18 — Сурат Алках1ф « islamanserlo.net\nНехан хIусаме воьдуш бIаьрзе а волуш гIо, цу чуьра хьо араволуш мотт цахуург санна вала.\nАхьмад Хьамза: Закат бохучун маьIна, цунна инкарло еш волчуьнан хьукма\n18 — Сурат Алках1ф\n18 — Сурат Алках1ф [Хьех] [Маккахь доьссина , 110 аят ду]\n1.Хастам — Аллах1ана бу , Шá Шен лайна [Мухьаммадна] т1е [Къуръáн] жайна доссийначу , Шá цу [Къуръан] чохь [маь1ний] галаморзахалла ца еш ,\n2.[шà] Нийса [а долуш] , Шéна гергара [керстанашна] ч1óг1а 1áзап хирг хилар д1ахаийтархьамá [кхерамтасийтархьама] а , шаьш дика 1амалаш ечу муъманáхана кхаъ- баккхархьамá а , баккъалла а царна [Дáлла гергахь] хаза ял [хирг] хиларца .\n3.Оцу [ялсамани] чохь [шаьш] гуттара а бéхар болуш ,\n4.[иштта] Аллах1ан доьзалхо ву бóхучарна кхéрамтасархьамá а .\n5.Цаьргахь а , я цéран дайшкахь а , цуьнах [шаьш кхуллучух] 1илма дац . Áларехь [къилахь] доккха хили [и] цéран батошкахула áрадóлург , харц дерг бен ца óлу цáра .\n6.Хьайн са хьийзош [гатдеш] хила тарло ахьа [Мухьаммад] цéран лорах [царна т1аьхьа] , уьш х1окху къамéлах [Kъуръáнах] ца тéшарна халахетта !\n7.Баккъалла а Оха , лаьтта т1ехь мел дерг дина [кхоьллина] цуна хазаллийна , уьш [адамаш] зерхьма [и хазалла а йитина] 1амалйарехь цáрех тоьлург муьлха ву .\n8.Баккъалла а , Оха дийра ду оцу [латта] т1ехь мел дерг д1ашардина декъа [даьсса].\n9.Бакъдолуш хьуна [Мухьаммад] хеттéра хьéхан а , тептаран а дай Тхан билгалóнех тáмашийна [билгало].\n10.[хьахабе] Кегирхой [иймáнах ца бóха] хьехчу левчкъина , цáра элира :»Х1айн тхан Дéла ! Лóхьа [бéхьа] тхуна Хьайгара къинхéтам , кечбéхьа [берзабéхьа] тхан болх [хьал] бакъонца [нийсонца] !»\n11.Оха наб т1етесира царна хьехчохь масех [дуккхá] шерашкахь .\n12.Цул т1аьхьа Оха [нáбарха] г1иттийра уьш , хаар [хьовсар] доьхьа цу шина тóбанах муьлханиг ю [хаарехь] т1ех герга , цáра [хьехчохь] яьккхина хан мел ю .\n13.Оха дуьйцур ду хьуна цáрех дерг бакъонца [ма-дарра] , баккъалла а шайн Дéлах тешна кегирхой бара уьш , Оха совбехира уьш нийсонгахь .\n14.Оха ч1аг1дира цéран дегнаш [ийманца] , [керстана хьалха] х1иттана цáра элира :»Тхан Дéла стигланийн а , латтан а Дéла ву , óха [кхайкханне а] кхойкхур ма вац кхин дéла , бакъдолуш т1аккха т1ех [харц] хир дара и тхан áлар .\n15.Х1окху тхан къóмо лецна И [Аллах1] витина [кхин] дéланаш , цáра бáлабахьáра [т1етовжа] билггала [болу] бух царна [1ибáдат дар] т1ехь . Мила ву [ткъа] т1ех зуламе шá Аллах1ана т1ехь харцо кхоьллинчул а ?»\n16.[цáра вовшашка элира] Шаьш цáрех а , Аллах1 вóцуш цáра [кхи] лолла дечух а гéна [нацкъар] девлича , хьéхе дерза ! Шун Дáла шуна [рицкъана] шорто йийра ю Шен къинхетамах , шун болх эсала [к1éда] берзор бу .\n17.Хьуна малх [гича] гур бара шá хьала баьлча , цéран хьехна аьтто аг1ор тийжаш , ткъа шá д1абузуш царна т1екъарзар дóцуш аьрро аг1ор т1ех буьйлуш , уьш цу хьéхан сóнехь [к1óжехь] болуш , и Аллах1ан билгалóнашха ду . Аллах1а шá нисвинарг , иза нисвелларг ву , ткъа Цо тилийнарг , хьуна [каронне а] карор ма вац цуна [и] нисвеш вéрас [г1оьнча].\n18.Уьш [гича] сема хéтар [бар] хьуна , уьш бийшана болушехь . Оха керчабо уьш аьтто а , аьрро а áг1ора [дилха ца талхийта] , цéран ж1аьла а ду шен [хьалхара] ши ког а хецна наь1ар сáг1анехь [хиъна] . Хьайна уьш гича букътоьхна цáрех водур ма вара хьо , цáрех [болчу] кхéрамо кийра бузур ма бар хьан .\n19.Иштта [бийша ма-барра] , [самбаьхна] г1иттийра Оха уьш вовшашка хаттийта . Цáрех óлучо элира :»Мел лаьттина шу ?» Цáра элира : «[цхьана] Дийнахь я , [оцу] дийнан [цхьана] дéкъехь [муьрехь]». Цáра элира :»Шун Дáлла т1ех дика хаа оцу [чохь] шун латтарха [дерг] . Аша хьажавé шайх цхьаъ х1окху шайн детийца [ахчанца шайн] шахьаре ! Иза хьажийла муьлха ву цáрех [бáхархойх] даарна [кхáчана] ц1ена [хьáнал] , цуьнах рицкъ дохьийла цо шуна , ларлуш хуьлийла иза , шу [кхузахь] дуй ма хаийтийла цо цхьаннé а !»\n20.Баккъалла а цáра , шайна шу гучудовлахь , [дайъа] т1улгаш тýхур ду шуна , я шайн дине дерзор ду шу , т1аккха цкъá а дéкъал хир ма дац шу .\n21.Иштта [уьш ма-г1итторра] , Оха цаьрна т1екхачийтира [цéран къам] , царна хаийтархьама , баккъалла а Аллах1ан ч1áг1о бакъ-хилар , [иштта] баккъалла а къéмат де [х1оттар] шéгахь шéко йóцуш хилар , уьш шайна юккъехь цéран болх къуьйсуш бохкуш цáра элира :»[хьуламна] Г1ишло йé царна т1ехь [гóнаха] , цéран Дáлла т1ех дика хаа цáрех дерг». Ткъа цáрех тоьллачáра элира :»[Дéлора] Оха [даннé а] дийр ма ду царна т1ехь маьждиг».\n22.[шайга хаьттича] Цáра [къуьйсучáра] эра ду :»[уьш] Кхоъ ву , шайн диолг1аниг шайн ж1аьла долу». [иштта] Цáра óлу :»[уьш] Пхиъ ву , шайн ялхолг1аниг шайн ж1аьла долу» — къайлах долчух хéтарг-áлархьама . [юхá а] Цáра óлу :»[уьш] Варх1 ву , шайн барх1олг1аниг шайн ж1аьла долу». Ахь [Мухьаммад] áла :»Сан Дéла т1ех дика хууш ву цéран масалла [дагардалар] . И ца хаа к1еззиг-чарна бен» . Ахьа ма къовса цéран хьокъехь [Дéлера] бухболчу къовсамца бен , хьо дага ма вáла цéран [дагардалар] хьокъехь цáрех [жайни ох1лунех] цхьаннех а .\n23.Ахь [Мухьаммад алнé а] ма áла [цхьанá] х1уманна :»Баккъалла а аса дийр ду и кхáна [лама]».\n24.Аллах1ан лаамца [аьлла] бен . Хьайн Дéла хьахаве хьо вицвелча , ахь áла :»Сан Дáла со нисвийра ву х1окхул а герга [йолчу] нийсонна т1е».\n25.Уьш лаьттира [нáбарахь] шайн хьéхахь [маьлха шерашца] кхá баь1а [б1е] шарахь , [бетта шерашца] исc шо сов-бовлуш .\n26.Ахь áла :»Аллах1 т1ех дика хууш ву уьш [хьéхахь] мел-лаьттина . Цуьнгахь ю стигланашин а , лаьттан а къайле . Мел дика гуш ву-кх Иза , мел дика хезаш ву-кх Иза . Цéран [ван] ма вац Иза вóцург г1оьнча , Цо дéкъахо ца во Шен хьукмангахь цхьá а».\n27.Ахьа [Мухьаммад] дéша хьайга хьайн Дéлан жайнах [вахьйунца Къуръáнах] хьехнарг , Цуьнан дешнаш хуьйцург вац [цхьá] , хьуна [кароннé а] карор вац Иза вóцург [цхьá] т1етовжийла .\n28.Хьайн дег1 сéцадé 1уьйренцá а , суьйренцá а шаьш [доггаха] шайн Дéле кхойкхучаьрца Цуьнан юьхь [И рéзавар] лууш , хьан ши б1аьрг д1амахьовзийла цáрех хьайна дуьнéнан дáхаран хазалла éзаш , хьо муьт1ахь ма хила Тхаьш хьахорха Оха шен дог г1óпал [тергамза] динчуна , шен [дéг1а] лаамна т1аьхьа х1оьттина , шен болх зéнé [пунчé] хилла волу !\n29.Ахь [цаьрга] áла :»[х1ара Къуръан] Шун Дéлера бакъдерг ду . Шéна луург тéша , шéна луучо керстаналла дé ! Баккъалла а Оха кечйина зуламхошна [жоьжахатин] ц1е , шен кертó царна гó биллана йолу . Цáра орца дехча , царна [и] орца хуьлу лáлийна даш санна долчу хица , [бете даьхьча] яххьаш йоттуш [йáгош] долу , ма вoн малар ду-кх [и] , ма вон х1усам ю-кх [и жоьжахате]».\n30.Баккъаллà а , шаьш [Дéлах] тешна , диканаш динарш , баккъалла а Оха зен йойъур [ма] яц [цáрех] шá 1амал ярехь дика-хилчуьнан ял .\n31.Уьш — цаьрна [дáхаран] 1адн бошмаш хир ю , шайна к1елахула лéлаш тáтолаш долуш , оцу чохь [уьш] кечбийр бу [куьйгаха духкучу] дешин х1азаршца , цáра дýхур ду дуткъачу а , стоммачу а [дезачу] дáрех [долу] баьццара дýхарш , оцу чохь [шаьш] маьнгеш т1ехь тевжина [1еш] , ма хаза ял ю-кх [и] , ма дика х1усам ю-кх [и].\n32.Ахьа царна [керстанашна] дáладé шина къóнахчун [санна] масал , Оха цаьршинах цхьанна кемсийн шиъ беш еллéра , хурман диттах Тхаьш цаьршинна гó бина , цаьршинна юккъехь ялта дира Оха .\n33.Х1óра бéшо шен стоьмаш делира , цхьá а эшам бóцуш , Оха цаьршинна юккъехула тáтолаш дахийтира [лелийтира] 34.[кхин а] Стоьмаш бара цуьнан [и шиъ беш йóцург] , т1аккха цо [керстано] элира шен накъосте , шá цуьнца [дазаллийца] къамéле вóлуш :»Со хьоьл дукха даьхни долуш ву , тóба йоккха йолуш ву».\n35.Шен бéша вéлира [иза , куралла ярна] шен дéг1ана шá зуламе волуш , [цо] элира :»Суна ца хéта [со ца тéша] х1ара цкъá а х1аллак хир [д1адер] ду [аьлла].\n36.Суна ца xéта [со ца тéша , къемат-дийнан] сахьт х1уттур ду [аьлла] . [Дéлора и бакъ-хилла] Со сан Дéле верзавахь , суна [каронне а] карор ма ю [цигахь] цул [х1окху бешал] а тоьлла воьрзийла».\n37.Цуьнан накъосто [бусалбано] элира цуьнга [керстане] шá цуна [къамéлана] жоп луш :»Ахьa керстаналла [мýха] ди ткъа хьо [xьан дá Áдам] лаьттах кхоьллина , цул т1аьхьа [адамаш] т1адамах [óраллах] кхоьллина , цул т1аьхьа кхáчаме [суьртахь] хьоьх стаг вина [д1ах1оттийна] волчуьнца ?\n38.Амма со , И Аллах1 сан Дéла [хиларна къéра] ву , ас дéкъахо ца во сайн Дéлаца цхьá а .\n39.Хьайн бéша ваьлча ахьa [тáмаш-беш] аьллехьáра :»Мá шá-Аллах1 [Дáлла лиънарг хилла-кх , цхьá] ницкъ бац Аллах1аца бен». Хьуна [со дуьнéнахь] гахь а , со хьайла к1еззиг даьхни а , доьзал а болуш ,\n40.Сан Дáла суна [эхартахь] хьан бéшал тоьлларг лур ду , оцу [хьан бéшана] т1е стиглара 1áзап доуьйтур ду , т1аккха цуьнах [лáца х1ума дóцуш] шéра латта хир ду .\n41.Я цуьнан [бéшар] хи [лаьтто] д1ахýдур ду , т1аккха хьан [цкъá а] ницкъ-кхóчур ма бац и хьаладàккха».\n42.[Дáла х1аллак-барца] Гó биллира цуьнан стоьмашна , т1аккха шен ши куьг керчо [вовшех детта] х1оьттира иза , шá цу т1ехь йинчу харжана [хьегначу къинна дохкó вуьйлуш] , и шен г1ортóлаш т1ехь хаьрцина [чуйоьжна] йолуш , [шá] óлуш :»Со велар-кх сайн Дéлаца цхьá а дéкъахо [нáкъост] ванза».\n43.Аллах1 вóцург шéна г1о дан [цхьá а] тóба ца хилира цуна , [Дéлан г1ýданах] хьалха вáлар ца хилира .\n44.Цигахь [къéмата дийнахь] кхел бакъ-волчу Аллах1ан ю . Иза ву г1óлийниг йóлехь [бéкхамехь] а , [иштта] г1óлийниг т1аьхьлонгахь [чаккхенгахь] а .\n45.Ахьа [Мухьаммад] дáладе царна масална дуьнéнан дáхар , стиглара Оха доссийначу [дог1анан] хих тера долу , лаьттан óрамат шех ийна [шá хазделла] , т1аккха [хи д1ахáдарна] дакъа-делира [и óрамат , áта-делла] мохо [шá] идош , Аллах1 ву массо а х1умана т1ехь ницкъ-кхóчуш .\n46.Даьхни [таро] а , доьзал [бéраш] а дуьнéнан дáхаран хазалла ю , [амма] дики-долуш бухадуьсурш тоьлуш ду хьан Дàлла гергахь йóлехь а , [шéга] сатийсарехь а .\n47.[хьахаде] Оха [чéна хьéсапахь] лаьмнаш [лаьтта т1ийра] д1атилор долун [къéмат] де , хьýна гурдолу [шéна чохь] лàтта [экъа санна] шéра [дерзина] , Оха шаьш гулбина [махьшаре] , цáрех цхьá а вуьтур вóцун [де].\n48.Уьш х1иттийра Хьан Дáлла хьалха мог1аршкахь , [шайга óлуш Дéлора] «Бакъдолуш шу Тхуна хьалхá ма даьхкина [д1ах1итти] , Оха шу дуьххьара ма-кхоллара , мелхó а аша [дуьнéнахь] бéхира Оха шайна [г1иттóран] хан юьллур ма яц .\n49.[х1óраннá кара] Тептар диллича [делча] , хьýна гур бу къа-дийраш [керстанаш] кхоьруш оцу [шайн тептарш] чохь долчух , цáра эра ду [шайн вóнаш гича] :»Х1ай тхан х1аллак хилар , х1окху тептаром-хьá дуьтуш дац [къиношха] дагарданза [язданза] жиманиг а , [дуьтуш] дац доккханиг а». Царна карийра шаьш динарг [шайна] хьалха [долуш] , хьан Дáла зулам ца до цхьаннé а .\n50.[хьахадé] Оха элира маликашка :»[лéрамна] Сужда-дé [охьата1а] Áдамна , т1аккха цáра сужда-дира , Иблис доцчо , жинех дара и , шен Дéлан буьйрана [омaрна] 1éса-хилара и . Ашa [мýха] лóцу ткъа и [иблис] а , цуьнан т1аьхьé а гергарнаш , Со [1адда] витина , уьш шуна мостаг1ий ма ду , ма вог хийцар ду-кх и зуламхошна .\n51.Аса уьш теш ца х1иттийна стигланаш , латта кхолларехь а , цéран дог1маш кхолларехь а , Со лóцуш вац [адамаш] тилорхой г1оьнчий .\n52.[хьахадé] Цо [Дáла] эра долу [къéмат] де :»Кхайкха [х1инца] ашa [Соьца] шаьш [харц] кхайкхийна [болу] «Сан» — дéкъахошка !» Т1аккха цáра кхайкхира цаьрга [ц1уйшка] , амма цáра [орцан] жоп ца делира цаьрна , Оха цаьрна юккъехь [жоьжахатин] боьра бира .\n53.Къа-дечарна жоьжахати гира , [т1аккха] уьш тийшира баккъалла а шаьш цу чуоьгур [чуг1ýр] хиларх , царна ца карийра цунах д1ахьавзам [д1абоьрзийла].\n54.[Дéлора] Бакъдолуш ,Оха билгалдарца дáлийна х1окху Къуръан-чохь адамашна [пайден долу] массó а [масалха] масал , [ткъа керста] адам хилира дукха хьолехь къийсалуш .\n55.Адам юхатоьхна ма дац , цаьрга [Къуръáнан] нийсо еача [т1аккха цáра и харц-йича , Дéлах] тешархá а , шайн Дéле гечдар дéхархá а [цáра и харц-дича] , хьалха д1абаханчéран [х1аллак-баран] лáмаст [хьал] шайна т1ех1оттар [дéхаро] а , я шайна хьалхá [гуш] 1áзап дар [лааро] а бен .\n56.Оха гéланчаш [элчанаш] хьовсош ма бац , [муъма-нáхана] кхаъ-бохьуш а , [керста-нáхана] кхéрамтосуш а бен . Шаьш керстаналла динчáра [муъма-нáхаца] къуьйсу харцонца , цуьнца [Kъуръáнан] бакъо харц-ярхьама [эшорхьама]. Цáра т1елéцира Сан áяташ [билгалóнаш] а , шайна кхéрамтасар а кхàрдарца [ца бáшарца].\n57.Мила ву ткъа т1ех зуламе , шен Дéлан áяташца шéга хьéхам бича , царна букъ-тоьхна , шен шина куьйго [1éсаллех] динарг диц-динчул а ?! Бaккъалла а Оха дина цéран дегнаш т1ехь пардóнаш уьш цуьнах кхéтарх , цéран лерехь къоралла [ч1áг1алла] ю , ахь уьш нийсóне [бакъóне] кхайкхарх , уьш [нисбалне а] нислур болуш ма бац цкъá а .\n58.Хьан [Мухьаммад] Дéла вуно гечдеш ву , [шортачу] къинхéтаман Дá ву . Цо цаьрга [дуьнéнахь] жоп-доьхуш [ч1ир-оьцуш] хилча , цáра [къинойх] динарг бахьан долуш , царна 1áзап сихдийра ма дара Цо , х1етте а цéран тоьхна [йиллина] хан ю , царна [каронне а] карор ма яц цуьнах [1áзапах] ловчкъийла [к1елхьар-бовлийла].\n59.И ярташ [чуьра бáхархой] , Оха х1аллак-йира уьш , цáра зуламаш динчу хéна . Оха йира [туьйхира] уьш х1аллак-ярна хан .\n60.[хьахадé] Мýсас элира [шéца волу] шен жимхачуьнга [жим-къóнахе] :»Со соцур вац ши х1орд гуллучу [метте] кхàччалц , я со [соцур вац , эшахь] вехха леллалц .\n61.Ткъа и шиъ [х1орд] гуллучу шаьшшиъ д1акхаьчча , шаьшшинна ч1áра биц бина [хилар карийра] цаьршимма , [ткъа] цо [ч1éро] шен некъ лéцира х1ордаха [декъа] харш дуьтуш .\n62.Шаьш шиъ [цу меттигна] т1ех ваьлча , цо [Мусас] элира шен жимхачуьнга :»Схьало вайна [и] вайн кхáча ! [Дéлора] Бакъдолуш х1окху вайн нéкъах хало [г1елдалар] ма лайна вай».\n63.Цо элира :»Тидам бирий ахьa , вай чхаре дирзича , баккъалла а суна ч1áра бицбелира , суна и дагар ма ца баьккхира шайт1ано бен». Цо [ч1éро] шен некъ лéцира х1ордаха тáмашийна [и шиъ цец-воккхуш].\n64.Цо [Мусас] элира :»И [ч1áра д1абахар] даркха [билгалонна] шá вайна лууш [лоьхуш] хилларг». [чхаре] Вухавеара и шиъ шаьшшина [нéкъа] лараш ларйеш .\n65.Цаьршина карийра тхан лайшха [цхьа] лай , Оха Тхайна гергара къинхéтам белла , Оха тхайгара шéна 1илма 1áмийна [волу].\n66.Мусас цуьнга элира :»Со хьоьца вáн мегар дарий , хьуна [Дáла] 1áмийначух сайна хьоьга нийсо [бакъо] 1áмайайта ?!»\n67.Цо элира :»Баккъалла а хьан [кхáчне а] ницкъ-кхóчур ма бац сóбарца соьца чекхвáла .\n68.Хьо сóбаре муха хир ву , айхьа хаарца гó ца биллинчуна [ца-девзачуна] т1ехь».\n69.Цо [Мусас] элира :»Хьуна со карор ву — Дáла мукъ лахь — сóбаре , со 1éса хир вац хьан буьйрана [омарна]».\n70.Цо [Хизара] элира :»Хьо суна т1аьхьа-х1оттахь , соьга махетталахь цхьанá а х1уманах лáций , цуьнах дерг хьайга аса дийццалц !» .\n71.Т1аккха [х1орда йистéхула] д1авóлавелира и шиъ , ткъа и шиъ [чекхдóлучу] х1орд-кéманна т1ехиъча [хих дéхьавáла дагахь] , цо [Хизарс] 1уьрг даьккхира цунна . Цо [Мусас] элира :»Ахьa цунна 1уьрг даьккхи , цуьнан [х1орд-кéмана] т1ийранаш хибуха -бахийтархьама ?! [Дéлора] Бакъдолуш [тáмашина] доккха х1ума ди ахьа».\n72.Цо [Хизарс] элира :»Аса [хьоьга] ца элира , баккъалла а хьан [кхачне а] ницкъ-кхóчур ма бац сóбарца соьца чекхвáла ?!»\n73.Цо [Мусас] элира :»Ахьa суна бехк ма билла со вицваларна , соьх даьллачуна суна халонца гатто ма йé ахьа !»\n74.Д1авóлавелира и шиъ , ткъа и шиъ жимачу к1антана духьала кхетча , цо [Хизарс] вийра иза . Цо [Мусас] элира : «Ц1ена [къа-данза] са [муха] дий ахьa [цхьана] синна [ч1ирна] дуьхьал дóцуш ? [Дéлора] Бакъдолуш ирча х1ума ди ахьa».\n75.Цо [Хизарс] элира :»Аса хьоьга ца элира , баккъаллá а хьан [кхачне а] ницкъ-кхóчур ма бац сóбарца соьца чекхвáла ?!»\n76.Цо [Мусас] элира :»Х1окхул т1аьхьа аса хьайга [цхьана] х1уманах хаттахь , [т1аккха] со хьайца ма ваийта , бакъдолуш соьгара бехказло ю хьуна».\n77.[кхин] Д1авахара и шиъ , ткъа шаьшшиъ [цхьана] юьрта ох1луна т1екхаьчча , цуьнан ох1луне [хьéшан] кхáча-бийхира цаьршимма , [амма] и шиъ хьáша вина т1елáцарха юхакхийтира уьш . Цаьршинна карийра цу [юьрта] чохь [цхьа лекха] пен [чир] , шá охьабожжа [харцца] боллуш , [т1аккха] цо [Хизарса] нисбира и . Цо [Мусас] элира :»Хьайн лиъча , мах оьцур баркха ахьа цуна дуьхьал».\n78.Цо [Хизарса] элира :»Х1ара сунá а , хьунá а юкъахь къастар [дóза] ду , аса дуьйцур ду хьуна , хьан шéгахь сóбар ца тоьъначуьнан тидарх [кхéтамах дерг] .\n79.Амма х1орд-кéма , мискачу-нéхан дара , х1ордчохь болх-беш болчу , ткъа суна лиира цуьнан дерт [сакхт] даккха , царна т1аьхьа [вóг1уш] вара [цхьа] паччахь , х1óр [дика] х1орд-кéма ницкъаца шá схьадоккхуш .\n80.Амма жима-к1ант , цуьнан дá-нáна муъма [бусулба] дара , ткъа тхо кхийрира цо и шиъ [Дéлан дóзанашха] т1ех-вийларца , керстаналца дáкъаздаккхарх .\n81.Тхуна лиира , цаьршинан Дáла цу шинна хийцина [кхи] доьзалхо] вала цул ц1аналлехь [дикаллехь] тоьлург а , къинхетамехь [цул] гергарниг а .\n82.Амма пен , шахьарчуьра [юьртарчу] шина бóберан бара , оцу [пен] к1елахь цаьршинна хазна яра , дика стаг вара цаьршинан да , ткъа хьан Дáлла лиънéра и шиъ андаваьлла , шаьшшина хазна [цáра] хьала яккха , хьан Дéлера къинхéтамна . Аса дин ма дац и [дерриге] сайн лаамца , и [ду] хьан шéгахь сóбар ца тоьъначуьнан тидар .\n83.Цáра [жугтеш] хьоьга [Мухьаммад] хоьтту ши ма1а йолчух [Зулкъарнайнах дерг] , ахь áла :»Аса дуьйцур ду шуна цуьнах [долун] хабар».\n84.Баккъалла а Оха ч1аг1вира иза лаьттахь , [иштта] Оха белира цуна [оьшучу) массо а х1уманах [дерг довзаран] некъ .\n85.[малх бузéхьа] Новкъа велира иза .\n86.Малх бузé шá кхаьчча , цуна и [малх] карийра [б1аьрган гарехь] даьржина [кхоьхку] шовданах [х1ордах] шá бузуш , цуна [шовдана] гергахь [керста] къам карийра цуна . Оха элира :»Х1ай Зулкъарнайн ! Я ахьа [байъарца] 1áзап дийр ду [уьш иймáне ца бáг1ахь] , я ахьа диканца [маьрша , дийна] буьтур бу уьш .\n87.Цо [Зулкъарнайна] элира :»Амма [щоьх] шá зулам-динарг [милла велахь] , оха цунна [верца] 1áзап лур ду , цул т1аьхьа шен Дéле верзор ву , т1аккха Цо лур ду цуна ирча [буьрса] 1áзап .\n88.Амма ша [Дéлах] тешна , дика 1амал йинарг [милла велахь] , цуна [ялсаманин] диканца бéкхам хир бу , Оха цуьнга эра [т1едуьллур] ду тхайн омарха атта дерг».\n89.Цул т1аьхьа , [малх бáлéхьа] новкъа велира иза .\n90.Малх бáлехьа шá кхаьчча , цуна и [малх] карийра , Оха шайнá а , цунá [малханá] а юккъехь [хьуламна цхьá] пардо данза [долчу] къóмана т1ехь шá хьала болуш .\n91.Иштта , бакъдолуш Оха гó биллина цунгахь [Зулкъарнайнах] долчух хаарца .\n92.Цул т1аьхьа [малх бáлехьара] новкъа велира иза .\n93.Шина лóмах [йолчу] дуьхьалóна юккъе кхаьчча , цуна карийра цаьршинна т1éхьа [дéхаш] , къамéлах [шен маттах] кхéта [халла бен] герга дóцу къам .\n94.Цара элира :»Х1ай Зулкъарнайни ! Баккъаллá а , Яъжуж а , Маъжуж а [тайпанаш] тáлор лелош ду лаьттахь , оха хьуна [жимма] ясакх [мàх] х1оттийчa х1ун дар тéхьа , ахьа тхунá а , царнá а юккъехь [уьш тхуна т1ецакхáчийта] дуьхьало йийриг ?»\n95.Цо элира :»Сан Дáла суна шéгахь ницкъ [аьтто] белларг , [шунчул] тоьлуш ду , аша суна [цулла а] г1одé [адами г1ирса] ницкъаца , аса йийра ю шунá а , царнá а юккъехь [нуьцкъала] дуьхьало [буг1а].\n96.Аша дá суна эчиг дáкъош [кескаш , ткъа] шá шина лóма [йисташка нисса] юкъ [цáрех юьзна] нисйича , цо элира : «[ц1е] Марса яккха !» [т1аккха] Шá и [эчиг лáлийна] ц1е санна дича , цо элира :»Схьадá суна лáлийна ц1еста , цуна [лáлийна эчиг] т1едуттур дара аса».\n97.[цул т1аьхьа] Ницкъ ца кхéчира цéран цуна [дуьхьалонна] т1оьхул бовлá а [лекха , шéра хиларна] , я цунах 1уьрг даккхá а [буто хиларна] 98.Цо элира :»Х1ара [болх] сан Дéлера къинхетам бу , ткъа [уьш áрабовла] сан Дéлан ч1áг1о [хан] т1ейеача , Цо и [духьало] йийра ю [лаьттаца] д1ашарйина . Сан Дéлан [массо] ч1áг1о бакъ хилла».\n99.Оцу дийнахь , Оха битира цáрех цхьаберш вýкхáрех д1ауьйш . [г1овттош] Зурманчу [ц1узанчу] «х1уп» аьлла , Оха [махьшарехь] вовшах-тýхур бу уьш гуламехь .\n100.Оцу дийнахь Оха [герга йáлийна] гойтур ю керстанашна [и] жоьжахати гайтарх а [буьрса].\n101.Шаьш Со хьахаварха шайн б1аьргаш т1е пардо [марха] лаьцна [б1аьрзе] хилболу , шаьш [бакъонга] ладóг1а [ца лаарна] ницкъ ца кхóчуш [къорбелла] хилболу .\n102.Шаьш [Дéлах] ца-тешначарна моьттанера ткъа , Со [1адда] витна Сан лайш гергарнаш [дéланаш] бина лéца [мега] ?! [х1ан-х1á] . Баккъалла а Оха кечйина жоьжахати керстанна х1усам йина .\n103.Ахь áла :»1амалашкахь т1ех эшаме берш бийца Оха шуна ?»\n104.Дуьнéнан дáхарехь шаьш лéлориг [харц хиларна] тиларехь [эрна] хилла [болу] , шайна моьттуш [хéташ] баккъалла а шаьш дика [мéле] г1уллакх деш бу .\n105.Уьш шайн Дéлан áяташцá [билгалóнашца] а , Цуна дуьхьал бахарх а шаьш ца-тешнарш бу , цéран 1амалаш [эрна] йайна , къемата дийнахь Оха х1оттор бац [лурбац] царна [терзан] мах [ял].\n106.И , цéран бéкхам — жоьжахати ю , уьш керста хиларнá а , Сан áяташхá [билгалóнашха] , Сан элчанашхá уьш [цабéшаш] кхàрдарнá а .\n107.Баккъалла а шаьш [Дéлах] тешна , диканаш динарш , царна фирдавс ялсаманеш х1усам хир ю .\n108.Гуттар цу чохь [зовкх хьоьгуш] хир болуш , шаьш доьхур дóцуш цуьнах д1ахьовзор [д1атилор] .\n109.Ахь áла :»Х1орд [чура хи] хилча сан Дéлан дешнашна шéкъа , х1орд кхáчор ма бара , сан Дéлан дешнаш [яздина] кхáчадале , Оха деачá а и [х1орд] санна [г1оьнна] кхин а сов [х1ордаш]».\n110.Ахь áла :»Баккъалла а со адам ду шух-терра , [Аллах1а] соьга [вахьйунца] хьоьху , баккъалла а шун Дéла цхьа [Аллах1] Дéла хилар , ткъа шá шен Дàлла дуьхьал вахаре сатуьйсуш верг [милла велахь] , дика 1амал йойла цо , шен Дàлла лолла [1ибáдат] дарехь цхьá а декъашхо ма войла !»\n7 сентября, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 1 047 Хьаьжна\n« 19 — Сурат Марьям\n17 — Сурат Альисрáъ »


