Дагестанан Лакхарчу кхело луьстуш ши дов ду криминалан авторитеташна дуьхьал. Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексе "тутмакхийн эланех" долу зулам яздина стохка Охан-баттахь.\n"Тутмакхийн элий" Абдулхаликов Зияуддин (Зява Махачкалинский) а, Магомедов Шемал (Смолянский) а лецира 2019 шеран Гезгмашин-баттахь. Уьш бехкебо лаццале бутт хьалха Дербентан кIоштахь тутмакхийн авторитетийн кхеташо гулъярна. Оцу кхеташонехь хаьржира криминалитетан "гIиллакхашна" тIехьожург ("смотрящий").\nТалламо бахарехь, шегара статус Абдулхаликовга кхаьчна 1990 шарахь Москвахь Дада Хьасанера - 2013 шарахь вийна волу криминалитетан баьччера Усоян Асланера.\nЗява Махачкалинскийн а, Шемал Смолянскийн а девнаш къастийна толлуш ду. Бехк тIе ца эцна цхьаммо а.\nКхел йоьдуш Абдулхаликовн адвоката Мудунов Константина хаттар дира ша агIолаьцначуьнга, муха аьтто баьлла цуьнан 30 шарахь криминалан юкъараллах жоп а луш, низамхойх а Iалашлуш ваха, аьлла. Ша хаттар эрна делла доцийла хоуьйтуш, адвоката йовзийтира Дагестанерчу "тутмакхийн элийн" а, полицин а къайле: Абдулхаликовс а, Магомедовс а, полисхошна гIодеш, шайггара "тIехьожург" юкъахецна наркотикаш юхкучу гоне. Оцу шимма хаийтина зуламхойн мазанашца къийсам латточу полицин декъан белхахочунна, наркоманийн гонна "тхов латтош" полицера кхин цхьа тоба юйла, дийцира адвоката Мудуновс.\n"Гарехь, цхьанна ца тайна "тхов латтош" болу полисхой Iорабахар, цундела озийна ши "авторитет" кхеле, тешна ву адвокат.\nКавказ.Реалица къамел деш, Мудуновс элира, низам тергалдан тIехIиттийначу урхаллашна ца лаьа нароктикашна дуьхьал къийсам латто, цундела цара чувоьллина ши "авторитет", аьлла: "И зулам стенна ца эшадо, шуна хетарехь? Ца лаьа коьртеранаш хьабан, цундела лоьцу кегий чIерий. Цундела лелайо "наркотикашца къийсам латторан" моттаргIанаш, ткъа ма-дарра аьлча, ца хьабо бехкенаш".\nЦунна гарехь, "тутмакхийн эланех" долу низам Бехктакхаман кодексе даьккхина цхьаьннан лаам кхочушбеш, амма зуламаш Iорадаха декхарейолчу урхаллашна "ца хаьа шаьш хIинца хIун дан деза".\nАбдухаликовна дуьхьал талламо вовшахтоьхначу матриалашкахь дукха ю ледара кечйина меттигаш, боху адвоката. Масала, кхеташ дац хIун зулам дина цо, хIун ду "тутмакхийн иерархи" бохург, я хIун ду "тутмакхийн ламасташ" бохург.\nМудуновна хетарехь, пачхьалкхо яхначу заманца бо шен тIом, хьалха хилла "тутмакхийн элий" бац тахана, хийцаделла церан ламасташ: "Советан заманахь, оцу замане хьажжина лелла тутмакхаш – церан ламасташ оцу заманерчу политикан куьзга дара. ХIинца дац и Iедал, таханлерачу Iедалан цхьа а идеологи яц. Сенханлерчу хьелашца къуьйсу цо, таханлера хьал хьул а деш. Иза ду кхерамениг. Хьалха ламасташ цхьана гурахь лелара, оцо аьтто бора низам лардечу урхаллашна шайн болх дика дIакхехьа, ткъа хIинца криминал йоьлла Iедалх а, низамхойх а. Иза вайна ша тевизоро а гойту. Хьал ишта а долуш, муха эшалур ю цаьрга криминал? "\n«Къуйн эла» Муса Ингуш лаьцна\n"Тутмакхийн элех" долу зулам кодексе даккхар а, "Урканийн Цхьаалла" болам экстремистийн могIара язбар а нисделла дукха хан йоццуш. Иза зуламаллица пачхьалкхо латточу къийсаман хорша хиина. Иштта бу кхечу адвокатан, Квасов Сергейн, хьажам. Бехктакхаман кодексе яздина низам буьйда го цунна, я иза оьшу аьлла а ца хета.\n"Цигахь зуламхоша кхоьллинчу машанах лаьцна ду. Мохьмада Ахьмадан телефон лачкъорах лаьцна дац. Пачхьалкх криминалитетан юкъараллашца къийсало, иза нийса ду, амма хIинца кхечу кепехь го и болх. Суна гарехь, низамаш кхин а шога хир ду цаьрца латточу къийсамехь", - элира адвоката.\nДовзийтар: Оьрсийчохь АУЕ ("Арестантское уркаганское единство" – я "Арестантский уклад един" олу болам экстремизмалле язбина Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелан сацамца. Кхело бечу къастамо бахарехь, "структураш а йолуш, шена тIехь деш урхалла а долуш кегийрхойн болам" бу АУЕ.\nКвасов ша а ву низам чIагIдарехьа, "тутмакхийн иерархи" экстремистийн могIара яккхарехьа, элира. Цунна гарехь, Дагестанна сов йоккха проблема а яц юьйцург, Оьрсийчоьнан кхечу регионашца дуьстича, масала, кегийрхой низаме бало ехкина колонеш алссам йолчу Сибрехахь санна.\nАдвоката Магомедов Шемала, "гIурт" бу элира "тутмакхийн юкъаралла" экстремистийн маша ларар. Оцу боламах олийла дац юкъаралла я низамо тIечIагIбина болам, цундела некъ бац цуьнан декъашхой кхеле ийзо, боху цо. Нийса ца хета цунна "тутмакхийн элех" долу низам а. "Тутмаккхийн иерархехь долу дарж караэцар гойту тоьшаллаш хуьлийла а дац. Иза хIинца Абдулхаликовн девнаца го. Ткъа "урканийн цхьааллехь" ву аьлла, милла а бехкевалур ву. Масала, стага цхьаьнхьа яздийр ду "АУЕ" ("урканийн цхьаалла"), иза оцу боламехьа ву, экстремист ву, аьлла, чуволлалур ву. Со тешна ву оцу суьртах ницкъхоша пайдаоьцург хиларх", - элира адвоката.


Истори а, ламасташ а | Россия массарна а\nИсторин йоцца очерк\nМассу халкъа культури лааме элемент ю цуьн къамнийн костюм. Нохчийн ламаста бедарш ю цуьна исторически, этнически, экономическин гайтар. Тайп-тайпан детальщиц кхеч къома культураца зIе хилар го, меттар кIаденех, цIоканех еш хиллар. Куйнаш, кетарш уьстагI ц1оках еш хилла, кхузахь а неIаран мачш еш хилла, а ша бедарша исхарах, истангах еш хилла, цIера дийнаташи тIаргIах еш хил йол.\nНохчийн ловзрга башхалла ду ловзаран ламасташ, гIилаккхаш гуттар ч1иркъе лар дар, баккхий наха дитийна долу. Жим бен хийца ца луш нохчий къоман юккъехь дисина и 1адаташ.\nСтаг тIаьххьара новкъвакххар нохчий хьалкъин мацахлера кепах дисан. Нохчий нехан бале чIогIа гIейгIа йеш бу. Юьртахь цхьаъ дIа кхелхича шаверг кадам ба воьду , дог эца, эшахь хIумаллин гIо да.


Дуьненаюкъарчу футболан чемпионатна тIелата дагахь ю ДАIИШ\nДАIИШ-ан тIемало (архивера сурт)\nОьрсийчохь 2018-чу шарахь Дуьненаюкъара футболан чемпионат йоьдуш тIелетарш дийр ду шаьш аьлла, кхерам тесна «Исламан пачхьалкх» (ДАIИШ) олучу тобанан тIемалоша. Цара интернетехь зорбане даьккхина шаьш цу хьокъехь леррина кечдина плакат, хаам бо The Daily Mail зорбанан гIирсо.\nЦу плаката тIехь, коьртах йоьллина туьтмIаьжиг а йолуш, масатоп а карахь стаг ву виллина, уллехь бомба а йолуш. Цу сурта кIел оьрсийн а, Iаьрбийн а шина маттахь яздина ду "Собарде тхуна".\n«Кавказан Имаратан» кубйгалхочо Умаров Доккас шайн уггаре коьрта тΙеман объект ю аьлла, дΙакхайкхийра Сочера Олимпиада.\nШемахь а, Иракъехь а территореш дIалаьцна латточу ДАIИШ-ан тIемалоша кхерамаш тесна, Оьрсийчоьнан тIеман министро Шойгу Сергейс цаьрна дуьхьал дIахьош йолу тIеман операци шен чакхене йоьрзуш ю аьлла, дIахьедар динчул тIаьхьа.\nПрахIерчу Карлан университетан (Univerzita Karlova) кхерамазаллан политикехула говзанча ву Сулейманов Эмил. Цунна хетарехь, тIемалой ала гIертарг ду Оьрсийчоьнан тIеман космосан ницкъаша шайн тIеман операци дIаерзорца тIом дIабоьрзур бац бохург. Цуьнца цхьаьна эксперто билгалдоккху, ДАIИШ тоба тIаьхьарчу хенахь хаъала гIелйелла хилар.\nАдамийн бакъонаш тидаме оьцур яц Оьрсийчуьрчу ницкъаллин структураша, футболан чемпионатан декъашхойн а, хьешийн а кхерамазалла ларйеш.\nСулеймановс шеконе дуьллу Оьрсийчохь болу «Исламан пачхьалкх» тобан агIончаш терроран тIелетарш дан ницкъ болуш бу бохург. Цо билгалдаккхарехь, тIаьхьарчу хенахь терроран акташ яр Оьрсийчохь лахделла.\nДелахь а, ДАIИШ-о даиман а аьлча санна жоьпалла шена тIеоьцу Оьрсийчоьнан территори тIехь цхьа бохам хилча. Цу могIарехь ду 2017-чу шарахь Охан-баттахь Петарбухехь дина эккхийтар. Цу бохамехь вийра иттех стаг. Цхьаболчу эксперташа чIагIдора и тIелатар бекхам хила мега Оьрсийчоьно Шемахь бомбанаш а, ракеташ а еттарна бохуш.\nШен агIор Iамеркерчу экспертана Шефер Робертана хетарехь, «Исламан пачхьалкх» тобано туьйсу кхерамаш тесна бита мегар дац, цаьрга цхьаъ далур ду бохург дIоггара баш бух боцуш делахь а.\nЦунна хетарехь, адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хаттарш баш тидаме оьцур дац Оьрсийчуьрчу ницкъаллин структураша, футболан чемпионатан декъашхойн а, хьешийн а кхерамазалла ларйеш.\nШефер Сочехь хиллачу Олимпиадехь кхерамазаллин аналитик санна болх беш вара. Цундела цунна шен бIаьргашца гина Оьрсийчоьнан ницкъаллин структураш цу тайпачу мероприятешкахь кхерамазалла ларйеш.\nСочехь Iаьнан Олимпиада йолаялале цхьацца терроран тобанаша кхерамаш тийсира, шаьш иза йойтур яц бохуш. Масала, «Кавказан Имаратан» куьйгалхочо Умаров Доккас шайн уггаре коьрта тΙеман объект ю аьлла, дΙакхайкхийра Сочера Олимпиада а, цуьнан декъехь Казанехь хир долу ловзарш а.\nОлимпийн ловзарш дуьйладала бисина цхьа бутт а болуш, ша тайпа кхерамазаллин раж юкъаяьккхина хилар Сочехь.\nАмма эххаре а цхьа а бохам ца хуьлуш дIадирзира Сочера Олимпан ловзарш.\nШефера дагадоуьйту, Олимпийн ловзарш дуьйладала бисина цхьа бутт а болуш, ша тайпа кхерамазаллин раж юкъаяьккхина хилар Сочехь. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира арахецначу указаца а догIуш, цкъа а ца хилла хIума дара Олимпиада дIахьош Оьрсийчохь юкъадаьккхинарг. Кхоьллира къевлина йолу зона. Цига кхачар дихкира Iедалша шаьш бакъо елла йоцучу нахана. Дихкира кхечу меттигашкара транспорт Сочи-гIала чуяр.\n2018-чу шеран Дуьненаюкъара фуболан чемпионат хир ю Оьрсийчохь Мангал-беттан 14-чу дийнахь дуьйна Товбеца-беттан 15-гIачу дийне кхаччалц.\nЦул сов, Олимпийн ловзарш хир долчу меттехь кхоьллира леррина зонанаш. Цига кхача аьтто бара, полицино леррина таллам бинчул тIаьхьа. ЧIагIйинчу рожехь болх беш вара 30 эзар сов полицин белхахо а, чоьхьарчу эскаран салти а. ТIемачу хьоле даьхнера Чолхечу хьолан министраллан дакъош.\nЦу кепара раж юкъаяккха мега, аьлла хета Шеферна, Оьрсийчохь Дуьненаюкъара Футболан чемпионат йолалуш а.\n2018-чу шеран Футболан Дуьненаюкъара чемпионат хир ю Оьрсийчохь Мангал-беттан 14-чу дийнахь дуьйна Товбеца-беттан 15-гIачу дийне кхаччалц Оьрсийчура 11 гIаларчу 12 стадионехь. Цу гIаланашна юкъахь ю Москох, Петарбух, Казан, Лахара Новгород, Саранск, Калининград, Волгоград, Екатеринбург, Самара, Сочи, Ростох.\nФутболан чемпионат йоьдуш хилахь хьеший тIеэца лууш ю Соьлж-ГIала\nМарадона Диего: "Со Путинан фанат ву!"


ПахІала а, Салис а, Тимапис а хІара кехат яздо вайн Да волчу Делах а, Веза Эла волчу Іийсах а тешачийн Тассалник-гІалара тобане. Делан дика а, синпаргІато а хуьлда шуна.\nТхайн доІанашкахь, шу дага а лоьцуш, шуна массарна тІера даим Далла хастам бо оха.\nШаьш Делах тешаш хиларна, аша дика гІуллакхаш дар а, аша безамца къахьегар а, вайн Везачу Эле, Дала леррина къобалвинчу Іийсага шу тешамца сатуьйсуш хилар а даим а вайн Да волчу Далла хьалха дагахь латтадо оха.\nДалла безна болу динан вежарий, шу Дала хаьржина хилар хаьа тхуна.\nШу долчохь тхан хаза кхаъ кхайкхор дашца бен хилла ца Іаш, Делан ницкъаца а, Делан Синца а, кхин а боккхачу тешамца а ма бара. Шуна шайна хаьа, шун дуьхьа шуна юкъахь тхо муха Іара.\nДелан дош тІе а эцна, тхох а, Везачу Элах а тарделла дІахІитти шу а. Аша дукха баланаш лайнехь а, Делан Сино хазахетар лора шуна.\nЦундела Македон-махкахь а, Ахай-махкахь а массо а Іийсах тешаш болчарна шух масал хилла.\nТкъа Везачу Элан дош а, шун Делах тешарх болу хаам а шуьгара Македон-махка а, Ахай-махка а кхаьчна ца Іаш, массо а кхечу меттигашка а дІасабаьржина. Цундела шух лаьцна оха дийца оьшуш кхин цхьа а хІума дац.\nХІунда аьлча цара шаьш а дуьйцу тхох лаьцна. Цара дуьйцу, тхо шуна тІе муха даьхкира а, иштта шу, цІуйх дІа а дирзина, Делехьа дерзарх лаьцна а, дийначу а, бакъволчу а Далла гІуллакх дархьама.\nЦара дуьйцу, Делан КІант стигалшкара схьаваре шу муха ладоьгІуш ду. Дала веллачуьра денвина волу а, тІейогІу йолчу Делан оьгІазлонах вай кІелхьардоху волу а Іийса ма ву и КІант.


