Нохчийн бакъонаш къуьйсуш схьавогΙучу Каляпин Игоран батт дΙаюкъа гΙерта Кадыров Рамзан\nТовбеца-бутт 12, 2012\nФранци - Iедалх йоцчу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" куьйгалхо Каляпин Игорь, Евроцхьаьнакхетараллин парламентан ассамблеяс адамийн бакъонаш Iалашъярна деллачу совгIатца, 23Ман2011\nМаршонан мостагΙаша шайгара дахар дΙадаккхалц, къар ца луш, нохчашна тΙехь лаьтта Ιазап далхийра журналиста Политковская Аннас а, адвоката Маркелов Станислава а, Эстемирова Наташас а. Уьш санна, веза лара догΙу нохчаша тахана шайгахьа, берд санна, лаьтта Нижний Новгородера Ιазапна дуьхьало яран комитетан куьйгалхо Каляпин Игорь. Кху деношкахь цуьнан шен маршо а кхерама кΙел хΙоттийна Соьлж-ГΙаларчу Талламан комитето.\nНагахь санна нохчаша оьрсийн къоман нахалахь шайна веза лоруш стагга а велахь, царех лара догΙу Каляпин Игорь.\n12 шо ду цо шена гонаха доьналла долу а, ксенофобех маьрша болу а нах - юьхьанца Нижний Новгородера, тΙаьхьо - ерриг Оьрсийчуьра - схьа а гулбина, Ιазапна дуьхьалояран комитет кхоьллина.\nКΙиллой боцчу шен накъосташца, доккхачу декъанна уьш юристаш бу, Ιедалан цΙарх Нохчийчоь яьккхина нах а лоьцуш, бакъдерг цаьрга охьадуьллуьйту, бохуш, царна ток етташ, дегΙан межеш отуш хьийзачу тобанашкара юьйлу къизалла Ιорайоккху болх болийра цо.\nКомитето и гΙуллакх долош, 2000-чу шерийн юьххьехь, алссам оьрсийн эскархой, милцой, ницкъаллин къайлахчу сервисийн белхахой-оьрсий хуьлура нохчашна тΙехь къиза хьийзарш, буса туьтмΙаьжигашкахь богΙий, нах дΙа а буьгий, охьуш-отуш, тΙаккха уьш доьза бойъурш. Ткъа тΙаьхьо Нохчийчохь нах охьу хьер нохчаша, аьлча а, Воккхачу а, Жимачу а КадыровгΙеран тΙеман уьйраша, оьрсашкара ийцира шайн кара. Каляпин Игора а, цуьнан комитетерчу накъосташа а дено-дено даладо цуьнан тоьшаллаш.\nБакъонаш ларъечу юкъараллашна Европехь а, Ιаьмеркахь а девзачех ду хΙара цхьаъ, масала.\nШа ОМОНан карараваьккхинчу Умарпашаевна набахти чохь йиттина хиларан тоьшаллаш а тIечIагIдира Каляпин Игора лоьрашкахула.\nШи шо гергга хьалха Кадыровн ницкъаллин тобано, ОМОНхоша, Умарпашаев Ислам вадийра шен цΙера, цо интернетехь шен даггарчу нохчийн кегийрхошца йозанаш деш Ιаш шайх «гезарий» аьлла хиларна.\nМассех бутт баьлча дΙахецна иза, цо ша оцу беттанашкахь набахтехь вацара, Москох вара, бохур ду эшначохь, аьлла, чΙагΙо йича. Каляпинна хетарехь, кΙант Москох хиллачу цхьана эккхийтаран декъа вига гΙерташ хилла Кадыровн низамхой. Амма Умарпашаев Ислам кхера а велла дΙа ца лекъна, цо Соьлж-ГΙаларчу Каляпинан комитетан декъе дΙахаийтина шена тΙехь муха эрадаьккхира ОМОНо.\nИштта дΙадолийра кадыровгΙеран Ιазапхошца къуьйсучу Каляпина Умарпашаевна гΙелояр дуьненна а довзуьйту гΙуллакх. Оцу гΙуллакхца дозучу цхьадолчу зуламашна Ессентукерчу кхеле таΙзар дайта а гΙоьртира бакъоларъярхо. Ткъа ийшира кхелехь, даима а Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхошца хуьллучу кепара.\nКхелехь эшар Каляпинна-м дацара даккхийчех – евза цунна шен пачхьалкх, хаьа мел мах бо цо ша санначийн а, шаьш даржочу бакъдолчун а. Дуьсуш дерг цхьаъ бен дацара – Умарпашаев, цуьнца гамбеллачара венле къайлаваккхар.\nАмма цо, Ιедал юьхьΙаьржа а хΙиттош, бехк гунахь боцчу нохчийн нехан агΙо лоьцуш хилар ца дисина Ιедалан тидамза. Цхьана агΙор тΙетаьΙна цунна шен цΙера, Нижний Новгородера, ФСБ а, полици а. Вукху агΙор ву – ша, Нохчийчоьнан администратор Кадыров Рамзан.\nШена Каляпин бен башха воцийла Кадыровс маситтаза хаийтина мехкан телевизионехула. Ткъа хууш ду, Кадыров реза воцчу бакъоларъярхойх Нохчийчохь хьовха, силайолчу Оьрсийчохь а хуьлуш дерг.\nХΙинца рогΙера болам бу ФСБ-но а, Талламан комитето а Каляпинна дуьхьал болабеш. Цо низам а талхош, шаьш дΙахьош долчу гΙуллакхийн къайле йовзийтина газеташкахула, аьлла, хаттамаш бан вигина иза кху деношкахь, Соьлж-ГΙала веана воллучуьра, махкарчу талламан комитето.\nДелахь а, къарлур болучех вац Каляпин Игорь. Иза хаийтира Маршо Радиона цуьнан белхан хьалхарчу гΙовса Садовская Ольгас а.\nОьрсийчоь -- "Iазапна духьалояран комитетан" куьйгалхочун гIовс Садовская Ольга.\nСадовская Ольга: «ХΙора стаг а кхета хир ву, цо дийриг мелла а кхераме дуйла. Суна хетарехь, Каляпин дикачу маьΙнехь патриот ву шен халкъан. Деккъа дΙа, дийцархьама ма ца дуьйцу цо ша шен пачхьалкхах, махках дуьйцург. Иза тобан ма гΙерта иза.\nХΙара болх цкъа болийна стаг, кхунах цкъа а дΙа а ца къаьста, аьлла хета суна-м. Вукху агΙор, оха а ма туьйсу са нахера баркалла хиларе, халачу хьоле кхаьчначу нахана тхаьш а гΙо деш хиларе терра! Тхаьш ден дика меле ду бохучух, тхо а ма теша! Нагахь санна тхо гена даьлла хьийзош хилахь, нах а ма бевр бу тхуна орцах!»\nСтенна оьшу хьуна, Ιедалан цΙарх карахь герз леладечу, хьайн дахарна а кхераме йолчу гΙеранашца къийсавала, ахь ларбечу нехан санна дилх а, церан санна даьнгарго атта лаца тарло дегΙ хьайниг а ма ду, аьлла, хаьттира Маршо Радионо цхьа-ши бутт хьалха къамел деш шега Каляпин Игоре.\nДеза а дацара жоп лучу цуьнана дешнаш. Цамогу шена харцо а гуш, кху къинойх даьккхина лаьттачу дуьнентΙехь парггΙат ваха, бохура бакъоларъярхочо.\nКаляпин Игорь: «Со дуьззина адам сайна хьалха хетийтархьама оьшу-кх суна иза. Иштта хир дара-кх сан шуна жоп. Таро-м ю, и проблемаш йоцурш а лоруш, ваха. Амма цхьаверг кхечу кепехь вина, кхоьллина а ма ву. Ткъа сан аьтто бер бац цкъа айса долийнарг дита. ХIунда аьлча, суна хаьа харцонаш лелийла, хаьа царна дуьхьал сайга цхьаъ далойла а.\nШеца яхначу заманашкахь а, историн хΙинцехь а тΙемаш бина долу оьрсийн къам шина хьесапехь тΙеоьцу нохчаша. Бу царалахь вайнахаца даиманенна а гамбелла нах. Церан амалш а евза нохчашна. Йовзаре терра хьажам а беха цаьргахьа.\nАмма бу Ιедало харцо лелочохь, нохчашца и лелош елахь а, хьаьнцца а лелош елахь а, цунна, лам а хуьлий, дуьхьал лаьтта нах. Оьрсийн къоман дашо буьртигаш, генофондан аьхна бух бу и нах. Уггаре хьалха цара лардо дуьненна а хьалха шайн къоман сий, шайн къоман тоьлла сибат.\nИшттачех вара академик Сахаров Андрей а, журналист Политковская Анна а, адвокат Маркелов Станислав а, дуккха а кхиберш а. Царех ву Каляпин Игорь а. Амма тахана цуьнан маршонна тΙе а куьг кхийдадо нехан маршонах пусар деш а боцчу наха.


Зорбанера араяьлла шатайпа книга » Нийсо-Дагестан\n16.01.2019 428 0 niyso\nДукха хан йоцуш зорбанера араяьллачу «Литературно-географический атлас Чеченской республики» цІе йолчу книгин презентаци дІаяьхьира январь беттан 10-чу дийнахь Соьлжа-ГІалахь Айдамиров Абузаран цІарахчу Къоман библиотекехь. Книгин автор а, цуьнца боьзна болх вовшахтоьхнарг а республикехь шуьйра евзаш йолу журналист, яздархо, гочдархо Чагаева Тамара ю. Презентацехь дакъалецира пачхьалкхан а, юкъараллин а организацийн векалша а, яздархоша а, журналисташа а, Іилманан белахахоша а, студенташа а, нохчийн литература езархоша а.\nКнигех лаьцна ша динчу къамелехь литературни критика, яздархочо Бурчаев Хьалима элира:\n– ХІара санна книга араялар боккха кхаъ бу нохчийн литература езархошна, ткъа уггаре а хьалха литература толлуш, цунна тІехь болх бечу критикашна а, литератураведашна а. ХІунда аьлча кхуьнан агІонаш тІехь царна шортта керланиг а, шайн балхана оьшуш дерг а карор ду. Цул сов, книга школехь болх бечу хьехархошна а, доьшучу берашна а, студенташна а пайденна хир ю, аьлла хета.\nРеспубликехь шуьйра вевзаш волчу журналиста, Дешар кхиаран институтан директора Умхаев Хьамзата а лаккхара мах хадийра керлачу книгин:\n– Кху тайпа книга вайн литература талларан балхахь суна гина яц. ХІара саннарг кхечу къаьмнийн литературашкахь арахецний хьаьжира со кху деношкахь, интернетан агІонаш а теллина. Ишттаниг суна ца карийра. Цу гІуллакхо а гойту хІара шатайпа болх хилар, кхуьнан мах хьала а боккху.\nИштта, къамелаш динчу яздархоша а, Іилманчаша а «Литературно-географически атласах» шайна хетарг элира, иза оьшуш болх хилар а чІагІдира.\nПрезентаци ерзош, къамел динчу Чагаева Тамарас ша а, шен накъосташа а бинчу балхах лаьцна дийцира. Болх бечу хенахь нисъеллачу халонех лаьцна а хьахийра цо. Хьайн Іалашоне, юха ца волуш, хьо дІавахачхьана, муьлхха а хало эшало, элира цо.\nАла дашна, книга арахецна Россин Президентан грантийн фондан гІоьнца. Иза массо а пачхьалкхан а, юкъараллин а организацешкахь а, кхоллараллин цхьаьнакхетаршкахь а, газетийн, журналийн редакцешкахь а, библиотекашкахь а, дешаран заведенешкахь а, нохчийн диаспоршкахь а дІасайоькъур ю.


Сеуле яьккхача коталон 30 шу дизад — Сердало\nСеуле яьккхача коталон 30 шу дизад\nГIалгIай мехка цIаккха ца кхаьчача тайпара, йоккха дегагIоз кхаьчар 1988 шера. Сеуле хиннача Олимпийски ловзарашка дакъа лоацаш хиннача вай мехкахочо Арсамаков Исраила, шийца яхье мел баьннараш эша а беш, хьалхара моттиг яьккхар. Из боккха толам бар, цул хьалхагIа из баьккха цхьаь цаI вайнаьха саг а вацар штангисташта юкъе. Цу хана а вацар е хIанз а вац. Из лоархIаме котало цо яьккха 30 шу дизад. Ха дIаяхаяле а, ший лоархIам бовнза да Исраьила карахдаьнна доккха гIулакх. Цо даьча хIаман сийле дуне мел латт йовргьяц, аьнна, хет сона. Тахан а да из хIара гIалгIачоа доккха цIай, цудухьа Исраил ше а цун хьехамча хинна Дунен халкъашта юкъерча спорта мастер Кодзоев ИбрахIим а цу цIайца даькъала бувца ловра сона.\nСеулера Исраил цIавеначул тIехьагIа, эггара хьалхарчарца цох газета тIа йоккха очерк язъяьр вар гIалгIай гIорваьнна хинна журналист Хамхоев Мусий Мустафа. «Сердало» газета керттерча редактора заместитель волча цо, йоазош ше наггахьа мара дицар. Бакъда Исраила из котало яьккхача, цох ца яздеш Iеваланзар из а. «Атта дий чемпион хила?» яхаш корта а болаш, шийца штангиста сурт а долаш, арадаьлар из йоазув. Цунна юкъера массехк мугI боалабе безам ба са укхаза. Массахана боалаш хиннабац Исраила аьттув. «Масала, 1987 шу чакхдоалаш, Советски Союза кубок яккхара тIехьа городе Ижевске лаьттача яхьашка аьттув ца боалаш цIавоагIача Арсамаковна накъабаьхка духхьала ший кхоачара нах мара бацар. Фу дергда Iа, иштта да-кх спортсмена вахар. Котвоале – зизаш а оркестр а. Эше – цу дерригнех воал. Сенна дувцаргда из, цу дийнахьа дог деладала хIама долаш вацар Исраил. Ма дарра аьлча, цхьабола специалисташ а бар цох догдилла, спорте ше дергдар из даь ваьннав, аьнна, хеташ. Цунна шийна а кIордадаьдар, нийсархоша сакъердача хана, штанга ловзаеш валла, хIара дийнахьа, безам бале а беце а, тренировкашка аха. Цхьацца лазараш а гучадала доладелар. Цудухьа дарий а хац, цхьабакъда йоккха спорт йита дагадехар цунна.\nДикка ха яьккхар цо, штанганна юхе ца водаш. ЦаI доацаш алац: бахача безама хозал ийшаяц е цкъа цIийх летар дIакхосса хала да. КIезиг-дукха меттавеча, Олимпиаде ваха вIаштIехьадоалий хьежача фу дар-хьогI, аьнна, дагадехар цунна. ЦIагIа цхьацца-шишша дувцаш, нана Марем, вежарий Мухьмад, Мувса, Iийса, йиша Фая, несарий цу гIулакха чIоагIа раьза болга гучадаьлар».\nДукхача халонех чакхвала вийзар цун Сеуле кхачалехь. Уж эшаеш, Олимпиаде а вахá, вай мехка спортивни сий лакха лоаттадеш, котало яьккхá цIавоагIа гIалгIай зIамига саг. Цул тIехьагIа кхы а хиннаб вай олимпийски чемпионаш: боксёр Чахкиев Рахьим, кIалтохаргах леташ вола Манкиев Назир, дзюдоист Халмурзаев Хьасан. Уж берригаш боча а хьамсара а ба вайна, бакъда къаьстта дукха веза Исраил, хIана аьлча из ва цу лакхаленга бода никъ хьабийллар, из ва эггара хьалхара вай олимпийски чемпион.\n← Вахара никъ харжар\nБолгарерча музее кхыча дунен йоазонхошца цхьана хургья Базоркин Идриса цIи →


