Ал-БагIдади "вагийна" Соьлж-ГIалахь\n2 эзар стаг вара Соьлж-ГIалин коьртачу майданахь гулвелла. Царалахь дуккха а бара байинчу кегийнехан гергарнаш. Карахь плакаташ яра ДАIИШ-ан лидер Ал-БагIдади емалвеш.Дерраш цхьана метте гулдича, билгалдевлира Iаьрбийн маттахь Делан цIерш язйинарш. Оцу бахьанийца суьртех цхьадерш дагоза дисира...\nIедалан лаамца - ДАIИШ емалъян\nГобаьккхина лаьттара полисхой. Гуламе воьдучу хIораннан дегIах таллам а бора цара. Ток тIе а ялийна, латийначу динамикашна чухула хезара гулбеллачара де къамелаш.\nМитинг дIахьочу юккъаралхочо Газуева Алпас дIахьедира шаьш гулдаларан Iалашонех лаьцна.\nГазуева: «Вайн къам цхьайолу боьха хIуманаш юкъа а йовлий, вайн бераш цIена долун дела, уьш Iехадо. Вайн бераш хьекъале хилийта, царна хьехам бан арадевла вай».\nМитингехь дакъалоцучу бакъоларъярхочо Саратова Хедас шен къамелехь билгалдаьккхира, шаьш дехардеш хилар, нохчийн кегий нахе цхьанна а тIемашна юкъа ца ийзабалийхьара, аьлла.\nСаратова: «Тахана тхо декъа ма декъахьара аьлла, дехардан арадевла ду. Тхо шина тIамах чекхдевла а дара. Тхо дитахьара аш!».\nКъамелдан билгалбина нах бацара. Шена луург тIе а вахана, дош ала йиш йолуш вара. Еха кIайн маж йолчу воккхачу стага Гунашев Мохьмада дайн-наношна бехкбиллира, доьзалхошкара цхьаъ даьлча уьш бу элира бехке.\nГунашев: «Тахана дуьйцуш ду беро динчунах, денан-ненан бехк бац бохуш. ВаллахIи бу бехк. Вайн бу бехк. Вайн доьзало хIун леладо ца хьажарна вайн бу бех бу. Церан накъосташ муьлша бу ца хьажар а, церан телефонаш чу ца хьажар а вайн бехк. Лардайша уьш!»\nМажаев ИбраьхIим цIе йолу кIант а хилла бутт хьалха полисхошна тIелатардинчул тIаьхьа байиначаралахь. Цуьнан нана а, ваша а дара гуламехь. Нана Яхита халла бен йистхилалуш яцара.\nМажаева: «Суна хилла ницкъ сайн кIантах хуьлуш бац. Цунах йоьлхуш а яц со. Со берриге а махканна а, дуьненна а, паччахьна а хьалха юьхьIаьржа ю. Тахана, сан санна, нанойн дог делхадойла оцу Ал-Багдадин».\nМажаев СаIид, ша а Шемахь ДАIИШ-ан могIаршкахь а хилла, оцу некъах дохко а ваьлла, цIавирзина ву. Iедало хадийна хан а текхна цо набахтехь. Цул тIаьхьа кегийрхошна, цига уьш ца эхийта, хьехамаш беш болхбо цо. Шайна къинтIера довлар дийхира Мажаевс, шен вашас а, цуьнца хиллачара а байинчу полисхойн гергарчаьрга.\nМажиев: «Со шуна хььалха кхузахь латта юьхь яцара. Вайна юкъадохьушдерг доккха питана ду. Со суо а цигахь хилла ву 7 баттахь. Гергарчаьрга доьхур дара ас, и чIираш а йитина, вайна уьш мостагIий буйла хаар».\nМитингехь хиира, дукха хан йоццуш Нохчийчуьра йоьдучу автобусца Москох воьдуш массийта жима стаг лаьцнийла. Уьш а, дийцарехь, цигахь цхьацца зуламашдан боьлхуш хилла, юха а тIаккха а оццу ДАIИШ-ан омрица.\nЦхьана кIентан девашас бахарехь, ден аьлларг деш доьзалхо вацахь, цунна тIе куьг дахь амегар ду.\nМаликов Ризван цIе йолу жима стаг а ву ДАIИШ-ан декъашхо ву аьлла бехке веш. Цуьнан нана а яра митинге еана. Верриг а, республика куьйгалхочунна тIера дуьйна, къинтIера воккхуш яра иза.\nМаликова: «Со Маликов Ризванан нана ю. Со президентна а, халкъана а хьалхахь юьхIаьржа ю. Дала холчу хIоттабойла уьш Iехабинарш».\nМитингехь къамелдинчу наха билгалдоккхура, кху халачу заманахь нохчийн къоманна хуьлучу даккхийчу зенех лаьцна.\nТIемашна юьстах ца Iахь, къам хIаллакхиларна кхерам бу, боху цхьана вистхиллачо.\nВахархо: «Вайн генофонд дIайолуш ю. Цигахь а, кхечанхьа а вовшхлеташ бу. Массара а ша вол-волучохь лардан деза къам».\nМитинг йолаелча дуьйна, цунна уллехь лаьтта охьайоьхкуш яра аль-Багдадин суьрташ тIехь долу, аьлча а иза тайп-тайпана емал веш йоза тIехь долу суьрташ. Дерраш цхьана метте гулдича, билгалделира цхьадолчу суьрташна тIехь Iаьрбийн маттахь Делан цIераш хилар. Уьш сихонца къеста а деш, юьстахдехира. Оцу бахьанийца ал-БагIдадин суьртех цхьадерш дагоза а дисира.


Балхара дIабаьхна "Кавказ сегодня" порталан иттаннаш белхахой\n"Кавказ сегодня" порталан логотип.\n"Кавказ сегодня" зорабанан гIирсан белхахойн терахь хаъал лахдина Чиллан-бутт болалуш, хаам бо "Кавказ.Реалиино". Иза проект ю Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу федералан гонан векалаллин.\nБолчу хаамца, балхара дIаваьккхина 40 стаг. Регионашкахь витина 4 корреспондент. Кавказ.Реалиин хьастано бинчу хаамца, инвесторша сацам бина и проект эвсара яц аьлла. И бахьана долуш ахча далар сацийна цара.\n"Кавказ сегодня" олу хаамийн а, аналитикан а портал кхоьллинера, иза Къилбаседа Кавказехь уггаре а боккха хаамийн зорбанан гIирс хир бу аьлла. Цунна ахча мичара луш ду официалан кепара дуьйцуш дацара, амма лоруш дара иза дийраш Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказан федералан гонан Iедалхой бу аьлла.


Владимир Путин а, Джо Байден а Женевехь, Манга. 16-гIа, 2021 шо\nЖеневехь кхаарин сарахь цхьанакхетта Американ президент Джо Байден а, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а. Шина пачхьалкхан куьйгалхочо вовшашца дуьххьарлера дагадовларш д1адаьхьна оцу статусехь. И мероприяти хилира Шолг1а дуьненан т1ом д1абирзинчул т1ахьа дуьйна уггар уггар вон юкъаметтигаш а йолуш Москвана а, Вашингтонна а юкъахь, яздо Свобода Радионо.\nЦхьаьнакхетар хилира Женева гIалин долахь йолчу историн Ла Гранж виллехь. Дагадовларш дуьйладелира Москвара хенаца 14 сахьт 25 минот яьлча, ткъа дIадирзира 18 сахьт даьлча, вуьшта аьлча дахделира 4 сахьтехь гергга, хила мега аьллачул а дукха хенахь.\nЦхьанакхетаран жамI санна Американ а, Оьрсийчоьнан а президентийн ц1арах зорбане даьккхина стратегин стабилизаци хиларх лаьцна д1ахьедар. "Оха тIечIагIдо тхо зарратан герз лелочу тIамехь толамхо хуьлийла даац, иза цкъа а болабойла дац боху принцип ларъян лаам болуш хилар. Оцу Iалашонашка кхача Оьрсийчоьно а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а диалог йолр ю стратегин стабилацехула", - аьлла ду оцу документехь.\nДагадовларш дIадирзинчул тIаьхьа, хьалха дийцина ма хиллара, ца хилира шина президентан цхьаьна пресс-конференци.\nДуьххьара пресс-конференции дIаяьхьира Оьрсийчоьнан президента. Цо элира цхьанакхетар пайде дара, иза мостагIаллин доцуш дIадахара аьлла.\nЦул тIаьхьа пресс-конференци елира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатаийн президента Джо Байдена. Цо дийцарехь, цуьнна оьшуш дара Путин Владимире шега дийца Америко стенна йохуш ю шцхьацца гIулчаш. Байдена бахарехь, Путине дIахьедира цо амеркахойн политика Оьрсийчоьнна дуьхьал хьажийна цахилар, амма Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент ша хиларна шега диталуш ца хилар адамийн бакъонаш йохорах лаьцна долу хаттарш.\nЖеневера дагадовларш вовшахтоьнера Байденан лаамца, аьмма Оьрсийчоьнан агIоно вуно боккха чулацам болуш ларара иза, билгалдоккху Настоящее Время телеканало. Байден цхьаьнакхийтира Путинца, Европера турне дIахьуш а волуш, НАТО-на юкъахь йолчу пачхьалкхийн саммит а, G7 куьйгалхойн цхьаьанакхетар а дIа ма йирззина. G7 цхьаьнакхетаре Оьрсийчоь кхойкхуш яц 2014-чу шарахь дуьйна.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Бусулба динехь магийна дуй доьзалхо хуьлуш яцахь (вацахь) искусственный оплодотворени йан? Коьрта агIо\nДе дика хуьлда шун. Сай хаттар юккьера цхьадолу дешнаш нохчий маттахь алалур дац соьга, бехк ца биллар доьху аса. Бусулба динехь магийна дуй доьзалхо хуьлуш яцахь (вацахь) искусственный оплодотворени еш кхечу зудчуьнан я стеган сперма я яйцеклеткаш использовать я? Доцца аьлча донорнаш чу яхкийта. Сайн хаттарах хьо нийса кхетта хиларе а, сайна жоп даларе а сатуьйсу аса. Цхьа хьадис я далийл а дуй цунах лаьцна. Дела реза хуьлда!\nДалла езийла/везийла хьо. Оьрсийн маттахь «искусственное оплодотворение» олуш долу хIума, йа кхечу агIор «ЭКО» олуш долу хIума хIокху заманахьлера Iеламнаха теллина хIума ду, шен хьокъехь церан сацам хилла хIума ду. «Дуьненаюкъара фикъхIан гуламо» иза дикка массо агIор теллинчул тIаьхьа, цара 1986 шарахь цунна бина сацам буьйцур бу вай:\n«Говзанчашка а, лоьрашка а ладоьгIначул тIаьхьа, Гуламна билгалдаьлла таханлерачу хенахь оцу белхан девзаш долу некъаш ворхI некъ хилар. Цул тIаьхьа Гуламо иштта сацам бина:\n1. ХIинца буьйцур болу пхи некъ берриге хьарам бу ШариIатан агIор, уьш лелон маггане мегаш дац, уьш шаьш хьарам хилар бахьана долуш, йа церах схьадовлуш долу вон жамIаш бахьана долу, адаман схьада́лар иэлуш хиларна, ненан хьаккъаш довш хиларна а, кхийолу мегаш йоцу агIонаш хиларна а.\nХьалхара некъ: хIусамден оралла (сперма) а, цуьнан хIусамнана йоцучу хийра зудчуьнан стен зирх (яйцеклетка) а схьа а оьций, арахьа и шиъ цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьанатоьхнарг хIусамненан берацIа чу йиллар.\nШолгIа некъ: ХIусамненан стен зирх а, цуьнан хIусамда воцучу хийра стеган оралла а схьа а оьций, и шиъ арахьа цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьаьнатоьхнарг хIусамненан берацIа чу йиллар.\nКхоалгIа некъ: ХIусамден оралла а, хIусамненан стен зирх а арахьа цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьаьнатоьхнарг ша́ шен кийрахь иза лелор аьлла йолчу хийра зудчуьнан берацIа чу йиллар.\nБиолгIа некъ: Хийра стеган оралла а, хийра зудчуьнан стен зирх а арахьа цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьаьнатоьхнарг хIусамнена берацIа чу йиллар.\nПхиолгIа некъ: ХIусамден оралла а, хIусамненан стен зирх а арахьа цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьаьнатоьхнарг шолгIа хIусамненан берацIа чу йиллар.\n2. Нагахь санна оьшуш хьал делахь, хIинца вай буьйцур болчу ялхолгIа а, ворхIолгIа а ши некъ лело мегар ду цу балхана, хьарам долу хIума хилийтарх лоьраллин агIор дикка лар а луш. И ши некъ иштта бу:\nЯлхолгIа некъ: ХIусамден оралла а, хIусамненан стен зирх а арахьа цхьаьна а тухий, тIаккха и цхьаьнатоьхнарг оцу хIусамненан берацIа чу йиллар.\nВорхIолгIа некъ: ХIусамден оралла схьа а оьций, тIаккха иза оьшшуче чу йиллар, берацIа чу йа цунна тIебоьдучу некъа чу».\nЧекхбели Дуьненаюкъара ФикъхIан Гуламо бина сацам.\nЮкъарчу чулацамца аьлча, хIусамдена а, хIусамнанна а юккъе муьлхха кепара йоьлла кхоалгIа агIо ю́луш елахь, мегаш ца хуьлу и хIума дар. Нагахь санна деш дерг къаьсттина цаьршинна юкъахь делахь, тIаккха мегаш хуьлу иза, жимма хьалха билгалбинчу шина некъаца. Цундела, «доноран» цхьаъа хIума чуйиллийта мегаш дац, йа «донорх» хьакхалуш хIума делахь а мегаш дац иза.\n14.07.2012 = 24.08.1433


Шен бала шега нохчийн маттахь балхабайтар доьху зудчо\nЧиллан-бутт 15, 2019\nШвецерчу миграцин урхалло оьрсийн мотт буьйцу прокурор шена къасторна реза яц нохчийн мухIажир. Оцу гIулчо низам ца талхийна, боху оппоненташа\nШа бахначу баттахь Стокгольмехь миграцин хьукмате тховкIело йоьхуш, аьллера, шегара тоьшаллаш даха, Оьрсийчуьра ша ядарх дерг тешон шена оьрсийн мотт буьцуш воцу белхахо лахьара, иштта, нохчийн мотт буьйцу гочдархо а кхайкхахьара, амма ца дина кхочуш шина дехарх цхьа а, боху бутт хьалха Нохчийчуьра Швеце еъначу зудчо.\nОьрсийн мотт буьйцу прокурор къастийна мухIажирца къамел дан. Ткъа зудчо, шена хила тарлучу вонах кхоьруш, ма-дарра ца дийцина, стенна едда ша Оьрсийчуьра. Оцо лахъян мега зудчунна Швецино тховкIело яларца йоьзна шансаш.\nШен цIе йовзийта кхоьру иза – цIахь бисинчу гергарчарна хьовзам баккха тарло Iедало. Шен майра хьийзаво Нохчийчуьрчу хьаькамаша, цо дин шаьш ма-бохху цалелорна, дахаре болу хьажам шайнчуьнца богIуш бацарна, дуьйцу зудчо.\nЮьхьанца доьзал боьссина хилла Германе, амма ца елла цигахь тховкIело – доьзалан дена депорт йина, ткъа хIара зуда а, кхо бер а диса гIерта хIинца Швецехь.\nМухIажирехьа ю Швецера VAYFOND. Оцу нохчийн юкъараллан векал Садулаева Амина тешна ю доьзална тховкIело яла йогIуш хиларх. Инцидентах лаьцна дийцира цо "Кавказ.Реалиин" корреспонденте.\n"Зудчунна гIодеш яра со. Мигранташ тIеоьцучаьрга цо элира, шега къамел нохчийн мотт буьйцучу толмажца цхьаьна дойла ца лаьара шена, ша кхоьру. Нагахь шайна нохчийн мотт буьйцург ца каравахь, муьлхачу маттахь хьоьца къамел дан таро ю, хаьттира цуьнга.\nЦа хуьлучу далахь, оьрсийн маттахь мегар ду, жоп делира кхо. Амма пхи минот ялале, гочдархо лохуш къа ца хьоьгуш, Ирина цIе йолу оьрсийн мотт буьйцу белхахо ялийра.\nКъамел дирзича, хIиттийначу кехаташа бохура, мухIажирна хууш болу мотт беккъа цхьа оьрсийниг а бу, мухIажиро тховкIело йоьхуш яла еза интервью схьаоьцуш Ирина а хир ю. Тхо реза ца хилира оцу хьелашна, дийхира дерриг а юхадолор, къамел мухIажирца нохчийн маттахь дар. Анкетехь белхахоша хийцира, хууш болу мотт нохчийниг бу аьлла, амма оьрсийн маттахь бен зудчуьнца дан къамел доцу белхахо ца хийцира кхечунах.\nЦул сов, ассистент реза ца хилира, тховкIело йоьхучу зудчо ма-деххара, кехаташца сох цуьнан верас-адвокат ян. И болх ас дуккхаза а, нах сайна тIе а оьцуш, оццу хьукмато къобал а деш, хьалха дIахьош хиллехь а", - дуьйцу Садулаевас.\nЦо тоьшалла дарехь, мухIажиро Иринига ца-яьлла бийцина ша арабаьккхина некъ, довзийтина ша Швецин Iедале доьхург. Амма ца дийцина дерриг. Ца гайтина, масала, ша даймахкахь бакъоларъечу "Мемориал" центрехь болх беш хилла хиларх долу тоьшалла.\nДоллучух а лаьцна VAYFOND-о арз яздина Швецин парламентан омбудсмене. Оццу кепарчу орзана дуьхьал жоп деана юстицин омбудсменера Ренфорс Сесилигара. Цо иза шен компетенцехь дац, амма ша орзан копи Швецин миграцин урхалле хьажор ю, аьлла.\nЦкъачунна инцидент ерзанза ю, ткъа йирзина лорийла дац, боху Садулаева Аминас, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин низамаша ма-хьеххара, мухIажирна маьршша, цхьаннах а кхера а ца кхоьруш, ша тховкIело стенна йоьху, Оьрсийчохь хIун кхерам лаьтта шена тIехь дIадийца аьтто миграцин белхахоша баллалц.


