вежарий-моллаш сона бовзацар. Цул совгIа боккхагIчар уж хьоахабеш а хезабацар сона цIаккха. Хетаргахьа, из дувзаденна дар уж арахьа лийнна а тайпан юкъе кIезига баьха а хиларах.\nГалаев Хьасана даьча хаттара жоп луш, эхь хетар сона:\n— Сона бовзац, хезабац, — ала дезаш хулар хийла. Хьасан кIирвенна бIарахьожар сона. Фу саг ва ер, ший тайпах бола цIихеза моллаш цабовзар аьлча санна. Вешта, сона мичара бовзаргбар Дибари Iумари, уж байначул тIехьагIа 20 шу даьлча мара со дунен чу вена ца хилча. Тахан а геттара кIезига хIама да царех яздаь а ховш а.\nКарарча хана цар тIехьенех а саг висавац, виIий е виIий-виIий тIехьенаш мара. Дибара воI хиннав Махьмад яхаш, цун виIий-воIаца Идриса Мухьмадаца къамаьл хилар са. ДIахо аз мел дувцар цо даь хоамаш ларде а ийца дувцаш да.\nТайпан цIи Ганинаькъан язъеш шин тайпара нах ба гIалгIашта юкъе. Царех цаIаш Мужахой ба, вожаш – Iарчакхнаькъан. Вай укх йоазон тIа вувцаш вола ши воша Iарчакхнаькъан тайпан хиннав, тIаргимхой а хиннаб. ТIаргиме уж нийсбалар гаьнара хьадоагIаш да. Цу хьакъехьа сай даь-дас дийца дувцар дагаух сона. МоцагIа лоамашка вахаш хиннав кхо воша. Боккха хинна истий кхийлача, бувбовла эттаб уж. ВоккхагIчо аьннад:\n— Со говраш дукха йолаш ва, цудухьа сона уж лувчае хий деза. Со хин йисте ваха гIоргва.\n— Со дахчан пхьегIаш хьаеш ва, со хьун йисте ваха гIоргва.\n— Со хьаьший дукха безаш ва. Цудухьа со наькъа йисте ваха ховргва, — аьннад.\nЭггара воккхагIвар ТIаргим хинначох тара да. ХIана аьлча цо ший цIерах йилла юрт Эса берда тIа улл. КъаьнагIча журналистех цаI хиннача Котиев СаIадала Султангире «Эса йисте» яхача ший йоазон тIа аьннад: «ДIахьажал, дIа хи дехьа гушъяр ТIаргиме я, цига баьхаб гIалгIай массехк тайпан нах…»\nЭкхтамар яхаш хиннав Дибареи Iумареи да. Ширача заман чухь массаболча гIалгIаша леладаь гота-мангал, жа-доахан, аькхе ахар леладеш ваьхав из даьша йиллача лоаман юрта. Цу хана кхы доккхагIдолча дикашка сатувсилга а хиннадац. Имам Шамалас эрсий паччахьаца беш хинна тIом чакхбаланза, машар оттанза долча шерашка ваь хиннав цун дезале, ши шу мара юкъ юкъе ца йолаш, ши кIаьнк. ВоккхагIчун цIи Дибар хиннай, шоллагIвар Iумар яхаш хиннав. Зама атта хиннаеце а, Экхтамар къонахчал долаш, денал, хьинар долаш саг хинначох тара ва. Цун ший бахьанаш а да. Царех цаI да из ши сесаг йоалаяь хинна хилар. Тахан (паргIато нахага кхаьчача хана) шин сесага баь дезал лелабе а Iалашбе а атта дац со морг малав яхача къонахчоа а, хIана аьлча берашта дукха эш. Экхтамар цу хана баьхача наха юкъе хьал-таро во доацаш хиннав аьле хеталу. Хьалхара сесаг Султигнаькъан хиннай цун. 1855 шера цо ваь хиннав Дибар. ШоллагIйола сесаг Оалиганаькъан (ТIумхой) хиннай. 