Таджикистанера оппозиционер Кувватов вийна Истанбулехь\nЕарин сарахь Истанбулехь вийна таджикийн оппозицин хьалханчех цхьаъ волу Кувватов IумарIела. Оцунах лаьцна хаам бина туркойн зорбанан гIирсаша. Кувватовн хIусамнана а, цуьнан жима ши бер а дIовш а даьлла дарбанцIийне охьадиллина ду. Кувватов IумарIелин гергарчара дийцарехь, 47 шо долу политик а, цуьнан хIусам а хьошалгIа кхайкхина хилла.\nЦигахь хIумакхаьллинчул тIаьхаь во а хилла хIаваэ араваьлла хилла иза. Оцу минотехь мила ву цахуучу стага коьртах тапча тоьхна вийна Кувватов. Цуьнан зуда а, ши бер а кхетамчура даьлла, амма цул хьалха хIусамнана кхиийна гергарчарга Кувватов верах лаьцна хаам бан.\nКувватов 2012-чу шарахь Оьрсийчу ведда хилла Таджикистанан президентан гергарчу нахаца бизнес бахьана долуш дов а даьлла. Москох «Тоба 24» олу организаци а кхоьллина, Таджикистанан Iедалшна критика еш хилла иза. 2012-гIа шо чекхдолуш Душанбен дехарца лаьцнера Кувватов Эмираташкахь. ТIаьхьо ша дIахечца иза ваха хиинера Туркойчохь. Таджикистанан Iедалш таIазар дан дагахь дIавоьхуш вара Кувватов IумарIела.


