Тешам бойур бац\n7 декабря в 12:21 (2009 г.)\nИштта дIахьедар дира Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана Хууш ма-хиллара, дукха хан йоццуш Санкт-Петербургехь дIабаьхьира Ерригроссин «Единая Россия» партин XI-гIа гулам. Цуьнан дакъалацархоша Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан юха а хаьржина партин Лаккхарчу советан декъашхо. Цуьнца доьзна вайн республикан куьйгалхочо «Единая Россия» ВПП-н декъашхошна баркалла элира шолгIа а шена иштта боккха тешам баларна. «Ас баркалла боху тхайн партин декъашхошна сайна тешам баларна. И тешам бойур бац ас. Дуьненан экономикан кризис йолчу чолхечу муьрехь «Единая Россия» партис гайтира ша баккъал а халкъан парти хилар а, ша социальни тIехьажам болу парти хилар а. Партис тIеэцна болу сацамаш тIехьовсийна бу мискачу россихойн хьашт-дезарш кхочушдарна, пенсионерашна, хала бохкучу бахархошна гIо-накъосталла дарна, тоьллачу, санехьчу экономике кхачарна. Иштта йолчу партин ницкъ кхочур бу уггар а яккхий планаш къочушъярна Росси ир-кара хIотто. Со кийча ву партис хьалхахIиттийна декхарш кхочушдан, – дIахьедира Кадыров Рамзана.\nДагадаийта лаьа, Санкт-Петербургехь дIабаьхьначу «Единая Россия» ВПП-н гуламехь партин Лаккхарчу совете 64 кандидатура чIагIйина хилар. Оццу хенахь Лаккхарчу советан бюрохь хьалха хилла декъашхой чIагIбина. Бюро юккъехь 20 стаг ву. Лаккхарчу советан председатела Грызлов Бориса ма-аллара, Лаккхарчу советан декъашхой диъ шо хьалха, 2005-чу шарахь, хаьржина бара, уставца нийса а догIуш, Лаккхарчу советан декъашхойн юкъара барам хьалхалерчу тIегIанехь бисина – 70 стаг. Царна юккъехь ву Москван мэр Лужков Юрий, ГIезалойчоьнан Президент Шаймиев Минтимер, МЧС-н куьйгалхо Шойгу Сергей, Башкирин Президент Рахимов Муртаза, Россин Федерацин Правительствон аппаратан куьйгалхо Собянин Сергей, Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан, цхьамогIа кхиберш, бохуш хаамбо Нохчийчоьнан Президентан, Правительствон пресс-службо.


"Со новкъавалале кхеро дагахь хиллера уьш"\nКозловский Олег, Дуьненаюкъарчу Amnesty International организацин белхахо\nГIалгIайчохь ша лачкъийна вигарх дуьйцу Amnesty International организацин белхахочо\nНохчийн, гIалгIайн дозанаш къастийначул тIаьхьа протест кхайкхийна, Магасехь митинге бевллачу нахаца цхьанакхета вахна Дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран Amnesty International организацехь болх бен Козловский Олег, экстремизмца къийсам латточцу Центрера ду шаьш аьллачу наха лачкъийна дIа а вигина, йиттина, тIехь ницкъ бина хиллера цунна.\nГIалгIайчоьнан шахьарехь Магасехь митингехь лаьттачу нехан терго латтош хиллера иза кху беттан 5-чу дийнахь дуьйнна. Козловскийс дийцарца, шолгIачу дийнахь иза дIатарвеллачу хьешан цIийне цхьа накъост веанера, ша митинг кхайкхийначех цхьаъ ву аьлла. Цуьнца цхьана машена а хиина, дIаваханера иза.\nЦо дийцарехь, гIалел ара а ваьккхина, дегIаца цхьалха а ваьккхина, вуьйр ву бохуш, кхерамаш тийсинера цунна. Ша лачкъийна вигинчаьрга хIуммаъ ца дийцинера Козловскийс, цул тIаьхьа Къилба ХIирийчуь дIа а кхетийна, аэропортна гена воццуш охьатеснера иза.\nГIалгIайчуьра дIавахара иза. Ткъа цо болх бечу Amnesty International организацино дIахьедина, динчу зуламах шаьш "Оьрсийчоьнан хьакъйолчу органашка" дIахьедар дина аьлла.\nОьрсийчоьнан президентехула йолчу адамийн бакъонийн Кхеташонан куьйгалхочо Федотов Михаила кехат дахьийтина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун а, ницкъаллийн структурийн а цIарца.\nОьрсийн "Маршо Радио" гIирсе дийцина Козловский Олега, муха маца хилира и дерриг а.\n- Кху беттан 6-чохь хилла ду и дерриг а. Москох юхавирзинчул тIаьхьа сан къамел хилира сайн белхан накъосташца а, адвокаташца а, кхечу бакъонашларъяран организацийн векалшца а. Тхан бартхилира, цхьана ханна со Оьрсийчуьра дIаваха веза аьлла, хIунда аьлча, суна а, сан доьзална а кхерамаш тийсинера цу наха. Тахана со а, сан доьзал а кхерамна юьстах ду, цундела долчух ма дарра дийца таро ю-кх вайн.\n- ХIун Iалашонашца ваханера хьо ГIалгIайчу?\n- Дуьненаюкъарчу амнистин талламчан миссица вара со ГIалгIайчохь. Оха дIахьош талламаш бу адамийн маршонца боьзна, муха тIеоьцу Оьрсийчохь кеп-кепара акцеш а, протесташ а, ницкъ бой-те адамашна тIехь, я дозанаш деттий-те маршонна, зуьйш. Со Магасе варан бахьана дара - цигахь юьйлаеллачу митингна тIехь терго латтор. Цигахь дерриг а низамашца дуй хьажа, ницкъ дуьхьал а ца боккхуш.\n- Хьайн хеттаршна жоьпаш карийрий хьуна?\n- Хала хеташ делахь а, карийра. Аьлча а, Магасехь сан хилла ойланаш дика яра. Протестхошна а, полисхошна а юкъахь дукха дика юкъаметтигаш тасаеллера. Со лачкъийна виггалц дика дара гуш долу сурт. Цхьана а кепара къепе йохош инцидент ас ца лецира. И исбаьхьа сурт дохош санна нисделира со лачкъйина дIавигар а, соьца оцу муьлш бу ца хуучу наха лелина шогалла а.\n- Дикка зен-зуламаш динера хьан могушаллина? Цул тIаьхьа лоьрийн дарба ийширий хьуна?\n- ПIенда кагбинера сан. Кхи а доьхна гIуллакх нисдала тарлора. Делахь а церан Iалашо яра со кхерор. ПIенда кагбар – там боцу хIума ду, делахь а, иза-м меттахIуттур. Цкъачунна цхьацца молханаш а ю сан моьлуш, дерриг дIанислур ду.\n- Хьо верзина а ваьккхина, хьайн суьрташ дехира боху ахь цара. Уьш зорбане дохур ду бохуш, кхерамаш тийсирий хьуна?\n- ХIаъ! Кхи фантази ца тоьъначех тера ду церан. Со цхьалха а ваьккхина, массо агIор а буьйлуш дехира цара сан суьрташ. Шайгахь соьга болх байта цхьа йоккха компромат шаьш лаьцна моьттура царна.\n- Кхи дIа хIун дан дагахь ву хьо, хIара ситуаци йирзича?\n- Москох юха а веана айса хIинццалц беш хилла болх бийр бу ас. Иштта дуьтур дац ас царна цара динарг. Таллам а бина, бехкенаш кара а баьхкина, царна таIзар даллалц юхавоьрзур вац со.\n- ГIалгIайчохь митингехь лаьттачара билгалдоккху, протестийн акци йола а ялале, экстремизмна дуьхьало латточу Центран (ЦЭП) белхахой жигархошна тIаьхьабеввлла лелаш хилла бохуш. ТIаьхьо, цара бахарехь, севцира уьш. Хьо хьуьнха а вигина, йиттинчу наха Магасерчу митингех а, Нохчийчоьнна латтанаш дIадаларх хIуммаъ хьахирий хьоьга?\n- Хьахийра. Церан къамелан коьрта тема ца хилла хила а тарло латтанаш, митинг, амма цара дийцира соьга, оцу митингехь лаьттарш маргиналаш а, балхахь боцу нах а, къуй а, ишта цу тайпанаш а бу алла. Делахь а, нийсонехьа арабевлла нах бу уьш бахара цара. Доккхачу декъанна, майданахь долчул а интересе дара царна со хIун лелош ву хаа. Бакъду, ГIалгIайчохь дика юьйцуш яц и Центр "Э". Масех бутт хьалха цуьнан хиллачу куьйгалхочунна а, цуьнан белхан накъостащна а, со харц вацахь, 7 шо сов хенаш йиттина набахтехь яккха. Нах идош, бойуш, зуламаш лелош хилла цара.\n- Хьо лачкъийначу наха шаьш довзийтирий? Цхьана а агIор уьш бовза таро юй-те?\n- Уьш бовза атта хир дац, хIунда аьлча, хикисеца лечкъийна яра церан яххьаш, коьртахь кепканаш яра церан. Цул совнах Iаржъеллачу хенахь а дара и, церан яххьаш ца къаьстира суна. Цхьахволчо "Юсуп" аьлла цIе яьккхира уллорчун. Суна ца хаьа, бакъйолу цIе яра иза я шаьш тиллинарг яра. Кхи цхьа хIума а ду, сан бедарш тIехь церан пIелгийн таммагIаш дисина. Нагахь талламаш беш хилахь а, суна хетарехь, хала хир дац уьш гучубаха.\n- Хьуьнчуьра БуьритIерчу аэропорте хьо вуьгучу хенахь, цхьана а блокпостна тIехваьккхирий хьо? Шун машен саца а йирий цхьанхьа а?\n- ТIехьарчу охьахоийлитIехь Iуьллуш вара со. Капюшон тIетиллинера цара суна, цундела суна гуш дацара гонах дерг. Машен масийттазза сацайора, амма неIарш ца йоьллура. Тамашен хIума дара и, цу регионерчу республикашна юкъахь дуккха а ма ю блокпосташ.\nНагахь блокпосташкахь сецош хиллехь а, дика ка йолура церан тIехбовла. Машенех хIора рожехь хьовсуш Iедал ма ду цигахь, шеконе, хикисца яххьаш йихкина нах машенахь хилча-м муххале а.\n- Некъан билет айхьа эца дийзира хьан БуьритIехь?\n- Хьалхе дуьйнна эцна дара сан билет оццу рейсца дIаваха дагахь. Ма дарра аьлча, новкъавалале со кхеро Iалашо хиллер-кх церан.\nМатериалан автор Крутов Марк


ГIалгIайчен лоаме туризма даькъе шерлуш йоагIа — Сердало\n12.03.2019 12.03.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nЖIайраха района доазон тIа хьалъеш латтача хьаьший тIаийбара шин гIишлон болх дIа мишта бода хьажа, балха гIулакха ваха хилар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек. 2018 шера Соче дIайихьача Россе инвестиционни форуме язбаь хиннача бартаца уж проекташ чакхйоахаш ва цIихеза предприниматель Куштнаькъан Башир.\nЮххьанца водаше Iарамхе хьалдергдолча «Кушт-Плаза» яхача хьаьший тIаийбара цIа хургдолча моттигага хьожаш чакхваьлар Мехкда. Цул тIехьагIа Духьаргаш тIа «Кушт-ГIала» йолча дIатIабодача наькъа тоабара хьал тохкаш а цигара болх мишта дIабода а хьожаш хилар из.\nИз туристически юкъарал мехка бюджета юкъе доагIаш доацача ахчанца хьалъяь я. Цу чу йоагIа хьаьший тIаийбара-ресторани, прогулочно-паркови моттиги, Iамаши, иштта аттракционаши, говраш лелаю кхийи. Карарча хана йоаккхаш проект я, цу юкъаралгара Маьт-Лоам тIа хьалтIабаккха уйла йолаш болча 3,6 км дIоахал долча гIандаш Iодадача муша наькъах. Из моттиг 2,5 км гаьна я ТIаргим-Iарамхий яхача мехка лоархIам болча наькъа.\nМарт бетта хьалхарча дийнахьа Ростуризма кулгалхочунца Догузова Заринайца Баматгире Юнус-Бека хиннача вIашагIкхетаре барт бе аьттув баьннабар «Кушт-ГIала» а иштта цунна дIатIабодаш бола никъ а тоабергболаш болча балха кхоачам 2013-2020 шерашка йолча «Развитие культуры и туризма» яхача программа юкъе бахийта.\nШий балха гIулакх чакхдоаллаш Куштнаькъан Башира нана яь ди дездеш цунца вагIа ваха хилар Мехкда. Йоккхача сага ловца а баьккха, мехка а шоай халкъа а накъа бовлаш эзди дезал цо кхебар бахьан долаш баркал аьлар Баматгире Юнус-Бека.\nГIалгIайче дегIайоалаергахьа йолча экономика керттера а хьалхарчарех а я туристически оагIо. Федеральни юкъарло гIо дирца мехка массехк проект чакхъяьккхай туризм дегIайоалаеш. ДIахо а керда маршруташ хьаелларца эша кхоачам Iалаш беш ба. Мехка тIаухаш бола арахьара нах тIехьарча 5 шера шийттазза дукхагIа ба хьалха хинначул. 10,8 эзар саг вар 2013 шера, х1аьта 132,5 эзар – 2018 шера.\nЦу оагIорахьа къахьегадезача ГIалгIайчен керттерча къахьегамах цаI ба «Армхи» курорт шеръяр. АО «Курорты Северного Кавказа» яхача юкъарчен комиссе 2018 шера инвентаризаци йир цун кхоачам Iалашбара. ХIаьта чаккхе еш, соцам баьбар 2019 шера денз цу курорта ахча дIатIадахийта а из шеръе а. Эггара хьалхарча аргIанца 2019-2021 шерашка хехкабала моттиг алсамъяккха лерхI 2,5 км дIоахалга кхаччалца. ШоллагIа аргIа 2020-2022 шерашка, кхы а 4,8 км дIоахал долаш хехкавала моттиг Iалашъе лерхI. Иштта гIандаш дада муша никъ а дегIабоалабе лерхI 1,4 км дIоахал долаш. Цун лакхален борам 1830 метр хургба.\nХIанз латтача хана ма тов аьттув ба мехка туризм дегIайоале а, цунгахьа дола эшамаш юстара даха а. Керттерадар да, дог ца а эккхаш, тIахьайзза боагIача боараме болх кхоачашбар.\n← ГIалгIай ловзар\nТамашийна книжкаш →


Керла дешаран шо долалуш, даиман а санна, къонахаллин урокаш дIаяьхьира Оьрсийчохь. ГIалгIайчохь, масала, дешархошна хьалха вист хилира цу республикан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек. Школан дешаран программина юкъахь леррина пачхьалкхан симболш Iамо хан билгалъяккхича дика хир дара бохуш вара иза. Цул сов, ГIалгIайчура школашкахь Iуьйранлера урокаш Оьрсийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а гимнаш а локхуш йоло еза элира Евкуровс.\nХIара шуна хезарг ГIалгIайн Республикан гимн ю. ХIинца дуьйна хIора дийнахь школашкахь дешархоша лакха мегаш ю иза, Оьрсийчоьнан гимнаца цхьана. Гезгмашин-беттан хьалхарчу дийнахь ерриг а Оьрсийчохь санна дешаран денна хьажийна леррина урок дIаяьхьира ГIалгIайчохь. Иза хьажийна яра Хьалхара Дуьненан ТIом болабелла 100 шо кхачарна.\nГIалгIайн лидеро Евкуров Юнус-Бека а дакъалецира и урок дIахьош МалгIобек-кIоштарчу Сагопши эвларчу номер 19 йолчу школехь. ГIалгIайн Республикан официалан сайто бинчу хаамца, Евкуров Юнус-Бека элира пачхьалкхан симболш Iамо школан программина юкъахь леррина хан билгалъяккхича дика хир дара аьлла.\nШа аьлча, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо хьахийра школашкахь хьалхара урокаш Оьрсийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а гимнаш лакхарца йолийча дика хир ду аьлла.\nГIалгIайчоьнан хьалхара гимн тIеийцира ГIалгIайн халкъан гуламо 1993-чу шарахь. Дешнийн автор вара поэт Цуров Рамзан. Ткъа мукъам язбинера Зангиев Руслана.\nАмма 2005-чу шарахь, ГIалгIайчоьнан президент Зязиков Мурат хIоттийча, и гимн халкъ машарна тIегIертар гойтуш яц аьлла, керла гимн юкъаяьккхира цу республикехь. Цунна дешнаш яздинарг вара Чахкиев СаьIид.\nАмма массанхьа а лоькхург шира гимн яра. Иза тидаме а эцна, Евкуров Юнус-Бека сацам бира ГIалгIайчоьнан хьалха хилла гимн юхаерзо. 2010-чу шарахь ГIура-беттан 7-чу дийнахь республикан парламенто тIечIагIйира шира гимн.\nГичаев Руслан МалгIобек кIоштахь вехаш ву. Цуьнан 3 бер ду карарчу хенахь школехь доьшуш. Цо иштта дьуцу Евкуровс хьахийначух лаьцна.\nСтохка Стигалкъекъа-баттахь дара иза. Соьлж-ГIалахь школийн директоршца цхьаьнакхетар дIахьош вара Нохчийчоьнан куьйгалхъо Кадыров Рамзан. Цхьацца хIума дуьйцуш цо хаттар делира гулбеллачерга Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а гимнаш хууш стаг вуй шуна юкъахь аьлла. Цу тайпаниг ца карийра.\nТIаккха цо омра делира, массо а чиновнико а, школан куьйгалхоша а гимнаш Iамо еза аьлла. Цул сов, хIора дешаран кIира школашкахь дIадоло деза Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а гимнаш а локхуш аьлла, хьахийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nДукха хан ялале цу тайпа сацам бира Нохчийчоьнан дешаран министралло. Ткъа муха ду тахана Нохчийчура школашкахь гиманаш лекхарца доьзна хаьл? Дуьйцу Соьлж-ГIалара цхьана школерчу хьехархочо Матаева Залинас.\nНохчийчоь а, ткъа хIинца ГIалгIайчоь а хилла ца Iа школашкахь гимнаш локху субъекташ. Стохка дуьйна гимнаш лоькхуш бу Белгород-кIоштIара а, Кострома-кIоштара а дешархой.\nТкъа ХIинжа-гIалан дешаран урхалло стохка Чиллан-баттахь хьехар дира юккъерчу школашна цигахь Оьрсийчоьнан гимн а локхуш йоло еза хIора хьалхара урок аьлла.\nТкъа Оьрсийчоьнан гимнах лаьцна аьлча, иза-м евзаш ю дукхахенахь дуьйна.\nГIалгIайн салтийн дайн комитет\nЦIий Iанийна ловзар\nГIалгIайчура бакъонаш йоцу нах\nНахе чIираш йитийта йоллу Магас\nХьаькамийн гергара хилар дуьххьара зене дала тарло ГIалгIайчура белхахошна\nБозбунчалла лелорна шен "гергара стаг" лаьцна Кадыровс\nГIалгIай бу Украинехь тIом беш


