Ахмадов Муса: "Вайн берашна нохчийн мотт хаийта, бийцийта дийнна доьзало "Стелаlад" журнал деша деза" | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nСр, 04 августа, 19:17 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Ахмадов Муса: "Вайн берашна нохчийн мотт хаийта, бийцийта дийнна доьзало "Стелаlад" журнал деша деза"\nБерийн журналан истори хьал долуш а, шен орамашца, нохчийн махкахь зуламийн дарц даржале хиллачу шерашка халайоьдуш а ю. Журналан дуьххьарлера номер араяьлла 1986-чу шарахь, 36 эзар экземпляр а тираж а йолуш. Хlора арайолучу номерехь къахьоьгуш бара гlарабевлла нохчийн яздархой, поэташ Жанаралиев lимран, Абдулаев Леча, Завриев Мадула, Кадиев Руслан, Ахмадов Муса.\nКъоначу ешархошна журнало довзуьйту нохчийн къоман гlиллакхаш, ламасташ, дуьйцу юкъараллехь лелачу бакъонех лаьцна.\n- Нохч-Гlалгlайн Республика йолчу хенахь журнал нохчийн а, гlалгlайн а меттанашкахь арадолуш дара, - бохуш дуьйцу Нохчийн Республикин халкъан яздархочо, "Издателийн цlа" ГАУ-н редактора Ахмадов Мусас. - Нохчийн Республикехь тlеман кампанеш йолчу хенахь арахоьцучуьра сацийна "Стелаlад", цул тlаьхьа а, Делан къинхетамца, юха а, арадала доладелира. Журнал доьшуш, дезаш болчарна боккха кхаъ бара иза. Редактора дийцарехь, "Стелаlад" массо хенахь а дара оьшуш а, хьашт долуш а. Шен агlонаш тlехь цо даима а довзуьйту меттан башхаллах, хазаллах, фольклорах, нохчийн авторийн кхоллараллaх лаьцна. Къаьсстина хьахо хьакъ ю тlекхуьуш долу чкъор кхетош-кхиорна тlе тидам бохуьйтуш йолу, хазачу, къеггинчу басаршца, ехкина иллюстрацеш.\n- Нохчийн мотт гуттаренна a баха бисийтар ю журналан коьрта lалашо, - дуьйцу М.Ахмадовс. - Редакцис шен боллу ницкъ тlекхуьуш долчу чкъурана нохчийн маттахь, хецна, язъян а, еша хаийтарна тlебохуьйту. И бахьана долуш, берашна самукъане халаре, керланиг довзаре сатуьйсуш кечдо оха кегий дийцарш, байташ, галаморзахаллаш (кроссворд). Цул сов, хlора номерехь дешархошна, шаьш язъина байт я дийцар зорба тоха а, шаьш диллина сурт тlетоьхна, шайн публикацешна бухахь авторш хилла дlахlитта бакъо а ло "Стелаlадо". Оцу кепара вовшашца гергарлонаш а леладо оха. Иштта, "Бовза хьайн мохк" аьлла рубрика a ю журналехь. Цо дуккха а вайн махкарчу, вайна ца евзачу яртех, къотарех, кlоштех, церан цlерех, уьш муха кхоллаелла а дуьйцу берашна, нохчийн маттахь довзуьйту кlиранан денош. Уггаре а йоккха юкъараллин проблема, вайн бераш оьрсийн маттахь алсам литература йоьшуш а, мультфильмашка хьовсуш а хилар ю аьлла хета Мусана. Мел халахеташ делахь а, нохчийн литературица уьйр церан кlезиг хилар билгал а доккху цо.\n- Сан доккха дехар ду шайн бераша нохчийн мотт бийца луучу нохчийн дайн-наношка хlокху журнале язбалар, шайн доьзалехь, цхьаьна хlара дешар. Керлачу технологеша юкъаяьхначу гаджеташца ловзуш, цу тlехь кхечу маттахь мультфильмашка хьовсуш дукхачу берашна бицло вайн мотт. Нохчий хилла диса вай лууш делахь, мотт ларбар ю вайн коьрта lалашо.\nНохчийн маттахь берашна лерина передачаш чlогlа кlезиг ю вайн, кхин а эшна ду мультфильмашца долу гlуллакх. Цундела, мотт кхиорехь коьрта дакъа хилла схьадан дезаш ду журнал. Нагахь санна, иза хlора доьзалехь, хlора хlусамехь хилахь, ша юьхьарлаьцначу lалашоне иза дlакхочург хиларх цхьа а шеко яц сан. Къамел дерзош, яздархочо билгалдаьккхира: - Бер кхиорехь, юкъараллехь шен меттиг дlалацарехь, исбаьхьаллин литературица цхьана могlаре "Стелаlад" дlахlотто мегарг хилар.\n- Оха язъеш йолу произведенеш нохчийн литературин маттаца йогlуш ю. Нохчийн къоман дукха диалекташ ю, цара берашна боккха тlеlаткъам а бо, ткъа тхан журнал уьш къоман культурин, lадатийн, ламастийн хоршахь кхетош-кхиорехь дика накъост ду, - дерзийра шен къамел Ахмадов Мусас.\nТаханалерчу дийнахь журналан тираж 2 эзар экземпляр ю. Цуьнан дlасадаржор цуьгна язваларца ду. Хlора шарахь кхуьуш догlуш долчу цо дукха а, самукъане а конкурсаш дlахьо, цо а, шен кепара, журнал дlасадаржорехь, нохчийн маттана къона чкъор тlедерзорехь дика жамl ло.\n29.07.2021 / 10.18\n24.06.2021 / 12.11\n25.05.2021 / 12.15\nДадаев Сайд-Хьасан: Шуьйрачу хаамийн гlирсашкахь нохчийн меттан орфографин бакъонаш ларъяр чlогlа ладаме гlуллакх ду (+видео)\n20.05.2021 / 15.05\nНохчийн музейшкахь – мехала гIуллакх\n26.04.2021 / 14.41


Трамп - Ким: Каро торуш бу машар\nСингапур -- Трамп Доналда а, Ким Чен Ына а, вовше куьг а делла, дIадолийра цхьаьнакхетар. Мангал. 12. 2018.\nТрамп Доналда а, Ким Чен Ына а вовше куьг а делла, ши гочдархо бен уллехь кхин стаг а воцуш, дийцарш дIадолийра Сингапурехь. И цхьаьнакхетар дахделира 35 минотехь, Цул тIаьхьа, шорйинчу кепехь, дийцарш кхин а дIаьадаьхьира Iамеркан а, Къилбаседа Корейн а куьйгалхоша.\nСаммитан жамI ду "Вовшех кхеташ хиларн дIахьедар" цIе йолу мехала кехат тIеэцар. Цу тIехь аьлла ду, "Корейн ахгIайре зарратан герзах" маьршаяккха хьожур ю ши агIо аьлла. Цуьнца цхьаьна Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа дIахьедар дина, шаьш Къилбаседа Корейн кхерамазалла латторан жоьпалла шайна тIеэца кийча хиларх лаьцна.\nСаммит дIайирзинчул тIаьхьа Трампа дIаяьхьира зорбанан конференци. Цигахь цо масийтта мехала дахьедар дира цо. Царна юкъахь ду Корейн тIом гергарчу хенахь дIаберзор болуш хилар. (Дуьйург ду, хетарехь, машаран барт бан аьтто хила мега бохург).\nКъилбаседа Корейно юха а дIахьедар дина, шен ракетийн мотораш зуьйш йолу коьрта тIеман объект хIаллакъян ша кийча хиларх лаьцна.\nКъилбаседа Корейна кхайкхийна санкцеш цкъачунна юьсуш ю, Пхеньянан а дисинчу дуьненан а юкъаметтигашкахь "зарратан фактор" дIаяллалц.