СЕЙЛМУХАНОВ Муса. Хьо хьалхавелира - ГАУ «Издательский дом»\nНохчийн Республикин Хьалхарчу Президентана,\nРоссин Турпалхочунна Кадыров Ахьмад-Хьаьжина.\nНохчийчохь тIеман кIур базбала боьлча,\nАдамийн къизалла совйийла йоьлча,\nДекъазчу синошка мохь-орца даьлча, –\nХьо хьалхавелира, халкъ паргIатдаккха.\nБакъдинан мостагIий Iилманца эшош,\nИйманах галваьлларг эхартах тешош,\nБакъонехь лела дош хIорангга кхачош,\nКIеззигчу тобанца, шен даг чу чIагIо\nЙиллина, дIахIоьтти хьан кIентан агIо.\nКъоначийн дог-ойла иркарахIиттош,\nГIевттира хьан кIентий, ца бовлуш юха,\nГIазотехь эгначийн, байинчийн дуьхьа,\nЗуламдай эшийна, сий-лакхе йоккхуш,\nТоламца, Нохчийчоь ахь паргIатъяьккхи.\nБарт чIагIбеш, халкъана маьрша некъ баьккхи,\nХийла да Iожаллах кIелхьараваьккхи,\nКхуьучу тIаьхьенна Сийлахь ЦIе йитна,\nТурпал-да дIаваха, кIайн дуьне дитна.\nВайн ярташ, гIаланаш юха дIахIиттош,\nИсбаьхьа майданаш малхаца гIиттош,\nМассо а къаьмнашна маьрша неI йилли,\nЯхь йолчу хьан кIанта ирсан тIай тилли.\nХьо юхаелча Дала\nЮхаелча, цхьана минотана хьо, Дала\nДийцаза диснарг хьоьга делхон дIа.\nСерлайохуш сайн ойланийн кхане,\nХьан когашна барташ дохуш Iен.\nБелхо хьоьга кийрахь IаьIна бала, –\nГIалатех сайн буьзна шерийн дуо.\nЮхаелча, цхьана минотана хьо, Дала –\nБоьрзур бара сан массо чевнан муо.\nХьайн оьзда васт дуьтуш тхоьца даха,\nЦуьнца цхьаьна буьтуш кошан барз,\nХьо дIаяха, кешнийн хьармехь яха,\nСуна юьтуш корехь зIаьнарш яжа.\nСагатдо хьуна, жимчохь санна, нана!\nМуха лачкъор дIа и дегаIийжам ас?\nБIарзлуш хилча, тIе мел йогIу кхане, –\nЦа гуш хилча, дагна хьоме васт…\nИллийн я эшарийн хилла бац цкъа а тоам,\nДахаран некъаша хийцарх шен амат, куц.\nБоккха бу дуьненчохь дехачу адамийн лаам, –\nИллеша ло царна кхин дIа а вахаран ницкъ.\nПондаран мукъамо керчаеш тулгIенаш хьалха,\nЭшарийн аз кхийда стигланан есалле, хьекъа…\nИллеш ца хилча, хир дара хIара дахар цхьалха, –\nЦо бен яшор яц даг тIера зарзйоьлла мекха.\nШерийн къаналле доьду дIа къоналлин гIора,\nДеган апаре дерзош шен гIелделла пхенаш.\nПондаран мукъамо гIаттаво меттара хIора а,\nСамайоху шераша дIа мел ихна хенаш.\nБоккха бу дуьненчохь дехачу адамийн лаам. –\nИллеша ло вайна кхин дIа а вахаран ницкъ…\nЮьхьдуьхьал аьллачух ма вала дохко,\nТIаьхьашха олучух ларделахь дош.\nХарц цIе кхоьллина, вийцарх а махко, –\nБакъдерг дуьсур ду, вилларх а коша.\nХалахетар, хазахетар лоьхуш ца догIу,\nХьо цунна хилалахь даима кийча.\nДиканна диталахь даьккхина догIа, –\nОьзда мотт хир бу хьан цуьнца бийца.\nДIадевлларш дIадахна, даьржина пана…\nУьш леха ма гIерта, дагна беш ницкъ.\nХастамбеш вахалахь яьккхинчу ханна, –\nДела ву латтош верг шен лаьшна рицкъ.\nОйланаш кегошшехь, дIауьду вайн хенаш,\nКерчабеш къаналле зарзбелла хIоз.\nЦо денна хьекхош вайн синан пхенаш, –\nДIаяхна яьлла хан хоьтуьйту моз.\nБарз буьтуш дIадоьрзу мел деха дахар,\nКоьртте доьгIна чурт – вахаран теш.\nМел дукха гулбаларх, буьсур бу бахам –\nВахалахь, хьаналчун сий-ларам беш!..


Нохчашна кхоалгIа тIом иштта а бу лаьтташ – Иракъехь а, Шемахь а...\n"Исламан пачхьалкх" шайх олучу тобанан тIемалой\nШемахь а, Иракъехь а кхелхачу нохчийн терахь хаддаза лакхадолуш ду. Кху деношкахь Иракъера Бейджи г1ала йоккхуш хиллачу т1емашкахь 50 сов Да1иш тобан декъашхо вийнера, шайна юккъехь массийта нохчийн жимстаг а волуш.\nЗазадоккху-бутт бовш вуно къиза тIемаш бара ша шех Бусулба пачхьалкхе олу ДаIиш тоба декъа а йолуш, Шемахь а, Иракъехь а дIабоьлхуш. Уьш дIаболабаллалц, дахначу Iай, бIаьста а Кобани олу юьрт яккха гIерташ масех баттахь ДаIишо тIемаш бечу хенахь хIинцалц схьа Шемахь я Иракъехь кхелхинчу нохчийн тIемлойх уггаре а доккха дакъа цигахь байъинарш ларалуш бара.\nТайп-тайпанчу хьостанашца, бIе сов нохчийн жимстаг кхелхинера, цу стратегин агIор схьаэцча цхьа а маьIна доцуш, амма къизалле диллича наггахь бен масала доцучу тIемашкахь. Ма-дарра дийцича, ша шех Халип олучу ДаIишан куьйгалхочунна Аввад ИбрахIим, а цуьнан керлачу цIарца аьлча БагIдади Абубакара шена гIан гина, халипато Кобани схьайокхуш алар бахьана, цуьнан гIан кхочушдан гIерташ дина эрна закъалташ дара уьш. ГIан, амма, кхочуш ца хилира, ткъа дуккхаъчу нохчийн кегийчу нахана цигахь Iожалла карийра.\nIожалла карийна иштта дуккхаъчу вайнехан тIемлошна хIинца кху кIиранашкахь, шаьш даханчу шарахь схьаяьккхина хилла йолу Бейджи гIала ларйан ДаIиш гIертачу тIемашкахь а. Царна юккъехь вара Москохан цхьана банкехь болх беш хилла волу, цигара цIеххьана, цхьанна а ца хоуьйтуш, Иракъе ДаIишах дIакхета вахана волу цхьа жимстаг а. Кхеташ долчу бахьанашца Маршо Радионо цуьнан цIе ца йоккху. Амма оццул ала таро ю- иза шен Белгехь вехачу шичица барт а хилла, цуьнца вахнера цига дIа.\nХьастагIа и ший а вийна.Нохчийчохь цуьнан дакъдоцучу тезетахь хилла йолчу, вийначуьн маьхчица къамел хилира Маршо Радион. Шен бакъйолу цIе йовзийта ца лиинчу цуьнан фиктиван цIе, аьр вай, Масаева Тумиша ю. Цо иштта дийцира, цу кIентан ненан дешнашна тIе а тевжаш.\nМасаева: „Уггаре а тоьлла болу вайн кIентий Iеха а беш, цига дIабуьгуш бу. Дега а ла ца дугIу, нене а ла ца дугIу. Тхуна юххера кIант вахна цига, Москохахь банкехь болх беш а волуш, дика нехан а волуш волу. Цуьнан хаза жима зуда яра, жима цхьа бер дара, кхин цхьаъ дуьненчу дала дезаш, доьзалхочух яра зуда. Стохка ша марха даста кафе воьду аьлла чура ара а ваьлла, ведда къайлаха цига дIавахана.\nМасех де даьллачул тIаьхьа иза Шемахь ву аьлла хабар деъна. ХIетахь иза шайна хиича дуьйна схьа цунна тIаьхьадаьлла лийлира цуьнан дай-наний. Турце а бахара, Шема а бахара. Лаца а лаьцна, шайца схьавалон дагахь Турце сехьаваьккхича, цхьаьна уьш схьабогIучу хенахь эскалатор тIе шен дега хьо хьалхавала аьлла, иза хьалха а валийтина, цигахь юха ведда, кхин шена иза тIаьхьа ца кхьуйтуш, дIа къайлаваьллера.\nХIинца вийна иза. Цуьнан нанас охьадалхош дерг, цхьа а Дала схьа а кхоьллина, ша деш долу дехарш а, ша елхар а, цхьа а хIума хезаш вацара иза, тергал деш а вацара, шена вевзаш волу шен кIант вацара иза, оццул хье дIабаьхьна вара, цунна хIун динера ша хууш яц. Шега кIелхьара ца ваккхавелира иза цигара, бохуш охьайоьлхура цуьнан нана“.\nДуьненчохь а шайн майраллийца а, кхерам бара аьлла юха ца бовларца а бевзаш бу нохчийн къомах болу тIемалой. Иза царна, хетарехь, бале а долу, хIунда аьлча, дуккхаъчу Гергарчу Малхбалехь болчу аналисташа, масала, Германерчу „Геополитика“ фондан эксперт волчу Штайнберг Гидос даима а шен рапорташкахь а, интервьюшкахь а билгалдоккхуш ма-хиллара, юккъера нохчийн тIемалой хуьлу ДаIиш тобано уггаре а кхерамечу тIемашка чухоьхкуш берш.\nБакъду, халчу тIемашкахь хьалхарчу позицешкахь хилар бен, вуьшта я ДаIишан, я харц Халипатан цхьанна а кхечу даржашкахь я политике а, экономикан системе улле буьтуш бац уьш.\nГIайгIанечу кепара иза тIечIагIдо, Иракъехь вийначу нохчочун нанас тезетахь дийцинчо а. Масаева Тумишас дуьйцу кхин дIа а.\nМасаева: „Шегахь хилла йолу мобилан телеофн 50 долларах йохка а йоьхкина, тIе ца тоьург накъостера даккха а даьккхина, ша шена цигахь автомат эцна бохура цо. Юха юкъахь мотоцикал а эцна, цуьнца дIасалелаш бу бохура уьш. Уьгш тергал беш, церан Iуналла деш, цаьрца бала болуш цхьа стаг вац бохура.\nТIом бан безачу уьш чулехкар бен. Инзаре хIумнаш ду бохура цара цигахь лелош дерш, къизалла лелайо бохура, бусулба дин хIоттош ду шаьш бохуш. Нохчел а дукха азербаджанхой а, суьли а, гIалгIай а бу бохура. Европера дин тIе а эцна, схьабаьхкина дукха зударий а бу бохура“.\nХалхеташ делахь а, тера ду, хьастагIа Иракъехь байъинчу нохчийн кегирхойн тоба тIаьхьарниг йоцучух. ДаIишан пропагандано Iехийна цига дIабахана я баха хьаьгна, цига кхача некъаш лоьхуш кхин а шортта болчух тера ду и саннарш.\nЦуьнан цхьана агIор ДаIишан зуламаш дийцаре дечу Оьрсийчуьрчу а, Малхбузерчу а хаамиийн гIирсаш а жоьпалла а ду. ХIунда аьлча цу зуламе тобанах лаьцна яздечохь я дуьйцохь даима а билгалдоккху журналисташа, и тоба мел нуьцкъала ю, цуьнан мел яккхийн ахчанийн а, герзанийн а таронаш ю бохург. Иштта шайн материалашкахь даима цара пайда оьцу ДаIишан символиках, иза вуно зене хилар аналисташа юх-юха а дуьйцуш долшехь.\nТкъа къоначу, хьекъална кхиина боцучу нахана цунах, гарехь, тIеIаткъам хуьлу.\nХьекъална кхиина боцучу нахана цунах, гарехь, тIеIаткъам хуьлу.


Оьрсийн доьзалш шайн республике кхойкху гIалгIайн Iедалша\nЗазадоккху-бутт 25, 2013\nГIалгIайчоь -- ГIалгIайчоьнан кьуйгалхо Евкуров Юнус-Бек,2012\nОьрсийн къомах болу нах шайн махкахь баха лууш ду ГIалгIайчура Iедалш. Цунна хьажийна леррина программа а ю республикехь тIеэцна. Цуьнан декъашхой дагахь бу шайн болх жигара баккха.\nХIинцачул тIаьхьа, ГIалгIайн махка, баха а, болх бан а, схьабеанчу оьрсийн къомах болчу доьзална, чохь Iан а, белхан а меттиг нисийра йолуш ю. Массийта шо хьалха тIеэцна йолу и программа йолчуьнна тIе а, кхиъ жигара яьккха дагахь ду Iедалша.\nОцу хьокъехь, дIадаханчу кIирнахь, мехка куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, оцу тIегIан тIехь болх бечу комиссица цхьанакхетар дIадаьхара. ХIоттийначу Iалашонашца, ГIалгIайн махка, схьабаьхкиинчу доьзалшна, I0 шо даьлча, церан дола яьккха бакъо йолу гIишлонаш лура ю Iедалша. Иштта, церан говзалле хьаьжжина белхан меттигаш а хира ю.\nОцу программийн дикаллах лаьцна Маршо радиога дийцира, оьрсийн къомах болу бахархой ГIагIайн махка юхаберзоран комиссийн декъашхочо Светличный Василийс.\nСветличный Василий: «Суна ала лаьа, тIеэцначу оцу программо гIо до, махкахь бахархой совцош. Цо аьтто ло гIо а доцуш бисинчу баккхийчу нахана. Иза доккха гIо ду. Оцу программехь ши дакъа ду: ишттачу гIора доцуш бисинчарна гIо дар а, схьабогIучарна гIишло ялар а».\nШа верг аьлча санна реза ву олийла дац ГIалгIайн махка оьрсийн къомах болу бахархой юхаберзоран программина. Ца безам бух болуш дац иза. Дуьххьара, махкахь бехачу нехан, хьашташна терго ян езара Iедалша, боху дукхачу наха. Царах ву, гIалгIайн парламентан хилла волу депутат Манкиев Бамтгири. Кхин хIума дацахь а, ХIирийн махкара баьхкина болу мухIажарш бу, хIинца а эрна арахь бехаш, элира цо, оцу хьокхъехь шена хетарг довзуьйтуш.\nМанкиев Бамтгири: «Бухахь вехачу стаге хьажа ца деза Iедал? Бухахь болчеран хьашташка а ца хьожуш, арахь бехачаьрна аьттонаш бийра бу бохург-дош дуй? Дош дац хьуна иза. 7-8 юьрт ю, хIирийша гIалгIайн чу а ца бохкуьйтуш латтош. Цигахь мел баьхна болу нах ГIалгIайн махкахь бу, хIинца-хIинца юхадоьрзура ду шаьш бохуш Iаш»\nКхин программа яра ГIалгIайн мехка Iедалша тIеэцна- Оьрсийчоьнан юккъерачу регионашка гIалгIай баха дIабахийтар. Цуьнах хIун хилла теша?\nМанкиев Бамтгири: «Оцу программах кехат бен кхин хIума ца хилира. Вайнахе хьоьжуш цигахь цхьа а стаг вац. Чу баха меттиг а яц цигахь. Цигахь чу латта нах беза, таджикаш а, гIиргIазой а санна. Цу тайпа нах гIалгIашна юккъахь бац. Ян цига баха безам болуш гIалгIай а бац, ян уьш багIахьара аьлла хеташ бухахь берш а бац».\nДукхачу нехан кхерам бу, иштта белхан меттигаш ца хиларца, Оьрсйичохь хьалхарчу меттехь йолчу республикехь, кийча белхаш тIе кхиберш бахкийча, бухахь болчеран бакъонаш йохора-м яц теша аьлла. Оьрсийн къомах болу бахархой ГIагIайн махка юхаберзоран комиссийн декъашхочо Светличный Василийс иштта элира оцу хIуманна.\nСветличный Василий: «Цхьа момент ю, оцу программех йийцаре яьккхина. Со кхо де хьалха мехка куьйгалхочуьнца цхьанакхетарехь хилира. Оьрсийн къомах болу бахархой юхаберзоран гIуллакх дийцира цигахь. Цул совнах, тхуна тIедожийра и программа кхиъ таян.\nХIинца оха чукхойкхун болу нах хира бу, белхан цхьацца говзалла ерш. Хьехархой а, музыканташ а, лоьраш а, иштта кхин дIа а. Оцу наха белхаш къуьйсура бац бухахь болчаьрца. Оха гIишлошъярхо масла кхайкхича, бухахь берш реза хира бацара, тхан тхайн а бу уьш аьлла. Ткъа, лаккхара говзалла йолу нах тоьуш бац кхузахь».\nТахана, терахьаш билгала гIарадогIуш дац Iедалша, мел масса доьзал цIа бирзина аьлла. Амма, цхьаболчу хаамашца, 20-30 доьзалла бу, и лаам болуш. Дукха хан йоцуш, МалгIбеке цIабирзинера БорисовгIеран доьзал. ЦIийнда балха хIоттина, чохь Iа хIусам елла, бераш ишколе а хIиттина, бохуш, хазахеташ яра Борисова Людмила.\nБорисова Людмила: «Тхо Краснодара кIоштера баьхкина кхуза. Дика тIеэцна тхо. Сихха гIо а дина тхуна. ГIишло а елла. Тхо реза ду. Тхуна гIо динчарна массарна а баркалла олу оха. Бераш а ишколе хIоттина тхан. Кхузахь хазахета тхуна».\nЦу тайпа оьрсийн къомах болу бахархой цIа берзоран программа Нохчийчохь а ю тIеэцна дикка хан. Амма, цуьнан балхах лаьцна дерг довза хала ду журналисташна.\nОьрсийн доьзалш шайн республике кхуьйкху гIалгIайн Iедалша