Веллачу Джабиев Иналан гергарчара протестан акцехь "даздира" Керла шо\nШаьш шайх пачхьалкх кхайкхийначу Къилба ХIирийчохь Джабиев Иналан гергарчара хIоттийна ханйоцу протест юкъах ца яьккхира керлачу шеран буса а цхьана. Джабиевн кхалхар бакъонца листар тIедожийнера Цхинвалан йоккхачу майданахь гулбеллачу наха. Милцоша хеттарш динчул тIаьхьа кху аьхка велира Джабиев. Протестхой тешна бу, тIехь къизаллаш лелийна, иза вийна хир ву аьлла.\nТалламчийн версица, "цIеххьана даге лазар иккхина" велла ву иза. Ткъа экспертизано гайтина йолу цуьнан дегIа тIера Iазапаш лелийна йисина лараш - валаран бахьанаш дацара аьлла цара.\nСоциалан машанашкахь суьрташ даржийра, керлачу шеран буса гонах чIурамаш а летийна, шен кIентан суьрта хьалха хиина Iачу цуьнан ненан Джабиева Майин, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nЦхьахдолчу сурта тIехь акцин кхаа декъашхочо карахь латточу плакаташна тIехь яздина ду: "Сацае харцо", "Низам. Бакъо. Джабиев Инал", "Суна ваха лаьара".\nБайначу беттан 4-чу дийнахь дуьйна йолийна, буса а, дийнахь а дIахьош ю протестан акцеш.\nХьалхо Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь нанас Джабиевас дийцира, шен кIантана тIехь ницкъбарна шеконашкахь волу шиъ хIинца а маьрша ву, ткъа важа шиъ кеста аравоккхуш ву аьлла.\nМилцошца девнаш латторна могушалла а эшна йогIу шен аьллера цо. Зудчо бахарехь, цкъацкъа Iаламат шога хуьлу цуьнца ницкъахой. Протестан акцешна шайн ма-хуьллу новкъарло ян хьийза Iедалхой. Масала, кхара цIераш летош лелош йолу газан баллон дIаяккхира ОМОН-ан белхахоша. ХIорш лайх а, мохех а хьуллун целлофанан тент а дохо хьийзира.


"Яц кхи фамили, Я за рулем"...\nОьрсийчуьра адамийн бакъонех лаьцна дуьйцуш, HRW-н рапортан, даима санна доккха дакъа дIалаьцна Къилбаседа Кавказехь долчу хьоло.\nЦуьнан мах хадош, иза хIоттийначара билгалдоккху дIадаьллачу шарахь иза телхина хилла аьлла. HRW-н Москохара декъан программан директор Локшина Татьянас бахарехь, цаьрга дукхачара хоьтту, еккъа цхьана регионехь долу хьал хIунда дуьйцу аш аьлла.\nУггаре а чолхалла йолчу меттигех хIоттайо и рапорт, ткъа Къилбаседа Кавказ царех ю, элира цо Маршо Радиога йистхуьлуш.\nНохчийчохь чIогIа Iаткъам бо\nЛокшина: «Суна дуьххьара билгалдаккха луур дара, и рапорт цхьана темех, еккъа КъилбаСеда Кавказерачу адамийн бакъонех кечдина доцийла.\nИза хIора шарахь HRW цIе йолчу дуьненаюккъерачу адамийн бакъонашларъяран цхьанатохаралло 90 пачхьалкхехь долчу хьолех хIоттийна рапорт ю.\nХIора пачхьалкхан лерина массийта агIо бен яц. Тхуна кхаьчначу агIонашна юккъе оха дахийтина, Оьрсийчохь тIе тидам бахийта деза аьлла хеташ долу хIума. Нохчийчоьнах лаьцна аьлча, чIогIа Iаткъам беш бу цигахь, Iедална резабоцучарна.\nЦара шуьйра даьржина ца дийцина и къамелаш. Социалан машанехь къевлинчу тобаннашкахь вовшех шайна хетарг дийциначарна а Iаткъам бина».\nHRW кечдинчу рапортан Къилбаседа Кавказан регионех, уггаре а дукха юьйцург Нохчийчоь ю. Бакъонашларъярхоша тидам бо, Iедална реза воцуш хIума аьллачарна Iаткъам беш хиларх. Цуьнах иштта элира Локшина Татьянас.\nЛелашдерг Рамзанан дош\nЛокшина: «Нохчийчоь Къилбаседа Кавказан юккъехь ша-тайпа регион ю. Цигахь иттех шо ду Оьрсийчоьнан низамаш а, Конституци а, дуьненаюккъера бакъонаша а болх ца бо.\nЛелаш дерг ду: Рамзана аьлла дош. Цо телехьожийлехь къамел деш олу дан дезарг а, ца дезарг а. Иза низам ду. Оцу зил тIера ваьллачунна Iаткъам а бо».\nКъиласеда Кавказехь, уггаре а кIоршме хьал дерг, HRW цхьанатохарална хеттарехь цхьа Нохчийчоь хилла Iаш яц. Дагестанехь а шортта чолхаллаш ду, аьлла кхин дIа а дийцира и рапорт кечйнчу бакъонашларъярхочо Локшина Татьянас.\nМаьршчу нахана "вахабисташ" олу\nЛокшина: «Къилбаседа Кавказера кхийолчу регионех лаьцна аьлча, ша-тайпа меттиг дIалоцу Дагестана а. Динан радикалийн а, ницкъаллийн структурийн тIеман тасадаларш а ду. ЧIогIа кIоршаме Iаткъам беш бу меттигерачу салафиташна а.\nЦарех маьрша берш а бехке бо, уьш вахабисташ бу бохуш, цара низам дохош хIума дина ца хилар тидаме а ца оьцуш».\nHRW-н рапортан тIехь, Нохчийчоь юьйцуш, йоккха меттиг дIалоцу, дешан маршонна мах хадоро. Гериев Жалавдин тIехь дIаяхьанчу кхело гойту, иза муьлхачу хьолехь ю, аьлла кхиин дIа а дийцира Локшина Татьянас.\nЛокшина: «Журналисташна Iаткъам барх лаьцна аьлча, кхузахь билгалдаккха деза, хьалхарчу меттехь Нохчийчоь хиларх.\nТIелатарш а, кхерамаш а хилла царна. Шун ладогIархошна хууш хир ду, «Кавказский узел» сайтаца болх беш хилла аьлла, наркотикаш лелийна аьлла, боцу бехк тIе а кхоьллина 3 шарна чувоьллина ву, 23 шо долу журналист».\nHRW дуьненаюккъера цхьанатохаралло кечдинчу рапортатIехь, Къилбаседа Кавказера кхийолу регионаш а хьахош ю, адамийн бакъонашца хьал башха дика ца хиларца.\nДоккхачу декъанна, уьш доьзна ду, заьIап нехан а, божаршкара Iаткъам хуьлучу зударийн а йохочу бакъонашца.\nИштта билгаладоккху цу тIехь, Бесланера террактехь зен хиллачеран бакъонаш а йохош ю аьлла.\nХьахадо, царех дийца баьхкинчу журналисташна а Iедалша новкъарлонаш йина аьлла. Оьрсийчоьнан Iедалшна Къилбаседа Кавказехь доллу хьал ца хууш дац. Царна, схьагарехь мегаш долчух тера ду, и гIуллакх иштта латтар, аьлла билгалдаьккхина Локшина Татьянас.\nКремлехь дерриг хууш ду\nЛокшина: «Меттигера цхьа а куьйгалхо, Кадыров а тIехь, шен ма лаьа, федералан центре а ца хьоьжуш болх бан йиш йолуш вац. Иштта и гIуллакх лаьтта дикка хан ю. Цхьа а шеко йоцуш Кремлехь долу хьал хууш ду. Амма цунна хIумма а хийца лууш дац».\nHRW дуьненаюккъерачу адамийн бакъонашкахула цхьанатохаралло хIора шарахь кечдечу рапорташна тIаьххье догIуш хуьлу, чолхаллаш гучуевлачу пачхьалкхаша иза даимма емал еш.\nХIора шарахь хуьлу иштта. Цкъачунна Оьрсийчоьнан Iедало цунна комментари ца йина.


Меттигерчу яздархойн туьйранийн жайна арахецна Нохчийчохь - Jıneps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jıneps Меттигерчу яздархойн туьйранийн жайна арахецна Нохчийчохь\nНохчийчуьрчу Къоман библиотекехь презентаци хилла меттигерчу яздархоша арахецначу туьйранийн жайнан. Хьалхо газетийн а, журналийн а агIонашкахь зорбане даьхна хилла нохчийн яздрахойн туьйранаш гулдина оцу книги тIехь. Авторшлахь ву Макалов Шамсудди а, Пашаев Нурди а, Джамбеков ШаIрани а, Ахматукаев Адам а, Сейлмуханов Муса а, Закриев Iийса а, Ахмадов Муса а, кхинберш а.\n«Юьхьанца бIе туьра хиллехь а къастийна, книги юкъа дахна 68 туьйра. Дерриш а берашна леринарш зорбане даха хьесап дира яздархоша. Суьрташ дехкинарг ву Исраилов Хож-Баудди»,- аьлла, хаамбина библиоткан директоро Исраилова Сацитас.\nЦкъачунна 500 экземлярехь арахецна туьранийн жайна. Нохчийчуьрчу библиотекашка дIасакхачор йолуш ю книгаш. ТIейогIучу заманчохь книгин шолгIа том араяккха Iалашо ю яздархойн.\nÖnceki İçerikЧIэ зимыIэ хъарзынэщ\nSonraki İçerikКъилбаседа Кавказера коронавирусан статистика


Кадыров Рамзан а, Нохчийчоьнан карта а, архивера сурт\nКадыров Рамзанан куьйга кIел йолчу Нохчийчоьнан коьртачу башхаллех ду нах халкъанна хьалха бехказбуьйлуш телерепортажаш яхар, юьхьIаьржа хIиттор. Дуьххьара гIараевлира "Грозный" телеканалан и тайпа сюжеташ 2015-чу шарахь. ХIетахь дуьйна схьа бахархошка «къурд» олуьйту видеогайтам арабаьлла бIеннал сов. Амма Iедал деза-доккха ду моттийтар, нах "нийса ца леларна" кхеро гIертар – и коьрта Iалашо кхочуш ян ца елла, аьлла хета эксперташна.\nБехказбийлинчийн кочар вуно деха ду. Церан декъа кхача тарло цхьаьнхьа керт йохийнарг а, сагIа дехнарг а, Кадыровх хьовха, кхечу хьаькамах, могIарчу полисхочух ира дош аьлларг а. Нохчийчуьра зеделларг дозанел дехьа а кхаьчна, Дагестанехь бехказволу "хьашт доцчу меттехь" хелхаваьлларг, Къилбаседа ХIирийчохь – Iедалан ницкъхошна критика йинарг.\nНохчийчохь шаръелла кеп хIинца кхаьчна федералан тIегIанашка а – полисхоша кест-кеста буьйлийта шаьша лоьцу оьрсий бехказа. Мангал-баттахь Пачхьалкхан думин гражданан юкъаралла кхиорехула, юкъараллин а, динан тобанийн а гIуллакхашкахула йолчу комитетан декъашхочо Милонов Виталийс а, Оьрсийчоьнан Юкъараллин палатин фейкашна дуьхьало латточу тобан куьйгалхочо Малькевич Александра а къобалдина низам дохийна нах видеошкахула бехказбийлийтар юкъадаккхар. Стаг юхьIаьржа хIоттор – иза ду боху депутаташа шаьш юьхьарлаьцнарг.\n"Веза ша хеташ лелларг лахво ахь, охьатаIаво, компьютеран GTA-ловзарехь санна, супер-адам ду ша бохуш лелларг деса адам дуйла гойту", – билгалдаьккхира Милоновс.\n"Нахера къоьлла ца гуш ву хьо?"\n2015 шеран ГIуран-беттан 18-чохь "Грозный" телекомпанино гайтира Нохчийчуьрчу нехан дахаран хьелаш ледара ду аларна халкъ кIинтIера даккха ялийна социалан белхахо Инаева Iайшат. Iела-Юьртарчу оцу зудчун шогга довдира Кадыров Рамзана, гIараелира и эфир ерриг а Оьрсийчохь.\nНохчийчоь бахархошна ахча кхачарца ю 85 регионашлахь 72-гIаниг, хIусам эца йолчу таронца - 79-гIа, белхазаллица - 83-гIа\nИнаевас мессенджерехула аудиохаам баржийнера махкахь алапашна тIера ахчанаш сецорах, бахархой хала бохкуш хиларх, Кадыровна гонах Iанадахана лелачу рицкъанах лаьцна. "Рамзан Ахматович, кхузахь дерг ца хууш ву-те хьо?" – хоьттура махкахь сихха дIасадаьржинчу къамелан автора. Ткъа мехкан куьйгалхочо ша охьа а хаийна, шен юьхьйохуш, корта хьала ца таIош, ша аьллачунна дохкоялар къадийра Инаева Iайшата.\nАмма зуда харц яцара – Нохчийчохь дахар къен дуйла массарна а ду хууш. Республика яц йолуш социалан, экономикан аутсайдерашлара. Масала, тIаьххьарчу талламех ду Нохчийчоь бахархошна кхочучу ахчанца Оьрсийчоьнан 85 регионашлахь 72-гIаниг хилар, хIусам эца йолчу таронца 79-гIа хилар, белхазаллица 83-гIа хилар.\n2015-чу шеран ГIуран-беттан 20-чохь видео яьржира тIехь хече а йоцуш Эвтарарчу Дикаев Адама спортан гIирса тIехь гIулчаш йохуш, лоькхура цо Тиматин а, Честа Сашин а "Сан тоьлла доттагI – иза президент Путин ву" йиш. Цуьнгара даьлларг дара иза хьалхо оццу йишца спортан гIирса тIехь гIулчаш йохучу Кадыровх кхаьрдина хилар.\n"Со кхетта суо хIумма а йоцийла. ХIинца дIа Путин сан да а, деда а, паччахь а ву", – аьлла дара, «халкъ къинтIерадоккхуш» Дикаевс дина къамел.\nИнаева а, Дикаев а юьхьIаьржа хIоттор мохк кхерош хIума дуйла кхеттачу Iедалхоша естийра и практика. Дуккха а гайтира телехьожийлехула цхьацца Iедална шаьш бинчу цатемашна бехказбуьйлу нах. "Кавказский узел" газето ягарйо "Грозный" каналан и тайпа эфираш: 2016-чу шарахь – 5, 2017-чохь – 15, 2018-чохь – 6, 2019-чохь – 33, 2020-чохь – 70 гергга, кхушара – 25.\nБехкала боьлхурш лахлуш бац\nБакъоларъярхойн "Iазапна дуьхьалоечу комитетан" юристна Янгулбаев Абубакарна гарехь, бехказбийлийтар оьшу Iедална ша милла а полице кхачо а, етта а, камерашна хьалха "къурд" алийта а ницкъ болуш хилар гайта.\nСтаг бехках хьалха ца волу шена чу джин доьлла аларх. Ткъа Нохчийчохь иза йоккха аргумент ю\nЮриста бахарехь, республика мел динна чуйоьлле елахь а, бахархоша бен-башха доцуш тIеоьцу палтосурш эфире кхийлар.\n"Бусалбанаш тешна бу иштачу наханна таIзар дан догIуш хиларх, амма иштаниг нийса дац – ШарIан кхел хила еза цунна дуьхьал болх беш. Ткъа кхузахь иэдина дерриг а – ШарI а, Iадат а, Оьрсийчоьнан бехктакхаман низам а. Худар хилла. Стаг бехках хьалха ца волу шена чу джин доьлла аларх. Ткъа Нохчийчохь иза йоккха аргумент ю – зулам динарг иза ца хуьлу, зулам цо ца дича санна доьрзу!" – боху Янгулбаевс.\nБакъоларъярхочо, ша юрист хиларе терра чIагIдо Нохчийчуьра практика низамехь цахилар.\nНах къинтIерабахарх лаьцна - психолога\n"Хаам шина сахьтехь беха, скандал – дийнахь-буса, бохам – кIиранах. Дукхахдолу къинтIерабахарш дац я скандалаш а, я бохам а, меттиегрчу Iедало бен болх гойтучу информацин хьостанийн боллу ницкъ бен бац оцу хиламийн. Аьлча а, ледара бу юкъараллина цо бен тIеIаткъам", – элира психолога, социалан философа Долгицкий Олега.\nПсихологи зийча, Iедало лелочуьнца гучудолу сурт ду 3-7 шо долчу бераний, дена-нанний юкъахь хуьлучу къестамийн, боху эксперто.\n"Юкъаметтигийн хIоттам бу ден-ненан берца хирг. Бехказвериг беран метта хIутту, бехкбоккхург – воккхачун. Доцца аьлча, бехк тIехьарчориг коьрте хIутту девнехь, цунна там хуьлу беран метта хIоттийнарг юьхьIаьржа хIоттош", - билгалдаьккхира Долгицкийс.\n"Цундела дерриг а гIамаршлахь ловзучу берийн кепа доьрзу, деса ловзар хуьлу. Эшнарг, бехказвуьйлург, ловзар а дуьтий, юьстахволу, ткъа тоьлларг, бехкбоккхург, гIамарлахь ловза вуьсу. И дерриг а ду Оьрсийчохь идеологи яцарца дозуш. Политика гIамаршлахь ловзучу берийн санна ю пачхьалкхан", - аьлла бу бехкбаккхаран компанин психолога къастош болу мах.\nНизамо полицина а хьоьху нах къинтIерабахар\nШа динчунна стага эфирехула нах къинтIерабахарх духуш хIума дац, аьлла хета Оьрсийчуьрчу Amnesty International цхьаьнакхетараллин директорна Звягина Натальина. "Стаг гIалатваьллехь, цо низам луьра хьашна дацахь, дов, агIонашна там а бохьуш, дерзор зене дац. Адамаш къинтIерадаха хаар – иза дика дипломати ю. Бехк цабиллар дехаро тIом юхатуху, адамца йолу юкъаметтиг денйо", - боху Звягинас.\nБехказволучу полисхочух а ца теша, бехк шена тIеоьцучу блогерах а къахета, массо а Кадыровна тIехь бела а боьлу\nЦо дагадоуьйту Оьрсийчохь бехказвалар – иза формалехь ламаст цахилар, "Полицех" долчу низамо нийсса дIа хьоьху нах къинтIерабахар: документо бахарехь, "шен белхахочо низам а хьошуш стаг таIзаре верзийнехь, урхалло и стаг къинтIреаваккха догIу". 2011-чу шарахь дуьйна схьа и кеп дуккхаза а шех пайдаэцна ю, дуьйцу бакъоларъярхочо.\n"Амма полицино ницкъаша нах бехказбийлийтар – и низам дохор ду: низамо тхоьга нах къинтIерабаха бохуш делахь, аш а дан деза изза, хьомсара бахархой! Берийн ловзарш ду-кх. Оцу чахчаре хIоьттира юьхьанца Рамзан Ахматович. Шен и ловзарш цунна тайна, цо уьш дIадахдина. Бахархой нахалбахар – иза нах сийсазбар ду. Бехказволучу полисхочух а ца теша, бехк шена тIеоьцучу блогерах а къахета, массо а Кадыровна тIехь бела а боьлу", – аьлла хета Amnesty International-ан векална.\nБеса бац Нохчийчохь нах къинтIрабахарца Товбецан-бутта а. Масала, вакцинин меттана шен коллегашна "витаминаш" диттина аьллачу Iалхан-Юьртарчу Джабраилов Мохьмаде "Грозный" телеканалехула нах къинтIерабахийтарал совнах, ницкъаша белхаш а байтина. Бажа бажон меттиг яц аларна халкъ шена къинтIера даккхийтина деношкахь Куьрчалан кIоштарчу Агуев Рустаме.\nНах юьхьIаьржа а хIиттош, телеканалехула бехказбийла декхаребеш хилар тидаме ийцира Охан-баттахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу динан маршонаш дуьненаюкъарчу комиссино. Зераш довзуьйтучу талламан авторша Вашингтонна хьоьху Нохчийн республикан зорбанан, информацин министрна Дудаев Ахьмадна духьал санкцеш кхайкхор.


