Дуьненаюкъарчу организацийн векалша емалдина Украинан Iедалш\nОьрсийчоьнан журналист Бабченко Аркадий вийна аьлла сурт хIотторна а, цуьнан кхолламах харц хаамаш баржорна а дуьненаюкъарчу организацеша емалдина Украинан Iедал. Украинан Iедалхоша журналистах харц хабарш дIасадаржорна новкъадеана ОБСЕ-н маршонан хеттаршкахула волчу векална Дезир Арлемна.\n"Пачхьалкхан декхар ду бакъ информаци дIакхачор юкъаралле", - яздина цо шен твиттерехь. Иза дийна вуй хиича, са даьккхира ша аьлла, тIе а тухуш.\n"Доза доцу репортераш" организацин инарла секретара Делуар Кристофа Украинан къайлахчу сервисаша динарг "информацин тIеман гурашкахь дина хIилла" ду аьлла. "Iаламат кхераме ду журналистийн букъа тIехьа Iедал факташца ловзадалар", аьллачу Делуаран дешнаш даладо "Керланаш" агенталло.\nЕвропарламентан депутато Штетин Яромира Киеве жоп дехна, церан СБУ-с хIоттийначу суьртах. Бечу талламна тIехь ша терго латтор ю а олуш.\nУкраинан Iедалхоша динчо оьгIазбахийтина дуккха а журналисташ а. CNN журналисто Догерти Джилла, Бабченко "денваларо" Украине доллу дуьнена болу тешам байа тарло аьлла.\nДе хьалха Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIакхайкхийра, тIеман корреспондент лелла Бабченко тIехьашха герз тоьхна вийна ша вехачу цIийнехь аьлла.\nСБУ-н куьйгалхочо Грицак Василийс дIахьедира, лерина дIахьочу операцин гурашкахь Iорадаьккхинера шаьш иза вийна аьлла. Цо бахарехь, ши бутт хьалха дуьйнна йолийна хилла и инсценировка. КIело кечйинарг лаьцна къайлахчу сервисаша.


"Новая газетано" хаам барехь, коронавирусан уьнна дуьхьал бахархошна иммунизаци ечу заманчохь Оьрсийчоьнан лоьраша препараташ хаддаза хуьйцуш ю аьлла. Оьрсийн Свобода Радионо яздо церан хаамашна тIетевжина.\nОьрсийчоьнан регионашкахь масийттазза меттигаш хаабелла газетана, пациенташа цхьа прапарат къастийча, лоьраша кхечуьнца, Новосибирскерчу "Вектор" центро кечйинчу "Эпиваккоронех" пайдаоьцуш.\n"Новая газетано" Iораяьхначу меттигашкахь, шайна "Спутник V" препаратца прививка йо аьлла, хетачу пациенташна къайлах, Оьрсийчоьнан кхозлагIа, Чумаковн цIархчу Iилманан центран белхахоша кечйина "КовиВак" етташ хилла.\nЦхьацца меттигашкахь, бахархой вакцина хицийта реза ца хилча, цаьрга дIахьедеш хилла, лоьрийн гIалат ду олий я оцу шина препаратна юкъахь цхьана а кепара башхалла яц олий.\nБаккъал аьлча, "Спутник" кхоьллинчара бен оцу вакцинех лаьцна хаамаш бовзийтина бац дуьненаюкъарчу рецензеш арахоьцучу гIирсехь, ткъа важа ши препарат эвсара хиларх лаьцна хIинцца бен хаамаш гулбеш а бац.\nОьрсийчохь а, Туркменехь а бен регистраци йина яц\n"Эпиваккорона" вакцина. Цуьнан клиникан зерех чекхбевллачу декъашхоша латкъамаш бо йозуш йоцучу лабараторешкахь шайца иммуноглобулинаш хаа ца ло бохуш.


Далла хастам бу вочух дохкодовла а, дика Іамалш совъяха а вайна еза хенаш яхкийтина волчу.\nРажаб Лекха волчу Дала базбинчу беттаннех цхьаъ бу.\nЦул сов, хІокху баттахь ю Лекха волчу Дала Шен сийлахь элча Мухьаммад (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Шена герга вигина йолу МиІражан буьйса а – Ражаб беттан ткъе ворхІалгІа буьйса ю иза.\nМуъма нахана Дела хьехаварца а, марханаш кхабарца а, сагІа даларца а, кхийолу дика Іамалш ярца а алссама мела баккха аьтто болу хан ю хІара.\nЛекха волчу Дала Къуръан чохь базбинарг биъ бутт бу.\nЦхьаъ къаьсттина бу – иза Ражаб бу. Кхоъ тІеттІа бу – уьш: Зуль-къаІдахІ, Зуль-хьижжахІ, Мухьаррам.\nШена чохь Къуръан доьссинчу Рамадан беттан бозаллин дийцарш шатайпа ду, хІокху беа беттан лерам а боккха бу.\nБезачу беттан суннат марханаш кхаба луучо ша реза волу кеп хоржур ю. Ах бутт кхобучунна, Давуд пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) шен оьмарехь ма-кхаббара, цхьана дийнахь кхобуш, цхьа де юкъадулуьйтуш кхобур ду. И дан шен ницкъ боцчо, цхьана дийнахь кхобуш, ши де юкъадулуьйтуш кхаба мегар ду. Юкъ-юкъара кхобучо беттан юьхь, юкъ, чаккхе ларйийр ю. Беттан юкъ – иза бусалбанийн рузманан хьесапехь, беттан кхойтталгІий, дейтталгІий, пхийтталгІий денош ду. Шена луучо оршотан а, еарин а деношкахь марха кхобур ду, цунна а беза бутт ларар а, деза денош ларар а хир ду, Дала мукъ лахь. Беттан кхоалгІа дакъа кхаба луучо хьалхара кхоъ, юккъера кхоъ, тІаьххьара кхоъ кхаба мегар ду, я, вай лакхахь ма-хьахадарра, цхьана дийнахь кхобуш, шиъ юкъадулуьйтуш кхобур ду. Оршотан а, еарин а, пІераскан а деношкахь марха кхабар беттан кхоалгІа дакъа кхабарна герга дерг ду. Ражаб бутт берриг кхабар цхьаболчу асхьабаша карахІат лерина, Рамазанах иза дІа ца тарбархьама.\nАмма, Iадат лаьцна, кхаа беттан марханаш кхобуш верг (вайн махкахь даьржина а, вайн дайша лелийна а ду иза) – цунна карахIат дац Ражаб берриг кхабар. Мелхо а, мелехь ду иза, марха кхабар уггар сийлахь долчу Iибадатех Iибадат долу дела.\nБакъду, марханаш кхабаран коьрта Iалашо – уьш къепе далор яц, я къаьстина, я тIетта кхабар яц. Марханах лууш дерг – Делах кхерар, Iибадатна дог самадаккхар, хьарам долчух дегI лардар, Далла уггар дукхаезна йолу Iамал яр ду. Делан салам хиларг, цкъа а дохош ван а вуй те аьлча санна, марханаш кхобуш хилла, цкъа а кхобуш ван а вуй те аьлча санна, доцуш лелла, цкъа а буса Iибадат деш ван а вуй те аьлча санна, охьавуьжуш хилла, цкъа а охьавуьжуш ван а вуй те аьлча санна, буса Iибадат деш лаьттина. Элчанна (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен пайхамараллин нуьрца гуш, хаалуш хилла Iамална дика йолу хенаш.\nИштта, Iеламнаха карахIат лерина, марха ца кхобуш, тIеттIа (хаддаза) деаннал сов денош дIадахийтар а. Дерриге а шарахь шарIо мархакхабар ца магош хаддаза деанчу деа денна тIедоьгIна цара шайн дош. Шайна чохь мархакхабар хьарам долу гIурбанан Iийд а, цул тIаьхьа догIу «аййамут-ташрикъ» олу гIурбан беттан кхо де ду кхузахь дуьйцуш дерг. Марха кхабаза дукха хан яьлча, дог дакъало, стаг вочу Iадате воьрзу, дегIан лаамаша толам боккху. Дукха нахана хуьлуш дерг ду хIара, къаьсттина дукха хIума юуш болчарна.\nHi there to every body, it’s my first pay a visit of this web site; this web site consists of amazing and in fact excellent material in support\nblog post or vice-versa? My blog addresses a lot of the same subjects as yours and I believe we could greatly benefit from each\nExtremely helpful info particularly the remaining part I deal with such


АРСАЛИЕВА Люба. - Страница 2 из 2 - ГАУ «Издательский дом»\nЦкъа а цахиллачу кепара тховса\nМа тайна-кх гӀайгӀанна сан даг тӀехь тхьовсар.\nХьан сох бӀоболар-м — ларамза дацарий.\nСо, хьох дӀайоларах, яхь йоцуш яцарий.\nСан даг тӀехь ахь гоьл тӀе баьккхинчу когаца\nКхидӀа хьайн некъ бер ахь Ӏаспаран боларца.\nМалх гӀоттуш,цул тӀаьхьа малх буьзна балале,\nХьайн бехказлонна ахь цхьа-ши теш валаве.\nЦхьа теш – и гӀайгӀа ю,ахь соьга яйтина,\nВажа теш – чекх са ду,ахь хьайха гайтина.\nЦара хьо,хетарехь, бехказавоккхур ву,\nЦул тӀаьхьа аса а доккха садоккхур ду…\nБукътухийла йоцчу цу хьан гӀентахь\nТевжинера сан некъахо-ойла.\nДогдохийла йитна воцчу кӀентан\nДог хиллера цхьа юкъараӀойла.\nСатухийла доцуш,лозчу чевнна\nТуьха тийсар – цкъа со гӀалатъялар.\nКатухийла йоцчу хӀокху девнан\nКайохийнарг – ахь цкъа еза алар.\nХьан социйлехь цхьа кӀеззигчу ханна\nИ сан сацар (эхӀ, цкъа давуьсийла!..),\nЮхадерзо, и сайн мухӀар санна,\nТкъа хьо вуй?!.. Хьо цкъа а ма вуьсийла\nЦкъа со санна,беа некъа юккъехь\nГуш а боцу пхоьалгӀа некъ леха…\nСатуьйсийла йоцчу лаьттан букъ тӀехь\nХьан социйлехь сан сатийсам беха.\nГӀеметтахӀоьттина хьан маьркӀаже,\nСан шерийн малхбузехь\nЛачкъадай вайшимма цхьа маьлхан де,\nДахарехь уггар а тоьллачу денойх?\nАхь боху, со саннарг хилла а яц,\nСан шеко цул тӀаьхьа уьттаза кхелха.\nКхин тӀаьхьло йолуш-м дуьне а дац…\nТкъа ойла – цӀерпоштал и хьалхалелха.\nХьо лоьхуш, дийнахь ца летабич чиркх.\nСо лоьхуш, хьан а ца даъдели айраш…\nХиллачийн – дог Ӏаббал, ас кхеби чӀир,\nХиндолче – ца кхоьрруш, ког ловзу майра.\nХьан хенан хӀоттамехь\nсан сахьт ца делира.\nИ даларх ца тешаш, хьо къайлавелира.\nЦул тӀаьхьа цхьа-ши шо,\nАьлча а, цхьа пхи шо делира.\nВай цхьана заманахь лехнадерг\nкарла а делира.\nЦкъа а ца хиллачух со тешо\nСан сецна лаьттачу сахьта тӀехь\nХьан хан чекхъелира.\nИ букъ а берзийна лаьттара…\nАс цуьнга, тӀеяхна, хаьттира:\n«Хьо хӀокху урамехь вехаш вуй,\nКхузара дӀо цига гена дуй?»\nАс цунна хьажар тӀедуьйгӀира,\nЛеррина цо соь ладуьйгӀира.\nЦкъа цец а ваьлла, схьахьаьжира,\nКхузара вац аьлла, къежира.\nАс бехкцабиллар а дийхира,\nШи бӀаьрг сан хаза бу, элира.\nЮх-юха сан цӀе а хоьттура,\nШа дуткъаделлачохь хедар ду бохучух\nТӀаьхь-тӀаьхьа ма дика кхета со.\nТӀаьхь-тӀаьхьа шарал а\nХӀора а буса ас воьху хьо.\nХьан цкъа а юьхь-дуьхьал гина а доцучу\nСибатах ма Ӏехаели со.\nЦкъа а кху дуьненахь\nхила йиш йоцучу\nСан ирсах хӀунда тарвели хьо?\nМассо а тешамех сан дог ша долучохь,\nСайх теша, хьо тешо ели со.\nКхин дага ца дисна\nса хьуна догучохь\nЛиънера-кх цу цӀарца вохван хьо.\nШа хада гергадерг\nХьо ца гуш дӀаярна кхоьру со.\nСан хӀора ойлано хьо дагалоцучохь\nДоьху ас, тховса цӀавола хьо.\nСайн лехамийн синкхетамехь…\nСайн лехамийн синкхетамехь\nхьан IиндагI гина,\nХьан къайленийн цу гIайрене\nсайн доцчу къина\nАс бина некъ ца бели чекх,\nи баха Iинах..\nСан бIаьрсина тIехьаьрсинчу\nхьан маьлхан дерзо,\nСан лаамийн цхьа хаамаш\nЦа йитира, ца тигира\nЦул тIаьхьа кхин цул къаьхьа кхин\nца еа гуьйре,\nАс дийцина, ахь дицдина\nЦа лоьхуш ирс, дIадоьду и,\nшен когаш Iуьйра..\nАхь хьастаза, сох къастаза\nСо бIарзйина, хьо марзвина,\nцо дIа ца хоьцу,\nЦхьа къежачу шен хьежарца\nсан даг тIехь соьцуш..\nСан тешамца хьайн иэшамаш\nахь атта лайра,\nСо йицйина, ахь дийцинарг\nСан лехамийн синкхетамехь\nхьан IиндагI дайра…\nШелонна, гӀодаюкъ къоввлуш, кӀайн бой а йихкина,\nДуьненна а ша резайоцуш, хаьнтӀе куьйгаш а хӀиттийна,\nДӀо дитта буьххьера цхьа дог ца догӀуш чудоьжначу,\nЦхьа а бехк боцучу гӀа-патарх бехкаш а дохуш,\nШена тӀех мел волург лерринчу хьажарца воруш,\nТхуна дӀо дехьарчу уьйтӀара гӀаш дагош йолчу,\nХетарехь, цхьа шовзткъа шарал а тӀехъяьлла йолчу,\nЦӀарна уллохь сурт даккхий вайшимма аьлла,\nЛарамза тӀехдолуш нисделлачу тхойшинга:\n«Ма даккха сан сурт-м, со марехь ю шуна», – аьлла,\nТхойшиннах нийса цакхетарца юьстах а яьлла,\n«ХӀуп» баха хӀоьттина марса ца йолучу цӀарна,\nЦу цӀеран серлонехь кхоьруш шен юьхь-сибат гарна,\nЦкъа соций, боданан бӀаьра а йогӀалой,\nТӀаккха шен нуораца дӀаса а йолалой,\n«Ирс-яӀ-кха, суьртан бен, кхин гӀайгӀа-бала а боцуш,\nМа ду-кха хӀара шиъ, кхин башха лартӀехь а доцу», –\nШен дагахь и бохуш, тхойшинна тӀаьхьа а хьоьжуш,\nГали чохь дехьо ша гулдина гӀаш цӀар тӀе кхоьхьуш,\nШен болх беш йоллучу зудчунна хоийла дуйла\nШа тховса цу цӀергахь ягош ерг – сан гуьйре юйла?..\nОрга №1. 2019\n8 035 комментариев