1. §і§Ь§а§б§а§Э§а§Ю§Ъ§Я§С §Ф§Ъ§Х§в§а§Т§в§а§Ю§Ъ§Х, §г§е§Т§г§д§С§Я§и§Ъ§с.\n2. Ў°§Ў§п§в§а§ЯЎ±, §д§С§Т§Э§Ц§д§Ь§Ъ (§Ь§а§Ю§б§а§Я§Ц§Я§д – §г§Ь§а§б§а§Э§а§Ю§Ъ§Я§С §Ф/§з).\n§¶§С§в§Ю§С§Ь§а§д§Ц§в§С§б§Ц§У§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§С§с §Ф§в§е§б§б§С. §і§н§в§о§Ц §Х§Э§с §б§а§Э§е§й§Ц§Я§Ъ§с §г§Ь§а§б§а§Э§а§Ю§Ъ§Я§С. §®-, §Ї-§з§а§Э§Ъ§Я§а§Т§Э§а§Ь§Ъ§в§е§р§л§Ц§Ц §г§в§Ц§Х§г§д§У§а.\n§§Є§і§ґ§ѕ§Б §¬§°§¬§Ў§Є§Ї§°§Ј§°§¤§° §¬§µ§і§ґ§Ў – FOLIA ERYTHROXYLONI COCAEA\n§¬§а§Ь§С§Ъ§Я§а§У§н§Ы §Ь§е§г§д – Erythroxylon coca Lam.\n§і§Ц§Ю. §¬§а§Ь§С§Ъ§Я§а§У§н§Ц – Erythroxylaceae\n§ў§а§д§С§Я§Ъ§й§Ц§г§Ь§С§с §з§С§в§С§Ь§д§Ц§в§Ъ§г§д§Ъ§Ь§С.§¬§е§г§д§С§в§Я§Ъ§Ь §Ф§е§г§д§а§Э§Ъ§г§д§У§Ц§Я§Я§н§Ы, §г §Ю§Ц§Э§Ь§Ъ§Ю§Ъ §Т§Ц§Э§н§Ю§Ъ §и§У§Ц§д§Ь§С§Ю§Ъ §У §б§С§Щ§е§з§С§з §Э§Ъ§г§д§о§Ц§У. §§Ъ§г§д§о§с §а§й§Ц§в§Ц§Х§Я§н§Ц, §а§У§С§Э§о§Я§н§Ц, §и§Ц§Э§о§Я§а§Ь§в§С§Ы§Я§Ъ§Ц §Ъ §Я§С §Я§Ъ§Ш§Я§Ц§Ы §г§д§а§в§а§Я§Ц §г§а §г§Ь§Э§С§Х§Ь§С§Ю§Ъ §У §У§Ъ§Х§Ц §Х§У§е§з §Х§е§Ф, §б§С§в§С§Э§Э§Ц§Э§о§Я§н§з §и§Ц§Я§д§в§С§Э§о§Я§а§Ы §Ш§Ъ§Э§Ь§Ц; §п§д§Ъ §Ь§а§Э§Э§Ц§Я§з§Ъ§Ю§С§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц §е§д§а§Э§л§Ц§Я§Ъ§с §б§а§Х §п§б§Ъ§Х§Ц§в§Ю§Ъ§г§а§Ю — §Э§е§й§к§Ъ§Ы §Х§Ъ§С§Ф§Я§а§г§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ы §б§в§Ъ§Щ§Я§С§Ь §Х§Э§с §в§С§г§б§а§Щ§Я§С§Я§Ъ§с §Э§Ъ§г§д§о§Ц§У §Ь§а§Ь§С.\n§І§С§г§б§в§а§г§д§в§С§Я§Ц§Я§Ъ§Ц. §І§а§Х§Ъ§Я§С §Ь§а§Ь§С§Ъ§Я§а§У§а§Ф§а §Ь§е§г§д§С — §±§Ц§в§е, §ў§а§Э§Ъ§У§Ъ§с §Ъ §У§а§г§д§а§й§Я§н§Ц §г§Ь§Э§а§Я§н §Ў§Я§Х. §°§Х§Я§С§Ь§а §У §Х§Ъ§Ь§а§Ю §г§а§г§д§а§с§Я§Ъ§Ъ §а§Я §Т§а§Э§о§к§Ц §Я§Ц §У§г§д§в§Ц§й§С§Ц§д§г§с §Ъ §Ъ§Щ§Х§С§У§Я§С §Щ§Х§Ц§г§о §Ь§е§Э§о§д§Ъ§У§Ъ§в§е§Ц§д§г§с §Ъ§Я§Х§Ц§Ы§и§С§Ю§Ъ. §є§Ъ§в§а§Ь§а §Ь§е§Э§о§д§Ъ§У§Ъ§в§е§Ц§д§г§с §У§а §У§г§Ц§з §р§Ш§Я§а§С§Ю§Ц§в§Ъ§Ь§С§Я§г§Ь§Ъ§з §г§д§в§С§Я§С§з, §У §д§в§а§б§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ы §Ъ §г§е§Т§д§в§а§б§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ы §Щ§а§Я§Ц. §¬§е§Э§о§д§е§в§С §б§Ц§в§Ц§Я§Ц§г§Ц§Я§С §д§С§Ь§Ш§Ц §Я§С §Б§У§е, §є§в§Ъ-§§С§Я§Ь§е, §¶§Ъ§Э§Ъ§б§б§Ъ§Я§н, §У §Є§Я§Х§Ъ§р §Ъ §Я§Ц§Ь§а§д§а§в§н§Ц §С§ж§в§Ъ§Ь§С§Я§г§Ь§Ъ§Ц §г§д§в§С§Я§н (§¬§С§Ю§Ц§в§е§Я, §µ§Щ§С§Ю§Т§С§в§С §Ъ §Х§в.).\n§·§Ъ§Ю§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ы §г§а§г§д§С§У.§§Ъ§г§д§о§с §Ь§а§Ь§С §г§а§Х§Ц§в§Ш§С§д §С§Э§Ь§С§Э§а§Ъ§Х§н, §а§Т§л§С§с §г§е§Ю§Ю§С §Ь§а§д§а§в§н§з §г§а§г§д§С§У§Э§с§Ц§д 0,5—1,5 %. §°§г§Я§а§У§Я§н§Ю§Ъ §У §п§д§а§Ы §г§е§Ю§Ю§Ц §С§Э§Ь§С§Э§а§Ъ§Х§а§У §с§У§Э§с§р§д§г§с §Ь§а§Ь§С§Ъ§Я§н. §Ј §б§в§а§и§Ц§г§г§Ц §Т§Ъ§а§г§Ъ§Я§д§Ц§Щ§С §д§в§а§б§С§Я §б§в§Ц§а§Т§в§С§Щ§а§У§н§У§С§Ц§д§г§с §У §г§а§Ц§Х§Ъ§Я§Ц§Я§Ъ§Ц, §Ъ§Ю§Ц§р§л§Ц§Ц §У §б§а§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§Ъ §і02 §Ь§С§в§Т§а§Ь§г§Ъ§Э§о§Я§е§р §Ъ §У §б§а§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§Ъ §і§Щ — §Ф§Ъ§Х§в§а§Ь§г§Ъ§Э§о§Я§е§р §Ф§в§е§б§б§е. §ї§д§а §г§а§Ц§Х§Ъ§Я§Ц§Я§Ъ§Ц, §Я§С§Щ§н§У§С§Ц§Ю§а§Ц §п§Ь§Ф§а§Я§Ъ§Я§а§Ю, §с§У§Э§с§Ц§д§г§с §а§г§Я§а§У§а§Ы §в§С§Щ§Я§н§з §Ь§а§Ь§С§Ъ§Я§а§У. §¤§Э§С§У§Я§н§Ю §б§в§а§Ъ§Щ§У§а§Х§Я§н§Ю §п§Ь§Ф§а§Я§Ъ§Я§С §с§У§Э§с§Ц§д§г§с §Х§У§С§Ш§Х§н §г§Э§а§Ш§Я§н§Ы §п§ж§Ъ§в §Ю§Ц§д§Ъ§Э§Т§Ц§Я-§Щ§а§Ъ§Э-§п§Ь§Ф§а§Я§Ъ§Я, §Я§С§Щ§н§У§С§Ц§Ю§н§Ы §Ь§а§Ь§С§Ъ§Я§а§Ю. §¬§а§Ь§С§Ъ§Я§С §У §г§е§Ю§Ю§Ц §С§Э§Ь§С§Э§а§Ъ§Х§а§У §г§а§Х§Ц§в§Ш§Ъ§д§г§с §Х§а 80%.


Чермоев Тапин тIаьххьара некъ\nБобиньи -- Чермоев Тапин каш, Вачагаев Майрбека а, цуьнан накъосташа а тодинчулла тIаьхьа, Охан2012\nКху Стигалкъекъа-беттан 11-чу дийнахь 94 шо кхочу Къилбаседа Кавказерачу къамнаша шайн йозуш йоцу Ламанхойн Республика олу пачхьалкх кхоьллина. Иза кхуллуш жигара дакъа лаьцна ву Нохчийчура хьолада Чермоев Тапа.\nВачагаев Майрбек, нохчийн историн Iилманча\nЧермоев Тапин бакъ йолу цIе хилла Iабдул-Межед. Иза вина 1882-чу шарахь Соьлж-гIалахь. Чермоев Тапин да хилла оьрсийн армин инарла Чермоев Орца. Буру-гIалахь училищехь дешначулла тIаьхьа, Чермоев Тапа деша вахана Николаев гIалахь йолчу дошлойн училище. 1901-чу шарахь цигара дешна ваьллача, иза гIуллакх дан дIаэцна Оьрсийчоьнан паччахьан Николайн ШолгIачуьнан гIароле.\n1906-чу шарахь, шен 24 що кхачнача, Чермоевс зуда ялайо. Цуьнан хIусамненан цIе хуьлу Ибрагимбекова Хьавар-ХIанум. 1908-чу шарахь шен да Чермоев Орца кхалхар бахьана долуш, Тапа, эскархочуьнан гIуллакх а дуьтий, цIа воьрзу.\nДукха хан ялале мехкадаьттана гонаха бум йолало дуьненахь. «Алдыра мехкадаьтта» цIе йолу фирма а кхуллий, мехкадаьтта даккха а, иза дохка а волало къона бизнесхо. 1913-чу шарахь, боккха пайда бохьуш болу бахам а хуьлий, дIахIутту Чермоев Тапас кхоьллина йолу фирма.\nАмма исторехь иза вуьсу Къилбаседа Кавказерачу къаьмнаша кхоьллина йолчу йозуш йоцучу Ламанхой Республикан хьалхара куьйгалхо санна.\nЧермоев Тапин кхолламах лаьцна Маршо Радионо интервью йира нохчийн вевзаш волчу историкца карарчу хенахь Парижехь вехаш волчу Вачагаев Майрбекаца.\nМаршо Радио: Тхуна хаа, ахьа Чермоевн кхоллам толлуш, боккха болх бина хиларх лаьцна. Цуьнан тIаьхьенаш йисний Францехь?\nВачагаев Майрбек: Цуьнан тIаьхье йолуш ю, бакъ дерг аьлча. ТIаьхье бохург хьун ду, шен Тапин йоI бен ца хилла. Оцу йоIехула тIаьхье йисина цуьнан. Амма нохчий бац-кх уьш. Маре англичанашка бахана, Iамеркахошка бахана... Ненан дегахула бен кхин гергарлонаш дац дисина.\nМаршо Радио: Ткъа хьан аьтто баьллий церах цхьа а вовза?\nВачагаев Майрбек: Цуьнан шичойн а, вешин берийн а тIаьхьенаш ю. Шортта бу уьш. ДIакхоьссича а цхьа ткъех стаг ву церах суна вевзаш.\nМаршо Радио: Ткъа валар муха нисделла Чермоев Тапин, дIоггара воккха а ма ца хилла иза?\nВачагаев Майрбек: Тапа 1937-чу шарахь цхьа цамгар а иккхина, кхеран Iедале дехар а дина, Швейцаре Лозанна-гIала дарба лаха вахана хилла. Цига вахханчохь дIавалар нисделла цуьнан. Иза дIавалар цамгарца иза велла ала йиш йоцуш, бух боцуш дисина хIума ду.\nХIунда аьлча цхьа цIеххьаш иза дIавалар нисделча, цуьнах цецбоьвлла, цуьнан тIаьхьено таханчу дийнахь а олург ду, могшалла бахьана долуш иза дIаваьлла вац бохург ду.\nМаршо Радио: Ткъа хIу ду, аьлла, хета царна цуьнан бахьана?\nВачагаев Майрбек: Мелла а оцу гIазакхаша, НКВД-но цхьаъ дина, цу тIехь дIавалар нисделла, олу цара.\nЛозаннера цуьнан вешин йоI яхана волчу Баммат Хьайдара, оцу хенахь, цига дехьа ваьлла, цигахь Iаш волчу, Хьайдар гIо а дой, цуьнан дакъа Париже схьа а дохьий, дIадуллу. Оцу шарахь дуьххьара схьадиллина кешнаш хуьлу Бобиньи олуш долу.\nИ хан тIекхаччалц,1937-гIа шо тIекхаччалц Францехь бусулба кешнаш хилла а дац.\nМаршо Радио: Муьлуш бу цигахь дIабоьхкина болу нах? Муьлхачу хьолехь карийра хьуна Чермоев Тапин каш?\nВачагаев Майрбек: Оцу шарахь кхалхар нисделла оцу кешнашкахь дIавоьллина Тапа а ву, кхин 77 стаг а ву суна цигахь карийна нохчи а, чергазой а, гIебартой а, хIири а... бусулба нах.\nКхин алсам ахча гулдан аьтто ца хилира тхан. Цундела, иха вина а, велла де а билгал а доккхуш, цуьнан цIе язйина оха цу чуртана тIе. Ткъа иза дуьххьарлера паччахь хилла, аьлла, тхан цунна тIетоха аьтто а ца хилла, дисина ду.


Мултимедиа, Чиллан-бутт 01, 2018\nИтум-Кхаьлларчу Хьачарна гергахь пIераскана схьайиллина шина шарахь еш лаьттина гIо-салазийн "Ведучи" курорт. 1000 метр бу цкъачунна спортхошна хехкабала кечбина шу. Хенан йохалла некъаш а шорлур ду, курортан хьелаш а толур ду, дош делла комплекс схьаелла баьхкинчу пачхьалкхан куьйгалхоша.\nИллиалархо Бакаев Зеламхан дIавар. Хроника.\nСтенгахь ву Бакаев Зеламха? Мила ву иза лачкъорна бехке? ХIун боху цуьнан гергарчара, доттагIаша, махкарчу Iедало?\n"Мемориал" организацин декъашхочо Орлов Олега дуьйцу, хIунда ца беза Нохчийчохь бакъонашларъярхой.\nНохчийчоьнан хазна - Къоьзан-Iам - бIаьрг белош бу, аьхка а санна, Iай а. ТIаьххьарчу шерашкахь тIекхача некъ а, бухахь гIишлош а йина хиларе терра, ца хеддаш лаьтта адам лайшла йийшинчу садоIийлашкахь. Маршо Радион корреспондент хилира цигахь кху муьрехь.\nГIалгIайчуьрчу "Мемориалан" офисах бухадиссинарг\nЯххьаш хьулйинчу наха цIе тесна ГIалгIайчуьрчу "Мемориалан" офисах. Яьгна оргтехника, чуьра йийбар, кехаташ. Бакъонашларъярхойн организацин куьйгалхочо Орлов Олега терроран акт ду аьлла гIалгIайн территори тIехь динарг.\nДечкен-бутт 14, 2018\nПротестан гулам Венехь\nАвстрин бахархойн доккха дакъа реза дац шайн пачхьалкхан Iедале кхаьчначу националисташна. Эзарнаш бахархой протестан гуламе буьйлу Венехь. Иштачех гулам бара цигахь шоьтадийнахь а.\n«Дог Iаббош» ло деана Соьлж-ГIалахь\nIа Iа дац, бIаьргнегIар а даздеш ло а ца дагIахь, шозза-кхузза мукъане а салаз хахка йиш а яцахь! Ткъа хахкавала-м мега стомма кехат а, уьн коржам а, дуткъачу эчиган аса а! Хаза Iа – берийн ирс!\nЖигимантас Павилионис - Литува пачхьалкхан дипломатин векал, оппозицехь йолчу консервативан партин лидерех цхьаъ. Дуккха а шераш ду мехкан цIарх цо Нохчийчоьнца лелачу юкъаметтигийн доладен. Политико бовхачу безамца дагалоьцу муха дуьйлира гергарлонаш Литуваний, Нохчийчоьний юкъа.\nМохк меттахIоттош а - бохош санна...\n1957 шарахь Нохч-ГIалгIайчоь меттахIоттош омранаш кечдар доцург, кхин дина хIумма а дацара оцу барамна Советан Iедало. Цундела гIаттам айбира Соьлж-ГIалахь а, гонаха а бехачу наха. Нохчаша а, гIалгIаша а мехах схьаоьцура цаьргара шайх 13 шо хьалха дисина цIенош. Я къинтIера а ца бехира вайнах...\nПолитика йита дагахь вац Кутаев Руслан\nЦхьамогIа юкъараллаша "политикан тутмакх" а лоруш, набахтехь хан текхна ваьлла Кавказан Къаьмнийн ассамблеян президент Кутаев Руслан. Цкъачунна бакъо яц цуьнан шен хьалхалеррачу дахаран жигаралле верза.\nДела дуьхьа мехаза некъахой дIасалелош ву ХIинжа-гIалара вахархо\n3 шо ду ХIинжа-гIалахь автобус лелочу 65 шо долчу Чупалаев Iабдулмежеда пIераскан деношкахь а, ГIурбан дийнахь а адамаш мехаза дIасалелон. Цу кепара Далла хастам бо цо, 4 инфаркт а, ши инсулт а хиллачул тIаьхьа ша дийна висарна. ХIинжа-гIаларчу бахархоша, шайн агIор, ахча а гулдина ХьаьжцIа вахийтин\nЛазаро хьийзочу берана орцахбевлла къинхетаме махкахой\nКху деношкахь социалан машанашкахула яржийнера цамгарца бала хьоьгучу жимачу кIентан дас орца доьхуш яьккхина видео. Тахана цунна гIо дан буьйлабелла махкахой. Лоьрашна дарба карор хиларе сатуьйсийла ю, бохуш дуьйцу цо тахана. Ша сихвелла хиларна къинтIера бовлар а доьху нахе.


Iаьржа хIорд чудоьжначу Оьрсийчоьнан тIеман министраллан ТУ-154 кеман дакъош лоьхучу орцанхошна карийна цуьнан коьрта Iаьржа яьшка. Гергарчу хенахь оьшуш болу таллам бан иза дIакхачор ю Подмосковьехь йолчу талламан центре.\nКIирандийнан Iуьйранна хьалагIаьттинчул тIаьхьа дуьйхира Оьрсийчоьнан тIеман министраллан Ту-154 кема. Кеманчохь белларш бу Алеппо гIала концертаца боьлху Александровн цIарахчу хелхарийн, иллийн ансамблан декъашхой.\nИштта бу царлахь «Нийсонан гIо» цIе йолчу фондан куьйгалхо Глинка Елизавета, халкъалахь Доктор Лиза цIарца евзаш йолу, исс журналист а. Кема дохаран бахьанаш толлучу комиссина хетарехь, техникан кхачамбацарш ду кеманна дуьхьало йинарг.