"Харцо кхин ловр яц ас". Казахстанера протестхой\nКазахстанера протестхой Тулесова Асия а, Толымбеков Бейбарыс а хIинцца мукъабаьхна изоляторера.\nЕарийдийнахь хинболчу президентан харжамашна дуьхьалбовларна, бахначу баттахь лийцира Казахстанера жигархой. Изоляторера мукъабовлуш бу уьш хIинца. Лайначу таIзаро ца хийцийтина цаьрга дог-ойла - шаьш дуьхьал ду харжамашна, чIагIдо цара.\nАлматахь хIора шарахь хуьлучу марафоне, карахь "Бакъдолчух идина вер вац", "Сан харжа бакъо ю" аьлла кечйина баннерш а йолуш, баьхкинчех пхи стаг лецира полицино. 15 де-буьйса даккхийтира изоляторехь Тулесова Асияга а, Толымбеков Бейбарысе а.\nКху беттан 1-чу дийнахь Нур-Султанехь, Алматахь, Карагандахь, Семейхь, Актобехь лецира кхин а 80 протестхо. Царна а йиттира изза хенаш.\nТулесова Асияс ша изоляторера мукъаяьлча бохура, атта дац стагна чохь валла, амма ша лерина яц дог-ойла хийца.\n"Изоляторехь Iачу юкъанна ас цхьа книжка йийшира, болам оьшур бац, нагахь санна лидерш алссам белахь, жигаралла кар-кара луш, дIакхехьа еза массара а, бохура цу тIехь. Иза бакъ ду, харцо ялхораш дуккха а хилча, хьал а долало хийцадала", боху Тулесовас.\nШа лаьцначул тIаьхьа хиндолчух йолу ойла хийцина Толымбековс.\n"Лацале хьалха со эскарехь гIуллакхдан кечлуш вара. Кегийнах Iамочу меттехь вара, цигара цхьана денна суо дIахецар дийхира ас. Со марафонерчу протестхойн тобано бохучуьнга ладогIа ваханера. ХIинца ас хийцина сайн Iалашо, гIур вац со эскаре. Лаьа халкъанна пайде хила, амма ас алссам бохьур бу и пайда кхузахь, протестан боламехь", - аьлла хета Бейбарысна.\nЖима стаг тидаме эцна Iедало. Ша изоляторера араволлушехь, журналисташна интервью елира цо. ТIебаьхкинчу полицисхоша а, эскархоша а кегийнах эскаршка бига кечбечу метте вигира иза, цигахь бехкевира эскаре ваха цалаарна, кехаташ хIиттийра.\n"Ас цкъачунна куьг ца таIийна кехатна, юристашка арз хьажийна, мел нийса хIоттийна и кехат хьовсийта", – элира жигархочо.\nДанияров Талгат кхечу протестан гуламехь лецира. Нур-Султанехь. Шена тоьхна 35 эзар тенге ($100) гIуда такха дезаш ву иза. Доьзал ша цхьамма кхобу, шен хIусам а яц цуьнан, болх а бу юкъ-кара хуьлучех.\nПхи бер ду Талгатан, жимахниг, йоI, Даунан цамгарца еха, иза ларъеш Iа нана, болх бойла дац цуьнан. 100 эзар тенге ($300 гергга) оьцу боккхачу доьзалан дас гIишлошъечу фирмехь.\n"Газ, серло ца яйархьама, пеш ягайо оха Iай, кхача а цу тIехь кечбо. Пешанна а оьшу кIора. Iедало ца ло тхуна и ягориг. Газах 90 тенге доьху, берашна даон эца деза 4 бепиг дийнахь, шура еза ю, ткъа жижиг-м тхуна гуш а дац, ца дуу оха иза", дуьйцу Талгатан зудчо шайн доьзалх а, халонех а лаьцна.\nБархI шо ду Талгатан доьзал цIенош, аьлча а, петарш лучу рогIе хIоттийна. Ткъа рагI яц меттахйолуш а.\n"Могашалла латто ахча ца тоьу тхуна. ХIусам нехан ю, мах луш деха тхо. Оцу доллучо а халчу хьоле кхачийна тхан доьзал, кIордийна дерриг а, цундела ваханера Талгат гуламе", боху зудчо.\n"Деттар ду суна гIуданаш! Амма харцо лелар яц даим. Духур ду харц Iедал. Берийн дуьхьа ду ас лелориг, уьш кхечу хьелашкахь даха деза. Тахана а кIора багабо оха чохь! М муха хуьлу?! Харцо яц иза?! Махко мехкдаьтта, газ юхку, ткъа тхо кIора багош деха!"\nИшта дуьйцу ша протесташка лелар Денияров Талгата.\nКазахстанан президентан харжамаш хуьлучу денна лерина ю протестийн рогIера митинг. Хьалхарчу митинге вахарна цунна тоьхна гIуда 35 эзар тенге ду. Амма гIур ву иза кху рогIерчу гуламе а.


Ший даьна хьалхашка ший бер хьастар миштад гIалгIачоа? — Сердало\nШий даьна хьалхашка ший бер хьастар миштад гIалгIачоа?\n02.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nСа нана ГIалгIай паччахьалкхен телерадиокомпане болхло я. Ший даьна хьалхашка ший бер хьастар эзделаца дац гIалгIачоа. Со зIамига бер долча хана хьаста меттел, дIахьожаш а теркал бицар даьша шоай дезал шоай даьшта юхе, эзделаца из ца хеташ.\nЦу хьаькъе сай нанас сайга дийцар дувцаргда аз шоана.\nСо зIамига бер долаш, берий каляскача со Iочу а йилла, буа кхача кийчбеш йоалар ше йоахар нанас. Коа хин гIув йоакхаш ваьллав са да. Делкъа ламаз даьчул тIехьагIа, гIувна кIоаг а баьккха хIама даа Iохайшаб болхлой. Цигара ший воI волча хьоашалгIа венна хиннав са Даь–да. Венача маьр–даьна гонахьа кхесташ хиннай са нана, хIаьта каляскача улла бер теркам боацаш диссад даьгара а, наьнагара а.\nЦIаьхха ше дIахьажача, коляска лаьтта меттиг йаьсса яр аьлар нанас, ер тIехьашка хьажача баькха латтача кIоага чу йодаш коляска хиннай. Из бIарга дайнад даьна а, бакъда вагIача ший даьна хьалхашка вада а цIогI тоха а эхь хеташ IаттIа Iийнав из.\nЦхьа Даьла къахетамца Даь–дас зийнад из. «Ай Iовада» – аьнна мухь техаб цо ший воIага. Хьалхашкара чархаш кIоаг чу а йолаш лаьцар хьо чуилла коляск оалар, сога нанас.\nВай даьша чIоагIа леладаьд эздел, шоашта юкъе а, иштта кхыдолча къамашца а. Эзделаца да вай хьаьша–да тIаэцар, цун тух сискал оттадар, цунга хьажар, из ший фусаме лерхIаш лелавара.\nВай мел дола Iадаташ да эздела керттера оттадаь. Вай къаман лард я аьнна хет сона, эздел а, денал а, хьаькъал а. Хьалхарча заман чухь эзделаца ханнадац дас ший дезалхо хьастар, цунна теркам бар, наха гуш. Геттара лоархIаш а лорадеш а хиннад дас, нанас шоай даи нанаи гуча шоай бер цахьастар.\nУкх статьяна оахош еннача цIера дош хаттарца наха хьалхашка дахьарца, тхо хьажар мишта кхетаду вай мехкахоша, гIалгIаша из гIулакх.\nЧопайнаькъан Хади, почтера болхло:\n– Дукха хана денз хьадоагIаш да гIалгIашта юкъе из гIулакх даьна а, маьр–даьна а хьалхашка ший бер мархIа ца доллар, хьаста цахьастар. Сога хаьттача геттара хоза гIулакх да из, бакъда, хIанз Iа ях дукхчар лелдиц из, дицденнад. Из во да.\nБIарахой Муслим, «Сердало» газета корреспондент:\n– Сога хаьттача ший даьна а, нанна а, бехкеча сага а хьалхашка ший бераца уллув ваьнна лелар, бер хьастар эзделаца дац. Бер ший даьна деза а деза, цун из хьаста чам а ба, хIаьта къайлагIа дича бакъахьа да цо из гIулакх. Сона дага мел доагIа со мел чIоагIа боча мара ца хиларах са дас а, нанас а, боккхийча наха хьалхашка а, чувенача хьаьшана хьалашка а хьийставац со. Эздел дика хIама да.\nБесанаькъан Хьабибула, рекламнни юкъарчен кулгалхо:\n– Бер вайна ма харра вай тIехье я. Бер, кхеде деза, хьаста а деза, ше теркал дар деза цунна а. Даьна хьалхашка бер хьастар дийшача наха хьаала тарлу из харц доацилга. ХIаьта вай къамах болча наха эзделаца дац аьнна хет сона ший даьна хьалхашка бер хьастар.\nДаканаькъан Жаннат, хьехархо:\n– Ший даьна хьалхашка ший бер хьастар сона эзделаца дац аьнна хет. Сога хаьттача къайлагIа хьастача дикагIа да из.\nIарчакхнаькъан Мувса, дешархо:\n– Сога хаьттача ший бер хьастар эзделаца дац ший даьна а, нанна а хьалхашка. Вай Iадатаца доагIаш хIама дац из.\n№114-115 (12050-051), ера, 2 август, 2018 шу. Четверг, 2 августа 2018 года\n← ГIув хилар беркат да\nДаьръенна чов →


Иштта и хIума магаран бахьана – цо иза ца яьллачу денна деш хилар ду, кхин дан хIума ца хиларна деш хилар ду. Ткъа адам иштта хьолехь хилча, Дала магош ду и зен духатур долччу барамехь Шен хьарамлонаш дохор. Цуьнан масала ду, урс хьакхаза елла хIума вала ца валархьама яа мегаш хилар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Бакъдолуш, (АллахIа) хьарам йина шуна (урс хьакхаза) елла хIума а, цIий а, хьакхин жижиг а, АллахI воцуш кхечуьнан доьхьа йийнарг а; ткъа хьашто гатвинчо иза кхаьллича, шена оьшучул сов а ца во́луш, (Делан) дозанал тIех а ца во́луш – ишттачунна тIехь къа дац; бакъдолуш АллахI гечдийриг а ву, къинхетам бийриг а ву]. (Сурат «Ал-Бакъарат», 173 айат).


Ники-Хит1ара юккъерчу ишколан\n5-6 классашкахь нохчийн меттан, литературин хьехархо.\n«1илманан к1орге а, говзалла а,\nйолуш волу стаг, говзалла халкъана\nпайденна хьовзо хууш хила веза»\nБелхало балха воьду, тайп-тайпана 1алашо йолуш, дахар а нисло адаман тайп-тайпана. Хьехархочун дахар, цхьа шатайпана кхиамашца, оцу хьехархочо щена т1ехь бечу балхе хьаьжжина д1адоьду. Хьехархочун некъ д1аболало кхиамца институт, я училище чекхьяккхар т1ера. Муьлхха а белхалочо ша бийр бу аьлла т1елаьцна болх, бан ма беззара бан а бахь, шен болх беза а безахь оцу белхалочун кхиамаш хир бу, белхан накъостийн лерам а хир бу.\nХьехархочун балха т1ехь халачух цхьаъ ду, х1ора дешархо шен дахарехь кхиам хир болчу некъа т1е нисвар. Хьехархочун болх муьлхха а кхечу балхаца буста йиш ю. Масала, ахархочо д1адийна ялта хьаладаларе терра, хенаца хьехархочун болх а гучуболу. Хьехархочун болх кест-кеста керла х1ума юкъадаларца хийцалуш хиларе терра, оцу хьехархочо а бан безаш нисло тахана шена т1ехь болх, юкъа даьллачу х1уманца хийца а хуьйцуш. Цундела хьехархочун ца хуьлу мокъа хан. Шен мокъачу хенахь а берашца болх беш хуьлу, урокийн конспекташ кечъеш, оцу урокехь ша ден долчун сурт х1отто г1ерташ.\nСуна сой ирсе хета берашца х1ара сайн дахар доьзна болх нисбаларна. 2004 шарахь аса чекхъяьккхина Гудермесски педагогически училище. Со болх беш ву айса дешначу Ники-Хит1ара юккъерчу ишколехь, 5-6 чуй классашна нохчийн мотт, литература хьоьхуш. Юьхьанца ч1ог1а хала хетара суна, сан белхан накъостий берриге а сан хилла хьехархой болу дела. Суна моьттура, балха воьду стаг, деригге хаа а хууш балхаца муьлхха хьал хоьттича кийчча хуьлу, хьан белхан накъостийн хьуьнаршка хьоьжуш, царех пайда а оьцуш кхочуш хилла оцу кхиаме. Суна сайн болх безаш хилар, суна сайн балха т1ехь берашца юкъаметтиг карорца гучудолу.\nСуна хетарехь, нохчийн меттан, литературан хьехархочун декхар, кхин предмет хьоьхуш волчул а алссам ду. Нохчийн меттан хьехархочо болх бераш говза яздан а еша 1амийна ца 1аш, г1иллакх долуш, оьздангалла йолуш, деца-ненаца лераме хила 1амош, даймахке, шен къоме безам кхуллуш д1абахьа беза.\nНохчийн мотт къоман оьздангалла шеца цхьана йолчу меттанех цхьаъ бу.