Оьрсийчоь -- Орлов Олег, Адамийн бакъонашларъечу "Мемориал" организацин гIантда, Москох, Тверской Кхел, 25Гез2009\nДаханчу Еарин дийнахь (17 Гезгмашан бутт) Москох дIаяьхьна зорбан-конференци, Июн беттан 22-чу дийнахь Страсбургехь Европан Бертан Парламентан Ассамблейн леррина рапортхочуьн Марти Дикан хьесапан къамел хилале йина яра. И къамел, Къилбседа Кавказерчу бахархойн бакъонаш ларъяран механизмах лаьцна хила дезаш дара.\nАмма, хIокху шеран январ баттахь ПАСЕн бюроно къобал ца дира Къилбседа Кавказехь бехачу нехан бакъонаш йохорх лаьцна ша-даьккхина рапорт кечдар. Оцу хьокъехь ойла кховдийнера Гуьржийчоьнан а, Эстонин а векалша. И ойла «тIехъяьлла а, политикан агIора нийса йоцуш» а лерира Ассамблейн куьйгалло.\nОцу сацаманна реза бац Къилбседа Кавказехь болх беш болу оьрсийн бакъонашларъярхой.\nХIокху тIаьхьарчу шарахь «Мемориало» Нохчийчохь бинчу балхах лаьцна дуьйцуш, юкъараллехь гIара а долуш, стаг лачкъийначу хенахь, урхаллашна юкъахь цхьанабелхаш бан талламан тоба кхолла еза и хаттар къасто элира оцу организацин куьйгалхочо Орлов Олега. И талламан тоба республикийн кIоштийн прокуратурийн а, тIеман прокуратурийн а; ФСБен а, Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин а талламхойх вовшахтоха езаш хиларх тешна ву Орлов.\nИшттачу тобан аьтто хир бара чолхе хаттар сиха къастон. Амма, шаьш дийцинчу цхьана а гIуллакхехула иза ца динера. Я талламхой а, я церан куьйгалхой а оцу тайпа талламан тоба кхолла лууш а, гIерташ а бац. Шена хетарехь и саботаж ю элира «Мемориалан» куьйгалхочо.\nЦунна масала далош, ТIехьа-Мартан кIоштерчу Закан-юртара, эвлана юккъехь лачкъийначу стагах лаьцна дийцира Орловс. «Массо а блокпостех чекх а буьйлуш дIабахана иза лачкъийнарш. Амма, уггар коьрта а, маьIне а теш цхьа бутт ах бутт баьлчий бен кийтарлонаш яха дIа ца кхайкхинера», бакъонашларъярхочо бахарехь. Нохчийчохь болх бечу талламхоша моттаргIанаш лелайо, шаьш таллам дIахьучуха. Амма, церан метта ша болу болх беш дерш шаьш ду элира Орловс – факташ тIечIагIъеш а, тешаш лохуш а, стаг вийна я чевнаш йина патарманаш лохуш а.\nСтохка йийна йолу «Мемориалан» Соьлжа-гIаларчу офисан векал Эстемирова Наталья а яра, Орловс дийцарехь, стаг лачкъорца доьзна, уггар а таро йоьхна гIуллакх къасто гIерташ. 2009-чу шарахь Июн беттан 28-чу дийнахь Соьлжа-гIалахь лачкъийнера Зайналов Апти. Лачкъочу хенахь герзан чов йинера Аптина. Мемориалан векалша тIеIаткъам а бина, и патарма схьаэцийтира талламхочуьнга. Амма, талламхочо иза схьаэцале, патарма хIуманна ца мегачу баьллера бохуш дийцира Орловс.\nПрокуратурин векалша дийцина хилла, шаьш, ТIехьа-МартантIерчу дарбан цIийнахь хилла, амма, цигахь Зайналов ца карийна, бохуш. Бакъонашларяърхочо бахарехь, «лоьраша Зайналов цигахь вац аьлла хилла боху талламхошка». Амма, иза бакъ ца хилла.\nОцу гIуллакхехула долу уггар а маьIне тоьшалла Европан Кхеле дIаделла «Мемориало» элира Орловс. Оцу организацин векало Гисаев Ахьмада дIаяздинера лоьран а, талламхочуьн а хилла къамел. Цу тIехь, эргIадваханчу лоьро олу талламхочуьнга: «Хьуна вуно дика хаьа, Зайналов кхузахь Iиллиний. Кхузахь шун прокурор а хилла, гIуллакх къасто дагахь. Амма, тхан дархочунна ха деш хиллачу, герзаца хиллачу наха иза лаьллира». ДIаяздина и къамел хилчий бен къера ца хилла таллам, Зайналов дарбан цIийнахь хилла хиларна. ХIетте а, и гIуллакх къастийна дац. Хьалха санна хIинца а хууш дац Зайналов Апти стенгахь ву а, цунах хIун хилла а.\nШаьш шайн рапортехь мел дийцинарг, ша-тайпа тидам оьшуш ду, хIунда аьлча, иза муьлаш бу хуучу нахах а, церан кхолламех а хьакхалуш долун дера, бохуш дийцира Орловс. Шаьш ца боху элира Орловс, дIа мел лаьцнарг, бехк боцуш ву. Амма, уьш низамашкахула бехке озо безаш бу, лечкъа а ца беш аьлла, билгалдаьккхира, бакъонашларъярхочо.\nОццу хенахь, Дуьненаюкъарчу Аьмнести Интернешнл организацин талламхочо Бер Фредерика билгадоккху, Къилбседа Кавказ – адамийн бакъонашца йохорца, Оьрсийчура уггар а чолхе кIошт хилар. Бакъонашларъяран оцу организацино хьесапе эцна ду цигахь адамийн бакъонаш талхош а, нахана кхерамаш туьйсуш а, уьш лечкъош а хилар.\nRussian Human Rights Activists Assess Situation in North Caucasus


ТIемаш бирзинчул тIаьхьа а эша ца ло онкологи\nЦхьана дийнахь, цхьана юьртахь 18 тезет хIоттар тамаша бац, инзаре ду уьш берриш а цIе ца йоккхучу лазаро эгийна хилар.\nТIемаш бирзича а эша ца ло онкологи\nЮкъаралхочо Коканаев Руслана Фейсбукан шен агIон тIехь хIоттийначу цхьана хаамо юха а карладоккху Нохчийчохь онкологица долу хьал чолхе хилар. Цо бахарехь, шен лулара цхьана зудчуьнга йиша елла аьлла, кадам бан чувахча, цигахь хезначо цецваьккхина иза.\nЦхьана дийнахь Ойсхарахь 18 тезет хилла хIоттийна. Коканаевс иштта дуьйцу: "Сан лулахь Iаш ю и зуда. Цуьнга кадам бан чуваханера со. 18 тезет яра-кх цигахь цхьана дийнахь элира цо. Тхайн юьртахь 26 шарахь болх бина ма ву со. Сайн бIаьргашна схьагучу суьртаца, цомгуш мел хилларг онкологица велла ву".\nОнкологи Нохчийчохь яьржина хиларх юкъараллехь а къайле яц. Мелхо а, нахана дела денна аьлча санна го и бохаме тоьшаллаш. Наггахь бен кIира ца долу муьлхачу стеган тезета ваха ца дезаш.\nОцу цамгаро нохчийн къам йийсаре лаьцна хиларх дуьйцира Соьлж-ГIалара яхархочо Сайдулаева Оксанас: "ХIокху тIаьхьарчу хенахь яьржина ю и онкологи. Вай лайначу баланех а, кхуза чу мел тоьхначу хIуманех а хилла хир ду иза. Суна дика евзаш цхьа зуда яра. 2 шо дара цо и бала хьоьга. Операци а йина дIа а яьккхинера цунна и цIе ца йоккхург. Дика ю аьлла, хими а еш, лелаш яра иза. ЦIеххьана и цамгар юха а яьлла цхьана баттахь ели иза".\nНаха мухха а дийцахь а, лоьрашна, тамашийна делахь а ца хета онкологица хьал махкахь дукха тIехсов барамашкахь ду аьлла. Ира а, чолхе а ду, амма Оьрсийчоьнан кхеу регионашкахьчул дика ду аьлла, мах хадийра хьолан республикан коьрта онколога Ахматханов Хьуьсейна: "Вайн махкахь оцу цамгарца долу терахь, кегийрхой а юкъалаьцча а, кхузза лахара ду Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахьчул.\nОьрсийчохь юккъерачу барамехь цомгушчеран терахь 402 сов дара 2016 шарахь, ткъа вайн 157 сов ду иза. Иштта оцу цамгарх баларш: Оьрсийчохь 200 ца кхоччуш ду и терахь, ткъа вайн 83-ннал сов эккхаш ду иза. Оцу ша долчу хIумано гойту вайн цIахь и цамгар кхуьуш ца хилар. Иштта вайн цIахь операцеш ян йолийна дела баларш а жимделла вайн".\nОнколога Ахматхановс дуьйцучу терахьашца могашаллин министралло а, Росстат олучу урхалло а далош дерш дуьстича, сурт башха дика ца нисло.\nМасала, Росстатан меттигерачу декъо динчу лараршца, стохка итт баттахь веллачу 5397 стагах, онкологех велларг ву 944. И терахь лурчахчул, бакъдерг дийцича, кIезиг ду 22 стагана.\nАмма хIетте а миллион сов долчу къоман юкъахь хIора шарахь цхьацца эзар стаг цхьана онкологех леш хилар лахара ду олийла дац, бохуш кхин дIа а дуьйцу юкъаралхочо Коканаев Руслана: "Дехьа юьртахь а, сехьа юьртахь а и болх хилча, муха хир ду массо а Нохчийчохь оцу цамгаран процент лахара?\nТIамах чекхадаьллачу къоман тIехь цхьа программа хила езаш ма яра. Иза ца хиларо деш ду иза. Оцу хIуман тIе тидам а бахийтина, иза ала йиш ца хиларо деш ду иза, аьлла хета суна".\nНохчийчохь онкологин дуьхьала леррина программа оьшуш хиларан хан тоххарехь тIехъяьлла бохуш даим кхайкхош ду цхьамоггIа юкъаралхоша а, бакъонашларъярхоша а. Наха шаьш терго йо, къаьсттина тезеташкахь чIогIа къеггина го иза, бухахь кадам схьаоьцуш баккхий нах бисина а бац.\nКъаной дIабовлуш бу. Цаьрца цхьатерра ала мегар долуш церан берийн а, берийн берийн а хеннара берш бу леш, цIеххьана и цамгар гучу а йолий.


Тарамова С. «Маьлхан йовхо шуьца ю… » - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДукха хан йоцуш мукъачу дийнахь Соьлжа-Г1алин №10 йолчу юкъардешаран школехь доккха хазахетар хилира. Кхуза баьхкира Гуьмсан к1оштан Ойсхарачу №2 йолчу юккъерчу а, оцу юьртара берийн исбаьхьаллин школера а, Т1ехьа-Мартанан к1оштан Ша1ми-Юьртара юкъардешаран школера а дешархой.\nЦеран вовшахкхетар дара хьалххехь хьехархоша бинчу бартаца. Шайн дешархошна юккъехь доттаг1аллин уьйраш кхолларан а, къоман г1иллакхийн 1адаташкара хьаша-да т1еэцар а, цуьнга болу лерам бовзийтар а, «Арт-Серло» региональни юкъараллин организацино д1ахьочу «Кхолларалла-культурийн диалоган бух» ц1е йолчу проектан чулацаман 1алашонашна а жоп луш дара и цхьаьнакхетар.\nЦунах дерг дийцира «Арт-Серлон» директора Идалов Нажмуддис: «Муьлхха а кхоллараллин болх вайн бераш кхетош-кхиорна т1ехьажийна бу. Тахана тхан цхьаьнакхетар а масех 1алашо йолуш ду. Цкъа делахь, тхо лулахой дац. Кхечу районера т1едаьхкина хьеший ду. Шолг1а делахь, тхайн коллегашца а, церан дешархошца а цхьаьнакхетар а, вовшашна довзар а, доттаг1аллин уьйраш кхоллар а, ерш ч1аг1ъяр а ду. Тхо вовшашна довзар а шен цхьа лехамаш болчу дешаран гурашкахь а доцуш, кхоллараллин аг1онца ду. Оха кхоллараллин балхана оьшу цхьацца ручканаш а, къоламаш а, басарш а, кехат а, иштта кхиерш а еъна берашна совг1атна. Ткъа цара а кечдина шайн совг1аташ. И дерриге а кхетош-кхиоран бух т1ехь долу г1уллакхаш ду».\nДоттаг1аллин уьйраш ч1аг1ъярна а, дешархой кхетош-кхиоран гурашкахь къоман г1иллакхехь хьаша-да т1еэцаран масал гайтарна а т1ехьажийна и цхьаьнакхетар хиларх а, цунах берашна боккха синкъерам а, масал а хиларх доьзна дийцира «х1усамдайн» 10-чу школан 7-чу «А» классан куьйгалхочо, цхьаьнакхетаран вовшахтохархо йолчу Махмудова Хедас:\n«Мукъа де хиларх доьзна доцуш, 1уьйрре схьадаьхкина, хьеший т1елаца кечам беш ду сан бераш. Оха кечдина хьешашна довха дешнаш, совг1аташ, иллеш, эшарш, мерза кхача а. Царах муьлххарг а шен цхьа билггала маь1на долуш ду».\nЭххар а схьакхечира хьеший. Дуьхьалбовларца, маршалла хаттарца уьш т1еийцира «х1усамдайша» Хасульбеков Адама, Далаев Мохьмада, Ислентьев Александра, Ибрагимов Мусас, Азимов Илеса, Эльмурзаев Ислама. Хьешашна диканиг лаарца дийкира «х1усамнанойн» Даудова Дианин, Басханова Лалитин, Тисаева Лианин маршаллин дешнаш а:\n«Де дика хуьлда, марша а дог1ийла шу, тхан хьоме хьеший! Дахар ирсе, х1усам токхе, доьзал беркате хуьлда шун. Ненан йо1 ирс долуш, ден к1ант г1иллакх долуш кхуьийла шун. 1уьйренаш-суьйренаш маьрша йолуш, декъала дахар хуьлда шун. Тхо долчу дахка шу а, шу т1елаца тхо а Дала вовшашна ма эшадойла вай!».\nИштта башхачу г1иллакхца, довхачу дешнашца шаьш т1елацарна доккха баркалла элира Ойсхарчу исбаьхьаллин школерчу хьехархоша Джабраилова Заремас а, Ильясовг1ар Зараа а, Маккас а.\n10-чу школан директоран Астамиров Тимуран а, хьехархойн коллективан а ц1арах хьешашка маршалла д1а а луш, йистхиллачу хьехархочо Хеда Ахмедовнас билгалдаьккхира:\n«Ша хьелуш хилахь а, шуьга доккха маршалла д1а а ло, к1иранде хаьржина а ца дог1уш, муьлххачу а дийнахь даьхкинехь а, деза хьеший дина шу т1еоьцур дара, д1аала а аьллера соьга Тимур Хасанбековича».\nХьешийн ц1арах вистхиллачу Нохчийн Республикан хьакъволчу хьехархочо Идалов Нажмуддис къастийра:\n«Хууш ма-хиллара, дешаран г1уллакхна мелла а новкъарло йо иштта долчо. Цундела, шу кхоийна нисдина оха х1ара, шух доллург зиэ ца нисдина. Дела реза хуьлда».\nВовшашна довзар кхин т1е а к1аргделира х1усамдайша х1оттийна концерт бахьанехь. Къоначу артистийн Тисаева Лианин, Шахабова Танзилин зевнечу аьзнаша балхийра Даймахке, нене болу безам. Шайн эшаршкахь дийцира цара нохчийн къомах а, цуьнан мехкарех а долу дозалла. Цаьрца яхье бовларца «Даймохк» илли д1аэлира хьешаша Дадаева Хедас а, Маашева Пет1амата а, хелхаран говзалла гайтира Идалов Илеса а, Шахабов Зураба а.\nТ1екхечира совг1атийн хан.\n«Хууш ма-хиллара, дуьххьара веанчу хьешана совг1ат деш 1едал ду вайн къоман, – къастийра хьехархочо Махмудовас, – вай а вешан къоман векалш хиларе терра, оцу г1иллакхна юьстахдовла таро йолуш дац. Тхан совг1аташ къастийна ду мехкаршна а, к1енташна а. Хьалхарчарна оха вайн ворх1е а наноша ма кечдарра, тхешан куьйгашца кечдина, тегна, тай-маха лелон бохча ло. Тхуна луур дара, даккхий хилла, керлачу дахаран некъ хоржуш а безамца тхан совг1ат аша леладойла а, оцу некъа т1ехь шу ирсе хуьлийла а. Ткъа к1енташна, оха вайн заманах доьзна совг1ат кечдина – компьютеран ловзарш! Тхуна лаьа вайн к1ентий массо а х1уманца хьалха хуьлийла!».\nДешархошца баьхкина хьехархой а ца къастийра х1усамдайша, царна а цхьацца маь1не долу совг1аташ делира. Цул т1аьхьа цхьаьна стоьлана гонаха хевшина пхьор диира хьешаша а, х1усамдайша а.\nХууш ма-хиллара, иштта долу г1уллакх цхьаьна стагах доьзна хилча, ч1ог1а лазаме а, харж йолуш а хуьлу. Цунах дерг дийцира Махмудовас:\n«Х1окху г1уллакхна т1ехь сан белхан накъостийн а, берийн дай-нанойн а г1о хилира суна, – билгалдаьккхира Хеда Ахмедовнас. – Доккха баркалла ала лаьа суна хьехархошна Нолтыгова Зейнабна а, Астамирова Раисина а, Джамильханова Джамиляна а, Дубаева Тамусина а, берийн наношна Галаева Элитина а, Батаева Табаракна а, поварна Умаева Маретна а, 11-чу классера дешархошна Шабазова Хьавана а, Шахабова Танзилина а. Къаьсттина доккха баркалла а, Дела реза хуьлда а ала лаьа суна денанна Эльмурзаева Заянуна. Аса классехь дечу муьлххачу а х1уманан декъашхо а, накъост а ю иза. Цо г1о ца динехь, суна хуур а дацара, тхайн хьешашна ч1ог1а хазахетта и башха совг1аташ-бохчанаш тега. Иштта болчу накъосташца хала дац суна! Ткъа сайн берийн амалашкахь а х1инццалца сайна ца евзина аг1онаш гучуевлира суна. Иза довзархьама а вовшахтоха дезаш г1уллакх хиллера х1ара!».\nДуккха а заманчохь бевзаш хилла доттаг1ий санна, д1асакъаьстира бераш. Цара вовшашка телефонан номерш а, почтан адресаш а делира. Къоман г1иллакхаш довзаран а, уьш карладахаран а, тайп-тайпанчу к1ошташкахь, ярташкахь 1аш болчу кегийрхойн вовшашка уьйр-марзо кхолларан закъалтан а, бераш шайн къоман г1иллакх-оьздангаллин гурашкахь кхетош-кхиоран белхан а доккхачу масаллин г1уллакх хилира оцу цхьаьнакхетарх.\nХьеший д1абахча а, школан кертахь дикка йийкира Хеда Ахмедовнин кабинета чуьра «бераш маьлхан серло а, йовхо а» хилар ч1аг1ден Дадашева Тамарин эшар.\nКоличество подписчиков: 1 628