Гайтукаев А. «Гочдарш. Джалал ад-Дин Мухаммад Руми (1207-1273, Иран) «Хьехархо» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nГайтукаев А. «Гочдарш. Джалал ад-Дин Мухаммад Руми (1207-1273, Иран) «Хьехархо»\nВехаш хилла шен балхана ч1ог1а т1epa волу хьехархо. Иза балха т1ехь иштта шовкъе хилар ца дезара цуьнан дешархошна. Цу т1е хьехархочун могашалла ч1ог1а дика хилла, иза цкъа а цомгуш а ца хуьлура, цунна цхьана-шина к1иранна хьакхаялийтина а, сиркхо хьакхаялийтар дешархоша мосазза а Деле дехнашехь. Дешархойн дехарна Дала жоп делча, цара, шайн дагахь, к1еззиг даь1на а, садо1ур дара, киншканаш цхьацца ловзаршца хийца а хуьйцуш.\nИза дерриг церан сатийсам хилла дуьсуш дара, цхьана ира хьекъал долчу дешархочунна цхьа ойла (план) дагаяллац:\n– Вай цхьаъ дан деза: цкъа аса т1е а вахна, цец-акъ ваьллачу суьртахь хьехархочуьнга а хьаьжна, хоттур ду, хьан б1аьргаш к1ел 1аьржа т1еданаш х1унда ду, – аьлла. Цул т1аьхьа кхин цхьаъ а т1еваха веза цунна, хьо иштта можа х1унда ву, хорша-м ца еъна хьуна, аьлла. Оцу тайпана хеттарш цуьнга масех стага дича, иза волалур ву шегахь цамгаран билгалонаш леха, цунна уьш карор а ю, х1унда аьлча массо а стаг шена цхьаъ хиларна кхоьруш, вогуш хуьлу.\nИ план дешархошна ч1ог1а тайна хилла, иза кхочушъян ойла а сецна яьлла хилла церан.\nИштта цкъа школе баьхкича, урок йолаялале х1орш хьехархочунна гонах гулбелла, ткъа ира хьекъал долчо леррина хаттар дина хьехархочуьнга:\n– Тхан хьекъале хьехархо, тахна суна хьан б1аьрга к1ел цхьа 1аьржа гуо хаабели, кхераме юй-те хьан цамгар?\nЦамгар х1ун ю а ца хууш волу хьехархо оцу хаттаро цецваьккхина, цо оьг1азе жоп делла:\n– И х1ун къамел ю ахь йийриг, 1овдал! Со даима а хилла могуш, могуш х1окху сохьта а ву со!\nЦо жимма веза а вийна, шен урок д1айолийна, делахь а, мелла елахь а, шеко-м кхоллаелла цуьнгахь, ткъа урок чекхъяьлча, т1ебаьхкинчу кхечу дешархоша т1аьхье-хьалхе, хьан хьажар х1унда г1елделла, хьо хьуо х1унда г1елвелла, маж а х1унда велла хьо, хаьттича, ша баккъалла а ч1ог1а цомгуш ву бохучух тешна иза. Т1аккха иза шен т1аьххьара урок а ца еш, д1аваха новкъа ваьлла.\nШен цамгарх г1айг1а а хилла д1авоьдуш волу хьехархо оьг1азъоьхура шен зудчунна – цо шен терго ца ярна, дешархошна а хааелла йолу шен цамгаран б1аьрла билгалонаш цунна цахааяларна. И бахьнехь кхуьнан коьрте цхьа вон ойланаш яьхкира: кхуьнан зудчо шена хуъушехь ца аьлла цамгарх дерг кхуьнга – кхуьнах мелла а сиха къастархьама (х1ара вала а валийтина).\nИшттачу сингаттамечу ойланашца х1ара чоьхьа воллушехь, х1усамнана кхунна, цхьана аг1ор, хазахетарца а, вукху аг1ор – х1ара хьалхе ц1авар бахьнехь цецъяларца а, дуьхьал хьаьдира. Зудчун к1еда-мерза хилар ц1архазамна лелош санна а тидна, х1усамда цунна т1е мохь хьекха вуьйлира:\n– Сан юьхь ца го хьуна! Б1аьрса дайна хир ду хьан, хийрачу нахана а хааелла йолу сан халчу цамгаран билгалонаш а ца хаалуш!\n– Суна-м баккъал ца хаало хьуна т1е хьаьжча хьо цомгуш хилар! – зуда иза теван г1ертара.\nОцу дешнех масла1ат ца хуьлура мискачу хьехархочунна, цо кхин т1е а мохь хьоькхура:\n– Хьуна эхь хеттане а хетац. Со леш ву, хьуна и дерриг ган муххале а ца лаьа, цу 1ожаллин мулкалмоте со мараволлийта г1ерташ ю хьо!\nХ1усамнана юха а иза теван хьаьжира. Майрачун кара куьзга а луш, цо элира:\n– Хьо-хьуо хьажахьа, цхьана а цамгаран, сиркхонан бос хаалац-кха.\n– Дохаде хьайн куьзга, суна чехка мотт билла, со когаш т1ехь латталац! – олуш, жоп делира хьехархочо.\nЗуда кхийтира, ша цуьнга дехарш дарх, иза кхин т1е а дарвар бен, кхин г1уллакх хир доций, цундела иза йист а ца хуьлуш, мотт билла х1оьттира. Бакъду, кхунна дагадаьхкира вайн Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) дешнаш:\n«Гуттар а ша цомгуш ву бохуш, ша цомгуш хеташ волчу стагна цамгар кхетар ю».\nИштта дуккха а ханна воьжначу хьехархочунна де-дийне мел дели а шен цамгар ч1аг1луш хетара. Х1етте а белхан шовкъ д1а ца яьллера кхуьнгара, кхуо шена Къуръан деша бахкар шен дешархошна т1едожийнера. Г1уллакх иштта дирзича ч1ог1а боьхнера дешархой: хьалха набахти цара доьшу класс хиллехь, х1инца царна набахтих таръеллера хьехархочун х1усам. Дешархой х1инца юха а ойлаян боьллера, оцу шолг1ачу 1азапах шаьш муха девр дара бохучун. Эххар а цара сацам бира Къуръан хьехархочунна ч1ог1а (оцу хьехархочунна шен корта ч1ог1а доьшу Къуръан бахьанехь лозу аьлла хетуьйтург) деша.\nИштта цкъа х1ара волчу шаьш даьхкича, х1ораммо а мохь бетташ доьшура Къуръан т1ера сураташ. Цара мохь, ца соццуш а, низам талхош санна а, беттара. Ткъа т1аьхьо царех цхьаммо элира:\n– Тоийта! Шуна ца го, вай Къуръан доьшучу хенахь вайн хьехархочун корта лозу.\nДешархойн мохь-ц1ог1а бахьнехь хьехархочун корта боккъал а беста боьллера, цундела цо дешархой ша волчуьра лаьхкира. Дешархошна тайра и г1уллакх иштта д1адерзар.\nX1инца дешархошна шаьш урокех мукъадовлар дуьззина а, т1аьхьало йолуш а хетаделира, уьш, вой даьлча санна, урамашкахула д1асабевдира, ткъа тоъал левзинчул т1аьхьа, шайн-шайн ц1а бахара. Берийн дай-наной ч1ог1а цецбевлира бераш оццул хьалхе ц1а даьхкича: бераша хьехархо цомгуш хилла аьлча а, ца тешара уьш. Юха гул а белла, и г1уллакх ма-дарра шайна довзархьама, хьехархо волчу ц1а кхета лиира царна.\nХьехархочун х1усаме кхаьчча, берийн дай-наношна гира тайп-тайпана къорза масех юрг1а т1е а тесна, хьацарлахь 1уьллуш волу шайн берийн хьехархо. Шайн б1аьргашна хьалха х1оьттина г1ийла сурт бахьнехь церан б1аьргех хиш даьхкира.\nШайна хьо иштта хала цамгар кхетта вуй ца хиънера а олуш, шайна ц1енчу даггара хьехархочунна г1олий хила лаар а хаийтина, д1абахара баьхкинарш.\n– Суна сайна а ца хиънера х1ара-м, сан дешархоша хазахетарца х1ара «кхаъ» сайга баккхалц. Стаг балхо д1алаьцча, иза ша къахьоьгучу хенахь дукха чуьраваьлла хьийзича, наха схьааллалц, цунна ша цомгуш хилча а хаац.


Мазалкехь хилла эккхийтар хьулдина Iедало\nМоздок, Къилбаседа Осети\nХIирийн мехкан Мазалк кIоштехь граната а эккхийтина турко валарх къайле хилла бахархошна.\nКху оханан бетта 7-чу дийнан делкъана дуьйна коран бIаьргаш кеггийна йохийна «Приора» олу машен лаьттина 3-4 сохьтехь Мазалк гIалина чувулучохь, 1944-чу шарахь иккхина тIом дагалоцуш хIолламна хIоттийначу йоккхачу тоьпана юххехь. Хеттаршка девлча дуьйцург дара газан баллон иккхина бохург. Цул тIаьхьа сархьо гучудолу цу меттехь граната а эккхийтина стаг велла хилар а,къайлахчу сервисан цхьа белхо лечу хьолтIехь, лазарне кхачийна хилар а. Циггахь,вер-ваккхар нисделлачу цу меттехь дIаяздина ду хIара къамел.\nСелхана тхо тIехдовлуш кхузахь машен яра йохийна лаьтташ. ХIун ду хилларг? Цу хаттарна жоп луш ву Сергей аьлла ша вовзийтина бензин,газ юхкучу дуттийлехь къахьоьгуш волу белхало. И ву хIара къамел деш.\nСергей:» Со сарахь 6 сахьт даьлча балха схьавеъча хIумма а дацара кхузахь. Машен а дIайигнера. Тайп-тайпана дуьйцу хиллачух. Массара а хьенхош вверг цхьа ФСБ белхо ву. Цунна болх беш хилла боху и велларг. Цхьана хIуманна тIехь дош дашера а даьлла цо граната эккхийтина боху. Кхечара цхьа ФСБ белхо, важа полисхо хилла боху. Граната ловзош Iашшехь ларамза нисделла и эккхар бохуш а дуьйцу. Тахана Iуьйранна дийца даьккхина ду уьшшиъ ший велла бохуш. Цхьа эладитнаш санна хIумнаш хазар доцург бакъдерг хьуламехь латтош ду».\nИ эккхийтар нисделлачу меттана 40-50 метр гергахь синтарш духкуш ю Оьлга аьлла шен цIе яьккхина оьрсийн къомах зуда. Цо даре до иккхинарг хIун яра-м ца хаьа шена амма ша а,кхиберш кхера а беш тата вуно чIогIа дара бохуш. Оьлга ю хIара къамел дийриг.\nОльга: "И эккхийтар динарг кхуззара ма ву,хIара куп гой хьуна! Эцца цхьа ши урам генахь Iаш хилла-кх иза. Цо и стенна дина-м ца хьаьа суна. Тхуна а моьттура юьхьанца иккхинарг газ ю. Ца хилла. Боху. ФСБ –н белхочо лаьцна дIавуьгуш хилла боху иза. ХIун даьлла хилла цуьнгара дуьйцуш а дац. Дукха хенахь дуьйнан оцу къайлах лелачара тидам-тергонехь латтош хилла а боху и Iожалла хаьржина турко. И низамхо реанимаци чохь ву аьлла а делира,юха велла аьлла хабар а даьржира. Кхин билггал ала ца хаьа. Кху гонаха мел долу адам кхера-м динера цу эккхийтаро."\nХIирийн мехкан Мазалк гIала дуккха а нохчий бехачех цхьаъ ю. Вуьшта аьлча,оьрсий,гIумкхий дIабевлча,дукхаллин барам схьаэцча, кхозлагIчу меттехь бу кхузахь нохчий. И бохам нисбелла шолгIа де-буьйса доладаллалц хууш дацара царна а цу эккхийтарх хIумма а. Дукха хьолехь луш долу жоьпаш хетарехь дара. Мазалкера вахархо Леча ву вистхуьлуш.\nЛеча: "Кху дуттийлина юххехь эккхийтар дина. Цхьаъ-шиъ вен а вийна. Билггал велларг цхьа турко вуй хаьа тхуна. Бакъдерг дуьйцуш дац. ФСБ бехк хуьлчух тера-м ду".\nКху Oханан-беттан 8-гIа де суьйренга лестича хиъна нисделлачу вер-ваккхарх вайнахана мелла а шуьйра. Цунах дуьйцуш ву ткъе итт шаре а ваьлла Мазалкехь вехаш волу Банжаев Салавди.\nСалавди: "И турко кIант машен чохь схьавалош хилла ФСБ белхочо. Цара юьхьарлаьцна, дIавуьгуш,дIахоьцуш левеш лелош хилла-кх иза. Оцу Калининский олучу юьртара дIавуьгуш хилла иза. Боккхачу некъа тIе ялала «ДIов!» аьлла,вон тата а долуш иккхина граната. Цу кIантехь хилла дийцарехь граната. Цхьана хIумманна юкъахь хиллачух тера ду и турко. Иза цу меттехь велла,ткъа важа лазарне дIакхачийначул тIаьхьа. Суна хетарехь уьш шиъ хьалххехь дуьйна а вевзаш ца хиллехь и ФСБ-белхо ша-а цхьаъ и дIавига гIур вара аьлла-м ца хета суна. Царна юкъахь хIун нисделла хуур дац. Шена ницкъ бийр буй а хууш дина хир ду-кх цу пекъаро и эккхийтар."\nХIинцца къамел динчу Салавдина а, кхечу бахархошна а хетарехь шо-шаре мел долу а Оьрсийчохь алсамдовлахь бен лахлуш дац цу могIарера зуламаш.


