СОЬЛЖА-ГIАЛИН ИЛЛАНЧА - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n27.12.2017 11:05 Среда\nАвтор: Аза ГАЗИЕВА\nПоэт, прозаик, журналист, гочдархо, мохкталламхо! Уьш дерриге а шех ала хьакъ ву Нохчийн Республикин хьакъволу журналист Кусаев Iадиз. Дукха хан ю цо къоман журналистикехь хьанал къахьоьгу. Белхаш бина телевиденехь, газеташкахь, радиохь. Радиохь-м похIме журналист тахана а ву болх беш. Цо кечйина передачаш, кхаъ хуьлий, дIахIуьтту радиоладогIархошна. Уьш даима а чулацаме, маьIне ю. Говзаллин лаккхарчу тIегIанехь йолчу корматаллица кечйина хуьлу цуьнан массо а передача, муьлххачу жанрехь иза кечйина елахь а: репортаж, зарисовка, очерк и.дI.кх.а. Шен экамечу синан цхьа дакъа дуьллу журналиста эфире йоккхучу передачина юкъа. Цундела езаш тIеоьцу уьш вайн махкахоша. Журналистикин балха тIехь алссам зеделларг долу Кусаев Iадиз шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь къахьегна Iаш вац. Иза махкахь а, дозанал арахьа а вевзаш поэт, яздархо ву. Цуьнан ткъа сов книга араяьлла. Цо цхьатерра говза болх бо прозехь а, поэзехь а, оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь. Iадизан байташ тIехь даьхна дукха иллеш ду вайн артисташа дIаолуш. Хазахета, заманан йохалла нур ца довш, тахана а уьш концерташкахь, телерадиоэфирехь хаза аьтто болуш. Уьш Даймахках, ненах, безамах ду. Адамалле, къинхетаме, деган комаьршалле кхойкхуш ду уьш. Нохчийн литературехь шатайпанчу башхаллица къаьсташ ю Кусаев Iадизан кхолларалла. Делан къинхетамца могуш-маьрша, семачу хьекъалца, хьуьнарца вирзи иза шен 80-чу шаре, хьаналчу къинхьегаман хIайттаралла ца лахъеш. Иза боккха кхаъ бу Iадиз вевзаш, везаш, цуьнан кхоллараллах самукъадолучу вайн махкахошна.\nКусаев Iадиз вина 1938-чу шеран кхолламан (январь) беттан 3-чу дийнахь нохчийн ширачу юьртахь Шоьнахь. Советийн Iедал тIедеанчу муьрехь Сесанан кIоштана юкъайоьдуш яра Шоьна, тIаьхьо иза Нажин-Юьртан кIоштана юкъаяхана, тахана Гуьмсен кIоштахь ю и юрт, ширачу Шоьнахь токхам хилча, керла йиллина. Iадизан да-Жабраил Шоьнарчу школин директор вара. Iадиз школе ваха кхиале немцойн фашисташ СССР-на тIелатар, дина Сийлахь-боккха Даймехкан тIом дIаболабелира, цул тIаьхьа, 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь, Сталинан хьадалчаша вайнах махках бехира. Цундела, хала ду Iадизан бералла ирсе хилла ала. ГIиргIизойн махкарчу Ошски областерчу Ляйлякски кIоштана юкъайогIучу Исфан юьрта кхаьчнера Кусаев Жабраил шен доьзалца. Кхечу вайнехан санна, церан а дийзира мацалла, шело, гIело, мохк хийцаро дебийна лазарш, къизачу мацаллин Iазап лан. И дерриге а бераллехь гина, лайна ву нохчийн поэт. Цунна дика дагавогIу мацалла велла шен ши ваша. Кхин дан амал ца хилла, мацалла ца валийта, дас, нанас берийн цIийне ша дIавалар а дагадогIу. Къаьхьа денош, шийла буьйсанаш яра уьш, 13 шарахь дай баьхначу лаьттах хьоьгуш, вайнаха хийрачу махкахь текхнарш. Мелла а андавала воьлча, берийн цIийнера цIавалийна, юьртарчу школе дIавелира Iадиз. Дукха а къамнийн векалш дIатарбелла юрт яра Исфан. Нохчий санна, шайн махках баьхна немцой, гIалмакххой, гIирмера гIезалой, курдаш, иштта кхечу къаьмнех адамаш дара юьртахь дехаш, аьлча а, хенедуьйлуш.\nШколера хьехархой дика бара. Цара ца къестадора берийн къаьмнаш. Цара уьш, Iилманан йовзуьйтуш, 1амадора. Школехь кхоллабелира Iадизан литературе безам. Школа чекхъяьккхина валале цо дукха книгаш йийшира. Исбаьхьаллин литературах чIогIа самукъадолура кIентан. Юккъерра школа чекхъяьккхина волуш, Пушкинан, Лермонтовн, Тургеневн, Толстойн, Достоевскийн, кхечу дуккха яздархойн говзарш ешна ваьллера Кусаев Iадиз. Книгаш ешаро гIо дира цунна, аттестата тIехь дерриге 5 долуш, школа кхиамца чекхъяккха.\nКусаев Iадиз школа чекхъяьккхина волуш, массо а маьIIера лерса хьоьсту мерза кхаьънаш дара схьахезаш. Уьш вайнахана Кавказе цIаберза некъамаршо яларх дара. Дукха сиха, шайн ерг ларчанашка а ерзийна, Даймахка цIабахка кечбелира КусаевгIар а. ЦIа даьхкича, Iадиз Соьлжа-ГIалахь сецира. 1957-чу шарахь Соьлжа-г1аларчу Статистикин техникуме деша хIоьттира иза. Дешарх дика кхеташ, кхиамца техникум чекхъяьккхинехь а, сингаттамечу терахьийн хьаьттахь болх бан ца лиира жимачу стагана. Цуьнан карзахе ойла паналлехь некадеш яра, экамечу синна аьхна социйла лоьхуш. Цундела, техникум чекхъяьккхина ваьллачу шарахь, иза Тамбов гIала воьду. Тамбовн областерчу Кирсанов гIалахь тIеман летчикаш кечбеш авиационни училище хилар хиънера цунна. Цхьана а кепара новкъарло йоцуш, оцу училище деша дIатасавелира I.Кусаев. Кхиамца иза чекхъяьккхина, Соьлжа-ГIаларчу аэропорте балха вахара, техникан дарже. ХIаваан кеманийн Iуналладар дара техникан декхаршна юкъадогIуш. Iадизан декхарш оцу тIехь чекхдовлуш дацара. Вахар-вар алсам хуьлура цуьнан оцу муьрехь. Хетарехь, иза кхачаза наггахь а гIала хир яцара Советийн Союзехь. Цуьнца цхьаьна адамаш довзар, цаьрца уьйр-марзо тасар, гергарлонийн зIенаш чIагIъяр хуьлура. Бер санна, воккхавера иза керлачу гергарлонех, дикачу адамех, церан дикачу амалех а. Делахь а, дукха болх ца бира цо Соьлжа-ГIаларчу аэропортехь. ХIаваан аьхналла Iадизан дог хьостуш яцара. ЧIагIлуш яра цуьнан литературах хьерча ойла. Цхьацца йозанаш дара гулделла. Уьш зорбане даха болу лаам а бара ойланех хьерчаш. Керлачу анайисте дIавоьхуш, дагах гилгаш дохуш, синкIоргенехь тебна поэзига болу ховха безам бара, иза синтемах а ваьккхина, буса наб ца йойтуш, генарчу седанах серлабуьйлуш.\nИсфанерчу юккъерчу школехь доьшуш волуш дуьйна вара Iадиз поэзин могIанаш яздеш. Дуьххьарлера байт зорбане 1958-чу шарахь елира цуьнан, Нохч-ГIалгIайн Республикин кегийрхойн «Комсомольское племя» газетан агIонаш тIехь. Иза оьрсийн маттахь язйина яра. Дукха хан ялале «ДоттагIалла» цIе йолчу альманахан агIонаш тIехь нохчийн маттахь язйина байт елира зорбане. Цуьнан цIе «11-чу августан урам» яра. Цул тIаьхьа кест-кеста гора поэтан байташ вайн республикерчу газетийн, журналийн агIонаш тIехь. Уьш-м Москвахь арадуьйлучу «Литературная газета», «Литературная Россия» газетийн а, «Дон», «Юность», «Дружба народов» журналийн агIонаш тIехь а гора. Нохч-ГIалгIайн Республикерчу къоначу поэтийн «Седарчий канашкахь», «Вайга кхойкху керла анайисташ», «Новкъахь цхьаьнакхетар» цIерш йолчу а, иштта кхечу гуларшна а юкъахь яра Кусаев Iадизан байташ. Цара гойтура нохчийн къоман литературе похIме поэт веана хилар а, нохчийн а, оьрсийн а меттанаш цунна цхьабосса дика хууш хилар а. Цуьнан байташа тIечIагIдора: къоман литературин хьаьтта иза ларамза нисвелла цахилар, шенначул дахар а, дуьне а девзаш стаг иза хилар а. 1964-чу шарахь, балхана юкъара ца волуш, Кусаев Iадиз деша воьду Дона-тIерачу-Ростоверчу университетан журналистикин факультете. 1969-чу шарахь цо кхиамца чекхйоккху университет.\nЖурналистикица дахар дозар кхин а хьалхе нисделлера цуьнан. 1966-чу шарахь Кусаев Iадиз Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан телерадиокомитете балха веара. Шовзткъе итт шо сов зама ю, шен са, дегI ца кхоош, нохчийн къоман сирлачу кханене сатесна, цо къахьоьгу. Вайн махкахошна уллера иза вовзар а телевиденехь болх беш волуш хилира. Телевиденин коьрта редактор болх беш волчу Iадиза, дукха хьолахь, кхоллараллин адамех кечйора передачаш. Ткъе итт-шовзткъа минотехь йолчу передачашкахь шен турпалхойн Iер-дахар, церан кхоллараллин хазалла телехьовсархошна йовзийта ларавора автор...\nЛакхахь вай билгал ма-даккхара, зорбатоьхначу цуьнан книгашлахь исс поэзин гулар ю. Уьш ю: «Амал», «Некъаш», «БIаьстенан мохк», «Кхоллам», «Сан некъ»… 1адизан дукхахйолу байташ, композиторша мукъамаш а баьхна, иллиалархоша а, эшаршлакхархоша а кхочушъеш ю. Къаьсттина гергарло дара Iадизан композиторца Шахбулатов Iаднанца. Ткъех илли ду церан кхоллараллин гергарлоно вайна делла. Соьлжа-ГIалин гимн хилла дIахIоьттина цушимма даьккхина, Буркаев Мовлада дIаолуш хилла «Соьлжа-ГIала» илли.\nХьо зевне йоьлуш ю.\nСан гIала туьйранел\nУьш хазахеташ ву…\n50 шо гергга хан ю Iадизан дешнаш тIехь даьккхина и илли вайца деха.\nХХ–ХХI-гIий бIешераш хотталучу муьрехь Нохчийчоьнах буьрсачу тIеман цIе хьарчийначу зуламечу нехан ницкъ ца кхечира и илли вайх дIакъасто. Авторийн къеггинчу похIмин теш хилла деха вайца иза. Соьлжа-г1ала мел ю дехар долчу иллех цхьаъ ду иза.\nКIезиг бац Iадиза прозехь бина болх а. Кхин хIумма ца хилча а, цо язйина, зорбане яьхна нохчийн яздархойх йолу очеркаш тоьар ю, цуьнан цIе къоман литературехь яхийта. «Нохчийчоьнан яздархой» цIе ю цо бинчу белхан. Цхьа б1е шовзткъе итт гергга яздархочух ю цо язйина очеркаш. ХIораннах а ала довха дош карийна цунна, дешархойн дегнашкахь нохчийн яздархошка безам, ларам кхолла аьтто а болуш. Яздархочо ца къестийна къаьмнаш. Тахана дийна верг, воцург, жима а, воккха а. Нохчийчоьнах, нохчех дош мел яздинчух а, мел аьллачух а очерк язйина 1адиза. Иза Iаламат мехала ду. Книга пайде хир ю хьехархошна, дешархошна, студенташна, нохчийн литературах дерг хаа мел луучунна а. Хьалха, наггахь бен, вайна цIе йоккхуш а, буьйцуш а ца хезна яздархой а шен мехалчу балхана юкъабало хьуьнар хилла цуьнан. Нохчийн халкъан къаьхьа чам бетталучу исторехь мел хилларг хаа лааро, иза дешархошна довзийта лааро, халкъе, махке болчу безамо байтина яздархочуьнга и мехала болх. Иза цу тIехь дика лара а вина. Яздархойх очеркаш язйина Iаш вац иза. 1.Кусаевс шен белхан накъостех «Говорит и показывает Грозный» цIе йолу книга зорбане яьккхина. Дуккха а шерашкахь радиохь а, телевиденехь а белхаш бинчу Кусаев Iадизана дика девза церан «чуьра» хьал. Цундела, цкъа а радиоца а, телевиденица а бала цахиллачеран а еша дог доуьйтуш ю «Говорит и показывает Грозный» книга. Иза мехала книга ю къоман радион, телевиденин белхан а, кхиаран а некъ бовза луучунна. Iадизан мехалчу белхех цхьаъ лара хьакъ ду цуьнан «Соьлжа-ГIалех» йолу книга. Иза дийнна талламан болх бу. 1818-чу шарахь инарла Ермоловс «Грозная» гIап йоьгIчахьана мел хилларг юкъалоцуш язйина ю иза, дуьххьарлерчу урамийн цIерш йовзуьйтуш, цигахь хиллачу адамийн дахар довзуьйтуш. Дика, говза а гойту яздархочо, архиван бакъдолчунна т1е а тийжаш, буьрсачу гIопера нохчийн мехкан коьртачу шахьаре Соьлжа-ГIала ерзар. ГIалех а, цуьнан зовкх дебийначу адамех а дуьйцуш, яздархочо масалш даладо, йолчу таронца яздийриг суьрташца т1е а ч1аг1деш. Иза къаьсттина мехала хета, 2018-чу шарахь Нохчийн Республикин коьртачу шахьаран 200 шо кхочуш хилар дагадеача. Нохчийчоь а, цуьнан коьрта шахьар а яздархочунна чIогIа дукхаезаш хиларна къеггина тоьшалла ду иза. Цундела, Кусаев Iадизах «Соьлжа-ГIалин илланча» ала догIу. Соьлжа-ГIале, цуьнан бахархошка болчу безаман цIеро хаддаза кийра багош ца хилча, далур доцуш гIуллакхаш ду Iадиза динарш. Нохчийн къоман культурехь, литературехь махбоцу беркат хилла дIахIоьттина цуьнан хьанал къинхьегам. Дегайовхо лаьтта шен йозанашкахь тIаьххьара тIадам похIмечу яздархочо билла хIинца а дукха хан хиларх. Цундела кхиамийн зIаьнаршлахь шен 80 шаре вирзинчу яздархочуьнга ала лаьа: Веза-Воккхачу Аллах1-Дала оьмар яхйойла хьан, тхан лараме Iадиз! Ирсо хьоьстийла, кхоллараллин кхиамаша зазадаьккхина доьду хьан дахар. Диканаша дог хьоьстуш, марзоно шовкъе дог Iабош, кхоллараллин шовда ца лекъаш, дуккха а шерашкахь вехийла хьо!