"Украина эшоро нохчашна кхин а вон дан тарло". ТIамах доьзна хиларх дуьйцу бакъоларъярхочо\nИрпень. Украина. Зазадокху-бутт, 2022 шо\nШина баттахь сов Оьрсийчоьнан эскаро дикка зенаш дина Украинана – Зазадокху-баттахь динчу лараршца, цуьнан барам бу 62,6 миллиард долларш. ООН-н зерашца, 4,3 миллион сов украинхо араваьлла пачхьалкхера, кхин а 7,1 миллион декхаре хилира шайн хIусамаш дIа а туьйсуш, кхечу регионашка дехьабийла. Цул совнах, украинхойн талламо а, бакъолаъярхоша а дIахьедо оьрсийн салташа маьршачу нахана дуьхьал лелочу тIеман зуламех.\nНохчийн бакъоларъярхо, журналист Байсаев Усам, дIайохийначу бакъоларъяран "Мемориал" центран белхахо волчу хенахь, цо дIаяздора 1999-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь лело тIеман зуламаш а, бакъонаш эшор а. "Кхузахь дехаш адамаш ду. Нохчийчоь: ницкъбаран хроника" цIе йолчу, дуккхаъчу дакъошкахь араяьккхинчу жайнин цхьахволу автор ву Байсаев. "Мемориалан" векалшна хетарехь, оцу дакъошкахь гулбина хаамаш, - "мел а сихха Дуьненаюкъарчу Гааган трибунале кхачон бакъо ю".\nХIинца баьлла тIом ца хилийта йиш ярий-те, жоп лур дуй Оьрсийчоьно лелийначу тIеман зуламех, хIунда бу Украинан толам нохчашна оьшуш? Оцу доллучух лаьцна дийцира Байсаев Усама Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь.\n– КхозлагIа бутт бу Украинана дуьхьал Оьрсийчоьно шуьйра тIом болийна. Цигахь хуьлучуннна тIехь терго латтайой ахь?\n– Терго ца латтайойла дан а дац. Дуккхаъ нах а, нехан дахар а хийца тарлун хIара тахана доллу дуьненахь а коьрта хилам хилла дIахIоьттина.\n– Украинехь хуьлучух мах бакъоларъярхочо санна хадабо ахь йа Нохчийчохь хиллачу шина тIеман тешо санна?\n– Цкъа делахь, со бакъоларъярхо вац. Къилбаседа Кавказерчу бакъоларъяран "Мемориал" центрехь болх бечу хенахь а вацара. Оьрсийчохь адамаш Iалашдойла яц, хIунда аьлча, Конституци тIехь хаза охьаязйина церан бакъонаш, цхьа декларативе башхалла йолуш ю. Чопанан лоппаг санна дIайов уьш муьлхха а хьаькамийн интересех Iотталахь, пачхьалкхаца Iотталахь-м – муххале а. Хенан хаамхо лорура ас суо, сайн белхан накъосташца а, доттагIашца а мел а дуккха а зуламаш дIаяздан гIертара со, царна бехкенаш жоьпе ийзон цхьа аьтто баьлча. Иштта хьелаш хIитта тарло Оьрсийчоьнан Украинаца болу тIом бирзича а.\nШа Дала къастийна ву аьлла хетачунна хала ду лулахочуьнца дов ца даккха\nНохчийчохь шина тIамехь гергарнаш, бевза-безарш, белхан накъостий кхелхина сан. И хилла хан яьллачул тIаьхьа хала ду Украинера хиламаш зен. Дуккхаъ болу нохчий а санна, дог лозу сан тIамо хIаллакбечарех – цкъа мацах вайна тIеэгна ракеташ тIеоьгучу маьршачу украинхойх.\n– Украинаца тIом ца балийта таро ярий? Нагахь санна, хиллехь, муха?\n–Нехан цIа чу а, хIусаме а ца лелхаш, шен къепене нах берзон а ца гIерташ, ша а Iама везаш волу, кхечарна хьехарш дан а ца гIерташ, нехан харжам лара а лоруш, хьуна хьайна иза товш бацахь а. Девне ца вуьйлуш, тарлуш, могIарерчу нахана юкъара низамаш иштта хила дезаш ду-кх. Изза низамаш жимма кхечу тайпа дIаяздина ма ду дуьненаюкъарчу бертан дийцаршкахь а, пачхьалкхашна юкъахь хиллачу бертехь а. Оьрсийчоьно башха лоьруш дац уьш, хIунда аьлча, империн лазарца йолу дела – хала ду лулахочуьнца дов ца даккха, ша Дала къастийна ву, гуттар а ша бакъ ву аьлла хетачунна. Украина Оьрсийчоьнца дуьхьал Iоттаяла езаш яра цкъа мацца а.\n– Оьрсийчоьнан эскаро Бучехь а, Ирпенехь а, кхечу гIаланашкахь а лелийначу къизаллин тоьшаллаш зорбане даьхна украинхойн Iедалхоша. Уггар а хьо цецваьккхина хIума дан а дарий цаьрца?\n– Оьрсийчоьнан эскарийн акхараллех вай цецдовлийла яц. Цара хIинца Украинехь деш дерг, - Нохчийчохь лелийначу зуламийн калька ю. Керла хIуммаъ дац! Ма-ярра аналоги яхь, Бучехь хиллачо дагадоуьйту 1999-гIа шо довш Iалхан-Юьртахь, 2000-чу шеран юьххьехь Соьлжа-ГIаларчу Старопромысловскан кIоштахь динарг, оьрсийн эскарша бIеннаш нах байира, цхьаберш дийнна доьзалашца, иштта цара тIехь ницкъбина а беллера цхьаберш.\n"Нохчийчоьнна Дуьненаюкъара трибунал" монографихь билгалдина ду, цигахь хилларг "нах бойуш, Iазапе операци" аьлла. Цуьнан тера йолу билгалонаш ю: къеста а ца беш, нах байар, зударий, божарий ца къестош, церан шерашка ца хьоьжуш; цхьа барт а болуш, яккхийчу тобанашца дора цара шаьш дийриг, шайн командираш юкъахь а болуш; шаьш ден зуламаш къайладахьа а ца гIертара уьш. И дерриг а долуш ду Оьрсийчоьнан салташа украинхойн Бучехь динчуьнца. Бехкенаш билгалбаха а беза, царна тIаIзар дан а деза, миччахь а, меллалц а уьш тIаьхьа къайлабийларх а.\nБуча, Зазадокху-бетт, 2022 шо\n– "Кхузахь дехаш адамаш ду. Нохчийчоь: ницкъбаран хроника" документалан книги тIехь а иштта ма-дарра яздина Нохчийчохь тIемаш хиллачу шерашкахь девзаш хиллачу зуламех. Делахь а, хIоккхул хеначохь цхьа а жоьпе озийна вац кхин, шегарчу бакъонел сов ваьлла аьлла, таIзар дина экс-полковник Буданов воцург.\n– "Кхузахь дехаш адамаш ду" – дуккхаъчу томашкахь араяьлла книга ю. Итт киншка арахеца Iалашо яра тхан, зорбане яьккхира пхиъ, амма цу тIехь Нохчийчохь лелийна "гIарадевлла доллу тIеман зуламех" тоьшаллаш дац. Цкъа делахь, оцу дакъошкахь шолгIачу тIамехь цхьана шарахь эхашарахь лелийна зуламаш бен дац, Мангал-беттан юьххьера 2001-чу шо чекхдаллалц. ШолгIа делахь, оха схьаэццарг республикан кхозлагIа дакъа бен а дац, ур-атталла оцу кхозлагIчу декъехь тамаш бу дийлийтинчу зуламех тхуна ах а хиънехь. Ма-дарра аьлча, уьш дуккха а сов хилла, тхуна хетачул а.\nБудановх дерг аьлча, и цхьаъ хилла ца Iа тIеман барзакъца болу зуламхой кхеле хIоттон ницкъ кхаьчнарг. Масалла, таIзар дира Лапин Сергейна, Октябрьскан кIоштарчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъехь нахана тIехь гIело латторна а, нах лечкъорна а. Хенаш туьйхира Магонов Дмитрийна а, Суханов Сергейна а, лергаш хедош, Iалхан-Юьртара къона ши яхархо а, церан да а верна. Кхеле кхачийра Ульман Эдуардан (командир, бакъду вада аьтто бира) иччархойн тобано Дай эвлара ялх вахархо верца доьзна гIаттийна гIуллакх\nУкраина эшахь нохчашна дика болх хир бац, амма вон хила тарло\nДелахь а, и масех стаг а таIзаре ца хIоттон тарлора, нагахь санна, зуламаш динчул тIаьхьа "лартIахь леллехь". Буданов, масала, Оьрсийчоьнан президент хоржучу дийнахь йоI йийна ца Iаш, цо кхерамаш тийсинера тапчаца гIуллакх листа веанчу инарлина Герасимов Валерийна (Оьрсийчоьнан эскарийн Инарла штабан куьйгалхо карарчу хенахь.- Редакцин билгалдаккхар.). Йа Лапин Сергей – шен накъост санна, тапъяьалла ца Iаш, ша лачкъийна вигина стаг лоьхучу журналистана Политковская Аннина кхерамаш туьйсуш, кехаташ кхехьийтинера цо.\nИзза дара кхечу хиламашца а. Цхьаммо устав дохийнера, шолгIачо омра кхочуш ца динера, кхозлагIчун хьекъал ца тоьира, тапъяьалла Iен, куьйгалло гIуллакх дIадерзадаллалц...\n– ТIаьххьалц дуьхьаллатта шанс хир юй Украинан?\n– Тхоьца, нохчашца дуьстича, украинхойн дуккха а таронаш ю, тIеман зуламхой жоьпе хIиттон. Украина – дIахIоьттина яьлла, хIинца билггал дуьненахь лоруш пачхьалкх ю. ООН-ехула дуьненаюкъара трибунал юкъаяккха гIорта йиш ю цуьнан векалийн, шайн дозанаш тIехь дина зуламаш талла, Оьрсийчоьнан кхерамзаллин Кхеташонехь вето кхайкхон бакъо елахь а. Йа къоман талламан органаша гулдина тоьшаллаш Дуьненаюкъарчу бехкзуламан кхеле дIакхачон. Оцу тайпа механизмаш Нохчийчоьнан яц, хIунда аьлча, таханалерачу дийнахь формалехь Оьрсийчоьнан Федерацин дакъа тхо хиларна, иза цкъа а реза хир яц хIокху шена экамечу хаттарехь арахьара юкъагIортарна. Ткъа къоман тIегIана тIехь нохчашна дуьхьал лелийна зуламаш толлуш ду, цунах лаьцна ас лакхахь дийцира.\nУкраинехь динчу зуламех жоп лур дуй-те Оьрсийчоьно аьлча- и доьзна ду украинхойх, кхин цхьаннах а доьзна дац. Нагахь санна, оцу тIамехь уьш къар ца лахь, Оьрсийчоьнан акхараллашна геч ца дахь, кхин цунна дуьхьало янне а яц. Царах хьоьгийла ду-кх вайн.\n- Фейсбукерчу хьан агIонехь цхьа пост яра ахь язйина, украинхошка кхайкхам беш: "Шун толам- тхан толам бу!" Хьуна хетарехь, оццул оьшуш стенна ду и нохчашна?\n– ХIунда аьлча, тахана Украинан кхоллам къастийна ца Iаш, Оьрсийчоьнаниг а бу. Нагахь санна, украинхой къар ца лахь, уьш толахь-м муххале а, Оьрсийчоьнан шортенехь а хийца тарло политикан ландшафт. Пачхьалкхан цхьахволчу куьйгалхочун дIавала дезар ду, иштта тIаьхьий-хьалхий а. Цхьа демократих тера хIума нисдала мега Оьрсийчохь, ткъа иза ша шен ма-ярра йолчу цIарца йогIуш хир ю, федераци хир ю цунах.\nНохчийчуьрчу нехан аьтто хир бу шайн Iедал къастон, Москвага а ца хоьттуш, хьалхалера цIе юха туьллур ю Соьлжа-ГIаларчу проспектна, йа тIедожор ду Сечин Игорьна ("Роснефть" компанин топ-менеджер.- Редакцин билгалдаккхар.), тхан мехкадаьттан да волчуьра дIавала. Нагахь санна, Украина дуьхьалалаьттий, цо хийцамаш бохьур бу Оьрсийчу, дуьне мел ду дIасабаьржина нохчийн а бакъо хир ю даймахка бахха, йа гуттаренна а цIа берза.\nЭзарнашкахь лечкъийна бигинчу вайн махкахойн кхолламех дерг хаа йиш хир ю, Оьрсийчоьнан ницкъахоша лелийна зуламаш талла а, бехкечарна таIзар дан а хьовсур ду. Вуьшта аьлча, бакъо толо шанс кхочур ю нохчашка. Амма украинхой юхабовлий, нагахь санна, Оьрсийчоь толаме кхочий, и дерриг а вайна гур дац. Украина эшоро нохчашна пайда хир бац, амма кхин а тIе вон дан тарло".\nБританин тIеман министралло дуьстина Оьрсийчоьно Украинерчу нах бехачу ярташкахь дина тохарш оьрсийн эскарша Нохчийчохь а, Шемахь а лелийначуьнца. "Мариуполь мел ю нах бехачу меттигашкахь дина тохарш догIуш ду Оьрсийчоьно 1999-чу шарахь Нохчийчохь, 2016-чу шарахь Шемахь лелийначуьнца а", - аьлла ду хаамехь.\nОьрсийчоьнан эскарша Нохчийчохь а, Украинехь а лелочун цхьаьнадарах хьалхо дIахьедира Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь "Нохчийчоь. КхозлагIа шо" книган авторо Литтелл Джонатана\nСтигалкъекъа беттан 3-гIа – тIеман 69-гIа де ду. Оршотан дийнахь Одессан Iедалхоша хаамбира, гIалина ракеташца керла тохарш дарх, белларш а, лазийнарш а бу аьлла. Оьрсийчоьнан яйначу тIеман техникех ларарш дечу Oryx проекто хаамбира, тIом болабелчхьана Оьрсийчоьнан эскаран 600 танк ярах. 100 сов стагана эвакуаци ян аьтто хилла Мариуполерчу эчиг кечдаран "Азовсталь" комбинатера, ООН-н а, ЦIечу ЖIаран а гIоьнца.


