Шен гергарчарна ФСБ-но тIеIаткъамбо аьлла "Вайфондан" белхахочо\nБакъонашларъяран а, гIоьналлин а "Вайфонд" ассоциаци йиллинчех йолчу Садулаева Аминас дIахьедина, оьрсийн къайлахчу сервисаша Нохчийчохь а, дозанел арахьа а бехачу шен гергарчу нахана кхерамаш туьйсу аьлла.\nЦо бахарехь, къайлахчу сервисийн белхахой баьхкина хилла кхуьнан гергарчаьрга, кхуьнан паспорт тIера хаамаш а, Швецехь иза еха адрес а хоьттуш. "Кавказ.Реалии" портале бина и хаам Садулаевас ша.\n"Со Оьрсийчоьне схьаялийта гIерташ ду шаьш аьлла цара. Сан бакъйолу цIе а, фамили а (ас керла лело, къайлаяьхьна цIе), со ехачу меттиган адрес а хиттина хилла цара", - дийцина Садулаевас. Ишта ФСБ-н белхахоша дIахьедина, зудчо дийцарехь, кхунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долош ду шаьш аьлла.\n"Вайфрндехь" ша бен болх бахьана долуш тIаьхьадаьлла шена Iедал аьлла, тешна ю Садулаева.\n"Къилбаседа Кавказера иттанашкахь доьзалшна гIо дина оха. Тхан аьтто хилла Интерполан файлашна тIехь контрол латто Комисси а, Евробертан дуккхаъ пачхьалкхаш а, Украина а тешо, нохчашна а, гIалгIашна дуьхьалдоху иттаннашкахь гIуллакхаш бух боцуш хилар. Тхан болх ца тов Оьрсийччоьнна", - аьлла, билгалдаьккхина Садулаева Аминас.\nХьалхо Садулаева болх беш яра гоьваьллачу дагестанхойн Iеламчаца Саситлинан Абу Iумарца йоьзначу "Живое сердце" ассоциацехь координатор санна. Ткъа иза Оьрсийчуьра веддера, террорхойн агIонча ву аьлла, Оьрсийчоьно бехкевинчул тIаьхьа.\nЕвропехь бехачу Нохчийчуьра схьабевллачу бахархоша лелош ю Швецин Норрчепинг гIалахь "Вайфонд" ассоциаци. Адамийн бакъонийн Декларацин а, Швецин низамийн гурашкахь а болх беш йолу, политикаца йоьзна йоцу организаци ю иза. Ассоциацин коьрта Iалашо ю - политикан а, динан а бух тIехь хьийзочу нахана а, Къилбаседа Кавказерчу кхечу къаьмнийн векалшна а гIо латтор.


"Куьцана лелош хIума ду, Iамор а доцуш". Нохчийчуьра схьабевлла нах кхерамехь бу нека дан цахаарна\nМарсхьокху-бутт 03, 2020\nДунай хийистера луьйчу а, садоIу а меттиг\nХIокху аьхка Венехь кхелхира хе даьхьна шен ши бер кIелхьардаккха гIоьртина Австрехь еха Нохчийчуьра 30 шо долу жима зуда. Шен шина бераца а, марненаца а садоIуш хиллера иза Дунай хийистехь. Цхьана маьIаргонна луьйчуш йолу ши йоI хино дIатакхийна хиллера. Ши а зуда хи чукхоссаеллера, ши бер кIелхьардаха дагахь. Бераш а, денана а кIелхьаръяьккхира орцахбевллачу наха, ткъа шина йоIан къона нана коме юьйжира. Иза елира дарбан хIусамехь ши кIира даьлча. Оцу доьзалх цхьанна а нека дан хууш ца хиллера. Цул тIаьхьа Аавстрехь бехачу нохчаша дийца даьккхина нека дан Iамо дезаш хиларх а, цунна новкъарло еш долчух а льацна.\nСоциалан я динца йоьзна проблема?\nАвстрехь, кхечу Европерчу пачхьалкхашкахь санна, нека дан Ӏамор, декхар долу дешар санна, юкъатоьхна ду юьхьанцарчу школин программина. Физкультуран урокашкахь бераш дуьгу бассейнашка. Амма дерриг а бераш ца хуьлу цу тайпачу урокашкахь дакъалоцуш.\nДуккха а шераш ду, аьтту агIорхьара радикалан политикаша кховдорца, оцу пачхьалкхехь дискусси дIайоьду, мигрантийн доьзалшкара цхьаболчу дайша-наноша доьхкаш хиларх лаьцна шайн берашна нека дан Iаморан урокашка лела, динца доьзна бахьанашца. Делахь а, проблема мигрантийн берашна нека Iамо бакъо луш цахиларца доьзна дац , аьлла, хета оцунах лаьцна ши шо хьалха Австрерчу школашкахь таллам бинчу Кахильски Морисна.\n"Дин бахьана долуш шайн берашна нека Iамочу урокашка лела бакъо ца лучу нехан терахь дукха жима ду, уьш пIелгашна тIехь багарбалла бен бац ", - боху цо.\nКахильскина хетарехь, кхоллаелларг социалан проблема ю: мигрантийн дай-нанойн аьтто бац нека Iаморан лерринчу курсех мах бала, ткъа школехь луш йолу урокаш тоам болуш яц юьхьарлаьцначу Iалашоне кхача. Мигрантийн доьзалийн аьтто бац шен-шен рожехь бераш бассейнашка лело а, иза а дораха цахиларна.\nНохчийчуьра схьабевллачу бахархошца доьзнарг чолхе долу, дукхаха болчу баккхийчарна, къаьсттина зударшна, нека дан хууш цахиларна.\nЦхьана агIор иза доьзна ду, луларчу Дагестанца дуьстича, Нохчийчохь хIорд я, нека дан аьтто а болуш, лийча хиш (Iаьмнаш) цахиларца. Оцу бахьанца неха кегийра болуш дуьйна доцуш ду хиш тIехь лела хаар. Вукха агIор, нагахь цхьайолчу меттигашкахь гена доццуш лийча мегар долу Iаьмнаш я хиш хилча а, цига зударий ца лела.\n"Европерчу кхечу пачхьалкхашца дуьстича, Австрехь уггар лахара терахь ду, хи чу а дахана адамаш даларан. ХIора шарахь юккъерчу барамехь хи чу воьду 120 стаг, царах кхелха 30-40 процент", - элира Кавказ.Реалиин корреспонде ЦIен ЖаIаран Австрерчу векало Штайнхоф Фольфганга. Цо бахарехь, дукхачу хьолахь бохамаш хиларан бахьана ду ойла еш цахилар.\n"Къаьсттина бераш а, хене бевлла нах а ларбала беза луьйчуш, хIунда аьлча нека деш дукха ницкъ бойу, тъа цара, коьртачу декъана, болчул а тӀехлору шайгахь болу ницкъ", - тIетуьйхира цо.\nАйхьа гIо де хьайна\nХIокху аьхка хилларг дуьххаьрлера цу тайпа бохам бац Австрерчу нохчийн диспоран декъашхошна юкъахь хилла. Масех шо хьалха Венехь, Нохчийчуьра къонан нана Дунай хийистехула йолаяла араяьллера, шен ши бер а эцна. Цхьа бер куьг лаьцна дуьгуш хиллера цо, важа наб еш хиллера берийн гӀудалкх чохь. Цхьана кIеззиг ханна, тормозна тIе а хIоттийна, иза дIахецнера цо, доккхаха долчу беран хьаште хьажа. ЦIеххьана гӀудалкх хи чу хьаьддера, нека дан ца хууш йолу нана цунна тIаьххьахьаддера, амма нека дан ца хууш йолу иза хе яьхьира.\nАвстрерчу нохчийн нанойн кхеташонерчу социалан консультанто Матаева Маликас дийцарехь, нека дан ца хаар йоккха проблема ю Нохчийчуьра схьабевллачу нехан.\n"Нохчашна чIогIа деза спорт лелор, амма коьртачу декъана ницкъаллин спортан кепаш ю цара лолораш. Нека дан Iамош кIезиг нах бу. Кхин а кIезиг бу нека дан Iамош йоIаршна а, зударшна а юкъахь. Венехь дуккха а ю юкъараллин бассейнаш, амма цига баха къасто деза леррина зударийн де, амма цу тайпа денош кIезиг ду", - боху Матаевас.\nЦо дийцарехь, школашкахь ю леррина нека Iамо урокаш, амма царна къастийна ду дукха кIезиг сахьташ. "Иза, дукхаха дерг, куьцана лелош хIума ду, баккъалла а нека Iамош гIо дар а доцуш", - боху цо\nМатаева тешна ю: хIоьттинчу хьелашкахь, жимма Iамийна а, нека дан Iамо меттахбовла безарш шаьш зударий бу, нагахь цIеххьана хьал хIоьттина меггит нислахь шайна а, кхечарна а гIо дан доьналла долуш хилар Iалашонца.\nШвейцари: нека цхьаьне дан декхаре бу мехкарий а, божарий а\nШколашкахь нека массарна а Iамо деза аьлла хета Германерчу кхелана\nАлсамдолуш ду хи чохь лечу вайнехан терахь