Керма — вайн эрал 2500—1500 шо хьалхарчу муьрера, Нуби махкара (хӀинцалера Судан) африкин цивилизаци а, иштта цӀе йолу археологин оьздангалла а. Суданан махкахь уггаре а онда паччахьалла яра шира Мисран Юккъера паччахьаллин муьрехь.\n3 Экономикин а, политикин а структура\nКерман археологин иэсНисйе\nЭкономикин а, политикин а структураНисйе\nКерма паччахьалла хилла, шеко йоцуш, йоккха политикин субъект. Мисран хьосташ гойту, иза ехаш а, бахархой хевшина а латта лелоран регион хилар. Мисрах къаьсташ, Керма паччахьалла чӀогӀа цхьана урхаллин хилла. Цуо доладина Нилан цхьанна тӀиера деа тархе кхаччалц — мохк бу оцу хенан Шира Мисран мехккал.\nКенийн аренийн йохаллийца дӀасакхийсина дуккха а эвланаш, дӀалоцура паччахьаллин коьрта дакъа, амма тешаллаш ду жаӀунийн говзаллица а, дешийн белхан а регионаш хиларан. Керман цхьа могӀа гӀаланаш яра юьртабахаман сурсаташ гулдаран а, дӀасадекъаран а яккъаш, ткъа иштта махлелоран а. Керман паччахьийн кешнаш чу йехкина дийнатийн, эзарнашкахь йолу, туьтанийн анализ йича, го, даьхний генара даладар, тарло, уьш далош хилар, паччахь велча сагӀийна. И хилам хӀинца а бу Африкин кхечу регионашкахь гуттара тӀаьхьарчу муьрехь а.\nКерма а, Сай а бен ца хилла яккхий гӀаланаш; тарло, кхин а ден ахкарша гучуяха цаьрца юста мегар долу кхин гӀаланаш. Кермехь а, Сайхь а карийна хьал долу элита а, лакхара класс а хиларан тешаллаш, цара терго латтайора генарчу латташца махлелоран а, ткъа иштта административан гӀишлош чуьра дӀадоьдучун а. Гуш ду, Керма паччахьалло, африкин континентан кӀоргера Мисар кхоьхьу кечбаларан хӀумнаш йохкарехь юкъалеларан ладаме роль ловзор\nКерман меттиг ширачу исторехьНисйе\nТутмос I-чо Мисран урхалла дечу шерашкахь хилира масех къилбехьа тӀелатар, цара тӀаьххьара, вайн эрал 1504 гергга шарахь, аннекси йира Нубин (Керма/Куш). Схьаяьккхинчул тӀаьхьа Керман оьздангалло тӀаьхь-тӀаьхьа схьаоьцу алсама мисран аматаш, амма гӀовттамаш лаьттира 220 шарахь (вайн эрал 1300 шо гергга хьалха). ТӀаккха а, Керлачу паччахьаллин заманахь Керма/Куш хилира коьрта провинци Мисран Империн экономикин, политикин, синмехаллин агӀора. Масала, пирӀуна ладама церемонеш дӀахьора Напатан гергарчу Джебель-Баркал олучу меттигехь,, ткъа иштта шина регионан паччахьийн тайпанашна зуда ялоран юкъара махбар а.\nКерма а, Куш аНисйе\nХала ду билгалаяккха Керман а, Куш паччахьаллан а юкъара оьздангаллин а, политикин а тӀегӀа кар-кара ялар. ТӀаьхьарниг кхоллаелла вайн эрал 1000 шо гергга хьалха. Юьхьанца Кушан паччахьаш лелайора Керма паччахьаш дӀабухкуш а, башха ламасташ еш а, цуо гойту церан мелла а уьйр хилар. Цул сов, Кермера а, Напатера (Кушан коьрта шахьар) а паччахьаш дӀабохкаран комплексийн цхьатерра дизайн ю. Кермехь иштта карийра дӀалечкъийна Кушан пирӀунийн иэсаш, цуо гойту, Напатан урхалчаша тӀеоьцуш хилар шайн коьрта шахьран а, Керман а юкъара историн зӀе.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Керма_(паччахьалла)&oldid=6107309»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 4 июль 01:30\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 4 июль, 01:30.


Кадыров Ахматан цIе туьллур ю ГIаларчу аэропортана\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2021\nЙозуш йоцу Нохчийчоь йолуш Шайхан Мансуран цIарах, ткъа карарчу хенахь "Северный" олучу Соьлж-ГIаларчу аэропортана цIе туьллур ю Нохчийчоьнан куьйгахочуьн ден Кадыров Ахматан. Цу кепара кхаж тесна 89,6% республикан бахархоша, хаам бо Кавказ.Реалиино, республикерчу Юкъараллин палато чIагIдечунна тIе а тевжаш.\nБолчу хаамца, къовсам болабаларх лаьцна дIакхайкхийна хиллера Охан-беттан 12-хь. Иза дIабаьхьира беъа муьрехь, дIабирзира Стигалкъекъа-беттан 17-хь. ЖамIаш довзийтира вовшахтохаран комитето Стигалкъекъа-беттан 21-хь.\n4,5 % кхаж белла Сийлахь Даймехкан тIамехь жигара дакъалаьцначу Висаитов Мовлидна.\n3,5% кхаьжнаш гулдина нохчийн яздархочо Айдамиров Абузара.\nТкъа оцу къовсаман тептарна юкъатоьхна хиллачу 4-зза СССР-н Лаккхарчу Кхеташонан депутат хиллачу Гайрбеков Муслимна а, хелхарчанна Эсамбаев Махьмудна а, ШолгIачу Дуьненан тIамехь хьуьнар гайтинчу Нурадилов Хампашина а, СССР-н баскетболан тобан декъашхо хиллачу Ахтаев Увайсна а, театран а, кинон а актерна Омаев Дагунна а, Советан Iедал доккхуш жигара дакъалаьцначу Шарипов Асланбекана а дIаделлачу кхаьжнийн терахь ца кхочу цхьана проценте а.\nКъовсаман гурашкахь кхаж тасар вовшахтоьхнера Нохчийн республикан Юкъараллин палатан сайта тIехь а, телефонехула а, sms-кхажтасарехула а, ткъа иштта теллинера юкъараллан хетарг а.\nБи-би-си-н Оьрсийн сервисо бинчу хаамца, карарчу хенахь Нохчийчоьнна коьрте хIоттийна волчу Кадыров Рамзанан а, цуьнан гергарчеран а цIе тиллина бу республикехь 346 боккха а, жима а урам.


"Борша нах бисина а бац кху махкахь..." - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » «Борша нах бисина а бац кху махкахь…»\n60 боберана хΙусамаш елла Соьлж-ГΙалахь. СовгΙаташ далар айдина гайтира телехьожийлашкахь. Муьлш бу ирсе бинарш? Кхин мел ду махкахь кхерч боцу бераш? Мел нийсо лела Ιедало и тайпа гΙуллакх дечохь? Иштта хеттарш хΙуьтту дуккха а нехан коьртехь, мехкан хаамийн гΙирсашка ладоьгΙча.\n700 бер ду, тΙехь тхов а боцуш, ша Ιуьналлехь латтош, боху къинхьегаман а, социалан а министралло.\n…Хила а тарло.\nАмма уггаре а хьалха хΙутту принципехь долу кхин хаттар. Стенгара хаьа хьаькамашна махкахь иштта бер масса ду? Мел ду дерриг а бобер?\nДукха хΙума карадо нохчийн официалан хаамашкахь. Амма хΙинца а къайле ю, масса бер дитина тΙемаша да я нана дийна.\nНохчийн къомана стратегина мехала терахь ду иза. Оцу тΙера бен хΙоттайола дац къам кхиор-деборан политика, иза дахаран новкъа доккху рицкъан барамаш а хила беза йоьхна демографин чоьте оьцуш.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан статистикан комитето а, тΙеман министралло а делла терахьаш вовшахтоьхча, Нохчийчоьнан хьалхарчу тΙамехь велла 60 эзар хиллал вахархо. Кремлан охΙланаша бахарехь, шолгΙачу тΙамо дΙадаьккхина нохчийн къомалара 20 эзар са. Дерриг а шина тΙамо адамашлахь дина зе хуьлу, Москохарчу хьакамаша дийцарехь, 80 эзар. Ткъа шина а КадыровгΙеран Ιедало хаийтира шераш хьалха – махкахь тΙемаша вийнарг 160 эзар стаг ву, аьлла.\nДоцца аьлча, хууш дац билггал масса стаг вийна оьрсийн эскарша Нохчийчохь. И терахь ца довзийта дерриг а леладо Кремло тахана а. ХΙунда аьлча, дΙахьединчу хΙора синах жоп дала догΙу, эхь-эвхьазалла а хьаеш. Ткъа хΙаллакдина синош хьехадаро цхьана а кепара сий ца дебадо Оьрсийчоьнан а, цуьнан президентан а.\nХΙинца Нохчийчоьнан боберашлахь хΙусамашца ирсе бинарш муьлш бу? Ахь шерашкахь тергонехь латточу берашлахь буй ишттанаш, бохучу тΙера доладелира Маршо Радион нохчийн бакъоларъярхочуьнца, «Ненан аз» цΙе йолчу юкъараллан куьйгалхочуьнца, ХΙелсинкин комитетан Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочуьнца Межидова Зайнапца.\nОцу къамело хеттаршна жоьпаш дуьззина ца лахь а, тешам боллуш гайтира Нохчийчуьрчу боберийн хьал а, муьлхарш ду царех Ιедало тергонехь кхобурш а.\nМежиева Зайнап: «Рамзанна лаахь, телевизор чухула берзина хелха а бийр бу-кх и нах»\nКхушара кхин а 150 боберана а лур ю хΙусам, боху Нохчийчоьнан къинхьегаман а, социалан а министралло. Цуьнца доьзна юха а цхьа хаттар хΙоттало: хьанна лур ю, муьлха тайпа къоман яхь лелош эгначу кΙентийн я нанойн берашна? Ичкерин берийн берашна я Кремлехьа мохк берзош, нохчех леташ эгначу нохчашна? Уьш а, вуьйш а ма дуй бобераш, тΙеман бобераш. Къестамаш бийраш тахана тоьлла ларалучех белахь а…


Субальпийн аса — Википеди\nСуба́льпийн а́са — биом: географин а, ломан а аса, лаьтта дечиган ораматийн дозанал лахахь, ломан-хуьнан асанал лакхахь.\nЭнгельмангӀеран баганаш субальпийн асанехь, Юккъера Колорадо\nСубальпийн асанера температура аьхка, довхачу мелхан дийнахь, хьалайолу максимум +24 °C кхаччалц, ткъа кхечу деношкахь ца кхочу +16 °C а. ГӀоролаш хила тарло шеран муьлххачу заманахь. Ӏаьнан температураш, лахарчу локхаллашкахьчул, шортта лакхара хила тарло, амма лакхара ю —23 °C, оцу хенахь лаьтта стомма лайн чкъор дуьллу, иза лаьтта 6—8 баттахь, ткъа цхьаццанхьа алсама гулделчехь аьхкий бен ца деша. Конвекцин йочанаш, дукха хьолахь лайн чимаш я къора.\nАсан локхалла тайп-тайпана ю шоралле хьаьжжина. Масала, Кавказехь а, Альпашкахь а субальпийн аса ю 1700—2300 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, Гималайшна къилба басешкахь 3200—4000 м лакхахь, ткъа лакхара шораллашкахь цуьнан тӀегӀа цӀеххьана охьайолу (масала, Курилийн гӀайренаш тӀехь иза охьайолу хӀордан тӀегӀане).\n1 Флора а, фауна а\n1.1 Къилбаседа Америкин лаьмнаш\nФлора а, фауна аНисйе\nСубальпийн ораматаш кхуллу юкъараллаш, дуьненан тайп-тайпанчу кӀошташкахь, 4 тобане тоьхна хила тарло:\nлекха бецийн субальпийн байнаш;\nлоха кхуьу коьллийн юкъараллаш, царна юкъахь кӀела яьржа кепаш а;\nлоха кхуьу бецех лаьтта беса байнаш;\nпаркан тайпана серлаевлла хьаннаш — субальпийн нилха хьаннаш а, гома хьаннаш а.\nКъилбаседа Америкин лаьмнашНисйе\nТархийн лаьмнашкахь флоран амалехь ю алсама субальпийн пихта (Abies lasiocarpa) а, ЭнгельмангӀеран бага (Picea engelmannii). Лаха басешкахь кхуьу дитташ дац, масала, можа зез (Pinus ponderosa) а, хьарчийна шуьйра баган зез (Pinus contorta). Цхьаццанхьа ган тарло кӀан чкъор долу зез (Pinus albicaulis) а, остан зез (Pinus Longaeva), дугласи (Pseudotsuga menziesii), цхьанбесара пихта (Abies concolor), тайп-тайпана кепара жӀолам (Juniperus).\nӀа хала хиларна а, дааран хьост цатоарна а меттигера фауна чӀогӀа кӀезиг ду. Наггахь оцу локхаллашка хьалайовлу черчий а, пума а. Кхузах деха декха дийнатех билгалдаккха мегар ду цӀокъ, Америкин кӀайн пхьагал (Lepus americanus), америкин са́лор (Martes americana), тайп-тайпана тарсалш; олхазарех — ломан гайка (Poecile gambeli) а, кӀуж болу айсина сойка (Cyanocitta stelleri), ткъа иштта бухӀанаш, поползнеш, вьюрокаш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Субальпийн_аса&oldid=6066524»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 25 июнь 06:20\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 июнь, 06:20.


Дуьненаюкъарчу Валютийн Фондана хетарехь, Оьрсийчоьнан экономика рецессина юкъа яхана\nДуьненаюкъарчу Валютийн Фондана хетарехь, Украинера кризис бахьанехь, Оьрсийчуьра ахча шуьйра барамехь арадоккхуш хиларна, цу пачхьалкхан экономика рецессина юкъа яхана. И аьлла дIахьедар дина тахана, Москох хиллачу зорбан-конференцехь Дуьненаюкъарчу Валютийн Фондан Оьрсийчоьнан миссин куьйгалхочо Спилимберго Антониос.\n«Шина кварталехь тIаьхьий-хьалхий кхиар минусехь хиларан билгало вай рецесси лоруш елахь, цунна тIедоьгIна хьаьвсича, Оьрсийчохь рецесси ю», элира Спилимбергос. Цо бахарехь, Дуьненаюкъарчу Валютийн Фондо лахдина, 2014-чу шарахь Оьрсийчоьнан Чоьхьара Бахам кхиаран терахь.\nЦхьаъий кхоъъий долчунна тIера, цо иза ноллий, шиъий терахьана тIедаьккхина. Дуьненаюкъарчу Валютийн Фондан векало бахарехь, хIокху шарахь Оьрсийчура арадоккхур долчу ахчанан барам 100 миллиард доллар бу. Спилимберга билгалдаьккхира, Оьрсийчоьно ГIирма схьаяккхарна а, цо Украинехь лелочунна а дуьхьала кхайкхийна санкцеша оьрсийн экономикина вуон агIора тIеIаткъам бан болийна хилар.


