Муьлш бу Политковская Анна ен кхачийнарш?\nГIадужу-бутт 07, 2014\nОьрсийчоь -- "Новая Газетан" редакцин пенатIера Политковская Аннин барельеф, 7ГIа2013\n8 шо кхаьчна Москох журналист Политковская Анна йийна. Кхело бехке а вина, набахте хьажийна массех стаг. Политковская дагалоцуш дIахьедар дина Iамеркан Штатийн пачхьалкхан департаменто. Иза саготта ю Оьрсийчоьно журналист ен кхачийна нах ца лехарна.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто шинаридийнахь кхайкхам бина Оьрсийчоьне, журналист Политковская Анна йейтийтинарш жоьпе а озийна, царна йогIу кхел кхайкхор.\nПолитковская Анна дуьненна а евзаш дешан говзанча яра, бакъдерг луьра дIаолуш, харцонца къийсам латтош, мискачу нехан бакъонаш ларяърехь шен са а ца кхоош къахьоьгуш.\n48 шо долу Новая газетан (Керла газета) корреспондент Политковская герз тоьхна йийна карийра Москох, ша ехачу цIийнан лифта чохь. Хиллачу кхело иза йер дуьйзира, цо дуккха а шерашкахь Нохчийчоьхь тIом боьдуш, сецначул тIаьхьа а лелла харцонаш Iорайохуш йийцарца.\n2014 –чу шарахь Москох ГIалин суьдо Политсковская Анна йерна пхи стаг бехк тIебилларца кхеле озийра. Церан могIарехь куьгбехке хиларца билгалбаьхначу Гайтукаев Лом-Iелина а, цуьнан йишин воIна Махмудов Рустамна а белла дIабовллалц набахтехь такха хан туьйхира.\nЗуламна декъахь лоручу кхечу шина вешина МахмудовгIарна, ИбрахIимний, Джабраилний, милцо лаьттинчу Хаджикурбанов Сергейний I2, I4, 20 шераш хан кхайкхийра набахтехь яккха. Цул совнаха, суьдо 5 миллион сом Оьрсийн Iедале оъхьадиллийтира Политковская Аннин доьзална.\nIамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ саготта ю Политковская йейтийтина коьрта куьгбехкенаш тахана а жоьпе озаза хиларна, царна догIу таIзар дина ца хиларна а, аьлла дIакхкайкхина пачхьалкхан департаментан векало Саки Джейна, журналист йийна 8 шо кхочуш ша динчу дIахьедарехь.\n«Тхо догреза ду, Политковская йийнарш жоьпе а озийна, царна Iедалан низамашца кхочу кхел кхайкхорна, амма саготта ду, зуламан коьрта дай хIинца а кароза хиларна. Оха кхайкхам бо Оьрсийчоьне зуламхой жоьпах ца бовлийта». Ишта ду Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан дIахьедар.\nЦул сов, Саки Джейна билгалдаьккхина, Оьрсийчохь Хлебников Пол, Куашев Тимур, Ахмеднабиев Ахмаднаби, Геккиев Казбек, кхиболу а журналисташ байина нах, ехха хан юкъайоьллехь а, схьакаронза хилар.\nОцу а, кхидолчу а зуламашна деш таIзар дацаро эшайо журналистийн болх бан таронаш, юкъараллехь кхуллу кхерамаш, боху Саки Джейна шен пресс-релизехь.\nНовая газетан Политковская Аннас болх бинчу редакци оьрсийн а, кхечу пачхьалкхийн а журналисташ а гулбелира шинаридийнахь и дагалацарца.\nДагалоцур вай а оцу майрачу зудчун аз.\nПолитковская: «Кадыров Рамзанан хиндерг ас цуьнан мел дукха чIирхой бу бохучух дузу. Ца лаьа суна цхьа а лойла. Амма оцу персонажах дерг аьлча, цунна ондда хадархой-м оьшу».\nВайна ма-хаъара, нохчийн къомана дуккха а орцахйийлира ша дийна йолуш Политковская Анна. Ткъа хилла бац цуьнан хьомара, иза йийна 8 шо кхочуш дагалацаман гуламаш Соьлжа-ГIалахь.\nБархI шо кхаьчна Политковская Анна йийна


Доца хуьлуш хилла кху дуьненахь къонахчуьна дахар. Шен халкъан кхане ирсе хилийтархьама дахар дIало цо. Иза вайца вацара аьлла ца Iаш, вай дагалуьйцу цо дина гIуллакх а, цо дийцинарг а.\nХалкъ халчу киртигах чекхдолуш, дуккха а вежарий бакъ-дуьнена ма бирзина вайн. Вайна т1ом ма гина, цуьнан къизалла а лайна. Шаьш лелош дерг бен цIена дин дац бохуш, иблисан лаам кхочуш бан гIерта цхьа нах а ма бевзара. Цу наха, ц1енчу бусалба динна тIехьа а лечкъаш, вайн халкъ тIеман цIерга а ма кхоьссира.\nИштта, уггаре хала, кхераме заманахь вайн халкъан юкъара гучувелира бакъ волу къонах, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Аллах1ан гуш ду-кх, хIора стеган дог, цуьнан нийят. Ният ц1ена делахь, дерриг хууш волчу Аллах1а аьтто а бо. Нохчийн халкъ къинхетам ца бевза, къизачу т1амах хьалхадаккха Ахьмад-Хьаьжин нийят ц1ена хилла дела, Дала цунна гIо а дира (Дала г1азот къобал дойла цуьна).\nАхьмад-Хьаьжа (Дала гечдойла цунна) халкъана орцах велира. Цу новкъавала сацам бича, цуьнан уггаре а чоьхьарчу наха, бийцаре бинера цо бина сацам. И некъ вуно хала, чолхе, кхерамах буьззина хиларх лаьцна дийцаре дира. МостагIчо хаддаза кIело йийр ю, тешнабехк бийр бу, ямартло, питана лелор ду бохуш.\nЮьхьанца кIезиг бара, герз кара а эцна, иза ларван кийча хилларш. КIезиг бара интеллигенцин векалш – поэташ, профессорш, яздархой. Нах кхеташ бацара цунах. ХIетте а, цуьнан нийят а, ойла а цIена хилар бахьана долуш Веза-Сийлахьчо цуннан гIодира, цо долийначу массо а хIуманна тIехь. Ахьмад-Хьажа диканна, бакъонна тIекхийдаш вара. Цкъа а ца дуьйцура бакъдерг бен, иза цхьанна товш дацара аьлла ца 1аш. И бахьана долуш халкъ цунна тIедирзира. Цуьна 1алашо ц1ена хиларх шаьш кхетча, цунна дика накъостий а хуьлура. Цунна дуьхьала хилларш къера хуьлура, шаьш галдевлла хиларх кхетча.\nШен сийлахь, деза декхар кхочуш дина цо, Делан пурбанца.\nДика к1ант – ден накъост олуш ду вайнаха. Ахьмад-Хьаьжас дика кIант кхиийна, ша арабаьккхина некъ дIакхехьа, ша даглаьцнарг чекхдаккха хьуьнар а, доьналла а долуш волу. Тахана дерриге а дуьне цецдаьлла Нохчийчохь хуьлучу хийцамех. Iилманчаша чIагIдора, Нохчийчоь меттахIотто мел лаххара а 50 шо дезар ду бохуш. Амма Ахьмад-Хьаьжин кIанта, Рамзана, масех шарахь, б1аьста денло зезаг санна, хазйина дIахIотти Нохчийчоь. И берриг а АллахIан къинхетам бу, ден нийят цIена хилла хиларна тоьшалла а ду.\nДала бусалба дин новкъа д1адаха, Ахьмад-Хьаьжас яьккхина маршо ларъян, хьекъал, иман, синкхетам а лойла вайна!


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Цхьа йоI йоьвзинера суна, и схьаяло дагахь ву со, ламаз деш ю и, марха кхобу цо, делахь хьиджабан чIогIа дуьхьал яьлла.\nЦхьа хаттар кхолладеллера сан, бакъдерг дийцича и хаттар ца далархьама хIуъа дан реза вара со, и санна долу хIуманаш нахиг даккха ца лаьа, делахь хьоьга ца хаьтча кхин хIун дан деза ца хаьа суна.\nХIара гIуллакх нахала даккха ца лаар суна, амма кхечу къомарачуьнга хаьтча и сан хьоланах кхетар вац, хIунда аьлча вай ша-тайпа Iадаташ ду, кхечера йоцу психологи ю вайнеха. Цундела хьоьга хоттуш ву со. Цхьа хьехам бахьар ахь суна. Суна 99,9% хаьа цо и хьиджаб юхур йоцийла.\nАс хIун дича бакъахь ду? Хьалхе корта хила безара, кхетор ю ца бохуш, ас айс со Iехо ца оьшур, амма хIинца и дIадаьлла. Хан юху йогIур яц.


ЙоIанна тапча тоьхна полисхо дIаваьккхина балхара\nГIуран-беттан 6-хь Москвахь травматикан тапча тоьхна йоIан чов йина волу патрулан-постан декъан белхахо дIаваьккхина чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан органашкара. Цунах лаьцна хаам бо Москох полицин урхалло, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nКIиранан дийнахь Московахь полицин белхахочо, балхара мукъаваьллачул тIаьхьа тапча тоьхнера, ша хьошалгIахь хиллачу доьзалерчу 13 шо долчу йоIанна. Дархо дарбанан хIусамехь ю. LIFE зорбан гIирсо бечу хаамца, йоIа дийцина, 33 шо долу полисхо эвхьаза лела гIерташ вара шеца, ша цунна реза ца хилча, цо когах тапча туьйхира шена аьлла.\nТешо дийцина "Медиазоне", герзтоьхнарг маларх кхетта а вара, полици ярна кхоьруш а вацара аьлла. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло таллам болийна, бехктакхаман гIуллакх долийна сий доцуш леларца доьзна.


Оьрсийчоьно лоьху нохчо лаьцна Украинехь\nОьрсийчоьно лехаме веллачу Илаев Амхьадна Харьков гIаларчу Октябрьский кIоштан кхело цIера аравала доьхкучу кепехь лаьцна латто сацам бина. И хаам бина "Кавказ.Реалиига" Илаевн кхелехь хиллачу Украинерчу бакъоларъярхочо Кожушко Николайс.\n"Иза лаьцна, изоляторе хьажавайта гIертара прокурор, ткъа кхело цIера аравала доьхкуш сацам бина", - боху бакъоларъярхочо.\nАдвокат ю лаьцначун Мезенцева Людмила. "Оха Илаевн бер хиларх, виллинавеха меттиг хиларх, гонах дика цIе йоккхуш хиларх долу кехаташ чуделлира. Лакхарчу Радин депутато Линькос шен жоьпалле оьцуш а вара Илаев, амма оцу депутатера деношкахь дIадолу дарж, цундела кхело тIе ца эцна цуьнан дехар", - дуьйцу Мезенцевас.\n"Кавказ.Реалиино" яздина ма-хиллара, беттанаш хьалха лецира Илаев Харьковрчу полицино, амма дIахийцира. Прокурорашна лаьа иза лаьцна, изоляторехь кхабийта.\nМухIажиран статус йоьху нохчочо Украинан миграцин урхалле. Амма Оьрсийчуьрчу талламчаша чIагIдо, иза Нохчийчуьра 5 стаг а вийна ведда, бохуш. Ткъа адвокаташа дийцарехь, Илаевс а, цуьнан вашас а Оьрсийчоь дIатесначул тIаьхьа Нохчийчохь дина хилла зуламаш ду цунна бехкедийраш. Амхьад а, цуьнан жимахволу ваша а Украинехь а волуш, Нохчийчохь хьийза а вина, вийна Оьрсийчоьнан ницкъхоша церан цIахь висина кхо ваша, чIагIдо адвокато Мезенцева Людмилас.


"Медиазона": Охан-баттахь дуьйна коронавирусах дарбан хIусамашкахь велла 75 000 стаг\nОьрсийчохь Охан-баттера схьа коронавирусан дарбан цIийнашкахь белла нах бу - 74 866. И терахь шозза лекха ду Оьрсийчоьнан урхаллаша официалехь даржийначул. Иштта яздо "Медиазона" портало, могашаллин министраллерчу коронавирусан хьал тергалдечу Информацин центран статистиканна тIе а тевжаш.\nРегионашкарчу а, федералан а Iедалехь ду коронавирусах беллачийн оперативан терахьаш, амма цара халкъанна ца довзуьйту уьш ма-дарра, лахдо дуккхаза а, цхьайолчу меттигашкахь гуттар а дайдина сурт, боху "Медиазоно".\n"Медиазоно" далийна терахьаш ду Информацин центрехь Охан-беттан 31-чу дийнера Лахьан-беттан 22-чу дийне кхаччалц гулдина. Могашаллин министралло уьш ца довзийтина цкъа а, амма хIора регионо уьш тидамехь алаттадо, цаьрга хьаьжжина уьнна дуьхьалоен белхаш а гIиттабо, ткъа президента Путин Владимира шен векалш декхаребина статистика тергаъян а, хIора кIиранах хьал шена довзийта а, боху хаамийн гIирсо.\nХалкъанна йовзуьйтуш йолу статистика лелориг ю Роспотребнадзор – цо гойту терахьаш ду, дуьстича, шозза лахара (Роспотребнадзоро чIагIдарехь, Лахьан-беттан 22-чу денна велла Оьрсийчохь 36 516 стаг).\nМогашаллин министралло, цкъа-делахь, ца лору шайн цIахь я коронавирусана дуьхьалоян кечйина йоцчу дарбан хIусамашкахь белла нах, шолгIа делахь, чулору дарбан хIусамашкахь коронавирус кхетта а йоцуш белларш а.