Жимчу кIентан хьаткъах цIано йар - 27-28 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам Коьрта агIо\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 27-28 хьадис\n27. Михьсанан йоIа Умм Къайса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, яахIума яа волавалаза волу шен жима кIант вигинера ша́ аьлла, Делан элча волчу (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). ТIаккха цо иза шен кера охьахаийра, тIаккха цо цуьнан бедарш тIе хьаткъ тийлира. ТIаккха, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хи да́ элира, тIаккха цо иза шен бедар тIетуьйхира (кIеззиг тIедоьтттира), иза дIа а ца юьлуш.\n28. Бусалба нехан нана ларалуш йолчу Iаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан элчанна тIе (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа кIант валийнера аьлла. Оцу кIанта цуьнан бедар тIе хьаткъ тийлира, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хи а дехна, и тIедоьттира цунна.\nМуслима дийцинчу хьадисехь иштта аьлла ду: «Цо иза цуьнан хьаткъана тIедоьттира, иза дIа а ца дилира цо».\n- Жимчу кIентан хьаткъах цIано йар ду хIокху шина хьадисехь дуьйцург.\n- Шайн доьзалхо дуьненчу ваьлча, Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) тIе валош хилла иза асхьабаша, цуьнга цуьнан бага хурма хьакхийтархьама а, цуьнга цунна доIа дайтархьама а, и бер цуьнан керахь Iайтархьама, иза цунах хьакхадалийтархьама а, цуьнан беркат оцу берана хилийтархьама а. Керла дуьненчу ваьлла доьзалхо валийна ца Iаш, вуьшта долу бераш а далош хилла цара Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу, вай хьахийна долчу уьзза бахьанашна. Ткъа, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) адамашна юкъахь уггар хаза гIиллакх долуш верг хилла, асхьабаша шена тIе иштта бераш далор вон хеташ ца хилла цунна, мелхо а уьш кера а лоций, уьш хьостуш хилла цо, царна доIа деш хилла цо, церан дайшна-наношна хазахоьтуьйтуш а хилла цо иштта и хIума дарца. ХIокху шина хьадисах доьххьара хьадисехь Умм Къайса (Дела реза хуьлда цунна) дуьйцу, вакхош волу шен жима кIант валийнера ша́ Пайхамар волчу бохуш (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша́ къинхетаме хиларе терра, иза схьа а эцна, шен кера охьахаийна хилла, ткъа оцу кIентан хьаткъа гIулкх хилла тIаккха, иза Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) керахь а волуш. ТIаккха цо хи а даийтина, шен куча тIехь цуьнан хьаткъ долчу меттиг тIе хи тоьхна цо, дукха тIе а ца Iенош, шена тIера и коч йитта а ца юьттуш. ШолгIачу хьадисехь Iаишас а дуьйцу (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамарна тIе (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа жима кIант валийна хиллера бохуш, цуьнга цуьнан бага Iевшина хурма хьакхийтархьама. ТIаккха и кIант Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) керахь а волуш, цуьнан а хьаткъ даьлла хилла, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен и духар схьадаьккхина дитта а ца дуьттуш, оцу метте дукха тIе а ца Iенош гIеххьа хи доьттина хилла.\n- Беран хьаткъ муьлхха а кхечу адаман хьаткъ санна боьха лоруш ду, ламазана цIена лоруш дац. Делахь а, векхаш хилар доцург кхин яахIума юуш воцучу кIентан хьаткъ кхетта йолу хIума цIанйеш хилча, и кхетта йолчу ерриге метте хи тоьхча, и хьаткъ долу меттиг ерриге дIалоцуш цу тIе хи тоьхча, и хIума цIанлуш ю. Масала, хIокху шина хьадисехь ма-дрра, хьаткъ кхеттарг бедар елахь, оцу бедар тIе дуккха хи Iенор важиб дац, йа иза йиттар а важиб дац. Хьаткъ тIекхетта а, хьакхаделла а йолу меттиг ерриге дIалоцучу кепара цу тIе хи тоьхча цIанлуш ю и меттиг. И ду хIокху шина хьадисехь дуьйцург. Амма нагахь санна жима кIант яахIума юуш велахь, вакхарца цхьаьна кхийолу хIума юуш велахь, йа кхийолу хIума юуш а воцуш делахь а ши шо кхаьчна велахь, тIаккха цуьнан хьаткъ кхечу адаман хьаткъ санна ду, и тIекхетта долу хIума йитта еза.\n- Иштта тIе хи тоьхча тоам берг ненан шура бен кхин даар дууш воцучу жимчу кIентан хьаткъ ду. ЙоьIан хьаткъ цу юкъадогIуш дац, и кхетта йолу хIума дIайитта езаш ю. Тирмизийс а, Наса́ийс а дийцинчу хьадисехь деана ду: «ЙоьIан хьаткъ кхетта хIума дIайила (дIайитта) езаш ю, кIентаниг кхеттачунна хи тоха дезаш ду».\n- Массо нахаца а, къаьсттина гIийлачаьрца а дика хила везар, къинхетаме хила везар, гIиллакхе хила везар, кураллаш ца еш эсала хила везар го вайна оцу шина хьадисера, вайн Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иштта хилла а го вайна, ша́ паччахь воллушехь, ша пайхамар воллушехь, ша́ уггар сийлахь адам доллушехь.\n- Бераш хьастар дика хилар а, цаьрца къинхетаме хила везар а, цаьрца кIеда-мерза хила везар а го вайна оцу хьадисера.\n- Баккхийчеран дегнашна там бар дика хилар го вайна оцу хьадисашкахь, церан бераш хьастарца а, уьш кера эцарца а, керахь охьаховшорца а, иштта кхидIа а.\n- Шена хуьлуш йолчу новкъарлонна собаре хилар а, сатохар дика хилар а, оьгIаз ца ихар а, шога ца хилар а гойту вайна оцу хьадисаша.\n- Бераш дикчу нахана тIедигар дика хилар гойту вайна оцу хьадисо, цаьрга доIа дайта а, дика хIума хьехийта а.


www.islamannur.org - ЧIир эцарехь Дала тоьхначу таIзарийн дозанашна хьикмате хилар\nЦхьана АллахIана бу хастам, хьикмате а, массо хIума хууш а волучу, нуьцкъала а, къинхетаме а волучу.\nАса тоьшалла до АллахI воцург кхин дела цахиларца, Ша цхьаъ ву И, Шеца цхьа а накъост а воцуш. Кхоллар исбаьхьа динарг ву И, хьукма нийсаллехь кхачаме динарг ву И. Ткъа мила ву иманехь болучу нахана АллахIниг санна хьукма хаза долуш?!\nАса юха а тоьшалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца, муъма-нахаца къинхетаме хилла волу, АллахIа хIиттийна дозанаш лардеш хилла волу, шен дегI керахь долучух дуй биъна хилла волу:


Вахи оьздингаллех лаьцна дийцарш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n— Деллахь, Ваха, Элиста ваханера со, хьоьгара юхалург ахча а даьккхина. Цигахь вокзалехь цхьа нохчийн зударий нисбелира суна, т1амах бевдда баьхкина. Уьш Волгограде д1абаха г1ерташ бара, ткъа билетана ахча ца тоьура церан. И хьоьгара даьккхинчу ахчанах царнна билеташ а эцна уьш новкъа бехира аса. Йоккха юьхьк1амо хили суна оцу ахьа деллачу ахчанах. Мелла ахча декхар вара со хьуна?\n— Хьо суна цхьа кепек а декхаре вац. Кхин соьга и ахчанах х1ума ма хьахаелахь, суна халахетийта ца лаахь, — аьлла дерзийра Вахас.\nГ1алмакхойн махкахь 1аш волчу Вахин лулахо яра цхьа йоккстаг. Цхьана дийнахь б1аьстенан юьххьехь оцу йоккхачу стеган х1инцца кхиина дог1уш долу цхьа котаман к1орни деънера Вахин кертарчу ц1азамашна юккъе. Вахас д1акъахко тоьхначу г1ажах, ца товчу а кхетта, далар хилира к1орнин. И к1орни а эцна вахара Ваха лулахо йолчу и цунна гайта. Йоккха стага корта а ластийна шен къахетар гайтира, амма кхин дов ца хьендира. Цул т1аьхьа дикка хан яьллера. Шен Элистара баккхийра к1ентий, йо1арий, берийн бераш а даьхкина хазахетта йоллура лулахо йоккха стаг. Юург, мерг а оьшур ю-кха цунна — аьлла, керта а вахана тоьллучех схьалаьцна борг1ал а эцна вахара ваха лулахочун уьйт1а. Йоккха стаг ца кхеташ лаьттара, борг1але а хьоьжуш. Х1ара аса б1аьстана юьххьехь хьан дийна к1орни ду… цуьнан метта, — кхетон г1оьртира Ваха. Йоккха зуда кхийтира эххар а, дицделла ца хиллера цунна шен к1орни. — Аса бусалба 1едалехь урс хьакха мегар дуй х1окхунна аьлла, пурба а даьккхина, оьзда урс а хьакхина д1аелира Вахас борг1ал. Кхин х1умма а хьайна эшахь, эр ду ахьа, лулахо, — аьлла.\nистории на чеченском языке нохчалла примеры рассказы


"Иэсан тептар". Коронавирусах кхелхинчу нохчийн лоьрех дийцарш\nТешаме лор Лариса\nМирзоева Лариса, 35 шо. ТIехьа-Мартанан кIоштан дарбан цIийнан клиникан лаборант\n"Дархочуьнга хьажа яхначуьра хIинций-хIинций иза юхайогIу бохуш Iаш ду тхо"\nХIора стеган схьалаьцна цхьа Iалашо хуьлу - школа яьккхинчул тIаьхьа ша хIара я важа говзалла карерзор ю аьлла. Цуьнан оцу харжамна тIеIаткъам бо дуккхаъчу факторша - цхьанна шен говзалла карайо телевизоре хьоьжучу заманчохь, вукхунна шен ден-ненан масалашна тIехь.\nСтигалкъекъа-беттан 10-чохь кхелхира Лариса, шен 35 шо а кхачале, шолгIачу доьзалхочух а йолуш\nДуккхаъчу говзаллашца интерес яра Ларисин, делахь а, иза билггал тешна яра, ша медицина хоржур ю аьлла. Соьлжа-ГIалара лоьрийн доьшийла чекхъяьккхинчул тIаьхьа ша кхиъначу кIошта юхайирзира иза клиникан лаборантан дипломца.\n- Лариса дукха жима йолуш дуьйна яра массо а хIумана тIаьхьакхиа гIерташ, цхьа харизма йолуш, дог цIена, нах безаш. Коронавирусан инфекцица ша Iуьллучу хенахь а самукъане хуьлура иза, тхо иракархIиттош, дерриг а дика хир ду, шена а гIоле хир ю бохуш, - дагалоьцу Ларисин дейишас Мирзоева Заргана.\nАмма кхин меттара ца гIаьттира иза. 2020-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 10-чохь кхелхира Лариса, шен 35 шо а кхачале, шолгIачу доьзалхочух а йолуш.\n"Пандемин муьрехь медикан дахар цхьа маьIне хуьлу, хIунда аьлча, хIора лор, медйиша, лаборант, уьш берриг а кхечу адамийн дахарна гIаролехь лаьтташ хиларна. Халахеташ делахь а, гуш воцчу мостагIца болийначу тIамехь кест-кеста нисло шаьш лоьраш хIаллакхуьлуш. Термулаева Ритас куьйгалла дечу Нохчийчуьрчу Роспотребнадзоран урхалло кадам бо Мирзоева Ларисин гергарчаьрга", - аьлла, яздинера Роспотребнадзоро шайн сайтехь.\n1995-чу шеран Дечкен-баттахь Соьлжа-ГIалахь штурм йирзинчул тIаьхьа, Соип болх беш хилла лазартне танкан дивизин караяхара\n"Йоккха оптимист, дика нана, оьшучунна орцах яла даим а кийча, тешаме адам дара иза". Иштта дагахь йиссина Лариса, цуьнца 11 шарахь цхьаьна болх беш хиллачарна.\n- Ларисин кхалхар - боккха эшам бу тхуна, дархочунна тIеяхначуьра хIинций-хIинций иза юхайогIу бохуш Iаш ду тхо", - дагалоьцу иза цуьнан белхан накъосташа.\nУггар а лазаме дерг ду, цуьнан шо кхаьчна йоI Иман нана йоцуш йисар.\nДог майра Соип\nСолсаев Соип, 59 шо. Соьлжа-ГIаларчу Эпендиевн цIарахчу клиникан дарбан цIийнан коьртачу лоьран гIовс.\n"Сайн коллегаш а, дархой а дIатаса йиш яц сан"\nДуьххьара дацара Соип вала цхьа маӀар биллал меттиг бен ца юьсучу мIаьргонехь нислуш. Шен 17 шо долчу заманчохь, чолхе операци йира цунна, пехашна чу хьу кхетта. Оцу тIехула аьрру агIор болу пах дIабаккха дийзира цуьнан. Ткъа Нохчийчохь тIемаш боьлхучу хенахь, Соип цхьа Делан къинхетам юкъа а боьлла, дийна висира.\nСолсаев Соип а, цуьнан хIусамнана Хункаева Марета а\nЦуьнан хIусамненан Хункаева Маретин дагалецамашкара:\n- 1995-чу шеран Дечкен-баттахь Соьлжа-ГIалахь штурм йирзинчул тIаьхьа, Соип болх беш хилла лазартне танкан дивизин караяхара. Нохчийн 15-х лор висира оцу дарбан цIийнехь, вара цаьрца Соип а. Чевнаш йинчу нахана дарбанаш лелош болу уьш йийсаре лецира. Ларамза цхьахволчу лоьрана омра гина хиллера, кхеран меттан кхайкхина санитаран дакъа схьакхаьчначул тIаьхьа, царна тоьпаш тоха бинчу сацаман.\nОцу лоьран ка яьллера, хIетахь Нохчийчохь болх беш хиллачу дуьненаюкъарчу "Merlin" организацига цунах лаьцна дIахаийта. Ткъа цара рацешкахула хаамийн гIирсашка Iораяьккхинера и информаци. Ишта шаьш нахаладевлча, шайн сацам юхабаккха дезнера Соип а, цуьнан накъостий а лаьцначийн.\nМахкахь пандеми яьржича, Маретас сагатдора шен хIусамдена, хIунда аьлча, уггар а хьалха ун дала кхераме болчу нехан декъехь иза хиларна. Цо дехарш дора цуьнга, цIахь саца бохуш. Соипа дуьхьало йора: "Тхан лазартнехь 50 шарал тIехбевлла нах бу кеп-кепарчу лазаршца. Цхьаьнца астма ю, вукхуьнца диабет, аллергия. Суна а санна, царна а лаьтта кхерам. Цундела сан йиш яц сайн белхан накъостий а, дархой а дIатаса", олий.\n- Юьхьанца дегI дика доцуш вара Соип. Тхуна моьттура, кIадваларца а, наб цатоарца а доьзна ду и аьлла. Амма, де дийне вон хуьлура цунна, цул тIаьхьа со а, бераш а цомгаш хилира. Со а, Соип а клиникан лазартне дIахьажийра. Коронавирус яц иза, цхьа кхин лазар хир ду бохуш, тIаьххьалц дог ца дуьллура оха.\nАмма компьютеран томографи йича гучуделира, Соипан пехаш 50 процентна дIалаьцна хилар. Сан 25-50 %. Шайн ницкъ мел берг дора лоьраша, Соип оцу гуш воцчу мостагIчун буйнара ваккха гIерташ, амма, аьтто ца белира церан, дагалоьцу Солсаевн хIусамнанас. Лор Солсаев Соип кхелхира стохка Стигалкъекъа-беттан 23-чохь.\n2020-чу шеран Мангал-беттан 23-чохь, Соип велла бутт кхочуш, цуьнан винчу дийнахь Фейсубкан агIонехь хиллачу доттагIаша безамца дагалецира иза. Нохчийчохь культурин министр лаьттинчу Осмаев Мовлас дийнна пост язйира цуьнан агIонехь.\nЦхьа дагахь доцург а хилла, Рамзан толур ву аьлла, тешна бара тIаьххьалц цуьнан гергарнаш а, бевза-безарш а. Амма, кхара сатуьйсург кхочуш ца хилира\n"Тахана 59 шо кхочур дара Солсаев Соипан. Гоьваьллачу оьрсийн лоьрана Склифосовский Николайна хIоттийначу хIолламна тIехь яздина ду боху: "Кхинаш кIелхьарбохуш, хьуо ле хьо. Кхечарна серло а луш, вогу суо" аьлла. Ишта, шайн синош ца кхоадеш къахьегначу лоьрийн девизца, адамаш коронавирусах кIелхьардохучу юкъанна шен белхан меттигехь кхелхина Дала мухIар тоьхна лор Солсаев Соип.\nСаIуда Iаьрбийчу хьаж дан вахначохь вевзира суна иза. Лоьрийн цхьа тоба яра цига еана. Кхин а дуккха а болу зияртхой санна, ког мел баьккхинчохь даим а латийна хуьлу кондиционераш бахьана долуш шелвеллера со. Буьйсанна хан яьллачу заманчохь лоьрийн неI тоха дийзира сан. Цхьа цIеначу аматехь, хаза хабар долу цхьа жимстаг дуьхьал веара суна. Соьца медпункте а веана, йоллу процедурех чекхваьккхира цо со. Оцу динахь дуьйна цо дола деш, схьавеанчу суна хаза гIоле а хилира. Иза хиллера Солсаев Соип.\nХIетахь дуьйна лелош гергарло дара охашиммо. Мичча хенахь а со дарбан цIийне веача, доллу сан гIуллакхе хьожура иза, шен белхан меттехь чай ца мелча дIа а ца вохуьйтура цо со. Ишта вара сан доттагI Соип: суьпа, бала кхочуш, комаьрша, догцIена, лараме..."\n1989-чу шарахь Нохчийчуьрчу могушаллин министралло Ведана-кIоштан дарбан цIийне хьажийра Солсаев Соип. Лор-хирург аьлла, тIе а чIагIвина, болх бира цо цигахь. Соип говза, кIоргера Iилма, хаарш долуш лор хиларх тоьшаллаш дуккха а даладо веданхоша. Масала, Дишни-Веданарчу яхархочо Г. Зинас дуьйцу, шен де эшначу дийнахь, цуьнгара шена хиллачу гIоьнах.\n"Шийлачу маьхьарца, гай а дистина, воьлхура сан кхо бутт бен боцу кIант. Цунна дан амал доцчу аса, вадийна тхайн дарбан хIусаме вигира иза. ТIебирзинчу лоьраша цхьабоса "аппендицит" ю, Соьлжа-ГIала охьавига веза маса аьлла, сацам бира.\nМичара волу а ца хууш, гулбелларш дIаса а теттина, тIекхечира тхуна цхьа хазачу куьцехь лор. Сан кIанте хьаьжначу цо, доцца хадийра: "Аппендицит яц, диъна худар ца тайначух тера ду". Ишта хила а хиллера. Цо яздинчу дарбанах товелла кIант а валош, цIа яхара со пхи де даьлча. ТIаьхьо хиира суна цуьнан цIе - Солсаев Соип хиллера иза, Дала декъал войла иза!", - дагалоьцу Зинас.\nБилгалдаккха догIу, Соипан а, Маретин а бераш шайн ден-ненан лорах дахна хилар. Йоккхахйолу йоI Элита Соьлжа-ГIаларчу номер 2 йолчу берийн дарбан цIийнехь педиатр ю, ткъа шолгIа йоI Лалита - эндоскопист ю шен дас болх бинчу клиникехь. Медицинан говзалла карерзош, СОГМА-хь доьшуш волу церан воI Асхьаб а ву лор хила дагахь.\nДика кIант Рамзан\nАйдамиров Рамзан, 36 шо. Нохчийчуьрчу лоьрийн сихонан гIо кхачочу станцин коьртачу лоьран гIовс\n"Нана, суна карийна коронавирусах дарба..."\nЦхьа бакъахьачу доьзалехь вина а, кхиъна а вара Рамзан. Цуьнан да Авалус Соьлжа-ГIаларчу номер 39 шо долчу школехь директоран болх бина. Нана Лайлаъ повар яра. Рамзанан дас-нанас дийцарехь, жимчохь дуьйна шена хьалха хIоттийна Iалашо яра цуьнан- лор хила. 2000-чу шарахь дикачу кхиамашца школа чекхъяьккхина, Соьлжа-ГIаларчу лоьрийн институте деша хIоьттира иза.\nЦул тIаьхьа Ростов гIалара ординатура чекхъяьккхина, белхаш бира цо кеп-кепарчу дарбан хIусамашкахь. 12 шарахь белхаш бан ларийра иза. 2017-чу шарахь дуьйна Айдамиров Рамзан Республикан медицинан сихонан гIо кхачочу станцин куьйгалхочуг гIовс хаьржира.\nCOVID-19 пандеми махка кхаьчча, Рамзана цхьана дийнахь а дIа ца тесира шен белхан меттиг, дийнахь а, буса а болх беш тIаьхьа соьцура иза. Рамзан кхоьрура, шех лазар хьакхалахь, шен доьзална и дехьадаларна. Цундела вирус яржа йоьлча гIалахь петар лецира цо шена. Коронавирусо ша вожийча, Рамзана нене смс яхьийтира: "Нана, суна коронавирусах дарба карийна. Ахь кечбина кхача баа безаш хиллера, ма мерза ю ахь ен юург..." аьлла.\nЦхьа дагахь доцург а хилла, Рамзан толур ву аьлла, тешна бара тIаьххьалц цуьнан гергарнаш а, бевза-безарш а. Амма, кхара сатуьйсург кхочуш ца хилира.\nСтигалкъекъа-беттан 12-чохь кхелхира иза. Бахьана - коронавирус. 36 шо бен дацара цуьнан.\nРамзанан да-нана а, ши ваша а, йиша а, хIусамнана а, кхо кIант а висина. Воккхахволчу кIанта Адама шен дега олуш хилла, ша лор-кардиолог хир ву, ткъа хIинца, шен да кхелхинчул тIахьа ойла хийцина цо - вирусолог хила лаьа цунна.\n"Иэсан тептаран" хьалхара дакъа. РогIехь оха дуьйцур ду кхечу лоьрийн кхолламех.