Кен Робинсона белгалду таханарча ишколаша креативность яха карматал 1ото1аелга - English-Video.net\nКен Робинсона белгалду таханарча ишколаша креативность яха карматал 1ото1аелга\nКен Робинсона ч1оаг1а сакъердаме ший тайпара хьокхам лу креативность дег1айоалаяра из дешара системе ларде йилара хьаькъехьа.\n1уйре дика хийла шун. Х1ама дий вайгахь? Могаш ма доахкий? Фу хет шоана укх конференцех?\nСол хьалха къаьмаьл даьча дакъалоацархоша ч1оаг1а догг1оздаьккхача витав со-м.\nСо укхазара д1авача бакъахьа ва мотт сона (Белам).\nАз укхаза теркам а баь,\nцхьа кхо х1ама да\nса х1анз дувца безам болаш волча х1амашта гаргадолаш.\nХьалхардар да, х1аране шоай кхайкаралца геттара тамашийна йола\nадамий креативность яха карматал гучаяккхар.\nШе йолчча беса -\n- к1оргеи чулоацамеи. Шоллаг1дар,\nукхаза вай дийцачох лаьца да,\nвай кхоане белгалза хилар.\nЦо ше мишта гучайоаккхаргья вайна ца хар.\nСо-се образованеца чам болаш ва –\nма дарра дийцача, сох хьа мел кхетар цу образованеца цхьацца бувзам болаш хул-кх.\nШоана нийслой цу тайпара нах? Сона ч1оаг1а сакъердам хул цунах –\n– со нах в1ашаг1кхийттача нийсвелча,\nц1аьхха са багара дош ийккхача са образованеца бувзам ба аьнна.\nЦхьаькха-м ала доаг1а укхаза, дика хьегача образоване болхлой атта нийса-м лац.\n(Белам) Нийслац хьа ца бехандаь.\nЦкъа вийхача, шозлаг1а кхы вехац. Тамашийна деций?\nВийхача а, цхьа мишта хоатт ца ховш\n«Мича болх беш ва хьо?» аьнна хаьттача,\n1а царга хьай арг1аг1а хье образоване болх беш ва аьнна жоп юхаделча ,\nмеллашха цар б1аргаш ц1ийх дузаш зелу-кх. Хеталу хургда-кх царна,\n«Ва са Даьла-кх, сенна хаьттар аз укхунга из. Сай таккхалча ваьг1авалара со, укхун зурмага ладувг1аш б1арчча ди д1аг1оргда ма дий х1анз!»\nБакъдар аьлча, нагахь санна 1а царга хоаттий цар образовани –\n– хьай Даьлага ба-кх хьа болх – – хаттанза валар со, укхун вас ца еш 1ийнавалара со аьнна хеталургда хьона.\nХ1ана аьлча из сага дешар ц1ийца хоттаденна хул из, хилаций? "Тоам" боаца хаттараш.\nСага ди, е алапи, е кхыдола лоарх1аме дола х1ама санна.\nИз образовани ч1оаг1а гарга я сона, шоана а из ишта йолаш санна хет сона.\nХ1анаб са из чам цу дешарца, цу хьехарца,\nдаьра ба, из вай кхоаненца\nхоттаденна хилар бахьан долаш.\nХ1анз вай д1а уйла йича, укх шера цхьоалаг1ча классе долхаш дола бераш\n2065 шера пенсе г1оргда-кх.\nВайна-м укх хьат1адоаг1аргдолча пхе шера а т1ехьа укх гергача дуненах фу хургда мича хов.\nМалаг1ча суртех хургда хац.\nИз деррига ишта белгалза дале а,\nвоаш цу берашта доаг1ача беса хьехаш санна хеталу вайна.\nКхоане белгалза хилар тешаме да шоана.\nвай массане барт цхьа болча санна хеталу сонна цу хьаькъехьа,\nвай берий кхолламгахьа геттара тамашийна карматал хилар –\nкъаьстта кердалонца цар безам хилар. Масала, укхаза селхан ший ашарашца карматал гойташ хинна Сирена.\nМел хоза х1ама дар из.\nИз берашта юкъе белгала яле а,\nаз из хьакъоастаяц кхыдолча берех. Х1ана аьлча, деррига бераш да цхьацца карматал йолаш.\nВайна гуш дар фуд – беро ший нач1ал белгалдаккхар,\nиз гучадаккха г1ерташ цо къахьийгалга. Гуча беса, из цун караг1даьннад.\nАз белгалдер фуд аьлча, вай мел долча берий боарамза нач1ал хилар.\nХалахетар фуд, вай из ни1мат зехьа доадар, цхьаккха хьурмат ца деш.\nД1ахо сона ала ловш дар ши х1ама да –\nобразовании креативности. Аз белгалдоаккх,\nтаханарча дийнахьа креативность дийша хилар лоарх1аш санна ларх1а езалга.\nТ1аккха цунна боаг1аш бола лоарх1ами терками д1абала беза.\n(оваци). Баркал шоана. Сона хетар ер да-кх.\nБаркал. (белам) Дика да, са 15 минот чакхьяьлар.\nХ1анз аз шоана дувцаргда се ваь ди… Дувца дезаций? (Белам)\nДукха ха йоаццаш цхьа хьехаме дувцар хезад сона – каст-каста дувц аз из\n– сурташ дехкача уроках хиннад из.\nЦхьа ялх шу даьнна йи1иг яьг1ай\nсурташ дехкаш т1ехьашкарча парта т1а, хьехархочо\nдувцачун дукха теркам ца беш.\nЦо леладечох шекьяьннача хьехархочо меллашха д1ат1аяха\nхаьттад йи1игага: «Ай, ва сен сурт дулаш йоалл хьо?».\n«Даьла сурт дулаш йоалл-кх», аьнна юхаденнад йи1иго жоп.\n«Ай, сага б1арга мича вайнав Даьла!» - ийккхад хьехархочунга.\nЙи1иго цигга аьннад: «Даьра, укх цхьан минота б1арга-м гургва шоана!»\nСа к1аьнка Ингалсий мехка диъ шу даьннача хана –\nвешта из-м массанахьа диъ шу даьнна вар (белам).\nЦу шера тхо миччахьа мара ца дахарах, диъ шу даьнна вар из – из ала г1ертар со.\n«Рождество» яха пьеса чу дакъа лоацаш хилар из.\nДагадоаг1а хургда шоана из? Х1анз-м ч1оаг1а д1аьха дувцар хиннад цох.\nМел Гибсона геттара 1од1аьхдаьд из,\nкино а даьккха «Рождество-2» яхаш. Хьажа хургда шо.\nТха Джеймса пьеса чу Юсуф пайхмара дакъа кхаьчадар.\nИз эггара лоарх1аме дакъа да аьнна хеташ тхоаш доландаь,\nфутболкаш т1а сурт дилийтадар оаха,\n«Джеймс Робинсон – Юсуф» аьнна (белам).\nЦу пьеса чу в1алла йистхила везаш вацар из, бакъда, шоана-м дагайоаг1а хургья из меттиг,\nкхо ц1ув хьачувоалача хана.\nЧуболабелар уж совг1аташ дахьаш: дошои, ладани, мирраи.\nБокъонца хинна х1ама да шоана из. Цига 1охайна ваг1ача хана\nсона эггара хьалха хьачуена хинна уйла ер: арг1а хувцаенна хургья-кх цар.\nБакъда т1ехьаг1а аз цхьан к1аьнкага «Раьза дий шо?» аьнна хаьттача,\n«Да даьр-кх» аьнна, юха жоп делар цо,\nк1езиг-дукха цецваьнна аз из шийга хаттарах.\nЛоацца аьлча, тувлабенна хиннабар уж.\nМичча беса дале а, цу пьеса чу кхоккхе диъ шу даьнна к1аьнк хьачуваьлар\nкертах гаташ а хьоарчадаь. Т1аккха шоай к1опилгаш 1оовттаяь,\nхьалхарча к1аьнко аьлар: «Аз дошув денад хьона».\nД1ахо. Шоллаг1ча к1аьнко аьлар: «Аз ер миск денад хьона».\nТ1еххьарчо т1атехар: «Ай, тоъаргдеций хьона?» (Белам)\nДеррига бераш цхьатарра да-кх, шоашта хетар д1аоалаш.\nЦу кегийчар шоаш бицбелча дукха г1айг1а яц.\nИштта деций из? Шоаш г1алат дар кхераш бац-кх уж.\nСо-м ала валлац г1алат дари креативни хилари ца1 да.\nВайна хаьдда ховш дар фуд –\nхьо г1алат де кийча ца хуле,\nбашха уйла йоаг1аргьяц хьа керта чу.\nГ1алат дар кхера везац. Кхийна даьлча,\nбераша доаду из лоарх1аме куц.\nКхераш хул уж г1алат де.\nИштта компанешта кулгалду вай, харцдалар кхераш.\nКхард-кх вай цу г1алатех.Цул совг1а,\nвай халкъан образовательни системе\nг1алатал ч1оаг1аг1а ца могадаь х1ама дац.\nТ1аккха фу хул цунах, – даьра хул адамий кертера креативность яха карматал\nвай образовательни системе дакъа лоацаш цахилар. Цкъа Пикассос аьннад,\nмассадола бер суртанчаш долаш кхолл.\nБален дерзашдар фуд - уж ишта д1ахо хьал ца кхебер.\nЦу креативностах пайда эца йиш йолашшехьа,\nвай из в1алла теркал ца еш ют берашта хьехача хана.\nАй, х1анад из ишта?\nТ1еххьарча пхе шерагара д1а мел ийккхача хана Стратфорде ваьхав со.\nСтратфорд-он-Эйвон яхача шахьарара даьнна Лос-Анджелесе даха д1адахар тхо.\nОашош кхетаду ма хургдий оаш из мел лоадам боаца кхeлхар да – цхьан г1айрет1ара ваьнна кхыча г1айрет1а кхачара.\nТхо даьха г1ала Сниттерфилд яхаш яр,\nСтратфорда гаьна доаццаш – Шейкспира да ваь моттиг я из.\nХ1анз аз цхьа х1ама хаьттача цецдаргдар-кх шо. Со-м ваьннавар.\nЦ1аккха уйла ена хиннайий шоана – Шекспира да хиннавий-хьог1, аьнна? Енаеций?\nХ1ана енаяц хой шоана?\nХ1ана аьлча из Шекспир в1алла бер хиннадий-хьог1, аьнна вай уйла ца ярах.\nЕ из ворх1 шу даьнна хиннавий-хьог1 аьнна.\nСона-м енаяц из цу тайпара уйла. Ишколе иха хургва-кх из,\nе берашца цхьана классе ваьг1а хургва, хургвеций? Ма садиа хургда цо хьехархой (белам).\n«Кхы ч1оаг1а къахьега деза 1а» яхаш, да а хинна хургва.\nЕ дас 1овижа ахийта хургва, т1ехьа т1атохаш, «Волле, 1овижа!\nИз къоалам а 1обила, из зурма а юхаоза,\nнаьха са ца дуаш»\nМичча тайпара дале а, Стратфордера даьнна Лос-Анжелесе кхаьчар тхо.\nТ1аккха цу хьаькъехьа цхьа х1ама да са дувца безам болаш.\nСа во1 дукха раьза вацар цу г1улакха.\nШи бер да са. Ви1ий х1анз 21 шу даьннад. Йи1ига 16 даьннад.\nД1адолхаш дика хете а, х1ета а цхьан х1аман раьза вацар-кх из,\nх1ана аьлча неш яр цун цигача.\nИз Сара ч1оаг1а езаш вар-кх из.\nШоайла байза цхьа бутт мара ба а бацар. 16 шу даьна бар уж.\nШоашта ма хой шоана, "Ялхайта шу, ялхайта шу..." безама мел т1ера да.\nФекема т1а даг1ача хана аьлар к1аьнко:\n«Из Сара санна йо1 кхы корайоаг1аргьяц сона».\nТхо-м, бакъдар аьлча, ч1оаг1а раьза дар цу деша,\nх1ана аьлча из-м даьра дар тхо цигара д1адахара кертера бахьан.\nСо цецвоаккхаш дар фуд – хьо миччахьа мара ца вахарах, Америке воде а,\nкхыча мехка воде а,\nмассанахьа образовательни системашка предметий низам ца1 ба-кх.\nХургбарий-хьог1 кхыча тайпара аьнна, миччахьа мара хьо ца вахарах,\nцхьан арг1ан ба-кх.\nД1а лакхе математикеи метташи латт,\nт1аккха гуманитарни 1илмаш да, юххера д1а к1ал, буххе исбахьален предметаш я.\nМассанахь цхьа оттам ба-кх!\nцу исбахьален предметашка ба ший низам:\nсурт дилари ашараш лакхари лакхе хул,\nдрама е халхар д1а цхьаккха лоадам боацача меттиге латт. Укх Даьла лаьтта цхьаннахьа корайоаг1аргьяц шоана\nхалхара предмет х1ара дийнахьа\nматематика санна хьехаш образовательни система.\nАй, х1ана? Х1анад из иштта? Ч1оаг1а кертера ма дий из?\nКъамаьл дац – математика лоадаме я, амма бакъда халхар кхы к1езигаг1а лоарх1ам болаш дац.\nБераш массахана халхадалара т1ерахул вай уж юха ца озадой.\nВай воаш-м да цунна т1ера. Массадараш дег1амаш долаш да-кх вай, деций? Сайдар ц1аг1а дита венавий-хьог1 со?\n(Белам) Дешара г1улакхи из дег1адоаладари\nюкъа т1ара хьалдоладу вай,\nкогаш теркал ца деш. Т1аккха беррига теркам цун керта т1а 1от1абохийт,\nиз а цхьа к1езиг-дукха оаг1орабаьнна хул.\nШо лаьтта десса инопланетянаш даларий\nвай образовательни система тахка аьнна дахкийта,\nер хьан духьа я, сендухьа я,\nпайда эцаш вар малав, т1ехьале фуй,\n– сона хетаргахьа, хаьдда\nцхьа уйла йоаг1аргьяр шоана, -\nукх гергача дунен т1а\nмел йола образовательни система\nдуххьал профессораш кхебе аьнна латташ йолга. Еций?\nШоай дуне долаш нах ма бий уж-м.\nСо-се хиннав царех – т1аккха фу даьд? (Белам)\nСа-м царна духьала х1ама дац, амма бакъда,\nукх даьла лаьтта мел дола хьашташ къоачашдаь аьлий санна маг1а баха безаш бац уж.\nАдамий хьисапе уж бале а,\nк1езиг-дукха кхыча тайпара ба уж.\nЦарна вас е валлац со, цхьабакъда,\nч1оаг1а садуаргаш-м ба шоана уж.\nЦарна т1ехьа цхьа х1ама зийнад аз – шоай керта чу (кертаца) бахаш нах ба уж, берригаш беце а.\nЛаьттах ког 1о ца кхеташ цу лакхе бахаш ба уж шоай керта чу, к1езиг-дукха цу кертой тхов оаг1орабаьнна бале а.\nИз дег1 шоай доацаш санна.\nЦу шоай дег1а корта лелабеш йолча\nг1удалкха санна б1арахьеж уж.\n(Белам) Цу тайпара шоай кертош д1ай-хьай леладу цар.\nШо ца теше,\nд1арча залера хьалдехьдайлача дискотеке шо хьадоаг1е,\nгургба шоана аз бувца профессораш мишта халхабувл т1ехьарча сайран. (Белам).\nмишта халхабувл т1ехьарча сайран.\n(Белам) Цига б1аргагургба шоана из ц1ай д1адаллалца\nшоай доалахье боацаш шокъ ена кхувсалу\nкъабенна вотеши даьцеши.\nТахан дешара система духхьал академически хьашташ кхоачашдеш я.\nДеррига бахьан фуд?\nУкх дуне т1а мел йола образовательни система\n19 б1аьшарера хьайолаенна –\nлаьрх1а индустриальни хьашташ кхоачашде\nчуоттаяь я-кх из образовани.\nИз оттам ишта хилара ши бахьан да.\nХьалхардар да белха накъаяргйола предметаш\nБерашкара берал доаккхаш царна дезар д1а буххе латт –\nкхыча беса аьлча, белха кхы хайра эшаргйоца предметаш.\nИшта деций из?\nАшараш ма лекха, х1аьта а илланча хургвац хьох,\nсурташ ма дехка, х1аьта-вета суртанча хургвац хьох.\nИз хьехам – тахан гуш да ч1оаг1а харц болга .\nЕр деррига дуне революцено чуэззад.\nШоллаг1а бахьан да\nвай сага хьаькъал алхха академически карматалца мара белгалдаккхац,\nх1ана аьлча университеташа шоашта езача тайпара д1аоттаяьй из система.\nВай д1ахьажача, еррига образовательни система\nд1а ишколера хьалволавенна алхха\nуниверситете д1аоттарца мара кхы бала болаш яц.\nЦу х1аман жамъ1а оттадича, вайна гу дукха тайп-тайпара карматали нач1али долаш\nдошув санна болча кегийча наьхеи мехкарийи шоаех догьэккх,\nх1ана аьлча цар берий хана денз е ишколера денз\nдика кайоалаш хинна х1ама теркамза дус.\nВай из ишта д1ахо д1адахийта йиш яц.\nЮНЕСКО яхача организацес белгалду,\nх1ат1адоаг1ача 30 шера образовательни системе вай истори хьайолаеннача хана денз мел хинначул\nдукхаг1а адам дешаш хургда аьнна.\nХьажал, из мел дола адам дакъа лоацаш хилара бахьан да,\nбелхацеи технологешцеи дукха хувцам хилар,\nадамий дебар алсамдалар.\nТ1аккха 1илман даржа цхьаккха\nхам хургбац. Хургбий?\nСо студент волча хана, хьога 1илман дарж дале,\nболх боацаш висацар, из мо вола вола саг балхаза хилча, ший ло1амах болх ца беш вар из.\nСа бакъдар аьлча дукха безам бацар болх бе. (Белам)\nХ1анз ишкол яьккха бераш деш х1ама доацаш\nвидеоловзараш т1а баг1аш хул, х1ана аьлча хьалха балха отта «бакалавр» дарж дийзача,\nх1анза «магистер» дарж деза,\nт1аккха 1илман кандидат хила веза хьо кхыча балха отта воалле.\nБоккъонца академически инфляци процесс хьахиннай.\nИз гойтам ба вай образовательни система\n1охарцаш латталга. Вай «хьаькъал» яхача деша\nма1ан кердадаккха деза.\nВайна цунах ховш дар да 3 х1ама:\nхьалхардар – из цхьа хьисап долаш ца хилар. Вай вахарга хьежжа мара вай кхетадац\nвайна гонахьара айлам. Вай б1аргашца уйла ю,\nлергашца ю, лелаш уйла ю.\nВай абстрактно уйла ю, д1а-хьай леларца ю.\nШоллаг1а да ала доаг1аш, «хьаькъал» цхьан метте соцаш дац.\nВай хьаь оттамага хьожий, с\nелхан презентацешка хьоадир-кх из,\nвай зувргда, мел боарамзеи поалхамеи бувзам ба цу чухь.\nБувзам боаца ралсаш яхкац шоана вай хьаь чу.\nЦул совг1а, уж аз ювцаш йола креативни 1амалаш ??\n1алашъе караг1доал, нагахь санна уж\nвай х1анз хьоаяь тайп-тайпара хьаькъала оаг1аташ\nшоайла бувзам болаш хилча.\nХьаь оттам – цу хьаькъехьа ала доаг1а\nцу хьаь шин даькъа юкъе бувзам лоаттабеш нервий гурмат йолга\n– шонкий хьисапе дег1 оал цунах.\nУкхаза селхан ма аллара, кхалнаьха сомаг1а да из дег1.\nСона хетачох, из ишта хиларах кхалнаьха дикаг1а в1ашт1ехьдоал массехк г1улакх цхьатарра де.\nДуккха поалхамаш увттадаьд из х1ама тохкаш, цул совг1а, аз айса зийнад из.\nСа ц1аг1а сесаго шу кийчдеча хана,\nДаьла къахетамца, каста хилац из (Белам).\nЦо из яа х1ама кийчъеча хана – из дика караг1 ца доале а, массадолчун ишта яц из –\nюкъег1олда телофонаца къамаьл де а,\nберашца йистхила а,\nд1а тховнах басар хьакха а,\nдаьра човна дарба де а – деррига караг1доал цун.\nАмма бакъда, аз яа х1ама кийчъеча хана, ни1 къайла хул, бераш арадаьха хул,\nтелефона аппарат ший метте, х1аьта а, нагахьа санна из хьачуйоале, цунга яппараш еш хул со,\n«Дукха яха, 1а со вутаре, сайна фуаш кхарза г1ерташ воаллар со», яхаш. (Белам)\nДагадоаг1ий шоана из философски хаттар\n«Хьунаг1а цхьа га 1оежача, из сага хезадеце,\n1оежача санна ларх1а езий из? Дагабоаг1ий шоана из зокх?\nХ1анз дукха ха йоацаш цхьа коч яйнай сона цхьа йоазув т1адолаш,\n«Кхалсага д1а ца хозаш къонах хьунаг1а ше-шийца йистхилча –\n- т1аккха а харцлувш ва из?» аьнна. (белам)\nКхоалаг1дар да хьаькъал х1аране\nкъоасталуш хилар. Укх юкъа цхьа\nкнижка яздеш ва со «Къайлений гойтам» яхаш.\nЦун чулоацама юкъеяхай шоай нач1ал гучадаьккхача нахаца\nхинна интервью, къаьста цар из мишта гучаяьннай тохкаш. Цецваллал х1ама да из.\nМасала, дукха ха йоцаш са хинна къамаьл, шоана-м цун ц1и хеза хургьяц,\nч1оаг1а безаме кхалсагац\nДжилиан Лин яхаш, хезайий шоана?\nЦхьаццабарашта хеза хургья.\nХореограф я из, цун белхаш довза хургда шоана.\n«Цискаш»,«Операй г1аларт» яха белхаш да цун.\nЧ1оаг1а кхалсаг я из. Цо Ингалсий мехка Королевски Балете\nувттадаьча халхарашка хиннав со массайттаза, шоана гуча беса.\nЦкъа х1ама дуаш тхоаш цхьана нийсденнача , хаьттадар аз цунга\n«Ва, Джилиан, халхара никъ т1а мишта нийсъеннай хьо?» аьнна. Т1аккха дийцар цо сога,\n«Цхьа тамашийна хилар из» аьнна. «Ишколе ухача хана хилар из,\nхьехархоша ч1оаг1а догдилладар сох а са дешарах а. 30 шерашка дар из,\nишколера каьхат дайтар\n«дешарах дика кхетац» аьнна. Ший теркам 1от1абахийта караг1далацар цунна,\nцхьан метте йоаг1алацар из. Сона хетаргахьа, из тахан ишколе ухаш яларе,\n«теркам бац, сатем байнаб» аьнна ц1и 1от1айила хургьяр, хургьецарий? Амма бакъда\nцу 30 шерашка из лазар довзацар.\nНаха хацар цу тайпара айпаргаш хила йиш йолга (белам).\nМичча беса дале а, лор волча кхаьчар из.\nТ1аккха ший наьнаца лор волча д1ачуяхача,\nйи1иг саьн чу латтача г1анда т1а 1охоайир,\nшийна ши кулг д1ак1аладелла\nсатийна яьг1ар из 20 минот яьлалца,\nнанас лораца къамаьл дувцача юкъа.\nДжилиана ишколера х1ама караг1цадалара хетадаь дар къамаьл.\n«Х1атоне, нахага укхо бала а бахьаш,\nмассахана урокашта т1ехьаюсаш, ц1аг1ара болх хьа ца беш иштта д1ахо кхыдараш а» –\nер я 8 шу даьнна з1амига йи1иг. Юххера, лоро ваг1ачара айвенна,\nер йолча х1ат1авена, аьлар: «Джилиан, жи,\nаз ладийг1ад хьа мамайга, х1анз цунга цхьаь йистхила веза са.\nТхо х1анз хьадоаг1а хьона.\nДукха гац хьона».\nший истола т1а лаьтта радио хьалотайир цо.\nнаьнага аьнна хиннад цо,\n«вай доацаш цо фу ду хьожаргда вай».\n«Уж д1аарабаьнна минот яьннаяцар, со хьалг1атта цу лийкхача ашарах\nхалхаяла эттача хана»,- йоах Джилиана.\nБ1арахьежаш цхьа юкъ яьккха, лоро наьнагахьа д1авийрза аьнна хиннад:\n«Ва кхалсаг, из хьа йи1иг цамогаш яц хьона. Из халхархо я хьона.\nХалхара ишколе д1аяла еза 1а из».\n«Т1аккха фу дир оаш?»,- аьнна хаьттар аз цунга.\nЖоп далар цо: «Даьра, са ираза, нанас д1аялар со цу ишколе.\nСо цига д1ачуеннача хана,\nсе мо бераш б1аргадайра сона. Со мо цхьан меттиге 1о ца ховшалуш дар уж.\nУйла еча хана, лела безаш хьашт долаш бар уж».\nХьажал, уйла еча хана цхьаццабола нах д1ай-хьай лела безаш хьашт долаш хул-кх.\nБалет халхабовлар уж, тайп-тайпара ашараш, джаз, х1анзарча заман яр, кхы д1ахояр а.\nДика карматал хиларах Королевски балетни ишколе д1аэц из,\nд1ахо соло гойтамаш ду цо, ишта гаьнайоал из\nший хьат1аийцача наькъ т1а.\nИшта йистейоаккх из ишкол а,\nт1аккха ший компании хьаелл цо – «Джилиан Лин Денс Кампани» яхаш.\nТ1аккха Андрю Ллойд Вебераца в1ашаг1кхет уж.\nУкх дунен т1а эггара ц1ихеза постановкаш увттаяьй цо,\nдуккхача наьха самукъадоаккхаш,\nмультимиллионер хиннай шийх.\nАмма бакъда, цу хана из ишколерча хьехархоша дешара т1ехьайисай яхача хана\nцунна молхаш а маьхий а детта тарлора, из меттайоалае г1ерташ.\nСона фу хет аьлча.. (т1оараш детт) Со кхача г1ертар фуд аьлча:\nАл Гора дукха ха йоаццаш къамаьл дир экологехи\nРейчал Карсона чакхьяьккхача революцехи.\nВай догдаха дезар фуд -\nадамий экологех бола кхетам кердабаккха беза вай,\nцхьацца хувцамаш дергдолаш,\nадамий карматал мел боаромза а торонаш йолаш я гургдолаш.\nВай лаьтта оахаш хьоанал хьаараозача тайпара\nвай образовательни системо вай хьоа бокъабаьб.\nВайна кхоана цунгара дикадар даргдац.\nВай берашта хьехара оттамий лард\nхувца еза вай.\nЧ1оаг1а дика лоарх1аме дешаш да Джонас Салка аьнна:\n«Укх 50 шера, укх даьла лаьтта мел дола секам д1адаьлча,\nукх лаьтта т1ара вахар соцаргдар.\nАмма бакъда, укх 50 шера, укх лаьтта мела дола адам д1адаьлча,\nукх дунен т1а мел дола дийна х1ама парг1атдаьнна даржаргдар».\nСога хаьттача, нийса лув из.\nТ1аккха ТЕДо малаг1а дакъа лоац цу хьаькъехьа,\nцо дезду земсеттолг яха адамашта денна ни1мат\nЧ1оаг1а хьурмат де деза вай цунна,\nийрчача хьисапе из хургдоацаш. Цхьа никъ мара бац вай:\nкретивность яхача карматала хьурмат дари,\nвай берех дика ноахал хьалкхер догдахари.\nВай г1улакх фуд аьлча -\nвай берашта цхьан хьисапе йоацаш йизза образовани д1аялар – шоай кхоанен уж кийча хургболаш.\nВайна-м б1арга ца го мег из, амма бакъда царна гургья из.\nВай болх малаг1а ба аьлча – царна г1о дар цунгара беркат эца.\nTranslated by Magomed Paragulgov\nReviewed by Muhammad Parghalg-nyakhan\nКен Робинсона белгалду таханарча ишколаша креативность яха карматал 1ото1аелга | TED Talk | TED.com