Шен «Артикл I26» аьлла цIе йолу, суьртийн проект дIайолийра Басташевски Марис ши шо сов хьалха, Мемориало интернетехь зорбане яьккхина йолу Къилбаседа Кавказехь адамаш лечIкъорах а, уьш йина кхел а йоцуш, дайарх а лаьцна йолу материалаш йешначулла тIаьхьа. Нохчийчу а, ГIалгIайчу а Дагестане а йоьдаш, цигахь лар йоцуш байинчу нехан гергарчерца цхьа а кхеташ, цу нехах йисина йолу яьсса хIусамаш яхара цо шен фотокамери тIе.\nИ болх беш коьрта цуьнан накъост яра стохка I5-чу Июлехь Товбецан-баттахь лачIкъийна дIа а йигина, къиза йина йолу Мемориалан белхахо Эстемирова Наталья. Кху шеран аьхка, Соьлжа-гIала а яхана, Натальян яссайелла йолу хIусам яккха дагахь яра Басташевски Мари. Амма иза дан цуьнан аьтто ца белира.\n23-чу Июнехь, Мангалан-баттахь, Басташевскис дехар дира КопенхIагенехь йолчу Оьрсийчоьнан векалалле шена журналистийн виза лахьара, аьлла. Низмо ма баххара, кхо де даьлча, цунна жоп делира, цуьнан дехар Москохахь къастош ду, аьлла.\nКхин а кхаъа къирнах Басташевски гIиртира шен дехарх хIун хилла къасто.\nАмма Оьрсийчоьнан Iедалша я хIаъ, я хIахIа аьлла цхьа а жоп ца ло шена бах цо. Басташевскина хетарехь, Оьрсийчу яха бакъо ца ялар доьзна ду цо Къилбаседа Кавказехь бинчу балхаца:\n«Векалалло суна цIкъачунна цхьа а жоп ца делла. Арахьарачу ГIуллакхийн Министраллан векалша жоп делла Рудницкая Анне, Оьрсийн репортер олучу онлайн-журналан корреспонденте, суна цу махка некъ бихкина бу аьлла. Суна хетарехь, иза доьзна ду Шереметьево кеман-портехь цара сан компьютер чохь йолчу информацин копи яьккхича, цу чохь цаьрна карийна долчуьнца. Иза кху шара дара, со Кавказера цIа йогIуш».\nАмма суьрташдахархо Басташевски Мари йоцург кхин а дуккха а журналисташ а, юкъараллийн жигархой а бу Оьрсийчоьнан Iедалша шайн махка бахкар дихкина.\nНохчашна гIо дина йолчу Японерачу Кикучи Юкикона Оьрсийчу яр дихкина Москохо 2008-чу шарахь. 2004 шо чекхдолуш Мосокхарчу университетехь доьшаш йолу 25 шо долу Кикучи Юкико хилира Бакохахь, дуккха а Нохчийчура мухIажарш дIатарбеллачу цхьана кIоштIахь.\nЦхьана гуманитаран организацино дIахьуш йолчу программехь дакъа лоцуш яра иза. Бакохахь цунна дуьххьара гира Оьрсийчоьнан кемано бомбанаш тохар бахьана долуш, коьрта тIехь йиллина чов йолуш, бала хьогаш волу I4 шо долу Юнусов Имран. Лоьраша шайн дан накъостталла дац аьлла тесна витинчу цу кIантана гIо дар Iалашонца, банкехь леррина чот схьа а йиллина, интернетехула гIо дийхира Кикучис шен махкахошка, дархо Японе а вигина, цунна дарба лахархьамма.\nКхиазхочуьнах къа а хетна, гIо дан лууш дуккха а нах бевлира дукха хан ялялае. 2006-чу шарахь Кикучи йина йолчу Хиросаки олучу гIалахь Юнусовна кхиамца операци йира японерачу лоьраша цунна, даьIка метта леррина кечйина йолу пластикан чалх а юллуш.\nКикучи Юкико йина а кхиина а ю Японин Къилбаседехьа. Хонсью олучу гIайри тIехь. I7 шо лдоуш дуьххьара хилира иза Оьрсийчохь. Чернобылехь хилларг толлуш а, Совтеан пачхьалкхан территори тIехь йолу конфликташ толлуш яра ша бохуш дийцира Маршо радионна ша йеллачу интервьюхь Кикучи Юкикос.\nХIинца Кикучис гIо дина волу I8 шо долу Юнусов Iимран шен доьзалца вехаш ву Соьлжа-гIалахь. Меттигерачу уиниверситетехь программистан дешар доьшуш ву иза.\n2008-чу шеран 8 чу Сентябрехь Гезгамашан-баттахь Нохчийчу яха дагахь Москоха йеана йолу жима зуда, Москохарчу аэропортера юха Японе дIахьажийра Оьрсийчоьнан Iедалша. И бахьана долуш шаьш реза ца хилар хоуьйтуш нота яхьийтира Японин Москохарчу векалалло Оьрсийчоьнан арахьарачу гIуллакхийн министралле.\nТIкъа хьуна стенца доьзна ду аьлла хета хьо1 Оьрсийчу ца йитар аьлла шега хаьттича, Маршо радионна ша йеллачу инртервьюхь Кикучи Юкикас элира иза нохчашца ша лелош долу гергарло бахьана долуш дацахь, шена-м ца хаа, аьлла:\n«Со масийттоза яхана Нохчийчу. ТIехула тIе, сан дуккха а уьйраш ю махкал арахаьа бехаш болчу нохчашца. Нохчийн мухIажарш бехачу дуккхачу а каппашкахь хилла со. И бахьана долуш хила мега иза».\nТIом а машар а бийцаре бечу Лондрнерачу таллман институтан Кавказан декъанна куьйгалла деш ву Де Ваал Томас. Нохчийчохь болх бина ву иза, Хьалхара тIом боьдаш. Шена гиначух лаьцна «Нохчийчоь-Кавказера бохам» цIе йолу книжка зорбане яьккхина Де Ваал Томаса.\nТIехула тIе иза дакъа лоцуш вара Закаев Ахьмадана тIехь Лондонехь хиллачу кхелехь. Амма цултIаьхьа Оьрсийчоьнан Iедалша дихкира цунна Оьрсийчу вар. ЦултIаьхьа дукхха а шераш девлла, амма Де Ваал Томас йиш йоцуш ву Оьрсийчу ваха.\nАдвокат Зернова Александра Iамерки Гуантанамо набахтехь латтийна болу ГIебартлойн-Балкаройчура кегийрахой Iалаш бан гIерташ кхелашкахь дакъа лоцуш яра. Амма дукха хан яляле, Оьрсийчу яр дихкира цунна. ХIинца Зернова Лондонехь йехаш ю. Оьрсийчу йелла д1аяллалц яха йиш йолуш яц ша бохуш яра иза:\n«Цкъачунна дойуш-м дац тхо, амма цара ша-дерриг а дина, тхо Оьрсийчоьнан Федераце ца дита. Вуьшта аьлча, йелла дIаяллалц Оьрсийчу яха йиш йоцуш ю со. Цуьнан бахьана ду, со даиман а критикан хьажар долуш хилла хилар Оьрсийчурча Iедалан векалша лелочуьнга. Аса даиман а бакъдерг дийцара цу пачхьалкхехь хуьлуш долчуьнахъ лаьцна. Аса даиман а бакъдерг дийцара Къилбаседа Кавказехь хуьлуш долчуьнах лаьцна».\nПрохазкова Петра дика йевзаш яра Нохчийчохь. Цкъа дуьххьара журналист болх бира цо. ТIаккха берашна гIо дон гуманитаран вовшахтохараллехь болх бира Прохазковас. Амма 2000-чу шарахь бIаьста 5 шаранна ара яьккхира иза Оьрсийчура, цхьа а бахаьана а ца дуьйцуш.\nХIинца, 3 шо долу къант а кхиош, Прах1ина генадоццуш цхьана эвлахь йехаш ю и жимазуда. Оьрсийчу яха хIинца а аьтто бац цуьнан, цунна тоьхна долу 5 шо диъ шо хьалха чекхдаьллехь а.\nПрохазкова Петрица цхьана болх бина волу журналист Штетина Яромир хIинца Чехийн Сенатан декъашхо ву. Нохчийчохь болчу тIамах лаьцна цо яздинарг бахьана долуш дихкина ду цунна а Оьрсийчу вар.\nАмма Штетина Яромирана а, кхин болчу, вай лакхохьа хьахийна болчу, нахана шаьш Оьрсийчоьнан мостагIий ду аьлла ца хета. Мелхо а демократи новкъа яьлла йолчу Оьрсийчоьнна г1о дан г1ерташ дара шаьш аьлла хета цаьрна.\nЦундела Оьрсийчоьнан культура а, дахар а девзаш а, дезаш а болу и нах сатесна бу цIкъа мацца а и хьал хийцалур ду аьлла. ТIаккха шайн аьтто хир бу, аьлла, хета цаьрна, дуккха а шерашкахь шаьш сатийсинчу Оьрсийчу, ма-дарра аьлча, Къилбаседа Кавказе кхача.


Бакъдерг хаа аьтто ца хилча даьржа эладитанаш\nМуьлххачу юкъараллехь санна нохчашлахь а хийра дац хIилланца, кийтарлонца са яккха гIортар а, шен аьттонна харц тоьшаллаш дар а, доцург дан ма дара бохуш, хиллачух, тIе а детташ, басарш «дукъдеш» дестийна дийцар а.\nЖимма а маьIне болчу муьлххачу а хиламах, шайг-шайгара тIе а детташ, тардина дийцар вайнехан юкъараллехь могIарера гIуллакх ду. Гинчух, хезначух тIедетташ, даздеш дийцар сакхте хIума лоручех ву Новран кIоштера Хасанов Макшари.\nХасанов: «Биггал шайна хууш доцург стенна дуьйцу суна ца хаьа. Ишта меттигаш кест-кеста нисло. Жимма хьалхо оццу тIай тIехь йолчу постехь кхиссарш хиллера, цхьа шиъ лаза а веш. Цунах ца а дуьйцуш хIума ца дисира, масех вийний-ваьккхханий бохуш».\nБакъ делахь а дацахь а, дуйнаш а бууш, моттарехь къамелаш деш болчеран карарчу хенахь къоьлла цахилар чIагIдо Дойкар-эвларчу Тасаев Эдус а.\nЭду: «Массара-м ца леладора иза. Делахь а, ба-м бу тIедетташ, дахдеш дуьйцуш берш, бакъделахь а, дацахь а, дан ма дара иза иштта бохуш, къера дуйнаш а бууш».\nШена гина, хезна хIума а доцуш, гуш лаьтташехь харцдерг дуьйцучех масал а далош, къамел дира Шелковскан кIоштарчу пенсехь йолчу Ясаева Меис. Цо дешнашца низамхоша лаьцна йигначу цуьнан гергарчу йоIанна тIехь кхолла а ца кхуллуш хIума дитина ца хиллера юьртахоша. Меи ю йистхуьлуш.\nМеи: «Доцчух дан а гIерташ и хIума дуьйцучунна Lела къинтIера ца валлал къа ду боху Iеламнаха. Тхан гергара йоI цхьа гIуллакх доццург а дийцина, лаьцна дIайигнера. Цунна тIехь дийца а ца дуьйцуш хIума ца дисира. Вуно чIогIа тIеIаткъам бинарг а йира цунах, етташ ницкъ бина а бехира.\nЦIаеъча дуй буур-кх цхьа пIелг хьакхабалийтина ма бац шех бохуш, хеттарш дар доцург».\nХамидов Iабдул-Хьамид. ДIа - коч, схьа - коч\nДаим ца догIу КIаце нускал


Терактна бехкевечу Нохчийчуьрчу вахархочо дIахьедо, шена дуьхьал даьккхина гIуллакх бух боцуш хилар\nКрасноярскан кIоштарчу къайлахчу сервисийн талламан декъо терроризмана гIоьналла а латтийна, теракт дан нах хьехна аьлла, Нохчийчуьрчу вахархочунна Висаев Аптина дуьхьал айдина гIуллакх - фабрикаци ю аьлла цуьнан гергарчара. Хаам бина цунах лаьцна бакъонашларъяран "Мемориал" (Оьрсийчоьнан юстицин министралло арахьарчу агентийн статусе язйина) центро.\nТалламан версица, Оьрсийчохь йихкинчу "Имарат Кавказа" тобанан агIонча хилла ву Висаев, инстаграмехула а, телеграмехула а "Беккаримов" аьлла къайлаваьхьначу теше 2021-чу шарахь Норильскехь Толаман Де даздечу дийнахь хьуо а оьккхуьйтуш, терроран тохар де бохуш хилла цо.\n2019-чу шарахь дуьйна шен доьзалца Норильскехь вехаш хилла Висаев Апти, гIаттамхойн тобанехь хилла ву аьлла, цигахь хан токхуш вара. 14 шой цхьайтта буттий хан тоьхнера цунна набахтехь даккха.\n2021-чу шарахь шен хIусамненаца Iайшица а, шайн пхеа бераца а Пятигорске веанера иза. Ша новкъавалале хьалха Висаевс кхочушдина хиллера, набахтера аравоккхучу заманчохь кхело шена тIедехкина хилла декхарш, дийцина бакъонашларъяран "Мемориал" центре Висаева Iайшас. Цо дийцарехь, Пятигорске баха хIорш новкъабовлале хьалха зуламаш толлучу декъан белхахочо кхерамаш туьйсура цуьнан хIусамдена.\nМинеральные Воды гIала схьакхаьчча, бухахь полисхой хиллера. Шен доьзалца цхьаьна полицин декъе дIавигинера Висаев, цигахь хеттарш а дина, дIахецнера.\nОхан-беттан 22-чохь Висаевга телефон тоьхнера Пятигорскерчу полицин декъан белхахочо, цунна тIехь Iуналла дан векал винчо, дехар динера маса тIевола аьлла. Такси чуьра Апти а, Iайша а охьа ма доьси, лаьцнера и шиъ, цул тIаьхьа цара мехах лаьцначу хIусаме дIабигина, масаьргара а телефонаш а, банкан картанаш а дIадаьхнера, дийцина Висаевас.\nЦо дуьйцу, цхьахволчу полисхочо шена кхерамаш тийсарх "14 шо даьлча а набахтера аравер вац Апти хIинца, иза ларван оьшуш дац" бохуш.\nОфициалан версица, церан петарехь карийна ницкъхошна экстремистийн литература а, тапча а (Iайшас бахарехь, берийн тапча ю иза), мобилан гIирс (Iайшас дийцарехь, ноутбук а, мобилан телефон а), банкан картанаш а, оьккхуьйтург ен гIирс а (баьццара коьчал чохь йолу тIоьрмиг а, ялх патарма а). Багарбинчу гIирсах берийн тапчанаш а, ноутбук а, картанаш а бен дац церан.\nШолгIачу дийнахь Норильске вигира Висаев, цигахь бехкаш дехкира цунна террорхошна гIоьналла латтийна аьлла. Охан-беттан 24-чохь Норильск гIалин кхело иза лаьцна вуьтуш сацам бира.\nБехк тIелаца ала цуьнга бохуш, СИЗО-хь шена тIеIаткъам бира бохуш дуьйцу Висаевн зудчо.\nВисаевс чIагIдо, ша латточу Норильскерчу номер 4 йолчу СИЗО-хь шена йиттира аьлла, теракт кечдеш хьуо вара алий мукIарло де бохуш, яздо "Мемориало". Висаевс бехкаш тIе ца дуьту.


Суффикс — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Суффикс (маьӀнаш).\nСу́ффикс (лат. suffixus «тӀелатийна») лингвистикехь — морфема (дешан дакъа), лаьтта дукха хьолахь орамал тӀехьа. Ма-дарра аьлчи суффикс — флекси йоцу постфиксан кеп ю. Суффиксаш а, флексеш а дуьхь-дуьхьар хӀоттор амалехь ду хӀиндоевропан а, цхьа могӀа грамматикин структура гергара йолчу меттанийн а.\nНохчийн маттахь цхьаьна къамелан декъера кхечу декъе трансформаци еш дош кхоллар, дукхах дерг, суффиксан гӀоьнца до.\nНохчийн ишколан ламастехь суффикс билгалйоккху цунна тӀехула хӀотто ^ («циркумфлекс») хьаьркаца.\nВикидошам чохь бу йаззам «суффикс»\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Суффикс&oldid=6107152»\nВикипеди:Гочданза серин кепаш йевзаш йоцу параметраш йолу йаззамаш\nВикипеди:Гочданза кеп нийса йоцу йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 3 июль, 07:55.