«Сердало» газета 95-шу дизарга — Сердало\n«Сердало» газета 95-шу дизарга\nХоаддаме довзаш дац, ширача замалахь гIалгIай дешар йоазув хиннад е хиннадац яха дош. Цхьабакъда хIанзара вай йоазув мишта, маца хьахиннад ховш да. Цу гIулакхо гIо даьд вай къаман литература хьахилара а мотт лорабара а.\nВай къаман мотт чубоагIа Иберийско-Кавказски меттай дезала, нахско-дагестански тоабан нахски подгруппе. Iилманхоша белгалдечох хIанз дийна, леладеча ялх эзар совгIа долча меттаех, ширахдарех лоархIаш ба вай мотт. Цун башхалонех да, цунца бархI падеж, ялх грамматически ха, ялх грамматически класс (цхьаболчар ворхI а кхы дукхагIа а я оал) хилар. Цунца цхьана гIалгIай мотт къона йоазув долча (младописьменный) меттаех ба. Укх шера 1 мая 95 шу доал гIалгIай меттала «Сердало» газета хьалхара номер араяьнна. Газета вахарах массехк уйла белгалъеш да ер йоазув.\nШий хана, Советий Iаьдал доаккхача хана къехошта (пролетариата) денна дош кхоачашдеш, Къилбаседа Кавказе а дерригача Россе а дахача, таьрахьага диллача доккхий доацача къамашта, наьна меттала йоазош (алфавиташ) вIашагIдехкад. Царна юкъе хьалхачарца шоай йоазув хьадаьд гIалгIаша. Укхаза белгалде деза, вай меттацара цхьадола дешаш тохкача хьалхарчарех академик, Iилманхо Услар Петр лаьтталга. ТIехьагIа цу хьакъехьа къахьийгад профессора Яковлев Николаяс, кхычар. БарайттлагIча бIаьшере гIалгIай къам Эрсий паччахьа карадахача (1770 ш.) денз эрсий а доазол арахьарча а Iилманхоша, мехкаш тохкаш лелачар, дукха йоазош даьд вай къаман вахарах, оамалех, сакхетама маьхалех, къахьегара башхалонех, гIишлош ярах, хьаша-да тIаэцарах, текъама динах дола куцаш довзийташ. Цу даькъе Iилман гулламашка а периодически изданешка а кепайиттай цу йоазонашта. Цхьабакъда вай меттала йоазув ца хилар бахьан долаш, Iалаьмате дукха гIалгIай къаман вахара а сакхетама а маьхалаш дIа ца язъеш йисай. Цудухьа йицъеннай уж.\nВай меттала долча йоазон уйла еш нах цу хана вIалла а хиннабац оалалга дац. ГIалгIаша бусулба ди хьатаийцачул тIехьагIа, цхьаболча Iаламнаха, Iарбий йоазув вай метта гарга доаладе гIерташ къахийгад, совгIа диакритически хьаракаш а увттадеш. Деррига а 28 алап мара доаца Iарбий алфавит 46 алап а 45 оаз а йолча гIалгIай метта гаргадоаладе аьттув хиннабац. Царел совгIа ший хана Джабагиев Иже Мухьмада «Ингуше-чеченская азбука» аьнна цIи а тилла книжка кепатеха хиннад 1908 шера, яхаш белгалду Iилманхоша. Цу моттиге латинскии кириллицаи алфавитех пайда ийцаб автора. Уж хьоахадаь шаккхе а алфавит энтузиасташа къахьегарах хьахиннад. Паччахьалкхено цу даькъе гIо даьдац. Цхьабакъда 1922 шера дIадоладаьд гIалгIай алфавит вIашагIдоллара балхаш. 1923 шера 1 мае «Сердало» газета хьалхара номер араяьннай. Цу хана тираж 500 экземпляр а йолаш, кIира цхьа номер арахецаш хиннай. Редактор хиннав Мальсагов Зоврбик. Из цу балхара дIаваьнначул тIехьагIа, цу дарже лаьттав Аушев Дреса Махьмад. ХIанз долча «Сердало» газета йолча йиъ оагIон ах боараме мара хиннадац из. ЦхьалоагIчеи йиълагIчеи оагIонаш тIа эрсий метталеи шоллагIчеи коалагIчеи оагIонаш тIа гIалгIай метталеи йоазош кепатохаш хиннад газета.. Юххьанца 39 алап хиннад вай алфавитаца (1923-1928 ш ш.), хIаьта 1928-1938 шерашка 41 алап. Латински ларде долча цу алфавитах пайда а эцаш, цу шерашка кепатехад школьни учебникашта, дешара пособешта, шин дошлорга (М. Ужахов. «ГIалгIай – эрсий лугIат. Крайнациздат 1927, И. Мальсагов. «Эрсий – гIалгIай словарь». ГIалгIай издательство «Сердало» 1929.\nДукха хана денз, наг-наггахьа, цу даькъе «Интернете» а хьоахаду, вай йоазув-дешар латинница ларда тIа даккха дезар яха дош. ДукхагIчар аьлар алийта е шоаш малаш ба ца хойташ дувц из дош, Iаяха лингвистиках а фонетиках а шоаш кхеташ беце а. Деррига а 26 алап мара доаца из алфавит гIалгIай метта гаргадахьа хала хургда. Из шаьрра гуш да 1923-1938 шерашка хиннача вай алфавитага хьежача а. Вай дешар-йоазув ховш бола нах иштта а кхы дукха боацача моттиге, тIаккха-м геттара кIезиглургба уж. Цудухьа, вай хIанз долча кепайоазох бизза пайда а эцаш, наьна метта йоакхо йича дика хургда ала лов.\nУкхаза белгалдинза далац, «Сердало» газетал совгIа, гIалгIай меттала йоазонашта кепаетташ массехк районни газет хинналга. Царех да «Наьсарен колхозхо» (1939-1943 шш.), тIехьагIа «Ленина никъ», (1958-2000) шерашка «Наьсарен оаз». 2000 шера денз «Наьсархо». «Ачалкхен колхозхо» (1941ш.), «Къахьегама байракх» (Шолжа районни доазон колхозно-совхозни урхале, (1962-1963). «Байракх», Первомайски район (1958-1960 шш.). ГIалгIай меттала йоазошта кепаетта уж газеташ шин меттала арадувлар. ХIаьта «Сердало» газет 1957 шера денз деррига а гIалгIай меттала кепаетта доладир, выходной даннеш эрсий меттала хилар ца лаьрхIача.\n«Цхьа мотт ховр цхьа саг ва, кхо мотт ховр кхоъ саг ва» яьхад вай даьша. Цудухьа метташ дукхагIа мел хов диках да. Цунца дувзаденна къоаггадаь белгалдинза далац, вайна эрсий мотт ховш хилара лоархIам Iалаьмате боккха болга. Цун бахьан вахар ше да. ХIана аьлча, Россе паччахьалкхене ши бIаь гаргга къам дах. ХIаьта царна юкъарчал деш лелабеш ба эрсий мотт. Цул совгIа паччхьалкхен мотт а ба из, Российски Федераце дерригача доазон тIа. ТIаккха доазонал арахьа а дукха нах ба эрсий мотт лебеш.\n«Сердало» газета хьалхара керттера редактор Мальсагов Зоврбик хиннав аьнна белгалдир вай лакхе. ХIаьта из хиннав гIалгIай цу ханарча алфавита автор а. Газет хьахиларо, из арадувла доладаро доккха новкъостал даьд вай меттала художественни йоазонаш деш бола нах гучабалара. Цу тIа кепайийттай Беков Тембота, Оза-къонгий Ахьмадеи Салманеи, Муталиев Хьажбийкара, Базоркин Идриса, Осмиев Хьамзата, Яндиев Джамалдас, Зязиков Бахьаудина, тIехьагIо Боков Ахьмада, Ведзижев Ахьмада стихаштеи дувцараштеи. 1957 шера газет керда арадувла доладелча бокххагIча а къона хьалкхувш болча а йоазонхой произведенеш кепаеттар «Сердало» оагIонаш тIа. Ала деза 1958 шера денз «Лоаман Iуйре» цIи йола литературно-художественни альманах арадувла доладенна хилар. 1990-1991 шера «Маьт-Лоам» яхаш журнала массехк номер араяьлар. ХIаьта 1997 шера денз «Литературни ГIалгIайче» журнал да арадувлаш.\nМехках баьха гIалгIай нохчии цIа а баьхка республика (НГIАССР) меттаоттайича, арахеца доладаьча «Сердало» газета керттера редактор хиннав Хаматханов Джабраил. ГIалгIай кепайоазох аьлча белгалдинза далац, цхьаькха а: ший хана, нийсагIа аьлча «ЦIе ГIалгIайче» – «Красная Ингушетия» цIи йолаш, эрсий меттала газет арадувла доладенна хилар, 1920 шера 20 апреле денз. ТIехьагIа «ГIалгIай къехой» – «Ингушская беднота» аьнна цIи тилла хиннай цу газетах\n«Сердало» газета редакце тайп-тайпарча ханашка къахьегаш хиннарех ба: Мальсагов Мухтар, Шадиев Азмат, Ахриев Умалат, Шадиев Арсмак. XX – ча бIаьшерен 30-гIча шерашка редактор дарже лаьттав Дахкильгов Ахьмад.\nГIалгIай меттала язде-деша ховш бола нах кIезига хиларах Iалаьмате лоархIаме хиннаб таржамхой Аушев Махьмадеи Дахкильгов Бахьаудинеи къахьегам.\nIалаьмате халеи чоалханеи зама эттай, коллективизаци а репрессеш а хиларца цу хана. Цу хана «Сердало» газета редактораш хиннаб Тамбиев Ювсапи Мальсагов Колии. Редакце хьинаре къахьегаш хиннарех ба Паров Сулейма, Дзарахов Хьамид, Ужахов Хьажбикар.\n1957 шера денз газете къахьегаш йоазонхой бар Осмиев Хьамзат (бехктокхаме секретарь), Чахкиев Капитон, журналисташ Галаев Хьасан, Котиев Султан-Гири, Чахкиев Ювсап. «Сердало» газета редакце къахьегаш хиннарех гIалгIай меттала йоазув-дешар дика довзаш уж пхи саг мара хиннавац. Цхьабакъда къонача журналисташа хьем боацаш караерзаяьй наьна метта йоазув Iомадара говзал. XX бIаьшерен кховзткълагIча шерашка керттера редактор хиннав Льянов Мустафа. Из пенсе вахачул тIехьагIа, лакха говзал йола журналист Тебоев Тухан эттав цу дарже. Лоаццача юкъа газета керте лаьттай Аушева Хьава, иштта Гадаборшев Осман а.\nЮкъарлене перестройка йолаеларца, керда хувцамаш хулача хана редактора дарже эттар Чахкиев СаIид. Цу хана гIалгIай къаман вахара лоархIаме дешаш дашха, республика вIашагIйоллара эшараш довзийта аттагIа хургда аьнна, деррига а гIалгIай меттала арадувлаш хинна, «Сердало» газет, эрсий меттала даьккхар. Ма дарра аьлча гIалгIай меттала наггахьа дола йоазув кепа-м тохар цу шерашка. Вай республика вIашагIъеллача Шолжа-ГIалий тIара редакци Наьсаре хьалъеча, керттера редактор волаш къахьийгар Озиев Мурата. Цул тIехьагIа, газета кулгалдеш хилар Барахоев Мухьмад. НонагIо долча шерашка цу дарже лаьттар Шадиев Хьусен. ХIанз керттера редактор ва Патиев Йоакъаб.\nДуккхача шерашка «Сердало» газете къахьегаш хилар: Майсигов Саламхан, поэт Угурчиев Азмат-Гири. ХIанз а шоай йоазонашта кепаетташ ба Картоев Мурад, Газдиев Ахьмад, Шакриев Батарбек, Ханиев Мухьмад, Султыгов Йоакъаб, Матиев Илез, Барахоев Муслим, Кодзоева Мадина, дуккха а кхыбараш.\nМассайттаза хьоахадаьд газет деррига а гIалгIай меттала даккха деза яха дош. Цхьабакъда цу гIулакха дукха «новкъарленаш» я яхараш а ба. Царна хетачох газета лаьрхIа гIалгIай меттала язде ловш а ховш а саг вац, газет дешараши хьаяздераши кIезига ба. Тираж совъяьлча редакцен рузкъан таро а тоаяла тарлора. ХIаьта вай гIалгIай метта литература дика гIонча хинна, дуккхача шерашка лаьтта «Сердало» газет, гIалгIай меттала даккха дукха хIама эшац. ГIалгIай меттала цхьацца редактор, таржамхо, корректор хилча кхоачам хургбар, цкъарчоа, юххьанца ше арадувла долалуча хана санна шоллагIеи кхоалагIеи ши оагIув мукъагIа гIалгIай меттала кепаеттара. Таржамхочо эрсчий меттала яздеча авторий йоазонаш гIалгIай меттала доахаргдар, хIаьта корректора, официально тIаийцача грамматикаца нийса тексташ нийсъергъяр, редакторо стилистика тоаергъяр. Бакъдар аьлча укх тIеххьарча ткъаь итт шу гаргга йолча хана «Сердало» оагIонаш тIа кепаетта, дукхагIдола гIалгIай меттала дола йоазонаш гIалаташ долаш да. «Интернет» оалаш цхьа керда, технически говзал я укх дерригача дуненчу яьржа. Из араяларца каьхата тIа кепаеттача газетий тиражаш кIезигьяьй. Масала «Сердало» 5000 (пхи эзар) хинна тираж 2000 (ши эзар) мара яц. Цхьабакъда, дунен дуккхача а мехкашка миллионаш экземпляраш йолаш газеташ да арадувлаш. «Интернет» дика аьттув болча заман технически белгалонех я, хIаьта каьхата тIа кепатехар документ да, виртуальнии, электронни белгало а йоацаш. Уж шаккъе а йолаш я «Сердало» газета а, каьхата тираж кIезига яле а. Вай бахархоша газет хьаяздоре, из совъяккха аьттув хургбар редакцен. Из газет, укх 95 шера, гIалгIай къаман юкъара – политически, социально-экономически, литература, кепайоазон, багахбувцама йоазоний, бIарчча хьаийцача вай къаман истори да ала мегаргда.\nЦу шерашка газета редакцен болхлоша хадданза къахьийгад, вай къаман вахара белгалонех, керда эттача юкъара – политически хьала башхалонех, юкъеювлача эргалонех дар бахархошта довзийташ. Ший хана бокъонца, мехках баьнначара цIа а баьхка гIалгIай керда вахар дIадоладарах, цига нийслуча кхоачамбоацарех, баьннача аьттонех, цу ханарча НГI АССР, СССР регионашка долча, доазонал арахьарча кердадарех, яздора газета оагIош тIа. Хадданза терко йора хьаьнала къахьегаш боахкарий: ахархой, хьайбаш леладерий, заводашка, фабрикашка, мехкдаьтта хьадоаккхача а из чаккхдоаккхача а къахьегача болхлой. Цул совгIа, ГIалгIай Республика вIашагIйоллара дош дувца даьккхача денз, тахханалца вай мехка мел дола кердадараш довзийташ, из йозон кепе дIачIоагIдеш хьадоагIа «Сердало». Цхьаккха а лоархIаме дола, къаман а мехка а боараме дола дош хьоаха ца деш дитац. Цудухьа белгалде лов, сона хетачох лакхе ма аллара газета ши оагIув гIалгIай меттала а яьккха (цкъарчоа), дIахо болх дIабихьача дика хургдар.\nИз Къилбаседа Кавказе къаьнагIчарех а цул совгIа вай къаман юкъара–политически а газет да. Сона дагадоагIаш укх тIеххьарча 40-45 шера вай къонача йоазонхой кхоллама произведенеш: стихаш, дувцараш кепаеттар «Сердало» газета оагIонаш тIа (укх тIеххьарча шин-кхаь шера из гIулакх лаьгIденнад). Цул совгIа къона журналисташ кхебара, царна гIалгIай метта дешар-йоазув шаьрдара дика гIонча хинна латташ да газет. ХIаьта наьна метта хьехархошта а дика гIо ду цо. Вай республика Конституцех, гIалгIай мотт паччахьалкхен шин меттах цаI хиларах, ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо тIаийца закон низаца чIоагIденна болх бе долалац, из официально кепатохалца. Долче, из декхар а дизза кхоачашду «Сердало» газето, ГIалгIай Республика, законаш, Правительства, министерстваи ведомстваи, кхоачашдара Iаьдала органии соцамашта, амарашта кепаетташ, «ГIалгIайче» газета оагIонаш тIа эрсий меттала. 2018 шера цхьоалагIча мае 95-шу даьннад вай къаманна дешарга, йоазонга, кердача вахарга, сердалонга бода никъ хьабийлла дола «Сердало» газета хьалхара номер араяьнна. Цудухьа дегчура ала лов, гIоза – даькъала хилда хьо «Сердало».\nТIехьленна лоацалда Iа хьаьнала хьегаш дола къа!\n← Одна-единственная на все времена\nКъаман хьехархо →