Полшехь мухIажаршна йиттина низамхоша?\nБеларуси, нохчийн мухIажарш Брестерчу станцехь\nПолшехь нохчийн мухIажаршна йиттина низамхоша?\nТIаьхьарчу шарчохь хаьдда а яц Полше схьаоьхучу Нохчийчуьрчу мухIажарийн рагI. КIиранашкахь а, цхьаберш ур-атталла беттанашкахь а Беларусин дозанна тIехь хан яьккхина, Полше дIакхаьчначул тIаьхьа церан халонаш амма дIаюьйлалуш бен ца хуьлу. Меттигерчу мухIажаршна леринчу лагершкахь беттанашкахь хан яккха деза церан, шаьш къайлаха, легале а доцуш, кхин дIа а Европин кIоргене дIадига стаг валлалц. ХIунда аьлча, доккхачу декъехь Полше боьлхурш вайнах цигахь саца дагахь ца боьлху. Нагахь санна церан тIаккха Полшера Германе я Австре я муьлхачу а кхечу махка дIабаха кадаьллехь, цигахь уьш Полшехула сехьабевлла хилар теллиначул тIаьхьа оццу махка юхахьовсабо уьш кхечу Европан мехкийн Iедалша. Цул тIаьхьа тIаккха уьш шайх «ДIакъевлина лагер» олучу ах –набахте а, ах-мухIажарийн лагер а санна йолчу меттехь сецабо, арабовла а, бахаран-бахкаран маршо а йоцучу.\nИшттачех цхьана дIакъевлинчу лагерехь хилла еари Iуьйранна меттигерчу полисхошний, нохчийн мухIажаршний юккъехь Iоттабаккхам. Ватсаппехула еари Iуьйранна дуьйна дIасакхоьхьуьйтучу орца дехаран а, латкъаман а аудио-хаамашкахь дийцарехь, сахуьлучу хенахь цу лагере чу а лилхина, тухуш-Iуттуш масех нохчо, шайна юккъехь зударий а болуш, дIалийцина Iедалхоша. Иштта дуьйцу и хаам баржийначо.\nБоьршачу стеган аудио-кхайкхам: «Вежарий, йижарий, оцу Полшехь дIакъевлинчу лагере Iедалхой чу а лилхина, бетах йоьхкина тутмIаьжгах а йолуш, тухуш-Iуттуш нохчи дIабигина цара. Ши бер долуш зуда а ю цара дIайигина, кхо кIант а ву. Бетах хIума а етташ, вуно дера бигина цара уьш».\nШаьш хиллачун тешаш берш а бу аудиолаткъамаш беш, хилларг билгал муьлхарчу лагерехь ду я шайн цIераш а цара ца яхахь а. Хила мега цара иза кхерамазаллин бахьанашца ца олуш а.\nЗудчуьн аудио-латкъам: «ЧIогIа тешанбехк бина цара тхуна сахуьлучу хенахь. Йоккха харцо ю цара тхоьца лелориг кху чохь. Цхьа а гIо дац тхуна деш, цхьа а лор вац кху чу вогIуш. Сийсара тхан массеран а неIаре хехой а хIиттина, етташ, ши бер долуш йолу и цхьа зуда дIайигина цара, хьоькхуш мохь болуш. Иза мичахь ю хууш дац, депортаци йина боху цунна. Дай, ши кIант а вигина. Етташ, текхош бигира уьш, тхох цхьа стаг ара а ца волуьйтуш».\nБакъдолчехь Полшерчу мухIажарийн дIакъевлинчу лагерехь хилларг хIун таллархьама Маршо радио гIоьртира, цу аудио хаамашкахь къамелаш деш берш муьлш бу къасто, амма материал эфире яллалца цу нахаца зIе ян ка ца делира. Бакъду, Полшерчу нохчийн диаспорин куьйгалхо волчу Ильясов Шарпуддинца къамел хилира Маршо радион. Цо дийцарехь, иза хиллачун хьокъехь меттигерчу прокуратуре латкъам язбан кечлуш ву. Амма цкъачунна билгал хиллачун тIаьхьа кхиа а, и аудиокхайкхамаш беш болу нах ур-атталла муьлхарчу лагерера бу къастон а ка ца даьлла цуьнан. Делахь а, хиллачун сурт тайп-тайпанчу хьостанашкара информаци талла а теллина, гергарчу хьесапехь иштта юхаметтахIоттийра цо Маршо радиоца къамелехь.\nИльясов Шарпудди: «И тайпа дIакъевлина лагерш кхузахь пхиъ-ялх ю. Цигахь латтош берш Полшера кхечу мехкашка дIа а бахана, цигара схьа юхахьовсийна болу нах бу, уьш юха а кхечу мехкашка дIа ца бахийтархьама цу чохь латтабо уьш. Цхьана шарахь ах шарахь и нах цу чохь латтон бакъо ю уьш кхузарчу низамца. Соьга кхаьчначу информацица, цу лагерерчу цхьаболчу нахана депорт ян гIоьртина полисхой, ткъа вайнаха царна дуьхьало йина. ТIаккха вукхара шайн леринчу декъашкара Iедалхой схьакхайкхина. Цара цигахь, хетарехь, варзакъаш а, бIаьргах хи доккху газ а йиттинчух тера ду. Кхана Iуьйранна сайца масех накъост а эцна цига гIур волуш ву со».\nПолшерчу нохчийн диаспорин куьйгалхо дийцарехь, хIоьттин\nПолшерчу нохчийн диаспорин куьйгалхо дийцарехь, хIоьттинчу хьолехь уггаре а хьалхох дан дезарг — иза хиллачун кхочуш таллам бар а, бехк боцучу нахана дуьхьал Iедалхоша ницкъ бинехь, иза прокуратуре таллийтар а, хиллачун закъалташна юристийн а, адамийн бакъонашларйархойн а гIо кхачор ду.\nИльясов Шарпудди: «Iедалхоша леринчу гIирсех, масала, хи доккху газах пайда эцар хIун бахьана долуш хилла, цара маьршачу нахана дуьхьал ницкъ бар стенца доьзна ду бохург таллийта тIеман прокуратуре латкъам хьажор бу оха, цигахь хилларг къаста а дина. И нохчи болчу вахана, царна тIе а кхочур ву со, хIун накъосталла дан йиш ю а хьожур ву».\nЦу юкъана Полшерчу кхечу лагершкарчу нохчийн мухIажарша мелла а кхечу агIор дуьйцу хилларг, ватсапехула даржийначу орцанийн костанашкахь ма-дийцара а доцуш. Маршо радионца къамел динчу цхьаццаболчу мухIажарша бехказбоху меттигера Iедалан белхахой. Цкъачунна хилларг массо а агIор билгалдаьлла ца хиларна церан верси цкъачунна бакъ-харцана толлуш ю редакци.


Босния-ХIерцеговина -- Мостар-гIалахь берашна дезде латтош ву ГIура-Дада, 24ГIу2012\nБIешерашкахь дуьйна Iиса-Пайхамар вина аьлла билгалдаьккхина ду ГIуран-беттан 25-гIа де. Цул хьалхарчу дийнах керистанаша „сийлахьа суьйре“ олу, оьрсийн маттахь „сочельник“, ткъа цул тIаьхьа догIуш долу кхо де вуно чIогIа даздо.\nГIаланаш и де тIекхача нийсса диъ кIира дисинчу хенахь йолайо кечъян. Деа кIирандийнахь, шайх „Адвент“ олуш долчу, суьйренаш лору, хьалхехь кечйиначу база-диттан генех йинчу кочарна тIе боьгIначу чIурамех хьалхарчу кIирандийнахь цхьаъ, шозлагIчохь - шиъ, иштта дIа кхин а лата а беш. И чIурамаш шайн маьIна долуш бу - Iиса-Пайхамар вина де герга мел гIурту а дуьне серла долу боху маьIна ду церан.\nШира ду иштта и дезде тIекхочуш кечбечу кхачанийн Iадаташ а. "Адвент" хан йолаеллачу муьрехь керстанаша Iежашца а, цхьацца хьожайогIучу бецашца а юьзина гIаз а йоттий, гергарнаш а, доттагIий а кхойкхий, гуларахь иза юу.\nТкъа ша дезчу дийнахь - "Вайнахтен" олу цунах немцойн маттахь - кечъеш ерг, дукхахьолахь, бад хуьлу. Цхьаццаболучара карп-чIара а кхорзий, иза а буу. Вукхара, къаьсттина Германин Къилбехьарчу лаьттанашкахь, йоьхьаш кхехкадой, картолах салат а йой, дIадерзадо.\nБерашна гуттар а самукъане хан ю кху деношкахь хIуттуш ерг. Царна совгIаташ кхочу, Iиса-Пайхамар винчу денна хьалхарчу сарахь база-диттан кIелахь дIатардина хуьлу уьш. И мIаьрго текхаччалц схьадаста а, хьажа а йиш а йоцуш.\nВенерчу цхьана берийн бешахь кхетамкхиорхочун болх беш ю Белита. Цунна дика хаьа берийн кху муьрехь самукъадалар мел доккха хуьлу. Шайн берийн бешахь дукхахдолу бераш бусулба хиларна, шаьш и де леррина даз ца дахь а, амма уьш кхидолу кху махкара бераш санна ирсе хилийтархьама, цхьацца кега-мерза совгIаташ ца луш ца Iа, бохуш дуьйцу цо.\nБелита: „Iиса-Пайхамар вина де тIекхочуш чIогIа хаза кечйо кхузахь гIала а, урамаш а. Массо маьIIехь аьлча санна ярмаркаш хуьлу. СовгIаташ ло вовшашна а, берашна а. Хьо нагахь санна цхьанхьа балхахь велахь, цу дийнан ларамна цхьана ресторане кхойкху йоллу коллектив а, хьакамийн чоьтах. Тхан берийн беша лела бераш бусулба хиларна, оха кхин башха лерина даздеш дац и де. Амма царна вас ца хилийта, оха царна совгIаташ ло“.\nАвстрера хьал дийцинарг яра Венехь еха Белита. Ткъа Германехь, доккхачу декъехь, Австрехь санна даздо и де. Бакъду, цу дийнан делкъал тIаьхьа яккхийчу гIаланашкахь цхьа тамашийна тийналла хIутту, цхьа а адам дан а дуй те кхузахь дехаш, олий, хоьтуьйтуш.\nДIасалелаш машенаш а ца го, я адамаш а. Дийна шарахь хьаьддий -веддий леллачу стаго цу цхьана дийнахь мукъане а,олий, керстанаш тешарехь, шен дуьхьа кхелхинчу Iиса-Пайхмаран а, динан а ойла а еш, чохь Iарца юзу и тийналла.\nИспанехь Нохебуена олу цу дийнах. Иза дукхахьолахь доьзалехь даздо, къоман кхачанаш а, уггаре а хьалха чIара тоьхна йолу паэлья а кечъеш. Иштта дика гIиллакх лору цигахь цхьалха бисина бакхий нах я мисканаш доьзалан шуьне кхайкхар.\nЧехаша Iиса-Пайхамар винчу динах Ванацы олу, цара а карп-чIара ботту цуьнан сийна. Норвегаша а, кхечу Скандинаверчу къаьмнаша а - Гу Юль, ингалсхоша - Кристмас. Цу массо а, сел тайп-тайпана долчу къаьмнийн цхьа юкъара амат ду, цу дийнахь уьш вовшашца дIанисбеш: къечийн а, бехачийн а шун цхьаъ хуьлу - бIешераш хьалха а санна.\nЕвропехь Iиса-Пайхамар вина де ду даздеш\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 90 %