Даймехкан кхолламан декъахь волчу поэтах дош\nГАЙТУКАЕВ Асламбек, хьехархо, публицист\nМахкахь вевзаш волу поэт, публицист, литературни критик, гочдархо Цуруев Мовладин Шарип вина 1963-чу шарахь Гуьмсан к1оштара Лаха Гезлойн-Эвлахь. Юьртара юккъерчу ишколехь доьшуш а волуш дуьххьара зорбане ваьлла иза. Чекхъяьккхина Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Къахьегна дешаран хьаьрмахь, «Орга» журналан, «Даймохк», «Васт» газетийн редакцешкахь, и.д1.кх. коллективашкахь а. Тахана иза къахьоьгуш ву «Хьехархо» журналан коьртачу редакторан а, республикин 1илманийн академийн «Таллам» журналан жоьпаллин секретаран а даржехь. Иза ву яздархойн, журналистийн а Бартийн декъашхо. Газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь, коллективни гуларшкахь зорбане йийлина цуьнан стихаш, поэмаш, статьяш, очеркаш. Цуруевн дуьххьарлера стихийн гуларан ц1е яра «Йисалахь, Нохчийчоь». «Тешалахь, Даймохк», «Цхьа мерза-г1айг1ане мукъам» ц1ерш йолу стихийн, поэмийн гуларш араевлла поэтан кху т1аьхьарчу итт шарахь. Поэт Цуруев 20-чу б1ешеран т1аьхьарчу 30 шарахь бевзинчу яздархошлахь шайна т1е тидам алссам боьдучарех ву. Ш. Арсанукаев хьахийначохь цуьнан «Ненан мотт» стихотворени санна, Цуруевн ц1е яьккхича суна уггар хьалха дагайог1у цуьнан «Нохчийн мотт» ц1е йолу байт. Цхьана вевзаш волчу нохчийн меттан хьехархочо, «Даймохк» газетан рог1ера номер а карахь, олуш хезира суна: «Кху т1ехь зорбатоьхна йолу Цуруевн «Нохчийн мотт» стихотворени тоьар яра, кхин кху т1ехь х1умма ца хилча а, кху газетан номеран мах лакхара хадо а, мехалла гайта а». Поэтан ницкъ кхаьчна цу шен байтехь вайн маттах лаьцна шатайпа дош ала. «Базарахь эцна а боцчу», «цхьаьнггера а юхалург» ца баьккхинчу нохчийн меттан хьокъехь цо боху:\nЦу маттахь нанас со дуьххьара хьаьстина,\nСан, генахь цхьа висча, дог-ойла айина.\nЦуруев Шарипан кхоллараллин башхалла билгалйоккхуш, Нохчийн Республикин 1илманийн академин вице-президент, академик волчу Дадашев Райкома яздина: «Цуруев Шарипан поэзехь къарцавеллачунна наггахь рифмица, ритмаца цхьацца кхачамбацарш каро там бу, цхьацца, М-С. Гадаевс ма-аллара, т1е «мотт хьакханзий», кхоччуш т1ехь къахьегна йовланзий меттигаш хила мега. Амма, дагах ца кхеташ, чохь са доцуш стихотворени я язбархьама язбина мог1анаш карор бац. Цо шен дог догуш, шен кийрахь кхоччуш 1аьткъинарг бен ца яздаран билгало ю иза. Доцца аьлча, шен исбаьхьа, шен поэтически дуьне кхолла ницкъ кхаьчна цуьнан… Иза бакъволчу поэтан билгало ю». Цуьнан поэзин хьоста лехаро гучудоккху: хинволчу поэтана дика т1е1аткъам бина ненан («бабин») туьйранаша, ден «некъан дешнаша», хьехархоша, юьртахоша.\nМа елхахьа, нана,\nДог карзах ма даха,\n– олу цо цкъа.\nЦуруевн тоьллачарех лара хьакъ ю аьлла хета «Т1аьххьара нохчий...» ц1е йолу байт. Кху дуккха а хийцамаш шеца болчу муьран теш волчу цо, шатайпанчу поэтически кепаца гойту х1оьттинчу хьолан сурт. Ткъех шо гергга хьалха язйинчу байто вайн ойланехь тахана а дуккха х1ума меттахъхьадо. Т1аьххьара яхь йолчу къонахийн барам лаг1луш хетий, махкахь г1айг1ане сурт х1уттуш го поэтана. Къонахошца д1аваха (д1аван) ирс доцуш висарна вогуш а, доьхначу дийнахь йоьхначу ойланца а ву автор. И ойла, и г1айг1а, и сагатдар дешархочуьнга кхачийта, вай а ойлане даха хьожу поэт. Леррина ойлаярца и дешнаш дешнарг дахаре бен доцуш хьоьжур вац аьлла, ч1аг1дан мегар дара. Массо хенахь а х1умане шен хьежам болуш, диканиг, оьзданиг, даха хьакъдерг лардан, кхио дезарна а сагатдеш, цу хьокъехь шен говзачу дашца вистхуьлуш схьавог1у ала мегар ду Цуруев. Дуккха а вайн лазамийн, баланийн бух, бахьана – хьарам-хьанал къастош ца хиларехь, ахчанах 1ехалуш, нийсо ца ларъярехь хилар гойту цо ша Нохчийчоьне дечу къамелехь:\n«...К1иллоша йоьхки хьо шайнех, Ц1убдарша муьйлу хьан ц1ий». «...Букъ туьйхи ка тоьхначара, Ц1е туьйхи – ца езачара».\nПоэт г1айг1ане во «тийжаро-делхаро», «харцоно», «зуламо шовкъе буг1yчу букар бохьо». Маьрша, машаре стеган дашца Цуруевс Нохчийчоьне боху:\n«Лардала йиш хилча, хьанна Оьшу, со велла хьо йисар? Кхин вониг, хьо елла висар?»\nПоэтана гарехь, вайна оьшу, тешар, иэшам йоццачу ханна буй хаар, болх Далла т1е биллар, Даймехкан рицкъ, ницкъ а Везчу Делехь буй хаар. Т1аккха зуламхой ларор бац Даймехкан «Сийца, Сица». Ира хьекъал а, философски ойла а, хьежам а болчу поэта вайга кхойкху: доха а ца духуш, вайн г1иллакх-оьздангалла ларъяре, халонна б1о ца къажоре.\nГергарчу, генарчу лулахойх\nШайт1а а, мостаг1 а вохавеш.\nЦуруев ша деккъа дош аьлчахьана волу моьттучех вац. «Вайх мила, маца, муха хилла цу везчу Далла гуш ду дика», – боху, гайтаман х1уманаш къобалдеш воцчу поэта шен цхьана байтехь. «Тешалахь, Даймохк...» ц1е йолу стихийн гулар язъярца Цуруев Шарипа довзийти шен керла, нийсонан, ц1ена, онда, ира, дуьззина, шовкъе, амма чов-чардо шеца доцу, вайн хиллачуьнга, таханене, хиндолчуьнга дог лозуш б1аьрг а тоьхна аьлла дош. И дош тахана кхолладелла дац, цуьнан «эзар» шо ду, х1унда аьлча:\nБилгалдан йиш яц сан мел деха шо,\nСин оьмар яц хан, йоккхург дег1а чохь.\nПоэтан лирически турпалхочунна хаьа, ша мила ву, хьенан верас ву, девза шен декхар. Цуьнгахь беха Даймохк безаш беллачаьрга (мел бу уьш!) безам. Гуларна юкъарчу стихаша авторан дог-ойла, хьежар гайтина ца 1аш, къоман башхалла, диканиг, вониг, адамийн дахар шен хиллачу низамах, т1аьхьарчу шерашкахь къепенах доьхна хилар гойту. Къизачу т1амо, бохамо, балано поэт ца вожийна. Иза нацкъар ца ваьлла мехкан г1уллакхна, нийсо, бакъдерг толург хиларх дог ца диллина цо.\nХьан чевнаш дебачу дийнахь,\nСо ву хьан кхолламан декъехь...\nШарипа масех шо хьалха элира: «Хьажахьа, йоккха г1ело, хало лов вай. Харцо го баьккхина ю, х1етте а адам т1етаь11ина, аьтто баьл-баьллачохь къахьоьгуш ду.\nЛаьтта т1ехь болх бо, йохк-эцарца базарахь сискал яккха г1ерта, буьйсанна т1аьххьалц, кху хьоле хьаьжна ца 1аш, ловзарш до. Наха, ша оццул къизачу хьоле нисделлишшехь б1о ца къажийна бохамна, балина. Ца йитина забар, вовше къамел до ца ч1е1аш. Психологически халкъо ша-шен лардаран кеп хила а мега иза…»\nКхача ца ло мел ярх г1айг1а,\nД1адолор вай нохчийн хелхар.\n«Вай меттах1иттор ю г1аланаш, вай меттах1иттийча дегнаш», – бохучу поэте вай леррина ладоьг1ча, таллам бича, вай цо б1о ца къажоре кхайкхарх, автор ша саготта ву, саготта ву Даймехкан г1уллакхна, дахарна «айпе пекъар» долчу, иза дерриге дерзина даларна кхоьру иза.\nПоэтана го цхьана а х1уманна са ца гатден, цкъа а кхерам ца лайна нах. Даьхни, бахам дош хетарш, г1ант къуьйсуш эрна г1айг1а йийраш, х1илла шен амал йолу дуьне а...\nЛаамийн урх хьоь елла Дала,\nХьайн коьрта кхиэлахо эхь-бехк лара.\nКхин цхьа башхалла а ю Цуруевн кхоллараллин. Оьрсийн маттахь стихаш язъярца ша зен воьлла иза т1аьхьарчу хенахь. Уьш а лакхарчу говзаллица язйина ю. Цара авторан дешархой сов бехи.\nБилгалдаккха дог1у, шина маттахь яздийраш яздархошлахь, журналисташна юкъахь ч1ог1а к1еззиг хилар а. Куц тайна, чам мерза дешнаш, мог1анаш яздина Цуруевс безамах лаьцна. Кегийрхой, мехкарий боцурш а хир бу цу мог1анийн дешархой:\nЦ1арна ца лелийна г1иллакх,\nЙисаре сатуьйсу ас.\nЯздан буьйлалуш болчу а, дикка бевзачу а кхоллараллин нахаца ч1ог1а уьйра а, з1е а ю Цуруевн.\nНохчийн, оьрсийн, кхечу мехкашкара къаьмнийн литература а, бевзачу философийн, хьехархойн, 1илманчийн белхаш а массо хенахь боьшуш ву аьлла хетало поэте ладоьг1ча, цуьнан говзарш ешча. Дика ойла кхуллуш, дешархо кхиош, сема хиларе кхойкхуш мог1анаш к1езиг дац поэтан.


"Эхо Москвы" радион ладогIархой кхоьру буьйсанна нохчо шайна дуьхьалкхетарна\nIарж елча муьлхачу кIоман векал дуьхьал кхетарна кхоьру шу? Цу тайпа хаттар делла шен ладогIархошка "Эхо Москвы" радионо.\nХаржам бан баш дIоггара яккхийн таронаш а ца юьту радионо. Дуьйцург ши къам а бен дац – украинахой а, нохчий а. Царна юкъахь харжам ца балуш висинчун кхоалгIа вариант а ло «Эхо Москвы» радионо. Иза ду «жоп дала хала суна» аьлла жоп.\nЛадогIархой дика кхеттачух тера ду шайга хоьттучух. Интернетехь цкъачунна кхаж тесначерах буьйсанна шена дуьхьал нохчи кхетарна кхоьру 79 процент. 7 процента украинахойх кхоьру. 15 стаг дала жоп доцуш висина.\nКхин а чIогIа кхоьру нохчех, редакце телефон а тоьхна, шайна хетарг довзийтинарш. Царах 89 процент бу цу тайпа нах. 11 процент кхоьру Украинин вахархочух. Цу шина къомах цакхоьруш стаг вац кхузахь цкъачунна.


Францино депортаци йина Исмаилов Мансур дарба доцуш висна\nФранцино депорт йина Нохчийчоьнан вахархо Исмаилов Мансур карахь кехаташ а доцуш висна, цхьанхьа вехаш ву аьлла, дIаязвина цахиларна дарбан цIийне охьавижа аьтто бац цуьнан, дийцина "Кавказский узел" интернет-гIирсе бакъоларъярхочо Титиев Аюба. Ша Исмаиловс дIахьедарца, хIора баттахь лоьрех чекхвала везаш ву иза.\nТитиевс дийцарехь, карарчу заманчохь Москвахь ву Исмаилов. "Цкъачунна документаш доцуш ву иза, векалто делла кехат доцург. Цуьнан документаш меттахIиттон кехаташ чуделла оха, амма сихо йоцу процедура ю иза", - аьлла, билгалдаьккхина бакъоларъярхочо.\nЦхьана а гIуллакхца бехкаш дехкина цунна цахиларна, дарба дар ю цуьнан коьрта проблема.\n"Кхаа дийнахь молханаш делла ца хилла цунна, тIаккха дарбан цIийне охьавилллина иза, ама хье ца веш араваьккхира, цуьнгахь кехаташ ца хиларна. Цунна оьшучу 16 тайпана молханех шиъ бен ца кхачийна цуьнга, йисинарш механа дукха еза ю аьлла. Ткъа уьш эца таро яц цуьнан. Цкъачунна "Гражданское содейсвие" комитето гIо дина цунна, амма даим а уьш латтон аьтто хилахь тамаш бу", - аьлла Титиевс.\nИсмаилов Мансура дийцина "Кавказский узел" ресурсе, молханаш доцург а хIора баттахь лоьраш хьовса безаш бу шега аьлла.\n"Нагахь санна, хIора баттахь лоьрашца консультаци ас ца яхь, оцу препаратех пайдаоьцийла дац сан. Анализаш дIаеллачул тIаьхьа лоьро хьоьху суна муьлха молха мел мала езаш ю, муьлха юкъара яккха еза", - боху Исмаиловс.\n2007-чу шарахь Франци дIаваханера 39 шо долу Исмаилов Мансур. Байначу беттан 11-чохь полисхойн декъе куьйг яздан веана иза дIалецира, цул тIаьхьа маса Оьрсийчу дIахьажийра. Хьалхо жим дIабаьккхина, даима а молханаш оьшуш ву Исмаилов, бохура бакъоларъярхоша. МухIажиран аьтто ца хилла шеца молханаш схьаэца – цIеххьана депортаци ярна.\nМоскварчу аэропортера ара ца волуьйтура иза, Нохчийчу дIагIо бохуш, хааме даьккхира бакъоларъярхоша. Стигалкъекъа-беттан 13-чохь дозанхоша бакъо елира цунна аэропортера аравала, тIаккха цунна оьшу лоьрийн гIо а кхачийра. Оьрсийчу ван бакъо хиларх долу кехат бен дац цуьнан карахь дисинарг.


Текхаш ю лаьмнашкара ярташ\nСтигалкъекъа-бутт 20, 2013\nНохчийчоь -- ЧIогIа дилхинчу догIанаша токхамаш яьхна лаьмнашкахь, IИтум-Кхаьллан кIоштахь, 18Заз2013\nАдамо шен куьйга даржаде уьнаш доцуш а оьгу Нохчийчоьнна тΙе баланаш. Юха а карзахдаьлла Ιалам. Дуьненах дΙахаьдда еха карарчу ханна маситта ломара юьрт. Иштта IIаламан хьовзамаш бахьанехь,серло, газ, хи доцуш юьсу кест-кеста Соьлж-ГIала а.\nБаккхийчу бохамашка ерзийна махкахь лаьттинчу йочанца деанчу догIанаша лаьмнашкара ярташ. Итум-Кхаьллан кIоштахь серло йоцуш висинера 5 эзар сов стаг. Шелан кIоштахь догIано дестийна хиш, ткъа цара дIалецнера дукхачу нехан цIенош а, керташ а. Машенца дIасаволийла дацара Шелахула.\nСиржа-Эвла агIор шуьйра даьржина, шена дуьхьал мел нисъелла хIума а такхош, чухьаьдда Хуло. Вийна, лазийна стаг вац, амма дийнахь-буса дилхинчу догIано чолхечу хьоле хIиттийна орцан министраллийн белхахой.\nУггаре а халчу хьолех хIинца а бу ЧIебарлойн-кIоштан Нохч-Кхаьллара бахархой. 500 ца кхоччуш стаг веха и юьрт массо а агIор дIахаьдда дуьненах. Ваха-ван аьтто бац цигахь. Чухьаьддачу хино яьккхинчу токхамо боккха бохам бина оцу меттигашкахь бехачу нахана - дIадаьхьана тIайш, дохийна некъаш.\nБена-Веданахь хьал маситта шарахь а лаьтта хьал чолхе. Хино боккха бохам беана шайна, бохуш, орца доьхуш, Маршо ррадиоца къамел дира оцу эвларчу Ахматов Амхьада.\nАхматов: «5-6 де хьалха дилхинчу догIано, некъаш а дохийнера. Бена-Веданахь санна доьхна некъаш долуш юьрт ю аьлла ца хета суна Нохчийчохь. Башха бала болуш стаг а вац. Оха массара а тидам беш ду уллехь охьадоьду Яьсса. Оцу хин йистехула боьду некъ гола тухучу меттехь, иза чIагI ца яхь, бетон ца йиллахь, ян биргIанаш а йоьгIна хIума ца дахь, я Ясса нийса охьа ца дахийтахь, юьртахь газ а, ток а, некъ а боцуш 2-3 эзар адам дуьсур ду.\nНекъ гаттбелла, "Жигули" машен» яха а ца луш. Кхин Iедалийн бала а ца хилла, юьртахоша, шайн чоьтах машенаш а ялийна, болх байтина цигахь».\nШайн эвлана уллехь керла боккха Iам хIоьттина, тIеттIаяхана, ши басе вовшахкхетта, боху Бена-Веданарчу Ахматов Амхьада.\nАхматов: «Лоьман арц" олуш ю Бена чуйогIу жима юьрт. БойсгIар схьаваьлла юьрт ю олуш а ду иза. Цига дехьаболу некъ текхна, цо хи дIакъевлина, цхьа бIе метр герга керла Iам кхоьллина Нохчийчохь. Бай тIехула дIадоьдуш ду хи. Iам ша инзаре кIорга бу. 3-4 де ду иза хилла, амма. Цхьа а орцах ваьлла стаг вац. Ша кинокамера а йолуш стаг веъча, цхьанхьа кхечанхьа дIа ца гайтахь иза. Вай долчохь гойтур дац иза аьлла, ишшта сацам хилира тхан».\nХиллачу йочанца дуй-даций ца хаьа, амма республикан коьрта шахIарахь Соьлжа-гIалахь а оршоьтан Iуьйраннна дуьйна хи доцуш дукха меттигаш ю. Телехьожийлашкахь а, радиохь а, газеташкахь дIакхайкхийна, гIалахь 6-7 дийнахь хи хир дац аьлла. Оцу бахьаница цхьана кIиранна Соьлжа-гIалахь мел йолу берийн бошмаш ю дIакъевлина .