Бакъонашларъярхой зуламхойх ларбийр бу «Натальяс»\nШвеци --"Наталья проект"- хIоз.\nШвецерчу Civil Rights Defenders цIе йолчу бакъонашларъярхойн вовшахтохаралло леррина GPS -хIоз арахецна, юкъараллин жигархо лачкъош орца даккха аьтто болу.\nЦхьа кхерам иккхича иза болх бан болабалийта аьтто бу куьйга. Ткъа орца доккхуш сигнал болх бан йолалур ю нагахь цхьаъ и хIоз нуьцкъала дIабаккха гIортахь.\nШа болх бан болабелча GPS-хIозо хаам бохьуьйтур бу, бохам хилла стаг мичахь ву гойтуш. И хаам оццу минотехь дIакхочур бу Civil Rights Defenders организацин штаб-хIусаме а, бохам хиллачу меттигана уллехь болчу оцу вовшахтохараллан жигархошка а, ткъа иштта цу проектан Twitter-ехь а, Facebook-ехь а йолчу агIонаш тIе.\nБакъонашларъярхой ларбан Iалашо йолуш юкъаяьккхинчу проектан цIе ю, 2009-чу шарахь, зуламхоша лачкъийна 24-сахьт далале йиначу, Эстемирова Натальян.\nЦу тайпа хIоз юкъабаьккхар Iалашонех лаьцна дуьйцу Civil Rights Defenders организацин векло Эсбьйорсон Наташас.\nЭсбьйорсон Наташа: «Репрессеш лелочу юкъараллашкахь адамийн бакъонашларъярхой Iалаш бан оха деш долчуьнан цхьа жима дакъа ду иза. И хIоз хилар уьш ларбан аьтто хир бу бохург дац. Амма цо аьтто бийр бу тхан цхьаъ хилахь сихха орцахдовла».\n"Наталья проект» олу хIоз жигара зийна Iилманчаш. Цара чIагIдарахь, цо болх бо луьрча хьелашкахь а цхьаьна. Эстемирова Наташин цIе лелочу хIозах пайда эца мегар ду кхечу наха а аьлла хеташ ю Civil Rights Defenders организацин векал Эсбьйорсон Наташа.\nЭсбьйорсон Наташа: «Со тешна ю и хIоз лело мегар ду тайп-тайпанчу хьелашкахь бохучух. Иза хIинцале а лелош а бу цхьацца лаккхарчу даржашкахь болчу наха а, шаьш лачкъорна кхоьручу цхьацца кампанийн куьйгалхоша а. Тхайниг бакъонашларъярхойн организаци ю. Оха ларбеш берш бакъонашларъярхой бу. И нах дукха боккха кхераман къеллахь лелаш бу Къилбаседа Кавказ санна йолчу меттигашкахь».\nНохчийчура бакъонашларъярхой бу угаре а хьалха Эсбьйорсон Наташас буьйцурш. Шайгахь хIораннехь а «Наталья»-хIоз хилча дуьхьал хир дацара шаьш бохуш, дуьйцу царах цхьамма Эжиев Минкаила.\nЭжиев Минкаил: «Хилча зе хир дара аьлла ца хета суна. Тахана дуьненчохь дуккха а хIума нисло. ТIом боьдуш а, иза чекхбаьлча а дуккха а меттигаш ю вай адам, ара а даьлла, чу ца деана. И нах карош бац. ЦIеранаш а, гергарнаш а балехь хуьлу и бахьана долуш. ХIоз хилар дика ду. Юкъараллин жигархошкахь а, бакъонашларъярхошкахь а уьш хилча дика хир дара аьлла хета суна».\nГергарчу хенахь 55 орцаллан хIоз арахеца дагахь бу Civil Rights Defenders организацера бакъонашларъярхой. Амма буьззинчу барамехь «Наталья проект» кхочуш ян ахча оьшу. Цундела цу организацин интернет сайт тIехь леррина аьтто бина гIо дан лууш волчу стаганна ахча дала.\n«Мемориало» Нохчийчохь Доьза Байначу Нехан Тептар Арахецна\nСоцуш дац нохчийн махкахбийлар\nТуркойн Iедалшна критика йина Amnesty International


"Зудчун бакъо хила еза дIаяха а"\nГезгмашин-бутт 22, 2017\nШи шо а даьлла шен хIусамехь гIело латтийна ГIалгIайчуьра Алиева Марем тIепаза яйна. Цуьнан гIуллакх таллар меттигерчу Iедало тесна дитина аьлла, Европан кхеле латкъам бина цуьнан гергарчара.\n…Дукха идира Марем цIера, цуьнан цIийндас Евлоев Мухьарбека етташ хьийзорна, амма хIоразза а цIийндас юхаялайора иза.\nНакъосташца ши шо хьалха шен стунйиша Елизавета а, цуьнан хIусамда а лачкъийра цо, шех едда яхана зуда мичахь лечкъина ю дийцийтархьама.\n2015-чу шарахь ГIадужу-беттан 19-чохь шен йишига Елизавете телефон тоха кхиира Марем, цIийндас Iазапехь латтош ю ша, тIаьххьара цIера ядар а, полици арздар а дуьхьал детташ, аьлла.\nОцу сохьта орцах кхаьчначу йишина чохь карийра дилхина церан кхо бер. Цара дийцира, цIийх юьзна шайн ненан месаш шайна гина хиларх.\nШа Марем кхи цхьа а лар а ца юьтуш, яйра.\nХьем ца беш полици хаамбира Елизаветас, амма бехкзуламан гIуллакх ши кIира даьллачул тIаьхьа бен ца диллира.\nТкъа хIинца талламбар сацийна, бехкеозо шеконаш йолу стаг кара ца во аьлла.\nСтохка Чиллан-баттахь Елизаветас латкъам бира Европан кхеле (ЕСПЧ), шен яйна йиша лохуш меттигерчу Iедало кхачо йоллу талламаш дIа ца хьо аьлла. Еврокхело чуэцначу латкъам тIехь билгалъяьккхина Европан Конвенцино ларъян тIеэгийначу адамийн бакъонех кхо артикл хьоьшуш хилар: дахаран бакъо, къизалла, дискриминаци.\nИштта дIахьедарехь билгалдаьккхина, ницкъаллийн структурийн белхахой Марем ца ейта ца гIоьртина хиларх, дукхазза цо аьрзнаш диннашехь, шена тIехь майрчо латточу гIелонех. Евлоев Мухьарбека ша а тIечIагIдора и бакъхилар.\n«Бакъонан инициатива» организацин юриста, АлиевгIеран гIуллакх лелочу Гнездилова Ольгас боху: "Евлоев Мухьарбеке барт-хаттам оха бечу хенахь, цо бакъдира, наггахь зудчунна етта ша аьлла. Цуьнан шен бехк бу бохура цо. Полицино тергал ца дора цо чохь латто Iазап.\nОха а дира арз, оцу доьзалехь дискриминаци ю латтош аьлла, хIунда аьлча Оьрсийчохь лелаш низам дац хIусамехь ницкъбар дIахьедеш, дискриминаци хилар ма ду и, хIунда аьлча, уггар хьалха зударша бала хьоьгу оцу тIехула".\nНагахь санна, адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бакъхьара жоп лахь, оьрсийн Iедал декхаре хир ду Марем еран гIуллакх эвсара листа. Полисхойн дезар ду талламаш дIабахьа.\nМарем яйначу деношкахь цуьнан лараш ца лехаран бахьанашца, хIинца хало хир ду бахьанаш лоьхуш аьлла «Кавказ.Реалии» портале юриста Гнездилова Ольгас.\n"Цул совнах, оха сатуьйсу Кхело шена хетарг аларе, Оьрсийчохь хIусамехь гIело яр доьхкуш низам цахиларх а. Цхьа могIа пачхьалкхашкахь кхело я полицино доьхку стагна, нагахь санна цкъа зудчух иза леттехь, шолгIа цунна герга ваха. Зудчун бакъо хила еза дIаяха, иза лаца гIерташ, тIаьхьа уьдуш цхьа а воцуш, масала, Мареман гIуллакхехь санна. Масийттазза дIа ма йодара иза цIера, майрачо юхаялайор-кх", - дуьйцу юриста.\nСтохка Чиллан-баттахь «Бакъонан инициатива» юкъараллан адвокатийн гIоьнца зулам дарна бехке а лерина, кхеле озийра Евлоев а, цуьнан гергара стаг Парагульгов Мурад а. Хенаш а кхайкхийра царна набахтехь яккха, цхьанна 6 шо, вукхунна 5.\nДелахь а, байначу баттахь ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело маьршаваьккхина и ший а.\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхеле арз дахьийта кечамбеш бу «Бакъонан инициатива» организацин адвокаташ.\nГнездиловас бахарехь, карарчу хенахь юристаша луьстуш ду кхелан кхеташонийн протоколаш, хIунда аьлча, тешхIиттинчара тIаьхьий-хаьлхий хийцийна шайн кийтарлонаш. Хьалхо бехира цара, шаьш полици кхайкхира, Евлоевс Елизавета а, цуьнан майра а дIахийцира полисхойн машен шайна тIаьхьахихкинчул тIаьхьа аьлла.\nТкъа юха тоьшалла дина цара, полисхой аьттехьа а бацара, бохуш.\nИшта полисхоша а хийцина шаьш юьхьанца далийна тоьшаллаш. Шаьш урамашкахула къепе ларъеш хехкалуш дара, аьлла цара а.\nОцу бахьанашца, кхело хийцина Евлоев Мухьарбекан а, Парагульгов Мурадан а хьокъехь шайн сацам.\n"Тхуна коьрта ду хIара бехкталламан гIуллакх Москох листар. Халахетарг ду, хIара гIуллакх толлуш новкъарло хилар АлиевгIеран гергарчарна туьйсу кхерамаш бахьанехь. ГIалгIайчуьра дIаяхана Лиза юьйр ю бохуш, кхерамаш тийсинчул тIаьхьа, суна хетарехь, юхайогIийла хир дац цуьнан. Цунна тIехIотта, цуьнга гIодаккха стаг а вац.\nМахкахь йисина Лизин, Мареман кхи цхьа йиша. Масех де хьалха божарий баьхкинера иза йолчу цIа, Лиза йолу меттиг хоьттуш.\nНагахь санна, Марем лоьхучуьра ца совцахь, шаьш бекхам бийр бу баьхна цара", - дуьйцу «Правовая инициатива» организацин юриста Гнездилова Ольгас.


Дахначу шарахь шена хиллачу пайданах терахьаш довзийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан йоIа Кадырова Iайшата. Мехкан синбахамаллин министран хьлхара гIовс хиларе терра, иза декхаре яра хаамаш Iорабаха.\nШа зорбане яьккхинчу деклараци тIехь, цо билгалдаьккхина дахначу шарахь 850 эзар сом даьккхина ша аьлла.\n"Кавказ Пост" интернет-ресурсо хаам барехь, документа тIехь ишта билгалбаьккхина, Кадыровн йоьIан хIусамден бахам а, цо бина пайда а.\nОфициалан зерашца, шен зудчул а шозза сов ахча даьккхина цо - цхьа миллион ах миллион сом. Iайшатан цIийнда пачхьалкхан белхахо ву, цхьана урхаллан куьйгалхо ву иза, амма болх бечу меттиган цIе яьккхина яц документаш тIехь.\nКъайлаяьккхина кехаташ тIехь 100 еакIов метар йолу Iайшатан а, цуьнан хIусамден а долара петар а. Оцу юкъанна оцу тIехь къастийна, ВАЗ 2107 ши машен а доьзалан долахь хилар.\nНохчийн кхечу хьаькамаша а, ишта культурин министраллан белхахоша а шайн йолан декларацеш Iораяьхначул тIаьхьа, шена критика йича, йовзийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоIа шен деклараци.\n2020-чу шарахь Кадыров Рамзана 381,1 миллион сом ахча даьккхина. Терахьаша гайтарца, тIаьххьарчу шина шерачохь цуьнан хьал дебийна 50-зза сов.\nНохчийчоьнан куьйгалхо, цуьнан декларацица а догIуш, Оьрсийчоьнан регионийн куйьгалхошлахь уггар а хьал долу урхалхо ву.\n"Проект": Кадыров Рамзанан шина хIусамнанна тIеязбинчу бахаман мах бу 800 миллион сом\nДахначу шеран гурахь культурин министран хьалхара гIовс хIоттийра мехкан куьйгалхочун йоккхаха йолу йоI Кадырова Iайшат. Кадыров Рамзана бира и хаам шен Телеграм-каналехь. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, уггар а чолхечу проекташца болх бина, куьйгаллехь лаьттина, шеца доккха зеделларг долуш ю 21 шо долу Кадырова Iайшат.\nКхул а хьалха Нохчийчуьрчу Firdaws ("Фирдаус") модан цIийнан куьйгалхо яра иза. Firdaws модан цIийно "Безаман истори" цIе йолу Кадырован коллекци гайтира Парижехь. Ишта духарийн презентацеш йина цо Дубайхь а, Москвахь а, Соьлжа-ГIалахь а.\nКавказ.Реалии проекто далочу тоьшаллаша гойту, Нохчийчуьра дукхахдолу коьрта даржаш КадыровгIеран гергарчу доьзалшна дIасадоькъуш хилар.\nОьрсийн "Би-би-си" хьостан зерашца, Нохчийчохь Iедалан даржашкахь волчу 158 стагах 30 процент Кадыровн гергарнаш бу, 23 % - цуьнан юьртахой, 12 процент доттагIий а, церан гергара нах а.\nШега оцу хьокъехь бехкбаьккхича, Кадыровс элира: "Суна эхь ца хета. Ас сайн халкъах, республиках жоп луш делахь, со ларавеш велахь, царна хIун бен ду, мила хир ву министр, кIоштан куьйгалхо, администрацина коьртераниг я Iедалан куьйгалхо? Сан кIезиг бу цуьнца бала".


Дуьненаюкъарчу Атоман Энергин Агенталлин а, ГIажарийчоьн а дагадовларш хилла Венехь\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин зарратана тIехьожу урхалла ГIажарийчоьнца цхьанакхийтира тахана Венехь, ТехIрано къайлаха атоман бомбина тIехь болх бан тарлучу меттигашка шайн инспекторш кхачийта Iаткъам бан.\nДуьненаюкъарчу Атоман Энергин Агенталло бахарехь, агенталло еххачу хенахь гIажарийн заррат жигаралла талар карладаккхаран маьIна долуш ду Венера дагадовларш. Делахь а, малхбузера дипломаташ шек бу Гiажарийчоь шен тIеман объекташка хийра нах бита реза хиларх.\nОцу юкъанна, ГIажарийчоь юх-юха а шен заррат программин машаре Iалашо ю бохучунна тIехь лаьтта.\nТахана Пекинехь шен гIажарийн президентаца хиллачц цхьанакхетарехь Китайн президента Дзиньтао Хус аьлла Ахьмадинежаде, «кIеда а, хьекъале а» хила хьайн заррат программа юьйцучу хенахь. Китай а, Оьрсийчоь а дуьхьала яьлла ю тIахьарчу хенахь, заррат программа бахьанехь, малхбузенеое ГIажарийчоьнна дуьхьала керла санкцеш ца йохуьйтуш. Амма билгалдоккху, гIажарийн заррат программа машаре хила еза бохург.


Францера экстрадици йина мухIажар Гадаев Мохьмад Нохчийчуьра баьхкинчу ницкъхошка республике дIавигийтина Новый Уренгойн полицино. Оцу хьокъехь хаийтина "Новая газето", адвокатна Цветков Семенна тIе а тевжаш.\nНовый Уренгойрчу полисхошка шена пачхьалкхан цIарх кхерамзалла ехнера Гадаевс. Ша ницкъаша Оьрсийчу дIакхачийча, цигахь, къайлаваьлла, сецнера иза. Ша тIевоьссина цIа кадыровхоша гонелаьцча, дира цо полицига шен дехар.\nКавказ.Реалиига "Iазапна духьалоечу комитетехь" бинчу хаамца, Нохчийчуьра ницкъхой зIене бийлина Гадаевн гергарчаьрца, иза цIакхачаве, цунна "кхел нийсонца йийр ю" бохуш.\nТкъа бакъоларъярхоша бахарехь, Оьрсийчуьрчу низам тергалдечу системин претензи яц Гадаевга.