(ХIинжа-гIала тӀера хьажжина кхуза)\n+7 +7 8722\nКоьрта йаззам: ХӀинжа-ГӀалин истори\nРоссийн империн юкъахьНисйе\n1914 шарахь йиллира жима мехкдаьтта кхехко завод. Бахархойн барам тӀекхийтира, 24 эз. сов велира, гӀала хьалхаелира ДегӀастанан гӀаланашна юкъахь бахархойн барамца а, экономикин хьолаца а. ДегӀастанан областан административан-политикин юкъ яра Шури-ГӀала.\n1952 шо кхаччалц гӀалан Коьрта майданехь лаьттира Сийлахь элан Невски Александран килс. Килс язйира 1891 шеран 30 августехь. 1952 шарахь цунна хилира, советийн Российн динан гӀишлойн хилларг — килс йохийра. Тахана цуьнан меттигехь лаьтта ДегӀастанан Республикин коьртан а, правительствон а гӀишло.\nXX бӀешеран чаккхеНисйе\nССРС йохар бахьнехь, экономикин хийцамаш буьйлабаларца а, базаран бахаме дехьадовларца а, коьртаниг ТӀПК заказашка йирзина йолу ХӀинжа-ГӀалан промышленность, йисира халачу хьолехь. Конверсин программаш кхочуш ца ян елира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ХӀинжа-ГӀала&oldid=6419669»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 21 июль 13:40


matiev — политика — LiveJournal\n«ВАХА» ЯХАЧА ГАЗЕТАХ ЛАЬЦА.\nДахача к1ира, шоатденна, сентябрь бетта 20-ча дийнахьа, «Ваха» яхаш, ц1и а йолаш, газет арадаьннад. Из арадаьккхар ва Хамхой Джамалейл. Из хетадаьд г1алг1ай къонахчунна, визза къаман во1 хиннача Хамхой Вахийна. Кхы д1аходар ца дийцача а, айса вувца Ваха малув оаш кхетадаь хургда аьнна хетт сона. Геттара раьза волаш, г1адваха ва со из газет арадаьнна.\nАз вувца ца везаш, дукхачарна вовзар Ваха. Дика, эздий саг вар из. Газет долалуча цох лаьца яьзду газета редактора. Ший къамаьлагахь хьахьокх, мел лоарх1ам болаш дар шийна Ваха вовзаш хилар, из волча водаш-воаг1аш ше хилар. Дувца мел лоарх1ам болаш вар Ваха нахаца, мел эздий вар из ший г1улакхашкахьа. Редактора Вахах яьзъяь статья ешача хана хьагучадоал боккъонца цо ший дег1агахьа кхоабаш хинна г1улакхаш. Ваха бахьан долаш цхьадолча нийссача наькъашкахьа ше ваьнна хилар дувц редактора. Цох гу вайна, Ваха наха вовзаш-везаш саг хинна хилар.\nД1ахо Г1алг1ай мехка дас Евкурнаькъан Юнусбека Ваха веннача кодаме аьнна дешаш доаладаьд. К1оарга ма1ан долаш, ма дарра Вахийна доаг1аш дешаш да уж.\nЛаьрхх1а цхьан б1оаг1илга т1а вай къаманна хетаяь Вахас язъяь байташ овттаяьй. Царех х1ара муг1 сага хьехам луш ба, къаьстта «Барт бе вай… Г1алг1ай», яхар.\nДукха тайпара яздаьд цох из вовзаш, везаш хиннача наха. Аз лакхе ма аллара, газета автора Хамхой Джамалейлас, Г1алг1ай йоазонхой союза тхьамада Дидигнаькъан Раисас, Кавказа йоазонхой клуба президент волча Балкхарой поэта Гуртуев Соалихьа, Меттай 1илман доктор йолча Хакуашева Мадинас, Нохчий мехка халкъа йоазонхочо Ахмадов Мувсас, г1алг1ай йоазонхочо Коазой 1ийсас.\nБаркал оал аз, наха вицлургвоацаш Вахах лаьца х1амаш гулдеш къа а хьийга, ер газет арадаьккхача Хамхой Джамалейла. Г1оза вахар дуалда 1а, Джамалейл.\nХ1аьта Вахах шийх ала безам бар са. Къамах дог лазаш, вай мехка хьал дагдоаллаш саг вар из. Цкъа 1ацар из нах в1ашаг1кхийттача наха тоам хургбола дош ца оалаш. Цунца 1а яьккха ха дикаца мара дага ухаргьйоацаш, иштта дика саг вар из. Дала къахетам болба цох, Дала гешт долда, вийрза моттиг Дала даькъала йойла.\nИз газет дийшача, ца вовзачарна Ваха вовзаргва, цох лаьца дуккха керда х1ама ховргда, х1аьта вовзачарна дика а хоза а хетаргда.\n«ВАХА» ЯХАЧА ГАЗЕТАХ ЛАЬЦА. — 0


Оьрсийчохь а, цул арахьа а гоьваьллачу политологан, публицистан Пионтковский Андрейн Москохарчу цIийнах хьаьжна ФСБ-н белхахой шоьтан Iуьйранна. Оцу петарчохь вехаш хилла Пионтковскийн кIентан кIант Филипп. Хьем ца беш Пионтковскийн адвокат Фейгин Марк а кхаьчнера цига.\nДечкен-баттахь «Эхо Москвы» радион сайтехь Нохчийчуьрчу ситуацех лаьцна политологан «Эккха кийчча йолу бомба» цIарца атикл араяьллачул тIаьхьа авторна дуьхьал даьккхинчу бехктакхаман гIуллакхца дозу цIийнах хьажар.\nОцу артиклца прокуратурано чIагIдарехь Оьрсийчоьнан «лаьттанийн цхьаалла йохорехьа хьажийначу кхайкхамийн билгалонаш» хилла, цул совнаха, къаьмнашна юкъахь гамо, мостагIалла карзахдоккхуш. Пионтковский Андрей карарчу хенахь Оьрсийчоьнан дозанел а дехьа веха.


Бер ага дулача хана — Сердало\nДунен чу керда саг хьавалар, къаьстта воI вар чIоагIа лерхIам болаш гIулакх да гIалгIашта юкъе. Массаза ишта хиннад из. Кхыча къамай а да из гIулакх лакхача боарамагI лоаттадеш. ХIаьта керда цIена вахар белгал а деш, зIамигача берий гIулакхага хьажар боаккха лерхIам болаш да моллагIболча наха юкъе. ХIаране кхоачашде дезаш цхьацца гIулакхаш, оамалаш, моттигаш, Iадаташ да. ХIара дар ший наькъаца леладу наха.\nБер ага диллара гIулакх цIайца нийсду гIалгIаша. ХIана аьлча, керда саг дунен чу валар фу дIахо даржар, тайп совдалар, къам дебар да. Бакъда, тIехьарча хана из Iадат ма хетта кхоачаш диц гIалгIаша, хьашт дале бер ага диллар дукха кIатта беш а дац. Цу тайпара Iадаташ дукха да, юкъера вай дIадаьха, лела ца деш дита, дицдаь. Цхьадараш, вай заманга товш дац аьле дут вай, кхыдараш бусалба дин духьале еш да аьле дIадоах, вожаш паччахьалкхен законашца товш дац, аьле къоастаду, наха фу аргда яхара нахах озалураш а нийслу вайна юкъе дукха. Бакъда, ше леладечул из хIама наха леладу далара аьнна хеташ хул дукхаш.\nБер ага дилларах долча гIалгIай Iадатаца да, ага дуллача берий даи-нанеи цу дийнахьа, цига халхабовлаш. Цул совгIа уж халхабовла беза аьнна Iадат хинна дIа а эттад из гIулакх. Ший оамал йолаш, кIоарга овла болаш хьадоагIаш да из Iадат.\nМоцагIа, вIалла гIалгIай бусалба а хилале Маьт-лоам тIа, мехка кхеле багIа нах вIашагIа а бетталуш цига мехка лерхIаме хаттараш доашхаш хиннад йоах. Вай къаман керттера цIув (жрец) хиннача Жезама ялх воI хиннав, бакъда цу ялх виIий цхьанне а маIа тIехье хиннаяц цар. Цудухьа ший фу хадар кхераш из гIулакх дагадоаллаш хиннав из. Дилла а Даьлага хьесталуш, цунгара ший къонгашта маIа тIехье ехаш, кхайкаш йиш еха хьувзаш хиннав Жезама.\nЦхьан аргIанарча дийнахьа саг венав из волча лоам тIа «ВиIий-воI ваьв хьона» аьнна кха а бахьаш. Цу хана ше Воккхача Далла текъам беш Маьтара Ерда чу хиннав Жезама. Кха бахьаш венача зIамигача сага ше дена гIулакх дийцаша цох сов гIадваха, шийна когаметта из кха бахьаш венар вита а вита, ший виIийна воI ваьча лакхача лоам тIара IокIалваьннав Жезама-цIув. Никъ беш водаш, ворхлагIча дийнахьа Iуйранна тIакхаьчав из маIача фурта. Цу дийнахьа дукха нах чубийха че а яь, дукха даар оттадаь, цох доккха цIай а даь сакъердаш хиннав воккха саг. Массаболча нахага ший дехара тIехьа «очо» ала а аьнна Даьлага кхайкав из, цун хоастам беш. «Воа-а лакхера воккха Даьла, тахан са фу доладаьд Iа, сона маIа тIехье еларца. Хоастам хьона, хоастам хьона, хоастам хьона». Из дехар а даь цул тIехьагIа оагIо хийцца халхаваьннав Жезама ший фусам-нана гонга а яьккха.\nДег тIа товр хиннача воккхача сага цу дийнахьа баьккха халхара бIал ца баьккхача мегаргболаш хиннаб. ХIана аьлча, цIув бокъо йолаш хиннавац халха вала а, корта бохбеш бола кад текъабе а, сардамаш даха а, еппараш е а, къоалах даь хIама даа а, кхалнаха мархIа лелха а. Цудухьа цIувна мегаш доацача хIамашта юкъера долча халхарах из тоссавалар бахьан долаш цун бехк бе тарлургдолаш хиннад мехко. Бакъда, из лерхIаме, веза саг хилар бахьан долаш, халкъанга цунна бехк ца биллийта, цун цу халхарах эхь хургдоацаш, цу дийнахьа денз дIа, керда даьча бера даь-даи даь-нанеи бер ага чу дуллача хана халхабувла беза аьнна Iадат а даь дIаоттадаьд мехка кхеле баьгIача къонахаша. Цу дийнахьа цо хьабийха цига хиннаб уж а.\nИштта дIачIоагIа а денна дIаэттад из Iадат. Нагахьа санна керда даьча бера даь-да е даь-нана деце тайпан боккхагIбола къонахи, сесаги халхабовла беза бер агадуллача цIайга. Наха цох сакъердам хилийта а, цунца шоай самукъадаккха а халкъо оттадаь Iадат да из. Амма, тахан вай цунна когаш IотIахьекхаб. Боккхийча нахага халхара бIал цабаккхийтарал совгIа бер ага диллара гIулакх а юхадаьккхад вай вIалла теркал ца деш.\nВай даьша дукха а дезаш, лоархIаш леладаьча Iадатех цаI да из. Нагахьа санна вай цу тайпара дола Iадаташ юкъера дIадоахе вайна вай къаман овла бицлургба, къам а тишлургда. Бакъда, из цхьаккха дича а хилийта йиш яц.\n← Важный шаг навстречу\nХарактер нации запечатлен в одежде →\nБЕССМЕРТНАЯ ЛЕГЕНДА СЦЕНЫ


Савченко: "Сепаратисташ дохкобоьвлла герз айдарна..."\n«ДНР» а, «ЛНР» а шайх олучу республикийн 70 % сепаратисташ дохкобоьвлла, шаьш герз айдарна, церан лаам бу Украинана юкъабахка. Европан кхеташонан (ПАСЕ) парламентан ассаблейн кхеташонехь йистхуьлуш дина и дIахьедар Лакхарчу Радан депутата Савченко Надеждас.\nДукха хан йоццуш Донецкан, Луганскан республикийн векалшца дийцаршкахь хиллачул тIаьхьа, дина Савченкос и жамI. Украинан дола «ДНР», «ЛНР» юхаерзор чолхе ду, Савченкос чIагIдарехь, хIора сепаратистийн дакъойн куьйгаллехь оьрсийн эпсарш хиларца. Де хьалха Украинана дуьхьал Оьрсийчоьно латточу агрессех ши резолюци тIеэцна ПАСЕ-хь. Парламентан декъашхоша емалдо ГIирмина аннекси яр а, пачхьалкхан Думе харжамаш цуьнан дозантIехь дIабахьар а.\nКремло долаерзийначу «ДНР», «ЛНР» лаьаттатIехь, ахгIаретIехь адамийн бакъонаш талхорна ПАСЕ-н декъашхоша жоьпалла Москохна тIе теттина. Европан пачхьалкхаша Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна санкцеш кхи дIа яхъяр доьху ПАСЕ-н декъашхоша, Украинан суверенитет юхаметтахIоттаяллалц.


Мубарак дIакхачийна набахте\nВаллалц чувоьллина волу Мисар-пачхьалкхан хилла волу президент Мубарак Хьосни дIавигна Тора олучу Къаирна гена йоццуш йолчу набахте. Мубарак бехке вина стохка Чиллан-баттахь Iедалшна дуьхьал йолчу акцийн декъашхой байарна. Кхелан кхеташо чекхяьлча, беркеман тIехь Мисаран хилла волу президент дIакхачийра набахте.\nМубаракан гIаролхоша дийцарехь, иза дуьхьала ваьлла хилла беркеман чура ара вала ца лууш. Набахтехь цуьнан могашалла кхин а галяьлла. Лоьраша иза охьавижийна набахтерачу госпитале. Мубаракан адвокаташ латкъам бан дагахь бу цунна тIехь йина кхел юхаяйтар Iалашонца.\nМубарак Хьоснин гIуллакхна юкъаозийна вара цуьнан Iедалехь лакхарчу даржашкахь хилла волу 7 стаг. Царах набахтехь яккха хан тоьхна Мисаран чоьхьрачу гIуллакхийн министр хилла волчу Аль-Адли Хьабибана. Вуьйсуш бакъбина.\nСуьдхочо Рифаат Ахьмада бехказа ваьккхина Мубаркан ши кIант Iала а, Гамаль а. Цаьршинна бехке дуьлуш дерг дара коррупци лелор.


ГIалгIайн «Э» центран буьйранча вер: чIир эцар я кхин бахьана?\nЭкстремизмна дуьхьаллаьттачу ГIалгIайчуьрчу центран куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша а верца доьзна Эккажакъонгий-Юьрта баьхкинчу Iедалан нийцкъаша лаьцна 4 стаг.\nЗулам динарш БатIал-Хьаьжин мурдаш хиларх йолчу шеконца деана Iедал оцу юьрта. Вежарий байинчех хила тарло аьлла, массарел а хьалха цIеяьккхинарг ву Картоев Къурайш – иза лаца аьтто ца баьлла цкъачунна – ведда, къайлаваьлла Туркойчохь, аьлла хета талламчашна.\nМаршо Радионо яздина ма-хиллара, ГIалгIайчуьрчу «Э» центран буьйранча Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан Москвахь лор Iийна ваша Ахьмад а вийна Москвахь бутт гергга хьалха. Уьш байина хила тарлуш яьккхина 46 шо долчу Картоевн цIе. Москварчу Басманный кхело бинчу сацамца лаьцна ларалуш ву иза, ведда лелахь а. Лаха кхайкхийна Интерполехула.\nШи верси ю ЭльджаркиевгIар, аьлча а, «Э» центран куьйгалхо ИбрахIим верца туьдуш: БатIал-Хьаьжин мурдашца довдалар; «Э» центро хьийзийначу наха я церан гергарчара бекхамбар.\n«Амма «Э» центро саца-м ца дина нах хьийзор»\nЭльджаркиев куьйгаллехь волчу юкъанна цхьа арз бен дац бакъоларъечу «Мемориале» кхаьчна.\n"Боксер Хамхоев Альберт хьийзор делира гIара. Цуьнан гергарчара дира тхоьга арз. «Э» центро лаьцнера Альберт, цигахь цунна гIело а йира. Бехктакхаман дов дара оцу хьокъехь айдина, бехкениг а вара къастийна – цигара белхахо. Амма кхидIа дина хIумма а дац талламо. Делахь а, олийла дац тхан билггал, хьанна новкъа хилла Эльджаркиев ИбрахIим. Иза талламчийн болх бу», - аьлла хета «Мемориалан» меттигерчу офисан куьйгалхочунна Акиев Тимурна.\nЭкстремизмна дуьхьаллаьттачу центран белхошна аьрзнаш даима деш лаьтта, билгалдаьккхира «МАШР» юкъараллин хьалханчас Муцольгов Мохьмада. «Хьалха «Э» центрехь куьйгалла дина Хамхоев Тимур а, цуьнан куьйга кIел хилла массех белхахо а набахти токхуш ву тахана. Дукха хан йоццуш мукъаваьккхина царех цхьаъ. Даржо лучу бакъонел совбовларна а, наханна тIехь къизалла яллорна а, махкахойн хьал ницкъаша шайна доладерзорна а, кхидолу зуламаш лелорна а чубоьхкира уьш. Амма царна дина таIзар тIех буьйда дара. Дукха наха аьрзнаш дора шаьш хьийзорах лаьцна. ТаIзарна кIел кхачийнарш бацара Хамхоев Тимуррий, цуьнан массех накъосттий бен. Амма Эльджаркиев волчу хенахь а ца совцура «Э» центрна цуьнан белхахойн къизахьийзар бахьанехь бахархоша ден аьрзнаш. Аьр вай, спортхо Хамхоев хьийзор, Несарара Албогачиев Iабдул-Маликца харцонаш лелор… . Цундела ала дац, «Э» центро дитина нах хьийзор», - боху Муцольговс.\nБатIал-Хьаьжин мурдийн бехкам?\n2018-чу шарахь Несара юккъехь герзаш диттина Белхароев ИбрахIим вер дагадаийтира Муцольгов Мохьмада.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале туьйхира герз машенахь воьдучу Эльджаркаев ИбрахIимна - иза Нохчийчохь Даудов Мохьмадца цхьаьна а кхетта, шен цIа юхавоьдучу новкъахь. «Э» центран буьйранчина чов бен ца хилира, велира цуьнан ханера цхьаъ.\nТалламан комитетан белхахошкара яьржинчу информацица, Эльджаркиев пхьа бокхуш вийна хила тарло чIирхоша.\n«Амма и верси юхьаръэцча, чIир дIахьахош хуьлу юьхьанца, хуьлу цIе а йоккхий, стаг хьанна дуьхьал вуьйш ву хоуьйтуш. Наханна хьалха тоьшалла а даладо, хьан мила вийна хоуьйтуш. Ткъа дац иштаниг дина, суна хууш. Талламо тидаме эца еза чIирах йолу шеко а, балхаца доьзна иза вийна хила тарлушдерг а», - элира Муцольгов Мохьмада.