Сипсу-ГIалахь хиллачо юха а эгIийна Кадыров а, Евкуров а\nГезгмашин-бутт 20, 2012\nОьрсийчоь -- Сипсу-ГIалахь хиллачу тIеман операцино юха а эгIийна Кадыров а, Евкуров а\nГIалгIайчохь Сипсу-ГIалахь вийна 5 тIемало бахьана долуш, юха а цакхетамаш лилхина ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а куьйгалхошна юкъахь. ХIораммо а иза шайн болх бу бохуш чIагIдо.\nСипсу-гIалахь, Кхаарин сарахь, Калинин цIарахчу урамехь дIаяьхьна йолу операци, аьлча а, цуьнан жамI, шина республикан куьйгалхойн, даьллачу доьвна цхьа агIо а хилла дIахоьттина.\nНохчийн полицин куьйгалхочо, чоьхьарчу гIуллакхийн министрийн хьалхара гIовс волчу Алаудинов Аптис, оццу сарахь, республикан куьйгалхочуьнна хьалхахь, дийцира, операци дIа муха яхьна а, цунна кечам муха бинера а.\nИ операции дIахьош, билгал боьвлачу нохчийн полисхошна, совгIаташ а, мидалш а яла еза, аьлла тидам бира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nНохчийн полисхой, оцу операцехь дакъалоцуш ца хилла, шай берш хилла, бохучуьнна тIера бовлуш бац гIалгIайн полисхой а.\nГIалгIайн махкарчу, Соьлжа-кIоштан полицийн декъе, Маршо радионо телефон тоьхча, башха бешаш бацара. Кхин хьан боху уьш нохчаша байина, шаьш нохчаш бен, элира цигарчу полицийн эпсаро.\nШен агIора, ГIалгIайнчоьнан куьйгалхочуьнца Евкуров Юнус-Бекаца, шен хиллачу цхьанакхетарехь, чоьххьарчу гIуллакхийн министро Трофимов Александра, тидам бира, и операци дIаяхьнарг, Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн сервисан, ГIалгIайнчохь долу дакъа дара аьлла. Шен куьйга кIелахь болу полисхой, цо багах а ца бехира. Ала догIу, ГIалгIайнчура кхерамазаллийн сервис, оцу операцехь доккха дакъа лацарна тидам беш, нохчийн агIо ю.\nЕвкуров Юнус-Бека, хьаха а ца дира, оцу операцийн куьйга бакъо къийсаме хилар. Амма, меттигерачу полицийн тедуожийра, дукха хье а ца долуьйтуш, тIемалойн гергарчу нахаца, цхьанакхетарш дIахьо аьлла.\nСипсу-гIалахь операци дIаяларцаний, тIемалойн тоба хила мега аьлла, Несар-гIалана йистехь дIакхайкхира терроран дуьхьала операцийн зона. Иза дукха ца лаьттира. ДелкъалтIаьхьа, бина болу чIагIамаш дIабехира, аьлла хаам бира, цигарчу вахархочо Мусас.\nМуса: «Тахана Iуьйранна уьссолгIачух ах даьлча, бераш а эцна, школе ваха ваьлча, Муталиев урамера, Ростов-Баку некъа тIе кхаччалца къоьвлина бара, хIирийшца доза къаьстачу кхоччуш. 8-9 чакхарма бара къоьвлина некъ.\nЮьхь тIехь туьтмIаьжгеш йолуш, йоцуш эскархой бара, жIалешца талламаш беш. Массанхьа хьовсуш бара уьш. Iедалан машенаш бен дIа а ца йоьхуьйтура. Мина яьккхний, бохуш цхьацца хIумш дуьйцуш дара. ХIинца и некъ баьстина бу».\nСипсу-гIалахь дIаяьхьначу оцу операцин жамI дика лоруш ду, низамхойн балхаца дуьстича. Амма, хаттарш дуьсу цунна гонах. Коьртаниг-кхерамазаллийн сервисан ГIалгIайчохь долчу декъо, нохчийн полисхой хIунда кхайкхина, меттигера полисхой а ца буьгуш? Эр ду, нохчийн низамхойн, оцу операцешкахь дакъалаца говзалла лекха ю аьлла.\nТкъа, ма хаъара, и пхи тIемало, машен чура охьавосса а ца кхуьуш вийна ву. Шеко ю иза гIалгIайн полисхошка а далург ца хилар. Кхузахь цхьаболчу тергамхошна цу тайпа питане хIуманаш шина республикан юккъахь кхин а херо ялийтархьамма лелош ду аьлла хета.


Нохчийчохь тIемаш бирзина иттех шо даьлла ларалахь а,нах бу лоьцуш Iедало, махкарчу гIаттамхошна гIонехь хилла, юург-мерг кховдийна, хьошалла дина шайн хIусамехь бохуш.\nМагIарби: «Iедалан телерадиохь кхайкхош дерг нисса ах бакъ ца хуьлу..."\nНохчийчохь тергаллучу хьолан хьесап даро гойту могIарерчу наха шайна гуш а, хезаш а официалан хааме доккхуш мел дерг тидар а, кхетор а, шеконаш алсам а юьйлуш, вуно чIогIа хийцалуш хилар.\nТамашениг ду бахархоша иза Москоха дIахьучу политикаца дозар.\nВуьшта аьлча Путинан Владимиран Iедало магош а, тIеоьцуш а йолчу политико ма-хьоьхху урхалла деш лору цхьаболчу махкахоша кIошташкахь а.\nМасалш тIехь гайта хьожу со вайнехан шеконаш дебар. Кху деношкахь чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iорадаьккхина тIеман агIонча лацар.\nЦо чIагIдарца куьг бехке лоручуо гIо дина 5-6 шо хьалха вийначу гIаттамхойн баьччина Амарат Ясирна. Лаьцнарг ву 55 шарера Веданан кIоштан Марзой –Мохк эвлара вахархо. Низамхоша дийцарехь цо даа-мала латтийна цхьана муьрехь герзаца дуьхьало ечарна.\nПолисхойн урхалло дIасабаржийначу хаамца Соьлжа -кIоштан Михаласкера а лаьцна 28 шо долу вахархо гIаттамхошца возавелла хиларна бехк а кховдийна. Iедалан векалша бечу чIагIамашца, юург-мерг латтор къобалдеш, кховдийна бехкаш тIелоцуш цу шиммо а даре дина.\nГенарчу Шемарчу тIаме баха кегийрхой ир-кара хIиттабарна аьлла бехк токхаман гIуллакх долийна кхечу вахархочунна Ибрагимов Хьусайнна дуьхьал. Цуьнга кховдийна бехк кхин дIоггара бух болуш а ца лерина, цхьана сацаме баьхкинчу талламхоша цкъа мукъавалийтинчул тIаьхьа, мехкан прокуратуро и сацам нийса а ца лерина шолгIа жоьпе озийна ву Ибрагимов.\nЮристаша бахарехь, нагахь бехках хьалха ца ваккхахь 5 шарера 10 шаре кхаччалц чохь яккха хан тоха а сахьт дац лаьцначунна. Ала дашна, Шемара тIом бахьнехь зен хилла кегийрхой Нохчийчохь шортта бу.\nЛакхахь далийначу масаллех тера а, хIинцца Ставропол махкахь эккхийтар дан а гIоьртина, кхо Iожалхо велла бохург санна хаамаш а тахана бахархоша тIеэцар, вуно морзахе хиларра-м дийца а ца догIу, шеконех дуьзна ду.\nКIаддан а ца гIерташ аьлча цатешарш дукха бу. Царех ву могIарера вахархо, кхузткъара валлалц дуьйш-дерзош латтанаш лелийна къинхьегамхо, тахана 8 эзар сов ахча оьцуш волу пенсахо МагIарби.\nМагIарби: «Iедалан телерадиохь кхайкхош дерг нисса ах бакъ ца хуьлу. ТIемалошна гIо дина жима стаг лаьцна олу цкъа. ТIемалойх дIакхеташ гIерташ хиллера олий а лоцу. Генарчу а, гергарчу а тIемашка бахийта кегийрхошлахь, уьш ир-кара хIиттош, агитаци еш вара олий а лоцу. Талор дан воллура а олу.\nИшта и бахьанаш а хIиттош махкахой лецарх со а, кхиберш а кху тIаьхьарчу хенахь чIогIа шеконца тIеоьцуш ду-кх. Стенна аьлча, хийла масалш ду, цхьана декъехь хилла а воцу маьрша стаг дIа а вигина хьийзийна а, шайна бIегIийла дерг-дерг дийцийтина а.\nХIинца-м гIарбевлла, махкахь а бевзаш болу нах идо а болийна. Кху Оьрсийчохь мичча кIоштехь мел доккха зулам дарх тахана ас а, наха а шеконца тIеоьцу.\nСтенна аьлча, кхеран «ва-а вай!» бохург а бакъ ма дац, харцонан бух тIехь ма ду. Оцу Ставропол махкахь эккхийтар дан гIоьртина бохург а ду хьуна изза, орам пуьташ болуш.\nПолисхойн коьртара куй а ца божийна, ткъа кхоь а велла дIаваьлла. Схьадийцарехь бала меттиг йоцуш арабевлла хилла уьшша-м. Суна хеташ кху ОЬрсийчохь адам леррина кхерамна кIелахь латтош ду-кх. Адаман кхетамехь кхиош цхьа ойла ю: тIом ца хилчахьбана кхидергга-м хала дацара…»\nСхьагучу суьртехь хIинцца къамел динчу МагIарбис ма-аллара, Iедалдайша официалан кхайкхош болчу хиламех кIезиг тешаш болчеран могIанаш шо-шаре мел долу а дукълахь бен, лилха девр долчух тера дац.


Нохчийчохь Iедалан цIарах низамца йоцу тобанаш ю бах бакъонашларярхоша\nОхан-бутт 29, 2012\nМоскох генайоццуш йолчу Горки олучу меттехь Шоьтан дийнахь цхьанакхетна Оьрсийчоьнан президент Медведев Дмитрий а, Оьрсийчоьнан президентехь йолчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхой а. Цара дийцаре динчу хаттаршна юкхахь дара Нохчийчурча хьолах лаьцна дерг а.\n«Интерфакс» агенталло бинчу хаамца, евзаш йолчу бакъонашларярхочо Ганнушкина Светланас дийцира Медведев Дмитрийга, 2009-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь болх беш йолчу, «Къизаллашна дуьхьала йолчу комитетан» мобилан тобано динчу цхьадолчу жамIех лаьцна.\nГаннушкинас дийцарехь, цара кечдинчу рапортаца а догIуш, цхьайолу Нохчийчура ницкъаллийн структураш йогIуш яц Оьрсийчохь лелаш долчу низмашца. Царна тIехь Iуналла далуш яц Iедало цу Iалашонца кхоьллина йолу органаш:прокуратура а, талламан комитет а.\nБакъонашларярхочо иштта дIаделира Медведев Дмитрийга Нохчийчурча зударийн хьолах лаьцна долу рапорт а, царна гIо дар Iалашонца оьшуш дерг дахьара, аьлла, дехар а деш.


Зазадоккху-бутт 31, 2014\nУкраина -- Симферополерчу туьканахь зезагашна юкхахь хIоттийна ду Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран портрет. Заз24, 2014\nГIирма-ахгIайренехь бехаш болчу бахархой жим-жима булуш бу Оьрсийчоьнан дахарах. Цигахь оьрсийн паспорташ а, ахча а юккъедаьлла. Лелаш дац Украинин ахча. ХIора кIира мел долу Iедалан агIонаш чIагIъеш ю цигахь. Кхана мухха а хилахь а, тахана баккхий беш болчух тера ду ГIирмера бахархой.\nГIирмехь тIаьхьара хиламаш буьйлабалале, и меттиг нохчашна дукха чIогIа хаза а хеташ, иза дукха езаш а яра. ХIора кIиранахь Соьлж-ГIалара цига йоьдуш йоккха автобус яра. Баккхий а, кегий а нах, цамгарш хьийзош болу, Евпатори а, Саки а гIаланашка боьлхура. Цигахь дукхахчарна дарбанаш а карадора. ХIокху деношкахь дуьххьарлера автобус яхана цига, хIинца, Оьрсийчоьнан регионе санна.\nГIирма садаIаран а, хан яйаран а дика меттиг яра. Дерриг а хIума дорах дара -петарш а, гIишлонаш а, даар-малар а. Цига богIучу садаIархойн чоьтах хене бовлура цигара нах. Кху шарахь а и болх юкъара ца баккха хьовсур ду шаьш боху ГIирмерчу Iедалша. Тахана ГIирмехь долчу хьолах лаьцна дуьйцу Евпатория гIалара яхархочо Леденева Галинас.\nГалина: «ХIинца а хIума хийцаделла дац. Хьалхе ду, тхоьга хира бу баьхна болу хийцамаш ган. Пенсеш а, алапаш а айдина дац. ХIинца-хIинций бен тхан кхузахь оьрсийн ахчий бен лела а ца доладелла. Иза а массо а туьканашкахь а дац схьаоьцуш. Кехатан ахчий бен ца оьцу дIа.\nЭчкан кепекаш оьцуш яц. Пенсеш а сацийнера цхьана кIиран-ах кIиранна. Сан нанас селхана бен схьа ца эцна иза. Оьрсийн ахчанца делла иза. Украино латтош хилла йолу социала программаш а сацийна. Паспорташ схьаэца гIерташ яьккхий рагIанаш ю. Цкъачуьнна баккхий хийцамаш гуш бац. Цхьа ши бутт безара бу иза ган. ХIинца а кегар бу».\nХIинццалц ГIирмехь, лакхахь ма аллара, мел йолу хIума йорах яра. Масала, коммуналан хьаштех ши чоь йолчу петарах луш долу ахча дара 20 доллар барам болуш. Цу юккъе доьдура телефонах а, хинах а, токах а, кхечу хIумнех дерг а.\nДустаме даьккхича, масла, Соьлж-гIалахь, изза петарах и барам дукха хан ю бIе долларалла тIехбаьлла. ГIирмера дукха нах оцу хIуманна саготта бац. Церан хIинца\_ самукъдаьлла дог иркар хIоьттина ду боху Евпатори гIалара яхарахочо Галинас.\nГалина: «ХIан-хIа. Дукхаберш саготта бац. Со-м ю сагатта деш. Нехан дог-ойланаш цхьа айелла ю. Баланаш тергоне а ца оьцу. Нехан цхьа бала бу-оьрсийн паспорт а, соьмаш схьаэцар. Кхечу хIуманах наха ойла ца йо. Коммунала хьаштех мах лакха берг хиларна. Цара ца йо ойла, Украинера сурсаташ ГIирме совцург хиларна.\nОьрсийчуьр иза яхьаш ялахь, иза еза хира ю. Иштта кегий хIумш ду. Дог айделла бу-тхо Оьрсийчохь бу-ша дерг кхочуш хилла. Евпаторехь ас майра эра ду 96 процентан, гIезлой дIабаьхча кхечу хIуманна саготта бац».\nГIирма-м, тIом м боцуш Оьрсийчоьнан дакъа хилла дIахоьттина. Ткъа, Украинан Малхбалехь йолу кIошташ: Харькован а, Луганскан а, Одессан а, Донецкан а, шен Iуналле ерзо лаам бу Оьрсийчоьнан. Нагахь санна иштта хила долалахь, уьш а, иштта тийна тIаьIIина сехьа ера юй, аьлла шега деллачу хаттарна иштта жоп делира ГIирмера яхархочо Галинас.\nГалина: «Суна хетарехь уьш Украинехь юьсура ю. Царна Оьрсийчоьне дIакхета лаахь, суна хетарехь, тIом боцуш иза доьрзура дац. Со цецъяьлла ю, ГIирма а царна дIаяларна иштта тийна. Цунна(Путин) лиъна-цуо схьаяьккхи. Цхьаммо а доьхьало ца йира. Ткъа, цигахь, кхечу агIора хира ду. Украинехь юьсура ю уьш».\nГIирме, Совета заманахь а, хIинца а баханчу наха, билгалдоккху, цигахь хIета дуьйна цхьа хIума хийцаделла ца хилар.\nТамашийна далахь, Украинан цхьанна а Iедало, хIокху тIаьххьарчу ткъа шарахь, Iаьржа хIурдан уллехь йолчу оцу исбаьхьаллийн меттигехь, хIара ю аьлла цхьа курорт ца йиллина.\nКхечу дашца аьлча, и ахгIайре, мацца а, Оьрсийчоьно схьайоккхург хиларх шек ца хиллачух тера ду. Шена а тамашийна хета, и курортан меттигаш Украино хьал ца айяр, бохуш тидам бо цигара яхархочо Галинас.\nГалина: «Суна а иштта хета. Евпатори схьаоьцура вай. Иза-берийн курорт, могашалла ларъяран мехаллийн меттиг ма ю. Кхузахь «Таврия» санаторий ю. Иза йоккха меттиг дIалоцуш а ю. Суна хиира иза, кехатех ловзуш эшначо дIаеллера. Цу тIе а ахча дохуьйтуш дацара.\nСо кхета, ахча оьшу иза дан.\nАмма, нах бан ма бу, иза долуш. Царна юх а доьрзура ма дара иза. Ца лаьара инвестор лаха. Суна ца хаа, республикера ахча мича доьдура. Инвесторш банне а бацара кхузахь. Республика йоьжнера. Цундела хира ду, дукхачу нахана Оьрсийчоьне баха лууш хилар».\nГIирмерачу хиламаша, цигарчу дукхахболчу бахархошна а ца Iаш, цигахь шай цхьацца бизнесан гIишлонаш йолчу нахана а беана пайда. Массо а хIумана мах хьала бера бац те аьлла сатийсам бу тIаьххьарчеран. Нохчий а бу лерг диллина ладоьгIуш. Бизнесхочуьнга Байсаров Руслане дIаелла оцу ГIирмера курорташ ян меттигаш.