1857 шера цу шоллагIча сесага ваь хиннав Iумар. Цу заман чухь шаьрача Iоъарабовланза, лоамашка Iеш хиннав Экхтамар а цун дезалаш а. Цул совгIа вай къамах болча наха юкъе бусалба ди дIачIоагIбаланза а цхьабараш дукхача даьлашта текъар дицдаланза а хиннаб. ХIаьта а, кIезиг-кIезига боагIаш, вахара юкъебоагIаш хиннаб керда ди. Лоамашкара нах Iоъарабувла болабелча, Экхтамара дезал а хIаьтта йиллача Сурхо тIа баха бахаб. Из юрт йиллача хана Дибара, хетаргахьа аьлча, 4 шу, Iумара 2 шу даьнна хиннад. Бакъда цар да а уж а цу юрта баха белггала малагIча шера баха хиннаб таханарча дийнахьа ховш дац. Цул совгIа цига бахаш цар мел ха яьккхай дагадоагIаш а саг висавац вай деношка. Кхыметтел Овшнаькъан Муса-Хьажас а цу юртара хьа мел баьнна моллаш бувцаш, цар цIераш яьхаяц ший книжка тIа.\nЭкхтамар ший тIехьен хургйолча кхоанен уйла еш вола саг хинначох тара ва. Къонгий вахар атта, сий долаш, наха а шоашта а пайда боалийташ хилийта гIийртав из. Цар дешаргдола, хьаькъалга кхоачаргбола оагIув лийхай цо. Дунен дешар деша школаш цу хана хиннаяц, хургья аьнна хIама а хиннадац. Хьужаренаш-м хьахинна а хьахулаш латташ а хиннай. Ший шаккха воI нохчашкахьа Хасав-Юрте деша вохийт цо, бусалба дин гIулакх Iомадергдолаш. Цу хана уж зIамига хиннаб. Уж деша бахар 1864 шу хила мегаш да. Дибар 9 шу даьнна, Iумар 7 шу даьнна хиннав. Хьужаре Iарбий йоазув Iомадеш, дин бокъо, КъорIан маIан Iомадеш, цар мел ха яьккхай сона оалалургдац. Бакъда бусалба дешар дешара, Iалама наха яхачох, дикка ха еза. Юха а кхетаде хала дац, Экхтамар яхь йолча къонахех хиннилга. Арахьа деша а бахийта, царга Iилма Iомадайта аттагIчарех гIулакх хиннадац. Из атта хиннадаларе, массане а дийша хургдар моллагIа дийша а цхьа дешар.\nЦигара цIабаьхкача уж Галашка баха а къахьега а болх. Цу хана юрта маьждиг а хьужаре а хиннаяц. Уж цига кхаьчачул тIехьагIа, цар тIахьожам а болаш, хьалхле а йолаш, хьалдаьд юртара маьждиг. Галашка хиннавале а, из маьждиг белггала дайнадац сона. Бакъда из хIанз а долаш да аьнна хезад. Цу чу мутаIаламашта бусалба дешар хьехаш хиннаб вежарий, хIаьта Iумар-молла цу маьждига эггара хьалхара имам хиннав. Из ше дагавоагIаш нах бисабеце а, цун цIи-м йовзаш а яхаш а я укхаза. Вежараша-моллаша хьийхача гIалгIаех хьабаьннаб мехка гIорбаьнна Iалама нах. Царех хиннаб БIарахой Iусман-молла, Къоастой Устарха Або, кхыбараш. Цар шинне а гаргалол тесса а хиннай шоай хьехархой цIенца, хьалхарчо цар йиший йоI Беканаькъан МурцаIала ПаьтIамат, вокхо Iумара ший йоI йига хиннай. Шийна цунгара даьнна беркат дувцаш, БIарахой Iусман-молла аьннад, из чIоагIа хьаькъал долаш, цIена а бакъдар дезаш а саг вар, аьнна. Хургдар гуш, гаьнардар зе ховш саг вар из, аьннад Iумар-моллах цун дешархочо. Ткъаь шера цунгара Iомалуш хьавенав Iусман-молла. ТIехьагIа ше а кхебаьб цо дукха Iалама нах.