\nКим Чен Ынца шен цхьаьнакхетар дIадирзича, "Iамеркан аз" зорбанан гIирсана интервью луш, Трампа иштта мах хадийра Къилбаседа Корейн лидеран: "Иза башха стаг ву. Самукъане, вуно хьекъале, тIехдика маслаIатан мотт бевзаш. Шен халкъ деза цунна. Эр дацара ас со цу гIуллакхо цецваьккхира, амма шен халкъ деза цунна. Суна хетарехь, оха башха барт бийр бу".\nТрампа дийцарехь, цхьаьнакхетарехь 90 процент цо а, Ким Чен Ына а хан яйира зарратан герз дIадаккхар дуьйцуш, амма хьахийра кхин долу хаттарш а. Царна юкъахь дара адамийн бакъонаш ларъяр а, тIом боьдуш Къилбаседа Корейн территори тIехь кхелхинчу Iамеркан эскархойн декъий цIадерзор а.\nЦуьнца цхьаьна Трампа билгалдаьккхира Къилба Корейхь дIатарбинчу Iамеркин эскархойн терахь лахдарх лаьцна цкъачунна дуьйцуш дац аьлла. Президенто ша тешна ву элира, иза тIейоьгIучу хенахь дийр хиларх.\nТрампа бинчу хаамца, цхьана ханна Къилба Корейца цхьаьна дIахьош долу тIеман Iамораш совцор ду. ТIеман Iаморашна дуккха а ахча деза, тIехула тIе уьш питане амал йолуш а ду, элира цо.\nТрамп дуьхьал вац Къилбаседа Корейн лидерца къамеле вала\nКим Чен Ын-ца цхьаьнакхета кийча ву Трамп Доналд\nКхо Iамеркахо дIахеца мегаш ву Къилбаседа Корейно\nВизитаца Китай вахана Къилбаседа Корейн лидер Ким Чен Ын\nПекино бакъ ца до Ким Чен Ын Китайхь хилла бохург\nКим Чен Ын-ан дIахьедар къобалдо дуьнено\nПрезидент Трамп цхьаьнакхетар ву Ким Чен Ын-ца Мангал-баттахь\nЗарратан полигон дIаяккха лаам хиларна Пхеньянна баркалла аьлла Трампа\nТрамп юхаваьлла Ким Чен Ын-ца цхьаьнакхетаре вахарх\nПхеньянца къамел юхадоло дагахь ву Трамп\nТрамп а, Ким а тIелаца кечлуш ю Сингапур


ГIалгIайчохь яржош ю Магасан мэрино арахецна "ГIалгIачун юкъараллин меттигешкахь леларан гIиллакхаш" брошюра. Коьртачу декъана уьш дIасайоькъуш ю Магасехь дуккха адамаш гуллочу меттигашкахь, ткъа Гезгмашин-беттан (сентябрь) 1-чу дийнахь школашкахь дIасалур ю уьш дешархошна. Цу тептаран Iалашо ю кхузаманахьлерчу кегийрхошна хийцалуш долчу кху дуьненахь оьздангалла а, гIиллакхаш а диц ца далийтар. ХIора агIонехь текст ю гIалгIайн а, оьрсийн а, ингалсан а меттанашкахь.\nМагасан мэро Цечоев Беслана кхеторехь, гIала шорлуш ю, цига богIу туристаш, шайна юкъахь кхечу пачхьалкхашкара нах а болуш. Царна а луур ду меттигерчу гIилакхех лаьцна довза. Цечоевс дийцарехь, Магасехула дIасалелаш цунна хааделла цхьаболчу гIалгIашна гIиллакхаш хууш ца хилар а, лардеш ца хилар а.\n“Оха тезисийн кепехь яздина уггар коьртаниг. ХIора оха дуьйцучу гIиллакхан кIорггера чулацам бу", - тешна ву гIалан да. Цо дийцарехь, яздинчу тӀедожораша а, гIиллакх лелочу наха масал гайтаро а дикачу агIор Iаткъам бийр бу гIиллакхах-оьздангаллах бухучу нахана.\nШок лекхар а, томе доцу белар а\nНекъа вогIуш воккханиг гича, некъ бита беза цунна, нагахь иза цхьа де хилла а воккха велахь, аьлла ду гIиллакхийн гуларехь. Махкал арахьа муьлхха а стага шен Iуналле эца еза шен махкахо, нагахь цунна уллехь гергара стаг вацахь, дагадоуьйту цуьнан авторша.\nРогIера пункт ю – оьзда доцу къамел дар а, шок лекхар а, адамаш долчу меттигехь томе воцуш вела а, хецавелла лела а мегаш ца хиларх лаьцна. Цул сов, оьздачу гIалгIашкахь товш дац когахь пазаташ йоцуш аравалар а, тIелетта бедарш йоьхна лелар а: "Верзинавалар эшнаш деш ду, ткъа духар оьзда хилар мехала ду".\nДоьшучунна хила ма везза волу гIалгIа хила муха латта веза, воккхачунна муьлхачу агIор хила веза, муха волавала веза, я латта веза хаийта хIора гIиллакх яздина ду, уллехь сурт а долуш.\nЦечоевс дийцарехь, материал кечйеш уьш дагабевлира гIалгIайн историкашца а, баккхийчу нахаца а. Иза ша лийлира, тексташ а эцна, массара лоруш болчу гIиллакхаш а, ламасташ а девзачу нахана тIе. Цундела хIора фраза дукха чIогIа лерина юьстина язйина ю, кегийрхошна Iамо хьехна а ю, боху Цечоевс.\nШена тIе тидам бохуьйтуш ю зударшна хьажийна абзац. Сурта тIехь ши стаг ву хиина Iаш, ткъа цу шинна хьалха коьрта охьатаIийна лаьтташ ю еха коч йоьхна йовлакх тиллина ши зуда.\n"Жима-йоккха ю аьлла доцуш, муьлхха а зудчо меттиг йита еза стагана, цуьнан хене ца хьоьжуш. Зудчуьнгахь догIуш ду эхь долуш, эсала, оьзда йистхилар долуш, хийрачу стагана юххе ца гIерташ хилар. Зударшкахь догIуш дац мохь хьекхар а, гIовгIане елар а", - аьлла ю цу суртаца йолу текст.\nЦу юкъахь цхьа а нийсонан бакъо йохор дац, боху мэро.\n“Зудчо хьалагIаттарца гойту ша стаг лоруш хилар, иза жима велахь а, цуьнан маса шо ду бохучуьнга хьаьжна доцуш. ГIеметта хIоьттинчу зудчо а гойту нах болчехь хьалагIаттарца ша кхиазхо ларар. Иза гуш ду йоIаршна, уьш кхуьа божарий лара безаш хилар хууш. Зудчун хаа еза шен сийлахь йолу зудчуьнан меттиг", - дуьйцу цо.\nЭксперто, политолого, историн Iилманчо, юкъараллан жигархочо Матиева Анжелас дуьйцу, баккхийчу а, гIеметта хIоьттинчу а нахе шен болу ларам а, сий дар а гайта дезаш ю зуда, церан маса шо ду бохучуьнга хьаьжна доцуш. Амма иза реза яц жима-йоккха хиларе ца хьоьжуш зудчо мел жима велахь а стаге болу шен ларам гайта беза бохучун.\n“Нагахь жимачу стагана шен нана хила мегар долу зуда гича, цо цуьнан сий дийр ду шен ненан санна. Иза тхан цIийца ду. Цо неI дIайоьллур ю, шел хьалха чу-ара йоьлуьйтр ю иза, шен оьздангалла гойтуш. 15-20 шо долчу бераша а, кегийрхоша а гойту шаьш со ларар, суна меттиг юьтуш. Иза хьакъ долуш лелар ду", - дуьйцу Матиевас.\nЛиза А. цIе йолчу ГIалгIайчуьрчу цхьана юкъараллан жигархочо къобул ца до Цечоевс лелориг. “Магасан мэр алапа оьцуш ву зударша а, божарша а ял луш. Цундела и санна даржехь волчу стага дийца оьшуш дац, зуда даиман а юхайолуш хила еза бохуш. Вайн цхьатерра бакъонаш ю, нийсо ю конституцица, юккъехула аьлча, цунна коьрта низам хила дезаш йолчу. Нагахь иза Iадатан лахара чинаш лакхарачарна муьтӀахь хиларан къепе хьалахататта лууш велахь, иза дан, Iедалан гIуллаккхой а боцуш, йолуш ю юкъараллин вовшахтохараллаш", - боху цо.