Думера нохчийн депутаташ – Кадыровн политикан десант\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Дума. 2017.\nДепутаташ лелориг къайладаьхьна ду уьш хаьржиначарах. Цара цхьацца деза деношцца вовше декъал а бо, Кадыров Ахьмад-хьаьжин курс дIакхоьхьуш ду шаьш бохуш, дIахьедарш а до, амма уьш хIун лелош бу хууш бац Нохчийчуьра бахархой бохуш, яздо Кавказ.Реалии сайто.\nНохчийн Республикан цIарах болчу депутаташна юкъахь дош лелаш а, цара лоруш а ву Делимханов Адам. Иза ву Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан кхерамазаллехула а, коррупцина дуьхьало яран а комитетан декъашхо.\nРамзан Кадыров а, нохчийн депутаташ а\nДелимханов хаьржина цхьана мандатан харжаман гонехь. Иза депутат волу 10 шо ду. Кхаа Думехь депутат хилла ву Делимханов. Иза иштта хиларх цецвала оьшуш хIумма а дац. Делимханов даим Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна улле ваьлла лелаш ву. Цуьнан лаам чекхбоккхуш ву иза, цхьана а шеконе иза ца буьллуш.\nДелимхановс куьйгалла до Кадыровс тIедиллинарг кхочуш дарна терго ечу цхьацца комиссешна.\nКхин а кхо депутат ву Нохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан Думехь. Уьш цига кхаьчна «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин цIейозанна юкъахь хиларна.\n- Саралиев Шамсаил, Думан информацин политикехула а, информацин технологешкахула а, зIенехула а йолчу комитетан гIантден хьалхара когаметта. Думехь ву Саралиев 2011-чу шарахь дуьйна\n- Селимханов Мохьмад, Пачхьалкхан Думан юкъараллан вовшахтохарашкахула а, динан вовшахтохараллашкахула а йолчу комитетан гIантден когаметта.\n- Догаев Ахьмад, Пачхьалкхан Думан къаьмнийн гIуллакхашкахула йолчу комитетан декъашхо.\nНохчийчоьнан цIарах ши декъашхо (сенатор) ву Федерацин Кхеташонехь. Царах цхьаъ ву 2008-чу шарахь дуьйна цигахь волу Сабсаби Зияд (вина Шемарчу Алеппохь). ШолагIа ву – Геремеев Сулейман.\nИза цу дарже хьажийна 2010-чу шарахь, хан чекхъялале цигара дIаваьккхина волчу Джабраилов Iумаран метта.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан а, Федерацин Кхеташонан а сайташна тIехь халкъан векалех а, цара бечу балхах а лаьцна дуьйцуш дукха дац.\nЦарах уггар а кIезиг вевзарг ву Догаев. Хууш ду и стаг вина хилар Нохчийчохь, Гуьмсан кIоштарчу Иласхан-юртахь. Депутат харжале Догаевс дина гIуллакхаш а, цо дIалаьцна хилла даржаш а дIоггара тIе бIаьрг хIуттуш дац. Лаккхара дешар дешна ваьлла иза стохка 2016-чу шарахь.\nДогаевс цкъа а къамел ца дина Думан кхеташонашкахь, дIоггара карх долуш вац иза керла низамаш юкъадахаран болх бан. Кхузза хилла иза дакъалоцуш низам кечдеш, амма и кхо низам дукха генара хьакхалуш дара Нохчийчоьнах.\nДепутато Саралиевс тIаьххьара тIехь болх бинарг ю Луговой Андрейс кечйина низаман проект. Еха цIе а йолуш, цо дакъалаьцна низаман тIехь хийцамаш бар дара Оьрсийчура юкъараллехь Iедалш интернет дIакъовла гIертар санна тIеэцна.\nДумехь 6 шо доккхуш Саралиевс дакъалаьцна 30 низаман проект кечйеш. Цо 8-зза къамел дина Думан кхеташонашкахь. Бакъдерг дийцича, цо къамел деш юьйцуш хиларш яцара Нохчийчоьнца йоьзна проблемаш.\nДепутат Селимханов Мохьмад уггар а чIогIа жигаралла гойтуш ву Пачхьалкхан Думехь. Цо дакъа а лоцуш кечйина 29 низаман проект. Амма цуьнга хьажна доцуш, цкъа бен ца дина цо Думана хьалха къамел. Иза хилира «дешан а, дин лелон а маршонах» лаьцна низам тIеоьцуш. Селимхановс даима а къобул йина «Цхьааллин Оьрсийчоь» партино кхоже ехкина низамийн проекташ.\nНохчийчоьнан цIарах волу сенатор Сабсаби Зияд 1997-чу шарахь дуьйна Кадыров Ахьмадан хьехамча вара, цундела баш тамашина хIума а дац, Кадыровс цунах шен Iалашонашка кхочуш пайда оьцуш хилар.\nСабсаби къомах Iаьрбо хиларх терра, цуьнан коьрта декхар долчух тера ду Нохчийчоьнан куьйгалхойн Гергарчу Малхбалехь йолчу пачхьалкхашца уьйраш дIатасар. Сабсаби бахьана долуш, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралла реза а йолуш, Кадыров Рамзанах хилла Исламан пачхьалкхашкахь Оьрсийчуьра бусулбанийн официалан векал.\nКхин цхьа «нохчийн» сенатор, Геремеев Сулейман ву Федералан Кхеташонан дешаран а, Iилманан а комитетан декъашхо. Иза чекхъяха гIерташ хуьлу Оьрсийчоьнан Iедалхошна юкъахь Кадыровс кечйеш йолу цхьайолу проекташ.\nНохчийчоьнан цIарах болчу депутаташа шаьш Москох дIадаьхьначу шерашкахь цхьана низаман проект ца кечйина нисса дIа Нохчийн Республикаца йоьзна йолу.\nЦарах цхьаммо а къамел ца дина Федералан Гуламехь Нохчийчоьнца йоьзна халонаш юьйцуш.\nЦу наха цхьа а хIума ца хьахийна Пачхьалкхан Думехь а, Федерацин Кхеташонехь а нохчийн халкъана оьшучух лаьцна.\nНохчийн депутаташ, коьртачу декъана тера бу Кадыровн планашна гIортор ян а, уьш кхочуш ян а Москох хьажийначу политикан десантах бохуш, яздо Кавказ.Реалии портало.\nШуна хаьий Пачхьалкхан Думехь нохчийн депутаташ хIун леладо?


ХIун ю хьан валаран къайле, Борис?\nОхан-бутт 06, 2013\nБритани - Оьрсийчуьра ведда волу олигарх Березовский Борис вистхуьлуш ву, Лондонерчу кхелан хlусамера араваьллачул тlаьхьа, 31Мар2012.\nЛондонехь дукха хан йоццуш веллачу олигархо Березовский Бориса, ша дийна волуш а кIезга ца лазабора Британин Iедалан корта. Иза веллачул тIаьхьа, Лондон шина даггахь ю – хьолада валаран дуьхье а кхиина, дуьненна хьалха сий меттахIоттаде ша, я, Оьрсийчоьнца халла юхаметтахIуттуш долу гергарло шелде те ша, бохуш.\nБерезовски Бориса, Лондонехь, цIаьххьана дIaкхалхаран хьокьехь таллам беш йолчу Британин чоьхьарча гIуллакхин министралло, кхин керла хIума аьлла дац цу хьокъехь. Шайна масех кIира хан езар ю, цу гIуллакхана таллам бан, тIакхха шаьш шайн жамIаш довуьйтур ду Британерчу юкъараллина, элира Темз-Воллей олучу графствера полицин эпсаро Биссел Марка, хьалхо, Зазадоккху беттан 31-чехь, ша хаамин гIирсашка динчу дIахьедарехь.\nТахана Англехь дIа хаьттинчо олу, Борис, ша-шен са эца хIуттур волуш а, йа иза дан бахьана долуш а стаг вацара, олий. Ишта, хала ду нахана теша, цо Путин Владимире, ша юха Оьрсийчу вита, ша лелийначунна ша къера а ву, дохковаьлла а ву, бохуш яздина кехатан (кху деношкахь дийца даьккхина долу) бух болуш ду аьлла. Шийтта шарахь цу оьрсийн, тахана лаьттачу Путинан Iедалца къийсам а латтийна, тахана царна хьалха охьатаIа амал долуш стаг вацара иза олу, Березовский вевзаш хиллачу наха.\nБритани -- Детектив инспектор Биссел Марк, Темза Валлей полицера, 28Заз2013\nЦу нахах ву Британехь вехаш волу, Нохчин Ичкери Iедала гIентда Закаев Ахьмад а, ишта, дуьненна а вевзаш волу яздархо а, советан заманахь дуйьна диссидент а волу, Буковски Владимир, кхин берш а. Шаьш цатеша, Березовскийс ишта кехат яздина аьлчи… Ишта делхьара, тоххарехь гIарадаькххина хир дара Кремло, бохуш дуьйцу цара.\nЦу ойланца ву Украинан Экс-президент – Кучма Леонид а: «Ша хIокха сохтехь ца теша Бориса ша-шен садаькххина бохучу хабарех,» элира цо шен “Лига” олучу хаамин гIирсаца хиллачу къамелехь – «ша тешар ву, нагахь санна Британин Iедалан талламан гIирсаша иза тIечIагIдахь,» олуш дерза дора Кучмас ше къамел.\nЛондонехь вехачу Муслима, аса шега цу хьокъехь деллачу хаттарна ишта жоп делира – “И дерриг сурт тера ду Путина Владимира, 1999 шарахь, ша оьрсийн пачхьалкхан министрийн хIусаман гIентда хIоьттинчу хенахь тесначу кхерамах – ша «нишкахь карбахь, цигахь а хIаллак бийр бу террористаш» – аьлла цо динчу дIахьедарехь. «Ткъа, Березовский, нишкахь карийна хилар а, церан (Путинан наха) леррина гойтуш билгало ю,» аьлла хета шена а, шена бевзачу нахана а, бохура Муслима.\nБритани -- Оьрсийчура ведда волу оьрсийн къайлахчу сервисан векал лаьттина Литвиненко Александр, 2006-чу шарахь полониумах велира.\nОьрсийн хьола-да а, политик а волу Березовский Борис вевзаш хиллачех цхьа а ца караво, цо шена тIе куьг даьхьна бохучух тешаш. Шайна массарна а хаьа, тахана Оьрсийчоьнан къайлаха Iедалаша, дуьне мел ду, Путина ира “мостагIий” а, цуьнан Iедална реза мел воцург а, лохуш а, хIаллак беш а, якххий хенаш етташ хилар – иза тахана гуш ду. «Борисан валар а, цу могIарера ду аьлла хета шайна – цара вийна иза,» олий хуьлу церан жоьпаш. Политковски Анна a, Литвиненко a, Перепеличный a, ткъа хIинца Березовски a, олий дIа йагар йо цара тIехьарчу шерашкахь байиначу нехан цIераш.\nЦу хьокьехь дагадаийта лаьа, 2006-чу шарахь, Путина инициативица, Оьрсийчоь парламенто тIе эцна ши низам: хьалхара – оьрси пачхьалкха Iедална критика еш волу стаг экстримисти а, террористи а могIаре хIоттош, уьш мостагIи бу аьлла дIа а кхайкхош. ШозлагIа – и мостагIи, России пачхьалкахь а, цуьнан дозанал арахь а, Оьрсийчоьнан леррана кхерамазаллин структурашна и нах хIаллак бан бакъо луш. Дукхха а хаттараш дуьтуш хIума ду, цул тIехьа, России чохь а, цуьнан дозанел арахь а хилла вер-вакххараш, церан парламенто и ши низам тIеляцначул тIяхьа хилла хилар. И шеконаш кIаргъеш хIума ду и байина болу нах Путина Iедална критика еш нах хилла хилар а.\nТкъа Березовски Бориса ша-шена тIе куьг а дяхьана шен саэцна бохуриг, тахана оьрсийн Iедална пайдехь ду аьлла хутту дукхха а нехан ойла. Цу кеппара, Британи Iедална а пайдехь дац Березовский цхьаммо шайн латта тIехь вийна, бохуриг – церан дуьненахь йолчу цIарна эшаме хIума иза долун дела, олуш нах а кара бо. Ам, дуьззина жоп цунах хила гена ду олий хетало. Нагахь иза хилахь а, иза лундериг зама ю.


