Инфоурок › Начальные классы › Рабочие программы › Поурочные планы по чеченскому языку 1 класс\n#U0420#U041f #U041d.#U041b#U0438#U0442..docx 40.87 КБ\n#U0420#U041f #U041d.#U041c#U043e#U0442#U0442.docx 42.36 КБ\n1#U041a#U0422#U041f #U0410#U0431#U0430#U0442.docx 64.96 КБ\n1#U041a#U0422#U041f #U0419#U043e#U0437#U0430.doc 231.5 КБ\nВыбранный для просмотра документ #U0420#U041f #U041d.#U041b#U0438#U0442..docx\nДешаран предметан «Литературни ешар» 1-чу классана лерина йолу белхан программа х1оттийна\nхIокху документин бух тIехь:\nШоьнарчу юьртан юккъерчу юкъарадешаран ишколан юьхьанцарчу классашна лерина йолу программа\nюьхьанцара юкъарадешаран федеральни пачхьалкхан дешаран стандартан\nЮкъара дешаран а, коьрта юкъара дешаран а пачхьалкхан программа\nЭ.Х. Эдиловн Нохчийн метан, дешаран юьхьанцарчу классашна лерина герггарчу хьесапехь йолу программа, Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан а министерствос магийна йолу. Базисни дешаран планан 3-чу варианто Литературни ешарна луш йолчу таронашца нисъеш\nЛитературни ешар - юьхьанцарчу классийн предметашна юккъехь коьртачарах цхьаъ ю. Нохчийн матто санна, цо а 1амадо бер шера а, нийса а яздан, аьтто бо юкъара кхиарехь а, г1иллакх-оьздангаллин мехаллаш т1ехь кхиош а. Х1окху предметехь кхиамаш бахаро таро ло берана юьхьанцарчу школан вукху предметашца ларош деша.\n-кхетаме, нийса, шера къастош еша;\nЮьхьанцарчу школехь литературни ешаран коьрта 1алашо\n- иза шена оьшшу книга харжа хаарца а, и кхеташ ешарца а ша-шен терго яран дешар карадерзоран хьуьнарш шегахь кхиор ю. Цу г1уллакхана ох1ла хилар билгалдолу ешначух кхеташ, дика еша хаарехь, книгаш йовзарехь а, шенна харжа хаарехь а, шен синъоьздангалла лакхаяккхарехь книга оьшуш хиларх кхетам кхиъна хиларехь а.\n«Литературни ешар» предмето чулоцу х1ара дакъош: дешархочун «Ешарца доьзна г1уллакх», «Исбаьхьаллин текстийн буха т1ехь долу дешархойн кхоллараллийн г1уллакх», «Берийн ешаран гуо» яздархойн ц1ерш а йовзуьйтуш, дешархошна кху предметехула евзар йолу ерриге а произведенеш, хуьлийла уьш дийнна произведенеш я церан дакъош. Программи юкъа дог1у иштта кхидолу дакъош а: «Литературоведчески пропедевтика», «Библиографически культура», «Къамелан кепашца доьзна долу г1уллакхаш». Боккха тидам т1ебахийтина нохчийн матте ладог1ар декъана а. «Ешар» ц1е йолчу декъехь къаьсттина тидам т1е бахийтина къастош ешарна. Юьхьанцарчу классашкахь нийса а, шера а ешарехь карадирзинчу хаарша аьтто бийр бу дешархойн лакхарчу классашкахь литература йовзарехь а. «Дистхилар», «Йоза» дакъоша аьтто бийр бу барта а, йозанан а къамел кхиорехь. Боккха тидам т1е бахийтина вистхила хаарна а, къамелан оьздангаллина а, меттан исбаьхьаллин г1ирсаш караберзорна а.\nЮьхьанцарчу ишколехь х1ара предмет 1амо билгалдинарг 270 сахьт ду:\n1-чу классехь 68 сахьт, кIирнах 2 сахьт, 33 белхан кIира;\n2-чу классехь - 68 сахьт, кIирнах 2 сахьт, 34 белхан кIира;\n3 -чу классехь -68 сахьт, кIирнах 2 сахьт, 34 белхан кIира;\n4 -чу классехь- 68 сахьт, кIирнах 2 сахьт, 34 белхан кIира.\nБелхан программа лерина 68 сахьтана (48 сахьт йоза деша Iамон мур, 10 сахьт литературни ешар) шарахь, кIирнах 2 сахьт, 33 белхан кIира.\n-доьзалан ламасташка тергаме хила везар шегахь кхиор,\n1алам лардан а, шен а, нехан а могушалла ларъян езарх кхеташ хилар;\n-\tша баьхначу кхиамийн бахьанех кхеташ хилар шегахь кхиор (ткъа иштта цададаларан бахьанех а, иза лазаме ца долуьйтуш т1еэца хууш а хилар;\n-\tкхечу къаьмнийн нийсархошца цхьаьна дечу г1уллакхашкахь юкъара 1алашонаш билгалъяр, хьан, х1ун дийр ду къастор, цаьрца цхьаьна тергам латтор, ша а, вукхара а дечун цхьанакепара мах хадор; девне ца дерзош, 1оттаме дерш д1адерзор, ларамца т1еэцар кхечу къомах волчун амалехь дерг;\n-\tбазови предметийн кхетамаш, кхечу предметашца боьзна кхетамаш а караберзор, шен предметца уьш буозар.\n-\tкъоман а, дуьненан а, культурийн хилам а, синъоьздангаллин мехаллаш, ламасташ лардаран а, кхид1а а д1акховдоран г1ирс санна литературех кхетар;\n-\tх1унда еша еза бохучух кхеташ хилар, цу декъехь тайп-тайпанчу ешарх пайда эцар;\n-прозаически исбаьхьаллин произведенеш юхасхьайийца а, церан чулацамах долчу хаттаршна жоьпаш дала а, ешначу дешаран, 1илманан кхетаме, исбаьхьаллин текстийн бахьанин-т1аьхьалонийн з1енаш къасто а хаар карадерзор;\n-\tоьрсийн а, нохчийн а исбаьхьаллин произведенийн персонажаш (дакъалацархой) вовшашца буста а, церан амалехь, г1уллакхашкахь цхьаьна дог1ург схьа а лохуш, царна харакатеристика яла а, цаьрга шен болу хьежам гайта а хаар;\n-\tшена хаза хета книга шенна схьахаржа а, т1ебузучу хаамийн справочни хьостанех пайда эца а хаар;\nДешаран предметан чулацамехь мехаллийн 1алашонаш йийцар\nНохчийн мотт 1аморан жам1ех цхьаъ ду дешархой мехаллийн системах кхетар, цара т1еэцар а.\nДикаллин мехалла — дуьненан цхьа дакъа хиларх кхетар, цигахь адамаш вовшехдозу ягарйина ца валлал\nдукхачу з1енашца, царна юкъахь ду матто деш дерг а, ийманехь вахаран т1едахкарш т1е а оьцуш (къинхетаме хила, хьайца наха лело луург цаьрца д1алеладе ахьа).\nIиллиман мехалла дерриг адамийн дахаран мехаллин буха т1ехь лаьтта, дуьненан 1аламан цхьа дакъа ша и хиларх кхета веза. 1алам дезар — адам ша деха меттиг иза юйла хууш, и лардар, цуьнан исбаьхьаллах воккхавер. Исбаьхьаллин а, 1илманан а литературийн говзарийн текстийн г1оьнца 1аламе безам кхоллар).\nХазаллин, дерриге а цхьаьнадаран мехалла —\nнохчийн меттан хазаллах и массо аг1ор нийса цхьаь- на барах, цуьнан сурткхолларан некъаллах кхетар.\nБакъдолучун мехалаа — адамийн культурин дакъа, хиламийн де кхиар, социальни хиламашкахь дерриг а вовшехдозуш хилар .1илманан мехаллийн буха т1ехь хиларх кхетар; хаарш мехала хилар;бакъдерг т1еч1аг1дар, х1уманан бухе кхиа г1ертар мехалла санна хилар.\nДоьзалан мехалла — адаман дахарехь доьзал маь1не хиларх, ша схьаваьлла бух мичара бу хаар; доьзалехь барт-ийман ч1аг1дар, гергарлонаш лелор, вовшашна г1одар, воккхачун ларамбар, церан г1иллакхаш лардар.\nКъинхьегаман а, кхоллараллин а мехалла — адамийн дахарехь къинхьегаман маь1нах кхетар, цхьа- барт, юкъара 1алашо, жоьпалла, возуш цахилар, къинхьегаман мехалла хаар, литературин а, кхоллараллин а къинхьегам ларар.\nГражданственностан а, патриотизман а мехалла — юкъараллин, халкъан декъашхо, мехкан а, пачхьалкхан а векал санна ша хетар а; шен меттан долуш- долучун а, хиндолучун а жоьпалла хаар, шен мехкан балахилар: цуьнан истории, меттан, культурин, цуьнан дахаран, цуьнан халкъан ларамбар.\nАдамаллин мехалла — России хилла ца 1аш, денан ерриге юкъараллин а гражданин ша хетар, и мехалла ехаш а, кхиар а хилийта оьшург бу машар, цунна г1уллакхашдар, толерантность хилар, кхечу культурийн а, меттанийн а ларамбар\nДешаран а, 1илманан кхетаме текстех болу юкъара кхетам. Шен маттахь и тексташ кхеташ т1еэцар. Ешначун чулацамца доьзначу хаттаршна жоьпаш далар. Хаамаш луш болу г1ирсийн хьаст санна дешаран, 1илманан кхетаме тексташ т1еэцар, царах кхеташ хилар. Дешаран, 1илманан кхетаме текстийн тема а, коьрта ойла а (идей) билгалъяр. Маь1нин чекхдевллачу дакъошка текст екъар, царна ц1е тиллар. Текстехь бахьанин-т1аьхьалонан з1енаш билгалъяр. Текстехь коьрта дешнаш билгалдар. Оцу коьртачу дешнашна т1е а тевжаш, текст юха-схьайийцар. Нохчийн дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а, дийнна предложенеш а оьрсийн матте а, оьрсийн маттера нохчийн матте яха а хаар.\nДешархочун х1ума довзаран декъехула долу г1уллакхаш Исбаьхьаллин текст вукху текстех къаьсташ хиларх кхетар. Текстан ц1е а, кортош а, чулацамца бозабеллачу юкъаметтигех кхеташ хилар. Текстан чулацамах лаьцна долчу хаттаршна жоьпаш далар. Меттан исбаьхьаллин г1ирсех пайда эцарца исбаьхьаллин текст юхасхьайийцар (юьззина, йоцца, хоржуш). Исбаьхьаллин текстан жанр, тема, коьрта ойла (идей), сюжет, д1ах1оттаман билгало (антитеза) къастор. Текст дакъошка екъар, х1ора декъан тема билгалъяр, коьрта дешнаш а, исбаьхьаллин васташ а къастор. Дакъошна ц1ерш тахка а, ц1еран предложенийн а, хаттарийн кепехь план х1отто а хаар. Турпалхойн дика а, ледара амалш билгалъяха а, персонажаша дечу г1уллакхашка, яздархочо еллачу характеристике хьаьжжина а мах хадо хууш хилар. И характеристика лучу хенахь персонажийн г1уллакхийн бахьанин-т1аьхьалонан з1енаш билгалъяхар. Ша дийриг турпалхочо иштта х1унда дира бохучух кхетар а, цу декъехь шена хетарг ала хаар а. Персонажана характеристика лучу хенахь интерьеро а, портрето а д1алоцу меттиг. Турпалхой а, цара ден г1уллакхаш а вовшашца дустар. Персонажийн къамел а, авторан текст а. Текстехь болу меттан исбаьхьаллин г1ирсаш ган а, ( эпитет, дустар, метафора) уьш мича 1алашонца юкъа балийна а хаар. Пейзаж а, исбаьхьаллин текстехь цо д1алоцу меттиг а. Хиламаш схьакъастор а, уьш вовшашца бустар а, цара синхаамна бен 1аткъам а. Теманашца цхьаьнайог1у оьрсийн а, нохчийн а исбаьхьаллин тексташ вовшашца юстар, царна т1ера юкъара а , башхадерг а къастор, меттан исбаьхьаллин г1ирсаш бустар.\nИсбаьхьаллин текстийн герггарчу хьесапехь йолу тематика: вайн Даймахкаххий, нохчийн пачхьалкхан коьртачу шахьарххий, нохчийн пачхьалкхерчу халкъийн доттаг1аллеххий, вайн халкъан хьаналчу къинхьегамаххий, цо машарехьа латточу къийсамаххий, вайн г1аланеххий, яртеххий, 1аламаххий, дийнатехххий, акхаройххий, беран дахареххий, церан г1уллакхеххий, доттаг1аллеххий, цара баккхийнаш ларарххий, вовшашна накъосталла дарххий, тергонца хьажарххий, адамийн дийнаташца йолу юкъаметтигаххий, 1аламаххий, адамийн цуьнца йолчу юкъаметтигаххий, тайп-тайпанчу корматаллеххий, къинхьегамаххий, юкъарчу къахьегаран ирсаххий, г1иллакх-оьзданагаллех, эхь-бехках, ийманах лаьцна дийцаршший, стихотворенешший, статьяшший. Вайн дукхакъаьмнийн Боккха Даймохк.\n-Х1ора къоман литература - культура кхиоран декъехь мехала г1ирс хиларх кхетар; нохчийн а, кхечу къаьмнийн исбаьхьаллин тексташ вовшашца юстарца церан юкъара дерг а, башхадерг къастор. Дешнаш, дешнийн цхьаьнакхетарш, предложенеш оьрсийн матте а, оьрсийн маттара нохчийн матте яха а хаар.\nАбатал хьалхара мур (къамел кхиор)\nАбатан мур (йоза деша Iамор)\nАбатал т1аьхьара мур (Литературни ешар)\nДешаран предметана материально-технически кхачояран гIирсаш\nКнига «Абат» Солтаханов Э.Х, Солтаханов И.Э 2011г\nБелхан тетрадаш «Йоза яздаран кеп» Солтаханов Э.Х.\nКабинетан технически г1ирсаш:\nВыбранный для просмотра документ #U0420#U041f #U041d.#U041c#U043e#U0442#U0442.docx\nДешаран предметан «Нохчийн мотт» 1-чу классана лерина йолу белхан программа х1оттийна\nЭ.Х. Эдиловн Нохчийн меттан юьхьанцарчу классашна лерина герггарчу хьесапехь йолу программа, Нохчийн Республикин дешаран а, 1илманан а министерствос магийна йолу. Базисни дешаран планан 3-чу варианто нохчийн маттана луш йолчу таронашца нисъеш\nХьалхара класс - мехала, керла, жоьпаллин мур бу беран дахарехь: х1окху классехь д1адолало диллина долу дешар, кхузахь шорло цуьнан гонахарчу дахарца йолу юкъаметтигаш, хийцало юкъараллин дарж а, ша -шен вовзийта оьшуш хилар а совдолу. Т1аьхьа хиндолчу дерриге а дешаран бух кхуллу хьалхарчу классехь. Хьалхарчу классехь нохчийн матто, кхечу предметаша санна, меттан 1илманан декъехь шен маь1ница а йоккха меттиг д1алоцу. Цуьнан дешарца а, кхетамца кхиорехь а доккха маь1на ду.\n-\tдешархойн 1аламах а, юкъараллих а долу хааршший, 1илманан юьхьанцара кхетаммий кхиор;\nгонахарчу дахарца йолу юкъаметтиг а, нахе йолу нийса дог-ойла а кхетош-кхиор.\nНохчийн мотт 1аморехь дешархойн дешнийн барам совбаккхар а ду мехала. Жигара шех олуш болу дешнийн барам х1ора классехь билгалбеш тидаме эцнарг х1ара ду: оцу барамехь дешнаш берийн лексикехь хилахь, цара таро лур ю царна х1ора денна йоза - дешар 1аморан декъехь т1екаре хила. Юьхьанцарчу классийн дешархойн лексикийн барам 3000 гергга дош хила деза, царах 600 дош карадерзадо цара 1-чу классехь, 700-шолг1ачу классехь, 800-3-чу классехь, 850-4-чу классехь. Хьехархочо шен лаамехь церан барам совбоккхуш х1ора классехь юкъадало тарло кхин а 50-70 дош.\nГрамматически а, орфографически а материал программи юкъа ялийна х1ора т1ейог1учу классехь т1етт1а шоръяран, к1аргъяран, чолхеяккхаран хьесапехь.\nХьалхара классехь нохчийн мотт 1аморан 1алашонаш:\n-\tладог1а, вистхила, шен маттахь еша, яздан хаар карадерзор;\n-\tНохчийн Республикин пачхьалкхан нохчийн матте шовкъ кхоллар, шен къоман культурин дакъа иза хиларе терра.\nХьалхара класс чекхъяьккхинчу дешархойн программа караерзийча хила деза жам1аш:\n-\tдешархой синъоьздангаллин мехаллаш евзаш, къоман г1иллакх-оьздангаллин баххаш т1ехь кхиъна хилар;\n-\tРосси пачхьалкхан гражданин ша вуйла хууш хилар;\n-\tсинъоьздангаллин мехаллаш кхиор дешархойн коьртачу г1уллакхашна т1е дахар: урокийн, урокел арахьарчу а, юкъараллин пайдечу а.\nЮьханцарчу ишколан белхан программи тIехь Нохчийн мотт хьеха билгалдина 372 сахьт:\n1-чу классехь 68 сахьт,кIирнах 2 сахьт (33 белхан кIира)\n2-чу классехь 102 сахьт, кIирнах 3 сахьт (34 белхан кIира)\n3-чу классехь 102 сахьт, кIирнах 3 сахьт (34 белхан кIира)\n4-чу классехь 102 сахьт, кIирнах 3 сахьт (34 белхан кIира)\nБелхан программа лерина 68 сахьтана (48 сахьт йоза Iамо мур, 10 сахьт Нохчийн мотт) шарахь, кIирнах 2 сахьт, 33 белхан кIира.\nХьалхара класс чекхъяьккхинчу дешархочуьнгахь нохчийн меттан программа караерзоран декъехь хила деза хаарш:\n-\tнохчийн мотт къоман культурин а, синъоьздангаллин а мехаллийн цхьа т1ег1а лара дезарх кхеташ хилар;\n-тайп-тайпанчу хьелашкахь шен нийсархошца а, баккхийчаьрца а юкъаметтигаш лело хаар карадерзор, мехалчу х1умнашка а, синъоьздангаллин мехаллашка а экаме хила везарх кхеташ хилар.\nХьалхара классехь нохчийн мотт 1аморан метапредметни жам1аш:\n-хезаш долу къамел цхьатера т1елацар ( баккхийчара а, шен нийсархоша а олург, берийн радиопередачашкахь, аудиозаписашкахь,кхечу хаамийн технологийн кепашкахь хезарг);\n-дешнаш, дешдакъош, аьзнаш, аьзнийн цхьаьнакхетарш, предложенеш ала а, х1итто а карадирзина хилар;\n-\tкечам бина а, боцуш а, кхеташ, сиха къастош ешар карадирзина хилар;\n-хьехархочун г1оьнца а, ша а, орфографически а, пунктуацион ни а бакъонаш ларъеш талламан а, 1аморан а кепара белхаш кхочушбан хаар карадирзина хилар;\n-ша язбина белхаш талла а, нохчийн маттах шен долчу хааршна вукху предметашца дустарца анализ ян а хаар карадирзина хилар;\n-школехь а, школал арахьа а нийсархошка а, баккхийчаьрга а вистхила хаар карадирзина хилар.\nХьалхара классехь нохчийн мотт 1аморан предметни жам1аш:\n-ладог1а хууш хилар: дуьйцучун чулацамах а кхеташ, къамел хазаран хьесапехь т1елацар;\n-\tнохчийн меттан фонетически система евзаш хила езар: мукъа а, мукъаза а элпаш а, аьзнаш а къасто, дешнаш дакъошка декъа а, аьзнаш ала а хууш хилар;\n-шен меттан доцу (т1еэцначу дешнашкахь бен ца лела) аьзнаш а, аьзнийн цхьаьнакхетарш а довза а, нийса схьаала а хууш хилар;\n-нийсаяздаран бакъонаш евзаш хилар: доккха элп, дешдакъошца дош сехьадаккхар;\n-карадирзинчу хаарех дешаран а, вовшашца йолчу юкъаметтигашкахь а пайда эца хууш хила везар: хаттаршна жоьпаш дала, суьрташка хьовсуш предложенеш, х1итто хууш хилар;\n-хезаш а, шен дагахь а, къастош а еша къаьстина предложенеш а, тексташ а цхьаьна, хууш хилар;\n-мотт къоман культурин цхьа дакъа а, уьйран г1ирс а, пачхьалкхан мотт а хиларх кхеташ хилар.\nХьалхара классехь дешаран нохчийн меттан предметан чулацам\n1-чу классехь: абатал хьалхара мур, йоза-дешар 1амор, абатал т1аьхьара мур.\nДешнаш а, предложенера грамматически конструкцеш карайоьрзу берашна къамел дечу муьрехь (гайтаман г1ирсаш т1ехь а, урокехь а, урокал арахьа а ловзарш д1ахьош, стихаш дагахь 1амочу хенахь а, шена гинчух, хезначух лаьцна дуьйцуш а, суьрташца болх беш а, упражненеш кхочушъеш а).\n-йоза-дешар 1амочу хенахь диалог д1аяхьа хууш хилар;\n- кхеташ, шера, къастош еша хууш хилар;\n-каллиграфин лехамашна жоп луш, орфографин, пунктуацин бакъонаш ларъеш, йозанан 1аморан а, талламан а декъера белхаш нийса кхочушбан хууш хилар;\nЙозанан белхаш кхочушбеш тидаме эца деза иштта х1ора беран каллиграфически кхачамбацарш а: элпан д1асатаь1на хилар, цуьнан лекхалла а, шоралла а, сизал арадалар, элпан сурт талхийна хилар и д1. кх. а. Цу 1алашонца тетрадаш т1ехь элпийн хила ма-еззара йолу кепаш яла еза, церан вукху элпашца хоттадалар муха хила деза а гойтуш (1-чу классехь х1ора дешархочун тетрадаш т1ехь).\nЦ1енаяздаран урокашкахь кхочушбечу белхан барам 1-чу классехь 1 мог1анал лахара хила ца беза.\nЙоза яздан 1аморан г1уллакх чекхдолу дозуш долу къамел кхиоран хаарш, шардарш карадирзинчул т1аьхьа. Йозанан къамел кхиор 1-чу классехь дуьйна хаддаза д1адахьа деза тайп-тайпана кечамбаран упражненеш кхочушъярца. И упражненеш т1ехьажийна хила еза предложенеш нийса х1итто а, билггала, оьшшуш долу дешнаш далорца шен ойланаш йоцца, кхеташ а, царна юкъара бахьанин а, т1аьхьалонан уьйрийн кхетам луш, яло хаарна а.\nТалламан белхийн дешнийн барам 1-чу классехь иштта бу:\n1.\tКоммуникативни г1уллакхаш кхиорца доьзна хаарш карадерзорна коьчал\n2.\tМеттан материал, теманашца а, хьелашца йозаелларш, меттан т1ег1анашца билгалйина ю: лексика, фонетика, грамматика.\nФонетика йовзийтар алсам шайх пайда оьцучу къамелан аьзнаш довзийтарца а, царах дешдакъош а, дешнаш а кхолларца гайтина. Нийсаяздаран пропедевтически курс ялийна йоза-дешар 1аморан декъехь. Цул т1аьхьа и курс систематически хуьлий д1ах1утту.\n3.\tТекстийн коьчал.\n4.\tКультура кхиоран декъехула йолу коьчал:\n2.\tМаттаца доьзна хаарш кхиоран коьчал.\n2. Маттаца доьзна хаарш кхиорна лерина коьчал.\nВовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьаран теманаш: 1ер-дахаран, дешаран, 1илманан-х1ума довзийтаран, социальни.\n3. Культура кхиоран декъехула йолу коьчал:\nМеттан декъехула йолу теманаш\nДешархочо кхочушдечу коьртачу г1уллаккхийн мах хадор\nАбатал хьалхара мур [11 с.]\nМог1анаш , мог1анийнн яккъаш.\nЛакхахь лахахь, хьаьвзина сизаш.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш а,А яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш у,У яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш о,О яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элп и,И яздар.\n1амош йолчу теманашка хьаьжжина дешнаш карадерзор\nАбатан мур (йоза 1амор) [43 сахьт]\nКъамелан аьзнаш. Мукъанаш. Сонорни мукъазнаш р, л, м, н, й. Балдийн-цергийн в, ф. К1едачу стигалан г1, х, кх,къ.\nКъамкъарган 1, хь. Эшарпхенийн ъ, х1 Меттахьалхара д, з, ж, т, т1, с, ш, щ, ч, ч1, ц, ц1 Меттат1ехьарнаш г, к, к1. Мукъазчу аьзнийн юх-юххе нисдалар.\nАбатал т1аьхьара мур [10 сахьт]\nДешнашкахь дешдакъош а, аьзнаш а къастор. Деха а, доца а аьзнаш, дешдакъош.\nПредложени доккхачу элпаца язъяр.Долахь цIерш доккхачу элпаца язъяр. Аларе хьаьжжина билгалъен предложенеш (дийцаран предложени, шеца хаттаран дош долу а, доцу а хаттаран предложени).\nДийцаран, хаттаран предложенеш хила езачу интонацица алар. Предложени доккхачу элпаца язъяр.Долахь цIерш доккхачу элпаца язъяр\nДешархошна девзар ду:\n-нохчийн меттан массо а аззий,элппий,кхета беза церан башхаллех (аз олу,ткъа элп яздо);\n-мукъачеран а. мукъазачеран а коьрта билгалонаш;\n-ешаран а. яздаран а бакъонаш;\n-дагахь 1амо билгалъяьхначу стихотворенин тексташ.\nДешархошна хуур ду:\n-ненан маттахь дечу къамеле ладог1а а,цунах кхета а;\n-къамела юкъара предложенеш къасто,предложенеш дешнашка екъа,дешнаш дешдакъошка декъа,дешнех предложенеш х1итто;\n-дешнашкара аьзнаш къасто,церан рог1алла билгалъяккха;\n-дехий,доций мукъа аьзнаш а,цара билгалдеш долу элпаш а билгалдаха;\n-мог1анан а. даккхийа а элпаш нийса цхьаэшшара яздан а ,уьш дешнашкахь вовшахтаса а;\n-зорбанан а,куьйга а шрифтаца яздина дешнашший,предложенешший т1ера схьаязъян;\n-диктовка ярца,г1алаташ а доцуш,дешнаш а,3-5 дашах лаьтта предложенеш а язъян;\n-предложени йолош доккхачу элпах нийса пайдаэца а,цуьнан чаккхенга т1адам билла а;\n-билггалчу цхьана темина(шен тидамех я сюжетни суьртех пайда а оьцуш) жимо барта дийцар х1отто;\n-хьехархочун хаттарийн г1оьнца а. уьш доцуш а жимо текст юха схьайийца;\n-«Абата», т1ера тексташ еша,дагахь 1амийна стихотворени,къамелан аьзнийн культуран бакъонаш а ларъеш,д1аеша.\nВыбранный для просмотра документ 1#U041a#U0422#U041f #U0410#U0431#U0430#U0442.docx\nХЬАЛХАРЧУ КЛАССЕХЬ ДЕШАРАН УРОКИЙН ТЕМИН ХЬЕСАП\nЭ.Х. Солтахановн абатана лерина\nшарахь-68 сахьт к1ирнах-2 сахьт\nЮкъара дешаран ардам (УУД)\n(Кхочушдан лерина жам1аш)\nІ чийрик (18 с.)\nАбатал хьалхара мур [10 с.]\nБерашна евзар ю школан беш, библиотека, спортзал , уьйт1е, ловза меттиг.Берашна бевзар бу шайн Даймохк, шайн дин.\nРегулятивни: берашна хуур ду вовшашца уьйр лаца , доттаг1алла таса. 1емар ду шайн белхан план х1отто Берашна хуур ду школехь лело мегариг, цунах пайдаэца а 1емар ду.\nПознавательни: берашна хуур ду вайн Даймохк муьлханиг бу , берашна хуур ду вайн паччахь мила ву, шаьш муьлхача динехь бу. берашна 1емар ду дешархочун г1ирс кхечу х1уманаш юкъара схьакъасто , бовза\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочуьнга ладог1а , цуьнан хаттаршна жоьпаш дала, вовшашка хаттарш дала , царна жоьпаш дала.\nБерийн Даймахке, нохчийн мате безам кхоллалур бу. Дешаре лаам хир бу.\nВайн школа. Школе воьдуш. Вайнц1а.Ц1ахь (Урок - кхетор )\nБерашна хуур ду стоьмаш х1ун ю, уьш стена оьшу, хасстоьмаш х1ун ю, уьш стенна оьшу\nБерийн 1аламе безам кхоллалурр бу. Дешаре лаам хир бу.\nДешархочун г1ирс. Урамнекъ\n(Урок – гайтам)\nБерашна бевзар бу тайп-тайпана дешархочун г1ирсаш, урамнекъахь т1е1иттало кхерамаш Берашна 1емар ду некъан бакъонаш ларъеш шайн г1уллакхе баха.\nБерашна 1емар ду шайн оьшу г1ирс шайца лело, цуьнан пусар дан. Дешаре лаам хир бу. Берийн 1аламе безам кхоллалурр бу. Дешаре лаам хир бу\nЦ1ера дийнаташ , з1акардаьхни, олхазарш. Дош . Дешдакъа.\nБерашна девзар ду тайп-тайпана ц1еран дийнаташ, олхазарш. Берашна 1емар ду ц1еран дийнаташ вовшех къасто , уьш довза. Бераша шорбийр бу дешнех ,дешдакъойх болу хаамаш, девзар ду тайп-тайпана з1акардаьхни\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто, тайп- тайпана беснаш долу фишканаш йохккуш учебника аг1он т1ехь шаьш хьалха-таьхьа 1амор долчунан план х1отто. Цу планан рог1алла ларъеш учебникаца болх бан. Берашна хуур ду шайн кхиамийн мах хадо, кхачамбацарш довза царех ларбала.\nПознавательни: берашна 1емар ду ураман новкъахь муьлхачу меттехь дехьавала мега, маца вала мега. Бера\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочуьнга ладог1а , цуьнан хаттаршна жоьпаш дала. Берашна 1емар ду вовшашка хаттарш дала , царна жоьпаш дала. Берашна хуур ду шаьш бинчу белхан мах хадо. Билгалбохур бу кхачамбацарш, кхиамаш а.\nБерийн лаам кхоллалур бу ц1ера дийнаташ , олхазарш 1алашдан , церан доладан. 1аламе безам кхоллалур бу вайн.\nАкхарой,сагалма-таш. Дош. Дешдакъа.\nБерашна евзар ю тайп-тайпана акхарой сагалматаш. 1емар ду уьш вовшех къасто , уьш йовза. Бераша шорбийр бу дешнех ,дешдакъойх болу хаамаш, 1емар ду дешдакъош схемица билгалдаха.\nБерийн лаам кхоллалур бу акхарой 1алашъян , церан доладан. 1аламе безам кхоллалур бу берийн .\nБерийн кхоллалур бу кхетам: аз х1ун ю. Шен аларе хьаьжжина аьзнаш мукъа , мукъаза хилар хуур ду.\nБерийн лаам кхоллалур бу нохчин мотт бовза а дика 1амо а.\nКомпьютер, Проектор ,Презентациш, абат, элпийн касса,мисир болатан доска, т1елета элпаш.\nАз [а], элп Аа.\nБерашна девзар ду мукъа аз [а] , хуур ду аз [а] билгалдар Аа элпаца. Берашна девзар ду зорбанан докха а , жима а элп а. Берашна хуур ду аз(А) схемехь билгалдаккха (дешан юьххьехь, юккъехь, чаккхенгахь).\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто, учебника аг1он т1ехь шаьш хьалха-таьхьа 1амор долчунан план х1отто. Цу планан рог1алла ларъеш учебникаца болх бан. Берашна хуур ду шайн кхиамийн мах хадо, кхачамбацарш довза царех ларбала.\nПознавательни:. Берашна 1емар ду дешнийн схеманашца болх а беш , цу схемехь дешдакъош билгалдаха. Берийн алсам дер ду тидаме хилар.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочуьнга ладог1а , цуьнан хаттаршна жоьпаш дала. Берашна 1емар ду вовшашка хаттарш дала , царна жоьпаш дала. Берашна хуур ду шаьш бинчу белхан мах хадо.Берашна 1емар ду тобанашкахь болх бан , шайн накъосташна г1о дан. Билгалбохур бу кхачамбацарш, кхиамаш а.\nМукъа аз [у] , элп Уу\nБерашна девзар ду мукъа аз (У) , хуур ду аз (У) билгалдар Аа элпаца. Берашна девзар ду зорбанан докха а , жима а элп а. Берашна хуур ду аз (У) схемехь билгалдаккха (дешан юьххьехь, юккъехь, чаккхенгахь).\nБерийн лаам кхоллалур бу керланиг довза.Дешаре лаам кхоллалур бу берийн\nМукъа аз [о], элп Оо\nБерашна девзар ду мукъа аз (О) , хуур ду аз (О) билгалдар Оо элпаца. Берашна девзар ду зорбанан докха а , жима а элп а. Берашна хуур ду аз (О) схемехь билгалдаккха (дешан юьххьехь, юккъехь, чаккхенгахь).\nБерийн лаам кхоллалур бу керланиг довза.Дешаре лаам кхоллалур бу берийн.\nМукъа аз [и], элп Ии\nБерашна девзар ду мукъа аз (И) , хуур ду аз (И) билгалдар Ии элпаца. Берашна девзар ду зорбанан докха а , жима а элп а. Берашна хуур ду аз (И) схемехь билгалдаккха.\nБерийн лаам кхоллалур бу нохчийн мотт бовза, нохчийн матах дозалла дан а 1емар ду царна. Нанна г1о дан лаам хир бу.\nАбатан мур [48 сахьт]\nМукъаза зевне аз [л], элп Лл\nБерашна девзар ду мукъаза зевне аз (Л) , элп Лл. 1емар ду нийса а , шера а элп Лл юкъадог1у дешдакъош деша.\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто, учебника т1ехь гойтучу суьртийн г1оьнца. Берашна 1емар ду цу планан рог1алла ларъярца дешаран навыкаш караерзо.\nПознавательни: берашна хуур ду аз вай олуш . вайна хезаш долчух олуш хилар. Берашна 1емар ду тайп –тайпанчу аьзнашна юкъарар мукъа аьзнаш довза. Берашна 1емар ду аьзнийн схеманаш яхка , цу схеманашкахь оьшуч аз каро , билгалдаккха хьехархочун т1едилларца.\nБерийн безам кхоллалур бу искусстве, лаам хир бу йилакхархо говзалла караерзо.\nКом-пью-тер, Проек-тор ,Пре-зента-циш, абат, эл-пийн касса,мисир бола-тан доска, т1еле-та элпаш, кир-б1елиг.\nМукъаза зевне аз [м], элп Мм\nБерашна девзар ду мукъаза зевне аз (М) , элп Мм. 1емар ду нийса а , шера а элп Мм юкъадог1у дешдакъош деша.\nБерийн лаам хир ба 1алам довза, цуьнан к1оргене кхача. Лаам хир бу 1аламан доладан иза хаздан.\nМукъаза къора аз [с], элп Сс.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (С) , элп Сс. 1емар ду нийса а , шера а элп Сс юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nБерашна евзар ю керла говзалла -монтер. Берашна хуур ду ток мел оьшуш ю , иза кхоош яго езаш хилар.\nМукъаза зевне аз[р], элп Рр\nБерашна девзар ду мукъаза зевне аз (Р) , элп Рр . 1емар ду нийса а , шера а элп Рр юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nБерийн 1аламе безам хир бу. 1алам довза, цуьнан доладан лаам кхоллалур бу.Берашна хуур ду 1ай х1ун халонаш т1ех1уьтту акхарошна, олхазаршна т1е. Царна г1о дан лаам хир бу церан.\nМукъаза къора аз [х], элп Хх\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (Х) , элп Хх . 1емар ду нийса а , шера а элп Хх юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто. Хуур ду хьалххе дуьйна шайн белхан кхиамашка кхача, уьш ган. Берашна 1емар ду шаьш х1оттийна планан рог1алла а ларъеш дешарехь кхиамаш баха.\nПознавательни: берашна 1емар ду мукъазачу аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманаш т1ехь ган , билгалдаха. Берашна хуур ду мукъаза элпаш шина тайпанара хилар (зевне, къора). Берийн алсамбер бу тидаме хилар , ойлаяр.Берашна 1емар ду дашехь деха а , доца а мукъа аьзнаш довза ,\nБерашна евзар ю керла говзалла -ахархо . Берийн лаам хир бу пайде йолу говзалла 1амо.\nМукъаза зевне аз [б], , элп Бб\n(Урок – кхетор)\nБерашна девзар ду мукъаза зевне аз (Б) , элп Бб . 1емар ду нийса а , шера а элп Бб юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nБерийн лаам хир бу\nдешарехь кхиамаш баша.\nНенан матте безам\nкхоллалур бу берийн.\nМукъаза аз [д], элп Дд.\nБерашна девзар ду мукъаза зевне аз (Д) , элп Дд. 1емар ду нийса а , шера а дешдакъош , дешнаш деша.\nБерийн алсам бер бу\n1аламе безам, лаам хир бу пайдениг дан.\nІІ чийрик 15 сахьт\nМукъа элп Ее, аьзнаш [й], [э].\nКерла элп Ее довзар ду берашна. Е элпо шиъ аз билгалдеш хилар хуур ду. Нийса а , кхеташ а элп Ее юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду. Берашна девзар ду Ее элпо лелош долу ши г1уллакх\nКоммуникативни: берашна хуур ду хьехархочун хаттаршна жоьпаш дала, 1емар ду вовшашца къамеле довла. Берашна 1емар ду тобанашкахь болх бан. Шайн накъосташка ладог1а, шайна хетарг ала.\nБерашна бевзар бу 1аламан хиламаш . 1аламан доладан лаам хир бу.\nМукъаза зевне аз [н], элп Нн.\nМукъаза зевне аз (Н) довзийтар, элп Нн довзийтар. Элп Нн дешан юьххьехь, чаккхенгахь, юккъехь деша 1амор.\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь ялийначу материалах пайда а оьцуш , шайн белхан план х1отто. Планан рог1алла а ларъеш шайн болх д1абахьа а 1емар ду берашна. Берашна хуур ду шайн кхиамаш ган , царех пайдаэца. 1емар ду кхачамбацарш ган уьш д1адаха.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а.\nПознавательни: берашна 1емар ду элп Тт юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Дешнашкахь элп а хуьйцуш керла дешнаш кхолла а хуур ду берашна.\nБерийн алсамбер бу 1алам\nдовза лаам . 1аламан\nдоладан лаам хир бу.\nМукъаза къора аз [т], элп Тт.\nМукъаза къора аз (Т) девзар ду берашна, элп Тт девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Тт юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nМукъаза зевне аз [в], элп Вв.\nМукъаза зевне аз (В) девзар ду берашна, элп Вв девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Вв юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБлаам кхоллалур бу\nнохчийн искусство йовза.\nХелхарче безам кхоллалур\nМукъаза зевне аз [з], элп Зз.