Саммитехь Клинтон цхьаьнакхетта Путинца\nГезгмашин-бутт 08, 2012\nВладивостокана уллехь йолчу Русский-гIайретIехь доцца цхьанакхетар дIадаьхьна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира а, Iамеркан Пачхьалкхан секретаро Клинтон ХIилларис а. Хууш ма-хиллара, цигахь ю Азин а, Тийначу хIордан а регионехь экономикан юкъаметтигаш дIакхехьаран саммит.\nПутина а, Клинтона а дийцаре динчу хаттарех дуьйцуш хIумма а дац. Хьалхо цу саммитехь Клинтон ХIиллари цхьаьнакхийтира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министарца Лавров Сергейца. Цаьршимма дийцаре дира Гергарчу Малхбалера хьал а, шина пачхьалкхан юкъаметтигех доьзна хаттарш а.\nIамерко ГIажарийчоьнна а, Шемана а дуьхьал санкциш кхайкхоро Оьрсийчоьнна новкъарло йо цигахь бизнес лело, элира Лавровс цул тIаьхьа хиллачу зорбанан конференцехь. Шен агIора Клинтона хаам бира, кху баттахь, Оьрсийчоьнца йохка-эцар лелорна новкъарло еш долу, Джексонан а, Вэникан а цIе лело низам юхадаккха мегаш ду Iамеркан Конгрессо аьлла.


ОвхIанхой нохчийн кхиазхойн тобанах леттачул тIаьхьа, Австрера вайнехан кегирхой бекхам бан арабовларх ларбан гIерта цу махкара вайнехан къаной.\nМусалатов: "Австрехь тоьллачу адвокатаца зIене а девлла, болх беш ду тхо...“\nНохчийн кхиазхошна тIелатар а дина, царна арсашца а, ирйинчу дечигашца а, эчигашца а чевнаш йинчу овхIанхой лахарехь а, лийцарехь а жигара болх беш ю Венера полици. Юкъаралле а вуно йоккха IалагIож яьккхина долу и тIелатар иттех де хьалха, зазадоккху беттан пхеалгIачохь хиллера.\nХIетахь, Маршо радионо хьалхехьо дийцина ма-хиллара, кегирхойн, Iедалан социалан педагогаша деш Iуналла а долуш, ишколах мукъахан ловзаршца а, вовшашца марзо эцарца а йоккхучу Югентцетрум олучу кхерчахь хан а яьккхина, цIабаха арабевллачу нохчийн 12 шарера 17 шерашка кхаччалца болчу кхиазхошна тIелатар динера арахь цаьрга лерина хьоьжуш хиллачу овхIанхойн тобано.\nМасех минотехь бен дахцаделлачу латарехь иттех нохчийн берана къиза йиттинера цара, ворхI кхиазхо дера чевнаш йина лоьрийн цIийне а кхачош.\nИ хилам австрихойн юкъараллехь а, нохчийн а, овхIанхойн а диаспорашка а вуно IалагIож яьккхина болу, цхьана агIор толлуш полисхой бу, цу Iалашонца лерина кхоьллина зондер-тоба а йолуш.\nВукху агIор, хилларг хIун ду къастош а, шинна агIорчу кегирхошка кхин дIа а тийсадаларш ца дайта, ткъа иштта йоллучу Австрера цу харцоно ира-кара хIиттийна болу нохчийн кегирхой бекхаман акцеш ян гIортарх юхатоха а Iалашонца къахьоьгуш бу Венера къаной а, диаспорин жигархой а.\nИштта, даханчу деношкахь хаддаза цхьаьнакхетарш а, дагадийларш а дIахьош яра Австрерчу нохчийн-гIалгIайн Кхеташо, шен коьртехь Мусалатов Шайхи а волуш.\nДаханчу деношкахь Кхеташонан векалша цхьаьнакхетарш дIадаьхьира латаршкахь декъа хилла, я церан тешаш хиллачу нохчийн кхиазхошца а, церан дай-наношца а.\nЦул совнаха, Iедална белхахошца а, адвокаташца а цхьаьнакхийтира уьш. Шайн рогIехь, Венерчу овхIанхойн диаспорин векалш а, церан дешна нах а, маьждигийн имамаш а бара Кхеташонца зIенехь, хилларг маслаIатаца дерзон лууш а, нохчийн а, овхIанхойн а кегирхошна юккъехь тIейогIучу хенахь цу кепара Iотта-баккхамаш ца хилийта некъаш лохуш а.\nНохчийн-гIалгIайн Кхеташонан куьйгалхочуо Мусалатов Шайхис дийцира Маршо радионе, шаьш бинчу белхан жамIех лаьцна а, ткъа иштта карарчу хенахь лазийначеран хьолах лаьцна а.\nМусалатов: „Оха бинчу белхан жамIа деш, масех хIума билгалдаккха йиш ю. Тхо цкъа хьалха цу латарехь лазийначу берийн дай-наношца цхьаьнакхетта, царна хIун хета, муха дерзон реза бу уьш хаа лууш. ШозлагIа делахь, тхо цу декъа хиллачу берашца а масийтаза цхьаьнакхетта, цигахь хилларг къастош, толлуш.\nКегирхошна хIун лаьа, цара хIун боху ладугIуш а ду тхо. КхозлагIа делахь, дешначу нахаца дага а девлла тхо, хиллачун хьукма муха ду къастон. Австрехь тоьллачу адвокатаца зIене а девлла, цуьнца дагадовлуш, болх беш а ду тхо“.\nЦу юкъана вуно чехкачу боларца нохчийн кхиазхойх леттарш лохуш бу Венера Iедалхой. Иштта мукъаденошкахь церан каделира тIелатарехь декъа хиллачех кхин шиъ овхIанхо лаца. Полицин векало Айденбергера Паула журналисташка динчу дIахьедарца, и шиъ 18-ий, 20-й шераш долуш ву.\nЛатарш хиллачу меттехь шаьшшиъ хиларна цара мукIарло динехь а, амма дацаре до цу шиммо шаьшшиъ цу декъа хилар. Царел совнаха цкъачунна лаьцна кхин ялх стаг ву, латаршкахь декъа хиларна шеконна талламаш чекхбовллалца набахте воьллина.\nЦара а массара а изза чIагIдо, шаьш цу сарахь Iотта-баккхам хиллачу меттехь дара, амма леташ дакъа ца лецира шаьш бохуш. Бакъду, и зулам хиллачу меттера полисхошкахь вуно дукха видеош а, сартийн материал а хиларна, латар долийнарш а, цуьнан декъахилларш а къастор кхин дукха хьелур долуш дац, Iедалхоша чIагIдарехь.\nКхин дIа а чолхе ду хиллачун бахьана къастор аьлла билгалдаьккхира полицин векало шен къамелехь. Цхьаццайолчу информацица, овхIанхойн тобано жимма хьалха цхьана Iарбочунна йиттина хилла, ткъа цхьа нохчийн кхиазхо цу Iарбочунна тIе а хIоьттина, овхIанхойх летта хилла. Цунна дуьхьал шайна карабогI-богIучу нохчашна бекхам бан арабевлла хиллачух тера ду овхIанхойн кегирхой.\nАмма иштта нохчийн диаспорехула лелаш ю хиллачун питана цкъачунна цхьанна а цIарца ца вевзачу оьрсийн жимчу стагца доьзна хилла боху верси. Цу оьрсийчоьно ира-кара а хIиттийна хилла шинна а агIор кегирхой бохуш дуьйцу цхьаццаболчара.\nАмма царех бакъ-харц муьлхарниг верси ю къастор ду Венерчу Iедалхоша кесталгIа.


КIадцалуш маслаIат лоьхуш ю Меркел\nIамерка -- Вашингтоне кхаьчна Меркел Ангела, Чилл8, 2015\nУкраинера тIом сацон некъаш лоьхуш, Киевехь а, Москохахь дагадовларш дIадаьхьначул тIаьхьа Вашингтоне яхана немцойн канцлер Меркел Ангела.\nОршот дийнахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентаца Обама Баракца Меркелан хиллачу цхьаmнакхетаран коьрта тема, кхеташ ма-хиллара, Украинера хьал а, цигара тIом берзоран некъаш лахар а ю. Даханчу кIиранахь ша шен Францерчу коллегица Олланд Франсуаца Киевехь а, Москохан а дина долу дагадовларш а, шаьш юккъейиллина йолу керла машаран инициатива а Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентана йовзийтар, ткъа иштта цу хьокъехь юкъара стратеги лахар а ю цуьнан Iалашо.\nМеркел Ангела Вашингтоне яхар иза а, Францин президент Олланд Франсуа а даханчу кIиранахь Украиней, Оьрсийчуьй дахарца доьзна скандал яьржачу муьрехь нисделла. Цхьаццаболчу Малхбузерчу хаамийн гIирсаша даржийнера оршот Iуьйранна, Меркел Ангелас Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна шога ултиматум хIоттийна, аьлла.\nМасала, Iамеркерчу The Wall Street Journal газетано шайн Европерчу хьосташна тIе а тевжаш язйинчу артиклехь хаам бинера, Германин канцлеро Кремлан куьйгалхочунна кхерам тессина, нагахь санна ша а, Олланд Франсуас а юккъейиллинчу Украинера хьал дерзорах йолчу керлачу планана Путин реза ца хилахь, Малхбузено керла, кхин а шогох йолу санкцеш Оьрсийчоьнна дуьхьал а йохур ю, Малхбузе бахар-бахкар дихкинчу оьрсийн хьукматхойн терахь алсам а доккхур ду, аьлла.\nЖурналисташа чIагIдарехь, и ултиматум тIедогIучу кхаари дийнахь чекхйолуш ю. ХIунда аьлча кхаари дийнахь, чиллан беттан II-чохь, Минскехь вовшахкхета лерина бу „нормандийн формат“ олучу хьесапехь Германин, Францин, Украинин, Оьрсийчоьнан куьйгалхой. ХIетале цхьа билгал жоп дехна немцойн канцлеро Путинера, бохуш чIагдо газетано.\nИ тайпа хаамаш баржар Кремлана мел лазаме ду бохург гойту, Путинан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс оцу сохьта цу артиклан хьокъехь дIахьедар даро. Цхьа могIа оьрсийн хаамийн гIирсашна ша цу хьокъехь еллачу интервьюшкахь Пескова элира: „Цкъа а цхьаммо а иштта ултиматумийн маттахь Оьрсийчоьнан президентаца къамел дина а дац, я далур а дац цхьанге а“.\nАмма ултиматумах дерг мухха а делахь, Меркелан, Олландан Путин Владимирца хиллачу цхьаьнакхетаршкара видеогайтамашна а, сарташна тIехь а декъашхойн самукъане йоцу яххьаша а, цул совнаха и цхьаьнакхетар чекхдаьллачу тIаьхьа кхаа агIоно йиначу шийлочу комментареша а гойту, цигахь кхин да воккхавен жамIа царна карийна ца хилар. Иза тамашийна дац аьлла хета Украинера хьал тергал деш волчу стратегикаллин талламийн институтан белхахочунна, политологна Асхабов Хьамзатна, - хIунда аьлча, Оьрсийчоь цкъа а реза хир яц, ша бохучунна тIехь бен Украиница барт бан, цунна Украина маьрша пачхьалкхе ю бохург къобал дан ца лаарна.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсий дерриге а дуьне шайна дуьхьал харцо юьйцуш хеташ бу. Украинина шен политика лелон а, шайна лууш долу хьал дIахIоттон а, шена бакъхьара хетачу цхьаьнакхетараллашна юккъе яха а йолу бакъо ца юьту цара. Иза шаьш кхоьллина, шайна декхарийлахь болу мохк санна лору цара. Иллаъ-биллаъ иза шайн дакъа долуш санна лела уьш, иза суверена пачхьалкхе елахь а. Цундела цигахь шаьш билгалйаьхнарш а, кхин а царех сов а территореш схьа а яьхна бен, уьш берта богIур бац“.\nМа-дарра аьлча, ша Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а тахана хIоттаделлачу хьолан закъалт ву, и хьал ше бехкенна хIоттаделлехь а, аьлла хета политологна Асхабов Хьамзатна. ХIунда аьлча, хIинца иза юхавалар оьрсийн юкъаралло эшар санна, гIийлалла санна а тудур хиларна.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсийн пачхьалкхана хIинца цу Украинехь тIамца толам баккхар бен кхин гуш некъ бац. Уггаре а гIийла а, къен а, ледара а вехачу оьрсийчуьнга хаьттича, цунна а хетарг иза ду – Путина цигахь толам баккхар, украинхой эшор. Цундела Путинан хIинца кхин некъ бац, толам баккхар бен. Я толам баккха везаш ву иза, я ша эшарна къера а хилла , сий а дайна даржера дIа вала веза цуьнан. ХIунда аьлча цуьнца и дарж къовсар долуш цигахь нах бу, цуьнан шен гуонехь а мостагIий а бу“.\nЦу юкъана немцойн канцлера Меркел Ангелас Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентаца Обама Баракца дийцаре дечу мехалчу хеттарех цхьаъ ду, Украинина Оьрсийчоьнехь болчу сепаратисташна дуьхьал тIом бан герзаш даларх долу хаттар. Меркел ша хIинцалца схьа цу хаттарехь герзаш Киевна кхачорна дуьхьал ю.\nТкъа Цхьаьнатоьхначу Штатийн куьйгаллин цунах болу сацам хилла баьлла бац. Президент Обама Киевна герз латтон хьаьгна вацахь а, амма цунна тIеIаткъам бо украинхошна тIеман гIо дан деза аьлла хеташ болчу республиканхойн партерчу цуьнан дуьхьалончаша.\nЦу хьокъехь билгал болу сацам Обама Баракъа хIинца Меркелца хиллачу цхьаьнакхаран лорах бан там бу.