Таркхойн ХIордера Теркйисте Ца Бохуьйту ЦIен ЧIара\nЦIе чIара Нохчийчу шен Iов таса Таркохойн хIурдана тIера Терк чухула хьалаоьхур даиманна а. Оцу гIуллакхана терго еш Iедал дара Советан заманахь. Амма Нохчийчохь Iежал мал ма деллинехь, луларчу Дагестанерачу Iедалша шайн омарца дIакъевлинера, Таркхойн хIурдан тIера Терк хица уьйраш йолу каналаш. Кхечу дешнашца аьлчи, Iаламаннна дуьхьала хIума дина, оцу каналашчухула, цIе чIара, Нохчийчу ца бахийта.\n16-х шарахь къевлина лаьттина хилла и шлюзаш схьайиллина масех шо ду. Амма, деликатес лоруш болчу оцу чIеро, шена кхин меттиг лехна Iов таса. Иза, дийцарехь Дагестанна бIеннаш чаккхармаш генахь йолу, Таркхойн хIурдаца доза долу ГIажарийчоь ю.\nШи-кхо шо ду, Нохчийчура Iедалша дагестанна тIеIаткъам а бина и шлюзаш схьтаеллийтина. Амма, цIе чIеро шен амал хийцина, цундела шен тIахье йилла иза геннарчу ГIажарийчу боьду.\nХIун бахьана хилла и шлюзаш дIакъовларан? Хьанна новкъа хилла оцу чIъеро Нохчийчохь Iов тасар? Оцу хаттаршна жоп лаха хала дац. Оцу чIеран амал ца йовзарна а, хIуьттаренна дина хила а мега иза элира Маршо радиога оцу хьокъехь вистхуьлуш, Нохчийчуьра чкъерийлийцархочо Аслана.\nАслан: Дамбанаш дIа а къевлина, цундера цIен чIара Иран (ГIажарийчу) цу агIора дIабахна. Кхин кху агIора на нерест (Iов таса) сехьабала йиш йоцуш. ХIинца цара дамбанаш схьаеллийтина, Кадыровс доккха гIуллакх дина. Но (амма) цIе чIара Иране (ГIажарийчу) дIабахана бу боху. ХIинца кху агIора цIе чIара практически (ма-дарра аьлча) бисна а бац.\nМаршо радио: Кхузахь лоцуш берг хIун чIара бу? Лацалой чIара?\nАслан: Лаца-м ло, амма, "чистяковый" олу цунах - чIара сазан (саза), сом (яй), карась (чIерийн тайпа) цIе чIара хIинца кху агIора вообще (лаццане а) лацалуш бац. Бахьана хIун ду аьлчи, хIокху масийтта шарахь дамбанаш дIа а къевлина, на нерест (Iов таса) Терк чу схьабаийтина бу.\nМаршо радио: ХIунда къевлина уьш аьлла хета хьуна?\nАслан: Суна хетарехь, цара вайна хIуьттаренна дина иза. Вайна хIуьттаренна ца хилла иза. Цара чIара хIаллакбина. Именно (билггал) и чIара хIаллакбина цара. Вайна хIуьттаренна цара хIумма а ца дина.\nМаршо радио: Оцу чIерийн, цIечу чIерийн а шен амал-хIума юй? ХIун амал ю цуьнан?\nАслан: Цуьнан амал, постоянно (даиманна) на нерест (Iов таса) Терк чу хьалаоьхуш хилла чIара, цу агIора дIаоьхуш бу. Дамбанаш дIакъевлинчул тIаьхьа, схьабан йиш йоцуш, дукха чIара хIаллакбина цара. Суна схьахетарехь, хIуьттаренна лелийна хIума ду-кха иза.\nХIинца арахь май бутт а болуш, чIара лаца хан ю. Наггахь гина Iаш бац, чIара лоцу мIара карахь а болуш, хи долчу агIора боьлхуш болу буожарий. ЦIе чIара-м лацалур бацара. Цхьа жимма самукъадаккхал, жима чIара хилча а тоам бо нохчийн чIерийлийцархоша.\nТIаьххьарчу хенахь, дахаран чолхалло Iадийна волу стаг вада гIортар санна лору, масала, Асланбек цIе йолчу Соьлж-гIалара вахархочо, нах чIерийлийца буьйлабалар. Маршо радиога вистхуьлуш цо ишшта дийцира шена зеделлачух лаьцна.\nАсланбек: ХIинца марзбелла шортта нах бу. Дукха бу ала хуур дац суна. Амма, хьо дIавоьдуш оцу новкъахь дуккха а нах хуьлу чIерий лийца боьлхуш. Шайн цхьана самукъаненна а боьлху уьш. Самукъаненна баккхий бен кхин чIара-м ца бисна хьуна. Пайденна чIара бац цигахь. Цхьа "буф" олуш цхьа пескарь ю, сазан бу, сазана баккхало хьоьга, уггар а дукха баьккхича. Сом баккхало, щука а баккхало. Дукха хан йоццуш, тхан дахана долуш, оха, мел кIезга багарбича а цхьа бархI мIара бара тхоьгахь. Оцу бархI мIарица оха баьккхинарг исс чIара бара. Ши дей-буьйсий даьккхича оха лаьцнарг исс чIара бар-кха. Хьалхалерниг хIинца аьттехьа а дац. Хьлаха, дIавахча ткъе итта а, шовзткъа а чIара баккхалора дей-буьйсий даьккхича.\nМаршо радио: ХIун бахьана ду аьлла хета хьуна, нохчий чIара лацарна тIехь жигарабовларан?\nАсланбек: Уьш, цхьаверг, шен сагатлуш дIавоьду. Кхинверг, цIахь балано Iовжийча, оцу баланах кIелхьарвала олий, жимма, шен коьрте а, хьекъале а садаIийта а, шейн ойланаш меттахIиттон а воьду. Шен чIара боккхуш Iашшехь, цхьа да новкъа а воцуш, шен дуьненана а, шен долчу хIуманна а ойла а еш, тIехIоьттинчу ситуацина а ойла а еш, садаIа, ойла а дIавоьду. Телефон дIа а йойий, ша вуьсу шен ойланаш еш. Ойла гуттар а луьраяьлчехь, чIара а боккхий, жимма самукъадолу цунах. ПаргIат а волий, юха керла ойланаш а йо.Цхьаверг, и чIара боккхий юха и бохка воьдуш хуьлу. Амма уьш кIезга хьулу, цунах пайда оьцуш берш. Дукха хьолахь, шен корта а, догойланаш а паргIаръяха воьду-кха цига. Цунах бахам бан боьлхуш чIогIа кIезиг нах бу-кха хIинца. Шовзткъа стагана юкъахь шиъ нислахь, цхьаъ нислахь, кхин совволуш вац.\nЛомаца долчу Iаьмнаш чохь а, аренашкахь охьадоьлхучу хиш чохь а болу чIара дика боьвза нохчийн чIерийлацархошна. Масала, Къоьзан Iам чохь санна боккхий, мерзий бакъ чIара, оьрсийн маттахь форель а олу цуьнах,бац хIокху Къилбаседа Кавказехь. Итт сов шарахь деш дола а доцуш, лаца а ца лоцуш и чIара майра а баьлла, хин тIехула, адамах къехка а ца къехкаш, лелара. Цхьана юкъана, хи чу топ а тухий лацара иза цхьаболчу наха.\nХIинца Iедало шен Iуналле эцна и тайпа лараме чIара лацаран гIуллакх. Охьадоьлхучу хиш чохь долу чIерий ду яй – «сом» олу цуьнах оьрсийн маттахь; саза а – «сазан»; оьрсийн чIара а – «щука» олу цунах оьрсийн маттахь; жима чIара а, «пескарь» олу цунах, ду, дукха хьолехь. Хиш мел кIезга дела Нохчийчохь, цундела, ишшта хин йистехь Iачо, шена цхьана бала чIара баккха мега, амма, дийна доьзална пхьор цунах хир ду бохург бакъ дац.\nНохчийн чIерийлийцархой башха къесташ бац Оьрсийчохь болчарех. Ишшта, низамаш а дуохош лоцуш берш а хуьлу, хи чу граната кхуссий чIара къар а бой, иза схьагулбеш. Я и аьтто ца баьлча, меттигерчу базаршкахь, цIа боьлхуш оьцу массийта, цхьацца метар хиллал беха болу яй я, берстина баттIа боллуш болу саза. Куьйгаш а ластийна, арахь массийта буьйса а яьккхина цIавеъча, иза беламе хир ма ду. Ур-атталла, шена а чIеран цхьа дакъа кхачале сатуьйсуш долчу цицигана а. Цундела товш дац нохчийн чIерийлийцархошна, цу тайпа лацар а доцуш, чу кхачар.


Дагестан-- Вежарийн ЦарнаевгIеран нана Зубайдат Iамеркара баьхкинчу талламчашца къамел дан йоьдуш, ХIинжа-ГIала,23Оха2013\nДагестанехь шинарий а, кхаарий а денош даьхна Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн векалша Бостонехь лелхийтарш дарна бехкебечу вежарийн ЦарнаевгΙеран гергарнаш а лебеш, меттигерчу Ιедалшца дага а бовлуш. Дагестанан чоьхьарчу гΙуллакхийн министра дΙахьедина, стохка ХΙинжа-ГΙала а веъна, цигахь ахшо ша даьккхинчу Царнаев Тамерланан ца хилла меттигерчу экстремисташца цхьаькхетарш, аьлла.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Оьрсийчуьрчу векалто бакъдо Ιаьмеркара талламчаш Дагестане бахана хилар. Кхаарий дийнахь ХΙинжа-ГΙаларчу ФСБ-н хIусаме а кхайкхина, ледира цара Бостонехь динчу лелхийтаршна куьг-бехке хила тарлучу Царнаев Тамерланан а, ДжовхΙаран а да-на.\nФСБ-ра барам бирзича, цуьнан белхахоша я шаьш ЦарнаевгΙара шайн берех лаьцна керла хаам баре сатуьйсуш дерриг де а даьккхира неΙаршкахь журналисташа. Бакъду, дозанал арахьарчу хаамийн гΙирсийн корреспонденташ бен а бацара царалахь – Оьрсийчуьрчу журналисташна кхин хаа хьашто йолуш хΙума дисинчух тера а дац ЦарнаевгΙарех лаьцна.\nДагестанера могΙара бахархой а кΙезиг теша ЦарнаевгΙеран махкарчу гΙаттамхошца зΙе хилла бохучух.\n61 шо ду хΙинжагΙалахочун Акимов Надиран. Цо иштта элира кху муьрехь Дагестанехь волчу Маршо Радион корреспонденте Балмфорт Томе.\nАкимов: «Дагестанца цхьа а зΙе йолуш хΙума дац иза, хетарехь. И бераш Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь кхиина, иза шайн Штатийн ледарло ю».\n34 шо ду цΙенош дуттуш къахьоьгуш волчу Бахьавдин. Цо иштта элира.\nБахьавдин: «Со ца теша цунах. Керланашка хьожуш суна хезнарг, доьшуш хилла и бераш, уьш экстремисташ хилла аьлла суна ца хета».\nБолх боцчу бахархойх ву 26 шо долу Магомедов Мохьмад. Иза а ву шек зулам ЦарнаевгΙар дина бохучух.\nМагомедов: «Бохам бу Бостонехь хилларг, вуно боккха бохам бу. Халахета и нах дагестанхой хилар а. Амма соьгахь тоъал информаци яц, зулам цара дина ала».\nФСБ-хь ЦарнаевгΙеран гергарнаш лебечу юкъанна шегара дΙахьедар дина Дагестанан чоьхьарчу гΙуллакхийн министра Магомедов Ιабдурашеда а. Цо аьттехьа а ца дуьту, стохка ХΙинжа-ГΙалахь ахшо а даьккхина, ша схьавеъанчу Штаташка дΙавахначу Царнаев Тамерланна меттигерчу тΙемалоша, цуьнан цхьана а бетталуш, кхетам хуьйцуш, цунна тΙеΙаткъам бина хила тарло бохург.\n«Дагестане 2012-чу шарахь паспорт хийца веана иза, тхоьгахь йолчу информацица. Амма и паспорт схьа а эцанза, дΙавахана иза кхузара. Цхьана а кхузарчу тΙемалойн гонашца я уьйр а ца хилла цуьнан» - элира министра Магомедовс.\nЦул совнаха, Ιамеркахошна вежарий ЦарнаевгΙар терроран новкъабаьхнарг церан децΙахь лаьтта тΙемаш а, цигахь цхьаболчу нахаца еха эстремизмалле ойланаш а ю аьлла хетар – шайн цамгаран ун иза доцчу меттехь лехар ду, аьлла тΙе а туьйхира Дагестанан полицин дас.\nЦунна хетарехь, Къилбаседа Кавказера Европе а, кхечу мехкашка а мухΙажирш бовлий дΙабоьлху нах шайна юкъаийзабо бухарчу салафийян гонаша. Делахь а, дац тоьшаллаш мухΙажирша гергарло тосу Ал-Кхайдица ала, боху Магомедовс.\nЦарнаевгΙарех лаьцна цо элира, ши ваша 2002-чу шарахь Дагестанера Туркойчу дΙавахана, ткъа цигара кхаьчна Цхьаьнатоьхначу Штаташка, шайн деваша вехачу махка. Воккханиг ханна Дагестане веъна хиллехь, жимахверг – ДжовхΙар – тΙаххьарчу 11 шера цкъа а ца хилла кхузахь, чΙагΙдо чоьхьарчу гΙуллакхийн министра.\nОха хΙара материал кечъечу юкъанна чекхделира ХΙинжа-ГΙалахь ЦарнаевгΙеран да Анзор а, нана – Зубайдат а ФСБ-ной, Ιамеркара баьхкинчу талламчаший лебар. Иштта хаам бира цигара Маршо Радион корреспондента Гаджиева Зуьлфияс.\nГаджиева: «Оха дерриг де лардира, ала мегар ду, ФСБ-н цΙенна хьалха. Тхуна кхин гойла а ца хилира ЦарнаевгΙеран нана. Иза кхечу неΙаршкахула араяьлла дΙаяхана, элира тхоьга. Журналистех кIадбелла уьш, гарехь, мел хьийзо беза, маситта де ма ду уьш журналисташа хьийзабе».\nОхан-Беттан 15-чу дийнахь Бостонерчу марафонехь динчу шина эккхийтарехь велла 3 стаг, чевнаш йина 282-нна. Зулам динарш ЦарнаевгΙар хила тарло аьлла хета Ιедалшна. 19-чохь полици лаца гΙоьртича дуьхьало йинчух тера ду шина вашас. Тамерлан кхелхина оцу дийнахь. ШолгΙачу дийнахь нехан кертарчу моторан хин-кеманчу къайлаваьллачуьра лаьцна полицино ДжовхΙар.\nИза халчу хьолехь дарбан цΙийне кхаьчийна, когана а, логах а йина еза чевнаш а йолуш. Къамел дечохь а воцчу цуьнца йозанашца ледарш дΙахьош бу таллачаш.\nΙамеркарчу цхьана хьостанаша хаам бо, ДжовхΙар къера хилла лелхийтарш шаьш дина хиларх, бохуш. КΙанта тΙе ца эцна бехк, яздо кхечара.\nТалламчаша приоритете а лоруш, толлуш ю ЦарнаевгΙара дина хила тарлучу зуламна бухахь и шиъ исламан радикалан кхетаме вирзина хила мега боху верси. Цундела зуьй цара, хилла и шиъ Кавказан Имаратерчу нахаца гергарлонашкахь я ца хилла.\nШайн агΙор Дагестанерчу гΙаттамхоша шайн сайта тΙехь дацаре дина ЦарнаевгΙар шайца уьйр йолуш хила тарло аьлла Ιамеркахоша даржийнарг. Амма и верси юьззина талла лерина бу Штаташкара талламчаш.\nЦуьнца доьзна Кембриджехь тешаш а бевлла, меттигерчу маьждиге лелачу Тамерлана цхьана дийнахь, дов а даьккхина, хадийра цо ден даΙват,бохуш. Цкъа иза реза ца хилира, боху, Ιаьмеркан пачхьалкхан деза денош исламан дезаденош санна тΙеэца догIу меттигерчу бусулбанаша, аьлла, дечу къамелна.\nШолгΙа инцидент хилира, дагалоьцу наха, кхушеран юьххьехь оццу маьждигехь, имама Ιаьржачу нехан лидер Кинг Лютер Мартин сийлахь стаг ву аьлла къамел дича. ХΙетахь Тамерлана, «хьо моттаргΙанаш лелаен бусулба ву», аьлла, мохь туьйхира маьждигехь, чΙагΙдо тешаша. Делахь а Царнаев Тамерлан ца хеддаш лелара шайн маьждиге, дуьйцу Бостонерчу бусулбанаша.\nДуьххьара ладегΙарш дΙахьур ду Бостонерчу федералан кхело лелхийтарийн хьокъехь Стигалкъекъа-беттан 30-чу дийнахь.\nЦарнаевгIеран да-нана ледеш ду талламчаша