\nХIанз цар дезалех дувца лов. Дибар-молла 4 воI – Мухьмад, Iадрахьман, Осман, Ахьмад – хиннав. Таханарча дийнахьа уж берригаш боацаш ба. Эггара тIехьа виса Осман а 1995 шера кхелхав. ПIаьраска ди хьакхаьчача, ший виъе воI тIехьаваьккхе, рузбане ваха аравоалаш хиннав молла.\n— Виъэ тIехьаваьккха ма водий хьо-м, — шийга аьлча, Дибара оалаш хиннад йоах:\n— Са 40 воI хилча, уж шовзткъе а цига вугаргвар-кх аз.\nВешта аьлча, цу моттиго хьагойт вайна, мел чIоагIа а бохаргбоацаш а бувзам хиннаб цу воккхача сага Далла Iамал яра наькъаца а цIенца а.\nIумар-молла дезалах дувце, цун а виъ воI хиннав: Ахьмад, Махьмуд, Хьамид, Бахьаудин. Уж а карарча хана дIабаьннаб, тIехьений а тIехьенаш мара ца юсаш. Царех хьабаьнна дезалхой Карабулаке бах. ХIаьта Дибарабараш Сипсой-ГIалий тIа, Карабулаке, Алхасте баха хайшаб.\nГалашкара шаккха молла, дукха юкъ юкъе ца йолаш, 1938 шера кхелхав. Уж дIабехкаб шоаш Далла Iамал еш хиннача юрта.\nСурта тIа: Ганиев (Арчаков) Iумар-молла\n← Театр — культура кертера дакъа\nСагилги, мазилги →\nВ Назрани прошло мероприятие, посвященное Шейху Кунта-Хаджи\nГлава Ингушетии Юнус-Бек Евкуров поздравил российских мусульман с началом священного месяца Раджаб.


Авторитете къу дIавуллуш язйина видео дIаяккхийтина блогере полицино\nНицкъаллийн структурийн белхахой а бара цуьнан тезетахь аьлла, билгалдоккхуш, блогеро Торопцев Виктора социалан машанашкахь репост йина Амурскера авторитете къу дIавуллуш йина видео дIаяккхийтина цуьнга полицино. ТАСС агенталло бина цунах хаам. Машенийн некъ а дIа а къовлуш, стаг дIаволла хьучу ковран видео яржийра интернетехь Дечкен-беттан юьххьехь. Оцу роликна йинчу комментарешкахь дуьйцура, криминалан авторитетан Зарубин Юрийн тезет ду иза бохуш.\nДийцарехь, цу тезетахь хилла прокуратуран белхахой а, полисхой а хилла барам лаьцнарш. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан гIалин декъехь тIе ца дитина, тезетахь Iедалхой хилла бохург. Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх долийна эладитта кхолларна.\nДечкен-беттан 14-чохь 10 дей, буьйсий чохь даккхийтира блогере Торопцев Викторе, машен лело бакъо шегара хьалхо дIаяьккхиншехь, автомобил лелош хилла цо аьлла, бехк а хьарчийна. Цуьнан хIусамах а хьоьвсинера полисхой.