Maybach - Темрезовна\nКхарачой-Чергазийчохь айдина дуьйцу Москварчу шайн векалто 50 000 соьмах Mercedes-Benz Maybach S 560 4Matic эцарх лаьцна. И хIун машен ю оццул йорах еана, мила ву цуьнан да?\n«Аналитикан тергамча» ("Аналитический обозреватель") портало листина машенан кехаташ - иза эцарх долу документ а, паспорт а. Карийна оцу машенца некъан низамаш талхорна гIуданаш деттарх долу документаш а. Гойтуш ю хьостано ша и Maybach а.\nБазарахь 11 миллион соьмах эцало Майбах. Амма кхунах делларг ду, йохк-эцаран кехато бахарехь, 220-зза кIезиг. Ткъа эцна иза Кхарачой-Чергазийчоьнан Москварчу векалто шайн мехкаден Темрезов Рашидан машенлелорхочуьнгара Тепляковгара.\nА409МР97 ноьмар елла машенна Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Москварчу некъан кхерамзаллин 8-чу центро. Оьрсийчоьнан субъектийн куьйгалхошна бен луш яц ишта ноьмар.\nТаллам бинчу, видеотергаман камершкара суьрташ довзийтинчу «Аналитикан тергамчин» журналиста Вахрушев Станислава дийцарехь, машен яьлла лела Термезов Москва веана воцчу хенахь а тIехь.\nМасала, 2019-чу шеран Мангал-беттан 12-чу дийнахь Термезов Рашид шен махкаца цхьаьна Черкесскехь Оьрсийчоьнан де даздеш Iийна, амма Майбах, камерша ма-гайттара, Москварчу Аминьевски некъа тIехула йоьдуш ю буса 02:52 хан йолуш. 2019-чу шеран 10-чохь буса, 01:17 хан йолуш камершна «гина» и машен Рублевски некъа тIехула цхьаьнхьа хьадда йоьдуш. Черкесскера Москва веана хьаькам а воцуш, машен хехкалуш хааелла Вахрушевна лаххара а ткъазза.\nЖурналиста яздо: «Ца боху ас, Оьрсийчоьнан Федерацин субъектан куьйгалхочунна, ша Москва веача лело белхан машен ца оьшу. Амма белхан машен цунна иза цига веача бен хьашт яц-м боху. Стенна хоьхкуш ю и машен буьйса юкъахъяхча?».\nОцу хаттарна жоп луш, массех хаамийн гIирсо, шайлахь Къилбаседа Кавказера Telegram–каналаш а долуш, и Майбах республикан Москварчу векало, суьрташ, исбаьхьалла дукха езачу, уьш гойтучу меттигашкахула лелаш хуьлучу бизнес-вумена Гогова Мадинас шен цIера цхьацца хьашташ кхочуш деш хоьхку аьлла туьду. Видеокамерша гойту машен буса Москварчу еза туьканашна, ресторанашна хьалха сецаш.\nВахрушевс талламехь ма-гайттара, Термезовн Майбахна шина шера чохь некъан бакъо талхорна диттина гIуданаш ду 239 500 соьманна – Кхарачой-Чергазийчуьрчу, вала хIоьттина къахьоьгучу вахархочун шеран алапа ду иза.\nТалламан авторо догдоху юьйцучу машено республиканна ден зен низамхоша тидаме эцаре. «Уггаре доьхнарг ду кхузахь – ас довзийтинарг мехкан куьйгалхошна «хIумма а доцург» хилар. ХIун ду Maybach Москван центрехь буса гича, иза ресторанашка, туьканашка юьгуш хилча? Шайн децIахь, республикехь, лаьтта къоьлла а ца гуш, шайна карадеанчу хьолах букъбелла хьийза хьаькамаш. Иза ду хьо цецвоккхург, кхерош дерг», - элира "Кавказ.Реалиига" Вахрушев Станислава.\nТергоне эцна материал Кхарачой-Чергазийчуьрчу журналисташа а. «Хаьий шуна, муьлхачу машенашца лела Тремезов цIахь? ГIагIадиллина Mersedes Benz S 600 а, Mersedes Benz GL 400 4 MATIC а ю цунна мехах лаьцна лелош» - яздина шен Instagram-агIонтIехь "Чёрный Куб КЧР" олучу аналитикан программин автора Биджиев Владимира.\nЦо дийцарехь, мехкан куьйгалхочунна машенийн люкс-ковра латториг хIинцале дIаделла 1,5 миллион сом, ткъа оцу машенех «куьйгаш Iуьттуш» а, тоеш а дайина 12 миллион.\nКхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочун администрацин агIор машенех лаьцна кхаьчна информаци яц "Кавказ.Реалиигахь". Ткъа Москварчу Кхарачой-Чергазийчоьнан векалто тхан корреспонденте элира, «и тайпа комментари Гогова Мадинас бен лур яц, ткъа иза йоьхуш цуьнга кехат язде. Жоп лур ду шуна 30 дийна чохь».


Соьлжа-ГIаларчу Пачхьалкхан театрально-концертни залехь тахана Нохчийн меттан денна лерина даздарш дIадаьхьира.\nЦигахь дакъалецира Нохчийн Республикин министраша, депутаташа, тайп-тайпанчу кIоштан администрацин куьйгалхоша, журналисташа, культурин белхалоша, кхечара.\nБезачу хьешашна юкъахь вара Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан а.\nМероприяти дIайолош гулбеллачарна гайтира «Вайнах» ПТРК-хь кечйина нохчийн къомах, цуьнан маттах, культурах, литературах, фольклорах кхиболчу кхиамех лаьцна йолу видеоролик.\nЦхьаьнакхетар дIадолош вистхилира НР-н къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министр Умаров Джамбулат. Берриш декъал а бина, цо шен къамелехь билгалдаьккхира дIадаханчу 10 шарахь нохчийн мотт кхиорехь, Iаморехь боккха болх бина хилар. «НР-н къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствехь йолчу хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт кхиорехь кхиамаш хиларехь цхьа а шеко яц. НР-н дешаран а, Iилманан а министерствон куьйгаллица школашкахь керла нохчийн меттан учебникаш евлла, тIедогIучу дешаран шарахь арахеца а кечйина. Iилманан академин ницкъаца дошамаш а кечийна. ХIора шарахь нохчийн маттахь дIахьош ю тайп-тайпана конкурсаш. Иштта нохчийн маттана лерина передачаш а, статьяш а арайовлу хаамийн гIирсашкахь», – элира цо.\nЦул тIаьхьа Умаров Джамбулата сцени тIе кхайкхира Нохчийн Республикин Куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nИштта Нохчийн Республикин Куьйгалхочо билгалдаьккхира нохчо хилар иза уггар хьалха шен ненан мотт безар, цуьнан сий а, пусар а дар ду аьлла.\n«Цхьана хенахь нохчийн мотт ца буьйцуьйтура вайга. Цу хенахь иза ца буьйцуьйту бохуш шаверриг реза воцуш вара. Цул тIаьхьа, шен ненан маттахь вистхилча эхь ду моьттуш, оьрсийн маттахь бен бист ца хуьлуш лийлира вайн нах. Масийтта мотт хаар дика ду. Делахь а коьртаниг шен къоман, шен ненан мотт хаар ду», – элира республикин Куьйгалхочо.\nКхидIа шен къамел тIечIагIдеш Кадыров Рамзана тIетуьйхира вай мотт болуш, гIиллакх, гIуллакх, Iадаташ долуш хилар бахьана долуш Нохчийчу мел деана долу зулам эшийна аьлла.\nКхи д1а йеша комментарешкахь\nМероприятехь кхин бистхилира филологин Iилманан доктор, профессор, НР-н дешар кхиоран институтан Iилманан коьрта белхало Тимаев Апти, филологин Iилманан доктор, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан профессор Навразова Хьава. Цара дийцира мотт Iалашбарехь а, кхидIа кхиорехь а, Iаморехь а шайн болу кхиамаш.\nМероприяти дIаерзош Нурадилов Ханпашин цIарах йолчу Нохчийн къоман театро гайтира «Дахаран пхьалгIа» цIе йолу спектакль.\nОбновлено (26.04.2017 09:54)


Пачхьалкхан думан харжамашкахь кхажтасар, ГIад. 19, 2021 шо\nОьрсийчохь дIадоьдуш тIаьххьара, Пачхьалкхан думан харжамийн коьрта де. Оьрсийчоьнан бахархоша хоржуш ву 450 депутат – 225 цхьана мандатан гонашкахула а, 225 -партийн тептаршкахула а. МогIарера дукхаралла хила партина Думехь оьшу 226 мандат, конституцин дукхараллина оьшу -300.\nКамчаткехь а, Чукоткехь а харжамаш дIабирзина, Москвахь Iуьйранна 11 даьлча.\nИ низам тIецнера ун кхетарх бахархой ларбархьамма оьцу аьлла. Амма карарчу Думан харжамийн хьалхарчу дийнахь дуккха а регионашкахь кхажтасархойн раьгIнаш хIиттира, цхьа а социалан дистанци ларйеш а оцуш.


Исламан Нур - Свет Ислама - Муъма-нехан наной\nМУЪМА-НЕХАН НАНОЙ (АЛЛАХI РЕЗА ХУЬЛДА ЦАРНА)\nУьш цхьайтта ю:\n1. Хувайлидан йоI Хадижат (АллахI реза хуьлда цунна).\nАллахIан Элчано (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) Ислам-дин кхайкхош ша вале хьалха ялийна хилла ю иза. Иза ялочу хенахь Пайхамаран (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ткъе пхи шо хан хилла, ткъа Хадижатан шовзткъа шо хилла. АллахIан элча (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) Ислам-дин дохьуш веъначул тIаьхьа уьтталгIачу шарахь, иза дийна а волуш, дIакхелхина иза.\n2. Абу Бакар ас-Сиддикъан йоI Iайшат (АллахI реза хуьлда цаьршинна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна), ша Ислам-дин дохьуш веъначул тIаьхьа, уьтталгIачу шарахь, Шавваль баттахь, иза шен дола йоккхуш мах бина. Ткъа, ХIижрин рузманца, дуьххьаралерчу шарахь, Шавваль баттахь, цуьнца Iар-вахар а долийна цо. АллахIан элча (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) дIакхелхина, берхIитта шо долуш Iайшат а юьссуш. АллахIан элча (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) дIакхелхиначул тIаьхьа, ХIижрин рузманца, Рамадан баттахь, шовзткъе вуьрхIитталгIачу шарахь дIакхелхина Iайшат.\n3. ЗамIин йоI Савдат (АллахI реза хуьлда цунна).\nАллахIан Элчано (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ша Ислан-дин дохьуш веаначул тIаьхьа, уьтталгIачу шарахь, Шаввал баттахь, Хадижат дIакхелхиначул тIаьхьа. ХIижрин рузманца, цуьнан дIакхалхар хилла шовзткъе пхийтталгIачу шарахь.\n4. Iумаран йоI Хьафса (АллахI реза хуьлда цунна).\nХIижрин рузманца, кхоалгIачу шарахь, ШаIбан баттахь, ялийна иза Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна). ДIа а кхелхина иза, ХIижрин рузманца, шовзткъе пхоьалгIачу шарахь.\n5. Мискачу нехан нана Хузайман йоI Зайнаб (АллахI реза хуьлда цунна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, кхоалгIачу шарахь, Рамадан баттахь. Ялийначул тIаьхьа масех бутт баьлча дIакхелхина иза. АллахIан элчано (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна), ша хьалха а ваьлла, докъан ламаз дина цунна, дIа а йоьллина иза.\n6. Жахьшан йоI Зайнаб (АллахI реза хуьлда цунна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, кхоалгIачу шарахь. ХIижрин рузманца, ткъолгIачу шарахь дIа а кхелхина иза.\n7. Абу Умаййан йоI Умму Салама ХIинд (АллахI реза хуьлда цунна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, Шаввал баттахь, доьалгIачу шарахь. ДIа а кхелхина иза, ХIижрин рузманца, кхузткъе шолгIачу шарахь. Муъма-нехан нанойх уггаре а тIаьхьа дIакхелхинарг иза ю.\n8. Хьарисан йоI Жувайрет (АллахI реза хуьлда цунна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, пхоьалгIачу шарахь. ХIижрин рузманца, шовзткъе уьтталгIачу шарахь дIа а кхелхина иза.\n9. Абу Суфйанан йоI Умму Хьабиба (АллахI реза хуьлда цунна).\nПайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна), хIижрат дина яхана Хьабаша-махкахь а йолуш, ялийна иза, ХIижрин рузманца, ворхIалгIачу шарахь. ДIа а кхелхина иза, ХIижрин рузманца, шовзткъе доьалгIачу шарахь.\n10. Хьуйаййан йоI Сафият (АллахI реза хуьлда цунна).\nАллахIан пайхамар хиллачу Iимранан кIентан ХIаронан тIаьхьенах хилла ю иза. Пайхамара (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, ворхIалгIачу шарахь. ДIа а кхелхина иза, ХIижрин рузманца, шовзткъе итталгIачу шарахь, оцу хьокъехь Iеламнаха аьллачух бух чIогIох болчуьнца.\n11. Хьарисан йоI Маймуна (АллахI реза хуьлда цунна).\nАллахIан элчано (АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна) ялийна иза, ХIижрин рузманца, Зул-КъиIда баттахь, ворхIалгIачу шарахь. ДIа а кхелхина иза, ХIижрин рузманца, шовзткъе цхьайтталгIачу шарахь.