2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-хь Кремлана гена доццуш долчу тIайна тIехь буькъана тIехьашхула масийттаза тапча тоьхна вийра Немцов Борис\nЯлх шо хьалха вийна волчу Немцов Борисан йоI сатесна ю, журналисташ бинча талламаш гIо дийро ду аьлла, оцу зуламах дерг дерриг а къасто\nЯлх шо хьалха, Чиллан-беттан 27-хь Кремлана гена доццуш долчу тIайна тIехь буькъана тIехьашхула масийттаза тапча тоьхна вийра Оьрсийчоьнан вице-премьер хилла, ПАРНАС партин куьйгалхойх цхьаъ волу, Путин Владимиран критик Немцов Борис.\nОцу 6 шарахь Оьрсийчохь лецна чубоьхкира кхело и зулам дарна бехке лаьрра болу нах. Дуккха а политикаша а, эксперташа а, дуьненаюкъарчу вовшахтохараллаша а жамI дира, Оьрсийчоьнан Iедалша цхьа а хIума ца дина, и зулам деш и нах тIекъабина волу стаг лаха аьлла.\nВийначу политикан йоIа, Немцова Жаннас, и бохам хилла 6 шо кхочуш дийцира «Американ аз» зорбан гIирсан Оьрсийн сервисана ша еллачу интервьюхь, оцу зуламах бакъдерг къастош бинчу керлачу талламех лаьцна. Цунна хетарехь, Немцов Борис верна юкъаозийна хила мегаш болчу нахана дуьхьал кхайкхийначу дуьненаюкъарчу санкцеша сатийсам ло и зулам дицдийр дац бохучунна. Цул сов, Немцов Брисан Фонд кхоьллинчерах цхьаъ йолчу цо хаам бира, вийначу Оьрсийчуьрчу оппозиционеран совгIат кхушара делла хиларх лаьцна Навальный Алексейна.\nДанила Гальперович: Оьрсийчоьнан Iедало, ма-дарра аьлча, хьан да верца доьзна гIуллкх дIачIаьгIна лору, кхин Кадыров а ца левина, "политик верна" аьлла квалификаци хийцар а ца хилла. Кхузахь кхин хIун далур ду, хьоьга хаьттича?\nНемцова Жанна: Цкъа делахь, бехктакхаман гIуллакх дIачIаьгIна дац, талламхойн тоба формалан кепара болх беш ю хIинца а. ХIинца талламан тобанна куьйгалла деш ву инарла Тутевич Николай. Ас аьллачунна юкъахь коьрта ду "формалан" дош: ма дарра аьлча, цара деш хIумма а дац, хIунда аьлча болх бан оьшуш йолу санкци йоцуш ю, ткъа и гIуллакх сацийна латтош ду.\nБерриг а сатийсам боьзна бу журналисташца-талламхошца. Суна хаьа, лаххара а журналистийн ши тоба болх беш хиларх лаьцна, хиллачух лаьцна хаамаш гулбеш, оцу зуламна юкаозийна болу хIинца а вайна бевзаш боцу нах лохуш а. 2020-чу шарахь "Медиазона" сайта тIехь арахийцира боккхачу талламах лаьцна дийцар. Цуьнан авторшна юкъахь вара Маглов Михаил, хIинца вевзаш волу журналист-талламхо, ткъа оцу йоккхачу репортажехь вайна хиира масийтта мехала хIума.\nШа аьлча, вайна гира, Геремеев Руслан муха юьхь-сибат долуш стаг ву, хIунда аьлча вайна массарна а дага догIу "Новая газетехь" зорбане даьккхина цуьнан сурт. Амма и Гермеев Руслан ву, бохуш вай вийцина стаг аьттехьа а иза ца хиллера. Тахана вайна билггала хаьа, иза муха сибат долуш ву, иза къаьстира журналистийн тобано бина болх бахьана долуш. Цул сов, ма дарра аьлча, иза (Немцов вер - ред) вовшахтухаш дакъалаьцна вайна карарчу хенахь хуучулла а алсам наха, ткъа хIинца къастош ду цара и зулам деш лелийнарг.\nНохчийн сенаторна совгIат хIунда делла Путина?\nКхин цхьа агIо а ю оцу белхан. Суна хаарехь, цунна тIехь болх беш бу Bellingcat-ан журналисташ, ша аьлча, массарна а вевзаш волу Грозев Христо. Уьш толлуш бу "ФСБ-н дIовшдалархой" цунна (Немцов вуьйш – ред) декъа хилар. Вуьшта аьлча, болх дIахьуш бу шина агIор – иза нохчийн лар, ткъа иштта ФСБ-н лар. Суна хетарехь, дукха хан ялале вайна мелла а алсам хуур ду: и талламаш зорбане бохур хир бу, схьагарехь, гергарчу масех кIиранах.\nДанила Гальперович: Ткъа хIун хаттарш дуьсуш ду оцу гIуллакхехула?\nНемцова Жанна: Хьалхара, шеко а йоцуш, гуш ду, пачхьалкхо оцу зуламан политикан мотив хилар даре дийра цахилар, иза кхеташ ду. ШолгIа, нагахь журналистийн-талламхойн цхьа нах оцу юкъахь хилар тIечIагIдан аьтто балахь а, оцу нахана, шайна юкъахь Геремеев а волуш, таIзар дийр дац, иза деш ма ца хиллара талламхоша бехке леринчу, и зулам дарна юкъахь хиллачу нахана иза ца дина ма хиллара. Делахь а, вайна алсам хуур ду хилларг хIун дара, и зулам даран сурт мелла а кхоччуш хир ду.\nЭххаре а, иза вейтачуьнца доьзна хаттар: ас хьалха дийцира, вайна мацца хиъна а хуур ду иза вейтанарг мила ву бохуш, амма хIинца со цунах хьалха санна тешаш яц. ХIунда? ХIунда аьлча цхьана стага иза дайтина ала, гарехь, цхьа а йозан документ дисинчух тера дац. Иштта хета суна, со нийса цахила а мега. Ас хьалха дийцара, нагахь политикан раж хийцалахь, Iедале демократин лидер вагIахь, иза, шеко а йоцуш, лаам болуш хир ву я ю, и зулам динарш схьалаха а, иза дайтинарг билгалваккха а. ХIинца суна хета, иштта сценари хилахь а, иза вейтинарг къастор йоьзна проблемаш хир ю аьлла, 100 процент тешна ялахь а, оцунна дуьхьал тоьшаллаш дало лууш болу нах инзаре дукха хир белахь а. Хаттар кхин ду – мелла теша мегар ду оцу тоьшаллех?\nДанила Гальперович: Навальный Алексейца хилларг гуш, Борисца хиллачуьнга кхечу агIор хьажар-м ца кхолладелла хьан?\nНемцова Жанна: ХIан-хIа. Суна хьалха хеташ хиллачух ойла чIагIъелла сан. Алексейн дIовш даларо цхьа а хIума ца хийцина суна иза верца доьзначух лаьцна а, иза хIунда хилла бохучунна мах хадорехь а.\nДанила Гальперович: Ткъа муха ду маххадор? Хьуна хетарехь, Кремль хила тарлой оцунна (Немцов верна -ред)декъа?\nНемцова Жанна: Хила тарло. Амма юха а, кхузахь хаттар тешорца доьзна ду, соьгахь дац иза иштта хиларан тоьшаллаш. Ткъа нагахь Оьрсийчуьрчу Iедалан коьртехь болчерах лаьцна дийцича, суна хета Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна билггала хууш хилла аьлла и зулам кечдеш хиларх лаьцна. Суна хетарехь, иза дакъалоцуш а воцуш, оцу тайпа операцеш йойла дац, Нохчийчоьнан бахархой, Нохчийчохь туп тоьхна йолу "Север" батальонехь гIуллакхдеш болу нах муххале а, дакъалоцуш а болуш. Ткъа, дера, цу тайпа хIуманашна юкъахь Кадыров а воцуш хьулийла доцу ма ду, суна хетарехь цуьнан роль мелла а шуьйра хилла.\nТхан аьтто ца белира хIокху ялх шарахь талламан тоба тешо, Кадыров леван веза бохучух. Цхьана дийнахь зорбан гIирсашкахула соьга къамел даийтира цо, Ходорковский Михаил и зулам дарна декъа хиларан, даима а санна,хьекъалдоцу верси а ялош. Нохчийчу кхайкхира цо со чай мала а, сан да дагалаца а, ткъа ас цунна жоп делира, цо санна зорбанан гIирсашкахула, иза Талламан комитете тоьшаллаш дан кхойкхуш. Амма цунна цхьаммо а ца дахьийтира повестка. Кадыровца доьзна хьал, мацца къаьстина а, къастар ду аьлла хета суна, ткъа кхин дIа хIун хир ду бохург - доккха хаттар ду.\nДанила Гальперович: Адамийн бакъонаш талхочарна цара лелориг бахьана долуш билггала сакцешца таIзар дан дезаш хиларан агIонча вара Борис. "Магнитскийн акт" олу низам юкъаделира доккхачу декъана Немцов бахьана долуш. Чиллан-бутт болалуш Американ Цхьаьнатоьхначу Шатаийн Конгрессе чуделла низам доьзна ду Навальныйна дIовш даларца, амма цунна тIехь яздина ду, гIулчаш яха езаш хилар лаьцна, Немцов верна бехке болчу нехан жоьпалла къастош. Мел мехала ду Вашингтоно оцу хьокъехь деш дерг?\nНемцова Жанна: Кадыров Рамзан а, Геремеев Руслан а санкцеш кхайкхийначу нахана юкъахь ву хIинцале а. Ткъа нагахь и шиъ Москварчу Американ консультве а вахана Цхьанатоьхначу Шаташка ваха виза ехча, суна хетарехь, цаьршинна иза, хIуъа хилча а лур яцара. Суна хетарехь (билггала иза ца хаьа суна), цаьршинна цхьа а финансашца доьзна гIуллакхш дац Американ территорина тIехь.\nПесковс журналисташка: Путине хатта, Немцов вейтинарг мила ву алий\nТкъа ас хьехо санкцеш оцу нахана дIоггара лазаме яц. Уьш лазаме ю Америкехь экономикан а, финансийн а гIуллакхаш лелочу нахана. Суна луург ду санкцийн тептарна юкъатохар и зулам дина болу берриг а нах. Эвсаре хилар а дац кхузахь. Дерг ду билггала стагана дуьхьал кхайкхийна дерг вуно там боцу хIума хилар. Нагахь хьо цхьана тептарна юкъахь велахь, иза вуно томе доцуш хIума ду, цо хуьйцу вуно дукхачу нехан хьоьга хьажар. Цара иттазза ойла йир ю, хьоьца цхьаьнакхетарал хьалха. Уьш ца оьшу нах бу демократин пачхьалкхашкахь.\nДанила Гальперович: Тахана дIакхайкхийна Немцов Борисан цIарах 202-гIа шеран совгIат Навальный Алексейна делла алла. Цунах лаций алахь.\nНемцова Жанна: ХIинццалц оха лелийна йолу ламастан процедураш йитира оха кхушарахь. ХIинца оха сацам бира тхаьшша харжа лауреат. Навальный Алексей – вуно майра адам ду. Цхьа а шеко йоцуш, майра хиларал а сов, коррупци Iора яккхарехь а, вайн пачхьалкхехь демократин йолчух лела процедурашна дуккха а нах юкъаозорехь а мехала болх бина цо. Цо дакъалаьцна, еккъа майралла гайтина ца Iаш. Оцу шина бахьанца Алексей лауреат хилира 2021-чу шеран совгIатан.


Австри, Нохчий а, туркой а вовшахлатар дIадирзинчул тIаьхьа. Видеон скриншот. 2010.\nМалхбузехь уггаре а ледарчех репутаци йолчу къаьмнашна юккъехь цIе йоккху нохчийн къоман. Къиза а, бахьана долуш-доцуш лата кийча а, зударшна гIело еш а, къоланаш деш а, рэкет лелош а лору вайн махкахой Европехь.\nМуха го нохчий Малхбузехь?\nДикан, вонан мах хадор даима а сийлахь хиллера нохчийн юкъараллехь. Осал лелаш волу стаг цIарца вовзийтар мехала хилла, цуьнан ледарчу леламийн эхь тIаьхьенашна а тIехь тIедужуш хиларна, кхечаьрга цуьнан осалчу амалех масала ца эцийта а, цуьнга юкъаралла шен дастамаллийца талха ца талхайайта а.\nИштта цIарца билгалбохуш, бIеннаш шерашкахь а иллешкахь а буьйцуш хилла дика къонахий, оьзда мехкарий, царах тIекхуьучу тIаьхьенашна масала хилийтархьама. Вуьшта мичара бевзара бара 21-чу бIешарахь бехачу нохчашна шайн дайшна йоза яздан а ца хууш хиллачу заманерчу Адин Сурхох а, Дадин Айбикех а, Эвтархойн Ахьмадах а, Iамаран Зазах а лаьцна?\nХIинцачул ткъех шо хьалха а цу къонахийн, цу мехкарийн масалаша ира-кара а хIиттош дуьйцу ца хезна доьналла, оьздангалла, яхь гайтира нохчийн къомах болчу кIенташа а, мехкарша а, ур-атталла мостагIчо а церан гIиллакх-оьзденгаллина мукIарлонаш а деш.\nДуьненан хаамийн гIирсашкахь цецбийларечу артиклашкахь дуьйцура нохчийн бIаьхоша шаьш йийсаре лаьцначу мостагIчуьн салтешца лелош долу гIиллакхаш, цара шайн гIалин урамашкахь баъйина Iоьхкучу мостагIийн декъий оьрсийн инарлашка дIахьохьара аш уьш бохуш, дехарш а деш дIалуш хиларх, ткъа йийсаре бина салтий даадой-малдой-тIе-кога юхий, шайн наношка юхаберзош хиларх лаьцна.\nУьш тIеман аренгахь а хелхаран бал баккха гуьнахь хиларх, даьндаргийн догIанехь а шайн забарх а, шайн оьзденгаллех а ца бохарх. ХIетахь дуьйна 20 шо а ца даьлла, амма дуьненан хаамийн гIирсашкахь тахана араюьйлучу артиклийн коьрта чулацам – жоьлгаллаш я куталш лелочу, я хIусамнанойх летачу а, хIусамнаной бойъучу тамашийначу нохчех, я кху лаьттахь топ кхус-кхуссучу метте дIа а боьлхуш, цигахь нах байъа а, шаьш байъита а кийча болчу цIийх ца Iебачу тамашийначу нохчех лаьцна хуьлу коьртачу декъехь.\n„Гугл“ лахамийн системехь „Австрера нохчи“ боху ши дош яздича, 70 эзар герга артикл схьахIутту. Хьалхарчу агIонна тIера масех цхьаэцча, иштта ю церан цIераш „Криминалитет: Австрехь нохчийн проблема ю?“, „АМС курсашка эха ца туьгу нохчий“, „Нохчийн дайна чкъор“, „Нохчийн кегийрхойн бандаш - царах полисхой а цхьаьна кхоьру“, „Нохчийн, овхIанхойн бандийн тIемаша вайна хIун Iамадо?“ - иштта дIа кхин а.\nТIаьхьарниг цу арктиклехь хьастагIа Венехь цхьа нохчо кхечу нохчочуьн петара а вахана, цуьнан хIусамнанна а, пхеа а берана а гуш цу стагана герз а диттина иза дIавахарх ю.\nХIораза а и тайпа хаамаш газеташкахь бешча я диаспорехь буьйцуш хезча инзарбовлу меттигера вайнах. ХIораммо хоьтту, хIара дан хIун, вайна хIун хилла, хIара муха сацон деза, олий.\nХIора а ву харцонна дуьхьал, хIора а ву ницкъ бар, жоьлгаллаш я кхин долу къепедацарш лелор емалдеш. Амма и хьал хийца дарба цхьанна а ца девза.\nВенин вахархочуьнца Астамиров Мохьмадца хилира сан цу хьокъехь къамел, иза юкъараллин гIуллакхашкахь жигара дакъалоцуш а хиларна, Австрерчу нохчийн хьал цунна дика девзаш а хиларна. ТIамо адамана тIехь бинчу тIеIаткъамца ца кхетадахь, кхин цхьа а бахьана ца карадо шена бохуш, дийцира Мохьмада, карарчу хенахь нохчийн къоман амалш оццула хийцаелла хиларан. Масалш а далийра цо.\nАстамиров Мохьмад: „ВаллахIи со суо а ма вац цу хIуманах кхеташ. Масех тобанна юккъера араваьлла со кху тIаьхьарчу хенахь ватсаперчу, сайн накъосташца цунах кхета гIерташ хеттарг дина, уьш суна резабоцуш а болуш, ахь иза стенна дуьйцу я шайга стенна хоьтту ахь иза цара сайга а баьхна.\nАс ойла ийча, юха а, тIаккха а цу тIеман бехк бо-кх ас и хьал вайгахь хиларна, хIунда аьлча, суна сайн къоман бехк бан ца лаьа, со суо а ву цу къоман дакъа а, со суо а ву и къам. ТIом болуш оцу гуманитаран гIоьне вайн нах марзбелча дуьйна схаьа телхаш схьадогIуш ду аьлла хета суна хIара.\nКхузахь, масала, юкъараллехь вайн къоман мехалчу хиламашка дуьйлахьара шу аьлла дехар дича, цига ца богIу вайн нах, амма цхьанха цхьа сом доькъуш ду аьлла хазахь, цига дIахьовду. Хала-м хета и хIума вай иштта лелош. Суна-м ца хаьа иза хIун ду“.\nЕвропехь бехачу цхьаболчу вайн нахана хаамийн гIирсаш а, бухара меттигера бахархой а, царна тIебаьхкинарш ца безар а, ур-атталла церан дендай цхьана заманчохь фашисташ хилла хилар а бехке хета шайн репутаци Малхбузехь, къаьстина Австрехь сел маьттаза хиларна.\nБулваран газеташкахь нохчийн къомахчу наха къепедацарш лелорех лаьцна артикл язйича, и артикал сурт а доккхий, ватсапехула а, социалан машанашкахула а дIасахоьхку, мел ца деза кхарна вай, бохуш, комментареш а еш.\nДицдо ишттачу наха, нохчийн къомахчу талорхоша цу артиклийн авторшна, олуш ма-хиллара, докъар мел латтадо, цу артиклашна фактура а хуьлуьйтуш, цара уьш язйийр хилар а, и артикалш ша-башха куьзга санна хIума хилар а. Ткъа классико ма-аллара, куьзганна оьгIазваха ца оьшийла, нагахь санна хьайна цу чохь гуш дерг ирча сурт делахь“.\nБакъдолш, цхьана а къоман векалш бац Европехь нохчий санна вон буьйцуш, цхьа овхIанхой дIабаьхча. Даханчу шарахь Шемара а, кхечу меттигашкара а бIеннаш эзарнаш мухIажираш Австре а, Германе а схьаэха буьйлабелча, цхьаццаболчу вайнаха къаьхьа забар йора, хIуммаъ дац, кеста вай дуьйцучура совцур бу хIорш, кеста шемахоша дIалоцур ю вайн меттиг хаамийн гIирсашкахь, олий. Амма и шайхаллаш цхьана декъана бен бакъ ца хилла – шемахойн метта маьттазлонаш лелош бу бохуш нехан багабаханарш овхIанхой хилира.\nТкъа уггаре а тамашийна дерг ду, юккъера схьа а эцна, оцу овхIанхойн а, нохчийн а вовшашца мостагIалла кхолладалар. Амма иза цхьана кхечу материалан тема ю.\nПрессо кхуллу Малхбузенехь нохчех ойла