Лондонерчу кхело Литвиненко Александр верах лаьцначу талламан жамIаш довзийтина.\nХьан вийна Литвиненко?\nОцу хиламна тIехь терго ечу дуьненан юкъаралло а, ткъа иштта Оьрсийчоьнан куьйгалло а ладоьгIу дуккха а хан яра. ХIинца хелахочо Оуэн Роберта довзийтиначу рапортан чулацам гIарбаьллачул тIаьхьа шина тайпана ларайогIу цу процессаца бала хиллачийн реакци.\nЦхьаьна агIор, догмовллабовлар ду дуккхаъчу аналистийн а, тергамхойн а цу рапортан чулацамах тергалдан йиш йолуш.\nХIунда аьлча цхьа а хIара аьлла керла я IалагIоже хIума гучу ца даьккхина кхело, хIинцалца схьа, 2006-чу шарахь Литвиненко Александр Лондонехь полоний дIаьвшан гIоьнца вийча дуьйна схьа хууш хиллачул сов – иза вер Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн болх хилар а, ткъа вуьйш хиллачех коьрта шиъ Луговой Андрей, Ковтун Дмитрий а хиларал сов.\nВукху агIора хезаш йолу реакци – оьгIазло а, и йоллу кхел а бегйаха гIертар а ду Оьрсийчоьнан официала агIор хазош дерг.\nИ оьгIазло а, кхелан сацамех кхарда гIертар а доьзна ду, Лондонерчу талламхойн белхан жамIехь ма-дарра цIе а йоккхуш, Литвиненко вие аьлла омра динарг цу хенахь Оьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин Сервисан куьйгалхо хилла волу Патрушев Сергей вара, ткъа кхочуш динарг Луговой а, Ковтун а вар алар.\nЦул совнаха, кхелан сацамашца, Путин Владимир а цу зуламан декъа хила тарлуш ву аьлла кхело алар а.\n„Луговойс Литвиненкона Патрушевс а, Путинс а магийтарца деллачух тера ду дIаьвша. Со тешна ву, Литвиненко Миллениум отелан бар чохь шен чайна чу тессина долу полоний -210 дIаьвша мелла велла аьлла. Ларамаза ца дина цуо иза, я ша шена тоьхна вала Iалашонца а ца дина. Цунна леринчу Iалашонца дIаьвша даийнера“, - иштта яздина кхелахочуо Оуэн Роберта цу рапортехь.\nЛитвиненко веран деталаш дуьйцуш кхело билгалдаьккхина, цуо молчу чайна чу дIаьвша тессинарш Луговой, Ковтун вара аьлла. И шиъ цул ши кIира хьалха а гIоьртинера Литвиненкона дIаьвша малон, амма церан цу тIехь аьтто ца баьллера хIетахь, аьлла ду рапортехь.\nЕарийдийнахь кхелан сацам юкъараллина бовзийтинчул тIаьхьа дуьненчохь уггаре а коьртачу теманех хилла дIахIоьттина Лондонерчу талламхойн жамIаш. Ма-дарра аьлча, могIарера кхелан балхах къаьсташ бара и талламаш. Классикан кхелан балхах уьш къаьсташ бара церан ладогIамийн кеп хиларца. Ткъа цуьнан Iалашо бехкечарна таIзарш дара яцара, хилларг къастон а, цунна юристийн мах хадон а лаар яра.\nЦу Iалашонца и кхел дика ца ларийна аьлла хеташ ву Оьрсийчохь дуккхаъчу шерашкахь Британин векал хилла волу Брентон Тони. БиБиСи агенталлина ша еллачу интервьюхь цуо элира, Литвиненко вийначу деношкахь дуьйна схьа а кхеташ дара Британин урхаллина, цу тIехьа лаьтташ берш Оьрсийчоьнан лакхарчу урхаллин декъашхой буйла, амма цу хIуманна кхоччуш тоьшаллаш кхело хIинца шен рапортехь ца гайтина, аьлла.\nЦо билгалдаьккхира, Британино ка ма доллу шога реакци ян еза хIинца рапортехь гучуевллачу факташна, амма цуьнца цхьаьна Москоца зIенаш хедо а мегар дац, аьлла.\nЦу юкъана Оьрсийчохь вуно лазаме тIеэйна рапортехь Литвиненко верехь декъа Путин Владимир хиллачух тера ду аьлла Лондонерчу кхело бина сацам. Цу пачхьалкхан Талламан комитето а, арахьарчу гIуллакхийн министралло а шайн сайташна тIехь дIахьедарш зорбане даьхна, Британерчу кхелан сацамаш политикалле бу аьлла.\nШен рогIехь Путин Владимиран пресс-секретара Песков Дмитрийс кхелан болх „квазиталлам“ бара элира, и таллам забарна бина хила мега аьлла тIе а тухуш.\nБакъду, хеттане а забаре ца хетта Британин кхелан сацамаш Малхбузерчу пачхьалкхашна. Британин премьре-министро Кэмерон Дэвида вуно дера дIахьедар дира, рапортан чулацам зорбане баьллачул тIаьхьа. „Пачхьалкхо белшашгIортийна зулам“ элира цуо Литвиненко верах, Оьрсийчоьнна шога жоп далар тIедоьжна хIинца Британина аьлла тIе а тухуш.\nШен рогIехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн урхаллин векал волчу Эрнест Джоша британхойн рапортан хьокъехь ша йинчу брифингехь элира журналисташка, там бу Вашингтоно Оьрсийчоьнна дуьхьал рапортан жамIаш бахьана долуш керла гIуданийн гIулчаш яха, аьлла.