\nМукъаза зевне аз (З) девзар ду берашна, элп Зз девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Зз юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн безам кхоллалур\nбусалба дине, хир бу лаам\nламаз дан , марха кхаба\nМукъаза зевне аз [й], элп Йй\nМукъаза зевне аз (Й) девзар ду берашна, элп Йй девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Йй юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь ялийначу материалах пайда а оьцуш , шайн белхан план х1отто. Планан рог1алла а ларъеш шайн болх д1абахьа а 1емар ду берашна. Коммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна хеттарг д1аала, шайн накъоста дуьйцучунга ладог1а, кхета.\nПознавательни: берашна 1емар ду элп Йй юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Дешнашкахь элп а хуьйцуш керла дешнаш кхолла а хуур ду берашна. Берашна евзар ю керла говзалла-хьехархо.\nБерийн лаам хир бу дика\nдеша , ненан мотт 1амо.\nБерийн дозалла хир ду\nМукъаза къора аз [к], элп Кк.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (К) , элп Кк . 1емар ду нийса а , шера а элп Кк юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nБерийн алсамбер бу\nкъинхьегаме безам , луур ду\nмахкана пайдениг дан.\n1аламе безам а кхоллалур бу берийн.\nМукъаза къора аз [п] , элп Пп\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (П) , элп Пп . 1емар ду нийса а , шера а элп Пп юкъадог1у дешдакъош , дешнаш деша.\nБерийн ч1аг1лур бу доттаг1алла лело лаам. 1аламе безам ч1аг1лур бу\nМукъа аз [э] , элп Ээ.\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебникан аг1онаш т1ехь ялийначу материалах пайда а оьшуш , шайн белхан план х1отто. Планах пайда а оьцуш дешаран мур д1абахьа а 1емар ду . Берашна 1емар ду шайн кхачамбацарш довза , царех ларбала, кхиамаш бовза , пайдаэца.\nПознавательни: берашна 1емар ду мукъазачу аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманаш т1ехь ган , билгалдаха..Берашна хуур ду мукъаза элпаш шина тайпанара хилар (зевне, къора). Берашна 1емар ду цхьатера дакъош долу дешнаш билгалдаха(гергара дешнаш). берашна хуур ду элп оьрсийн матера т1еэцначу дешнашкахь бен ца хилар. Ь элпо цхьа а аз билгал деш ца хилар, шена хьалхара мукъаза аз к1аддеш хуур ду. Хуур ду Ъ элпо мукъаза аз билгалдеш хилар, Ь Ъ къасторан хьаьркийн маь1нехь лелаш хилар.Коммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина а , доца а жоьпаш дала. Вовшашца къамел дан, шайна хетарг ала а 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу ц1еран дийнаташ 1алашдан. 1аламе безам а кхоллалур бу.\nМукъаза къора аз [ш] , элп Шш.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (Ш) ,элп Шш.\n1емар ду нийса а , шера а элп Шш дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nАлсам бер бу дешаре болу\nбезам. Лаам хир бу дешар\nМукъаза къора аз [ц] , элп Цц.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (Ц) ,элп Цц .\n1емар ду нийса а , шера а элп Цц дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша\nМукъаза зевне аз\n[І], элп II.\nМукъаза зевне аз (I) девзар ду берашна, элп II девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп II юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу 1алам\nдовза , цуьнан хийцамийн\nтидам бан. 1аламна\nпайдениг дан лаам\nЭлп Ь девзар ду берашна. Нийса а , кхеташ а элп Ь юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу 1алам довза , цуьнан хийцамийн тидам бан. 1аламна пайдениг дан лаам кхоллалур бу берийн.\nЭлп Ъ девзар ду берашна. Нийса а , кхеташ а элп Ъ юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.Берашна девзар ду цо лелош долу ши г1уллакх\nБерийн лаам хир бу дика деша. Берийн дозалла хир ду шайн ненан метах.\nБераша т1еч1аг1дийр ду 1амийнарг\nІІІ чийрик 20 сахьт\nМукъаза къора аз , [хь] элп Хь хь.\nМукъаза къора аз (Хь) , элп Хь хь девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Хьхь юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nКомуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна хеттарг д1аала, шайн накъосташа дуьйцучунга ладог1а, кхета.\nПознавательни: берашна девзар ду шалха элпаш , 1емар ду элп Хьхь юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Дешнашкахь деха а , доца а мукъа аьзнаш довза а 1емар ду. Масех маь1на долчу дешнийн тидам бан 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу 1алам довза а , цуьнан тидам бан а , дола дан а.\nМукъаза къора аз [кх] , элп Кх кх.\nБукъаза къора аз (КХ) , элп Кхкх девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Кхкх юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу 1алам довза а , цуьнан тидам бан а , дола дан а. Берашан 1емар ду дийцинчух диканиг билгалдаккха, и шайн амалехь кхио, вониг д1ататта.\nМукъаза къора аз [къ], элп Къкъ.\nБукъаза къора аз (КЪ) , элп Кхкх девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Къкъ юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн лаам хир бу машарехьа къийсам латто. Доттагалла лело лаам хир бу кхечу къаьмнийн берашца. Лерам хир бу вайнехан йоцчу культуре .\nМукъаза зевне аз [г], элп Гг.\nМукъаза зевне аз (Г) девзар ду берашна, элп Гг девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Гг юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nРегулятивни: Берашна хуур ду шайн кхиамаш ган , царех пайдаэца. 1емар ду кхачамбацарш ган уьш д1адаха.\nКомуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду шайна оьшург вовшашка а , хьехархочуьнга а хатта.\nПознавательни: берашна хуур ду мукъа элпаш шалха хилар. Дешнашкахь элп а хуьйцуш керла дешнаш кхолла а хуур ду берашна.\nБерийн безам кхоллалур къинхьегаме. Лаам хир бу шайна оьшу говзалла харжа и караерзо\nМукъаза зевне аз [гІ] , элп Г1г1.\nМукъаза зевне аз (Г1) довзийтар, элп Г1г1 довзийтар. Элп Г1г1 дешан юьххьехь, чаккхенгахь, юккъехь деша 1амор.\nМукъа аз [аь] , элп Аь аь.\nБерашна девзар ду мукъа деха , доца а аз (Аь), мукъа элп Аьаь. 1емар ду элп Аьаь дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь ялийначу материалах пайда а оьцуш , шайн белхан план х1отто. Коммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна хеттарг д1аала, шайн накъоста дуьйцучунга ладог1а, кхета.\nПознавательни: берашна хуур ду мукъа элпаш шалха хилар. Берашна 1емар ду элп Аь Оь, Уь юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Дешнашкахь элп а хуьйцуш керла дешнаш кхолла а хуур ду берашна. Берашна хуур ду дийцаран ц1еран тидам барца , цуьнан чулацамах дерг ала.\nБерийн безам кхоллалур къинхьегаме. Берийн лаам кхоллалур бу пайдениг дан. Шайн амалехь пайдениг кхио , вониг д1ататта а 1емар ду берашна.\nМукъа аз [оь] , элп Оь оь.\nБерашна девзар ду мукъа деха , доца а аз (Оь), мукъа элп Оьоь. 1емар ду элп Оьоь дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nБерийн безам 1аламе безам кхоллалур бу. 1алам довза , цуьнан доладан лаам хир бу.\nМукъа аз [уь], элп Уьуь.\nБерашна девзар ду мукъа деха , доца а аз (Уь), мукъа элп Уьуь. 1емар ду элп Уьуь дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nБерийн безам 1аламе безам кхоллалур бу. 1алам довза , цуьнан доладан лаам хир бу\nМукъаза къора аз [ч], элп Чч.\nМукъаза къора аз (Ч) девзар ду берашна, элп Чч девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Чч юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду. Берашна 1емар ду предложенеш еша а.\nКомуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайн накъосташца къамеле бовла, шайна хетарг т1еч1агдарца къовса. Берашна 1емар ду тобанашкахь болх бан .\nПознавательни: берашна 1емар ду мукъаза элпаш юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар. Берашан хуур ду предложенехь стенах лаьцна дуьйцу.\nБерийн алсамбер бу 1алам довза лаам . 1аламан доладан лаам хир бу.\nМукъаза къора аз [чІ], элп Ч1ч1.\nМукъаза къора аз (Ч1) , элп Ч1ч1 девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Ч1ч1 юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн алсамбер бу шайн могушаллин тидам бар , ларъян лаам. Евзар ю керла говзалла – лор. Берашна 1емар ду тидамбинчух пайдениг шайн амалех кхио , зуламечух ларбала.\nМукъаза къора аз [тІ], элп Т1т1.\nМукъаза къора аз (Т1) , элп Т1т1 девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Т1т1 юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн алсамбер бу 1алам довза лаам. Кхоллалур бу 1аламан тидам бан , цуьнан доладан лаам. Берашна 1емар ду тидамбинчух пайдениг шайн амалех кхио , зуламечух ларбала.\nМукъаза зевне аз [ж], элп Жж.\nМукъаза зевне аз (Ж) девзар ду берашна, элп Жж девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Жж юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна хеттарг д1аала, шайн накъоста дуьйцучунга ладог1а, кхета.\nПознавательни: берашна 1емар ду дешнашкахь элп а хуьйцуш керла дешнаш кхолла а хуур ду берашна. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар, ойлаяр , бидаме хилар\nБерийн безам кхоллалур бу 1алма довза лаам, цуьнан доладан ойла а кхоллалур ю.\nМукъаза къора аз [хІ], элп Х1х1.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (Х1) , элп Х1х1. Берашна 1емар ду нийса а , шера а эл Х1х1 юкъадог1у дешнаш деша.\nБерийн лаам хир бу ненан мотт бовза . Школехь дика деша , кхиамаш баха 1емар ду. Берийн кхетам хир бу дийцинчух райдениг шайн амалех кхио , вочунах ларбала.\nМукъаза къора аз [кІ], элп К1к1.\nБерашна девзар ду мукъаза къора аз (К1) , элп К1к1. Берашна 1емар ду нийса а , шера а эл К1к1 юкъадог1у дешнаш деша.\nБерийн лерам хир бу воккхачунга . Берийн кхетам хир бу дийцинчух райдениг шайн амалех кхио , вочунах ларбала.\nМукъа элп Юю, аьзнаш [й], [у]\nБерашна девзар ду мукъа элп Юю, цо билгалдеш долу аьзнаш (Й), (У) девзар ду. 1емар ду элп Юю дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна хеттарг д1аала, шайн накъоста дуьйцучунга ладог1а, кхета. Берашна 1емар ду шайна оьшург вовшашка а , хьехархочуьнга а хатта.\nПознавательни: берашна хуур ду мукъа элпаш шалха хилар. Берашна хуур ду Ю,юь, я, яь, элпаша шишша аз билгалдаран башхаллаш (дешан юьххьехь, мукъачу элпана т1ехьа нисделча ). Берашна хуур ду дийцаран церан тидам барца , цуьнан чулацамах дерг ала. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар.Берийн кхуьур ду тидаме хилар , ойлаяр.\nБерийн безам 1аламе безам кхоллалур бу. 1алам довза , цуьнан доладан лаам хир бу. Берашна 1емар ду дийцинчунна юкъара пайдениг шайн амалехь кхио, вониг д1ататта\nМукъа элп Юьюь, аьзнаш [й], [уь]\nБерашна девзар ду мукъа элп Юьюь, цо билгалдеш долу аьзнаш (Й), (УЬ) девзар ду. 1емар ду элп Юьюь дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nБерийн шорлур бу дийнан рожах лаьцна болу хаамаш. Берашна 1емар ду дийцинчунна юкъара пайдениг шайн амалехь кхио, вониг д1ататта\nМукъа элп Яя, аьзнаш [й], [а]\nБерашна девзар ду мукъа элп Яя, цо билгалдеш долу аьзнаш (Й), (А) девзар ду. 1емар ду элп Яя дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша\nМукъа элп Яьяь, аьзнаш [й], [аь].\nБерашна девзар ду мукъа элп Яьяь, цо билгалдеш долу аьзнаш (Й), (Аь) девзар ду. 1емар ду элп Яьяь дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nБерийн безам 1аламе безам кхоллалур бу. 1алам довза , цуьнан доладан лаам хир бу. Берашна 1емар ду дийцинчунна юкъара пайдениг шайн амалехь кхио, вониг д1ататта.\nМукъаза къора аз [цІ], элп Ц1ц1.\nМукъаза къора аз (Ц1) , элп Ц1ц1 девзар ду. Нийса а кхе-таш а элп Ц1ц1 юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nБерийн алсамдер ду\nдешнаш довзар, тидаме\nхилар , ойлаяр а сов дер ду.\nІV чийрик 15 сахьт\nМукъаза къора аз [пІ], элп П1п1.\nМукъаза къора аз (П1) , элп П1п1 девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп П1п1 юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь ялийначу материалах пайда а оьцуш , шайн белхан план х1отто. Планан рог1алла а ларъеш шайн болх д1абахьа а 1емар ду берашна.\nКомуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а.\nПознавательни: берашна 1емар ду элпаш керла элпаш юкъа а х1оттош дешдакъош кхолла , уьш деша. Берашна хуур ду элп Фф оьрсийн матера т1еэцначу дешнашкахь бен ца хилар. Алсамдер ду дешнаш довзар.\nдовза лаам. Кхоллалур бу\n1аламан тидам бан , цуьнан доладан лаам. Берашна 1емар ду тидамбинчух пайдениг шайн амалех кхио, зуламе-чух ларбала.\nБерашна евзар ю керла\nлаам хир бу шайна оьшу\nговзал йовза, караерзо.\nМукъаза къора аз [ф] , элп Фф.\nМукъаза къора аз (Ф) девзар ду берашна, элп Фф девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Фф юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду\nМукъа аьзнаш [й], [о] , элп Ёё .\nБерашна девзар ду мукъа элп Ёё, цо билгалдеш долу аьзнаш (Й), (О) девзар ду. 1емар ду элп Ёё дешан юьххьехь , юккъехь , чаккхенгахь деша.\nБерийн безам 1аламе безам.\nБерашна 1емар ду\nпайдениг шайн амалехь\nкхио, вониг д1ататта.\nМукъаза къора аз [щ] , элп Щщ.\nМукъаза къора аз (Щ) девзар ду берашна, элп Щщ девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп Щщ юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nРегулятивни: берашна 1емар ду учебника т1ехь ялийначу материалах пайда а оьцуш , шайн белхан план х1отто. Планан рог1алла а ларъеш шайн болх д1абахьа Коммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина жоьпаш дала. 1емар ду вовшашца къамеле бовла, ладог1а. Берашна 1емар ду шайна оьшург хата.\nПознавательни: берашна 1емар ду дешдакъош кхолла , уьш деша. Алсамдер ду дешнаш довзар.\nБерийн лам хир бу шайн\nдег1ана пайде йолчу\nкепара ц1ано лело. 1емар\nду пайдениг шайн амалехь\nкхио, зуламениг д1ататта.\nМукъа аз [ы], элп ы.\nМукъа аз (ы) девзар ду берашна, элп ы девзар ду. Нийса а , кхеташ а элп ы юкъадог1у дешнаш деша 1емар ду.\nДаймеках лаьцна хаамаш\nкхио. 1емар ду Даймахках\nдозалла дан. 1емар ду\nБераша карла дохур ду 1амийна элпаш.\nВайн турпалхой: Х.Нурадилов, А-Х. Кадыров.\nБерашна бевзар бу нохчийн цхьаболу турпалхой: А. Кадыров, Х. Нурадилов.\nРегулятивни: берашна 1емар душ ай кийча план а йолуш , дешаран кхиамаш баха кийча хилар,1емар ду интернет чохь, яучабникаш т1ехь , баккхийчаьрга хеттарца оьшу г1ирс гулбан , цунах пайдаэца. Берашна хуур ду шайн кхиамаш ган , царех пайдаэца. 1емар ду кхачамбацарш ган уьш д1адаха.\nПознавательни: берашна девзар ду турпалхочун аматаш: адамалла , г1иллакх, майралла, Даймахке безам.\nБерийн дозалла кхоллалур\nду шайн къомах динах,\nтурпалхойх. Берашна луур\nду Даймахка дуьхьа, къома\nдуьхьа кхиамаш баха.\nКом-пью-тер, Проектор , Пре-зентациш, абат,\nВайн яздархой:С. Бадуев, 1. Гайсултанов.\nБерашна вевзар бу нохчийн г1араваьлла яздархо С. Бадуев, евзар ю цуьнан байт: «Вайн беш». 1емар ду шера а ,кхеташ а байташ еша.\nду шайн къомах, яздархойх.\nБерашна луур ду Даймахка\nдуьхьа, къома дуьхьа\n1емар ду шайн амалехь\nБерашна вевзар ву нохчийн г1араваьлла яздархо Абузар Айдамиров, евзар ю цуьнан байт: «Беза хьо,Нана-мохк».\nРосси яздархо Л.Н.Толстой.\nБерашна вевзар ву оьрсийн г1араваьлла яздархоЛев Толстой, девзар ду цуьнах лаьцна дийцар : «Доттаг1алла», Даймахках лаьцна дийцар : «Вайн Даймохк».1емар ду шера а ,кхеташ а дийцаран тексташ еша.\nБерийн дозалла кхоллалур ду шайн къомах, яздархойх. Берашна луур ду оьрсийн яздархой бовза , беза. Доттаг1лла а лелор ду оьрсийн берашца.\nДийцар «Вайн Даймохк»\n(Урок – тобанан дар)\nБераш вайн хинйолу т1аьхье ю.\nБерашна 1емар ду шера а, кхеташ а байташ еша.\nДуьло, бераш, делий вай. (1аморан заняти)\nШарахь 1амийнарг карладер ду берашна.\nВыбранный для просмотра документ 1#U041a#U0422#U041f #U0419#U043e#U0437#U0430.doc\nХЬАЛХАРЧУ КЛАССЕХЬ йозанАН УРОКИЙН ТЕМИН ХЬЕСАП\nЭ.Х. Солтахановн «Йоза яздаран кеп» белхан тетрадашна лерина\nАбатал хьалхара мур [11 с.] І чийрик (18 с.)\n(Урок - кхетор )\nБерашна бевзар тептаран башхаллаш,\nРегулятивни: берашна 1емар ду хьехархочун г1оьнца халонаш эшо, йозанан кхиамаш баха. Берашна 1емар ду шайн белхан мах хадо. 1емар ду кхачамбацарийн бахьнаш ган , уьш нисдан. Хуур ду кхиамаш бовза , царех пайдаэца.\nКомуникативни: берашна 1емар ду хьехархочуьн хаттарша жоьпаш дала, шайна оьшург хатта. Берийн вовшашца а уьйр тасалур ю.\nПознавательни: берийн кхуьур бу тидаме хилар, ойлаяр. Берашна евзар ю мог1анийн башхаллаш (белхан мог1а , г1оьнна мог1а). Алсамбер бу орфографически кхиамаш, синхаамаш. Кхуьур ю йозанан хазалла , нийсалла.\nБерашна евзар ю термин «дош».\nБерашна евзар ю элпийн меженаш. 1емар ду и меженаш тайп-тайпанчу элпашках ган\nБерийн лаам хир бу шайн йоза хазачу эшарехь д1адахьа. Нохчийн матте безам хир бу.\nМог1анаш , мог1анийнн яккъаш. (1аморан заняти)\n1емар ду мог1анаш довза (белхан мог1а, г1оьнна мог1анаш).\nБерашна 1емар ду элпийн меженаш язъян –дехий ,доций сизаш яздан.\nБерашна 1емар ду элпийн меженаш язъян –дехий ,доций лахахь маь1иг йолу сизаш яздан.\nБерашна 1емар ду шайн болх лерина бан. Хазаниг ган и тидаме а лоцуш каллиграфи хаза кхио 1емар ду.\nБерашна 1емар ду шайн болх лерина бан. Хазаниг ган и тидаме а лоцуш каллиграфин хаза тоян 1емар ду.\nБерашна 1емар ду лахахь , лакхахь хьаьвзина сизаш яздан.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш а,А . 1емар ду элпаш а,А яздан\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина , доца жоьпаш дала. 1емар ду шайна оьшург хатта.\nПознавательни: берашна 1емар зорбанан а , йозанан а элпаш вовшех къасто. Хуур ду йозанан элпаш шина кепара хилар (мог1анан а , даккхий а). Термин «аз» довзийтар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш у,У яздар. (1аморан заняти)\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш у,У . 1емар ду элпаш у,У яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш о,О яздар. (1аморан заняти)\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш о,О . 1емар ду элпаш о,О яздан\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш и,И 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nАбатан мур [43 сахьт]\nЙозанан жима а , доккха а элп л,Л яздар\nэлпаш, белхан теп-\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш л,Л. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто , цуьнан рог1алла а ларъеш , кхиамаш баха. Берашна хуур ду шайн кхиамаш бовза , царех шайна хетарг д1аала, кхачамбацарш нисдан.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина а , доца а жоьпаш дала. Хуур ду вовшашца г1иллакхехь дистхила , накъосташна хетарг лерамца т1еэца. Шайна хетарг , масалашца т1еч1аг1дан.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна девзар ду керла дош. Гергара маь1на долу дешнаш лаха 1емар ду берашна.\nЙозанан жима а , доккха а элп м , М яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш м , М. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш с , С яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш с , С. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерашна 1емар ду шайн болх лерина бан. Белхан кхиамаш шайна дахарехь оьшург хуур ду берашна.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш р , Р яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш р , Р. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерийн алсамдер ду дешаре лаам. Шайн болх гуттара дика хилийта 1емар ду\nЙозанан жима а , доккха а элпаш х , Х яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш х, Х. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн алсамдер ду дешаре лаам. Шайн болх гуттара дика хилийта 1емар ду.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш б , Б яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш б ,Б . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн алсамдер ду дешаре лаам. Шайн болх гуттара дика хилийта 1емар ду. Берийн алсам хир бу 1аламе безам .\nЛаам хир бу и довза , 1алашдан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш д , Д яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш д ,Д . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн алсамбер бу дешаре лаам. 1емар ду школехь лело деза г1иллакх. Берашна 1емар ду диканиг довза , шайн амалех и кхио\nЙозанан жима а , доккха а элпаш е , Е яздар. (1аморан заняти)\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш е , Е; н,Н .1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду шарадаш талларца дешнийн хазалла , башхаллаш йовза. Берашна 1емар ду дешнийн схеманш х1итто.\nБерийн алсамбер бу дешаре лаам. Берийн лаам хир бу оьшучохь г1о-накъосталла дан. Берашна 1емар ду диканиг довза , шайн амалех и кхио.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш н , Н яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш т , Т яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш т , Т . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерийн алсамбер бу дешаре лаам. Хуур ду вовшашца лераме , г1иллакхе хила. Винчу денца совг1атдарца , диканиг дан 1емар ду\nЙозанан жима а , доккха а элпаш в , В яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а в , В . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн лаам хир бу дика деша , нохчийн мотт бовза. Берашна дика 1емар ду урокехь лело дезарг . Берашна лаам хир бу г1о оьшучунна г1о дан . 1емар ду шайн амалехь диканиг кхио.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш з , З яздар.\nБерашна кхин девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а з , З. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн лаам хир бу дика деша , нохчийн мотт бовза. Берашна дика 1емар ду урокехь лело дезарг . Берашна хуур ду шаьш бусалба хилар , бусалба нехан низамшайн амалехь кхио 1емар ду.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш й ,Й яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а й ,Й. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а к , К. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nКоммуникативни: берашан 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина а , доца а жоьпаш дала. 1емар ду шайна хетарг маь1ница нийса д1аала. Берашна 1емар ду тобанашкахь болх бан , тобанашкахь кхиамаш баха.Берийн кхуьур ю меттан говзалла.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. Берийн алсамдер ду дешнаш довзар.Берашна девзар ду тайп-тайпана эскарш, церан декхарш . Берийн мотт шарлурбу , дешнаш довзар хир ду.\nБерийн лаам хир бу дика деша , нохчийн мотт бовза. Берийн алсам бер бу Даймахке безам , кхоллалур бу Даймехкан дуьхьа кхиамаш баха лаам.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш п , П яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а п , П. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерашна 1емар ду шайн болх , дикачунца доза , дикачу аг1ор дерзо. Ненан матте безам и 1амо лаам хир бу. Берийн лаам хир бу 1алам хаздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш э , Э яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а э , Э. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерийн дозалла кхоллалур ду шайн Даймехках , 1емар ду и доггахь беза , лера. Берийн лаам хир бу Даймохк ларбан. Берашна луур ду эскаре баха . Девзар ду церан беркат.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ш , Ш яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а ш Ш. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ц , Ц яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а ц , Ц . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nБерийн дозалла кхоллалур ду шайн Даймехках , 1емар ду и доггахь беза , лера. Берийн лаам хир бу Даймохк ларбан\nЙозанан жима а , доккха а элпаш I , I яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а I , I . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nБерийн лаам хир бу 1алам довза , иза 1алашдан\nБерашна девзар ду йозанан элп ь . 1емар ду и нийса а ,хаза а яздан.\nБерашна 1емар ду дешаран к1оргера чулацам , цуьнан мехаллах кхета. 1емар ду шайн амалехь дешар коьртачу г1уллаккхех цхьаъ дина д1адахьа.\nЭлп ъ яздар, ъ элпан ши некъ бовзийтар.\nБерашна девзар ду йозанан элп ъ . 1емар ду и нийса а ,хаза а яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш хь , Хь.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш хь , Хь\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто , х1ора т1едилаллар кхочушдича шаьш х1ун кхиамаш боху ган. Берашна хуур ду шайн болх муьлхачу хорша берхо беза кхиамаш алсам хилийта. Дешаран кхиамаш шаьш х1ун дича бахалур бу хуур ду.\nКоммуникативни: берашна 1емарду , вовшашца а , хьехархочуьнца а къамеле бовла. Берашна 1емар ду муьлхаччу адамца а лерамца къамел д1адахьа. Берашна 1емар ду шайн кхиамех баккхийбен , неханаш кхоъца т1еэца.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. берашна хуур ду нохчийн маттахь ша тайпана элпаш хилар , уьш йозанехь шалхачу элпашца билгалдохуш хилар.\nБерашна 1емар ду дешаран к1оргера чулацам , цуьнан мехаллах кхета.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш кх , Кх.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш кх , Кх. къ , Къ 1емар ду элпаш кх , Кх къ , Къ нийса а ,хаза а яздан\nБерашна 1емар ду дешаран к1оргера чулацам , цуьнан мехаллах кхета. 1емар ду шайн амалехь дешар коьртачу г1уллаккхех цхьаъ дан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш къ , Къ.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш г , Г яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жимий а , доккхий а элпаш а г , Г г1 , Г1 . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш г1 , Г1 яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш аь , Аь яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жимий а , доккхий а элпаш а аь , Аь оь , Оь . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан\nберийн лаам хир бу дика деша , дешар шайн дахарехь коьрта г1уллакх дина т1еберза. Берашна 1емар ду шайн амалехь диканиг кхио\nЙозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш уь , Уь яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а уь , Уь .\nПознавательни: Берийн алсамдер ду ойлаяр , тидам бар , дешнаш довзар. Берийн шорлур ду фонетически кхиам..Берашна 1емар ду шайн ц1ахь дуьйна дешаран кхиамаш баха ойла т1е а ерзина , белхан кечам а болуш хила.\nберашна луур ду нохчийн мотт дика 1амо. Шайн амалехь диканиг , г1иллакхениг кхио\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ч , Ч яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш а ч , Ч ч1 , Ч1. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешдакъошкахь а , дешнашкахь а яздан\nберашна луур ду нохчийн мотт дика 1амо. Шайн амалехь диканиг , г1иллакхениг кхиор ду бераша\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ч1 , Ч1 яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш т1 , Т1 яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а т1 , Т1. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешдакъошкахь а , дешнашкахь а яздан\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ж,Ж яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш а ж,Ж, х1,Х1 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешдакъошкахь а , дешнашкахь а яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш х1 , Х1 яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш к1 , К1 яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а к1 , К1.\nберийн дозалла хир ду нохчийн матах , лаам хир бу и к1оргера дика 1амо ,цуьнан хазалла ган. Берашна 1емар ду кегий болуш дуьйна шайн амалехь диканиг кхио, вониг д1ататта\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ю,Ю яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а ю,Ю. юь,Юь 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешнашкахь яздан.\nберийн дозалла хир ду нохчийн матах , лаам хир бу и к1оргера дика 1амо ,цуьнан хазалла ган.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш юь,Юь яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш я,Я яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а я,Я,. яь,Яь 1емар ду уьш нийса а ,хаза а\nБерашна 1емар ду кегий болуш дуьйна шайн амалехь диканиг кхио, вониг д1ататта\nЙозанан жима а , доккха а элпаш яь,Яь яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ц1 , Ц1 яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш а ц1 , Ц1 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешнашкахь а яздан\nІV чийрик 15 сахьт 1 диктант, 1 т1ерасхьаязъяр\nЙозанан жима а , доккха а элпаш п1 , П1 яздар.\nБерашна девзар ду йоза-нан жима а , доккха а элпаш п1 , П1 1емар ду уьш нийса а ,хаза дешнашкахь а яздан\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ф , Ф яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а ф , Ф . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш ё,Ё яздар.\nБерашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а ё,Ё. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешнашкахь яздан\nБерашна 1емар ду йозанан жима а , доккха а элп а щ,Щ. яздан\nБерашна 1емар ду шайн амалехь диканиг кхио\nБерашна девзар ду йозанан элп ы\nберийн алсамбер бу дешаре лаам. 1емар ду школехь лело деза г1иллакх.\nБерийн кхуьур ю йозанан хазалла.\nБерашна 1емар ду учебникаца болх бан. Берашна хуур ду хьехархочун хаттаршна жоьпаш даларца къамеле бовла\nІемар ду шайн гІалаташ каро уьш нисдан.\nБерашна хуур ду предложенера дешнаш къасто, уьш дешдакъошка декъа .Берашна хуур ду , мукъачу озо дешдакъа кхуллуш хилар.\nБераша вовшашца йолу уьйр алсам йоккхур ю.\nПредложени. (1аморан заняти)\nБерашна хуур ду предло-женеш х1итто, къамелан юкъара предложенеш схьакъасто. Берашна 1емар ду предложении доккхачу элпаца йоло.\nПредложени доккхачу элпаца йолор. (1аморан заняти)\nБерашна 1емар ду адамийн ц1ераш, фамилеш даккхийчу элпашца яздан. Бераш кхетар бу «долара ц1е», «юкъара ц1е» ши кхетам вовшех къасто. Берашна 1емар ду учебника т1ехь болхбан, оьшург каро, цунах пайдаэца.\nБерашна лаам хир бу г1о оьшучунна г1о дан . 1емар ду шайн амалехь диканиг кхио.\nберийн алсамбер бу дешаре лаам. Хуур ду вовшашца лераме , г1иллакхе хила.\nберийн лаам хир бу дика деша , нохчийн мотт бовза. Берашна дика 1емар ду урокехь лело дезарг .\nДика дешархо ю Яха. Шен хенахь школе йог1у иза.\nЦо урокехь дика ла дуг1у.ц1ахь бан бела болх кочушбо Яхас х1ора дийнахь.\nЯха дукхаеза берашна.Цо ца кхетачунна г1о до.\n-Адамийн ц1ерашна буха сиз хьакха.\nНомер материала: ДВ-005458