33 — Сурат Ал-Ахьзáб « islamanserlo.net\n8. Элчанан ﷺ дийцар — Ахьмад Абу Яхья\nСурат Áли-Iимран 11-17 аят — Ахьмад Хьамза (РахьимахIуллахI).\nГуттар а гечдар дехаран къайле\nБусалба вешин гIуллакхе хьажар\nСурат Áли-Iимран 1-10 аят — Ахьмад Хьамза (РахьимахIуллахI).\n12. Синтеме хила, хIай барт бан луушверг!\nМассо нах бакъонна тIебирзинчу хенахь, цунна тIаьхьаваза атта ду\n6. Элчанан ﷺ дийцар — Ахьмад Абу Яхья\nТоба дIа ма тетта\n5. Элчанан ﷺ дийцар — Ахьмад Абу Яхья\nКоронавирус | Шайх Мухьаммад ал-Iарифий\nШена балу бух боцу некъ — кхераме некъ бу!\nДогIане валар суннат ду\n33 — Сурат Ал-Ахьзáб\n33 — Сурат Аль-Ахьзáб\n[Тόбанаш][Маккахь доьссина, 73 аят ду]\nКъинхетаме а, къинхéтам беш а волчу АллáхIан цIарца.\n1. Х1ай, пайхамар! Аллах1ах кхéра, хьо муьт1ахь ма хила [Дéлах] цатéшачарна а, мунéпикъашна а. Баккъал а, Аллах1 [массо а х1ума] хуург, хьéкъалениг ву.\n2. Хьо т1аьхьах1отта хьан Дéлера хьайга хьоьхучунна [Къуръáнна]. Баккъал а, Аллах1 хууш ву аша дийриг.\n3. Аллах1ана т1етовжа [хьан г1уллакхехь]. Аллах1 тоьар ву [хьуна] векал [1уналхо].\n4. Аллах1а ца дина стагана шен кийрахь ши дог. Цо ца бина шун зударий – аша [шайн нáнойн баккъашха тарбарца шайна] шаьш хьáрам бийриш – шун нáной. Цо ца бина аша [дай х1иттина] шайн дόлабаьхнарш шун к1ентий. И [деккъа] шайн батошца шун áлар ду. Аллах1а бакъдерг όлу, Цо нийсачу новкъа воккху.\n5. Аша кхайкха [бехка] уьш [дόлабаьхнарш] шайн дайшка [цéран ц1ерашца], и нийса [г1оли хир] ду Аллах1ана гергахь. Ткъа шуна цéран дай ца бовзахь, динехь шун вежарий а, шун гергарниш а бу [уьш]. Шуна т1ехь къа дац, шу [ца хууш] шéца г1áлатдевлачунна. Амма шун дегнашна лиъначунна [къа ду шуна]. Аллах1 гечдеш, къинхетаме ву.\n6. Пайхамар хьакъ [къинхéтаме] ву муъма нáхаца – цáрал [шайл] а. Цуьнан зударий – цéран [муъма нéхан] нáной [лόруш] бу. Гергарниш – цáрах цхьаберш вýкхáрах [вовшех ирс эцарехь] хьакъ бу Аллах1ан жайнахь, [кхиболчу] муъма нáхал а, махках бевллачáрал [мух1áжарел] а. Ашa шайна уллорчарна [бéзачарна весет дарца] дика дар дόцург. [Аллах1ан] жайнахь д1аяздина дара и.\n7. Óха ийцира пайхамаршкара цéран ч1áг1όнаш: хьоьгара а, Нýхьéра а, Ибрáх1имера а, Мýсáгара а, Мареман к1антера 1ийсáгара а. Ийцира Оха цаьргара йоккха [шόга] ч1áг1о.\n8. Бакълоьчаьрга [элчанашка] хáттархьама [дин д1акхáчадарехь] цéран бакълéрах. Цо кечдина [Шех] цатéшачарна лазош [долу] 1áзап.\n9. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! Ашa хьахаде шайна т1ера Аллах1ан зовкх. Шуна [т1елата керста] эскарш даьхкинчу хéнахь Оха царна т1етесира [шийла] мох а, [малийкин] эскарш а, шуна шаьш гина дόцу. Аллах1 вара ашa дийриг [лéлόриг] гуш.\n10. Уьш [керстанаш] шуна т1ебаьхкира шун т1ехула а, шун к1елхула а, [ткъа шун] б1аьргаш [мостаг1чун áг1ор доьхна] к1елд1ахула [гόма] хьаьжира, дегнаш [кхéраделла] къамкъаргашка кхéчира, Аллах1ах цхьацца [шéконан] хéтадаларш хéта дуьйладелира шуна.\n11. Эццахь зийра [Óха] муъма нах. Бéгийра [ластийра] уьш ч1όг1а бéгόрах.\n12. Мунéпикъаша а, шайн дегнаш чохь цамгар йолчáра а όлура: «Аллах1а а, Цуьнан Элчано а вайна [г1одарца] ч1áг1о ма ца йина [вай] 1éхош [лéдеш] бен».\n13. Цáрах цхьана тόбано элира: «Х1ай, Ясрибан бáхархой! Шуна [синтем хир болу] меттиг яц [кхузарниг], юхадерза [шайн ц1а]! «Цáрах цхьана тόбано пайхамаре [д1абаха] пурба доьху, шаьш όлуш: «Тхан х1усамаш ларъяза [1уналла дόцуш йисна] ю». Уьш ма яц ларъяза. Уьш лууш [ма] бац [т1амах] бовдар бен.\n14. [Ткъа] царна [мунепикъашна, мостаг1ий] чýбáлийна цуьнан [Ясриб шахьаран] йисташкахула [áг1όнашкахула], т1аккха [мостаг1о] цаьрга [керста хиларан] питана дехча, и дийр ма дара цáра. Уьш лаьттара ма бáцара цу чохь к1еззиг бен.\n15. [Дéлόра] бакъдолуш, Аллах1ана ч1áг1о йина бара уьш [цул] хьалха, [эшна] т1éхьéнаш ерзор яц [довдур дац аьлла]. Аллах1ан [йина] ч1áг1о [кхόчушъярх] жоп доьхур долуш ю.\n16. Ахь [цаьрга] áла: «[Нагахь] шу даларх я дайъарх девддехь, [шун] довдаро шуна банне а пайда бийр ма бац [шу дала хан кхаьччехь]. [Ткъа хан ца кхаьчнехь] т1аккха [шайна йисинчу хенахь] к1еззиг бен зовкх хьоьгур дац аша».\n17. Ахь áла: «Мила ву иза Аллах1ах ша шу лардийр дерг, шуна цхьа вон [дан] Цунна лиъча я шух къинхéтам бан Цунна лиъча [И сацон верг]?» Аллах1 вόцург [шайна пайда бан цхьá] вéрас [1уналхо] карор вац цáрна, [карор] вац [цхьа] г1оьнча.\n18. Бакъдолуш, Аллах1ана бевза шух новкъарло йийриш [кхиберш г1áзόтах юхабеттарш] а, шайн вежаршка [шаьш] όлурш а: «Схьадуьйла тхо долчу!» Ца бόг1у уьш [шуьца] т1аме к1еззиг [шаьш гайтарна] бен.\n19. Шуна [г1одарна] сутара [б1аьрмециг] болуш. Ткъа [и] кхéрам [шайна] беъча, хьуна го уьш [кхéрабелла] хьайга хьоьжуш, шайн б1аьргаш хьийзаш [д1асауьдуш], ша [б1áгор беана] валарна охьавýжург санна. Ткъа [и т1еман] кхéрам д1абаьлча, [шайн] ирачу меттанашца шуна 1иттарш [чевнаш] йо цáра, диканна [х1онсана] сутара болуш. Уьш – [баккъал] тешна бац. [Цундела] Аллах1а эрна яйъина цéран 1амалш. Аллах1ана áтта дара и [дар].\n20. [Керста] тόбанаш д1а ца яхна [аьлла] хéта цáрна. Ткъа [и] тόбанаш [юха а] яг1ахь, царна луур дара, баккъал а, шаьш эрна [г1ум] áрахь кхерстачáрах хила, шун хабарш хоьттуш. Уьш шуьца [цхьаьна] хиллехь а, цáра т1ом бийр бáцара к1еззиг [эхьана] бен.\n21. [Дéлόра] бакъдолуш, Аллах1ан Элчанехь [эца] дика масал [ма] дара шуна а, ша Аллах1е [Цуьнан дикане] а, т1аьххьарчу [Къемат] дийне а догдохучунна а, Аллах1 дукха хьехийначунна а.\n22. Муъма нáха [шайна керста] тόбанаш гинчу хéнахь элира: «Х1ара ду-кх и Аллах1а а, Цуьнан Элчано а [вайна] ч1áг1о йинарг. Бакълийна Аллах1 а, Цуьнан Элча а». Цо уьш сов ца бéхира тéшамца а , муьт1ахьаллийца а бен.\n23. Муъма нáхах [цхьа] къόнахий бу, шаьш [сόбарца] бакъйина Аллах1ана шаьш йина ч1áг1о, цáрах ву шен [1όжаллин] хан текхнарг а, цáрах ву ша [цуьнга] хьоьжург а, [амма] цáра ца хийцира [шайн ч1áг1о] хийццане а.\n24. Аллах1а бакълуьйчарна, цéран бакълерна [диканца] бéкхам бан а, мунéпикъашна 1áзап дан а, Шéна лаахь, я царна [дохкобовлахь] къинт1ервáла а. Баккъал а, Аллах1 [дохковаьллачуна] гечдеш, къинхетам беш ву.\n25. Аллах1а юхатуьйхира [берзийра] шаьш [Дéлах] цатешнарш шайн дéраллица, дикане ца кхаьчна [аьтто ца хилла]. Аллах1а хьалхабéхира муъма нах т1амах. Аллах1 нуьцкъала, сийлахь ву.\n26. Цо биссийра, жайнин ох1ланах шаьш царна г1одинарш, шайн ч1áг1όнашкара [г1éпашкара], Цо тесира цéран дегнаш чу кхéрам; цхьаберш аша бойъуш, цхьаберш йийсар беш.\n27. Цо [ирсана] делира шуна цéран латта а, цéран керташ а, цéран бáхамаш а, аша [хьалха] хьаьшна дόцу латта а. Аллах1 массо а х1уманна т1ехь ницкъберг ву.\n28. Х1ай, пайхамар! Хьан зударшка áла: «[Нагахь] шу делахь дунéнан дáхар а, цуьнан хазалла а éзаш, схьадуьйла ас шуна [дитарца] там бина, шу хаза [г1иллакхца] парг1ат [маьрша] дόхур ду.\n29. [Амма] шу вéзаш делахь Аллах1 а, Цуьнан Элча а, т1аьххьара [ялсамани] х1усам а, баккъал а, Аллах1а кечйина шуьх дика дечарна [сийлахь] йоккха ял».\n30. Х1ай, пайхамаран зударий! Шуьх билггал ирчаниг [дáстамéниг] дийриг [милла елахь], цунна 1áзап [кхечул] шалха сов [áлсам] доккхур ду. Аллах1ана áтта ду и.\n31. Ткъа шуьх Аллах1ана а, Цуьнан Элчанна а муьт1ахь ерг а, дика дийриг а, Оха шозза ял лур ю цунна. Оха кечдина цунна [ялсаманехь] лéраме [аьхна] рицкъа.\n32. Х1ай, пайхамаран зударий! Шу дац [жоьпаллехь] кхин [болу] зударий санна. Шаьш [Дéлах] кхéрахь, шу ма хила [хийрачу бόжаршца] дашца к1éда, [т1аккха] шен даг чохь цамгар йолчо [дáстамéчуьнга] дог [ца] дáха [мега]. Аша áла [диканца] девза [хаза] дош.\n33. Совца шайн х1усамашкахь, шу ма кечло хьалхалéра [дин дόцу] сонталлин [зáманан зударий санна] кечдаларх, лáмаз [х1отта] де, закат ло, муьт1ахь хила Аллах1ана а, Цуьнан Элчанна а. Баккъал а, Аллах1ана лаьа шуьх [къинойн] боьхалла д1атило [д1аяккха, х1ай, Элчанан] ц1ийнан нах, шу [къинойх] ц1андарх [ч1όг1а] ц1андан а.\n34. Аша дагадаийта шайн х1усамашкахь Аллах1ан áятех а, [суннатан] хьекъалх а доьшург. Баккъал а, Аллах1 [шуьца] к1éда-мерза, [шун хьал] хууш [девзаш] ву.\n35. Баккъал а, бусулба стегарий а, бусулба зударий а, муъма стегарий а, муъма здарий а, [Дáлла] муьт1ахь [болу] стегарий а, муьт1ахь [болу] зударий а, бакълоь стегарий а, бакълоь зударий а, сόбаре стегарий а, сόбаре зударий а, [Дáлла] хьастабелла стегарий а, хьастабелла зударий а, сáг1ане [болу] стегарий а, сáг1ане зударий а, мáрхане стегарий а, мáрхане зударий а, шайн бехкен [эвхьен] меттигаш [хьáрамчух] ларъен стегарий а, [уьш] ларъен зударий а, Аллах1 шортта [дуккха] хьéхаво стегарий а, [Иза] хьéхаво зударий а, Аллах1а царна кечдина гечдар а, [сийлахь] йоккха ял а.\n36. Дац муъма стеган а, муъма зудчун а Аллах1а а, Цуьнан Элчано а [цхьана] белхан кхиэл йича, [оцу] шайн балхах шайн [цхьа] харжам хилар. Ткъа ша Аллах1ана а, Цуьнан Элчанна а 1éсаверг, бакъдолуш, билггалчу тиларца тилавелла иза.\n37. Аллах1а шéна [ийманца] зовкх деллачуьнга а, айхьа шена [маьрша ваккхарца] дика болх бинчуьнга а ахь áла: «[Хьайн] дόлахь йита хьан зуда, Аллах1ах кхéра!» Хьан кийрахь хьулдеш Аллах1а ша гучудоккхур дерг, нáхах кхоьруш, Аллах1 ма ву [ткъа] хьо Шех кхéра т1ех хьакъверг. Зайдас цуьнах [шен] хьашто кхόчушйинчул т1аьхьа Оха ялийра иза хьуна, муъма нáхана гатто [къа] ца хилийтархьама [дай х1иттина] шайн дόлабаьхначéранзударшкахь [уьш бáлабарехь], цáрах шаьш хьашто кхόчушйича. Аллах1ан омра сецна [кхόчушдина] ду.\n38. Пайхамарна т1ехь [цхьа а] къа дац Аллах1а шéна т1едиллинчуьнгахь [магийначуьнгахь]. Аллах1ан лáмаст ду и хьалха баханчаьргахь лелла. Аллах1ан омра сецна [яьлла] кхиэл ю.\n39. Шаьш Аллах1ан д1ахаийтарш [косташ халкъе] кхайкхош болу, Цуьнах кхоьруш, Аллах1 вόцчух цхьаннах а ца кхоьруш. Аллах1 тоьар ву хьéсапхо.\n40. Мухьаммад ца хилла шун бόжарех цхьаьннан а да. Амма Аллах1ан Элча а, пайхамарийн мух1ар а [дара иза]. Аллах1 ву массо а х1ума девзаш.\n41. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! Аллах1 хьахаве аша хьахόрах а дукха.\n42. Ц1анве [вазве] Иза 1уьйранна а, суьйранна а.\n43. Иза ву Ша шуьх къинхетам беш, Цуьнан малийкаш а [ду шу доьхуш], шу áрадáхархьама [тиларан] бόданашкара [нийсόнан] серлонга. Муъма нáхаца къинхетаме ву Иза.\n44. Цéран [вовшашка] мáршалла хáттар Цунна дуьхьал х1уьттучу [Къéмат] дийнахь «Cалам-мáршалла [áлар]» ду. Цо кечйина царна лéраме ял.\n45. Х1ай, пайхамар! Баккъал а, Оха [цаьрга] хьажийна хьо [царна т1ехь] теш х1оттош а, кхаъ боккхуш а, кхéрам тосуш а,\n46. Аллах1е кхойкхуш а Цуьнан пурбанца, серло лун [нуьре] чиркх [санна] хилла а.\n47. Муъма нáхе кхаъ баккха ахь, баккъал а, царна Аллах1ера йоккха комаьршалла [ялсамани хирг] хиларца.\n48. Муьт1ахь ма хила [Дéлах] цатешначарна а, мунéпикъашна а, йита [цкъачунна] цéран новкъарло [бéкхамза], Аллах1ана т1етовжа. Аллах1 тоьар ву [хьуна т1етовжа] векал.\n49. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! [Нагахь] шаьш муъма зударий бáла а бина, цул т1аьхьа аша уьш битинехь, шаьш цáрах [эвхьаза] хьакхадалале, [т1аккха] шун бац царна т1ехь аша ша багарбан [ларбан бéзаш цхьа] мур. Тáм ло аша царна, хаза парг1ат [маьрша] баха [бита] уьш!»\n50. Х1ай, пайхамар! Баккъал а, Оха хьáнал бина [магийна] хьуна хьан зударий а, шайн урдόнаш [тéмаш] ахь д1аделла болу, хьан аьттучо [куьйго] дόладинарш [г1арбаш] а, Аллах1а хьайна [х1онсана] беллачáрах, хьан девешин йоь1арий а, дейижарийн йоь1арий а, нéнавешин йоь1арий а, нéнайижарийн йоь1арий а, шаьш хьоьца махках бевлла болу, [иштта] муъма зуда а, [нагахь] цо шен дег1 пайхамарна [совг1атна] деллехь, пайхамарна лиънехь [урдо дόцуш] иза ялон, еккъа хьуна [магийна и кеп, кхиболчу] муъма нáхана [магийна] йόцуш. Бакъдолуш, Тхуна хиъна Оха царна т1едиллинарг цéран зударшкахь а, цéран аьттучáра дόладинчаьргахь а, хьуна гатто [хало] ца хилийтархьама. Аллах1 гечдеш, къинхетаме ву.\n51. Цáрах хьайна луург т1аьхьа а тоттур [ю] ахь [шен буьйса яккхаран рог1ах], хьайна т1еоьцур [т1елόцур] а [ю цáрах] хьайн луург, ткъа айхьа д1акъастийначух хьайна лиънарг [т1елáцар], къа дац хьуна [и лаарехь]. И герга ду цéран б1аьргаш буза а, уьш г1айг1ане ца хила а, шайна массарна а ахь деллачунна уьш рéза хила а. Аллах1ана хаьа шун дегнашкахь дерг. Аллах1 хууш, эсала [сόбаре] ву.