Охан-бутт 28, 2013\nШира "Бер даран тоьшалла"\nНохчийчура арабевла нохчий, дукхах берш Туркойн махкахь а, масех юккъерчу малхбалера Iаьрбийн мехкашкахь дIатарбелла 100 шо сов ду. Нохчийн мотт бицбелла ца Iаш, нохчийн истори а ца евза тIекхуьучу чкъурашна.\nЦу историн гIайгIа бо царех Туркойчуьра нохчо Озташ Бурак ву. Шайна нохчийн мотт ца хаар чIогIа новкъ еха Осташан, делахь Ингалсан маттахь Туркойчуьра нохчех лаьцна хIара къамел до Озташа.\nОзташ: "Билгал терахь дац Туркойн чохь нохчийн гIалгIай мел бу аьлла, амма суна хетарехь 100 эзар хир ву цигахь. Туркойн чохь 40 юьртахь Iаш бу вайнах дукхах ерш махкана юккъехь а малхбалехь ю и ярташ. Уьш 1858 -чу шарахь кхача буьйлара Туркойн махка, Имам Шамал оьрсашна каравахна, нохчийчоь оьрсаша дIалацча.\nНохчаша, Туркойн махка хIижарат дара бахьанаш дукха дара, юкъара аьлча, Туркойн, цу заманахь хилла Отманан Iедалан тешаме Бусулба нах оьшур шайн олаллехь болу Iаьрбийн мехкашкахь а Балканехь а, Анатолехь.\nТкъа оьрсаша Кавказ шайн оллале ялон гIерташ, цигара нах къар ца балуш яра. Цу бахьнехь, оьрсийн а Туркойн барт хилира нохчийн а, Суьйли а, ХIирой а, Чегасий лен бина Туркойн махка дIабахийта. Отман Iедалан архиво дийцарехь, оьрсаша, юьхьанца, Туркошка дуьххьара шаьш арайохуш йолу нохчийн 5 эзар доьзалан цIераш дIаелира.\nТIаьхьо, Кавказхошна юкъахь лелаш болу айкхаш а къайлахчу Туркойн Iедалан белхахоша а кхин 32 эзар хиллал доьзал Iеха бина, Туркойн махка бахийтира. Оьрсийн а, Туркойн бертахь мел бу, кавказхой Туркойн махка кхуьйлуш бара. Хете, нохчий, Оьрсийн-Туркойн дозанехьа баха хевшича, иза Оьрсашна ца тайра.\nМаситтазза Туркойн махкара дегIастана юха баха гIоьртира Нохчийн амма Отманан эскар дуьхьала долий совца бора, хIунда, Оьрсийн Iедалца шаьш официал бина барт ца бохбан.\n1920-чу шарахь, Туркойн Iедалан коьрте кхаьчна националисто, Ататурк Камала, Трукойн доцу къаьмнашка Туркойн мотт а ламасташ бен ца лела даийтира. Масала, Нохчийн мотт буьйцург набахте вуллур. Цу бахьнехь, таханлерчу дийнахь Туркойн чохь дукха кIезиг ву нохчийн мотт хууш. Делахь, нохчийчоь дIакъаьстича, юхнехьа мотт Iамош нохчийчу эха болабелира Туркойчуьра нохчийн. Онда мотт Iамош программаш йоцу дела, тIех-тIехула бен Iама ца ло цаьрга вайн мотт. Дуьххьара хонкаре баьхкинчарна а цигахь биначарна юккъе мотт ца хууш дийнна цхьа чкъор доьлла.\nМаршо Радио: Осташ Бурак Францехь шайн лекхар дешарна бан беза таллам а рисерч Туркойчура нохчийн исторех лаьцна ю. И таллам беш, нохчийчуьра яздархоша, масала Айдмаров Абузр жайнаш санна, арахецна жайнаш тIехь дерш чулоцуш, вуьшта, нохчийн хIижарате арабевлча, бухахь бисна нохчийн историн тIаьхьа ваьлла архиваш толлуш шира Латин элпашца яздина кехаташна анализ еш ву Осташ.\nНохчийн тIаьххьаралера тIом болабелча, 200 хиллал нохчийн доьзал Туркойн махка дахар тхокIело лоьхуш. Цу бахьнехь юкъаметтигаш а совдегаралла чIагIъеллера Туркойчуьра нохчийн нохчийчоьц амма Нохчийчуьра Iедало бизнес нийса ца лелаярна, дIа хийдира и юкъаметтиг. Нохчийн Iедало Туркойн «Бора Иншаат» олу компанега гIишлош хIитта яийтина цуьнан догIу ахча дIа ца луш нохчийчуьра ара бехира компанин белхахой, бохуш дийцира Осташа.\nИза тIечIагIдеш хIара кехат яздо Хаси юьртара цхьана вахархочо нохчийчуьра цхьана гIишлонах цIе ялча « Шаьш миска, дог1у хьакъ диъна д1абахийтина болу туркойн белхалошна ойла ян езар-кх Рамзана! Церан къа дара-кх иза оцу г1ишлонах дахнарг! И яьсса ботт яьгча, халахетта дага цхьа а х1ума ца деара-кх суна, бен д1а а ца хийтира!\nТуркойн чохь нохчийн мотт хуучарца юкъаметтиг лело Урдунера нохчаша. Урдунера нохчий а бара цхьана юккъахь Туркойн бахархой, Урдунан мохк Отман Iедалан олаллехь болуш. Iаьрбийн мехкашкахь цхьаьцца кегареш хилча дуьйна, шайн кханенан саготта болу нохчийн нохчийчоь марша яллалца Туркойн махка баха планаш йолуш бу таханалерачу дийнахь.»