Дешархошна хьиджаб. Дешархойн тIехулара куц къуьйсу Дагестанехь\nДукха хан йоцццуш Дагестанехь балхара дIаваьккхира, коьртахь йовлакхаш доцу дешархой-зудабераш деша чу ца дитина школан директоран гIовс. Социологин талламо гайтина, дукхахболу махкара дешархой а, церан дай-наной а цивиалан духарехьа хилар.\nГезгмашин-бутт болалучу заманчохь социалан машанашкахь видео яржийра, Кайтагскан кIоштарчу Маджалис эвларчу школехь коьрта техкина йовлакхаш доцу дешархой урокашка ца буьтуш. Оцу суьртана резабоцчу дайша-наноша баганаш лейо директоран гIовсе.\nИнтернетехь яьржинчу видеоно йоккха гIовгIа гIаттийра. Адамиийн бакъонаш Iалашъян векал йинчу Москалькова Татьянас Дагестанан прокуроре дехар дира, оцу гIуллакхан таллам бе аьлла.\nМеттигерчу дешаран министралло хаам бира Кавказ.Реалиина, Кайтагскан кIоштан Iедалхойн лаам бу, дешархошка школехь йовлакхаш леладайтар аьлла. Министраллин информацица, и шайн бехкам муниципалитетан йоллу школашкахь бан дагахь хиллера кIоштан куьйгалла. Оцу тIехула дукха аьрзнаш кхечира дайшкара-наношкара дешаран министралле.\nОцу юкъанна кIоштан Iедалхоша дешархошца хIоьттинчу хьолана бехкевина директоран гIовс волу Курбанкадиев Адамкади балхара дIаваьккхира. Журналисташка дIахьедира цо, тIеIаткъам а бина, дIа ца ваьлча ца витира ша аьлла. Цо бахарехь, коьртахь йовлакхаш дуй хьажа аьлла, директоро тIедиллинера цунна, амма бехке хIара а волуш дирзина.\n"Тхан кIоштахь кху шарахь керла юкъаяьккхина ю и атрибут – йовлакх. Директоро элира соьга, йовлакхаш дуй хьовсур ду вай, ткъа ас сайна тIедиллинарг кхочушдина. ХIинца иза къар ца ло, ша аьлла дацара бохуш. Сох Iовдал ван гIерта", - чIагIдо Курбанкадиевс.\n2012-чу шеран Дечкен-беттан 29-чохь арахецначу "Оьрсийчоьнан дешарх" низамца а догIуш, пачхьалкхан доьшийлашкахь дешархойн тIехулара куц билгалдоккхуш ду администрацино. Школан духар муха хила деза регионан Iедалхоша къастош ду. 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан дешаран министралло школахойн духар муха хила деза хоуьйтуш кепаш кечйира. Цу тIехь яздина ду "дешархойн тIехулара куц а, духар а юкъараллехь массара а тIеэцначу, гIуллакхан, цивиалан барамашца догIуш хила деза" аьлла.\n"Берийн бакъонийн Конвенцица а, Оьрсийчоьнан Конституцица а, дешарх лаьттачу низамца а бIостане хила догIуш дац цхьа а школан директоран чоьхьара тIедахкарш\nНагахь санна, Маджалисерчу школан администрацино билггал йовлакхаш хилийта коьртахь аьлла, тIедожийнехь, и дехкар низамехь дац, боху Дагестанерчу юристо Магомедов Арсена. Цо бахарехь, дешархойн тIехуларчу куьцана тIехь терго латтон локалан акташ догIуш хила дезаш ду хIора регионан Iедалхоша тIебехкинчу барамашца.\nДагестанерчу тIедахкарийн кепашкахь йовлакх коьртахь хилар декхар дац, цундела школан бакъо яц дешархошка-зудаберашка йовлакхаш тахка баха.\nМаджалисерчу школехь администрацино хьийзийначу берийн дайн-нанойн бакъо ю шайна компенсаци йоьхуш, кхеле бовла, билгалдоккху адвокато Третьяк Татьянас.\nДешархойн интересашкахь иск чуяла бакъо ю меттигерчу прокуратурин. Экспертна хетарехь, дешархойн бакъонаш талхийна школан куьйгалло, хIунда аьлча, динан билгалонца лелийна дискриминаци ю иза.\n"Оьрсийчоь цивиалан пачхьалкх ю, цундела школашкахь нуьцкъаша хьиджаб йа йовлакх леладайтар - магийта йиш йоцург ду. Мелхо а, Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело а, Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело а листира хьиджабаш техкинарш школашка цабитарх а, балхара дIабахарх а лаьтта проблема (оцу дехкарехь дискриминаци тергалйина ца хиллера).\nШколан директоран цхьа а чуьра омранаш а, нормативан бакъонан акташ а бIостане хила йиш яц берийн бакъонийн Конвенцица а, Оьрсийчоьнан Конституцица а, дешарх лаьттачу низамца а. Вуьшта аьлча, Оьрсийчоьнан а, Евробертан а политика хьажийна ю, школан директоро динчунна дуьхьал къийсам латтон", - аьлла, кхетийна шен Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь адвокато.\nХьиджаб школашкахь лелор дехкарца доьзна масийттазза скандал иккхира Оьрсийчохь. Масала, 2012-чу шарахь Ставропол-махкарчу цхьахйолчу школехь ца магийра бусулбачу дешархошна хьиджабаш лелор. Оцу федералан тIегIане гIоьртинчу къовсамехь президент тIетайра школан духар юхадалорна. Цо билгалдаьккхира, Оьрсийчоь – цивилан пачхьалкх хиларна тIетовжа деза вай аьлла. "Массо а цхьатерра хилча гIоле ду",- аьлла, дIахьедира Путин Владимира.\nСтаврополехь иккхинчу скандалехь мехкан урхалло сацамбира, дешархошна-зудаберашна хьиджабаш техкина бахкар доьхкуш, ткъа Лакхара кхел а тIетайра царна.\nШколашкахь хьиджабаш лело еза аьлла, масех шо хьалха вистхилира Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Мехкан парламенто хIетахь меттигерчу низамехь хийцамаш бира, дешархошна магош церан динца догIу духар, йа символика лело могуьйтуш.\nЗудабераш коьртахь йовлакхаш доцуш доьшийле цадитар Дагестанна гергахь тайпаналлин хIума дац аьлла хьажам бу Дагестанерчу Iилманан Академин историн а, археологин а, этнографин а декъан куьйгалхочун Абдулагатов Заидан.\n"Суна дага ца догIу, школан куьйгалло йовлакхаш тIеэгош, делахь а, цхьайолчу лаьмнийн эвлашкахь оцу тайпаниг хила тарло", - боху социолого.\n"Йовлакх атрибут хилла ца Iа, иза динан дог-ойлин символ ю. И символ школе кхачон лаьа царна\nЙовлакхаш а, хьиджабаш а муха тIеоьцу хьовсуш, ши шо хьалха бинчу социологин талламан жамIех дийцира цо.\n"Луур дарий шуна, шайн школера дешархой хьиджабаш а техкина деша дахка?" аьлла, деллачу хаттарна исс процент ца кхоччуш дешархоша жоп деллера: "ХIан-хIа, хьиджабо а, йовлакхо а хIуммаъ а ца нисдо" аьлла. 19 проценто аьлла хилла: "ХIан-хIа, йовлакх коьртахь хилча тоаме ду". 20 процент гергга хаттамбинарш реза бара коьртахь хIума лелорна.\n"Дукхахболу дешархой дуьхьал бу хьиджабашна. Хеттарш динчу хьехархошлахь доккхахдолчу декъо – 53 проценто- боху, школехь бераша хьиджаб лелон ца еза. Ала догIу, оцу позицехь бу къаьсттина дукха зударий-педагогаш. Хьиджаб лелаяйта реза бара 29% хьехархой. 42 процент педагогашна хетарехь, даим а Дагестанехь ма-хиллара, коьрта йовлакх тилличхьана тоьаш ду", - дийцина Абдулагатовс.\nСоциолого бахарехь, дешархойн дай-наношлахь кхаьсттина дукха бу школехь хьиджабаш лелорна дуьхьал берш.\n"Масех шо хьалха муфтийн гIовсо кхайкхамбора, школашкахь зудабераша йовлакхаш тахка деза бохуш. Ишта цхьа пропаганда яр-кх. Йовлакх атрибут яц, иза динан дог-ойлийн символ ю. И символ школе кхачон лаьа царна", - боху Абдулагатовс.\nЦунна хетарехь, дуккхаъчу нахана юкъахь къаьсташ хиларан кеп ю хьиджаб дукхахболчарна.\n"Зударшна – оьздангаллин, цIена леларан символ ю иза. Суна хетарехь, замано юкъадалийна хIума ду иза. И мода юкъара ера ю аьлла, ойла ю сан", - дерзийна шен къамел социолого.\nДагестанерчу бахархойн дахарна юкъагIерта исламан дIахIоттам, массеран а Iер-дахаран кепашна тIеIаткъам а беш. Историн а, археологин а, этнографин а Институтерчу Шахбанова Мадинас а, Къилбан федералан университетан социологин Институтерчу Верещагина Аннас а бинчу талламо гойту оцу кепара жамIаш.\nГIалийн бахархошлахь бинчу талламехь ишта гайтина дагестанхойн юкъараллехь барт цахилар, муьлхачу пачхьалкхан дIахIоттамна уьш реза бу бохучуьнца, маьрша дин а лелош, цивилан пачхьалкхехь даха лаьра шайна аьлларш дукха хиллехь а.\nИсламан пачхьалкхехь шариIатца баха луучу 20 шаре кхаччалц болчу бахархошлахь 36,8 процент бу, 41,9 % - 30 шарера 40 шаре кхаччалц. Баккхийчарлахь шариIатехь баха луурш кIезиг бу.


Ибрах1им ялх шо кхаьчна жима к1ант вара. Иза тийна, эсала бер дара, олуш ма-хиллара – «нахана ву-вац а ца хууш». Шурул к1айн юьхь а, 1аьржа б1аьрг-цкъоцкъам а, иштта 1аьржа месаш а яра цуьнан. Т1еюьйхина х1ума гуттар а ц1ена, лелар оьзда долуш бер дара иза. Шайн лулара бераш, хьерадевлча санна, уьдуш, кхиссалуш, ловзуш, леташ дохкучу хенахь Ибрах1им, юьстах а волий, леррина цаьрга а хьоьжуш, латтара. Бераш наггахь к1ант шайн ловзаршна юкъаозо хьовсура, амма Ибрах1им ца воьдура цаьрца ловза, х1ара ша волччохь 1адда латтара.\n– Д1аваккхахь х1ара 1адийнарг! Цо х1ун до, г1орийна волуш санна, цхьана метта д1а а х1оьттина? – олий, бераша човхавора х1ара. Т1аккха Ибрах1им, царна гена а волий, геннара хьоьжуш 1ара. Царна юкъахь кхуьнан цхьа а доттаг1 я дуьххьалд1а уьйр йолуш к1ант а вацара. «Ма тамашийна бер ду иза! Вистхилар, велавалар, мегарг меттахвалар а дац-кх цуьнан. Иза муха ву ван а!» – олура баккхийчара а, кхуьнан къаьсттина бала кхочучу луларчу зударша а.\n– Иба, х1умма а лозий хьан? Хьо ма г1ийла ву? – хоттура гуттар а кхунах къахеташ йолчу нанас. К1анта корта д1асаластабора – цуьнан маь1на «х1умма а ца лозу» бохург дара. Кхуьнгара цхьа а дош ца даьлча, х1ара 1адвуьтура баккхийчара, х1ун дийр ду цунна, иштта ву-кх иза, олий. Ткъа Ибрах1иман шен «дуьне», шен «дахар» дара. Шена дукхаеза ловзо х1уманаш д1а а х1иттош, царах ловзура иза. Цуьнан терго йийриг цецвер волуш, цхьа шатайпа дара к1ентан ловзар, цхьа а вистхилар а, шена чуьра аз далийтар а доцуш, шен ойланаш чу а воьлла. Цкъа наггахь велакъажар хаалора цуьнан юьхь т1ехь. Гонах дерг гуш а, хаалуш а ца хуьлура к1антана оцу миноташкахь. Шайн юьртахь гена д1аса иза ца волура, наггахь ураме валар бен. Цкъа жима Ибрах1им шайн кет1а ваьлла лаьттачу хенахь лулахойн кевнна йистерачу г1антахь 1ачу воккхачу стага т1екхайкхира х1ара:\n– Ибрах1им, схьавоьл цкъа дадина юххе!\n– Охьахаал х1окху метте. Э-э, дукха ваха хьо, дела1. Т1аккха, дийцал, х1ун деш ву хьо? Муха ду г1уллакх?\nИбрах1им, цуьнга д1а а хьаьжна, велакъежира. Воккха стаг кхуьнан деден ваша ву, Ваха ю цуьнан ц1е. Цунна Ибрах1им дукхавеза, цунах къахеташ, иза цхьалха ца хилийта, берашца цуьнан уьйраш тасаялийта г1ерта Ваха.\n– Ибрах1им, дийцал дадина, берашца ловза вахарий хьо тахана?\nИбрах1има корта д1асаластабо – «х1ан-х1а» бохучу маь1нехь.\n– Ой-н, хьо х1унда ца вахана ловза? Шун хенахь тхо-м чудерза а ца туьгура хьуна. Комарш схьаевлча, уьш юура, 1аж-кхор схьабаьлча, бошмашна т1елатара. Юха, хьаьжк1аш хилча, еттина хьаьжк1аш юура. Хьуна езий еттина хьажк1а?\nИбарах1има корта ластабо – х1инца «х1аъ» бохучу маь1нехь.\n– Вистхилал хьо, хьан аз суна хазаза дуккха а хан ю.\n– Х1аъ, – олу к1анта халла хезаш.\n– Х1ан? Ца хеза суна, – лере куьг дуьллу воккхачу стага.\n– Муха-а? Х1ун элира ахь? Ч1огг1а алал, дада къора ма ву. – Вахина дика хеза к1анта олуш дерг, амма иза Ибрах1им жимма меттахваккха г1ерта, ч1ог1а вистхилийтина а, шех б1обулуш х1ара хилийта.\n– Х1аъ, еза! – олу к1анта мохь туххуш, воккхачу стага, куьг а лаьцна, лерг шена хьалха даийтича.\n– Ахь х1ун до? Сел ч1ог1а мохь х1унда хьоькху ахь? Дада иштта къора а ма вац! – олий, к1ант хьовзаво цо, юха цуьнан гайх гилгаш дохучу кепара п1елгаш 1утту. К1ант, дуьхьал куьйгаш а лоьцуш, г1адвахана воьлу. Х1ара шиъ иштта ловзу. Вахас Ибрах1им маравуллу, воккхачу стеган юьхь т1ера хебарш д1асаяьржина, цуьнан б1аьргаш самукъане боьлуш бу.\n– Э-х1е-х1ей, дадин бож я1! Ма дика к1ант ву иза ван. Дукхаваха хьо, дела1! Х1инца вайшиъ дадин беша г1ур ву. Ас хьуна битина цхьа хаза кхораш бу цигахь. Валол хьо, сан жиманиг.\nИ шиъ керта воьду.\nИштта доттаг1алла дара воккхачу стагна а, жимачу Ибрах1имна а юкъахь.\nДенна а бохург санна, к1ант къамеле вохуш, цунна цхьацца самукъане х1уманаш дуьйцуш, забарш еш, цуьнца йолу уьйр ч1аг1ъеш схьавог1ура къена Ваха. Ткъа Ибрах1им де дийне мел долу а хийцалуш вара, хьалха санна ша-шена чувоьлла, цхьаьнцца уьйр йоцуш вацара иза х1инца. Нана Яхита йоккхайина а ца йолура цуьнан хийцаваларх. Ибрах1иман денана а, кхул йоккхах йолу ши йиша а х1ара кест-кеста вистхилийта г1ертара, кхуьнга цхьацца г1уллакхаш дойтуш, юха хаттарш деш, къамеле воккхуш.\nЦкъа цхьана буьйсанна, хан яьллачу хенахь, ч1ог1а стигал а къекъаш, стелахаьштигаш а детташ, буьрса хьал х1оьттира кхеран юьртана гонах. Кест-кеста ткъес тухий, т1еман кемано чутоьхна ракета иккхича санна, г1овг1а йолура.\nАрахь и хьал х1оьттина долчу хенахь вижинчуьра самавелира Ибрах1им, верриг а хьацаро ваша а вина. Стигал къекъа йолаелчхьана сема йолу нана кхунна т1ехьаьдира:\n– Ахь х1ун до, Иба? Х1умма а оьший хьуна?\n– Мама, вайн Воккха дада цомгаш хилла (иштта йоккхура кхара чохь Вахин ц1е). Иза лаьтта охьавоьжна маьнги т1ера.\n– Ахь х1ун дуьйцу, сан дашониг? Хьуна муха хаьа иза? Воккха дада шен ц1ахь ма ву, цунна х1умма а ца хилла…\n– Х1ан-х1а, хилла, иза халла садоь1уш ву…Со вахийта и волчу, – к1ант шен меттара охьавоьссира.\n– Д1авала, хьо вохуьйтийла дац цига, арахь къаьхьа де ду. Со г1ур ю, ахь иштта бохуш хилча я дадига г1о эр ду, – нана дехьара чу яхара. Ибрах1иман да Салман сама а ваьккхина, цуьнга дийцира цо Ибрах1има шега аьлларг.\n– Дера, зуда, лаа-м дац хьуна х1ара г1уллакх. Ваха тховса ша ма вара ц1ахь. Ледара вити хьуна вай иза тховса. Со хьажа воьду, цигахь х1умма а хиллий.\nСалман, сихха шена т1е х1ума а юьйхина, Вахаг1аьрга вахара. Цунна ц1енкъахь 1уьллу Ваха карийра. Иза метта хьала а виллина, ц1ехьа хьаьдира Салман ц1ахьболчаьрга орцадаккха:\n– Зуда, ялолахь чехка Вахаг1еран чуг1олахь! Со лоьре кхайкха воьду хьуна.\nИза т1едоладеллачу дог1анехула больнице д1ахьаьдира. Шен марнана а эцна, Вахаг1еран чуяхара Яхита, йоккхах йолчу йо1е Ибрах1име хьажа а аьлла.\nВахин саде1ар дика дацара, бос баьхьна, к1айвелла 1уьллура иза, схьахетархь цунна дагехь лазар иккхинчух тера дара. Лоьраш схьакхачале Яхитас лазар дайдеш долу молха малийра цунна. Лулара нах а кхечира орцанна цу сохьта:\n– Ой-н, Ваха, ахь х1ун до?\n– Лоьрашка кхайкхиний?\n– Салман вахана-м бохура.\nХ1орш д1асахьийзачу юкъана «скори помощь» а схьакхечира. Лоьраша цу сохьта больнице д1аваьхьира Ваха, шаьш т1е ма-кхеччи цхьа маха а тоьхна.\nДенаний, Яхитий ц1а еача, Ибрах1им наб кхетта вара.\n– Яхита, ларвелахь и к1ант, Дала цхьа дика делла ву хьуна иза, – элира денанас, к1ент а к1ентан коьртах куьг а хьокхуш.\n– Нана, цунна муха хиъна Воккха дада цомгаш хиллий? Х1окху чуьра араваьлла а ма вац иза?\n– Делан къайленаш дукха ю, сан йо1, вай царна т1аьхьа кхуьур дац.\nИ шиъ ехха Ибрах1име хьоьжуш Ιийра. К1ант парг1ат набъеш вара.