ШиIатойн шайх ан-Нимр Бакъар вийна кхелан сацамца\nСаIуда Iаьрбийчоь шоьтадийнахь Iеламча-шиIато ан-Нимр Бакар верна, и пачхьалкх террорхо ю, Iеламча экстремизмаца къуьйсуш вара ша веллалц, аьлла цхьамогIа шога дIахьедарш дина ГIажаройчоьно. Либанерчу\nШиIатойн Лакхарчу Кхеташонан куьйгалхойх волчу Къабалан Амира, шайх Нимра вер – иза» кхетам а, барт а, собаран массо доза а дохор ду», аьлла.\nЙеменерчу хIусситаша ан-Нимр шахIид ву, цунна тIехь йина кхел – йоккха харцо ю, аьлла даржийна.\nБахIрейнехь нах гуламе бевллера, амма ницкъаша дIасалаьхкина полицино. Нимр Бакар ан-Нимр вара 2011-чу шарахь СаIуда Iаьрбийн махкахь шиIатой гIаттаме баьхнарг, мехкан бахархошлахь ялхалгIа дакъа нислучу шиIатойн бакъонаш къийсарца гоьвалла вара иза.\nШоьтадийнахь СаIуда Iаьрбийчохь цуьнца цхьана вийна кхелан сацамца цуьнан вешин воI а, кхин а 5 шиIато а. Ткъа верриг а Iедалан цIарх вийинарг 40 стаг ву, дукхахберш суннатой а болуш. Царна бехкейина терроризм, халкъ гIаттаме кхайкхар. Байинчийн декъий махкахошна гайта ара а даьхнера кхело.


Шира машенаш урамашкахь ца еза Парижана\nПарижан Iедалша сацам бина хIокху беттан I-чохь дуьйна 1997 шарал хьалха араевлла машенаш а, 1999 шарал хьалха араевлла мотоциклаш а белхан деношкахь Iуьйрана 8 даьлча дуьйна суьйрана 8 даллалца Париж-ГIалахула ца лелийта, оцу гIалара хIаваъ бехделла хиларан бахьанца.\nЦкъачунна шира машенаш йолчарна тухуш гIуданаш дац хIокху шеран гIадужу бутт тIекхаччалца. Некъан низам лардархоша шира машенаш сеца а еш, церан дайшца дIахьош кхеторан болх бу.\nХIокху шеран гIадужу беттан I-чохь дуьйна 35 евро гIуда тухур ду и низам дохочу машенашна а, мотоциклашна а.\nТкъа тIедогIучу 2017-чу шеран дечиган баттахь дуьйна и гIуда кхин а тIекхетар ду: жимачу машенашна 78 евро, яккхийчарна 135 евро.\nВай хаьттира могIарерчу францхошка царна Парижан Iедалша бинчу сацамах хIун хета. Керла машенаш эца таро йоцучу нахана цунах хила эшам бу-бац а дуьйцуш, шена хетарг дийцира иштта ша а шира машен лелош йолчу Сильвис:\nСильви: "Парижан мэро и сацам бина хIаваъ цIена хилийтаран Iалашонца. Оцу юккъедаьккхинчу низамо боьха хIаваъ бахьнехь хуьлуш долу цамгарш лахдийр ду. Керла машенаш эца аьтто боцучу нахана эшам хир бу аьлла хетахь а, и ца хилийта а гIо лоцур ду аьлла мэрино. ГIала юккъера транспорт лелорехь ахчанца аьттонаш бийр бу цо нахана. Балхахь болчарна цIена машенаш эца а гIо лоцур ду аьлла мэрино..."\nЖил-Iаламан цIоналлин Iуналла дечу "Аdeme" агенталлин хаамашца, Францера яккхийчу гIалийн бахархойн могушаллина доккха зие до хIаваъ бехдаларо, 15 процент бераш садеIарца доьзна цамгарш йолуш ду, 35 процент аллерги олу сиркхо йолуш ду.\nСтатистикан хаамашца, хIаваъ бехдаларан бахьанца дуьнен тIехь 7 миллион адам делла, ткъа Францехь 48 эзар адам делла.\nХIаваана цара беш болчу эшаме хьаьжжина, машенаш категорешка екъна хир ю хIинца, хIора категорин шен-шен кехат хир ду машена тIелатийна.\nИ кехат даккха таро ю цу гIуллакхна билгалъяьккхина йолчу сайта тIехь.\nМашенан категорига хьаьжжина, долахочуьн бакъо хир ю зонашка екъначу гIалин урамашкахула лела.\nIалам карзахдаьллера Нохчийчохь\nЧудерзо ялта хир дуй-те Нохчийчохь?