Нохчийн лаьмнаш - ГIаттамхойн хIусам\nТIаьххьарчу шерашкахь, хIора кIирнахь аьлча санна, тIемалошна гIо дина нах гучубоху махкахь. Уьш дукха хьолехь гойтуш а ца хуьлу телехьожийлехь.\nТахана тIемалошна гIо деш ву аьлла, низамхойн тидаме вожа хала дац. Тоьаш ду, урамехь, ниисархошлахь тIемалойн агIо лоцуш къамел дар а. Амма наггахь цхьаболу бахархой гучубовлу гIаттамхошна кхоччуш гIо деш, ян гIо дина.\nКху деношкахь мехкарчу кхеле хьажийна тIемалошна гIодина бохучу ялх вахархочун дов. Талламо къастийна, цара Соьлжан кIоштахь, шаьш беххачу Аьхкинчу-Борзехь тIемалошна юучуьнца а , духарца а, ахчанца а гIодина хилар.\nДийцарехь, цара 40 эзар сом а гулдина, тIемалошна дIаделла хилла. Ишшта, царех цхьаъ, ша а тIемало хилла аьлла, бехкво.\nТахана тIемалой дийна кара ца боьлху Нохчийочхь. Цундела царна гIодийраш къастор жигарадаьккхина низамхоша. Амма наггахь нисло, ша тIевеанчу тIемалочо, шайна гIо деш берш гучубохуш.\nИшшта хилира, масала, Веданан кIоштахь. Вежарийн ГакаевгIеран тобанехь Iийначу 23 шо долчу Темишев Ислама, хьаннашкара ведда, Iедалшна ша тIевахча, цIерашца дIабийцира шайна гIо деш мел хилларш.\n20 сов стаг вара уьш, схьа а гулвина, телекамершна бухахIоттийна. Царалахь Iедалан болхахой а нисбеллера. Цхьана ишколан директор а, цуьнан гIовс а вара цаьрца.\nТемишев Ислама хIораммо мичахь, стенца гIодина дуьйцура лецначарех лаьцна.\nЦхьана стагна тIекхойкхура иза. «Ахь тхоьга телефон а тухуш, полисхой цига бахана, я цигара богIуш бу, бохуш, ма дуьйцура. ХIинца хIунда лечкъадо ахь иза?!» - воьхначу цхьана воккхачу стаге къамел дора Темишевс.\nКадыров Рамзана, ша и нах дIахецале, цаьргара а дош даьккхира, кхин тIемалошна гIодийр дац, аьлла. Амма и гIодийраш дIалоьцуш белахь а, Нохчийчуьрчу тIемалойн гIортор йолуш ю – иза гойту деношкахь йолалцуш йолчу кхело а.\nТIемалойх дог лазар зуламе ду Нохчийчохь


Оьрсийчоьнан "Буко" чудожийна Малайзин кема\n2014-чу шеран аьхка 288 маьрша некъахо вийра Украинин Малхбалехь цабевзачара тоьхначу ракетано Малайзхойн кема чудаийтар бахьана долуш. ХIетахь дуьйна цу бохаман бехкеверг къастош яра Дуьненаюкъара талламан тоба. Кхаарийн дийнахь цо шен белхан жамIаш довзийтина.\n298 стаг а вуьйш, кема чудожийнарг - Оьрсийчоь\nуьненаюкъарчу талламан тобано кхаари дийнахь лайф эфирехь доллучу дуьненна а гуш-хезаш, Ютюб сайтехула трансляци а еш, дIакхайкхиначу шен талламан коьрта жамIа иштта ду – Малайзерчу авиакампанин долахь хилла долу некъахой Боинг 777, 2014-чу шеран товбеца беттан 17-чохь Донбассан тIехулачу стиглара чудаийтина долу, Оьрсийчуьра Донбассе кхачийначу „Бук“ ракетийн комплексо хIаллакдина ду.\nИ ракета тоьхна йолу билгал а яьккхина талламхоша – иза цу муьрехь сепаратисташа доладеш хилла йолчу украинхойн Первомайское юртана уллера аре ю.\nЦкъа хьалха леринчу пресс-конференцехь талламан тобан куьйгалхочо Паулиссен Уилберта нахала яьккхира масех пачхьалкхан Iедалхойх лаьттачу тобано кечйина катастрофах а, цуьнан бахьанех а, цунна куьгбехкечарах а йолу рапорт. Цул тIаьхьа, кхаари суьйранна, цу рапортан текст боллучу барамехь Нидерландийн прокуратурин сайта тIехь зорбане а яьккхира.\nШайн талламан жамIаш дийца шаьш дуьйладалле хьалха рапортан авторша билгладаьккхина, Дуьненаюкъарчу талламан тобанехь I00-на тIера 200-не кхаччалца тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара Iедалхой хилла хилар.\n„ДIадаханчу шина шарчохь оха бинчух балхах уггаре а чолхенарг бара цу кеманах йисина эзарнаш кегийра а, яккхийра а дакъош чохь йолчу контейнерийн чулацам таллар. Царех 1448 фрагмент материалан тоьшаллаш санна оха тхайн балха юккъе яхийтира. 60 сов пачхьалкхашкара гIо дийхира оха бакъонца долчуьнна а, кхин долчунна а тхайна гIо доьхуш. Дукхахчара тхуна и гIо дан а дира.\n20 сов тайп-тайпана тIеман гIирсаш теллира оха. Ах миллион сов сартийн а, видеон а материалаш теллира. 200 сов теше хеттамаш бира. Интернетехь 5 миллиард сов агIо карийна тхуна, цу бохамах дуьйцуш, уьш массо а таханналца толлуш ду тхо, тхайн балхана мехал хIуммаъ цигахь кардой лохуш.\nЦул совнаха, оха 150 эзар дIаяздинчу телефонан къамелашка ладоьгIна. Царех 3500 къамел оха гоч а деш, кхоччуш анализ а еш тхайн балха юккъе дакхийтина. И дерриге а оха 6000 сов протоколехь дIа а яздина“, - иштта ду рапортан дешхьалхенехь талламхоша шаьш бинчу белхан барамах дийцар.\nРапортан чулацамах аьлча, Паулиссенс шен къамелехь дахкийра, аудиойозанашка ла а дугIийташ, кема чудоуьйтучу шина дийнахь сепаратисташ вовшашка деш дIаяздина телефонийн хабарш.\nХIинца а Ютуб сайта тIехь ладогIа йиш йолчу цу къамелашкахь Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа дийцаре до, „Бук“ ракетийн система Оьрсийчуьра схьакхачор а, цу чуьра ракета тохарна кечам бар а, ткъа иштта цу ракетано шайна ден долу гIо а. Цул совнаха, Паулиссенс гайтира цу Оьрсийчуьра Украине дIахьочу „Букан“ сарташ, карти тIехь цуьнан некъ а гойтуш.\nТалламан тобано 100 герга стаг билгалваьккхина, элира цо, и ракета тохарна кIезга я дукха декъахилла болчу, ткъа иза бохург ду, 300 герга маьрша, цхьанна хIуманна бехк-гуьнахь а боцу некъахойн байъарна бехке болчу. Амма бакъду, и нах цкъачунна бехкенарш санна лоруш бац, хIунда аьлча, талламхоша царех бехкенарший, тешаший вовшахкъасторан болх кхин дIа а бан безаш бу.\nПолитологна Чапханов Русланна хетарехь, бехкенарш къастор цу бохамна декъахилларш билгалбахарца чекхлдаьлла дац. Иттанаш шераш а довла тарло, бехкенарш къаста а бина, уьш жоьпалле озоле. Бакъду, цхьана хенахь Кхаддафи Муамаран наха Шотландина тIехула доьду кема чудаийтарца кху хIинцалерчу бохаман параллелаш хиларна, шайн жоьпаллина цкъа а мацца а куьгбехкенарш къера хила безар ду аьлла хета цунна.\nЧапханов: „Суна цигахь тоххара Къаддафи Либехь куьйгалхо волчу хенахь, цуьнан къайлахчу сервисаша Шотландина тIехула чудаийтина хиллачу кеманца параллелаш го дуккхаъ. Цкъачунна билгал а Бук Кремлан омраца я цу чуьрчу лаамца цу бохамна декъа хилла бохург тоьшалла далур долуш хIума дац. Иттанаш шерашкахь юристаш талла а, къийса а дезар долуш хIума ду иза, бехкенарш жоьпе озорхьама“\nЦу юкъанна Москохано тIе ца эцна, Дуьненаюкъарчу талламан тобано гIарйаьккхинчу рапортехь шена дуьхьал хьажийна бехк. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин векало Захарова Марияс талламан тобан жамIаш политикан мотиваци йолуш ду, аьлла.\nОьрсийчоьнан коьртачу дипломатикаллин хьукматан сайта тIехь зорбане даьккхинчу цуьнан дIахьедарехь, Москох догмовлла яьлла ю цу рапортах. „Шаьш шайн лаамца цхьаъ бехкенарг а хаьржина, шайна лууш долу жамIаш шайна кхоллар вайн Малхбузерчу коллегийн Iадат а хилла дIахIоьттина. Маццалца лелон дагахь бу уьш и саннарг?“- иштта ду Захарован дешнаш.