\n52. Хьуна ца мега [х1окхул] т1аьхьа [кхин сов] зударий, [я] уьш [болуш берш кхéчу] зударшца хийца а, цéран хазалло хьо цецваьккхинехь а, хьан аьттучо дόладинарш [г1арбашаш] бόцурш. Аллах1 ву массо а х1уманан терго еш.\n53. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! Шу ма г1о пайхамаран х1усамашка, шайна шуьне [кхáчане дáхка] пурба делча бен, [ткъа чудаьхкича] цуьнан [кийча хиларан] хéне ца хьоьжуш [и лар ца еш]. Амма шаьш кхайкхича, чуг1о. Ткъа шаьш юург йиъча, д1асадаржа [д1аг1о], къамеле дийлар дόцуш. Баккъал а, цо [шу совцаро] пайхамарна новкъарло йо, делахь а, цунна эхь [б1éг1ийла дόцуш] хéта шуьх [шуьга и áла]. Аллах1ана эхь ца хéта бакъдолчух [бакъдерг áла, цундела шуна ца магадо Цо и]. Ткъа шаьш цаьрга [Элчанан зударшка] цхьа х1ума ехнехь, аша [и] éха цаьрга пардонна [дуьхьалонна] т1ехьáхула. И ц1ена [оьзда] ду шун дегнашна а, цéран дегнашна а. Шуна [мегаш] ца хилла Аллах1ан Элчанна новкъарло яр а, ашa цуьнан [цуьнах бисина] зударий бáлор а цул [иза кхелхинчул] т1аьхьа цкъа а. Баккъал а, [аша] и [дар], Аллах1ана гергахь доккха [къа] хилла.\n54. Ашa [цхьа] х1ума гучадаьккхича а я аша и хьулдича а, баккъал а, Аллах1 массо а х1ума хууш [девзаш] ву.\n55. Къа дац царна [бистхила, пардо дόцуш ган] шайн дайшкахь а, шайн к1енташкахь а, шайн вежаршкахь а, шайн вежарийн к1енташкахь а, шайн йижарийн к1енташкахь а, шайн [чуьра бусулба] зударшкахь а, цéран аьттучáра дόладинчаьргахь [г1арбашкахь] а. [Шу] Аллах1ах кхéралаш [х1ай, Элчанан зударий]. Баккъал а, Аллах1 массо а х1уманна [т1ехь] теш ву [шуна].\n56. Баккъал а, Аллах1а а [хестош], Цуьнан малийкаша а [воьхуш] салот дуьллу пайхамарна. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш салот дилла цунна, [мáшаран] салам ло.\n57. Баккъал а, шаьш Аллах1ана а, Цуьнан Элчанна а новкъарло [вас] йийриш, Аллах1а не1алт аьлла царна дуьненахь а, эхартахь а, Цо кечдина царна сийсазбеш [долу] 1áзап.\n58. Шаьш муъма стегаршн а, муъма зударшна а новкъарло [вас] йийриш [луьйш берш], цáра [гул] дина дόцучуьнца, цáра яьхьна [т1елаьцна] харцо [эладита] а, билггал [долу] къа а.\n59. Х1ай, пайхамар! Áла хьан зударшка а, хьан йоь1аршка а, муъма нéхан зударшка а шайна т1е шайн éха бедарш [корталеш] όза [юха]. И герга ду уьш [кхéчáрах оьздангаллица] бовза а, т1аккха [цхьаммо] сийсаз ца бан а. Аллах1 [д1адаханчунна]гечдеш, [т1аьхьалонна] къинхетам беш ву.\n60. [Дéлόра] мунéпикъаш а, шайн дегнашкахь [дастамаллин] цамгар ерш а, Мединатахь харцхабарш [эладитанаш] даржόраш а ца совцахь, Оха хьо царна т1етосур [т1ехоьцур] ма ву, цул т1аьхьа хьоьца цу [Мединат] чохь лýлахь бéхар ма бац уьш к1еззиг бен.\n61. [Шайна] не1алт хилла. Уьш миччахьа карабахь [хилахь] а лоьцур бу, къиза бойъур [болуш] бу.\n62. Аллах1ан лáмаст ду и хьалха д1абаханчаьргахь а [ша] лелла [долу]. Хьуна каронне а карор ма дац Аллах1ан лáмастна хийцар.\n63. Нáха хоьтту хьоьга [Къемат де х1оттаран] сахьтах [лаьцна]. Ахь áла: «Баккъал а, цуьнах дерг хаар Аллах1ан гергахь [дόлахь] ду». Хьоьга [и] стен хоуьйтур ду?! [И] сахьт герга хила а ма тарло.\n64. Баккъал а, Аллах1а [Шех] цатéшначарна не1алт аьлла, царна [жоьжахатин] ц1еран áлу кечйина.\n65. [Шаьш] гуттар а абадéна цу чохь [лаьттар] болуш. Цáрна карор вац [шаьш цуьнах лардан цхьа] вéрас [1уналхо] а, [и юхатόха] г1оьнча а.\n66. Шайн яххьаш ц1ерга хьийзочу дийнахь цáра [дагахьбалламца] эр ду: «[Байтамал-я1] Аллах1ана муьт1ахь хилла делар-кха тхо, Элчанна муьт1ахь хилла делар-кха тхо».\n67. Цáра элира: «Х1ай, тхан Дéла! Баккъал а, тхо муьт1ахь хилира тхан элашна а, тхан тхьамдашна [баьччанашна] а, ткъа цáра тилийра тхо [нийсачу] некъах.\n68. Х1ай, тхан Дéла! Лόхьа царна шалха 1áзап, áлахьа царна доккха не1алт».\n69. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! Шу ма хила шаьш Мýсáна [харцо кхолларца] вас [новкъарло] йинарш санна, Аллах1а ц1анвира иза, цáра аьллачух. Иза вара Аллах1ана гергахь лераме [сийлахь].\n70. Х1ай, шаьш [Дéлах] тешнарш! Аллах1ах кхéра, нийса [бакъόнан] дош áла!\n71. [Т1аккха] Цо шун 1амалш тόйийр [къобалйийр ма] ю, шун къиношна гечдийр [ма] ду шуна. Ткъа ша Аллах1ана а, Цуьнан Элчанна а муьт1ахь верг, бакъдолуш, боккхачу тόламца тоьлла.\n72. Баккъал а, Оха кховдийра тéшам [амáнат] стигланашка а, лаьтте а, лаьмнашка а, амма юхакхийтира уьш и д1абахьарх, кхийрира уьш цуьнах, т1аккха [шéга кховдийча] д1абаьхьира [т1елéцира] и адамо. Баккъал а, иза хилла [шéна] зуламе, [и йовзарх] сонта а.\n73. Аллах1а [и áманат кховдийра Ша] 1áзап далархьама мунéпикъ стегаршна а, мунéпикъ зударшна а, [Дáлла] декъаховечу стегаршна а, декъахо вечу зударшна а. Аллах1 къинт1ервáлархьама муъма стегаршна а, муъма зударшна а. Аллах1 гечдеш, къинхетаме ву.\n11 января, 2019 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 473 Хьаьжна\n« 34 — Сурат Сабаъ\n32 — Сурат Ассажда »


Венехь нохчашна тIехь дIаяьхьначу уггар а гIовгIанечу кхелан процессех.\nВенерчу кхелан 303 лоьмар йолу чоь кхин цхьа а мукъа меттиг боцуш охьахаа, адамех юьзна яра. Цундела пеношца ирахь лаьтташ бара цхьаццаболу хьовсархой. Чоь мел ю пеношца лаьттара юхь тIе тутмIаьжгаш йоьхкина, шишша тапчанаш а, цхьаццаболчаьргахь маса тоьпаш а йолуш, леринчу антитерроран декъера полисхой.\nЛийцинчеран гIентахь Iаш болу террорхойн талорш дан кечамаш беш гучубовларна лийцинарш кхиазхойн хьовха, берийн хьесапехь нах бу. Уьш бераш дац, царех шиннан 19 шераш ду, кхозлагIчунна - 22 шо ду.\nЦул совнаха, цхьаъ царех зуда ялийна а ву. Цуьнан нускал чIениг дIакъовлуш Iаьржа джилбаб йоьхна, лецначийн гIентахь Iаш ду, террорхой хила гIоьртинчарна гIодарна бехке а деш.\nДуьххьарлера процесс ю иза Австрехь, цу махкахь конкрете террорхойн тIелатар дан гIоьртинчарна тIехь дIахьош.\nХIунда аьлча хIинцалц схьа Шемахь я Иракъехь тIемашкахь дакъалийцинарш я лацагIиртинарш Австрехь кхеле озийна хиллехь, цу махкахь радикалан исламхойн хьежамийн бахьанца я ДАIИШан омрица зулам дина я дан гIоьртина меттиг бацара.\nЛецначареъх шиъ нохчо ву, цхьаъ – им диллина австрихо. Цуьнан зуда - Мисарара орамаш долуш ю.\nЦарех уггаре а воккхахверг 22 шо долуш велахь а, берийн сибатехь стаг ву. Хьажин мюридийн пес а тиллина, кIайн коч а, вортах цIечу басахь галстук а йихкина Iа иза, дехьий-сехьий полисхоша ларвеш а волуш.\nРадикале хьежамаш бита а битина, суфистийн хьесапехь бусалба дина лелош ву иза хIинца, цуьнан адвокато чIагIдарехь. Хетарехь, муридийн пес - цуьнан тоьшалла санна ларалуш ю.\nЦуьнца болх беш хиллачу психиатро ша бина сацам бовзуьйту кхелана - и кIант кхин а дIа а юкъараллина кхераме ву, цундела иза коьртана телхинчу зуламхойн дIакъевлинчу набахтехь хила веза, хаддаза психиатрийн тергонехь а волуш.\nЦо иза аьлча, ирахкхосало жимстаг, хIинцале а ишттачу дIакъевлинчу хьекъалх телхинчеран набахтин декъахь латтош волу. „Хьо со педофилаш болчу чу воллийта гIерта? Хьо сан коьрта чу хьаьжна? Цу чохь хIун доллу гина хьуна?“ - олий.\nШега гIовгIа ма е аьллачу кхелахочуьнга дехар до цо, боккъал а цамгарш долчу зуламхойн набахте ма хьажавахьара ша, хьайна мел луу хан тохий бакъахьачу набахте вахийтахьара ахь ша, олий. „Ахь со цига вахийтахь, суна депортаци йийр ю“ - иштта даладо цо шена коьртаца цомгушчеран декъа хила ца лааран бахьана.\nНохчийн къомах волу шозлагIа бехкевеш верг тийна Iаш ву кхел дIа мел йоьду а. ТIехьажарехь 14, уггаре а дукха 15 шо бен лур долуш вац иза, 19 шо шен делахь а. Иза ДАIИШан омрица террорхойн тIелатарш дан гIертарал сов, кхин а къола дарна а, Санкт-Поьлтен гIалахь герз духкучу туьканна тIелатар дан кечам барна а, кхин а цхьа могIа талорашна а бехке веш ву.\nМасала, шен накъостаца цхьаьна кIело а йина, цхьана гIеметтахIоьттинчу австрихочуьнгара, цунна тоха а тоьхна, 5 евро лачкъийна хилла Австрехь Халипат кхолла араваьлла хиллачу жимчу стаго.\nЦо иштта тIелатар дина ахча схьадаккха кIело йина хилла цхьана шиша-барехь болх бечу зудчунна, иза балхара цIаяха бар чуьра сарахь араяьлча. Амма и зуда ша цхьаъ а йоцуш, шеца балхарчу божаршца йогIуш гича, кхера а велла, цунна ша дан лерина тIелатар ца деш дIавахнера иза, прокуроро чIагIдарехь.\nИ турпала леламаш Халипатан бIахочо бечу хенахь цуьнца цхьаьна хилла ву кхелехь а цунна уллехь Iаш волу им диллина австрихо. Шема дIавахана, цигахь турпалхо а, шахIид а хила сатуьйсуш хилла вуьшта Австрехь турпалаллица гIарвала ка ца долуш, мелхо а, ишколехь а, накъосташна юккъехь а кхиаме воцу жимстаг.\n2015-чу шарахь им диллина цо, бусалба дин тIеоьцуш. ХIетахь дуьйна ДАIИШах дIакхета Iалашо кхобуш хилла. Цуьнан и лаам чIагIбеш хилла цунна цу муьрехь евзина Мисарара орамаш долу къона зуда а, цул тIаьхьа цо ялийна йолу.\nЗахало дуьйцучу муьрехь цу шиммо вовшашка яздинарш доьшу прокуроро кхелехь. „Со Шемахь кхалхахь, хьо кхечуьнга маре гIур юй?“ хоьтту жимчу стаго. Ша гIур ца хиларх, ша елла дIаяллалц цуьнах лаьцна дагалецамаш кхобуш, Iийр хиларх тоьшалла до вукхо. „Ма чIогIа лаьа суна шахIид хила“ - аьлла яздо жимчу стаго езаре. „Иншаалла, хьо хир ву шахIид. Уггаре а лакхара дарж ду шахIид санна кхалхар“ - жоп ло цуьнга маре яха кечам бечу кхиазхочо.\nДАIИШна шаьш байIат дина хиларна а, ДАIИШерчу цхьаьна Абу Нухь цIе лелочу тIемалочуьн омрица шаьш ка ма долу алсамох полисхой байъа Iалашо йолуш хилла хиларна а мукIарло до бехкебечара.\nАмма хIинца шаьш кхин цу хIумнех тешаш а дац, радикалан хьежамаш кхобуш а дац, бохуш чIагIдо кегийчу наха кхелехь. Массара а, цхьа зуда дIаяккхалц, цара шаьш шариIат кхин Австрехь хIоттон лууш а дац, шаьш демократи а , Австрин низамаш къобул деш а ду боху цара.\nСуьйрене кхаччалц яхъелира и шех терниг хIинцалц хиланза йолу процесс. Иза тергал ян гулбелла бара Венерчу университетан юристийн факультетан студенташ а, мухIажаршна гIодаран цхьаьнакхетараллашкара нах а, къоначу лецначарна Iуналла деш йолчу хьукматийн векалш а, иттанаш журналисташ а. Амма тамашийна делахь а, лийцинчеран дай-наной я кхин болу гергара нах бацара зала чохь гуш.\nКхелан сацам - хьалхарчу бехкевечунна, австрихочунна 26 бутт набахтехь баккха, божарийн терапиян яр тIе а дожош. Цуьнан хIусамнанна 3 бутт арахь баккха, радикалечу хьежамашна дуьхьал терапия яр тIе а дожош.\n22 шо долчу нохчочунна, иза хьалха а масийтаза къолаш дарна кхеле озийна хиларна - арахь баккха тоьхна хиллачу 33 баттана тIе кхин а 6 бутт чохь баккха.\nЦул совнаха, иза коьртана телхинчеран декъа хьажон. Иза бохург ду, цунна тоьхна йолу хан чекхяьлча а, араволуьйтур вац иза, цунна дарба дечу психиатраша иза юкъараллина кхераме вац аьлла, сацам баллалц.\nШозлогIчу нохчочунна – 15 бутт хан, царах 5 набахтехь баккха. Амма лаьцначу хенахь дуьйна цо 10 бутт герга хан набахтехь яккхарна иза кхел дIайирзича маьрша а ваьккхина, цIавахийтира.\nЦуьнан адвокато магистр Шенхоферс Маршо Радиоца къамелехь ша чIогIа резахилар довзийтира цу сацамна: „Со чIогIа реза ву кхелан вердиктана. ХIунда аьлча сан клиент тахана цIаваха йиш ю. Суна хетарехь, цунна тоьхна йолу хан цо динчуьнца а, кхело тIечIагдинчуьнца а цхьаьнайогIуш ю“.


Кху шарахь мел лахара а Нохчийчуьра 15 стагана гIуданаш диттина, социалан машанашкахь экстремизм лелорна\n2021-ра шо доладелчхьана Нохчийчуьрчу кхелаша, диллинчу зерашца а догIуш, мел лахара а, 15 административан гIуллакх диллира "Нахалахь нацистийн атрибутика, символика йа экстремистийн юкъараллийн символика, атрибутика гайтар" аьллачу Кодексан артиклехь. Жоьпе изийнарш берш божарий бу.\nБIаьрланиг ду, хIоттийначу 15 протоколех диъ Гезгамашин-беттан чакхенехь кхаьчна хилар кхеле – цаьрца догIуш, жоьпалле хIоттийна Хатуев Мовса а, Дадаев Абубакар-Сиддикъ а, Гапаев Халид а. ГIадужу-беттан 4-чохь Гуьмсан кIоштан кхеле кхаьчна гIуллакх хIинца а листанза ду.\nГАС "Правосудие" порталехь зорба тоьхна жоьпалле озочу сацамийн цхьана декъана. Масала, Соьлжа-гIаларчу Октябрьскан кIоштан кхело Охан-баттахь эзар сом гIуда туьйхира Аласханов Тимурна, "ВКонтактерчу" социалан машанехь Оьрсийчохь йихкинчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн символика зорбане яьккхина аьлла. Иштта Заводской кIоштан кхело а туьйхира эзар соьмана гIуда Ахматов Муслимна, школана гонах "нацистийн символикан" сурт букъа тIехь гойтуш, дIасалеларна.\nНохчийчоьнан прокуратурано мониторинг йо машанахь, экстремистийн материалаш яржорна тIехь терго латтош.


