Хьехархочунгара министрага кхаччалца — Сердало\nХьехархочунгара министрага кхаччалца\n05.10.2019 05.10.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\n«Сабар – ялсмален дIоагIа». Иштта оалаш хезад сона вай къаман боккхийча, дукха хIама бIаргадайнача наха. Нагахьа санна из бакъдале, цу тайпара дIоагIа ший бедоалларех цаI ва аьнна хет сона вай мехкахо Паров Хьажбикара Iалихан. Миччахьа ше къахьегаш хиларах, моллагIа халонаш вахаре нийсъяларах, даим сабарца ду цо ше мел деш дола хIама. Цунга ладийгIача, из зийча; сиха саг а сабаре хила гIерташ хул, хIана аьлча цунна езалу Iалихана оамал, дегIа эздел, гIулакх. Цун дай Сурхо тIара ба. «СурхотIе Iойиллар» яхача ший книжка тIа Аушев Ахьмада Мусас юрта дикагIболча наха юкъе хьоахаваьв Хьажбикара Iалихан. БIаьш шераш доахаш, укхаза баьхаб цун тайпан вежарий, юртахошца дика-во декъаш, эсала хIама, наха дог кхоардоргдола хIама шоашкара гуча ца доалийташ. Укхазара бигаб уж Сибре, мохк меттаоттабича, юха а, дай баьха моттигаш боча хеташ, Сурхо тIа керда вахар дилла болалу. Мохк бохабаьча, вай къам арадаьккха лелача шерашка ваь хиннав Iалихан. Цун да Хьажбикар дийша, бухгалтера балха говзал йолаш саг хиннав. ХIаьта нана Налгнаькъан Тамара дукхагIа цIенченца, бераш кхедара гIулакхаца ший саIехадеш яьхай. 1954 шера, гIалгIай къаман вахар кIеззига аттача даьлча, ваь хиннав из Карагандана чуйоагIача Жанааркинский района Агадырь яхача моттиге. ТIом чакхбаьнна дикка ха яьнна хиннай, воацаш хиннав къаманна таIазар тIаоттадаь вола мехка паччахь Сталин. Цох доккха дикахетар хинна баьхаб шоай фусамашкара арабаьха, гаьнарча, ца бовзача мехка бига нах. Массадолча хIаман паргIато йоалаш лаьттай гIалгIашта а. Цу хана ваьча Iалиханах а боккха кхаъ хинна хила беза цун даьна-нанна. Нийса ах къам хиллал бола нах байнача вайна чIоагIа эшаш хIама хиннад къам дебар, нах дукхагIа хилар.\nСибре миштай, шелал-моцал фуй дикка ханзар кIаьнка, тIалаьтта халонаш дикка дIаяйеннача хана ваь хиларах, шозлагIа-дале, дикка сакхетарг хилалехь, цар дезал цIабаьхкар Даькъасте. Даим садуаш хинна Даьймехках йола сагото хIанз дIаяьлар. Цу хана кIаьнка ши-кхо шу мара даьннадацар. Юххьанца Сурхо тIа кхоач из. ХIанзарчох вIалла тара хиннаяц юрт цу хана. Дукха хIама хувцаденнад. Еттача кирпишках даь цIенош бIаргагургдацар юрта, эгIа йистера ваьнна магIа йисте кхаччалца. ДукхагIдола цIенош дар, бийдача кирпишках даь, е, зIараш хьа а деш, топпар тIахьаьха. Коашка гIувнаш йоахар, хий чулоаттаде. Уж йоахаш нах бар вайцига лелаш, гIумкех е кхыча къамех болаш, наггахьа нийслора царна юкъе моттигера саг а. Масала, хьехархочо Барахоев Идриса яздаьд, шоай юрта Дугаро яхаш гIувнаш йоахаш саг вар, аьнна. ХIара маIача сага иккаш хила езар, догIа Iодийлхача цхьа моллагIа болча когагIирсаца лелалуцар, сов чIоагIа хотта болаш. ЖагIа билла никъ а бацар Кен чу кхаччалца мара, из а хьунагIа латтача тIема даькъанна лаьрхIа биллабар. Бакъда Iалам хоза, унахцIена дар. ДукхагIа яр гаьнаш, сомий бешамаш, цIог дола хьач боацаш, наггахьа ков дацар. Галеш диззе Iажаш, кхыбола сомаш чуэцар бешамашкара. Сона хоза хетар дукха доккха доаца, къаьнарча хьисапе даь, хьалхашка гIолла Iочакхйоалаш, йийлла уйче йола цIенош. Iалихана а хоза хийтта хила мег ший юрт сона санна. Эггара хьалха школа йовзар а дешар дIадоладар а Сурхо тIа хул цун. Из деша вода юртарча №1 йолча юкъерча школе. Цу хана а хIанз а укхазарча наха цIе школа оалар цох, из еттача кирпишках яь хилар бахьан долаш. Из мара юкъера школа яцар Сурхо тIа. Цу хана укхаза баьхача наха тоъаш яр из а тIаьл дехьара бархI шера деша школа а. ГIаш гаьно хьааха-м везар цига деша воагIача кIаьнка е йиIига. ХIанз мо лелаш автобусаш, «газелаш» наьха доалахьара машенаш яцар. БIарчча сахьата латте, цхьа машен ца гуш ха йоагIар. Наьха доалахьа хиннараш дукхагIа вараш е говраш яр. Цу школе йоаккх кхувш воагIача кIаьнка 9 класс. Кастта дезала дас Сипсой-ГIалий тIа саца лоархI. Цигара боахам ийце, Хьажбикар ваха дIавода Шолжа районе. Таханарча денга кхаччалца дола цар дезала вахар дувзаденна хиннад цу моттигаца.\nIалихан цхьан юкъа Шолжа-ГIалий тIа вахача наьна-вошас Нальгиев Мухьмад-Салима ше волча Iовуг. Цига йоаккх цо 10 класс. Из дешаш хилар №34 йолча юкъерча школе. Дешарал совгIа, цунна геттара дукха езаеннаяр спорт. Къаьстта а цун дего къоабалдеш дар греко-римски оала латар. Школа чакхъяьккхача, цу сахьате лакхара дешар дешача дIаоттар хилац цун. Бахьан из долаш, зIамига саг балха вода электросеташка мугIарера электрик волаш. Къахьеггашехь университете дIаотта кийчлу. 1972-ча шера из уйла кхоачашхул зIамигача сага. Физико-математически факультете дIаэц Iалихан. Цига деша атта доацилга, кIоарга хьаькъал, хIаман хьисап де ховш хилар хиланза даргдоацилга, вайна массанена дика ховш да. Из хала Iилма доландаь, вахаре чIоагIа эшаш, накъадоалаш доландаь, лаьрхIа хила деза математиках Iилмай паччахь. Цига ше волаш, кхы а чIоагIду цо спортацара хьоашал. 1975 шера цох хул университета греко-римски латарах вола чемпион. Иштта республикан къовсамашка хьалхара моттиг йоаккх цо, цул совгIа, ший лоIаме кIалтохаргах латарах универсаде а толаш хул вай мехкахо. Спорт дукха езаш из волга ха йиш яр духхьал бIаргавайча а. Лакхача дегIара, сома, товш дегIа маьже йолаш, дегI пхо мо нийса леладеш вар из.\nДийша ваьлча, шин шера ше дIахьожаваьча школе болх бе безаш вар къона хьехархо. Вахача моттига гаргагIа хилар дезар. Из къахьега вода Эбаргий-Юртарча №1 йолча школе. Оалаш ма хиллара, водар гаьнавоал. Цига ше яьккхача хана, болх ховш вола саг ше хилар хьахьокхарах, нахаца бувца мотт ховш, царца та ховш хиларах; Хьажбикара Iалихан кердача балхаш тIа хьежаву, цо ше доал деш йола моттиг дика лелаергйолга ховш. Шоай дезал Iеча Сипсой-ГIалий тIа кхоач из юххера. Халкъа дешара районни отдела инспектор ву зIамигача сагах. Школаш ерригаш цхьатарра хилац. ЦаIаш масал эца мегаргдолаш хул, вожаш – даим бIарглакха безаш. Районорча болхлоех (инспекторех) кхераш хул цхьабола хьехархой. Цу тайпарча хьехархошта даим тIалатта веза. Цхьа хьехархо, комисси йоагIа аьлча, ше хьехаш йола класс йита, чуяха хиннай, яхаш, дувцаш хезад сона. Кхыча дешашца аьлча, Шолжа района школай гIулакх тоаде гIерташ, къахьегар инспектора. Хьалха каст-каста ухаш яр комиссеш школашка, хIанз наггахьа мара хиннай оалаш хазац. Вай школаш тоаеннилга, хьехархоша шоай бехктокхам кхетабелга хургда из. Цхьаккха инспектор-м везац, хIаране ший де дезар дизза кхоачашдеш хуле. Кердача балха тIа а дика каяларах, Iалихан директоралла хьожаву Сипсой-ГIалий тIарча №3 йолча юкъерча школе. Бокъонца бакъдар аьлча, во ха яр из. Цхьа бахьан гIалатвоале, е Iаьдала ца деза хIама дойя, геттара лира бехктокхаме озар саг. Иштта нийсделар Iалиханаца а. ЦIагIарча дезалца гIалгIай мотт бувц, гIалгIай кашамаш цIенде гIалгIай бераш ухийт, эрсий кашамаш цIенде эрсийдараш ухийт, вIаший къестадеш, аьнна, бехк бир Хьажбикара Iалихана. Балхара дIаваьккха ца Iеш, партера дIаваьккхар. Уж шаккха хIама тIакхаьча ва со-се а, цудухьа сона хов, мел хала хинна хургда Iалихана ваха. Партера дIаваьккха саг балха дIаэца бухьаргбола хьакимаш геттара кIезига бар. Дукха къахьега дезаш хул из, доацача бахьана шийга яхьаш йола гIелал ма ярра хьагучаяккхар духьа. Каьхаташ язду ЦК парткомиссега. Дикка ха яьлча, цун дехар теркал а деш, из меттаоттавир парте. Сипсой-ГIалий тIарча № 4 йолча школанна кулгалде хьожавир. Юха а бераш, гIараш, цIогIарч, хьехархой латкъар, даьшца-ноаношца вIашагIкхетар; школа тоаяр, кердача дешара шерга кийчъяр – кхы массагIа дар уж. Дикка балха поалхам Iоаяь вола хьехархо, директор дика лоархIавора ший декхарех. Балха тIа лакхву, дешара района отделе хьалчувиге. Из болх а, хьалха баь, цунна дикка бовзаш бар. ХIанз Паров Iалихан кIезиг-кIезига дIавовзаш латтар района а республикан а бахархошта ший балхаца, гIулакхаца, эзделца. Бахьан из долаш, нах цунах тешаш бар, моллагIа гIулакх цунна кара дала кийча а бар. Шолжа района халкъа депутатий Совета а бакъахьа хийтар, из ший болхлой мугIарашка хилча. Цигарча орготдела кулгалхо хул цох, дIахо – райсовет дIа я яьккхе, администраци хьаю, хIанз цун арахьара экономически гIулакхаш леладе дезар Iалихана кулгалду отдел яр. ТIаккха администраце хьакима заместитель хул цох. Республика хьаяьчул тIехьагIа, из хьалчувоалаву правительстве. Укхаза гIулакхаш леладеча отдела управляющи хул з1амигача сагах, бакъда из болх 2 бетта мара белга хиланзар. Президента вIашагIтохаш бар моттигашкарча администрацешта керте латташ бола нах. Царга хоам бе тIадилладар Хьажбикара Iалихана шийца къахьегаш йолча кхалсага, хIаьта вокхо ше декхарийла яь хIама, дизза кхоачаш ца деш, дита хиннад. Из бахьан долаш бехк баь, управляюще балхах мукъавоалийт из. ХIаьта а болх боацаш, дезал Iалашбе таро йоацаш висанзар. Наха вовзаш, везаш вола саг цIаккха кIалвисац. Цудухьа яьхад вай даьша: «Эзар говр-етт дар веннав, эзар доттагIа вар ваьннав». Дукха ца говш из хьех Шолжа района администраце. Цун кулгалхочун хьалхарча заместитела болх лу цунна. Цкъа берий театр хьаделлача вех Iалихан. Цига ше къамаьл деш, цо оал: «Дикадара даим къувсаш хургда зуламца». Из духхьал театре гойтаргдолча фаьлгашта доагIаш дацар, деррига вай вахар, хьалъеш латта вай керда республика чулоацаш дар. Цо ше аьннача беса, дикадар котдаккха гIерташ къахьег цо, цу балха тIа ше мел яьккхача хана.\nСона хетачох, хала район я цо болх баьр, хIана аьлча из улл нохчашцарча доазон тIа. Цудухьа укхаза бахача наха цхьацца дегабуамаш ду, шоашца инкарло лелаю мотташ. ХIаьта а Iалихана оамал яйзача, дегаш, дегабуамах хIама доацаш, IоцIенлу. Президента Аушев Руслана кхетаду, Хьажбикара Iалихан шийна тIадилла декхар кхоачашде ховргдолаш а могаргдолаш а саг волга. Юха а республикан доал деча наха юкъе из хилча бакъахьа хет цунна. ХIанз из хьожаву культуран министра гIулакха тIа. Шин шера цунна керте латт из. Эшараш, доацараш дукха дар цу хана. Наьсарен района лаьрхIа хьаяь культуран гIишлош эсала яр. Республикан хьашташ дизза кхоачашдицар цар. Театраш (уж кхоъ дар), филармони, культуран цIенош, музейш, кхы а массагIа дар, даим йоакхо еш, леладе дезараш. ГIо де дезар художникашта, йоазонхошта, библиотекашта а цар болхлошта а. Дукха, геттара дукха дар хьалхашка лаьтта декхараш, уж цу сахьате кхоачашде таро яцар республикан. ХIаьта а из, цунца къахьегаш бола нах культуран гIулакх тоаде гIертар. Дикка гIо-новкъостал лоаттаде дезарех яр искусствай колледж, «Зокх» яха паччахьалкхен учреждени, «Магас» яха фольклорни ансамбль, кхыяраш. Правительство хийцача, из ший хьалхарча балха тIа юха тIавода. Цига къахьийгача, хьалха мо балха тIа лакхлу. ХIанз цох правительствон председатела хьалхара заместитель хул. Вахарца дувзаденна дешаш кхоачашдара тIахьожам лоаттабе безаш, гIулакх дар хIанз цунга кхаьчар. Эггара дукхагIа нах раьза ца хула, даим уж латкъаш дола дешаш дар уж. ХIанз а да иштта, хетаргахьа, дIахо а хургда. Дукха адам да вай мехка, цунна мел гIулакх дойя а, хIаьта а раьза боацараш корабоагIа. Массанахьа дIакхачац кулгаш а кхоачам хиллал доаца ахча а. Цудухьа цун балха берригаш цхьатарра раьза бар аьлча нийса хургдац. Ханаш а балха моттигаш а хувцалу. АргIанара цунга кхаьчар Шолжа района администраце кулгалхочун гIанд дар. Iалихан цу хана «Машара партена» чувоагIаш вар.\nЦу партера из аравалар ловш бар цу хана республиканна керте лаьтта нах, из цо дича, балха тIа лакхве тарлуш вар из. Амма Iалихан раьза хилац цу деша, ше хиннача партеца вус из. Бакъда дукха ха ялале йоха-м йох из парти, Iалиханагахьара цхьаккха бехк боацаш. Эггара тIехьа (пенсе ваххалца) цо баь болх бар МЧС-аца бувзабенна. Вай республикерча керттерча урхаллен начальника заместитель хул цох.\nХIанз, ше салоIаш волча хана, цо цхьацца йоазонхочун болх бу. Царна кепа йийттай «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа. Царех я пьеса «Ганз». «Сакъердаме дувцараш» яхаш дар 2005 шера цо арадаьккха книжка, из дуккхача наха деза а делар. Цу книжка 60 оагIон тIара деша йиш я лоацца яздаь 44 дувцар. Царна юкъе да «ЦхьоалагIа апрель», «Алийтача оал», «Бекхам, «Кубински нитташ», «Чоалпаш йоаха завод», КIома бегаш», кхыдараш. Царех цаI «Хац, дац – цхьа дош» оаш дийшача бакъахьа хет сона. «Цкъа Эккажкъонгий-Юрта хьоалчагIа деча метте коа дIаэтта латтар со, сай шучанца Махьмадаца къамаьл деш. Цхьан хIаманна раьза воацаш хьувзаш вола Махьмада даь-веший воI хьакхайкар:\n-Махьмад, ва Махьмад, мичад вай диг, диг мичад ях аз-м?\n-Хац, хац, — юхакхайкар Махьмад, — диг мичад-м даьра хацар сона.\n-Кхы хIама ца оалаш, Махьмада даь-веший воIа дIахо бир диг хьалаха лаьрхIа бола никъ. ХIаьта Махьмада, согахьа хьа а вийрза, борд-бордагIа вела а венна, аьлар:\n-Диг мичад-м шаьра ма хой сона, дIаоале, дахча хьадаккха яхаш, вутаргвац-кх».\nЦул совгIа, сурташ дехкара говзал а гучаяьннай Iалихана. Бакъда гаргарча наха а вовзарашта а чIоаггIа вас еш хилар 2007 шера Iалихан хала цамогаш хилар. «Инфаркт хилар цунна. Москве Лео Бакере клинике 8 сахьата операци йир Iалихана В. Мерзликин яхача лора. Эрсий меттала аьлча, шунтировани оал цох», — йоах цун зIамагIволча вошас Руслана.\nХIанз могаш-маьрша ва вай мехкахо, хIара денна пхи километр гIаш никъ бу цо, дего дикагIа болх бергболаш.\nIалихана беркате дезал ба, цун фусам-нана Наьсар-Кертерча Тумгоев Махьмад-Гире йоI Фатима я. Медсестра йолаш болх а баь, хIанз пенсе яха, салоIаш я из. Виъ дезалхо ва цар: ши воIи ши йоIи – Танзила, Ахьмад, Залина, Мухьмад. Берригаш лакхара дешараш дийша ба. Паров Iалихана укх шера 65 шу дизад, из даькъалавувца лов. Даим могаш-маьрша вахалва из дуккхача шерашка.\n← Ингушские мотивы в душе России\nМаца, мишта дIабе беза саьмарсаькх? →\nЧистота без огня