Болатаева Разета, Ш.А. Джамбековю. МАХМАЕВ ЖАМАЛДИ – БЕРИЙН ЯЗДАРХО | ВАЙНАХ\nМахмаев Жамалди нохчийн берийн яздархо а, хьехархо а санна, вевзаш\nву вайн республикехь. Оцу шиннах хьехархочун дарж 50 шарахь сов, лаккха айдина, дIадаьхьна ву иза. Муьлххачу а юкъараллехь уггар лакхарчех, маьIне цIе а ю и, хIунда аьлча, тIекхуьу тIаьхье кхетош-кхиоран болх Iаламат жоьпалле хиларна. Ишттачарех тешийна ду вайн халкъо дерриг а: шайн гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш, меттан, историн, культурин хиндерг. Эзарнаш шерашкахь кхоллабелла, тIеттIа кхуьуш, схьабогIучу муьлхха а меттан тIех сема Iу ву бакъволу хьехархо, маттаца бен ма ца ларло дIадахнарг а, гIиллакхаш а, ламасташ а. Уьш дерриг а шайн сих, къаьсттина цIийх доьлларш бу къам лардеш берш, цуьнан дIадахнарг а, долушдерг а кхана хиндолчух дузуш, церан бIешерашкара охьайогIу зIе ца хадуьйтурш.\nШен хьехархой боцу къам доьза дов, шел тIаьхьа цхьа цIе бен ца юьсуш, я цIе а шеца дIахьош.\nХьехархой а хуьлу тайп-тайпана, шайн хааршка а, амалшка а хьаьжжина. Цхьаволчо, деккъа-цIена шега хьеха аьлла, билгалдаьккхинарг – дIахьоьху, ткъа кхечунна ца тоьу шена гайтина некъ а, методика а. Цо керла кепаш лоьху хьехарехь, ша хьоьхучу берийн амалашка, церан кхетаме хьаьжжина, царах пайда а оьцу. Ишттачух – кхоллараллин хьехархо олу.\nИза даимма а лехамехь хуьлу, шен хаарш тIедузуш, шел хьалха я шен заманахь хьехаран корматаллехь лакхенаш яьхначех Iемаш.\n«Хьехархо гуттар а шена Iамош хуьлу, ша-шен Iамочуьра сецча, хьехархо хуьлчара дIаволу иза», – аьлла цхьана хьекъалчас.\nОцу тайпана кхоллараллин хьехархо хилла Махмаев Жамалди. Вайн республикехь дика вевзаш хилла иза, къаьсттина хьехархойн а, яздархойн гонашкахь. Нохчийн маттахь дешаран а, яздаран а методикин Iаматаш, программаш, гIоьналлин гIирсаш хIиттош дакъалаьцна ца Iаш, хьехархочун болх бина Жамалдис. Юьртахоша а, дешархоша а лерамца, баркаллица йоккху цуьнан цIе тахана а.\nМахмаев Жамалдинпроизведенийн коьрта турпалхойбераш ду. Шен дерриг дахар а церан хьехархо хилла дIадаьхьна волчу цунна дика девзара берийн дуьне, церан дог-ойла, амалш. Цуьнан Маликат цIе йолу турпалхо а, кхиберш а берашна массарна а гергара бу, хIунда аьлча, уьш санна, ишколехь доьшуш, ловзуш, дика гIиллакхаш Iамош, кхуьуш уьш хиларна.\n1986-чу шарахь араелира Махмаев Жамалдин «Сан кегий доттагIий» цIе йолу забаре дийцарийн гулар. Цу юкъадаханчу дийцарийн турпалхой а ду бераш. Цара дуьйцуш долу ира аларш баккхийчарна дага а догIур дацара. Берийн дуьнене болу хьежамаш цхьана а кепара шалхонаш, йилбазаллаш доцуш, даггара бу, муьлхха а хиламех лаьцна шайн кепара кхетам а бу церан. Берашна Iаламат дика го баккхийчийн амалш, гIиллакхаш, церан дар-леларехь шалхонаш а, аьшпаш а лазамца тIе а оьцу цара. Вовшашца дов даьлла меттиг хилча а, уьш вовшашна къинтIера довла кийча хуьлу, баккхийчеран санна, мекха я вас ца лаьтта церан кегийчу дегнаш чохь.\nБераша, дагахь доццу хаттарш хIиттош, цкъацкъа царна дала жоп доцуш дуьсу вай. Вай-м, кхин ала дош доцуш дисча, «хаац», я «ма кIордийна-кх хьо, дитал хьайн хаттарш» олий, дIа а хададо бераца къамел.\nАмма вайна хаа деза, и хIинцца шен кхетам кхиаболабелла жима адам хIокху дуьненах мел цецдуьйлу. Психологаша билгалдакххарехь, ши-кхо шо кхаьчна бер цхьана дийнахь мел лахара а, эзарза цецдолу шена гучух а, хезачух а. Цунна дерриг хIума а керла ма ду, ткъа баккхийнаш, хIокху дуьненан гIайгIанаш, дезарш бахьанехь, Iаламан хазаллах, башхаллах«цецбийла» а ма ца ларабо.\nКхетош-кхиоран балха тIехь хьехархошна гIоьнна арахецна ю Махмаев Жамалдинан «Некъан абат» ц1е йолу киншка. Машенаш дIасалелачу новкъахь берийн кхерамзаллина лерина ю и. Алфавитан рогIаллехь хIора элпаца дIадолалуш дерриг могIанаш а долуш, стихотворенин кепехь хьехамаш бо автора берашна\n2008-чу шарахь Махмаев Жамалдинанзорбанера араяьлла ши кинишка. Царах цхьаъ «Аьттан бер» цIе йолуш ю. Берашна леринчу стихотворенийн жима гулар ю иза.\nДийнаташца къинхетаме хила, Iалам лардан, цуьнца къинхетамехила Iамадо оцу самукъанечу могIанаша:\n«Нохчийн берийн ловзарш» цIе йолу киншка къаьсттина мехала ю нохчийн халкъан ширачу заманашкара а, хIинцалера а берийн ловзарш довзуьйтуш хиларна.\nЦунна дешхьалхе язйинчу Серганова ТIауса боху: «Хууш ма-хиллара, берана дуьне девза кхаа декъаца: ловзарца, дешарца, гIуллакхдарца. Жималлехь царалахь ловзар ду коьртаниг. Цундела чIогIа мехала хир ю хьехархошна а, берийн дай-наношна а хIара гулар».\nДуккха а хьалха дIаяханчу заманахь дуьйна хилла нохчийн берийн гибарех (галеш хехкар), гал-гIожмех, хьостамех, гIулгех ловзар, иштта кхидерш а.\nБераш бIаьрг сирла, ког маса, лерг сема, куьг онда хила Iамадо оцу ловзарша.\nМахмаев Жамалдин исбаьхьаллин кхолларалла Нохчийчоьнан ишколан программи юкъаяхана, дешархоша Iамош а, царна езаш а ю.\nКегийчу дешархоша шайн самукъадаларца юх-юха йоьшур йолуш, дика язйина ю Махмаев Жамалдинан байташ а, исбаьхьа проза а,\nкхечу къаьмнийн маттара гочдарш а.\nНазад: А.Т. Шахгереева, Ш.А. Джамбеков. НОХЧИЙН ХАЗАЧУ ГIИЛЛАКХЕХ…\nВперед: Разета Болатаева. МАХМАЕВ ЖАМАЛДИН КХОЛЛАРАЛЛИН ИСБАЬХЬАЛЛИН ЛЕХАМАШ А, ДОГ-ОЙЛА А


Немцошна юкъара пен божийна де\nГермани --Берлинан Пен хиллачу сизца хIиттийна стогарш, 07Лах2014.\nШина декъе екъаелла хилла Германи вовшахкхетта де дара оршот. ХIора а немцочун дахарехь мехала ларалуш ду Малхбузенний, Малхбаленний юккъехь бекъна хилла болу мохк вовшахкхетта де. Амма тахана а, къам вовшахкхетта 25 шо даьллачул тIаьхьа а, херо йисина шина декъе бекъна хиллачу немцошна юкъахь.\n28 шарана дахделира Германи екъар. I961-чу шарахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Британин а, кхечу церан агIонехь йолчу Малхбузенан пачхьалкхийн а тIеIаткъамехь долчу декъе а, ткъа иштта Советийн пачхьалкъан тIеIаткъамна кIелахьчу Демократийн Республика Германи цIе йолчу декъе а бикъира и мохк.\nЦу декъаро хийла доьзалш, шерашкахь вовшашна тIекхача йиш йоцуш, къастийра. Хийла стаг Малхбалера Малхбузе вада гIортарна шерашна я набахтеш чу, я синойн лазарийн лоьрийн цIеношка кхачийра. Хийла вийра, дозанал къайлаха-къулаха дехьа вала гIоьртинчохь герз тоьхна.\nТкъа эххар а I55 чакхарма беха боьттина и пен, I990-чу шеран лахьан беттан иссолгIачу буса божа болабелча, миллионаш нахана Германин шинна а декъахь а, и хIума тергал деш цец-акъ даьлла дисинчу дуьненчохь а моттаделира, хIинца-м дуьне а, уггаре а хьалха и пен боттар юккъедаьккхина Советийн пачхьалкхе а, цуьнан куьйгаметта йолу Оьрсийчоь а кхечу мехаллашца а, кхечу низамашца а яха йолалур яра, аьлла.\nЕвроперчу стратегикаллин талламийн институтан белхахо волу политолог Асхабов Хьамзат цу хенахь Москохарчу цхьана Iилман-талламийн институтехь болх беш вара. Цунна дика дагадогIу хIетахь дуьненчохь а, амма иштта хийцамийн новкъа аьлла хиллачу Оьрсийчохь а и пен божаро кхоьллина хилла синхаамаш. Иштта дагалоьцу политолога и хан.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсийчоьно аьлча а, цу хенахь Советаш дара, цара и шен Германера позицеш дIахецар а, цигара шен эскарш арадахар а чIогIа тешам луш хIума дара. Советан пачхьалкхе хийцалур ю аьлла а хетара. Перестройка а ма ярий йоьдуш. Вайна ма-хаара, нохчийн гIаттам а цуьнца боьзна бара. Дахар хийцадаларе сатуьйсуш гIевттина бара нохчи а. ХIинца, хан яьллачул тIаьхьа, вайна гуш ду и вайн хIетахь хилла сатийсамаш кхочуш ца хиллийла“.\nАмма хIинца, цул тIаьхьа 25 шо даьллачул тIаьхьа, кхеташ ду – немцойн къоман цхьаалла иштта хIетахь хетачу агIор дIа ца хIоьттира. Ткъа дуьне а, „эчиган пардо“ доьхна, цу пенаца цхьаьна дIадаьллехь а, амма кхечу, кхин а чолхечу баланаш лаьцнийла а, Оьрсийчоь а, цуьнан тIаьхьарчу пхийттех шеран историн голатохаро гойтуш ма-хиллара, шен хIетахьлерачу политикан а, юкъараллин а Iадаташна гена ца яьллийла.\nКъаьcттина кху тIаьххьарчу беттанашкахь, Украинехь лаьттачу хьолаца доьзна а, Оьрсийчоьно цигахь гуш а, къайлаха а лелочу питанашца доьзна а, символикан маьIне ду Берлинера пен божаран 25 шо кхачар. Дуккхачу тергамхошна хетарехь, цу хIетахь дуьйна дIадевллачу шерашкахь цкъа а тахана санна керлачу шийлачу тIамна герга ца хилла дуьне а, цкъа иштта герга ца хилла керла „эчиган пардо“ Оьрсийчоьнний, Малхбузенний юккъе хIотта.\nНагахь санна, Берлинан пен боьжначу хенахь Оьрсийчохь хийцамаш хир бу-кха аьлла сатийсамаш адамаша кхобуш хиллехь, хIинца нийса бIостане дерг кхеташ ду – Кремлан дай хийцамашна метта, хьалхалерчу хьоле а, хьалхалерчу риторике а юхабирзина хилар бохуш дуьйцу политолога Асхабов Хьамзата.\nАсхабов Хьамзат: „Хьалхалерачул чIогIох а, кхета халох а йолу харцо ю таханлерчу дуьненчохь лаьтташ ерг. ХIетахь шина полюсах лаьтташ дара дуьне – социалистийн лагерий, вай шех капиталистийн лагер олуш хиллачухий. Царна юккъехь къийсам бара дIабоьдуш, иза массарна а кхеташ дара. ХIинца массийта тайп-тайпанарчу декъашка декъаделла дуьне. Нийсо гуш а яц, ткъа Оьрсийчохь дерг вайна хIеттаъ-ветаъ гуш ду, Iедалан харцо а а цигахь хийцалуш яц“.\nЕвропехь, бакъ ду, Берлинан пен божаро дуккхаъ хийцамаш бахкийна. ХIинца а Германехь Малхбузерачуй, Малхбалерачуй немцошна юккъехь, меллаъ хилла а херо елахь а, амма Европин тIегIанна тIехь цу хиламо вуно яккхий таронаш схьайиллина аьлла хета Асхабов Хьамзатна.\nАсхабов Хьамзат: „ХIетахь дуьйна кхузара интеграци чIагIлуш ю. Цхьа ахча а юккъедаьккхина, дозанаша а дIадаьхна. Нахана бахар-бахкарна тIехь а, белхан меттигаш лахарна тIехь а дуккхаъ аьттонаш схьабиллина. Дуккхаъчу хIуманашна тIехь цхьаъ хилла дIахIуттуш ю Европа“.\nШайн немцойн цу 25 шо хьалха шайн халкъ шина декъе декъна хилла пен божаре хьежамаш муха бу гойтуш дара даханчу кIирандийнахь доккхачу Iийданца и хилам цара базбар. „Цкъа а кхин къам ца декъийтархьама“ аьлла цIе тиллина цара цу даздарийн.\nГерманех цхьа мохк хилира 25 шо хьалха\nКуралла -сонталла,мацалла-кьизалла. Дала деллачу рицкьан сий,пусар ца дар Дална lамал ца яр санна хlума ду. Дала лардойла вай массо тайпанчу кьинойх!\nНах буьзан , хьерабойла. Дукхах бериш, ц1аран лелаш бу. Делах кхоруш бац, белхьари даарш д1акхуьйсур дацара. Х1у йуур ю, х1у мер ю ца хууш бохуш йолу зама ю х1ара, суна хетарехь.\nАллах1 ша луш долу рицкъан ца еш йолу пусар марах ма йоккхийла вайна! Т1ом,мацо, хало йиц йина курал ц1ог айдина вай.\nКхераме "г1уллакхаш" ду.\nДуьненан футболан чемпионат шайн цIахь дIахьош хиларе терра, Оьрсийчоьнан бахархоша сагатдо мехкан футболна. Шу дуй оцу декъах?\nДу, Оьрсийчоь сан пачхьалкх хиларна 3 %\nОьрсийчоьнан футбол сан тергонехь яц 25 %\nФутболца сан бала бац 72 %


Туркойчоьно жоп доьху Оьрчийчоьне\nКху кIиранах кхузза Оьрсийчоьне жоп доьхуш, шайн махкара цуьнан векал Карлов Алексей шена тIевехна Туркойчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро. Цуьнга хIоразза а дина хаттар цхьаъ ду – маца соцур ю Оьрсийчоь туркойн стигалан доза шен тIеман кеманашца хедочуьра. Шема тIемалошна тIе ракеташ, бомбанаш етта лелачу оьрсийн кеманашна некъ къастош, белхан тоба билгалъяккха еза боху туркойн агIоно.\nТуркошна хьашт дац и гIуллакх бахьанехь Оьрсийчоьнний, Атлантикан тIеман альянсаний юкъа дар-дацар кхолладалийта а, я Анкаранний, Кремланний юкъаметтигаш талхийта а, аьлла кхаарийдийнахь Туркойчоьнан телегойтийлашкахула цигарчу Iедалан дас ДавутогIлу Ахьмада.\nОьрсийчоьно 57-зза динчу ракетийн тохаршлахь шиъ бен дац «Исламан Пачхьалкханна» дуьхьал дина, ткъа дисинарш беккъа дIа Асад Башарца герз карахь къийсалучу тобанашна дина, элира ДавутогIлус. Оьрсийчоьно герз туху кеманаш Шема кхачош къастийна некъ шайн мехкан стигалхула беш хиларо кхерам бохьу шайн къоманна, бохурш а хеза тахана туркойн политикашлахь.


Ахьмад-Хьаьжас кхочушдира шен нигат\n17:20, 03 августа 2016г.\nНохчийн халкъ т1еман к1уьрлахь хьере а хилла, ша х1ун дан деза ца хууш дисинчу хенахь мохк а, халкъ а т1амах, зуламах лардан юкъ йихкина, бакъволу турпалхо санна г1аьттира Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Дийнна къоман бала шена т1е а лаьцна, и къам оцу балех хьалхадаккха Дала шена беллачу ницкъаца д1ах1оьттира иза.\n2004-чу шеран 9-чу майхь Толаман денна лерина даздарш д1ахьочу хенахь, «Динамо» стадионехь доккха эккхийтар хилира. Шайн белхан меттехь, турпалаллица 1ожал т1еийцира Кадыров Ахьмад-Хьаьжас а, Исаев Хьусайна а. Нохчийн Республикан куьйгалхой – Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а, Пачхьалкхан Советан председатель Исаев Хьусайн а хеназа кхалхар республикана боккха иэшам хиллехь а, цо кхин а ч1аг1бира нохчийн къоман барт, айира юхадендаларан новкъа д1адаха йолу дог-ойла.\nНохчийн исторехь Кадыров Ахьмад-Хьаьжа санна шен къомана т1ехь йолчу харцонна майрра дуьхьал а ваьлла, шен дахар д1аделла тхьамда вац схьавийца, иза воцург. Кадыров Ахьмад-Хьаьжа харцонна дуьхьал вала шегахь майралла а йолуш къонаха вара. 2004-чу шарахь Нохчийчохь тхьамданийн къелла х1оьттича дарж дезаш берш дуккха а бара, амма бацара цуьнан санна доьналла долу нах. Сов кхераме зама яра иза.\nШен халкъ цхьаьнгге а хьийзадойтур долуш вацара иза: я федералашка а, я т1емалошка а. Ахьмад-Хьаьжа вайн къомана юккъера а волуш, нийсса бакъонан новкъа д1аг1ерташ а волуш, Дала вайн къинна цу дарже нисвина стаг вара. Кхин ца хиллал деза дукъ дара вайн мехкан тхьамдано шена т1елаьцнарг.\nТаханлерчу дийнахь цуьнан некъ, цуьнан дахар къобалдеш хьалхачулла а исбаьхьа юхаметтах1иттина ярташ, г1аланаш. Вайн къоман иэсехь гуттаренна ваха висна Нохчийчоьнан хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. 9-чу майхь дина долу эккхийтар нохчийн къомана дуьхьал дина дара. Ахьмад-Хьаьжа доьналла долуш стаг вара. Иза иштта хилар дуьненна а гуш дара. Нохчийн халкъ х1аллакьхиларан зил т1е х1оьттича, цо яьккхинчу г1улчан мах хадо тахна вайна хала ду. Дуккха а хан-зама еза цуьнан хьуьнаре г1уллакхийн мах хадо. Нохчийн г1иллакх дукха дезаш, дуьненахь а нохчийн ц1е диканца яккхийта лууш стаг вара Ахьмад-Хьаьжа.\n- 2000-чу шеран 12-чу июнехь Нохчийн Республикан Ханна йолчу Администрацин коьрте х1оьттира Ахьмад-Хьаьжа. 2003-чу шарахь иза кхиамца чекхвелира Нохчийчоьнан Президент харжарехула хиллачу харжамех. Цуьнан нигат дара шен халкъ зулмах хьалхадаккхар. Ехха ойланаш, к1орггера хьесапаш дина хир долуш дара Кадыров Ахьмад-Хьаьжас ша халкъана хьалхавалале, цуьнан лазам, шениг санна, т1еэцале. Цо дерриге а дира шен нигат кхочушдархьама. Дала халкъана а, махкана а беркате вира иза. Ахьмад-Хьаьжас накъосталла, вошалла дора лоьрашна, артисташна, 1илманчашна, яздархошна, мог1арерчу нахана. Цо дагалаьцна хилла даккхий диканаш тахана кхочушхуьлуш ду. Ткъа иза тоьлла совг1ат ду бакъдуьненахь волчу Ахьмад-Хьаьжина.\n-Махкана сингаттам, бохам ца хилийта хаза неха санна сема вара Ахьмад-Хьаьжа. Иза вайн къомах Дала бина къинхетам хилар гуш дара жимачунна а, воккхачунна а. Цуьнан амалехь суна къаьсттина товш дерг - иза нийсо езаш хилар дара. Нохчийн халкъан къонахех, турпалхойх цхьаъ вара Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Цо уггаре а лоруш дерг адамехь долу г1иллакх а, къинхетам а, адамалла а дара. Дала гечдойла цунна, Дала г1азот къобал а дойла. Дала сий дойла цуьнан к1ентан Рамзанан а. Шен ден сийлахь ц1е д1акхехьа ницкъ а, хьекъал а, могашалла а лойла цунна. Дала мукъ лахь, г1оза-маьрша, ирсе дехар ду вай вешан махкахь!\nШийлачу 1ожалло вайна юкъара д1аийцира Ахьмад-Хьаьжа. Республикан куьйгаллехь ша яьккхинчу йоццачу хенахь Кадыров Ахьмад-Хьаьжас 1аламат дукха г1уллакхаш дира вайн къоман оьздангалла а, литература а, мотт а кхиорехь. 1илманчаш, яздархой, журналисташ цуьнан беза хьеший бара. Иза сих-сиха цхьаьнакхетара цаьрца, лерина ладуг1ура цара дуьйцучуьнга, даим церан дог оьций, далуш долу г1о дой бен д1а ца бохуьйтура. Дуьненчохь йоккхучу хенахь иза дан ларийнарг, иза дан кхиънарг довр дац заманан йохаллехь. Политикехь, 1едалан балхахь, пачхьалкхан г1уллакхашкахь йоккха лар йитина цо. Х1ета къонахчунна цул сийлахь х1ума дац.\nНийса боху Нохчийн Республикин халкъан поэта Рашидов Шаида: «Къонахчун кхалхар ду дуьненан тезет…».