"Ша цкъа а ца хиллачу кепара самукъане ю-кх Луиза!"\nДудуркаева Луиза шен деца Муслимца,2017\nШи бутт хьалха йоьду-юьту а доцуш, цIера дIаяхана Устрада-ГIаларчу ДудуркаевгIеран 22 шо долу йоI кху деношкахь Минскерчу аэропортехь шен дех-ненах дIакхетта.\nКху шина баттахь кеп-кепарчу зорбанаша тайп-тайпана дуьйцура йоIа арабаьккхинчу некъах.\nШемарчу «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанца уьйрашкахь хилла, царех дIакхета нигат дина хилла бохуш, вукхара «цIерачара ницкъбеш хилла», ден-ненан Iазапех едда олуш.\nШина баттахь де а, буьйса а доцуш, шайн чуьра доьзалхо вайна са бIарзделла лелачу ден-ненан дог-ойла ца кхоош, журналистийн этика а ца а ларъеш, зорбанаша муьлхха а тIечIагIбанза хаам Iорабоккхура, ша-ша дуьххьара хила лууш.\nТкъа и дерриге а гуш, доьшуш Iачу ден цхьа а шеко яцара, шен йоI кхи цкъа а маракъовлур яц-кх ша аьлла, иза лехамашкахь вара, муьлххачу а информацех ка-мIара а тосуш.\nМаршо Радио денна бохург санна зIенехь яра цуьнца хIинццал схьа. Официалехь гIарабоккху цхьа а хаам бакъ а ца бора йоьIан дас.\nКху деношкахь бакъонашларъярхоша а, журналисташа а юха айдина, дийца даьккхина Минскехь эххар а тIаьхьакхиина, Белоруссин милицино гIо а деш, нуьцкъаша, бIаьрхишца дас цIа йигина йоI, бохуш.\nМаршо Радионо телефон туьйхира Дудуркаева Луизин дега Муслиме.\nДоккхачу хазахетарца шен йоI карийна, дог дуьзна карийра тхуна иза.\nАмма са кхачийнера цуьнан журналисташа а, бакъонашларъярхоша а схьеттачачу телефонаша а, зорбанашкахь сийсош дийцаро а, «Луиза кхерамна кIел ю», «цунна орца оьшу», иза «саьрмикан багара яккха еза», бохучу кепехь.\nКийра буззош хIума яанза, къаьсттина кху деношкахь набаран тем хилаза новкъахь волчу Дудуркаев Муслима дийцира, Минскерчу аэропортехь Iедалан белхахой цхьаьна а болуш, шайн хиллачу цхьанакхетарх, дуьххьара Луиза гарх а, цуьнан цIаян хиллачу ойланех а.\nДудуркаева Луиза шен деца\nДудуркаев: "Тхо вовшахкхеттачу ханахь тхуна гонах Беларуссин КГБ а яра, ницкъаллийн структурийн белхахой а бара, вуьшта нах а бара. Луиза ша цкъа чу а йигина, цуьнга барт-хаттам бира, хьайн лаамехь лелаш юй хьо, аьлла. Ю ша элира Луизас. Изза хIинца хьайн дега-нене ала, делахь, элира цара, хьо йоьду меттиг а буьйцуш, хIунда йоьду а хоуьйтуш. Айхьа арабаьккхина некъ бовзийта аьлла.\nШу а, Луиза а дуьхь-дуьхьал а ховшийна, къамел дийр ду вай цкъа юьстах девлла, совнах нах дукха бу кхузахь аьлла, охьаховшийра тхо дийцаршка. ТIаьххьара нанна пурба лахьара аьлла дехар дира оха, аш бехк ца биллахь тхайн маттахь дийр ду къамел, шу чохь а долуш аьлла. Тхуна пурба делира.\nЙоIаца къамел хиллачул тIаьхьа тхан барт хилира, арадевлла адвокаташна тIе а дахана, шуна баркалла, аш хIинццалц бинчу балхана, хIара гIуллакх иштта дерзо йиш ма яра, йоI цIера араяьлла кIира даьлча а, элира ас.\nЦа тайнера царна сан къамел. Ша адвокат а ву бохуш, суна цхьа кехаташ эхьа волавелира иза. Ас хьо Оьрсийчохь ву адвокат, кхузахь кхечу пачхьалкхан дозанехь ду вай, цундела хьан бакъонаш кхузахь кхачош ю элира. Нагахь санна оха къепе йохош елахь ша ду, тIаккха хила мега шун тхоьга претензеш. Хьо реза воцург кехат тIехь охьаязде аьлча, оьгIазе араиккхира адвокат".\nМуха ю Луизин дог-ойла, хийца-м ца елла хIара аьлла, хаьттира Маршо Радионо. Оцу хаттарна иштта жоп хазийра тхоьца къамелдинчу йоьIан дас Муслима.\nДудуркаев: "Луиза, суна схьахетарехь, хьалхалерачул а самукъане юй-те аьлла, хеташ ву со-м".\nТкъа хIун бахьана дара 22 шо долу зудабер цIийнах къахкаран, иза хьан нуьцкъаша йигинера аьлла хеттарш хIуттур ду хьеннан а ойланашкахь.\nЙоьIан дас дийцарехь, готтачу гурашка латтош хилла йоI еххачу хенахь социалан машанашкахула схьакхоьхьуьйтучу кхерамаша.\nЛуиза къаьсташ яра духаршца. Цуьнан даго тIеэцнера Iаьржачу басехь долу духарш. Оцу бахьанашца гот ю аьлла юкъараллехь тIе цIе а кхоьллинера цунна, инзаре хетара гонахарчарна йоьIан хатI.\nЦо ца леладора коьртахь йовлакх а.\nКIезиг бац Нохчийчохь йовлакхца а, хиджабашца а гергарло доцурш.\nТкъа социалан машанашкахь хьенан цIарах ю а хьулдина, болх бечу «Карфаген» цIе йолчу юкъаралло шен тептаре боху, царна хетарехь, «нохчийн хотIера девлла зудабераш».\nЦеран суьрташ даржадарал а совнах, кехаташ кхоьхьуьйту цара хIораннан а цIарах цхьана текстехь "Хьо сацо нах бац шун цIийнах" Оха ен а йина, цхьанхьа дIатаIор ю хьо", бохуш.\nИштта Дудуркаева Луизин сурт а дара, цунна кхерамаш туьйсуш, оцу «Карфаген» тобано даржош ВКонтакте олучу машанехь. ЙоIана саццанза кхерамаш кхоьхьуьйтуш хилар гучудаьллера цуьнан аккаунт яьстича.\nЛайна халонаш, сингаттамаш, сатийсамаш тIаьхьабиси. Тахана кхаъ бу Луизин дена а, нанна а, иза могуш-дийна шайн хIусаман тховкIела юхаерзар.\nТкъа йоьIан деца хиллачу къамело а, цо тхан дехарца даийтинчу суьрто а тешаво, Луизина тIехь цхьаммо а ницкъ ца бийнийла а, иза шен лаамехь арабаьккхинчу некъара юхайирзина хилар а, цхьадерг хаамийн гIирсашкахь тIех дестийна дуьйцуш хилар а.\nТкъа дуьйцурш а, олурш а цкъа а, цхьаьнга а совцабелла бац.


1936 шо — Википеди\n19 мартехь — йохк-эцаран а, экономикин а барт бина Италис а, Албанис а.\nкхераме зулам хилира Палестинехь. Ӏарбоша жуьгтий а бойуш, церан бахамна талораш дира.\n12 июлехь — Мадридехь аьттучара вийна лейтенант-республикахо Хосе дель Кастильо. Масех сахьт даьлчи республикинхоша вуьй монархистийн тхьамда Кальво Сотело Хосе. Инциденто аьтту инарлаш Испанийн республикин тӀеман дуьхьало яре тотту.\n19 июлехь — Испанера гражданийн тӀом: кӀезиг ханна премьер-министран даржехь хиллачу Мартинес Баррио Диегос дарж охьадиллича, Испанин республикахойн куьйгалле вогӀу аьру республикинхо Хираль Хосе. ГӀаьттинчу эскаран карахь хӀинцале пачхьалкхан 23 гӀала хуьлу.\nСоьлжа-гӀалахь музыкин техникум схьайиллина.\n4 августехь — Желтойчохь инарла Метаксас Иоаннисан диктатура хоттийна.\n4 сентябрехь — Испанера гражданийн тӀом:республикинхойн Испанин керла правительство кхоьллина социалистийн тхьамдано Ларго Кабальеро Франсискос.\n7 октябрехь — Испанера гражданийн тӀом: ССРС кхайкхадо, шаьш мукъа ду Испанин гӀуллакхашна юкъа ца гӀертаран бартах, нагахь иза кхечу пачхьалкхаш бохош хилахь олий. Кестта Испанийн республикин гӀоьнна герз а, советийн тӀеман хьехамчаш а богӀуйту. Бильбаохь кхоьллина Баскийн пачхьалкхан автономин правительство.\n6 ноябрехь — Испанера гражданийн тӀом:Испанин республикинхойн правительствос Мадрид а йитина Валенси дӀаяхна.\nКоьрта йаззам: 1936 шо Ӏилманехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо спортехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо музыкехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо кинохь\nКоьрта йаззам: 1936 шо театрехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо литературехь\nССРС суртдилларан говзаллаНисйе\nКоьрта йаззам: 1936 шо ССРС суртдилларан говзаллин исторехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо авиацехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо юкъараллин транспортан исторехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо метрополитенан исторехь\nКоьрта йаззам: 1936 шо цӀерпоштнекъан транспортан исторехь\nРобертс Пэт, америкин политик.\n5 майхь — Сардалова Зулай (1936 шеран 5 май — 2005 шеран 15 ноябрь) — хелхархо, Нохчийн Республикин Халкъан артист, РСФСРн Сийлахь артист\nХоппер Деннис, америкин режиссёр, киноактёр, сценарист, продюсер (велла 2010).\n18 майхь — Сулейменов Олжас Омарович, поэт, яздархо-литературовед, Кхазакхстанан юкъараллин-политикин гӀуллакххо, дипломат.\n22 июнехь — Кристоферсон Крис, америкин актёр а, бард.\n7 сентябрехь — Холли Бадди, америкин йишлакхархо, рок-н-роллан «пионерех» цхьаъ (велла 1959).\n11 ноябрехь — Чурбанов Юрий Михайлович, советийн политикин гӀуллакханча, Л. И. Брежневн нуц (велла 2013).\n16 январехь — Фиш Альберт Гамильтон (вина 1870), америкин нахбойург а, каннибал а.\n11 июнехь — Говард Роберт Ирвин, америкин яздархо-фантаст.\n18 июнехь — Горьки Максим, яздархо а, юкъараллин гӀуллакханча а, литературин критик а, публицист а.\n15 сентябрехь — Займис Александрос, желтойн политик, мосийттаза правительствон корта хилла, 1929—1935 шерашкахь Желтойчоьнан президент (вина 1855).\nХьост — «https://ce.wikidark.org/w/index.php?title=1936_шо&oldid=6420254»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 21 июль, 19:43.


2022-чу шаре кхаччалц Оьрсийчоьнан спортхойн бакъо хир яц чемпионаташкахь хила\nГIуран-бутт 18, 2020\nШайн пачхьалкхан байракхца 2022-чу шеран ГIуран-беттан 16-чу дийне кхаччалц Оьрсийчоьнан спортхойн бакъо хир яц шайн хьуьнарш гайта. Дуьненаюкърчу а, Оьрсийчоьнан а антидопинган агенталлашна юкъахь лаьттачу къийсаман гурашкахь бина оцу кепара сацам спортан арбитражан кхело. WADA-н исполкомо хьехна деа шарна Оьрсийчоьнан спортхой дуьненаюкъарчу къийсадаларшка ца битар.\nЦул совнах, шина шарна Оьрсийчоьнера дIаяьккхина дуьненан чемпионат а, Олимпиада а дIаяхьа бакъо а. Дехкар ца хьакхало континенталан ловзарех.\nОьрсийчоьнан антидопинган агенталло WADA-на такха деза цхьа миллион сов доллар компенсаци, стохка дуьйна кхелан сацам бовзийтталц яйинчу харжех.\nСтохка ГIуран-беттан 9-чохь WADA-с деа шарна дихкира Оьрсийчоьнна дуьненаюкъарчу къовсадаларшкахь а, иштта, Олимпиадехь а, дуьненаюкъарчу чемпионаташкахь а хила. Ткъа допинг лелорна бехке ца хиллачу оьрсийн спортхойн таро хир яра Олимпикан ловзаршкахь нейтралан статусехь дакъалаца.\nОьрсийчоьнан флаг а, гимн а официалехь хIиттийначу дуьненаюкъарчу къийсадаларшкахь йихкинера. Стохка ГIуран-беттан 27-чохь Оьрсийчоьнан антидопинган агенталло кехат дахьийтинера WADA-н исполкоме, шайн спортхой деа шарна юкъарабахарна шаьш реза цахилар дIахоуьйтуш. Дечкен-баттахь WADA Лозаннерчу Спортан арбитражан кхеле елира, Оьрсийчоьнан антидопинган агенталлана дуьхьал иск йоккхуш.\n20I8-чу шарахь аьхка Дуьненаюкъарчу яйчу атлетикан ассоциацино (IAAF) цхьана ханна къовсадаларшна юкъарваьккхира 2017-чу шарахь дато мидал яьккхина кхоссавалархо Лысенко Данила. Допинг-агенташ шена тIебахкийтархьама ша волчу меттигах АДАМС системехь бита беза хаамаш язбечу хенахь низамаш дохийна хиллера цо.


«Со ца кхета, стенна во Кадыровс Сталин емал, ша лелориг дуьззина Сталинан кепашца догIуш хилча..."\nСоветан пачхьалкхан куьйгалла динчу Сталина аьлла «Дех жоп дала декхаре вац кIант» дешнаш тахана а нахалахь олуш, хезаш ду.\nМассо а къаьмнийн баьччас и дешнаш кест-кеста шен къамелехь далош хиллехь а, исторехь кIезиг дац масалш, Сталина берашца а, дайшца а къизаллаш, харцонаш лелийна.\nЛибералаша «Кху заманан Сталин» олучу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, ша мехкан куьйгалле дIа ма хIоьтти юкъадаьккхира, доьзалхочуьнгара даьллачу зуламна да-нана, гергарнаш жоьпе озор.\nДуьненаюкъарчу бакъонашларъярхоша а, хаамийн гIирсаша а емалдира, масала, ши шо хьалха, Зорбан цIенна а, Соьлж-ГIалин школанна а гIаттамхоша, полисхой а бойуш, тIелатар динчул тIаьхьа, Кадыровс тIемалойн гергарчарна чIир кхайкхор, екхар.\nХIетахь дуккхаъчийн цIенош дагийра, Iаьнан Iуьйранна карахь-куьйгахь схьаэцначун бен дай а боцуш, махках бехира. Тайп-тукхмашца бозурш балхара бохийра, догIучу пенсех хадийра.\nВейтта полисхо а вуьйш хиллачу тIематасадаларийн хьокъехь меттигерчу телевизионехь вистхуьлуш Кадыровс дера дIакхайкхийра, министрш, кIоштийн куьйгалхой, чоьхьарчу гIуллакхийн хьукматийн хьаькамаш а ша балхара бохор хиларх, нагахь санна церан Iуналлехь йолчу кIошташкара цхьаъ террорхойн лоручу тобанех дIакхетахь.\nГIура-беттан 17-18-чу деношкахь юха а тIелатар дира Соьлж-ГIалахь ворхI жимчу стага полисхошна. Царех 4 чевнашца дийна каравеара полицина, кхоъ оцу кхийсаршкахь вийра.\nГIаттамхойн хIусамаш ягийна меттигаш ца хаабелла, амма церан гергарчарна тIехь эрдаккхар дерзаза ду тахана а.\nПолицин деккъахь латтийра уьш цхьана юкъанна, цул тIаьхьа Iедало байинчу полисхойн гергарчаьрца берта бохуьйтуш, маслаIат дан гIоьрти шаьш аьлла, телехьожийлехь гайтира.\nАмма полисхойн гергарчара шаьш геч ца до, оцу нахе чIир кхайкхайо шаьш аьллачу тIехь дерзийтира и гIуллакх.\nКху деношкахь, «Кавказский узел» агенталло дуьйцу, тIелатар динчийн гергарнаш, церан фамили лелораш а балхара дIабаха долийна Нохчийчохь аьлла.\nЦул совнах, алапех хадийна ца Iаш, сецадо церан заьIап хиларца дуккха а зама хьалха хIоттийна а, къаналлин пенсеш а, кегийчу берашна Iедало хIоттийна ахча а.\nЦхьана а кепара тIедогIуш сом дац шайна, махках довлар бен кхи дан амал дац шайн, амма некъана а ма оьшу ахча, бохуш даредо оцу наха "Кавказский узел" агенталло дийцарехь.\nЙоллу Оьрсийчохь Керлачу шеран мукъаденошкахь болх беш яц цхьа а хьукмат я организаци а. Цундела цхьацца хьосташа зорбанехь дуьйцург мел бакъду хаа аьтто ца хилира Маршо Радион.\nДелахь а, «Нохчийчуьра Наной» цIе йолчу юкъараллан куьйгалхочуьнца, бакъоларъярхочуьнца Магомадова Мадиница зIене девлира тхо.\nБакъдуй Соьлж-ГIалахь полисхошна тIелатар динчийн нах: зударий а, божарий а балхара хьаькхна, дIабохуш бу аьлла даьржина хабар, хаьттира оха Мадине.\nМагомадова: «Шена хезнадоцург, ша тIаьхьа ца кхиинарг а дийцича, нийса ма ца хуьлу стаг. И гIаттамхойн нах лецна, чохь латтош бу бохуш, дуьйцуш дара массара а. Церан гергарнаш балхара дIабаьхна, бохуш бу бохург, суна хезна дац, зорбанехь дешарал совнах. ХIара Керлачу шеран мукъаденош дирзинчул тIаьхьа, адам шайн-шайн белхашка арадаьлча, тIаккха хуур ду-кх. Вуьшта хуийла дац».\nДахначу шарахь нохчийн къоман депортацин денош гергакхочуш, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен Instagram агIонтIехь неIалт кхайкхийра оцу геноцидан куьйгбехкечарна: Сталинна а, Берийна а.\nЦунна тIаьххье, цхьана оьрсийн блогеро йоцца артикл яьккхира зорбане.\n«Со ца кхета, стенна во Кадыровс Сталин емал, ша лелориг дуьззина Сталинан кепашца догIуш хилча: шена ца товш болчу нахана депортаци йо, террорхойн а, шена цабезачийн а хIусамаш ягайо.\nАс бехк-м ца буьллу цунна, иза ширачу Iадаташца леларна, амма ца кхета-кх - Сталин а ма-лелла иштта низамца доцчу Iадатца: ца сецна деккъа дIа ямартло йинчу нахана тоьпаш а тоьхна, дерриг а къам махкахдаьккхина, дIахьажийна ГIиргIазойчу, Казахстане.\nТахана Кадыровс леллориг лелийна-кх. ХIетахь санна терахьаш даккхий дацахь а».