Индонезин коьртачу шахьарахь эккхийтарш дина\nМасех эккхийтар дина Индонезин коьртачу шахьарахь Джакартехь кхаарийдийнахь. Цул тIаьхьа тIелатархоша а, полицино а герзаш диттина вовшашна. Индонезин, Канадин ши маьрша вахархо вийна, урамашкахь нисвеллачу кхечу 19 стаганна чевнаш йина.\nТIелаттачу 7-ннах 5 вийна.И терахьаш даржийна Индонезин полицино. Юстицин, кхерамзаллин министро Панджаитан Лухут Бинсара хаам барехь, талораш динчех шимма шаьш-шайн эккхийтина. Ишта, цо дийцарехь, зуламхоша шаьш йина, тIех ницкъала а йоцу гранаташ лелхийтина.\nМасех эккхаза граната карийна талораш динчу меттигехь. Динарг дерриге а ду 5 терроран тохар. Хьалхара эккхийтар дина Джакартерчу йоккхачу туьканан I-чу гIатта тIехь йолчу «Старбакс» олучу кофейнехь. Цу чохь ша-шен эккхийтина Iожалхочо. Цул тIаьхьа «Старбаксна» гена доццуш шолгIа эккхийтар дина.\nТкъа 3-гIа эккхийтар полисхойн хьукматна гергахь дина, дийцира Панджаитан Лухут Бинсара. Полисхоша деттачу герзах къайлабевлла цхьана ханна террорхой туьканийн лакхарчу гIатташкахь лечкъина Iийна. Зуламхойх 5 вийначул тIаьхьа аьтто баьлла полисхойн 2 дийна воллушехь лаца.\nРейтер агенталло бинчу хаамца, вийна пхий а «Исламан пачхьалкх» олучу тобан декъашхой хилла. Индонезин президента терроран акт лору хилларг, пачхьалкхан бахархошка доха ца дохар а доьху.


Ялташ – хьийкъина, хенан хΙоттам -эшна\nНохчийчоь -- Ялта чудерзош ду ярташкахь, Теркйист, 07Тов2012\nШи кIира сов хан яьлла Нохчийчохь, цхьана хан бен маьлхан бIаьрг гучу ца болуш, йочане денош лаьтта. Цу хиламо йиш йохийна юьртабахамийн хьаькамийн а, дуьйш-дерзочу латтанех, ялташ кхиорах, болх-некъ бина лелачу долахойн а. Мехкан юьртабахамийн урхалло Iорабаьккхинчу хаамца, хаддаза доьлхучу догIанаша хаъал эшам бан болийна чудерзочу ялташна.\nУьш хьакха долийча цхьана гектар тIера 20 центнер сов ялта долура, ткъа хIинца и гайтам 19 –не а ца кхочу, боху официалан хьостано. Юьртабахамашца боьзна болчу говзанчаша а, аренашкарче белхалоша а мукIарло до, маьлхан денош а даьхкина, Iовдаелла меттиг хилахь, дараш ца хилийта уггаре хьалха оьшуш ерш комбайнаш ю, бохуш.\nУьш ца тоаро лакхабаккха тарлуш ду хиндолчу зенийн барам. Ткъа уьш тоъане а тоьаш хилар бIаьстенан юьххьехь дуьйна дийцаре деш ду массо а тIегIанахь, хийцаделла хIума а доцуш.\nЮьртабахамийн урхаллехь а билгалдоккхуш ма-хиллара, Нохчийчохь пайдаэца мегаш ерг 300 комбайн бен яц, уьш а яаелла, тишьелла, шаьш кхочуче дIакхевчча ю. Ткъа дараш кIезиг долуш ялташ чудерзо оьшуш кхин оццул а сов ю – 400 комбайн.\nНохчийчохь ялта кхьу меттигаш ю аренца, Теркана шина а агIор Iохку Невран а, Шелковсковскан а,Теркйистан а кIошташ. Цигахь яккхий меттигаш дIалоцу кIенан а,мекхан а, Iаьржа кIенан а кхаша. Даьржина ду цу агIор даьхнийлелор а. Хаддаза догIанаш эхаро а, лерина техника цатоаро а шайна бан тарлучу эшамах дуьйцуш ву Новр-кIоштарчу цхьана бахаман агроном Ширван. Цу хьокъехь тхойшиннан иштта къамел нисделира.\nШирван: «Эзар гектар кIа а ду чудерзо дезаш, 80 гектар мукх а бу, иштта Iаьржа кIа а, хIуш а».\nМаршо радио : ХIара догIанаш бахьанехь мел эшам хила тарло шуна?\nШирван: «Зенаш чIогIа хуьлу. Селхана, стомара, жимма кор даьлла, комбайн юкъаяьккхина оха. Ялташ тIуьна долуш, 30-40 % схьа ца эцалуш дуьсуш ду-кх. Техника а ца тоьана, тIех дакъалахь, охьаоьгур ду буьртигаш. Сийналла а чIогIа хьалататтаелла догIанаш бахьнехь. Даккхалуш дерг дерриге а схьадоккхуш ду. Комбайн кхоъ бен ян а яц, хьакха йисинарг эзар гектар а сов ю. Кхин а хьелахь, нийсса ах а схьаэцалур дац».\nМаршо Радио: Шайн йолуш йолчу техникаца ларалур дуй шу?\nШирван: «Ларалур дац. Кхечанхьара ялийна а, комбайнаш а ялийна,Iовда ма-делли катоьхна дIа ца даккхахь, ялташ довр ду. Цу кхаа комбайне хьежахь, цхьана-шина батте дIагIур ду ялташ чудерзор».\nШирвана дийцарехь, итт шаре а яьлла, тишьелла техника, коьртах а яьккхина, массо а гулам-кхеташонехь ялхош йолу цхьа-ши шо хилла ца Iа. Амма, боху цо, Iедалдайша, цунна доцург, дIахьежийна, хIумма а кIезга а ца хьежош, даккхий ахчанаш. Цо чIагIдарца, техника цатоаро, кхушара дуьххьала а доцуш, хаза нехан санна зенаш хуьлуьйту юьртабахамашна. Цунна хетарехь, шо даьлча, ши шо даьлча и гIуллакх аттачу дер ду ала дегайовхо цкъачунна кIезиг ю.


Оьрсийчохь "Спутник V" вакцина тоха магийна 60-ннал сов шераш долучарна\nГIуран-бутт 26, 2020\nОьрсийчоьнан могашаллин министралло 60 шарал сов хан йолчу наханна, коронавирусах уьш Iалашбеш, тоха магийна пачхьакхехь кхоьллина "Спутник V" вакцина. Цунах лаьцна хаийтина ша "Россия-24" телеканална интервью луш министра Мурашко Михаила. Цо бахарехь, Оьрсийчохь шуьйрра пайдаэца долийна оцу вакцинах.\nУнна кхетча, баларна кхерам алсам болчу категорина Москвахь вакцинаци йолийна карарчу беттан юьххьехь. Хьалхо Мурашкос бохура, 500 эзар дакъа вакцина кечйина Оьрсийчоьнан регионашка дIасахьажо. Цо бахарехь, 300 эзар дакъа вакцина дIахьажийна Аргентине. Амма ша Оьрсийчохь, Цхьаьнатоьхначу Штаташца а, Британица а дуьстича, дуккхаза а лахара ду бахархошна вакцинаци яран болар, ца туху молха дийнахь масех эзар стаганна бен.\nТкъа коронавирус кхета Оьрсийчохь дийнахь лаххара а 29 эзар вахархочунна. Верриг а цунах цомгуш хилларг ву 3 миллион сов вахархо, царех таханенна дарбан хIусамийн тергонехь 550 эзар гергга стаг а волуш.\n2020-чу шеран статистико гайтарехь, кхушара Оьрсийчохь баларш ду кху тIаьххьарчу хIора 9 шарахь хиллачел а лакхара.