Верси 2013, 31 июль, 11:12\n131 байт тӀетоьхна , 6 шо хьалха\nВерси 2013, 31 июль, 11:07 (нисъе)\nВерси 2013, 31 июль, 11:12 (нисъе) (цаоьшу)\n'''Арсанука́ев, Шайхи́ Абдулмусли́мович''' ([[1930 шо|1930 шаран]] [[15 апрель]] — [[2012 шо|2012 шаран]] [[14 март]]) — [[нохчий]]н [[яздархо]] а, [[поэт]] а, [[Нохчийчоьн яздархойн союзансоюз]]ан декъашхо, [[Российн яздархойн союзансоюз]]ан декъашхо, [[Нохчийн Республикан Халкъан яздархойяздархо]].\nШайхи вина [[1930 шо|1930 шаран]] [[15 апрель|15 апрелехь]] [[Веданан кӀошт]]ан [[Дишни-Ведана]]хь. Цо школа чекхъяккхира [[Казахстан]]ан Семипалатински областин Новопокровски кӀоштан Батнай юртехь. [[1955 шо|1955 шарахь]] чекхъяккхира финансан техникум.\nИза байташ язъя волавелира школера дуьна. Хьлахара цуьнан произведениш зорбан тӀе туьхуьра 1957 шарахь «Ленинан некъ» газетехь а, «Орга» а, «Дружба» а [[альманах]]ашкахь а.\nАрсанукаевс чекхъяккхира [[Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетануниверситет]]ан филологин[[филологи]]н [[факультет]]. Дешна ваьлча иза дӀахӀоттира «Колхозан дахар» цӀе йолу Веданан[[Ведана]]н районанкӀоштан газетан редакторан когаметтинаг. Цул тӀехьа цо болхбира Нохч-ГӀалгӀайн книган издательстван коьрта редактор, «Орга» журналан литературан а, исбаьхьаллин а альманахан коьрта редактор.\nCCCРн яздархойн союзан декъашхо хилира иза. [[1986 шо|1986 шарахь]] Нохч-ГӀалгӀайн яздархойн союзан куьйгалхо хӀоттира иза. Оцу даржехь цо болх бира [[1997 шо]] кхаччалц. Шен дахаран тӀеххьара шерашкахь цо болх бира Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературан а, фольклоран а кафедран коьрта хьехархо.\n[[Категори:Нохчийн Республикан Халкъан яздархой]]\n[[Категори:Нохчийн пачхьалкхан университет чекхъяккхинарш]]\n[[Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархой]]\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/106258»


ХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2020, 25 октябрь.\nДешийн Орда екъаеллачул тӀехьа таханлера Нохчийн Республикан аренан кӀошташ гӀебартлойн а, дегӀастанан а феодалийн караяхна. Цхьанхьа охьа ца ховшу тюркиметтан къаьмнаша масех бӀешарахь доладинчу шерачу лаьттанаш тӀера аратеттина нохчий XVI бӀешарахь бехира лаьмнашкахь, шеш бехачу меттигера лаьмнийн, хишшан цӀераш техкина (мичикхой, гӀачалкххой, ичкерихой, чӀебарлой, шотой, аьккхий, кхин берш а) тукхмашка бекъабелла[тешам боцу хьост?]. Оцу заманца догӀу нохчийн юкъараллийн тайпан структура кхоллаялар.\nИслам нохчийн коьрта дин хилла чӀагӀдалар хуьлу 1785 шарахь дуьйна, бусулбан байракх кӀелахь российн Ӏазапан политикан дуьхьала шайх Мансур хьалха а волуш, дуьххьала Нохчийчохь, тӀехьа шайолу Къилбаседа Кавказехь а тӀемаш болабелчи. Ламанхошка сихха бусулба дин тӀелацийта Алдера схьавалар долуш волу нохчийчо шейх Мансура, шен уллорачеран тобана хьалха а ваьлла Нохчийчоьнан ломан юрташкахула бусулба дине кхойкхуш лийлира.\nXVII бӀешарахь, XVIII бӀешо долалуш Кавказ, шахан Иранан а, Оттоманийн империн а цхьана агӀор, Российн вукха агӀор, къийсаман объект хуьлу. XVII бӀешо юккъехьа сефевидийн Ирана, Оттоманийн империца Кавказдехье шайн кӀела ерзийна, азербайджанера а, дегӀастанера а гӀоьнчашца гӀоьртара Росси Малхбуза Хажар-хордйистера аратеттина Къилбаседа Кавказехь Дербентера Соьлжа хи тӀекхаччалц шайн политикан гегемони чӀагӀъян. ХӀункара пачхьалкхо Къилбаседа Кавказан малхбуза Ӏаьрж-хӀордйистехь шайн политика лелайора шайн вассалан ГӀирман ханин махкан куьйгашца. Къилбаседа-малхбален Кавказ дӀалаца ойланаш йолуш, ХӀункар пачхьалкхо коьрта Ӏалашо шайн агӀор ДегӀастанан, ГӀебартчоьнан, Нохчийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, Азербайджанан феодалийн кортош бахар йолуш эмиссараш оьхийтора цига. ХӀункара пачхьалкхан аннексионистски ойланаш чагӀъелира Российн аьтту болуш доцу Прутски машаран (1711 шо) тептар тӀе куьг яздича, цигахь бинчу бартаца Российс юхаяла йийзира ХӀункарна Азов, кхин тӀе шайн флот Азов-хӀордан тӀехь латто йиш а ца хилира.\nXVIII бӀешо долалуш теркан гӀазакхаллин исторехь керла агӀо еллало: хиллайолу «паргӀато» яйина, иза Российн тӀеман ницкъаш юкъаяхара, шайна тӀедиллина Кавказехь Оьрсийн пачхьалкхан къилба доза лардан декхар а долуш, тӀеман-гӀуллакхан чкъор хилира цунах. Теркехь даиман бехаш бара паччахьан воеводаш, кхузах латтара йоккха тӀеман гарнизон, Ӏалашъдора тӀеман дӀадехкина герзаш а, дуург а. Кхуза иэхара Кавказдехьара посолаш, Къилбаседа Кавказера элий. Пётр I хетара, Къилбаседа Кавказо йоккха роль ловзор ю Российн тӀеман сийлалла ойуш а, Уллора Малхбалехь йохк-иэцар даржош а. Пётр I 1722 шарахь Персийн тӀелата воьдуш сецна, дуккха а меттигерчу элашца къамелаш дича, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Российца экономикан а, политикан а, оьздангаллин а зӀаьнаш шоръяла юьйлира. 1722 шарахь оьрсийн Ӏедало Сулак хи чеккхенан 20 км лакхахь юьйгӀира Къилбаседа Кавказехь а, Хажар-хӀордйистехь а керла экономикан, административани центр хилла йолу керла Сийлахь ЖӀаран гӀап. 1735 шарахь иза дӀаяьккхира, оццу шарах кхоьллира ГӀизлар-гӀала.\n1785 шарахь нохчийн Алды юьртара Ӏуьно Ушурмас кхайкхийра ша имам ву, шен цӀе ю Мансур аьлла, шен къоман юкъахь «цӀена», «бакъдолчу» динан тӀе юхадерзар, аскетически исламе дерзар, исламаца ца догӀу ломанхойн Ӏадаташ, гӀиллакхаш бухдахар, уьш шариӀатца хийцар, Ӏадаташ лелочарний, оцул тӀехьа керстачарна (кхечу динехь болу ламанхой), тӀеххьара оьрсашна дуьхьал гӀазот («дела дуьхьа тӀом») кхайкхор. Боцачу муьрехь Мансур имам, шайх, цхьаболчара пайхӀамар хилар шуьйра тӀелецира, шегахьа дукха нах бехира Нохчийчохь хьов, уллохь йолу ГӀалгӀайчохь, ГӀебартчохь, ГӀумкехахь, Ломан ДегӀастанахь а. Нохчийчохь цӀеххьана маьждигаш, молланаш шарӀан суьдхой (къедий) алсамбевлира. Оьрсийн Ӏедало, динан-политикан гӀаттам шен орамехь халлакабан дагахь Алде «харц пайхӀамаран Ушурман» дуьхала ягӀийтира дукха йоккхайоцу тоба полковник Пиери куьйгаллехь волуш. Пиери аьтту байра: 1785 шарахь 6 июляхь, нохчийн кӀелон тӀенисйелла тоба шайерг халлакайира; ша Пиери кхелхира. Цул тӀехьа ягӀана таӀзарин экспедицино Алди юрт ягоро шайолу Нохчийчоь меттахъяьккхира. Шайх Мансуран агӀорхьарчара цхьа могӀа тӀелетарш дира Кавказан асан чӀагӀошна а, станицашна а. ЖамӀехь Мазалкера БуритӀе кхаччалца йолу гарнизонаш Гуьржеха боьду некъ нохчийн агӀор тӀелетарх, къоланаш дарх ларбан а дедоцуш хилира. Оцу бахьанехь 1786 шарахь хӀинцца йоьгӀна гӀопаш (Потемкин, Григориполь, Владикавказ) йитира, гарнизонаш араехира асанаш тӀе. Нохчийчохь болабелла, гӀаттам 1787 шарахь дукха чӀогӀа баьржира Къилбаседа-Малхбузан Кавказера адыгашна юкъахь а, Кубань дехьа а. Хункара, оцу шарахь тӀом болийра Российца, Мансуран имам дарж тӀечӀагӀдира, гӀертара исламан байракх кӀелахь шайн тӀеман гӀуллакхаш ломанхойн гӀаттамхошца координации ян. Шайха Мансуран агӀорчаьрца а, царна гӀоьнна даьхкинчу османийн эскаршца а бечу тӀамо Российн дукха ницкъ дӀабаьккхира, дукха салтий халлак а хилира. Масех аьтту болуш тӀелатарш бахьанехь, ткъа коьртаниг — 1790 шарахь 30 сентябряхь инарлас Германа хӀункаран-ломанхойн тобанан куьйгалхо хӀункара паша Батал-бейна тӀехь, Кубань тӀехь толам баьккхира, ткъа Мансур шен тӀеххьарчу тобанашца къайлавелира Анапа гӀопахь. 1791 шеран 22 июняхь, российн эскарша Анапина штурм а йина схаяьккхича, шайх Мансур човйина волуш, лецира йийсаре, и Соловецки килсе араваьккхинчохь велара. Нохчийчохь гӀеххьа тӀом лагӀбелира, наггахь таӀзаран экспедицеш йогӀуш.\nXVIII бӀаьшарахь — XIX бӀаьшеран юьххьехь нохчийн бахамНисъе\nАкъарийн Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а XVIII бӀаьшо латталелоран айам болуш мур хилира, иза коьрта отрасль хилира. Оцу хенахь вайнах хьеначу акъарийн латташ тӀе кхелхина бевлира, и бахьана долуш бахамлелоран амалаш хийцаелира. Аренашка охьахевшина нохчий а, гӀалгӀай а бӀоболарца юкъаэхара йохкэцаран-экономикан Российца а, лулара къилбаседакавказан къаьмнашца а йолу зӀаьнашна. Оцу холехь аллсама болчу бахархойн бахаман коьрта отрасль латталелор (ялталелор) хуьлу. XVIII бӀашо чекхдолуш, XIX бӀаьшо долалуш акъарийн Нохчийчоь хуьлу бепиг латториг Къилбаседа Кавказан ломан юкъараллашан хилла а цаӀаш, иза арадоккху дозанал дехьа а. Ялтакхиор даьржа гуттар а гена къилбаседехьа, шорлора Теркан аьру бердан а, лахенашкара а деса латташ бахьанехь. Нохчийн а, гӀалгӀайн а юьртийн ялтан бахам айабалар гойту оцу юьрташкахь алссам хинхьераш а, куьйгахьераш а хиларо. Оьрсийн гӀопех а, тӀеман форпостех а, лаьтташйолу Кавказан чӀагӀйина аса хилира юьртабахаман дуург, цхьацца меттигерчу пхьераш йина хӀуманаш юхку меттиг. Оцо тайна хьал кхоллара ялташдер шордан, ассортимент а, кхио культураш алсамъяха а. Ломан а, акъарийн а бахархошна юкъахь къинхьегам бекъало. Иштта, лаьмнашкахь беха вайнах, акъарийн бахархошкара ялта оьцуш даьхий леладора.\nБахаман коьрта отрасльца — латталелор, даьхнийлелор — доккха гӀо дара нохчийн а, гӀалгӀан а экономикан гӀоьн отраслаш: бошмашлелор, накхаршлелор, чӀарлацар, тонкалелор, таллалелар, ломан промысль, кхин дӀа а.\nXIX бӀешо. Нохчийчоь Российн импери юкъахьНисъе\nРоссиехь Революци а, Граждански тӀом аНисъе\nНохчийчоь 1936 шо тӀедалиеНисъе\nКоьрта яззам: Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистически Республика\nБоккха Даймехкан тӀомНисъе\nКоьрта яззам: Нохчийчоь Боккха Даймехкан тӀеман заманахь\n1990 шарахь аьхка нохчийн интеллигенцийн юкъара гӀарабевлла болу наха кхайкхам бира Нохчийн къоман гулам бан беза, юкъадиллинарг къоман оьздангалла, мотт, гӀиллакхаш, истории карлаяккхар. 23—25 ноябрехь Соьлжа-гӀалахь дӀабаьхьира Нохчийн къоман гулам, цигахь хаьржира Кхочушдаран комитет коьртехь председатель инарла-майор Джохар Дудаев а волуш. 27 ноябрехь Нохч-ГӀалгӀай АССР-н Лакхара Совето Кхочушдаран комитет тӀетаьӀна, адамаша яккхий акцеш яр бахьанехь тӀеийцира Нохч-ГӀалгӀай Республикан пачхьалкхан суверенитетан Деклараци. 1991 шарахь 8-9 июнехь хилира Хьалхарчу Нохчийн къоман гуламан 2-гӀа сесси, цуо кхайкхийра шеш Нохчийн къоман Халкъанюкъара конгресс хилар. Сессийно барт бира НГӀАССР-н Лакхара Совет дӀаяккха а, Нохчийн Республика Нохчийчоь кхолла а, ткъа Д.Дудаев коьртехь волу Кхочушдаран комитет цхьана ханна Ӏедалан орган йита.\n1991 шеран 19-21 августехь хилла хиламаш республикера политически хьолан катализатор хилира. 19 августехь Вайнехан демократически партийн жигараллийца Соьлжа-гӀалийн юккъерачу майданехь йолаелира митинг российн куьйгалхошкахьара, амма 21 августал тӀехьа цуьнан лозунгаш «путчисташна гӀодарна» Лакхара Совет дӀаяккхар йара шен председательца, кхин а парламенте керла харжамаш бар а. 1-2 сентябрехь НКЪШХК (ОКЧН) 3-гӀа сессийно кхайкхийра Нохч-ГӀалгӀай Республикан Лакхара Совето шайн декхарш охьадехкина шадолу Ӏедал Нохчийчоьнан латта тӀехь НКЪШХК Кхочушдаран комитетан караделла. 4 сентябрехь дӀалецира Соьлжа-гӀалин телецентр а, Радион цӀа а. Соьлжа-гӀалин кхочушдаран комитетан председатель волу Дудаев Джохара дӀабийшира кхайкхам. Кхайкхамо бахара республикан куьйгалхой «зуламхой, кхаъоьцурш, хӀазналаьчкъораш бу, хаам бира »5 сентябрехь дуьйна демократически харжамаш хиллалц республикера Ӏедал кхочушдаран комитетан а, кхин йолу демократически кхолламийн карадоьду". Цунна дуьхьала Лакхара Совето кхайкхийра 5 сентябрехь буьсана 12 сахьт даьлчхьана 10 сентябре кхаччалц Соьлжа-гӀалахь чрезвычайни хьал хир ду аьлла, амма оцу юкъа ялх сахьт даьлчи Лакхара Советан Президиумо дӀадаьккхира чрезвычайни хьал. 6 сентябрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Советан председатель волу Завгаев Докка даржера дӀавелира, Кеп:Хьост яц 2. Масех де даьлча 15 сентябрехь хилира Нохч-ГӀалгӀайн Республикан Лакхара Советан тӀеххьара сесси, цигахь барт хилира Лакхара Совет дӀасахецар тӀехь. Керла Ӏедал хотталца кхоьллира Ханнайолу Лакхара совет (ХЛС), 32 депутатех лаьтташйолу, председатель хилира НКЪШХК-н Кхочушдаран комитетан председателан гӀовс волу Ахмадов Хьуьсайн. НКЪШОКЧН кхоьллира Къоман гварди куьйгаллехь «Исламан некъ» партийн корта Кантемиров Беслан волуш.