С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 5-ГIА КИЙСАК - 25 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 25 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 5-ГIА КИЙСАК\nС ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 5-ГIА КИЙСАК\nЦу Кавказан йистера, Загросс лаьмнашкахула, «Дияла» хи тIекхаччалца охьа а еъна, «Тигр» хин гечоне йоьссина хила еза прашумаран и макротоба а. И адам меттахадакхха хIоьттина бахьана, лакхахь ма-аллара, хила тарало Iаламан хиламашца, хийцамашца доьзна.\n«Анатолехь» даьхна «хатта» халкъ хийцадаларан бахьана а, цу Iаламан хиламашца дуоза деза моьтту суна. Дуьххьара и макрохалкъ (хатта) хилла ши дакъа долуш: аренхой – «хатта»; ламарой – «каска». Билгалдаьллачех ду, кхузаманан «абхазо-адыган» халкъаш (малхбузен къилбседакавказхой) кхоллина прадай, и «каскаш» хилар. Аренхой хилла «хатташ», юьхь йоцуш дIабоху тIедеъначу расо шех тардар (ассимиляци) бахьана долуш. Царех хуьлу чIаьнкъадирзина халкъ «хетти».\n«Нухьалан мур» («хидестале хилла мур», гIазкх. маьIна, «допотопный период»), кIезгачу барамехь, ш.оь. 4700-3000 шераша чулаьцна оьмар ю. Иза чекхйолу, ширачу оьмаран 3000 (± 50-100 шш) шерашна гергахь, исторехь, «всемирный потоп» аьлла билгалдаьлла хидестар хилча. Цу хидестаро хIаллакдо, атагIой хилла «нухьалан (нухьиташ) халкъ» а, церан дехийлаш а.\nЦу махкахь тIаьхьие кхион а, латтана, Iаламна бина Iаткъам меттабан а эшна цхьа хан. Цу хенан мур хила беза, хетарехь долчу, ширачу оьмаран 3000-2900 (± 50-100 шо) шерашна юкъахь.\nНухьал-шумаран динца йоьзначу оьмарна бевзина муьраш бу: «Алалун оьмар» (ХIал-Эла /цхьаъ Дела/ лору мур) 4700-3800 ш.оь.шш; «Анан оьмар» 3800-2900 ш.оь.шш; «Энлилан оьмар» 2900-2000/1900 ш.оь.шш.\nШ.оь. 4700-3000 шераша кхоьллиначу хенан гура юкъахь билгалйаьлла зама вай лара еза, цхьана, нухьалан халкъаца зIе йолуш. Шумаран халкъан оьмаран хан ю, хетарехь 2900-2000/1900 ш.оь.шерашна юкъахь. Цу, цхьа генетически орам болчу шина халкъо (нухьал-элламан праадам) кхиийначех ю «Обейдан культура» («Эль-Обейд»; Убейд; ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь), иштта «Джемдет-Наср» а, «Урук» а культураш.\nб). Дукхаделин текъам-дин тIеэцначу Къилб Месопотамехь, цуьнца цхьатерра, юкъадолу (ш.оь. 34-33-гIа бIешерашкахь) йозанан аматаш. Церан бух тIехь, тIаьхьо, шумарша зайл-йоза кхиийна. И йоза, еттанчу экъанаш тIедаккхар бахьана долуш, кхузаманан адаман аьтто баьлла и ширалла йовза.\nв). Ширачу оьмаран V-IV эзар шерашкахь, Къилбседа Кавказе дIадахна «кавказ-загроссхойн дакъа» - прахурриташ. «Майкопан культура» (ш.оь. IV-гIа эзар шераш чекхдовлуш, III-гIа эзар шераш юккъедовлачу муьрехь) кхоьллина долу и ваьрраш, «Iаьржа хIорда» йистехула, «ТIехьарачу Кавказе» а, Хьалхарачу Азе а юхадоьрзу прашумаройх дасделла лаьмнаш а, Нухьал халкъах йисна «Шина хин юкъ» (гIазкх. маьIна, «Междуречье») а дIалаца. Иштта цаьрца цхьана ала мегара долуш, Балканера протохеттин ваьрраш а (уьш, цу муьрехь бац, цхьаа юкъ йолуш хатташца), Анатоли догIу.\nХидестаро Iаткъам бина, гIелдина бухара автохтонан ваьррашна, Невр Месопотамехь а, Сийри-Анатолехь а, мелла а тардар до индоевропейцин расо – протохетти. Ткъа ламанхой болу «праурарташ», «гутти», «луллаба», «касситаш» даима баьхна бу лаьмнашкахь, и «элламхой» санна. Церан дахарна, хидестаро Iаткъам бинехь а, боллу ламарой хIаллакбина бохург, теша йиш йоцург ду. И чурхе, тIаьхьо дийцаре юьллура ю вай.\nг). «Хатташна» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/»), «индоевропейцин» (лувийцин , неситин , палайцин ) хIуьно ассимиляци йича, хилла чIаьнкъа къам (хетти) иза делахь а, шайн культураца, ламасташца, васташца «хаттах», «хурритех» дисанарг шайца алсамо хиларна, гергара бу ала йиш йолуш хилла ду и «хеттин» чIаьнкъа халкъ. «Каскаш» олу ламанхой, лакхахь ма-аллара, цIена бисна «хатташ» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/») бу, «ширакавказхойх» болу автохтонаш. Билгалдаьлла, «абхазо-адыган» халкъаш (малхбузен къилбседакавказхой) кхуллура долу, прадай уьш хилар а.\nд). Цхьана, «ХIал-Элана» (ист. «Алалу», изза «ХIал-Да» - ламаройн вариантехь) хастам бечу «нухьалан» халкъана девзу, Цунах, накъост туху «цIу-дин», цIулла. Иза, цу махка деанарш, бухарчу халкъана марздинарш бу, Африкан гIайре тIера кху махка оьхуш, хIордаца махлелорхой хилла, «африо-симитин расан» векалш. Царна, шайн Iаткъам болу, къаьстина махбаран-экономикан яккъаш оьшуш хиларна, цхьа васт, цхьа дин, цхьа низам долу и мохк, и халкъ декъар, коьрта Iалашо хилла церан. Кхузара схьа оьмар йолуш ю, «Декъа – олалла де» олу, африо-симитин ойлано кхоьллина, цIенна церан орам болу и формула. «ХIал-Элана» накъостий беш, цу махкахь, суьртан хьесапехь, адамо цIу-дели кхуллу: «Ан», «Ки», «Энкида», «Нинкурсаг» и.кх.дIа а. Цу «ХIал- Элас» (цу заманчохь, АллахIан йоккху цIе иштта хилла), Нухьа-пайхамар вогIийту и галадаьлла «нухьитан халкъ» иймане дало. Шех накъостий тоьхна, уллера захалонаш деш лартIера даьлла, «нухьитан халкъ» хIаллакдо Дала.\nж). Цу оьмаран 3100-2900 (± 50-100 шо) шерашкахь, Кавказ лаьмнашкара деъначу адамо – «ширакавказхоша», «Шумар» аьлча евзура йолу, хьалхара, пачхьалкхан амат кхуллу.\n«Шумаран мур». Цу муьро чулоцу хан, сан екъна ю ялх декъе:\nхьалхараниг - хьаьвхьера, нухьалех басбеллачу махка, Тигр хица, къилбехьа кхелхинчу халкъо, «бохаман тIаьхьие, цхьалхайоккху мур», йа «дахаран яккъаш юхакхуллу/юхаденйо мур» (3100-2900 ш.оь.шш. /± 50-100 шо);\nшозлагIаниг - «шумаройн лехам – ойла, дин, бахам, Iедал, йоза» (2900-2750 ш.оь.шш./± 50-100 шш/ лаьцна юкъ);\nкхозлагIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, хьалхара мур», (2750—2615 ш.оь.шш. юкъ);\nйоьалгIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, шолгIа мур», (2615—2500 ш.оь.шш. лаьцна юкъ);\nпхоьалгIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, кхозлагIа мур» а, (2500—2315 ш.оь.шш. лаьцна юкъ), симитин ваьрраш довзар а. Цу муьрехь, Къилб Месопотамина девзу африо-симитин макродаьзалан юккъера «аккадойн» («а-къа-дай»; гIазкх.м. «/они/есть отцы греха») ваьрраш а, массо тIегIехь церан хилла Iаткъам а;\nялхалгIаниг - «чеккхенан, чIаьнкъаллин мур» (2315-1900 ш.оь.шш. лаьцна юкъ). Нухьал-шумаройн йоза а, ша «шумаран культура» а, кхоччуш шайн долайоккху симиташа цу муьран чеккхенехь.\nКхечу кIошташка даьржа кхиана и цIу-динан лазар, кхоччуш дIа ца даккхаделлачух тера ду Хьалхарачу Азин дегIа тIера, цу хидестаро, «нухьитан халкъ» хIаллакхдинехь а. Шумарша, шайн коьрта, «хIаваан делах», «Энлиль» олуш хилла. Цуьнан бахьана хила тарало, хидестаро лашкадаьккхина латта дакъадан хIаваъ, цу хIавао кхуллу мехаш эшарна.\nз). Аравин ахгIайрена тIе сехьадолу «африо-симитин» даьлла лела ваьрраш, мел дукха хан лерича а, ш.оь. 28-27-гIа бIешерашкахь. Цу халкъо (прааккадаш) керла ницкъ лой, юха а даьржа цу Хьалхарачу Азин, къаьсттина, къилбехьарачу агIонгахь «цIулла» олу и ун, кхуллуш тIаьхьо, кхаа эзаре дIакхоччуш хира волу цIуй. И бахьана долуш, цу цIуйн цIарах, адамо шаьш шайна хIаллакдан доладо. «Ша-шех дажар» (гIазкх. маьIна, «самопожирание»), керлачу аматан таIзар хилла, цу АллахIан иза.\n«Гинчи-Гатын-Кале» культура (ш.оь.1700-1400 шш. Нахч-ДегIаста).\n«Каякента-Харачойн» культура (ш.оь.1300-900 шш. Нахч-ДегIаста).\n«Триалетан культура» (2200-1500 ш.оь.шш. ТIехьара Кавказ).\n«Колхидан а, Колхидо-Кобанан культура» (ш.оь.13-7 бIешераш; ш.оь.1200-400 шш. Малхбузера Гуьржеха, Нахчоьнан лаьмнин юкъ а, малхбузе а).\n«Дурдзукети» («дур-д-зу-ка-ти»; «Дур-дукъ-тIе»; ш.оь. 5-гIа бIешо – 2-гIачу бIешаран юьхь. Гуьржехан лаьмнаш. Къилбседа Кавказан лаьмнин юкъ. Нахчичоь).\n«Ал-Банан культура» (Шира-ал-Бан) , (ш.оь.300-гIа шо - к.оь. 396-гIа шо. ТIехьара Кавказ, Нахч-ДегIаста).\n«Ван/свиеда/-Алан-Асан барт» (ш.оь. II-гIа бIешераш – к.оь. I-ра бIешаран чеккхе. Къилбседа Кавказ. Донан кIошта. Протоскандинаваш).\n«Аланан оьмар, культура» (ш.оь. 65 – к.оь. 1239 шш; Iаьржа хIордан йист а, «Меотин культура» а юкъара яккхича юьсу, Каспи хIорде кхаччалца йолу Къилбседа Кавказ) кхиаран мур, кхаа декъе бекъана бу сан:\nа). Аран-Ван-Аланан хьалхара дахар (ш.оь. 65-гIа шо – к.оь. IV-гIа бIешо. ТIехьара Кавказ. Къилбседа Кавказ).\nб). «Аланан юккъера дахар» (к.оь.IV-VIII-гIа бIешераш. Къилбседа Кавказ).\nв). «Аланин пачхьалкх», чаккхе (к.оь. 9-гIа бIешаран чеккхе - 1239-гIа шш. Къилбседа Кавказ).\n2-гIа жамI: Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь дебна адам (иза ду, «ширакавказхойн раса») дIасхьадаьржаш, ширадахаран культураш («Халафан», «Убайдан», «Урукан»*, «Лайлатепен», «Майкопан»*, «Самарран»*, «Хассунан»*, «Шулавери-Шому», «Кура-Араксан»*, «Миноян»*) кхуллуш Кавказехь, Къилбседа Кавказехь, Хьалхарачу Азехь, хьалхара зуьрет дуьненчохь кхоьллиначех ю, «ширакавказхойн» и онда этнотоба. «Хидестаран муьрал» хьалха деъначу масех бIешарна юкъахь, Нухьан халкъаца, юкъаметтигаш яхкина хилла, хIордаца махлелорхой болчу африо-симитин халкъан векалшца. «ХIал-Эла» (ист. «Алалу») олу, цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», цIу-дин (язычество) довзийтинарш а бу, и африо-симиташ. Вовшахкхетта ша-тайпа махбаран юкъараллаш (полисаш) яхкархьама, цхьа васт долу адам а, церан и васт а декъана цу африо-симиташа. Делахь а, гIашлелар долу «африо-симитин» этнотобанаш, хьалхараазин халкъана кхоччуш евзина зама ю, мел дукха а ширачу оьмаран, 27-24-гIачу бIешераш тIера схьайолу хан.\n«Намо сапиенсах» лаьцна ойла.\nКхузаманан дуьненан Iилманан дай болчу а, керла кхоллалуш долчу хьалкъин хьалханчаш болчу а лоббисташа къобалдина, кхуллуш ду даима аьшпийн туьйранаш, бакъбоцчу бух тIехь кхоьллина истореш, харцахдаьхна тешаллаш, уьш ду бохуш «бакъдерш». Къаьсттина, кху тIаьхьарчу 300-500 шераш юкъахь, шайн жигаралла совъяккхина цара. Къепе далийна, глобализовать а дина адам ледар. Дуьххьара дуьйна аьшпех бух кхоьллина, бакъдерг харцхьадаьккхина, гуш лаьтташшехь харц доладаьхна цу «лоббистин мурдаша» кхечу халкъин, культурин сийлахьа-даккхий хIуманаш а. Адам кхоьллина а, адам кхолладелла а ага, цара дIанисдина Африкера Эфиопин лаьмнашкахь, цигара схьадаьлча санна нисдеш, хьалхара адаман тайпа, «Хамо сапиенс» (хьекъале адам) аьлла.\nВай тидаме ца оьцу, Адам кхоьллина боху «Инжил мурдин» хан а (Адам кхоьллина, лакхара доза цара лоруш ду 5300 шо), цуьнан тIаьхьие (Намо сапиенсаш) кхоллаелла боху хенаш а. Дуьне кхоьллина хан а, цара дийцарехь лакхара, лахара доза долуш ю. Масала: 5969-3761 шераш юккъера дазо. (Антиохан Феофилас боху, дуьне кхоьллина 5969 шо хьалха, ткъа жуьгташа 3761 (иудейаша) шаре охьаяккхина и хан. 5872 шо ду, Инжилан 70 тидархоша, йа 70 гочдархоша хIоттийна терахь. Вайна хаьа, иза бакъ доцийла. Делахь а, ялх дийнахь Ша дуьне кхоьллина АллахIас бахарна, вайн гIийла кхетамо, Адам-пайхамаран хан а, 5969 шаре хьалайига тарало. И тIаьххьараниг (Адаман хан), нийса йюьй? Йанне а йац!!!\nДуьненан Iилмана вай тIетевжича гучадолург ду, кху тIаьхьарчу бIешарахь доьазза (40, 60, 100, 160 эзар шераш) хийцина хилар, шаьш, вай тешо кхоьллина цу «Хамо сапиенсан» хан.\nМатериалистин а, Дарвинан а философиш кхоьллина ю, дуьненан адам, рогIерачу кхераме гIуллакхаш (авантюра) юкъакхосса, шаьш куьйгалла а деш. Тахана цара кечбеш бу, «демократин дахарна» бух кхуллура болу, «Инжило» къобалбеш бу боху юккъера кхетам - хийцар. ГIазкхашха «божье сын» олу цу тIера (Инжил) и кхетам а, хийца лерина цара «божьи дети» аьлла. Вайна дика девзу, ши эзар шо хьалха керста дин кхуллуш, «Iиса пайхамар, Делан кIант ву» аьлла, цара галадаьккхина адаман цхьа дакъа. Кхоъ эзар шо хьалха, цара адаме кховдабо «тхо, Дала хаьржиначех ду» боху кхетам а. Цулла, жимма хьалха цара дIакхайкхадо: Ибрахим пайхамар хилар шайх а, Ур-ГIалара а олий. Цуьнан дахаран оьмар шираеш, «Хьалхара, аморреян династин» оьмаре дIахьо цара, хьалхара цивилизаци къагийнарш, къагийначех шаьш хила. Цара дийцарехь, Адамний, Ибрахимний юкъахь ткъа да бен хилла вац. Цо чулоцу хан ю (20 х 35 шо=700 шо) 700 шо. Бакъ дуй иза? Данне а, аьттехьа а дац! Герз доцу бIаьргана а гуш ду, Инжилан цхьадолу ламаст хилар, цIенна кхолларан амал йолуш. КъурIанан деза аяташа (3-гIа суран, 71-гIа, 78-гIа аяташ), иза иштта хилар билгалдеш а ду.\nХетарехь, вай тергаме эцца Iен йиш йолуш дац, Инжилан цхьацца йолу компиляциш (бух таллаза, кхечо бина таллам шен цIарах дIаязбар, йа цу кепара болх), вай иштта хьекъале маьIна до ойланийн некъ а бу, тергамехь хила безаш. Амма, бакъ доллуш цхьаъ ду чIагIдан, иза, адам кхиарца йоьзна хронологи харцхьаяккхина хилар а, цуьнца цхьатерра, дерригдуьненан истори а.\nБакъдерг, заа (хIуманин тешаллаш) а, цуьнан некъахо болчу ойланийн некъо (логика) а боху, хьалхара адаман дахаран хан, кIезгачу барамехь 1.75-1.8 млн шо долуш ю (Дманиси. Гуьржеха). Азыхан (Лаьмнин Карабах) схьаделларша а гойту, и барам хилар 450-250 эзар шераш чулоцуш. Иза иштта делахь, адам схьадаьлла ага Африкехь дац, Азихь ду, кхин а нисса аьлча, Кавказ-Загроссан лаьмнин къепехь. Кхин а нийсаниг хира ду аьлла хета суна, цу адаман и ага, Къилб-Кавказан кIоштахь нисдича, цуьнца цхьатерра кхуьуш хила таралахь а, кхин зуьретан кIошташ а. И тайпа хила тарало кIошташ, цкъачунна дуьненна евзуш яц, Атлантидах лаьцна дуьйцу туьйранаш ца лерича. Керла схьаделларша ширалле теттиначу хено тIедожадо континенташ екъалучу, лаьмнаш кхоллалучу оьмаре вайн ойла кховдор. Цига кхевдиначу ойлано къобалдо, лакхахь хьахийна, «хамо-сапиенсан» адам кхиош йолу ага-пхьалгIанаш масех хилла бохург.