Зуда ягийначу овхIанхойн кхелера\nОвхIанистанехь кхело цхьацца шо хенаш тоьхна полицин 11 эпсарна, Кабулехь наха зуда йоьш царна дуьхьало ца ярна. Шинарийдийнахь и сацам дIакхайкхош суьдхочо Моджадеди Сафиуллас апеляци ян бакъо а ю хенаш тоьхначеран, элира. Кхин а 8 полисхо бехках хьалхаваьккхина.\nШи бутт хьалха ФархIунда цIе йолу зуда, цо Къуран дагийна аьлла, шайггара кхел а йина ерна, цул тIаьхьа ягорна бехкевеш, кхеле валийна вара 49 стаг. Ткъа ца хиллера зудчо и зулам дина а. Бохамо сагатдойтура вуно дукха нахе. Хьалхо виъ стаг вен а кхачош, маситтанна 8-16 шераш кхайкхийра набахтехь даха. 18 стаг мукъавитина, бехк къастабелла бац аьлла.


Шайхан Мансуран цIарахчу шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчийн батальонан тIемалошна санкцеш тохарна шаьш гунахь дац аьлла Украинан кхерамзаллин Кхеташоно. Украинхойн парламентан депутата Арьев Владимира дахьийтинчу хаттарна ишта жоп делла кхерамзаллин Кхеташоно. Текст Кавказ.Реалиин редакцехь ю.\nАрьевс дахьийтинчу кехата тIехь дуьйцург дара, Оьрсийчоьнан сепаратистшна дуьхьал Украинехьа тIемаш биннашехь, масех тIемалочунна Автаев Умханна а, Идрисов Муслимна а, Сайнароев Салманна а санкцеш кхайкхор.\nКъайлахчу сервисаша бахарехь, билгалбаьхна нохчийн тIемалой Iаьржачу тептаре бахар Украинерчу министрийн Кабинето карарчу шеран Стигалкъекъа-беттан 14-чохь чукховдийна инициатива яра аьлла.\nОццу дийнахь Украинин президента Зеленский Владимира тIе куьг таIийра, Кавказера схьаваьллачу 700 стагана дуьхьал санкцеш кхайкхорца доьзначу указана. Царна юкъахь ву нохчийн шайн лаамечеран батальонан хилла а, хIинца волу а 4 тIемало. Указехь билгалдаьккхина ду оцу тептарна тIехь болу нах махкахбаха безаш хилар.


Закаев: "IАДАТАН" модераторна ницкъбарна Iедалхой бехкехиларх тоьшаллаш ду\nIАДАТ телеграм-каналан 19 шо долчу модераторна Тепсуркаев Салманна тIехь ницкъбар толлуш ву ша аьлла, шена Нохчийчуьрчу Iедалхоша бехкаш дахкарна дуьхьал дIахьедар дина Британехь вехачу оппозицин политико Закаев Ахьмада. Шен YouTubeрчу каналехь Iораяьккхина цо видео.\nЦIераш а ца йохуш, харц цIерашца вистхилла Закаев республикан Iедалан коьртехь лаьттачаьрга - "Хосин-Юьртара академик", "Кучер", "Сторож", "Путинан муфти" аьлла. Оцу цIерашца бевзаш бу халкъалахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан гIоьнча, Думан депутат Делимханов Адам а, парламентан спикер Даудов Мохьмад а, Нохчийчоьнан муфти Межиев Салахь а.\n"Академик, ахь дIакхайкхийра, иза динарг мила ву хьайна хууш дац аьлла. Ас дIахоуьйту хьоьга, маца, муха дина ду и зулам. Талламаш бечу юкъанна тхуна къаьстира, хьан доттагIчо "Кучеро" ду дина ду иза. Хьан гонерчу наха тхоьга схьахаийтарца, хьан пурбанца яржийна а ю и видео. Со царех теша, хIунда аьлча, хьоьгара пурба доцуш, цхьа а хIуттур вацара хIуммаъ а дан", - аьлла, билгалдаьккхина Закаевс.\nБинчу талламан жамIаш Европан Кхеташоне а, Европерчу адамийн бакъонийн кхеле а, ООН-ан Комиссариате а дIакхачор долуш ду аьлла, тIетоьхна Закаевс.\nНохчийн Iедалша ша тIеийзочу, "зударий сийсазбечу телеграм-чатах" ша воьзна вац, цул совнах, иза юйла а хууш вацара ша боху цо.\nИштта, Закаевс тергоне эцна, шен гергарчу нахана шога критика яр. Хьалхо цо хаийтира, шен гергара нах дIабаигарх.\n"Оцу видео тIехь сайн гергарчийн декъий гар гIоле дара суна, оцу доьналлех бевллачу церан къамелашка ладугIучул а. (...) Шу тахана цIенчу сизах девлла, цундела маьршша къамел дан йиш ю сан, хIинццалц, сайн нахана сайгара сингаттам ца баккха садиттинехь а", - боху Закаевс.\nДе хьалкха муфтис Межиевс видеокхайкхам бира Британехь вехачу Закаев Ахьмаде, "хьо каронза вуьссур вац" аьлла, кхерамаш а туьйсуш.\nТIе камера а хьажийна, шишанна тIехаийна 19 шо долу Тепсуркаев Салман вадийна хилла, хетарехь, полицица дакъа долчу меттигерчу наха. Иштта яздира "Новая газето", шегахь тоьшаллаш хиларх даре а деш. Редакцехь ю, газето яздарехь, Тепсуркаев маца, стенгахь хилла, муха вадийна къастош йолу информаци а.


Каляпинна а, Ганнушкинна а дуьхьал акци хIоттийна Соьлж-ГIалахь\nЛахьан-бутт 09, 2017\nБакъонашларъярхочунна Ганнушкина Светланина дуьхьал айдина гIуллакх луьстучу Соьлж-ГIаларчу кхелан гIишлонна хьалха бIе сов адам лаьтта кху сохьта. Шуьйта кIоштан кхело чуэцнера чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сий лардарх иск. Лакхарчу кхелан коллегехь латкъам бан гIерта бакъонашларъярхой Шуьйтан кхелан сацамна.\nГаннушкина Светланас Фейсбукерчу агIон тIехь Кенхи юьртара Джалалдинов Рамазан Iедало кхерамаш тийсинчул тIаьхьа ведда аьлла, яздинчул тIаьхьа кхеле арз динера, цо чоьхьарчу гIуллакхийн министраллна сий дайина аьлла.\nИштта гIуллакх долийра «Новая газетанна» а, Джалалдиновна а дуьхьал.\nБатуман урамерчу кхелан гIишлонна уллохь гулбелла меттигера бахархой, шайлахь алсам зударий а болуш.\nЦеран карахь ду плакаташ «Каляпинан докладехь дуьйцучул а бакъ ду базарахь лела эладиттанаш», «Ганнушкина, хIун мах бу тахана францхойн сийлахьчу легионан мидалан», «Милашина, ямартлонан я сутараллин хьожа ю Iамеркхойн долларийн», «Ма чIечкъа, либерал, хьан зама тIекхаьчна» аьлла, йозанаш а долуш.\nГулбеллачара маьхьарий детта «Кхелан нийсо оьшу тхуна» бохуш. Можа микроавтобусаш ю кхелан гIишлонна хьалха лаьтташ. Соьлж-ГIалин администрацино вовшахбеттачу барамашка нах кхуьйлу оцу автобусашкахь.\nНохчийн Iедална критика йина Кенхи эвлара Джалалдинов Рамазан тахана къайлаваьлла, шен дахарна кхерам буйла хиича.\nСтохка Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире видеокхайкхам бинера цо, шен кIоштара проблемаш ялхош. ТIаьхьа Кадыровна хьалха телевизионехула шена гечдар а дийхира Джалалдиновс. Цул тIаьхьа а Iедалера шена кхерамаш тийсича, бакъонашларъярхошка орца а дехна, махкара ведда Джалалдинов. Оцу дерригенах а лаьцна шен Фейсбукерчу агIон тIехь яздинера Ганнушкина Светланас.