ВIашагIкхетар дIадоладеш, сайре дIахьош хиннача Матенаькъан Илеза гулбеннарашта хьалхашка лоацца Заретай вахара, кхоллама наькъах лаьца дийцар. Ший къамаьле Илеза белгалдир бера хана, нана а да а доацаш, бо хинна йиса яле а, боккхагIболча вошаси йишаси, цхьаккха хIама а ца эшийташ, Зарета кхеяь хинна хилар. Массадола хIама лоаттадеш, бакъда, боча а ца Iомаеш, укх дунен тIа шийна йоагIа моттиг хьа а лаьца, нийсача наькъа тIа дIаоттаяьй цар шоай йиша.\nЮххера а, Заретайх дола дош аьнна ше ваьлча, дIахо йода сайре цунга дIаелар из дIахьош хинначо.\nБайташ еша ше йолалуш, лоацца ший наьнах лаьца къамаьл а дийца, тIаккха «Нана» яха ший байт йийшар Заретас.\nМа миска я-кх со,\nНаьна йIовхал ца яйна,\nМа йIаьхий я со,\nНаьна кхалхар ца лайна.\nХIаьта а ловр сона,\nСе нанас хьастар.\nМа хала да, ва Даьла,\nМа боча хиннад хьо,\nВа наьна кIаьда дог,\nСецар хьо, наьна дог.\nКIаьд ца луш лела мог.\nХьо дага ца йоаллаш\nЛовзац аз цхьаккха ког.\nДег чура дех аз,\nВа веза, ва Даьла!\nЯ АллахI, ма къастийта\nБерацар ший нана.\nIазапе ма озийта\nБерага из бала.\nХIаране йола нана.\nГулбенначар дог гIоздоаккхаш, цар дегашка кхувдаш, байташ йийшар Заретас дIахо а. Хьаьшаша дега гIозленца, раьза болаш, сатемца ладувгIар Заретас ешача байташка. Ца хьоадеча нийса хургдац, Зарета дукхаезаш баьхкача нахах цхьачар шоашта ховш йола цун байташ йийша хилар а.\nИштта укхаза дакъалоацаш боккхий нах а бар, гIалгIай оазалхочун кхайкамга ладувгIа а, цо халкъанца екъача уйлаех шоашта дакъа дахьа а баьхка. ХIаьта тахан укхаза ше варах мел дог гIоздаьнна, са паргIатдаьнна а ва, дийцар Кормсолзозерча БIарахой 1усман-молла Ахьмада. «Укх тайпарча вIашагIкхетарашка со ца нийслу дукха ха я, кхы а хургба укх цIагIа со мо бола нах. Сайна, иштта нах гуллуш моттиг я, аьнна, хезача, венав со укхаза. ЧIоагIа эшаш, дика болабаь болх ба ер. ХIанз, тахан укхаза варах дукха хIама хезад сона, дукха хIама кердадаьннад, дукха керда нах байзаб. Цхьаькха а да лоархIаме, оазалхочо ше ешаш мо хилац уж байташ, кхычо ешаш хилча. ДIахо ер болх иштта дIабахьа Дала аьттув боаккхалба шун, эшшача со новкъост ва шоана».\nЗарета ше нах дукхабезаш, наха дукхаезаш саг я. Шийга мел сагото яле а, из гуча ца доалийташ, юхь елаенна хул из. Хийла денош доагIа, Заретай лоалахой е гаргара нах хьачу а баьхке, цар цунга шоашта байташ ешийташ. ВIалла лоалахо воацаш, миччахьа кхыча юртара нах бахка а тарлу из йолча, цунца багIа а, шоашта цунга байташ ешийта а.\nБайташ яьзъеш хиларал совгIа, Заретас ший багенах иллеш а оал. МугIараш кхолла денна хиларал совгIа, оазаца уж дIаала а начIал деннад цунна Дала. Дукха я цун байташ тIа мукъам а билла, вай мехкарча а доазол арахьарча а иллиалархоша лекхаш ашараш.\nСайренга баьхкача наха юкъе дукха бар, укх вIашагIкхетара раьза болаш, укх тIа из ца сецар дезаш. «Бера хана денз укх мо долча вIашагIкхетарех хьегаш хиннай со. Мел сапаргIатдоалаш ладийгIар гулбенначар тахан Заретас йийшача ший байташка. Ер болх укхаза соца а цабеш, дIахо дIабахьа беза оаша. ХIана аьлча, вай къаман хIама, вай поэзи, вай литература, вай оамал, культура керда йоахаш цахилча, кхувш боагIарашта из ховргдац. Баркал шоана, иштта ер болх болабаь», - йоах Долакханаькъан Золтхана.\nЮххера а вIашагIкхетар чакхдоалаш, ше лаьрхIа хьабаьхкача хьаьшашта баркал оалаш, йистхилар Зарета: «Тахан, шоай гIулакхаш юкъагIа а дита, со лаьрхIа укхаза хьа мел венача сага доккха баркал хилда шоана. Дог гIоздаьнна, гIадъяха я со тахан. Доаккхал ду аз шо сай долаш. ХIаьта ер сайре кийчъеш къахьийгача, укх «Эздел» яхача юкъарчен викалашта а баркал оал аз. Эзди нах ба ераш».\nДукха хиннай Заретай тайп-тайпарча дешаех лаьца язъяь байташ, дувцараш, бакъда, уж шеддар Чернореченске дисад цун, 1992-ча шера гIалгIашта духьала хиннача тIемах кIалхарабовла аьнна, уж байддача хана. Уж кхы юха меттаовттаде аьттув а баланзар Заретай. Цхьа ха яьккхай цо ца яьздеш, бакъда, гIулакх кIеззига аттача даьлча, дега, керта уйлаша йитаяц из ца яьздича. Цул тIехьагIа язъяьча байтех латташ, тайп-тайпара гулламаш да цун. «О любви и о любимых» — 2011 шу, «О времени, о жизни, о судьбе» — 2013 шу, «Откровение» — 2015 шу, «Хьалхара такилг» — 2016 шу.\nШе школе деша ягIача хана денз, тайп-тайпара къамах болча йоазонхоша берашта хетаяь язъяь байташ хоза хеташ ешаш а, ше йоазонца чам болаш къахьегаш а, берашта лаьрхIа байташ яьзъеш а хиннай из.\nХIаьта Зарета ше яьй 1961-ча шера июнь бетта 11-ча дийнахьа Пригородни района Чернореченское яхача юрта.\nШий кхоллам дукха а безаш, хоза а хеташ, бер мо боча хеташ, хьесташ лелабу Заретас. ХIана аьлча, цунна дагадеха, цо кхелла мугIараш да уж. Ший наьнацара, дулх-цIийх болча нахацара, лоалахошцара, мехкахошцара, Iаламцара безам гойташ, дукха я цо язъяь байташ.\n«Безаме сайре» яха литературно-поэтически сайренаш ер шу чакхдаллалца дIакхахьа лерхI «Эздел» юкъарчено. ТIехьа тIайоагIача сайренах бола хоам а хургба, Дала аьннадале.\nДала барт цаI болба вай.\nБолее полнй фотоотчет смотрите по ссылке\nРепортаж ГТРК "Ингушетия" о мероприятии


Лепс Григорийна Литва некъ бихкина\nШайн пачхьалкхе вар Литвас дихкина Оьрсийчоьнан музыкантна Лепс Григорийна, хаамбо LRT канало. Санкцийн документна куьйгяздина пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Мисюнас Эймутис, арахьарчу гIуллакхий министраллан дехарца. BNS агенталле арахьарчу гIуллакхийн урхалхочун гIовса Скусявичюс Дарюса дIахьедина, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа 2013-чохь "Iаьржачу тептаре" ваккхаран бух тIехь тIеэцна сацам бу иза аьлла. Оьрсийн зуламхойн тобанца иллиалархочун уьйраш ю аьлла, бехкево иза Вашингтоно. Лепса бехк тIе ца буьту. Ша низамаш лардархо ву аьлла, дIакхайкхийра музыканто 2013-чу шарахь.\n"Нагахь со Iамеркан финансийн министраллана зуламхо ву аьлла хетахь, Синатра Фрэнк схьа а ахкий, иза а набахте волла", -аьллера Лепса.\nЛепс Григорий - Советан заманара схьа дуьйнна шансонехь а, оьрсийн поп-музыкехь а иллеш олуш ву. Forbes журнало 2018-чу шарахь Оьрсийчоьнан коьртачу иллиалархойн тептарехь 4-чу меттигехь дIатарвира иза.\nОьрсийн миллиардерашца Махмудов Искандерца а, Бокарев Андрейца а тасаделла гергарло бахьана долуш, музыкехь карьера ян аьтто хилла цуьнан аьлла, яздо зорбанаша. Ткъа и шиъ Испанин прокуратурано зуламхойн тобанашца воьзна ву аьлла, шеконе эцна.\n2012-чу шарахь Путин Владимиран харжаман кампанехь дакъалецира Лепса.


"Гулам бан беза вай сихха"\nБаланаш массарел а дукха балхочех бу социалан машанашкахь вайнах\nДайшлахь лелла Мехк-Кхел меттахIоттийча башха хир ду дахар, цуьнца леха еза нийсо, боху вайнахах цхьаболучара. ТIехь цхьа да а лаьтташ, цунна верриг а муьтIахь а волуш, даха деза къам, чIагIдо вукхара кху муьрехь.\nУггаре жима цакхетам а тоьа агIонашна вовшашца эгIа, девнца къаста.\nОцу хьелашкахь ду Европерчу а, Оьрсийчуьрчу а жигархоша вайнехан дуьненаюкъара гулам хIотто беза боху ойла айар.\nШех, хинболчу барамах, дийца цкъачунна хьалхо ду, амма кечам шаьш бан болийна, гулам вайнах махкахбаьхначу Чиллан-беттан 23-чу денца а бузуш, Европехь дIахьор бу, элира Маршо Радиога бараме маьI-маьIIера жигархой вовшахбетташ хьийзачу тобан хьалханчаша.\nОццу юкъанна, къоман гулам хила а беза, цигахь халкъера хьал, децIерачу а, цул арахьарчу а вайнехан мехаллех, IаьIначу гIайгIанех дийца а деза, аьлла, къамелдина шен рогIерчу барамехь кIирандийIнахь Европерчу вайнехан Къанойн Кхеташоно а.\nОцу кхеташонан хьалханчин Докудаев Ахьмадан (Германи) гIовсца Хачукаев Сайд-Мохьмадца бийцабаьккхинчу гуламах а, тахана Европерчу вайнахехь долчу хьолах а лаьцна къамел хилира Маршо Радион.\nДера тхан тидамза, ца гуш дIа ма ца доьду кхузахь хIумма а\n- Европехь, Малхбалехь, ерриг а Оьрсийчоь а яьккхина, жа санна, даьлла лелаш къам ду. Массеран а дегнашкахь юкъара лазам бу: хIун хуьлуш ду вайн къомах, мича доьлхуш ду вай? И лазам шун хьукмате кхочий, шун дегнех бетталой?\n- Къанойн Кхеташо кхоьллина доьалгIа шо ду. Адам кху Европерчу хьелашкахь нийссачу новкъа дIадига кхоьллина ю хIара. Деношкахь а Iийна тхо оцу хьокъехь къамелаш деш. Дера тхан тидамза, ца гуш дIа ма ца доьду кхузахь хIумма а.\nТахана ирча, сингаттаме ситуаци ю лаьтташ, дIасаяха езаш Iаьржа мархаш тIеязъелла, хIинций-хIинций догIа догIу бохуш санна. И мархаш дIасаяха тхоьгахь ницкъ бац. Амма вайна пайде болу некъ, пайде долу гIуллакх Европерчу вайн къоме кховдо-м луур дара.\nДагна Iаткъаме, лергана хаза хала а долуш, косташ кхочу, вовшашца дов а даьлла, вели хазалла валла волу ши кIант, дIогахь логах урс а хьакхна, охьакхоьсси майрачо зуда, вукхунхьа доьзалера дIадаьккхин ворхI бер, олий.\nОццул дакъаздаьллачу хьоланна хIун дийр дара-те, бохуш, ойланаш йо оха. Тхешан пенсех дIасалела девнашна юкъа, маслаIаташка.\nОйла йича, дагадогIург ду вайна кхузахь гражданалла кхетамехь цатоар, иза эшар, иза вайх ян гIерташ, къа а хьоьгу оха. Цкъачунна гIуллакх ца хуьлу.\nДоцурш, цатоьарш дукха ду. Вай кхечу културан тархашна юккъехь ду, кхечу меттанашна юккъехь ду, кхечу къаьмнашна юккъехь ду, кхечу динна юккъехь ду.\nТкъа мел хаза вешан, вайнехан, ламасташ делахь а, уьш кегийрхошка дIадала, уьш марзбан вайна таронаш ца тоьа.\nКонцерт, театр, кино, сурт, литература - иза муьлххачу а къоман бахам бу, цара кхиадо дика адам. Цара цхьана ойлане дерзадо халкъ. ЦIахь, масала, итт эзар гулло тезета, бала байбо иштачо, марзо дебайо. Ткъа кхузахь оцу массо а хIуманна а дуьхьалбевлларш баьржина. Ур-атталла, мовлад ешар, зикр дар, ловзар хIоттор емалдо.\nАмма къам къехкийла дац шен хазанех, дикачу ламастех - и дерриг а ду кхузахь ир-кара хIотто дезаш. Ткъа цунна таронаш ца тоьа. Делахь а, Iойла дац. Оха къахьоьгу.\nФранцехь, Австрехь, Данехь, Испанехь, Норвегехь, кхечу меттигашкахь дуккха а бу оцу гуламах хьаьгна\n- Изза вай стохка а хьехийра, леткъамаш а изза бара. Делахь а, кху муьрехь аш а, даймахкарчу жигархоша а, вовшашца юкъарло оьшу, вайнехан гулам бан беза аьлла даржийна. Хила торуш буй гулам кеста?\n- Гулам хила беза, цо халкъан лаам гойту, кхачамбацарш гойту, некъ къастабо. Тахана Францехь, Австрехь, Данехь, Испанехь, Норвегехь, кхечу меттигашкахь дуккха а бу оцу гуламах хьаьгна, дагадовла дезара вай, боху дуккха а меттигерчу вайн хьалханчаша.\nОха тхайн Кхеташонехь а дина селхана цунах лаьцна къамелаш. Тхо оцу гуламна кечлуш-м ду, таронаш ледара елахь а. Амма новкъарло еш ницкъаш а бу, царна вайнехан гIиллакх ца хаьа, царна оьрсийн гIиллакх а ца хаьа. Иштачара питанаш а латтадо, уьш девне а буьйлу, иза а тергаме эца дезаш нисло.\nДелахь а, гулам хир бу, позитиван ницкъаш гонах гул а бийр бу.\nМаттана гонах гулдан деза адам, ламасташ даржо деза\n- Ахь элира-кх, "гражданан юкъаралла" оьшу. Дуьненаюкъара и термин вайна евзаш ю. Ткъа хьан кхетамехь, къамелехь, вайнахана юкъахь иза хилар - иза хIун ду, муха туьду ахь?\n- ХIара вайн даьржина лела къам Шема дахийта а, эшахь Зимбабве дахийта а атта ду зуламечу наханна - вай даьржина ду. Маттана гонах гулдан деза адам, ламасташ даржо деза.\nЦахуург даржош, дуьйцуш, "вахабисташ", "салафиташ", бохуш, доькъу къам. Амма оцу доллучунна а дуьхьалъяккха вайна кхузахь вешан театр а, литература а, кино а оьшу. Дайшкара кхаьчна Iадаташ чIагIдан а деза.\nДевзаш доцург, вайца хьалха лелла доцург юьстахдита деза, девзарг-лелларг дендан деза. Хенан йохалла къаьстар ду цадевзарг мел оьшу, вай цкъачунна ваьшна девзарг, ваьш доьлларг хьалаайдан деза. Иза ду-кх "гражданан юкъаралла" ас айан еза бахар.\nДаймахкара а дац хуьлуш гIо-накъосталла, цIера хьаькамаш кхоьру вайца уьйр латто. Цундела вайна кхузахь гулам оьшу.\nИштта ду Маршо Радион Европерчу Вайнехан Къанойн Кхеташонан лидеран гIовсца Хачукаев Сайд-Мохьмадца хилла къамел.\nВайнаха гулам дIабахьа а беза, юкъара хьелаш дийцаре а деш, гарадаьлла халкъ цхьана маслаIатечу къилбанна, юкъарчу Iалашонашна тIедерзо а деза, аьлла, кху муьрехь гIевттина жигархой бац еккъа Европера – бу Малхбалера а, Оьрсийчуьра а.\nМаршо Радионо шен рогIерчу хаамашкахь бовзуьйтур бу оцу новкъахь бен болх а, и болх бийраш а.