Лом — Сердало\n«Хьайбаех дола гIалгIай фаьлгаш», оттадаьраш Д. Мальсагов, Б. Зязиков. Нохч-ГIалгIай книжни издательство, Грозный — 1961 шу.\nШинари, Iаьхари, борзи, чаи хиннад цхьаккха а хIамах ца кхера вIаший барт баь. Из чIоагIо а яь уж дажаш доахкаш, хьунагIара ара а даьнна, лира цIогla детташ, уж кхераде гIерташ доагIаш хиннад лом. Мел чIоагIа цо мухь бетте а, шек доацаш дажаш даьхкад уж.\n— Ойя, ераш сох вIалла кхера а мича лу. Ер фу дола-теш? — аьнна, хийттад лома.\nКхы а чIоагIагIа цIогIа а теха, го баьккхаб царна ломо. Бакъда цхьаккха а цунгахьа дIахьожаш хиннадац. ХIаьта шинарий юкъах йоаллаш топ а хиннай.\n— Ераш-м укх бIала сох кхерадала а дага дац, — аьнна, цхьа ха яьннача гIолла юхадоагIаргдолаш дIадахад лом.\nЛом дIадахачул тIехьагIа лома оамалех шекдаьнна ераш, шоайла дага а даьнна, цхьан цIагIа чудахад, шоашца пандар а ийца. HaIapa юххе Iаьхар иллаб, цунна юхехьа теIаш хиннай борз; берза тIехьа шинар хиннад, цунна тIехьа ча хиннай. Пандар берзага хиннаб.\n«Укх Iаьхара дулх ма мерза а, ма кIаьда а хургдар-кх», — яхаш йиш лекхаш хиннай берзо.\nБерза ашара маIан дайзача чайво аьннад:\n— Хьабал, борз, из пандар сога. Сона а ма ховра цхьа йиш.\nУкх берза цIоках тIоарска ма дика хургдар, пхаьнех Iадсаькх ма чIоагIа хургдар-кх, — аьнна, йиш а лакхаь, берза тIатеIаьй ча.\nКхераенна борз араиккхай. Лом доагIаш дайна из еддай мотташ, вожаш а цунна тIеххьа аралийлхад. Дайдда долхаш цхьа боккха кхера а нийсбенна, цу тIа даьннад уж диъэ а. Цу ханна бирса мухь а бетташ дена хьаэттад лом.\n— Сох ца кхерар а малав, кхераргвоацар а малав? — яхаш цIогIа детташ хиннад ломо.\nКхерабенна гарре эгабеш лаьттача Iаьхара «Со Iобожа боал», — аьннад.\n— Боллачахьа латталахь, Iаьхар, — аьннад вокхар, — вай гучадоахаргда Iа.\nЛом кхерий кIал кхоаччашехь, Iаьхар бежаб.\nЛакхера чубена Iаьхар бIарга а байна, лом хьалхьожжашехь, кхераденна шинар а кхерий тIара чуденад. Шинара лаьтта кхоаччашехь цун юкъах яьлла топ яьннай.\n— Ераш-м дий-теш сох кхералургдолаш а. Са тIом бац ер, — аьнна, дедда хьунагIа гIолла дIадахад лом.\n← ГIалгIай кицаш — эрсий меттала\nХьаькъале яхьаш →


Рид Тревор Москварчу кхелехь\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Конгрессан Сенато пIераскан дийнахь резолюци тIеэцна, Оьрсийчохь кхел йина ши америкахо - Уилан Пол а, Рид Тревор а схьавалар тIедожош.\nДуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу Комитете кховдийна резолюцийн проекташ Демократин а, Республиканан а партийн векалша. Мичиганан цIарах волчу сенаторан Стабенау Деббин агIонехь бо и хаам, яздо Свобода Радионо.\nШпионаж лелийна аьлла, 16 шарна хан тоьхна Оьрсийчохь 51 шо долчу Уилана а, 30 шо долчу Рид Треворна исс шо кхайкхийна, полисхошна дуьхьал тасавелла аьлла. Дохку бехкаш шиммо а тIе ца лаьцна. Оьрсийчоьнан Iедалхойн векалша масийттаза къадийра, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь таIзар динчу шайн бахархошца дIасахийца тарлур дара аьлла.\nРезолюцешкахь билгалдоккху, шина а америкахочун бехк хиларх оьрсийн Iедалхоша тешаме тоьшаллаш ца далийра аьлла.\nАмерикан ши вахархо маьршаваккхархьама жигара хьовза аьлла, кхайкхам бина документашкахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедалхоша. Изза резолюци тIеэцна карарчу баттахь Конгрессан векалийн Палатано а.\nФейсбукерчу шайн аккаунтехь Америкерчу Оьрсийчоьнан векалалло жоп делла Сенатан резолюцех лаьцна. Текстехь дIахьедо, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкара иттаннашкахь эзарнаш бахархой денна бохург санна Iиттало пачхьалкхехь харцонца аьлла.\nАмерикахойн бахархой маьршабахарх дийцаре дира байначу баттахь Женевехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а президентийн хиллачу цхьанакхетарехь а.


Оьрсийчоьнан векал тIекхайкхина Польшин арахьарчу гIуллакхийн министралле Путин аьлларг бахьана долуш\nОьрсийчоьнан Польшера векал Андреев Сергей\nОьрсийчоьнан Варшавера векал Андреев Сергей пIераскан дийнахь тIекхайкхинера Польшин арахьарчу гIуллакхийн министралле ШолгIа дуьненан тIом болабаларан контекстехь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира дина дIахьедарш бахьана долуш.\nПольшин арахьарчу гIуллакхийн министран когаметто Пжидач Марчина билгалдаьккхина шайн пачхьалкхан куьйгалло вуно реза цахилар хаийтина Путинан а, кхин болчу оьрсийн куьйгалхойн а "историн харцонашна". Цо дийцарехь, Путина тIаьххьара дийцинарг ду Сталинан хенара мотт лелор а, тоталитаризман прпаганда яр а бухе диллина.\nОьрсийчоьнан Iедалша харцхьадоккхуш ду ШолгIачу дуьненерчу тIеман сурт, дIахьедар динера Польшин арахьарчу гIуллакхийн министралло кху деношкахь. Цу кепара комментарий йинера Варшаво Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира тIом болалуш хIоьттина хиллачу хьолах лаьцна дийцинчун.\nЧиллан-беттан 19-хь Оьрсийчоьнан президенто дIахьедар динера, Советан Союз тIаьххьара пачхьалкх яра Германица вовшашна тIелетар дац аьлла барт бинарг. Путина иштта дIахьедар дира "Польша дакъалоцуш яра Чехословаки йоькъуш" аьлла.\nПольшин арахьарчу гIуллакхийн министралло Путинан дешнаш тера ду аьлла "Сталинан тоталитаризм йолчу хенахь хиллачу пропагандин дIахьедаршца".