\nОктябрь болалуш НКЪШХК Кхочушдаран комитетан агӀорболчарний (Ахмадов коьртехь волуш) царан дуьхьалболчарний юкъахь (Чернов Ю. коьртехь волуш) дар-дацар хилира. 5 октябрехь иссаннах ворхӀаммо барт бира Ахмадов дӀаваккха, амма оццу дийнахь Къоман гвардис ХЛС болхбешдолу Профсоюзан цӀа а, республикан ПКХК-н (КГБ) гӀишло а дӀалецира. Цул тӀехьа цара лецира республикан прокурор волу Пушкин Александр. ШолгӀачу дийнахь НКЪШХК-н Кхочушдаран комитето «кӀелдахуьла тешанбехке белхаш барна» дӀасахийцира ЛХС, церан декхарш «ша йолу Ӏедалан бакъонаш йолуш Ӏедал кхоллалц болу муьран революционни комитетан» тӀедехкира. РСФСР-н Лакхара Советан Президиумо омар дира Дудаевгхьарачаьрга 9 октябрехь буьйса юккъеягӀалие герз охадилла аьлла. Амма НКЪШХК-н Кхочушдаран комитето и омар «колониальни политика бӀаьшерашшана кечйина дуьненанюкъара масштабан харцо ю» аьлла, г1азот кхайкхийра, 15 шарера 55 шо кхаччалц волчо герзаш схьаиэцар дийхира.\n1991 шеран 27 октябрехь Нохчийчохь президентан харжамаш хилира, толам баьккхира Дудаев Джохара, 90,1 % харжамхочо кхаж а тесна. 1 ноябрехь Дудаевс омар даьккхира «Нохчийн Республикан суверенитет кхайкхайарх», ткъа 2 ноябрехь РСФСР-н халкъан депутатийн гуламо къобал ца бира лакхарчу пачхьалкхан Ӏедале (Лакхара Совет) а, республикан Президентан а харжамаш. 8 ноябрехь РСФСР-н президент Ельцин Бориса куьг яздира Нохч-ГӀалгӀайчохь чрезвычайни хьал хотторан омар тӀехь. 10 ноябрехь НКЪШХК-н кхочушдаран комитето кхайкхам бира Российца йолу юкъаметтигаш дӀахадайие, ткъа Москохах «къоьллин зона» йие аьлла. ШолгӀачу дийнахь РСФСР-н Лакхара Советан сессино чекх ца далийтара чрезвычайни хьал даран омар. Оппозицин партийн кортош дӀакхайкхийра президент Дудаевга шаьш хьо а, хьан Ӏедал а къобалдо, шу Нохчийчоьнан суверенитет ларъеш ду аьлла. Ханнакхоьллина Лакхара Совето сацийра шен болх.\n1992 шеран 12 мартехь Нохчийчоьнан Парламенто тӀеийцира республикан Конституци, цуо Нохчийчоь кхайкхайора "нохчийн къомо шаьш кхоьллина йолу суверенны демократически бакъонан пачхьалкх. Оцу юккъехула юха а кхоллаелира Дудаевн администрацина оппозици. Уггаре а радикальни Дудаевн дуьхьала йолу оппозицин декъашхоша коьллира Нохч-ГӀалгӀайн Республикан конституцин хотам меттахотто Координационни комитет. Ӏуьйранна 21 мартехь 150 гергга оппозицин декъашхоша дӀалецира телецентр а, радиоцентр а, къамел дира нохчийн радиохула ницкъаца дӀайаккха Нохчийчоьнан правительство а, парламент а бохуш кхайкхам беш. Оцу дийнахь сарахь гвардейцаша мукъаяьккхира радиоцентр, охьатаӀийра гӀаттаман кечам. Дуьхьалбевлларш чӀагӀбелира НР Теркйистан кӀоштехь, цигара Ӏедал 1991 шеран гурахь дуьйна Дудаевн Ӏедал лоруш а, бохург деш а дацара. 7 июнехь Нохчийчура арайаьккхира тӀеххьара Российн эскаран подразделени — Соьлжа-гӀалин гарнизон.\n1993 шеран февралехь Нохчийчохь кхочушдаран а, законашдахаран а Ӏедалан юкъахь конституцин къоьлла хилира. 15 апрелехь Соьлжа-гӀалахь Театральни майданахь дуьхьанца экономикан, ткъа тӀехьа политикан лозунгашца йолаелира оппозицин митинг, цара президентега а, правительствега а балхара дӀадовла, керла парламентан харжамаш бие бахара. Цунах бахьана дина 17 апрелехь Дудаевс арадаьккхира омар Парламент, Конституцин суд, Соьлжа-гӀалийн гулам дӀасахоьцуш, республикехь президентан бакъолелар а, комендантан сахьт хоттош, дӀасахийцира Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министерство. Оццу дийнахь шайн митинг йолийра президентан агӀорчара. 4 июнехь Дудаевн герзашдолу накъосташа Басаев Шамиль куьйгаллехь а волуш дӀалецира, боьдуш Парламентан а, НР Конституцин суьдан болх а болуш Соьлжа-гӀалин гуламан гӀишло, дӀасалаьхкира Парламент, Конституцин суд, Соьлжа-гӀалин гулам.\n«Нохчийчура граждански тӀом»Нисъе\n1994 шеран 14 январехь Нохчийн Республикан Нохчийчоьнан (Нохчийн Республика) цӀе хийцира Нохчийн Республика Ичкери (НРИ) аьлла. Оццу баттахь Къам кӀелхарадаккхаран комитетан (КЪКӀК) тӀаман вовшехтохарш гӀортира Солжа-гӀалийн уллохь правительстван эскарийн позицешшана тӀелата, амма 9 февралехь церан корта Сулейменов ИбрахӀим схалецира Пачхалкхан кхерамазаллин департаментан (ПКХД) белхалоша, цул тӀеха цуьнан тобанаш юйхира. Ахка Дудаевн Ӏедалца тӀом латто йолаелира, 1993 шарах декабрь баттахь коьллинайолу Нохчийн Республикан Ханна кхоьллина совет (НРХКХС), шен коьртехь Теркйистан кӀоштан мэр Автурханов Ӏумар волуш. Июлехь-августехь Солжа-гӀалийн мэр хиллачу Гантамиров Бисланан оппозицера тобано доладан долийра Халхара-МартантӀехь а, Халха-Мартан кӀоштан доккхахадолчу декъа тӀех, ткъа Дудаев хен хьакам хиллачу Лабазанов Русланан тоба — Устар-ГӀордойхь. 12-13 июнех Солжа-гӀалахь хилира правительствон эскарийн а, Лабазанов Русланан тобан а. 2 августех НРХКХС-н халхаваьллачу Автурханов 1умарс дӀакхайкхийра, совето Ӏедалера Дудаев Джохар дӀавоккха, ткъа "Нохчийн Республикан шадолу Ӏедалан болх шайна тӀелоцу олий. 11 августехь Дудаевс Нохчийчохь тӀеман хал кхайкхош, мобилизации йеш омар кӀела куьг яздо.\nОцу юккъехула Нохчийн Республикан Ханна кхоьллина совет кечамбанйолаелира шен тӀеххьара Соьлжа-гӀалин тӀелатардан. 23 ноябрехь кхоьллира Къам юхакхолларан Правительство (КЪЮП) коьртехь СССР-н маьхкдаттхимин промышленностан министр хилла волу, «Даймохк» тобан корта Хаджиев Саламбек волуш. 26 ноябрехь российн тӀемалоша кугалладешйолу, дудаевн оппозици, Соьлжа-гӀалин штурме, столици чубахара къилбаседера а, къилбаседа-малхбалера а. ДудаевгӀар штурм юхатуьйхира, йийсар вира масийтта российн эскархо. Дудаев Джохар нохчийн оппозицин ницкъаца дӀаваккха аьтту цабалча, Российн правительствос бартбира Нохчийчу регулярни арми яхийта. 29 ноябрехь Российн Кхерамазаллин Совето бартбира Нохчийчохь тӀеман операци ян, ткъа шолгӀачу дийнахь Ельцин Бориса куьг яздира къайлаха № 2137с йолу «Нохчийн Республикан латтан тӀех конституцин низам меттахотторан белхаш» бохучу Омар кӀела.\nНохчийн хьалхара тӀомНисъе\nКоьрта яззам: Нохчийн хьалхара тӀом\nӀуьйрана 1 декабрехь российн авиацино тӀетуьйхира герз Калиновски а, Хенакхаьлла аэродромашна, тӀаккха Соьлжа-гӀала — Къилбаседан аэродроман, халлакайира Нохчийчоьнан шайолу авиаци. 11 декабрехь Ельцин Бориса куьгйаздира № 2169 йолу «Нохчийн Республикан латтан тӀех низам а, низман бакъо а, юкъараллин кхерамазалла латтадар» бохучу Омар кӀела. Оццу дийнахь Мохкларбаран министерствон а, ЧГӀМ Чоьхьара эскарийн а дакъойх лаьтташйолу Эскарийн Вовшехтоьхна тобан (ЭВТ) подразделенеш, Нохчийчоьнан латтан тӀе чуевлира: малхбузехьара (Къилбаседа ХӀирийчура ГӀалгайчоьнан чухула), къилбаседа-малхбузехьара (Къилбаседа ХӀирийчоьнан Мазалкан к1оштехула), малхбалехьара (ДегӀастанан мохк тӀехула). Декабрь чекхболуш тӀемаш дуьйладелира Соьлжа-гӀалин йистошкахь. 20 декабрехь мазалкан группировко дӀалецира Долински юьрт, нохчийн столицан къилбаседа-малхбузехьара тӀебогӀу некъ дӀахадийра, ткъа гӀизларан группировко оцу муьрехь дӀалецира Петропавловски станицера тӀай, дӀахадийра къилбаседа-малхбалехьара Соьлжа-гӀала богӀу некъ. 23 декабрехь буса оцу группировкан юкъара подразделенеш, малхбалехьахула гӀалин гуо а тесна, дӀалецира столицин юкъара юрт Хьенакхаьлла. 31 декабрехь российн эскар тӀелетира Соьлжа-гӀалин. ГӀалахь урамаш тӀехь тӀемаш дуьйладелира. 19 январехь федеральни эскарша дӀалецира Президентан ГӀала, дудаевгӀеран коьрта ницкъаш юхабевлира Нохчийчоьнан къилба кӀошташка. ТӀеххьара, 1995 шеран 6 мартехь Басаев Шемалан батальон юхаелира Ӏаьржахийист (Черноречье) олу гӀалийнйистера — нохчийн тӀемлоша латтошйолчу Соьлжа-гӀалин тӀеххьара кӀоштера. Соьлжа-гӀала дӀалаьцча тӀемаш дехьадевлира Малхбузан а, Малхбален а Нохчийчоьнан акъарийн дакъош тӀе. 30 мартехь дӀалецира Гуьмсе, ткъа шолгӀачу дийнахь — Шела.\nСоьлжа-гӀала дӀалаьцначул тӀехьа Нохчийчохь, российн куьйгалхоша къобалйина республикан Ӏедалан меженаш, Ханна коьллина Совет а, Къам юхакхолларан правительство болхбан йолаелира. Аьхка хилира цхьа могӀа российн-нохчийн дистхиларш. Октябрь болалуш Къам юхакхолларан правительство председатель хилира хьалха Нохч-ГӀалгӀай Лакхарчу Советан хиллаволу председатель Завгаев Докка. 16-17 декабрехь Нохчийчохь Нохчийн Республикан Корта хоржуш харжамаш хилира, цигахь туьйлира Завгаев, цуьнгахьара 96,4 % кхаж а тесна. 1996 шеран 6 мартехь тӀемлой тӀелетира Соьлжа-гӀалин, гӀалин цхьа дакъа дӀа а лоцуш. Кхаа дийнахь тӀемаш бинчул тӀехьа, тӀемлойн тобанаша гӀала йитира, шайца дӀадаьхьира тӀехьалонна а дуург, молханаш, герзаш. 21 апрелехь российн леррина дакъоша Дудаев Джовхаран спутникан телефонан сигнал лаьцначул тӀехьа, иза вийра Су-25 олу российн кеманаш тӀиера ракеташ тоьхна. ШолгӀачу дийнахь НРИ-н Пачхьалкхан мохкларбаран кхеташоно дӀакхайкхийра Яндарбиев Зеламха президентан держан декхар кхочушдан хоттавар. Российн ТӀеман ницкъийн цхьаболу кхиамаш боллушехь, тӀом бахбелира. 27 майхь Москвохахь Ельцин Борисан а, Яндарбиев Зеламхан а, вовшехкхетар хилира, оцун жӀамӀ ТӀом сацабаран а, Нохчийчуьра тӀеман дов дерзоран некъаш лахар а болуш. 10 июнехь Несар-г1алахь рогӀаллин бартбаран мур дӀахьучухенахь барт хилира российн эскарш Нохчийчура арадахарехь (шиъ бригада йоцург), сепаратистийн тобанашкара герз дӀадаккхарехь, маьрша демократически харжамаш барехь. 1 июлехь нохчийн агӀоно кхайкхийра, российн куьйгалло бина барт кхочушцабо, Несарахь хиллачу бартаца дуьстича, мадарра аьлча цара блокпосташ дӀа цаяьхна. Масех де даьлчи нохчийн агӀоно кхерамтесира шаьш бартбаран процесс юкъара арадеврду аьлла. 8 июлехь инарла В.Тихомировс Яндарбиевга «факташ охьаяхка», 18:00 кхачале нохчийн агӀонехь волу массо а йийсархо юхаверзаве аьлла кхерам тесира, ткъа шолгӀачу дийнахь российн эскаро тӀом карлабаьккхира. 6 августехь нохчийн тӀемлой тӀелетира Соьлжа-гӀалин. Куьйгаллехь инарла Пуликовски волу российн гарнизоне, шайн дуккха а сов салтийн а, техникийн а ницкъ боллушехь, гӀала карахь латтацаелира. Цуьнца цхьаьна 6 августехь нохчийн тӀемлоша шайн каралецира Устрада-гӀала а, Гуьмсе гӀаланаш. 31 августехь НРИ ТӀеман ницкъийн Коьрта штабан хьаькаман Масхадов Асланан а, Российн Кхерамазаллин Советан председателан Лебедь Александран а куьгъяздан дийзира Хасу-Юртахь машаран бартан тептар тӀе, цуо чекхбаьккхира Хьалхара нохчийн тӀом. Бинчу бертан жӀамӀ дара федеральни эскарш Нохчийчура арадахар, ткъа республикан статусах дерг дӀатеттира 2001 шеран 31 декабре кхаччалца.\nНохчийчура шина тӀеман юккъех хилла къоьллаНисъе\nКоьрта яззам: Нохчийчура шина тӀеман юккъех хилла къоьлла\n1997 шеран 27 январехь Нохчийчохь хилира президентан харжамаш, толам баьккхира, 59,1 % харжамхоша кхажтесначу Масхадов Аслана. Республикан Ӏедална а, шайна цхьацца кӀошташ дӀалаьцна Ӏашболчу эмирашна а юкъахь барт боцара, компромисс каръярхьама, Масхадов правительство юкъа гӀарабевлла оппозицин хьалхелелориш балуо гӀерта. 1998 шеран январехь эмир Басаев Шемал хоттийра Министрийн Кабинетан председателан декхарш кхочушдан. Кхин болу эмираш цалечкъош президентаца конфронтацие бахара. 20 июнехь эмир Радуев Салман вистхилира нохчашка республикан куьйгаллин жигара дуьхалойие бохуш, меттигерчу телевидениехь. ШолгӀачу дийнахь цуьнан агӀо хьаьжира телевидении а, мэрии а дӀалаца, амма тӀекхаьчна правительствон лерринайолу подразделенеш тасаелира цаьрца, оццахь кхелхира къоман кхерамазаллин гӀуллакхан директор Хултыгов Леча а, Радуевн тобан штабан начальник Джафаров Ваха. 24 июнехь Масхадовс Нохчийчохь чрезвычайни хьал кхайкхира. 13 июлехь Гуьмсехь исламан леррина Ӏалашо йолчу полкан эмиран Бараев Ӏарбин а, къоман гвардин батальонан эмиран Ямадаев Сулиман а юкъахь кхийсараш хилира, ткъа 15 июлехь Бараевн герзашцайолчу тоба тӀелетира Гуьмсен къоман гвардин батальонан казармашна. 20 июлехь президента Масхадовс шен омарца кхайкхийра ШариӀатан гвардии а, Исламан полк дӀасахецар.