Стигалкъекъа-беттан дезденош чекхдовллалц карантин яхъяре сатуьйсу регионийн куьйгалхоша\nМосква. Гайтаман сурт.\nШинарин дийнахь дIакхайкхийна ю Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран губернаторшца видеоконференцин режимехь кхеташо, яздо МК.RU зорбан гIирсо. Стигалкъекъа-беттан дезденош чекхдовллалц мукъаденош дIадахдаре сатуьйсу регионийн цхьаболчу куьйгалхоша.\nВологодскан кIоштан губернатор тешна ву, карабогIучу беттан 11-чу дийне кхаччалц мукъаденош кхайкхор ду аьлла.\nХьалхо Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс дIахьедира, тIедогIучу кIиранах Путин бахархошка вистхила тарло, коронавирусца къийсам латторах керлачу барамех а дуьйцуш, аьлла. Де билгал ца даьккхинера Кремлан векало.\nОцу юкъана, "Чечня Сегодня" агенталло яздарца, Оьрсийчоьнан могушаллин министраллан берийн инфекцийн лоьрана Лобзин Юрийна хетарехь, Стигалкъекъа-беттан 12-чу дийне гергга дIаяхъян еза карантинан раж. ХIинца а хьалхе ду боху цо, хьалхалерачу форматехь школашка болх болабайта.


Бексултанов Муса. Iаламат. | ВАЙНАХ\n28.08.2014\tЛитературное наследие, Популярно, Проза Оставить комментарий\nХьанна моьттура, хьанна, карахь бутт кхачаза йолу бер а йохьуш, цхьана палашан тIомах а хьаьрчина, йитина аьлла йоI схьаэккхор ю буса, цхьаьна стаг а воцуш?! Кхуьнан йоI, кхуо массо а леш дисна, тIаьххьара кхиийна долу бер, Iаламат аьлла цIе а тиллина цунна.\nIаламат ду-кх хIинца хIара, цхьа ког коша левзинчу хенахь кхаьчна долу… Дера ду, дукха доккха Iаламат-м, цецвала а, тамаша бан а бакъо а йоцуш. ХIун, хьан бен ца йитина, хьан бен ца еъна! Дера еъна, йогIур а ма ю, эха а ма ихна…\nТидам а ма ца хилира хьалха, ойла а ма ца йира. Эцца, ишколе лела бохуш, дIаихира. Кху чохь а хуьлура, оцу зудчо а кхин хьекъал делира моьттуш а вац со… Шен хирг-м дора цо а, хIума йитта а, нех-хIума яккха а Iамайора-кх, шена эшнарг оьшур ду бохуш, дIа-м гIиртинера и зуда а. Ткъа хIинца…\n– И архаш стенга кхийси ахь, ва зуда?\n– Уьш хIун архаш ю?\n– Вай, цхьа архаш бен ярий ас кху говраца лелош…\n– ХIа-а, эцца Бикатос цхьа докъар-цинц хьур бара ша аьлла, дIаяьхьначохь йицъелла, ас хIинцца, кху сохьта…\nДерриг а дицделла-кх кхунна, мисканна, йоI цIа а еъна. Маржа Тайбат яI, ма моьттина хир дацара хьуна хьайн йоI йитина цIа йогIур ю. Хьо яхалла, хьо ледара зуда а йолуш-м дацара хьуна иза, я хьан хIу ледара долушший-м, иштта дIа хили-кх, могаш-маьрша лаьттина цIа, яьлла механ чинк а йоцуш, цIеххьана чукхетча санна.\nПокаш, Покаш, сацалахь, дукха яха хьо, раз-пурх а ца хьийзаш…\nДика хьайба ду-кх говр, цхьа накъост санна, улохь стаг воцуш хьо висча…\n– ХIорш ю хьуна, къонах, архаш, ахь хIун до хIинца, салаз а йоьжна… Хьо цигахула, хIун ду хьажа а…\n– Мича цигахула! Сан йоI хIунда йитина алий гIо со, топ а эций! Чан цинц бан воьду, дIавоьду кху чуьра, сайн гIуллакхе…\n– ГIохьа гIуллакхе а, – дIайоьрзу, реза йоцуш. Миска яI, ма къанъели-кх хьо, ший къандели-кх вайша тахна, хIокху цхьана дийнахь. Дера дели, къандели, букъ нисбан ницкъ а, я таро а йоцуш. Зама дIа ма яьлла, зама, вайша кхузахула тилделла, хьалхий-тIаьхьий даьлла хьийззашехь. Цхьана а гIуллакхе ца воьдий со-м, я ца хууш а ца воллу, дIа генавала гIерташ воллу-кх, вада гIерташ, цхьа далатохар я цхьа валар сайгара далале.\n«Цхьа дагахь доццург Iоттаделча, ларвелаш ша, хьекъал тIедогIуш а, дIадоьдуш а хуьлу шуна, хьекъал адамашка дIасадекъна ду шуна», – аьлла бохур-кх цхьана дикчу къонахчо.\nЛарван накъост а ма вац, и Дела воцург, дог Iехон, хьаста, хьоьца хаза охьа а хиъна, хьо теван.\nЦкъа-м дага а, валлахI, деара, сийссарехь, говра а хиъна, цига ваха. Юха а… нехан кхардам бу-кх, нехан кхардам аьлла, дIа сахуьлунга велира-кх, я хIинца, сахилча, дан хIума а ма дац. Бакъо яц-кх цхьа а, я аьтто а.\nЦхьа хаза Iуьллура хьуна со, гIан-набарша самаваьккхича, ламаз а эцна, масех аят а дешна, цхьацца сайн ойланашна юккъехула пешара цIе а тергалъеш. НеI кагъелла ю цу вайн пешан, цунах цIенкъахула цхьа хаза серлонаш ловзу, цкъа дахлуш, юха дацлуш, байтIе дуьххьара арадаьхна Iахарий санна. ЦIарал хаза хIума хир дац кху дуьненчохь, юха а и цIе яцахь. ЦIе тергалъеш хуьлу хаза, цуьнга хьоьжуш, цуьнца хьайн шерашка юхакхийдаш.\nВайн кица а ма ду: «ЦIа дагахь а – цIе тоьла, кха дагахь а – малх тоьла», – олуш.\nМуртаза-м кхин а дIа дахдора иза: «БIекъалга елахь а – нана тоьла, жIаьрниг велахь а – да тоьла, пхора елахь а – йоI тоьла», – олий.\nЦкъа цхьана кешнашна уллохула тIехволуш, Муртаз динара охьавоьссира тIекхоччушехь. Юха дикка дIа гена а ваьлла, дойшка хиъча, ас хаьтти, оцу кешнашна тIекхаьчча, динара воссар хIун дара хьан, ва Муртаз аьлла.\n«Деллахь, хьенех, шарахь гергга вайн стунана лаьттина яра цу кешнашкахь йоллу Хадишат, цунах бехк хетта-а охьа ма вели хьуна ша-м, – элира Муртаза, иштта ойланашна юккъехула санна, – цхьа масех бутт охашимма цхьаьна баьккхинчул тIаьхьа, стелахаьштиг а кхетта, кхелхира Хадишатан йоI, шу марша», – аьлла.