Яхъяев Хьасамби. Дийцарш. | ВАЙНАХ\n22.05.2017\tЭлектронная версия журнала\n21.05.2014\tДень чеченского языка, Популярно\nДIа ма гIолахь, Даба!..\nТов тевнах хьаьрчинера. Гоьл тIе хьаькхна шаптал санна, къегинчу малхехь хьакхаделла гора диттан гIа. Хьал ца девзарг кхуьур вацара, амма аьхналле сатесна, садаьхьна дацара адам. Адаман хатI доьжнера, синтем лехна. Синтем лахар бехке дац, диллина ду и лахар, шена лехна ца Iаш, ницкъ кхочучохь, шена санна, гона а. Ткъа хила тигац и.\nДелахь а, нехан бала кхаьчна тIе а эцна, цIинъяларх хьаам хила ца хьаьхна и ойла, ша-шена, де эшна, кIелйисар а дихкина, ша тIе хаьхкинчу даьндаргах хьийзара, ницкъ IаIийна гулъелча а, я гIора дайна яржарх а, сатийсамах ца юхуш. Цу ойланан кхайкхамчех цхьаъ вара лоханиг. Цо а, цунна уллохь лаьттачу воккхачу стага а, кар-кара оьцуш, къамел ден ши сахьт гергга даьллера. ЦIахь хан такхар кIезиг нислуш, нахалахь вара и шиъ дукха хьолахь, ший а кху гIуллакха тIехь хьалхе кховдош, маслаIатан охIланашлахь хаьржина ваьккхина а вара.\nЛоханиг йиш хаьлла вогIура. Къематде а деъна, элира цо, барт хоттучу дийнахь адам ша жоьпе озоле Дала нахе хоттур ду боху, шех доллуш цхьаьннан а декхар дуй шун, аьлла. Дукха адам гIоттур, аьлла ду, шен-шен хьан дикане сатуьйсийла ма яра, ша-ша хьан дуьхьа шешан байина нах ма битинера, аьлла. Доллу и адам, кхин хаттам а боцуш, Дала ялсамане хьажор ду, олу. Цу шен дегIан локкхалла айвелла:\n– Юьхь йина, шен лаам лерарна, – аьлла, тIетуьйхира лохачо. – Шен и лаам лийринарг ву Дала, даржехь вазвеш, чот-барам боцчу цу шен диканна гергаозон верг. ХIун ду цунна оьшург? Шен доцург шен доцийла хаар. Кхоллархьама кхоьллина цхьа а са дац. ХIора стаг шен кхожана вогIу дуьненчу. Шенна дерг даз а ло, беса а, беркъа а и хетий, ойла карчар а нисло. Бакъду, шен и кхаж дIа а тесна, цхьа кхин кхаж лехна, шена ца диллинчу кховдар доккха къа ду. Адам дохарх кхера дезачу Делан цу бехкамашлахь бехкаме бехкам бу ша санна долу кхин адам дер. Деккъа шех хьаьрчина ца Iаш, и къа доьзалх доьду, юьртах хьаьрча, даьржий, дехьа-сехьа долу, – аьлла, сецира лоханиг, лахахьа лаьттачу бармехьа а вирзина, лебан мотт боцчу цу бармица ша къамел дечуха. Гоьзанах йихкина, мел идарх цхьана метта латта юьсучу говран идарх тера дара кху гIуллакхан лелар. Пхи шо хьалха, дош-дашера даьлла, къовсам баьллачохь, дIо учахь дуьхьал а бирзина лаьттачу нехан цIийнан стаг вийчахьана, дуьххьара ца беанера и барма кху керта. Ца туьгура барт хила. Цхьа бекхам бара гург, и бекхам эцар ирсаца хир доцийла ца хаьара, тIекхиъна, хьалхабовла ца туьгура дIадаханчун Iаткъамах.\nЛадоьгIна лаьттара лоханиг, кIоргачу, ширачу бIаьргашка сатийсам а бижна. Хан дIаоьхура; уьйтIахь а, уьйтIе гатъелча кетIахь а, урам-новкъахь а дIатарделла лаьттачу адамийн могIаршца хIоьттина тийналла, лаца а елла, кIаргъяла елира. Ирбелла хьийзара синкхетам. Адамийн цу дист цахиларца кху девнан дайн юханехьа хиларна ен дуьхьало ю, чIагIдора цо, цу синкхетамо.\nХIоьттинчу хьоло шех даррехь дийца мукъ ца луш, делахь а, херъяла ца туьгуш, гIаьттина, кхин цхьа ойла лелара лохачун кхетамца. Аьндолчух кхоьру, чIагIдора цо, цу ойлано, тIаьхьа ала тарлучух, бан тарлучу тIехтохамах. Корта мукъа бац. Ткъа шен лаамашкахь паргIат воцу стаг лай ву, лайн амал уьшалан хьехано лоций а, гIор доцуш а хуьлу, аьлла, шен и ойла сецча, рагI дIалуш, уллохь лаьттачу воккхачу стаге дIахьажавелира лоханиг.\nВукхо кица далийра. Коьрто хаьттина боху матте, элира цо: «ХIун хьал ду хьоьгахь?» – аьлла. Цецбаьлла мотт, дуьхьал хаттар дина цо: «Со, хьуна ма-хаъара, йовхачохь, цIеначохь Iуьллу. Дуьхьал цергийн шиъ зIар хиларна, цхьа тайпа кхерам а бац суна. Ткъа хьо, массо хенахь а ченалахь, мохехь, малхехь бу, ерриге а ханна дуьненан сингаттамаш, гIайгIа-баланаш хьайна тIеэцна бехаш. Ахь хIунда хоьтту соьга, хIун хьал ду хьоьгахь, бохуш?» Матте бистхилла тIаккха корта: «Хаьа суна, – аьлла цо. – Ахь мерзаниг дуу, шелонахь, ченалахь боцуш, хьо йовхачохь, цIеначохь Iуьллу. Дуьхьал шиъ цергийн зIар хиларна, кхерам а бац хьуна. Амма, цкъацкъа хьашт доцург а дуьйций, и цергийн зIараш кегдойту ахь, кху сан бIаьштиг тIе цхьа кхоам боцуш дабагI а дойту». Цу шен шерийн локхалла айвелла:\n– Мотт Iамална белла бу, – аьлла, дехье а, сехье а гург вирзина, тIетуьйхира воккхачу стага. – Харц я бакъ и Iамал яр стагах шех дозу. Эриг эшна вац. Ала долчохь, доцчохь олуш верг волу. Шоззе а вон мах бу цо шен беш берг, хIунда аьлча дуьненан бIаьрг боду цунах, эхартан къа хьаьрча. Иштта бен хуьлуш дац, хила йиш яц, – аьлла, сецира воккха стаг, шена тIебоьгIна адаман бIаьрг бодуш байна, цу бIаьрган лорах дIахьажавелла, дIо учахь лаьттачу кху девнан дайшка вистхила леринчуха. Верасаш, вовшашка а хьаьвсина, меттахъхьайра. Цамоьттинарг дара и: кхетамал дегабаам тола белира.\n– ХIай нах! – аьлла, кхайкхира хьалхаваьлла воккханиг. – Эрна ду шун кхузахь латтар. Оха тхешан стеган цIий дуьтур дац, чIир ца оьцуш а Iийр дац. ДIагIо! – аьлла, дог диллийтира.\nГор хIоьттира тIаккха адам.\nАдамна цу минотехь тIевогIург гуш вацара. ВогIург кхуза цхьана а стага вола аьлла а, я вар тIехь долуш а ца лелара. Кху урамехула тIехволуш, хIоккхул долчу кху халкъана цкъа тIехваьллачул тIаьхьа, Iен а ца велла, кхузахьа схьахьаьвзина вогIу иза уьйтIа ма велли вайра учарчу нахана. Церан тийна го бIаьрг вогIучун некхал лаха хIутту шуьйра, кIайн маж а, дегIан чархаца хоттабелла боцуш санна, цхьа тамашийна дIасакхуьйсу аьрру ког а тергалбар бен, кхин кIорге йоцуш бара, герга а кхаьчна, бармин когашкахь воккха стаг сецча, деккъа цхьа цо деънарг хаа болчу лаамехь чIагIбаллалц. УьйтIара дIа бIаьрго ма-лоццу кетIа а, урам-новкъа а дIахьажавелла, корта а тахкийна, барми тIевогIавелира воккха стаг. ДIо коьртехь маслаIатан ши охIла лаьттара, ткъа кхарна юккъе нисбеллачу кху бармахь кIайн марчо хьарчийна, тIе Iаьржа верта а тесна, дакъа Iуьллура. Са чохь. Са чохь хиларх, гIаьттина, нахалахь лелийла доцуш, дуьненан марзонаша тесна, диканах, вонах а хаьдда, делахь а адамийн уьйраша тасаза, уьйрех ша а хердалаза. Кхунна дуьсург ладегIар ду, шен дегIан чалх оцу уьйраша цу шен синна юхаерзоре ладегIар. Сатийсар ду тIехь.\n– Кху девнан да муьлха ву шух? – аьлла, иштта паргIат хаьттира тIевеанчо. Учахь юьстахо лаьттачех гIеметта хIоьттина цхьа къонах къаьстира.\n– Со ву.\n– Пурба ло сунна вистхила.\n– Оцу дIо бармахь Iуьллу стаг вита ала хьо валлахь, и пурба дац хьуна.\n– Со хьоьга и дехар дан ца воллу, – аьлла, мукъ караийцира воккхачу стага. – Бехк ма биллалахь, хьан цIе а ца хаьа суна.\n– Сан цIе Iела ю, вийнарг кху чуьра доьзалхо а ву.\nКIант вийна Iелин, и шена тIе ца хIоьттинехь, кхуьур вац кхуьнан дагах. Хийла ойланаш йо хир ю кхо, хийла хьесапаш до хир ду, хIун дича бакъахь ду ца хууш. ХIара адам а кху дехарца дуьххьара деана хир дац кху керта, кхуьнан шен наха а боху хир ду кхуьнга: «Нахана жоп ца делча дер дац, вита веза кIант». Амма неI тIететтича, арахь дуьсург вон дац. Кхуьнгара дош даьлча, хIара адам а, кхуьнан шен нах а шайн-шайн чубоьрзур бу. Цхьаъ ша вуьсур ву Iела, дагца чов а юьсур ю Iийжа, беза сингаттам кхуьнан коьрте а туьйсуш. Кхидерг хабар ду. Хабар ду, хенера шапаIат хуьлу, бохург. Тиш мел дели а даго хала ловр бу къастаран лазам. Делахь а хан яьлча, цу лазаман мохь базбина доьрзур дац хIара санна долчу дийнахь, хIоккхул долчу халкъан дехарна делла жоп, и Iовжаме даьлла, кхуьнан бIаьргех хи а хьодур дац, хIунда аьлча ша а, хIара Iела а кху халкъо ца къесторна, – халкъ барт тайначу доьзалца хьал долуш хилча, цу доьзалан лазам а хила беза юкъара, юкъара хила беза лаам. Кху халкъан лаамна бIостанехьа стаг хIоттахь, куьйгах дIахадо пIелг санна, гуттаренна кхунах дIахеда иза. ХIара Iуьллу шен мостагI, лаахь, тахана а вуьйр ву Iелас, тIаккхахула шен каяьллачохь вуьйр ву, и дарх, вайнехан Iадаташца, цхьана а стеган кхунна бехк буьллийла дац, кхо йоькху ерг шен чIир ю. Амма тахана халкъана луург – кхарна юкъахь маслаIат хилар ду. Еза йозалла лела цу лаамца.\nКхо лайна яра и.\nЯлх доьзалхо вара воккхачу стеган, ялххе а кIант. Дечу гIуллакхана тIетеIор бен, кхин царна дан дика дацара кхуьнан.\nЦкъа цхьана Iуьйрана кертарчу гIуллакхашна ши кIант цIахь а витина, шиъ беже а вахийтина, шиъ шеца а волуш, дечиге вахара воккха стаг, ши говр южучу йоккхачу ворданахь. Хьуьнах дIа а кхаьчна, кхано оьшшучу барамехь мохь баьккхина баьлча, нацкъаро долчу дукъа тIехь хецна лаьтта ворда, говраш дIа а йожий, дечигна герга схьаялае аьлла, дIахьовсира кхуо кIентий. Дукъ а лаьцна, говраш дIайожале, юхаерзо дагахь цара меттахъяьккхина ворда юханехьа хьаьдира. Цу шиннан сацо ницкъ а ца кхочуш, хьаьдда йоьдучу цуьнан тIаьхьара ши чкъург Iинах чукхозаелира. Ницкъ ма-кхоччу тасавелла, иза сацо гIерташ воллура ши кIант, амма цунах гIуллакх хир долчух тера дацара: техка а техкаш, Iинах чукхозу ворда къайлаяьлла йоллуш лаьттара.\n– ДIахеца! ДIахеца иза, хIаллакьхуьлуш воллу шуьшиъ! – бохуш, шийла мохь беттара царна тIеведда воьдучу дас. Царна хIара луьйш ца хезнехь а, ца хезийла-м дацара, я и шиъ воьхна хиллехь а, я шайн ницкъех тешна хилар церан совдаларна хиллехь а, цу шимма дIа ца хоьцу ворда тIаьххьара а Iинчохь къайлаелира, шеца цхьаьна кхуьнан ши кIант а эцна.\nВоьхна, лаьттачохь цкъа сацавелира воккха стаг, тIаккха га тесна хьаьдда вахана Iин чу воьссира. Адамана бIаьрга ма гойла эццахь кхунна тIехIоьттинарг. ЦIийш, кегйина берийн меженаш, ворданна буха нисвеллачу воккхах волчу кIентан: «Ла ца дуьйгIи-кх оха хьоьга, дада», – бохуш санна, къаьрзина ши бIаьрг.\nЦкъа цхьанна тIехьаьдира да, юха – вукхунна. Нагахь, ден докъа тIехIоьттича кIант къан-вала волало бохург бакъ делахь, ишттачу минотехь да, хетарехь, беран амале воьрзу. Шена цхьа иэшам барна кхоьручу берах тарвеллера хIара. Кхерам хьерчара дагах, хIара кхоьрура бIаьрган Iуналлина ша маллахь, и шиъ дIа а ваьхьна, шех къастош, цхьамма хьуламе ваккхарна. Ворданна бухара ваьккхина воккхах верг иттех гIулч хьалха дIа а ваьхьна, охьавиллира кхуо, вухавеана, важа тIеваьхьира. Цкъа цхьаъ, тIаккха шолгIаниг тIевохьуш, и шиъ ший а иштта бIаьрган тергамехь а латтош, лакха тIе хьалаваьллачул тIаьхьа а хIара ца туьгура говраш тIеяллол йолчу юкъана а царна гена вала. Кхаьрдачунна кхарда ду и, тIедеъна, шина говра и ши дакъа а диллина, цIехьа ваха ваьлла воккха стаг хьере вара. Жимма са-метта веара некъаца. Делахь а, юьрта чу вуллуш, цIахь висинчу шиннах жимах волу кIант велха а воьлхуш, шена дуьхьал кхетча, логехь хорам хилла, хилларг хоттуш, цуьнга вист ца хилавелира.\nЕрриге а стигал этIош санна, стелахаьштиг туьйхира. Оцу сохьта лакхахь гулъеллачу боданечу мархаша, цецех луьйцу ахьар санна, кхоьссина догIа тIаьхь-тIаьхьа чехкадала доладелира. ТIаьхьо хиира кхунна: замошца волчу цхьана вехначу стага, лар ца еш, кхоьссинчу тоьпах кхалхар хиллера цIахь висинчу Iаббазан. Шена дуьхьал веана кIант циггара беже вахийтинчу шинна тIаьхьа хьажийра кхуо, цхьаъ бажа болчохь буха а саций, цхьаъ цIа вола, аьлла. Цу юкъана, стелахаьштиг кхетта ваша вийна, бохам баьлла хьийзаш хиллера кхеран шолгIа доьзалхо.\nИза воьалгIа вара. Ша ден къамел а сацийна, хIара бохамаш вайша воцчух а Iиттабелла а, Iитталуш лелаш а бу хьуна, аьлча санна, вела а къежна, Iелин бIаьра вахара воккха стаг.\n– Кху нахалахь, – аьлла, юха а къамеле велира иза, – тхан эвлара нах хила а мега, со вевзарш хила а тарло. Махкана а девзаш гIарадаьлла къонахчалла дац ас сайна тIеийзориг, Iела, дуьххьалдIа айса дуьйцург, шекаран бIелиг санна, цIена а, бакъ а дуйла хьуна хаийта лаар ду.\n– Тхуна вевза хьо.\n– Хьоьца харцо яц, вониг а ца даьлла хьох.\nЛер цIена дара Дабин. ЛадогIалахь, Iела, эли-ра цо, ша тохара ма-аллара, дуьйцуш там бацахь а, ялх кIант вара шен, шена дуьненан меха. Цу дуьненан локхалла айвелла:\n– Оцу ялх кIантах виъ цхьана дийнахь лаьтте кховдийра ас, Iела, – аьлла, тIетуьйхира Дабас.\n– Кхааннах бекхам эца сан стаг вацара, цхьа Дела ша воцург. Амма, вайн хастам хиларна, стагана ша бохам баьккхича, оцу бохамна цунна собар дала ницкъ кхочу-кх. Делахь а аса чIагIо йира: бехк-гуьнахь доцуш вийначу Iаббазан чIир эца, чIир эцний бен лаьттан кийра ца верза. Дуккха а нахана хаьара цунах дерг. Цунна делахь а, я сан оьгIазалла лахъяларе хьежахь а, цкъа юьхьанца мостагI вита везарх лаьцна къамел дохьуш стаг ца веара суна тIе. Юха схьаэха буьйлабелира, хIинца хIара Iуьллург санна, кIайчу марчонна юкъахьарчавой, и къонах а валош. Шина шарахь гергга лийлира со церан дехаршна жоп ца луш я сайн мостагI вен аьтто ца болуш. ТIаьххьара а, сайн вийначу кIентан цIий хьанал деш, витира ас и стаг. Дела ву сан дог-ойла гуш, кIентан чIир эца ца лаарна а, бекхам балла къонахчалла ца тоарна а ца дира ас и. ХIара сан ност гой хьуна, Iела, кагйина, кагйинчул тIаьхьа даьIахкаш харцахьа хиттаяларна, чолакх йисина. ХIара сайн ност ас айса кагйина, иштта, тахана кху уьйтIа санна, сайна дуьхьал деана, ас шена дехарна жоп а ца луш, дIадоьду халкъ гIийла, йиш йоьхна гича сайга и лан ца делла, хорам хилла, цхьа-ши дош багара даьлча, цу халкъана синтем хир боллушехь айса и ца дарна оьгIазвахана, тхайн уьйтIарчу диттах тоьхна, – аьлла, сецира Даба, и дара, Iела, ша хьоьга дийца лийринарг аьлчуха.\nIела таьIна гора.\nУьш эрна ду, Iелех бехкаш дахар а санна.\nШена хуур кхунна и…\nКхин шен дан вошалла дац хьуна аьллачуха, кхин цкъа а бармахь Iуьллучух бIаьрг а тоьхна, дIаваха аьлла, кевнехьа дIаволавелира Даба. Массо а ладоьгIна Iара.\n– Даба, – тIаьхьа кхайкхира Iела. Даба вухахьаьжира.\n– ДIа ма гIолахь, Даба!..\nАдамийн могIарша яйн ишар а йина, тевнах хьерча тов хьаьдира. Хаалора механ хIуо…\nБелхарехь лела велар\nДIадевлла хIуманаш ду уьш. Делахь а церан лорах дIа йисте ваьлча, оцу дийнахь цигахь хилла и болх сан бIаьра хьалхара ца болу.\nДен шичой бара тхан, тхан ден ден вешин воIарий бара уьш – Джандар, Джансура, Хьасанбек.\nЯлхарахь хьовха, махкахь а чIогIа цIе йолуш къонах вара ялхаройн Экин Джандар.\nЭкин Джандаран йоI яра Совдат.\nСовдат шен вешина яло аьлла, тIаьхьаьваьлла лелара Джандар, кхаа вешех воккхахверг.\n– ВаллахI, биллахI, таллахI, Делера доьссинчу хIокху Делан КъурIанора, ахь иза йигахь, хьо веза Iийр ма вац со, – аьлла, дуй биира Совдатан ден вешин воIа.\n– ВаллахI, биллахI, таллахI, Делера доьссинчу хIокху Делан КъурIанора, иза йигаза Iийр ма вац со, – аьлла, вукхо а биира дуй.\n– ХIокху Делан КъурIанора, хьо тховса ара ца ялахь, хьан ден вешин воI вуьйр ма ву ас, – аьлла, Совдатана дуй биира Джандара, оцу кхаа вешех воккхахволчу вашас.\nДен вешин кIант бохамах ларван аьлла, ден вешин кIентан дуй къарбира ден вешин йоIа.\nИза араяьлла меттиг – тоьлла стаг яра Совдат, тоьлла болчу зударшлахь тоьлла хир йолуш – иза араяьлла и меттиг (куьзганан бIаьрг буьйцура цара, коран) ше хиллал хилла-кх…\nСо а жима вац цу хенахь, суна дагадогIу шадериг. Вайн чохь ю Совдат, йоссийна… Зазу йогIура Iуьйрана, Совдатан нана. Зуда йогIу йолу некъ бацара цо бохьург. Цу тIе, генара ян езаш а яра, Кхоьрга лам тIе хьала а яьлла, дукха буьрсачу меттехула. Даьккхина йовлакх а карахь, сардамаш дуьхкуш йогIура Зазу.\nМеллаша тIекхетта Зазу марайоьллира Таьштамара.\nТаьштамар, ваша вала а велла, доьзал бисча, уьш гIел ца балийта гIерташ, гихь йол кхоьхьуш, и къа а хьоьгуш Iаш вара, даьIнаш девлла, настаршца лазар доллушехь, кхоа ца луш.\n– Вай дика гергаха нах хир ду, Зазу, – элира цо. – Гергара нах ца хилахь, мехкан нах хир ду вай, мехкан нах ца хилахь – доттагIий. Зуда дIа а йоьуьйтур ю, дIа а лур ю. ДIаяла, дIагIо, Зазу, цIа гIуо, – мара а йоьллина. И Зазу оцу Таьштамара дIаяхийтина а дагадогIу суна.\nЦул тIаьхьа цига нах бахана. Мел бахана ала хуур дац суна, амма ткъа, шовзткъа, кхузткъа стаг ала мегар долуш нах бахана цига говрашца.\nГIуллакх ца хилла церан.\nШолгIа а бахана.\nЙистъяьлла, гIуллакх хьалха-тIаьхьа ца даьлла шозлагIа а.\nКхозлагIа бахана тIаккха нах, шайца зуда а юьгуш дIа, воккхаллина а, верасаллина а аьлла, хьалхаваьккхина моцIаройн БитIакъ а, Галайн-ЧIожара Джамболатан Хьату а эцна – Зазун ваша вара Джамболатан Хьату.\nДжамболатан Хьатуй, БитIаккъий, шайца йолу Совдат а, дошлой а, дIо совца а бина, уьйтIа ваьлча, схьадуьхьалъяьлла нораца хьуьлла боршам хьокхуш йоллу Зазу.\nЦхьа шен хабар а, хIума а сонта долуш вара БитIакъ.\n– Маржа, сан захал-яI, – аьлла, човха а йина, цо говр тIетаIийча, Зазус шен карара и нуй, бахьа а баьхьна, говран коьртах схьатоьхна, БитIакъина тIехь мел долу хIума а, ерриг говр а кхох юьзна.\nСамо йина БитIакъа, цуьнан и само хьалха а яьлла, ши дакъа даза Зазу а йисина – Джамболатан Хьатус, яьккхина, йишина тоха аьлла, лакхара охьаластийна шаьлта ша цестина дIасадаьллачу хIаваан есаллехь сецна, БитIакъ кIел куьг таса а кхиъна.\nЗуда дIо арахь лаьтта, и шовзткъа-кхузткъа дошло ву циггахь. Царна гуш дац. УьйтIахь бухарчех нах бу. Дерриг гуш. Гарх, цхьа а меттахъхьовш вац царах, матте йирзинчу Джамболатан Хьатун шаьлтанан иралло лаьцна.\n– Да хьакхица валла хьан, нана хьакхица ялла хьан, ваша хьакхица валла хьан, йиша хьакхица ялла хьан. ТIаьххьара тIеаьлларг-м ала мегар долуш дац.\nАмма Джамболатан Хьату цу бехкамах воьхна, дукха чIогIа юьхьIаьржахIоьттина. Воьхнехь а, ишттачу хьолехь ша дан догIург хIун ду ца хаъал кхетамах вохаза хилла и.\nДжамболатан Хьату дIаваха ваьлла.\n– ХIара кхидIа дийцича а дош дац. Вай гергара нах хир ду. Тховсалера буьйса кхузахь а яьккхина, кхана Iуьйрана дIагIур ду шу, – аьлла, йоI-йиша а, невцан накъостий а дIа чубигина ялхароша.\nМаслаIатан хьалхе лехна мохк боьхна хIинца дуйнан чIагIонах.\nСту бийна хьешашна, кхо шо кхаьчна. Сакъера хиъна и шовзткъа-кхузткъа стаг, шуьнехь буьйса а текхна, Iуьйрана дIаваха схьаваьлча, БитIакъин говр, мокхазах догIуш долу суьйлийн чIегIардиг санна, гIовх хьалахIоьттина – чIогIа тамашийна говр хуьлуш вара БитIакъ.\n– Цхьа астагIа стаг ву тхан тIулга тIехь вехаш, – вистхилла БитIакъ. – Цо, яз а йойтий, цхьа кехатан цуьрг хьалайохуьйту Хьалха лам тIе. ТIекхаьчна говр а лой, и схьавоуьйту. Ткъа нуьйр цхьаъ ю тхан, цкъа хьалхе тIехьа ерзайой туьллу оха и, тIаккха тIехье хьалха ерзайой туьллу, – аьлла, БитIакъа иза а олуш, и нах цIа а баьхкина, той дечу бедана хьалаялийна Занзаренан Макка, ийбеш пондар а лоькхуш, хелха а юьйлуш, эцца и ловзар дина дагадогIу суна.\nСуна дагадогIу Совдатан пхи бер, цул тIаьхьа мехкан тезет хIоьттина де а. Цу дийнахь шен доьзалца яц Совдат. Иза, кхана вай дохадо аьлча, тахана, налогана цхьа етт дIа а бигина, ма гIуо боххушехь, оцу аттана тIаьхьаяхана ю, кхин доьзалх кхетар яц, цхьа хан яллалц, Сибрехахь бен. КIант хир ву цуьнан цул тIаьхьа. И кIант а дIавер ву, дIавер ву цIера дIавигина кхо кIант а, ши йоI а, цIийнда а, ша а. Кхин хIумма а дац царах тIаьхьадисина.\nДукха деха туьйра ду и ма-дарра дийца. Амма ваьшна хIун ду а, хаа йиш а йоцчунна тIехь туьйра доцчух туьйра дан вай марздаларна, хIетахь леллачу цу некъан цхьа агIо хьахо луур ду, тесна, шех Iосалла а къахкийна, Делан бакъ некъа тIехь лаьттачунна, ца хьехийча а, гуш и елахь а.\nСовдат аттана тIахьайоьдучу цу дийнахь вай дохорг хилар цхьанна а дагахь дац, хабарш-м ду. Оцу хабарех дерг а хоттуш, юург а эцна, Кераме хьажа дахана сой, тхан наний цIахь дац. Ненан шича вара Керам тхан, чохь висина, меттахь, чу-ара вийлар кIезиг долуш, декъехь а вара и. Бакъ-м ца дора и цхьаболчара. ХIетахь а ца дора, хIинца а… Со дийна стаг ву-кха, хIинца шуьца санна Iаш. Кераман тхайн ненаца деана и къамел хезна.\n– Найпаз, – элира цо. – ЦIе ю вайна гонаха яьлла тIейогIуш. Цу цIергахь хьийзаш, настарш хьала а йина, Кишин воI ву. Чехка цIа а гIой, шайн берашна – итт-цхьайтта бер дара тхан – хьакъикъат дайта, шайн йолу кIадинах хIума, вовшахтохий, шад а бе, некъана цу а кечбе.\nХьакъикъат дан тхо ца даьхьира, салт дукха бара. Ткъа кIадинах шад бира. Цу буссехьа, хьаьжкIаш кхаьрзина, цу а баьккхира, и цу-гали ас Моцкъарара дIа лакха тIехула Iуьллучу новкъа кхаа дийнахь-кхаа бусий гехь Алкуне деара.\n– ДIакхоссийтахьа, – ас аьлча.\n– Ма кхоссахьа, Хасмохьмад, дIакхочур ду вай, – тхан нанас а бохуш.\nАлкунера машенашца Сипсо-ГIала дIа а дигина, шалонаш тIе а доьттина, и беха некъ эцна тхо дIаоьхуш дукха наха рицкъа ийцира оцу цух, буйнахь схьа а ийбеш, тIе мотт Iуьттуш. И рицкъа тоьуш дара мацалла Iехо. Хаа цатуьгург кхин дара. ЮьхьIаьржонан мохь бара и, шен орамах хадаран, эхьан мохь бара. Цу новкъа айъелла сийсазлонаш йоьлхура, бехк бу-бац ца хоьттуш, стаг аьшнашвар, талораш, къизалла. ДIо схьадуьхьал хIуьттуш Керам а Iара, тIаьххьара суна ма-гарра, тхо чудевлча а, ша и къамел схьадеш а, юха тхо дIа арадовлуш а, хийцам боцуш, иштта техка а техкаш, Адам кху иэхь-бехках дохарна юьхьIаьржахIоьттинчуха. Дохарх дукха кхийлина дара и иэхь-бехк Дала шен къайленех къайле а елла, цу къайленан билггал долу дакъа нахе дIакхачор тIе а диллина, вайн чохь хьийзинчу декъан декъахоша. Далхийнера и хIокхо а…\nШи шо хьалха ду и. Со, нехчанан бIелиг, сискалан дакъий эцна, же ваха кечвелла ву. ДIора схьа мохь туьйхира: «Керам дIаваьлла», – аьлла. Малх схьакхетта балале, Керам денвелла аьлла, шолгIа а хаам хилира. Гириха ву тхо долчу чохь. Цига ваха шай, тхан дай чуьра араволуш: «Веллачуьра денвелла Керам шайх вала там бара», – элира цо. Дош ца дира и тхан дас. «ДIавала, – велавелира иза. – ХьацIмин Керамах волу шайх, шайх муха волу цунах?» Вахана хьала кхаьчча? «Джаби, хьо дукхавезаш вара со, – аьллера цуьнга Керама. – Гена кхийдаш ву хьо, Джаби. Гена ма кхийда…»\nЭццахь санна юьхьIаьржахIоьттина вацара ша бохуш, и эхь шеца коша даьхьира тхан дас. ЮьхьIаьржа и юьхьIаьржо тIехIоттале хила дезара адам, вовшашна, Далла хьалха. Ца хилча, ша и юьхьIаьржо а санна, бохам кога кIел бу…\nАдам лаьтта сан бIаьра хьалха, цигга лелла и сурт а, дIо юьххьехь сан хьахаделла. Бадам, станце, тхаьш диссийна. Адам кхойкхуш ду вовшашка, Деле. Доьдуш зикар а ду. Доьлхуш, доьлхуш. Доьлхуш. Доьлуш. Велар хIун ду? Велхаро велош ву, вела дог долуш воьлуш вац цхьа а, велхаро велош ву… ДIа тIехволуш цхьана къонахчун тидам хуьлу, тхол хьалха дIабигинчу нахах. Юьстахо Iа и, голаш тIе а лахвелла, белхар а тесна, велар а хьакха ца луш. И-м ларош вац велха, я вела а, коьрта тIера охьа, гIарссинехь, мIараш а хьоькхуш, куьйгаш хьоьккхучохь висина – Деллахь, бакъ ма ду и, цо охьахьоькхучу мезашна юьхь гуш ма яцара цуьнан. Цхьамма а тергал веш вац, тергал муха во, шайна а дан хIума доцчу меттехь…\nДуьне ду-кха… ДIа лела-м до адамо хIуманаш, кхин тIаьхьало а йоццушехь кхуьнан. Кху дуьненан. Изза бен – белхарехь лела велар.\nЛогехь белхаран къурд керчарна, ца делха.\nНазад: Цхьа байт. Стихи.\nВперед: Исмаилов Абу.\nНовые публикации\t18.05.2017\nФорма обратной связи Как вас зовут Электронная почта Тема сообщения Отправить сообщение Случайная статья\tПроза. NEXT