Набахтехь стаг волчунна бен хуур дац хьал\nГIадужу-бутт 23, 2017\nНабахтехь хан токху тутмакх, совнаха а ган бакъо луш низам юкъадаккхарх кхаъ хилла гергарчарна.\nКху ГIадужу- беттан 16-чу дийнахь дуьйна цIерачарна набахтехь хенаш токхуш болу гергарнаш гайтарехь, цаьрца цхьана хан яккха бахархойн аьтто беш хийцамаш бина Iедало федералан низамехь.\nМасала луьрчу хьелашкахь доцуш, юкъарчу ражехь хан токхучу тутмакхийн хIинцачул тIаьхьа гергарниш шарахь ялхазза ган аьтто бу: 3-зза цхьана йоцучу ханний, 3-зза масех денний.\nЦу кеппара цIеранаш гар тIетоьхна луьрчу рожехь хан токхуш болчарна а. Цу хийцамех боккха кхаъ хилла, шен лаамехь боцчарна сагатдеш, ладегIамехь болчу цIерачарна.\nУьш, доза а доцуш хазахеттарш барам а боцуш дукха бу. Иштачех цхьаъ ву Новр кIоштан Калиновскера вахархо Эльбукаев Висхан а. Маршо Радионе иштта боху цо: "Шена тIе ца хIоьттича хуур дац лаьцначунна нанас, йиш-вашас мел сагатдо. Ала атта ду. Суна чIогIа дика хета ишта хийцамаш бина. И чохьволлург, аьрхалла йита а йитна, лартIа лелаш велахь, низамаш талхош вацахь, цунна стенна ца гойтуш бара цIеранаш?\nИштачунна уьттаза гайтича а новкъа-м дац. Тоххара тIеэцна хила дезаш дара и низам. Сан вешин кIант а ву Новр -кIоштарчу набахтехь. Цуьнан нанна мел хазахеттера дуьйцийла а йоцуш!"\nТутмакхийн бакъонаш мелла а шорьярх, кхечарех тера боцуш шайн хьажам берш а бу дукха бацахь а. Иштачех ву аренца Iуьллучу цхьана юьртара къано Султан а.\n"Чувуллуш волу стаг цо цхьа зе-зулам дича бен набахте кхачош вац. Зулам а дина, цунна и таIзар динехь, дина таIзар чекхдаллалц цунна цхьа гайта а ца веза. И стаг кхето, дохковалийта вуллуш ма ву чу. Ткъа хIинца даарш, маларш чукхоьхьуш, концерташ гойтуш, лаьцнарг ка санна варста а вой дIахIоттаво. И нийса дац".\nТутмакхийн хьокъехь хIинцца къамел дина къано Султан тилвелла лору гуьмсахочо Сатаев Мовлас. Лаьцначу нахана юкъахь хийла бехк боцург хуьлу, цо чIагIдарехь. Шега цхьа бух боцу харцо кховдийна дог Iовжийча бен хуур дац мел хала ду боцчу бехкана къурд а бина саца. Мовла ву дуьйцуш.\n"Со чIогIа воккхаве и хийцам бина. Дела реза хуьлда и динчарна а, дагадеъначарна а. Тоххарехь бина хила безаш бара и тайпа хийцамаш. Тоьхна хан дIаяллалц гергара нах гайта ца беза бохурш а бу. Дера бу. И санначарна бала бац, и чохь бохкучарна юкъахь мел дукха бу бехк-гуьнахь а доцуш, маршонах хербинарш! Оцу могIарера къахьо лайначо дуьйцур дац ишта къамел".