Товбеца-бутт 03, 2016\nГуьржийчоьнан къоман кхерамзаллин парламентан комитетан куьйгалхочо Сесиашвили Ираклийс дIахьедо, Истамбулехь динчу талорашна бехкевен Чатаев Ахьмад Саакашвили Михаил куьйгаллехь волчу заманчохь гуьржийн къайлахчу сервисан агент вара, аьлла. Карладоккху, Мангал-беттан 28-чохь Истамбулерчу Ататюрк аэропортехь Iожалхоша динчу лелхийтаршкахь 40 сов стаг вийна, 200 сов лазийнарш а бу.\nХетарехь, и терактна тIехьа лаьттарг Чатаев Ахьмад ву бохуш, яздо хьосташа. Интерфакс агенталле иштта аьлла Сесиашвили Ираклийс: «Саакашвили Михаил Гуьржичоьнан президент волчу хенахь къайлахчу сервисийн агент вара Чатаев. Муьлххачу а пачхьалкхе маьршша дIаваха, каде тIедахкарш кхочушдайтархьама, иза Гуьржичоьйна вахархо ву аьлла паспорт а дара Чатаевна делла. Цо бечу балхах алапа а лора цунна».\nОцу юккъехула Украинан Одесса кIоштан губернаторан даржерчу Саакашвили Михаила Фейсбукерчу шен агIонтIехь дагадоуьйту, Чатаев Ахьмад масех баттахь Гуьржийчохь ша урхалла дечу муьрехь лаьцна хилар. 2012-чу шарахь Иванишвили Бидзин коьртехь а волуш керла хIоьттинчу Iедало маьрша ваьккхира иза политикан тутмакх хиларца бохуш яздо Саакашвили Михаила.


Лукашенко Александр хийцавелча санна хетало\nГIадужу-бутт 22, 2014\nБеларус-- Лукашенко Александр, Беларусан президент\nХийцамаш хаало кху муьрехь Белорусин президентан Лукашенко Александран амалехь а, цуьнанний Европанний, цуьнанний Оьрсийчоьнанний юкъаметтигашкахь. Тергамхошна хетарехь, Лукашенко кхета воьлла, ша Кремлца йолу юкъаметтигаш шаг ца яхь, Беларусна цо Украинана бинна тIеIаткъам бан а сахьт доцийла.\nУкраинера цуьнан дакъа ГIирма, цига тIехь тIеман духарца боцу «баьццара нах» а хьовсийна, Кремло дIадаккхаро цецваьккхира оьрсашца гергарлонехь веха Белорусин президент Лукашенко Александр.\nТкъа цул тIаьхьа Донбассерчу сепаратисташца хьан-сан а лелош, царна герзаш а, цаьргахьа тIом бан эскархой а хьийсош, Путин Владимира тIом гIатторо, шеко а йоцуш, кхерийра Европано Белолруссин диктатор лору Лукашенко.\nОцу хьоло ша белорус вуйла а, шен пачхьалкхан маршо ша Iалашъян езийла а кхеттачу Лукошенкос хийцира шен махках урхалла даран кеп а, риторика а.\nЮьхьанца ГIирма оьрсашна йогIуш а, церан хила тарлуш а ю баьхнехь, тIаьхьо нийсса бIостанехьа дара цо дан долийна дIахьедарш.\nЛукашенко: «Делахь юхадерза вай Монголийн-ГIезалойн ардангаша тIелатар динчу, Батый хан волчу замане. Дiало тIаккха казахашна Монголи, кхечунна - кхиерг, Оьрсийчоьнера дакъа а, Малхбузе, Малхбале Европа а, Белоруси хьа а ца еш! ХIунда аьлча, уьш тхуна тIе кхаьчна, амма зен ца дина тхуна. Стенна оьшу дIадаханарг кегон? Дозанаш юх-юха цеста гIуллакх дац».\nЛукашенко Александр цIеххьана шен леларца а, Украинерчу конфликте болчу хьажамца а хийцавелла хилар гайтира Минскехь еа агIонан бутт гергга хьалха бертан дийцарш дIадоьлхуш. Оьрсийчоьнан, Украинан президенташца Путин Владимирца а, Порошенко Петроца а, Донбассерчу сепаратистийн лидершца а, ЕвроБертан векалца Эштон Кетринца а цхьабосса тIекаре, хIоранна а маслаIате хьехамаш беш, чекхвелира иза оцу дийцаршкахь.\nБертан барамал тIаьхьа Оьрсийчоьно Украинера ГIирма яккхаран а, хIинца Донбасс Кремлехьа ийзор а, Лукашенкона хетарехь, нийса дац.\nЛукашенко: «Тхуна ца лаьа Украина йохийта. Дукхаболучара дуьйцуш хеза, ГIирма Украинах дIатохар нийса ца хилла, хьалха дуьйнна Оьрсийчоьнан мохк хилла иза, бохуш. И проблема нийса ца кхетор ду. Украина маьрша пачхьалкх хила ю».\nТергамхошна хетарехь, Украинехь иккхинчу тIамо а, Кремло нехан маршо хьоьшуш гаро а ойланаш йойтуьйту Беларусин президенте. Оцу хьокъехь бу цхьана заманашкахь Оьрсийчоьнан президентан хьехамча хиллачу политико, экономисто Илларионов Андрейс бутт хьалха Маршо Радиоца къамел деш бина тидам а.\nИлларионов: «Суна хетарехь, Лукашенкона дIоггара лаа аца лаьа Белорусан эскарш Украине тIаме хьийсон. Бахьанаш – уьш дуккха а ду, иза шен малхбалерчу воккхачу лулахочух юьстах виса лууш ву».\nТергамчашна хетарехь, Лукашенко кхетавулуш хила а тарло Беларусна пайде доцийла Европана букъ тоьхна яха. Делахь а цара ца доккху тергонера цо дукха хан йоццуш деш хилла дIахьедарш а. Масала хIара.\nЛукашенко: «Ас ма-дарра эр ду шуьга, Малхбузенехь цхьанне а хIуманна гуьнахь доцу къаьмнаш ду. Цара до даккхий къамелаш, ченаш а гIиттош, «тхо», «со», «ас» бохуш. Соьга гIеххьачул кхерам а боьссинера, тIом ма гIаттахьара, аьлла. Ткъа стагана Европе некъ бихкина бу, нахах цхьаберш цкъа а ца хилла Европехь, цхьаберш белхан декхаршца боьлхура. ХIинца царна магош дац цига баха. И ю-кх и Малхбале»!\nЕвропа а, ша Беларус а, цуьнан президент Лукашенко а кхета шаьш лулахой дуйла, юкъарло шина а агIонна оьшийла. Цундела хаало таханлерчу хьелашкахь агIонаша вовшашка дикане сатийсарца хьоьжийла.\nБеларусех хиндолчо сагатдойту Лукашенкога


Хин доцчун министралла?\nКъилбаседа Кавказан гIуллакхашкахула министр Кузнецов Лев а (аьрру агIорхьара шолгIа), Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а "Ведучи" курорт схьайоьллуш. 26Дечк2018г.\nКъилбаседа Кавказерчу инвестицийн проекташна анализ а йина, синтеме доцу жамIаш дина Оьрсийчоьнан лараран чоьно. Гучудаьлларг ду 2017-2018-чу шерашкахь кхочушъян езаш хиллачу 27 проектах чекхяьккхина 9 а бен цахилар. Ледара ду бюджетера йоцу инвестицеш карорца доьзна гIуллакх а. 2017-чу шарахь дагалаьцначу хиллачу ахчанах гулдина 22%, ткъа 2018-чу шарахь – 36%.\nЦуьнца цхьаьна федералан бюджетера цу проекташна хьажийна 5,5 миллиард сом, ткъа 2019 шарахь делла кхин а 2,4 миллиард.\nОцу ахчанах 577 белхан меттиг кхолла а бен аьтто ца баьлла. Иза беламе терахь ду, Росстато Къилбаседа Кавказан федералан гонехь 532 500 болх боцу стаг вагарвина хилар тидаме эцча.\nДоггIучура аьлча, шен министраллан отчеташкахь и терахьаш кхин ду. Царца а догIуш, 2017-чу шарахь кхоьллина 1936 белхан меттиг, ткъа 2018-чу шарахь – 3316. Цу кепара, гуш дац инвестицин климат тоялар а, кхиаме инвестицин проекташ кхочуш йина хилар а.\nКъилбаседа Кавказан федералан го кхиорна жоьпаллехь ю Къилбаседа Кавказерчу гIуллакхашкахула министралла. Иза кхоьллира 2014-чу шарахь, ткъа тIаьххьалц цунна куьйгалла деш вара Оьрсийчоьнан президентан администрацехь болх бина Iедалхо, Генарчу Малхбалехь вина Чеботарев Сергей.\nМинистраллан официалан Iалашонашна юкъахь ю Къилбаседа Кавказан федералан гонехь леррина программаш кхочуш еш дечунна координаци яр. 2017-чу шарахь и министралла акционер хилира цу гонехь кхоьллинчу "Курорты Северного Кавказа" а, "Корпорация развития Северного Кавказа" а юкъараллийн.\nИнвестицеш хьажо регион томехь хилийтар Iалашонца дуккха а шерашкахь бинчу белхан ларш каро вуно хала ду. Министралло сих-сиха цхьацца мероприятеш дIахьо, масала, туризман бизнесан векалш Эмираташка бигар, Кавказерчу халкъийн куьлтуран а, спортан а фестиваль, кхачанан фестивалаш.\nИштта дIакхийкхадо цхьацца тIе тидам бохуьйту дан дагалаьцнарш. Масала, минералан хина тIехь, ма дарра аьлча, монополи хIоттор.\nТкъа дукха хан йоцуш, масала, Чеботаревс Москох евзаш йолчу ArtPlay галерейхь схьабиллира Кавказерчу суртдиллархойн гайтам. Бакъдерг дийцича, кхеташ дац регионерчу суртдиллархойн похьма гайтаро муха гIо дийр ду экономика кхиарна.\nМинистралло еш йолу отчеташ вуно ледара ю. Уьш дIатарло кехатан 25 агIонехь, шайна юкъахь сурташ а, чулацамах яздинарг а долуш долуш.\nМасала, 2017-чу шарахь йинчу отчетех "Туркластер" декъехь 3 могIа бу нохчийн ломан салазийн курортах "Ведучех" лаьцна, жимма алсам - Архызах а, Эльбрусах а. Тха хаамийн дисина дакъа ду дийр долчух лаьцна деклараци санна хIоттийна.\nЭкономистана Дохолян Сергейна "Кавказ.Реалии" корреспондентца къамел деш дага ца еара министралла кхоллинчхьана кхиамца чекхъяьккхина цхьа а проект.\n"Цу ерриг хенахь йина Дагестанехь-м яц, чекхъяьхна хьовха, тIечIагIйина проекташ а. Хабарш дукха дуьйцу, коьртачу декъана юьртабахаман комплекс а, туризм а кхиорах лаьцна, амма цкъачунна дерг цхьана меттехь ша долччехь лаьтташ ду. Цхьа а хIара ю аьлла а, ца аьлла а инвестицин проект суна дага ца йогIу", - боху Дохоляна.\nЦунна хетарехь, министралле жигара ца баккха белла регионехь совдегаран а, инвестицин а болх,хилларш а яра цхьацца меттигерчу бизнесхоша кховдийна проекташ.\n"Хаттар - бакъдан оьшуш дуй-те и министралла оьшуш хилар? Вайн яц Юккъера Черноземье олучу регионан министралла я Уралан проблемашкахула йолу министралла. Генара Малхбале ю, амма иза баккъалла а хала хьал ду, цигахь оьшуш хила а мега иза", - боху экономисто.\n"'Корпорация развития Дагестана' ю. Вуно тамашена компани ю иза, цхьа а эвсаралла яц, амма вуно дукха ахчанаш хьажийна цига, кхеташ дац царах хIун дина", - билгалдоккху Дохоляна.\nЦу тайппа хьал ду "Корпорация по развитию Северного Кавказа" компаница кхолладелларг а. Планаш дуккх а ю. ТIаьххьарчерах ю, 2021-чу шарахь кхочуш дан планехь хилла Таркхойн хIордехула круизан кеманаш лелийтар. Амма иза дисина декларацин тIегIанехь.\n"Министарш хийцало, декларацеш юьсу. Наггахь дIахьожу хьо – министр керла ву, ткъа цо вистхуьлуш йоьшу текст цул хьалха хиллачуьнан санна ю. Со реза ву лараран чоьно дуьйцучун. Схьахетарехь, ладоьгIуш хила а мега министралло ша хилар, мухха дина а, хабарца а ца деш, баккъалла а бакъдийр хиларга", - боху экономисто Дохиляна.