Г1алг1ай мехка эггара хозаг1йола моттиг лоарх1аш я Пхьилекъонгий-Юрт. Из хозал 1аламца ювзаенна хиларал совг1а ,юртарча наха шоай бартаца ,цхьоаг1онца, хьинарца тоаду юртара 1алам. Цхьабакъда, вай мехка меттел кхыча мехкашта а шоай денал довзийта нах бах Пхьилекъонгий -Юрта.\nЦарех ц1а1 ва Росси турпал, военни летчик , генерал-майор авиаци Оска-наькъан Сусаркъа во1 Сулумбик , турпала валар хинна , ший са кхо ца деш эзар наьха синош к1алхара даьха Липецки .\nИз деша ваьг1ача Пхьилекъонгий Юрта, школе №2 цун Сийлен хьайийлай денгара-денга эргайоалаш йола музей.\nДаьхен -Сийлахь боккха т1ом лаьттача шерашка укх юртара т1ем т1а бахаб цхьа б1аь совг1а саг, яхьаца моастаг1чо духьалъайтта мохк лорабеш. Царех вар Пхьилекъонгий Лорса во1 Саварбик . Бретски шахьар лораяь вола доакъошхо. Г1алг1ай мехка дукхача шерашка ветерани совета кулгалхо .\nУкх юртара вийтта саг гаьннарча мехка , Афганистане , амарал деш хиннав . Г1алг1ай мехкара цу командировке бахтача наха юкъе хинаб Пхьилекъонгий –юртара къонгаш . Шоай яхьца , деналца , тешамца сий ч1оаг1даьраш мехка хьалха .\nЭзари ийс б1аь дезткъа ялхлаг1а шера Чернобыльски АЭС ийккхача хана берригача мехкара кегий нах болхаш царца хиннаб Пхьилекъонгий -Юртара нах.\nГраждански т1ом хьайнача хана Пхьилекъонгий –Юртара бахархой Советий 1аьдала оаг1ув хьаллаьца д1аэйтар. Деникинцаша т1ом беш дукха нах бейра цу т1ема юкъе. Юртахошта йиц енна яц т1емахой ц1ераш: Султыг-наькъан Сулейма Хосбот, Султыг-Наькъан (Малсаг-наькъан) Сулейма П1аьт1мат, 1ажкъонгий Шаами Солсбик, кхи бараш а.\nЮртара ц1ихезача наха юкъе лоарх1аш ба йоазонхой , поэташ , драматургаш .Вай мехка меттел , кхыча мехкашка а кеп шеха да цар белхаш. Уж ба : йоазонхо а поэт а вола Ведаж-наькъан Ахьмад, Пхьилекъонгий Махьмад-Са1ид , Пхьилекъонгий Амир, драматург вола Горчха-наькъан Бадрудин ишт кха а.\nПхьилекъонгий-Юртара ва 1илманхо -лингвист , эггара хьалхара г1алг1ай филологи в1ашаг1ъелла Оздой Ибрахьим , шийна т1ехьа цо 1илманца тахан а т1ехь болх бу школашка г1алг1ай мотт а литература а хьехаш .\nУкх юртара араваьннав ц1ихеза советски , партийни, политически кулгалхо хинна вола Горчха-наькъан 1аьла .\nБоккхача безамца, к1аьдалца лоарх1аш ва ший юрт актер хинна Наурбий -наькъан Руслан. Ше бер долча хана баркалца гойташ в1ашаг1боллар цо кхоллама болх .\nШий кулг говзалца, к1увсаш деш йола Тангий-наькъан Роза деррригача дунен т1а ц1ихеза я .\nШеко а йоацаш укх тайпарча наьха хьинарца латт лаьтта, цар массалца кхувш йоаг1а керда т1ехье .\nПхьилекъонгий шахьар кхеллай аьнна белгалдаьд цхьа эзар ворх1 б1аь цхьоалаг1ча шера. Юрта ц1и ювзъенна я эггар хьалха вахар 1одилача Пхьиле тайпан сагаца. Цудухьа эрсий меттара г1алг1ай метта таржам дича хул цог1 – Плиево.\nЭзар ийс б1аь ткъаь пхелаг1ча шера Назрановски района Г1алг1ай автономни области Къилбаседа-Кавказа юкъара сельсовет хиннай Пхьилекъонгий Юрта . Цу юрта бахаш хиннаб ах б1аь ц1а е кхо эзар саг е.\nЮрта йисте айеннача метте латта мавзолей "Борг1а-Каша 1405-1406".\nХана замалахь Россе мехка эггара къаьнача бусулба сийленг да «Борг1а-Каш». Д1адахахача б1аьшаре цига дез деш хиннад ц1ей. Царех ца1 да-дог1а дехаш хиннад.\nСийлахь Даьхен боккха т1ом отталехьа юрта хиннай хьалхара цхьа школа,барх1 хьайра , шиЪ партийни организаци.\nЭзар ийс б1аь шовзткъа диълаг1ча шера нохчийи г1алг1айи Сибарег1а бахийтар бахьан долаш Нохч-Г1алг1ай АССР, Пхьилекъонгий-Юрт д1ачуяхийтай Къилбаседа -Х1ирий АССР , « Ахсар» аьнна , ц1и а тилла (доблесть, героизм).\nНохч-Г1алг1ай АССР метта эттачул т1ехьаг1а эзар ийс б1аь шовзткъа барайттлаг1ча шера юрта ший къаьнара ц1и хьаеннай- Плиево.\nПхьилекъонгий Юртарча юртхоша ч1оаг1а дакъа лоац Г1алг1ай Республика дег1айоалаяра хьаькъе . Цхьа ткъо эзар совг1а саг вах юрта .\nЮрта д1оахал-5200 метр я, Майда боарам-11970 га.\nЮрта г1олла чакхбол Мехка лоарх1ам бола никъ «Наьсаре-Шолжа-Г1ала» .\nПхьелекъонгий Юрт-Г1алг1ай мехка юрташта юкъе йоакхаг1йола юрт я.\nЮрта хьалъяьй керда медицински туберкулезни, онкологически клиникаш. Хьалъяьй шиъ берий беш, пхиъ школ, амбулатори ,почта , библиотека, культура ц1а, спортивни г1ишло.\nЮрта юкъе хьалдеш латт доккха маьждиг.


ДIаболабели Везачу АллахIа шен дуьхьа дуьне а, Iалам кхоьллина вайн сийлахь Элча - Мухьаммад Пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) дуьненчу ваьлла рабиIул-авваль бутт. Кху беттан 12-чу оршот буьйсанна ВахIабан йоIа Амината Iабдул-МутIалибан IабдуллахIана кIант вира. Цунна Мухьаммад аьлла цIе тиллира дедас, АллахIа дагатасарца.\nИза дуьненчу валар даздан къурайшин цIийнах болу шен гергара нах кхайкхинера Iабдул-МутIалиба. Керла доьзалхо декъалвеш самукъадаьлла, той дууш, баккхийбеш Iачу цара хаьттинера дедега: «КIантана цIе хIун тиллина ахь?».\n«Мухьаммад - сийлахь, хастаме бохург ду, и цIе тиллина ас, Делан лаамца стиглахь а, лаьтахь хестош хилийта» - дозалла динера Iабдул-МутIалиба.\nДаккхий Iаламаташ хIиттина Мухьаммад (Делера салам хуьлда цунна) дуьненчу ваьллачу минотехь. Стигланаш а, латтанаш а ластийна. Ша дуьненчу валарца, бIаьргаш стагала а хьовсош цо аьлла: АллахIу Акбар! ЛаилахIа илл-АллахIу Мухьаммада РасулуллахI!». Оцу езачу буса цIеххьана дIаяйна эзар шарахь дIа ца йойтуш, цунах дела а вина наха ламазаш деш латтийна цIе.\nДуьненан берриге бусалбанаша санна Нохчийчоьнан бусалбанаша а доккха хьурмат до рабиIул-авваль беттан. (вай мовладан бутт а олу цунах). Нохчаша оцу баттахь Делан Элча (Делера салам хуьлда цунна) хестош мовладаш доьшу, сагIийна хIума а ло, зияраташка а оьху.\nТIаьхьарчу шерашкахь вайн республикехь оцу баттахь къаьсттина алсамбовлу зяраташка оьхуш берш. Царна баха-бахка, зиярат кхочушдан бегIийла хьелаш кхоьллина Iедало. Тодина зияраташ, цу тIедоьлху некъаш. Цул совнаха оцу зияраташкахь вовшахтуху сагIанаш дахар.\nДала мукъ лахь хIокху баттахь а вешан ницкъ кхочучу барамехь гIуллакхаш дийр ду вай Нохчийчоьнан бусалбанашка сийлахь рабиIул-авваль хьакъ ма-дду билгалбаккхийта. Вайн Iедало а жигара дакъалоцур ду Делера ял хир йолчу оцу гIуллакхашкахь. Везачу АллахIа къобалдойла вайн Iибадаташ! Дала ийманехь садохийла вай. Лекхахинволчо Ша а, Шен сийлахь Элча Мухьаммад Пайхамар а везар хестор лойла вайна!


Мултимедиа, Гезгмашин-бутт 10, 2019\nШинари-де 10 Гезгмашин-бутт 2019\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (10.09.2019)\nАртисташ харцдо шаьшшиъ лацар, жима зуда яйна гIалгIайчохь.\nКиллерийн карах белла бIаьхой\n2000-чу шерийн йохалла дуккхаза а байина Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъаша нохчийн лидерш, тIемашкахь хаьлахабевлла лелла баьччанаш. Политикан Iалашонца, Iедалан киллерийн карах беллачех цхьаберш дагалоцуш ю Маршо Радионо кечйина видео.\nГезгмашин-бутт 09, 2019\nГIалахь стаг вийна полисхоша, Тумсо вицве, боху Кадыровс, некъахьовзамехь стаг вийна\nГIалахь стаг вийна полисхоша, Тумсо вицве, боху Кадыровс, некъахьовзамехь стаг вийна.\n"ФСБ, кхел, набахте – иштта ду царна кхочу дакъа"\nДагестанан вахархо Махмудов Сайфулла чувоьллина луьрча хьелашкахь колонехь 8 шо даккха, Шемахь "Исламан пачхьалкх" тIеман тобанан могIаршлахь леларна. Цуьнан гIуллакх листира Къилбаседа Кавказан тIеман гонан кхелехь.\nНохчийн грамматика 3 минотехь (Хандош, яхана хан)\nДина я хилла даьлларг гойту яханчу хенан хандашо.\n«Бакъонан а, Нийсонан а толамехьа» цIе а йолуш, бахначу беттан 6-чу дийнахь бакъоларъярхочо Ибрагимов Сайд-Эмина йолийна марш йирзина Нохчийчоьнан Ичкерин Маршонан Дийнахь – пIераскана, Женевехь.\nДарбан цIийнехь елла йоI, чохь латто I7 шо долу кIант, карийна бомба\nГезгмашин-бутт 05, 2019\nНекъан зуламаш, Краснодарехь летарш, Аргунехь керла мэр, "Ахматна" дина таIзар\nНекъан зуламаш, Краснодарехь летарш, Аргунехь керла мэр, "Ахматна" дина таIзар. (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а)\n"Сайна гIело йиначаьрга жоп доьху ас"\nНохчийчуьрчу Оьрсийн драмтеатран актеро Дебишев Тимура шена Соьлж-ГIаларчу полицехь еттарх лаьцна дIахьедина, амма талламчаша тергал а ца до иза.\nИнтерполо дIавайина Бакаев, кхеле хIоттийна суьлий, мандатех баьхна депутаташ\nИнтерполо дIавайина Бакаев, кхеле хIоттийна суьлий, мандатех баьхна депутаташ. (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а)\nТIаьххьарчу шерашкахь лела боьлла Нохчийчу туристаш. Делахь а, дукха бу цига бахка ца хIуьтту нах а - кхетамера ца бовлу цигахь лаьттина тIемаш. Цецбовлу махка баьхкина туристаш, дуьйцурггий, гурггий къаьсташ хааделча.


Читигов Зелимхин чалтачашна ен кхел йоьрзуш ю\nГезгмашин-бутт 10, 2012\nГIалгIайчоь -- Полицехь етташ кхаьбначул тIаьхьа лаьцна араваьккхира цигахь айпевина Читигов, Kарабулак, 18Тов2010\nКъилбаседа Кавказехь ницкъахоша нахаца къизалла яллор бехке деш цхьа наггахь а ца гΙаттадо Ιедалша дов. ГΙалгΙайчохь нохчо Читигов Зелимха полисхоша бехк-гуьнахь а доцуш лаьцна, хьийзор толлуш гIуллакх ду кхело луьстуш. Ткъа дахдина и дерзор, бехке вечу шина полисхочо Нальгиевс а, Гулиевс а хьийзийнарг цхьа Читигов хилла Iаш воцун дела. Оцу юкъанна бехке вечу шиннах цхьаъ 15 денна лаьцна Несарахь полицино.\nНальгиев Илесан а, Гулиев Назиран а гIуллакх толлу ду массех шо. Карабулакехь милцо хилла волу и ши куьйгалхо бехке во цара шаьш дIалецначу нахана тIехь ницкъ бина хиларна. И гIуллакх гIарадаькхкинарг ву оцу шина эпсара лаьцна кхаьбна Нохчийчьура вахархо, ГIалгIайн махкахь мухIажар ваьлла вехаш хилла Читигов Зеламха.\nЦунна тIехь, цо туька эккхийтина, аьлла, цхьа а тоьшаллаш а доццушехь, къизалла лелийна, цо ша а, гергарчара а чIагIдарехь.\nБехккховдоран агIоно Нальгиевна - 13, Гулиеван - 10 шераш доьху. Карачу хенахь оцу къестамийн коьрта кхелахо сацам язбеш ю Читигов Зелимхин адвокатна Цечоева Томина хетарехь.\nЦечоева: «ГIалгIайн махкахь ханна лецначу нахана тIехь низамхоша къизалла йина аьлла, дуьххьара гIаттийна гIуллакх ду хIара. Ткъа дахдина-кх, кху юкъахь цхьа Читигов хилла Iаш воцундела. Кхин а кегий нах бу, царна тIехь а ницкъ бина. Оцу гIуллакхан дуккха а томаш а, эпизодаш а ю. Суьдхо хIинца дагаяларан олучу хьеле кхаьчна. Схьахетарехь, иза сацам язбеш ю».\nШина эпсаро дIалаьцначул тIаьхьа хьийзиначу Читигов Зелимхин нанна - Зухрана, Нальгиев Илес, шен тоха мегачу 13 шарах кIелхьарвала гIерташ лела, аьлла хета.\nЧитигова: «Цу шимма тешашна тIеIаткъам бо. Со а, кхелан кхеташо дIаяьлча, саца а йина, ша Къуръан тIехь дуй боур бу ша, хьан кIантана тIе пIелг ма ца баьхьина ша, бохуш, латтийра Нальгиев Илеса. Соьга язде, бохура цо, шега цхьа а вас яц алий. Иза ца яздахь, сан ши ког кагбийр бу, бохура. Ас и кехат яздийр дац, элира цуьнга, ахь хIуъ а дахь а.\nСан кIантана тIехь динарг къематде ду. Сан кIанта соьга дерриг а схьадийцина. Цо буучу дуйнах со ца теша. Тхан чохь талламаш беш ша ца хилла,боху, ткъа, тхойшиъ, дуьхь-дуьхьал дIа а хоьттина, къамел а деш, гина хилича, со муха теша цуьнан дуйнах».\nНальгиев Илес, ша милицехь балхахь волчу хенахь, Iедалан некъ дIакхоьхьу ша, бохуш, лелла велахь а, хIинца ГIалгIайн республикан куьйгалхочунна Евкуров Юнус-Бекна дуьхьалбевллачеран могIаршкахь ву. Вукхара хазахетарца юкъа а витина иза, Iедалша бехк а боццушехь хьийзош ву аьлла.\nШен а, Гулиевн а гIуллакх политикан бух болуш ду ала аьтто баьлла цуьнан хIинца. Шен хьокъехь таллам боьдучу юкъанна цо Нохчийчуьра зуда а ялийра. Евзаш йолу йишлакхархо Хамзатова Хеда яхна цуьнга. Ловзар тIеяздина дискаш а ду духкуш, «Илеса Хеда ялор» цIе а йолуш,шинна а республикехь.\nЧитиговна гIело йина полисхой