Магас | МАЛСАГАНАЬКЪАН УВАЙСА АБОЙ 80 ШУ ДИЗАРА - БезФормата.Ru - Новости\nСентябрь бетта 12-ча дийнахьа, цIихезза вола гIалгIай Iилманхо, йоазонхо, хьехархо, багахбувцам, литература дашхархо, Малсаганаькъан Увайса Або ваь ди дездеш, вIашагIкхетар дIадихьар Яндакъонгий Хамарзий Джамалда цIерагIа йолча Сунжерча ГIалгIайчен къаман библиотеке.\nВизза гIалгIа вар из, аьнна, наха цIи йоаккхаш волча Увайса Абой 80 шу дизар дезде, дукха нах вIашагIкхийттабар библиотека цIай дездеча цIагIа. Укхаза баьхкабар Iилманхой, йоазонхой, хьехархой, дешархой, хоамбоаржабархой, Або дукхавезараш, цунца къамаьл доагIаш хиннараш, иштта цун ший цIен дезал а, гаргара а нах.\nВIашагIкхетар долалуш дош аьннача, Къаман библиотека кулгалхочун когаметта йолча Малсаганаькъан Лидас белгалдир, мехках даьккха къам арахьа кхойтта шу а даьккха юха цIаденачул тIехьагIа, хьалхара гучабайна йоазонхой кхебаьраш Малсаганаькъан Або хилар. Цул совгIа цо хьоахадир, къаьстта Абойна гонахьа хьийза уж нах ба вай паччахьалкхе меттаоттаеча хана а меттаоттаяьчул тIехьагIа а дакъа лоацаш хиннараш. Цудухьа лоархIам болаш да, ГIалгIайчен 25 шу дузача шера Абой юбилей хилар, аьнна из а хьоахадир Лидас ший къамаьле.\nДIахо гулбеннарашта хьалхашка дош оалаш, «Литературни ГIалгIайче» яхача таптара керттерча редактора Тамасхананаькъан Лейлас хьоахадир, Увайса Абос гIалгIай багахбувцам, литература дегIадоаладеш дукха къахьийга хилар, мел боккха къахьегам ба цо ший Iилмани, исбахьалени наькъа тIа баьр. Абой исбахьален кхоллам мел бIаьхий ба а мел лоархIам болаш ба а вIашагIкхетара доакъашхошта гучадоаккхаш, цун байтай мугIараш дийшар Мухьмада Лейлас.\nДукхача шерашка хана денз «Литературни ГIалгIайче» яхача таптара редакцен кулгалдеш я Тамасхананаькъан Лейла. Ала деза, из таптар хьакхеллар а, из дIачIоагIдаьр а Увайса Або волга. Тахан вай мехка а доазол арахьа а боккха лоархIам болаш, «Литературни ГIалгIайче» таптар, эшача боараме доал а деш, хьадахьаш я Лейла. Абой заман чу санна, вай хана а гIалгIай меттали эрсий меттали – шинна тайпара хулаш боагIача йоазонхой кхоллама йоазошта кепадетташ къахьега «Литературни гIалгIайче» редакце, Тамасхананаькъан Лейлас кулгал а деш. Доккха беркат да, Або бахьан долаш, цу редакценгара гIалгIай литература дешархошта даьннар.\n«Ученый, педагог, литературовед», аьнна, выставка яр библиотека викалаша гулбеннарашка дIахьокха лаьрхIа кийчъяь. Цига овттадаьдар Абос яздаь книжкаш, цун дезала архивера сурташ, иштта цун исбахьален кхоллама балхаш. Цу выставка куц белгалдеш, из наха довзийташ, дош аьлар къаман-мохктохкара отдела доалахочо Йовлой Заремас.\nГулбеннарий дог гIоздоаккхаш, Малсаганаькъан Абой кхолламцара цар чам совбоаккхаш, «Безам» яха йоазонхочун новелла йовзийтар библиотека болхлочо Гадаборшакъонгий Хьавас. Хоза хеташ, раьза болаш ладийгIар вIашагIкхетаран доакъашхоша Абой уйлаш кхайкаеш Хьавас дийшача мугIарашка.\nТахан тIехдика, цIихеза йоазонхой а болаш, цар кхолламаша наьха дегашка цIена лар юташ бола йоазонхой Абос къахьийгачарех ба. ГIалгIай литература дегIадоаладара наькъа тIа цо баьча балхах дувцаш, йистхилар «СелаIад» яхача таптара кулгалхо, йоазонхо вола Горчхананаькъан Бадрудин, поэт вола Хамхой Дауд, йоазонхо а, мохктохкархо а вола Мерашканаькъан Султан. Цар а кхы дIахо къамаьл даьчар а дийцар таханара гIалгIай литературан хьал. Цул совгIа белгалдир, мах баь варгвоацаш, боккха болх ба Малсаганаькъан Увайса Абос гIалгIай багахбувцам а литература а дегIа доладеш баьр, аьнна.\nВIашагIкхетар чакхдоаллаш хьалха, гулбеннарашта баркал оалаш, йистхилар Абой йиша Хьава. «Са воша лаьрхIа, шоай ха а йоаеш тахан укхаза хьадаьхка оаша баьр боккха болх ба. Дала доадергдац шун из. Нахаца кIаьда, Iимерза, наха дикадар хилча дика хеташ саг вар тха воша Або. Ше мукъа веце а, юкъара хIама дахьаш саг веча, из хьалллаца, эшшача цун уллувала кийча вар из. Дала дукха доахадолда шо, маьрша дахалда», — аьнна, чакхъяьлар Хьава.\nГIалгIайчен Къаман библиотека кулгалхочо ГIазданаькъан Радимас белгалдир, йIаьхача хана Абойца вIашкаэзза гIулакх доагIаш хиннай Къаман библиотека, аьнна. Иштта библиотеке къа а хьийга арадаьккха книжка делар Радимас Абой йишийна Хьавайна.\nДика Iилманхо, йоазонхо, хьехархо хиларал совгIа, шийца оагIо биллача наха дика новкъост волаш чакхваьннав Малсаганаькъан Увайса Або. Дала къахетам болба цох, Дала гешт долда цунна.\nМАЛСАГАНАЬКЪАН УВАЙСА АБОЙ 80 ШУ ДИЗАРА - Магас\n11:29 14.09.2017 Сердало