Iийд-ламаз а, ши Iийд-де а\nIийд-ламазан тешалла лекха хинволчу АллахIа Шен Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла долу дош ду: ﴾Ткъа, ламаз а де ахь, гIурбанна урс а хьакха﴿ахь [Сурат «Ал-Кавсар» 2 айат]. Iелам-наха оцу айатан тафсирехь аьлла, и ламаз Iийд-ламаз ду аьлла. Кхин а, Бухарис а, Муслима а дийцина, Абу СаIид Ал-Худрийс – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – марха достучу дийнахь а, гIурба дуьйчу дийнахь а араволура (Iийд) ламаз дечу метте. Доьххьара цо дIадолош дерг ламаз дара, тIаккха схьавоьрзура иза, нахана шен юьхьца доьхьал вирзина хуьллучу агIор, нах шайн (ламазан) могIанашкахь хевшина Iаш а болуш. ТIаккха цо хьехар дора царна, омру а дора царна. ТIаккха, гIазоте дахийта эскар билгалдаккха лиъча иза билгалдоккхура цо, йа цхьана хIуманца омру дан лиъча омру дора цо, тIаккха дIавоьдара иза».


«Минанийн майданехула воьдуш санна»...\nНохчийчоьнан куьйгалхо харжа кIеззиг хан йиисинчу хенахь цу республикехь адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал дуьйцуш дIахаийтар кечдина «Human Rights Watch» олучу дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло.\nHuman Rights Watch» дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло кечдинчу рапортан цIе ю «Минанийн майданехула воьдуш санна». Цунна бухе йиллина ю бакъонашларъярхошкара а, юристашкара а, критика йина аьлла меттигера Iедалша ницкъ бинчу нахера а эцна 43 интервью.\nЦу рапортах а, цуьнан чулацамах а лаьцна дийцар дийхира оха нохчийн юкъараллан жигархочуьнга, адамийн бакъонаш ларъярхочуьнга Шоипова Маръяме.\nШоипова Маръям: - Цигахь йохуш цIераш а ю. Хилларг ду цигахь дуьйцуш. Нах бу цIерашца бийцина. И дерриг а вайна хууш ду, хиина а ду шен хеннахь. Тахана хилларг уьш дацахь а шайн бух болуш ма-дуй уьш. Дахарехь хIора денна оьшуш дерг дIадаьккхича, юьстах а ваьлла хьо хьаьжча, иштта гуш хIума дац цигахь. Делахь а, тIеIаткъам, кхерам нехан кийрара дIабаьлла бац аьлла хета суна.\nЛуларчу республикашкахь, хьалха санна дукха бацахь а, цхьацца операцеш еш бойъуш нах бу. Иза дац Нохчийчохь. Амма Iедал нехан дахарна юкъагIертар алсам ду. Нохчийчохь хIинццалц а оьзда баьхна нах Iовдал бац. Амма цу нахана тIехь тIех сов дола дар ду аьлла хета суна.\nНохчийчура адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал вуно ледара ду бохуш дуьненаюкара адамийн бакъонаш ларйочу вовшахтохараллаш дуьйцу дуккха а хан ю. Амма Соьлж-ГIаларчу Iедалша шайна еш йолу критика дукхачу хьолахь бух боцуш ю бохуш чIагIдо.\nУьш дегабаам беш хуьлу республикехь дикачу агIор хилла хийцамаш гуш ца хуьлу цхьанне а бохуш. Гарехь, цу могIарера ду «Human Rights Watch» вовшахтохаралло арахецна хIара документ а, Шоипова Марем?\nШоипова Маръям: - Цу организацийн коьрта болх а, коьрта Iалашо а адамийн бакъонаш ларъяр а, уьш йохош хилча иза гайтар а ма-дуй. Цундела цара шайн Iалашоне хьаьжжина бо шайн болх. Амма цу агIор цигахь хуьлуш долу диканиг гайта уьш гIоьртича жамI изза хира дара аьлла хета суна.\nНохчийчура хьал ша-тайпа ду. Цхьа сахьт некъ бан бен дезаш йоцучу ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а ша-тайпа ду. Нохчийчохь "тоталан" олу тергам бан гIертар нийса дац. Цу гIуллакхо нехан кийрахь, цара иза гойтуш яцахь а, дуьхьало кхуллу.\n«Минанийн майданехула воьдуш санна» цIе йолу рапорт ду 67 агIон тIехь ХIоттийна. Цуьнан чулацам беша а дац атта, хIунда аьлча, дуккха а нехан бохаман кхоллламаш бу цу тIехь буьйцурш. Цу нахана ницкъ бар доьзна ду аьлла хета дуьненаюкъара бакъонаш ларъярхошна Кадыров Рамзанан куьйгалла республикехь чIагIдарца.\nШен рапорт дерзош «Human Rights Watch» организацино кхайкхам бо Оьрсийчоьнан Iедалшка Нохчийчохь Iедалан а, ницкъаллин структурийн а белхахошка Оьрсийчоьнан низамаш а, дуьненаюкъараллана хьалха Оьрсийчура Iедалша тIелаьцна декхарш кхочуш дар а лардайтахьара аьлла.\nАдамийн бакъонашца долу хьал довзийтина Human Rights Watch организацино


Кадыровс балхара вохийна Москох «Европеский» туьканна уллехь иккхинчу девнехь дакъа лаьцначу зудчуьн хIусамда – шен Iедалан векал\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2012\nНохчийн республикин цIарах Оьрсийчохь леррина векалан когаметта волу Мингаев Тамерлан балхара дIаваьккхина шоьтан дийнахь. «Аса тахана балхара вохийна Мингаев. Цуьнан хIусамнанна Мингаева Мадинина лела ца хаарца доьзна ду иза», аьлла дIахьежар дира Кадыровс Соьлж-гIалахь журналисташна хьалха вистхуьлуш.\nКремле узуш йолчу «Антихам» организацин жигархошца дов иккхинчул тIаьхьа «гIараяьллера» Мингаева. Машен юкъараллин транспортан новкъар дIа а яккхий, паркинге хIоттае аьлча, Мингаева дуьхьала яьллера. Оцу муьрехь, «Наши» олучу боламан декъех йолу «СтопХам» организацин декъашхой кехаташ летош бара, некъан бакъонаш а йохош, дIахIиттийначу машенашна тIе.\nТелефонехула шен кIант кхайкхира Мингаевас. Шен доттагIашца схьакхаьчча цо буй-тIарий долийна. «СтопХаман» декъашхоша и ша дерриг видео тIе а даьккхина, интернетехь шуьйра дIасадаржийна. Цу тIехь гуш ю Мингаева Мадина, жигархошна кхерамаш туьйсуш: «Видео youtube тIехь гучуялахь, оззийна когаш схьабохур бу хьан, куьйгаш тIехь текхаш лелар ву хьо», бохуш.\nОццу хенахь, Кадыровс билгалдаьккхира, «некъан бакъонаш йохорна дуьхьало ян езарг полици ю. Цхьана кепара бакъдойла яц, харцонашца къийса арабевлла бохучу тобанаша машенлелорхой карзах бохуш, цаьргара маьттаза хIума даккха гIертар».


ПаргIато, ша Европера и ца кхачахь, йоцуш ю\nГермани -- Дуьненан массо а мехкашкара хан гойту сахьт, Берлин, 12Гез2012\nКъилбаседа Кавказера хьал де дийне мел долу кегалуш хиларна саготта ю Малхбузе. Оьрсийчоьнан къилба къошташкахь Iедаллий, тIемалоййий духь-дуьхьал латтарх кхета а, цу хьелашкахь адамийн бакъонаш ларъярехь къахьоьгучу жигархойн болх бовза а йолчу шен Iалашонца Берлинерчу Белль Генрихан цIарахчу фондо дIаяьхьира леррина конференци.\nСтенца доьзна ду Къилбаседа Кавказерчу бахархойн Iедалшца йолу юкъаметтигаш сел чолхе хилар? Муха беха цигара маьрша нах? Адамийн бакъонашкахь къуйсучара муьлхачу хьелашкахь белхаш бо?\nЦу хеттаршна жоьпаш лохуш яра немцойн уггаре а евзачех йолчу Белль Генрихан цIарахчу фондо Берлинехь вовшахтоьхна конференци. Цигахь дакъалаца кхайкхинера Нохчийчуьра а, Дагестанера а, ГIебарта-Балкхаройчуьра а бакъонашларъярхой.\nДуьненаюкъарчу ЦIечу ЖIаран Нальчикерчу декъан белхахо, адамийн бакъонашларъярхо Афов Iазрет-Iела а вара конференце кхайкхинчарна юкъахь. Цо иштта дийцира Маршо Радионе шайн хиламехь дийцарединчу хеттарех лаьцна.\nАфов: „Оха дийцаре динчу хеттаршна юкъахь радикалан исламан проблемаш а, коррупци а, озабезамаш а бара. Дагестанерчу „Мемориалерчу“ сан коллегас цигахь адамийн бакъонашца долу хьал дийцира. Дукхахболучарна Къилбаседа Кавказан республикашкахь хьал цхьатерра ду моьтту, амма иза иштта дац.\nМасала, Нохчийчохь Iедало бусулба нахана боккха тIеIаткъам беш белахь, Дагестанехь цу хьокъехь алсамо маршонаш ю, цигахь зударшка ницкъаша йовлакхаш ца леладойту. Я тхо долчохь а дац ишттаниг. Цу масалша гойту Къилбаседа Кавказ цхьа дийна организм йоцийла“\nГIебарта-Балкхаройчохь карарчу хенах хIун хьал ду, аьлла, динчу хаттарна дуьхьал Афовс иштта сурт хIоттийра.\nАфов: „Республикера хьал дера гIоьртина ма ду. Тхуна мелла а керла ду и хьал. 2000-гIа шераш дуьйлалуш прессехь „Тартессна Аьзни“ олура ГIебарта-Балкхаройчоьнах. Массо а цецваьккхира цундела 2005-чу шарахь, бIе сов тIемало Нальчик яккха гIоьртича. ХIетахь дуьйна дIадоладелла ду и тIемалойн, Iедалхойн вовшашца тийсадаларш. Иза йоккха проблема а ю.\nАла догIу, и тийсадаларш Iедалний, тIемлошний юкъахь дуьсуш хилар, дукхахьолахь маьршачу нахах башха хьакхалуш а доцуш. Амма дицдан мегар дац, экстремизмца къийсам латтабо а бохуш, республикан чоьхьара проблемаш къастош хилар а. Масала, цхьаммо шен конкурент дIавоккху, ткъа и зулам, тIемалоша дина, олий, царна тIетотту“\nРеспубликера хьал муьлхачу агIор доьрзур ду аьлла хета хьуна, шега хаьттича жоп луш, Нальчикерчу бакъонашларъяхочо дийцира, юкъараллехь долу гIоьртина хьал кхин дIа а кIарглур дуй техьа боху кхерам бу шеца, аьлла.\nАфов: „Суна ца моьтту и хьал сиха а, лазам боцуш а дIадоьрзур ду, аьлла. 2005-чу шарахь хилларг санна, дакхий тIелетарш хир дац, аьлла хета суна, амма хIара хьал, соьга хаьттича, шена юккъе керла-керла нах ийзош, даьржаш ду. Суна хетарехь, Iедалша де дийне мел долу а нехан дахарна тIехь контрол алсам яккха мега, цара тIе хIун юху, масала, я уьш муха лела. И агIо схьаэцча, оха мелла а Нохчийчоьно дIахьош болу некъ юхьаралаца мега“.\nАфов Iазрат-Iелина хетарехь, ГIебарта-Балкхаройнчуьра а, йоллучу Къилбаседа Кавказера а хьал тодан пачхьалкхан лаккхарчу Iедалийн лаам а, цара цу гIуллакхна шортта ницкъ а, ресурсаш а тIехьажор оьшу. Амма цкъачунна оцу кепара лаам церан леламашкахь гуш бац.\nНийсо, ша Европера и ца кхачахь, йоцуш ю