\nДика къонах вар-кх Муртаз, дика къонах, оьзда верг бен къонах хила йиш а ма яцара. Ца виси-кх цхьа а, массо а дIавели, хьоьца мел лелларг, хьан деган гергара нах. «Деллахь, хьенех, гайтал хьайн юьхь-кха, хьан юьхь-бIаьргаш гуш бен са ца къерало хьуна сан», – эр дара царах волчу стага, тIе мосазза кхечи, дера дара.\nЮха хIета, оцу гIан-набарша цхьа вон Iадийна, тIаккха жимма меттавеъна Iуьллура-кхи со, адаман гIаларт кора уллохула тIех а даьлла, неIарх тасалуш.\nАз схьа ма хеззи-м кхийтира, гIан-набарша хьоьхург хIун хилла.\nЦхьа каш дар-кхи суна гинарг, хьанна даьккхина ду а ца хууш. Буьйса а ю схьагушъерг, хIетте сирла а хета. Дуккха а кIайн бамба а Iуьллу уллохь. Юха и бамба бухара хьуьйш санна а хета суна. «Боккъал а дан хIун ду те хьо, гIенах-м дара хьо», – бохуш, со лаьтташ, зу ели цу бамби бухара схьа. «АлхьамдулиллахI, Дела, Хьуна бу-кх хастам», – аьлла, доIа дан ас куьйгаш хьалалоцучу барамехь сама а ваьлла, сайна хуучу хьесапехь и гIан а тидина (цхьа бохам хила-м ду хьуна хьо кху кертахь я безачарна), иштта цхьацца дагалецамашка, генарчу шерашка вирзина Iуьллуш ма вара со и йоI корехула тIехйолуш а, чоьхьаяьлча а.\nМалака, мискано, туьдура гIан чIогIа, юх-юха а хоьттуш.\n«Хьенех, цхьана-шина кIиранна къайлавалахь, диканна бац-кх и хаам», – элира цо хьоьга хIетахь, ткъе вуьрхIийтталгIачу шеран август баттахь, ахь шега Iуьйранна, сама ма велли дIа а вахна: «Дуккха а милцой ги-кх суна, Малак, оцу вайн керта хьийзаш», – аьлла, шега гIан дийцича.\nКIирандийнахь хьо лаца а лецира.\n«Мацца а ДегIастана юхакхочур ву и кIант, Сайра, Делан кхел хилла иштта», – аьлла хиллера Малака кхуьнан нене.\nЦул тIаьхьа шо даьлча (ткъе берхIийтталгIачу шарахь) большевикаша тоьпаш а тоьхна вийнера Малак а, цуьнца кхин виъ Iеламстаг а.\nОрганна юххе, чIожа чу охьа а баьхна: «ДIадерза цу агIор», – олуш, шайга омра дича: «Вайн бакъо яц шуна, кIентий, Делан мостагIашна букъ берзон, дуьхьал дерзалаш», – аьлла, схьавирзинчу Малакна аьтту агIор хьаьн мIаьштиг а лоцуш кхетта бохура топ.\nБольшевикех шиъ нохчо а хиллера.\nЭзар ойла, эзар хIума хьаьди корте и йоккха стаг, Тайбат, йоьIан бохам бийца схьачу яле.\nДерриг хууш-м дара, хIетте а – цо аьлча а, ца аьлча а – йоI йоьхнийла хаьар-кх, ца йоьхча буьйсан Iуьйккъехь, карахь бер а йолуш, лайлахула, цхьа пIелг санна, ша цхьаъ йогIур а ма яцара.\n«ДIаяла, дуй, хIун дуьйцу цо, масане зуда юьту, дIаяло дIайижа», – олуш, дIачовхийра зуда.\nДера човхийра, цхьа хIумма а доцург, цхьа пайда боцу хIума долуш санна, шек ца хила а гIоьрташ. Виъ воI наха вуьйш, тIаьххьара висна пхоьалгIа верг а наха а вийна, тезет дIайирзина ши-кхо де а далале, цхьана шерачу арахь дин хьовзош воллучу ТоргIина тIекхаьчначу цхьана стага хаьттина бохура: «Ва ТоргIа, хьо хьера-м ца ваьлла, ахь хIун леладо, дин хьовзочохь ву хьо тахна?» – аьлла.\n«Хьан ТоргIа ваха, ТоргIин кийрахь йоллу жоьжахатин алу схьаараяьлча, кху шерачу арахь бецахал-м бер бацара хьуна, хIун де боху ахь вайга!» – олуш, динна шед тоьхна бохура ТоргIас, хьовзочуьра дин а ца сацош.\nМаржа зама а, къонахий а яI-кх, ма генара гIан-набарш хета-кх шу тахна, кху яккхийчу шахьаршкахь, мила волчу гIур вара те де-буьйса дайа аьлла, дIа ойла йича, ваха а, ван а стаг а воцуш, ойла хьаьвззина юха а хьан сингаттамах хьерчачу дийнахь.\nТр-р-р, собар делахь, Покаш, кху салаз тIе ас хьаьрдаш яхккалц, аннаш шийла хуьлу хьуна чIогIа. ХIаъ, иштта, хIай-хIай, шада кхуза дилла деза… ХIа-хIа-а, хIинца йолало хьо, салаз еза а яц хьуна вайшиннан, попан дечгах йина.\nШийла Iуьйре а ма ю хIара-м, хитIа лаьхкина даьхний гой хьуна, хеба а хебаш лаьтта. Къа ду-кх хьайбанийн а, Дала кхоьллинчу массо а хIуман а санна.\nХьажахь, сол хьалха цхьаъ-м дера вахна кху новкъахула, салаз а йоьжна. Буха эчиг лаьцна долчу гIон лоран бист, тай тоьхча санна, нийса хиларца къаьста-кх хьуна. Эчиго яз ма йо салаз мелла а, шаршарна кхин йоккха гIоли а ма яц хьуна цо еш, дуьххьал салаз яаяларна дуьхьало ю-кх иза дика.\nЭхI, маржа аренаш яI, аренаш ю-кх Iохкуш, аренаш, ерриш а лай кIел а яхна, наггахь цхьацца Iаьржа кол а, чIемарг а къаьсташ кIайчу лайлахь.\nЛайн суьйренаш хуьлур-кх жимчохь хаза, вуззалц хьена хIума а йиъна, тIехь вовха а волуш, хьо цхьанхьа луларчу юьрта накъосташца хан яйа воьдуш. ДIакхачале берриш дуьхьал хIуьттура хьуна уьш, церан къамелаш а, забарш а цхьаьна. Къедар-миска ма хьийзавора, цуьнга жерочо даийтина хилла хабар а дуьйцуш.\nЦхьа лазар а кхетта, церг-кхела дIа а яьлла, кхема лелош вара Къедар. ХIокхарал дикка воккха а вара ша, хIетте а кхаьрца бен ца Iара, ша хьийзошшехь.\nХьалха хецна йоьIан хIусаме дIа чу а воьдий, де-буьйса а доккхуш ма дуьйцура ламароша захало. Хьо шовзткъа шарера ваьлча мегаш дара иза, къона хилча-м ца мегара. Къоналла хала ма яра, сецон хала яр-кх, дагна духкуш (оьздангаллех дуьйцина) болатан гIараш ца хилча.