"Сийначу китах" левзина яьлла ГIалгIайчура кхиазхо\nПолици шен хеннехь ларийна 12 шо долчу йоьIан вуно кхераме ловзар сацо.\n«Сийна кит» Iожаллан ловзарх ловзуш меттиг гучъяьлла ГIалгIайчохь. 12 шо кхаьчна йоI ю билгалъяьлларг. Иза схьалаьцна шинарин дийнахь Карабулак-гIалахь, сатосучу хенахь.\nОцу ловзарх хуьлуш долу 50 тIедиллар кхочушдан дезаш ду. ТIаьххьара 50-гIаниг бере ша шена тоха, я цхьаъ вен олуш ду. ХIоразза а Iуьйранна 4 сахьт 20 минот яьлча дан деза олий омар ло корта хьовзийначу кхиазхочуьнга, муьлш бу ца хуучу наха. Карабулакера 5-чу классера йоI тIаьхьара тIедиллар кхочушдан гIерташ юьйла хиина хилла Москох оцу ловзарна мониторинг ечу лерринчу тобанна.\nЦара орца даьккхина гIалгIайн полице. Иштта ца хиллехьара иза муха доьрзур дара хууш дац элира гIалгIайн махкарчу берийн бакъонашкахула векало Чахкиева Заремас.\nЧахкиева: «Карабулакера полице телефон тоьхнера Москохара, цигара йоI суицид ян гIерташ ю аьлла. Цига дахана, иза схьакарийра тхуна. Ша уьш лебеш бара, хIумма а дан гIерташ яцара ша, бохура оцу йоIа».\n«Сийна кит» левзинчу 12 шаре яьллачу йоьIан дегIан тIехь ларш ца хилла цунан декъашхоша йита езаш йолу. Куьйга тIехь, масала, уьрсаца а, лезвица а сийна китан сурт дилла дезаш хилла. Иза хьалхара тIедиллар ду цунах ловзучунна луш долу. ТIехь тIедогIурш кхиъ чолхе хуьлу.\nОцу йоIан аьтто баьлла, уьш Iеха а беш, ша цадинарг кхочуш дина а бохуш, кхин дIа а ловза. Ша а и йоI дикачу доьзалера ю, цхьана а кепара синIаткъам хилла яц бохуш дийцира ГIалгIайчуьрча берийн омбудсмено Чахкиева Заремас.\nЧахкиева: «Куьйга тIехь оцу йоIан китан сурт дац. Ткъа ахь цара мел де аьлларг ахь муха дина аьлла хаьттича, ша фотошоп а еш, сурташ дохуьйтура цаьрга бохура цо».\nЦхьа ши бутт хьалха хаам баьржира оццу Карабулакехь цхьа жима йоI иштта «Сийначу китах» левзина ирхъоллаелла аьлла. Иза бакъ ца до берийн бакъонашларъярхочо Чахкиева Заремас.\n«Сийна кит» ловзар Оьрсийчохь юкъадаьлла 2016 шарахь. ХIинцале а цунах ловзуш гучувалла 200 ца кхоччуш кхиазхо. Итт сов вала а велла оцу ловзаран урхалла дечеран омарца. ТIаьхьарчу хенахь лахделлера цунах ловзар, цунна дуьхьал шуьйра болх болор бахьана долуш. ТIехула тIе схьалаьцнера и ловзар кхоьллинарг.\nАмма кху шеран Чиллан-баттахь юха а жигара даьлла боху говзанчаш цуьнах ловзар. Нохчийчохь "Сийначу китах" ловзуш массийта кхиазхо гучуваьлла, амма велла стаг вац. Дагестанехь а, хIирийн махкахь а и бохамаш хилла меттигаш ю.\nИнтернет а, секташ а, есалла а\n"Сийна кит", Iожаллаш лехьош, яьржина Оьрсийчухула


Итали -- Италехь тхов-кIело лаха богIучехь, Лампедуза-гIайренна уллехь ледара хIурдан кема хи буха а дахана беллачу Африкера мигрантийн декъий чохь долу галеш, ГIадужу-бутт 3, 2013\nИталерчу Лампедуза гIайренна тIекхочучехь кху тIаьхьарчу беттанашкахь эзар сов мухIажарш кхалхар бахьана долуш мелла а аттачу даьхна Евробертан куьйгалло Европе мухIажаршна тховкIело яларан хьокъехь долу низамаш. Эзарнашкахь европе дIаоьхучу нохчийн мухIажарех а хьакхулур бу и хийцамаш.\nЕвробертана юккъе йогIучу пачхьалкхашкахь мухIажаршна политикан тховкIело яларан бакъонашкахь цхьа могIа хийцамаш бина Европерчу кхело. Кхиинчу пачхьалкхашка политикан я гуманитаран тховкIело лоьхуш схьаоьхучу нехан хIинца масех бакъо ялсам яьлла. Уггаре а хьалха и хийцамаш хьакхалуш бу хийла нохчочунна кху тIаьхьарчу иттех шарахь бале даьллачу „Дублин 2“ олучу низамах.\nЦу 2003 шарахь ша тIеэцначу гIалин – Ирландин коьртачу шахьарин цIе лелош долчу низамца, муьлха а мухIажар, иза миччара я муьлхачу а бахьанаца веана велахь а, ша дуьххьара ког левзинчу Евробертан пачхьалкхехь тховкIело еха езаш а, цигахь саца декхарийлахь а веш вара. Цуо иштта цу мухIажарх долу жоьпалла цу дуьххьарчу пачхьалкхана тIедуьллуш дара, цигахь мухIажарш тIеэца хьелаш делахь а, дацахь а.\nТкъа шена мухIажарна цигахь саца лааахь а, ца лаахь а, цунна тIедожош дара, цу дуьххьарчу пачхьалкхехь саца. И низам Iалашдархьама Евробертан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллаша кхоьллина лерина юкъара система яра, EURODAC цI е а йолуш, хIора мухIажаран пIелган лараш дIаехкина латтош йолу, оьшучу хенахь Евробертан муьлхачу а пачхьалкхенан Iедалхошна цу пIелгийн сарташна тIекхочийла а долуш.\nНохчийн мухIажарийн доккхачу декъан кхолламехь и тайпа хьалхара мохк Полша хуьлуш болу дукъа хан ю. Дуккхаъчу бахьанашца. Царех уггаре а коьртанарш – Белорусе, Полшийца доза долчу, кхача атта хилар а, цигара юха Полше дехьабовлархьама, ткъа иштта кхечу, кхиинчу Европерчу пачхьалкхашка, вайнахана кхача вуно хала хиларна, цу пачхьалкхийн векалташа шаьшна визаш ца яларна.\nИштта цу бахьанашца, кхаьа пачхьалкхин - Германин, Австрин, Францин, - векалташа шаьш легала хьесапехь визанаш ехча дацаре жоьпаш деллачул тIаьхьа, Полше ца яхча ца йолуш цига кхаьчначу вайнахах ю хIинца Германехь ехаш йолу 28 шо долу Соьлжа-гIалин яхархо Мадина. Цуо дийцарехь, хьалха я тIаьхьа шаьш Полшехь хилла хилар немцойн Iедалшна гучудер дуйла хууш ладоьгIуш Iаш ю иза, цуьнан доьзал а.\nНохчийчура Германе кхаччалца шаьш бинчу некъах лаьцна дуьйцу Мадинас.\nМадина: „ЦIера Полше дIадигнера тхо. Цигахь лагерехь Iийра тхо. Амма цигахь я болх бан аьтто а бацара, я пайденна юург а яцара, я бер цомгуш хилча, лоьршака кхайкха а бакъо яцара. ТIаккха цигара халла Германе схьадаьхкина ду тхо. „Дублин 2“ бохучу низамца тхо Полшехь хиллийла кхузарчу Iедална дIахаахь, цара цига юхахьовсор долуш ду тхо“.\n2003-чу шарахь ша тIеэцча дуьйна цхьа адамийн бакъонашларъярхоша а, юкъараллин жигархоша а ирачу критике деш дара и „Дублин 2“ цIе йолу низам. Европерчу мухIажарийн а, шайн махкара бовдда безначийн гIуллакхех йолчу кхеташоно 2006-чу шарахь дуьйна айина ду и низам адамийн бакъонаш хьоьшуш хилар. 80 йозуш йоцучу адамийн бакъонийн а, Iедалца а йоцучу цхьанакхетараллех лаьтташ йолчу цу кхеташоно кхайкхамаш бора Евробертан куьйгалле, и адамаллина дуьхьал долу низам хийцаре.\nАмма хIинцалца схьа цу латкъамашан къора бара Iедалан дай. ХIинца эххар а Итале а, цигара дIа кхечу Европин мехкашка а кхача гIерташ болу Африкера а, Шемара а мухIажарш хIурда кеманаш а херцаш, хIора кIиранахь яьлча санна бIеннашкахь леш лаьттачех хьалхара гIулч яьккхина Евроберто. Изаъ кхелан сацам бахьана долуш яьккхина.\nКоьрта хийцам – хIинцачул тIаьхьа цхьана пачхьалкхехь шена Iедало кхоьллина долу хьелаш шена тоъалла ца хетахь, я шен гIуллакх меттигерачу Iедало лартIехь листина а, йист яьккхина а дацахь а, я шеца меттигерачу Iедало я гIело я рассистийн хIу долу харцо йийцинехь, муьлхачу а мухIажаран бакъо ю, кхечу Европерчу пачхьалкхашка дехьавала а, цигахь кхин цкъа а тховкIело еха а.\nШен гIуллакх теллина немцойн Iедал далале и хийцамаш ницкъе бовлахьара аьлла сатуьйсу Полшера Германе дIаяханчу Мадинас а.\nМадина: „Тхан хаттар цара таллале и керла хийцамаш юккъебахахьара цара, бохуш, сатуйьсуш Iаш ду-кх тхо. Иза цара дахь, Франце я кхечу махка а дIасадаха бакъо хир яра тхан. Массо а мухIажаршна бале даьлла ду-кх и „Дублин2“ бохуш долу низам. Хуур ду-кх, хIун хир ду-м ца хаа“.\nЛахьан баттан 14-чохь Люксембургехь тIеэцначу Европерчу кхелан сацамца, Мадинин а, кхин а бIеннаш нохчийн мухIажарийн а хIинца цхьа бакъо ю, шаьш Полше юхахьовсарна дуьхьал къовса. И къовсам, дера, церан массеран а толамца боьрзур бу бохучух теша хала ду. ХIетте а, хийла нохчийн мухIажаран кхолламехь аьттоне голатохар цунах хирг хиларх шеко яц.\nЛампедуза гIайренна тIекхачале беллачу мухIажарша керла низам тIеэцийтина Европан барте