\n23 сентябрехь Басаев Шемалас а, Радуев Салмана а Ӏедал ницкъала дӀалацаран а, Конституци йохаяран а, шариӀат низам дохадаран а, арара политикан некъ Россегахьа хиларан бехк президентан тӀе а биллина, Масхадовга дарж охьадиллар дийхира. Цунна жоп луш Масхадовс Басаев Шемалан правительство дӀасахийцира. Оцу девн жамӀ президенто Соьлжа-гӀалин арахьарчу алсамдолчу лаьттан доладан йишцахилар дара. 1999 шеран 3 февралехь Масхадовс кхайкхийра Нохчийчохь «шариӀатан куьйгалла массо а хӀуманна тӀехь». Парламентера низамкхолларан бакъо дӀаяьккхира, ткъа лаккхара низамкхолларан меже хилира Шура — исламан кхеташо. Цунна дуьхьала Басаевс кхайкхийра ша коьртех а волуш «оппозицийн Шура» кхоллар. Масхадов Асланан некъан агӀорчарна («барамберш») а, «радикалашна» (коьртехь Басаев Шемал волу, оппозин Шура) а, юкъахь доьдуш дов долуш, нохчийн—дегӀастанан дозанехь хьал ирделира. Нохчийчохь тӀелаьцна волу ДегӀастанан вахьабитийн корта Кебедов Бахьауддин, нохчийн эмираш ахчанца, герзаца, гӀирсашца гӀо а деш, кхоьллира автономни тӀеман тобанаш, царна герз а, гӀирс а белира. Июнехь-августехь дуьххьарлера Ӏиттадаларш хилира ДегӀастане дехьа бевллачу тӀемлойн а, дегӀастанан милицин а, ткъа 7 августехь нохчийн-дегӀастанан ваххьабитийн вовшехтоьхна тоба куьйгаллехь Басаев Шемал а, Ӏарбийн тӀемло Хаттаб а волуш Нохчийчоьна агӀора чубагӀара ДегӀастане. 15 августехь Масхадовс Нохчийчохь чрезвычайни хьал кхайкхийра, ткъа шолгӀачу дийнахь Соьлжа-гӀалахь митингехь Российн куьйгалла бехкебира ДегӀастанера хьал кӀоршаме даккхарна.\nНохчийн шолгӀа тӀомНисъе\nКоьрта яззам: Нохчийн шолгӀа тӀом\n30 сентябрехь российн эскаран бронетанкийн подразделенеш Ставрополан махкара а, ДегӀастанара а чуяьхкира Нохчийчура Невран а, Шелковскан а кӀошташка. 5 октябрехь Масхадовс Нохчийчохь кхайкхийра тӀеман хьал. Ноябрь болалуш российн эскарш Нохчийчура Теркан дукъ шадерриг дӀалецира, ткъа 11 ноябрехь дӀалецира Гуьмсе. Декабре гӀоьртича федеральни ницкъаш доладеш дара Нохчийн Республикан шадолу акъарийн дакъа. 14 декабрехь российн эскарш гуобан болира Соьлжа-гӀалин, дӀалецира малхбален йист — Хьенакхаьлла, ткъа 26 декабрехь федеральни эскарш гуобира гӀалина. Соьлжа-гӀалин тӀелеташ федеральни эскарийн тӀемалойн кхоъ гуо хадо бийзира, амма 2000 шеран 6 февралехь гӀала схьаяьккхира. Столица йоьжначул тӀехьа нохчийн тӀемлойн йоккха группировка юхаелира Нохчийчура Шуьйтан кӀоште, цигахь 9 февралехь федеральни эскарша гуобира царна. 22 февралехь российн эскарш дагӀара Шуьйтан тӀелата, иза НРИ тӀеман ницкъийн йоккхачех тӀеххьара база яра, 29 февралехь Шуьйта дӀалецира. ТӀемлойн йоккха шит оба гуон юкъара араяла аьтту белира: Гелаев Русланан тоба тӀемаца араелира къилбаседа-малхбузан агӀора СоӀдин-кӀотарехьа (Хьалха-Мартан кӀошт), ткъа Хаттабан тоба — къилбаседа-малхбузан агӀора Улус-Кертехьа (Шуьтан кӀошт).\nXX бӀаьшо чекхдолуш XXI бӀаьшо долалуш Нохчийчоьнан этнически дакъош хийцадаларНисъе\n1989 шеран шайолу союзан халкъдагардаран жамӀашца, Нохч-ГӀалгӀайн АССРехь вехара 1 270 429 стаг, царех нохчий — 734 501 , оьрсий — 293 771, гӀалгӀай — 163 762 , эрмлой — 14 824 , гӀезалой — 14 824 , ногӀий — 12 637 иштта кхин дӀа а. Нохчий сов бара массо а ала мегар долуш республикан ломан кӀошташкахь. [хьост?]\n1998 ш. араяьллачу «Российн статистикан хӀорашеран жайна» тептаро республикехь 797 эзар вахархо ву элира.[хьост?]\nГӀалгӀайчоьнца йолу юкъаметтигНисъе\n2012 шеран 27 августехь Нохчийчохь кхоьллира республикан комиссии ГӀалгӀайчоьнца административани доза хотто. ГӀалгӀайчоьнан Коьрто Евкуров Юнус-Бека ша, ГӀалгӀайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь лаьтташ долу административани доза хийца, дуьхьала хилар хаийтира. Цуо яздо шен блогехь, юкъаметтиг хийца гӀертаро «девне дуьгур ду». Соьлжа-гӀалахь бехкедира луларчу федерацин субъектан Ӏедал, къовсаме латташ цхьанааггӀора низамца шайна дӀалацар доцуш, кхин а дайшкара схьа бакъдолу нохчийн латташ дӀалацарна а.\n2012 шеран 4 августехь Нохчийн Республикан Коьрто Кадыров Рамзана дӀакхайкхийра, ГӀалгӀайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека бан мабеззара болх ца бо къизаллин тобанашна дуьхьал, Ӏоттарйира Евкуров «бандитийн тезеташкахула лелаш ву» аьлла.\n↑ Шамбаров Валерий Казачество: История Вольной Руси. — Алгоритм Экспо, Москва. — ISBN 987-5-699-20121-1\n↑ А.Г.Мерников, А.А.Спектор Всемирная история войн. — Харвест, 2004. — С. 375. — ISBN 985-13-1779-9, УДК 355.4 ББК 68.4 В 85\n↑ Тишков В.А. Общество в вооруженном конфликте: этнография чеченской войны. — Наука, 2001. — С. 213. — ISBN 5020087556, 9785020087552\n↑ Мерников А.Г., Спектор А.А. Всемирная история войн. — Харвест, 2003. — С. 616. — ISBN 985-13-1779-9, УДК 355.4 ББК 68.4 В 85\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохчийчоьнан_истори&oldid=5241393»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 25 октябрь 22:10\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 25 октябрь, 22:10.


Умаров Мамиханан гергарчара шайна тIелаьцна иза вер\nУмаров Мамиханан гергара нах. Видео юкъара скриншот\nАвстрехь вехаш хилла Умаров Мамихан (Венера Анзор) аьлча, дика вевзаш хилла нохчийн политикан эмигрант верна бехке шаьш ду аьлла, дIахьедина Мескер-Юьртарчу цуьнан гергара ду шаьш аьллачу наха. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна критика еш леллачун гергарчара зуламна бехке ду шаьш аьлла, видео кхайкхам дIаязбина. Социалан машанашкахь а, мессенджерашкахь а яржийна видео.\n"Тхан цIийнах долу цхьа жIаьла дара Европе дIадахана, Умаров Анзор бохуш. Цуьнца йист яккхалц йоьхь яцара тхан гучудовла. Цуьнца зIе а тесна, иза сацон гIоьртира тхо. Сацахьара хьо, IадIахьара хьо, гIуллакх доцург а ма дийцахьара аьлча, цо тхоьга аьлларг хIун ду: Австрерчу Iедало а, къайлахчу сервисаша а ша ца вуьту, и дийца дезаш ву ша элира", - бохуш, чIагIдо Умаровн гергарчух цхьаммо.\nЦо бахарехь, тIаккха УмаровгIар кхийтира, "иза хIуъа дина а сацон везаш хиларх".\n"Оха сацийна иза, сацон ма везза сацийна а ву. Оцу Европехь бехк боцуш лецна нах бу, бехк боцуш йохуш цIераш ю. Динарг оха кхочушдина ду. Нах ма хьийзабе", - боху видео тIехь гергарчо.\nЦунна тIетов гулебеллачех деваша ву ша аьлла Умаров Ваха а, ненаваша Усманов Iела а. "Тхо гулделла къоме дистхила а, мехкан куьйгалхо къинтIера ваккха а. Цо мел дина сийсаза къамелаш тхуна дуьхьал дина ду", - аьлла. тIетоьхна цара.


Нажин-Юьртан районерачу Гилнара вара цхьа хаза дош олуш волу ши стаг – Хасов а, ГІези а.\nХасов хиллера Киргизехь долуш базарахь ахьар оьцуш, духкуш ерг а хиллера нохчийн зуда. Зудчо терза шегахьа дайдина узуш хилла. Оцу гІуллакхах шекваьллачу Хасовс зудчуьнга аьлла:\n– Зуда, и терза нийса озахьара ахьа, – аьлла.\nТІаккха зудчо элира бохура:\n– Стаг, оьшуш дерг аса къемата дийнахь дІатокхур ду-кх хьуна.\n– ХІан-хІа, сан чохь мацделла дукха бераш ду, сан къемат дийне хьоьжуш Іан йиш яц, суна хІокху сан ахчанах доггІург тахана схьалахьара ахь, – элира бохура Хасовс.\nМолотовбадехь чайханахь чай молуш Іаш шен гергара стаг ВисІела хестош воллуш хилла ГІоьрдалара ГІудин Іела.\n– Дера ву ВисІела дика стаг. Казахстанехь волчу шен ненавешина бІе туьма ахча дахьийтина цо.\nШен таро юйла нахана хаийта ца лууш волу ВисІела оьгІазвахана Іелина:\n– Іели, дитахьа сан ахча ша долччохь, кхайкхош гучудаккха а ца гІерташ.\nІелас элира боху:\n– ВисІела, и ас ду аларх, хьоьгара хІокху сохьта юхалург даккха веана стаг а вац, амма ас дехча ахь со доцуш дІа а вогІуьтур вац.\nСесанахь вехаш вара Арсанукъа цIе йолу цхьа стаг. Цуьнан, мухха хиллехь а, цхьана хIуманна тIехь энгиночун карах пхьарс хадийна хилла. Цул тІаьхьа, шен ка яьллачохь, Арснукъас, лаьцначу пхьаьрса тІе шаьлта а йиллина, хьийзош хилла энгино:\n– Пхьарс дІаса ма ийзабе, сайн хаддийначул бен хьан пхьарс хадо бакъо яц сан. ТІех хадабахь и дIадекха гІертар ву хьо, – бохуш.\nСесанахь вара Дорцу цIе йолуш, гІаьххьа хьекъална аьрта ву а олуш, цхьа миска стаг. Цо хьехамаш беш хилла нахана:\n– Екъачу керта тІе а ма довлалаш, я бертал кхетар шу, я аркъал кхетар шу; догІа догІуш ара ма довлалаш, дашор шу, – олий.\n1935-36-чу шерашкахь Сесанахь халкъан суьдхо вара Эскиев Халад. Цуьнга хатта делла хилла цхьа дов. Иза Коьран-Бенарчу стага дина къола бахьанехь хилла.\nБехкевеш верг веана Эскиевна тІе ахча а дахьаш, ша оцу девнах кIелхьара ваккха аьлла. ТІаккха суьдхочо цунна хьехам бина:\n– ДІа а гІой, тховса и лачкъийна етт бен а бей, оцу аьттан корта а, когаш а и етт болчу стеган керта кхийсса. Ас кхана милицин белхало воуьйтур ву хьуна цига, уьш эццахь караяйта, тІаккха аса дов кхечу агІор дерзор ду хьуна. Етт болчу дас ша шен етт бен а бийна, ахь лачкъийна аьлла, хьуна тІе бехк бахийтина, харц тоьшалла дина а эр ду. Эскиевс дов ша ма-бохху чекхдаьккхина, етт бийначунна кхо шо хан а тухуш. Шена хан тоьхначу Коьран-Беночо элира боху:\n– АшхІадубиллахІ, суна-м ца хиъна, лачкъийначу дохнан дена хан тухуш, тахана бен.\nМухьмад района РТС-н урхаллин коьрта хьаькам вара. Шен шофер рулехь а волуш, хIара воьдуш, кхунна гина шайна хьалха керчаш йоьдуш машенан цхьа хІума. Махьмуда шофере элира боху:\n– И дІогахь вайна хьалха керчаш йоьдуш ерг вайшин машена хІума-м яц те? – аьлла.\n– Яц дера! Вайшин машена хІунда ю и? – аьлла шоферо.\nГена валале шоферна хиъна машенан цхьа чкъуьрг йоцуш диск тІехь йоьдуш юйла. ТІаккха, машен саца а йина:\n– Х1а-а! Хила а дера хилла иза вайшин машена х1ума, – аьлла шоферо.\nСесанахь вехаш вара Сапи бохуш цхьа забаре стаг. Иза юьртахь хьехархо хилла, 1илмана дІогара генаваьлла вацахь а. Цуьнан цхьана дешархочуьнга хаьттина юьрта веанчу хьаькамо:\n– Хьуна дика хаьа, я Сапина хаьа?\n– Тхойшинна цхьатерра хаьа, – аьлла дешархочо.\nСесанахь столовехь шеф-повар вара Дуда цIе йолу цхьа шелахо. Цкъа столове хІума яа веана хилла Совнаркомехь болх беш волу цхьа оьрси. Цунна йоьттинчу чорпи чохь цхьа кІадин цуьрг нисделла. ТІаккха, хьала а гІаьттина, шен бошхап а эцна, кухнин коре а вахана, цо аьлла:\n– Схьакхайкхал шеф-поваре.\nСхьавеана Дуда. ТІаккха, оцу оьрсичо, веза а веш, бошхап дІа а кховдийна, шен маттахь аьлла:\n– Вы что, людей тряпками кормите?\nДудас, хІумма а воха а ца вухуш, ша букъ а берзийна дIавахале аьлла:\n– А что, вам за 50 копеек коверкот подавать, что ли?\nКхечу цхьана сесанхочун цхьа мело дов а хилла Зауровгахь хатта дезаш. Оцу девнан да веана Зауров волчу, итт туьма ахча а дахьаш, Гужулов Нур-Мохьмада ваийтина ша, ахь гІуллакх дийр ду аьлла. Зауров ирхъиккхина:\n– И бохург хІун ду? Итт туьма кховдадо суьдхочуьнга! – аьлла.\n– Кхин сан дан-м дац, хІара а Нур-Мохьмада шегара делла ду-кх соьга, хьоьга ло аьлла. Делахь со-м дІавоьду, – аьлла, неІарехьа дІаволавелла девнан да.\nТІаккха, мохь а тоьхна, Зауровс аьлла:\n– Вухаверзал, кхин эхь а ца хеташ, и итт туьма а эцна, дІаваха воллар-кх хьо!\nЖданов цІарах йолчу колхозехь парторг вара Падаев Вадуд. Цу хенахь оцу колхозан куьйгаллехь вара Самханов Вахахьаьжа, ша Ялхой-махкара а волуш. Вадуда аьлла:\n– Вахахьаьжа, суна вайн колхозан доход хьалаер йолу цхьа хІума дагадеана. Вайн колхозехь шортта хьаннаш ю, цу хьаннашкахь дуккха а акха хьакхарчий а ю. Оцу хьаннашна гобаьккхина керташ йича, и хьакхарчий ара йовла меттиг йоцуш, цу чохь юьсур ю. ТІаккха, уьш схьа а лоьцуш, пачхьалкхана жижигана дІайоьхкича, вайн колхозана, цхьа харж а йоцуш, пайда хир бу.\nЦкъа цхьана дийнахь райкоман партин бюрохь, вала а, вола а ца вуьтуш, райкоман хьалхарчу секретара Межидов ГІаиба хьийзош хилла Даттахера колхозан председатель Анасов ЧІаІа. Шуьрин план кхочуш хІунда ца йо колхозо, бохуш хилла райкоман куьйгалхочо. ХІуъа бахьана хІоттийча а, ГІаиба волуьйтуш ца хилла ЧІаІа. ТІаккха ЧІаІас аьлла:\n– Деллахь ца хаьа суна-м, ГІаиб, кхин хІуъа дича оцу хьелаша и шура тІе а ца тоьхна, и алсамйоккха кхин дан хІума а ца хилла, аса-м жайна доккхучу стаге жайна ма даккхийтира оцу хьелашна, ца туьхи-кх цара и шура тІе.\nВедантахь Іаш вара Галпат бохуш цхьа стаг.\nЦуьнан вара Арсамик бохуш кІант, дикка хьекъална аьрта а волуш. Арсамика, шайн хьаьжкІаш юккъе бахана болчу тхан аьттана, ластийна, диг тІаьхьакхоьссина хилла. Иза, аьттан коган кІожам а хадош, кхетта хилла.\nТхан дас, оцу аттана урс а хаькхна, цуьнан жижиг ГалпатгІарна дІаделла хилла, шен етт токхур аша, аьлла. ТІаккха дас-нанас, кІа диъча санна, хьийзош хилла Арсамик:\n– ХІунда бийна ахьа нехан етт, и такха таро ю вай? – бохуш.\n– Хьажахьа, цара дуьйцург! Шу, аса и етт а бийна, жижиг ца даьккхинехьара, макх а делла, якхалла леш ма дохкура.\nЦІоьнтара базарахь цхьаммо кхайкхош хилла:\n– Цхьана стеган шаьлта йоьжна. И карийначунна хІума а лур яра, и схьалахьара, – бохуш.\nЮххехь лаьтташ хиллачо, т1 а таь1на элира боху:\n– Юкъах йихкина шаьлта шен йоьжча-м хаа а мегар ма дара.\n– Хаа а хиъна кхайкхош яц иза, – аьлла вукхо.