Ши хорбаз цхьана буйнахь: Европе а, даймахка а...\nТIаьхьарчу шерашкахь Нохчийчу эха марзабелла Европехь тховкIело йолуш беха вайнах. Шаьш дехачу меттигийн Iедалх хьул а деш, хьажа-хIотта боьлху уьш ДегIаста. Гергарчарех бIаьргтохар а, Европерчу шайн кхиамех дозалла дар а, жимма хийра мотт хаар гайтар а, - доцца аьлча, хаза садоIар хуьлу цунах...\nАьхке герга гIортарца долало Европерчу нохчийн ДегIаста дIай-схьай ихар. Бераш ишколера цIахецначул тIаьхьа-м хIетте а, рагI а йой, мини-автобусаш а, долара машенаш а хуьлу Европерчу некъашна тIехь Беларусин а, Украинин а агIор йоьлхуш, чохь йоьттина Малхбузера нохчи а болуш.\nЦу цIаихаран низамца йолу я, мелхо а, низамца йоцу агIо леринчу къамелан тема ю, амма низам хьешар йистах а дитина, марзонийн тема хьалхаяьккхича, дийна шерашкахь бераш а, баккхийчара а сатийсина мур болало аьхка – генарчу Даймахка кхачар, гергарчех марзо эцар, жим-тIома бовзабечарна хьалха дозалла -хIума дар.\nБерашна а, шаьшна а хийра меттанаш Iемина хилар гайтар – кхузахь хьахон догIу, нагахь санна кху лаьттарчу массо а къаьмнаша шаьш хийраллехь нисделча, шайна а, доьзалшна а ненан мотт дика хаарх, иза биц ца барх дозалла деш делахь, нохчаша, дукхахьолехь, нийса бIостанехьа долчух дозалла деш хилар – ненан маттал дикох хийра меттанаш шайн берашна хаарх.\nЦIабаханчарех юха масех де я кIира даьллачул тIаьхьа Европе юха шаьш бирзича, шайца бахьа ДегIастанах болу дагалецамаш, дуккхаъ а хаза сарташ дохьу, шайн гергарнаш, шаьш доцуш хьалакхиина бераш а, нохчийн Iалам, юхаметтахIоттийна гIала тIехь а йолуш. „Ва-а, ма хаза ду вайн цIахь!“, „Ва-а, гIалитIахь мел хаза ду!“, „Мел дика юхаметтахIоттийна вайн гIала!“ - иштта айдаре дешнашца дуьйцу царех цхьаболчара шайна гинарш.\nЦара дуьйцу ДегIастанахь деш долу маьждигаш, цигарчу нехан бахамаш, „Массо а пенсеш а оьцуш Iаш ву-кх!“, „Вайдаха, массо а берехь а тIехь айфон ма ю цу цIахьболчаьргахь!“, „ЭхI, дIадовла, шен цIахь доцург дош дац шуна!“ - иштта дIа кхин а. Жоп доцуш дуьссу цу даккхийдерашна дуьхьал дала хьакъ долу цхьаъ бен доцу хаттар – цигахь сел хаза а, дика а хилча, и дуьненан елсмане а йитина, юха хIунда гIерта шу кху телхинчу, ирчачу, вуочу Европе боху хаттар. Амма иза а цхьа кхин лерина тема ю.\nХарц хир дара ДегIастана а бахана, Европе юхабирзинчу вайнехан массо а синхьаамаш а айдаре бу аьлча. ХIан-хIа, иштта-м цатоме хIумнаш а кардо цхьаболчу нохчийн къомахчу европахошна Даймахкахь. Масала, сурсаташ цигахь деза хилар. „Жижиган киланах кхо бIе сом юьртарчу базарахь доьхийца, дера ца бохку уьш вайга жижиг даийта!“- бохуш цецйуьйлура хьастагIа 7 беран нана ша хилар бахьана долуш, мел кIезга 2000 евро деккъа берийн ахча оьцуш Австрехь ехаш йолу цхьа къона зуда.\nТкъа Нохчийчохь цхьана берана I20 сом, аьлча а, 2 евро оьцучара иза муха даа деза-те бохург церан шайн бехк болчуха а, ткъа ша Европехь дIатарйалар шен цхьа башха хьуьнар долчуха дуьйцура цуо.\nАмма ала деза, и тайпа бахьана доцу сонталла йерш дукха бац аренца бехачаьрца. Мелхо а, боккхачу дегалазамца ДегIастанахь бисинчарна сагатдеш а, кадолучу кепара царна гIо дан гIерташ бу дукхахберш. ХьастагIа цIаяхьана схьаеанчу, масех шо хьалха Австрин пачхьалкхан олалла тIеэцначу Цакаева Хамсата Маршо Радионе боккхачу дегаIийжамца дийцира, шена цIахь гинчу суьртах лаьцна.\nЦакаева: „Европехь тхуна-м Iедало гIо а дора, социал лой а, алапа лой а, болхбоцучийн ахча лой, ткъа цIерачара муха оьцу-те юург а, молург аьлла хийла ойла йо, цIаяхана, цигара хьал гича. Массо а хIума деза ду, нахана бан Iедалийн белхаш дац. Чохь баккхий нах а, бераш а ду, царна стом а, хастом а ма оьшу. Ткъа уьш вуно деза ду.\nЦул совнаха, вайн, нохчийн, Iадат ма ду вуоне а, дикане а доьлхуш, теттина сурсаташ хьош, кила-ши кила а йоцуш, гIутакхашца ма оьцу вай уьш. Массо а дюьйцу хезна экзотикан стоьмаш ду гIаларчу базарахь, уьш ду хьошдерг, ткъа уьш мел деза ду эца. Европехь санна деза ду мехаш. Хьалха олура Кавказехь муьлха а стом а, дIайийнарг тIейолу, массо а хIума йорах ю олий. Иза дIадаьлла, суна-м башхо ца карийра кхузарчу а, цигарчу а мехийн. ВаллахI, къа-м хета цу нахах, таро йолчу агIор гIо дан а гIерта, аьтто белахь царна массарна а гIо дийр дара олий а хета“.\nБан а бу болхбацаро лаьцначу, къечарний, таронечарний юккъера харш дела денна кIарглучу ДегIастанахь дуккхаъчу сурсаташна мехаш Европехь чул лакхарох. Муьлхачу а немцойн а австрихойн а туькана вахча, дела дена оьшуш долу сурсаташ, шура я бепиг, дуга а, гарз а, даьтта а цхьана еврол кIезгох мах болуш кардо, алапаш цу мехкашкахь юкъарчу хьесапехь I500 – 2000 эзар евро долшехь. Ткъа юкъара алапа I0-I5 эзар сом, аьлча а 200 – 250 евро долчу Нохчийчохь оццу сурсатех я иштта я цул а лакхара мах хуьлу.\nЦу хьелашкахь хене бовлучу нахана Iедалера хуьлуш цхьа а гIо дац, я Европехь санна лакхара болхбоцучеран ахча а, я берийн пособи а. Цхьаццаболчарна, аренца дIатарбелла гергар нах шайн болчарна, цаьргара юкъ-кара хуьлуш дерг бен.\nДаа бепиг, ловзо чкъургаш а...


Получено еще одно свидетельство о регистрации программы для ЭВМ «DoshStat» | Отдел прикладной семиотики Академии наук Чеченской Республики\nГлавная » Новости » Получено еще одно свидетельство о регистрации программы для ЭВМ «DoshStat»\nИзменена 06.07.2018 Опубликовал admin комментария 3\nЛоьма Чабаев Июль 6, 2018\nИ Дела реза хуьлда шуна массарна а! Компьютеро дуьне къагийчхьана схьа хилла доцург кхоьллина аш кху 3-5 шера чохь. Мотт оьшучунна, хаа луучунна тоьлла аьттонаш кхуллуш схьадог1у шу, кхин бохийла дац «доглозучийн», белара мотт тобина, электронан дуьнене баьккхина — аш х1инцале дина коьртаниг. Шух воккхаверца пана-махкара шун ваша.\nДела реза хьуна а хуьлда, Лоьма. Дала сагӀа дойла хьан хаза дешнаш а.\nps95 Июль 11, 2018\nДела реза хуьлда, Лоьма, амма нохчийн мотт интернет-хьостанашкахь баржош, кхиош къахьегарехь тхо цхьалха дац. Шу сайта тӀехь а карий тхуна пайде хӀумнаш. Аша озан формате ерзийна, яржош йолу нохчийн исбаьхьаллин говзарш а, туьйранаш а чӀогӀа дика кечйина, оьшучунна Ӏаламат пайдехь материалаш а ю уьш. Дела реза хуьлда шуна, и мел къинхьегам бу хаьа тхуна.


Дечкен-бутт 24, 2022\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзна дIахьедина нохчин Iедалша дерриг а дийр ду схьакаро, шен йоI а эцна, Оьрсийчуьра дIавахначу суьдхо хиллачу Янгулбаев Сайдин доьзалхой, хаам бо Радио Свобода портало. Цунах лаьцна Кадыровс яздина шен телеграмехь, цо юха аьлла, нагахь дуьхаьло яхь "уьш хIаллакбийр бу" аьлла.\n"Террорхойн гIончаш" лаца аьлла кхайкхам бу оцу постехь. Иштта олу Кадыровс "Iазап лелорна дуьхьал Комитетан" (организаци юкъатоьхна ю НКО-"иноагентийн реестрна"), Оьрсийчоьнан президенто Iуналла дечу адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхочух Каляпин Игорах а, "Новая газетан" журналистах Милашина Еленех а лаьцна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо дийцарехь, нохчашна тIехь ахча доккхуш бу уьш, "сценареш кхуллуш а, шайн персонажашна лерга тексташ а, муха лела деза а дуьйцуш а".\n"Нагахь Оьрсийчохь низам а, низамашлардон органаш а елахь, цаьрга боху ас: схьалийца и террорхойн гIоьнчаш", - яздина Кадыровс.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо юха а боху, цо яздарехь, "и боьху ЯнгулбаевнIеран доьзал" республикан низамашлардон органаша лохур бу ", низамца догIуш ма хилла".\nКадыровна хетарехь, "ямарлон ша ма-барра чулацам бу Янгулбаев-воккхахаверг": "Суьдхочуьнан цIе а лелош, интеллегентан бераш цакхиаделла цуьнга. Экстремистийн къамелаш дарна уьш емал бечу метта, иза ямарт хилла кхелан системина, царна гIортор а йина, ведда, суьдхочун статусна кIел а лечкъийна".\nДечкен-беттан 20-чохь, шаьш Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой ду аьлла, цхьа нах чулилхира Лахарчу Новгородехь бехачу ЯнгулбаевгIеран хIусаме. Курхалла лелорах долчу гIуллакхца доьзна тешаш санна лебан нуьцкъаша суьдхочун болх бина Янгулбаев Сайди а, цуьнан хIусамнана Мусаева Зарема а дIабига бакъо луш, кехаташ дара цаьргахь. Янгулбаев Сайдин суьдхочун статус хиларна, цунах куьйг Iотта йиш яцарна, полисхоша цхьа Мусаева дIайигира. Амма йиттинера оцу петар чохь мел хиллачунна, ЯнгулбаевгIеран доьзална а, адвокатна а, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" белхахошна а. ДIайигинчу дийнахь дуьйна Мусаева Заремигара хьал хууш дац цуьнан доьзална бакъонан статусехь.\nКIирандийнахь ренспубликан инфрмацин а, зорбанан а министро Дудаев Ахмеда хаам бира, Мусаевана 15 де-буьйса админитративан лацаран кхел йина аьлла, полисхочунна тIелетар дарна а, иза сийсаз варна а.\nДечкен-беттан 21-чохь Нохчийчоьнан куьйгалхочо видео дIаязйира, ЯнгулбаевгIеран доьзална кхерамаш туьйсуш. Цо дIахьедира, "оцу доьзале хьоьжуш меттиг бу йа набахтехь, йа лаьтта бухахь". Иштта цо чIагIдо, Соьлжа-ГIала ша схьакхачийначул тIаьхьа Мусаева "полицин белхахочунна тIелеттера, бIарг баккханза ваьлла иза" аьлла.\nКадыровс чIагIдо, ЯнгулбаевгIеран доьзал IАДАТ оппозицин телеграм-канлаца боьзна бу бохуш. Шоьтан дийнахь вистхуьлуш цо бехкебина ЯнгулбаевгIерани доьзал террористийн агIончаш а бу. Туркойчхочхь полисхочун лаьттинчунна тIелатар дарна а гунахь бу аьлла.\nЦул сов, Кадыровс кхайкхамбина Оьрсийчуьрчу Лакхарчу кхеле Янгулбаев Сайди суьдхочун статусах ваккха аьлла. Кадыровн дешнаш бакъ цахиларх дIа а хьедеш, Янгулбаев Сайдин а, Мусаева Заремин а воккхаха волчу кIанта Янгулбаев Абубакара кхайкхамбина Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, "Дождь" телекална интервью лучу заманчохь, Нохчийчоьнан куьйгалхо волчуьра Кадыров Рамзан дIаваккха аьлла.


Инарла прокуратуре яьлла Москалькова лачкъийначу шина нохчийн кIентан хьокъехь\nЗазадоккху-бутт 23, 2021\nОьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татьяна\nЛахарчу Новгородехь лаьцна вигинчу Нохчийчуьрчу шина вахархочун Магамадов Салехьан а, Исаев Исмаилан а гIуллакх таллар дехна федералан омбудсмено Москалькова Татьянас Оьрсийчоьнан инарла прокуратуре. Кху шеран Чиллан-баттахь Гуьмсе дIакхачийра и шиъ, тIаьхьо бехкаш дехкира цу шинна гIаттамхошна юучуьнца гIо латтийна ву аьлла.\nОьрсийчоьнан омбудсменан пресс-гIуллакххоша хаам барехь, Зазадокху-баттахь Москалькован цIарах хаамийн гIирсашкахула диллина кехат кхаьчна шина кIентан ненера Магамадова Зараэра.\n"Цул совнах, хьалхо зорбанашка яьккхинчу артиклехь дуьйцура, шина жимчу стагана ницкъбина лоцучу заманчохь аьлла. Шега бинчу кхайкхаман хьокъехь федералан бакъоларъярхочо Инарла прокуратуре кехат дахьийтина, талламбар доьхуш", - яздо урхаллан хаамехь.\nШа бинчу видеокхайкхамехь шина кIентан нанас дIахьедо, бух боцуш кхеле хIоттон хьийзош ву шен ши воI аьлла.\nЗазадокху-беттан 17-чохь Магамадовс а, Исаевс а дийцира, бехкаш тIелаца бохуш, шаьшинна тIехь Iаазапаш латтийна аьлла.\nЦу шиннан адвокато дийцира, шена йовзийтинчу гIуллакхан материалашкахь яздина хиларх, Серноводскан полицин декъехь Магамадовн корта пенах биттина, вуьйр ву бохуш, кхерамаш а туьйсуш аьлла.\nЧиллан-баттахь Iораделира Лахарчу Новгородехь меттигерчу полисхоша Нохчийчуьра ши вахархо лачкъорах лаьцна.\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ) дIахьедар дира, Магамадов а, Исаев а лацаран бахьанаш довзийта шайна, ишта, царна тIе адвокаташ а, лоьраш а, да-нана а дита аьлла. ХIетте а, царех цхьа а тIевитина вац и шиъ латточу Хьалха-Мартанарчу изоляторе, боху бакъоларъярхоша.\n"Оьрсийчоьно тIедахкарш кхочуш ца дина, бозуш боцу адвокаташ Салехьна а, Исмаилна а тIекхачийтина бац, тхоьгахь цхьана а кепара информаци яц, бозуш боцу лоьраш царна тIе а кхаьчна, церан могушаллех хьоьвсина аьлла. Иштта, тхуна цхьа а хIума хууш дац, уьш бух болуш Нижний Новгородехь лаьцна хиларх а",- аьлла бакъоларъярхочо Лапина Вероникас.\nМагамадов а, Исаев а лецира Чиллан беттан 4-хь Лахарчу Новгородехь. Полицехь масийтта сахьтехь бакъ ца дора и шиъ дIалаьцна хилар. Адвокато кегийрхой лачкъийна хиларх лаьцна дIахьедар деш кехат чуделлачул тIаьхьа бен бакъ ца дира Нохчийчуьрчу Iедалхоша, уьш шайн кархь хиларх.\nМагамадов а, Исаев а дуьххьара лецира 2020-чу шеран бIаьста, Osal Nakh 95 цIе йолчу оппозицин телеграм-каналан модератораш хилла аьлла. Цул тIаьхьа видео арахийцира цара нах къинтIерабохуш – оцу чохь гуш ду царна йиттина хилар. Стохка аьхка "Российская ЛГБТ-сеть" цхьаьнакхетаралло гIодира шина кIантанна Нохчийчуьра Нижний Новгороде дIаваха.


Оьрсийчоьне кхайкхамбина ПАСЕ-н декъахоша Немцов вер таллар юхадоладе аьлла\nЕвропан Кхеташонан Парламентан ассамблейно (ПАСЕ) Оьрсийчоьне кхайкхамбина, политик Немцов Борис вер таллар юхадоладе аьлла. Литван делегацин декъахочо Зингерис Эмануэлиса лерина кечйинчу рапорт тIехь билгалдаьккхина, оппозицин политик верах бакъдерг хIинца а къаьстина дац аьлла. Талламаш дIахьочу юкъанна хIиттийначу камераша дIаяздинарг карийна дац, оцу зуламан цхьаболу тешаш лебина а бац, доккхачу декъанна. Цул совнах, ПАСЕ-с тергойина, дов хоттучу хенахь коьртачу тешийн тоьшаллаш бIостане хиларан а, ишта кхелан процессехь низамаш дохийна хиларан а.\nIедалера пурба ца хилча Немцов вен зуламхой хIуттур бацара аьлла хета ПАСЕ-н декъахошна. Шайн цу кепара шеконаш кхоллаяларна жоьпалла Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочунна Бастрыкин Александрна а, Инарла прокуроран гIовсна Гринь Викторна а тIехь дуьту цара.\n"Европан Кхеташонан Парламентан ассамблейн Iалашо яц Немцов Борис вер таллар а, бехкениг къастор а. Амма гуш ду, сацам тIехь Iораяьккхина официалан верси талламан а, кхелан процессан а ладамечу гIалаташна тIехь хилар а, дуккхаъчу фундаментале хаттаршца йолчу уликашца йогIуш цахилар а", - аьлла, билгалдаьккхина рапорт тIехь.\n2015-чу шеран Чиллан-беттан 27-чохь вийра оппозиционер Немцов Борис Кремлна герггахь. Оцу зуламна бехкевина пхи стаг набахтехь хан токхуш ву. Мила вара иза вен тIедожийнарг хIинца а къастанза дуьсу.