Нохчийн тΙеман кеманхо Тимерсултанов\nМангал-бутт 16, 2012\nОьрсийчоь -- Сухой Супер Джет-100 стигалахь, 28Заз2012\nДаймохк цхьацца бахьанашца стенггахь а бисинехь а, нохчочунна нохчалла шеца лелор ду уггаре коьрта. Вайн нехан амал, оьздангалла, гΙиллакхаш дуьненна дΙагойту къоман векал, къоман дипломат ву Нохчийчохь вехаш воцу хΙора нохчо а. Оцу мехалчу хΙуманца ларалуш болчу, даймехкан а, къоман а сий айдечу ДегΙастанна юьстах бехачу нохчех дийца лаьа тхуна. Шийлачу Сибрехахь оьрсийн эскарехь хΙаваъхой Ιамош, кхиош ву Тимерсултанов Сулима.\nХьаъа а масал эца мегар долуш, чолхе, кхераме дахаран некъ хаьржинчех цхьаъ ву Теркйистан кIоштара, Горагорскехь кхиъна а, дешна а волу Тимерсултанов Сулима.\nЦо чекхъяьккхина Оьрсийчохь уггаре даладеллачех цхьаъ ларалуш хилла Ейск-гIалара хIаваакеманийн училище. Тимерсултанов Сулим ву дуьйцуш ша цига деша вахарх, экзаменаш дIаяларх.\nТимерсултанов Сулима: "Со училище ваханчу хенахь, цигахь цкъа а ца хиллачу кепара конкурс яра – цхьана метте 11,5 стаг волуш. И ду I978 –гIа шо. Ейскан училище. Цу хенахь иза уггаре тоьллачех, шираче, гIараяьллачех цхьаъ яра".\nМР: Хьан цIерачара къобалдеш хIума дарий хьо цига деша вахар?\nТимерсултанов: «Дацара. И шена хиича, тхан нанас аьллера: "Дог а ца дохош, дIавахийтийша, гIуллакх а ца хилла цIа вогIур вара иза-м". Цу тIе жима волуш, динбух а каггийна, цомгаш хилла а мА ву иза дIавахийтийша,цIа вогIур ву».\nЦу шарахь со экзамен а йоцуш университете дIаоьцуш вара Соьлжа-гIалахь, амма ас хIаваакема хаьржира. Теркйистан кIоштехь 7-чу классехь дуьйна ерриг олимпиада а схьаяьккхира математика а, физика а хаарехь.\nСан ишкол а чIогIа яра. Хьехархой а дика бара, Iама а дика дора, бакъдерг бакъ хила деза. Хьалхарчу математикан экзаменехь 4 сохьтехь беш болу болх ас 18 минотехь бира. Суна, профессор Белкин бохуш вара иза, тIевеара экзамен дIалуш. Цо элира, хьажа а хьаьжна, цецваьлла: О-о, джигит, давай еще посмотри! – Суна хаьара айса нийса йинийла».\nТхойшиннан кхидIа нисделлачу къамелехь го аьлла хетта муха адам–юьхьша ву а, дахарехь шен меттиг дIалаца цо мел къахьегна а, дестийна ала а ца оьшуш, мел ирхенаш цуьнан къарьян дезна а.\nМР: ХIан, деша дIахIоьтти хьо. Дешна ваьллачул тIаьхьа хьо хIавакеманашца волу мел хан ю?\nТемерсултанов : «Ларахь, 1982-чу шарахь дуьйна 30 шо ду-кх. Ши шо ду со кеманна тIера охьавоьссина, могашалла бахьанехь. Кхузаманан кеманаш чолхе ду. БIаьрса охьахиъна сан цIеххьана. ХIетале со 1-чу классан кеманхо а хилла, 1-чу классан кеманхо-инструктор а хилла сох. Со,чолхечу хьелашкахь гIуллакх дан, инструкторш Iамош хьехархо а хилла".\nМР: Стенгахь бина ахь и болх?\nТимерсултанов: "Калиниградехь бира ас и болх, Балтикехь. Цигахь дуьххьала СССР-н исторехь, со эскадрилиян коьртехь а волуш, ткъех кеманна коьртехь Германе дахара тхо. МогIа бинна, цхьана эшшара кеп-низам а лардеш. ХIинца хIокхара кхо-диъ кема а гойтий, цецвоккху со, "къаьхьа де", олий".\nМР: Хьо нохчо ву, аьлла, тIеIаткъам беш, эшам беш хIумма а дарий?\nТимерсултанов: "Дера дацара. Цигахь хьо мича къомах ву, бала бацара. Цигахь хоьттуш дерг, ахь кема муха дуьгу, говзалла, ахь пушка муха туху, ракеташ муха йохуьйту, пилотаж муха хьовзайо… Цуьнца суна хало яцара".\nМР: Карарчу хенахь стенгахь ву хьо ?\nТимерсултанов: «Со буьйранчийн пунктан хьаькам ву (начальник командного пункта) Североморскехь, тIеман хIаваакеманийн эскарехь. Иза Къилбаседа флот ю-кх. ХIаъ, «Курск» хIаллакъхилла, авианосец «Кузнецов» лаьтта меттиг ю.\nСо цигахь вевзаш а ву, даламукъалахь, нохчийн цIе йожийна а вац, со мила ву а хаьа, вайн гIиллакхех воьхна а вац. Нохчий хьуна бакъдерг дезахь, хIора а шолгIа нохчо, малонча -Iилманча ву. Муьлхха а нохчо, ахь нийса некъ гайтахь, говзанча а хилла дIахIуттур ву, аьлла, тешна ву со…\nТхо кеманхой, лецначу нахана юкъахь санна, юкъаметтигаш-иерархи ларьеш ду. Цигахь хьоьга стигалахь хIумма а ца далахь, лаьттахь къамел ца дойту…»\nМР: ХIинца цига нохчий бераш кхаьчча, царна тIе куьг хьекха дезаш, озабезам бан безаш хIума-м ца нисло хьуна?\nТимерсултанов: «Теркйистан кIоштан Калаусера ши кIант валийнера цига арме 3-4 шо хьалха. Онда вара ший а, черчий санна. Царна муьшкаш еш меттиг йогIура, ткъа цара тухий охьавуьллура. Милла велахь а.\nХIара шиъ ма вац бегаш бойтуш. Цхьана дийнахь цу шиннах цхьамма соьга телпо туьйхи-кх, Iелас. «Охашимма тхайн прапощикана чIогIа етта а йиттина хьуна, тхойша чувуллуш а ву хьуна, аьлла. Накъосталла де а ца боху цара.\nСо полеташкахь вара. Ас сайн доттагIчуьнга зIе туьйхи, гIой, хIун ду хьажахь, аьлла. Цунна и тема евзаш яра. Оьрсийчоьнан турпалхо а волуш, воккха хьаькам ву иза, полковникан даржехь. Ас боху, Паша ,сихха гIолахь, церан гIуллакх прокуратурехь ду хьуна.\nИштта, вахана Павел цига. Цу шина тIевитна хIара. Цу шинна ма ца хаьий, хIара мила ву, бератIорз санна жима полковник. ХIун-мила ду хаьттича, цу шимма дийцина. Шаьшшимма шайн рогIехь аннаш дилнера шина дийнахь, цул сийсазвеш хIума аьлча, охашимма йиттина цунна. Ма-дарра хиича прокурорана тIе вахна, и ши кIант дIахецийтинера Пашас».\nЦIера ваьлла ,дуьне гездеш и лела 35 шо хан елахь а ,цуьнан къамелаца ,леларца ,мотт бийцарца ала хала ду оццулчу хенахь иза геналлехь гIуллакх деш ваьхна. Оццул хаалуш бу цуьнца нохчалла боху кхетам а,мискъал зарратал а хервелла ца хетало Тимерсултанов Сулим вайнехан гIиллакх- Iадатех а , яхь-оьздангаллех а. Гарехь и перза кхетамаш,бераллехь дуьйна, цуьнан сих-цIийх дIаийна,абада аба даллалц цуьнца бисна.\nНохчийн тIеман кеманхо Тимерсултанов


Нохчашкара хуьлучу тIекарлонах а бовлуш …\nЦхьа а жамI доцуш, цIеххьана бирзина Магасера гулам\nНохчийчоьнца доза къастош, шайн мехкан урхалло куьг таIийначу бертанна резабоцу гIалгIай цIеххьана бевлира гуламе – иштта гора хилларг Къилбаседа Кавказ шайн тергонехь латточу эксперташна.\nЕвкуров Юнус-Бека а, цуьнан гоно а дехха къамелаш дира къомаца. Кху беттан 16-чохь ГIалгIайчоьнан парламенто тIечIагIдира нохчашца доза декъарх долу документ.\nМитинго, шен йолаяларца а санна, цIеххьана ерзарца а цецбаьхна нах. Лидерша "хьал цхьалхадаллалц" латта чIагIонаш еш хиллехь а, дIабахана цара майданашка гулбина хилла бахархой.\nНохчашка болчу цабезаман сеанс\nМухха а делахь а, кхидерг доцуш, гуламо карлаяьккхина гIалгIаша шайн хила деза бохуш далхочу лаьмнашкара схьабевллачу нехан, орстхойн, проблема.\nОрстхой беха шина республикан дозанца, дехьа а, сехьа а. БогIу уьш "нохчий", "гIалгIай" аьлла политикан, административан гурашка яздинчу вайнехан шина а къоман декъа. Цу тIе, орстхой шаьш а бац къастабелла бевлла, муьлхачу къомах бу уьш – нохчий я гIалгIай. Республикаша дозанаш вовшашца мухха а декъарх а буьсу цхьаболу орстхой – дехьа, вуьйш – сехьа.\nГIалгIайн оппозицин лидерша, дерг ма-дарра довза деза, нохчий тIех сов гезбахар дирзина цхьана цIийх долу ши къам вовшашка чекх а хьоьжуш. Иштта хьаьвзинчу оппозиционераша шайн карах даьхна шаьш нохчашкара – Кадыровх баккхийбеш боцчу нохчашкара – шайна юкъ-кара нислуш хиллачу тIекарлонех.\nИсторин Iилманан докторна Д. СаIидна гарехь, Магасехь гулам вовшахтухуш, лидерша шаьш иза хIоттабо бехира шайн мехкан латта Нохчийчоьнан доладерзор цатайнийла гайтархьама, амма дирзира дерриг а "нохчашка болчу цабезаман сеанс" а хилла.\n"Къайлахьош а доцуш, гуламхоша шайгахь мел йоккха гамо ю нохчашка гайтаро, нохчийн къам сийсаздеш къамелаш даро ант эккхийтина вайн юкъаметтигна. Цхьа лар йоцуш дуьсур а дац иза", элира "Кавказ.Реалиига" историн говзанчас.\nМитинг ша-шах йирзина, ткъа иза Евкуровн гоно тида тарло оппозицина тIехь ша толам баьккхича санна. Тарло жигархошна тIеIаткъамаш бан.\nКадыров а вуьйлира ГIалгIайчуьрчу хиламна юкъа. Цуьнан нах арабевлира гуламехь нохчашна лийначаьрца къестамаш бан – Нохчийчохь а санна, "бехкенаш" бехказбуьйлуш яьхна видеош лела хIинца яьржина.\nПротестхоша йитина майда, амма ца йитина къерахилла\nГIоьртина ду ГIалгIайчуьра хьал. Шина а республикан векалш а, могIархой а хьийза архиваш луьстуш, картанаш хьаладохуш. Амма цхьа а вац хууш, муьлхачу историн муьрера, заманара хила деза и тайпа тоьшаллаш.\nГIалгIайчоьнан пачхьалкхан архиван а, меттигерчу гуманитаран Iилманийн талламан институтан а белхахошца цхьаьнакхетта Евкуров. Хьаькамаша нахаца къамелаш до, довзуьйту царна дозанах дерг. Бакъду, ма-аьлла шера дIа ца боьду и болх.\nОппозици Дуьненаюкъара гIалгIайн къоман гулам вовшахтоха дагахь ю (кхайкхийна тIедогIучу шеран ГIадужу-беттан 30-гIа де).\nХинболчу къоман гуламе ван магош ду муьлххачу а кехатца лаам къадийначу стагна. Барамо йийцаре йийр ю ГIалгIайчоьнан латта а, доза а къастош лела еза кеп, мах хадор бу меттигерчу Iедалан, пачхьалкхана тIедожор ду мехкан куьйгалхо халкъе харжамашкахь къаставайтар.\nЕвкуровн администрацино гойту ша форуман декъа йогIур йоцийла. Ткъа цо къобалбеш боцу барам лигитимехь хир бу ала а дац.\nМайданашкара дIаяхна, мохь беттачуьра сецна проблема, амма ца яьлла иза юьстах. Керлачу сибате йоьрзуш ю протест, Iедалца кхин а чIогIа гамлур ю гIалгIайн оппозици.


Мангал-бутт 23, 2022\n53 шо долу Нохчийчуьра яхархо бехкейо шен майрчун кIентан берашна тIехь Iазап латторна: цуьнан кегийрачу кIантана а, йоьIана а етташ, царна кхераме долу молханаш моьлуьйтуш хилла цо.\nТалламна хетарехь, дайначу шарахь бехкеечо "шен майрчун кIантехьа болчу цабезамна, кест-кеста дегIан а, синан а бала хьоьгуьйтуш хилла цо" цуьнан диъ а, кхоъ а шераш долчу шина бере: царна етташ, кхерамаш туьйсуш, сийсазбеш, ялх шо кхачанза долчу берашна магийна доцу мера чу туху молханаш моьлуьйтуш хьийзина иза.\nБерийн могушалла талхаран бахьана гучудаккха аьтто баьлла, церан нанас камера а латийна, дIахIоттийначу телефоно цигахь хуьлург дIаяздарна, дуьйцу Нохчийчухула йолчу СКР-о. Бехкеечун хьокъехь гIаттийна бехктакхаман гIуллакх кхеле хьажийна кхин дIа листа.\nХьалхо Соьлжа-ГIалара яхархо бехкейора шен майрчун хьалхара зудчух диссина берашна къизачу кепехь еттарна. 10 шо долу йоIанна а, цуьнан 8 шо долчу вешина йина хиллера и гIело.\n2019-чу шеран Товбецан-баттахь ГIалгIайчуьра ворхI шо долу Ажигова Iайша дарбан цIийне ялийра, дегIа тIе цIе Iиттина а, межеш лазийна а ларш, шира чевнаш, гангрена а йолуш. Цуьнан аьтту куьйг дIадаккха дийзира. Цуьнан ден йишас Ганиева Маккас йина цунна и чевнаш. ЙоьIан ден йиша, цуьнан цIийнда, МВД-н экс-белхахо Марзиев Iийса бехке лаьрра берана тIехь гIело ярехула долчу гIуллакхехь. Ганиевана юккъерчу рожан колонехь даккха 6 шо туьйхира, Марзиевна – шиъ, ах шо туьйхира шогачу рожехь даккха.\nКъилбаседа ХIирийчохь бехктакхаман гIуллакх диллира республикан Моздокан кIоштан вахархочунна, жима берана тIехь гIело ярна шеконашка а лаьцна.\nГIалгIайчоьнан прокуратурано таллам болийра, гIаръяьккхинчу видео тIехула – цу тIехь гуш ю, Троицкан хьекъална эшначу берийн цIийнехь-интернатехь кхиош волчу кIентан са дукъош йолу йоI.