Обновлено 14.06.2019 03:09 Автор: Administrator 14.06.2019 03:06\nДОГIА ЛА, ХЕТА КЪА, ЛАЗА ДОГ\nНана лойла шун! Ма хала кхиийнера ас шу!\nДукхе-дукха хенахь дуьйна хезнера суна халкъалахь олуш: «Ша хIун лело деза, шел тIаьхьа ша хIун дуьтур ду хууш хила веза муьлхха а стаг». Дино а, законо а нийса магабо, дика лар юьтуш, хаьржина болу некъ. «Биъ ког болуш белахь а, дин а болу гал», – боху вайн кицано. Цундела, шегара даьллачу гIалатах кхоьруш хила ца веза, дуьххьалдIа, шех даьллачу гIалатна къера хила а веза, цкъа-делахь; шолгIа-делахь, и санна нийсий, шерий хир боцийла хаа деза кху маьлхан дуьненахь некъ. Ахь айххьа тодан дезаш, шардан дезаш а хуьлу массо хIума. Тешнабехк, харцо, ямартло даима вайна гонаха хьийза, амма и харцонаш, мацца а цкъа, ша-шех йоьлху, хIунда аьлча Делан дош ду: «Бекхам боцуш дуьнена чохь ша хIума дуьтур дац!» – аьлла.\nСайн I3-I4 шо долуш дуьйна нохчийн ловзаршкахь хилла со, наха пондар лакха вуьгий. Хелхаран бал дIабаьллачу хенахь, тхьамдано мохь тухура: «ХIей нах, хIей! ЛадогIал цкъа соьга. Хелхаран рагI дIаели вайн. ХIинца садаIа деза вай. Пондарча, ахь масех «ЛадугIу йиш» лекхча, оха массара а ладугIур дара». ГIар-тата а дIадолура, адамаш «ЛадугIучу эшаре», тап-аьлла дIатийна, ладугIуш хуьлура. Дикка хан яьллачул тIаьхьа, пондаран аз дIасоцура. Тхьамдано, хьала а гIоттий, олура: «Дела реза хуьйла-кх хьуна, пондарча, тхоьга ладогIийтарна, ма хаза мукъамаш бара уьш, ма генара хIума дагадоуьйту цара! Ткъа хIинца вистхила луург вистхуьлуьйтур ву вай, дIаваха а, тIеван а луург маьрша вуьтур ву вай. Массо а хIуман шен лар ю. Ловзаран кеп хила ма-езза дIалелор вайн низаме, оьздангалле хьаьжжина хир ду кху ловзаргахь. Цуьнах доьзна хир ду вай оьцу ирс. Нахана керланиг, дика мел долу хIума Iема. Вай массо а, кхузахь мел верг, нехан дикане даьхкина ма ду. Вешан цIа дахча, дийца мел шорта диканиг хир ду вайн. Тахана кху ловзарх эцна ирс дуккха а шерашкахь вайца хир ду, диц ца луш, мерза, хьоме хеташ. Кху ловзаран шен да а ма ву, цо нисйина вайна хIара меттиг. Дела реза хуьлийла цунна! ХIара той дIакхоьхьучу вайна массарна а Дела реза хуьлийла…» Со хаъала хилчахьана, иштта дIайоьдура ловзар дIакхехьаран кеп. Мел гIиллакхе, оьзда меттигаш нислора синкъерамехь, белхи болчохь, хьаша-да веанчу хIусамашкахь, хьекъале къамелаш деш. Сел чIогIа тIе тидам а бахийтина ас оцу гIиллакхех, ламастех а дийцаран бахьана цхьаъ ду: адамаш кхетош-кхиоран шатайпана и болх хилар. Школехь, институтехь, клубехь, эскарехь, ловзаргахь, белхехь, синкъерамехь а – бечу кхетош-кхиоран балхо адамийн амалш дикачу агIор хуьйцу, церан дегнашкахь гIиллакх-оьздангалла кхиош.\nСо а хилла оцу меттигашкахула, мукъамаш хьалха а баьхна, цундела дуьйцу ас оцу кхетош-кхиоран балхах. I976-чу шарахь Соьлжа-ГIалара музыкальни училище чекхъяьккхира ас, «Музыка хьехархо» корматалла караерзош. Къанваллалц пондарча а, иллиалархо а, композитор а, фитотерапевт, аккомпаниатор а хилла со. Бакъду, хьехаран говзалла уггаре а хьалха хилла сан, стихаш язъеш велахь а, журналаш тIехь статьяш арайийлинехь а. Культурин Кхерчахь, пионерски лагершкахь, агитбригадехь а хьехархочун корматалла йиц ца йина ас. Сан юьртахочо поэто, журналисто Ахматукаев Адама дукха ладегIна соьга. Цхьа дош гал ца долуьйтуш, сан дагахь дерг газетийн агIонаш тIехь дIаяздина цо хийлазза. Тхойшиннан дегнийн йовхо эрна яйна цахилар дукха меттехь хааделла суна. Хьехархо, поэт, журналист волчу Ибрагимов Лоьмас (Д.г.ц.) хаьттира соьга: «Муса, кхана къемат дийнахь, вуо-дикий озале Дала дендолу диъ дика адамашна – уьш мичхьара девллера хьуна, дийцахьа? Ас и хоьтту хьоьга, музыкех и хьакхалуш долу дела». Кхоччуш шена жоп делча, ша кхетта хиларх Лоьмас со тешийра.\n«Хьо доккха собар долуш велахь, дикане кхача гIерташ хьан ойла елахь, хьан дог хьостуш, ахь хьегна къа хьуна марахьаьрчар ду цхьана дийнахь», – боху А.С. Пушкина шен цхьана стихехь. И дегайовхо даим шеца ерг Дала цу дикане цхьана дийнахь кхачаво аьлла, хета суна. Цундела, сайн мел хала дахар хиларх, мел йоккха харцо сайна дуьхьалаяларх, Делан диканах дог ца дуьллуш, цхьанхьа а сих ца луш, кху хене схьавеана со. Цхьабакъду, халкъалахь цхьамма хаза дош аьлча, дог-ойла гIотту, хаза а хетий, кхин а дIа къахьега дог догIу.\nЦхьана дийнахь тхан юьртарчу тезетахь сан хьехархо хилла волчу Арсанукаев Iабдуллас (Д.г.ц.), со волчу агIор а вирзина, элира: «Муса, сан дешархо хилла волчу хьан, «Вайнах» журнал тIехь араяьлла «Ненах дош» статья сан даго къобалйира. Дала кхин а дIа аьтто бойла хьан иштта диканиг зорбанехь арадаккха! Кхин цхьа хIума а ала лаьара суна… Оцу «халачу дийнахь» сан дас халкъе аьлла дош хьан нанас, Хазбикас, дицдина ца хилла. Тхуна иза хIинццалц хиъна а дацара. Хьан нанна а, хьуна а Дела реза хуьлийла, юьхькIаме дерг халкъалахь даржорна!». Ша хьекъале а, Iилманан да а хилар Iабдуллас дукха хенахь дуьйна хаийтинера нахана, делахь а ша хIуманан пусар дийр долуш хилар, адамашца шен лерам хилар кхин цкъа а чIагIдира цо цу дийнахь. Диканиг атта диц ца ло-кх, мел дукха хан яьлча а.\nДагадогIу суна, I977 шарахь, ГихтIахь музыкальни школехь хьоьхуш со волчу хенахь, Хьалха-МартантIера Домбаев Хьусайн веара, ша язйина цхьа стих а йохьуш. «Ахь иллеш яздо бохуш, хезнера суна, – элира Хьусайна, – хьайн даго къобалдахь, хIокху «Къоналла» бохучу стихах илли дахьара ахь!» Цу тIехь барт а хилла, тхойша дIасакъаьстира. Со Iалхан-Юьрта цIа веача, ас и стих поэтана, школехь сайн хьехархо хиллачу Сатуев Хусайнна гайтира. Цо и стихотворени, чIогIа резахилла, къобалйира. Цул тIаьхьа цу стихах илли кхолладелира. Цул тIаьхьа шовзткъа шо дIадаьлла, со а Домбаев Хьусайн а вовшийн ганза. Иза Казахстанехь ву, ткъа со – Нохчийчохь. ХIетахь дуьйна, байн ког шершош, тIам айбина, нехан дог хьоьстуш, IаммагIин IаддаргIа санна, дIасхьалесташ, махо хIаваэ айдина пелаг санна, дехаш ду и илли. Схьахетарехь, Хь. Домбаевс йина ойлий, ас йина ойлий бертахь, цхьана мукъамехь эеллачух тера ду. Иштта йиначу ойланаша боккхуш хиллера адамийн дегнашка некъ.\nЭшаршлакхархойн – Мусаева Лайлаан а, Белаева Амнатан, Асхабова Хедиштан, Эльжуркаева Луизин, пондарчин Паскаев Рамзанан и.дI.кх. – дегнашкахь шена некъ баьккхина цу иллино.\nIалхан-Юьртарчу «Iалха» цIе йолчу ансамблан декъашхоша: Дадаев Шемила, Батыров Iаьрбис, Чапаев Супьяна, Асылханов Виситас махкахь олуш дара и илли. КIоштахь Джабраилов Майрбекий, Адакаева Малканий дIалекхира концерташкахь. Ткъа Мускаев Идриса масийтта шарахь Казахстанехь фестивалашкахь «Къоналла» а, сан кхидолу иллеш а аьлла, толамаш а бохуш.\nИ дерриге а хилларг ду. Со стенна тIеван гIерта, хIинца ас гучудоккхур ду. «Къоналла» илли олу кхо-диъ шо даьллачул тIаьхьа, со Iалхан-Юьртарчу музыкальни школехь болх беш волуш, I980-шарахь, цхьана дийнахь поэт Сатуев Хьусайн веара со волчу. Фортепиано лоькхуш Iаш вара со. Ша еана стих гайтира суна Хьусайна. Хьусайна сайга елла стих йийшира ас. Доккха а, кIорга а маьIна долуш дара цуьнан дешнаш. БIешерийн ойла яра царна чохь: вайнехан гIиллакх, Iер-вахар, оьздангалла, барт, яхь, эхь-бехк. Шен гIайгIа-бала мукъамехь дIакхачо лууш веанера иза. Ма-дарра аьлча, со кхийтира, цо стенан ойла йина. Шатайпа дика доьзал бара цуьнан. Цхьана дийнахь, ша Эскаре гIуллакхдан вахале, со волчу веара цуьнан кIант Анзор (Д.г.ц.) «Муса, – элира цо, – сахьт чохь хезнера суна Моцартан 40 номер йолу симфонин цхьа кийсак. Цуьнга ладогIа лаьара суна!» И симфони чекхъяллалц (30-40 минот) ла а доьгIна, дIавахара Анзор. Пластинка яра иза. Эскарехь гIуллакхдеш волуш дIакхелхира Анзор (Д.г.ц). ЧIогIа дог Iаьвжира Хьусайнан, шен дегIе вахана доьзалхо дIакхелхина. ХIинца а дагара ца долу, I974-шарахь сан да Увайс (Д.г.ц.) дIакхелхича, Хьусайн, бIаьргех хиш оьхуш, латтар. Хьусайна еанчу стихан дешнех дог летира сан. Оцу дешнаш тIехь илли кхоьллира ас, амма цунах нийса ца кхеташ, цунна тIе боьду некъ схьалаца ца хууш, иллиалархой хIинца а цунна гонаха хьийзаш бу. Шовзткъа шо гергга хьалха ас и илли вайн филармонерчу солисташка дIаделча, цара тергал а ца дира. Шайга стихаш а, ноташ а дIаелча, и лакха ца лиир-кх хIетахь. Делахь а коьртаниг и дац. 20I7-шарахь Москвара цIа еанчу Исаева Айнас (консерваторин студентка), Ульбиев Хизарица «Национальная пятёрка» проектехь Я. Хасбулатовн дешнаш тIехь ас мукъам язбина «И хьоме амат юхагалле» илли дIаэлира. Цул тIаьхьа Ульбиев Хизаре ас хаьттира: «Хизар, шен цIахь шун концерте хьожуш волчу композиторан бIаьргех хи хIунда делира хуур дарий хьуна?» – аьлла. Хизарс жоп делира: «Цу мукъамехь композиторан хIун къайле ю суна хаьара. И къайле Исаева Айнина ас йовзийтинера. Солисташ хиларе терра, оха «хьан деган бала» тхайн дегнашкахула нахе дIабалхийра. ТIаккха, бехк буьллий ахь, вайн бIаьргех хи хьаьдча?» Х. Ульбиевс сайн хаттарна деллачу жоьпана со резахилира, Хизар бакълуьйш волу дела.\n2000-шерашкахь (тIом а болуш) вайн къам дIасадахча, со а, яздархо Ахмадов Муса Слепцовскехь цхьаьна нисвелира. Хала хан яра, вайн къам балехь хьийзош. Цхьана цIечу четар кIелахь охьахиъна, масийтта сахьтехь халачу заманах къамел деш Iийра тхойша. Яздархочунна, музыкантана а вовшах дагавала хан карийра. Дала суна елла шолгIа корматалла халкъана пайде юй Ахмадов Мусана хаьара, цундела даг тIехь куралла йоцуш, паргIат, соьца къамеле а ваьлла, Iийра иза масийтта сахьтехь. Цул тIаьхьа а, хийла и волчу а вахана, Iийна со Зорбан цIийнахь. Цо язъе аларна, статьяш а язйина ас, уьш зорбанехь араевлла. Маситтазза телевиденин журналисташ а баьхкина тхан цIахь передачаш ян. Масала, яздархо, журналист Тагаев Сайд-Хьасан а веана тхоьга. Соьца а, сан ненаца Хазбикица а къамел деш Iийна иза. Наха баркалла элира, и передача ярна а, гайтарна а.\nДуогIа ла а, хета къа а, лаза дог а долчу адамана дукха хIума нисло дуьненахь. Дезткъе вуьрхIитта шо долчу сан нанас, Хазбикас, хийлазза олуш хезна суна: «Нана яла шун! Ма хала кхиийнера ас шу!» Шен доьзал баларна а, шелбаларна а, мацбаларна а кхоьруш, массо а дас-нанас кхиабо. Бераллехь дуьйна къахьега Iамийна доьзал шена, ков-кертана, юьртана, махкана а пайде хуьлу, дукха хьолахь. И суна зиэделла, къуона къанлуш. Къинхьегамах уьдуш, хьарам хIума дезаш, кураллаш еш, гIийлачунна ницкъ беш, бIаьрга тIе бIаьрг хIоттабой, харцо а юьйцуш долу адамаш – уггар хьалха – шайн юьртан, мехкан а мостагIий буй хиъна суна. Сайн кхойтта шо кхаьчначу дийнахь дуьйна, аьхка бераша садоIучу хенахь, хIора дийнахь ворхI сахьтехь асар дина ас, Соьлжа-ГIалина уллерчу стоьмийн, хасстоьмийн а совхозехь, баттахь кхо туьма делча, хаза а хеташ, и дегий, неней дIа а луш. Къинхьегам сайн деган доттагI хетта суна даима а. Сайн деца докъар цIа дан воьдура, цуьнга сайна пондар а Iамабойтура, ткъа и пондар эций, харжий сайн ненаца воьдура. Ловзаргахь даьккхина ахча, клубехь болх бича елла шифер цIа йохьий, дегий, неней дIалора. Итт класс чекхъяккхалц сайн цIенна пайда тIебохьура. ХIинца а, болх ца беш, айса цхьа де дIадахийтича, со ледара хета суна (пIераскан де доцург). Жима волуш дуьйна харцо ца езна суна. Харцонна тIаьхьа ца хIуттуш, хIинца а цуьнца тIом беш ву-кх со. Вайн халкъо, хаа а хууш, говза аьлла: «Хьо собаре хилахь, хьо тоьлла хан а йогIур ю хьуна!»\nМасех шо хьалха вайн ТВ-хула цхьана йоккхачу стага дийцира: «I944-чу шарахь харцонца вай махках даьхча, со дукха жима хиллехь а, сайна ма хаъара тIаьхьара пондар а балош, халкъана хилла хало а юьйцуш, ас нахана хьалха йиш лекхира: «Сталин, ахь тхох латийна цIе хьан коьртах йолийла!» – аьлла. Цхьамма моттоьхна, хан тоьхна со чуйоьллира». Оцу йоьIан жималлех, халкъах а Iебар волуш ца хилла и моттоьхнарг. ХIун тоьлла цуьнан, адамна вониг дича? Дера ца тоьлла хIумма а! Цул тIаьхьа 70 шо дIадаьллехь а, наха: « Делан неIалт хуьлийла!» – олу-кх и санна болчарна. «ГIуллакх доцург дуьйцург гIуллакх дерг дийца ма вахавойла!», – аьлла. Доцца аьлча, хета къай, лаза доггий ца хилча, адамах дан хIума дац-кх. Ла-м дугIур ду ахь, амма хорша чу нийса хьуна и дIахьажо ца хаахь, ахь бетта когаш эрна хуьлу-кх хьан. «Коьртехь хьекъал дацахь, когаш къахьоьгу!» – баьхна-кх.\nЦхьа хIума къасто лаьара суна сайн ойланашкахь: ца ваьллачу денна динарг и ша ду, ткъа хаа а хууш, цхьаммо де ца аьллашехь динарг, и къаьсттина хIума ду. Шен дех, ненах дагаволуш динарг, дукха хьолахь, хьекъале лерина. Масала, шен мотт, шен дин дIатеснехь, адам галдаьлла лара мегар ду. Дуьненан бахам дIаболуш хуьлу, цундела гIеххьа дерг тоуьйтуш хила веза.\nЯздархо, поэт, мукъамча, паччахьийн лор хилла Абу-Iали ибн Сина. Дуьненчохь вевзаш стаг хилла иза, амма иза цхьа кхаба хий, цхьа хьокхам шена хилча, тоам а беш, ваьхна! Цуьнан ду хIара дешнаш: «Но гармонию мира сумеет ли смертный постичь, чей уход и приход для него самого непонятен!» Мел йоккха кIорге йолуш ду и дешнаш! Масех шо хьалха ТВ-хула цхьана стага, ша хьекъалца олу а моьттуш, сонта дош элира: «Сан даккхий цIенош, рагIуш, уьйтIахь езачех машен а елахьара, соьца нехан кхечу тайпана юкъаметтигаш хир яра!» Ша дахь, цIа а хир ду, ша эцча, машен а хир ю, дича – рагIуш а хир ду. Нехан хIуманах хьоьгуш лелар халкъо дика ца лерина. Хьокху чуьркан тIоммал а ца леринчу кху дуьненах данне а дан хIума дац аьлла. Хаза дош, адамашца гIиллакхе хилар – уьш ду-кх хьуна тешалла дийр дерш. Масех шо хьалха, махкана а гуш-хезаш, шега дахар муха дIадахара хьан аьлча, цхьамма дозаллица, кураллица жоп делира: «Карийначу хIумнах бахам бина ца лелла со», – аьлла. А.П. Чехов сийлахь – воккха яздархо хилла, вайна ма хаъара. Лоьралла деш ша ца хиллехьара, язъечу говзаршца чекхвалалур вацара ша, – аьлла-кх цо. Шена мел карийначу бецех молханаш деш, цаьрца паччахьашна дарбанаш деш ваьхна-кх Авиценна. Ткъе итт шо цу балхана ас а дIаделла. Дуьненчохь хаьржинчу тобанца хир ву, боху, хIора а къемат-дийнахь. Шен дахар беламе, забаре, синкъераме а даьккхина, ваха мегар дац. Ахь даккхахь, корта хьовза кхерам бу. Малар, насвай, цигаьрка, наркотикаш – «и доттагIий», хьуна хаа а ца хууш, къайлаха гIерта герга. Цул тIаьхьа: хIума лачкъор, къоладар, аьшпаш боттар, харцдерг дийцар, нехан хIумане сатийсар. Оцу ледарлонаша схьалоцу амал, ийман а ледара дерг. И къинош шайца долу хIумнаш дегIаца, сица а ца хилийта, уггаре хьалха шен ден-ненан хама-пусар деш, церан а, шен а сий лардеш хила веза. Динца, маттаца, къомаца а йолу юкъаметтиг сий-ларам болуш хила еза. Наха хIун леладо а хууш, адамашна юккъе а волуш, нехан воне, дикане а воьдуш, хьо волавелча, тIаккхий бен, нахах дIа а тарлой, охьа а ца хуу. Арсанукаев Iабдуллас (Д.г.ц.) ТВ-хула элира, ша Iилманан да хиларе терра: «Безумству храбрых поем мы песню!» – баьхна хан дIаяьлла шуна, хIинца ерг кхин хан ю, иза вайна дика хаа а деза…»\nДуьненан хIуманна дукха чухьаьдда хила мегар дац. Цхьана а паччахьо, ша дIавоьдуш, цхьа-а пирамида дIа ца яьхьна. ХIинца а Iадда лаьташ ю-кх уьш, китайцийн поппарх дина лаьтта бухахь лаьтташ долу тIемалойн эскарш санна. Цул сов, вайн халкъо аьлларг карладаккха лаьара суна: «Хьалха хьажаза ког ма баккха, тIехьа хьажаза дош ма ала». И кица девзарг, ойла ян хууш хила веза. Яхана хан, карара хан, йогIу йолу хан – оцу кхаа хенахь ойла еш хила веза-кх. ВорхIе дайша хIун лелийна, ша хIун леладо, тIаьхьарчу тIаьхьено – хьан берийн бераша – хIун лелор ду. Айса масал далочу хенахь, сайн хьехархой Арсанукаев Iабдулла, Сатуев Хьусайн хьахабо ас, цара дийцинарг сайн тIамарх доьлла дела.\nЦара олург, дIасхьа ца хьийзош, ма-дарра дIаолура, цхьаннах а ца кхоьруш. Цундела безара уьш халкъана. Ткъа цхьаболчарна шаьш цадезарх царна биэн а ца хетара. АллахI-Дала дуьненахь шайна яккха елла хан яккха ма-еззара а яьккхина, уьш дIабахна, цундела, уьш а, и саннарш а, безамца хIинца а хьехабо. Масех шо хьалха «Вайнах» журналан коьрта редакторо, халкъан яздархочо Ахмадов Мусас дика къамел дира соьца, интервью оьцуш. И зорбане араелира, интернет чу а яьккхира. Со реза а волуш, сан дахаран некъ теллира М. Ахмадовс. Дахаро, хан-замано шениг да-м, хьаха до. Цуьнан хаттаршна ас жоьпаш делира. Со гал ца ваьллехь, ас дийцинчунна иза а вара-кх реза. Цунна тешалла и интервью «Вайнах» журналан агIонаш тIехь араялар лерира ас. Доцца аьлча, кхечу стеган сий ойуш волчу стеган шен сий а хьаладолу. Дахаран амал ю-кх иза. «Приходите завтра» – кинохь роялана хьалха Фрося Бурлаковас багахь Шубертан «Серенада» лекхира. Цуьнга хьоьжуш Iачу профессоран юьхь тIе хьаьжча, сан бIаьргех хи делира. Ма дукха хIума дуьйцура-кх профессоран юьхьо… Иштта ю-кх цхьайолу мIаьрго вайн дахарехь, дог Iовжийча, бIаьргех хи даллал. И санна йолу мIаьргонаш вайн дахарехь дуккхазза а нисло. Уьш оьшшучохь вай билгалйохуш хиларо, церан кIоргене кхаьчначу адамна а алсам эхь-бехкан, цIеналлин а пайда бохьу. Иза цхьа агIо ю, ткъа шолгIаниг иштта ю. Вайнаха олу-кх: «Ала догIучохь ца аьлла дош – дайна ду-кх, хи чу тесна цун кана санна!» Мага а гIерташ, тарвала а гIерташ лелачун доккха къа ду. Цуьнга ладогIар, цуьнах къахетар боккха мела бу. Бехк а боцуш ша йитича, цхьана оьздачу хIусамнанас аьлла шен майрачуьнга: «Ахь йитарна-м ца йоьлхий ша, хьоьх яларна-м ца йоьлхий ша, юьрте, махке тай-махий доьхуш, ас хала летийначу хьан кетар хар-харна йоьлхий ша-м!» ТIаккха, теш а воцуш, ша ши дош аларна дохковаьллачу майрачо аьлла: «Дала хIун боху ца хаьа суна, цу шайтIа бохучу бIоьхачу хIуманна там цабер ас, айса аьллачунна со дохковели хьуна, яло-яло, чугIур ду вай!» И ду-кх: «Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», – бохург. Шаьш хаьржина некъ дIакхехьа гIиртина, цхьанна а новкъарло ца езаш: Анна Герман, Ференц Лист, В. Ободзинский, Рудольф Нуриев, Вадим Мулерман, Николло Паганини и.кх.дIа а. Делахь а церан некъаш хедош, царна тешнабехкаш, ямартлонаш еш – чIогIа халонаш, баланаш хьегийтина цаьрга вочу наха. Нохчашна юккъехь а хилла дукхе-дукха адамаш похIма долуш. Церан цIерш ца хаьа, уьш ца бевза вайна, хIунда аьлча царах цхьаммо а дика дош ца аьлла, ца яздина. Биэн цахетар ду иза. И санна болу нах Далла а ца безна. Л.Н. Толстойс а баьхна: «… равнодушие наше может погубить в нас самое лучшее и человчное…» Шен хенахь Лев Николаевична а хезна хир ду оьрсаша олуш: «Моя хата с краю – ничего не знаю». И санна долчух кхийрина хир ву-кх и сийлахь оьрсийн яздархо. Масала, Шамилева Жансари (Д.г.ц.). И вайца йолучу хенахь, лара ма-еззара и лоруш, хила еззачу тIегIане хьалайоккхуш а хиллехьара, хIинца вайн дог оьшур дацара, Жансарих ТВ-хула дуьйцучу хенахь. Адам дуьненчуьра дIа а дохийтий, тIаккха цуьнах диканиг дийца дуьйлало вай. И ю-кх вайн ледарло. Масала, Элимбаев Тапин корматаллах, похIмах а ца дуьйцуш, «Вайнах» ансамблах дуьйцу вай. I. Хамидовх ца дуьйцуш, цо язйинчу «Бож-Iела» спектакле маситтазза хьовсу вай. ЧIогIа хьекъале къамел ТВ-хула до яздархочо С-Хь. Нунуевс. И санна болчу нахе ладогIа дезара, дIаяздинарг Iалашдан а дезара. Доьзало, юкъаралло, юьрто, махко хаза аьллачу дашо дIалелош ма ду мехкан ойла еш мел долу адам. Книга язъярх, сурт дилларх, илли аларх, пондар лакхарх, гIишлош ярх ца хуьлу адам ирсе. «Баркалла хьуна. Дела реза хуьлда хьуна!», – аьлла, нехан багара йолучу хазачу Iаьнаро во стаг ирсе а, декъала а, кхин а тIе болх бан дог а доуьйтуш. Дас-нанас къахьоьгуш, доьзал кхиабахь, цу доьзалхочо ша-а ойла а еш, шена тIехь болх бахь, цо бинчу белхан Iедалой, халкъой нийсонца маххадабахь, велавала, ша ирс долуш хета дог догIур ду халкъан Iер-дахарна чу са диллина леллачу кхоллараллин адаман. Дала нийсачу некъа тIехь хила хьекъал а, кхетам а лойла вайна, чуьркан тIоммал а ца леринчу кху дуьненахь!