Сан бусалба ваша, суна бехк ма биллалахь хIара хаттар иштта хиларна.\nТахана вайна ма-хаъара Iашураъ де ду. Со а, сан хIусамнана а марха лоций дIадуьжу Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа. Юха тхойшина цхьанакхетар нисделла, лийчар тIе а дужуш. Оха къа латийнай? Латийнехь, цунах цIандала хIун дан деза оха? Дехар дара сан, хьайн аьтту балахь хье ца долуьйтуш жоп далар.\nДала меле дойла хьан къахьегар.\nКхин а, иштта марха дохийча иза доькхуш кхабар важиб дац, делахь а дика лоруш ду иза доькхуш кхабар, «мустахьабб» ду иза иза доькхуш кхабар, кхечу мазхIабашкара Iелам-наха иза доькхуш кхабар важиб ду аьлла долу дела.\nТIаккха, иштта марха даьстича, рамадан баттахь парз марха дохийча санна гIуда дала а ца деза. Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «ГIуда далар тIехь дац вицвеллачунна а, рамадан баттахь а доцуш кхечу дийнахь кхобуш долу (ме́лан) марха дохийначунна а, эвхьаза юкъаметтиг хилийтарца а доцуш кхечу агIор дохийначунна а…».


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 06, 2020\nКхаари-де 6 Стигалкъекъа-бутт 2020\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2020\nCOVID-19 Кавказехь; Нохчийчоь – шортта бераш; Ялийча – кхобу; Нурмагомедов Iабдулманап\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса 4 стаг велла, 614-ннах ун хьакхаделла. Уггаре дукха бераш Нохчийчохь дина кхушеран хьалхарчу беттанашкахь. Ялийна зуда кхобу мохк а бу Нохчийчоь. Нурмагомедов Хьабибан да-тренер цомгуш хилла, кхачийна Москварчу лоьрашна тIе.\nАвстрера нохчий а, коронавирус а\nКарантинан хьелашкахь къаношна а, цомгашчарна а гIо деш, Венехь бехачу нохчийн кегийрхоша акцеш дIахьо. 16 шарера 25 шаре бевллачу кегийчу наха, эца а оьцуш, хIусамашка дIакхачадо кхачанан сурсаташ а, цомгашчу нахана оьшу молханаш а.\nМуха дIабухку белларш коронавирусан эпидемин хьелашкахь\nОфициалан болчу хаамашца, цхьана процентал а лахара ду Оьрсийчохь коронавирусах адамаш далар. Делахь а, белларш дIабухкучу бюрон болх баккъал алсамбаьлла. Яккхийчу гIаланашкахь юкъадаьхначу низамашца, дихкина ду докъах куьйгаш Iитта.\nСтигалкъекъа-бутт 05, 2020\nCOVID-19: Кавказ, Марха дастар, Ун кхетта муфтийна, Бер-нана-кхел\nТIаьххьарчу 24 сахьтехь Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла пхи стаг, ун хьакхаделла кхин а 530 вахархочух; Марханаш даста нах маьрша хир бу, нагахь санна… Даудов Мохьмада хоуьйту оцу хьоланна хIун оьшу; Коронавирус кхетта Дагестанан муфтина а, цуьнан доьзална а\nМуха яьржа Оьрсийчохь коронавирус. Статистика\nШина дийнахь моггӀара Оьрсийчохь COVID-19 ун кхеттачу нехан терахь ду 10,5 эзар. 145 эзар стаг ву верриг а махкахь коронавирус кхетта. Цомгаш хилларш дукха хиларца хьалха яьлла ю Москва а, цунна гонахара кIошташ а. Оьрсийчуьрчу кхечу регионашкара хьал довзуьйту "Карара Хан" телеканалан материал\nСтигалкъекъа-бутт 04, 2020\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (04.05.2020)\nСOVID-19 Кавказехь, Нохчийчоьнан сагIа, Хасу-Юрт къевлина\nМархийн-бутт карантинехь а, интернетехь а\nРамадан синталламан бутт хилла ца Iаш, хIора доьзало марзонца йоккху беркатан зама ю бусалба нахана. Оцу баттахь дийнахь юучух цакхеташ лардо цара шайн парз, малх чубуьзча доьзалца а, беза-бевзаршца стоьлан гонах ховша. Кхушара пандеми бахьанехь я хьеший а бац, я стоьлаш яц а хIиттийна.\nСтигалкъекъа-бутт 01, 2020\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (01.05.2020)\nКоронавирусан хьал, Кадыров хастор, нохчийн Iедалхой чIагIбалар\n"Со тIеман йийсархо вара, талорхо вацара"\nНохчийчуьра схьаваьлла Гакаев Мохьмад-Хьусейн карарчу хенахь Европехь политикан тховкIело йоьхуш ву. Iамеркера лор лацарх а, иза маьршаваккхарх а, тIеман хьелашкахь кеп-кепарчу политикийн ницкъаш вовшашца бозарх а дуьххьара дуьйцу Гакаевс "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте.\nОхан-бутт 30, 2020\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (30.04.2020)\nНохчийчуьра эпидемин хьал, карантин чIагIъяр, COVID-ах ца кхоьру кавказхой, нохчийн мотт кхиор\nНиццехь наркотикаш юхкурш къахкийна нохчаша\nДийнахь а, буса а наркотикаш юхкуш лаьттина Iаьрбийн мехкашкара схьабевлла нах дIаса а бохуш, шайн хIусамашна гергара церан бенаш ницкъаша дIабаьхна Ниццерчу нохчийн кегийрхоша. Оцу бахьанехь оьгIазбахначу наркотрафикан машано массех нохчочунна герз тоьхна, ягийна арахь лаьтта дуккха а машенаш.\nКарантин малйина Нохчийчохь\nШен хьалхалерчу хорша доьрзуш ду дахар Нохчийчохь: арахь го шайн-шайн гIуллакхашка боьлху нах, дIасалела долара а, юкъара а транспорт. Амма иза дац къам уьнан кхерамах хьалхадаьлла бохург – масканаш ю нехан яххьаш тIехь, ларйо шайна юкъахь дистанци.\n"Пандеми дIаерзале мел дукха адам лийр ду, цуьнан хьесап дан а кхоьру"\nCOVID-19 ун даьржичхьана махкахь карантин лаьтта, адам гIелделла. Шуна хIун хета: изоляци малъян йогIу, йа кхин а жимма чохь сецча гIоле ду?\nкарантин кхин дIа а латтон еза 14 %\nдерзийта деза цу тIехь 71 %\nдала жоп дац сан 14 %