Цкъа гаьнача наькъаг1а ваха везаш хиннав из саг. Водо-ош, хих вала везаш хиннав. Цох дехьаваалача хана, хина юкъе, ког лажа хи чу вахав из. Цун кач илла кхача чу болаш хинна т1орми хиво 1обихьаб. Дехьа а ваьнна, уйла е 1охайнав из: “Фу дича бакъахьа да? Указара ваьнна д1ахо д1аводаш а е укхазара юхавийрза ц1енгахьа водаш а цхьатарра ха йоае езаш да. Сай наькъах д1ахо д1аг1оргва-кха со”, - лаьрх1ад цо.


Керрин а, Лавровн а Украинина тIехула долу дагадовларш кIажабухе кхаьчна\nФранци -- Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретар Керри Джон (Аьт) къамел деш ву Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавро Сергейца, Париж, 30Заз2014\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Керри Джона Украинера кризис юьйцуш, деа сохьтехь дагадовларш дина Парижехь оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца. Керрис бахарехь, цуьнан а, Лаврон а барт хилла, Украинера дов дерзош уггар дика гIирс дипломати ю, аьлла.\nКерри Джона бахарехь, Украинан хьокъехь цхьа а сацам хир бац украинхой юкъахь а боцуш.\nКерри: «Оцу процессехь мел йолу гIулч Украиница юьйцуш ю Цхьанатоьхна Штаташ. Украинера бакъдолу Iедал стоьлан тIехь а доцуш, цхьана цхьа гIулч йоккхур йолуш яц. И принцип дика кхеташ ю: украинхой боцуш, Украиница боьзна цхьа а сацам хир бац.»\nЦуо сов, Керрис тидаме биллира, Украинан малхбалера дозанашна боккхачу барамехь тIеоьзначу Оьрсийчоьнан эскаршца боьзна Вошингтонан «ондда сингаттам».\nКерри: «Украинера хьолаца йоьзна бакъйолу прогресс, Украинин дозанашкахь гулбина Оьрсийчоьнан вуно баккхий ницкъаш юхаозор юкъахь а долуш хила еза. Арахьарчу гIуллакхийн министрца тхайн тховса хиллачу цхьанакхетарехь аса айъинера, тхайн цу хаттарца боьзна боккха сингаттам. Тхо тешна ду, цу ницкъаша Украинехь кхерам кхуллуш а, сингаттам латтош а хиларх.»\nУкраинан малхбалехьарчу дозанашкахь Оьрсийчоьно шен иттаннаш эзарнаш эскарш дIатардиннашехь, Лавровс хьалхо керстадинера, Оьрсийчоь тIамца Украинина чуяха гIерташ хилар. Ша дIаяьхьначу зорбан-окнференцехь Лаврос элира, цхьа пачхьалкх санна Украина яхалур яц, цунах Федераци хила еза, цу юкъарчу кIошташа, шаьш шайна экономикан кеп а, мотт а, дин а къастийна.\nЦул сов, Лавровс бахарехь, уьш кийча бу Украинан Iедалца болх бан, гIазакхийн мотт буьйцучу нехан бакъонаш шоръеш а, цо ма-аллара, «бакъо йоцуш герз лелош болчаргара а, питанчашкара а» герз схьадоккхуш а. Керри тIетевжира цо аьллачунна.\nЛавров: «Тхан барт хилла кхин а шуьйрачу маьIнехь Украинан Iедалца болх бан а, Украинан къомаца болх бан а. Хьалхарчу Iалашонашна юкъахь долу - цигахь бехачу, кхечу къоман нехан бакъонаш ларъярна а, маттаца йоьзна бакъонаш ларъярна а, бакъо йоцуш гер лелочаргара а, питанчашкара а герз схьадаккхарна а тIехьажийна гIуллакхаш кхочушдайта дина оха иза. Цул сов, Конституцин реформа кхочушъян а, дуьненаюкъара тIехьажар а долуш, харжамаш дIабахьа а беза.»\nЦхьанатоьхначу Штаташа а, Европан Барто а Оьрсийчоьнна дуьхьала ши тIегIа санкцеш яьхнера, Москохо ГIирма схьалацарна таIзар деш. Царна юкъахь дара Путинан уллерчу гонера нахана визанаш ца ялар а, арахьара банкашкара ахчанаш гIорор а.\nМалхбузерчу лидерша бахарехь, нагахь санна Оьрсийчоьно кхин дIа а Украинера къепе йохаяхь, оьрсийн экономикан коьртачу декъана дуьхьал санкцеш йохур ю – газца а, маьхкадаьттанца а йоьзна.\nПарижехь Керрина а, Лавровна юкъара дагадовларш, шинарин а, кхаарийн а деношкахь НАТОн арахьарчу пачхьалкхийн министрш цхьанакхетале дIадаьхьна дара. Схьагарехь, цу цхьанакхетаран коьрта хаттарш Украиница а, цуьнан хьокъехь Оьрсийчоьно лелочуьнца а доьзна хир ду.\nТiеоьзна эскарш а долуш, ша Украинера ГIирма схьайоккхуш дIаяьхьна референдум а, цул тIаьхьа ГIирма а, Севастополь-гIала а Оьрсийчоьнах тохар а, низамехь лору Кремло. Иштта референдум дIаяьхьира Нохчийчохь а 2003-чу шеран Зазадоккху-баттахь.\nХIетахь, Москохехьа ваьлла Кадыров Ахьмат вара, оьрсийн эскарийн гIоьнца Нохчийчоьнан коьрте хIоттийна. Цул хьалха, маьршачу харжамашкахь нохчаша Масхадов Аслан шайн президент харжар а, дуьненаюкъаралло уьш цIена хилар къобалдар а, гIан санна дитира.


Москох Толаман де даздан баха лаам бац Европерчу лидерийн\nСтигалкъекъа-беттан 9-гIа де (Толаман де)\nДела денна аьлча санна стамлуш ду Москох дуьненан шозлагIчу тIамехь толам баккхаран де даздан цабогIучу Малхбузера а, доллу дуьнентIера а куьйгалхойн тептар.\nОршоьт дийнахь Норвегин арахьарчу гIуллакхийн министралла рогIераниг хилира, шайн пачхьалкхан лакхарчу Iедалийн векалш цу даздаршка гIур болуш бац аьлла дIахьедар динарг. Цу хьукматан куьйгалхочуо Берге Брендес Норвегерчу хаамийн гIирсашка ша еллачу интервьюхь билгалдаьккхира, Норвегин Iедало Толаман Парадехь дакъалацар – иза харц сигнал хир яра, аьлла.\nШен урхаллин векалш Москоха цабахаран бахьана Оьрсийчоьно дуьненаюкъара бакъонаш хьешарца а, Украинерчу хьолана дестабилизаци ярца а доьзна хилар а хаийтира цо.\nИштта оршоьт дийнахь баьржира Японин премьер -министр Абэ Синдхо а Москохарчу даздаршка вогIур вац боху хаам. Жимма хьалха, хуш ма-хиллара, ша Оьрсийчу Толаман парадехь дакъалаца гIур яц аьлла дIахьедар динера Германин канцлеро Меркел Ангелас.\nЦуьнан прессица болхбаран векало Зиберта динчу дIахьедарца, немцойн канцлеро Толаман даздаршкахь дакъалоцург ца хиларх болу сацам хилла баьлла. Бакъду, Германин куьйгалхо цул тIаьхьа шозлагIчу дийнахь гIур ю Оьрсийчу, Дуьненан шозлагIчу тIамехь кхелхинчу салтийн сий ца деш ца Iерхьама, цо цавевзачу салтичун хIолламна хьалха зезагаш дохкур ду.\nХIинцале а официало дIакхайкхина ду Вашингтонерчу Iедалша, Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Обама Барак а Москоха гIур ца хилар. Оьрсийчу ца боьлхучу дуьненан пачхьалкхийн куьйгалхойх ву иштта Францин президент Олланд Франсуа а, Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид а, Польшин президент Туск Доналд а, ткъа иштта Финляндин а, Нидерландийн а, Балтик хIурдана гуонах Iохкучу пачхьалкхийн куьйгалхой а.\nВенерчу Малхаблерчу Европин талламийн институтан Iилман белхахочунна Чапханов Русланна хетарехь, хIинцалерчу Москохарчу даздаршна дуьненан куьйгалхоша цу кепара бойкот яро гойту, Оьрсийчоь мел цхьа юьсуш ю шен яккхийчу амбицешца а, агресси ечу политикца а бохург.\nЧапханов: «И тIом дуккхаъчу пачхьалкхаша вовшах а кхетта, толам баьккхина тIом белахь а, хьалха Советан пачхьалкхено а, хIинца Оьрсийчоьно а цунна цхьа монополи а кхайкхийна, толам баьккхинарг шаьш бен доцуш санна дуьйцура и хIума.\nХIинца иза фашисташна тIехь толам баьккхина пачхьалкхе йолчуьра агрессор-пачхьалкхе хилла. Цундела цецволийла дац дуьненан кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхой Москоха хIинца ца бахарх».\nШайн агIор Оьрсийчоьнан куьйгалхоша цхьа могIа дIахьедарш дина, Малхбузера куьйгалхой Москохарчу Толаман парадехь дакъалаца цабахакарх. Церан юкъара маьIна, Кремлан администрацин куьйгалхочо Иванов Сергейс ма-аллара, «Оьрсийчоь мегар ю, цхьаъ цу даздаршка ца вогIуш Iерах» бохучу хьесапехь ду.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, Оьрсийчоьннна вуно Iаткъаме ду дуьненан куьйгалхоша ша дIахьош долу даздарш тергал ца деш дитар.\nЧапханов: «Дера ду и хIума царна вуно Iийжаме, уьш иза ца гайта гIертахь а. Цхьа а кепара юхькIам бац я Оьрсийчоьнна а, я цуьнан хIинцалерчу куьйгалхошна а Малхбузерчу лидераша шаьш уьш хьошалгIа кхайкхар тергал а ца деш дитар».\nЦу юкъана иштта башха еса хир яц стигалкъекъа беттан 9-чохь ЦIечу Майданахь хьешашна лерина йолу меттигаш. ХIунда аьлча хIинцале а ша цу даздаршка вогIург хилар тIечIагIдина Къилбаседа Кореян баьччано Ким Чен Ына а, Сербин, Черногорин, Грецин куьйгалхоша а.\nОьрсашна - Толаман де, европхошна - могIара де


UFC-н нохчийн латархо Чимаев Хьамзат: "Ас цкъа а дохор дац нохчийн гIиллакхаш а, ламасташ а"\nЧимаев Хьамзат (аьрру агIор)\nГезгамашин-беттан 19-чохь Америкерчу Невада штатехь лата везаш ву нохчех схьаваьлла Абсолютан латархойн чемпионатан (UFC) рекордхочун статусехь волу Чимаев Хьамзат. Иттех деношкахь шозза толам баьккхина ву иза.\nКатарехь шеца тасавеллачу Филлипс Джона 124-зза тохар дира цо, шозза бен тIех ца долуьйтуш. ШолгIа Макки Рисца леташ а туьйлира Чимаев. Цхьа тохар тIех ца долуш, 68-зза буйнаш биттира цо цунна. ТIаьххьарчу шина турнирехь 100 000 долларшкахь ахча даьккхина цо. Цул тIаьхьа UFC-хь гоьвелира иза.\nДуккха а хан ю Чимаев Швецехь вехаш волу. Итт шо хьалха дIавахара цига цуьнан ваша, цул тIаьхьа боллу церан доьзал дIакхелхира Швеци.\nДаймохк дIатасаран бахьана дара цхьахволчу вешин телхина могашалла, операци хиллера цунна ян езаш. Барт хилира доьзалан, Швецехь иза яйта.\nСпортан карьеран юьххьехь хадархочун болх бина Хьамзата кегийрхойн, буьсанна неIарш йоьллучу клубашкахь а, иштта, шело латточу гIирсийн фабрикехь а.\nОктагонехь толамаш баьхначул тIаьхьа, цуьнан фанаташа UFC-н кхечу спортхочуьнца Нурмагомедов Хьабибца нисвина вийца ваьккхира иза.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Чимаевс дийцира, ша UFC муха кхаьчна а, шен толамех дIоггара дозалла стенна ца до а, иштта, дийцира, шен махкахошна шех хетачух а.\n- Хьамзат, итт дийнахь шозза UFC-н чемпионатехь латар нисделла хьан. ТIехула тIе, шоззе а рекорде жамIаш а хуьлуш, толамаш баьхна ахь. Ларамза хилла хIума ду иза, йа хьо тешна вара, шолгIа а айхьа толам боккхур бу аьлла?\n- Суо кийча вуйла хьаара суна. Амма билггал тешна вацара, цу шина а турнирехь сайн аьтто бер бу аьлла. Хьалхара латар дирзинчул тIаьхьа, ас дехар дира, кхин а цхьанца тасавала сайн аьтто бахьара аьлла. Делан къинхетамца, сан ка елира цу тIехь.\n- Ткъа муха кхаьчна хьо UFC-н чемпионате?\n- Сан менеджерца цхьана оцу тIехь къахьоьгуш вара тхойшиъ. Ас цхьана кечамаш беш хилла сан доттагI Алекс а(гоьваьлла Швецин латархо Густафссон Александр - редакцин билгалдаккхар), со а кийча вара оьшшучу хенахь чемпионатехь дакъа лаца ваха. Хьалххе кемана эцна билеташ а дара тхан. Нагахь санна, цхьаъ юкъарваьлла хIума хилахь, тарло шуьшиъ лата юкъавалон аьллера тхоьга. Латарш хила ши де диссинчу заманчохь телефон а тоьхна, хаьттира соьга, лаьий хьуна, аьлла. Со-м реза хилира. Иштта нисделира сан UFC-хь дуьххьара хилла тасавалар.\n- Дийцахьа хьайн тренерех а, гIоьнчех а лаций.\n- Сан коьртачу тренеран цIе Андреас ю. Швецин боксан Олимпикан тобан тренер лаьттина ву иза. Иштта, ву сан джиу-джитсун тренер а, иттозза чемпион ваьлла, иштта латаршкахь а цхьана, UFC-н хилла спортхо. Цара гIо до суна кечамбан.\n- Латаран дикалла хиларал совнаха, UFC-хь коьрта ду, спортхочунна ша дIагайта хаар а. Муха Iемина хьо цунна?\n- Вайлахь, нохчашлахь, ца тов коча лелар, цхьаннах тарвала гIертар. Сайн воккхахаволчу вешигара масалш а лехьош, кхиъна ву со. Цо сайна гайтинарг а, Iамийнарг а бен хууш вац со. Секци а вахара со дуьххьара, ваша цига лелаш хиларна. Латарийн къовсадаларшка оьхура со Оьрсийчохь. Пайден зеделларг дара иза. Тахана сан леларан кеп - хIетахь ас Iамийна, тIехь диссинарг ду. Ас цкъа а ца лелайо моттаргIанаш. Ас олург а, дийриг а даггара ду.\n- Шаьш толам баьккхича, цхьаццаболу спортхой баккхийбуьйш кхийсало, рингана обанаш йоху, стигала куьйгаш кхийдадо, иштта кхин дIа а. Ткъа хьо къежа а къежаш, лаьтта. Иштта собаре ву хьо, я леррина и кеп лаьцна ю хьан?\n- Уьш боккъал а баккхийбуьйш хуьла. Суна а хазахета, делахь а, сол а чIогIа шайн толамах уьш гIадбахча санна хета суна. ХIара дерриге а, сайн болх санна, тIеоьцу ас. Толам хьаъа а баккха тарло, со а тарло эша а. Цундела, нахана юкъахь тIех сов эмоцеш гайтар товш ца хета суна. Жима волуш дуьйна Iедал дара сан, тхайн урамерчу берашца латарехь айса толам баьккхича, мохь бетташ. Сан дас гуттар а дов дора суна, "мохь ма хьекха" бохуш.\n- Цхьа нохчо гоьвалахь, цуьнан махкахошна хета, цунна хьехарш дан декхаре ду шаьш аьлла. Къаьсттина, нахана юкъахь муха лела веза, хIун ала деза, хIун дийца ца догIу бохуш, хуьлу и хьехарш. Оцу тIехь хьо а тесна витина хир вац цара. Ишта меттиг нисбелча, хIун до ахь?\n- Дуккхаъчу вайн махкахоша диканиг яздо соьга, суна тов и. Цхьаберш хуьлу со Iамон гIерташ. Со-м кхета, суна са гатдеш, уьш хьизий. Делахь а, сайна дика хаьа аьлла хета суна, дан дезарг. Ас дегабаамаш ца бо царна. Цхьаболучара бехкаш доху соьгара, ас интервьюхь дина къамелаш бахьана долуш. Иштта ала, вуьшта ала бохуш, яздо. Делахь а, ма хетта ма ца нисло дерриг а, хьуна тIе камера хьажийча. Наггахь сагатдо ахь, гIалат валарна кхоьру. Хьаштдоцург алало-кх иштачохь.\nСайн манерехь ас UFC-н латархой йохье бахарна реза ца хуьлуш берш а нисло. Иштта спорт ма ю хIара. Тийна-тапъаьлла, цхьана меттехь латтар дика дац, кхузахь иштаниг чекх ца долу. Летта ваьллачул тIаьхьа, со цхьа кхетам боцург санна лаьтташ хилча, тахана санна гоьваьлла хир вацара со, нахана со вуйла а хуур дацара. ЧIагIо йоллуш, цхьа хIума-м эр дара ас: сайн къамелехь цкъа а нохчийн Iадатех, ламастех, гIиллакхех ваьлла вац со. Вера а вац.\n- UFC-хь летта, толамаш баьхна, айхьа даьккхина ахча стенна дайъира ахь?\n- (Къежа) Цкъачунна и доллу ахча соьга схьакхаьчна дац. Шен цхьа процедура ю и ахча схьадаларн а. Гонорар елира суна дуьххьарчу латарх. Уггар а хьалха, сайн нанна а, доттагIашна а совгIаташ ийцира ас. Ахчанан цхьа дакъа Нохчийчохь дIасадекъийтира. СадоIуш дайъира цхьадерг. Испани вахана цхьа йоцца хан яьккхира ас. Цигара юхавирзича, кхин дIа а кечамаш бан волавелира.\n- UFC-н чемпионца Нурмагомедов Хьабибца нисвина вуьйцу хьо латаран фанаташа. ХIун аьлла хета хьуна, цуьнца октагонехь цхьанакхета тарлой хьо?\n- И хир ду аьлла, ойла яц сан. Кхин а 2-3 ша толам баьккхинчул тIаьхьа, октагон цо юьтур ю аьлла хета суна. Со хIинцца бен волалуш вац, ткъа иза шен карьера ерзош ву.\n- Хьайна таро елча къастам бан: хьаьнца хилийта лаьара хьуна хьайн рогIера латар?\n- Царех цхьаъ - Макгрегор Конор ву, хIунда аьлча, къаьмнийн юкъаметтигаш а хьехош, дукха совнах къамелаш до цо. ТIаккха, спортехь ахча а маьIне ма ду. Цуьнца тасавеллачохь ас толам баккхахь, дукха а перспективаш хир яра сан. Нахана гIо дан алсам таронаш хир яра сан тIаккха.\nГезгамашин-беттан 19-чохь Лас-Вегасехь дIахьочу UFC Fight Night 178 чемпионатехь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Мершарт Джеральдца цхьанакхетар ву Чимаев Хьамзат. "Нохчийн латархочун хазачу историна тIадам хIоттор бу" ша, "хайпаца болу цуьнан цIерпошт шух чу а хоьцур бу" ша аьлла, чIа1Iо йина ву иза.