РогIера тIеIаткъам беш бу гIалгIайн бакъонашларъярхочунна\nГIалгIайн бакъонашларъярхо Муцольгов Мохьмад, къера хила дагахь вац, Iедалан цIарах лелочу харцонна\nХIинца, шен цIахь бина болу талламаш, кхин цхьа а бахьан долуш бац, шен а, ша куьйгалла дечу цхьанатохараллийн, махкахь долчу хьолан хьежам Iедалчуьнца цхьанабогIуш ца хилар ду аьлла хета Муцольгов Мохьмадан. Бакъонашларъярхойн болх сацабе шега,юхьдуьхьала дIа аьлла дара боху цо.\nМуцольгов: «Сан цIахь, бакъонехь йоцуш цхьа а хIума хилла яц. Ас беш болу болх, нахана гIо деш, церан бакъонаш ларъеш, бу. Соьга мехкан дас, журналистийн а, бакъонашларъярхочуьнна а болх сацабе аьлла дара.\n-Сацабе, ас чувуллура ву хьо,-аьллера цо".\nМаршо Радио: «Хьоьга, хьайга аьллера иза?».\nМуцольгов: «Соьга сайга аьллера. Сан ваша, «Яблок» партийн меттигерачу декъана коьртехь ву. И парти а схьало бохура. Парти а лура яц, болх а сацабийра бац, аьлча, ша чувуллура ву со элира».\nДIадаханчу кIирнахь Муцольгов Мохьмадан цIахь бина болу таллам доьххьара бина бац. Цул хьалха а, шортта теллина цуьнан болх а, уьйранаш а. Кхеле а кхаьчнера цуьнан гIуллакх, амма, хIоразза, мIара дIатасаяьллал хIума доцун дела, и гIуллакхаш доладалле, хаьрцара. Цундела, хIинцалера талламаш, рогIера бу аьлла хета цунна шена.\nМуцольгов: «2005 шарахь, кхоьллина ю тхан цхьанатохаралла. 2007 шарахь, юхарегистраци йо аьлла I0 уза таллам бира тхуна. 20II шарахь а юстицийн министралло а бина таллам. 20I3 шарахь-4 уза теллина тхо, прокуратура а, йолан инспекци а йолуш. 4 дийнахь Iийра уьш. Цкъа а, тхоьгара гIалаташ даьлла ца карийна царна. Кху шарахь, юстицийн министралло юха а таллам бира тхуна. Тхайгахь мел долу кехаташ дIаделира оха. Доцург а язъеш, Iаьшпаш а буьттуш бира цара иза».\nБакъонашларъярхочуьнна Муцольгов Мохьмадан цIера, хIинца таллам беш дIаяхьна, мел йолу компьютер а, берийн ловзуш йолу планшеташ а, доьзалийн а, гергарчеран суьрташ а, белхан мел йолу документаци а. Иштта дIабаьккхина «кхерам хиларна сигнал луш болу гIирс а». И нуьйда тайпа хIума цунна еллера европерачу бакъонашларъярхоша «Эстемирова Наташийн сийна» лерина цара дIахьочу проектан барамехь.\nМуцольгов Мохьмадан тIехь, иштта кхерам хилар, къаьстича, цунна оьшучохь гIодан а, цхьанахилар хаийта а, эзарнашкахь нах баьхкина цуьнан неIарга. Цхьаболчара, ара а доьвла, доьхьалонан акцеш ян езаш аьлла, амма, оцу хIуманна цкъачуьнна доьхьала ву бакъонашларъярхо. ТIаккха а, шена доьхьала баьллачу агIонна ницкъ мел барам болуш бу, диц а ца до цо.\nМуцольгов: «Оьшшучуохь митинге арадоьвра ду боху наха. Масийта шарахь суна тIеIаткъам бан гIерташ, бух боццушехь доьхьала гIуллакх доло гIерта Iедалша. Евкуровс ша схьабогIу, «ша ву низамехь верг. Шен доьхьала мел верг, низамехь вац»,- аьлла. Цо иштта схьабогIуш ду иза. Цуьнан ойла муха ю: со мехка куьйгалхо ву, инарла ву, Оьрсийчоьнан турпалхо ву, сох тешара бу, хьоьх тешара бац- хьо могIарера бакъонашларъярхо ву. Ас хьоьга болх бойтура бац. Цара, Iедалан гIуллакхаш, шай дола дерзийна. Иштта мегаш ма дац. Вай Конституци ю, низамаш а ду. Уьш хIоттийнарг со вац. Уьшь леладе боху ас. Тешнабехк ма лелабе, иза лелочарна таIзар ден боху ас».\nБакъонашларъярхошна Iаткъам бечу хенахь, церан аьтто ца болу, кхоччуш, шай болх дIабахь. Масала, тахана, гIо-накъосталла оьшуш ю меттигера яхархо Чемурзиева Лейлаъ. Иза, масех де хьалха, Несар-гIалахь тIемалошна доьхьала леррина операци дIахьочу хенахь, герз а кхетта чов йина лазийна дарбан хIусамехь ю. Оршотдийнахь, цуьнан адвоката Гандаур-Эги Мохьмада, арз дина, цунна ницкъ бина аьлла. Маршо радиога иштта дийцира цо.\nГандаур-Эги: «5-чу дийнахь талламхочуьнца цунна тIевахнера со. Лазийначу шолгIачу дийнахь. Иза йолчу а веана, шина белхахочо, чов йина йолу меттиган, шай карахь долу герз тIе а теIош, бат куьйгаца дIа а къоьвлина, вийначу оцу шинца хьо хилла ала бохуш, таIзар динера цунна. Цо ша схьадийцина соьга иза».\nЦкъачуьнна, я прокуратуро, я кхечу тIехьожучу хьукматаша тергоне оьцуш дац, деш долу арз, иза ца дича и бала боцуш санна. Амма, оцу махкахь а, луларчу кхечу мехкашкахь а, Къилбаседа Кавказехь а, адамийн бакъонашца долу хьал, да воккхавийра воцуш дуйла, гуш дацахь а, дикка хууш ду нахана а, бакъонашларъярхошна а.\nЦа ийзало Iедалх Муцольгов Мохьмад


Массо а меттанийн метта - оьрсийн мотт\nМангал-бутт 04, 2015\n190 сов къам чохь деха пачхьалкх Оьрсийчоь «дуккха а къаьмнийн мохк» бу боху конституцино. Амма 2 миллиард сом хьажийна Iедало дозанал арахьа оьрсийн мотт хьехийта, ткъа лахдина школашкахь къаьмнийн меттанаш хьехар, школаш вовшахъетта йолийна. Цунах «оптимизаци» олу...\nСоветан пачхьалкхехь оьрсийнчул совнаха, царех доцчу къаьмнийн синбахамаллийн хьашташ кIезиг-дукха тергонехь хуьлура пачхьалкхан.\n«Воккха ваша», оьрси,веза вара массарел а, амма тахана санна тесна ца вуьтура оьрсех воцу вахархо а. Я лаккхарчу политикаша, Iедалан структураша гуш емал а ца дора иза оьрсех вацар - кIезиг яхь а, йора терго цуьнан синан хьашташна а.\nДукха хенахь дуьйна вевзаш журналист, карарчу хенахь Гуьржийчуьрчу пачхьалкхан университетан профессор ву Панфилов Олег. Паччахьан а, Советан а Iедало къаьмнашца лелочу политикан агIо яра цаьрца бехачу оьрсашна меттигера меттанаш хаар даздеш, бохуш дагалоьцу цо.\nПанфилов: «Со винчу а, кхиинчу а, Iилма Iамо волавеллачу а Таджикистанехь лелларг суна дика девза. Дукхахболчу хьаькамашна, масала, паччахьан заманахь Ходжентан гарнизонан буьйранчина полковникна Ушакевична парггIат хууш хилла фарси а, тюркийн а меттанаш. Паччахьан Iедало иштта шегахьа бохуш хилла бухара нах.\nМелла а паргIат дин лаледойтуш хилла, амма юьхьанца, и территореш дIайохучу хенахь санна, тIекъадеш-м ца хилла».\nТаханлера сурт гойтуш ю ерриг-пачхьалкхан «Известия» («Хаамаш») газето кху деношкахь Оьрсийчоьнан арахьарчу мехкашкахь оьрсийн мотт, оьрсийн синбахамалла шоръян Iалашонехь йолчу «Росгоссотрудничество» олучу федералан агенталлан куьйгалхочуьнгара Глебова Любовгара эцна интервью.\nХьаькамо дуьйцучун тергойича кхета цуьнгарчу хьукматан йоккхах Iалашо Советан Iедал доьхча меттахIиттинчу пачхьалкхашкахь, Европехь, Iамеркахь оьрсийн синбахам, уггаре хьалха оьрсийн мотт баржор юйла.\nХьашташ кхочушдан пхеа шарна «Росгоссотрудничествона» делла пачхьалкхо ши миллиард сом. Иза хьалхачул а кхузза сов ду, боху Глебовас.\nОцу ахчано хIун болх бан беза бохучу хаттарна жоп луш, фунционеро шен агенталла ю боху «кIедачу ницкъан» хьукмат. Цуьнан маьIна кхетадало, ладоьгIча, кхечу мехкашкарчу хийрачу нахера Оьрсийчоьне безам «Росгоссотрудничествоно» ахчанца а, хазачцу маттаца оьцур бу бохург.\nШи бутт хьалха шегарчу дарже хIоттийна йолу Глебова Любовь кхета шена Кремло декхаре дуьллург кху муьрехь политикехь Оьрсийчоьнан тIунъелла имидж меттахIотто гIертар дуйла.\n...Ахчане далург-цадалург чоьте эцча, кхиамаш хила тарло «Росгоссотрудничествон» дуьненехула оьрсийн мотт а, синбахамалла а яржош. Иза, мухха а дийцича а, Кремлан арахьарчу политикан са бу. Ткъа оьрсех доцчу къаьмнашка шайх ойла а йойту Глебовас – дагадоуьйту церан ненан меттанашка боцу ларам.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу политикехь а ду оьрсийн мотт Iамор коьрта, иза пачхьалкханиг хиларе терра. Амма кхечу меттанашна хуьлу зен гуш а дац Кремлна.\nЦунна сагатдо шайн меттанех къаста ца туьгучу наха. Деккъа сагатдан бен ца дисинчех ду Сибрехара къаьмнаш. Iилманчаша ечу прогнозца, цара тахана хьоькхучу декъазчу камаIаршца ден а балур бац леш лаьтта меттанаш.\nБала болуш дай бовлахь, мелла а чохь садиса тарлучех бу ЮНЕСКО-но халчу хьолехь лору Къилбаседа Кавказан меттанаш.\nЮНЕСКО-но стенна баьккхина нохчийн мотт оцу могIаршка, олий, гIотту тахана Кремлан политико вохвина Соьлж-ГIалара патриот. Амма ша и хаттар Фейсбукехь я «Одноклассники» чохь хIотто а ца хаьа цунна дукха хьолехь оьрсийн маттахь бен, нохчийн маттахь яздеш хIоттийча, карадо гIалаташ хIора а дашехь.\nНохчийн маттерчу гIелонах лаьцна дуьйцу Маршо Радиога виллина ненан меттан гIайгIанашца вехачу поэта Яралиев Юсупа.\nЯралиев: «ТIетаьIIина Iомочу метта, вайнаха ца Iамабо мотт. Цу тIехь цхьана а Госдумин бехк бац, вайн вешан бехк хета суна, нохчийн мотт ца Iамон вай духьалдовлар ду иза. Телевиденехь цкъа къамел хилира, нохчийн маттахь хила езара алссам гйотийлаш аьлла. Хила йиш ю уьш, мотт хууш хилча. Телевиденин белхахошна ца хаьа нохчийн мотт.\nНохчийн мотт ца Iамабар, нохчийн гIиллакхаш цадезар... вайн кийрахь цхьа чарх хила еза болхбеш, шен къоман ца хаар эхь лоруш йолу. И чарх йоьхна вайн".\nГIирмина аннекси ярна а, Украина кхидIа а дакъаза яккха ша лелориг а бахьанехь дуьнено хIиттийначу санкцеша Iаткъам беш хиларе терра, Оьрсийчоьно лахъеш ю шен чоьхьара харжаш.\nШколашна тIехь а, цигахь меттанаш Iаморна тIехь а хаалуш ду таIзар. Кхечу министраллашкара санна, кхушаренна къастийна хилла ахчанаш итт процентна дIахедор ду Оьрсийчохь дешараллан минисстраллера а.\nНенан мотт - мера-мотт


Бехк боцуш шен ваша лаьцна латтош ву Волгоградехь аьлла, Кадыровга латкъамбина Джабраиловс\nКхаьънаш оьцуш хилла аьлла, Волгоградан кIоштахь лаьцначу Нохчийчуьрчу вахархочун вашас Джабраилов Турпал-Iелис орца доьху мехкан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане. Джабраиловс бахарехь, кхо шо сов ду цуьнан ваша СИЗО-хь латтош волу.\n"2016-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу дийнахь Волгоградан кIоштахь лецначу нохчашлахь вара сан ваша Джабраилов Расул а. ВорхI беран да ву иза. Верриг а полисхоша дIалаьцнарг 10 вара, царлахь 6-7 нохчо хиллера", - дIахьедо Турпал-Iелас. Шен вешина прокуроро 17 шо хан ехна боху цо.\nМехкан куьйгалхочун цIарх бакъонаш Iалашъечу Кхеташонан белхахой зIене бевлира Волгорадан кIоштарчу юкъараллан тергамчийн комиссица (ОНК). "Талламчаша дуккха а кхачамбацарш дийлийтинчух тера ду шайгара, Джабраиловс схьадийцарехь. Низам дохор ду – деа шарахь гергга бехкевийриг чохь латтор, низамашца а догIуш, шина шарахь я 2, 5 шарахь а бен латто бакъо йоцушшехь. Волгоградерчу ОНК-н белхахошца дийцарш долийна оха. Цара шаьш кийча ду аьлла, шайн ницкъ болччу кепара гIо дан ситуаци къасторехь", - аьлла, дийцина "Чечня Сегодня" агенталле Нохчийчуьрчу юкъараллан тергамчийн комиссин куьйгалхочо Межиева Хадижас.