Путинан Президенталлин Мах Хадош Бу Аналисташ\nОьрсийчоь -- Сухов Иван, "Время Новостей" газетин хьажархо, Москохара студи, 26Чил2008\nМай беттан деношкахь оьрсийн президентан даржера дIавоьдучу Путин Владимира 8 шарахь бинчу белхан жамI деш бу дуккха а арахьара а, Оьрсийчура а аналисташ. Путин пачхьалкхан коьртехь волуш, федералан Iедалан дукхах болу ницкъ, Iедалан архаш алссам центран карахь дисийтарна тIехьажийна хилла хилар билгалдоккху цара, коьртачу декъана. Путина кхоьллинчу Iедалан системин а, цо тIевогIучунна юьтучу тIаьхьалонех а лаьцна "Время новостей" газетин хьажархочуьнца Сухов Иванца къамел а дина, хIара материал кечъйина Умарова Аминас\nШа берг, бохург санна, Iедалийн ницкъ "административан ирхалла" кхолларна тIехьажийна бара Оьрсийчоьнан президентан даржехь Путин волуш, боху коьрта жамI ду аналисташа, цуьнан бархI шеран белхан мах хадош динарг. Царах ву Оьрсийчохь зорбане долучу "Время новостей" газетин хьажархо Сухов Иван.\nПутинан администрацино регионашца уьйраш тасарна тIе шортта тидам бахийтина хиллехь а, кхоьллинчу системин шортта кхачамбацарш ду\nСухов: ЖамIаш, халахеташ делахь а, дог ойуш дац. ХIунда аьлча, Путинин администрацино регионашца уьйраш тасарна тIе шортта тидам бахийтина хиллехь а, кхоьллинчу системин шортта кхачамбацарш ду. Царах хьалхарниг - вовшашца йолчу юкъаметтигашца уьйраш нисъяр ду. Дика гуш ду, регионашкахь болчу лидерийн а, президентан а юкъаметтигаш церан вовшашца долчу доттагIаллица йоьзна юйла. Ма-дарра аьлча - тешам боцу система ю иза.\nМаршо радио: Шена тIе тидам озош дара Путинан, Советан заманахь хиллачуна а, леллачуна а йолу ностальги. Тайп-тайпанчу, бес-бесара къаьмнийн а, динийн а, културин а башхаллаш йолу нах цхьана нана-йоккха пачхьалкхехь латтон лаарал совнаха, кхин хIара ду аьлла, хIума дина ца хилар аьлла билгалдаьккхира хьажархочо. Таханлерчу дийнахь кхечу мехкийн Iедалша, шайн юкъараллашкахь башхаллийн дозанаш дохочу хенахь, Путин лаьттинчу Iедало и коьрта Iалашонаш кхочуш ца йира.\nСухов: Советан Бертахь санна, тайп-тайпана нах цхьанабехаш кхоллалуш йолу проблемаш тидаме оьцуш яцара. Оццу хенахь, Европехь а, Къилбседа Iамеркехь а хаза нехан санна къахьоьгу оцу тIехь. Динан а, чкъуран а, културин а башхаллаш йолчу нехан цхьанаIойла нисъеш, дозанаш дохош, царах цхьа тайпа кхуллуш баккхий кхиамаш баьхна цара. Оьрсийчохь цхьаммо а нахана юкъахь хIуьттаренна и халонаш ца кхоьллинехь а, ма-дарра долчу суьрто гойту, бахархой башхаллашца бекъабеллийла. Ур-атталла, тайп-тайпана кIошташкахь бехачу оьрсашна юкъахь а ю уьш-м. Цхьааллийн ойла ца кхоллаелла церан. Нагахь санна, кхин дIа а и проблема шорлуш дIайодахь, пачхьалкх санна, ша Оьрсийчоь а, кхана Iуьйрре лаьттар ю бохург, проблема хир юй те моьттуш ву со. ХIунда аьлча, пачхьалкх - пачхьалкх хуьлу, цу чохь бехачу нахана шаьш цхьа юкъаралла ю аьлла а, цхьана Iерах шайна пайда хуьлу аьлла а хетахь. Кхечу агIора, и пачхьалкх цхьанне а оьшуш яц.