Г1алг1ай мехках баьха 70 шу дизарга Къоаночун вахарах йола уйлаш (дувцар) | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 24 / 01 / 2022 Время Московское: 6711 Человек (а) в сети\n24.02.2014 09:28 Комментариев 0\nВай республика меттаоттаяьча хьалхарча шерашка дешареи 1илмани министерства министра Москве командировке хьожавир со. Назранера Москве йодача поэзда купейни вагона т1а соца цхьана нийсвелар г1ийлача дег1ара\nг1алг1ай воккха саг. Цхьан купе чу долхаш хилча, д1а-хьа вовзар а къамаьл а ма хулий, никъ б1аьха хилча, х1аьта а. В1аши хаттараш даьчул т1ехьаг1а, са безам эттар из тоъал ха яха воккха саг цхьаь новкъа х1ана ваьннав, хатта. Цун ц1и Хьасан яр.\nКъамаьла т1ера а 1алаьмате безаме а вар Хьасан. Аз хьалхаг1а д1адовзийтар се Москве вахара бахьан. Т1аккха цунга аьлар аз:\n- Бехк ма баккхала, аз хьайга хаттарах: - Дарбан г1улакха-м водац хьо Москве? – Аз из х1ана хетт, аьлча, дукха вайнах ма ухий цига дарбаш эшаш!\n- Дарба-м са ханара волча сага сенна эш, - аьлар Хьасана велакъажарца. – Къавелча дарбаш эшаш дац, Дала енна ха укх дунен т1а а яккха, бакъдунен т1а верза веза са ханара саг. Во1ас д1авийха вода со. Дала вохийте, Хьажа-Ц1а ваха безам бар са. Т1аккха т1атехар цо, ше аьнначоа: - Аз хоастам бу Далла вай мехкарча бусулба наха из таро енна. Мел дукха нах байнаб вай, цига баха хьогаш. Во1ас телефон а теха хоам баьб сога; - Москвера Хьажа-Ц1а болхача нахаца хьо вахийтта безам бар са, хьо раьза вале! Мишта хургвацар со раьза? Иштта цо сона хьалхара ахча д1а а денна, водаш ва-кх со Хьажа-Ц1а.\n- Фу деш ва цига хьа во1, таро йолаш вий? – хетт аз воккхача сагага.\n- Даьра хац сона-м из фу деш ва! – аьлар Хьасана. – Хьалха советски 1аьдал долча хана спекуляции оалар цун балхах, х1анз бизнесмен оал. Казахстанера ялат хьа а ийдеш, Россерча 1аьдала из д1ачутелаш ва-кх из. Кхы цул совг1а сона х1ама хац. Бакъда таро-м дика я ший йоах цо. Цига даьккхача рузкъах тхона в1ашт1арадаь доккхий ц1енош хьалдаьд цо вайцига, Назране. Цо ийца хоза ши машина латт тха коа, ц1енош дизза дикаг1а йола поартал а я. Хьалха персяний паччахь а ваьха хургвац х1анз тхо мо.\n- Кхы бий хьа дезал, Хьасан? – хетт аз цунга.\n- Даьра ба! – Ши йо1 маьре яха дика таронаш а йолаш ях. 1алаьмате дика, эздий нах ба уж шиъ нийсъеннараш. Кхы а ши во1 ва. Уж а кхийна, шоай дезал а хьахинна бах. Ца1 Назране тикаш хьайийла бизнес еш ва, х1аьта шоллаг1вар а лоралла болх беш ва, Москве медицински институт я яккха. Согара х1ама эшаш вац царех цхьаккха а. Х1аьта сона царгара а эшац х1ама, 1аьдало сона тоъал пенсии тел. Къавелча дукха мича хул сага хьашташ.\n- Т1аккха хьо-м ираз долаш саг ва укх замах, - аьлар аз цунга. – Дукха ма бий вайцига шоаш кхийнача кагийча нахаи мехкараштеи фу дергда ца ховш, царна хьаде балхаш, дац, яхаш!\n- Бакъдац из! – аьлар Хьасана. Х1анз мо х1ама хьаде йиш йолаш ц1аккха ха енаяц Россе баьхача наха. Къахьега безам боацарий къамаьл да из. Вай г1алг1ай мехка х1ама д1а ца ювш дукха даьсса латташ дада, йоарх1аш т1аяьнна, наха наггахьа волчо мара бешамаш д1аювц. Моллаг1а дале а, наха эшаш дола х1ама хьаде ховш бола нах ч1оаг1а эшаш бар вайна. Ераш берригаш а экономисташи, юристаши хинна лел. Укх з1амигача республике царна болх хургбий т1аккха? Хургбац! Вайна эшар механизатораш, слесараш, юртбоахама специалисташ, сварщикаш, электрикаш, вешта аьлча вай республикана накъабаргбала говзанчаш. Царна хьаде шортта балхаш да вайцига. Дуккха х1амаш дар укх мехка баха лаьрх1ача наха уйла е езаш.\n- Хьасан, уж 1адувцаш дола вай вахарера кхоачамбоацараш зе а царна уйла т1аяхийта а, ма1ан де а дийша хила веза саг. Малаг1а дешар дийшад 1а? – аьнна, аз хаттар дича, борд-бордаг1а велар даьлар са наькъахочунга. К1еззига уйла а яь жоп далар цо:\n- Укх дунен т1а вахаш дукха х1ама б1аргадайнад сона: во а дика а. Х1аьта эггара дикаг1а вола са хьехархо-м Казахстане аз 1айша хало яр. Дала т1а ма кхоачалда вай з1амигача халкъа цига цо лайна 1азап. Из лайнача халкъо моллаг1а т1аэтта хало ловргья, – аьлар Хьасана ц1енхаштта.\n- Х1ана ях 1а, Хьасан? Х1анз а дуккха нах ма бий вайна юкъе из советски зама дикаг1а яр, х1анзарчул, яхаш!\n- Цу наха лайна хургьяц, е б1аргаяйна яц 1944 шера денз 1956 шерага кхаччалца г1алг1аша а нохчаша а Средни Азе лайна хало а 1азап а. Казахстане вай даьхача шерашка саг тешаргвацар ер мо парг1ата ха вайна йоаг1аргья аьлча. Аз дувцаргда хьона духхьала тха цхьан ц1ен дезало цу шерашка лайна халонаш а харцонаш а.\nСа да, Исмайл, ноанахоша хьалкхеваьв. Кхийна воаллаше а ноанахоша саг йоалаьяьй. Да, Элбазар, граждански т1ем т1а верах, дешара а къахьегара а советски 1аьдало аьттув беннаб цун во1а. Дийша ваьлча, дикача балха т1а вахта хиннав из. Тха дезала д1ахора кхел-рузкъа дикаг1а хила тарлора. Даьй-мехка т1ом а хьайна, са да т1ем т1а ваха вецаре. Дикача балха т1а а волаш, хьал-таро тоаенна вахаш хиннав из. Из т1ем т1а вахача, цун сесаг, Маликат, ший бераш а т1ехьа городера тха даьда ваьхача юрта йода яха. Цига гаргарча наха новкъостал а деш, бийда кирпишкаш а яь, ц1енош хьалдир оаха, - дувц Хьасана. – Со цу хана шийтта шу даьнна к1аьнк вар. Сол ши шу йоккхаг1а йи1иги ши шу з1амаг1а цхьаькха йи1иги, дезал бар тха.\n1943 шу чакхдоалаш латташ, т1ем т1ара хоам бера тха наьна ц1ераг1а: «Хьа мар, Исмайл, немцашца т1ом беча, майрали денали гойташ вийнав», аьнна. Еррига тхо даьха юрт ера тха таьзете. Ший мара т1ера саг1а даккхара, тха ца1 мара боацача 1атта урс хьакхийтар Маликата. Массехк дийнахьа лаьтта таьзет чакхдаьлча, цхьаннахьара а новкъостал доацаш бисар тха дезал 1ан юккъе. Да балха волча хана 1оадаь хинна х1ама чакхдаьннадар. Мархий сахьа доаккхаш юртарча наха денна ши гали хьажк1аши, ах гали хьуна кхорех баьккха цуи мара дуача х1амах х1ама доацаш бисар тха дезал. Ц1аг1ара х1амаш йохка йолаелар тха нана, тхо меца ца дисийтара. Т1аккха да венна ши бутт кхы баьлча, кхы а халаг1а дола х1ама т1адера тхона а, берригача г1алг1ай мехка а. Советски 1аьдала а халкъа а моастаг1ий баь, шийлача 1ан юккъе Сибарег1а тхо 1одига салтий баьхкар «студабеккер» яхача машина т1а а баг1аш.\nКийчдала дезаш х1ама дацар тхога. Дай чу лаьтта ши гали хьажшк1аши, к1езиг-дукха хьуна кхорех баьккха цун машина т1а а баьккха, даьдаь хана денз ц1аг1а лелаяь калхьари, кулгаца, кхестаю машини, пенах баьлла, ше маьре йоаг1аш бена к1увси хьаийца яьлча, машина т1а яьлар тха нана. – Кхы х1ама хьа х1ана эцац оаш, гаьна даха ма дезий шо! – аьлар эпсарас. Шоай й1аьйха х1амаш, продукташ хьаэца, оаха сабардергда?\n- Пхьег1еи метта х1амаши мара, кхы тха х1амаш йисаяц, - жоп деннад Маликата. – Пхьег1а сенна эш, кхача ца хилча, х1аьта кхачеи 1овижа моттиги оаш хьаяла еза тхона, Сибарег1а дугаш хилча – т1атехад цо, из футтарвеш. – Д1аяхийта машина, - аьннад кхалсагас салташка, - 1обига Сибарег1а 1аьдал бахьан ший са д1аденнача салтечун дезал!\nЦар юрта баьха дуккхабараш кира кхухьаче цхьан вагон чу нийсбеннаб. Ший нахаца цхьана хилча, моллаг1а т1абена бала такха а аттаг1а хетт сага. Нахаца юкъ бола кер чура бала ла аттаг1а хийттад Маликата а. Шоай йолаш йола тух-сискал д1а-хьа екъаш, в1аши новкъостал деш, кхаь к1ира никъ баь Казахстана цхьан машиннаькъа станце кхаьчай «спецпереселенцаш» бахьаш йоаг1а поезд.\n- Х1анз кхаьчад шо, кхача дезача, 1одовла вагон т1ара! – ц1ог1а техад ги топаш а йоахкаш, вагона на1араш хьайийллача шин салтечо.\nАрахьежав Хьасан. - Мича кхаьчад тхо, фу мохк ба ер? – хаьттад цо салташка.\n- Казахстан, станция Щуче Кокчетавской области! – аьннад массанена хозаргдолаш салтечо.\nДи сайрангахьа ласта хиннад Хьасанар дезал, царца 1обаьхкача нахаца шин-кхаь сахьата говра-соалозашца Дарофеевка яхача мордва къамах бола нах бахача юрта кхаьчача. Шелалах ц1айза латтача дийнахь, шелбенна, цхьабараш маьженаш г1оръяь хиннаб новкъа боаг1аш цхьалхача барзкъанца ц1аг1ара арабахарах. Болххаше а колхоза клубе бигаб уж. Ц1ен-юккъе лаьттай доккхача ц1аг1а низтккъа мара й1овхал луш ца хинна «буржуйка» яха пишк. Менгешта меттел ц1ен д1оахал ардакхех яь поднараш хиннай. Уж а массанена кхаьчаяц. Ийнаш т1а ча а дилла, цу т1а д1атарбеннаб ма1анах, х1аьта поднараш т1а ча к1ала а дилла кхалнахи бераши 1одийшад.\nШоллаг1ча дийнахь «халкъа моастаг1ашца къамаьл де венав комендант. Цо царна йовзийтий 1ьадало «спецпереселенцашта» оттаяь режим. Цунга ладийг1ача, цхьаккха бокъо лац, «1аьдала моастаг1ашта», кхыметтел, доккхий зуламаш дарах, набахта лийца боахкарий хьалаш дуккха дикаг1а да акхарчул. Лийца боахкача наха дийнахь массехказза кхача луш хиннаб, мел из во бале а, уж чубоахка набахтенаш шийла яц, лазар кхийтача лорага буг, ший хьала раьза воацар лодкъам язбе бокъо ийлаш ва. Т1аккха «спецпереселенцаш» е кхачанца а, е й1овхалца а, цамогаш хинначоа дарба дарца а, е комендантас шоаште т1аувттадеча 1азапа ладкъа а бокъо йолаш хиннабац. Моцаллах а шелалах а доаде, аьнна, укхаза 1одахкийта халкъаш хиннад царех. Цудухьа Казахстане 1акхаьчача хьалхарча шин бетта шелалах а, моцаллах а, лазарех а байна нах х1ара дийнахьа клубера аракхухьаш, лай к1ала бехкаш хиннаб. Май бетта мара даша доладаланзар лоа, - дувц Хьасана, - лоа даша а дашаш хьагучадувла доладелар байнача боккхийча а кагийча а наьха, истий, берий дакъий. Кувгаш т1а латта низ болаш мел вар, ма1авар а кхалвар а, араваьлар байнача наьха дакъий лай к1алара хьа а доахаш, лаьттах дехкара. Ах метрга кхоачаш г1орадаьдар лаьтта. Варбасаташца, вабашца, дагарашца г1орадаь лаьтта ахка оахкаш, шин дийнахьа йоккха ши сангар яккхай Хьасанаца клубе баьхараша. Ма1анахи бераши цхьан сангар чу бехкаш хиннаб, х1аьта истийи мехкарийи шоллаг1чун чу. Шин дийнахьа, - дувц Хьасана, - ткъаьи пхийтта дакъа лаьттах деллар оаха. Г1алг1ай метта боаккхаш цхьа во сардам хезабар сона хьалха, – дувц цо, - вийста лайла хьо», яхаш. Бакъда цун ма1анах кхетацар. Казахстане кхаьчача хайра сона, «моцаллах лайла хьо» яха ма1ан из долга. Аз за а зувш, моцаллах леш вола саг вестар хьалхаг1а, т1аккха цхьа-ши ди даьлча, венна д1авоалар.\nХьасана нана а южарий а геттара г1елбенна к1албусаш латташ хиннаб май бетта. Цар 1одихьа ши гали хьажк1аш дика накъаяннай царна. Цхьа кад хьажк1ех ши кад 1аьржа хьоар, е мукха хьоар луш хиннад цига к1ала баьхача мордва къамах болча кхалнаха. Г1алг1ай цига 1обахккалца царна б1арга яйна хиннаяц хьажк1а. Г1алг1аша пишка т1а уж йотташ чоалпаш йоахаш хиннай. Х1аьта мордвай кхалнаха ч1оаг1а езаеннай уж. Цудухьа ши кад хьоар луш хиннад цар хьажк1ий цхьан кадах.Шин бетта хьоара олгаш е мукха хьоарах яь балаш а юаш хиннаб Хьасана нанеи йижарийи. Цул совг1а, моцалла уж к1ала ца бисийтара, гурахьа сов хьалха шелал оттарах хьаяьха ца кхувш йиса коартолаш хьаяха кхай т1а ихав Хьасан, ше санна долча берашца. Варбаст бетташ г1орадаь лаьтта доха а деш, г1ораяь коартолаш гулъеш хиннай Хьасана. Уж яьша йола ялале, гон етташ йохаеш , олгаш деш хиннад аьтача коартолах. Т1аккха пишка т1а дотташ нанна а йижарашта а луш хиннад. Цо цхьа бахьан моцал юхатохаш хиннай. Х1аьта а ялатах яь х1ама ца йиача, д1алела могаш хиннаяц цар нана. Из бахьан кхашка б1аьстан белхаш доладелча, тракториста г1онча волаш болх бе волавеннав Хьасан. Цул йоаккхаг1а йола юша, Хьасана дехар а даь, бригада поваралла д1аийцай.\nКолхоза кхашка болх беш болча наха дийнахь цкъа яа х1ама кийчъеш хиннай. «Затируха» яха 1аьржача хьоарах даь худари 300 грамм маькхи хиннад царна телаш. Шоашта телача кхачах ах маькхи киса лелаеча шушингашка худари, ц1акхихьад вошаси юшаси, наннеи з1амаг1а йолча йи1игаи лаьрх1а. Х1аьта а из тоъаш хиннадац к1ала биссача наьна кера. Из денгара ди массаза доал г1еллуш латташ хиларах, ялат чуэца доладелча, кисашка а че а дехкаш к1а чукхахьа волавеннав Хьасан. Из бийсан шоай калхьарца 1ахьа а 1охьаш, нанна а шоашта а олгаш дара хьоар доаккхаш хиннад бераша. Цкъа иштта кисашка а че а к1а делла Хьасан сарахь чувоаг1аш, духьала воаг1а комендант б1аргавайнав цунна. Из д1авада велча, хаче барч доаста а денна, че даьлла к1а 1одахад. Комендатуре чу а вига, Хьасана лочкъадаь колхоза к1а дахьаш хиннад, аьнна, протокол оттаяьй коменданта. Т1аккха лаьца комендатура КПЗ чувеллав. Цу шерашка кхайт1ара лочкъадаь к1а дихьачоа,1аьдало итт шерага кхаччалца набахта валла суд еш хиннай. Пхе шера набахта валла суд яьй Хьасана.\nШий во1 лаьцача дог г1елденна ежай нана, Маликат. Вошас къоал даьд аьнна, балхара д1аяккхай йоккхаг1а йола юша. Цар дезала геттара боккха кхерам т1аэттаб. Хьалъяьа х1ама йоацаш бисаб дезал. Нанас аьннад ший йоккхаг1а йолча йо1ага: - Со кхы д1алелалургйолаш яц, Шуче базар т1а а яхе, вай 1обена к1увс бохка беза 1а. Цох ялат эцаргда вай. Из 1а ца бохке, вай дерригаш а моцалла довргда.\nОктябрь бутт бовш латташ лоа а дийлха шелал эттай. Шуче базар т1а болхача кхалнахах д1а а кхийтта, к1увс бохка яхай Маликата йоккхаг1а йола йо1. Райцентре кхаччалца пхийтта километр г1аш бахаб кхалнах. Цу хана лелаш хиннаяц автобусаш, наггахь колхоза г1улакха грузовой машина ухаш хиннай. Делкъхана д1акхаьчаб кхалнах базар т1а. Цига шо-шоай г1улакха д1а-хьа баьржаб уж, сайран ц1аг1оргдола ха а йилла.\nМаликата йи1ий к1увса мах хоатташ хиннабац цхьанне а. Из бахьан ч1оаг1а сагота хиннай йо1. Ди сайрангахьа ластача хана, цунна юххе йий дохка ларек лаьттай, гонахьа дукха ма1анах хиннаб йий молаш. Йий кхоачаделча берригаш д1а а баха, ларека чу мах беш лаьттар араваьннав. К1увс бе лаьца латта йо1 б1арга а яйна, хьат1авена хаьттад цо йи1игага:\n- Фу дех 1а к1увсах?\nШе фу аргда а цаховш йист ца хулаш лаьттай йо1, х1ана аьлча, цунна ховш хиннадац, е нанас хьааьнна а хиннадац цунга мел деха деза цох ахча. Цудухьа жоп далара метта, къонахчунга аьннад цо:\n- 1а фу лургдар?\n- Хац сона! – аьннад къонахчо, - хьа к1увс хозбеннаб сона, б1аь тум-ам лургдар аз, хьо раьза хуле!\nБ1аь тума аьлча, г1адъяхай йо1, цунна дукха ахча хийттад из. Цу шерашка маькха булках ткъо тума доаккхаш хилар теркаме ийцача, пхи булка маькха мах мара хиннабац из.\n- Раьза я со! – аьннад, йо1ас. Цунгара из ахча хьа а ийца, к1увс д1абеннаб цо. Ахча, доадар кхераш, из то1адаь бе а делла, шийца базар т1а баьхка кхалнах лаха эттай йо1. В1ашаг1кхетаргда аьнна цар йийцача моттиге хиннабац уж. Шийга ца а хьежаш, уж ц1абахаб аьнна меттад йо1а, х1ана аьлча, малх чубузаш латташ хиннаб. Ше гаьна яха езандаь, борал сихдаьд цо, шоай юртарча кхалнаха т1ехьакхе безам болаш. Ах новкъа кхоачаш латташ боад къовла а бенна, бийса эттай. Шелъенна, шийх бертий кхетар кхераш, еддай из г1орабаьча новкъа г1олла. Иштта удаш, сало1аш, т1аккха юха а удаш цхьан сахьата шоай юрта 1очукхаьча йоаллача хана, хьалхашкахьара цунна духхьала т1айоаг1ача лампилгаш санна къегаш дола бертий б1аргаш дайнад цунна. Цкъарчоа шоай юртара ж1алий уж да мотташ, башха кхерам боацаш едда йодаш хиннай из. Ж1алеш 1ехаш ма хулий, х1аьта акхарга-м 1имад а мича йоал, аьнна, дагахь уйлай яьй цо. Шек а янна, наькъа йисте яг1ача гаьн т1а яннай из.\nЕна хьаэттай бертий. Из т1аяьннача гаьна гонахьа кхеста йолаеннай уж, наг-нагахьа укхунгахьа хьал а хьожаш. Сов царех кхераш, шинна кулгаца га лаьца, мочкхалаш эгаш яг1ай йо1. Тоъал ха яннай, бертий д1а ца йолхаш, из лораеш яг1аш. Шелъенна деррига дег1 эгаш хиннад кхалсага.\nШе дийна юсаргхиларах дог дилла, гаьн т1а из яг1аш, наькъа т1а г1олла 1ойоаг1ача машина лампаша сийрдабаьккхаб цар юрта бода никъ. Бертий едда д1аяхай. Машин гаргакхоачаш латташ, гаьн т1ара 1о а янна, наькъа юккъе д1аэттай йо1. Цу машенаца ц1абоаг1аш хиннаб цунца базар т1а баха истий. Машина юха а сеца хьат1ахоаяьй, шелъяларах а кхераяларах а мочхалаш эгаш хинна Маликата йо1. Исташа шийга деча хаттарашта жоп далара баге хьоае ца могаш хиннай из. Ц1акхоачаше а са кхетам чура а янна ежай йо1. Цун деррига дег1 доагаш хиннад. Юшийна ше молаг1а новкъостал дергда ца ховш, корзаг1ъянна цунна гонахьа кхийстай з1амаг1йола йи1иг. Наха аларах, бийсан юккъе едда яха юртара фельдшер йоалаяьй цо. Лор цар юрта в1алла хинна а вац. Фельдшера температура йистача, шовзткъанел т1ехьяннай.\n- Са де х1ама дац укханна, е д1аяла молхаш а яц, каста-каста «кипяток» тела, яьнна д1аяхай фельдшер.\nКхо дии-кхо бийсеи яккхай унахочо хьа ца кхеташ. Каста-каста садаха из йолаялча, гаьна йоацаш яха йоккха саг хьайийхай яьси деша. Унахочунга дикка хьажа а хьежа, лазар сов к1оаргаденнад, аьнна, яьси деша 1охайнай йоккха саг. Цо яьси дешаше са даьннад ялхайтта шу даланза йолча йо1а.\nИз д1аелла кхо ди даьлча, дог даьтт1а еннай цар нана, Маликат. Юша а нана а енна йиса з1амаг1йола йи1иг, сов дукха йийлха, кертах тувлаеннай. Гонахьарча наха оарц а даьккха, райцентрерча лораша д1айигай из. Цох фу хиннад, из цар мича йигай д1ахатта кхы саг висавац цар дезалах. Хьасанага каьхат яьздаьд цу юрта ваьхача цар тайпан саго цун дезалца хиннар дувцаш. Сов дукха г1айг1а яь, набахтарча хьалаша к1алвита кхайкор хьат1адаьннад Хьасана. Ах шу гаргга ха яккхай цо набахтарча больнице. Лораша туберкулез да, аьнна, ханал хьалха аравалийтав из. Бокъонца верзале, ше ваьхача юрта ц1авийрзав к1аьнк ший наьна а йиший а кашамашка оттара. Набахтара аравоалаш цига лийца баьхкача г1алг1аша а нохчаша а ахча гулдаьд цунна ший дезала т1ера саг1а даккха, аьнна. Цу ахчах хьоари даьттеи ийца, клубе баьхача кхалнахага ч1аьпилгаш а дайта, уж наха саг1ийна д1адекъийтар цо, ший наннеи юшийнеи т1ера. Юрта комендантага дехар даь, ший з1амаг1а йола йиша лаха эттар. Райцентра больницешка а, казахстана городашка а каьхаташ дахьийтар из йола моттиг хьаалар дехаш. Алма-Атерча психбольницера жоп дера хьа йиша тоаенна араяьннай, бакъда из йола моттиг йовзац тхона, аьнна. Иштта лар йоацаш йисай цун з1амаг1а йола юша.\nХьасан цхьаь висарах, цунца цхьана юрта баьхача г1алг1аша йоалае могайир колхоза ферме божбетташ йола Цаэш яха вурийтта шу даьнна йо1. Из ше а цу ферме доаханга хьожаш къахьегаш а вар. Цун а б1арг т1аэтта хинабар хоза сибат, г1ов кеп долча йо1а. Бакъда лоарх1авацар из, ше набахта ваьлла цамагар кхийтта воландаь, йо1 шийх яьшаргьяц мотташ. Цун уйла-нигат йо1аца хиларах, боккхийча наха хьадир из зоахалол. Йо1 ше а раьза хилар цунга маьре яха. Уж баха хайшаб колхоза фермаца пен а болаш хьайбаш леладерашта лаьрх1а хьалдаьча доккха доацача ц1еношка. Шаккхе а цу ферме балха а долаш, кхоачамболаш таро хьахилар цар. Кастале к1аьнк вир Цаэша. Эльбазар аьнна ц1и еннай цунна Хьасана, ший даьда дагавеха. Кхо шу кхы даьлча, йи1иг т1акхийттай дезала. Иштта уж бахаш 1956 шера г1алг1аштеи нохчаштеи бехк т1ерабоаккхаш, цар автономни республика меттаоттаеш бола соцам арабаьлар. Вайнах тохабелар ц1ааха. Боацача маьхах шоай боахамаш а доахан а д1а а дохкаш ц1ааха болабелар уж шоай мехка. Ший нанеи юшеи доахка кашамаш дага доахкаш, Даьй мехка ц1аваха сихлуш хинавац Хьасан. Бакъда цун сесаг Цаэш х1ара дийнахь марагара дехаш хиннай Кавказе г1оргдар вай, яхаш. – Тхабараш берригаш а ц1абахаб, вай фудеш даг1а укхаза, яхаш. Цунна дага а хиннадац ший мар юхасецавер фуд. Х1аьта Хьасан юхасецавеш дола бахьанаш кхы а хиннад. Буро т1а, т1ом хьале, шоаш баьхача ц1еношка мала вах хьажа, аьнна дехар даь хиннад цо Кавказе ц1аводаш хиннача ший гаргарача сагага. Т1аккха шийга каьхат язде, аьнна. Шийга аьннар кхоачашдеш, Хьасанар баьхача Владикавказерча ц1еношка хьажа ваха хиннав укхан гаргара саг. Цун ц1еношка бахача х1ираша кхыметтел коа а витавац из. Долчча тайпара каьхат яздаьд цо Хьасанага, х1ираша ше коа ца витарах. Хьасанага санна, кхыча г1алг1ашка а дена хиннад письмош, цар ц1еношка х1ирий бах, аьнна. Цудухьа х1анзарчоа ц1абаха дага хиннабац уж, кхыча юрташка баха раьза боацаш.\n1963 шу долалуш ший доахан а дехка, 1анна юкъе ц1абийрзаб Хьасана дезал.\nКхойтта шу даьнна к1аьнк ше волаш нанаца а южарашца а Казахстане шоаш бахале хьалдаьча ц1еношка баха хайшаб цун дезал. Ше а сесаг а ферме балха д1аэттаб. Бераш райцентре хиннача интернате дешаш хиннад. Х1анз нокхарий лоаттаду аз тхоай хиннача ц1еношка. Б1аьсти ялча денз гурралца нокхарашца хул со лоам вахе. Тхоашта а гаргарча наха д1адала а тоъаш модз доаккх аз. Из бахьан а дац со цига хилар. Магац сонна цхьаккха ца деш ц1аг1а ваг1а. Нокхарий децаре со венна дукха ха хургьяр, - аьлар Хьасана.\nСкромность.Длина юбки, от детского возраста девочки до взросления.\nСейчас на сайте 0 пользователей и 6711 гостей.