29 шо кхечи ОвхIанистанера советан эскар арадаьккхина\n29 шо кхечи ОвIанистанера советан эскар арадаьккхина\nОвхIанистанера пачхьалкхара советан эскар арадаьккхина тахана 29 шо дуьзи..\nТаджикистанан дозанца лаьттачу "ДоттагIаллин тIай" тIехула тIаьххьара тIеман машенийн ковра дехьаяьллера. ОвхIанан дозанера тIаьххьара сехьавалла лоруш ву советан салти, инарла Громов Борис.\nОвхIанерачу тIамехь Советан пачхьалкхера 600 эзар ца кхоччуш эскархо хилла. Царах оцу исс шарахь вийна лоруш ву 14 эзар ца кхоччуш эскархо.\nНохчийн-ГIалгIайн автономан советан социалистийн республикехь 2421 стаг хилла цига вигина. Царах нохчийн а, гIалгIайн а 740 стаг хилла, доккхах долу дакъа нохчий а болуш. Цигахь балар хиллачу 59-не лаккхара мидалш елла, цIечу седан а, байракхан а, Ленинан орден тIекхаччалц.\nХIинца Нохчийчохь йолчу овхIанхойн-ветеранийн цхьанатохараллан юкъахь 650 стаг ву. Цуьнан куьйгалхочо Ташухаджиев Iабдулбека, шаьш цига дахарх дохкодевлла хIума дац элира, цуьнах вистхуьлуш: "Оцу хенахь СССР йолчу хенахь царна гIо-накъосталла аьлла дахана дара тхо цига. Тхайна тIедиллинарг кхочуш дина оха. Тхо оьшуш дара цигахь. Тхо цига дахале, Iамерка ян а еана, шен эскарца охьахиъна, тIетоха кечбелла бара-кх уьш".\nТахана Шемахь кхолладеллачу хьоло а дагадоуьйту ОвхIанехь хилларг. Цига бухахь беха миска нах вовшах тIом беш бу, шинна а агIор букъ тIехьа лаьтташ йоккха ши пачхьалкх а йолуш.\nШа дуьхьал ву боху Соьлж-гIаларчу вахархочо Сатуев Руслана иштта, нехан махкахь нохчаша дакъалоцуш хиларна: "Дуьненахь мел болчу тIемашна юккъе ца доьдуш ца Iа хара Iедал. Цигахь а массийта эзар стаг вийна. ХIинца Шемахь кхолладеллачохь а нах дIа а оьхуш, уьш цигахь бойуш хиларна со дуьхьал ву-кх".\nНехан махкахь тIом бар а, цигахь валар а сийлахь хIума ца хета Сатуев Русланна. Сийлахь верг кхайкхош хуьлу, ткъа, Шемахь хIинца эскархой байина хилар лакъийна ду Оьрсийчохь, элира цо: "Цхьаъ вийча а, вийна вац бохуш, хьан пачхьалкхан да хичла, цигахь тIетоха хIума дац-кх. Дерриге а дуьненна хууш ду цигахь хIинца 200 стаг вийнийла, иза даре ца до кхара".\nОвхIан пачхьалкхехь йийсаре вахана официалан хаамашца 500 ца кхоччуш стаг ву. Царах цхьа а вац нохчо, я гIалгIа.\nДагестанехь кхо полисхо лаьцна. Наркотикаш буха а кхийсина, ахча доьхуш\nМеттигеру яздархойн туьйранийн жайна арахецна Нохчийчохь\nКиркоров венза ваьлла, экс-президент ларвийр ву, ткъа Тепсуркаевх дерг Страсбургехь ду\nЭрна ду лехар 0 %\nЛеха веза иза 63 %\nХила деззарг хилла цунна 38 %


Iамеркера Юрист: Нохчийчохь Дина ТIеман Зуламаш\nДечкен-бутт 26, 2012\nНохчийчоь - оьрсийн салташа лаьцна нах\nНохчийчохь 1994 шарахь дуьйна йоьдуш йолу конфликт хIинца а юьззинчу кепехь дIайирзина яцахь а, цуьнан уггар лазаме жамI цхьаъ хила тарлуш ду – хIокху шина тIеман йохаллехь тIом бечара дина долу къиза зуламаш. Оцу зуламийн барам хIинца а ма-барра бевзаш бац вайна, амма, церан документаци кечъеш, беш болу болх хIинцале дIаболабелла.\nЦхьанне хууш дац таханлерчу дийнахь маса стаг а, зуда а, бер а дийна Нохчийчохь хIокху тIемашкахь. Байъинчеран далош долу терахьаш вовшах чIогIа къаьсташ ду. Лаххарниг дезткъа эзар ду, ткъа уггар лекханиг ши бIе шовзткъе итт эзар гина суна. И терахьаш вовшех оццул къестарна шен бахьанаш ду. Уьш тахана хьехор дац вай, амма ала дезаш цхьа хIуннма ду: шолгIа дуьненан тIом чекхбаьлхьана, Европехь хилла бац иштта къиза, бохаме, харц тIом.\nХIора вийна волу маьрша стаг, хIора хеназа хадийна долу дахар -- доккха зулам ду, жоьпаза диса йиш йоцуш. Оцу байъинчеран терахье хьаьжча, хуур ду, мел дукха дина уьш оцу шина тIама тIехь. ТIаьхь-тIаьхьа адам кхета доладелла, и зуламаш иштта дита мегар доцийла а, царах жоп деха дезаш дуйла а. Амма царах жоп деха, бан безаш шорта болх бу, тоьшаллаш гулдеш, дуьненаюкъарчу стандарташка хьаьжжина документаци хIоттош.\nЦунна тIахьажийна керла таллам арахоьцуш бу Цхьанатоьхначу Штаташкахь Коннектикут Университетехь хьоьхуш йолчу юриста а, Iилманчас Гиллиган Еммас. Шен жайни чохь ша коьртачу декъана ши тайпа зуламаш толлуш ду, элира Гиллиганс: тIеман зуламашший, адамаллина дуьхьал дина долу зуламашший. хIун башхалла ю царна юккъехь, аьлла, хаьттира оха цуьнга цкъа хьалха:\n"ТIеман зуламаш -- тIом боьдучу хенахь дина зуламаш ду"- элира Гиллиганс. "Оьрсийн Iедалша боьдуш болчу тIамах Террорана Дуьхьал йолу Операци олуш делахь, Женеван Конвенцех хьакхалуш ю и. И конвенцеш йохош дина долчу зуламех олу вайн тIеман зуламаш. Сайн балха тIехь аса оьрсийн эскарша а, нохчийн ницкъаша а дина долу зуламаш толлу."\nАдамаллина дуьхьал дина зуламаш уггар луьрачарах ду, боху Гиллиган Эммас. Уьш къаьстина билгал ду шайн къизаллица. Дукхачу декъана къам ца дезарх а доьзна ду уьш.\n"И билгало сих-сиха коьртачу тосу, вайн шолгIачу тIамах лаьцна ойла еш хенахь"- тидам бира Iилманчас. "Вай дуьйцург нах доьза бар хилла ца Iа. Иза адамаллина дуьхьал долу зулам лара мегаш хиларх сан цхьа шеко яц. Суна хетарехь, 1999-чу шеран сентябрехь дуьйна 2000-чу феврал-март беттанаш тIекхаччалц, Соьлж-ГIалина а, гонахарчу ярташна а дина бомбанийн тохарийн а ю адамаллина дуьхьал долчу зуламийн билгалонаш. И тохарш хаддаза, шуьйра дина хилар хууш ду. Эвакуацина билгал даьхна долу некъаш кхераме дара. Уьш а ца даьстира уггар оьшучу хенахь.\nСоьлж-ГIалахь, Оьрсийн эскарш кхаьчна хиллачу ярташкахь а маьрша нах Iалаш бан гIерташ вацар цхьа а. ТIеман зуламашний, адамаллина дуьхьал деш долчу зуламашний юккъехь маьIне башхалла ю. Нохчийчохь дина долу цхьадолу зуламаш аса адамаллина дуьхьал дина санна хIунда лору аьлча а, уьш къам ца дезар бахьанехь, расистийн бахьанашца дина долу дела ду."\nЦхьадолу масалш а далийра Гиллиган Эммас Нохчийчохь динчу тIеман зуламийн\n"Массарна дагадогIу, Соьлж-ГIалара 1999-чу шеран ноябр-баттахь араяьлла йолчу ЦIе ЖIаран коврана тIе ракеташ тухуш. Кхин масал ду: Кавказ-1 цIейолчу блокпостана хьалха нах масех дийнахь латтор, дехьа-сехьа а ца бовлуьйтуш.\nИштта, чохь шортта маьрша нах буйла а хууш, Iалхан-Юртана тIе бомбанаш еттар, цигашхула тIемалой дIаихина бохуш.\nДагадаийта деза кхин а, Соьлж-гIали тIе, маьрша верг а, воцург а къеста а ца веш, дина тохарш. Диттинчу герзах, масала, цхьаъ -- вакууман бомбанаш -- дихкина ду Женеван конвенцин маситта протоколо.\nОцу муьрах лаьцна дийцича, зачисткаш а ца хьахийча ца йолу. БухIан-Юртахь а, Старопромыслин кIоштахь хилла тайпа зачисткаш юха Оьрсийн эскархоша кхеченхьа а дIакхийхьира 2001-чу а, 2002-чу а шерашкахь. Ша оцу "зачистка" бохучу дашо а гойту, мел хийцаеллера Оьрсийн менталитет оцу хенахь. Вайна ма-хаъара, 20-чу а, 30-чу а шерашкахь, Коммунистийн парти цIанйо бохуш, дIакхехьна хиллачу репрессех олуш хилла ишта. Оьрсийн пропагандо доккха дакъа лецира и тайпа менталитет яржош.\nТIеман зуламех лаьцна кхин дIа дуьйцуш хилча, филтрацин пункташ а йийца еза, дуккха а ярташкахь хIиттийна хилла йолу. Царна чохь лаьцна-дIабигина нах дукха хьийзина.\nХIара болх беш, чIогIа цхьана хIумана тIаьхьакхиа гIоьртира со: стен иркархIиттош бара те Оьрсийн эскархой, и тIеман зуламаш а, адамаллина дуьхьал долу зуламаш а цара деш хенахь, хIун мотивацеш яра церан. Сан талламо гойту церан уьш масийтта хилла хилар. Цхьаерш тIеман хьаштех йоьзна яра. Вуьш экономикан пайда лахарца яра. Дукха зуламаш садистийн бахаьанашца дина хиларна а цхьа шеко яц. Амма доккхах долу дакъа шайн Нохчийн къоме болчу цабезамана дина дара.\nОцу хенахь, Нохчийн нах буьйцуш, лелийна болу мотт схьэцча а гуш ду и. Ишколийн а, филтрацин пунктийн а пенаш тIехь цара дитинчу йозанаш тIе хьаьжча а гуш ду иза. Нохчашкхьа йолу шайн хьагI бахьанехь дукха зуламаш дина Оьрсийн лерринчу ницкъаша."\nЙохийна йолу, херцашлахь Iуьллуш йолу Соьлж-гIала символ а хилла дIахIоьттина Оьрсийн Iедало Кавказехь лелочу политикин. И гIала хIинца меттахIоттош елахь, цуьнан къиза байъина болчу бахархойх хIинца а жоп далаза ду. Закаев Ахьмад Ичкерин Iедалан премьер министр ву хIокху сохьта. Чохь нах а болуш, Соьлж-ГIала йохаяр таIзар ца деш, дита йиш йоцу зулам лору цо. И санна зуламаш кхеченхьа а дина Нохчийчохь, боху цо:\n"Вайн Соьлж-ГIалахь цхьаннан конвенцица а, дуьненаюкъарчу низамца а къобал дина доцчу кепара цара йохийна йолу гIалий, оцу гIалахь цара хIаллакдина долу адамашший -- иза адамаллина дуьхьал дина долу зуламаш лара мегар долуш ду, иза билгал а даьккхина, чIагIдина, тахана, дуьнено къобал а дина, чекхдаьлла долу хIума ду хьуна аса дуьцуш дерг"- аьлла долийра шен къамел Закаевс.\n"СемаIашкахь дина долу зуламаш -- иза дерриг дуьненна гIар а даьлла, юристаш а, политикаш а, адамийн бакъонаш ларйечу организацеш а чIагI а дина, адамаллина дуьхьал дина долчу зуламех лоруш ду иза. ТIаккха, хIара шолгIа тIом чекх баьллачул тIаьхьа Алдехь динарг а, дуьненна нахала а даьлла, иштта адамаллина дуьхьал динчарах ларалуш ду иза. ТIаккха СоIдин-КIотарахь динарг, ГIой-Йистехь а, Бумтахь а. ТIулг тIулг тIехь а ца буьтуш, йохийна йолу ярташ, оцу чохь нах Iаш боллушехь, тIе даккхий герзаш а детташ, эвакуацина билгал даьхна долчу некъаш тIе даккхий герзаш а детташ, нах хIаллакбар.\nХIара тIом болалучу хенахь, Соьлж-ГIалара нах арабовлуш, дина долу зенаш а, байъина болу нах а -- уьш а оцу юккъера ду хьуна. ТIаккха Девкар-Эвла, корридор юьту аьлла, цигахь арабевлла нах байъар -- уьш а адамаллина дуьхьал дина долчу зуламех ларалуш ду хьуна. Важа дерш -- тIеман конвенцеш ца ларйаррий, совнах герзийн а, ницкъийн тIеIаткъам баррий, тIаккха йохийна инфраструктурий -- и йоцуш, дуьххьал дIа геноцид бухахь а йолуш, адамаллина дуьхьал дина долчу зуламех, аьлла, иштта даккхийчарех и зуламаш ду. ТIаккха, кегийчарах бIеннашкахь, эзарнашкахь, байъина болу, тIепаз байъина болу нах а, цара дIабигинчул тIехьа байъина болу нах а, и гIуллакхаш эзарнашкахь ду, уьш а адамаллина дуьхьал дина долчу зуламех ларалуш ду."\nНохчийчоь, СоIди-кIотар, чиллан-бутт 2000\nМуха бира ахьа хьайн болх, стенгахь гулдира ахьа хиллачух лаьцна тоьшаллаш, аьлла, хаьттира оха кхин а Коннектикут Университетера юристе Гиллиган Эмме:\n"Цхьаболу талламан болх Москох дIабаьхьна аса"- бохуш яра Гиллиган. "Иштта, Берлинехь а, Венехь а Нохчийн диаспорийн декъашхошца интервьюш а йина аса. Цул сов, шуна ма-хаъара, адамийн бакъонийн тобанаша а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацино а масийтта рапорт а яздина Нохчийчоьнах лаьцна. Амма дукхах йолу материал вовшахкхийтира сан, Нохчийчохь а, ГIалгIайн махках а болх бинчу политикашца аса интервьюш дIаяьхьча. Уьш дукхачу декъана Малхбузехь Iаш болу лаккхара политикаш бу. Аса боккха пайда эцна Европан Адамийн Бакъонийн Кхелехь ладугIуш долчу гIуллакхех а.\nШуна ма-гарра, архив чу охьа а хиина, болх барх гIуллакх ца хилла сан. Со тIекхачалуш йолчу материалах пайда а оьцуш, болх бан хьаьжна со. Ала дезаш цхьа хIума ду: дуьззина сурт соьга хIотта ца даделла. Цунна тIех кхин а къахьега дезар ду тIейогIучу заманашкахь."\nНохчийчохь шина тIама тIехь дина долчу зуламийн документаци хIоттаян еза сихонца, боху Гиллиган Эммас. Уьш дукха дина хиларна, дуккха а бан безаш болх бу, боху цо.\n"Iаламат оьшуш цхьа хIума ду, аса дукха хена дуьйна хьехош -- шина тIамца йоьзна йолу документацин проект. Нахаца шуьйро къамелаш дан дезара, царна оцу шина тIамах хуучух лаьцна. Хьуна а хаа, суна а хууш ду, нехан тоьшаллаш гулдеш хиллачу адамийн бакъонийн вовшахтохараллийн массанхьа кхача йиш ца хиллийла. И информаци гулъяр кхечу тIегIана тIе даккха дезар. ТIаккхий бен хир дац вайгахь дуьззина сурт."\nИ тайпа болх беш буй аша, аьлла, хатта гIоьртира тхо Нохчийчохь адамийн бакъонаш Iалашъярна тIехьожуш волчу Нухажиев Нурдига. Цуьнан гIоьнчас, шаьш шайга кхаьчна долу цхьа а арз ца дуьту тидам боцуш, элира тхоьга, амма зуламаш толлуш ерг прокуратура хилар а билгалдаьккхира цо.\n"Цхьа даккхий дина долу зуламаш дай? оцунна заявлени а яздина, оха, дуй хьуна, уьш тидаме ца лоцуш, цхьаллиг-цхьаъ дитина а дац. Тхан дита бакъо а яц, моральни бакъо эр ду-кх вай, дуй хьуна. ТIаккха хIинца и зуламаш, дуй хьуна, таллийта ... толлуш беш болу болх и прокуратуран болх бу. Тхайниг, дуй хьуна, бакъдерг дийцича, дуй хьуна, “восстановление нарушенных прав, конституционных законов” тхуна елла йолу и ю. ТIаккха адамийн тхаьшга кхаьчна долу жалобаш рассматривать дар."\nШаьш вовшахтоьхна, цхьа жайна арахеццал материалш ю, элира тхоьга хIокху сохьта Лондонехь Iаш волчу Закаев Ахьмада. ТIедогIучу шарахь иза цхьаболчу Европан меттанашкахь арахеца Iалашо ю шайн, аьлла, тIетуьхира цо:\n"Вайгахь дукха материалш ю, оцу хьокъехь гулъелла йолу. ТIаккха хIинца хIокху аренца, Ингалсан матте а йоккхуьйтуш я кхечу Европан къаьмнийн меттанашка а йоккхуьйтуш, зорба тоха йиш а йолуш, тахана арадаха кечдина, кеч а деш, оцу жайнаш тIехь болх беш нах а бу вайн, тIечIагIдеш, ала йиш йолуш. Юха шарахь хIети-вети оцу жайнаш тIехь беш болу болх чекх бер ву вайн, и жайнаш ара а дер ду. Цхьацца пачхьалкхашкахь хIети-вети и зуламаш дина болчу нахана дуьхьал долийна гIуллакхаш хир ду оцу хенахь."\nНохчийчохь зуламаш динчарна а, дайтинчарна ма-доггIу таIзар дан атта гIуллакх дац, боху Гиллиган Эммас. Оьрсийн Iедалша шайн ма-хуьллу дуьхьало йо, и гIуллакх чекх ца далийта.\n"ХIокху сохьта Европан Адамийн Бакъонийн Кхел бен яц шайга кхаьчна цхьацца гIуллакхаш къасто гIерташ"- бохуш дийцира Iамеркера юристо. "Оьрсийн Iедалша кхин башха царна гIо деш къа а хьоьгу. Оцу хьолах тоам хуьлийла а дац. Хьан цхьаъ вийча, оцу кхело дукхачу декъана цхьа 30 эцар эвро компенсаци йолуьйту хьуна. Юха хьо схьавеанче дIахьажво хьо. Ткъа и зулам динарш цхьаммо жоьпе узуш ца хуьлу.\nЗуламхошна ма-доггIу таIзар дара атта гIуллакх дац. Оьрсийн Федерацино ратификаци ца йина Дуьненаюкъара Зуламийн Кхел кхуллуш хIоттийна йолу конвенци. И цо йийр ю-яц хууш а дац. Цхьанатоьхначу Штаташ а ца йина и.\nХIокху сохьта хIун дан мегар ду аьлча (иза хIокху тIаьххьарчу деъа шарахь со дан гIерташ а ю) -- тоьшаллаш гулдар. Ма-хуьллу дукха информаци гулъян еза, нахе хеттарш дан а дезаш, шайна хуучух лаьцна. Моралан бахьанашца а дан деза и, амма вукха агIора тIейогIучу замано хIун дохьу ма ца хаьа. Хьанна хаьара, масала, Чарлз Тэйлор Дуьненаюкъарчу Зуламийн Кхелан хьалха хIуттур вуйла? Дуьненаюкъара низамаш а, Iедалшкахь долчу жоьпаллех болу кхетам а хийцалуш ду таханлерчу дуьненахь. Гулдина долу тоьшаллаш -- уьш эша там бу цхьана дийнахь. Хьуна оьшуш долу дуьззина жоп-м дац и, амма хIокху гIуллакх тIехь собаре хила веза."\nСобаре хиларе кхойкху Закаев Ахьмада а. Страсбургехь йолчу адамийн Бакъонан Кхеле валар цунна а го таханлерчу дийнахь дика некъ, нийсо лахарехь. Амма цул сов, Малхбузехь тховкIело елла болчу Нохчийн аьтто бу шайн пачхьалкхийн кхелашка бовла а, боху цо:\n"Страсбургехь адамийн бакъонаш ларъярехь йолуш йолу кхел Россино къобалйина ю"- тидам бира Закаевс. "Цу чохь къастош долу тахана вайнехан гIуллакхаш ... оцу суьдо тIедожош дерг цхьа мах такхар бен дацахь а, амма и гIуллакхаш шаьш адамана дуьхьал дина долчу зуламех ларалуш долу дакъа ду иза. Цундела церан мехалла оцу тIехь чекх долуш дац.\nШозлагIа некъехь, цIера, тIамо бохийна, схьабаьхкина болу нах шаьш Iаш болчу пачхьалкхехь, церан гражданаш а хуьлуш, национални паспорташ схьаоьцуш бу и нах. ТIаккха и паспорташ схьаецначул тIаьхьа церан бакъо ю, шаьш Iаш долчу пачхьалкхехь, церан низамана тIе а тевжина, оцу шайна хилла долчу зенна оцу Россехь шаьш бехке беш болу нах жоьпе озо."\nОьрсийн Пачхьалкхо Нохчашна чу тIом дуьххьар бохьуш бац. Нохчийн а, Оьрсийн а юкъаметтигаш цкъа а хилла яц атта. Дуккха а цIи Iенна Нохчийн латта тIехь. Кхин, тIейогIучу заманчохь, и цIи ца Iанийта хIун дан дезар те, аьлла, хаьттира аса тIаьххьара Закаев Ахьмаде.\n«ХIинцалц хIокху 4 бIешерчохь оцу вайн цIахь халкъана, махкана, къомана дина долчу зуламех цкъа а цхьанне этапехь жоп дехна дац"- аьлла билгалдаьккхира Закаевс. "Цул совнах, оцу вайна тIехь деш долчу таIзар тIехь, кхиа а кхуьуш, генералаш а кхиъна церан, тIеман агIо вай йийцича, экономика а кхиина цара шайна, политикаш а кхиъна цу тIехь, оцу гIуллакх тIехь. ТIаккха и зуламаш дина болчу нахе цкъа жоп дехахь, цкъа царна таIзар дахь, тIаккха оцу Оьрсийчохь Iедалехь болчу нахана масал хилла дIахIуттур ду иза. Цхьаъ и некъ бу.\nШозлагIниг, тахана вай цкъа а ца хиллачу кепара, хIара тIом эрна бина, аьлла, вайна хетахь а, цхьа а тайпана хIокхунах хилла къомана а, халкъана а, махкана а пайда бац, аьлла, вайна хетахь а, цхьа вай геннара хьаьжча, хьокху тIамехь таханлерчу дийнахь къам дерриге дуьненна довзар, иза къоман кханенга диллича, къоман кхолламе вай диллича, чIогIа мехала хIума ду иза. Тахана вай аьтто бу ваьшна дина долу таIзар и дижа ца дижийта а, и таIзар дина долчу нахе жоп деха а."\nНохчийн къам баккъала хийцалуш долчух тера ду. Адам кхета доладелла шен бакъо суьдехь къийса езийла. И аьтто Оьрсийчохь кIезга болу дела, дуьненакъарчу кхелашка бовлу тIаьхь-тIаьхьа Нохчий. Тахана Страсбургехь йолчу адамийн бакъонийн кхеле масийтта бIе Нохчийн арз ду чуделла. Амма и терахь а жима хета тхуна, Нохчийчохь хIаллакбина болчу нахе хьаьжча.\n(ХIара программа 2008 шарахь яьллера эфире. Гиллиган Еммас язбина болу болх хIинцале арабаьлла, Принстонан университето зорба а тоьхна).