\nСан хьесапехь, уьш хила тарало 6-7 («Кавказ-Загроссан лаьмнин къеп», «Малхбалеафриканан лаьмнаш», «Пиренейан лаьмнаш», «Балканан лаьмнин къеп», «Урал», «Сино-Тибетан лаьмнин къеп», «Америка»). И санна дерг дийца, вай хийца беза лард кхоьллина баххаш, дуьне довзарца болчу вайн кхетамехь мукъне а. Вай кхетта хила деза, «Адаман оьмарна» луш йолу 5-6 эзар шо, иза, туьйранца йоьзна хан а, тилабелла энжеде (гIазкх.аьл., «грубый») адамин кхетам а хилар. Кхузахь, данне а догIуш дац дийца, «тхо ду хьалхараниш», йа «Дала хаьржинарш» боху, цхьацца долчу этносин, расан деса хабарш. Суна хетарехь, вай кIезга тергалдан деза, готта Iалашо йолучеран и харцлер, кхоьллина гIурт. Иза лара еза, и гIурт кхоьллиначеран проблема (проблема – шуьйрачу маьIне диллича, теорица а, практикаца а доьзна чолхе хаттар ду иза талла а, кхочушдан а деза). Цу гIурта тIехь кхоьллинчу историно, доллу адаман дахарна еш ерг новкъарло ю. Вай, церан и герз тергалдан дезаш дац.\nДуьнентIехь кхолладелла, кIезгачу барамехь пхиъ макрораса: «кавказо-азиатан», «африо-симитин», «монгола-китай-австалийцин» («Тийна Iапказан»/Тихоокеанский/, вуьшта аьлча, Камчатки тIера Австрале кхаччалца долу «малхбален Iад»), «американ», уггаре къона лору «индоевропейцин» а.\n«Американ раса» хила тарало, кхин цу Мисаран зуьретал къона йоцуш. Адамна хьалха лаьтта, керла къайленаш схьаеллар, къаьсттина климатан, геологин кIошташца доьзна, дуьне кхиаран Iилмаш Iамош. Кхузаманан историн тешаллаша, адаман ойланийн некъо, меттиг юьтуш яц авантюристашна, бакъдерг харцхьадаккхархошна.\nЛакхахь дийциначунна тIетевжаш вай дийра ду хьалхара жамIаш. Теша йиш юьй Инжалах? И ала мел хала делахь а, яц! ХIунда аьлча, дуьненчохь дисна ца хилар бакъдолу и Яздар. Теша йиш юьй вайн цхьацца долчу хьадисах а (ас дуьйцурш кIезгабакъдолу хьадисаш ду), цу Инжилан бух тIе тевжина диначу гочдаршна (тафсир)? Аса боху, дац! Ца хиларна кху дуьнентIехь, КъурIан а, зайл-йозанан экъанаш а йоцурш (дукха хьолехь, нийса гочъеш яцахь а), майрра тIетовжа томехьа долу, яздина тешаллаш. Шина тайпана и тешаллаш, хIинца а шен кIоргехь къайленаш а, кхин маьIнаш долуш а ду, къийсадаларшца йоьзна майда кхолла томехьа. Масала, Нухь пайхамаран кIентийн цIераш (Сим, Хам, Яфет) КъурIана тIехь хьахош яц, кIентий хьахьабахь а. И цIераш ца хилча, ала йиш юьй вайн Сим кIентан тIаьхьиенах доладелла симитин га бохург? Дац! Бакъду, кхин халкъаш кхолладелла цуьнан кIентех, амма ца кхолладелла Африкера симитин раса-м. Иштта делахь, Африка, шена юкъахь Кавказ йолу Ази а, уллера гергарло доцу кIошташ ю, кIезгачу барамехь кху ахмиллион шарахь кхолладеллачех хIетте а. Изза хан ю ца алахь а, «ширакавказхошна» уллера га ду ала йиш йолуш дац вай, индоевропейцин расан декъах а, иза делахь а, цхьана гIадан IаддаргIан га.\nМуьлхха а бакъдерг хуьлу, шиъ кхеталу дийцар долуш – динца а, дуьненан Iилмица а, и шеа, сан кхетамехь цхьа Iилма делахь а. Амма, цу цхьана бакъдолучух дина ши дакъа, цхьаьнацадар хира долуш, биллам бу шина дийцаре биллина. Вуьшта аьлча, шиъ бакъдерг ду кхоьллина: цхьаъ – динан, юьхьйоцчу ойланца а, шолгIаниг – билггалйолу хIуманца а. Ткъа вайн декхар ду, куьйга кхоьллина и дуьхь-дуьхьала латтор дайъа, ойланийн некъаца цхьаьнадогIуш нисдеш дуьххьара дуьйна, йа кху тIаьхьарчу масех миллион шарахь.\nДала Адамах, Хьавах дебийна и адам, шен говзаллин кхетамца а, дахарца а, дуьххьара, дийнатан дахарна тIех генадаьлла доцуш хиллехь (ца лерича, цунна Iемина /Iамийна/ хIуманин цIераш), ира тIулгех, дечигах бина къинхьегаман гIирсаш а, цIе а лело цунна Iемича, кхузаманан Iилманчаша «Homo sapiens» олу, говзалла карайирзина адам хуьлу цунах. Историн дахарехь яккхийра гIулчаш йохуш, таханалерачу дийне схьакхаьчначу цу «Homo sapiensаn» оьмар, кIезгачу барамехь ахмиллион шераш тIера йолалуш хила еза. Ца еза, вайга (адаме) кхийдочу 35 а, йа 160 эзар шераш тIера йолалуш-ам.\nТIаьхьарчу хенахь дина схьаделларша гайтарехь, и оьмар, шина миллионан ширалле дIататта езий те аьлла, ойла а кхоллало. Бакъду, кхул тIаьхьа Iилманан цIарах къамел дан вай гIерташ делахь, и оьмар, кIезгачу барамехь кхобIе эзар шаре кхачо еза. Цу хенал хьалха, ладаме хиллачу дахаран тешаллаш карийна ца хиларна, «адаман ага ду» бохучу Эфиопин махкахь (Африка) а.\nАмма, «и тайпа адам дуьххьара Эфиопехь долчу лаьмнашкахь кхиана а, дуьненчохь цигара дIасхьадаьржина а ду» боху кхетам бу, «жуьгташа» тахана чIагIбан гIертош берг а, цара, дуьнене кхийдориг а. Соьга хаьттича, иза нийса дац. Иза, вайга кховдийна харц некъ бу. ХIунда? Цкъа делахь, адаман тобанаш ехаш хилла меттигаш, лаьмнашкахь хилла ю дукха хьолахь, къаьсттина, цу лаьмнин къилб агIонашкахь дахар а долуш. ТIепингаша, довха хиша (гейзераш) аьтто болу мискъал-климат (микроклимат) латтош а, кегийра акхарой, тIиэн хатте (рельефан пояс) хьаьжжина даа ораматаш долуш и лаьмнаш хиларна а, цу меттигашкахь даха хууш хилла, шен говзаллин кхетамца генадаьлла доцу шира адам. И тайпа меттигаш хилла Кавказан, Европан, Юккъерачу Азин, Хьалхарачу Азин, Эфиопин, Индо-китаян лаьмнашкахь. Эфиопин лаьмнашка диллича, гIолехьа дацахь ледара ца хилла Кавказера, Юккъерачу, йа Хьалхарачу Азин жилIалам. И жилIалам аьхана долчохь, адаман дебар а хилла дика. Алсама адам дебча, лаьмнаш дита дезаш хилла цу адаман цхьа дакъа. Цу адамна дуьсуш дерг, аренан керла мохк лахар а, цу мехкан Iаламе хьаьжжина дахар кхоллар а хилла. Цу махкахь ша дахар кхолларе хьаьжжина бен, болар а ца до цо дIасхьадаьржаш. Вай дицдан йиш яц, акхаройн васт. Иза ду, ша доладеш болчу махка тIе, кхин экха ца долийтуш, мостагIаллин амал цуьнан хиларца дуьйзина. Шира адам, иштта вайн шира дай а кхин цу акхаройн амална генабевлла боцуш, и тайпа инстинктаца (дегахьехам) доза долуш йолуш хилар, шеконе эца йиш йолуш дац вай.\nДоцца аьлча, дуьххьара, дуьне ма-дду дIасхьадаржа дезаш дерг Хьалхарачу Азира а, Кавказера а адам хилла. ХIунда? Цкъа делахь, Хьалхарачу Азира жилIалам Африкан континенте диллича ниIмате хиларна а, шолгIа делахь, 15-12 эзар шо хьалха хин кема хIун ю хууш доцу Эфиопин адам, Европе кхочуш бан беза некъ, хIорда тIехула, йа цу Кавказехула бен ца хиларна а. Цара ма-бохху хилча а, «экхан инстинкт дIаялаза долу адам» хIаллакдеш бен, цу махкахула тIехдала йиш йолуш хилла дац «Hamo sapiensан» адам. Ткъа и тайпа «глобални къийсам, вайн шира дайша латтийна» бохург, данне а доцург а, цхьаццанашна хуьлийла луург а ду. Цундела вайн, шеко йоцуш ала йиш ю, «африо-симитин» орамах долу «Hamo sapiensan» и халкъ, дерригдуьненчохь дIасхьадаьржина дац, мел кIезга а, кху тIаьхьарчу 12 эзар шаре кхаччалца хIетте а. Кхин а, и оьмар гергаозош аса эра дара, симитин халкъаш Хьалхарачу Азехь даьржина хан, мел дукха а 5-6 эзар шо бен хира яц, шира оьмарца цхьаьна. Иза гучадера ду, комплексни таллар дича архиологина а, кхин тайпа долу тешаллаш хьесапе оьцуш листича, теллича а.\nЕвропан лаьмнашкахь кхианарг, цу Европехь дIасхьадаьржина. Кавказехь кхианарг «Ши хин юкъ» олучу Месопотамехь, Жимачу Азехь, Кавказ /Арарат/-Загроссан лаьмнашна гергахь а, тIаьхьо Къилбседа Кавказехь а дIасхьадаьржина. Индо-китаян лаьмнашкара адам «Янцзи», «Инд», церан могIара долчу даккхийра хишца, иштта Генара Малхбалехь а, Къилбседа Америкехь а даха хиана. Эфиопера дIасхьадаьржиначу адамо кхоьллинехь, «Нил хица долу зуьрет кхоьллина» ала йиш йолуш ду вай. Делахь а, шаьш «жуьгташа» иза тIе ца дуьту. И зуьрет кхоьллинарш, шаьш а доцуш «хамиташ» хиларна, хила а мега иза. Доцца аьлча, кхузаманан адам шех хуьлуш, шайн кхетам а, аматаш а хуьйцуш долу и шира адам, шайн-шайн, гIазкхашха аьлча, «ареал обитания» олучу меттигашкахь кхиана ду, Адаман кIезга йолу тIаьхьиенаш, дуьненан еа маьIIе дIасхьаяхначул тIаьхьа. Цара хаьржина дехийлан меттигаш, шеко а йоцуш лаьмнаш хилла.\nХIун бахьана хилла цара и лаьмнаш харжар? Уггаре а хьалха кхерамазалла, шолгIа, даа рицкъ хиларна. Цу ширачу заманан лаьмнаш, къаьсттина цуьнан экваторехьа йолу агIонашкара маьIданаш хьоле хилла, шайн басешкахь кхуьуш хьаннаш а, цу хьаннашкахь дукха акхарой а, олхазарш а долуш. Адамана дахар кхолла, аьхана мохк хилла и тайпа меттигаш. Лекхачу лаьмнашкахь черчий, лу, хьех, хьехаран лоьмаш, иштта кхин долу кегийра акхарой хилла. Ломахь таллар дан а, шен кхерамазалла ларо а атта ду, лахенгара еса аренашкахьчулла. Дуьненчохь адам кIезга хиларна, ламнашкара талларо хуьлийту рицкъ а, даарца доьзна хьашташ кхочушдан тоамехь хилла. Делахь а, адам дебаш ду. Дебначу адаман декъана тIедужуш ду, шайна, кхечу меттехь керла дехийла кхоллар.\nИ шайн лаьмнаш дуьтуш, уьш дIасхьадала доладелла хан, боккхачу барамехь цхьа бIе эзар шерашна гергахь бен а хилла яц. Делахь а, цхьа юьхьиг йоцуш, Дала кхоьллина дуьненан цхьаа хIума хила йиш йоцун дела, шех адам хира долу Адам-пайхамар а, дебна цуьнан тIаьхьиенаш а, цхьана меттера дIасхьайовлар, барам боцу генара хаттар ду.\nДелахь а, КъурIанан масех сура а, церан аяташ а дало лаьа суна, лакхахь айса хьахийначу гипотизано билгалйоккху хан а, зама а мел дукха, цхьа-ши миллион шо хан йолу геналла бен ца хилар билгалдоккхуш. Цул хьалха хилла хенан мур, Iорабаккхар тIехь со охIла вац. Мелла а, сайн кхетаме хьаьжжина жамI дан гIуртара-м ву со, КъурIанан тешалашна тIетевжина.\nКъурIанан шолгIа суран, 117-гIачу аято боху: «Иза ву, тамашена стигланаш а, лáттá а кхоьллинарг …» (2-гIа сурат Альбакъара /Етт/, 117-гIа аят).\nДоьалгIачу суран, хьалхарачу аято боху: «ХIай /нáх/ адамаш!* Кхéра шайн Дéлах, Шá шу цхьана /Áдаман/ дéгIах кхоьллинчу, цунах /цуьнан пIенданах/ цуьнан зуда /Хьава/ кхоьллинчу, цаьршиннах дуккхá бóжарий а, зударий а /кхоьллина уьш дуьнé мел ду/ бáржийначу...» (Аннисáъ /Зударий/ олу 4-гIа сура, 1-ра аят). 7-гIа суратан, 168-гIачу аято боху: «Оха, уьш бийкъара, лаьтта тIехь умматаш (юкъараллаш) деш. Царех бара дика берш, царех бара уьш боцурш а. …» (7-гIа сурат, 168-гIа аят).\n10-гIа суратан, 19-гIачу аято боху: «Адамаш дацара цхьа умматти бен (юкъаралла), уьш декъаделира (барт боьхна). Хьан Делера дош хьалхадаьлла ца хиллехьара, царна юкъахь кхел йийра ма яра, уьш бекъабеллачу хIуманна тIехь» (10-гIа сурат, 19-гIа аят).\nЛулара Африкан, Индин литосферан ши пилта, «ЦIенхIордан» рифта йолчохь, меллаша дIасхьайоьдуш ю боху, шарачохь, цхьа-ши сантиметра генайолуш. И бахьана долуш, цу хIордан куьзга доккха хуьлуш, гонахьара латтанаш хин буха дахна. Цхьана хенахь, кхузаманан «Баб-эль-Мандебан» хидоькъе йолчохь хилла латтан тIехуле, цу ширачу заманчохь хин буха дахначух тера ду, «Аденан чуIанохула» «Индин Iапказан» хи цу палеоIоманна чухьодуш. Тахана, цу «ЦIен хIордан» шоралла 200-350 км тIехйолуш яц. «Баб-эль-Мандебан» хидоькъехь а ю 26.6 км готта.\nIилманчаш дийцарехь, цхьа миллион шара юккъехь Африкан, Аравин бердаш дIасхьадевра ду 50-70 км («ЦIен хIордан» шоралла хира ю къилбседехьа 165 а йолуш, къилбехьа 500 сов км). Нагахь санна, Iилманчин и хьесап нийса делахь, 4.7 эзар шо хьалха и хидоькъе мелла а готта хилла, цуьнан гомхалла йолу дакъа, хетарехь, Крымера «Сиваш» олу меттиг санна а йолуш. Цу меттигехула, Хьалхара Азин латта тIе сехьадаьлла ду, ала йиш ю вайн и африо-семитин расан орамах долу адам. Амма, лоббист-Iилманчин туьйранин баххаш тIе а ца тийжаш, симиташ сехьабевлла хан, бурамаш юкъадевллачу хенаца вай нисъяхь, иза бакъдерг хира ду. Ткъа иза, маца хила тарало? Шеко а йоцуш, Месопотамехь хидестар хиллачул тIаьхьа. Цу хенал хьалха хила таралора иза, цу хидестаро хIаллак ца динехьара хин кеманаш, и кеманаш лело говзалла йолу адам, хи тIехь леларца доьзна Iилма хIаллак ца хиллехьара. Цундела, цхьаа къамел хила йиш яц, IV-гIачу эзар ш.оь.шерашкахь, Хьалхара Азина, симитин лаьттахула лела адам девзина бохучунна гонахьа. «ЦIен хIордан», малхбалерачу бердаца долу лаьмнин дукъ доцург, йоллу Аравин ахгIайре, хин бухаяхна хила а тарало, цуьнан аренгара шера латта тIехь гIум тосуш.\nЦу АллахIан сураша а, церан аяташа а гойту, дуьххьара кхоьллинарш стигланаш а, латтанаш а хилар. Цул тIаьхьа, вайн латта тIехь «Адам» (А-да-Ма) цIе йолу адам а кхоьллина, шолгIа кхоьллина хилла, цунах ялла сте - «Хьа-ва». Уьш ду хьалхара адамаш. И адамаш деба доладелча, царех кхоьллина юкъаралла хилла, цхьана АллахIана (ХIал-Эла, ХIалалу, ист. «Алалу»*) хастамбар а, тешар а долуш. Цу юкъараллин барт а боьхна, уьш дуьне ма-дду дIасхьакхиссар а билгалдолу вайна, цу аяташна тIетевжина маьIна дича. Тахана къастийна дац и Адам-пайхамар кхоьллина меттиг а, цуьнан тIаьхьиенаш дебча, уьш дIасхьакхиссале, хьалхара юкъаралла яхна меттиг а. «Кхузахь хилла бу и хилам» ала йиш йолу, бакъдерг дац вайна девзаш. Бакъду, шеко-м ю вайн, «Кавказан кIошта-м ца хилла те и меттиг?» аьлла кхоллалучу ойланца юьйзина.