Соьлж-ГIалахь полицино лецира 33 шо долу меттигера вахархо Умаров Мовсар. Цуьнан цIинах болчара дIахьедарца, бахьана ду – оппозицин блогеран видеошка иза хьежна хилар. Ткъа хIинца боху полисхоша, шайгахь иза вац, ведда карара ваьлла.\nКхаа доьзалхочун да Умаров Мовсар лачкъийра Товбеца-беттан 18-чохь суьйранна, ша болх бечу гIалин юккъерчу ресторанера. Ленинскан кIоштарчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъехь карийра иза шолгIачу дийнахь. Ницкъахоша дIахьедина хиллера, шайн бIаьрг тIехIоьттинера цунна, цо "Тумсога ладогIарна" (нохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон YouTube-ра эфираш).\nЦхьана баттахь а, эха баттахь а Умаровн нанас а, хIусамнанас а дуккха а къахьийгира иза араваккха гIерташ, амма тIаьххьара а, полисхоша хаам бира кхаьрга, жимстаг "ведда" аьлла. Мовсаран гергарнаш ца теша царех, церан шеконаш ю шайн кIант вийна хила тарло аьлла.\nУмаров лачкъорах а, цуьнгара царна эшначух а, полисхоша шайн стеган бакъонаш хьешарх а дийцира цуьнан гергарчу наха "Кавказ.Реалиина".\n"Товбеца-беттан 19-чохь Ленинскан кIоштан полицехь хилира со. "Джабраил ву" ша аьлла, вовзийтинчу ницкъахочо элира соьга, хьан кIанта Тумсога ладийгIина. Оцу тIехула стаг лаца веза, вен веза, йа ирхъолла веза? Цхьанхьа а кара ца вира суна кхин и Джабраил, цхьана а полицин декъехь. Суна хетарехь, шен йоцу цIе яьккхина хир ю цо", - дагалоьцу Мовсаран нанас, Умарова Асета.\nЦо дийцарехь, цхьана дийнахь а, буса а Ленинскан кIоштачу полисхойн декъехь а латтийна, цул тIаьхьа махкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана чуйогIучу "нефтянгй полк" олучу декъе дIавигинера иза. Кхаа дийнахь цигахь лаьцна латтийра цара, ткъа Марсхьокху-беттан 7-чу дийнахь тIекхайкхира цуьнан гергарнаш.\n"Суна моьттура, Мовсар цIа воуьйтур ву, дIакхечира тхо цига. Кабинет чохь иттех полисхо а ву, къамел дийриг доккхачу декъанна, "Джабраил" цIе ерг вара. Папка гайти суна - хьан кIентан гIуллакхан матераилаш ю хIорш, аьлла. "Джабраила" боху Кадыровна дуьхьал сан кIанта интернетехь йозанаш дина, амма Рамзана цунна гечдина, хIунда аьлча, ГIурбан деза денош хиларна. Амма кIант дIа ца хийцира. ТIаккха "Джабраила" Кадыровн омра дохийна хуьлу-кх?", - бохуш, дуьйцу Мовсаран нанас Асета.\nТIаккха элира гергарчаьрга, Мовсар цхьана "спецопераци" вуьгуш ву Дагестане йа ГIалгIайчу – цигахь лаца лезаш ду цхьа ши "шайтIа" аьлла. Ницкъахоша бахарехь, церан къамелна тIетовжу Мовсаран гергара нах, кIентан декхар дара полисхошна церан шеконашкахь болу нах лоьцуш гIодар. ТIаккха дIахоьцур ву аьллера цара, амма шаьш бохург ца дахь – 15-20 шо хан тухур ю набахтехь яккха аьлла.\n"Сан ворхIе да а ца лелла мотт бетташ, ас полисхошка иштта дIа а элира, сан кIантах шуна накъост хир вац", - дуьйцу Умарова Асета.\nМасех минотана кIант ган бакъо еллла хиллера нанна: "Тхаьшиъ цхьана чохь дитира тхойша. Маж яьлла вара Мовсар - кхо кIира а хиллера цо иза яшанза. Суна ца магийра, маж йожу гIирс цуьнга дIакховдо а. Ас хаьттира Мовсаре, цара лаца хьийзош волу шиъ хьуна вевзаш вуй аьлла. Цунна вевзаш ца хиллера и шиъ. Ас боху: "Мовсар, сан хьомениг, оцу кIентийн а бу хьуна наной, хьо а санна, уьш а лаца гIерта хIорш. Кхарна хьалха гора ца хIуттуш, валар тоьлу хьуна, кIант. Делера ял хир ю хьуна, амма нахана мотт ма бетталахь. Нагахь санна, хьо цара цхьанхьа вуьгуш хилахь, вада, амма адамна тешнабехк ма белахь. Сий хир ду хьан а, хьан гергарчийн а. Ас иштта элира цуьнга. Нагахь, цара иза вехь а, ас дозалла дийр ду цуьнан иштта валарх".\nЦхьа хан яьлча Умаровга телефон еллера, шаьш лаца Iалашо кхобурш цуьнга Iехийна, гучубахийта. Марсхьокху-беттан 11-чу дийнахь шен нене а, зудчуьнга а телефон тоьхча, дийцинера цо цунах лаьцна. Мовсарна юург кховдо лууш хиллера и шиъ, амма кIанта жоп делла хиллера, цхьа ши сахьт даьлча ша цIа воуьйтур волуш ву аьлла. Кхин а цхьа сахьт даьлча хIусамнананс шега телефон тоьхча цо жап делла хиллера, цхьана Руслана къамел дина шеца, цо кеста дIахоьцур ву аьлла ша. Ленинскан кIоштарчу полицин декъера машен схьаяло вахана иза – Умаровн машен Мангал-беттан 18-чуьра схьа Марсхьокхе-беттан 11-чу дийне кхаччалц полисхойн декъехь дIахIоттийна яра.\n"Суьйранна исс сахьт долучу заманчохь Мовсаран зуда цуьнга юха а телефон тоха гIоьртира, амма жоп ца луш, хаам кхечира "Со цкъачунна мукъа вац" аьлла. 100 процентна бакъ дац, и смс цо яийтина бохург. Юх-юха а телефон еттара оха, амма дIаяйъинера иза. 20:49 хан яьллачу заманчохь тIаьххьара хаам кхечира цуьнгара: "Со цхьанца вовшахкхетта Iаш ву" аьлла. Цул тIаьхьа кхин цуьнгара хилла хаам бац", - дагалоьцу Умарова Асета.\nМарсхьокху-беттан 18-чохь Асет а, кхин а Мовсаран цIийнах болу нах а юха а тIекхайкхира, амма хIинца - Ленинскан кIоштарчу полицин декъе.\nЦигахь хилла полисхойн хьаькам Сайдхасанов Беслан а, "Джабраил" цIе ерг а цхьана. Цара дийцинера, шаьш Мовсар ГIалгIайчу вигинера, шайн шеконашкахь болчу нахаца цхьанакхета, ткъа иза маьждигна тIехьашхула ведда, аьлла. Оцу юкъанна, цара ца дуьйцу, муьлхачу эвлахь хилла ю инцидент.\n"Со ца теша, иза ведда бохучух. Сан елар иккхира, цаьргара и хезча: "Муха ведда? Кабинетчуьра моза а кIелхьар бера ма бац шух" аьлла", - дуьйцу нанас.\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а, прокуратуре а, Талламан комитете а кехаташ дахьийтира Кавказ.Реалиино, амма цхьана а структурано дуьхьал жоп ца даийтира. Республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-секретаро Дениев Мохьмада масех деношкахь телефон дIаеттарх, схьа ца ийцира.\nКъилбаседа Кавказерчу бакъоларъяран "Iазапашна дуьхьало латточу Комитетан" филиалан куьйгалхочунна Пискунов Дмитрийна хетарехь, Умаровца Iоттаделларг цхьа тамашен хIума ду.\n"Гергарчарна хууш ду, бакъо йоцуш лаьцнашшехь, шайн стаг волу меттиг. Официалехь ницкъахой дуьхьал бу цунна мукIарло дан. Ткъа кхузахь, хIинца Росгвардина юкъа йогIучу, "нефтяной полкан" декъа тIера цIеххьашха стаг вайна. Цигара стагга а водийла дац. Цундела, ала хала делахь а, иза дийна хир вац аьлла, ойла хуьлу. Цхьа хан яьлча, оха бинчу тIеIаткъамца, Мовсаран хьокъехь бехкзуламан гIуллакх схьаделла там бу. Иштаниг хуьлуш ду", - боху Кавказ.Реалиига Пискуновс. Цхьана агIор цунах пайдаэцархьама, полисхоша билггал ГIалгIайчу вигина хила трало Умаров боху юристо.\nНохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-каналан жигархойн информацица, ша лачкъийна вигале хьалха Умаровс интернете видео яьккхинера, ресторанан корах арахьожуш ша яьккхина. Цу ролика тIехь Соьлж-ГIалин проспектехь тӀетаттаеллачу машенийн раьгIнаш ю гуш: некъ къевлина бу, Кадыров Рамзан вогIуш, хIоттийна барам хиларна аьлла, кхетийна цу суртах.\nМеттигерчу Iедалхошна критика йо цо аьлла, Умаровн белхан накъоста дIахьедичхьана, цунна тIехь латтош терго хиллера аьлла, дийцина IАДАТАН хьосташа. Иза дIавуьгучу дийнахь дIаяьхьна Мовсаран телефон а, йигина цуьнан машен а.\nТелеграм-канало дIахьедарехь, "нефтяной полкан" декъа тIехь ницкъбина Умаровна. Ткъа цуьнан гергарчарна кхерамаш тийсина, бакъоларъярхошка довлахь - могуьйтур дац аьлла.\nОцу юкъанна, лачкъийна вигинчун гергарчарна сурта тIехь вевзина "Джабраил" цIе йолу полисхо. Жигархошкахь болчу хаамашца, иза ву Умаров лачкъош цхьана хилларг. Цуьнан сурт кест-кеста зорбане доккху инстаграм-каналехь Байтуев Мохьмада magabait аьллачу никца. Тарло, и аккаунт Умаров Мовсар лачкъийначун хила а.


Оьрсийчуьра дешархой декхаребина "кара герз а эцна", "Оьрсийчоьнан дуьхьа эга"\nОьрсийчуьрчу школашкахь кху дешаран шарахь дуьйна лахарчу классашкахь Iамо буьйлалур бу Оьрсийчоьнан Конституци байташкахь, яздо "Известия" газетано. Федерацин Кхеташонан а, Оьрсийчоьнан юристийн Ассоциацин а, "Стратегия будущего" фондан а, меттигера юкъараллаш кхиочу Институтан векалша а юкъахь арахецна лерина дешаран жайна.\n"Стратегия будущего" фондан вице-президенто Семикин Антона дIахьедина, книгин авторша "шайн терго тIехьажийна оьрсийн пачхьалкхан а, юкъараллан а бух буьллучу мехаллашна"а, ишта "Конституцин хьалхарчу а, шолгIачу дакъошкахь хьахийначу бакъонна а, маршонна" а аьлла.\nЖайни юкъара месех дакъа далийна "Известия" газетано, доккхачу декъанна, бIахочун декхарх лаьцна ду уьш, книга 8 шарера 14 шаре бовллалц долчу берашна хьехна елахь а.\nМаршо Радионо гоч ца деш, ма хиллара, оьрсийн маттахь даладо дешнаш:\nИшта книга арахецначара яздина берашна лерина, шен ненан маттах пайдаэца йолчу бакъонех а:\nБилгалдаьккхина, "оьрсийн пачхьалкхан а, юкъараллан а бух буьллучу мехаллех" лерина суьрташ дехкинарш профессионалан суртдиллархой ца хилар. "Нагахь санна, со президент хилча" аьлла, кху бIаьста Оьрсийчоьнан школашкахь дIаяьхьначу конкурсехь дакъалаьцначу берийн суьрташ ду вовшахтоьхнарш.\nКиги тIехь масалшца гайтина адамийн бакъонаш хьешарх ситуацеш. Масала, цхьогало котамаш яйина олий, цунна харц бехк биллина, оьпа кхеле хIоттайо, ткъа хьозан буьна шен хIоаш дехкинчу бухIанера ненан бакъо дIайоккху.\nОьрсийчоьнан Конституцин комиссин жоьпалле волчу секретаро Румянцев Олега тIечIагIйина авторша арахецна книга.


Полицин болх шен тергонехь латтор бу лерринчу тобано\nНохчийчоь -- "Къизаллашна дуьхьала йолчу комитето" вовшахтоьхна митинг, Соьлж-гIала, 2011.\nОьрсийчоьнан Талламан Комитета юккъе доьдуш хир ду и керла дакъа. Цуьнан коьрта болх хира бу низамхоша дина долу зуламаш таллар.\nПолицин а, бекхтакхаман а, наркоконтролан а урхаллийн белхахойн хьокъехь бен бийра бац цара и болх. Оцу цIейозанна юккъе ца яхна, Къайлахь сервис а, цуьнан белхахой а. Мухха а далахь а, Нохчийчохь болх бечу бакъонашларъярхоша къобал деш ду и леррина дакъа талламан комитетехь кхоллар.\n«Нохчийчоьнан бакъонашларъярхойн центран» куьйгалхочунна Эжиев Минкаилан хетарехь, и дакъа кхолларан бахьан ду Оьрсийчохь полисхойн карахь тIаьххьарчу цхьана баттахь масех стаг валар.\nЭжиев Минкаил: Иза кхоллар, суна хетарехь, тIаьхьарчу хенахь Петарбухехь а, Мосох а, Башкирехь а, кхечу регионашкахь а полисхошкара цхьацца зуламаш а довлуш, байна а, хьийзина а нах гучубовлар ду. Цуьнах цхьа гIовгIа йолуш хIума хилла дела кхоьллина и дакъа. И гIуллакх тIаьххьарчу хенахь талламан комитетехь а дуьйцуш дара.\nИза оьшуш а, пайдехь а хир ду, аьлла, а хета суна. Полицийн могIанашкахь ша берш бац цхьа терра. И зулам дан а, лело а, шен цIийца долуш берш а бу. Ларамаза цига кхаьчна нах хила а мега. Цундела и санна болчу нахах и минстралла цIанъян еза. Адамашна, пачхьалкхана пайдехь хила безаш бу и нах.\n«Къизалшна дуьхьала комитет» цIе йолу бакъонашларъярхойн цхьанатохаралла ю тахана Нохчийчохь низамхоша деш долу а, дин долу а зуламаш Iорадохуш. Оцу цхьанатохараллан белхахошна кхерам болун дела, цхьацца баттахь болх бо цара Соьлж-гIалахь, хийца а луш.\nРогIерачу цхьанатоьхначу тобанна коьртехь волчу Рыжов Антона бахарехь, талламан комитетехь леррина дакъа кхолларх ца тоьа, цуьнан болх кхоччуш дIа ца бахийтахь. Ткъа царна болх хирг хиларх, цхьа а шеко яц, аьлла, хета бакъонашларярхочунна.\nРыжов Антон: Зеделлачуьнах тхуна хууш ду, оцу хьокъехь дукха болх буйла а, нахера шорта аьрзнаш дуйла а. Нагахь санна, цу тIехь болх беш масех талламхо бен ца хилахь, уьш ларор бац и болх кхочуш бан.\nХьовсур ду-кх, муха хира ду. Иза хьалхара гIулч бен яц, оха яьккхийтина йолу. Халахеташ далахь а, и сацам бохаман хIума хиллалц ца бина. Ишшта хуьлуш ду-кх вай, цхьаъ хиллалца, меттахь ца хьоь. Къизаллаш йина, аьлла а, кхин долу низамехь доцу хIуманаш дина, аьлла а, аьрзнаш дукха кхочу тхоьга. Амма, масех стаг велчий бен дийца ца даьккхина и гIуллакх.\nТахана, Нохчийчохь дихкина ду низамхойн болх емал бар. ХIора дийнахь аьлча санна, уьш бойуш бу, тIемалошца болчу къийсамехь. Ши де хьалха Гуьмс кIоштахь хиллачу тIематасадаларехь вийна ши эпсар.\nЦхьаберш Iожаллан йистехь лелачу хенахь, урамашкахь къепе лардан хIиттийначу кхечу полисхоша шайна ма-хетта туьду шай белхан декхарш а, Iалашонаш а. Ши кIира сов хьалха дуьйна толлуш ду Iалхан-гIаларчу вахархочо шайн юьртарчу шина полисхочунна дина долу арз.\nВашаев Iабдулвахьид цIе йолчу стага чIагIдарехь, новкъахь, бахьана а доцуш, саца а вина, шайн юьртарчу шина полисхочо цунна къиза йиттина. Хиллачу оцу тасадаларехь оцу стеган куьг а кагдина. Вашаевс шегахь машен йоьхкина хилла долу ахча даккха гIерташ хилар бехке дуьллу оцу шина полисхочунна. Вукха шиммо иза бакъ ца до.\nВашаевс шайна ницкъаца дуьхьало йина боху цара, белхан декхарш кхочуш деш. ХIинца зе хиллачу агIоно, Оьрсийчоьнан талламан комитететан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре кехат яздина и гIуллакх тидаме эца, аьлла. «Нохчийчоьнан бакъонашларярхойн центран» куьйгалхочо Эжиев Минкаила бахарехь, и гIуллакх дижа ца дуьтуш кхоччуш талла а теллина, бехке верг жоьпе озо веза.\nЭжиев Минкаил: Оха а толлура ду иза. Хьакъ доцуш болу нах оцу урхаллашкахь бита ца беза. Адамийн бакъонаш ларъян арабаьхна нах бу уьш. Цара шаьш а уьш ларъеш ца хилча, уьш балхахь буьтура бу, аьлла, ца хета суна. Уьш битахь а, царна цхьана агIора таIзар хила деза, аьлла, хета суна. Оха а терго йийр ю оцу гIуллакхана.\nНохчийчохь цу тайпа полисхошна наггахь бен тIекхойкхуш хилла хIума дац. Иза дац, ша мел волу стаг полисхоша бечу балхана реза ву бохург. Махкахь нийсо лаха новкъа ваьлча, цуьнах гергарчарна а, цунна шена а бала хуьлу. Iедалан машенца къовсавала тахана а, даиман а санна, хала ду. Цундела билггала олийла дац, Вашаев шен Iалашонна тIекхочура ву, аьлла.