Колонехь даккха 18 шо хан тоьхна Хашагульгов Якъубана\nГIалгIайчуьрчу вахархочун Хашагульгов Якъубана хан тоха сацам бина Къилбаседа Кавказерчу тIеман гонан суьдо. Иза бехке вина ГIалгIайчоьнан а, Къилбаседа ХIирийчоьнан а лаккхарчу кхелан суьдхой а, ницкъаллин структурийн белхахой а байа гIортарна. Цунах лаьцна хаам бо "Интерфаксо".\nСуьдхочо бинчу хаамца, 18 шо луьрчу хьолехь колонехь даккха хан тоьхна Хашагульговна. Шен агIор цуьнан адвокато Барбар Натальяс дIахьедар дина, шаьш латкъам бийр бу Къилбаседа Кавказерчу тIеман гонан суьдо бинчу сацамна аьлла.


ГIадужу-бутт 01, 2015\nЙоллу Европа ДаIиш тобанан, Асад Башаран эскарийн къизаллех бевдда оьхучу шемахойх юьзнехь а, нохчашна юккъехь карабо хIинца а Шема кхача а, ДаIишах дIакхета а лууш берш. Кху деношкахь Австрехь кхеле озийна ши йоI- кхиазхо, скайпехула ДаIишерчу тIемлошка маре а яхана,\nЛоцучу хенахь I5-ий, I6-тий шо долу нохчийн къомах йолу ши йоI Грацерчу кхелехь дов хатта ялийнера, и шиъ интернетехула Шемарчу ДаIиш тобанера террорхошца зIене а юьйлуш, цаьрца захалонаш дуьйцуш хиларна гучу а аьлла.\nГрац гIалин прокуратурано цу шинна бехке диллина, Австрин низамийн 278 параграфаца догIуш ма-хиллара, „террорхойн тобанехь дакъалаца кечам беш хилар.\nIедало чIагIдарехь, даханчу шарахь цу шина кхиазхочуьнца скайпехула зIене яьлла хиллера Шемахь ДаIиш тобанехь йолу цхьа зуда, ашшимо тIемлошка маренаш дан деза аьлла. „Иза шу декхар ду, Халипатах схьакхетар, тIемлошца марелаш а дина, исламан Халипат чIагIйарехь дакъалаца“ бохуш дийцинера шина йоIаца зIене яьллачу ДаIишан векало, прокурарора дийцарехь.\nКхин башха шаьшшиъ жима яра-кх я нанас-дадас хIун эр-те бохучунна ойланаш еш къа а ца хьоьгуш, и шиъ а, цаьрца кхин кхо нохчийн къона йоI а реза хилла хилла скайпехула марел а дина, Шема дIаяха.\nКхелан гIентахь Iачу шиннах, цу кепара, цхьаъ Шемарчу тIемалочуьнгахь марех ларалуш яра, ткъа важа йогIур ю аьлла дош делла ларалуш яра. Кхин кхоъ, и тайпа башха захалонаш дина йолу, Iедална шаьш гучудовла дохкийла хиинчул тIаьхьа едда къайлаяьлла ю, Грацерчу Iедалхоша чIагIдарехь, уьш хIинца Интерполехула лохуш а бу.\nКегирхой, шайна юккъехь хIинца бен пхийтара бовланза болу кIентий а, зудбераш а долуш, муха Iехало-те сел маьттаза идеологи а, сел къиза гIулкхаш а долчу тобанан векалех бохучу хаттарна жоп лохуш ву немцойн Фрайбург гIаларчу университетан профессор волу психоаналист Мазарве Гехьад.\nМаршо Радионе цо дийцира, уггаре а хьалхарчу декъехь кегирхой террорхойн я муьлхачу а радикалан идеологех Iехабаларан бахьанаш церан доьзалехь лаха деза, аьлла. ХIунда аьлча царех цхьа доккха дакъа шайн дай-нанойх бовдархьама кхеташ бу радикалхойн тобанах дIа. Бусулба дин кхочуш довза а девзина, цунна орцах бевлларш вуно кIеззиг бу аьлла хета цунна.\nМазарве: „Суна хетарехь, бахьана цу жимчу стагна я йоIна шен доьзал ца безар ду. Цу нахехь сел чIогIа цабезам хуьлу шайн доьзалца, царна сел гома хуьлу уггаре а хьалха шайн дай, иза ма-дарра хиъча адам вуно инзар дер долчу агIор.\nАвстрехь а, Германехь а, массо а меттехь, вайна ма-хаъара, юкъараллехь дискриминацеш хуьлуш хуьлу, иза вайна массарна а хууш ду. Амма цхьа а схьагуш цхьа а бахьана а доцуш, я меца а воцуш я тIедоха- когадоха хIума оьшуш а воцу къона стаг я зуда герзане верзахь, цуьнан орамаш доьзалехь лаха деза. И нах шаьш шайца, шайн синойн кIоргенехь, дов долуш хилар а ду уьш цу кепарчу тобанех дIатухуш дерг.\nТкъа вукхара дуьйцу цу берашка, Делера долу хIумнаш ду кхузахь, бакъйолу исламан идентитет ю кхузахь бохуш. Доьхнарг амма – цига дIакхаьчча массо а хIума кардо царна, исламан идентитет йоцург. Сайна зеделлачух хаа суна – цу тобанех Iехалуш берш шаьш нахал лахархетаран комплекс ерший, шаьш а, шайн дай а бIаьрга бахка ца безаш берший, патриархатан система лоьхуш берший хуьлу.\nИ бохург ду цара лоьху шайна цхьа кхин керла дада, могуш а волуш, онда а волуш, дас дала хьакъ дерг цунна лур а долуш“.\nГрацерчу кхелехь жоьпалле озийна ши кхиазхо муьлхачу бахьанашца Шема яха тохаеллера бохург ала хала ду – доьзалера ядархьама я боккъал а бусулба дин шайн даккхийчу иманашца толон а, чIагIдан а. Цу шиммо шаьшшимо кхин башха шайн мотивацех дукха ца дийцира кхелехь. Ткъа церан адвакато чIагIдора, и шиъ Iехийна бохуш.\nЦул совнаха, цуо элира и ши йоI чIогIа Делах тешаш хиларна, марел дина а, Джихадехь дакъалаца лууш хилла, иза террорехь дакъалацар санна лара догIийла царна ца хаар бохуш“.\nБакъду, и тайпа тоьшаллаш тIе ца дитира прокуратурано. Iедалхошна хетарехь, цу шинна дукх дика хууш хилла шаьшшиъ мича яха а, хьанах дIакхета а кечйелла ю.\nШина кхимазхочун телефонаш чохь ДаIишан пропаганда а, къизаллаш а тIехь долу, масала, террорхоша шаьш лаьцна волу стаг дийна волушехь вагош гойту, видеогайтамаш карийна хилар тидаме эцча-м муххале а.\nЦундела цу шинах цхьанна I4 бутт, вукхунна I2 бутт набахтехь яккха хан кхайкхина. Цул совнаха, кхин кхаа шарахь церан леламаш тергал бийр бу Iедалан белхахоша, цаьргара хIун долу хьожуш.\nМазарве: „Суна хетарехь, бахьана цу жимачу стагна я йоIна шен доьзал ца безар ду..."