\nКултурехь йолу барьераш йоха ца яхь, проблема кхин а гена ер ю\nМаршо радио: "Время новостей" хьажархочо Сухов Ивана билгалдаьккхира, Къилбседа Кавказера хьал тоделла ала йиш ца хилар. Цкъачунна, Къилбседа Кавказехь мел йолчу республикашкара векалш Оьрсийчохь мел бу а, хIора баттахь, церан шайн доьзалшна гIоьнна дахьийта жима-тIама ахчанаш мел ду а, паргIат долчухаа гур ду иза. Амма, оцу нехан Оьрсийчура белхан меттигаш йохахь, экстремистийн а, кхин шортта а боламаш меттах бевр бу боху Суховс. Цул сов, културехь долу дозанаш дохо деза. Ткъа иза, уггар хьалха, Iедална тIехь ду элира цо.\nМоскохо экономикина а, меттахIотторан программина а мел дукха ахчанаш дайарх, културехь йолу барьераш йоха ца яхь, проблема кхин а гена ер йолуш ю\nСухов: Аса хьахийначу кхечу меттигашкахьчул а, Къилбседа Кавказехь и сурт кхин а чолхе ду дера. Къаьсттина, оцу кIоштан малхбале агIора гуттар а хала хьал ду. Оьрсийчоьнах дIахадийна ю ала мегар ду уьш. Дагестан а, Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а ю аса юьйцург. Цига воьдуш, ха дечу дозанехула чекхвала веза. Пачхьалкхан дозанна бен ца до оцу кепара ха. Ткъа цигахь бехачу наха олу шаьш Ставрополе, Астрахане даха новкъа довлуш, шаьш Оьрсийчу доьлху. Шаьш, Оьрсийчоьнах къаьстинчу меттигехь дехаш хилар билгалдоккху цара. Ма-дарра аьлча, церан бехк бац. Оьрсийн юкъараллин бехк бу иза дукха хьолахь. Кавказера баьхкинчу нахе оьгIазе хьоьжу уьш. Цхьа а къайле яц, кавказера баьхкинчу нахе бухарчу оьрсийн болу цабезам алсамболуш хилар. Оцу кепара, и республикаш къастош йолу барьер кхин а йоккха хуьлу. Регионашкахь Москохо экономикина а, меттахIотторан программина а мел дукха ахчанаш дайарх, нагахь санна, културехь йолу барьераш йоха ца яхь, проблема кхин а гена ер йолуш ю.\nМаршо радио: Шена тIе тидам озош ду элира Суховс, могIарерчу оьрсаша а, шайн Iедална тIаьххье, мехкан политикин цхьаалла коьрте юьллуш хилар.\nСухов: Оццу хенахь, социалан хеттарш деш гучудолу, дукхах болчу оьрсашна Къилбседа Кавказ Оьрсийчоьнна юкъахь йиса лууш хилар. И бохург хIун ду - латтанаш шайн пачхьалкхехь деза царна, амма, уьш чIога оьгIазе хьоьжу, цигахь бехачу нахе.\nМаршо радио: Политикашна а, Iедалан белхахошна а хаа деза, Оьрсийчоь тоххара, Советан пачхьалкх хуьлчара яьллийла. Жим-жима, оьрсийн пачхьалкх йолчура дIайолуш юйла а. Iедало а, къаьмнийн юкъараллаша а, юкъараллин организациш а цхьаний, оцу проблемина тIе боккха тидам ца бахийтахь, керла Оьрсийчоь кхоллалойла дац элира Время новостей газетин хьажархочо.