Оьрсийчоь -- адвокат Мусаев Мурад, Маршо Радиона интервью луш, 08Гез2009\nМаршо Радион оьрсийн сервисца динчу къамелехь адвоката иштта туьду шена гонаха леларг. «Шинарий дийнахь керлачу тIегIантIехь, керлачу бехк-къасторхойн гIоьнца болалуш бу журналист Политковская Анна ерах долчу кхелерчу девнан рогIера мур. Со цигахь ца хуьлу агIо лоьху талламчаша. Суна тIеIаткъам бан гIерта уьш. Со шайга кхералур воций а хууш хьоьжу цIийнах, лоьху со балхах вохон некъаш», бохура Мусаев Мурада.\nМоскох цIийнах хьожучу юкъанна, изза барам дIабаьхьина Талламан комитето Соьлж-ГIалахь а, цигара талламча Мусаев Мохьмад, Мурадан ваша, вехачохь а.\nМурадан цIера дIаяьхьина цо шен, адвокатан, документаш чохь кхобу кхо компьютер. Ткъа вешин Мохьмадан хIусамехь карийна боху низамехь доцу герз.\nМусаев Мурад майраллийца тIех гоьваларна а, Iедалх иза озалуш вацарна а, адвокатна ма-доггIу, ша агIо лаьцначу нахана тIехIиттарна доьхкуш бу Iедалхой. Цхьанхьа цо юридикан кхачо йо, Политковская Анна йийна бохуш, кхел а ерзале, Iедало гезбохучу нахана, вукху меттехь иза бакъван гIерта ерриг а системано полковник Буданов верна бехке хила кхачийна волу Темирханов Юсуп. Мусаев Мурад ву массо а дийцаре даьхначу девнашкахь адвокат, цундела иза Iедална бале ваьлла. Иштта ду дукхахболчу тергамхоша бохург.\nМаршо Радионо оцу хьокъехь теллира Москох алссам бевзачу кхечу адвокаташна-кавказхошна хетарг.\nТкъе иттех сов шо ду Хадисов Муса юридикан системехь болх беш волу. Дийна а воцчу Сталинан биста кхаччалц, дукха зуламхой девне ийзийна а ву иза цхьа зама хьалха. Прокуратурехь а, талламашкахь а белхаш бинчул тIаьхьа ваьлла адвокатан практике. «Хьайбах. Талламаш дIабоьлхуш бу» цIе йолчу жайнин автор а ву иза.\nХадисов: «Адвокат Мусаев низамехь болх беш ву. Цхьаболчу адвокаташца ойла йина оха, хьалха заманахь, масала, 1937-чу Сталинан шарахь, бехк толлуш, кхелех чекхдовлучу девнех 20-30 процент девнаш бехкевийриг тоьлуш доьрзуш хилла. Ткъа тахана цхьана прогценте а ца кхочу и гайтам. Сталинан заманал а дуккха а низам лелаш дацарца, харцонаш яцарца оьшуш ю таханлера зама, аьлла.\nДоцца аьлча, талламчашна тIехь цхьанненан а цхьа а Iуналла дойла дац. Адвокатан болх а бу тахана вуно кхераме болх. Цхьаьллиг а цхьа бехк бу аьлла ца хета суна Мусаев Мурадан. ...Со кхеташ хIума дац цара лелориг, хIуьттаренна санна ду цара мел дийриг.\nХийцамаш хила безаш бу. Иштта хьал лаьттийла дац. КхидIа а иштта хуьлийла а ма дац».\nМоскох дуккха шераш адвокатан гIентахь даьхна Ибрагимов Анзора. Цо бахарехь, вуно готта бу Iедало тахана адвокатна нехан бакъонаш къийса битина некъаш.\nИбрагимов: «Адвокаташ цхьа процент девнашкахь а ца тоьлу Оьрсийчохь тахана. Талламан комитето массарна а боцу бехкаш тIехьерчор, уьш кхелашкахь даим а тоьлуш хилар а заманан сибат ду. Адвокатах статист вина.\nАдвокатан карахь тахана цхьа а бакъонаш яц. Мусаев Мурадца лелориг – иза ерриг а Оьрсийчоьнан адвокатураца лелориг гойтуш васт ду. Тахана Мурад дIалахь, кхана бухабисина адвокаташ а дIабуур бу кху системано. Ткъа дерриг а Сталинан 1937 шо юха деъча санна ду. Тхан болх берриг а жамI доцуш бу-м эр дац ас, амма цига гIьрттина-м ду хьал».\nМусаев Мурадна я Талламан комитетан а, я кхелан а дан хIума дац. Иза харцонашца, уьш хьаьнггара йийларх а, ца кхоьруш шен болх беш схьавогIу къийсамхо ву, бохура Маршо Радионе кхечу Москох адвокат волчу кавказхочо а – Горчханов Аюба.\nГорчханов: «Иза карверзо гIерта Iедал. Массо а кхета Мусаев Мурад оццул Iовдал воцийла а, цо шен балха тIехь ледарлонаш йовлуьйтур йоцийла а. Цундела со шек а вац иза тоьлург хиларх».\nIедал, цIийнах а хьажна, цкъачунна дIадахна адвокатан Мусаев Мурадан хIусамера. Ткъа кестта жигара доккхур ду цо иза ша къастийначу бехканна жоьпе ийзор. Амма ала дац, карор бу цуьнгахьа, иза харцонах хьалха воккху ницкъ таханлерчу Оьрсийчохь.\nМусаев Мурад эшон арадаьлла Iедал


Мангал-бутт 10, 2021\nНохчех схьаваьллачу Швецин UFC латархочо Чимаевс, цхьанне а дагахь а доцуш, цIеххьана цIанйина шен инстаграм-агIо, дIахадийна Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца оцу машанехула лелийна "гергарло".\nЧимаевс карлаяьккхинчу инстаграм-агIонан скриншот йовзийтина кхаарин дийнахь оппозицин 1ADAT телеграм-канало. Ресурсан админашна хетарехь, Кадыровна дуьхьал санкцеш яьхначу Америке ваха новкъа валале дина иза спортхочо: лата кечлуш, Лас-Вегасе вахана, октагоне валале, дегIан кеп меттаяло езаш ву Кадыровн фаворит.\nТергамчаша билгалдаккхарца, таханенна Чимаев интернетехь еа агIонца бен вац гергарло лелош: UFC-ца, цуьнан президентца Уайта Дэйнца, ша лата Iемаш леллачу Швецерчу шведского клуба Allstars клубца, Швецерчу thetagsweden агIонца.\nШвецехь ша вехаш в UFC-н юккъерчу йозаллин латархочо Чимаев Хьамзата дIахьедира Инстаграмехула, ша шен спортера карьера дIатосу, аьлла. Цул тIаьхьа Кадыровс, шен Чимаевца къамел хилла, иза спортехь вуьсувш ву, элира. ТIаьхьо Швецера Нохчийчу дIавигира UFC –н латархо Кадыров Рамзана.\n2020-чу шеран Мангал-баттахь Цхьаьнатоьхначу Штаташа адамийн бакъонаш талхорна Кадыров Рамзан язвира санкцийн тептара. Кхочу санкцийн таIзар цуьнан зудчунна Кадырова Меднина а, шина йоIанна Iайшатна а, Каринина а. Америко доцуш, кхин а дуккха пачхьалкхаша язвина Кадыров а, цуьнан гонера масех даржхо а санкцийн тептаршка.


Къизаллин доза дан а дуй теша?\nНохчийчоь --ГIаттамхойн гергарчу yнехан дагийна цIа, 15ГIу2014\nНохчийчоьнан парламенто Пачхьалкхан Думане дехна низам къоршаме талхийначийн гергарнаш жоьпалле узу бакъо юкъаяккхар. Цхьа а бух а боцуш, 17 доьзал цIийнах а, махках а баьккхинчул тIаьхьа нохчийн депутаташкара яьржина жигаралла зуламе а, Оьрсийчоь бодане кхачош а лору бакъоларъярхоша.\nБакъоларъярхоша догдоху Абдурахманов Дукхаваха коьртехь волчу "нохчийн къоман векалш" шайх олучу тобан дехар Пачхьалкхан Думано юьстахтаттаре.\n«Вай уьншарахьлерчу боданечу замане юхакхойкху. Суна теша лаьа, Пачхьалкхан Думано шайн кхочурша динчу зуламах гергарнаш жоп дала декхаре бен низам тIеоьцург цахиларх. Вайн-х Сталинан заманахь а баьхна, дас воIа динчух жоп ца ло, воIа дас динчух жоп ца ло, - аьлла даржийна прессехь евзашйолчу бакъоларъярхочо Ганнушкина Светланас.\nНохчийчоьнан парламенто зуламхочун гергарнаш бехктакхаме озор дехар ша муха туьду дийцира Маршо Радиога бакъоларъяран «Мемориал» юкъараллан куьйгалхочо Орлов Олега. Цунна хаьа Нохчийчохь низам муха лела а, иза муха Iедалан хьукматаша кхочушдо а. Цундела цхьана а кепара мегар дац гIаттамхойн гергарчарна тIе жоьпалла дилла.\nОрлов: «Хьовса вай, хIун ю Нохчийчохь кхел. Я ерриг а Къилбаседа Кавказехь. Халахеташ делахь а, яц цхьана а маьIнехь йозуш йоцу кхел. Массех суьдхо кхерош, барамаш Нохчийчохь дIабаьхьначул тIаьхьа, яьхьаш яц кхел нийса сацамаш тIеэца. Iедало аьлла сацам муьлххарг а кхочушбийр бу цара, Кадыровс аьлча-м муххале а.\nАмма мухха а, хIуъа а хилахь а, мегар дац гергарнаш социалан гIоьнах бахийта, бераш, масала. Шайн цхьана гергарчо динчух бераша луш нисло жоп. ...Иза-х даций цхьана а гурачу хоьаш хIума, адамаш даар санна ма ду иза».\nНизам юкъадаккхар доьхучу нохчийн хьукматан спикер Абдурахманов Дукхваха зIенехь каро хало хилира Маршо Радиона.\nЮкъадала тарлучу керлачу низамо хIун хийца тарло, и стенна оьшу? Оцу хаттарна иштта жоп ду Кавказехь гIарадевллачу девнашкахь бехкебечарна юридикан гIо латточу адвокатан Ахильгов Батыран.\nАхильгов: Иза юха а тобанера жоп даккха гIертар ду. Стенна ца ягайо тIаккха цхьа террорист бахьанехь ерриг а юьрт, хоттур вай, масала. ТIаккха ерриг а Нохчийчоь, иштта дIа кхин а.\nОцу кепах низам деш хилар, иза, соьга хаьттича, еккъа Iовдалла ю. Жоп ша динчух хIораммо а веккъа ша цхьамма дала деза. Оцу коьртачу кепа тIехь бен лаьттийла дац пачхьалкхехь нийсо.\nТкъа и тайпа жигараллаш – уьш таханлерчу политикан мохехьа, политикан ойланашкахьа верзар ду. Даьржина бухарчу Iедало лакхарчуьнга низамаш тIеэцар дехар, цо гойту хьал дикачу кхочур доцийла, бехкболучунна хьалхара жоьпе хIуманна а бехкебоцурш ийзор буйла. Бехкбоцчу нахана дуьхьал репрессийн мур болор ду иза".\nОццу хьокъехь иштта къамел хилира тхан Ослорчу бакъоларъяран «ХIелсинки Тобан» декъехь болх бечу Гисаев Ахьмадца а. Иза тешна ву жигаралла нохчийн депутаташка лаккхара охьаехна хиларх.\nГисаев: «Цивилан гIиллакхашца ца догIу иза, амма догIу Оьрсийчоьнан амалца-м. Цуьнан зеделларг долуш ду дукха заманахь дуьйна схьа. Кхечеран а ду иза, масала, Палестинехь. Цигара схьадогIуш а ду. Даима а лелла, лелар а ду. Шех парламентах «нохчийн» олу, амма ян-м яц иза нохчийн. Со тешна ву, цо и низам шеггара доьхуш дацарх – цуьнuа дехна и гIуллакх айдар».\nНохчийн парламенто шегара дош аьлла, шегара дехар Москох дIахьажийна. Муха, хIун нислур ду Пачхьалкхан Думанехь – хаттарехь дуьсу. Мел бакъбу Кремло а, низамаш кхуллучу гонаша а гергарнаш жоьпелле ийзабе низам тIеоьцур дац бохург, ала хала ду. Таханлерчу Оьрсийн пачхьалкхан хотIе хьаьжча-м муххале а.\nГергарчо динчу зуламах жоп лучу далахь...


Ханты-Мансийскера бусулбачара арздина Росгвардина\n"Коммерсанто" яздарца, Ханты-Мансийскехь бехачу бусулбачара юкъахь кехат-арз яздина прокуратуре, Росгвардин эскархоша бехк боцуш етташ, тIехь ницкъбеш, мажош хедош, царех цIераш туьйсуш, Iазап латтадо шайгахь аьлла.\nБолчу хаамашца, карарчу беттан-4-чохь хилла и инцидент. ОМОН-о масех кафешкахула рейдаш а йина, иттанашкахь дIалецира бусулба нах. Лецначара даредарца, йиттина ца Iаш, аьнаш бина уьш, масала, цхьана кафе чохь жима стаг лаьтта охьа а вижина, нека деш санна сурт хIоттадайтина цуьнга.\nОьрсийчоьнан меттигера Талламан комитето толлуш ду чуделла аьрзнаш. Шайгахьара Росгвардино дIахьедо, низамашца а догIуш, шаьш оперативан барамаш дIахьош дара, бахархоша шайга де аьлларг кхочуш ца дора аьлла.\nИштта цара билгалдаьккхина, исламан дин лелочарлахь радикалаш бу, цара кхерам бохьу гонахчарна, цундела шаьш сема хила деза аьлла, яздо "Коммерсанто".


СаIудийн паччахьо хастийна шен кIант цIанвина мехкан кхелан система\nБин IабдулIаьзиз СаIуди Салман (юккъехь).\nWashington Post газетан корреспондент Хашогги Джамал вийначул тIаьхьа вистхилла воцчу СаIудийн паччахьо бин IабдулIаьзиз СаIуди Салмана хIора шарахь пачхьалкхан куьйгалхочо деш долу къамел дина ша Iуналла дечу мехкан парламентан декхарш кхочуш дечу Шуран Кхеташонна хьалха.\nПаччахьо хастийра шен кIант принц Мохьаммед журналист верна бехке ца хилар дIакхайкхийна пачхьалкхан кхелан система, яздо "Iамеркан аз" зорбанан гIирсо. Цхьаболчара чIагIдарехь, Хашогги вен аьлла омра делларг ву принц Мохьаммед. Шен къамелехь Салмана ца хьахийра шен кIант цунна бехке веш ву бохург.\n«Пачхьалкх кхоьллинера нийчо а, массо а цхьатерра хилар а бухехь долчу бусулба принципашна тIехь, ткъа вай лаккхара мах хадабо кхело а, прокуратуро а къахьегарна", - элира паччахьо шен къамелехь.\nДIадаханчу кIиранах СаIудийн пачхьалкхан инарлин прокуроро дIахьедар дира, журналист Хашогги верна принц Мохьаммед декъахь вац аьлла. Цо вен кхел яре кхайкхира 5-а вахархочунна. Цул сов прокуроратуро и зулам дарна бехк кховдийна кхин а 11 стагана. Инарлин прокуроро бинчу хаамца, верриг а Хашогги вер хьокъехь толлучу гIуллакхехула лаьцна ву 21 стаг.\nДIадаханчу кIиранах Iамеркан коьртачу талламан урхалло дIахьедар дира, ма дарра аьлча, СаIудийн пачхьалкханна урхалла деш волчу принц бин Салман Мохьаммеда ГIадужу-беттан 2-чу дийнахь омра делла хилла СаIудийн Истанбулерчу консульствехь Хашогги вен аьлла.\nГерманин арахьарчу гIуллакхийн министро Маас ХIейкос оршотан дийнахь дIахьедар дира, Хашогги верна декъа хила мегаш волу СаIудийн пачхьалкхан 18 махкахо Евробертан Шенгенан зоне чувитар доьхкур ду Берлино аьлла.\nХьалхо Iамеркан президенто Трамп Дональда дIахьедар динера, СаIудийн Истанбулерчу консульствехь журналист-диссидент Хашогги вуьйш дIаязйина аудио елла шега аьлла. Амма цуьнга ладогIа дагахь вац ша, бохуш вара Трамп, иза дан дагна вуно хала долун дела.\n"Иза ду дIаяздина долу бала хьегар", - бохура Трампа кIирандийнахь эфире яьллачу Fox News телеканалана ша еллачу интервьюхь. "Иза вуно къиза ду, инзаре ирча ду", - тIетуьйхира цо.\nХашогги вер хьокъехь Iамеркан Iедалшна хетарг довзуьйтур ду шаьш шинарин дийнахь, бохуш вара Трамп. Пачхьалкхан департаменто бинчу хаамца, принц Мохьаммед журналист верне декъа ву аьлла Iамеркан коьртачу талламан урхалло хаам бинехь а, цу хьокъехь кхоччуш жамI дан хьалхе ду.\nFox News телекомпанина интервью луш, президенто Трампа дIахьедар дира, шена ца хаьа СаIудийн принц Мохьаммед и зулам дарна декъа ву-вац аьлла, амма цхьа хIума эр дара ша, дуккха а наха боху иза бехке вац, тIетуьйхира президенто.\nЖурналист Хашогги вер хьокъехь Iамеркан коьртачу талламан урхалло кечйина доклад дIадаханчу шотдийнахь телефонехула йийцаре йира Трампа а, Пачхьакхан секретаро Помпео Майка а.\nХашогги Джамал колумнист вара Washington Post газетан. Цо дуккхазза а критика йинера СаIудийн паччахь хIуттур волчу принцана. Иза вийна Истанбулерчу СаIудийн консульствона чуваханчул тIаьхьа. Хашогги цига ваханера шен хIусамнана ша йитина хиларх лаьцна кехат даккха.