«Терроризмца бен тIом бу иза. Нохчех а олура, уьш пекъарш бу..."\nНохчийчоь, 2003 шо\nОьрсийчоьнан тIеман гIуллакхашца зIе йолчу гонийн векалша бакъбо Шемахь стаг къиза вуьйш яьккхинчу видео чуьра «Вагнер» компанин тIемалой. ХIоьттинчу хьолехь иза бен дан а ца догIура «вагнерхошна», аьлла хета Оьрсийчоьнан лерринчу ницкъийн ветеран волчу Мазур Сергейна.\n"Нийса ду я вон ду оцу видео чуьрчу бераша дийриг, со ала хIуттур вацара. ХIоьттинчу хьоло, тактикан хьашташа иза дан декхаребинчух тера ду уьш. ХIинца церан къизаллах, уьш чалтачаш хиларх лаьцна дуьйцуш, дуьненан юкъаралла гергаийзош хьийзачарна ца хаьа хIумма а, цкъа а ца хилла уьш тIамехь». Иштта довзуьйту Мазуран къамел Шемахь стаг вуьйш хьийзарш террористаш бу аьлла хетачу "Вечерний курьер" портало.\nНохчийчуьра тIом а хьахабо Мазура. Оцу махкарчу бахархоша Оьрсийчоьнна ден зулам дара оьрсийн эскарша могIарчу нохчашна дечул дуккха а дукха, боху цо.\n«Нохчийчуьра шен заманахь хаамаш баьржара, эскархоша, контрактхоша, эпсарша маьрша нах хьийзабо, олий. Амма даима а гучудолура «оцу маьршчуа наха» шаьш могIара бахархой байинийла, цIенош лоьлхийтийла, Москвахь метро эккхийтийнийла», - билгалдоккху Мазура.\n"Гергарчу Малхбалехь терроризмца бечу тIамехь цхьа некъ бен бац: я ахь шайтIанаш дойъу, я цара хьо хьошу. Дисинарг дерриг а ду дан хIума доцучо дуьйцуш», - боху тIеман экс-гIуллакхъхочо.


Франци -- "Committee against tortures" "Къизалашна дуьхьал комитет" цIе йолчу вовшахтохараллан куьйгалхо адамийн бакъонаш ларъярна цунна делла ПАСЕН совгIат а карахь, 23Манг2011\nКъилбаседа Кавказехь адамийн бакъонашца долу хьал юха а дийцина Соьлжа-гIалахь дIаяхьанчу, Оьрсийчуьра юккъаралла кхиоран кхеташоно. Даиман а санна бехкечера цIераш а ца йохуш айдина дара адамийн бакъонашца доьзна долу хаттар. Аамма. "Къизалашна дуьхьал комитет" цIе йолчу вовшахтохараллан куьйгалхочо Каляпин Игора динчу къамело дохийра и тайна сурт.\nЭстемирова Наталья йийна, карийна 4 шо кхача дукха хан кхача ца йиссинчу хенахь, Соьлжа-гIалахь тIаьхье-хьалхий дIаяхьна, КъилбаСеда Кавказера адамийн бакъонашца а, юккъараллийн-политикца а доьзна долу хьал дуьйцуш йолу лаккхара шиъ цхьанакхетар.\nХIоруза, шинна а кхеташонехь дакъалоцуш бара, гонахьара республикашкара векалш а, Москохара лаккхара хьакамаш а. Мотталура дара, цигахь, гIараяьллачу бакъонашларъярхочуьнна Эстемирова Натальин, цIе йокхкура ю, къиза йийна йолчу. АПмма, ишшат ца хилира. Белларш бийца гулбеллачух тера дацара уьш.\nОьрсийчуьра юккъаралла кхиоран кхеташоно Соьлжа-гIалахь дIахьош йолу форум а яра, шена яьккхий Iалашонаш хIиттина. Дукхачара, дийцарехь, Нохчийчохь адамийн бакъонашца долу хьал, уггаре а лекхачу тIегIан тIехь ду аьлла мах хадабина. Республика кхуьуш а ю, оцу тIегIан Iтехь яьккхи гIулчаш а ю йохуш, бохуш, бухахь долчу Iедалшна тамехь долу къамелаш дора.\nАмма, оцу кхеташонехь, «къизалшна доьхьала комитет» цIе йолчу цхьанатохараллийн куьйгалхочо Каляпин Игорьс динчу къамело, дешнашца цхьаболчара кхуллуш долу хаза сурт харцийра. Цо аьллера, шайга тахана а, стаг вигина, лачкъийна, къизалша йина бохуш, адамаш аьрзанаш деш ду.\nШа Каляпинца къамел дойла ца хилира Маршо радионна, амма, цо куьйгалла дечу цхьанатохараллийн белхахочо Бабинец Сергейс, дийцира, таханлерачу дийнахь, Нохчийчохь адамийн бакъонашца долу гIуллакх муха лаьтташ ду.\nБабинец Сергей: «Адамийн йохочу бакъонех лаьцна аьлча, тIаьххьарчу хенахь, тхоьга массийта арз кхаьчна, тайпа-тайпана низамаш дохийна а, къизалш а йина аьлла. И къизалша яьлле, нах лачкъийна бара, герз а долуш, тIеман барзакъ доьхначу наха, тIехь цхьа а билгалонаш а йоцуш. Нах шай цIера а буьгура, урамашкара а.\nИ тIеман барзакъ доьхна хилла болу нах, полицийн белхахой хилар къаьстара. Цара низамехь а доцуш нах чохь латтабора, массийта сахьтан тIера, батте кхаччалца.ХIинчу тхоьгахь толлуш ду 5 арз, лар йоцуш нах барца доьзна долу. Цхьаболу нах, мичахь бу карабора, гергарчарна, ашй цхьацца уьйранашкахула, ян «Мемориалехула».\nБакъонашларъярхой а, Къилбаседа Кавказ а, къаьстина Нохчийчоь, цхьана догIуш хIума ца хичла, шуна Iаткъам беш хIума леладой кхузахь, аьлла деллачу хаттарна ишшта жоп делира, «Къизалшна доьхьала комитет» цIе йолчу цхьанатохараллийн белхахочо Бабинец Сергейс.\nБабинец Сергей: «Iаткъам дешнашца бен бац. Ницкъаца Iаткъам беш бац. Нагахь санна, Нохчийчоь хьахийча, ницкъ баран кхерам тхуна хIинцаллца кхаьчна бац, делан къинхетамца».\n«Къизалшна доьхьала комитет» цIе йолу цхьанатохаралла, Нохчийчу кхъечира, махкахь тIаьхье-хьалхий, Эстемирова Наталья а, дукха хан яьлле судалаева Зарема а, Джабраилов Алика а дийначулла тIехь.\nМеттигера бакъонашларъярхой, кхерамехь болун дела, сацама бинера, Оьрсийчохь бакъонашларъярхойх вовшахтоьхна тоба а кхоьллина, кесст-кесста белхахой хийца а хуьйцуш, цаьрга Нохчийчохь болх байта. Мттигерачу бакъонашларъярхошка, кхузахь и болх балура бацара, аьлла хета Бабинец Сергейна.\nБабинец Сергей: «Нохчийн бакъонашларъярхойх кхета мегар ду. Ваха а вехаш регионехь, адамийн бакъонашца боьзна болх бан а, чIогIа хала ду. Массарна а даг ма догIу, Эстемирова Натальина хилларг. Иза а яра кхузахь ехаш а, болх беш а. Цуьнана болх бахьнехь хилла а мега иза.\nКхузахь болх бан а, ваха а чIогIа кхераме ду. Дукхачарна кхеташ ду иза, цундела, кхераме долу гIуллакхаш, масла, нах лечкъорца а,долу гIуллакхаш, полиции а , ОМОН а юккъахь йолуш, ца дийца а гIерта, ян кIеззиг бен хьах ца до, шайна а, шай гергарчарна а кхерам кIезгбархьам.\nТхо кхета царах. Тхайн болу ницкъ оцу хIуманна тIебохуьйту оха. Ишшта долу кхераме гIуллакхаш, оха талла тхайна тIелоцу, кхузахь болх беш болчаран кхерам ца хилийта».\nХьалхалерачу барамашкахь адамаш лар йоцуш довш дац Нохчийчохь. Амма, тахан а, стаг вара, иза чуьра схьаваьллачу доьзална боккха бохам хилла Iаш дац. Иза, доккха эхь долуш хIума ду, кхуьуш йолчу, дуьненан туризм яьржоран йоххьехь лаьттачу Нохчийчоьнан. И скахташ гучудогIучу бакъонашларъярхошна гIо лаьца дика хира дара Iедалша шайна, аьлла хета царна.\nПутинна дуьхьал болчарна тIехь кхел йолийна Москох\nМисаран инарлаш: Президентан даржах ваьккхина Мурси


Сребреницехь байина бусулбанаш дагалаьцна Боснехь\nБоснерчу сербаша Сребреница гIалахь эзарнаш адамаш дайина 20 шо кхачарца йоьзначу мероприятешка веанчу Сербин премьер-министрна Вучич Александрна тIулгаш а, шишанаш а диттина меттигерчу бахархоша. Эзарнаш адамаш дакъалоцуш дара Шоьтан дийнахь Сребреницехь хиллачу акцехь. Сербаша цигахь байинарш бу бусулба нах. Цигахь динарг уггаре а адамалла доцу кIиза зулам лоруш ду ШолгIа Дуьненера тIом дIабирзинчул тIаьхьа Европехь дина долу. Байинарш дагалоцучу церемонехь дакъалоцуш вара Сербин премьер-министр Вучич Александр а, Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штатийн хилла президент Клинтон Билл а, Iамеркин пачхьалкхан секретар хилла Олбрайт Мадлен а, Турцин премьер-министр Давут Оглу Ахмет а.\nЦу церемонин дакъа дара ДНК-ца муьлуш бу хиина 20 шо хьалха Товбеца-беттан 11-чу дийнахь вийна тIаьххьара 136 стаг дIаволлар. Цу кеппара мила ву хаа аьтто белира сербаща вийна 7000 гергга стаг. 1995-чу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь, кхаа шарахь бахбелла тIом дIабоьрзуш, сербийн эскарша шайн караийцира бусулба нах беха анклав, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин цIарах цигахь лаьтташ болу Голландера машарбархой ара а баьхна. Эзарнаш бусулба нах, шайна юкъахь кхиазхой а болуш, бевдда къелхьарабовла гIоьртира хьаннашкахула.\nАмма сербийн салтташа тIаьхьа а оьхуш герзаш детташ байира уьш. Цул тIаьхьа цара Голландин эскаран базехь висина волу 2000 стаг зударех а, берех дIа а къастийна къиза вийра. Сербаша церан декъий оьрнаш чу кхиссинера. 6 эзар сов стаг дIавоьллира тIаьхьо Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин база лаьттинчу Поточари олучу мемориалан центрехь. Цигахь хилира тезетан мероприятеш.\nКху деношкахь Оьрсийчоьно тIе вето а йиллина тIецаэцийтира Сребреницехь хилларг геноцид яра аьллла Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин кхерамазаллин кхеташоно кечйина резолюци.


ГIадужу-бутт 28, 2014\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIаларчу полицин хьаькамна мидал луш ву мехкан администратор Кадыров Рамзан,10Лах2011\nШинарийн буса исс жима стаг лачкъийна муьлш бу ца хуучу герзхоша Соьлж-ГIаларчу Старопромыслан олучу кIоштахь. Дерриге а дийнахь, уьш хьан лачкъийна, я мичахь чохь бахкош бу а ца къастаделла гергарчаьрга.\nБуса чу лилхина бу и божарий. Бохам гIарабаьккхина бакъонашларъярхочо Саратова Хедас. Цо иштта дийцира Маршо Радиога.\nСаратова: «Тахана соьга телефон а тоьхна, хаам бина наноша. Сийсара ши сахьт даьлча, герзхоша чу а лилхина, дIабигина. Со хIинца Москох ю, цига тIекхача аьтто болуш а яц. Ас хаам-м бина Оьрсийчоьнан президентан адамийн бакъонашкахула волчу векале Нухажиев Нурдига а».\nДIабигинчарах шиннан цIе ю хууш: Джатаев Зеламха (21 шо), Мажаев ИбраьхIим (18) шо. Ву царна юккъехь 40 шарал тIехваьлла стаг а. Уьш дIабигарал совнаха, бакъонашларъярхо Саратова Хеда цецъяьккхинарг ду, иза даран кеп. ТIемаш жигара боьлхучу хенахь оьрсийн эскархоша санна, ницкъахой бахкарна реза яц иза.\nСаратова: «Старопомыслан кIоштара дIабигина и нах. Исс стаг ву. Цхьаъ 45 шо а долуш стоматолог ву боху. Вуьйш 18-21 шераш долу кегий нах бу. Гергарчара шайн уьш стенна бигина а ца хаьа боху. ТIе хIума ца йохуьйтуш, когаш берзина, кIархаш бохийта аьлча, уьш а ца бухуьйтуш, дIадигина и бераш. Сел чIогIа и таIзар дича, царна хIун мидал лур ю ца хаьа суна.\nЦхьана хIуманна бехке хеташ бигина хир бу уьш Iедалан белхахоша. ДIабигар а дац дуьйцуш дерг. Цара иза муха дина ду. Буьйсана 2 сахьт даьллачу хенахь, ши бIаьрг схьабиллича, тIехIоьттина лаьтташ герзахо ву, боху цхьана зудчо.\nМуьлхачу гIиллакхца догIуш ду иза? Цучуьра дIавигинарг 18 шо долу кIант ву, иза милла велахь а. Оцу кIанта хIун дарна кхоьруш бахана уьшиза, шаверг кхера а веш? Дийнахь, хьан кIант кху хIуманна бехке ву, оха дIавуьгу, хьайн валахь адвокат валаве, вацахь, хьо тIейола, аьлла, цхьана бакъонца лело ца деза хIума?»\nСийсара дIабигинчеран наной, дерриге а де доккхуш, лаьттина кIоштан полицин декъана хьалха. Амма цаьрга хилалчух лаьцна цхьа а адам дистхилла дац. Ала догIу, лачкъийначеран гергарчарна цкъачуьнна лца лаьа журналисташца къемел дан. Коьртаниг - уьш мичахь бу хаар а, хIун бахьанашца дIалецна а къастор ду.\nШен шеко яц боху Саратова Хедас, баьхкинарш лаххарчу тIегIанера полисхой хиларан.\nСаратова: «Дийриг цхьа доккха хIума ду аьлла хеташ дина хир ду цара. Суна цхьа хIума хаьа. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера лаккхарчу хьаькамаша иштта хIума де ца аьлла. Тхо дукхаъчу хIуманна тIаьхьакхиа доьлла. Жимма шайна дарж делча, белхахой хьалхалелха гIерташ, шайгара хIуманаш лелош, гучудевлла меттигаш бу.\nКхана со цIа яхча, министраллерчу хьаькамашца цхьаьнакхета а хьожур ю со. Цаьрга и хIума дIа а кхачора ду, бакъо ларъеш ду бохучу тхуна, дегаIийжам бохьуш хIума ду-кх иза. Боьдуш тIом а болуш, оьрсийш лелош хилча ша дара, амма тIом дIабаьлла а бохуш, и цIе яйар хета сунна хала».\nБолчу хаамашца, сийсара лаьцначу исс стагах, мила стенгахь ву я хьан лачкъийна къаста ца делла.\nIедалера талорхой балебевлла къомана