МухIажирш бац, йохк-эцархой бу\nZara цIе йолчу нохчашна дукхаезаш йолчу туькан белхахо ю бедарш тIекхоьхьуш.\nЕвропехь шарахь массийтаза мехаш охьа а дохий, туьканашкара хIума йорахох дIаюхкуш Iедал ду цу туьканийн дайн. ХIинцалца схьа доллучу дуьнентIера, Нохчийчоь дIаяьккхичахьана, нах оьхура цу муьрехь шайна мехах тIеюхург эца. Амма хIинца эххар а вайнехан а жим-жима аьтто болуш бу, цу кепарчу шоп-турашка Европе эха, бохуш, дуьйцу Азимова Сийлахас шен материалехь.\nХIинцачул ткъех шо хьалха цхьа инзаре генара, цкъа а кхочур вац аьлла хетачех меттигаш лору вайнахалахь Европеранаш. Советийн эскаршка бигинчура социалистийн пачхьалкхашка, я Малхбалерачу Германехь я Чехехь - хан яьккхинчу кегийчу наханий я комсомолан-партин агIор цхьацца путевка -хIума нисъелла дозанал аравала аьтто хилчарний бен гина а, я гур бу аьлла хетта а мехкаш бацара Малхбузера Европеранаш.\nАмма йоццачу хенахь зама а керчина, хьелаш а хийцаделла, адамийн амалш а, церан хьашташ а хийцаделла. Иштта, масала, масех шо хьалха ГIалийтIа базара я, мел гена а, Хасав - юрта вахана хIума эцар гуттар а деза а, харжаш езаш а хIума лоруш хиллехь, хIинца Италера я, Францера, я Германера шайна тIеюхург эца бахка таро ю вайнахалахь дуккхаъчийн.\nНагахь санна Итале-м механа еза а, люкс -барамера ларалуш йолу а бевзаш болчу дизайнерийн тIелхигаш эца а, уьш юхайохка а оьхуш болчу нохчийн зударша некъ биллина дуккхаъ шераш делахь, керла лара мегар ду Германе а, Белге а, Австре а шайн шаьшна тIеоьха а, совъялларг йохка а олий, оьхуш берш.\nИ нах, дукхахьолехь, шайн хьалхехьуо Европе схьабаьхкина, дIатарбеллачу гергарчарна тIе богIу. Доккхачу декъехь цара векалташкахула официала хьошалгIа кхайкхаран кехат а дохьийтий, схьайоьллуш хуьлу царна визанаш а.\nИшттачех ю Соьлжа-гIалин яхархо, 47 шо долу Яха, кху деношкахь Вене хьошалгIа а, цуьнца цхьаьна аьхкенан мехаш охьадаларехь хIума эца еана йолу. Яха хIинцале а ялх-ворхIаза хилла Европерачу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь, турист санна а, хIума эца яхна а.\nШена а, шен доьзална а тIейоха хIума эца ваха луучунна уггаре а дика меттигаш Италий, Австрий ю бохуш дуьйцу цуо.\nМехана цIахьчул дуккхаъ санехь ду Европехь тIеюху хIума эцар, боху Яхас.\nЯха: „Кхузахь харжамаш цIахьчул дукхох хуьлу. Мехаш борахох а хуьлу. Берийн хIума а дуккхаъ йорахох нисло. Кхузар ас яьхьана, дIайоьхкинчу хIуманна тIедаьллачух беркат а дикох хуьлу суна-м. Цхьацца йохк-эцар ца лелийча, сан кхин дан хIумаъ дац цIахь.\nНекъана долуш дерг а, оццу Москох воьдуш долучул кхин башха дукха ца долу кхуза вогIуш. Цундела кхуза схьайогIу-кх со, туьканашкахь хIумнаш, мехаш охьа а даьхна, дIасаюхкучу муьрехь, сайна цхьацца хIума а оьций, цIайоьду.\nТIаккха берашна а, сайна а, хIусамдена а цхьацца хIума буха а юьссу, харж метта а хIуттуш“.\nГермани а дика йуьйцу Яхас, масала, берийн хIума эца, амма баккхийчеран духарш вайнахалахь лелош дерш пайдана ца кардо Германехь, бохуш ду Яхин зеделларг. Зударийн мачаш-м муххале а хазаниш цигахь карране а караъ ца йо, бохуш дуьйцу цуо еларца. Цхьа ша-тайпа, когана аьхна хилчахьана, хазалла хьеха а ца еш йина хуьлу немцонй мачаш, бохуш.\nТкъа дукха буй те иштта, болх ца хеташ, Европе шайна а, шайна совъялларг йохка а дагахь некъаш деш нохчий? Шеца богIу-боьлхуш дуккъаъ нисло зударий, бохуш, дуьйцу Яхас. ТIаьахьарчу хенахь-м муххале а, Соьлжа-гIалара Европерачу гIаланашка дIасалелаш автобусаш яьржичахьана.\nЯха: „Соьца хийла нисло воьду-вогIург. ГIалара автобус ма юй кхуза дIасалелаш. Цуьнца а догIу тхо, цхьаъ-шиъ вовшах а кхетий. Кеманца а лела. Кеманца-м харж алсам хуьлу, бакъдерг аьлча, юха багаж дукха тIеяккха а йиш ма яций кеманна. Ткъа автобусца тхайгахь ерг тIе а юьлий, паргIат дIадоьлху тхо“.\nМуьлхарчу мехийн сегментера хIумнаш хуьлу лерина Нохчийчуьра Европе шайна а, шайн доьзалшна а тIе-кога йоха эца оьхучу наха хоржуш ерш? Яхас ша механа гуттар а йорахчу туьканашна тIера дIа уггаре а езачу, „люкс“ категорешна тIекхаччалца оьцу, бохуш, дуьйцу тIелхигаш.\nЯха: „Берийн хIума ас йорахниг оьцу. Езачу фирманийн хIумнш ас сайн берашна ийъа а ца йо. ZARA а, H&M, Benetton а, иштта оцу туьканашкара оьцу, мехаш охьа даьхначу хенахь. Ткъа баккхийчарна езачу туьканшкара оьцу. Соьга со йогIуш лерина шений-шений хIарий-хIарий ялахь, олий, дина билгал дехарш а хуьлу. Масала, Луи Виттон (Luis Vuitton) тIоьрмиг баьхара ас хьалха йоьдучу хенахь, лерина сайн некъах яьлла харж меттахIотторхьама.\nИза ас дIабоьхкира, цунах схьадделачух ас сайн кхин цхьа тIоьрмиг ийцира, сайна лелорхьама. Цул совнаха, тхо аутлеташка доьлху. Цигахь езачу фирманийн хIуманаш лахабаьхначу мехех хуьлу. Цигахь хьайна а, бовза-безачарна а совгIаташна хIума эцар чIогIа санехь хуьлу. ХIинца, масала, вайн цIахь цхьана туьканчохь кхин мах охьа ца боккхуш, масийта шарахь хьалакхозуш хуьлу-кх цхьа хIума.\nМодера дIаяьлча а, сезон дIа яьлча а, коллекци ширъелча а, цкъа йорахох а ца хуьлуш. Ткъа кхузахь Керла шо тIекхочуш а, сезонаш хийцалуш, аьхке-гуьйрей къаьсташ а мехаш охьадоху. Iай аьхкенан тIелхигаш йорахох дIаюхку, ткъа аьхка – Iаьнан ерш. Цундела дуккхаъ санехь ду кхузахь хIума эцар, вайн цIахьчул.\nБрендийн хIумнаш, масала, Гуччи я Кавальи, я Этро – и тайпа хIума а хьо ас кхузара. Ца хьо, вуьшта мах бечу зударша санна, партешца а, дийна таппашца а. Цхьацца-шишша, цхьаъ сайна йитича, вукханах схьаделлачо сайна и харж юхаметтахIотор йолчу агIор хьо-кх“.\nНохчийчохь юкъараллин доккхох долу дакъа пенси доцург, кхин хIара аьлла тIедогIуш рицкъанаш а доцуш, халчу хьолехь дехаш хилар къайле яц цхьанна. Официала терахьашца а, нийса ах болхбечу хенара нах болхбоцуш бала хьоьгуш бу.\nТкъа цу хьелашкахь шарахь массийтаза Европе а вогIуш, цIарна цIеяханчу дизайнерийн тIелхигаш эца таро а, аьттонаш а болу стаг миллионашкахь рицкъаний да хила веза, аьлла хетало. Бакъду, Яхас и хIума аьттехь а иштта дац боху. Болх шена а ца карбо, боху цуо, институт а, аспирантура а яьккхина а ца Iаш, Iилманийн кандидат ша йолшехь.\nАренца лелаш волчу хIусамдас даьккхинарг а, я ша шен куьйга цхьанхьа цхьаъ юхкий, я цхьанхьа цхьа гIуллакх дечохь юккъе хIуттий, шен доьзал кхаббал рицкъ доккху ша, бохуш дуьйцу цуо. Бакъду, и шен рицкъа шена, Москохахь я кхечу оьрсийн гIаланашкахь духкучул, Европехь сайолчу агIор дохкар гIолехь хета, боху цуо.\nМухIажираш бац, йохка-эцархой бу


Мехкадаьттан мехаш охьадовларо кхин дIа а дайдеш ду оьрсийн сом\nДечкен-бутт 07, 2016\nБеттанашкахь дахделла мехкадаьттин мехаш лахдовлар кхаари сарахь а, еари дийнахь а рогIерчу рекорде кхаьчна – тоьллачух Брент цIе йолчу мехкадаьттин чермин мах кху сохьтехь 33 долларе ца кхочу. Брентал кхачамна мелла а оьшуш, я механа дорахох хуьлуш долу мехкадаьттийн тайпанех кхин а кIезгох доьху.\nДагадаийта догIу, Оьрсийчоьнна дуьхьал ши шо хьалха Малхбузено санкцеш яха йолийча, ткъа цу хенахь 130 доллар чермах доьхучура цу сурсатан мехаш охьадовла дуьйладеллачу муьрехь Оьрсийчоьнан экономикан министро Улюкаев Алексейс а, премьер-министро Медведев Дмитрийс а чIагIдора, хилла хIуммаъ а дац, мехкадаьттин мехаш 100 долларал охьадевр дац, вай доьхна хьийза бахьана а дац, бохуш.\nАмма цул тIаьхьа даьллачу шина шаро а, хIинца тIаьхьарчу деношкахь лаьттачо а гойту, дуккхаъчу аналисташа дина хилла самукъне доцу шайхаллаш – керла шо доладеллачул тIаьхьа, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, ГIажарийчоьнан а мехкадаьттанаш дуьненаюкъехь юха а дохка-эца долийча цу сурсатан мах кхин а лахлур бу бохуш – бакъхилар.\nЦкъачунна, 2016-чу шеран хьалхарчу деношкахь ГIажарийчоьно дуьненаюкъарчу дохкаршка даьккхинчу мехкадаьттин барам иштта боккха бацахь а, амма цу сурсаташ мах божорехь шен дакъалаьцна цуо. Ткъа хенан йохалла цу пачхьалкхено, хIинцалца схьа эмбарго бахьана долуш шен коьрта сурсат дохка бакъо йоцуш Iийначу, - кхоччучу барамехь мехкадаьтта Малхбузехь а, доллучу дуьнентIехь а дохка долийча, цуо мехкадаьттин мехашна бен болу тIеIаткъам лара хала ду.\nШех „Iаьржа деши“ олучу сурсатан мехаш тIаьхьарчу шина дийнахь рогIерчу орчу эгарх уггаре а лазаме тIеIаткъам Китайний, Оьрсийчоьнний хуьлуш бу. Китайхь, масала, кхаари дийнахь мехкадаьттин мехаш охьадовла дуьйладелча, эга юьйлабелира меттигерчу фондийн биржийн индексаш а, дайдала доладелира цигара ахча юан а.\nОьрсийчохь мехкадаьттин мехаш охьадовларца кхин а чIогIох дайделла сом. Карарчу хенахь 1 долларан мах 75 соьмал сов бу, ткъа еврох 82 сом ло. Иштта а тIаьхьарчу кIиранашкахь рекордечу дайдаларе дирзинчу соьман мах бар лазаме хир ду Малхбузенан санкцеша а, Оьрсийчоьнан шен Шемахь а, Малхбалерчу Украинехь дIахьочу тIеман зенаша а гIелйинчу цу пачхьалкхан экономикана. Аналисташа цу хьокъехь деш долу шайхаллаш вуно гIайгIане ду.\nИштта, масала, вевзаш волчу оьрсийн экономикан Iилманчас Жуковский Владислава „Бизнес-онлайн“ цIе йолчу сайтана ша еллачу интервьюхь элира, хIинцалерниг санна кIорга а, еха а, цул совнаха шен тIаьхьалонаш муха хир ю цхьа а ала воьхьар воцуш ша-башха а экономикан кризис Оьрсийчоьнан керлачу историн тIаьхьарчу 25 шарчохь хилла а яц, аьлла.\n„Путинан пресс-секретара Песковс чIагIдо, кризисо могIарерчу оьрсийн бахархошна тIеIаткъам беш бац, бохуш, Оьрсийчохь дерриге а дика ду, бохуш. Со теша, ПесковгIеран, УлюкаевгIеран, СилуановгIеран кризис хIинца а йола а ца елла бохучух. Рублевкехь- Куршавелехь бехачарна йолуш йолу са а, тIедогIу ахча а лах ца делла бохучух“, - элира цуо, амма дукхаъчу могIарерчу бахархошна шайн яIни тIехь вуно дика хаалуш ю кризисан тIаьхьалонаш бохург билгал а доккхуш.\nЖуковскийна хетарехь, цхьа ши шо далале Оьрсийчоьнан бахархойх 80 процент къеллин дозанал дехьа бехаш хир бу. И бахьана долуш юкъерчу классо гIаттам боло сахьт дац аьлла хеташ ву аналист.\nГIаттам Оьрсийчохь хилахь тамаша хеташ ву, шен рогIехь, политологин Iилманча Чапханов Руслан. Бакъду, нагахь санна Оьрсийчоьнан урхаллина шайн къоман экономика мелла а дIанисйан лаахь, цуо ша тIамна а, тIеман хьашташна а дойъуш долу ахчанаш юхаоза деза аьлла тешна ву иза.\nЧапханов Руслан: „Дуьненаюкъара экономикан коньюнктура карарчу хенахь муха ю аьлча, мехкадаьттин мехаш гергарчу хенахь кхин дIа а лахлур долуш я уьш цу барамехь лаьттар долуш ю. Делахь а, цхьаболчу эксперташа ма-дийцара, Оьрсийчохь могIарерчу бахархошлахь къелла 80 процентал совйаьлча, цара гIаттам бийр бу аьлла ца хета суна.\nХIунда аьлча, Москох а, Петарбух а, и санна йолу гIаланаш дIаяьхча, кхечу меттигашкахь цу махкахь къелла вуно лакхара ю иштта а. Экономикана тIеIаткъам мехкадаьттин мехш лахдаларо иштта а, вуьштта а йийр ю. Оьрсийчоьнан куьйгалло хIинца дукха хан йоцуш тIеэцна керла тIеман концепци, тIеман гIирсаш кхолларан секторна алсамох финансийн гIодар ду цу юккъехь лерина.\nИ хIума вайна Советан заманчуьра девзаш ду, цунах баьлла болу „пайда“ а истори дагайогIучарна дика бевза. Суна иза харц некъ хета, экономика кхин дIа а тIеман гIирсашна хьажийна хилар“.\nОьрсийчохь мел хала заманаш бахархошна тIехIиттарх, уьш гIовтар хилар ца теша кхин а цхьа могIа тергамхой. Иштта, перспективан талламийн дуьненаюкъарчу центран аналистана Жолуд Александрана хетарехь, мехкадаьттин мехаш охьа а бевлла, Iер-дахар холчу даьллера аьлла кесталгIа Оьрсийчохь политикан я юкъараллин хийцамаш хирг хиларе сатийсар эрна ду.\nСоветан пачхьалкхан историно ма-гайтара, Iер-дахаран кхачамаш гIийла бара аьлла Iедалшна дуьхьал бахархой гIовтар – иза Оьрсийчохь атта нислуш хIума дац, мелхо а, дахар халох мел хуьлу а Iедална муьтIахь хуьлу бахархой, царна куьйгалла дан политикан лидершна аттох а хуьлуш.\nШен рогIехь экономикан Iилманийн кандидат волчу Новак Андрейна хетарехь, нагахь санна Оьрсийчохь экономикан хьал бахьана долуш гIаттам я хийцамаш нислуш хилахь а, уьш могIарера нах гIовтарна хир бац. Оьсрийчоьнан президентана Путин Владимирна гергарчу гоунерчу элиташна а, олигархашна а мехкадатта дайдаларна хуьлуш долчу зенийн бахьанца цара шаьш вовшашлахь карчам барна кхерам бу аьлла хета цунна.\nВуно алсам газ йолу маьIда карийна Лаьттаюккъера хIорд чохь\nПутинан хIора шарахь хуьлу 11-гIа зорбанан конференци хилла Москох\nМехкдаьтттан мехаш дайлахь а, язло ягориг Оьрсийчохь\nКхин а механа дайлуш ду мехкадаьтта


ГIалгIай шира дувцараш -\nГIалгIай шира дувцараш\nВАХАРЦА КХАЛХАШ ХЬАВЕНА ДУДАР\nДуккхачар дувцачох Дудар аьккхашка Кий яхача юртара хьаваьннав. Шийца зIамига бIы а болаш ГIалгIай мехка вена хиннав из. КIала бахача нахаца дов-шов ца хилийтар духьа Цхьорена го а тесса, лоаман довкъашка гIолла, пхешцара доазув долча гIолла IочувоагIаш, Iарамхана керте Биср яхача юрта ваха а хайна, ТIумгIой саг а йоалаяь, Iохайнавар из.\nЦу юрта хIанза а йолаш я моттиг «Дудара бай» оалаш. Цигача вахаш, лаьтта къайса, Дударас къовсам баьккха хиннаб ший лоалахошца. Бисрара ваьнна Салги цхьан юкъа ваьха а ваьха, Мекалте яхача юрта ваха дIавахар. Из юрт уллаш я Iарамха аьрдача берда тIа, Шоана гаьна йоацача. Дукха пхьенаш доахкар Дударах. ЧIир лехачар ца вуташ, гIала хьалъяь хилар цо Лаьжгани, ХIарпани, Духьаргаштеи юхе. TIexхьар Тиркал дехьа а ваьнна, Чимма ваха Iохайр. ГIалгIашцара ший гаргало хоадайинзар цо. Ший хан-ханахьа ГIалгIайче хьаухар из МаьтцIелена,, Тушолена, МIагIий-Ердана текъамаш деча хана.\nЦо даьр деш хилар цун тIехье 19 бIаьшере. Дукха я лоам чу моттигаш Дударас укхази-укхази гIалаш яьй яхаш. Маьлхар-кашамаш деш хиннадац цо. Уж де наха бокъо лацар цунна. Дудара яь хиннача гIалашка тIехьагIа цхьаккха ваьхавац.\nУЦАГА МАЛСАГ КОТВАЛАРАХ\nГIаьбартой цхьан аьлан хьалкхийна хиннай хоза хьаькъал долаш йола йоI. ГIаьбартой аьлех цхьаккха хиннавац из маьре яха яшаш. ТIаккха аьлас йоккхаче йир. Цу чен тIа хьабийхар цо черсехи, гIаьбартоехи, гIалгIаехи, нохчехи, гуржехи, кхычарехи цIихеза бола къонахий. Хаьший дика диа-менна, сакъийрда баьлча, доккхача цIагIа дIабувшабаьб уж. Цу чен тIа бийхачарна юкъе вай Уцага Малсаг а хиннав.\nКаста берригаш тхьайса дIабахача, аьлеи цун йоIи бахаб хьажа бийша ухкача аьлашка. Аьлий тайп-тайпара дIаи хьаи ухкаш бар. Ше эзде аларца цхьа аьла белгалавар. Саьнга Iотесса уллаш кIувс бар, цу тIа тхьайса уллаш вар хоза къонах. Алар чIоагIа эзди дар цун: цхьа кулг шалта тIа улар цун, воккха кулга гола керта кIала йоаллар. Аьлан йоIа цу сахьате везавелар из.\nШоллагIча дийнахьа сакъердам болабелар. Цу дийнахьа аьлан йоI декхарийла яр шийна везавеннача къонахчоа сийлен малара кад бала. Аьлан йоIо, из кад ше дIахьошшехьа Уцага Малсага кховдабир. ЙоIага баркал а аьнна, цун даьи боккхийча наьхеи сий деш, зIамагIий багIача цIагIа чу а ваха, кад дIабаьккхар цо.\nКхоалагIча дийнахьа гон тIа дой хехка баьлар. Укхаз а Уцага Малсаг массарел хьалха ваьлар, бакъда, аьланга, йиIий даьга, хьатIакхоачача хана, воккхача сагах эхь хийтта, говра дирстах сов чIоагIа катеха, минот яха говра фоарт ювр. Уцага Малсага лаьцача эзделах хьалхара моттиг цунга хьожайир. Цунна доагIаш дола совгIат хьада кIезига хьоабеннача юкъа, шийгара гIалат даьлча санна, ше укх мо езача метте вехарах баркал а аьнна, цIенгахьа лаьллар.\nИз аьлан йоI езаяланзар цунна, сов из кура-сонта хиларах.\nЦхьорой шахьар тIара Мухле яхачара хьабаьнна вайгахьа хьабаьхка хиннаб Дудари цун къонгаши. ХIанз Дударга гIала йолча баха хайша хиннаб уж. ХIарапхошца дов а ийккха, Дудара къонгаш а боабеш, моттиг хинначул тIехьагIа, Дудар Тиркал дехьа ваха дIаваха хиннав. Циггача чIоагI а венна, Тиркал дехьара улла лаьтта ший доал а долаш, ваьхав из. Тирк-чIожах паччахьа никъ буллача хана Дудара къонгашкара ахчах ийцад никъ биллал дола лаьтта. ХIирашкара Дударовы вайчарех дIаболабеннаб.\nДудар-наькан, цхьабола Дзайта а Бузурта а наькъан вежарашха а болаш, Мухлера овла а болаш ба.\n← Дикача царгаша кер лорабу\nХАЛАТ ПОВЕРХ МУНДИРА →