Дагестанан вахархо Махмудов Сайфулла чувоьллина луьрча хьелашкахь колонехь 8 шо даккха, Шемахь "Исламан пачхьалкх" тIеман тобанан могIаршлахь леларна.\nЦуьнан гIуллакх листира Къилбаседа Кавказан тIеман гонан кхелехь. Талламхойн версица, 2013-чу шеран Мангалан-баттахь дуьйна 2015-чу шеран Мангал-батте кхаччалц иза хилла Шеман территори тIехь. Цигахь цо ларйина "Исламан пачхьалкх" тобанан объекташ, дIасабигина, тIом бан Iамийна тIемалой, ткъа иштта дакъалаьцна Ракка гIалахь хиллачу тIематасадаларшкахь.\nМахмудовс ша бехке хилар тIелаьцнера, цундела цуьнан гIуллакх листина ша-тайпачу кепехь, хаам бо кхелан зорбан сервисо.\nДагестанан кхечу вахархочунна, оццу кхело масех кIира хьалха кхин а луьра таIзар дира, 11 шо хан а тоьхна, цо "Исламан пачхьалкхана" муьтIахь хила чӀагӀо ярна.\nВуьйцург ву Маматханов СаьIид. Талламхоша чIагIдарехь, радикалан исламан идеологина реза волчу цо чIагIо йинера, террорхошна тешаме хила". Ша телефонаца дIаязбина видеокхайкхам Маматхановс Telegram мессенджерехула хьажийна "Исламан пачхьалкхан" векале, чIагIдо талламхоша.\n17 шо колонехь даккха хан тоьхна кхин цхьа дагестанхочунна а. Иза ву Магарамкент кIоштан вахархо Шайхвалиев Керим. Кхело сацам бина иза гIортина хилла низамца йоцчу тIеман тобанах дIакхета, ткъа иштта "Исламан пачхьалкхан" тIемалошна ахча дахьийтина цо 50 сов эзар сом барамехь аьлла.\nЦу тайпачу цхьана гIуллакхехь дакъалоцуш хиллачу адвокато Азизов Амира дийцарехь, Маматхановн а, Шайхвалиевн а гIуллакхаш хьалха къасто мегара тIемалой маьршачу дахаре берзочу комиссехь. Амма, цо чIагIдарехь, хьал хийцаделира Абдулатипов Рамазан Дагестанан куьйгалхо хIоттийча.\n"Iедале Абдулатипов Рамазан веача, цо хийцира комиссин цIе, Дагестанна проблемаш йолчу хаттаршкахула болх беш хир ю и комисси аьлла. Иза чIогIа лууш вара дерриг а шена хетачу агIор дIанисдан, амма цул тIаьхьа цхьа а хIума болх беш ца хилара. Иштта цу комиссин балхах а хилира хIун ду ца хуург, хьалха цигахь маьрша дахаре юхаберза лаам болчу нехан дехарш баккъалла а луьстуш хиллехь а", - дуьйцу Азизовс.\nБехк тIелацар а, дохковалар а, цул тIаьхьа ша-тайпачу кепара кхелехь гIуллакх листар а – иза дара низамца йоцчу тIемалойн тобанийн декъашхойн ладоьгIийла ерг, боху адвокато: "Бакъду, цигахь хилара кхин тайпаниг а. Стага ша дохковаьлла бохура, амма гуш дара иза иштта ца хилар. Ткъа нагахь цо цIий Iанийна хиллехь, цунна догIуш долу таIзар дора.\nИзза Шайхвалиев цхьа а стаг вийна а вац, тIамехь дакъалаьцна а вац. Иза дохковаьлла ша лелийначун. Ткъа цунна 17 шо хан тоьхна. Амма Шемахь баккъалла а хилла а, тIом бина а болучарна дуккха а лахара хенаш тухуш ю. Мичахь ю логика? Стенгахь ю нийсо?"\nИсаева Светлана ю Дагестанера бакъонашларъярхо. Цунна хетарехь, комисси юхакхолла езаш ю. "Иза болх бан йолаеллачу хенахь, цигахь баккъалла а гIо дора. Цу юкъатоьхна бара юкъараллан векалш. ГIо оьшуш болчарна гIо дора. Хаалуш дара Iедалш цхьаъ хийца луууш хилар. Амма Абдулатипов варца, берриг балхах хIумма а доцург хилира, эххар иза а сецира. ХIинца, Шема тидаме эцча, цкъа а ца хиллачу кепара оьшуш ю и комисси".\nИсаевас дийцарехь, Дагестане цIаберза лууш болу дуккха а нах, кхин бахьана доцуш кхоьруш бу шаьш, ехха хенаш а тоьхна, чубохкарна.\n"ТIемалойх бисинчу зударшца мухха делахь а болх беш бу. Бакъду, уьш лоцу, чубухку, амма тоьхна хан такхар тIаьхьатотту, ткъа цул тIаьхьа, суна бевзачу адвокаташа дийцарехь, аьтто хуьлу арахь яккха хан тохийта барт бан а.\nХIаъ, цхьацца меттиг еана, баккъалла а хенаш тухуш а. Амма божаршца болх беш цхьа а вац. Уьш къайлаха баха безаш хуьлу Туркойчохь, Iедало шаьш лецарна а кхоьруш. Я Европе дIабаха гIерташ хуьлу уьш. Дуккха а дIабоьлху карарчу хенахь Украине.\nАмма цIабогIур болуш бара, юхабоьрзур болуш бара уьш маьршачу дахаре. Чубохка, хенаш тоха, тоха йогIучарна, баккъалла а тIом бинчарна. Амма масатоп караэцанза болучарна, шайгара гIалат даьллера, шаьш Iехийнера, шаьш дохкодевлла бохучарна – царна гIо дайша!" - доьхку бакъонашларъярхочо.\n"Кавказ.Реалии" корреспондент гIоьртира маслаIатан а, барт баран комиссин куьйгалхочуьнца, вице-премьерца Джафаров Рамазанца зIене вала. Амма сихха комментарий эца аьтто ца белира. Цуьнан белхахоша жоп делира, Iедалхочо телефонехула хаттаршна жоьпаш лур дац аьлла.\nТкъа Дагестанан Iедалерчу хьастано дийцарехь, Джафаровн ала хIумма а дац комиссино бечу балхах лаьцна. "ХIун алалур ду деллачунах, доцучунах? Iедал цу агIор болх барна саготта дац. Антитерроран комиссеш ю, юкъа-кара кхеташонаш дIахьош йолу.\nЦара отчеташ ло цхьа профилактикан балхах лаьцна, дешархошца а, студенташца а цхьаьнакхетаршна тIехь чекхболучу. Гергарчу Малхбалера цIабирзинчу нахаца болх беш мила ву? Цхьа а вац! ФСБ, кхел, набахте – иштта ду царна кхочу дакъа".


Солидараллин де Венехь\nГIуран-бутт 21, 2015\nДуьненаюкъарчу къаьмнаша билгалдаьккхира хIора а шарахь санна адамашна юккъехь солидараллин де. Къаьстина тIаьхьарчу хенахь, дуьненчохь цкъа а ца хиллачу кепара дукха тIемаш а, и бахьана долуш дукха мухIажарш а баржаро мехал до адамаш вовшашца солидаралле хилар.\nАдамаллин уггаре мехалчех амал санна лара йогIу халонехь я баланехь болчаьрца таронечара, я машаречу хьелашкахь баха ирс хиллачара гIодар, адамаш вовшашца солидаралле хилар.\nИ амал дебон а, цуьнан мехалалла массарна а кхеташ хилийта а Iалашонца юккъе даьккхина Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло хIора шарахь гIура беттан ткъозлагIчохь адамийн солидараллин де билгалдаккхар.\nКху шарахь цу денна леринчу шен къамелехь цу юкъараллин инарла секретара Ки-Мун Вана кхайкхам бира пачхьалкхийн куьйгалхошка а, дуьненан бахархошка а, хIара дуьне цхьа боккха доьзал санна гаре, юкъахь сацамаш тIеэцчий, юкъахь цхьаьна Iалашоне гIиртичий бен ирсе хир боцу.\nИ дешнаш цхьа деса аз хилла ца Iойла гойту кху тIаьхьарчу шарчохь дуьненчохь хиллачу хийцамаша. Къаьстина мухIажаршца долчу хьоло. ТIамех а, цуьнца боьзначу баланех а, къеллех а бевдда, миллион герга мухIажарш кхаьчна кху карарчу цхьаьна шарчохь Гергарчу Малхбалера Европе.\nКхин а массийта миллион адам ду Туркойчохь а, Ливанехь а, Иорданехь а бIеннаш эзарнашна леринчу мухIажарийн лагершкахь вуно халчу хьелашкахь, мацалла а, шелонаш а ловш, хене долуш.\nЦу нахана гIодан декхарийлахь ю Цхьаьнакхеттачу къаьмний юкъараллин цхьа могIа программа, масала, мацаллийна дуьхьал къийсам латторан программа я мухIажаршна гIодаран программа. Амма цу программашка кхоччучу барамехь гIодайтархьама Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин декъачу кхиинчу пачхьалкхаша, шайх донорш олучу, хIора шарахь тоъалла ахча хьажон дезаш ду.\nБакъду, эццахь, мискачарна ахча дIахецарна тIе ма кхаьчний, чекхйолу цхьайолчу таронечу пачхьалкхийн куьйгалхойн солидаралла.\nТамашийна хеталахь а, даханчу шарахь уггаре а кIезгоха шаьш мухIажаршна а, мацалла ловчарна а хьажон декхарийлахь долу ахча деллачу пачхьалкхашна юккъехь бусулбаниш ю, уггаре а хьалха дуьненан рицкъанаш дукха совдовларна гIамаршлахь а, хIурдана юккъехь а уггаре а лакхарох бIаьвнаш хьан ютту бохучух къийса а луш, сонталлина миллиардашкахь ахчанаш дойъуш йолу Iарбойн Эмираташий, Кувейтий.\nЮкъарчу хьесапехь массо а Iарбойн пачхьалкхе схьаэцча, цигахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло чIагIдарехь,масех эзар мухIажар бен тIе ца эцна доккхачу декъехь и мухIажарш шайн бусулба вежарий а, йижарий а хиларо а шек ца бохучу цу пачхьалкхийн куьйгаллерчу шаьш вуно суьпа лоруш болчу шейхаша. СаIудийн Iарбахь, масала, 641 мухIажар ву, Катарехь 221 бен вац, ткъа Кувейте 1652 стеган кхача кадаьлла.\nБакъду, бIеннаш эзарнаш мухIажарш Европано тIеоьцучу хенахь шайна цу кепарчу бендацарна бехк баьккхича, СаIудийн Iарбан арахьарчу гIуллакхийн министралло элира, шаьш мухIажаршна гIо ца до бохург бакъ дац, шаьш Германехь цу мухIажаршна ламазаш дан 20 эзар маьждиг дотта дагахь ду, аьлла.\nЦу дешнаша мацах Францехь мацаллин дуьхьал протесташ ян арабевллачу мискачу нахе шен балкон тIера чу а хьаьжначу элин зудчо Мария Антуанеттас „ванах, цу наха шаьш меца делахь пирожнеш хIунда ца юу-те?“ аьлла дина хилла хаттар дагадоуьйту.\nЦу юкъана Европехь пачхьалкхаш а, меттигера бахархой а катоьхна тIебаьхкинчу нахана Iанех бовла аьттонаш баха гIерташ къахьоьгу. Кхузахь ала догIу, Iедалша мухIажаршна мел гIо дахь а, меттигерчу бахархоша кхин дIа а критике до урхаллин леларш, цара тоъалла къа ца хьоьгу, тIе мел вогIург а дIанисварехь, бохуш.\nХIора шарахь ГIура-беттан 20-чохь Венерчу парламентана хьалха шаьш дIахьош йолу митинг кху шарахь меттигерчу адамийн бакъонашларйархоша ерриг а мухIажарийн хьолана а, цаьрца алсамох солидаралла гайта дезаш хиларна лерира.\nСтупник: „Нохчийн маттахь „Яхь“ боху дош ду-кх, дуй. Тайп-тайпанчу агIор кхето йиш ю и дош. Ткъа ас а сайна хетачу агIор гочдира иза немцойн матте.МухIажаршца дуккхаъ шерашкахь солидаралла гойтуш, къаьстина вайнехан мухIажаршца озабезам а болуш, цаьрца белхаш беш волчу Австрерчу вевзаш волчу адамийн бакъонашларйархочуо Ступник Штефана дийцира Маршо радионе, шена солидаралла марзйинарг, иза Iамийнарг а нохчийн „яхь“ боху дош ду аьлла.\nСоьга хаьттича, немцойн маттахь яхьа бохург „Цивилкураж“, аьлча а гIоьнна кхача сихвалар, гIодан кийча хилар ду. Мел кIезга а и дика хIума Iамийна ас сайна нохчашкара, и гIодан кийча хилар. Иза суна вуно мехала а ду.\nИштта суна нохчашкахь дика хетар – иза церан адаме болу ларам бу. И санна долу хIумнаш, халахеташ делахь а, юкъараллехь а, хаамийн гIирсашкахь а башха хьаха ца до. Юкъараллехь хьехош дерш доккхачу декъехь негативе хIумнаш хуьлу“.\nЦу юкъана Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло дуьненаюкъарчу адамийн солидараллин денна лерина динчу дIахьедарца, гергарчу масех баттахь къаьстина Гергарчу Малхбалерчу тIемех бевдда луларчу пачхьалкхашкахь тишчу хьелашкахь мухIажарийн лагершкахь хан йоккхучу нахана кхиинчу пачхьалкхаша ахчанца а, сурсаташца а кхоччучу барамехь гIодан ца доладахь, цигахь мацалла а, гуманитаран катастрофа а хIотта кхерам бу.\nСтупник: "Юкъараллехь хьехош дерш доккхачу декъехь негативе хIумнаш хуьлу..."\nОьрсийн байкерш -- кхайкхаза хьеший\nМигранташка шина даггара хьоьжу Европа\nЭзарнаш австрихой тIехIиттина мухIажиршна\nМухIажирех къахетарш гулбеллера Венехь\nЕвроперчу къаьмнашца цхьаьна францошка кадамаш бо нохчаша\nПарижера бохам нохчашна а беана новкъа