Фонд "Хьекъалаллин цӀа" (Тунис),\nӀарбийн мотт дӀасабаржар\nӀаьрбийн мотт (Ӏаьр. اللغة العربية, al-luġa al-ʿarabiyya) — юкъабоьдуш бу афразийн меттан тайпан семитийн генан юкъа. Ӏаьрбийн мотт буьйцуш берш 240 млн гергга стаг ву (ненан мотт), кхиъ 50 млн стага лелош бу Ӏарбийн мотт шозлагӀа мотт санна. Классикан Ӏарбийн мотт Къуръанан мотт бу. Иза лелош бу динан гӀуллакхан. Дуьненахь 1,57 млрд стаг ву бусалба.\nЙоза Iаьрбийн абатан бух тIехь ду. ВКЪКХ Инарлин ассамблейн а, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан (ВКЪКХ) кхечу меженийн а ялханнах официалан а, белхан а цхьаъ мотт бу. Ерриг Iаьрбийн пачхьалкхийн (Iиракъехь — кхурдойчуьнца цхьаьна) официалан мотт бу. Цул сов, официалан цхьа мотт бу Израилан, Чадан, Эритрейн, Джибутин, Сомалилендан, Сомалин, Коморийн ГIайренийн.\n2 Семитийн меттан тобанера Iарбийн меттан меттиг\n4 Дошаман хIоттам\nМеттан геннаш[нисъе | нисъе чухулара]\nТаханлера буьцу Iаьрбийн мотт бекъало 5 тобан меттан геннашна, лингвистика агIора хьаьжчи къаьстина меттанаш ду уьш:\nМисран-суданан Iаьрбийн мотт\nШеман-месопотамийн Iаьрбийн мотт\nIаьрбийн ахгIайренан тобан меттан геннаш\nМагIрибан мотт юкъабоьду малхбузан тобан, диснарш — малхбален тобан Iаьрбийн меттанашна а, меттан геннашна а. (Хьажа Бала «мотт я меттан га»); ГIоле хуьлу Iаьрбийн мотт Iамочу Iилманехь лелош долу термин «меттан га» (Ӏаьр. لهجة) леладар.\nЛитературан мотт (малхбузан Iаьрбийн меттан Iилманехь лелайо термин инг. Modern Standard Arabic — хIинцалера стандартан Iаьрбийн мотт) — цхьаъ бу. Литературан матто хIинцалерачу дуьненахь а, Iилманехь а дукхах долу хIуманийн дошаман тӀаьхьало цхьаьнатуху, амма оццу хенахь цхьацца Iаьрбийн пачхьалкхашкахь чIогIа кIезиг лелабо къамелехь.\nIаьрбийн меттан геннашна тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь чIогIа къастало вовшех, цкъаццIа буьйцурш а ца кхеташ.\nФильмаш, телевидени, газеташ, кхин ерш а дукхах дерг хIора Iарбийн пачхьалкхехь литературан Iарбийн маттахь ю.\nИслам, хьалхарчу рогIехь, Къуръан, хилира цхьанатуху фактор юкъара литературан мотт кхиарехь. Мальтийн меттан масаллийца хаалур ю мотт кхиарехь йолу исламан роль. Мальтехь, керсталла долчехь магIрибан меттан кепах кхиина ша болу мальтийн мотт.\n«Къуръан доьссина эзар сов шо доллушехь таханлера дешана Iарбаша, цIахь шайн меттан кепаш а лелош, юкъараллин дахарехь литературан мотт буьйцу, грамматика атта а еш, дошам карла а йоккхуш. Къуръан санна дика литературан меттан масала ду, исламал хьалхара поэзин классикан мотт а, бедуинийн мотт а».\nСемитийн меттан тобанера Iарбийн меттан меттиг[нисъе | нисъе чухулара]\nКлассикан Iарбийн мотт кIезиг къаьста шира Iарбийн маттах. Дукхах долу семитийн меттанийн орамаш ду Iарбийн маттахь. Семитологехь хьалха классикан Iарбийн мотт уггаре ширачех семитийн меттанех лара тенденци хилла. Амма хан мел йолу, афроазин меттанашца дустарца, хиира, дуккха а классикан Iарбийн маттахь иштта шира а ца хиллий.\nКоьрта яззам: Iарбийн меттан истори\nХьажа иштта: Iарбийн литература\nБIешерашкахь мотт тIехь-тIехьа хийцало, амма иза йозанехь кIезиг хаалора, хIунда аьлча доца мукъа аьзнаш, Къуръан доцучехь, текстехь яз а ца до.\nКлассикан Iарбийн мотт тахана ненан мотт бац Iаьрбийн. Амма тахана а, хийцина дошаман хIоттамца, иза лелабо дерриг аьлчи санна газеташкахь а, жайнашкахь а, Тунис, Марокко, кIеззиг Алжир а дIаяьккхичхьана, цигахь Iарбийн меттан литературан меттан роль лелайо французийн матто. Iилман а, техникан а литературехь кхечу Iарбийн пачхьалкхашкахь, нагахь ца тоахь дешан ресурс лелабо ингалсан мотт.\nДошаман хIоттам[нисъе | нисъе чухулара]\nХIинцалерачу Iарбийн литературан меттан дошаман хIоттаман амалехь ду, цуьнан коьрта дакъа деккъа Iарбийн хилар. «Iарбаша лакхара мах хадабо шайн меттан дош кхолларан таронан, го бохалла а, нийсалла а дош кхолларан парадигмийн закъалт хилла долу Iарбийн литературан мотт таханлерачу юкъараллин хьоле нисбарехь. Цу тIе билгалдаккха деза, таханлерачу номинацин процессашкахь уггаре жигара хилар жамI дина моделаш. Иштта, тIаьхьарчу хенахь Iарбийн литературан меттан дошам хаъал юьзина ية- суффикс тIе а тухуш тIекхоьллина цIераш бахьнехь, цуо кхуллу дериватан могIа жамI даьккхина маьIна долу хьолашца: استقلالية лаамалла; حركية динамизм, динамика; شمولية максимализм; тоталитаризм; اشكلالية — новкъарло». Дошаман хIоттаман цхьадолу дакъа юкъарасемитийн ду, кIеззиг дерг — кхечу меттанашкара ду, масала, дешнаш: «телевидени» — تليفزيون, دكتورة докторан дарж, سكرتير секретарь, فيلم фильм. Дерриг схьаэцна европан меттанашкара дешнаш дукха дац, цхьаъ процент гергга бен дац.\nIарбийн литературан меттан билгалдоккху диъ доккха вокабуляр кхиаран синхронан дакъа: исламал хьалхара юкъараллин-тайпанийн дошам (VII бIешо чекхдолуш VIII долалуш); дошам шоръялар, юккъера бIешерийн Iарбийн цивилизаци кхоллаялар а, кхиар а, къагар а бахьнехь (XII бIешо кхаччалц); киар сацаран мур а, Iарбийн литературан мотт лелабаран диапазон лагIъялар а бахьнехь (XIII—XVIII бIешераш), керла мур болабалар а (XIX бIешеран юкъ).\nШуьйра кхиина Iарбийн маттахь синоними а, дешнийн чолхаллаш, омоними а. Дош кхолларан коьрта кепаш ю: морфологин — дош кхолларан моделашца а, формулашца а, синтаксин, семантин.\nДошаман кхане чIогIа йоккха хиларе ца хьоьжуш, дукха хьолахь иза доза тоьхна бац, меттан селханеца тIех буьзна а бу. Масала дац дош, нийсса догIуш дешца къам. Оцу дешан метана леладо дош (أمة, уммат), билгалйоккхуш хилла долу хьалха, динан контекстехь а, хIинца «бусалбачеран юкъаралла». Дош «къомалла» (قومية, каумиййа), схьадаьлла юьхьанцера кхерсташ лела Iарбийн дошаман юкъара къаум, цуо билгалдоккху «тайпа» дош «кхерсташ лела тайпа».\nИштта кепара иэло цхьаьна дешехь чIогIа шира а, чIогIа керла а концепцеш, кIеззиг а хьакхалуш доцу дешнех дешнаш а хуьлуш.\nАрамейн маттара а, грекийн маттара а, кхин дуккха а керла терминаш ингалсан маттара схьаэцна Iарбаша.\nФонетика[нисъе | нисъе чухулара]\nФонетикан агIора литературан Iарбийн мотт шуьйра кхиина мукъаза фонемийн системан амал йолуш бу, шен башхалла йолуш къомкъаргийн, эмфатикан, цергаш юкъара элпаш а долуш.\nГрамматикийн белхашкара фонетикан дакъошкахь дуьцура я деккъа Iарбийн аьзнийн артикуляцех, я кхин а церан комбинаторан хийцамех. Боккха Iаткъам бина Iарбашна хIиндин системан аьзнийн классификацеш. Лелайора артикуляран а, функционалан а юкъаметтигийн аьзнаш дустар. Аьзнаш юкъара юкъаметтигаш нисъярхьама Авиценнас корреляцин кхетам юкъабаьккхина. Геминацин меттигийн квалификаци йора прогрессиван а, регрессиван а контактийн ассимиляцин дуьззина жамI санна. Гойтура дакъошца а, дистанцица а йолу ассимиляци.\nЭлпаш алар[нисъе | нисъе чухулара]\nДукхах долчу Iарбийн мехкашкахь хIинца боккха болхбо стандартан Iарбийн меттаца алар нисдан гIерташ. Бух бу Къуръан дешар (Iар. tilāwa تلاوة). Иштта аларан хатI динан контекстехь бен ца леладо.\nБакъ долуш ала мегар ду, лакхараIарбийн хьалхалера алар билггала хууш дац. Масала, цхьа барт бац билгалза цIердешнашкахь чеккхе ун аларх (китабун - китаб). Шинне а вариантан аргументаш ю, ткъа ширачу куьйга яздинчу зорбанехь ца хилла мукъа аьзнаш (хьаьркаш тохар), цундела шеек а воцуш ала йиш яц иза муха доьшура.\nЙоза[нисъе | нисъе чухулара]\nКоьрта яззам: Iарбийн йоза\nIарбийн йоза яздо аьтту агIонера аьрру агIорахьа. Кхин тIе, Iарбийн йозанехь кхечу абаташкахь санна (латина, кириллица), даккхий элпаш дац, цундела долара цIераш а, преложенин хьалхара дош а кхин муьлхха дош санна яздо.\nХьаьркаш дохку хьовзийна кепара, аьрру агIонера аьтту агIорхьа.\nБуха сиз хьакхаран я курсиван меттигана Iарбаша лелабо тIехула хьокху сиз. Дош могIан дехьадаккхар ца магадо; могIанера есалла дIайоккхуш элпаш озадой дахдо. Сиха яздарехь могIана юкъа ца хоьъна дош хьаладерзадо.\nАнтропонимика[нисъе | нисъе чухулара]\nКоьрта яззам: Iарбийн цIе\nIарбийн цIераш ламастаца нийса дIаяздо.\nГрамматика[нисъе | нисъе чухулара]\nКоьрта яззам: Iарбийн меттан грамматика\nIарбийн меттан Сводешан исписка\n7 هذا хIара, иза\n10 هناك дIогахь\n12 ما хIун\n20 قليل кIеззиг (масала قبل قليل — кIеззиг хьалха)\n45 سمك чIара\n47 كلب жIаьла\n50 دودة нIаьна\n53 عصا гIаж, сара\n55 بذرة хIу, хIуш\n56 ورق гIа\n62 جلد цIуока\n64 دم, دماء цIий\n65 عظم даьIахк\n67 بيضة хIоа\n68 قرن маIа\n69 ذيل цIога\n70 قلم мас (яздаран гIирс)\n74 عين бIаьрг\n79 مسمار мIар\n80 قدم кIажа\n84 جناح тIам\n91 كبد доIах\n95 مص цIубдар\n97 تقيؤ Iаьттавар, Iаьттаяр, Iаьттадар\n99 تنفس садаIар\nIарбийн Iилманчаша йоькъура грамматика синтаксисна, морфологина, фонетикна, дуккха а терго йора дошкхолларан, цунах доьзна этимологина а. Иза бахьнехь XI бIешарахь лакхарчу тIегIане кхечира ораман теори. Синтаксис а, морфологи а уггаре оригиналан дакъа ду Iарбийн грамматикехь, цуьнан хьост дац я грекийн, я хIиндин белхашкахь, уьш нисса Iарбийн маттахь специфика йолуш ду.\nСинтаксисан Iалашо ю предложенин структуран-семантикан анализ яр. Цуьнца постулат хилла ю шина цIеран я цIеран а, хандешан а субъектан-предикатан юкъаметтигаш. Предложенеш екъалора кегийра/элементаран а, иерархи еш яккхийра а; предложенеш цIеран, хандешан, латтаман — доьзна ду предложении йолалуш долчу дашах. Къаста а дой, хIора меженца классификаци йора предложенин чолхе дакъошна.\nМорфологехь Iамадора меттан дакъош, церан башхаллаш, уьш кхолладаларан кепаш. Оцу юкъа дагIара иштта хаттарш: меттан дакъош (цIе, хандош, дакъолгаш 27 кепара), ораман структура, цIераш а, церан дуккха а аспекташ йолу тайп-тайпана хьолашкара классификаци, хандешнаш а, шинадожаран а, кхаадожаран а цIераш, кхечух яьлла цIераш кхоллар, композиташ кхоллар, терахьан а, тайпан а кепаш кхоллар, деминутиваш кхоллар, дешан кеп хийцар, нагахь орамехь гIийла мукъаза аьзнаш делахь, сацаман кепаш, кхин дIа а. Кхуззахь дийцара масдарех дериг а.\nБаккхий кхиамаш бехира фонетикехь (Халиль ибн Ахьмад; Абу Iали ибн Сина — Авиценна, 980—1037; Сибавейхи).\nIарбийн мотт чIогIа кхиина флективаллан амал йолуш бу. Семитийн а, хIиндоевропан а меттанийн флективалла а, флективалла тера хилар а цхьаболчу меттан талламхоша доккхачу хаттаре хIоттийна. ХIиндоевропан меттанийн флективалла къаьстина хилам бу семитийн меттанийн флективаллах, хIунда аьлчи таро ю кхин а чIогIа юкъаметтиг латто ораман флексица. Iарбийн меттана амалехь ю агглютинаци. Цхьаболчу Iилманчаша, масала, А. А. Реформатскийс, лору, семитийн меттанийн фузи — агглютинацин башха кеп хилар, хIунда аьлчи семитийн дешан фузи — шен луьра формулашца йоьду процесс ю, иза Iарбийн авторшна хазахета гойтуш кхоъ элп долу орамца فعل дар маьIна долуш, ткъа шеш фузи кхуллу мукъа аьзнаш, орамах мукъа ду. Цунах тера, амма иштта дац, семитийн боцу меттанашкахь а хаало, масала, германийн. Иштта ду, масала, дешнаш цхьааллин а, дукхаллин а терахьашкахь ингалсан маттахь: foot — feet, tooth — teeth я ингалсан харц хандешан ораман мукъа аз хийцар я немцойн маттара онда хандешан мукъа аз хийцар, амма германийн меттанашкахь дац гуттаренна а фузин формулаш лелаяр. Iарбийн меттара дукхаха долу дешнаш дуьххьарлерачу кепан тIедалало.\nМотт буьйцучун хьекъале орам бекъа ца лахь а, орамаш бовзар пайдехь ду Iарбийн меттана оццул шуьйра делла дешан орамаш дагахь латтийта.\nДешан орам[нисъе | нисъе чухулара]\nIарбийн орам дукхахдерг кхаа элпан хуьлу, наггахь шиъ я диъ элп долуш, кхин а кIезга пхиъ элп долуш; амма диъ элп долчунна бехкам хIоттабо, цунна юкъахь цхьаъ мукъане шера мукъа аз хила деза аьлла (vox memoriae (дагахь лаьттарг): مُرْ بِنَفْلٍ).\nГIараваьлла волу Iарбийн меттан говзанчо С. С. Майзелас дийцарехь, таханлерачу Iарбийн литературан маттахь кхаа мукъаза элпех лаьтта орамаш 82 % дерриг а Iарбийн дешан орамашлахь.\nОрам юкъахь муьлхха а мукъаза аз хила йиш яц: цхьадерш царех догIуш ду оццу орамехь (нийсо аьлчи, оцу декъехь; хьажа лахуо: б), кхиндерш ца догIу.\nКъомкъаргернаш: Ӏаьрб. غ ع خ ح (Ӏаьрб. ع а, Ӏаьрб. ء дагIахь)\nIарбийн ораман оцу хIоттамо дикка аттайо тIадамаш а доцуш йоьшучуьнан Iалашо; масала, яздар حعڡر хила деза جَعْفَر\nДешнийн кепкхоллаялар хуьлу коьртаниг дешан чоьхьара структуран хийцаман чоьтах — чоьхьара флекси. Iарбийн орам лаьтта, дукха хьолахь, кхаа (наггахь шиъ я диъ, гуттара а кIезга пхиъ) ораман мукъаза аьзнех (радикалех), цара трансфиксийн гIоьнца кхуллу оцу ораман ерриг парадигма. Масала, хандешах كَتَبَ (яздан) «К-Т-Б» мукъаза элпаш лелош кхоллало лахара дешнаш а кепаш а:\nIарбийн маттахь кхоъ дожар ду: цIерниг (подлежащи дожар а, цIеран предикатив а), доланиг (урхаллин преложни дожар) и винительни (нисса дузу дожар). Доланиг дожарца кепа туху уьйр йоцу бакъо — идIофа.\nТерго ян еза, дожараш гочдар الرَّفْعُ, الجَرُّ а, النَّصْبُ билламе ду, хIунда аьлчи Iарбийн меттан доланиг а, винительни а дожарш юкъаялайо, гочйича муьлххачу йисинчу дожаршкахь хирйолу цIераш:\nХьост — «https://ce.bywiki.com/w/index.php?title=Ӏаьрбийн_мотт&oldid=2650938»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 3 июль, 14:27.