\nШи миллион ца-кхоччуш хан йолу адаман тюта а, кхин йолу дIаьIахкаш а ю Кавказан кIоштахь (Гуьржийн мохк) карийна. «Азыхан» хьеха чохь а карийна, кхобIе эзар шо долу адаман мочхал а, дахаран туп а. Цундела ю, и тайпа йолу ойла, вайн кхоллаяла йиш. Ткъа Инжил тIехь дуьйцучух цхьацца дерг, шеконе эца йиш а ю вайн. ХIунда аьлча, цу тIехь дукха хIуманаш, хенан йохаллица, адамо ша хийцар бахьана долуш.\nДуьнанчохь, кхаа вешех адам дебна бохург а, шеконе оьцу аса. ХIунда? Цкъа делахь, АллахIа боху: «дуьне ма-дду, Ша дIасхьакхиссина адамин юкъараллаш».\nДуьненчохь хидестар а, локальни агIо йолуш хилла ду. ХIаллакдинарг, Нухь-пайхIамар шех схьаваьлла, цуьнан халкъ (юкъаралла) бен дац. Бакъду, нуьхьалан халкъ доцург а, цу бохамо лаьцначух тера ду кхин а халкъаш. Масала: Индин ахгIайренан а, Африка континентан малхбален йистера адмаш а. Ткъа вукха, дуьне ма-дду дIасхьадаьлла хиллачу халкъах хIун хилла?\nПхи эзар шо сов хьалха, хилла хидестаран хилам вай къобалбеш белахь, ши миллион шо хан йолу гуьржийн махкара тюта а, «Азыхан» хьеха чохь карийна кхобIе эзар шо долу адаман даьIахк а вайна тешаллаш а делахь, бакъдолуш вайн ала йиш ю, Везачу АллахIа, дуьненчохь деха массо а адам хIаллакдина ца хилар. «Нуьхьалан муьрехь» а, цхьа дакъи бен хIаллакдина дац. «Адам», адмаш кхоьллина, кхолладелла зама вайна евзуш а, евзура йолуш а йац.\nИнжил тIехь дуьйцу, Нухь-пайхамаран кхаа кIантах хилла боху адаман кхо га, (кхоъ адаман макрораса /доьзал/), хидестарца билгалйаьллачу хенал хьалха а, цул тIаьхьа а, шен-шен дахаран кIошта йолуш даьхна ду. Уьш ю: Африкан континент, Малхбален агIонгара «Юкъара Азии» олу кIошта, иштта «Кавказ-Арарат-Загроссан» кIошта а, шеца юьйзина Юххера Малхбале а йолуш. Цу кхаанах, тIаьххьара хьахийначу кIоштахь хилла бу, и хидестаран бохам а. Цигахь а, дерриге халкъ хIаллак ца дина АллахIас. Цул совнаха, Нухь-пайхIамаран доьзал а, иштта пайхIамарш а дийна битина, царех юхадебош церан тIаьхьиенаш. И сан тешалла бакъдеш долу, аяташ дало лаьа суна.\n23-гIачу суран, 23-гIачу аято боху: «Бакъдолуш, Оха Нухь вахийтара цуьнан (шен) халкъ долчу…» (23-гIа сура, 23-гIа аят). Ткъа 32-гIачу аято а боху: «Оха вахийтира уьш болчу, царех шайх волу элча…» (23-гIа сура, 32-гIа аят). 23-гIачу суран, 31-гIачу аято а боху: «Царна тIаьххье Ша керла тIаьхьие кхоьллира» (23-гIа сура, 31-гIа аят). АллахIас ца боху: «…Ша, юкъаралла кхоьллира», Цо боху: «тIаьхьие кхоьллира». Ткъа уьш, «шумарш» бу, Нухь-пайхIамаран доьзалан тIаьхьиенах долу, йа цуьнца генетикан уллера гергарло долу кавказхойн дакъа. Ткъа вуьш ерш (тIаьхьиенаш) хила еза, «хьалхара нухьитин» хенара оьмар йолу «ширакавказхойн расан» юкъараллаш (хурриташ, нахи-хурри, ари, «хана-субарташ», элламаш, гутти, каскаш, касситаш, нах-урартуой, манаш, ишт.кх.дIа) а, цкъа, «индоевропейцин мотт» буьйцачу расах дIауьйра йолу тобанаш а (масала, «хатташ»). И некъ вайга бойтург яра империш а, цу империна бохкабеллачу Iеламчаш-Iилманчаша бакъдерг хьулдеш, вайн кхетаме харц тешалла диллар а.\nИнжил тIехь вуьйцачу «Нухь-пайхамаран кхаа кIантах», «кхаа вешех дебна ду, дуьненчуьра доллу адам» боху кхетамца, вайн ойла юьйзина хиларан бахьана ду, АллахIас, Ша диссийначу деза тептарех тешалаш бахарна. Делахь а, вайна хаа дезаш ду, кхин цхьа АллахIан дош: «ХIай китаб (Деза Яздар) охIал! Бакъдерг хIунда эдо аша харц долучуьнца? Бакъдерг шаьш хьула а деш, шаьш хууш а доллушшехь» (3-гIа сура, 71-гIа аят).\n«Боккъалла а царех ю тоба, шайн маттаца Деза Яздарш (Китаб) хуьйцуш берш, шуна моттадалийта и Яздарш бакъдерш ду. Цара баха а боху: «АллахIана гергара схьа ду». Уьш юьйцуш а бу АллахIана тIе харцо, шаьш боллушшехь хууш» (3-гIа сура, 78-гIа аят).\nВай теша бакъдолчу тептарах (уьш хилла, Дала бахарна), амма ца теша, дуьненчохь тахана даржийначу харц тептарех. Цу юкъахь дац КъурIан. Делахь а, масаллина аьлла, аса дало тарало цу тептарш (Инжил, Забур, Товрат) тIера, теша томехь долу тешаллаш, вайна хетарг, бакъ долучуьнца дустачу, йа хаздечу меттехь.\nКхаа вешин цIераш а йохуш, КъурIана тIехь къастийна ма дац, хидистиначул тIаьхьа дебна, дуьненчохь мел деха адам, цу вежарийн тIаьхьие ю бохург (масала – негроидаш, американой, китайцаш, кхин тайпа, дуткъий бIаьргаш долу адам). Нухь-пайхамаран хила томехь йолу тIаьхьиенаш ю «протошумаройн», «протохуррин», «протоэлламойн» халкъаш - гуттин, луллабан, касситин тайпанаш кхуллура долу, цхьанаораман генаш.\nДоцца аьлча, «Нухь-пайхамаран тIаьхьиенах хилла кхо га ду иза» бохург юхатоттуш: Дац! – олу аса «симиташ», «хамиташ» олу генаш-ам! Иштта, «кавказхой» юкъара дIакъастийча, буьсуш болу цхьаболу «яфеташ» а. Делахь а и «яфеташ», «ширакавказхой» хила таралуш бу, цхьана гIодан, IаддаргIа йолчу ган адамаш, Iаламата ширачу геналлехь дIасхьакъаьстина а долуш.\nАдам-пайхамаран хан юьцучу заманчохь, вайн чIагIдан йиш йолуш ду, «адам цхьа орам болуш ду» бохург. Амма, Нухь-пайхамаран зама хьахочу хенахь, «доллу кхузаманан адам, Нухь-пайхамаран тIаьхьие ю» бохург, иза Iаламата доккха гIалат а, бакъдоцург а ду.\nКхузаманан Iилманчаша макродоьзалш хьахочу заманчохь, «яфетех ду» аьлла, цара хьахош долчу халкъаш юкъара цхьаболу «кавказхой», бакъдолуш Нухь-пайхамаран тIаьхьиенех бу. Генеологин Iилма зоьш, иза листа деза аьлла хета суна, цхьацца болчу макродоьзалах Iилманчин лаамехь тоьхна, цхьадолу халкъаш, шайн бакъйолчу тIегIане хIитто.\n3-гIа жамI: «Теллиначу Iилмано» (наука), «Hamo sapiens» олу адам дац, кхузаманан адам шех хилларг а, «маьIданан стаг» нацкъара тоттуш кху дуьненчохь, Африкера дIасхьадаьржинарг а. Иза, готтаIалашо йолу симитин лоббин туьйра ду. Адам схьадаьлла ага а, цу Африкехь дац, Азихь ду, кхин а нисса аьлча, «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепехь». Цхьа латта, цхьаъ долу адам къастийнарг бу АллахIан лаам а, геологи-Iаламан хиламаш а. Шеко йоцуш, адам кхиарца йоьзна кхузаманан хронологи харцхьаяккхина ю, цуьнца цхьатерра, дерригдуьненан истори а.\nКху дуьненна тIехь, адаман дахаран гаьнгали хилла кIошташ, лакхахь ма-хьаххора масех бен яц – «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе», «Малхбалеафрикан лаьмнаш», «Сино-Тибетан лаьмнин къепе», йа «Индокитаян», иштта, царелла тIаьхьа кхиана «Европан», «Уралан», «Юккъера Азин», «Американ» лаьмнин дахарш а. ДуьнентIехь кхолладелла, кIезгачу барамехь пхиъ макрораса: «кавказо-азиатан», «африо-симитин», «монголо-китай-австалийцин» («Тийна Iапказан»/Тихоокеанский/, вуьшта аьлча, Камчатки тIера, Австрале кхаччалца долу «малхбален Iад»), «американ», уггаре къона лору «индоевропейцин» а.\nЦу меттигашкахь кхолладелла адаман цхьацца долу гаьнгалеш, кIезгачу барамехь, цхьаъ, йа цхьаъ ах миллион шераш долуш хила еза. Вуьш дерш, деса хабарш ду. Вайна ладаме ерг ю «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе». Уьш лара мегара дац къастош Кавказан, Загроссан лаьмнаш а, церан кийрахь даьхна хьалхара ваьрраш ша-ша а. И ши лам, вовшех къасто йиш йоцу цхьана къепан ши тIам а, «ширакавказхойн раса» кхолладелла юкъара ага а ду. Иштта и раса лара мегара дац, тIех шираллехь кхолладеллачу, Африкера, «хамо сапиенс» ду олучу адамах (африа-симиташ) а. И раса кхоллаелла, меттигерачу коьчалан бух тIехь – праадам (Iилмано «неандерталец», тIаьхьо «кроманьонец» олу адаман бух). И тайпа «хамо сапиенсан» адам кхиийна ага-пхьалгIанаш, дуьненна тIехь, кIезгачу барамехь ялх-ворхI хилла ю. ХIунда? Вайна ца хаарна Адам-пайхамар кхоьллина хан. И хан а хиларна, хетарехь шина миллион шаре дIагIуртуш.\nВайна ладаме ерг, царех кхоъ ю - «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе», «Малхбален Африкан лаьмнаш», «Европа-Уралан хьакхадаларша» кхоьллина, юкъара ю ала мегара долу къепе а.\nПросмотров: 105 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/2


Оьрсийчоь – Мьянма – РохIинжа: ХIун ду "къинхетамна" бухадиллина?\nКремло Мьянмица официалехь лелийна политика гараяла кечлуш санна го тахана.\nЦхьа а "фронда" яц Путинний, Кадыровний юкъахь\nМьянмин эскаршна кеманийн биста кхаччалц герз а латтош, лата а Iамош, оьрсийн мотт а тIехь хьоьхура Шойгу Сергейн инструкторша. Ткъа Нейпьидона дуьхьал мел верг нисвора Путинан гоно «террорхо» статусан гура. …Ткъа хIинца?\nМьянмица Кремло хIинццалц лелийна политика\nКремло Мьянмица юкъаметтигаш уггаре хьалха юстуш лелийна Китайн оцу махкаца долчу гергарлонца. Ткъа Китай цунна тоьлла верас ю.\nМьянмехь Iедало а, дукхахболчу бахархоша а арахьара тIебаьхкина лору рохIинджаш хьийзош буйла дуккха а хан ю, дуьненна а санна, Оьрсийчоьнна хуу. 2012-чу шарахь махкахь 4 процент бен доцу и бусалба къам хьийзо долийча, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацино орцадаха долийра шен декъашхошка-пачхьалкхашка.\nАмма, масситтаза кеп-кепехь кечйича а, Мьянмерчу геноцидах хIоттийна резолюци чекх ца ялийтира Китайно а, шен ламастехь цунна даима а тIетовш схьайогIучу Оьрсийчоьно а.\nМьянмехь адамийн бакъонаш къиза хьоьшуш хилар хьаха а ца дира Путин Владимира стохка ша цигарчу президентца Тхин Чжоца цхьаьнакхеттачохь. Дозалла а деш дийцира шина мехкан гергарлонаш чIагIлуш латтарх лаьцна.\nШина дийнахь хилла «метаморфоза»\nМьянмехь рохIинжа къам хьийзор цIеххьана санна юьхьаръийцира кху шеран юьххьехь нохчийн юкъархоша, доккхачу декъанна, социалан машанашкахула. Юькъ-кара цу махка эха буьйлабелира вайнехан тергамчаш – масала, сагIаден цхьаьнакхетаралла Салсабил, цуьнца цхьаьна юридикан тергоян хиллачу Iалашонца вевзаш волу адвокат Мусаев Мурад.\nТкъа мичара дели а ца хуучу кепехь хьахийра рохIинджаша ловш болу бала деношкахь Кадыров Рамзана. Эццахь лилхира Москох а, Соьлж-ГIалахь а бусалбанаша дIабаьхьна гуламаш. Цара «шаръян» а йолийна Кремлан политика. Иштта го сурт шайн Iедал чуьра довза таро йоцчу Оьрсийчоьнан бахархошна.\nПесков Дмитрийс иштта дIахьедар дира дахначу кIирандийнахь: «Сан ала дац оцу проблемех. Вайна гина прессо бен хаамаш, цара сагатдойту». (Терго йойла ду, хIинца Песковс ца боху, хьалха Кремлан векалша ма-аллара, Мьянмехь рохIинжаш-герзахой бу харцо лелош).\nКхин а гена йолу шолгIачу дийнахь (04.04.2017) арахьарчу гIуллакхийн министраллан официалера векал Захарова Мария – цо фейк ю (аьшпаш) олу Оьрсийчоьно Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь Оьрсийчоьно Мьянмех йолу резолюци чекх ца ялийтина аьлла Рейтерс агенталло ах шо хьалха баржийна хаам.\nАмма Захарована бен-башха дац хаам цхьана Рейтерсо бина ца Iаш, Оьрсийчоьнан массо агенталлаша а баржийна хилар, Мьянмин Iедало резолюци чекх ца ялийтарна Кремлна официалехь баркалла аьлла хилар.\nСтенна оьшу Кадыровна рохIинджа?\nБусалба умматах жоп лучу политикийн могIара Кадыровс ша хIоттийна массех шо ду. Исламан политикана а, Малхбалерчу мехкийн дахарна а, церан тIемашна а иза юкъагIертар – иттаннаш масалшца бевза хилам бу.\nЦул совнаха, ца лов цо, ша динан лидер шена гаре терра, Малхбузехь исламна еш нисло аьлла шена хета харцо а – масала, Шарле Абдон карикатурашна дуьхьалоеш айбира миллион адамах хIоттийна гулам.\nШа-шена тIеэцна жоьпалла дIакхоьхьучу юкъанна Кадыров Рамзан мал ца ло юх-юха а ша Путинан «гIаш-салти» вуйла хаийта а.\nТкъа кIира гергга хьалха цо Мьянмерчу рохIинджаша лов бала хьахош, «Оьрсийчоь цигарчу тахана зуламаш деш хьийзачу «шайтIанашна» тIекарло еш елахь, со дуьхьал ву Оьрсийчоьнан позицина», аьлча, тусаделллера Оьрсийчуьрчу бахархошна иза Путинца ийгIина ваьлча санна.\nЦхьа а фронда а яц Нохчийчоьнан куьйгаллин агIор».\nОцу юкъанна Китайхь волчу президенто Путин Владимира элира (04.09.2017): «Пресс-гIоьнчалло арахеца деза сан а, Мисаран а дIахьедар Мьянмехь хуьлуш лаьттачун хьокъехь, Тхо дуьхьал ду муьлхачу а кепехь ницкъбарна, кхойкху оцу мехкан Iедал ситуаци шен дола эцаре».\nДуккха а басалбанийн дегнаш тедан Путина аьлларг дацара дуьззина тоаме. ХIун хир ду хIинца рохIинджа бахьанехь Кремлца «гараваьллачу» Кадыровх, хоьттира наха вовшашка. Делахь а дерриг а меттахIоттош, цакхетам бижийна Китайхь Путина ша аьллачунна тIетоьхначо: «Цхьа а фронда а яц Нохчийчоьнан куьйгаллин агIор».\nИза, нохчийн маттахь аьлча, шенний, Кадыровнний вовшашлахь цхьа а цакхетам бац, дерриг а вошийн дага хьоаьжжина деш ду, бохург дара.\n…Ткъа иштта хилча, массо а хIума тохалеррачу шен гура юхадоьрзу: Путинна ца хууш, цо магоза, цуьнан лаамах йозаза яьккхина яц Кадыровс цхьа а гIулч. Мелхо а Кадыровс президентна цкъа а цо ца аьлларг Мьянмех лаьцна ала «бахьана делла». Юха а оригинале хила некъ белла. Ца белла шен цIахь, Кремлехь, кабинетехь Iачу юкъанна, белла иза Мьянмин тоьлла лулахо йолчу Китайхь Iаччу дийнахь.\n«Цхьа а фронда а яц» Кадыровна, Путинна юкъахь. Ю хьажийна, юьстина, зийна, шайнна лелаеш политика. Халкъанна цунах цхьана ханна интрига хилахь а.\nСоциалан машанашкахь – кхин некъ дагара дийца бацаре терра – эзарнаш нохчаша, долийнарг шайх хьакхалуш хиларе терра, тергалдо Мьянмера хьал. Цхьаболучара баккъал а рохIинжех дог а лозуш. Вукхара, «юха а ночхий, цхьаьнхьа дIа а хьовсийна, питанна юкъа а ийзийна, байа бахьана ма даккхахьара Iедало», бохуш.