Нохчийчохь Кадыровн берийн хилла тренер вице-премьеран дарже хIоттийна\nЧиллан-бутт 17, 2022\nНохчийчохь республикан урхаллин председателан гIовсан дарже ваьккхина Эдилов Iабдул-Керим. Урхаллехь цо тидамехь латтор ду кегийрхойн политикан а, спортан а, иштта бюджетан ахча дайъарна тIехь контроль латторан хаттарш а. Эдилов – иза Кадыровн берийн хилла тренер а, иэдина летаршкахула спортхо а ву.\nКерла вице-премьер хIотторах лаьцна Кадыровс хаамбира министрийн кабинетан декъашхошца хиллачу кхеташонехь: "Керлачу даржехь Эдилов Iабдул-Керимна хьалха лаьтташ вуно хала а, жоьпалле декхарш ду. Со тешна ву, цо шега кховдийна тешам берриг къобалбийра хиларх", - даладо Кадыровн дешнаш "Грозный-информ" агенталло.\nХьалхо Эдилов Iабдул-Керим Нохчийчоьнан куьйгалхочун секретариатан хьалханчан даржехь вара.\n2019-чу шарахь нохчийн латархо Эдилов UFC-н контракташкара дIахадийнера: промоушенехь кхиамаш даха нохчийн спортхочунна новкъарло йира чевнаш а, 2016-гIа шо долалуш чекх ца яьккхинчу допинган тесто а. Нохчийчохь харцдора Эдилов UFC-ра дIаваьккхина бохург, тIечIагIдора, иза шен лаамца дIавахна хилар, Кадыровца къамел хиллачул тIаьхьа.\nМаршо Радионо масийттаза яздира, низамаш кхолларан, уьш кхочушдаран Iедалан урхаллин даржаш дIалоьцу Кадыровн гергарчара а, юьртахоша а. Дахначу шарахь дуьйна лаккхара даржаш кхочу хIинца даккхийхиллачу Нохчийчоьнан куьйгалхочун берашка.\n2017-чу шеран ГIуран-баттахь Американ Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн Министралло санкцийн "Магнитскийн тептаре" ваьккхира Нохчийчоьнан куьйгалхо. Урхалло бехкевира иза кхелан сацам а боцуш нах байъарна, Iазапехь латторна а, кхинйолу адамийн бакъонаш хьешарна. Санкцийн тептаре баьхна Кадыровн гонера кхин а хьаькамаш а, нуьцкъахой а.