20 шаре даьлла хаттар: хьанна оьшура Оьрсийчохь цIенош лелхийта?\nФедоров Юрий, Маршо Радио, Оьрсийн сервис\nТкъа шо хьалха, 1999 шеран Гезгмашин-беттан 9-чохь, буса, Москварчу Гурьяновн урамехь эккхийтира цIа. Юха, 13-чу дийнахь, Каширское шоссе урамехь рогIера цIа иккхира. Борисовские Пруды урамехь а карийра эккха кечйина коьчал. Ткъа 16-чохь эккхийтира цIа Волгодонскехь. Велира 250 гергга стаг, лазийра 1500 ца кхоччуш. 22-чохь буса, бахархой сема хьовзарна, ца оьккхуш дисира цIа Рязанехь. Амма массарел а хьалха эккхитинарг дара Дагестанерчу Буйнакскера цIа – Гезгмашин-беттан 4-чохь. Оьрсийчоьнан юкъаралла хIеттехь, 20 шо хьалха, кхетта хиллехь, хьан, стенна дина и зуламаш, пачхьалкхан истори тарлора кхечу хоршахь дIаяха.\nОфициалан верси хIара ю. 1999 шеран аьхка цхьана "Кавказ" цIе йолчу "исламан институтан" куьйгалхочо Ал-Хаттаба "бевзаш болчу а, бевзаш боцчу а" нахах вовшахтоьхначу тобанна тIедожийна Оьрсийчохь массех цIа эккхийтар. Оцу тобан декъахь хилла, боху, Кхарачой-Чергазийчуьра Гочияев Ачимез а, Крымшамхалов Юсуф а, Деккушев Адам а, вежарий Заур а, Тимур а БатчаевгIар а, гIезало Сайтаков Денис а, кхиберш а.\nАла деза, и верси йовзуьйтуш долу, ша цхьаъ бен доцу официалан документ ду Москварчу гIалин кхело 2004-чу шеран Дечкен-беттан 12-чу дийнахь Крымшамхаловна а, Деккушевна а таIзар къастош бина сацам.\nЯ ФСБ-на а (къайлах сервис) я Инарла прокуратурина а оьшуш ца карийна 250 стаг а вуьйш хилларг Оьрсийчоьнан халкъана шайггара довзийта.\nЮ кхин а цхьа верси: ФСБ-но лелхийтина цIенош. Амма оцу версех – тIаьхьо.\nХьалхара хаттар цIенош лелхийтар толлучаьрга: хIун коьчалш ю Iалашо кхочушъеш лелийнарг? Нагахь санна оьккху коьчал зуламхоша цIахь шаьш йина елахь, хаа деза и коьчал кечъеш оьшу гIирс стенгара баьлла, талламан декъахь хила беза коьчал муха йо хууш болу химикаш. Оьккху коьчал пачхьалкхо йина елахь, талла деза, иза стенгахь йина, муха Iалашйо, гайта беза и коьчалш террорхойн кара кхаьчна некъаш. Хала болх бу иза, амма ца бича цабериг бу.\n1999 шеран гурахь, талламашна юкъа дуккха а адамаш доьллачу муьрехь, дийца даьккхира, цIенош гексогенца, цунах тротил а иэдеш лелхийтина аьлла. Дукха яздора оцу хьокъехь прессо, ФСБ-н белхахошна тIе а тийжаш. ЦIахь-чохь далуш дац гексоген. Амма цхьаммо а ца элира, иза деш йолу Iедалан объекташ теллина, хьаьвсина иза муха Iалашдо – цхьаьнхьа а яц цунах лаьцна информаци. Ткъа дуьйцу гексоген-х дацарий кийланаш – тоннаш дара.\n2000 шо тIедеъча, ФСБ-н куьйгалло дитира гексоген хьехор. Гарехь, ца дезара Iедална шега шена товш доцу хеттарш деш, ца лаьара хьехо, стенгара даьлла террорхошна гексоген. ТIакха Москварчу кхело дIахьедира, Крымшамхаловс а, Деккушевс а цIенош лелхийта кечйина коьчал аммонал а, шекар а ду, аьлла.\nКхело дийцарехь, Ставропол махкахь нехан цIа лаьцна цара мехах, "девзаш доцчу хьелашкахь" 13 электродетонатор йина, вовшахтоьхна телаш, куьйга кечйина, аммиакан селитра, тротил, шекар вовшах а иэдеш, 13 тонна (!) коьчал. Юха и ерриг а бетон керчочу аппарата чохь алюминин хIурах а иэеш, 14 тонна аммонал кечйина, шех стенна а делахь а, юха а шекар а тухуш.\nЦIеношна буха хьан ехкина лелха коьчалш?\nКхин а цхьа коьрта хаттар: хьан къачийна кхераме коьчал иза иккхинчу метте? ШолгIачу дийнахь, Гурьяновн урамехь цIа иккхича, карийна Iедална цIийна бухарчу лармин да. Блюменфельд Марио хилла иза – цо гайтина "Бранд-2" фирме мехах ша массех де хьалха и ларма дIаелла кехат. Ткъа ларма ханна схьаэцнарг вара Лайпанов Мухит.\nБакъду, сихха гучуделира Лайпанов эккхар дале ах-шо хьалха Ставропол махкахь некъахьовзамехь велла хилар. Ткъа цунах дисина паспорт хилла цхьамма лелош. Кхеташ ду, хIоттийна харц-Лайпановн фоторобот, леха волийна иза хьешацIийнашкахь, массо а меттигашкахь.\nХарц-Лайпанов Сайтаков Денисца цхьаьна 1999 шеран аьхка Москварчу массех хьешацIийнахь Iийна, бохура. Оцу юкъанна хааделира, "Бранд-2" фирма кхуллуш кехаташ кечдинарг "Деловая компания" цIе йолчу компанин белхахо Королева Татьяна хилар. Иза лецира, цо элира, ша шена тIехьийзачу Гочияев Ачимезна кечдинера и кехаташ. Сихха Королева дIахийцира, цхьа а претензи а йоцуш. 2000 шо доладалале и зуда кхиинера кхин а 28 фирма кхуллуш бух кечбан, юха иза доьза яйра.\nМоскох лелхийтарш: Тахана а каронза ю «нохчийн лар»\nКхеташ ду, талламан версица, эккхийтар кечдинарг Гочияев хилира. Цо лецна, бохура, Гурьяновн урамерчу цIийнан бухахь хьовха, вукху иккхинчу Каширское шоссерчу а, эккхаза дисинчу Борисовские пруды урамерчу а цIеношна бухара ларманаш. ЦIенош лоьлхуьйтуш, цо а, цуьнца Сайтаковс а, Батчаев Заура а ехкина хилийтира 2-3 тонна хIора а ларманашка оьккху коьчал. Зулам дина бовллушехь, уьш, хьавдда, Нохчийчу а бахана, цигахь террорхойх дIаийна, элира Iедало.\nДоллучо а керла шеконаш кхоьллира нахалахь. 1999 шеран аьхка Москох цхьаммо а ца оьцура деношна я кIиранашна белхан хIусамаш. 1998 шарахь иккхинчу кризисо сацийнера нехан бизнес, элира хIетахь Москох цхьана кIоштан урхаллах куьйгалла дечу хьаькамо. Долахоша, "кехаташ хIиттош, харжаш а ца еш", луучаьрга дIалора цIеношкара чоьнаш. ХIетахь хьешацIеношкахь саца оьшуш а ца хуьлура Москох веъначунна, тоаме дара цхьана хIусаман дега 200 доллар делча – я кехаташ гайта а дацара хьашт. Цу тIе, Гочияевн шен долахь яра Москох петар, я могура цунна ша тIехьийзаш ю бохуш йийца яьккхинчу Королева Татьяница Iан, нагахь санна церан истори а яцахь Iедало кхоьллина. Террорна араваьлла стаг хьешацIийнашка а язлуш леларца яц цхьа а логика. Амма Гочияевс шен а, Сайтаковн а ларш леррина йитина гучохь, бохура талламо – ша "Делан дуьхьа араваьлла вуйла хоуьйтуш".\nСуна доггах хьоьхура Гочияев бехкевар. Со кхийтира доллучух а, ца хIоьттира къийса, куьг яздира\nУггаре тамашениг: Блюменфельдера Гурьяновн урамерчу цIийнахь ларма эцначу стеган юхьанца яржийна хилла фоторобот хийцира ФСБ-рчу талламчаша. Йолуш ю Блюменфельда динчу къамелан аудио: "Лефортовехь суна цхьана стеган сурт гайтира, иза Гочияев ву элира, ас цуьнга елла бохура ларма. Суна и стаг цкъа а ца гина, жоп делира ас. Суна доггах хьоьхура Гочияев бехкевар. Со кхийтира доллучух а, ца хIоьттира къийса, куьг яздира ас протоклна буха. Ткъа бакъдерг аьлча, вацара ас ларма ханна йоьхкина стаг, Гочияев ву аьлла, суна гайтинчу суьрта тIераниг. Цул сов, со воцучарна, массех стагна, гина харц-Лайпанов. Массара а бохура, оцу стагах чIогIа тера ю яржийна фоторобот".\nМасхадов Аслан вийначу дийнахь ФСБ-н директор декъалвеш ву Путиндиректору ФСБ в день убийства Аслана Масхадова\nОфициалан версица ду кхин сакхташ а. Кхеташ дац, стенгара яьлла Крымшамхаловна а, Деккушевна а 13 тонна куьйга йина оьккху коьчал, иза лоьлхуьйтаргаш, муха кхаьчна Гочияевга веллачу Лайпановн паспорт.\nКрымшамхаловна а, Деккушевна а бехкедийриг доккхачу декъанна схьаэцна церан шайн дарешна тIера а, тешаша дийцинчух а. Мел а хила таруш дерг дара цхьаъ – оцушимма аммонал кечдар, иза шекарх иэдар, цхьанга-м оцу коьчалан дакъа дIадалар, оцу "цхьамма" иза Москох а, Волгодонске а дIахьажор. Экспертизо бакъдира цара гайтинчу цIа чохь цушиннан белхан ларш карор. Амма теша хала ду кхидIа цара дийцинчух: Хаттаба лелхийтарш дан и шиъ араваккхар а, цара аммонал Гочияевга дIакхачор а, веллачу Лайпановна паспортца лелларг Гочияев хилар а. Кхеле ийзийначех цхьаберш ФСБ-но террорхой бу бохура – царна муьлхха а кеп магара, террорхой шайх ца бахчхьана. Вукхарна ца лаьара дерриг а карахь долчу къайлахчу сервисца иэгIа.\nОфициалан версино сов яккхий шеконаш йитина. Амма дукха бу цIенош ФСБ-но ша лелхийтина бохучух тешош битамаш.\nМуха бевлла терроран тохарш дан кечбина белхаш ерриг а Къилбаседа Кавказ яьккхина лаьттачу ФСБ-н, милицин, тIеман иччархойн тидамера? Муха нисделла эккхийтанза долу, кхин а кхо де даьлча бен оьккхур а доцу Волгодонскера цIа эккхийтина аьлла, хIетахьлерчу пачхьалкхан парламентан спикеро Селезнев Геннадийс депутаташка хаамбар? Информаци яьржира цхьана "Росконверсвзрывцентр" институтах лаьцна – эскарийн базанашкара гексоген цо дIасаделлачух тера ду зуламаш диначаьрга (Литвиненко Александр, Фельштинский Юрий. ФСБ-но лоьлхуьйту Оьрсийчоь. ШолгIа зорба. Нью-Йорк, 2004. 385–422 агIонаш). Амма и хаам ца теллина, цунна комментари ца йина цхьана а Iедалхочо. Ткъа Литвененкона а, Фельштинскийна а гучудаьлла Королева Москох зуламаш деш хьийзинчу, ФСБ-н агент хила тарлучу талорхойн тобан лидерца Лозовский Максца юкъарлонехь хилар.\nНорд-Ост: Юхатоллуш Ду Театр Закъалтана Лацар\nДерриг дац иза а. 2002 шарахь Гуьржийчохь велахь а, я Малхбалехь велахь а, къайлаваьлла веха Гочияев зIене велира Литвиненко Александрца а, цуьнан накъосташца а – цо массех декъехь видеоца а, тексташца а тоьшаллаш дахкийтира, 1999 шеран гурахь лелларг шена гучу хьесапехь туьдуш. Оцу хьокъехь дехха дуьйцуЛитвиненкос а, Фельштинскийс а шайн книжки тIехь. Ала деза коьртаниг – Гочияев дуьнентIехь волуш а, вехаш волу а стаг вара.\nГочияевс дийцинарг кхин ду, ФСБ-н версица дуьстича. 1996 шарахь дуьйна ваьхна иза Москох, цигарчу цхьана стагца, Кармишин Александрца цхьаьна гIишлошъен "Капстрой-2000" фирма лелийна цо. 1999 шеран аьхка Гочияев волчу цуьнца школехь дешна накъост Дышеков Рамазан веана, цо шеца цхьаьна, юкъахь, минералан хиш дохкар хьехна. И бизнес талла а, йолон а цо тIедиллина шеца "Капстрой-2000" фирмехь болхбечу махкахочунна Чинчиков Раулна. Дышековс дехна цуьнга, хиш чохь латто меттигаш лахар. Чинчиковс лехна, Дышековс, долахошца барт а беш, шен фирмина тIе а язъеш, мехах ханна эцна Гурьяновн а, Каширское шоссе а урамашкарчу цIеношна бухара ларманаш.\nГачияевна гина телевизорехула Гезгмашин-беттан 13-чу дийнахь Каширское шоссехь дина эккхийтар а, цигахь шен сурт гойтуш а. Иза кхетта, Iедал ша бехкеван доллийла. Цо Чинчиковга телефон тоьхна, цуьнгара хиина, цо лецна кхийолу ларманаш стенгахь ю. Цул тIаьхьа Гочияевс Москох милице ша телефон тоьхна, кхин а юйла хаийтина шаьш лецна ларманаш - Борисовские пруды урамехь а, Капотня кIоштахь а.\nТIаккха бен ца йитина Гочияевс Москох. Кхарачой-Чергазийчу а веана, лечкъа воьлла иза. Ткъа Чинчиков вийна дукха хан ялале. Гочияевна тIаьхьо гучудаьлла Дышеков ФСБ-н къайлах агент вуйла а, къайла хьош а доцуш, цул тIаьхьа цо ФСБ-хь болх бинийла а.\nГочияевс дуьйцучух теша а мега, ца теша а мега, амма дукхахдерг, масала, иза Москох ваьхна меттиг, Чинчиковх хилларг, Дышековца мел доьзнарг атта таллалуш ду. Масала, "Капстрой-2000" баккъал а хилла фирма ю, карийна цуьнан реквизиташ, иза кхоьллина, документаша дийцарехь, Гочияевс а, Кормишина а, дIакъевлина 2010 шарахь. Амма, хетарехь, официалерчу цхьана а хьасташа ца теллина Гочияевс ден тоьшаллаш.\nИ оьккху коьчал чохь хилла галеш нахана гина – бахархой хиламех нийса кхета бохург ду иза\nЛелхийтарш ФСБ-но кечдина хилар гойту тоьшалла дара "Рязанера Iамораш". И истори мелла а евзаш ю. Цундела иза йоцца йовзийтича тоьу. 1999 шеран Гезгмашин-беттан 22-чохь буса цIийнан цхьана вахархочунна гина вевзаш воцчу кхаамма, машена чуьра схьа а оьцуш, шайн цIенна буха галеш дIакхоьхьуш. Милици кхайкхина цо. Хааделла галеш чуьра арагIерта телаш, лелхийтаршца болхбен говзанчаш а, меттигера ФСБ-н белхахой а баьхкина цига. Сахьт а, детонатор а яьккхина Iуьранна 5.30 хан яьлча эккха езачу коьчална юкъара. Пачхьалкхан эксперташа къастийна галеш чохь ерг гексоген хилар. ШолгIачу дийнахь Оьрсийчоьнан прессо, Iедалан векалшна тIе а тевжаш, дийцира эккха деза цIа кIелхьарадаккхарх лаьцна.\n23-чу дийнан сарахь премьер-министра Путина бакъдира дуьйцург:\n" И оьккху коьчал чохь йолу галеш нахана гинехь – …бахархой пачхьалкхехь лелачу хиламех нийса кхеташ бу", - элира цо. Бакъду, нах нийса кхийтира. Ткъа ишта олийла дацара ФСБ-н директорах Патрушев Николайх. "Доьхнарг" дара 23-чу дийнан сарахь Рязанехь терроран тохар кечдина кхо стаг ву аьлла лецнарш ФСБ-н коьртачу офисера белхахой хилар. Йоккха-йоккха скандал яра уьш бахьанехь яла езаш. И нах а, леха кечдина галеш а, детонатор а чехка Москох дIаяьхьира. Iадийна йисинчу юкъаралле элира Патрушевс, Рязанехь хилларг ловзар дара, Iамораш дIахьош яра ФСБ, ткъа галеш чуьраниг гексоген дацара данне а – шекар дара.\nСтандартера хаттар тIаьххьара а: cui prodest – хьанна ду иза пайде? Хьанна эшна Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь цIенош лелхийта? Iедало бахарехь, 1999 шеран аьхка Дагестан яккха баха дагахь бара нохчийн тIемалой, цундела царна, Къилбаседа Кавказна тIера а баьккхина, халкъан тидам Москвана тIеберзо лаьара.\nНохчийчохь чов хиллачу салтичуьнга хьожуш ву Путин, 1999 шеран Iай\nАмма хьанна мухха а хетахь а, бацара Iовдал тIемалой. Царна хаьара, "нохчийн лар" цу сахьта гучуер юйла а, Нохчийчохь керла тIом болалур буй а, оцу тIамехь мацца а цкъа шаьш оьшур дуй а. Цул совнаха, хаьара тIемалошна Москох керлачу тIамна кечлуш юй а. Вон ца бора церан иччархоша гонах лелачу хьолан тидам. Кхечу дешнашца аьлча, данне а дацара Оьрсийчоьнца дов оьшуш я Хаттабна а, я Басаевна а.\nАмма пайде хила мегара лелхийтарш Оьрсийчоьнан лаккхарчу хьаькамашна. Лелхийтарш хуьллушехь, Оьрсийчуьра низамхой тергалбечу эксперташа билгалдаьккхира, мел хан оьшу лелхийта деза цIенош лаха, мел оьшу оьккху коьчал, мел хан еза иза кечъян, оьшшуче бомбанаш дIакхачон, иштта дIа кхин а. И дерриг а кхочушдан лаххара а 4-5 бутт оьшура. И бохург ду цIенош лелхийта дагадеана 1999 шеран бIаьста. Барий оцу хенахь нохчийн тIемалой Дагестанна чубаха дагахь? Бац иза ишта дара ала цхьа а бух. Амма ду хууш, бIаьсте яьлча дуьйна дIа дено-дено телхаш дара политикан хьал Москох.\nСтигалкъекъа-беттан 12-чохь премьер-министр Примаков Евгений даржера вохийра. Сихвелла, 2000 шарахь хила безачу харжамашкахь тоьлур воллучу стаге, хьаьнга ша дарж дIадала деза хьоьжуш вара Ельцин Борис. Амма дукха яцара цунна пайде шансаш. Ша даржера мукъаволлушехь, Москван мэран Лужков Юрийн гIоьнца, президентан харжамашкахь дарж къовса кечвала вуьйлира Примаков. Цунах дисинчу премьеран гIента хаийначу, Ельцинна президентан гIант дIадала луучу Степашин Сергейн рейтинг лахара яра Примаковнчул а.\nАла тарло, оцу хенахь кхиина Нохчийчохь тIом болон лаам, ткъа иза болон, харжамаш юкъахбаха бахьана дара терроран тохарш. Гезгмашин-беттан 24-чу дийнахь эрна ца элира Патрушевс, "Iамораш" шаьш кхечу гIаланашкахь а дагахь дара дIадахьа.\nКонституцино бахарехь, президент даржера дIаваьлча, шашах цуьнан метте хуу премьер-министр. И Iалашо юхаякханза лаьттина, гарехь, ФСБ-н директорх Путин Владимирах премьер-министр веш а, вича а. Вуно дукха адамийн кхолламех хьакхалуш долу, "хьоштагIанахь карабахь, цу чохь а хIаллакбийр бу" Путина кхоссар оццул товр ду Оьрсийчоьнан бахархошна ала хала дара хIетахь.\nСел къизачу Iалашонан юьхь бен яцара Москох, Волгодонскехь цIенош лелхийтар, амма Рязанера "Iамораш" гучудевлча, юхаэца дийзира и Iалашо. Оцу хенахь Красноярскан губернатор вара инарла Лебедь Александр. Цо элира, терроран талорашна тIехьа Оьрсийчоьнан Iедал а, Басаев а ву, оцу шина агIонна оьшу пачхьалкх кхерамна кIелъяхьа, кегари бан, тIакха, эша ма эшна, ала: "Дац хьо харжамашка воьдийла, водахь, кхожан батташца цхьаьна оьккхур ву".\nЛебедь дуккха хIума хууш стаг вара. Бакъду, стенна хьакхийра цо оцу юкъа Басаев, кхеташ дац.\nТIаьххьарниг а: хенаш хийцало, амма Оьрсийчохь Iедал къовсу некъаш биса тарло хийца ца луш.