\nБас-ГІоьрдалахь хилла цхьа харцахьара стаг, шена луъург бен ца деш. Цхьана ловзаргахь иза, зудаберийн могІаре охьа хиъна, наха дІавала эццара аьлча дІа а ца волуш. Цигахь тIенисвеллачу Г1оьрдалойн Эсаловс, ка тоьхна схьа а лаьцна, дІаластийна хьаьжкІийн дайх тоьхна и.\nТІаккха цу стага элира боху:\n– ГІоьрдалойн Эсаловна мегар алий сох куьг ма тохалаш, ас могуьйтур дац шуна.\nГIоьрдалахь пхьоьг1ане гулбеллачарех цхьаммо элира боху:\n– Тахана 1илман наха Куьрчал-Эвла туьхана тІехь лаьтташ ю аьлла саций боху.\nТІаккха Баса-ГІоьрдалара Даьддас аьлла:\n– Ма чІогІа тІаьхьабисина хилла-кх и 1илман нах, суна и туьхана тІехь юйла хуу-м дуккха а хан яра…\nI930-чу шерашкахь ГІоьрдалара БІатІин кІанта буса корехула чу а ваьлла, пачхьалкхан туька ехьна хилла.\nИ гІуллакх Іедале даьлча, к1ант волу нах шайн юьртара хьехархо волчу дехаре баьхкина.\n– Хьо йоза-дешар хууш, хьаькамашца гІуллакх догІуш стаг ву. Ахь, ваха а гІой, Веданахь хьаькамашца и гІуллакх дІадерзадахьара. Оха цу кІанта дина зие метта а х1оттор дара. И кІант ша Іовдал ву, цундела дина цо и къола, – аьлла.\nХьехархочо элира бохура:\n– Вац дера и-м Іовдал. Іовдал велхьара-м корехула чу ма ваьлли долу туьха а диъна, цу тІе цхьа ведар хи а мелла, веста а вистина 1уьллуш карор вара. Цо ехьнарш-м, вахана туьхана тІехула а ваьлла, баьрччехь 1охку кампеташ яй.\nСоьлжа-гІалара Хьалха-Мартан тІе цхьана бехке бечу нехан дов хатта вахана говра ворданахь суьдхо, шеца суьдан секретарь а, къаной а, защитник а волуш. Уьш берриш а цхьацца заьІапалла долуш хилла шайн догІмашца: цхьаъ бІаьрг боцуш, важа куьг доцуш, кхозлагІниг ког боцуш, воьалгІаниг цхьа лерг доцуш, ур-атталла кхеран говр а хилла цхьа бІаьрг боцуш. Уьш, юьртарчу дукха нахана хенаш а тоьхна, дІабоьлхуш, царна тІаьхьа а хьаьжна, цхьана мартанхочо элира боху:\n– ОстовпируллахI, и заьІапхойх йолу суд хІокху эха юьртана хан а тоьхна дІа яха-кх! Уьш заьІапа а боцуш хиллехьара, цара хІокху ерриг а юьртана хан тухург хиллера-кх.\nДов хоттучу хенахь, цхьаъ виц а велла, хан ца кхайкхош висина хилла. ТІаккха цо элира боху:\n– Суна хІун ду?.\n– Хьуна вукхарначул а вон ду-кх, вист а ца хуьлуш Іад ца Іарна, – аьлла суьдхочо.\nДIадаханчу б1е шеран 30-чу шерашкахь Веданара милицин хьаькаме цхьаммо хаьттина:\n– Хьо йоза-дешар хууш вуй?\n– Вац дера, йоза-дешар хаъхьара суна 1937-чу шарахь лерга тапча тоьхна хир яра, – аьлла вукхо.\nСесанахь цхьана суьдхочуьна машенахь авари а хилла, лерган тІоьхале яьккхина хиллера.\n– Вон болх хили-кх хьуна, - шега цхьаммо аьлча, вукхо аьллера боху:\n– Иза-м хІумма а дацара, Сесанахь цхьа лерг ца хилча а мегар ву суьдхо.\nЦхьана дийнахь Хошкалде боьдучу новкъа вогІуш хилла цхьа хошкалдахо, хелха а вуьйлуш. Цунна дуьхьал вогІучу юьртхочо хаьттина:\n– Хьо хелха вуьйлуш ма вогІу, хьан стенах самукъа даьлла?\n– Дера хезна суна Мескер-Эвлара юьртда балхара вохина бохуш.\n– Ткъа хьуна вевзаш вара и? – хаьттира боху юьртхочо.\n– Дера вацара. Делахь а, милла цхьа хьаькам балхара вохинаа аьлла хезча, ч1ог1а хаза хета суна, – аьлла вукхо.\nУчкорганерчу районохь бухгалтер болх беш вара Іисин-юьртара Вашаев Узумхьаьжа.\nЦуьнан да хилла меттахь чІогІа цомгуш. Иза иштта цомгуш воллушехь, Узумхьаьжа, ваханза а ца ваьлла, Оше облонон совещане вахана хилла.\nХІара цигахь кхаа дийне а ваьлла, хьевелла. ТІаккха, цІавеача, шен да дІаваьллачу кхаьчна. Узумхьаьжас хаьттина шен гергарчу стаге, Джамуев Дауде:\n– Сан дас ша дІакхалхале хІун элира? – аьлла.\n– Кхин башха хІумма а ца элира цо-м. Оцу кошачуьра машин1 пезаг тІехь долуш болу ког хьала а бахийтина, ша иштта дІа ваханийла хаийталахь сан кІанте, – элира цо.\n1 Маша – цунах кхин а исхар а олу.\nжурнал "Нана", 11-12. 2011


ГлавнаяХоамашГӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама председатель дӏадихьар бахархой аргӏанара тӏаэцар\nГӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама председатель, «Единая Россия» парте Гӏалгӏай региональни отделене Секретарь волча Йовлой Заьлмаха дӏадихьар цу парте председатель волча Медведев Сергея Региональни общественни приемне шоай хаттарий хьакъехьа бахархой аргӏанара тӏаэцар. Наха увттадаь хаттараш тайп-тайпара дар. Масала аьлча, Къоастой Къурейша наькъашкара кхерамзле ӏалашъяра комисси вӏашагӏйолла дехар дир. Цо белгалдир республика доазон тӏа дукха нах боабеш авареш хулаш хилар. Цо яхачох, паччахьалкхен стандартех йоаца бордюраш а йоаггӏача тайпара йоаца светофораш а я дукхагӏча даькъе уж авареш хилара бехке. Республике гӏолла мел йолча светофорех дукхагӏъяраш шоай ягар машений листалга хьежжа йолаш яц.\nКоастой Къурейша граждански позици лакха хилар бахьан долаш цунна баркал аьлар парламента спикера, цу тайпара комисси йолаш йолга белгал а дир. Хӏаьта цо яха дош цу комиисе доакъашхошта хьалхашка оттадергдолга белгал а дир, хӏана аьлча цу тайпара болх бе безараш цу балхах дика кхеташ бола специалисташ ба.\nТӏой-юртара баьхкача боккхийча наха хьоахадир наха цӏенош де лаьтташ хьадекъалгеи доахан доажаде моттигаш хьакъоастаелгеи.\nРеспублике вовзаш волча тренеро Мерешканаькъан Яхьяси, цунца баьхкача юрта активисташа К. Дугиевси М. Яндиевси шоашта хетар аьлар Орджоникидзе цӏерагӏча паччахьалкхен унитарни предприяте балхах. Цар яхачох, цу предприяте кулгалхой каст-каста хувцаш хиларо новкъарле ю болх лерттӏа дӏабахара. Дикагӏа хургдарий-хьогӏ цу предприяте кӏийлен тӏу юрта-боахама кооператив хьайича, аьлар цар. Йовлой Заьлмаха белгалдир, цу тайпара реорганизаци йилехьа из дош кӏоаргга тахка дезаш хилар. Цудухьа из дош тахка а парламента заседане дувца кийчде а дӏачуделча бакъахьа да йоаггӏача комитете, цул тӏехьагӏа предложенеш Республика Мехкадаьга дӏачулургйолаш, аьлар цо.\nИштта хьоахабир муниципальни депутатий болх а, хӏана аьлча цар дукхагӏа дакъа лаца деза юртара дешаш тохкача а, дувцача а, доашхача а.\n«Дог гӏоздоаккхаш да, дуккха баха нах шоай хьашташ дагадаьхка ца ӏеш, шоай юртахорй а шоай юрт а дагайоаллаш хилар. Масала, цар уйла ю, мишта тоадергдар-хьогӏ юрта боахам дегӏаахар», – аьнна, белгалдир спикера.


ДаIишхошца уьйраш хилла аьлла, хенаш кхайкхийна 12 таджикна\nДушанбера коьрта набахте\nЭкстремизмна бехкевина таджикийн 12 къинхьегамхо-мухIажир набахте хьажийна Душанбе гIалин кхело. Зуламех хаам ца бина Iедалхошка аьлла, 30 эзар сомони гIуда хьарчийна кхин а ялханнах.\nДахначу шинаридийнахь Душанберчу лоьмар 1 йолчу СИЗО-хь дIакхайкхийра кхелахоша шайн вердикт. Кхелан процессан куьйгалхочо Нурализода Сафарбека Озоди Радиога дийцина, 5 шарера 8 шаре кхаччалц хенаш тоьхна таджикийн мигранташна аьлла.\nКхеле хIиттийначу Неъматов Дилшодна а, Муродов Сиёвушна а бархI-бархI шераш тоьхна, Гиёсов Алиакбара 7 шо, Гиёсов Амонхуджана а, Неъматов Исматуллона а, Насриддинов Джурабекна а, Исмонов Исфандиёрна а, кхечарна пхиппа шераш кхайкхийна.\nТаджикистанан кеп-кепарчу регионашкахь беха кхел йинчийн гергарнаш баьхкинера шахьаре кхелехь хила дагахь, амма уьш йоьдучу кхеташона чу ца битина. Кхелан сацам харцонца бу аьлла, дIахьедо гергарчара.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн, Таджикистанера схьаваьллачу эмиссаран Гиесов Косиман тIеIаткъаме нисбелла хилла таджикийн мигранташ аьлла, билгалдаьккхина суьдхочо.\nЦо дийцарехь, экстремизмна бехке а вина, ша Гиесов Косим а лаьцна латтош ву Казахстанехь. "Шен пропаганда яржо дагахь Оьрсийчуьра Алмата веана хилла Гиесов Косим. Верриг а 18 таджикийн Оьрсийчохь а, Казахстанехь а хилла мухIажир хилла эмиссаро шен караверзийна. Царех цхьаберш цIа ма баьхкки дIалецна, вуьйш и гIуллакх толлучу хенахь дина мукIарло бахьана долуш дIалецна", - аьлла къамел динчу кхелахочо.\nДоьду шо карадеанчул тIаьхьа Оьрсийчуьра а, Казахстанера а цIа бирзинера дукхахболу таIзар дина мигранташ. Zello каналехула вовшашца зIе а латтош, даIишхойн идейш яржош хилла "вербовко" лецна къинхьегаман мухIажирш аьлла, дийцина Озоди Радион хьостано.\nОцу юкъанна реза бац кхелан сацамна, шаьш тIе а ца дуьтуш дов хаьттинчийн гергара нах. Набахтехь даккха 8 шо тоьхначу Неъматова Дилшодан нанас Неъматова Зарифас дийцина Озоди Радиога, кхело харцо йина аьлла хета шена, хIунда аьлча, цо бахарехь, цуьнан кIант бехкехиларан чIагIо йоллу тоьшаллаш ца хилла цаьргахь.\n"Кхелан кхеташо йоьдучу хIусам чу ца дитина тхо, оцу гIуллакхах цхьа а матераил а ца кхачийна тхоьга. Суна цхьа хIума хаьа, стохка ГIуран-баттахь сан кIанта гIишлош еш, болх бечу Алмата веана Хабаровскера дуьйна, сан кIант харцахьачу новкъа ваьккхина Гиесов Косима", - дийцина нанас.\nРаштскан кIоштахь вехачу, хан тоьхначу 24 шо долчу Насриддинов Джурабекан дас Насриддинов Махьмада дийцина, шен кIант Оьрсийчохь некъаш дечохь къахьоьгуш вара, цигара шен лаамехь цIа веанера иза, тоьшаллийн мукIарло дан, амма зуламаш дина аьлла, дIалаьцна иза а боху дас.\n"Дечкен-беттан 27-чохь зIене ваьллачу сан кIанта, ша 30-чу дийнахь Душанбе вогIуш ву элира, шена дуьхьалвар а доьхуш. Аэропорте дIадахара тхо, амма оцу деанчу кеманца сан кIант вацара. Цхьанна а хууш хIума дацара. Кхаа дийнахь лийхира оха тхайн воI, 4-чу дийнахь аэропортан белхахочо элира тхоьга, кема схьа ма кхеччи, сан кIант дIа а лаьцна, СИЗО дIавигина аьлла. Оьрсийчу юхаваха везаш а ма вара иза, ша сацор ву ца моьттинера цунна. Цхьа етт бара тхан лелош, иза дIабоьхкира оха адвокат лацархьама, амма хIетта а 5 шо тоьхна цунна. Кхелехь хила лууш а дара тхо, бакъо ца елира", - боху къамел динчу дас.\nХовалинган кIоштара ву набахте хьажийначу 27 шо долчу Исмонов Исфандиеран да Исмонов Iабдулхолик. Шен кIант СИЗО-хь латтон 3 бутт сов зама яра аьлла цо, оцу хеначохь цкъа бен иза гар ца хилира шен аьлла.\n"Дечкен-баттахь ша Оьрсийчохь волчу хенахь телефонехула вистхилира сан кIант соьга. Ша Душанбе вогIуш ву, масех хаттар лур ду шега, цул тIаьхьа юхаван дезар ду шен бахара цо. Бутт баьллачул тIаьхьа хиъна суна, сайн кIант пачхьалкхан кхерамзаллан урхаллан изолятор чохь хиларх. Нанна цкъа бен гина вац кIант. Хууш дац суна, хIун бахьанашца лаьцна, тхуна хоуьйтуш хIума дац, цхьа а информаци яц тхоьгахь оцу хьокъехь", - аьлла Исмоновс.\nТкъа оцу юкъанна суьдхочо Нурализода Сафарбека билгалдаьккхина, кхелан процесс йоьдучу заманчохь уьш массо а бехкехилар тIечIагIдина, шайгара даьллачунна уьш а къера хиллера аьлла.\nИшта цо бахарехь, гергарчийн бакъо ю кхелан сацамна латкъамбан Лакхарчу кхеле. Ткъа жоп доцуш дитина кхелахочо, стенна ца битира гергарнаш кхеле аьлла хаттар.\nКхелан кхеташонашкахь дов хоттучийн гергарчийн хила бакъо талхор, пачхьалкхан къайленаш Iалашъярца доьзна ду а бохуш, кхелахойн леларехь уггар а йоккхачех проблема ю. Оцу хьелашкахь кхелан вердикт нийсонца ю бохург къовсамехь дуьсу, дуккха а хеттарш гIиттадо цо боху бакъонашларъярхоша.\nВукху агIор аьлча, кхелахой кест-кеста емалбо, цара тергамза дитарна бехкебечарна тIехь ницкъбар а, царна тIехь Iазап латтош, тIелоьцуьйтучу бехкашца хенаш еттарна а.\nТIаьххьарчу масех шарахь Таджикистанехь терроризм кхиъна йогIуш хилар тергалдо. 2015-чу шарера схьа дуьйна лерича, терроризм а экстремизм а бахьанехь кхел йина 1400 стагна боху Iедалхоша.\nКхел йинчарех дукхахберш къинхьегамаллин миграцехь хилла бу, йа Таджикистанехь йихкину "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIабеттабелла бу социалан машанашкахула.\n1900 гергга таджикхо вахана Шема а, Иракъе а, царех дукхахберш дIакхетта хилла террорхойн а, экстремистийн а организацех.\nИнтернетехула а, социалан машанашкахула а Iехийна бу и нах аьлла, дIахьедина Iедалхоша.\nМатериалан автор Озоди Радион корреспондент Зарифи Алишер


ГIирман парламент дIасахеца сацам бина Украинин Лаккхарчу радано\nЗазадоккху-бутт 15, 2014\nХенал хьалха ГIирман парламент дIасахеца сацам бина Украинин Лаккхарчу радано. Цу низамана гIортор йина 278 депутато. Верриг а цу хаттарехь кхаж теснарг вара 296 депутат. ГIирман парламент дIасахеца йеза аьлла кхаж тесначаьрна юкъахь ву Регионин Партин цIарах волу 19 депутат а. Коммунистийн партин цIарах болу депутаташ кхаж тосуш бацара. Чиллан-баттахь Iедал хийцаделла Украинехь.\nIедал шен караэцначу Лаккхарчу радо lаржера дIаваьккхира президент Янукович Виктор. Оьрсийчоьно къобул ца дира Украинера керла Iедал. Изза дира ГIирмерчу Iедалша а. ТIеман барзакъ доьхначу наха дIалаьцначу меттигерчу парламенто шайн премьер-министр хIоттийра «Оьрсийн цхьаалла» цIе йолочу боламан куьйгалхо Аксенов Сергей.\nЦуьнан дехарца Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира эскарш а хьажийна, гоне лаьцна латтош ду ГIирмера Украини эскарш. Къирандийнахь и ахгIайре Оьрсийчоьнах дIатоха дагахь референдум дIаяхьа дагахь ду ГIирмера Iедалш.