Нохчийчоьнан премьер-министра Хучигов Муслима вовшахтоьхначу Iедалан хIоттам лаьттина цхьа бутт гергга хенахь, ткъа хIинца цигахь юха а бина хийцамаш. Республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана меттигерчу хаамийн гIирсел а хьалхе бина Нохчийчоьнан Iедалехь хиллачу хийцамех лаьцна шен телеграм-каналерчу аккаунтехь.\nГIадужу-баттахь премьер-минитран социалан хаттаршкахула когаметта хIоттийна волу, культурин министр хилла Дааев Хож-Бауди – Кадыровн гергарсатаг, ден йишехула – хIинца хIоттийна дешаран а, Iилманан а министр. Оцу даржехь цо хийцина Кадыровн шича – Байсултанов Идрис, Кадыровс могашаллин министран дарже хьалхатеттина волу. Байсултанов кардиологан говзалла йолуш ву.\nМогашаллин министр хиллачу Сулейманов Эльханах вина республикан Iедалан гIантден когаметта. Индустрин а, энергетикан а министр Шаптукаев Рустам хIоттийна Экономикан а, территорийн а кхиаран а, махбаран а министр.\nЦуьнах дисна Нохчийчоьнан индустрин а, энергетикан а министран дарж кховдийна Липецкан областехь республикан кьуйгалхочун векал хиллачу Хакимов Адаме.\nКавказ.Реалиино дагадоуьйту, Нохчийчохь Iедалан даржашкахь республикин куьйгалхочун Кадыров Рамзанан бераш а, вешийн а, йижарийн а бераш а, шичой а, маьхчой а, кхин болу а гергара нах хилар. Цо балочу хаамашца, республикехь пачхьалкхан даржаш тайп-тайпачу хенахь дIалоцуш вара 100 гергга Кадыров Рамзанан гергара стаг.\nШен доьзалхоша цу кепара кхиаме карьераш ярна шена бехк биллича Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира: "Суна эхь цахета. Нагахь ас сайн халкъах, республикех жоп луш хилча, со ларош а хилча, царна хIун башхалла ю министр а, кIоштан куьйгалхо, я Iедалан гIантда милла хилча а? Цо сан кIезиг сагатта до".\nКхушара ГIадужу-баттахь хIоттийначу Iедалан 24 декъашхочух 13-тта КадыровгIеран кланера стаг ву. Цуьнца цхьаьна вице-премьерех цхьаъ (Висмурадов Абузейд) ву лаккхара дешар дешна хиларан шеконе амалан диплом долуш – 2007-чу шарахь чекхъяьккхина ХIинжа-ГIалан финансийн а, бакъонан а институт "юриспруденция" говзалла караерзош, ткъа куьлтурин министр вац лаккхара дешар дешна а.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто керла санкцеш кхайкхийна Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал адамашна тIехь Iазап латторна а, кхел а янза, адамаш дайъарна а, кхин йолу а адамийн бакъонаш талхорна а. Санкцеш хьакхаелла цуьнан зудчух Кадырова Меднех а, церан шина йоIах Iайшатах а, Каринех а (Хадижат). Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа кхайкхам бина кхечу пачхьалкхашка а цу кеппара гIулчаш юкъаяхахьара аьлла КадыровгIеран доьзалерчу нахана дуьхьал.\n2020-чу шарахь ГIуран-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун шолгIа йоI Кадырова Хадижат хIоттийра Соьлжа-ГIалан школе даханза долчу берийн дешаран департаментан хьаькаман дарже.


Интерфаксан зорбан-центрехь вовшатоьхначу цхьанакхетарехь дакъа лецира Мемориал центран куьйгалхочо Орлов Олега а, Москохарчу ХIелсинки тобан гIантдас Алексеева Людмилас а, ХIьюман Райтс Вотч Организацин Оьрсийчура талламхочо Локшина Татьянас а, Къизаллашна Дуьхьала йолчу, Регионашна Юкъарчу Комитетан гIантдас Каляпин Игора а.\nОрлов Олега билгалдаьккхира, адамийн бакъонашца доьзна Нохчийчура хьал хIинца а лортIехь ца хилар. «Кхераман атмосферехь бехаш бу республикера нах. Уьш лечкъор а, къиза байар а, соцуш дац», элира Орловс. Цул сов, цо тидаме диллира, республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша урхалла дан тIехIоттийначу къоме ден къамел.\nКхин дIа йолчу ханна, кIанта динчух жоп лур ду дас. Я, шиненнан а коьртах герз а тоьхна, хье аратосуьйтур бу. Бер диний, цунах жоп дала деза. Дас кIантах жоп ло, нанас йоIах ло\nОрлов: "Хоси-юртахь бехачарга леррина ала хIума ду сан - нах царна къинтIера бовлу агIо йина аса. Кхин дIа йолчу ханна, кIанта динчух жоп лур ду дас. Я, шиненнан а коьртах герз а тоьхна, хье аратосуьйтур бу. Бер диний, цунах жоп дала деза. Дас кIантах жоп ло, нанас йоIах ло". Къамелан чаккхе ю. 2010-чу шеран Марсхьокху беттан 30-чу дийнахь Кадыров Рамзана Вайнах телевизионехь дина ду иза.\nЮкъараллехь пачхьалкхан векало, Iедалан даржехь волчу стага деш долу къамел ду иза.\nБехк ма биллалаш, нацистийн Германехь деш долу къамел ма дац иза. Демократан ю бохучу Оьрсийчохь деш ду иза.\nМаршо радио: ТIе а кхетта, нах дIабигар лортIехь хIума лору Къилбседа Кавказехь. Iедалша къобалдеш долу и гIуллакх, низамаш талхор ду элира Каляпина, Къизаллашна Дуьхьала йолчу Регионашна Юкъарчу Комитетан гIантдас.\nКаляпин: Волалушшехь дIаала лаьа суна - хIуъа дина хилча а, стаг лачкъор хьехош дац Оьрсийн Федерацин Зуламийн Кодексехь. Цхьаъ динера аьлла, стал лачкъавойла дац. И чIогIа маьIне хIума ду, цунах кхетар а маьIне ду. Террорахо а, стаг вийнарг а, иштта дIа кхин а, лаца а, цхьацца процедураш ян а, цул тIаьхьа цунна тIехь кхел ян а йиш ю.\nЛадогIийша, ур-атталла 37-чу шарахь а, "тройки" олуш йолу кхелаш яра, пхеа минотехь мукъа а кхел йора. Оцу кхааммо яхь а, кхел а йой, хенаш тохара. Цул тIаьхьа царца хIуъа деш хиллехь а - иштта аларна бехк ца биллар доьху - хIетте а, и процедура лелош яра.\nМаршо радио: Цуьнца боьзна шайн сингаттам бовзуьйтуш, Алексеева Людмилас тIетуьйхира.\nАлексеева: Оцу республикехь тIепаза нах бовш хилар а, кхел а йоцуш, адамаш дайар а ду цигарчу бахархойн а, бакъонашларъярхойн а сагатдеш дерг. Царна бехке Iедалан векалш бу.\nДиллина, тобанашкахь нахана тIехь таIзар латтош меттиг ю Нохчийчоь\nМаршо радио: Цхьана стаг динчух доьзале а, гергарчарга а жоп доьхуш еккаъ цхьа меттиг Оьрсийчохь - Нохчийчоь, элира бакъонашларъярхочо Локшина Татьянас.\nЛокшина: Нохчийчура хьал, цхьана агIора, цхьаннхьа а доцчу кепара ду. Цкъа делахь, диллина, тобанашкахь нахана тIехь таIзар латтош меттиг ю Нохчийчоь. Диллина таIзар ду деш. ТIемалойн гергарчарна. Еккъа цхьа меттиг ю Нохчийчоь - цигара губернатор а, федерацин субъектан куьйгалхо а, ницкъаллийн структурашна тIехьожуш а ву Кадыров Рамзан. Формалан кепехь дац иза, низамехь чIагIдина дац иза. Амма, ма-дарра аьлчи, ницкъаллийн структурашна тIехьожуш ву иза. Оцу массо хIумано а гойту, оьрсийн низамаш Нохчийчохь лелаш ца хилар. Билггал цунна тоьшаллаш карадо тхуна Талламан Комитетера а, прокуратурера а документашкахь.\nМаршо радио: Даханчу шарахь Оьрсийн президенте Медведев Дмитрийга Нохчийчура хьал, ма-дарра, дийцинера бакъонашларъярхоша. Иза оцу кепара дита йиш ца хиларна къера ша президент а хиллера. Амма, хийцаделла хIумма а дац элира Локшинас. Цундела, иза дагадаийтар а, пачхьалкхан куьйгалхо ша хиларе терра, делла дош кхочушдан дезар а ю, кехатан Iалашо.\nЛокшина: Оха президенте Медеведев хьажийна кехат, нийсса цхьа хIума дуьйцуш ду - накъост президент, шо гергга хьалха, хьоьца цхьанакхетар хиллера тхан. Ахьа тхуна дикка кхеташ ваIда динера. ГIуллакх муха ду аьлчи, вай цхьаний дийцина хилла зуламаш - уьш андий зуламаш хиларна хьо хьуо къера а хиллера - талла дезаш йолу ницкъаллийн структураша боху, шайга уьш талла ца ло. Хьо пачхьалкхан куьйгалхо ву. Оцу хьолана юкъа ца гIорта йиш яц хьан. Ахьа цхьаъ дийриг хиларе хьоьжуш ду тхо.\nМаршо радио: Дукха хан ю Оьрсийчура бакъонашларъярхоша оьрсийн куьйгалхошка Нохчийчохь латточу къизаллех а, адамийн бакъонаш талхорах а лаьцна дуьйцу а, орца доху а. Амма хIинццалц схьа, оцу заламашна таллам байтина а, ницкъ болу инарла я куцьйгалхо даржера вохийна а, хилла хIума дац.