УнахцIено Iалашъяра даькъе семинар дIайихьар Москве — Сердало\nУкх деношка Москве, РФ паччахьа волча чуйоагIаш йолча халкъий боахамаи паччахьалкхен гIулакхахи йолча Россе академе унахцIенон гIулакх дувцаш вIашагIкхетар дIадихьар РФ унахцIенон министра Скворцова Вероникаси, Россе правительства аппарата кулгалхочун гIонча волча Кириенко Анатолеи кулгал деш. Из я укх деношка Москве дIайихьа Россе мехкий даьшта лаьрхIа къаман проекта кхоачашъерах йола унахцIенон даькъе латта семинар. Цига дакъалоацаш хилар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек, шийца цхьана ГIалгIайчен правительства тхьамада гIонча – Россе Федераце массаза вола ГIалгIай Мехка викал ЦIечой Iалихан а волаш.\nРФ мехкашка унахцIено Iалашъярах йола къаман проект чакхъяккхарах бола болх тоабе лаьрхIа дIайихьача семинаре айдаь дийцараш лерхIаме хаттараш дар. Царех дар Федеральни 8 проектах унахцIенон чу йоагIаш йолча хIара къаман проектаца нийслуш дола керттера хаттараш юстарадоахаш болх дIабахьа безаш хиларцеи, наьха вахара ха йIаьхалургйолаш къахьега дезаш хиларцеи дувзаденна.\nМинистр йолча Скворцова Вероникас яхачох, 2030 шера наьха вахара ха 80 шерага дIакхоачаш йIаьхалургйолаш къахьега дезаш декхараш хьалхишка латт, унахцIенон даькъе мел йолча къаман проекташта. Из геттара лерхIаме а, къахьега дезаш а гIулакх да. «Нагахьа санна дIаяхача хана могашал лораяра дарба дар ший хана тохкам цабирах лерттIа чакхдаккха аьттув боацаш хIанзле хьагучадаьннача лазарашта дарба дирца дувзаденна диса дале, йолча ханаца вай из дувз хьалххе а хьагучадаьннача лазарашта дарба де атта хиларца наьха вахара ха лорае аьттув болаш хилар. ХIаьта, йоагIача ханацардар вай хьожадаь да наьха могашал Iалашъяра доагIача боараме дарба дирца наьха могашал ший ханнахьа меттаоттаяр», — аьнна кхайкадир министра.\nЦо яхачох, 2018 шера 11 бетта баьча балхаца Россе бахархой ха йIаьхйирца валар лоацде аьттув баьннаб 6,5 эзар саг шера. «Вайна хьлхашка оттадаьд декхар 2024 шерага кхачале 230 эзар сага валар лоацде деза, аьнна. ДIадахача шера кIалхардаьнначарел шовзткъазза дукхагIа наьха синош да уж. Мадарра цох кхийтта а долаш, воай балха къахьегама оагIонаш хувцаялаезалга кхетаде деза вай. Цамогаш хиннача сага хьал тахкара болх массадолча оагIорахьа тIадийрза, массаболча бахархоех хоттаденна къахьегаш хила деза вай. Вай иштта къа ца хьеге, цIаккха а дIатIакхоачаргдац вай, воашта хьалхашка овттадаьча декхарашта», — аьлар Скворцова Вероникас. Цо къоаггадаь хьоахадир эггар кхерамегIдола лазараш, дега пхаьнашцари, онкологецари, бералцареи дараш да аьнна, дIахо дараш сов кхерам болаш дац аьнна белгалдир цо.\nЕвкуранаькъан Юнус-Бека ший докладе дийцачох, ГIалгIай Мехка хIанзле вIаштIехьа даьккха унахцIенон даькъе йолча къаман проекташца дувзаденна мехка проектай 6 паспорт да. Уж 6 проект Россе УнахцIенон министерствоцеи, ГIалгIайчен проектни офисацеи чIоагIъяь я. УнахцIенон даькъе къаман проекташ Iалашъярах йола федеральни инвестицеш яржарца 2019-2021 шерашка ГIалгIай мехка 1,2 млрд совгIа сом боарам болаш хила тарлу.\n«ТIехьарча шерашка федеральни юкъаралос гIодирца, ГIалгIайче медицина оагIорахьа наха гIодара кхаь тIехенцарча ражага кхаьчай. Мехка йоккхий медицина гIишлош хьалъяр бахьан долаш берийи, ноанойи, онкологически лазараш дарийи валар хьалха хинначул дикка лохденнад. Вахара ха тхогахьа эггара лакхагIа а, хIаьта валар эггара кIезигагIа а да еррига Россе хьаийцача. Из иштта цу ларах дIахододаш а да. Хьадаьр кIезига дац, бакъда, де эшар кхы а дукхагIа да. Къаман проектай паспорташ овттадеча хана масса йола оагIо теркал а яь, унахцIенон даькъе эшар ца эшар фуд а хайна овттадаьд. Тешаш ва со 2024 шерага уж шедар кхоашдаь хургхиларах», — аьнна белгалдир Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\nЦо дийцачох, «Развитие системы оказания первичной медико-санитарной помощи» яхача проекта чуйоагIаш укх шера ЖIайрахаи, ДаьттагIаи, Iарамхийи юрташка кхоъ фельдшерско-акушерски моттигаш хьаергйолаш я. ХIаьта 2020 шера Лохерча Галашка ФАП а ергйолаш я. «Борьба с онкологическими заболеваниями» яхача проектах мехка 2024 шерага онкологи йолча наьха валар лохде уйла йолаш ба мехка кулгалхой. ХIана аьлча, тIехьарча хана онкология яха хIама массанахьа санна ГIалгIай мехка а даржаш латт.\nКъаман проекташца унахцIенон даькъе болх баргахьа геттара гIулакх айдеш къахьега лаьрхIа я ГIалгIайче. ХIанзле Iалаш баь а, ди тIехьа кхы Iалашбеш а медицина даькъе эшаш мел бола кхоачам ба, нах цамогаш хургбоацаш. Мехка кулгалхоша шоашта хьалхашка оттадаь декхар да, цамогаш хиннача сага дарба дар лакхача боараме хиларал совгIа, тIехьагIа ада везаргвоацаш цун дарба тIехдика чакхдаккхар. Хано хьахьокхаргда из шедар. Укхаза лорал чIоагIагIа нах шоаш а хила беза шоашта сагота, шоашка лораш аьннар кхоачашдеш.\n← Чахкнаькъан Идриса СаIида цхьадолча хьалхарча кхолламех\nТеатр — культура кертера дакъа →


Ройс Эд: Оьрсийчоьно шуьйра кампани йолийна демократин пачхьалкхаш йохон Iалашонца\nIамерка -- Конгрессан векалаллан чоьнан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула комитетан куьйгалхо Ройс Эд. Вашингтон, 2017\nКремл тахана юха а Iаткъам бан гIерташ ю Франци а, Германи а, Итали а санна йолчу Европерчу пачхьалкхашкахь хир болчу харжамашна, евроатлантикан стурктурашна а, евроатлантикан доттагIаллина а дуьхьал болчу кандидаташна гIортор а еш.\nРойс Эд: Оьрсийчоьно шуьйра кампани йолийна демократин пачхьалкхаш йохор Iалашонца\nЦунах лаьцна еарийдийнахь дIахьедар дира Конгрессан векалаллан чоьнан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу комитетехь Оьрсийчоьнехула хиллачу ладогIаршкахь цу комитетан куьйгалхочо Ройс Эда, бохуш яздо "Iамеркан Аз" зорбанан портало.\nКонгрессмено Ройса дийцарехь, Москоха шен Iалашоне кхочуш пайда оьцу цхьацца гIирсех, шайна юкъахь харц информаци яржор а, коррупци лелор а долуш. Цо керла кхерамаш кхуллу Европерчу демократин институташна. Цара кхерам тосу Iамеркан а, Европан а альянсан кханенна.\nКонгрессан комитетехь хиллачу ладогIарийн цIе яра «Демократин институташ йохор а, НАТО-н барт бохор а: Оьрсийчоьнан харц информацин герз. Конгрессменаша цига кхайкхинера лаккхара Iамеркера а, дуьненаюкъара а тешаш.\nИштта, цу хаттарехула шайна хетарг довзийтира Эстонин хиллачу президенто Илвес Тоомаса а, Iамеркан пачхьалкхан секретаран политикан хаттаршкахула гIоьнча хиллачу Блумфилд Линколна а, ОБСЕ-хь Iамеркан векал хиллачу Бэер Дэниела а ткъа иштта Европан политика тигаран Центран вице-президенто Доран Питера а.\nЛадогIарш хилале хьалхарчу дийнахь комитетан куьйгалхочо Ройс Эда дIахьедар дира, Оьрсийчоьно шуьйра кампани йолийна демократин пачхьалкхаш йохор а, НАТО санна йолу альянсаш йохор а Iалашонца.\nЦо дийцарехь, Украине тIамца чуяхарал а, Шемахь маьршачу нахана тIе бомбанаш еттарал а сов, цо иттаннаш миллионаш долларш хьажийна Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташна а, Европана а дуьхьал хьажийна харц информаци яржорна а, пропагандина а.\nРойсна хетарехь, Оьрсийчоьнан агрессина Iамерко жоп далар еххачу хенахь ледара а дара, шен Iалашоне кхочуш а дацара.\nИнформацех герз деш а, кхин йолчу мостагIаллан гIулчаш йохуш а Оьрсийчоьно дIахьочу политикана дуьхьало ян мелла а эвсаре некъаш лаха аьтто бийр бу Конгрессан комитетерчу ладогIарша, боху Ройса.\nНью-Йорк штатерчу конгрессмен-демократо Энгел Элиота дагадаийтира, Iамеркан талламан сервисаша динчу жамIашца а догIуш, Путинан режим яра 2016-чу шарахь хиллачу харжамашна юкъагIертарна тIехьа лаьтташ.\nЦо кхайкхам бира Вашингтоне а, Европерчу шайн бартхошка а цхьаьна дуьхьал латта деза Оьрсийчоьнан киберкхерамашна а, харц информацина а, пропагандина а аьлла, дуьйцу "Iамеркан Аз" зорбанан портало.


Мамакаев Iаьрби Calendar\nГезгмашин-беттан 20, 2016\n1957 нохчашна цIа бахка бакъо елча, Нохчийчу юхавийрзира Iаьрби. Ала догIу, кхело хьалха иза бехкевинчу бехках цу шарахь бакъвинехь а, иза реза ца хилира коммунистан партин тоьшаллан кехат юха схьа эца. Компартино шена а, шен къомана тIехь дина тIайзар гоч ца даран тоьшалла хетало иза. Цундела, цуьнан дукха халонаш дан дийзира шен дахаран оьмаран тIаьххьарчу шарахь. Ткъа иза велира шен доттагIчуьнан Абузар Айдамиров Абузаран цIахь. Авторш Абдулаев Леча