Декъала ву зуламхойн хьехамашца лелаш воцу стаг, къинош летийна болчарна тІаьхьа ца хІуттуш верг, кхаьрдаш болчарах дІа ца кхетарг!\nАмма уггар а декъала ву Везачу Элан товрат-хьехамаш кхочушбарх дагна там хуьлуш верг, царах лаьцна дийнахь а, буса а ойланаш еш волу стаг!\nВу иза доьдучу хин йистехь доьгІна дитт санна, шен хенахь стом а ло цо, гІа а маргІал ца дулу цуьнан, ша мел дечунна тІехь аьтто а хуьлу цуьнан.\nЗуламаш дечеран гІуллакхаш иштта ца хуьлу! Уьш мохо дІасахьоькху чан санна ма бу.\nЦундела зуламе гІуллакхаш дечеран Делан кхелана хьалха дІахІуттийла дац. Къинош летораш а хилалур бац Делан лаамехь болчеран гуламехь.\nХІунда аьлча Шен лаамехь болчеран некъ Везачу Эло ларбо, ткъа зуламе гІуллакхаш лелочеран некъо уьш шаьш хІаллакбо.


53. Сурат АН-НАДЖМ\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 62 аят).\nСедах /дуй боу Ас/, иза /лакхара/ охьабужуш: وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى\nнекъах д1а ца тили шун накъост (Мухьаммад-пайхамар)‚ гал а ца вели. مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى\nЦо ца дуьйцу шегара /шена дезарг/- وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى\nиза деккъа ваьхьий ду, цуьнга дIахоуьйтуш долу /Дала/. إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى\nИза (Мухьаммад-пайхамар) Iамийна ша ницкъаца чIогIа долчо 1 , عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى\nШа хазачу куьцехь долчо. Иза (Джабраил-малик) нийсса дIахIоьттира 2 . ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى\nШа лекхачу анахь 3 долуш. وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى\nТIаккха иза гергахилира /Мухьаммад-пайхамарна адамийн куьцехь/‚ кхин тIех гергадера /элчане ваьхьий дахьаш/. ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى\nИза хилира /гергахь/ шина Iадан барамехь‚ я кхин а герга. فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى\nИштта ваьхьий дахьийтира Цо Шен лега‚ Ша дахьийтинарг. فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى\nХарц ца лийра дог /пайхамарна/ цунна гинчух 4 . مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى\nТкъа аш къуйсу цуьнца (пайхамарца) цунна гиначуьнца? أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى\nЦунна (Мухьаммад- пайхамарна) иза гира кхин а охьадоссарехь 5 (кхин цкъа дуссуш). وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى\nЧаккхенан /дозанан 6 / лотос- диттана гергахь. عِندَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى\nЦунна гергахь ю /ялсаманин/ чугIойлан беш. عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى\n/Мухьаммад-пайхамарна гира и дитт ша тамаше/ х1умнаша 7 хьулдечу хенахь. إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى\nДIа ца тилина /пайхамаран/ бIаьрса‚ дозанах ца даьлла 8 . مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى\nЦунна гира шен Кхиош-Кхобучун даккхийчу аятех /аяташ/ 9 . لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى\nАш дийцал суна Ал-латах а‚ Ал-Iуззах а, أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى\nкхин кхозлагIа Манатах 10 а. /Буй церан Делан санна ницкъ?/ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى\nТкъа шуна божабераш ду‚ Цунна зудабераш ду? أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنثَى\nИза декъаза дāкъа ма ду. تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى\nУьш еккъа цIерш ю, аша а‚ шун дайша а техкина йолу. Дала цхьа а бакъо ца йоссийна /царах лаьцна/. Уьш тIаьхьахIуьттуш ма бу деккъа шайн мотталуш долчунна а‚ /шайн/ дегнашна дезачунна а. Цаьрга ма беана шайн Кхиош-Кхобучуьнгара нийса некъ. إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُم مِّن رَّبِّهِمُ الْهُدَى\nЯ адамна шена дезарг ду? أَمْ لِلْإِنسَانِ مَا تَمَنَّى\nДелан ю тIаьхьарниг (эхарт) а, хьалхарниг (дуьне) а. فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى\nМаса малик ду стигалшкахь, шайн шапаIаташа хIумма а кIелхьардохур доцуш, Дала Шена луучунна пурба делчий бен‚ Иза резахилчий бен! وَكَم مِّن مَّلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشَاءُ وَيَرْضَى\nБаккъалла а, эхартах цатешачара йоккху маликех зударийн цIе 11 . إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنثَى\nЦуьнца цхьа а Iилма ма дац церан. Уьш тIаьхьахIуьттуш ма бу деккъа моттарна. Ткъа моттаро хIумма а хуьйцур дац бакъдолчух. وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا\nХьо дIаверза /х1ай элча/ Тхан хьехамах юхаваьллачух‚ дуьненан дахар бен шена ца дезаш волчух. فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّى عَن ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا\nИза ду церан Iилманах кхиаран дарж. Баккъалла а, хьо Кхиош-Кхобург (хьан Дела) – Иза ву дика вевзаш Шен некъах тилавелларг а, Иза ву дика вевзаш ша нисвелларг а. ذَلِكَ مَبْلَغُهُم مِّنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى\nДелан ду стигалшкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг Цо бекхам бархьама вон хиллачарна цара диначуьнца‚ Цо бекхам бан дика диначарна уггар дикачуьнца. وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى\nИшттанаш бу уьш, шаьш генабовлуш къинойх даккхийчарах а‚ боьхучух а, кегийнаш бен /ца долуьйтуш шайгара/. Баккъалла а, хьо Кхиош-Кхобург Шегахь шортта гечдар долуш ву-кх. Иза дика хууш ву шух дерг шу Ша лаьттах кхуллучу хенахь а‚ шу шайн нанойн кийрахь хIу долчу хенахь а. Шаьш цIан ма де – Цунна дика вевзаш ву /Делах/ кхоьруш верг! الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى\nДийцал /хIай Мухьаммад/ цу /ийманах/ юхаваьллачух 12 . أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى\nКIеззиг /сагIа/ делира цо‚ тIаккха юхаозавелира /сагIа лучух/. وَأَعْطَى قَلِيلًا وَأَكْدَى\nТкъа цуьнгахь ду те къайленан Iилма, цунна ган а гуш? أَعِندَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرَى\nЯ цуьнга ца дийцина те Мусан хьарчоршкахь 13 (Таврата чохь) дерг? أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى\nИбрахIиман а /хьарчоршкахь 14 дерг/‚ ша кхочушдина хилла волчу /шена Дала тIедихкинарш/ وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى\n/Цуьнга ца дийцина те/: хьур бац хьочо кхечун мохь 15 аьлла‚ أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى\nдац адамна ша къахьегнарг бен‚ аьлла‚ وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى\nцуьнан къахьегар тIаьхьа гур ду аьлла‚ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى\nтIаьхьа хир бу цунна сов нийса болу бекхам аьлла‚ ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى\nхьо Кхиош-Кхобучуьнга ю /хьан/ чаккхе аьлла‚ وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنتَهَى\nбаккъалла а, Иза ву воьлуьйтург а‚ /Иза ву/ воьлхуьйтург аьлла, وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى\nбаккъалла а, Иза ву волуьйтург а‚ /Иза ву/ денвийриг аьлла‚ وَأَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَأَحْيَا\nбаккъалла а, Цо кхоьллина шишша – боьрша а‚ стен а аьлла وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى\n/цхьана/ тIадамах, иза кхетча /ненан кийрахь долчу беран цIа чу/‚ аьлла, مِن نُّطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى\nЦунна тIехь кхин цхьа кхоллар (белларш денбар) ду аьлла, وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى\nбаккъалла а, Иза ву аьлла‚ (адам) хьоле деш верг а‚ /цуьнга рицкъаца/ кхачо йойтуш верг а 16 , وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى\nбаккъалла а, Иза ву Сириус 17 цIе йолу седа Кхобург (цуьнан Дела) аьлла, وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى\nбаккъалла а, Иза ву аьлла, Ша хIаллакбинарг хьалхалера Iадаш а, وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى\nСамудаш а‚ /цхьа а/ буха ца витира /царах/‚ وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى\nНухьан къам а хьалха. Баккъалла а, уьш хилира вунō зуламе а‚ вунō дозанех бевлла а. وَقَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى\nМуътафикат 18 а, хьалаяьккхина, охьатуьйхира Цо. وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى\nД1ахьулйира иза (Лут1ан къоман юрт) ша д1ахьулйечо (даккхий т1улгаш дийгира стиглара). فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى\nХьан Кхиош-Кхобучун муьлхачу ниIматаца къуьйсу ахь /хIай адам/? فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى\nХIара (Мухьаммад-пайхамар) кхерамча 19 ву, хьалхалерчу кхерамчех волуш. هَذَا نَذِيرٌ مِّنَ النُّذُرِ الْأُولَى\nТIекхечи цIеххьана тIекхочург (къематде). أَزِفَتْ الْآزِفَةُ\nМа вац цунна Дела воцург (и царна ца дойтуш) сацон верг. لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ\nТкъа цу хабарх а цецдовлу шу? أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ\nДоьлу шу? Ца доьлху шу?! وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ\nМа г1опал ду шу (шайга дуьйцург тидаме ца оьцуш, хан эрна йойуш)! وَأَنتُمْ سَامِدُونَ\nАш Далла сужуд де‚ /Цунна/ Iибадат а де! فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا\n1 Джабраил- малико. Цо доссийна лекха-воккха волчу Делера вайн пайхамаре ﷺ Къуръан.\n2 Шен бакъдолчу маликийн суртехь. Джабраил-малик дог1уш хилла вайн элчанна т1е а, цул хьалха кхечу пайхамаршка а адамийн суртехь. Мухьаммад-пайхамаро ﷺ дийхира цуьнга, иза гайтахьара шена Дала кхоьллинчу (маликийн) суртехь аьлла. Цо гайтира ша шен бакъ долчу суртехь шозза: цкъа лаьттахь, цкъа стигалахь.\n3 Ана – горизонт. Генарчу анахь малхбалехула гучуделира Джабраил-малик пайхамарна ﷺ шен бакъ долчу куьцехь, иза Хьираъ олучу хьеха чохь волуш. Цо даржийра шен т1емаш – цара малхбале а, малхбузе а д1ахьулйира. Делан элча ﷺ, иэсах ваьлла, охьавуьйжира. Т1аккха доьссира и адамийн куьцехь, цо пайхамар шен мара воьллира, цуьнан юьхьа т1ера чан а д1аяьккхира.\n4 Пайхамаран ﷺ даго бакъдерг дийцира цуьнан ﷺ б1аьрсина гинчух.\n5 Дала стигал ваьккхинчу буса Делан 1аршан гергахь юха а гира Делан элчанна Джабраил-малик шен бакъ долчу маликийн куьцехь.Иштта шозза гира и цунна цу кепара. Кхин цхьанна а пайхамарна ца гина Джабраил-малик шен бакъ долчу маликийн куьцехь.\n6 Чаккхенан дитт – ворх1алг1ачу стиглахь 1аршан гергахь долу набакъ тайпан дитт, лотос диттан хьесапехъ (акха ююба олучу диттан тайпа). Тафсиран 1еламнаха боху: цуьнан орамех схьадолу хиш, и лаьтташ ду 1аршан аьтту аг1орахь. Чаккхенан дитт олу цунах цигахь Дала мел кхоьллинчу халкъийн (царна юккъехь массо а маликийн а) 1илма чекхдолу дела. Цуьнан дехьахь дерг цхьана Далла а бен ца хаьа.\n7 Тамаше х1уманаш – кхузахь: Делан элчанна ﷺ гира и дитт иза Делан нуро хьулдинчу хенахь, цунна т1е гулделла, тасбихь деш, олхазарийн куьцехь маликаш долуш; нах Ка1бина зиярате бог1уш санна, цига зиярате дог1у Делан халкъ.\n8 Оцу меттехь аьтту аг1ор я аьрру аг1ор д1а ца хьаьвзи пайхамаран б1аьрса, шена гойтуш йолчу тамаше х1уманаш йоцчу кхечу метте ца хьоьжура пайхамар – и цуьнан хазачу г1иллакхех дара.\n9 Везачу Дала Мухьаммад-пайхамар ﷺ стигал ваьккхича, гайтира цунна даккхий 1аламаташ: чаккхенан дитт (лотос), Ка1бин хьесапехь долу маликаша шен т1оп деш долу ц1а, ялсамани, жоьжахати, Джабраил-малик шен суртехь…\n10 Ширачу Iаьрбаша шайна 1ибадат деш хилла йолу ж1араш (ц1уш): Ал-лат – Т1аиф ох1лан‚ Ал- Iузза – Г1ат1фан ох1лан (Валидан к1анта Халидо аьтта и)‚ Манат – хазā1ат тайпан, Маккин ох1лано шена 1ибадат деш хилла йолу.\n11 Уьш Делан мехкарий бу олуш.\n12 Делан хьехамах. Аль-Валид ибн Аль-МугIирас аьлла хилла цхьана ийман диллинчуьнга, цунна цхьа жима сагIа а делла‚ шен къинош а хьайна тIелаца аьлла. Дала боху‚ цхьаммо а кхечаран къа тIелоцур дац.\n13 Хьарчорш – 1аьрбашха: صحف . Хьалха пайхамаршка Делера ваьхьий доссош хилла хьарчош хиллачу кехата я кхин х1уманна т1е яздина. Оьрсашха: свитки.\n14 1еламнахана гергахь сацаделла ду кхечу пайхамаршка доссийнарш صحيفة (صحف ) сахьифат (дуккха – сухьуф)- хьарчораш (оьрсийха: свитки) хилла аьлла. Къуръано дуьйцуш долу Дала доссийна жайнаш ду: Таврат – Мусага, Забур – Давуде, Инжил – 1ийсага, Къуръан – Мухьаммаде, (цунна а, царна массарна а Делера салам хуьлда).\n15 Цхьамма а кхечунна т1ера къа схьаоьцур дац, х1ораммо ша лур ду шена т1ера жоп.\n16 Сабунийс وأنه هو أغني وأقني бохучун маь1на иштта дина: Дала хьал делла Шена луучунна, пекъар (миска) витина Шена луург.\n17 Хьалха наха шена Iибадат деш хилла болу седа.\n18 ЛутIан къоман ярташ (стигала яьхна, охьатоьхна, Делан омранца Джабраило хIаллакйина).\n19 Цхьадолчу тафсирашкахь نذير назир – кхерамча бохучух Далла луург Къуръан ду аьлла ду.