Ийманан арканаш дуьйцу жайна\nХIара Ийманан арканаш дуьйцу жайна ду. ХIокху жайно хьуна дуьйцур дерг Бусалба динан уггар коьрта бух – тешар, кхетам – бу. Кху чохь хьуна карор ду Делах тешарх лаьцна а, цуьнан коьрта агIонех лаьцна а; малийкех лаьцна а – церан дукхалла, церан белхаш –; Дала Шен лайшна нийсо а, куьйгалла а дина диссийна хилла долчу жайнех тешарх лаьцна а, церах вайна доьвзаш долчеран цIерш а; Элчанех а, пайхамарех а тешарца доьзна долу хаттарш а, церан дукхалла а, церан даржаш а; Къемат де тIехIуттур хиларх лаьцна а, стаг каш чу диллинчул тIаьхьа, йа ялсамане, йа жоьжахате иза кхаччалц хир долчу хьолех лаьцна а; тIаьххьара, Делан кхелах лаьцна дерг а, Делан лаам шина кепара хилар а, Дала хирдерг дIаяздина хилар а, вай Iамалш йар а, вайн лаам хилар а дуьхь-дуьхьал догIуш ца хилар а; иштта кхин а дуккха бусалба стеган хила беза коьрта кхетамаш а.\nХIокху тIехь дуьйцуш долчу коьрта хIуманца цхьаьна, Къуръан тIера аят а, Суннатера хьадис а ду тешаллийна далош. Иштта тешалла ца далийна йолу меттигашкахь деанарг, Бусалба динан баккхийчу Iелам-наха Къуръан тIера а, Суннатера а, Бусалба динан юкъара бакъонашкара а схьаэцца хIумнаш ду.\nАс Деле доьху хIокхунах вайна массарна пайда бар, беркат дар, кху тIехь дерг доьвзинчул тIаьхьа вай кхин а чIогIа Далла муьтIахь хиларца совдовлар, Дала вай Шен къинхетамца, Ша Шен лайшна кечйина йолчу хазчу хIусамашка вай кхачор а.\nМалийкех тешар довзийтар\nМалийкех тешаран хьукма а, бусалба динехь йолу цуьнан меттиг а\nМалийкех тешаран дакъош а, уьш довзийтар а\nАдамаша лардан дезаш долу малийкин хьакъ\nМалийкех тешарх хуьлуш болу пайда\nКхоалгIа рукн: Жайнех тешар\nЖайнех тешар бохучун маьIна\nЖайнех тешаран хьукма\nНахана жайнаш оьшуш хилар а, уьш диссоран пайда а, бахьана а\nМуха хила деза жайнех тешар?\nКъуръанал хьалха хиллачу жайнийн хабарш къобул дар\nКъуръан чохь а, Суннатехь а хьахийна долу стиглара диссийна жайнаш\nЭлчанех тешар довзийтар\nПайхамараллин маьIна а, цуьнан дух а\nПайхамарш бахкийтаран пайда а, бахьана а\nИслам – массо пайхамарийн дин ду\nЭлчанаш а, пайхамарш а адамаш хилар, царна къайлах дерг хууш ца хилар\nПайхамарш гал бовлуш ца хилар\nПайхамарийн а, элчанийн а дукхалла а, царах уггар безнаш а\nПайхамарийн билгалонаш а, Iаламаташ а\nВайн Пайхамаран Мухьаммадан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – пайхамараллех тешар\nПхоьалгIа рукн: ТIаьххьарчу (къемат) дийнах тешар\nКъемат дийнах тешар довзийтар\nКъемат дийнах тешаран сифат\nКъемат дийнах тешаран пайданаш\nКъадр довзийтар а, цунах тешар маьIне хилар а\nАсхьабийн а, табиIунийн а, хьалха хиллачу Iеламнехан а къадрах тешар\nДелан лайша еш йолу Iамалш\nДала хIума кхоллар а, адамо Iамал йар а цхьаьнадар, и шиъ цхьаьнатохар\nКъадран хьокъехь адамашна тIехь долу важиб\nКъадрана реза хилар\nАдамаш нисдар шина декъе декъадалар\nДелан лаам шина декъе бекъабалар\nКъадр духатухуш долу бахьанаш\nКъадр Делан къайле ю, адамашна евзаш а яц\nКъадрах бехказло а, бахьана а дар\nБахьанаш лело дезар\nКъадр духатоьхначун хьукма\nКъадрах тешаран пайданаш а, кхачонаш а


ОвхIанистанерчу тIалибийн лидер вайна\nГIуран-бутт 04, 2015\nОвхIанистанерчу тIалибийн лидерх Ахтар Мансур-Моллех хилларг хууш дац, кхо де хьалха кхечу тIалибийн хьалханчица герзаца юкъаметтигаш къастош дов иккхичхьана. Кабулерчу хьаькамаша дIахьедина, Мансур чIоггIа лазийна, велла хила а тарло, Пакистанна гергарчу Къуэтта юьртахь цхьана цIачохь нисделла латар, аьлла.\nТIалибийн хьостанаша иза тIалибашна юкъара барт эгIон яржош пропаганда ю аьлла. Амма дов иккхинчу дийнахь дуьйна схьа хезаш дац Мансур-Моллигара хабар. ТIалибийн векало шега динчу хаттарна жоп луш аьлла, шена билггал ца хаьа хIун хилла, лаккхарчу барамехь ларвеш ву лидер, шен цунна тIекхочийла дац.\nДеххачу шерашкахь ТIалибанна коьртехь Iийна Омар-Молла ши шо даьллачул тIаьхьа бен веллийлла ца хиина дуьненна. Цундела деза ду овхIанхошна тIалибийн керлачу лидерх хилларг хаар, яздо Кабулерчу прессехь.\nОьрсийчоьнца хилла доттагIаллин барт бохабе аьлла, кхайкхам бина Чехин сенато\nМархийн баттахь мехашна тIехь терго латто комисси кхоьллина ГIалгIайчохь\nКъилбаседа Кавказехь коронавирусах 19 дархо велла, ун даьлла 342 стагана\nШарахь гергга Украине ца йитина Дагестанера кхаа беран нана шен доьзалх дIакхетта\nУкраино Оьрсийчоьне дIавелла Тумгоев набахтен роже ваьккхина\nГIалмакхойчуьрчу журналистана Бадмаевна таIзар дина репост ярна\nОппозицин митингехь Дагестанехь иттех стаг лаьцна. Бу царалахь журналисташ а\nГерманино депортаци йинчул тIаьхьа вайна хилла Мамуев маьршаваьккхина\nВаларг-Хи. Гайта магийна йоцу нохчийн гейх яьккхина фильм а, цуьнан режиссер а (хьалхара дакъа)\nМоскваца ийгIина Чехи, ткъа ГIалгIайчохь мехаш тIе ца деттийта хьийза\nМасийтта эзар стаг вара Навальныйн агIолоцуш Москварчу гуламехь


Американ президенто Трамп Дональда чолхечу хьолан раж кхайкхийна Вашингтонехь (Колумби го), хаам бо "Амеркан озо". Иза яхлур ю Дечкен-беттан 24-чу дийне кхаччалц. Цуьнах лаьцна дIахьедина КIайн ЦIийно, тIедогIучу кIиранах хир йолу хаьржинчу президентан Байден Джо-н наугураци дIайоьдуш кхерамазалла йохо мегаш ю аьлла, Iедалхоша шаьш саготта хиларх лаьцна хийтинчул тIаьхьа.\n"Рейтер" агенталло бинчу хаамца, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Трамп Доналд а, вице-президент Пенс Майк а цхьаьнакхетта Вашингтонехь Дечкен-беттан 11-чу дийнахь. Цаьршимма гайтина президенто шен даржехь яккха езаш йолу хан цо йоккхур хилар, дIадаханчу кIиранах Капитолина тIелатар дар бахьана долуш хенал хьалха оцу даржера дIаваккха гIертаран Iаткъам ловш велах а.\nДечкен-беттан 20-хь хир йолчу хаьржинчу президентан Байден Джо-н инаугураце кхайкхина Америко Оьрсийчоь. Оцунах лаьцна хаам бина ТАСС агенталло. Гарехь, цигахь дакъалаца мегаш ву Оьрсийчоьнан Америкехь волу векал Антонов Анатолий.\nШа Трампа дIахьедина, ламаст делахь а, инаугурацехь хир вац ша аьлла. Иза дуьххьарлера Американ президент хир ву ша кхайкхар юхатоьхнарг, XIX-гIа бIешо юккъе даьлчхьана дуьйна схьа лаьрча.


Дуьне, Дечкен-бутт 15, 2015\nЕари-де 15 Дечкен-бутт 2015\nЦарнаева ДжовхIаран гIуллакх листа долор кеста Iамеркехь. Талламхойн къаьсттина тидам тIебахна Тамерлана 2012-чу шарахь Дагестанехь лелийначунна. ("Настоящее Время" каналан видео)\nБехк боцу нах байар догIуш дац цхьана а динца\nДаханчу кIиранахь Парижерчу Шарли Эбдо журналан белхахой а баийна, цул тIаьхьа масех закъалт лаьцна хиллачу зуламхошна гIо деш мила хилла, ткъа иштта и террорхой мичахь хьан Iамийна хилла бохург толлуш бу Францера Iедалхой. Цу юкъана Парижехь кIирандийнахь I, 5 миллион стаг ураме ваьллера, террорхошна дуьхьал боллу мохк а цхьаъ хилла дIахIотта кийча хилар гайта.\nЛавровс лелочух цецбевлла нохчий\nТерроран дуьхьал а, машарехьа а йоккха акции дIаяхьнера кху мокъачу деношкахь Парижехь. Оцу акцехь дакъалоцуш бара, дешан маршо а, демократи а кIезга йолчу пачхьалкхашкара лаккхара даржхой. Оьсрийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей цигахь хиларх цецбевлла Нохчийчура бахархой.


Шеман Iедалан ницкъаша тIе деза герзаш диттича Треймси эвлахь велла 200 стаг\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташонехь керла дискусси йолаелла, Шемехула кховдийначу керлачу резолюцехула. Шеман президентан Асад Башаран режимана дуьхьала санкцеш яха магочу малхбузерчу пачхьалкхийн резолюцина гIортор йийр яц аьлла ша Оьрсийчоьно.\nОццу хенахь, оппозицин векалша дийцарехь Шемарчу ХIама провинцехь, Iедалан ницкъаша тIе герзаш диттича, Треймси эвлахь велла 200 стаг. Дуьненаюкъара Шемахула векалволчу Анна Кофис ша Iадийна аьлла, цу эвлахь динчуо.\nЦо ондда критика йира цу хиламна. "Адамаш дехачу меттигашкахь деза герзаш ца лелон ша тIелаьцна декхар кхочуш ца дина Шеман Iедало", аьлла тIетуьйхира цо.\nОппозицино чIагIдарехь, Треймсехь беллачарна юкъахь, дукхах берш, маьршачу эскаран тIемалой бара. Ткъа Димашкъо бахарехь цигахь велларг 50 стаг ву. Цунах долу жоьпалла «терроран тобанашна» тIе дилина Асадан Iедало.\nПIераскан дийнахь митинге гулбелла хиллачу шемахоша дехна, дуьненаюкъара векаллал Аннан Кофина тIе дIадаккхар. Цуьнан миссица йоьзна тIаьххьара деган йовхо дIаяьлла шайн, аьлла.


Чиллан-бутт 16, 2019\nЙоллу Оьрсийчохь а дехка деза аьлла хета Нохчийчуьрчу Iедалхошна могIарерчу бахархоша ницкъаллийн структурехь болчеран барзакъ лелор. "Говорит Москва" хьостаца хиллачу къамелехь зорбан министро Умаров Джамбулата дина цу кепара дIахьедар.\n"Харц хIуммаъ дац кхузахь. Спецдухар лело деза бакъо йолчара. Ма-дарра аьлча, йоллу Оьрсийчохь дехка дезаш хIума дара иза. Кеп-кепара тIеман барзакъ лелош дукха нах баьржина, цара хIуъа а леладо. Цундела йоллу пачхьалкхехь талла дезара хIара гIуллакх", - аьлла Умаровс. Нахана юкъахь камуфляж лелочаьрца къийсам латторна ша реза ву аьлла, билгалдаьккхина министро.\nМаршо Радионо яздира, ницкъаллийн структурашкарчу белхахойн духар лелочу нахаца профилактикан болх дIабаьхьна Гуьмса кIоштарчу полисхоша аьлла. ТIаьххьарчу хенахь даьржина могIарерчу наха арахь полисхойн духар лелош меттигаш аьлла, дийцинера кIоштан полицин хьаькамо Байсултанов Юсупа.\n"Оцу нехан лелар шаьш ницкъаллийн структурашкахь болх беш долуш санна хуьлу. Дехар ду сан бахархошка, нагахь шун дахар ницкъаллийн структурашца дозуш дацахь, ма леладахьара аш тIеман барзакъ", - аьллера Байсултановс.\nГуьмса кIоштарчу некъан полисхойн куьйгалхочо Эрсабиев Турпал-Iелас дийцина, могIарерчу наха а цхьана ницкъахойн духар лелорна: хьал чIагI а делла, урамехь гулбелла дуккха а полисхой болуш санна сурт хIутту бохуш.\n"Оьрсийчуьрчу уггар а маьршачу, паргIатчу регионехь дехаш ду вай. Ткъа къаьсттина республике оьхучу хьешийн а, туристийн а бIаьргаша схьалоцу ишта сурт, церан шеконаш кхоллало тIаккха", - аьлла Эрсабиевс.\nИшта хьаькамаша билгалдаьккхина, дукха хьолахь ярташкахь бахархоша чохь а, арахь а мух-муха а белхаш беш юху камуфляж, ткъа цо а талхайо полисхойн имидж аьлла.


СКФО-н 1елимнехан кхеташонан куьйгалхо а, «Исламан з1аьнарш» газетан редакцин декъашхо а волчу, вевзаш волчу 1елимстага Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжас т1едилларца, 23-чу апрелехь со хилира эвлаяан Ташу- Хьаьжин (Воккха-Хьаьжа) ц1арахчу Гуьмсан к1оштан коьртачу маьждигехь.\nСо теш хилира оцу эвлаяан беркатца бусалба наха цуьнан ц1арахчу маьждигехь деш долчу дикачу, Дела реза хинволчу г1уллакхийн. Делан Сийлахь Калам – Къуръан – 1амош 200 сов бер ду кхузахь.\nЦарна хьоьхуш, и меле г1уллакх шена т1елаьцна къахьоьгуш ю дика йо1 Шах1адат. Оцу дийнахь шен мута1еламашца цхьаьна кечбина беана тайп-тайпанчу кхачанех кхетийтира 200 сов бусалбанаш.\nДикачу х1уманна юкъ йихкина, д1ах1оьттина лаьтташ ву кхузахь маьждиган г1уллакххо Цадаров Замид. Цо дийцарехь, школашкахь дешаран шо чекхдаьлча, каникулашкахь 300 сов бер хир ду кхузахь Къуръан деша 1емаш.\nОцу дийнахь маьждиган имаман г1уллакхаш кхочушдеш вара 1елимстаг Албеков Ал-Мохьмад. Цуьнан дахаран некъ бовза лиъна, дехха къамелаш дира охашимма. Цхьа шо бен дац Ал-Мохьмад кхузахь имам волу. Шен 20 шо кхаьчча, 1988-чу шарахь эскарехь г1уллакх дина ваьлла, ц1а вирзича, 199 3-г1а шо кхаччалц юьртарчу маьждигехь имам лаьттира иза. Цул т1аьхьа Малайзи пачхьалкхехь бусалба 1илма 1амош университет а, цул т1аьхьа аспирантура а, докторантура а чекхъяьккхина, исламан 1илманийн доктор ву Ал-Мохьмад.\nМаьждиган имам волчу Мохьмад-Эмис аларца веана Ал-Мохьмад кхуза имам, х1ора к1ирнах цхьана дийнахь – к1ирандийнахь – имамалла деш ву. Вуьшта, массо а дийнахь, коьрта болх, Соьлжа-Г1алахь йолчу эвлаяан Кунта-Хьаьжин ц1арахчу университетехь хьехар бу.\nМаьждиган коьрта имам ву Мелчхера Асламбек, иштта цхьацца дийнахь имаман г1уллакхаш кхочушдеш бу кхузахь: Рег1ат1ера Асвад, Джалкхера Муса, Гуьмсера Мохьмад-Эми, Ахмедов Анзор, Бенара Мохьмад-Салахь.\n«Делан къинхетамца, Киши-Хьаьжин ц1арахчу университетехь хьеха аьтто баьлла, боккха кхаъ хеташ вара со, ткъа х1инца иштта кхаъ бу суна везачу эвлаяан Воккхачу-Хьаьжин ц1арахчу маьждигехь имамалла деш хилар», – элира Ал-Мохьмада, шен къамел дерзош.\nГуьмсан к1оштан къеда ву Абдулмуслимов Амир. К1оштан мехалле йолчу массо а мероприятешкахь дакъалоцуш ву иза. Масала, х1окху т1аьххьарчу к1ирнах Амира дакъалоцуш, Джалкха юьртахь кешнаш ц1андира. Меттигерчу дешаран урхаллин белхахоша вовшахтохарца, к1оштан культурин ц1ийнехь заь1ап берашца цхьаьнакхетар а хилира к1оштан къедин. Сих-сиха к1оштан куьйгалхочуьнца Оздамиров 1усманца, цуьнан накъосташца а, цхьаьна Сесанарчу Воккхачу Хьаьжин зерате а х1уьтту уьш.\nХиджаб – стиль и мода


Дечкен-бутт 17, 2020\nПутин Владимир а, Кадыров Рамзан а\nОьрсийчоьнан президентан юьззина бакъо йолу йолу векал хIотто мега Кадыров Рамзан керлачу Iедалехь. Цунах лаьцна яздо "Аргументы недели" зорбан гIирсо, Кремлерчу хьастана тIе а тевжаш. И хаам баржийна "Цензуры.нет" сайто.\nКремлерчу хьастано цуьнца дуза "тамашийна чулацам болу бахьана далийна Кадыров дIавахарна".\nХууш ма хиллара, цхьана ханна Нохчийчоьнан кьуйгалхо хIоттийна республикерчу Iедалан гIаьнтда Хучиев Муслим. "Аргументы недели" зорбан гIирсо ца дуьйцу Кадыровс тIеэцна я дIатеттина шега кховдийна дарж.\nХьалхо хаам бина ма хиллара, Нохчийчоьнан цIарх Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат волчу Саралиев Шамсаила дIахьедар дина, Кадыровс "цамгаран кехат" эцна могашаллица йоьзна жима-тIама проблемаш хиларна.