Лаха Неврерачу Усман-Хьаьжи вирд\n15-за АстагIфируллахI эра ду.\nЦул тIаьхьа Дала мукълахь вирд доккхур ду аса аьлла ламаз карахь, къилбехьа вирзина оха хуур ву. БисмиллахIирРахьманирРахьийми! Аьлла доьшар ду:\n3-Салават,диллана мел лур бу.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3-Салават, мела Нуре Новрера Хьаьжина Iусманна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n3-Салават, диллана мела лур бу.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3-Салават, мела Ташкечура Башир Шайх Абуна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n3- Салават,диллана мела лур бу.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Умалатана бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАа дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Мухьаммадана ЯрагIийна а бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Халадал БагIдадийна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Хасмухьаммаданал Ширванийна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Iалавдинал IаттIарина бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Якъубут Чирхина бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Шайх Хаваж-Бауддинал Накъшабандин бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n3- Салават,диллана мел лур бу.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Абубакар-Сиддекъана бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Вай Делан Элча Пайхамар Мухьаммад Мустафана бели аса, СоллолохIу Iалайхи вассалам.\nЗударша вирд доккхуш хилча, тIе тоха без хIара Зударий:\n3- Салават,диллана мела лура бу.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Вай Делан Элчана зудчунна Хадижатна бели аса. Дала къайле цIин йойла цунна. Дела реза хила цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Вай Делан Элчана зудчунна Iайшатна бели аса. Дала къайле цIин йойла цунна. Дела реза хила цунна.\nАса дешначу- 1-Бисмаллий 5-Къулхий 3- Салават, мела Вай Делан Элчана йоIана ПатIиматна бели аса. Дала къайле цIин йойла цунна. Дела реза хила цунна.\nАбубакар-сиддекъана таьхьа зударшна бала беза мела хIоранна шен шенна,тIакха Вай Делан Элча Пайхамар Мухьаммад Мустафана бели аса,Соллолох1у Iалайхи вассалам, лура бу.\nЦул тIаьхьа деша деза:\n100- Салават,дешна мела кхайкхор бу массарна а, цхьаьни.\nБисмиллахIирРахьманирРахьийми! Аса дешначу - АстагIфируллахI, АллахI зикри мела, Салават мела.\n1. Вай Делан Элча Пайхамар Мухьаммад Мустафана бели аса,СоллолохIу Iалайхи вассалам . Цунна зударшна бели аса, цунна дезалшна бели аса, асхьбашна бели аса.\n2. Шайх Хаваж-Бауддинал Накъшабандин бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n3. Шайх Якъубут Чирхина бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна. 4. Шайх Iалавдинал IаттIарина бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n5. Шайх Хасмухьаммаданал Ширванийна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n6. Шайх Халадал БагIдадийна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n7. Шайх Мухьаммадана ЯрагIийна а бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n8. Шайх Умалатна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n9. Ташкечура Башир Шайх Абуна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\n10. Нуре Новрера Хьаьжина Iусманна бели аса, Дала къайле цIин йойла цунна.\nМассу Пайхамаршна бели аса, массо Элчарчашна бели аса, айлияашна бели аса, малх бали-малх бузари юкъехь мел болу бусалба йижаршна, вежаршна бели аса, сайн дени нанни бели аса, Раббаниюнашна бели аса. Дала геч дойла царна. Дела реза хийла царна. Аса балари терра Дала нури бина совгIатан къача бойла цаьрга массарга а.\nДоIа дийр ду.\nВирд доккхуш хилча, вогIуш, воьдуш новкъахь даккха магийна дац. ХIунда аьлча вогIуш воьдуш новкъахь хIуманий тидамаш бохуш тирлур ву аьлла ца магийна.\nПоследнее изменение Четверг, 12 Ноябрь 2015 08:06\nПрочитано 17031 раз\nОпубликовано в Лаха Неврерачу Усман-Хьаьжи вирд\nПервый iPhone уровня Pro\nspets-apple24.ru Камера gopro аксессуары\nкупить аксессуар для экшн. Купите сейчас


Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман буьрса шераш гена мел девли а гучайолу вайн халкъан б1аьхаллин мехалла. Оцу т1еман фронташкахь т1емаш бира вайн махкахоша. Цкъа а довр доцчу хьуьнаран 1418 де а, буьйса а дара уьш. Советийн дерриге а халкъашца цхьаьна, шайн к1аддалар, цатам дегнашкахь а къуьйлуш, вайн махкахоша-б1аьхоша т1еман хала некъ баьхьира Брестера, Сталинградера д1а Эльбе а, Берлине а кхаччалц. Шайн дахарш д1алуш, майра лийтира уьш ХХ-чу б1ешеран адамийн уггар луьрачу мостаг1чух – нехан мехкаш д1алецархойх – фашистех.\nФашистийн оккупанташца хиллачу т1емашкахь майралла а, доьналла а, турпалалла а гайтинчарех цхьаъ ву Аргун-г1алин вахархо Сериев 1елим-Хьаьжа.\nШа тайпана бу 1елим-Хьаьжин дахаран некъ. 1917-чу шарахь Эрсана юьртахь дуьне довзар хилла Сирин а, Х1ажаран а к1ентан 1елим-Хьаьжин. Жималлехь дуьйна бевзина цунна къинхьегаман чам, дайн амалш, г1иллакхаш… Д1аихира шераш, д1аелира бералла…\n1938-чу шарахь шен Даймахкана хьалха долу декхар д1адала Ц1ечу Эскаран мог1аршка вахара иза. Генарчу Малхбалехь йолчу Белоног олучу шахьарахь 162-чу стрелкови дивизин 562-чу стрелкови полке хьажаво иза. Кхаа шарахь Ц1ечу Эскаран мог1аршкахь шен декхар д1аделла ваьллачул т1аьхьа, ц1еххьана т1ом болабелира. Сериев 1елим-Хьаьжа г1уллакхдеш волу 562-г1а стрелкови полк сихонца Украине кхачайо. Цигахь дуьххьара Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1амехь даккхий хьуьнарш, стогалла гойтуш болабелира 1елим-Хьаьжин т1еман некъ. Цо дакъалецира Киев, Белоцерковь немцойн ардангех мукъаяхарехь, Белоруссехь бинчу т1емашкахь, иштта доккха доьналла, майралла гайтира Польша, Венгри, Германи, Австри мукъайоккхуш бинчу т1емашкахь. Австрехь Берслау шахьар схьаяьккхинчул т1аьхьа боккха кхаъ кхечира 1елим-Хьаьжина а, цуьнан накъосташна-т1емалошна а 1945-чу шеран 8-чу майхь маршала Жуковс Гитлеран Германина капитуляци яран хьокъехь долчу акта т1е куьг яздина, аьлла. Чекхбелира Сийлахь-боккха Даймехкан т1ом.\n1елим-Хьаьжас, шен дахаран некъаш дуьйцуш элира: «Суна, иштта сан накъосташна-ветеранашна а даима а дагахь лаьтташ ду т1еман алун денош. Шайн нохчийн къоман яхь д1а ца луш, баккъал а къонахий санна бовзийтира шаьш т1еман шерашкахь вайн нохчаша-турпалхоша. Бакъду, дахаран новкъахь халахетарш а хилла тхуна. Тхайн б1аьхаллин накъостий а буьйцуш, орденаш а, мидалш а екош дуккха а шерашна Казахстанан а, Сибиран а г1орийначу аренашка, тхайн махках даьккхинчу тхайн къомана т1аьхьа, тхайн дай-наношна т1е д1адаха дийзира тхан. Иштта суна и шийла кхаъ бевзира соьца фронтехь хиллачу сан накъосто г1ебарточо Баготов Юсупа, иза сол 6 бутт хьалха эскарера мукъавитина ц1а вахана вара, кехат яздича. Цхьа дика сан да-нана, вежарий, йижарий д1абахана меттиг а теллина, церан адрес даийтира цо. 1946-чу шарахь царна т1аьхьа Казахстане Кзыл-Ордински областан Казалински аьчганекъан станце д1авахара со а. Делахь а, д1акхаьчча ирча кхаъ хилира суна - мацалла беллера сан да Сира, нана Х1ажар, ваша Мовсар, йижарий Мандат а, Асмарт а, Курбан а. Воккхаха волу ваша Салман воцург берриге а кхелхинера…»\n1957-чу шарахь шен х1усамненаца Заидатаца дай баьхначу юьрта Эрсана юхавоьрзу иза. Аргун-г1алахь шекаран завод ечу хенахь цига балха д1ах1утту.\nДе-дийне мел дели лахлуш ду Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман ветеранийн мог1арш. Вайн бакъо яц уьш бицбан. Уьш вайн къоман дозалла, вайн халкъан дашо аг1онаш ю. Нохчийн Республикан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана, тидамза ца буьту уьш. 9-чу майхь Соьлжа-г1алахь Сийлахьчу Толаман 72 шо кхачар даздеш цо даггара декъалбира вайн махкара ветеранаш. Цо шен къамелехь элира: «Нохчаша, кхечу халкъашца цхьаьна, майра ларбира вайн юкъара Даймохк. Церан лийр доцу хьуьнар гуттаренна а дуьсур ду вайн халкъан иэсехь. Вайн кегийрхоша шуьх масал эца деза. Шун лерам барца оха могаш, кхетаме т1аьхье кхиор ю. Шун турпалалла республикехь хьовха, цул арахьа а йовза еза. Дала могашалла лойла шуна. Дала дукхадахадойла шу!»\nЗамано цхьаннах а къинхетам ца бо. Де-дийне мел дели нилхадовлуш ду ветеранийн мог1арш. Царна хьакъ дерг д1адалар, церан алссам тидам бар, церан г1айг1анаш, проблемаш шен х1ора дийнан белхан коьрта декхар хилла т1елаьцна Кадыров Рамзана. Дала аьтту бойла цуьнан оцу балха т1ехь.\nОбновлено (10.05.2017 12:32)


«Тептарш» дузучу фигуранташа шаьш шек а дац боху\nМайорова Юлия, Павлов Андрей, бизнесхо-бозбуунча Шешеня Алексей, хьалхо оццу «Магнитскийн тептара» баьхна кхин нах а санна, бехкебо аудитор Магнитский набахте а кхаьчийна, цигахь валийтарна.\nТкъа важа шиъ, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзанний, Устрада-ГIаларчу полицин буьйранча Катаев Аюббий, кхечу бахьанашца ваьккхина харцонаш лелочу нехан могIара.\nIамеркан Штатийн финансийн министралло ша ГIуран-беттан 20-чу дийнахь и пхи стаг тептаре язвеш бинчу хаамехь довзуьйту хIун даьлла Кадыровгара: «…дуьнено а лоруш йолу адаман бакъонаш луьра хьешарна… шайна юкъахь дин лело, дашца, гуламца хетарг даржо, кхелехь нийсо къовса, маьршша харжамашкахь дакъалаца Оьрсийчоьно елла бакъо а йолуш».\nКатаев Аюб «тептара» стенна язвина ца хаийтина, амма цуьнан цIе прессо дуккхаза а яьхна Нохчийчохь Iедалхоша дахначу Iай, еш кхел а йоцуш, кегийнах байина бохуш баржош хиллачу хаамашкахь.\nХьалхарчу кхаанна хетарг дац хууш а, я Оьрсийчоьнан прессин бала болуш а. Ткъа тептаре язвинчу Кадыровс ша а, цуьнан гоно а, агIончаша а Iамерканна деллачу жоьпех дуьззина ду газеташ, телевизионаш.\n«Хаам беъна, Кадыров Рамзан – со ву иза – Iамеркан Штатийн санкцийн тептаре язвина аьлла. Оцо хьовзий коьрте, со Флоридан бердашца а лаьтташ, Анлантикера схьахьоькхуш шийла мох болуш санна.\nСо муха ца вуху, шовзткъа шарахь Iамерка ваха, цигахь бизнес лело, Манхеттенерчу банкашка ахча дилла хьаьгна Iаш хилча? Амма гур яц-кх Лас-Вегасера казинош а, айса Bank of America-на тешийна сайн миллионаш а. Iамеркан Штатийн финансийн министр кхин дан хIума доцуш ву, мукъалла далла Iарна цхьана метте кIамдар хьаьддачу цицигал башха. Доцца аьлча, суна дихкина Iамерка ваха.\n…Хьалха а баьхна, бицбеллачаьрга юха а боху, гIур вацара-кх со Iамеркан Штаташка, вахча, совгIатна оцу ерриг а пачхьалкхера деши делча а-м». Иштта йоза ду Кадыровн цIартIехь йолчу Инстаграмин агIонтIе даьккхина.\nДехха ду Кадыровн жоп. Боху, уггаре бевзаш болу Iамеркара спортхой бу Оьрсийчоьнан паспорт доьхуш, Нохчийчохь хIусамаш езаш. КхидIа даладо инстаграм-агIоно, Iамерканна тIехтухуш, цуьнан къинош гучудохуш ду аьлла, хIара дешнаш: «индейхой», «африкахой», «Херосима», «Нагасаки», «Вьетнаман, «Сонгми», «ОвхIанистан», «Иракъ», «Либи», «Белград».\nШайн хьаькаман сихха агIо лоцуш, къамелаш даржийна Оьрсийчоьнан прессехула пресс-гIоьнчас Керимов Iаьлвис а, арахьарчу политикан а, информацин а министра Умаров Жамболата а.\nХьалхарчо бахарехь, боьхна бац хиллачух Кадыров Рамзанан го, я ша Кадыров а «вац Iамеркан Штаташка виза еха лерина». Цунна хетарехь, «дуьнентIехь Кадыровх вон ойла кхолла гIерташ хьийзачийн банне а бац Оьрсийчуьрчу а, я ша схьаэцначу Нохчийн Республикерчу а адамийн бакъонашца бала».\nШолгIачо шеха, пафосехь, боху: «Иза Керла Шо тIекхочучу кху муьрехь вуно дика совгIат ду Кадыров Рамзанна. Оха массара а во иза оцу совгIатца декъал. Госдепан а, Iамеркан Штатийн финансийн министраллан а гIоьнца Кадыров Рамзана тIечIагIдо шена ша таханлерачу Оьрсийчоьнан турпал а, патриот а хилар… санкцешка ехкинчу оьрсийчоьнхойн цIерш, фамилеш дашо элпашца язйина хир ю Оьрсийчоьнан исторе».\nКадыров Iамерко «Магнитскийн тептаре» ваккхар цатайначийн декъахь бу цхьаболу Оьрсийчоьнан лаккхарчу тIегIанашкара политикаш а. Президентан Путинан пресс-гIоьнчас Песковс дIахьедина, Кремло низамца ца йогIуш а, гергарлонашна новкъарлоеш а лору санкцеш, иза царна реза яц, аьлла.\nШега, Iамерканна жоп луш, шен санкцеш Оьрсийчоьно дуьхьалйохуш, Кадыровца вуста мила ву Iамеркахь, журналисташа хаьттича, «кIезиг бу церан ишта нах», аьлла Песковс.\nПачхьалкхан Думин дуьхьалонан, кхерамзаллин кхеташонан куьйгалхочун хьалхара когаметта волчу Клинцевич Франца иштта аьлла: «Веккъа цхьана бIаьрзечунна бен дац Нохчийчоь бусалба дуьненахь паргIатонан гIайре хилар цагойла».\n…Санкцешна кIел бахначийн а, церан гонийн а къамелаш тахана мухха а делахь а, Малхбузе ваха-ван, бизнес яржо, банкех пайдаээца доьхкучу Оьрсийчоьнан векалийн могIарш бузуш латтаре терра, дебаш ю дехкарийн гурашка лаьцначу нохчийн цIерш а.\nХIун даьлла "тептаршкарчу" нохчашкара?\n«Тептаре» Iамерко Магнитский набахте кхачорна а, цуьнан цигахь кхалхарна а бехке лоручу ткъеха стагал совнах язбеш ду Оьрсийчохь къизаллица адаман бакъонаш хьоьшурш а. «Тептар» схьадиллинчу пхеа шерачохь юкъаязвинчу Оьрсийчоьнан 70 вахархочух нохчо ву 6.\nДаудов Мохьмад («Лорд»), мехкан парламентан спикер, Алаудинов Апти оцу «тептара» ваьккхира Штаташа 2014 шо довш. Хаийтина дац и шиъ санкцешна кIел стенна вигина, ткъа девзаш ду Нохчийчохь шена тIехь кхел ечу муьрехь Кавказан къаьмнийн ассамблеян лидеро Кутаев Руслана оцу шимма шена йиттина хиларх дина тоьшалла.\nХIинца оццу «тептаре» язвина Кадыров а, Катаев а.\n«Магнитскийн тептар» доцург, массех ду Iамеркан а, Европан а цхьацца бахьанашца Оьрсийчоьнан а, кхечу мехкийн а бахархлошна, хьукматашна дуьхьал юкъаяьхначу санкцеш тептарш.\nМасала, Оьрсийчоьнан бахархойх Делимханов Адам, Пачхьалкхан Думин депутат, ша цхьаъ бен вац кхо шо хьалха «дуьненаюкъарчу мафица зIенашкахь хиларна», аьлла арахецначу Iамеркан санкцийн тептаре язвина.