чӏогӏачу - Synonyms of чӏогӏачу | Antonyms of чӏогӏачу | Definition of чӏогӏачу | Example of чӏогӏачу | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for чӏогӏачу\nTop 30 analogous words or synonyms for чӏогӏачу\nМухьаммад Мухьаммадан хьокъехь Майсарата дийцинчух, аьллачух цхьа башха йовхо йисира Хадижатан даг чохь. Цул тӀаьхьа цуьнга болу ларам а, тешам а, цунах йоккхаер а — дерриге а чӀогӀачу безаме дирзира Хадижатан даг чохь.\nКоьртан хье Транскраниалан магнитан стимул яр — тӀе медицинан гӀирс ца хьакхаболуьйтуш йоцца магнитан импульсашца коьртан хьен стимул ян йишхулийта кеп ю. ТМС лаза ца во, цундера лело таро ю амбулаторин хьолехь диагностика ярехь. ТМС генераци еш йолу магнитан импульс юхенан чохь чехкка хийцалун магнитан арие, цуо продуцировани йо электромагнитан туьппалган гонахьа чӀогӀачу конденсаторо (магнитан стимуляторо) еллачу лакхарчу напряженин ток чекхйолуш. Тахана медицинехь лелон магнитан стимуляторан таро ю магнитан агӀон генераци ян 2 Тесла сихоллица, цуьнан таро ю коьртан хьен чкъоьран элементашна 2 см кӀоргехь стимул ян. Электромагнитан туьппалган конфигураце хьаьжжина, ТМС таро ю тайп-тайпана барамера чкъоьран дакъанаш меттахдаха, аьлчи а хила таро ю 1) фокалан, цуо бакъо ло кегийчу чкъоьран дакъанашна хаьржина стимул ян, я 2) диффузин, цуо бакъо ло чкъоьран тайп-тайпана дакъанашна цхьана хенахь стимул ян.\nЮсуп Юсуп жима кӀант хилла, цуьнан цхьайтта ваша хилла. Юсуп хаза кӀант хилла. Юсуп хьекъале кӀант а хилла. Цуьнан дена Якъубан иза дукхавезаш хилла цуьнан массо вежарел. Цхьана буьйсанна Юсупана цхьа тамашийна гӀан гина. Цунна гина цхьайтта седа, цунна гина малх а, бутт а, уьш дерриг цунна сужуд деш хилла. Жима Юсуп чӀогӀа цецваьлла! Иза ца кхетта цу гӀенах, муха дийр ду седарчаша а, маьлхо а, батто а адамана сужуд? Жима Юсуп шен да Якъуб волчу вахана. Цунна дийцина цо и тамашийна гӀан. ХӀай сан дада! Суна гира цхьайтта седа а, малх а, бутт а, суна гира уьш сайна сужуд деш. Цуьнан да Якъуб пайхамар хилла. Якъубана чӀогӀа хазахетта цунна гина гӀан бахьана долуш. Цо аьлла: Дала беркат дойла хьуна хӀай Юсуп, цхьа гӀуллакх хир ду хьан. И гӀан кхаъ бу, Ӏилманца а, пайхамараллица а. Цхьа гӀуллакх хир ду хьуна. И гӀан кхаъ бу, Ӏилманца а, пайхамараллица а. АллахӀа ниӀмат динера хьан дедена Исхьакъана, АллахӀа ниӀмат динера хьан дедена ИбраьхӀимана а. Бакъдолуш, Цо ниӀмат дийр ду хьуна а, ниӀмат дийр ду Якъубан охӀланна а. Якъуб воккха стаг хилла, адамийн амалш евзаш хилла цунна. Хууш хилла цунна, шайтӀано толам муха боккху, шайтӀа адамаца ловза муха ловзу а. Цо аьлла: ХӀай сан кӀант,Хьайн вежаршка цхьаьнгга а ма дийцалахь и гӀан, цара хьагӀ лоцур ю хьоьца, мостагӀий а хир бу уьш хьуна. Вежарийн хьагӀ Юсупан кхин цхьа ваша хилла, цуьнан шен нанас вина, Биньямин цӀе а йолу. Якъубана и шиъ чӀогӀачу безамца везаш хилла, и шиъ санна цхьа а везаш ца хилла цунна.


Инфоурок › Русский язык › Презентации › Презентация урока по чеченской литературе на тему"Дикаев Мохьмадан поэзехь яхь" (11 класс)\nГуьмса к1оштан «Г1оьрдала-Юьртарчу дехийлан юккъера юкъарадешаран ишкол»\nГуьмсан к1оштан Г1оьрдала-Юьртарчу юккъерчу юкъарадешаран ишколан нохчийн меттан, литературин хьехархо Аюбова Райман Хасайновна\nДиллина хьехарсахьт Нохчийн литература ««Дикаев Мохьмадан поэзехь яхь, къоман оьздангалла гайтаран башхаллаш. Цуьнан поэтически хат1. «Суна лаьа» стихотворени.»\nХьехарсахьстан план Хьехарсахьтан коьчал: ««Дикаев Мохьмадан поэзехь яхь, къоман оьздангалла гайтаран башхаллаш. Цуьнан поэтически хат1. «Суна лаьа» стихотворени.» Хьехарсахьтан 1алашо: 1.Дикаев Мохьмадан поэтически говзарш т1ехь къоман яхь, оьздангалла, гайтаран башхаллаш къастор. 2.Берийн доьзна къамел кхиор. 3. Даймахке а, шеен халкъе а болу безам к1аргбар. Хьехарсахьтан г1ирсаш: Книга, поэтан сурт.\nХьехарсахьтан некъ: 1. Хьехарсахьтан болх д1ах1оттор: Маршалла хаттар Журнал кхочушдар Керла коьчал йовзийтар. Гайтаман г1ирсаш кечбар. 2. Ц1ахь бина болх таллар: Дикаев Мохьмадан дахарх а, кхолларалех а долу хаарш таллар. «Стеган ц1е» стихотворени йийцаре яр. 3. Керла тема йовзийтар: « Суна лаьа» стихотворенин чулацам бовзийтар. Стихотворени ешар. « Суна лаьа» стихотворенин анализ яр. 4.Т1еч1аг1дар: 2-3 дешархочо схьабуьйцу стихотворенин чулацам. Шайна дагах кхетта меттигаш схьаюьйцу. Х1унда хийтира шуна иштта?\n5. Хьехарсахьтан жам1 дар: Фронтальни хаттарш: 1.Стенах лаьцна дийцира вай х1окху хьехарсахьтехь? 2.Яхь, къоман оьздангалла муха го вайна Дикаевн произведенешкахь? 3. «Къонах» бохучу дешан маь1нех муха кхета вай? 6.Ц1ахь бан болх балар: Литература 11 класс,516 аг1о. Дикаев Мохьмадан кхоллараллех лаьцна реферат язъяр.\nУрок д1аяхьар: 1.Хьехарсахьтан болх д1ах1оттор: 2.Ц1ахь бина болх таллар: Хь. -Де дика хуьлда шун, бераш! Д. -Диканца дукха ехийла!. Хь. -Тахана вай д1ахьур ю ненан меттан литературан урок. Х1окху урокехь вай йийцаре йийр ю Дикаев Мохьмадан поэзехь яхь, къоман оьздангалла гайтаран башхаллаш. Къастор ду цуьнан поэтически хат1. Иштта йийцаре йийр ю «Суна лаьа» ц1е йолу стихотворени. Хьан эр дара, стенах лаьцна дийцира вай д1аяханчу урокехь? Д. -Вай д1аяханчу урокехь дийцира Дикаев Мохьмад Джунаидовичан дахарх а, кхоллараллех лаьцна а, цуьнан «Стеган ц1е» стихотворенех лаьцна а. Хь. -Нийса ду. Хьан дуьйцур дара вайна Дикаев Мохьмадан кхоллараллех лаьцна?\nДикаев Мохьмадан поэзин коьрта теманаш Даймохк, халкъан маршо, ц1ена безам, 1алам яра. Мохьмадан да Жунид Нохчийчохь дика вевзаш пондарча хилла. Цуьнан мукъамашший, ненан узамашший бу поэтан даг чу Даймехкан васт диллинарг. Ша оццул сатийсинчу хьомечу Даймахках, шена дезачу нохчийн халкъах, нене болчу безамах дайн г1иллакхех, ламастех лаьцна дуйцура цо шен стихашкахь. Дикаев Мохьмадан стихех, х1ораннах а аьлча санна, халкъо олуш долу иллеш хуьлу. Дикаевн поэзехь къеггина гуш нохчолла яра. Цо дукха дуьйцу шен произведенешкахь «нохчий» боху дош, дукха хаало цуьнан поэзехь къомах дозаллаш дар. Синойн парг1ато йихкина зама уггар ч1ог1а ч1аг1ъелча цо язйо «Нохчо ву со» боху стихотворени. Лаккхара мах хадийна цуьнан кхоллараллин –иза ву Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан совг1атан лауреат. …Амма хеназа кхеттачу цамгаро шен дахаран ткъе ткъаессналг1ачу шарахь(эзар исс б1е кхузткъе уьссалг1ачу шеран ткъе уссалг1ачу октябрехь)вайна юкъара д1ахьо мерзачу, аьхначу, дарбанечу дешан говзанча поэт Дикаев Мохьмад.\nХь.- Нохчийн а, оьрсийн а г1арабевллачу поэташа муха т1еийцира Дикаевн кхолларалла? Д.-Поэтан ша-тайпа пох1ма, цо нохчийн литературе еана керла хьу, шайх пайда эцна суртх1отторан керла басарш, язйинчу произведенийн исбаьхьалла, дешан говзалла,маь1нин к1орге…билгалдоккхуш,цуьнан ц1арах довха дешнаш яздина г1арабевллачу поэташа Твардовский Александра,Тихонов Николайс,Мамакаев Мохьмада а.(…) Хь.-Ткъа халкъо муха т1еийцира башхачу поэтан байташ? Д.-Халкъо езаш, даггара къобалъеш йоцчу байташ т1ехь иллеш ца кхуллу, ткъа Дикаев Мохьмадан байтех дукхахъерш, мукъаме а йирзина, иллеш хилла д1ах1иттаро ша-шаха хадабо халкъо цуьнан поэзи т1еэцаран мах.Ткъа вайн дахаран къилба хила гуттар нохчийн халкъалахь даха дисина башломах шовда санна, цуьнан хьаналчу дагах схьадевлла,г1айракхан т1улг санна дуьненчохь ч1аг1делла, къонаха-нохчочун г1ар хьостуш дека дешнаш «Сан Даймохк» ц1е йолчу стихотворенехь.\nХь. -Ткъа х1инца вай хьалхарчу урокехь йийцаре йинчу «Стеган ц1е» стихотворенех лаьцна х1ун эр дара аша? Д.- «Стеган ц1е» стихотворенехь дуьйцу, к1ант вина , сакъоьруш 1ачохь ц1е тиллар т1ехь накъостийн бевллачу къовсамех лаьцна а, воккхачу стага шен хьекъалечу дашца царна юкъахь бинчу бартах лаьцна а. Хь.-Х1ун къовсамаш бара уьш, муха бира воккхачу стага царна юкъахь барт? Д.-Ша-ша тиллина ц1е дика хеташ, дуьненчоь мел хилла дика к1ант дагалоьцуш, къонахчун ц1е къастош уьш бохкучу хенахь, воккхачу стага элира:\n«Ма леха эрна аш К1антана йоккха ц1е, Пхийттара валийта Вайн керла юьртахо, Цхьангге а ца хоьттуш, Халкъо ц1е туьллур ю, Махкана цо дечу Г1уллакхе хьаьжжина».\nХь. Пхийттара валийта х1унда аьлла воккхачу стага, х1ун маь1на ду оцу дешнийн? Д.-Беран пхийтта шо кхаьчча, цуьнан бералла д1айолу, иза баккхийчеран дарже волу, воккхачуьн долу декхарш т1е а оьций. Цо шен юкъ йоьхку.Уггаре а дезаниг а, жоьпаллениг а:пхийтта шо кхаьчначул т1аьхьа цо шен дашах а,лелочух а жоп дала деза Далла хьалха а. Пхийтта шо кхаччалц дай-наний дара шайн доьзалхочух жоп дала дезаш. Цул т1аьхьа стаг ша ву шен дахарх жоп дала дезаш верг. Хь.-«Цо шен юкъ йоьхку» бохург х1ун ду? Цунах муха кхета шу? Д.-«Юкъ йоьхку» бохург-юкъах доьхка а доьхкуш,баккхийчеран юкъаралле схьаэцар ду.Юкъ ехкарца цунна т1едужу стеган декхарш: Дикане-воне вахар, баккхийчарца пхьоьхане х1оттар,салам далар, схьаэцар , хьеше маршала хаттар. Салти санна, мичча хенахь а шен доьзалан а, халкъан г1уллакхана д1ах1отта кийча хилар ду иза.\nХь.- Ткъа хьан дуьйцур дара, стеган пхийтта шо кхачарца доьзна х1ун г1иллакх ду вайнехан доьзалшкахь лелош? Д.-Доьзалхочун пхийтта шо кхачар а,цунна далла хьалха шен долу декхарш а, баккхийчеран дукъ т1едожар а хоуьйтуш, уьстаг1а а боьй, саг1а доккхуш г1иллакх ду вайнехан цхьаболчу доьзалшкахь. Иза дика г1иллакх а ду, х1унда аьлча ша воккха хиллийла иштта д1а ца аьлча , ца хууш,шен бераллех къаста ца туьгуш, баккхийчеран декхарш(дикане-воне вахар,салам далар,хьеше маршала хаттар…) т1е ца оьцуш, стаг ткъе итт шаре волуш меттиг а нисло дела.\nХь. Кхин х1ун болх бара шуна ц1ахь кхочушбан белла? Д.-Дикаев Мохьмадан шайна хазахета илли 1амор. Хь.-1амийний аш? Муьлханиг? Д.- Дикаев Мохьмадан «Сан Даймохк» ц1е йолу илли. Хь.- Х1инца и илли хозуьйтур ду-кх аша вайна.\nТкъа х1инца ладуг1ур ду вай «Сан Даймохк» ц1е йолчу иллига Нанас берахь дуьйна Суна хьо марздина, Хьоьга дагардуьйцуш Хийла ойла йина. Сан дай баьхна Латта, Сан ирс долу Даймохк, Ахь кхиийна, ахь стаг вина , Со новкъавелира. Хьуна гена ваьлча, Херехь зама яьлча, Даго лоькху зурма Суна хьо хетара. Сан дай баьхна Латта, Сан ирс долу Даймохк, Малх бицбина, Нур къагийна, Суна хьо лепара.\nХ1ора йог1у кхане Хьоьца йоккхур бохуш, Винчу махка кхача Ас сатийсинера. Сан дай баьхна Латта, Сан ирс долу Даймохк, Хьох къаьстина, Дог диллина, 1алург цахиллера. Нанас берахь дуьйна Суна хьо марздина, Хьоьга дагара дуьйцуш Хийла ойла йина. Сан дай баьхна латта, Сан ирс долу Даймохк, Ахь кхиийна, ахь стаг вина , Вог1ург декъалхилла.\n3.Керла тема йовзийтар: Хь.- Тахана вай йийцаре йийр ю Дикаев Мохьмадан мог1арера «Суна лаьа» ц1е йолу стихотворени. Шен ерриге а кхоллараллехь а санна х1окху стихотворени т1ехь авторо шера гойту къонахчун аг1онаш: цо гойту шена «Къонах» хила лаар.\n«Суна лаьа» Дикаев Мохьмад Цхьацца волчо къайлах олу Жимчу дагна лууш дерг, Суна-м лаьа, нехан дола Долийла сайн къайлах дерг. Со винчунна дика хаьа Суна хилла там а, цатам а, Къона велахь а суна лаьа Сихха бовза дешан чам;\nВерта санна, нехан бала Белш т1е тесна, баккха ког, Салти санна, орцахвала, Жимчу беран эца дог; Т1амна дуьхьал куьйгаш лаьцна, Мостаг1 вохош, хилла г1ап, Ц1енчу лаьттах ямартлонца Ца кхетийта цхьа а топ, Букар дарцо хьийзош вахар, Шелах эшарш лекхалуш, Суна лаьа, дорцехь вага, Халонашна къар ца луш.\nХь. -Х1инца алийша , муьлхачу мог1аршкахь го вайна авторан лаам?! Д.-Верта санна нехан бала белш т1е а тесна, ког баккха лаар(….); Хь.- И бохург х1ун ду? Муха кхета шу оцу дешнех? Д.-Верта –иза вайнехан белшаш т1ехь сецош долу духар ду, Верта санна нехан бала белш т1е а тесна, ког баккха лаар бохург, нехан бохамана юьстах ца лаьтташ, и бала шена беъча санна нахана т1ера д1аайарехьа г1улч яккха лаар ду. Хь.- Кхин х1ун го вайна цу т1ехь? Д.-Салти санна, орцахвала лаар(…); Хь.- Цунах муха кхета шу? Д.- Салти- иза цхьана билгалйинчу ханна Даймохк ларбан дуй а биъна д1ах1оьттина г1арол ву, мичча хенахь а ша кхайкхича орцахвалар шен декхар а долуш,иштта ша декхар волуш санна , доггаха орцахвала лаар гойту автора. Хь.- Кхин хьан эр дара? Д.