Гош лаз укхан! -\nНовкъа латтача цхьан йоккхача сага кулг ма айданге а маршрутни автобус соцайир из лоаллашволчо. ХIа аьнна ше хьачуйоаллаше аьлар йоккхача сага:\nДукхаяха из, йиIиг, цигахьа дIахо ховргъярий хьо. Гошта хала да сона.\nАз сайна хьалаьца мотиг я ер, цигахьа Iоха мегаций хьо? – хезар книжка дешаш яьгIача йиIийгара хьа.\nДаьр со-м ховргья дIахо из ца хой а, хьайолелахь, йоккха саг, укхаза Iохалахь, со дIатIехьашка йоалл хьона, – аьнна цун моттиг а йита дIахояьлар юкъара ха хургйола кхалсаг.\nIохайше довлал хIанз, тIехьатIайоагIа машен хьатIакхачалехьа, – аьнна цхьа во тIа а чайха нах дIа-хьа нийсбенна бовлалехь автобус дIаэккхийтар лоаллаш волчо.\nХьаькъал дика хIама я. Бакъда книжка дийшадар аьнна хулаш дац из. Хьай хьашт мел да книжкаш а деша, йоазув а де, амма хьона хала ма хеталахь, йоI. Цох хIама-м дац хьа керта чу, – кхессар газела чу хьалхашкарча гIанда тIа ваьгIача воккхача сага йоIах бехк а боаккхаш.\nДукха ца говш Iояла езаш яр со, воти, цудухьа яланзар со-м IотIехьашка. Цу тIа даьнна дале, шийна моттиг йолча Iохайча валацй саг? – цIимхара дар йиIий духьала лер.\nХIайт, маьржа-яI, хьо йига ца мел везачо. Эхь а хетий хIамах! – эггIаза чIоагIа вахавар воккха саг йоIа.\nВодитель, соцаелахь укхаза! – ше яьгIачара дIакхайкар йоI.\nОстановке дIатIакхаьчча юстара а яьккха соцайир автобус.\nГош лаз укхан! Дала лораве шох, ма корзагIдаьлар шо! – из а аьна Iояьлар моттиг дIа ца хецаш яьгIа йоI.\nДаьллахьа хьашт доацар да-кх аз леладер а, сай цIагIа ца ягIаш. Сенна дезар сона ер? Да ма хьакха укх къоанала! – нахах бехк хеташ, сагота яр йоккха саг.\nХьо бехке йолаш хIама дац. Сагот ма де. Дала ца денначунга хилац эздел. Iа дехарг ца а хьежаш тхох цаI ханнахьа IотIехьашка ваьннаваларе хургдоаца дов дар из. Тхо да бехке, хьа къоанал яц, – аьлар цхьан кхалсага.\nХIайт, маьржа-яI хьо дунен! Дика саг я аьнна тешал а даь, кхоана цхьанне маьре югаргья-кх хьона из кхалсаг. Даьллахьа цо фу хьехаргда ший берашта? Телхай зама, телхад адамаш! – уйлангахьа ваха вагIар воккха саг ше шийца лувш санна.\nШоана дукхагIа эшар из →


Европан кхеташоно тIеэцна кхаа шеран чохь Гуьржийчоьнан а, Молдовин а, Украинин а тIеман а, дуьхьало яран а таронаш чIагIярца йоьзна инициативаш.\nЕвропан машаран гIирс (EPF - European Peace Facility) гурашкахь керла гIулчаш хьажийна ю "чоьхьара чӀогӀалла а, машар а" чIагIбан, ткъа оцу юкъахь дац адамаш дайъа Iалашо йолуш кхоьллина герз далар, аьлла ду Европан кхеташонан дIахьедарехь.\nПрограмман гурашкахь Гуьржийчоьнна гIо кхочур ду 12,75 миллион евро (14,46 миллион доллар) барамехь, цуьнан тIеман ницкъийн аьтто хилийта "маьршачу бахархошна гIо дан, нагахь кризис хоьттина хьал нисделча", аьлла ду хаамехь.\nДийцарехь гIо даран программан гурашкахь лур бу медицинан а, инженерин а гIирс а, ткъа иштта "бахархойн хьашташна оьшуш йолу транпорт а".\nМолдовин тIеман ницкъашна гIо дийр ду 7 миллион евро (7,9 миллион доллар) барамехь, медицинин а, инженерин а сервисийн таронаш алсамъяха. Ша аьлча, ахча дойъур ду ТIеман-медицинан сервисна медицинин гIирс оьцуш а, инженерин батальонна герз дIадоккхуш лело гIирс оьцуш а.\nУкраинина хьажор ду 31 миллион евро (35,1 миллион доллар), пачхьалкхан "юкъара чIагIалла" чIагIян а, цуьнан тIеман ницкъийн таронаш алсам баха а. Ахча хьажор ду аренан госпиталш а, кхийолу медицинин хьукуматаш а, ткъа иштта "инеженерин а, мобилан а кирадIасалелон дакъош а латто".


Полици Носаевх лаьцна: "Низам ца дохийна"\nАльфредо Аудиторе Instagram-ра агIон скриншот\nГулбеллачу нахана юкъа ахча кхоьссинчу нохчийн къомах волчу блогеро шен къоман сий дайина аьлла, латкъам бинчу Оьрчийчоьнан депутатана гIортор ян реза ца хилла полици.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Волгоградан кIошан урхалло таллам ца болийна "Альфредо Аудиторе" цIе лелочу блогеро Носаев Мухьаммада лелийнарг низамца догIуш ду я дац бохург. Таллам бахьара аьлла латкъам бинарг вара меттигера депутат Осипов Александр, яздо Кавказ.Реалиино.\nДагадоуьйту. Кху беттан 6-хь цу жимачу стага шен блоган аудитори гулйира, 300 гергга сатг, Волгоградерчу "Мармелад" цIе йолчу махбаран центран ламешна хьалха. Цу нахана юкъа 200 эзар сом ахча кхоьссира цо.\n"Иза я митинг а яцара, я марш а яцара, бакъо яла оьшуш йолу. Юкъараллин къепе ца йохийна, цхьа а низам а ца дохийна", - кхетийра хиллачух полицин урхалло Кавказ.Реалиин корреспондент.\nНизамаш лардон органийн векалша бинчу хаамца, депутатера Осиповгара цхьа а латкъам кхаьчна бац цаьрга.\nВолгоградан кIоштан думан депутат Осипов Александр\nШа "сийсазвина" аьлла хетачу депутатера комментари эца аьтто ца белира корреспондентан: белхан меттехь иза вацара, ткъа цуьнан телефонан номер йийца цуьнан белхан накъостий цахIиттира.\nОцу юкъана Нохчийчуьрчу къоман политикехула министраллехь хаам бира, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Волгорадан кIоштарчу векалан гIовсан Носаев Тамерланан кIант юкъахь волуш инцидент хиллий а ца хаьа шайна аьлла. Амма дукха хан ялале Носаев Мухьаммадан Instagram дIакъевлинера.\nНосаев мачон имидж лелош ву шен Instagram-хь. ХIора аьлча санна, видеохь, мекхаш а хьийзош, зудаберашка бегаш беш хуьлу иза.\nКъоначу блогеран дас скандал иккхинчул тIаьхьа хаам бира, шен кIанта дIасадекъна ахча бюджетера дацара, цо ша даьккхина дара Москварчу цхьана фирмехь аьлла. 200 эзар сом "кепекаш" ю элира Носаевс.\nКхузахь хьахийча нийса хир ду Нохчийчуьрчу алапех лаьцна. Церан барам дуккха а лахара бу оцу "кепекел" а.\nКавказ.Реаллин корреспондентца къамел деш Соьлж-ГIалара ресторанашкарчу белхахоша дийцира 12 сохьтехь болх бича 500 сом даккха аьтто бен ца хуьлу шайн аьлла.\nОьрсийчохь хене вала билгалдаьккхина рицкъ ду 8846 сом барамехь. Нохчийчохь заводашкахь а, индустрин кхечу меттигашкахь а болх бинчу баккхийчу нехан пенсеш дац 8 эзар сом сов эккхаш а бен.\nСоьмийн купюраш дIасакхиссаран перфоманс янне а яц Носаевс юкъаяьккхина. И тайпаниг деш хазахеташ ву цуьнан ден хьаьким волу Кадыров. Иштта социалан машанашкахь дуккха а видеош а, сурташ а ду эзар соьмийн догIанна кIеллахь иза хелха вуьйлуш даьхна.\nЦарах уггаре даьржинарг ду кеман уллехь ахчанна юкъахь иза хелхаволуш даьккхина сурт. Дийцарехь, и сурт даьккхина нохчийн куьйгалхо шен 30 шо кхачар даздеш волуш.\nИза "кавказхойн ламаст" ду боху верси харцйира Къилбаседа Кавказерчу исламан талламийн центран куьйгалхочо Гереев Руслана. Цо дийцарехь, Кавказерчу юкъараллехь лелачу ламасташца догIуш дац иштта гайтархьамма ахчанаш дIасалестор. Цу тайпаниг до ловзарахь.\nКхечу агIор, экспертана хетарехь, цхьа а бахаьана дац Носаев емал ван. "Цо нахана юкъакхоьссинарг пачхьалкхан ахча дац, цуьнан бакъо шен ахча шена хеттачу агIор дайа", - боху Гереевс.\nОьрсийчуьрчу Iедалхошна юкъахь ахчанаш дIасакхуьйсуш Iедал долуш ву ЛДПР партин куьйгалхо Жириновский Владимир. Ламаст а хилла дIахIоьттина цо керлачу шеран даздаршкахь купюраш дIасакхийсар, "гӀаплой", "леш" бохуш, шегара ахча схьаоьцу нах сийсаз а беш.\nТкъа хIунда делахь а, Кадыровс а, Жириновскийс а цу тайпаниг дича, Волгоградехь къоначу нохчочо иза дича санна гIовгIа ца йолу юкъараллехь, я депутаташ а ца хуьлу цара динарг низамехь ца хила мега, бохуш шеко йолуш.


Ойла йожаран ойланаш\nДечкен-бутт 09, 2014\nОьрсийчоьнан талламан комитетан Нохчийчухула йолчу урхаллан керла куьйгалхо Девятов Сергейн аьтто хир бу аьлла хетий шуна, Нохчийчохь хила ма безза талламан комитетан урхаллан болх дIахIотто а, Iедалехь болчу наха дина бохуш дуьйцуш долу зуламаш таллар чекхдаккха а аьлла дара оха кху кIиранах эфирехьдийцаре дан хIоттийна хаттар.\nХала хир делахь а, цхьа хийцамаш бан ца гIуртуш Iийр вац инарла Девятов аьлла хета Соьлж-Галара Шовхалов ВахIидана. Девятов хьовха цу дарже милла а хIоттийча а, хьал хийцалур дац Нохчийчохь аьлла тешна ву Ведан-кIоштахь веха Батаев Муса.\nИсраилов Бекхан Москох вехаш ву. Иза а теша талламан комитетан керла куьйгалхочо зуламаш талларехь хIоттина хьал мелла а хуьйцур ду аьлла.\nТхан кху сайт тIехь интерактиван таллам а бу оха дIахьош цу хаттарца боьзна. Карарчу хенахь долу жамIаш шуна гуш ду.\nИнарлан Девятов Сергейн зуламхой, уьш Iедалехь бу аьлла ца Iаш, жоьпе озо доьналла тоьар ду дац ца хаьа шайна аьлла жоп делла 8 сов процент цу талламехь дакъалаьцначара.\nОццул бу Девятовн цхьадолу зуламаш талла а, зуламхой кхеле озо а аьтто хир бу аьлла хетарш.\nТкъа 83 процентана хетарехь, талламан комитетан Нохчийчурча урхаллан коьрте хIоттийначу керлачу куьйгалхочуьнан доьналла хир дац зуламхой, уьш Iедалехь бу аьлла ца Iаш, жоьпе озо. Царна хетарехь Iедалехь даржашкахь болчу а, ницкъаллин структурашкахь болчу а наха дина зуламаш талларх ларлур ву иза.\nЦу жамIашна шу реза дацахь шун аьтто бу шайна хетарег довзуьйтуш кху сайт тIехь кхаж таса.\nНохчийчура талламан комитетан керла куьйгалхочуьнга болх ма оьшшу дIахIотталург хиларх ца теша Маршо


Адамийн бакъонашкахьа къийса хала ду Нохчийчохь\nНохчийчоь --Кутаев Руслан, Хьалха-Мартанарчу Кхелан хьалха, 2014\nНизамо хьоьхург нацкъара а дуьтуш, хьаькамаша шайна бегIийла йолччу агIор туьду Оьрсийчохь бакъо а, нийсо а. Цигахь дахаран билгало ю, низамца мел бIоста нислахь а, Кремлан омра дахаре дерзор, могIарерчу нахана хуьлу эшам тергамза а буьтуш.\nВовшашца хийца а луш, Путин Владимир а, Медведев Дмитрий а Кремлехь олалла дан охьахиъчахьана, эшам хиллехь бен, демократин декъехь заздаьлла хIумма а цахилар даре до Оьрсийчоьнан шайн цхьа могIа политикаша а, журналисташа а, дуьххьала дIа могIарерчу бахархоша а.\nПачхьалкхехь дешан маршо лаг лаьцна лаьтташ хиларна нахана кхин некъ ца го шайна хетарг дIаала а, хезаш жоп дацахь а, куьйгалхошца хеттаре бийла а цхьа интернет -зIе йоцург.\nМасала дуьнентIехь мел долу адам хьесапе эцча, Оьрсийчохь бехаш берш 2% бен бац, ткъа вуьйш 98% бу. Оцу 2% долахь дуьнентIехь мел долчу маьIданех – дешех-детех, жовхIар-алмазех, газ-мехкадаьттах, кхийолу хазнех - 35% долахь ю, ткъа вукхера 65% бен яц.\nИ тоа а тоьуш, дуьненан 98% нах вон бехаш бац, ткъа Оьрсийчуьра 2% Iедалдай дIабаьхчахьана вуьйш къоьллехь бу. Интернет машанехь шуьйра даьржинчех цхьаъ ду и хаттар.\nОьрсийчоь пачхьалкхана Iаламо еллачу хьал –таронашка хьаьжча боху могIарерчу бахархоша, хIун духур ду а, дуур ду а ца хууш дехаш хила дезара халкъ. Амма иза аьттехьа а цахилар гойту, дIо-о анайистехь схьагуш дегайовхонан серло а йоцуш, бутт батте мел болу, халонга дуьйлуш схьадогIу дахаро.\nЦуьнга терра маргIалйоьлла, гIаддайна го адамийн бакъонашларьяр а, массо тIегIан маршонаш а. Цигахьчул йиш йоьхна делахь бен даладелла хьал дац кхузахь.\nЦу хьокъехь сан масех хаттарна жоп дала резахилира бахархойн хьашт-дезарш луьстучу урхаллин Зайнди аьлла шен йоцца цIе яьккхина соьлжагIалахо.\nМаршо Радио: - Оьрсийчохь Iедална резавоцург милла а, адвокат,бакъонашларьярхо, башхалла а яц, лацар, чуволлар, я вийна дIаваккхар, бахархой бола а боьлла, могIарера гIуллакх лору цхьаболчара. Мел ниса,дахарна герга бу те и хьажам?\nЗайнди: «Легашкахь сецца, я бIаьрга яхана хIума санна, новкъарло а йина дIабаьхнарш багарбича, и бакъ дац ала бахьана дац. Кху тIаьхьарчу хенахь, чубоьхкинарш ма бийцахь, юкъараллехь гIара а долуш, маса стаг вийна. Политковская Анна, Эстемирова Наташа, Немцов Борис. Мел бу уьш? Уьш могIарерчу наха байийтина боций хьанна ца хаьа. Оьрсийчохь а, кхузаххьа-м ирх-пурх, маьрша делахь а, дацахь а хоуьйту гайтам бу-кх иза».\nМаршо Радио: Iедалан политика гал ю-те бахархошца юкъаметтиг лело ца хууш я адам шайга цадогIург дуьйцуш карзахе хьийза техьа?\nЗайнди: «Шен бахархошца юкъаметтиг тоян а, уьш резахилла тIетайта, церан дахаран хьелаш битаме далош тодан, урхаллехь болчара йоккхуш гIулч ян а яц, я и яккха уьш кийча а бац. И кийча ду муьлхха а дуьхьалонан болам хьаша а, новкъаверг,куьг бехке а лерина чуволла а, кхин тIеIаткъам бина дIасацо а,гуттаренна а цуьнан батт юкъа а. Кхечу пачхьалкхашца дуьстича Оьрсийчохь адам охьатаьIIина латтош ду, «гIикъ» ала а некъ боцуш. Маццалц? Цу хаттарна цкъачунна жоп доцуш ду. Оьрсий цхьаболчу аналитикаша ма-аллара,хьал кхераме-м ду…»\nМаршо Радио: Шун куьйгалхоша кхайкхо эшна а доцуш, шун мохк Оьрсийчоьнан тешамечех тешаме, Кремлана муьтIахьчарлахь а муьтIахь Оьрсийчоьнан цхьа субьект ю. Вукху агIор бахархоша текъамаш бо Нохчийчоь пачхьалкх чохь пачхьалкх санна ю бохуш, куьйгаллехь болчара шайна луъург мага а могуьйтуш.\nЗайнди: «Иза харц-м дац дан. Масала, Собчака Ксенийс кхузахь тIемалойн гергарчийн цIенош дохор, дагор хьокъехь шега хаттар делча, Путин Владимира элира, суьде кхачийна дов а доцуш, суьдехь бехкан барам къастийна боцуш, цхьанне бакъо яц, таIзарш деш нехан хIусамаш йохо.\nЦо и къамел деш хIаллакдинарг I0-II цIено бен дацара, цул тIаьхьа, Путинера цхьа хаам кхаьчча санна, чуьра хIумнаш схьа а ца оьцуьйтуш, хьаьккхина дIаяьккхира кхин а 7-8 хIусам. Уьш жимма хьалхо хилла хIуманаш ду. Оьрсийчоьнан низамаш шайна ма тов тидар кхузахь хийра ма дац.\nХIинцца кху деношкахь, ДПС олучу некъан низам лардечу урхаллехь дIаехьначу кхеташонехь, Iедалехь болчара цу декъан полисхой декхаре бина, латийна лампанаш а, дIатесна доьхка а доцуш вогIучуьнгара машен схьа а яккхий, гIуданан лоттийле дIахIоттае аьлла. Муьлхачу низамо магош ду и саннарг?\nМел гIаддайначу, акхачу пачхьалкхехь а хила тарлуш дац ииштаниг кху Оьрсийчохь бен. Москохана лерехь къардайна хьийзаш волу, Республикан коьрта бакъонашларьярхо а мотт сецна дIатийна, низамаш лардайтар къилба хила деза мехкан прокуратура а къорйоьлла, кхийолчу структурийн а йишхаьлла. Дагардан дукха ду и кхачамбацарш. Цхьана журналисто ма-аллара цирк ю-кх караIамийначу халкъана хаддаза гойтуш».