Окаров Iийса. Бекъна 1аж. Дийцар. | ВАЙНАХ\nОцу махкахь цхьа а стом ца хуьлура. Бакххийчара хьехадора стоьмаш шайн къамелашкахь, амма к1антана уьш, цхьа юуш йолу мерза х1уманаш хиллар доцург, х1ун ю ца хаара. Кхузахь, шина-кхаа баттахь бен ца лаьттачу аьхка, цкъа-шозза бен дог1а а ца дог1ура, иза а г1амаран лаьтто сихха д1ахудура. Цхьа а тайпа «стом» олуш йолу х1ума ца кхуьура х1окху шийлачу махкахь. 1а луьра хуьлура: сих-сиха дарц хьокхура, иза масех дийнахь а хьоькхура, тхевнаш т1е кхаччалц ц1енош къайла дохий бен саца а ца соцура. Юьрта йистехула д1айоьда 1аьржа-баьццара хьун а к1оргга лайла яхана лаьттара дарц д1атийча. Къигийн ирча «къар-р-р» хезара оцу зезийн хьуьнан боданен к1оргенехь. Топ яьлча санна тата а долура наггахь – шелонан ч1аг1алла ца лайна зезан г1ад дет1ара ц1еххьана. Муьлхха аз а, тата а: цхьаммо дечке араваьлла детта диг а, адамийн аьзнаш а, бежанан 1ахар а, жаьлийн летарш а, цхьанхьа топ ялар а – дерриг а дацлой, къора довра оцу дуьне хьулдинчу къоргачу лайлахь. Нанас ара ца волуьйтуш, г1орийначу коран куьзганах м1араш хьоькхуш ара хьоьжучу к1антана ч1ог1а лаьара б1аьсте а, цунна т1аьххье аьхке а т1ейог1ийла. Лаьара, не1 схьамайиллинехь йолалучу нийсачу аренца уьдуш лела, б1аьстенан бес-бесара зезагаш лехьош, юха шайн ц1ийнан т1ехьахула, юьхь а, чаккхе а ца гуш д1айоьдучу хьуьнхахь кхерсташ, толлуш лела.\nДехачу 1ано, дукхохйолу хан шен дедеца йоккхура к1анта, жимачу оти чохь пешахь догуш баганан дечиг долуш, чохь цхьа шатайпа аьхна, зезан-баганан боькхан чам болу 1аь яржош. Стоьла т1ехь сирла богуш мехкадаьттанан чиркх хуьлура. Дедас наггахь дуьйцура «ц1ахь», Шуьйтахь, хуьлучу стоьмех лаьцна. Цигарчу хьуьнхахь дерриг дитт стоьмийн долчух тера дара, к1антана цкъа а хезна а, гина а доцуш долчу хьаьмцийн, кхорийн, хьечийн, б1арийн. Цигахь, дай боцуш йиссинчу бошмашкахь, охьа а оьгуш лаьтташ хир ду 1ежаш, кхораш, хотешкара схьаоьхучу акха хьакхарчаша даа а дууш.\nТкъа кхузахь, ц1ийна т1ехьа а ваьлла, картолийн урд хадийна чекхваьлча йолалора лекха, аьхка а, 1ай а сийна хуьлучу зезнийн хьун. Б1аьста оцу хьуьнах цхьа хаза к1айн зезагаш хуьлура дууш, оьрсаша «кашка» олура царах. Кхин а цхьа самукъане хуьлура аьхка оцу «стом» олучу кхетамах хьакхалуш: кхуза, Казахстане бохийначу, нохчий 1аш болчу жимачу юьрта, ши г1азкхи вог1ура жимачу машенахь наьрсаш, хохаш, ж1анкаш, копасташ яхьаш йохка. Х1окхара, бераша, го бора машенна, цуьнан ц1ен-можа, кегий-даккхий стогарашка хьоьжуш, куьйгаш 1уьттуш гонахьа хьийзара. Машен овкъаран басахь яра, цуьнан аг1онаш т1ехь, хьалхахьа, датон асанаш т1ехь йозанаш дара. Ишколе оьхучу бераша доьшура, элпаш вовшахтуьссуш: «Москвич – 401». Ткъа чуьра гуттара тамашийна хаза яра машен: можачу маь1ан «руль» олу ч1ург, бес-бесара, даккхий-кегий сахьташ, нуьйданех тера кегий стогарш, тайп-тайпана т1емаш, к1еда миндарш.\nЦкъа оцу машена т1ера г1азкхичо кхунна кехат хьовзийна, цу чу дуьззина, цхьа 1аьржа кегий буьртигаш доьхкира, «ешь мак», аьлла. Дедас тоьпан патармаш дузуш лелош хиллачу молханах тера дара и «мак». И буьртигаш бага а дуьхкуш ц1а вахара к1ант, церан мерзаллех тамаша беш.\nКолхозан картолаш хиллачохь бецийн кондарш т1ехь хуьлура «паслёнаш» олуш кегийра 1аьржа буьртигаш. Шекъанах тера мутт долучу царах, шина-кхаа дийнахь а ц1ан ца лора куьйгаш а, бат а. Уьш гулъеш баккхий белхий хуьлура – цигарчу оьрсийн кегий зудабераш а, зударий а ведаршца дийнахь сарралц бохкура оцу картолийн урдах, гоьллец лекхачу паслёнийн кондарш юкъех, лекхачу хьуьнан йистехула д1айоьдачу картолийн аренца. Юха сарахь, я шоллаг1чу дийнахь, меташканаша и паслёнаш чуйоьхкина далнаш кхоьхьура нохчашна. Уьш ч1ог1а мерза хуьлура, шекар тоьхча санна.\nТкъа массо а х1уманел мерза-м хорбузашший, пастанашший хуьлуш хиллера, оцу, «бахча» олучу, меттехь. Шен «балаган» олуш бун а йолуш цхьа нохчо воккха стаг вара цигахь 1аш. К1архаш чухула юьйхина, 1аьржачу галпен хечин когашна т1ехула леккха хьала йоьвла к1айн т1ерг1ан пазаташ хуьлура цуьнан, коьртахь тиша холхазан куй а. Цо шен «балаганна» хьалха х1ара жима ши хьаша (кхуьнца кхуьнан накъост вара) ал т1е охьа а хаийна хорбазаш, пастанаш яийра кху шинна 1аббалц.\n«Стоьмашлахь» 1аж дукхоха хьахабора баккхийчара. Иза уьггар мерза, хаза «стом» буйла хаара к1антана, цунна иза ган а, баа а лаьара. Астаг1а ден вашас кестта, ша Кавказе ц1а вахча «посылка» йоуьйтур ю аьллера кхуннна, даккхий, ц1ен, мерза 1ежаш чохь долуш. К1анта денош лардора: ши деваша «ц1а» ваханчул таьхьа, юьрта чуйог1у говр-ворда, машен, матцикал тергал йора.\nАьхке чекхйолуш, цхьана малх кхеттачу дийнахь деден ц1енна хьалха овкъаран басахь гата тоьхна «почта» лелон машен сецира. Т1ехьара не1 схьайиллина цу чуьра вахьаийцира кера лаццал йолу фанеран щи яьшка. Уьш деда волчу чуяьхьира.\nЛекхачу г1анта т1ехь 1ачу деден керахь яра «ц1ера» яийтина «посылка». Нах чуоьхура: баккхийнаш баьрчче хьала а бовлуш, зударий, бераш не1арехьа соьцуш чоь хьалаюьзира. К1антана ша берашна хьалха, х1окху «синкъераман» да хетара.\nЯьшка схьаяьстира. Лохачу, ахбоданен оти чохь цхьа тамашийна мерза чам-хьожа яьржира. И хьожа тера яцара кхузарчу наьрсийн, хорбазийн, паслёнийн хьожанах. Т1ехула 1уьллуш долу можа кехат хьалаайдича гучадоьвлира и даккхий, буйннал хир долу «стоьмаш», ц1ен-можа беснеш а къегаш. «1ежаш, 1ежаш», – аьлла къамелаш доладелира чохь. Воккх-воккхачуьнга кховдош, шишша-кхоккха д1аса дийкъира 1ежаш. Берашна цхьацца а, цхьадолчарна ах-ах кхечира. Т1аьххьарчу боккхачу ц1ечу 1ожан ах к1антана а кхечира. Уьрсо шера хадийначу 1ожана юккъехь, шайн к1аьгнаш чохь 1охкура ал-1аьржа х1уьн буьртигаш. Наггахь хуьлуш долу дегабаамен велхаозор а ца делира кхуьнгара, х1ара «тешнабехк» шена хилча. Делахь а к1ант дуккха а лийлира ойла еш: «Посылка тхуна яийтина хилча, суна ах 1аж бен х1унда ца белира Воккха Дадас?»\nЦхьана 1ьуйранна кечвина, деда волчу хьала вигира нанас к1ант. Деда а вара цхьа башха лерина кечвелла, паднара т1ехь, ша гуттара ма хиллара, нисса вог1авелла, гоьл т1е ког баьккхина, хаьн т1е буй г1ортийна 1аш. Т1ехь палаш, коьртахь сира холхазан куй, чохь сурт гуш къагийна, 1аьржачу хроман лекха эткаш яра цунна т1ехь. Маж-мекх а лерина кечдина дара. «Ц1а» доьлхуш дуй кхийтира к1антана.\nАрахь ч1ог1а дарц дара. «Сидмой наябирехь новкъа велира хьой, Воккха Дадий», – олура нанас т1аьхьо. Х1орш арабоьвлча, дорцалахь хьалха воьдург ца гора. Кхаьршиннан некъан накъост Симпалатера такси ялош схьавеънера. Сийна «Волга» гучаелира дорцан к1айчу к1урк1аманехь. Цуьнан наь1арш т1ехь к1айн таксийн «кубикаш» яра. Мардех, мардестех ийзалуш т1аьхьа г1ертара к1ентан нана, иза цуьнан цхьаъ бен вацара, сагатдора цо, шаьш дукха ца 1аш т1аьхьа бахка буьссуш боллушехь.\nТакси «шур-р-р» аьлла, к1еда тата деш, хьалхара жимма айлуш санна, д1айолаялийтира оьрсийн шопаро. Т1ехьа 1ачу к1антана жимма айвелча гора машенна хьалхара датон сай, иза айбелла боьдаш хетара дарцо хьийзочу дуькъачу лайн чимашлахь.\nСимпалатехь буьйса яьккхира цхьана 1едалан х1усамехь. К1ентан деца автобазехь болх беш болу шопараш бара оцу х1усам чохь, «командировке» олучу цхьанхьа баха новкъа боьвлла, шайна т1ехь керла схьаелла 1аьнан 1аьржа тужуркаш, аьхна хечеш, керзан эткаш йолуш. К1ант цаьрца а витна, дедай, некъан накъостий цхьанхьа бахара буьйса яккха.\nЦхьа а кор доцуш х1усам яра и чоь. К1ентан г1евланга, басаран хьожа йог1у, вовшах д1асаястаза йолу керзан ши этка йиллира цхьаммо. Инзаре а, 1аткъаме а дара к1антана оцу синт1еда ца гучу 1аьржачу чохь буьйса яккхар. Делахь а, оцу шопарийн г1азкхийн метта, г1орг1ачу бийларшка ла а доьг1уш, церан «беломор» цигаьркийн бодашкахь, маь1-маь11ехь серла юьйлучу ц1ерашка а хьоьжуш наб кхийтира к1антана цу буса.\nШозлаг1чу дийнахь х1орш парохода т1ехь Иртыш-хих бовлуш къегина кхетта малх бара, дарц д1атийнера. Хи 1аьржа дара, цуьнан кхерамен шийла к1оргалла хаалуш хетара парохода йистера чухьаьжча. Шуьйра, шийла даьржина доьдаш дара Иртыш-хи. Оцу суьртан ши бос бара: йистехь 1уьллу керла диллина, малхехь къега к1айн ло, юккъехула охьадоьду 1аьржа, к1орга хи.\nК1ентан да схьакхийтира кхарах Симпалатехь, х1орш новкъа баха. «Жанасемей» олучу аэропорте схьакхаьчна х1орш такси чуьра вахьалилхича, т1еман басар хьакхна долу доккха кема, онддачу г1овг1анца г1атта кечлуш дара. Цуьнан т1емаш т1ера ши бера, бевдда бог1учу кхарна нисса дуьхьал хьийзаш бара, датон х1оз бина малхехь къегаш. Деден хроман эткийн можа, деттина айраш т1аьхьа вог1учу к1анта баьргаш хьалха хьала-охьа уьдура, шуьйра яьржинчу палашан т1емаша хьалхара некъ ца гойтура.\nТ1ахьависсина к1ант, кеманан берано хьоькхучу махо, вог1уш лаьтташехь аркъал тоьхна, юхавадийра. Бамба биллинчу 1аьнан пальтоно, бовхачу куйно дика карчавойтура иза. Т1аьхьа вог1у к1ентан да сецира, шен дена хьалха воьхна. Деда, юха хьажна, т1ечевхира цунна: «Х1ун деш лаьтта хьо?! Ма вахьийта и к1ант!»-аьлла.\nКеманан не1 схьаеллаелира, чуьра жима бут1къа лами охьакховдийра. Кема айлуш додура, дечкан, букътухучу г1анта т1ера охьа хьоьжура к1ант деак1ов корахула. Бухахь, лаьттахь, цхьа бес-бесара к1адийн цуьргаш доруш тегна юьрг1а 1уьллуш хетара. Ло диллаза дара бухарчу махкахь. Кема цхьана меттехь лаьтташ хетара к1антана, локхаллин инзаралло дог жимма шелдора. Юха вахьа хьажча кхин керла меттигаш гича кхетара кема доьдаш хилар, амма машенахь воьдаш санна, бухара меттигаш т1ех х1унда ца лелха ца кхетара к1ант.\nЦул т1аьха г1аланашкахь кеманаш хуьйцуш, кхаа-деа дийнахь кема айдала йиш йоцуш, аэровокзалашкахь денош-буьйсанаш йохуш схьаихира х1ара кхоъ. «Павлодар, Томск, Омск, Свердловск, Москва» – иштта ц1ераш йохуш хезара к1антана шаьш соьцучу г1аланашкахь. Дедай, цуьнан ши накъосттий цхьанхьа воьдий лелара, юха вог1уш, сарахь я буса, к1антана кхалла цхьацца бе-берса х1ума а яхьаш. Дечкан г1анташ т1ехь керча къордийча, гена вала ца х1уттуш, жимма вокзала чухула волалора к1ант, дукха д1асалелачу, кхечу къомах долчу адамашка, церан къамелашка ладоьг1уш, духаршка хьоьжуш, леларах тидамаш беш.\nЮха цхьа самукъе карийра цунна – дедегара ахча а доьхий, киншка оьцура. Хьалхарчу классе волавеллера к1ант х1орш новкъа бовлучу шарахь, жимаха волчу девашас шайн юьртара ишкол г1олехь ю аьлла д1а а вигна. Шина баттахь ах сов оьрсийн элпаш 1амийнера кхунна. Оцу элпашца еша г1ерташ къахьоьгура к1анта аэровокзалашкахь кема г1атталц.\nТ1аьхь-т1аьхьа, ц1ехьа д1а мел оьху кеманаш хазлуш, толуш, керла даьлл-даьллачунна т1ехууш д1аихира х1орш. «Ту-104», «Ту-114» – хезара к1антана кеманна т1ехь, шена уллехь 1ачу, дозалла дечу г1азкхийн берашкара, «реактивный» боху дош т1е а тухуш. Х1инца долу кеманаш, пхьег1аш еш долчу наштарах терачу эчигах дина, т1ехьа дерзийна дуьткъа деха т1емаш долуш дара, х1ара, к1ант, вадийначу, салтийн духаран бос болчу кеманан санна хьийзаш беранаш а боцуш. Чохь сийна хорманаш юьхинчу меташканаша кампеташ, кхин цхьацца х1ума а йоькъура чухула д1асалелаш. Кема айлуш дог охьахьодура, охьалахлуш – кийрахь мелдерг хьала хьодура, царна т1аьххье к1ант хаьлаайлора, ц1еххьана ч1ог1а дог керчий.\nМоскохахь х1орш охьабиссича, к1ант1ана аэропортан тхов т1ехь гира 1аламат даккхий элпаш. Царех дукхоха дерш девзира к1антана, вовшах тассаделира – «Москва».\nМетро чохь: сиха лела сийна, баьццара ц1ерпоштеш, хьере д1асалела адам. Деха, шекъанан басахь чоэш дуьйхинчу шина милцочо метрон куьзга санна ц1ена, шерачу, кузах тера къорзачу ц1енкъахула такхийна хьош вара цхьа вехна-воьжна г1азкхи. Цхьацца пхьарс а лаьцна, ша т1ехула санна, цхьа вайн, сиха хьора цара иза.\nМоскохара схьа ц1ерапоштана т1ехь баьхкира х1орш. Кемано дог керчош хьала-охьа идийна кийра дага оьхуш, самукъане вог1ура к1ант, х1инцца шена довза доладеллачу, керлачу, ц1еначу дуьнене корах ара хьоьжуш. Цхьана дийнахь иштта, шаьш санна «ц1а» бог1учу нохчийн берашца х1орде хьийжира к1ант. Дукха генахь хиларна, ловзочу тайнигех тера хетара х1ордан кеманаш.\nТ1аьххьара а, цхьана кхоьлинчу дийнахь к1анттий, дедай, кху шиннан некъан накъосттий Соьлжа-г1алахь охьабиссира. Цаьршиннах цхьаммо доккха г1уллакх дира х1окху шинна бехачу новкъахь: деда генарчу некъана дукха воккха вара, к1ант – дукха жима.\nКхарна доьхьал веанера к1ентан жимаха волу ши деваша, Казахстане 1ежийн посылкеш кхоьхьуйтуш хилла волу. Астаг1чу девешин керахь стомачу кехатан бокхха тоьрмиг бара, цо иза, т1екхоччушехь, велакъежна, к1ентан кера та1ийра: «Х1ан, д1алаца хьайна. Ц1а кхечи хьо…»\nВоккхачу стага шен дайн лаьтта ког ловзаза ялхийтта шо сов хан яьллера, ткъа к1ант ша виначу махках къаьстина иттех де а ца даьллера. Шен керарчу бочаб1ерийн т1оьрмига т1ехула хьожуш схьавог1ура. Девашас карахь кегдеш б1араш кховдадора к1анте, д1акхаччалц са тедан. Х1ара «стоьмийн» т1оьрмиг шен долахь бара кхуьнан, цхьаьнца а бекъа ца безаш.\nХьалхахь кхоссабелла датон сай болу «такси» а лаьцна, Йокккхачу Мехкадаьттан т1е охьабахара х1орш воккхаха волчу денвешина т1ебосса.\nНазад: Антон Чехов. Оратор. Дийцар.\nВперед: Альбика Батаева. Зама.\nФорма обратной связи Как вас зовут Электронная почта Тема сообщения Отправить сообщение Случайная статья\tЭлина Сайдулаева


Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Поурочное планирование открытого урока по ингушскому языку на тему " Суффикс"( 3 класс)\n3 классе г1алг1ай метта йийла урок хьехархочун ________________\nУрока лоарх1ам: дешархошта суффиксах юххьанцара кхетам балар, суффиксай новкъосталца керда дешаш хьадеш упражненеш яр,деша оттамах берий кхетам лакхбар;орфографически зем кхебар, керда дешаш довзийтар, дийнаташца къахьетаме хила хьехар,г1алг1ай метта урокашта безам т1абахийтар.\nУрока кхоачам:таблица, оалхазарий сурташ, карточкаш т1адулларашца, ребусаш,» Маьлха з1анараш» яхача ловзара кхоачам.\n1.Урока теркам т1абахийтар.\nГургал техар, шо 1оховш,\nКерда тема йовза ловш.\nНийса даг1а, дика ладувг1а,\nТ1аккха кхетам шун лакхлургба.\nЦ1аг1ара болх тахкар.\n- Малаг1а упражнени йир оаш ц1аг1а?\n- Малаг1а т1адуллар дар цу упражнени?\n-1одеша «з1анарах» оашош яздаь дешаш?\n-Мишта язъяьй оаш дешхьалхенаш: цхьана е къаьста?Сенах оал дешхьалхе?\nУрока тема йовзийтар.\n-Тахан цхьаькха а деша дакъа суффикс йовзаргья шоана,шо 1омалургда из дакъа т1а а тохаш,керда дешаш хьаде.\n-Д1аязде таханара таьрахь, классе.\n-Улга т1ара дешаш 1о а дийше ,алал малаг1а дош да юкъе сов дар?\n-Малаг1а оаз я цу деша хьалха шоана хозар?\n-Мишта я из оаз?\n-Д1аязде муг1 бизза алап укх арг1аг1а:\nХь хь хьхь\n-Фу оалхазар да хьазилг?\n-Мишта хила деза вай 1алама новкъосташца?\n-Х1анз муг1 бизза из дош д1аяздергда оаш, х1аьта г1алат дергдоацаш дагалоаттаделаш лг яха оазаш к1аьда хозе а к1аьда х1арак яздац.\n-Оттаел цу дешаца предложени.\n-Кертера маьженаш белгалъе\n-Х1анз вай дешай диктант яздергда.Дешаш дешхьалхенаш т1а а етташ хьадергда вай.\n-Мишта оал г1алг1ай метта к1ира диълаг1ча денах?\n-Д1аязде дешаш ера яхача овла дешхьалхенаш т1а а етташ:т1а,д1а,чу,1о,юха,хьа,ара,юхе.\n-Мишта язъйир оаш дешхьалхенаш? Малаг1а оаз я хьа ца хозаш цу дешашка?\n-Х1аьта а А яха алап язде деза.\nКердача тема т1ара болх.\n1 Кердача темах кхетам балар.\nДоска т1а: з1ок-з1окилг\n-Малаг1а башхо я укх дешай?\n-Зийрий оаш илг,лг т1акхетарца дешаш хьахинналга?\n-Мишта хувцаделар дешай ма1ан?\n-Х1амай з1амигал хойташ т1акхийттар суффикс яха дакъилг.Суффикс овла т1ехьа латташ хул массаза а.Суффикс т1акхетарца керда дешаш хьахул.\n-Хьаелла оаг1ув дезткъа шоллаг1а,Хьажал ткъаь пхелаг1ча параграфага,1оешал урока тема. Шоай дагахьа 1оешал дезткъа кхоалаг1ча оаг1он т1ара бокъо.\nЦул т1ехьаг1а цхьан дешархочо 1оеш бокъо,\n-Вай урока тема ч1оаг1ъеш б1аь дезткъа цхьоалаг1а упражнени ергья вай.\n-1одеша т1адуллар.Малаг1а ба дешай овла,суффикс,чакхе?Хьат1аязде.\n-1оховша нийса,тетрадь гоамо 1одилла,букъ нийса халийта,корта мара 1о ца бохийташ. Д1адолале болх бе.\nШколера воаг1аш волча Вахас\nХалла елле ни1,\nХов нанена: воаг1аш ва из\nТахан яьккха «шиъ»\nКогаш лаг1аш т1а 1обетташ,\nМайрра тохе ни1,\nШек яц нани:Ваха воаг1а\nТахан яьккха «пхиъ»!\nКерда тема ч1оаг1ъяр.\n1 Книжкацара болх\n-Шо х1анз пхиаш яха езаш да упражнени б1аьи дезткъа тшоллаг1а нийсса хьа а яь.\n-1одеша т1адуллар. Фу де деза ер упр-ни хьаяъеш?\nБераша улга т1а д1аязду дешаш:истолг,корилг,пенилг,классилг,ломилг,цогалг,цогилг,пхьагалг,г1алг,сайлг,лоалг,кхийлг.\n2. Керда дош довзийтар.\n-Укх оаг1он т1а сийнача бесача белгал а даь керда дош да д1аязъдаь. 1одеша из.(хьайра)\nФуй из хьайра?\n-Малаг1а оаз я цу деша йовш яр?\n-Суффикс т1а а техе из з1амига хургйолаш хувцал из дош?\n-Мишта оал хьайра болхлочох?\nЯшхал ребус,дешай таржам деш.\nЛес люди- о\n-Хо,ло яхача суффиксаша х1амай з1амигал гойтац.\n4. Ловзар «Маьлха з1анараш»\nУрока корта бар.\n-Сенах лаьца яр вай урока тема?\n-Фу хайра шоана суффиксах?\n- Малаг1а болх вай урока эггара хозаг1а хийтар шоана?\n-Тахан урока дика болх …..,…..,…….\nБокъо 1омае,упражнени 184,оаг1ув 83.З1амига сочинени язъе «Тха дезал яхаш»\nНомер материала: 451641


Минанаш дIаяхар меллаша доьдуш ду Нохчийчохь\nМангал-бутт 02, 2012\nНохчийчоь -- Минанаш а, кхин долу а лелхаза дисина долу герз къаьсттина кхераме ду берашна.\nОьрсийчоьнан президента а цхьаьна гIайгIа йийраш дукха хиллехь а, меллаша доьду Нохчийчохь латтанаш минанех цIандар.\nМасех шо даьлла Оьрсийчоьнан цу хенахь президент хилла волчу Медведев Дмитрийс, ша Нохчийчу веана волуш, лаьттах йохкучу минанех а, кхечу кхерамечу герзах а, сатийсам кхуллуш, дIахьедар дина.\n«Вешан, говзанчаш а хьежош, кхечу пачхьалкхашна а гIо деш ду вай минанаш дIаяхарехь. Вайн хьалхара декхар ду вайн мохк царах мукъабаккхар. Аса тIеман министараллина тIедуьллур ду, тIаьхьа а ца тоьттуш, Нохчийчохь и болх дIаболабе аьлла», - элира Медведевс.\nЦо иштта къамел дина ши шо дуьзнехь а, бахархошна хьаам а хуьлуш, цхьаьна юьххьера дуьйна, цхьабосса цу кхерамечу герзах цIандан долийна дац Нохчийчура латтанаш, хIора шарахьа уьш бахьанехь хуьлу бохамаш алсам буьйлуш латтахь а.\nОфициалан къаро а еш, деккъа цхьаьна 2011-чу шарахь, даьхний доцург, царна тIехь иккхина ткъа стаг. Миннааш бахьанехь кхузахь нисделлачу вер-ваккхарийн а, бохамийн а дало терахьаш а ду вуно морзах дуьйлуш.\nАмма официалан Iедалан дайша далочу терахьашна тIетевжича а гуш ду, минанаш дIаяхаран хаттар мел ира лаьтташ ду. 4000 сов стаг ву махкахь минанаша а, фугасаша а Iовжийна. Шайна юкъахь 142 шиъ а бер а долуш, 2 эзар сов вахархо ву уьш бахьанехь Iожалле вирзина.\nАла дашна, уггар лакхарчу тIегIанехь а и гIуллакх дийцаре деш лаьтташ доллушехь, хIинццалц, ма-дарра аьлча 6 шеран чохь, Нохчийчохь минанех цIандинарг дац 300 гектар латта а бен. Цу майданна тIера схьадаьккхинарг ду боху официалан хьостано 5 эзар сов эккха там болу герз.\nКхузара гуш ду мел хьашто йолуш хIума ду Нохчийчохь минанаш дIаяхар тIаьхьа ца теттар а, марсадаккхар а. Тахана тIеман омранато Iора баьккхинчу хаамца, Соьлж-гIалин а, Шелковская-кIоштахь а юьртабахамийн кхаш-аренаш минанех цIанеш болх бан йолаелла леррина цу гIуллакхна Iамийна шегахь оьшуш болу гIирс а болуш 26 стагах лаьтташ йолу говзанчийн тоба.\nТIеман омранатан эпсаро дийцарехь, Соьлж-гIалина юххерчу Гикало юьртана гергахь цу тобано хIинцале а кхерамечу герзах мукъа даьккхина 15 гектар дуьйш-дерзош долу латта. Цу хьостано чIагIдарца, шишша цхьаьна болх беш бу сапераш. Цхьаммо хьуламехь герз долу меттиг гучуйоккху, ткъа вукхо цуьнан эккхаран кхерам дIабоккху.\nНохчийчохь минанех а, кхечу лелха тарлучу хIуманех а 2015-гIа шо чекхдалале мукъадаккха езарг 16 эзар гектар сов кхаш-аренаш а, 7 эзар гектар сов хьаннаш йолу меттигаш а ю. Бакъду, цу боларшца 26 саперех лаьтта жима тоба цу балхаца ларалур ю бохург, шеко йолуш гIуллакх ду.\nМа-дарра аьлча, наха кхеторех, гIуллакх иштта дIадодахь иттаннаш шерашка дера долу хIума ду Нохчийчохь минанаш дIаяхар. Ши-кхо шо хьалха, кхузахь дийца даьккхина дара, нохчийн кегий нах саперийн корматалла караерзо деша а бахийтина, вай ваьшша и минанаш дIаяхар сих ца дахь, цуьнах г1уллакх хир дац бохург. Амма Оьрсийчоьнан тIеман министаралло и дIадолор къобал динчух тера дац.\nМинанех латтанаш цIандар дукха ледара боларца доьдуш ду Нохчийчохь


Нохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан накъосталлица къоначу яздархойн кхиамех воккхавевеш, царна накъосталла деш, баккхийчу яздархойн шен ницкъ кхочучу кепара доладеш, вайн къоман литература керлачу тIегIане яккха гIерташ къахьоьгуш схьавогIуш ву похIме яздархо Ибрагимов Канта. Иза дерриге а дуьненна вевза нохчийн, оьрсийн вайн заманан яздархо, юкъараллин гIуллакххо, Россин Федерацин литературехула, искусствохула Пачхьалкхан совгIатан лауреат, Нохчийчоьнан халкъан яздархо, республикин Iилманийн Академин академик, экономикин Iилманийн доктор, профессор, Россин Федерацин Яздархойн союзан декъашхо санна. Ткъа вайна иза нохчийн къоман доьналлех, яхьах, дахарх лаьцна дуьненан литературехь дош дитина вайна дукхавезаш волу Ибрагимов Канта ву.\nИбрагимов Кантина леринчу суьйренехь дакъалоцуш бара кхоллараллин а, Iилманан а, юкъараллин а векалш а, яздархочун гергара нах а, цуьнан кхолларалла езарш а. Баьхкинчу хьешашна юкъахь вара республикин Куьйгалхочун пресс-секретарь Каримов Iаьлви. Кантех дош аьллачул тIаьхьа, Нохчийчоьнан Куьйгалхочунан Кадыров Рамзанан маршалла дIа а луш, цо даийтина совгIат дIаделира Iаьлвис.\nИбрагимов Кантина лерина суьйре вовшахтоьхнера НР Яздархойн союзан «Синмаршо » ц1е йолчу къоначу яздархойн цхьаьнакхетаралло а, А. Айдамировн ц1арахчу къоман библиотеко а. Суьйре дIахьош яра оццу библиотекин директор Исраилова Сацита.\n– Нохчийчохь хиллачу шина тIамах нохчийн къам а, цуьнан турпалхой а доьналлех ца бухуш муха чекхбевлла исбаьхьаллин литературехь дуьххьара гайтинарг Ибрагимов Канта ву. 1999-чу шарахь араелира цуьнан кхоллараллин дуьххьарлера«Прошедшие войны» роман.Оцу романаца евзира цуьнан цIе а. ТIамо хьаьшна юха дендала гIерташ долчу нохчийн къоманна доккха совгIат дара иза. Иштта, дерриге а дуьненахь а сиха гIараелира Кантин цIе. Амма оцу лакхенех тоам бина ца Iийра яздархо. Цо тIаьхьа-хьалхаарахийцира «Седой Кавказ» а, «Учитель истории» а, «Детский мир» а, «Сказка востока» а, «Аврора» а, «Дом проблем» а, «Стигал» а романаш, – дийцира Исраилова Сацитас.\nГулбеллачара шайн-шайн къамелашкахь билгалдоккхура ворхI романан а, Iилманан белхийн а автор волчу Кантехь йозанан а, оьрсийн а, нохчийн а меттанийн хазалла а, кIоргалла а йовзийтаран декъехь похIма хилар.\nЯздархочун кхоллараллехь хилла а ца Iаш, дерриге а нохчийн къоман исторехь а, литературехь а мехала меттиг дIалоцуш бу Академик Петр Захаровх лаьцна болу Iилманан болх. И книга язъярна 2013-чу шарахь Дельвик Антонан цIарах йолу «Даймахкана, дашна тешаме хиларна» цIе йолу Россин юкъара совгIат а делира яздархочунна.\nЦул сов, яздархочун хIора а роман лаккхара мах хадийна а, совгIаташца билгалъяьккхина а ю.\nШен кхоллараллин лаккхара мах а хадош, шен ларам а бина, оцу суьйрене мел баьхкинчарна баркалла элира Ибрагимов Кантас. Безамна цхьаьна сурт а доккхуш ерзийра кхоллараллин суьйре.