- Жимчу беран дог эцар(…); Хь.- Х1ун боху оцу дешнаша? Д.-Дуненчохь уггар хьалха беран догъоьцург НАНА ю, «жимчу беран дог эца лаар» т1ехь ненан шен доьзалхочуьнга болчу боккхачу безамца халкъан догъэца шена лаар гойту Дикаевс.\nХь.- Кхин? Д.-Ц1енчу лаьттах ямартлонца цхьа а топ ца кхетийта, вог1учу мостаг1чунна г1ап хилла дуьхьалх1оттар(…); Хь.- Оцу дешнех муха кхета вай? Г1ап бохучу дашах муха кхета шу? Д.- Г1ап- иза т1амна дуьхьал еш йолу ч1аг1о ю, оьрсех аьлча «крепость» ю иза. Бехказлонна а доцуш , иштта ч1аг1о а хила Даймахкана а, шен халкъана а ямартлонца вог1учу мостаг1чунна и эшо дуьхьалх1отта лаар гойту цо. Хь.- Кхин дуй Дикаевна ала лууш х1ума? Д.- Шелах эшарш лекхалуш, букар дарцо хьийзош вахар(…); халонашна къар ца луш, дорцехь вага лаар(…). Хь.- Муха кхета шу оцу дешнех? Д.- Х1окху 1аламан суьртаца юстуш ерш дахаран халонаш ю, ткъа дахарехь уьш дуккха а нисло. Мел дукха халонаш т1е1иттаяларх йохьах, оьздангаллех, г1иллакхах, майраллех, доьналлех ца вухуш чекхвала лаар гойту цо.\nГ1ап – ч1аг1о- «крепость»\n«къо»+ «нах»-нехан къо (к1ант), халкъан к1ант\n4.Т1еч1аг1дар: Хь.-Вайна ма-гарра, Дикаев Мохьмадан кхолларалла йоьзна ю яхь, оьздангалла,г1иллакх, къонахалла, майралла , доьналла бохучу дешнех. Уьш дерриге а чулоцу цуьнан произведенешкахь «Къонах» бохучу дашо. Ткъа мила ву-те и «Къонах»? Нохчийн къоман «Къонах»?! Вайн къоман оьздангаллехь угаре а лакхара дарж долу стаг-къонах ву. «Къонах» боху дош шина декъах лаьтта: «къо»+ «нах»-нехан къо (к1ант), халкъан к1ант бохург ду иза. «Къонах» хила лаар –х1ора нохчочунна даима ша т1екхача г1ерташ йолу уггаре а лекха 1алашо хилла. «Къонах» ву алар угаре а деза совг1ат хила нохчочунна.И ц1е стеган г1уллакхашка, г1иллакхашка хьаьжжина , ша-шах нахалахь йоьдуш хила, иштта ша-шах южуш а хила,стагера цхьа ледарло яьлча. «Къонах» боху кхетам гуттар а цхьана хьолехь х1оьттина лаьттина бац. Зама хийцаяларца хийцабелла цуьнан чулацам а. «Къонах» аьлла ц1е яханчунна юкъараллера я нахера хуьлуш цхьа а пайда а ца хилла Церан декхарш а, церан адамашна хьалхара жоьпалла а алсамдолуш хилла. Бакъду, къонахчун сий даьржаш хилла, цунах лаьцна иллеш а, дийцарш а кхуллуш а хилла халкъо.\nХь.- -Муьлха иллеш девза вайна нохчийн къонахойх лаьцна? «Адин Сурхох», «Таймин Биболатах », «Эвтархойн Ахьмадах», «Нурадилов Ханпашех», «Шерипов Асланбеках»,» «Мадин Жаьммирзех» «Харачойн Зеламхех» …\nУггаре хала х1ума х1ун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггар а хала х1ума къонах хилар ду», – аьлла боху Шемалан наиб хиллачу 1успанан Са1дуллас. Цул а хала х1ун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду». Изза Сулейманов Ахьмада а олуш хилла, бакъду, жимма кхин тайпана ду и дешнаш: «Уггар хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». - Оцу дешнех муха кхета шу? Х1ун ала г1ерташ хила теша Сулейманов Ахьмад оцу дешнашца? Д.- Кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маь1нехь далийна ду, х1унда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маь1на лелош ду Дикаев Мохьмадан «Нохчо ву со» ц1е йолчу стихотворенехь «нохчо» боху дош. Хь.-Хьан юьйцур яра аша «Нохчо ву со» ц1е йолу стихотворении?\nНохчо ву со Дикаев Мохьмад Нохчо ву со, нохчийн зудчо борз ехкинчу буса вина, Ц1оькъа-лоьмо шен маьхьарца вижинчуьра г1аттавина, Нанас иллин накха белла, илли ала векалвина, Нохчийн маттах, нохчийн махках берахь дуьйна дозалдина. Нохчо ву со, Лермонтовна т1еман к1уьрлахь хийла гина, Топ кхетарна цунна кхоьруш, сайн Даймехкан сий лардина, Сайн хьешана мерза кхача, деган йовхо ца кхоийна, Мостаг1чунна, бекхам боцуш, цхьа а зулам ца дитина.\nНохчо ву со, маршо къуьйсуш, Даймахкаца тоба дина, Цунна ямарт, осал хеттарг, къа ца хеташ, сайх хервина, Сайн ден дакьа, ц1е-к1ур доцуш, ца дисийта, юкъ йихкина, 1азап хьоьгу лай хуьлучул, летта вала резахилла. Нохчо ву со, кху дуьнен чохь са лаьттачу ирсе кхочуш, Барттий, безам, яххьий, тешам байна, цкъа а вехар воцуш! Нохчо ву со, цхьаьна а къоман къонахчуьнца гамо йоцуш. Махках ваьлла, халкъах хаьдда, декъалхила амал доцуш!\nХь.-Стенах дозалла до Дикаев Мохьмада шен стихотворенехь? Д.- «Нохчо ву со» ц1е йолчу стихотворенин чулацамехь вайна уггаре а хьалха билгалдолу автора шен махках, шен маттах ,шен къоман г1иллакхех дозалла дар, цуьнан оьздачу ламастийн масалшнца т1е а дузуш: хьаша-да лерар, лулахошца тарвалар, цхьана а къомаца хьаг1 ца хилар:\nНохчо ву со, нохчийн зудчо борз ехкинчу буса вина, Ц1оькъа-лоьмо шен маьхьарца вижинчуьра г1аттавина, Нанас иллин накха белла, илли ала векалвина, Нохчийн маттах, нохчийн махках берахь дуьйна дозалдина.\nХь.- Стенца дусту авторо х1окху стихотворенехь «нохчо-къонахчун» васт? Д.-Нагахь кхечу къаьмнийн кхетамехь Борз къиза, дера экха делахь, нохчийн нехан исторехь б1еннаш шераш хьалха дуьйна иза шен маршоне, шен парг1атоне болчу халкъан къийсаман я бакъонан, нийсонан символ ю. Цундела «Борз» санна бохург вайн кхетамехь майра, каде, т1ах-аьлла я хьуьнаре ву алар хуьлу. Нохчийн ширчу легендо дуьйцу: « Дала ша шен малике т1аьххьар а х1ара дуьне д1ашардан зурман чу «х1уп» алийтича, дуьхьал а йирзина лаьтта цхьа Борз йоцург, я лаьмнаш а , я хьаннаш а ,… са чохь х1ума а доцуш, экъа санна шарлур ду боху дуьне. Малико, шегахьа дирзина, шен зурман чу шозлаг1а «х1уп» аьлча, т1ера ц1ока д1аяьхьна, дилха дерзина даьлла , юха а лаьтташ хир ю боху Борз. Эццахь, ша-шега хьаьжна, ша-шех цецъяьлла, эр ду, бах, Барзо: «Я раббана, х1ай сан Дела, ма майра а, ма ницкъ болуш а кхоьллина хилла ахьа со. Дуьненахь йоккхучу хенахь х1ара болх сайна хиънехь, цхана а ямартчу дег1е парг1ат садоккхуьйтур ма дацара аса ». Т1аккха Малико шен зурман чу кхозлаг1а «х1уп» аьлча бен д1айовр яц, бах Дала ша мел кхоьллинчу экханел майра а, ницкъ а, доьналла а долуш кхоьллина Борз,,,»\nХь.- Вай стенна т1екхио г1ерта Дикаев ? Д.- Лаьттахь нуьцкъала орамаш а хецна, мехкан хьал дебо, маьрша т1ехьенаш кхио, бакъоне заздаккхийта веана ша бохург ду Дикаевн «Борз ехкинчу буса вина» алар. Къиза, дера экха ду бохург дац. Иза гойту х1окху дешнаша: Сайн хьешана меза кхача, деган йовхо ца кхоийна. Хь.- «Къонах» боху ц1е шен д1а муха яхана дуьйцуш, Таймин Биболата аьлла боху: «Уггар хьалха зудчо лерира ша, т1аккха доьзало лерира ша, доьзало лоруш гича, лулахоша лерира ша, юьрто а лерира, махко а лерира». Иза букха къонах хила луучунна чолхе боцу бустам. Дуьххара хьаьжча хетахь а, иштта атта дац оцу хоршахула шен 1алашоне кхача. Кхузахь доккха хьекъал ду: мел даккхий хьуьнарш гайтарх, хьо хьайн доьзалан хила ма-веззара да вацахь, хьо хьайн лулахочуьнца ж1аьлица цициг санна велахь, хьуна халкъо «къонах» эр дац. Къонахчо гайтинчу даккхийчу хьуьнаршца нийсса мах болуш а, нахалахь даьржаш а хилла цуьнгара даьлла хаза г1иллакх а, цо аьлла хьекъале дош а. «Къонах» боху кхетам гуттар а цхьана хьолехь х1оьттина лаьттина бац. Зама хийцаяларца хийцабелла цуьнан чулацам а. Иза дика го нохчийн халкъан турпалаллин иллеш доьшуш. Къонахчун сибат достуш, тайп-тайпана говзарш кхоьллина нохчийн яздархоша, поэташа. Хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйина «Шуьнехь дош» ц1е йолу стихотворении ю.\n«Шуьнехь дош» «Къонаха мила ву? И меллалц веха?»- Хоьттура соьга ахь шуьнехь 1аш вай. Дерриг а дуьне ду къонахчун меха! Х1ара дуьне-м къонахийн белшаш т1ехь дай. Ламанца дин лелац , ца хилча ленаш, Уьш кхачаделлачохь соцуш бу дин… Иштта бу къонахий, х1ар дуьне латтош, Къонахий д1абевлча-духур ду и… …Терзан т1е ца дуьллу цо деший,даьхний, Халонехь хадочехь хьуьнаран мах. Ахдуьне мах болу шен корта буьллу, Вайн маршо ларъечохь саг1а до шех. Къонахийн собар ду лекха лам баккхал, Собар ду сов доккха , кхача ца луш! Къонахийн и собар кхачийча-м, боккъал, Х1ар маьлхан вайн дуьне духур ду!\n«Къонах» боху кхетам 1аламат мехала бу т1екхуьу т1аьхье оьзда, хьекъале хьалакхиорехь. Иза х1ора беран, жимчу стеган дагчохь хила а деза. Х1ора нохчо, ша дуьненахь мел веха, кхийда а веза «къонах» ц1е йолчу сийлахьчу лакхене. 5.Урокан жам1 дар: Хь.- Стенах лаьцна дийцира вай х1окху урокехь? Д.- Вай х1окху урокехь дийцира Дикаев Мохьмадан поэзехь къоман яхь, оьздангалла, доьналла, майралла ,къонахалла къасторан ша-тайпачу башхаллех лаьцна. Хь.- Муьлха произведенеш яра вай цуьнан йийцаре йинарш ? Д.- «Стеган ц1е», «Нохчо ву со», «Суна лаьа», «Сан Даймохк» ц1ерш йолу стихотворенеш..\tХь.- «Стеган ц1е» ц1ер йолчу стихотворенехь мичхьа го вайна авторан 1алашо? Д.- Цуьнан г1иллакхашка а, г1уллакхашка а хьаьжжина халкъо ша туьллур ю к1антана ц1е бохучу дешнашца. Хь.- «Нохчо ву со» стихотворени т1ехь муха го вайна авторан 1алашо? Д.- Нохчо ву со,цхьаьна а къоман къонахчуьнца гамо йоцуш. Махках ваьлла, халкъах хаьдда,декъалхила амал доцуш! Хь.- «Суна лаьа» стихотворени т1ехь муха го вайна авторан 1алашо? Д.- Суна лаьа, дорцехь вага, Халонашна къар ца луш. Хь.- «Сан Даймохк» стихотворени т1ехь муха го вайна авторан 1алашо? Д.- Хьуна гена ваьлча, Херехь зама яьлча, Даго лоькху зурма Суна хьо хетара…6.Ц1ахь бан болх балар: Хь.- 516 аг1о. Муьлхха а цхьана къонахчух лаьцна сочинени язъяр.\nТхан юьртан дозалла Нухажиев Нурди Садиевич\nПредмет исследования условия, способствующие развитию исследовательской деятельности учащихся в сельской школе.\nНомер материала: ДВ-205066


Суданан президенто ал-Башар Омара дитина шен дарж\nСудан -- Хартум, Ал-Башир Омар, Чиллан-бутт 22, 2019.\nСуданан президенто ал-Башир Омара дитина шен дарж. Карарчу хенахь дагадовларш дIадоьлхуш ду цу махкахь керла Iедал кхолларх лаьцна, хаам бо Reuters агенталло. Ал-Башира президентан дарж дитарх лаьцна официалан хаам хилла бац.\nХьалха хаам бинера Суданехь эскаран дакъоша гоне лаьцна Хартумера президентна цIа аьлла. Цу мехкан тIеман буьйранчалло хаам бина, шаьш телевизионехула а, радиохула а дIахьедар дийр ду кестта аьлла. Цунах лаьцна хаам бо Bloomberg агентало.\nМаситта бутт бу Суданехь 30 шарахь куьйгаллехь волчу ал-Башир Омаран Iедална дуьхьал акцеш дIайоьлху. ДIадаханчу шотдийнахь Хартумехь президентан цIенна хьалха хан тоьхна йоцу демонстраци йолаелла, президенте дарж дита бохуш.\nThe Guardian газето яздарехь, оршотан дийнахь армино лерринчу сервисийн белхахошка дIаса ца лаллийтира дуьхьалонан акци.\nАл-Башир Iедале веара 1989 шарахь, тIеман карчам а бина. Суданерчу Дарфурехь геноцид ярна шеко йолуш иза лаца ордер арахецна Дуьненаюкъарчу криминалан кхело.\nДечкен-баттахь Британерчу The Times газето хаам бира, Хартумера дуьхьалонан акцеш дIасалохкуш дакъалоцуш хила мега Оьрсийчуьра наемникаш аьлла. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло бакъдира цу махкахь шайн говзанчаш хилар.


Францехь кхел еш ю Оьрсийчуьрчу шина футболан фанатана\nФранцерчу Экс-ан-Прованс гIалан кхело листа долийна 2016-чу шарахь Европан футболан чемпионат йолуш Ингалс-махкара веанчу футбо езархочунна тIелатар дарна Оьрсийчуьрчу шина вахархочун дов. Цунах лаьцна хаам бо "Немцойн тулгIе", яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nЭшам хилла 55 шо долу ингалсхо хIинца лелаш ву заьIапхочун гIудалкхахь. Цул сов, цуьнан адвоката дийцарехь, чевнаш ярна а, дегаIаткъам хиларна а ур-аттала видеозIенехула тоьшалла дан а гIорасиз ву иза.\nБехкевечу шиннах цхьамма дIахьедар дина, ларвала гIерташ дуьхьалтасавеллера ша аьлла. ШолгIачо чIагIдо, шаьш латар шена дагацадогIу, цхьана а стагана зен дан лууш вацара ша, бохуш.\nИ ши стаг лецира Германехь 2018-чу шарахь Чиллан-баттахь. И шиъ воьдуш хиллера Испане, Москвара "Спартак" тобано дакъалоцуш хила езачу матче хьажа. Шиа чуволла мегаш ву, пхийтта-пхийтта шо хан а тоьхна. Кхело шен сацам бовзуьйтур бу ГIура-беттан 11-хь.\n2016-чу шарахь Мангалаан-беттан 11-хь Марселехь тийсадаларш хилира Ингалс-пачхьалкхан а, Оьрсийчоьнан а футболан фанаташна юкъахь. И бахьана долуш, лазийнера иттаннаш адамаш. Ингалсера цхьа фанат коме воьжнера, тIаьхьо иза велира. Иттаннаш Оьрсийчоьнан махкахой лецнера полицино. Царах кхоъ чувоьллира, Францерчу набахташкахь хан такхийта.