Дийнахь хилларг — 8 декабрь\n1603 — дӀайиллина Италин шира а, муьлхха а кхача йиш йолу библиотека.\n1854 — католикийн килсехь официалан тӀеэцна Марьям къа доцуш доьзалах хиларх болу Ӏорабаккха ца мега динан хьехам.\n1861 — Куза Александру Иоана кхайкхийна Румыни кхоллар.\n1864 — лело даьккхина Бристоль уллора Клифтонан тӀай (сурт тӀехь).\n1953 — АЦШ президент Эйзенхауэр вистхилира ВКЪКХ Генералан Ассамблейхь «Кеп:Нп5» лаьцна.\n1966 — Эгейн хӀорд чохь «Ираклион» бурам бухадахна, 217 велларг ву.\n1991 — ЛПД кхолларах болу.\n2003 — Кускохь кхоьллина Къилбаамерикин къаьмнийн Союз.


Тускарна чохь Керста марханашна кечдина хIоаш\nЦхьаболчара кхеторехь, тIемаш бахьанехь махках бевлла оьрсий юхаберзон лелочу Iедалийн политикан цхьа дакъа ду керста кешнийн дола дар. Делахь а, боху цара, оьрсий юха Нохчийчу баха а, Iиэн схьабогIур бу бохург, аьттехьа а хир долуш хIума дац. Кеста-м хIете-вете а.\nОфициала дIасабаржийначу хаамца 1000 сов кхузахь баьхначех, орамаш кхузахь долчех оьрсий баьхкина Нохчийчу, керста динехь марха достучу Оханан беттан 15-чу дийнахь гергарчийн а, беза-бевзачийн а кешнашна тIехIитта. Оьрсийчоьнан бен-бен кIошташкара схьабаьхкина хьеший тIелаца а, дIатарбан а хьалххехь дуьйна дукха лерина кечамаш бинера меттигерчу Iедалдайша, маьхаза хьешанцIийнашкахь хIусамаш а, дехьа-сехьа бовла транспорт а хилийтар бист кхаччалц.\nКIирандийнахь Соьлжа-гIалин Михаил Архангелан килсанехь,керста динехь марха дастарна лерина далла Iамал йина массо маьIIера схьабаьхкинчу оьрсаша. Цул тIаьхьа уьш гергарнаш дагалоцуш, коше бовла кешнашка кхачийна.\nБилгалдаккхархьама аьлча, махкахь официала даре а деш керста нехан 50 кешнаш ду. Марха досту де гарга кхача доьлча уьш хIора шарна а, цIандеш, битаме далош ду меттигерчу Iедало. И доьзна ду, гарехь, церан дола дан Нохчийчохь оьрсийн бисина ца хиларца. И ша тайпа ламаст лардина кхушара а.\nХIара Оханан бутт болабелчахьана белхеш а кхайкхош, оьрсийн кешнаш цIандеш, куьце дало кхийлина бIеннашкахь Iедалан балхахь мел болу бахархой - лоьраш, хьехархой, стоьлан дай а. Цара нехаш, къух-яраш дIаяхарал сов, сир-кир деш, бегIийла йолчу кепе далийна ков-керташ а, чарташ а. Цул тIаьхьа марха досту де тIекхаччалц уьш лардина полицин белхоша, хIуьттаренна-гамонна аьлла зе-зулам дан леринарг валарна кхоьруш. Новр кIоштан Ищери олучу юьртахь оьрсийн кешнашна гIароллехь лаьттинчу низамхойх цхьаъ ву Аслан.\n«Кху юьртахь кIезиг гIазакхий бац бехаш, амма цара дола-м ца до шайн кешнийн. ХIора шарна хIорш цIандеш берш нохчий бу-кх. Кхушара, масала, цхьана кIирнах белхий лаьттина кхузахь. Цу тIе дийнахь а,буса а тхоьга лардойтуш а ду, кхеран бала болуш цхьаъ волуш санна.\nЦхьаммо хIуьттаренна цхьаъ дахь, юьхьIаьржо ю боху, гIазакхийн луур дер ду боху. Цунна латтийна тхо кхузахь хIорш ларде бохуш. ГIазакхийн шайн боцу бала нохчий стенна хуьлу-м хаац суна. Валлай, цара-м ца лардина, нохчийн къам Сибрех хьажийча нохчий кешнаш. Мелхо а дохийна-кх, чартех некъаш, гIишлош, божалш а цхьана деш.»\nКерста марха билгалдаьккхира Нохчийчохь


Инфоурок › Другое › Конспекты › Конспект урока по чеченскому языку на тему: "Шакъаьстина латтамаш".\nНохчийн меттан интернет-урокан 8-г1а класс\nВайн урокан тема ю: шакъаьстина латтамаш.\nХ1окху урокехь вай дуьйцур ду шакъаьстиначу латтамех лаьцна. Хьалхо вай дийцира латтамех лаьцна. Х1инца юха а карлабохур бу вай латтамаш.\nТехкаш чувирзира Бер карахь дада, Поднар т1е меллаша Йиллира йо1.\nЭдилов Х. «Сийлаха»\nИ т1едиллар кхочушдале хьалха карладоккхур вай:\n1.латтамаш стенах олу; 2) муьлхачу хаттаршна жоп ло цара; 3) муьлхачу къамелан дакъойх кхоллало уьш; 4) уьш сказуемих бозуш хилар; 5) царний, сказуеминий юккъехь т1етовжар я урхалла хилар.\nЛаттамаша гойту дар я хилар муьлхачу хьолехь кхочушхулу. Маца? Мичахь? Х1ун 1алашо йолуш? Х1унда? Муха? бохучу хаттаршна жоп ло латтамаша. Предложенехь латтамаш хуьлу ц1ердашах, масдарх, куцдашах, деепричастих, хандешан билгалзачу кепах, ц1ерметдашах.\nЧувирзира муха? техкаш –даран-суьртан латтам\nЙиллира муха? меллаша-даран-суьртан латам\nб) Ваша д1авахара муха?-г1аш\nмича 1алашонца?-гергарчаьрга хаам бан\nЛаттамех лаьцна болу кхетам вайн болуш бу, ткъа х1инца вай дуьйцур ду шакъастиначу латтамех лаьцна.\nИнтонацица, маь1ница, соцунг1ица предложенин дешнех д1акъастош ялочу меженех шакъаьстина меженаш олу.\nМасала: Корана хьалхахь, ц1енкъахь , 1уьллура говраш лохку шед. (Ц1енкъахь-шакъаьстина меттиган латтам).\nДеепричастех а, деепричастин карчамах а кхоллабелла шакъаьстина латтамаш предложенехь запятойца билгалбоху, масала: Малх а, гучубаьлла, маршалла хоьттуш, боьлура. (Маршалла хоьттуш-деепричастин карчамах кхоллабелла латтам).\nНагахь санна деепричасти сказуемина уллохьа лаьтташ, маь1ница цунна герга елахь, запятой ца х1оттайо, масала: Сирчу т1улгашна юккъехула хи детталуш дог1ура. Деепричастих кхоллабелла шакъаьстина латтам –детталуш.\nНагахь санна деепричастии сказуемина юкъаяг1ахь, запятойш ца х1оттайо, масала: Цхьа стаг хилла генара новкъа вог1уш. (С.Б.) Генара новкъа-деепричасти\nХ1инца вай шун хаарш т1еч1аг1деш болх бийр бу.\nЛадарийн ши тача, Беснеш а т1адош, Меллаша ч1енгехьа Д1ашершаш го. Вехха и лаьттира, Меттах ца волуш, Шегарчу бохамна Хьере а хилла, Г1аьттира бекхамна, Ца хьелуш кхин.\nБилгалбохур вай шакъаьстина латтамаш, церан бакъонаш карла а йохуш.\nХ1окху, Эдилов Хасмохьмода язйинчу, «Сийлаха» поэмин кийсакехь беснеш а т1адош, меттах ца волуш, хьере а хилла, ца хьелуш кхин-шакъаьстина латтамаш.\nХ1инца вай 1амийнарг т1еч1аг1деш болх бийр бу, учебниках пайда а оьцуш\n(нохчийн мотт 8-9 класс, шардар 124, 95-г1а аг1о).\nМайданна т1ехула, хьаьвзаш шуьйра го а баьккхина, ловзуш пел бог1ура цхьа исбаьхьа к1айн кхокха. (Н.М) 2. Цкъацкъа, ойлане йолий, сан гипс тоьхна долчу куьйге а хьожий, доккха са доккхура йо1а. 3. Стохкалера мажъелла яраш д1айохуш, дитташ т1ера дакъаделла, кеглелла генаш д1ахедош, гонахара латта охкуш, белхаш бора ас бешахь. (Ш.М.) Шен готтачу х1усамна дан г1о доцуш г1овг1анца ха хоьрцу дерачу Органо. (Н.Ф.)\nБилгалбохур бу деепричастех кхоллабелла шакъаьстина латтамаш. Хьалхарчу предложенехь хьаьвзаш шуьйра го а баьккхина - деепричастех кхоллабелла шакъаьстина латтамаш бу. Шолг1ачу предложенехь ойлане йолий, сан гипс тоьхна долчу куьйге а хьожий-шакъаьстина латтамаш бу.\nХ1окху урокехь 1амийнарг т1еч1аг1деш кхин цкъа карладоккхур ду вай:\n-Билгалбохур бу вай латтамаш, шакъаьстина латтамаш.\n«Черкасийн и юткъа черт яржош т1етесна,\nЦу т1е даржош к1айн истанг диллина,\nСуьйранна лампа латийна, чоь серлаяьккхина,\nШа шена сакъера багахь узам ва беш,\nНахаца йолчу йоьхьана, куьйга тираш ва еш,\nСакъера хиира тов и хьомсара бабин йо1».\nХ1окху урокехь вай шуьца карлабехира латтамаш, деепричастех хилла болу шакъаьстина латтамаш. Дийцира вай уьш предложенехь запятойца билгалбахар, нагахь санна деепричасти сказуемина уллохь лаьтташ, маь1ница цунна герга елахь, запятой ца х1оттаяр а.\nТкъа х1инца, вайн урок ерзаяле, хьовсур ду вай муха кхийтира иллин кийсакан чулацамах.\nХ1окху кийсака т1ера черкасийн, черт, к1айн истанг, узам ва беш, тираш еш, хьомсара - дешнаш оьрсийн матте дохур ду вай.\nИштта хир ду уьш:\nЧерт - рогожа, циновка, плетенка;\nК1айн истанг - войлок белый, ковер - в устаревшее время;\nУзам ва беш –напевая;\nТираш еш –вышивая;\nХьомсара -любимая, возвышенная.\nМуьлхачу маттера даьхкина х1ара дешнаш нохчийн матта юкъа: хан, т1оьрмиг, чоа, терза, йовлакх, г1уллакх, куьзга, ахча, тапча, совг1ат, жоп, хьекъал, хьаькам, та1зар, собар, 1алам, х1аваъ, эскар, сахьт,сибат.\nЙовлакх, г1уллакх, куьзга, ахча, тапча, совг1ат, хан, т1оьрмиг, чоа, терза-туркойн маттера;\nЖоп, хьекъал, хьаькам, та1зар, собар, 1алам, х1аваъ, эскар, сахьт,сибат-1аьрбойн матера.\nВайн мотт хаза а, исбаьхьа а мотт бу. Вайн мотт хьалдолуш а, аьхна мотт бу, уггаре а хала а, к1рггера а дог-ойланаш ма-ярра ц1ена а, нийса а, юьззина д1айийца а, билгалъяха а йиш йолуш.\nДала ненан мотт безаран т1ехь ч1аг1дойла вай! Г1иллакхе, оьзда и бийца к1орда ма дойла цхьанна а нохчочунна! И 1омо, талла Дала хьуьнар лойла вайна массарна.\nЦу т1ехь вай урок ерзор ю. Т1ейог1учу урокашкахь шун кхиамаш кхин а совбохур бу вай. 1одика йойла шун, марша 1ойла!\nНомер материала: ДВ-315159