"Дагестан ю-яц аьлла дага а ца деара тхуна". Дов даларца хIунда дирзина нохчий говрашкахь зиярте бахар?\nБенойн БойсгӀаран каш (Википеди)\nНохчийн дошлой, карахь республикан байракхаш а йолуш, дагахь хиллера Оханан-беттан 3-хь Дагестанан территори тIехь долчу вевзаш волчу Кавказан тIом бодуьчу хенарчу нохийн наибан Бенойн БойсгӀаран коша тIехIитта. Дагестанан кIоштан полисхой юкъагIортаро девне дирзира нохчий говрашкахь зиярте бахар.\nХаам: Бенойн БойсгӀар Кавказан тIеман ХIХ бIешаран 30-60 шерашкахь жигара декъашхо а, Шемилан имаматехь наиб а хилла ву. Иза дуьхьаллаьттина Оьрсийчоьнан империна, 1861-чу шарахь ша дIалаццалц. Оццу шарахь Зазадоккху-беттан 20-хь иза ирхъоьллина Хасавюртахь. ДIавоьллина ву Дагестанехь Ярык-су (Аух) эвлан кешнашкахь. Бенойн БойсгӀаран сий деш цуьнан цIе лелош ю Нохчийчоьнан коьртачу гIалин еа кIоштанах цхьаъ.\nНохчийн дошлошна некъ къовлуш дуьхьалбевллачу Дагестанан Новолакерчу кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн декъан полисхой аьтто ца белира уьш совсо. Амма цхьана ханна уьш дIалацаро бахьана даьккхира Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсашна луларчу шина халкъан юкъаметтигаш дика ца хиларх лаьцна дийца.\nХьехориг дара, Оьрсийчоьнан Iедало шен омрица тIедожийна ма хиллара, шина республикан доза къастош иккхина дов.\nИза кхеташ болу тхан лаам бара, хьакъ доллу ларам гайтар Кавказан тIеман турпалхочуьнга тхайн болу\nОцу говрашца дIаяьхьначу мероприятехь дакъалаьцначерах цхьаъ волчу Муслим цIе йолчу стага дийцира Кавказ.Реалиига шаьш динчунна бухахь цхьа а политикан Iалашо яцара аьлла. "Цига даха сацам хиллера цIеххьана шайн юьртарчу вахархочо WhatsApp-ру тобанехь ша говрахь Бенойн БойсгӀаран коша тIе хIотта ваха дагахь ву аьлла яздича. Ах сахьт далале цуьнах дIакхета луу нах гулбелира иттаннашкахь", - дуьйцу цо.\n"Иза кхеташ болу тхан лаам бара хьакъ доллу ларам гайтар Кавказан тIеман турпалхочуьнга тхан болу. Тхайн некъ лаццалц тхуна дага а ца деара хIара Дагестан ю-яц бохург. Тхо Туркойчу я Гуьржийчу доьлхуш ма дацара, луларчу эвла доьлхуш ма дара!", - эргIадъоьху Муслим.\nЦо дийцарехь, шайхаш дIабоьхкинчу зиярташка говрашкахь нохчаша цу кеппара некъ бинера хьалха а. Говрашкахь тайп-тайпанчу маршруташкахула дIасалелар могIарера хIума хуьлуш ду, цуьнах цецвуьйлуш цхьа а вац, боху Муслима.\n"Машенашкахь мегаш ду, ткъа говрашкахь мегаш дац?"\nДагестанан Iедалшна официалан доцу хетарг довзийтира оцу хьокъехь "Коммерсант"газето, оцу республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу хьастана тIе а тевжаш: "Говрашкахь некъ бар барт бина дина дацара кIоштан администрацица а, Новолакан кIоштан полицин декъаца а. Низамаш лардон органийн белхахоша иза дIахаийтира цуьнан декъашхошна, цул тIаьхьа уьш дIасабевлира. Девне меттигаш а, къаьмнашна юкъахь дов даккхар марсадоккхуш а лозунгаш хилар ца хааделира".\nДагестане баханчу дошлошца хIоьттинчу хьолах лаьцна вистхилира Нохчийчоьнан къаьмнийн гIуллакхашкахула а, хаамийн а, зорбан а министр Дудаев Ахьмад. Цо харцдира Дагестанца цхьа дов ду бохург. Ша цакхета говрашкахь некъ бар дозанца доьзначу хаттаршца хIунда дузуш ду, бохуш вара иза.\nУьш ца баьхкинера латта я Дагестанера цхьа кIошт дIаяккха\nНохчийчоьнан парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада а пост йитира шен инстаграмерчу агIона тIехь. Цо бехк биллира дагестанхошна, ша цецваьлла хилар хаийтира и дошлой совцо царна дуьхьалбевллачу наха лелийначух. Даудовс дагадаийтира хIора шарахь эзарнаш дагестанхой Нохчийчуьрчу Шуьйтахь дIавоьллинчу суьйличун имам Шемилан наибан Магоман кошана тIе оьхуш хилар.\nИсторин Iилманан докторо Мусхаджиев СаьIида кхетадо дошлой полисхоша совцор "лулахой цабезаран бух болу шалхонаш лелор санна".\nДагестанерчу политолого Курбанов Руслана "Дождь" телеканалана ша еллачу интервьюхь билгалдаьккхира, Новолакан кIоштан территорица доьзна хаттар дерзонза хилар а, Дагестанехь говрашца некъ бар нийса цакхетарца тIеэцна хила мегаш хилар а.\n"Нохчийчуьра хьеший бахкар цхьа а кхераме хIума дацара. Уьш ца баьхкинера латта я Дагестанера цхьа кIошт дIаяккха. Амма Дагестанехь, дера, [территорица доьзна] хаттар къастийна цахилар хьокъехь дов хиларна иза тIеоьцуш ду рекогносцировка яр, тIамца таллам бар, иштта дIа кхин а санна. И тайпаниг ца хилийта тоьаш дара Новолакан РОВД-ру муьлхха а вевзаш волчу белхахочуьнга телефон тохар, иза вежарийн визит ю аьлла, тIаккха цхьа а цакхетам хир бацара", - бохуш вара Курбанов.\nТкъа сан транспорт сан говр ялахь, сан йиш яц-кх Нохчийчуьра Дагестане ваха?\nКавказан тIеман турпалхочун коша тIехIиттарна оцу кепара реакци хиларан хIун бахьана ду бохучу Кавказ.Реаллин хаттарна "Iазап латторна дуьхьал комитетан" юристо Янгулбаев Абубакара иштта жоп делира: "Говрашкахь Бенойн БойсгӀаран коша тIе эхар хьакхалуш ду Новолакан кIоштах а, цундела Дагестанан агIоно, юкъараллин гIуллакхна юкъа ца гIерташ бехачу нехан тIегIантIехь, даиман а лазаме тIеоьцур ю Нохчийчоьнна а, Дагестанна а юкъахь долчу дозанах лаьцна тема ойъуш йолу муьлхха а акци".\nЯнгульбаевна хетарехь, оцу тайпа акцеша зуьйш ду националистийн ойланаш яьржина хилар – дуьхьал хир бу оцу идейна нах я гIортор йийр цара цунна бохург. "ТIехула тIе Кавказан къаьмнашна юкъахь лаьтта къийсаме хаттарш даима а хилла Оьрсийчоьнна Кавказана тIекхача неI йолсутчу коьртачу догIанех", - боху "Iазап латторна дуьхьал комитетан" юристо.\n"Дагестанан полицин логикица машенашкахь цигашкахула лела мегаш ду, ткъа говрашкахь – дац. Ткъа нагахь сан транспорт сан говр ялахь, сан йиш яц-кх Нохчийчуьра Дагестане ваха?", - хоьтту бакъонашларъярхочо.\nВевзаш волчу нохчийн юкъараллин жигархочунна Караев Русланна хета, хьехаш долу говрашца некъ бар а, цул тIаьхьа иккхина дов а политикица доьзна дац аьлла.\n"Оьрсийчоьнан Конституцино магош ду шен бахархошна маьршша дIасабахар. Амма бахархоша а ларъян еза билгалйина кодекс. ХьошалгIа боьлхуш а хоуьйтуш Iедал ду. Ткъа кхузахь дийнна берейн тобано, тIехула тIе байракхаш а айина, "зиярт дина Байсангуран коша тIе", - билгалдоккху цо.\nКараевна хетарехь, хаттар доьзна ду вовшашна юкъахь хила дезачу гӀиллакхца. "Меттиг а, Iалашо а эвлаяаллан хиларо бакъ ца до уьш лоручара лелориг", - боху цо.\nНохчийчоьнан а, Дагестананг а куьйгалхойн администрацийн официалан векалшкара хIоьттинчу хьолах лаьцна комментари эца аьтто ца белира Кавказ.Реалиин редакцин.


Масийтта тобане бекъабелла Европера нохчий\nИ декъадалар политикан а, динан а тIегIанашна тIехь дIадоьдуш ду. Нохчийчоь Оьрсийчоьнах йозуш йоцуш хила еза аьлла хеташ, Ичкери пачхьалкхан байракхна кIелахь лаьтташ берш бу цхьана тобанехь. Йозуш йоцу пачхьалкх оьшуш яц, йоллу Кавказ а, доллу бусалба уммат а динна тIехь гул а делла, бусалба пачхьалкхене гIерта деза аьлла хеташ кхин тоба ю.\nОьрсийчоьнан Нохчийчуьра Iедал къобал а деш, цу Iедалан Европера векалш санна шаьш лоруш, церан цIарах лелаш кхозлагIа тоба ю. Ткъа я уьш, я вуьш, я кхозлагIниш тIе ца оьшуш, тхьо цхьанца а дац, бохуш, ка ма доллу политиках ца хьакхабала гIерташ юьстах севцначу нахах лаьтташ ю кхин йоьалгIа тоба а. И къестам политикан тIегIанна тIехь берг бу.\nЦунах дозуш а доцуш, ша къаьстина дIадоьдуш ду динна тIехь долу декъадалар. Шаьш тIарикъатан некъа тIехь лоруш болу Хьаьжин мурдаш цхьана агIор, шаьш сийдолчу салафийн некъа тIехь лоруш болу, халкъалахь шайх вахабиташ олуш болу консервативан бусалбанаш вукху агIор, цул сов, хьабашин идеологина тIехь, йовмал къиямат тIедаллалца бусалбанна, керистанна юккьехь тIом хир бу, бакъболу бусалбанаш гIазотехь хила беза боху тоба, иштта дIа масех кхин а.\nМасалина аьлча, цхьана Венехь масех нохчийн маьждиг ду. Цу маьждигех цхьаъ салафитийн маьждиг ларлуш ду, важа хьажин мурдийн, ткъа кхин цхьаъ ду, цхьана нехан петарахь дина а долуш, наха шайх хабашиташ а, амма цара шаьш шайх цIена дин лелориш олу нах вовшахкхеташ дерг.\nСтенца доьзна ду жимчу нохчийн къоман цхьа дакъа бен доцу Европера нохчийн сел дукхачу, вовшашна бIостанечу хьежамашна тIехь лаьттачу тобанашка декъадалар?\nФранцехь вехачу юкъараллин жигархочунна, Ниццерчу маьждиган имам волчу Магомадов Рамзанна хетарехь, тIемаш а, кхин болу баккхий юкъараллин бохамаш лайначу халкъашца хуьлуш хIума ду тахана нохчийн къомо ловш дерг а. Делахь а, тIаьхьарчу хенахь гуттар хаалуш бу цунна вайнехан вовшех тешам байна хиларан барамаш.\nМагомадов Рамзан: „ТIаьхьарчу хенахь мостагIчо вайна юккъе тисина йолу бес-бесара идеяш бахьана долуш ду вайн декъадалар. Со вайн къомаца болх беш волу 20 шо сов хан ю, тIаьхьарчу хенахь чIогIа тешам байна го суна вайн вовшех, хьо цхьаъ дан гIерташ хилча хьо хьанна болх беш ву-те боху хаттар хуьлу нахех.\nМасех тоба гучуйолу кху Европера нохчашка хьаьжча: йозуш йоцу пачхьалкхе езаш берш а, гIаскхийн Iедална муьтIахь берш, тхуна политика ца еза, тхо политикана юккъегIертар дац бохуш берш. Амма политикана юккъе гIертар дац бохург а ма юй цхьа политика а, цхьа тоба ма хуьлий царах а. ХIораммо а шайн принцип тIеяккха а ца гIерташ, кхечо бохург хIун ду -те аьлла ойла еш вай хилча вайн цхьа барт хир бара“.\nИчкери пачхьалкхан Австрерчу векална Никархо ИбрахIимна хетарехь, нохчий бекъабалар ларамза хилла дац, цу бекъабаларан авторш а, дай а бу, даккхийн зенаш а деш, ахчанаш а, ницкъаш а ца кхоош дIахьош программа ю нохчийн вовшашлахь барт бохорхьама.\nНикархо ИбрахIим: „ЦIера хьал вай тергал дича, вайна го цигахь мел даккхий ахчанаш духкуш ду, артисташ бахкош а, гIишлош юттуш а, маьждигаш деш а, адамийн ойла шайна тIеерзон гIерташ. Ткъа цIахь и дерриге а дан а деш, кхузахь аренца болу нохчий хье ца беш буьтур бу бохург суна логикца догIуш хIума ца хета.\nЛерина программаш ю нохчашна тIехь болх беш. Масала, динца бала болчу нахана тIехь болх бо интернетехь, оьрсийн Iедалца дог-ойла йолчаьрца шайца цхьа кхин болх бо. И дерриге шаьш шайх дIайоьлхуш процессаш яц“.\nМагомадов Рамзанна хетарехь, нохчийн къам ша долчулла массийтаза алсамох делахь лан аттох хир дара къоман тобанашка декъадалар, амма сел жимчу къомана боккха бохам бу адам сел вовшех къехкаш хилар а, тобанашка декъаделла хилар а.\nМагомадов Рамзан „Динца аьлча шайн цхьа джамаIаташ, цхьа тобанаш а йина къаьстина ду адамаш, политикехь шайн-шайн партеш а йина дIасадевлла. Партеш а, тобанаш адамийн исторехь даима а хилла ю, амма вай дукха дац, вайна массарна а юккхехь гергарлонаш а, захалонаш а ду. Вай кIеззиг хиларе хьаьжча вайн дукха декъаделла. Вай 20 миллион а, 40 миллион а хилча иштта хала хир дацара иза, амма вайн кIеззиг хиларна боккха бохам бу иза\nНохчийн къам шен кхиаран карарчу муьрехь вуно чIогIа декъаделла хилар дукхахчу адамашна чIогIа сингаттаме хилам санна го. Цхьаболчарна хетарехь, нохчийн къомалахь барт бохар кхин дIа мел долчу цу къоманна тIехIиттинчу баланийн бахьана ду. Амма бу иштта цу барт бохарх а, декъадаларх а нохчийн къам керлачу зеделлачуьнца, керлачу кхетамца арадер ду аьлла хеташ берш а.