Сан бераш а эцна, сектех дIакхетта сан хилла хIусамнана\nГезгмашин-бутт 09, 2017\nМаршо Радион архивера сурт\nЧитаев: Сан бераш эцна Оьрсийчуьрчу сектех дIакхетта сан хилла хIусамнана\nКху деношкахь Москох кхелехь цхьа ша-тайпа дов листина. Цо харц бина Гагаринан кIоштан кхело хьалхо бина сацам.\nКерлачу сацамца ненаца дисина бераш лаам хилахь ган бакъо елла Германехь вехачу нохчочун Читаев Рашидана.\nЧитаев Рашидан а, цуьнан хиллачу зудчун Татьянин а юкъахь 5 бер ду. Германехь беха и доьзал дIасабаьлла. Бераш а эцна, зуда Москох дIаяхана.\nЦу хенахь дуьйна шен бераш ган бакъо яккха гIерташ вара иза. Ши бер схьадаккхаделла цуьнга. Важа кхоъ хIинца а ненаца ду.\nИза мегар долуш хIума дара, кхьа хIуума дацахьара, бохуш ву Читаев. Цо дийцарехь, церан нана «Пятидесятники» олучу керста динан сектан юкъаяхана, цо ялочу хенахь иза бусалба динехь хиллехь а.\nЧитаев: «Цхьа а шеко яц уьш сектан юкъахь хилар. Iамеркера секта ю иза. Книгаш хилар сов, ас суьрташ а даьхна, хьайн доьзалах дIахада еза хьо бохуш, берийн ненан цIе а, сан а цIе а , берийн цIе а язйина кехатийн. 120 агIо ю язйина. Прокуратуре дIаделла ас, хьажал нана сектан юкъа яхна, бераш а дигна шеца, аьлла. Тергал дина дац кху 6 шарахь прокуратуро».\nIедалан белхахоша генадаьккхина могIарера дов боху Читаевс.\nЧитаев: «Ма дарра дийцича-м, могIарера доьзална юккъера дов ду иза. Амма Iедалша, кега а дина, гена а даьккхина, хIинца шайна луучу агIор нисде аьлла дIатесна. Сан йоккхах йолу йоI бIаьрса дика доцуш ю, могаш а яц иза. Суна ца гайтина цара иза ялх шарахь».\nМасех де хьалха Москох кхело, шен агIо а лаьцна, сацам бинехь а, тахана а и бераш ган аьтто болуш вац Читаев. Бераш а эцна зуда къайлаяьлла, иза схьалаха гIерташ Iедалш ду аьлла а ца хета шена боху цо.\nЧитаев: «Кхело кIиранахь шозза суна ган йиш ю аьлла. Амма нана, уьш а эцна, къайлаяьлла. Iедал далича а, Iуналла деш берш балийча а карош яц иза. Иза мичахь ю хууш долчух тера ду царна".\nСекте бераш дигарх лаьцна аьлча, иза баккъалла а йоккха проблема ю. Соьлж-ГIалахь болх бечу берийн психологана Медведева Натальяна боккха кхерам го муьлхха а секте кхаьчначу берийн могашаллана.\nМедведева: «Иштта бераш сектан юккъедахча динах кхетар кхечу агIор хуьлу церан. Иштта кхетам лахло. Царна урхалла дало, де долуш ца хуьлу уьш, сингаттам а алсамболу, дера а хуьлу, тIейогIучу хенахь шаьш шайна тIе куьг дахьарна а кхерам бу. Цундела сектан юккъе бер дахьаро во тIаьхьалонаш йо церан сиинкхетаман».\n800 боьхна доьзал меттаIоттийна шаьш боху Iедало\nТуьйранашца кхиайо хьехархочун корматалла\nНохчийчохь ГIурбадер а, бераш школе дахар а цхьана дийнахь хир ду\nМел дукха бу байна лоьху нах нохчашлахь?\nБер даларна бехкейо Нохчийчохь лор\n"Сан таро яц бераш школе кечдан..."


Машар латталба массаза — Сердало\nЙиълагIча классе вай деша дагIача хана вайна хеза а, вай Iомаяь а я «ЧIагарг» яха стихотворени. Дешара книжка тIара аргIанара гIалгIай халкъа багахбувцам илли да из. ДукхагIболча гIалгIашта – зIамигачарна а боккхийчарна а из дагахьа хов аьнна хета сона, оалхазарашта юкъе къаьстта чIагарг дукха дезаш а лоархIаш а вай хилар бахьан долаш.\nИз стихотворени сона дага хIана ехай аьлча, «Сердало» редакцена гаьна боацаш ба Наьсарен боккха Iам. Укх деношка цу тIа гIолла гIайтта лелаш чIагаргаш бIаргадайр сона. Даггара хий мала гIерташ хин IотIа а ухаш, чехка юха айлуш ялх-ворхI чIагарг дар уж. Цар леладечох сакъердалуш, сай дог Iаббалца царна бIара а хьийжа, сурташ а даьха чувахар со.\nШоллагIча дийнахьа, Iуйранна дар из, беша хьатIадаьннача тIугаскага, хохага, коартолга хьожаш, царга бIарг локхаш со лелаш, даггара Iехаш кхесташ, чIагаргаш дар шоай иллеш доахаш. Царга хьожаш волаш, карт мара юкъе йоацаш яхача тхоай лоалахарча йоккхача сага хьатIа а ена болх беркате бийцар са. Цун Iуйра дика а йийца аз моаршал юхадерзадича аьлар лоалахочо:\n— ЦIадаьхкад чIагаргаш, бакъда отаро чу хьачудахка-м тигац.\n— Кхера хургда уж, е вайдараш цIакхаьча хургдац хIанз а, — аьлар аз.\n— Цудухьа илли даккха деза царна, уж кхераргдоацаш, е хьацIадоагIаргдолаш. Укхазарчар дIадихье дIатох йоах царех Iа дийца моллагIа хабар. Цул совгIа, уж шоаш цIен гарга ца доагIаш кхесташ хул а йоах, шоай дай шоашца машаре бий халца.\n— Ай сенах ховргда царна уж машаре бий е бац, — аьнна хаьттар аз цецваьнна.\n— Моаршал хатта деза царга, — аьнна машара моаршал хаттара илли даьккхар са лоалахочо духхьал чIагаргашта тIа а йийрза.\nМарша доагIалда шо, хьамсара чIагаргаш!\nГIоза доагIалда шо, Даймехка!\nИраз дахьаш доагIалда шо, вай коашка!\nМашар латталба шун, бIенашка!\nИразах кхуйла шун сийрда кхоане – кIоригаш!\nМашар! Ираз! Беркат!\nДаькъала хилда вахар!\nТIом ма хилба цIаккха!\nМашар латталба массаза!\n— Ий, шоай нана яха цар! Ма дика оалхазараш а да-кх уж да-м. Шоай кIоригаш мара кхы хIама дага ца доалаш царна Iалашо еш, уж кхееш хул уж. ЦIаьхха цIадена чIагарг гучадаьлча доахаш цхьа илли дар тхо зIамига долча хана, — аьнна, лакхе аз ювцаш йола школе Iомаеш йола байта хьалекхар сона йоккхача сага.\n— ЧIагарг, чIагарг!\nХьо мичара доагIа?\n— Десагара доагIа.\n— Дос мича дахар?\n— ХьунагIа дахар.\n— Догаро тийдар.\n— Хи чу ийккхар.\n— Хий мича дахар?\n— ЧIагарго мелар.\n— ЧIагарг мича дахар?\n— ВорхI лоамах даьлар.\nИз байта сона хац мотташ яр йоккха саг. Бакъда, аз деша вагIача хана книжка тIара Iомаяь яле а, цо боккхагIчар хьаювцача хана дагалаьца Iомаяьй из вIалла нах Сибаре бахале хьалха. Хьамсара «Сердало» дешархой шоана хой тIаккха чIагаргах дола уж дале а, е кхыдараш дале а иллеш? Ца хой шун уж Iомаде аьттув ба-кх тахан.\n← Оалкама керда хьалдаьча культура цIагIа хиннача фестивалах\nСурхо тIара имам →


Соьлж-галахь долу республикан коьрта маьждиг а, уггар лакхара гIишлош а, 14Оха2012\nХIара а, тIедогIу а кIира чекхадаллалц, Нохчийочохь чIагIйинчу рожехь болх бийр бу низамхоша. Марханаш даьстина довллалц а, цул тIаьхьа, махкахь хиндолчу цхьана дезчу денна лерина а.\nТIедогIу кIира чекхдаллалц бийра бу нохчийн эскархоша а, полисхоша а оцу ражехь болх. ХIора белхахочунна, къаьсттина Соьлжа-гIалахь болх бечарна а, гуонахь йолчу кIошташкахь болчарна а тIедуожийна ду, оцу ханна юкъахь тIех сов сема а, терго еш а хилар.\nИза дина ду, марханаш даьстина довллалц, цул тIаьхьа тIедогIучу киIрнах Кадыров Ахьмад винчу денна лерина даздарш дIадовлалц. Ишшта оцу денна лерина ю, махкхахь дIахьура йолу Оьрсийчоьнан парашютан спортехула йолу чемпионат а.\nНохчийчоьнан ницкъаллийн структурийн коьртехь болчара чIагIдо, махкахь долчу хьолан, Iаткъам балура болуш кхузахь ницкъа бац, ша дерг Iуналлехь ду аьлла. Амма, хIокху марсхьокху беттан 8 дийнахь Соьлжа-гIалахь шина Iожалхочо эккхар динчулла тIаьхь, цу тайпаниг юха а ца хуьлу олийла дац боху, нохчийн полицехь долчу хьостано. Цундела, чIагIам бинчу хьолехь бийра бу низамхорша болх.\nМарха даьстина даллалц, коьрта тидам цара тIебахийтина хира бу махкахь долчу маьждигашна а, дуккха а нах гуллучу меттигашна а. Цигахь болх дIахьош болчу полисхойх, дукхахберш духарца къаьсташ хира бац могIарерачу нахах. Оцу хIумано, цIеххьашха деш долу хIума, юхатухуьйтура ду аьлла хета нохчийн низамхойн куьйгалхошна.\nНахана дIасалелар, оцу хена юкъана, дихкина хира дац,цундела, и чIагIам, башха хаалура бац.\nТIеххьара цу тайпа чIагIам бичниу хьолехь нохчийн низамхоша болх бира, Мангал-беттан 12 дийнахь, Соьлжа-гIалахь Оьрсийчоьнан де даздечу хенахь. ХIета Iуьйрана дуьйна, гIала юккъера мел болу урам къоьвлина бара, маашенаш дIаса ца лоьлуьйтуш.\nТоххарехь, тIемалойн буоламан боккха эшам а бина, царах 30-40-х стаг бен вац лаьмнашкахула шайн синош идийналелаш бохуш, меттигерачу Iедалша дуьйцуш далахь а, цу тайпа чIагIамаш баро гойту ситуаци муха ю. Цхьа жимма мало ешшехь, оцу меттехь, гучубовла тIемалой. ТIеххьара Iтеман тасадалар хилла Шуьйта кIоштехь. Хьалкела олучу ооьвлан йистехь, эскархошна тусаелла хилла масех стагах хоьттина хилла йолу тIемалойн тоба. Цу меттехь хилалчу тасадаларехь царах цхьаъ вийна. Вуьйш, шайна гуо балле дIакъайлабоьвла. Царна Iтехь дан дуолийна долу лехарех а гIуллакх ца хилла.\nОцу хиллачу тIеман тсадаларехь, меттигерчу полицин декъехь болх беш волчу цхьана полисхочунна чоьвнаш а хилла, дарбан хIусаме кхачийна. Вийна волу тIемало мила ву къаьстина. Иза Соьлжа-гIалара вахархо ву боху.\nТIаьххьарчу деношкахь хиллачу тIеман тасадаларах, хIара дуьххьара дац. Жимма хьалхо, Сунжа кIоштехь тIемалоша лаьттах йоьллинчу фугас тIехь иккхинера Нохчийчу болх бан Воронеж регионера баьхкина болу оьрсийн полисхой. Иза хилла Бумтара Эха-Борзе,оьрсийн маттахь Ассиновская станица а олу цуьнах, боьддучу новкъахь.\nБТР эккхийтинчулла тIаьхь, цунна Iте, масса тоьпаш йиттина хилла кIело йинчара. Оцу меттехь, цхьацца чоьвнаш а йина лазийнера 5 полисхо.Шинна могашаллийн хьал хIитцна а дика дац боху лоьраш. ТIемалой оцу меттехь , хьуьнхахь дIакъайлабоьвла. Лазийна болу полисхошна, цара гайтинчу майрална доьхьал, мидалш лура ю аьлла дIакхайкхина, церан буьйралло.\nОцу юккъешхула, тIемалошца латтош болчу къийсаман жамIаш дкиа лору меттигерачу низамхоша. Нохчийчоьнана чоьоххьарчу гIуллакхийн министраллера жамIашца, хIокху шеран доьххьарчу ялх баттахь, ваийна ларулуш ву 27 тIемало. Царах цхьаъ церан баьчча ву. Дийна дIалаьцначарах дуьйцуш дац. Дустархьам, ала мегар ду, луларчу Дагестанехь, оцу хена юкъан I00 тIемало вийна, 70 цхьацца дийцарш деш дийна дIалаьцна.\nМархнаш даьстина довллалц ха дар алсамдоккхуш ду Нохчийчохь


Нохчийчоь -- Соьлжа хи тlехула тесначу тlайн чиркхашца кечдина Керлачу шарна, Соьлж-гlала, 26Гlу2012\nТахана тIаьххьара де ду чекхдолучу 2012-чу шеран.\nХIора шерца санна, цуьнца доьзна а цхьа маьIне хIума дуьсур ду Нохчийчохь а, арахьа а бехачу вайнехан дегнашкахь.\nСтрасбургера адамийн бакъонийн кхело эххар а цкъа мацах чубелла латкъам а къастийна, дуьненах юха а теша буьйлабелла, Оьрсийчохь цхьана кепара нийсо ца карийна иттаннаш нохчийн доьзалш. Луьра ТIемаш боьлхучу хенахь, шайн чуьра дIа буьгуш а, харцонца ехха хенаш йиттинчарх цхьаберш цIабирзина кхушара. Царах цхьаъ яра 8 шой ах шой Мордоверчу набахтехь даьккхина йолу Муртазалиева Зараъ.\nДIадаханчу шарахь Маршо радио оцу массо хиламех лаьцна дийцира. Кхушарлера тIаьхьарчу денна лерина кечъйина программа оха муха кечъйира аьлча, вайн эфирехь хезначунна а, вебсайтана тIехь ешначунна а комментареш еш, жигара хиллачу ладогIархошца къамел деш, йина. Маситтанца зIене а девлла, оха къамеле бехира уьш.\nДаханчу шарахь хьан сатийсамех хIун кхочуш хилира? – аьлла дуьххьара тхан къамел хилира Францера Халидца.\nУрдун махкара ву Диаб. Шен керлачу шарца боьзна сатийсамаш а бовзуьйтуьш, тIедогIучу шарахь Маршо радион эфирехь стенах лаьцна алссам хаза лаара а дуьйцуш, къамел дира цо.\nБагалова Зулай нохчийн актриса ю. Дукхах бочларна иза дагайогIу Хамидов Iабдуллин «Бож-Iела» спектаклехь цо лаьцначу декъаца. Бож-Iелин хIусамнана яра иза оцу спектаклехь. Карарчу хенахь иза Соьлж-гIалахь ехаш ю.\nМаршо радионо телефон тоьхча иза Мамакаев Iаьрбин исбаьхьалла каралайоккхуш, иза йоьшуш яра, цхьана радиопрограммина кечам беш. Нийсса керлачу шарца йоьзначу цо дитинчу йозин агIонна тIехь яра иза.\nБагалова Зулайн сатийсамаш шен берашца боьзна бу, ехаачу хенахь церан ца хуьлчу аьттонна сагатдарца.\nБагалова Зулай, Соьлж-гIала\nМаршо радионо шен гIиллакх кху шара а ца хийцира. Дахана шо доьрзучу дийнахь оха гуттар а хозуьйту нохчийн композитор Димаев Iела. ТIедогIучу керлачу шарахь цуьнан юбилей ю, 60 шо кхочуш. Кхушара ша диначух лаьцна иштта дийцира цо.\nДимаев Iела, нохчийн композер\nХьоме Маршо радион ладогIархой, оха шун декъала до тIедогIучу керлачу шарца. Дала керла шо ирсе, токхе, шу могуш-маьрша долуш догIийла!