2018-чу шарахь 78 мигрант цIахьажийна нохчийн пурстоьпаша\nБакъо а йоцуш Нохчийчохь вехаш хилла 78 кхечу пачхьалкхан вахархо махкахваьккхина 2018-чу шарахь. Цунах лаьцна хаам бина Оьрсийчоьнан федералан суьдан пурстоьпийн сервисан Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхочо Алаудинов Iабдула. Цо дийцарехь, Нохчийчуьра дIахьовсийначу нахана бехке диллинарг ду миграцин низам дохор.\nАлаудиновс куьйгалла дечу урхалло Чиллан-бутт болалуш хаам бира, Куршлойн а, Теркайистан а кIошташкахь талламаш беш кхушара Узбекистанера 3 вахархо лаьцна Нохчийчоьнан ницкъаллин структурийн белхахоша аьлла. Уьш, бакъо а йоцуш, цхьацца белхаш беш хилла Нохчийчохь.\nКъайлаха баьхкинчу мигрантех хIоранна а 2000 сом барамехь гIуда тоьхна кхело. Суьдан пустоьпаша уьш дIакхачийна Москох "Внуково" аэропорте. Цигара Узбекистанан махкахой цIахьовсийна Ташкенте доьдучу кеманца.\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло далочу терахьашца, хIара шо доладелчхьана нохчийн пурстоьпаша республикера аравьккхина низам дохош веана 7 мигрант.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЙоI маре йоьдучу хенахь, цуьнан да тIекхочехь вацахь, дедеца бан мегий мах?\nАссаламу Iалайкум! ЙоI маре йоьдучу хенахь, цуьнан да тIекхочехь вацахь, дедеца бан мегий мах?\nШен йоIах жоп дала везарг а, цуьнан дола дан везарг а, цуьнан хьашташка хьажа везарг а, иза кхио везарг а, цунна кхетам бала везарг а, цуьнан Iуналла дан везарг а йоьIан да ву. Оццул дукха декхарш цунна тIехь хиларна а, и йоI цунах хиларна а, йоьIан дола дар цуьнан ден хьакъ ду, цу юкъа догIу иза маре йоьдучу хенахь цунах жоп далар а. Ткъа шен йоI маре йоьдучу хенахь, и маре дика ду йа дац хьажар а ден керахь ду, иза цуьнан декхар а ду, и билгал ца деш цо шен йоI маре йалар доккха гIалат а ду, тIаьхьло дика ца хуьлуьйту бахьана а ду, вон маре нислахь йоIана боккха бала а бу. Шен йоIах шел чIогIа къахеташ а, цуьнца къинхетам болуш а цхьаъа хир воцу дела, ден керахь дитина ду йоI маре йоьдучу хенахь цуьнан захало дика ду йа дац билгал дар.\nНагахь санна да дийна вацахь, йа иза кхетамчохь вацахь, йа и шен декхар кхочуш дан аьтту болуш вацахь, тIаккха, дедега дехьадолу и декхар а, хьакъ а, хIунда аьлча къахетар а, къинхетам а дедегахь кхечерал алсам хир болу дела.\n«ТIекхочехь вацахь» бохург дуккха а агIонаш а, маьIнеш а хила йиш йолуш ду. Да уллехь вацара, йа кхечу махкахь вара аьлла, и бен кхин бахьана дацахь, дедеца мах бан мегар дац, йа девешица бан а мегар дац, йа вешица бан а мегар дац. Нагахь санна деца цхьана агIор зIе хила йиш елахь (масала телефона чухула), цуьнга хьал дIа а дийцина, иза реза хилахь, цо шен да (йоьIан деда) векал ван веза, шен меттина мах бан. Иштта дIанислур ду и гIулкх, шариIатца нийса а долуш, хIоьттина хьал тидаме лоцуш а долуш. Нагахь санна деца цхьанне агIор зIе хуьлийла дацахь, масала, иза мичахь ву хууш дацахь, йа лехча карор волуш а вацахь, йа хабар тIекхачадойла а яцахь, тIаккха мах баран хьакъ а, захалонан дикалла билгалйаран декхар а дедега дехьадолу. ТIаккха и деда а, йоьIан муьлхха а кхиболу верасаш санна, кхоччуш кхетам чохь хила везаш ву (ханна дукха воккха хиларна хьекъална иэшам хилла хила мегар дац), оцу йоIана пайденна дерг хIун ду хьажа хуур долуш.\nТIаьххьара чIогIа само йан лаьа суна хIокху хаттарца доьзна долчу цхьана хIуманна: шариIато хIоттийна болу верасаш дIа а туьссуш, шайн дегIа лаам чекхбаьлчахьана кхин бен-башха ца хеташ, тIаьхьлона ойла а ца еш, шариIато хIоттийначу верасан хьакъ дожорхьама цхьацца бахьана лоьхуш (масала, цуьнан Iакъида дика яц, иза бидIат деш ву, иза ламаз деш вац, цундела иза керста ву бохуш), хIилланаш лелош, шайгара шариIатан кхиэлаш еш, нахана тIехь шайгара хьукм а деш, да-нана реза дацахь, цаьргара пурба а доцуш, тIехьахула мах бой, йоI схьаялош даьржина хIума ду цхьаболчу кегийчу нахана юкъахь. Оцу балхаца Дала хьарам дина хIуманаш а, дуккха а зенаш а ду, и хIума доккха гIалат ду. ЙоIа а ойла йан еза, ша иштта хIума дича, ша цунна реза хилча, доьххьарлера «моз санна долу беттанаш» дIадевлча, ша динчу захалонан гIулкх телхаш хилахь, йа кхин кхетам боцуш волчу оцу кIанта ша чура араяккхахь, ша мича гIур ю а, шен дена-нанна хьалхахIотта шен юьхь хир юй а? Дикка ойла йан еза шинне агIоно а, шаьш цхьа хIума дале. Кхоно дохкодевр долу хIума дан мегар дац. ХIара хIума хIара хаттар динчуьнан ойланехь ду аьлла ца яздина ас хIара тIаьххьарниг, иштта хIума масийттозза хилла а, хоттуш а долу дела, юкъарчу пайданна яздина. Дика хуург сийлахь АллахI ву!\n12.03.2010 = 26/03/1431


Нурмагомедов Хьабиб а, цуьнан тренер лаьттина Нурмагомедов Iабдул-Манап а (кхелхина масех бутт хьалха)\nАбу-Даби шахьарарчу Латархойн гIайри тIехь шоьтан сарахь дIаяьхьначу дуьненан UFC чемпионатехь, дегIан лахарчу йозаллин категорехь, дагестанхочо Нурмагомедов Хьабиба эшийна Американ Штаташкара Гейджи Джастин.\nНурмагомедов "кхосаберг" ярца (вовшахтесначу шина кога легаш Iовдар) тоьлла шолгIачу раундехь.\nКхозлагIа йоккхуш ю Нурмагомедовс UFC-н чемпионан титул. Цкъа а эцна воцуш, 29-0 ю цуьнан рекорд. Гейджи кхозлагIа эшна, 22-зза тоьлла UFC-хь, хаам бо Спорт.Ру портало.\nНурмагомедов Хьабибан плакат Дагестанехь\nНурмагомедов Хьабиб UFC-н чемпион ву дегIан лахарчу йозаллехь. Селхханалц иза шолгIа вара тоьллачу латархойн могIарахь. Sherdog рейтинго хIинца дуьнентIехь тоьлла латархо а лоруш, хьалхарчу могIара ваьккхина иза. Иштта кхочушбина спортхочо шен тренеран, масех бутт хьалха цIеххьана кхелхинчу Нурмагомедов Iабдул-Манапан лаам.\nНурмагомедов Хьабибах тоьлла спортхо кхиийна волу цуьнан да Нумагомедов Iабдул-Манап, кхелхина масех бут хьалха.\n"Со Дагестанан лаьмнашкарчу жимачу юьртара могIара кIант ву. Соьга селхана сан вашас элира, Гугло хьо дуьнентIехь уггаре дукха хьехош волу стаг ву боху, аьлла – суна теша хала ду цунах. Ткъа сан Iалашо яра деккъа дIа сайн ден лаам кхочушбеш, чемпион вала, дагахь а дацара хIара иштта хир ду, сайн белшаш тIе оццул сий дужур ду аьлла. Шайн дай-наной белахь, хилалаш царна уллехь – кхин дан а дац. Сан цхьа нана йисина царех. Цунна уллехь виса лаьа суна, цунна алссам хан дIаяла", элира Нурмагомедовс, ша латархочун карьера юьтуш хилар дIа а хьедеш.\nНурмагомедов Хьабиб Оьрсийчоьнан чемпион чемпион ву самбо латарехь (2009), Европан чемпион ву панкратионехь, Европан чемпион ву NAGA Grappling версехь (20I2).


Макканий, могашаллиний юккъехь. ХьажцIа баха йиш йоцуш бисина бусалбанаш\nТIебогIучу Товбеца-баттахь тIекхочу хьаж дар "дуккха а лахдина" дIахьор ду COVID-19 пандеми бахьанехь, аьлла СаIудийн Iаьрбийчоьно, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо. ХIора шарахь пхеа дийнахь Маккахь ечу Iамалийн барамашка кхача ца магийна махкарчу бахархошний, тIебахккарх бухахь бисинчу наханий бен.\nОцу Эр-Риядан сацамна резабоцурш дукха бу дуьнентIерачу 1,8 миллиард бусалбанашлахь. Бакъду, и сацам бале а яра ХьажIца шайн бахархошна баха доьхкуш массех бусалба пачхьалкх.\nСаIудийн Iаьрбийчоьнан хьаьжан а, Iумратан а гIуллакхийн министралло тIаьххьарчу шинарийн дийнахь динчу дIахьедаро бахарехь, махкахь вехачунна, я карарчу муьрехь цигахь нисвеллачунна цхьа а духьало йийр яц хьаж дан. Амма аьлла дац, мел адам дуьтур ду Макка. "И сацам хьаж дечу хенахь юкъараллин могашалла Iалашъян болчу лаамца бина а бу, Исламан Iилманца а богIуш а бу", - боху министралло.\nСтохка хьаж дан бахначу нехан терахь рекорде делира – 2,5 миллион адам. Амма кхушара махкахь тIех дукха коронавирус яржаро гIайгIане баьхна СаIудийн Iаьрбийчоьнан дай – цомгуш хилла цигахь 165 эзар стаг, велла 1400 гергга. Иза Iаьрбийн мехкашлахь уггаре доккха терахь ду. Делахь а, пандеми яьржина лелара аьлла доцуш, кху беттан 21-чу дийнахь юхаяьккхина пачхьалкхера карантин а, дукхахболу бехкамаш а.\n"Хьаж дар лахдаро" вас йина и фарз кхушара кхочушдан дагахь хиллачу дукха наханна – бусалбанаша шерашкахь гулдо Макка ваха ахча, реза хуьлу некъ бан, мел иза хала хиларх. Бусалбанна тIехь ду шех " пхоьалгIаниг" олу фарз кхочушдар (шахIадат, ламаз, закат, марханаш кхабар, хьаж дар). Шен оьмарехь цкъа мукъа а ваха декхаре ву бусалба стаг ХьаьжцIа (шен доьзалера рицкъ а ца эшош).\nБакъду, сацам хIинцца бинехь а, хьаж дар гатдийр дуйла СаIудийн Iаьрбийчоьнан хьаьжан а, Iумратан а гIуллакхийн министра Мухьаммад Салехь бин Тахер Бантена хаийтира ши бутт хьалха, дийхира бусалбанашка Макка баха болу лаам кхушаренна юхаэцар. Зазадоккху-беттан 20-чу дийнахь дIакъевлира хIинццалц цкъа а неIарш чIаьгIна доцу Маккара Коьрта маьждиг а (ал-Масджид ал-Хьарам), Мединара Пайхамаран маьждиг а. Царел кхо де хьалха къевлира пачхьалкхехь массо а кхидолу маьждигаш, дихкира Iумрат дан.\nСаIудийн Iаьрбийчоьнан Iедало яьккхина гIулч тIечIагIъеш, Дуьненаюкъарчу бусалбанийн Лигано а дIахьедина, ша къобалбо пачхьалкхо пандемих нах Iалашбеш бина сацам, аьлла. "Сацам хьекъале а бу, ШарIаца богIуш а бу", аьлла дин Iаморца тоьлла ларалучу "Ал-Азхар" институтан ректора. Оццу маьIнехь ду бусалба динан массех дуьненаюкъарчу хьукмато дина дIахьедар а.\nДелахь а дукха бу Бусалба дуьненахь СаIудийн Iаьрбийчоьно ХьаьжцIа боьду некъ боьхкуш бина сацам цатайнарш, динан хьашташ кхочушдар доьхкийла дац цхьана а цамгаро, аьлла хета царна. Цу тIе, хаттар ду даьржаш дуьнентIерачу бусалбанашлахь: хьенан ю Исламехь еза йолчу меттигех, хIусамех доладан бакъо, стенна даржадо СаIудийн Iаьрбийчоьно ша бусалба нехан лидер лору къамелаш? И шеконаш алсамъевлира 2015-чу шарахь ХьаьжцIа бахначу нахах, вовшийн хьешна, 2300 стаг велча. Эр-Рияде кхоччуш дола ца дало бусалбанаш хьаж дан махка кхачорах а, царна Iамалан барамашкахь кхерамзалла хIотторах а, боху критикаша.\nИшта атта а дац ХьаьжцIа ваха\nЭр-Рияд юьхьIаьржа хIоттош ду цо Йеменехь бомбанаш еттарца маьрша нах байъар а, хьалхо журналист ХIашогги Джамал Туркойчуьрчу шен векалтехь вер а. Оцу юьхькIаме боцчу хиламаша суннатийн пачхьалкхашка ойла йойту, оьший-те кхидIа СаIудийн Iаьрбийчоьнца гергарло лелон, бохуш.\nХьаж "гатдаро" СаIудийн эланашна а до доккха зен – хаъал лахло пачхьалкхан бюджет юзу ахча, ткъа мохк ишта а бу пандемино а, мехкдаьттан мах ларбаларо а бохьучу эшамашна кIел. Официалан терахьаша бахарехь, лаххара а 12 миллиард доллар са хуьлу оцу пачхьалкханна бусалбанаша хьаж дечу муьрехь.\nКху баттахь Индонезино – 266 миллион бусалба нах бехачу пачхьалкхо – дIакхайкхийра, шена хаа лаьа, хьаж дар наханна хIун бакъонца доьхку, аьлла, амма ца делира Эр-Риядо цунна жоп. Оцу бахьаница Индонезино дIахьедина, шен бахархой гIур бац хьаж дан кхушара, аьлла. "Къаьхьа, вуно хала гIулч ю иза, амма ца яьккхича тхо ца довлу", - аьлла Индонезин президента Видодо Джокос. Оцу махканна тIаьххье, хьаж дийр дац шаьш, дIахьедина Малайзино а, Сенегало а.