ЦУРУЕВ Шарип. Стихаш\nОбновлено 21.02.2013 10:26 Автор: Administrator 21.02.2013 10:21\nСатийсамийн марзо юьсур ю,\nКъахьо хилла, хьуна дуьхьал ерза.\nТIаккха хьо ца хууш вуьсур ву,\nХIун ду билггал къаьхьа, хIун ду мерза.\nОбновлено 21.02.2013 10:21 Автор: Administrator 21.02.2013 09:52\nАкха яр санна, и ца баьлла бацалахь,\nБоьжна бац стиглара, эцна бац базарахь,\nЦхьаьнггера юхалург баьккхина бацара –\nКхоьллина хилла и вай дайша азаллехь.\nОбновлено 22.02.2013 10:38 Автор: Administrator 21.02.2013 09:39\nЦуруев Шарип Мовладович вина I963-чу шеран 20-чу январехь Гуьмсен кIоштара Лаха Гезлой-эвлахь. I980-чу шарахь юккъера школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа Советски Эскарехь бIаьхаллин гIуллакх кхочушдина. I988-чу шарахь цо чекхъяьккхира Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университитетан филологин факультет. Белхаш бина юкъарадешаран школехь, хьехархойн институтехь, Нохч-ГIалгIайн историн, меттан, литературин, социологин, экономикин, философин а Iилманийн-талламан институтехь. Иштта Цуруев Шарип хилла хьехархойн училищан директор, коьрта редакторан даржехь хилла «Васт» а, «Даймохк» а газеташкахь, белхаш бина «Орга» журналехь а, Нохчийн Республикин къоман политикин, зорбанан, хаамийн Министерствехь а. Карарчу хенахь коьрта редактор ву «Хьехархо» газетехь, цуьнца цхьаьна жоьпаллин редактор а ву Нохчийн Республикин Iилманийн Академис арахоьцучу «Таллам» журналан. Россин яздархойн Союзан а, журналистийн Союзан а декъашхо ву. Цуруев Шарипа дукхазза дакъалаьцна ерригсоюзан, ерриге Россин, республикин а тIегIанашкахь дIаяьхьначу кхоллараллин, Iилманан, политически а конференцешкахь, цо жигара дакъалоцу республикехь дIа мел хьочу вовшахтохаршкахь. Нохчийн Республикин интеллигенцин клубан Президент а ву, Нр-н харжамийн комиссин, Нр-н культурин Министерствон экспертни кхеташонан декъашхо а...\n6-г1а июнь - Оьрсийн Меттан Де


ЕГЭ тIаьхьатеттина Нохчийчохь а, Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а\nМарха достучу деношкахь хила езаш йолу ЕГЭ олу пачхьалкхан экзаменаш дIаялар тIаьхьатеттина Нохчийчохь а, Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а. Уьш хир ю Мангалан-бутт чекхболуш. Цунах лаьцна хаам бо ТАСС агенталло.\nДицарехь, цу хьокъехь Рособранадзор урхалан куьйгалхочуьнга Кравцов Сергейга дехар дина хилла Дагестанан дешаран министралло. Бинчу сацамца, Мангалан-баттахь 6,7 деношкахь хила еза экзаменаш хир ю кху беттан 27,28 деношкахь.\nИштта тIаьхьатеттина 9-чу классашкарчу дешархоша дIаяла еза ОГЭ экзаменаш а.\nДIабоьрзуш бу Мархийн бутт. Бусалбачу нахана тIедиллинчу пхеа парзанех цхьаъ ду Мархийн баттахь марханаш кхабар. Кхечу хенах къаьсташ, алсам ламазаш дар а, алсам диканиг дар а, вочу хIуманех а, къинош леторах а алсамо ларвалар а ду Мархийн баттахь бусалбачу наха ойла алсам тIеяхийта езачарех.


Путин: Москох цкъа а ца гIиртина Вашингтонца барт бохо\nОьрсийчоь -- Путин Владимир (аьрру агIор), Болтон Джон (аьтту агIор). Москох. Манг, 27.\nМоскох цкъа а ца гIиртина Вашингтонца барт бохо, аьлла Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира, Iамеркан президентан къоман кхерамазаллехула гIоьнча волчу Болтон Джонца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь. Цо некъ кховдийна шина пачхьалкхан юкъаметтигаш юхаметтахIитторна оьшу гIулчаш йийцаре ян.\nПутина дийцарехь, Болтон Москох варо "сатийсам кхуллу" шина агIоне хьалхара гIулчаш яхалур ю аьлла, буьззинчу барамехь юкъаметтигаш дIанисъярехь.\nШен агIор Болтона шаьш сатесна ду аьлла, шина пачхьалкхан юкъаметтигаш тоярх лаьцна дийца аьтто хиларе.\nЦхьаьнакхетарехь, Болтон воцург, дакъалоцуш вара Iамеркан Оьрсийчохь волу векал Хантсман Джон а, Къоман кхерамазаллин кхеташонехь Оьрсийчоьнехула а, Европехула а коьрта директор ХIилл Фиона а, ткъа иштта Iамеркан Къоман кхерамазаллин кхеташонехь Оьрсийчоьнехула а, Европехула а директор Вэнг Джо а.\nОьрсийчоьнан делегацина юкъахь вара арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей а, президентан гIоьнча Ушаков Юрий а, тIеман министр Шойгу Сергей а.\nБолтон Москох вахана кху беттан 25-26 деношкахь Лондонехь а, Римехь а Iамеркан бертахошца дагадовларш дIадаьхьначул тIаьхьа.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а президенташ цхьаьнакхета тарло карабогIучу беттан 15-чохь ХIельсинкехь. Reuters агенталло бо и хаам, Iамеркан администрацерчу хьастанна тIе а тевжаш.\nПутинца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа суьйранна пресс-конференцехь Болтона элира, Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а юкъаметтигаш мехала ю дерриг дуьненна аьлла. Цо билгалдаьккхира Трампан а, Путинан а дийцарш дIахьура долу де а, меттиг а Кремло а, КIайн цIеноно а йовзуьйтур ю еарин дийнахь, Мангал-беттан 28-чохь аьлла.


«Иза демагоги яц, ша ма-барра тIом бу»\nЛахьан-бутт 01, 2017\nЭксклюзив. Осмаев Адамца интервью\nАминех эца йогIу чIир ГIирма а, Донбасс а Украине юхаерзорца эца догIу, аьлла хета Осмаев Адамна\n«Кавказ.Реалиица» ша динчу къамелехь Украинан эскаршкарчу нохчех лаьттачу Дудаев ЖовхIаран батальонан буьйранчас Осмаев Адама дийцира, муха жоп дала догIу Окуева йийначарна, буй Украинан куьйгаллехь Кадыров Рамзанан агIончаш я бац.\nГIадужу-беттан 30-чу дийнан сарахь, кIело ярца, герз диттина йийна шен лаамехь Украинан эскаршка хIоьттина хилла Окуева Амина. ТIелеттачара чов йина машен лелош вогIучу цуьнан цIийндена Осмаев Адамна а.\n- Адам, шайна тIехь тидам бийраш ца хаабелира шуна?\n- Тхо ларлуш хила гIертара. Амма берриг а кхерам тIера баккха доьза дан дезаш хьал дара. Аьлча а, довллане а нахана юкъа а ца довлуш. Амина халкъанна евзаш юкъархо яра. Цуьнан къайлайолийла муххале а дацара.\n- Аьхка хьуна бина тешнабехк, хьо лазор Украинан полицино толлу а бу пхи бутт. Хьайн цIийннана ер дуьззина толлур ду аьлла хетий хьуна?\n- Болх беш бу нах, толлуш ду. Хала ду суна хиндерг ган… Хьалхачул жигара, эвсара, хьал талла болчу лаамца болх бийр бу аьлла-м хета. Таллар кхиамца берзаре сатуьйсу ас.\nКхузахь боьдуш тIом буй кхето деза. Иза демагоги а яц, ямарта ву мостагI, тIом бу боьдуш баккъал а. Дараш а ду. Террористийн тобанаш ю лелаш, юкъ-кара уьш хIаллакьеш го вайна. «Кадыровхой» а бу кхузаша хьийзаш.\n- «Кадыровхой» тIекIабой-те Украинан куьйгалло, царна аьтто бечара?\n- Ца хета суна ишта ду аьлла. Царех бIаьрг буьзинарш хила а тарло. Оьрсийчоьнал арахьара политикаш, юкъархой шайгахьа баха-м гIерта «кадыровхой». Оцу декъара Украина а дац йоккхийла.\n- ХIун бекхам бан догIу Амина йийначарна?\n- ГIирма а, Донбасс а юхаерзо еза, тIамехь толам баккха беза. Иза Амина ерна бан боггIу бекхам бу аьлла хета суна. Ткъа иза йийначарна АллахIа, сан шеко яц, ишта а бийр бу шен бекхам.\n19 шо даьлла Норд-Остана тIелатар дина\nНохчийчохь машенаш елла къорза береташ яьхначарна\nНохчийн диаспоран векалшна ха хIоттийна Туркойчохь\nЦарнаев ЖовхIарна вен кхел яр хийцарехула ладогIарш дуьйладелла Американ Лаккхарчу кхелехь


Нохчийчоь --Дудаев ЖовхIар а, Украинера хьошалгIа веана эпсар Козицин Микола а, Соьлж-ГIала, 1995\nНохчийчоьнан хьалхара президент Дудаев ЖовхIар вийна 19 шо кхаьчна тахана. И вийначул тIаьхьа даьхкинчу шерашкахь тайп-тайпана дийцира наха Дудаевх лаьцна шайна хетарг.Ду нохчашлахь хилларг-лелларг къоман маршонехьа кхетаде дакъа а.\nХьалхара тIом болабелча дуьйна, Нохчийчоьнан президент Дудаев ЖовхIар мосийтаза вен гIиртина къайлаха сервис, бохуш, официалан хьукматаша дуьйцуш ду тахана. Цунна, мел лаххара а, кхузза кIело йина хиллера.\nЦкъа снайперо нийса топ ца тоьхна, юха, иза воьдучу новкъахь мина эккхийтина, иза чохь волчу цIенна тIе ракета тоьхна, иза дIавахана дукха хан ялале. Эххара иза вен аьтто белира, Гихчу эвлана йистехь, цо сателлит телефончухулла къамел дечу хенахь, хIаваъкеманна тIера ракета а тоьхна.\nДудаев ЖовхIар вен операци кечйинчу инарла штабехь моьттина хира дара, иза «дIаваккхаро», цIергахь яга йолаелла Нохчийчоь, берзалой арданг санна хьалхахь йолу борз-урханча йийча санна къера хира ю.\nДудаев вийча, иттанашкахь тIеман баьччаш байира, амма, хьал ма хетта семантIе ца догIуш дехха схьадеъна. Дудаев ЖовхIарах тайп-тайпана хабарш дуьйцура наха, тIеман жигаралла йолчу хенахь, шаьш оьгIазе болуш.\nАмма наггахь бен нохчо хир вац, цо дуьйцург дагах ца кхетта, я бовхачу дагалецамашкахь цуьнан цIе ца йоккхуш.\nШела кIоштера Абуев Тархана, иштта элира Дудаев ЖовхIарх лаьцна.\nАбуев: «ЖовхIар верах дика болх ца баьлла-кх хьуна я Оьрсийчоьнна а, я Нохчийчоьнна а. Вайна массарна а дага ма догIу, Ельцина «маршо шайна ма езза схьаэца» баьхна. Хабарш йийца-м юьйцу тIом цо болийнерий, баьккхинерий бохуш. Иза бакъ дац.\nЖовхIар вуьззина нохчийн къонах вара. Цо Ельцине дахьийтина кехат дара, иза хIинций бен дийца ца долийна. Ткъа кехат Ельцине ца кхачийтина. 20 минот бен хан ца еза, тIом бола ца балийта а, иза ца бан а, бохуш къамелаш дагадогIу. ЖовхIар къонах вара. Дала гIазот къобал дойла цуьнан!»\nДудаев ЖовхIара цхьацца дийцина долу хIуманаш тахана юха карла дуьйла нехан дагалецамашкахь. Цхьаццадерш чIогIа нийса хилла. ХIинца долчу хьолал кхин сов хIун доьхура цо?\nКху хьола тIекхача оццул дукха нах байа безара-те, бохуш цецвуьйлу Соьлжа-гIалара Азимов Шамхан.\nАзимов: «Дудаевах нах ца кхетта а хир бу. Дуккха а ма дийцарий цо. Ткъа оцу хенахь, оццул нах а ца бойуш, тIемаш а ца беш, дан йиша ма яра и хIума. ХIинца наха бакъ хилла иза олу, даржхоша а тIаьхьа. Шен мохк безаш вара аьлла хета суна.\nТIом баккха чуваийтина ву бохуш долу къамелаш, суна дош ца хета. Вайн нах шаьш бара чубахкийта, вай Iасанаш а Iуьттуш царна дан деззарг дийра ду бохуш, и митингаш а еш. Оццул наха бохург дийра ду-кх ша бохуш, наха вохийра иза. Во Iалашонаш йолуш вара аьлла ца хета суна иза».\nДудаев ЖовхIаран гонах хIетахь Кавказан цхьааллах дегайовхо йолуш, луларчу мехкашкара векалш хуьлура даиманна.\nАмма, тIом болабелча, царах дукхахберш дIабайра, делкъа хенахь IиндагI санна. Дудаев ЖовхIар а, нохчийн къам а, шаьш цхьалха бисира, шайна тIебеанчу балийца.\nОхан-беттан 21-ра де. Дудаев ЖовхIар кхелхина 19 шо хьалха.\nЭша тарлой ЭрдохIан рогIера боцчу харжамашкахь?\n"Со берашна дарба дан гIур вара, Iамаде суна"


Бусалбанаш ницкъаша хьежабо Кремло Шема\nРейтеран корреспонденто Цветкова Марияс деношкахь даладо хIара масал.\nДиъ шо хьалха Дагестанерчу Керла Сиситларчу 38 шо долчу Шарапуддинов СаIадна дуьхьал дов а гIаттийна, иза лаца кхайкхаво Оьрсийчоьно. Бахьана - хьаннашкарчу тIемалошца иза хилар.\nЦIеххьана хийцало дерриг а. 2012-чу шеран Iай, цунна цхьа тамаше некъ кховдабо ФСБ-но – иза Оьрсийчуьра дIаваха реза хилахь, лоцур вац, олий. Мелхо а гIодийр ду, бохура.\nИза тIемало вара. Герзашца къовлавелла а лелара. Иштта доллушехь, и некъ кховдийра цуьнга, боху дуьйцу ша Шарапудиновс. Шайна хьо махкахволийла лаьа, элира цуьнга.\nИза резахилира. Массех бутт баьлча цунна кхечу стеган цIарх керла паспорт даьккхира. Истамуле кеманна некъакехат а делира. Туркойчуьра Шема а кхьаьчна, «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанах дIакхийтира иза.\nРейтерна Оьрсийчуьра иштта дIавахана 6 кавказхо карийна. Къаьсттина дукха бара бохуш дуьйцу цара Сочехь олимпиадана кечлучу Iедало шаьш санна Шема хьовсийнарш.\nАхшо хьалха Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан директоро Бортников Александра официалехь дIахьедира Малхбале тIаме вахана 2900 бусалба ву аьлла. Царех дукхахберш 20I3-чу шарахь бевлла Шемин дозанчу, боху Кремло.\nДАIИШ-ехь кхоалгIа мотт бу шен дукхаллица оьрсийниг, Iаьрбийнний, ингалсанний дIабевлча. Оьрсийчоьно уггаре дукха цига тIемалой кхачочу пачхьалкхийн могIаршлахь ю.\nХIинца Шемахь тIом беш хьийзачу Оьрсийчоьнан коьртачу мостагIех а бу цуьнан хилла махкахой.\nКремлан векалша бакъ ца до шаьш Оьрсийчуьрчу тIемалошна Шема баха некъ баьккхира бохург. Уьш шайн лаамца, ФСБ декъахь а йоцуш, бахана тIаме, чIагIдо низамхоша. Бортниковс «Исламан Пачхьалкх» олучу тобанийн верасаш бехкебо, Оьрсийчу а кхочуш, нах цига дIакхийларна.\nПутинан пресс-секретаро Песков Дмитрийс иштта бохура оцу хьокъехь: «Оьрсийчоьнан Iедало цкъа а ца кхаьбна террорхошца юкъарло. Я кхобийла а дац. Оьрсийчохь террорхой хIаллакбо. Иштта хилла а, хир долуш а ду даим».\nБортников а, Песков а мел бакъ ву я вац гойтуш ду шира а доцу Нохчийчуьра масал.\nСоьлж-ГIалахь кхиина а, цигахь дуккха а дешна а ву Абдураманов Тумсо. Хьаькаман даржехь Iийна волчу цо Маршо Радиога зIенехула шегарчу баланах лаьцна дийцира.\nЦхьана дийнахь гIалин юккъехула воьдуш цунах бIаьрг кхетта Iедалан дайх цхьаьннан. Эццахь дохадоьлла Тумсон хьовха, цуьнан мел болчу гергарчийн а дахар.\nАбдурахманов Гуьржийчохь ву тахана шен доьзалца а, уллерчу нахаца а. Амма иза шайн куьйгакIелхьара ведда цига кхачар ца лайначу Нохчийчуьрчу хьукматаша цунах мостагI вина. «Исламан пачхьалкх» олучу тIеман тобанех дIа а кхетта, цуьнан могIаршкахь ву аьлла, Оьрсийчоьне лаца кхайкхавайтина иза.\nАбдурахманов Тумсо можан башхалла бахьанехь а, терикъатIехь вацарна а тIаьххьара махках баьхначех велахь, стохка а лурчах а Туркойчуьра, Мисара, оццу Шемара хийла нохчо волура зIене.\nМаршо Радион церан кхолламех дийцанний бен, кхин дан хIума дацахь а, дала орца доцчохь, эфирехь шайн къа-бала хьахор мукъане а пайде хиларе сатуьйсура кегийрхоша.\nАмма цкъачунна дац оцу нахана орца карийна а, я бац карор ду ала меттиг а.