\nЮха иштта, жерочун вешех дага а ваьлла, вогIур ма вара ша оцу хьан йишица дош дийца олуш, вахначу кхунна, Къедарна, жеро реза ца хиллера.\nТIаккха цигахь буьйса а яьккхина (цара уьстагI буьйш, хьошалла а дина), Iуьйранна цIа веънера Къедар, дукха юьхьIаьржа хIоттарна юучух а ца кхеташ.\nКхано, хьешан цIа чуьра мотт-гIайба нисде ша аьлла, чу яхначу жерочунна гIайби кIелахь Къедаран кхема карийнера.\nЮха цо, жерочо, хабар даийтина хиллера Къедаре: «Къоналла гIайби кIелахь а йицйина вахна хьо, хьаша, хьайн къоналла дIаяхьа вола», – аьлла.\nХIетахь ца иккхина дог цкъа а оьккхур ма дац шен, олура Къедара: «Хьо биса хьайн да велла, да велла биса хьо, дуй!» – олий, хIоразза а кхема багара схьаоьккхуьйтуш, ласта а бой.\nХаза нах бара чIогIа, хаза нах, бегаш а хаьара… Цхьа эвлаяаш бар-кх, цхьа эвлаяаш!\nХьажахь, цхьогал, делла ма дала хьо, хьайн са дадийна лела-кх хьо а кху лайлахула. Цхьамма къахкийна хьуна иза, сел Iуьйрре човхош. Миска яI, миска, адамах кхоьру-кх шу а, хIара дерриг дуьне а. Боккха болх а бу-кх адамийн болх, адамо ца юьйш хIума яц-кх, адам а тIаьхьа.\nТоьар дар-кх кху дуьненчу ойла ян хьекъал а, иштта хIара Iалам тергалдан бIаьрса а делла, Дала хьо схьакхоьллича-м, кхийолу меженаш ца елча а.\nХьалха шайн деган синкъерамна ма оьхура нах талла, пхеа шарера баллалц хьах а ца буьйра, дахаран марзонаш евзина ца хилча, къа ду цуьнан олий. Гурахь, бог хьайначу хенахь талла вахнарг лай лоруш а дара хьуна. ХIара кега-мерса хIумнаш хьа а ма ца йора, бIаьрг хьаста юьтур-кх дуьненчохь, иштта цхьа геннара тергалъян. Цхьаннал сов экха а ца дуьйра цкъа араваьлча, цунах а (тIе кхаьч-кхаьчначунна дIасадоькъуш) пхьор далла хIума бен шен хIусаме а ца кхачайора – осалалла лорур-кх цул совнаха дерг шен хIусаме дар. Акхарой Делан даьхни ма дара, Дела воцург Iу воцуш.\nЛаманаш: «Кху дуьненан паналлехь догIанаша дашош, малхо дакъош, цхьа а эца пайда боцуш ирахь латтон хIунда кхоьлли ахь шаьш?» – аьлла, шена дилхича: «Шун бацах дуза, шун хих Iаба, шун тархашца дийша акхарой кхуллур ма ду ша», – аьлла, акхарой кхоьллина боху Дала. ТIаккха акхарой дилхина боху: «ХIай Везахинволу Дела, бацах дузар, хих Iабар, тархашца дийшар бен, кхин Iалашо йоцуш тхо ма кхоьллина делар-кх», – олуш. «Шуна дуьне дезийта, шайн синош шуна марздан, шуна тIаьхьакхуьуш волу иччархо кхуллур ма ву ша», – аьлла, ша уггар а кхетам луш дуьненчу даьккхинчу адамах иччархо вина боху тIаккха Дала. Адам ца дилхина Далла, Цо шена деллачу декъана. Адам доьлхур а ма дацара. Адам Iебарг ца хиллера-кх цхьана а хIумнах, вонах а цхьаьна, дера ца хиллера.\nИ шун доьзалхо вайн хIусаме веъна аьлла, маьркIажал тIаьхьо цхьа стаг кхаьчча, кхин цец а ма ца велира со, дахаран гIиллакхаш ду-кх, хьенех, дахаран гIиллакхаш, цхьа а баккхал лелон пурба дац шуна, ши туьмий пхи соммий, я эцца беза-бевзачарна пхьор дан цхьа ка а балабайта вайна олуш, дIавахийтир-кх.\nВонаш гинчу стага хьелаш ма ца хоьржу. Со вонаш гина а ма вара шортта, кху дахарх чекх са галла, Iеха ца валлал кхунах.\nТоьар дар-кх, ткъе вуьрхIийтталгIачу шеран аьхкенан тIаьххьарчу баттахь, сарралц мангалахь а ваьллина, мангало тIам бойна лекъ а карахь (цунна лоьралла дер-кх аьлла), Iаржлу-уш шайн юьртан хьостане хьо охьакхочуш: «Истой!» – аьлла, чакхмаш дIасатоьхна, мокхачу салташа хьуна тIе тоьпаш лаьцча, лекъ буйнара дIа а иккхина, эпсаро (хьо тIом бан воллу-кх моттаделла я иштта дIа, синкъерамна) аьтту белшах топ а тоьхна, юха ши куьг бахтарца къовллуш тIехьа а дихкина, стагана вуьгу ца вуьгу а ца хоуьйтуш, сих-сиха коьртах тоьпан бух а, букъ тIе – хьалакхийса а луш – деттина айра долчу мачин мийра а тухуш, оцу цхьана буса ахь Итон-Кхаьлла набахте беъна некъ-м, кхин хIумма а ца хилча а.\nТIаккха цу чохь, йоьхна белш а йолуш, хин тIадам а ца луш, хьуо бандит ву ала, герз ду ала хьайн бохуш, рогI-рогIана оьрсичой, шен нана яхкоро – цхьана нохчочой шина кIирнахь ницкъ а бина, Соьлжа-ГIала охьавалийча, цигахь хилларг-м тоьар дара кху дахаран хьелаш ца хержа, дера дара.\nТоьар дара, цхьана йоккхачу кулубе, Сталинан цIарах хиллачу (набахтеш юьзна хиларна), шу кхо эзар стаг шайн наьIармачашца, кхакханан куйнашца, кетаршца, товнна датта а луш, мезаша дууш, буса ши-кхо сахьт даьллачу хенахь итт-пхийтта стаг дIа а вуьгуш, отуш, нуьцкъах вовшашна тIе а кхайкхош, юха сахуьллуш схьа чу а кхоьхьуш, лестош, декъий санна, бертал а, аркъал а оцу кулуба чу тIекIел деттар-м.\nЭзар стаг а ца висира дийна, массо а вийра, дакъа доцуш вайра, каш доцуш дIакхаьллира советан Iедало, буо санна, сагIа доьхуш, хьо тешийна баьрчче даьлла охьа а хиъна.\nЦхьа бала, я цхьа боккха бохам тIебеъначу халкъан «дай» кхечу къомах хуьлуш хиллера гуттар а, къаьсттина и халкъ шеца дика хиллачу къомах.\nСоьлжа-ГIаларчу набахтехь а дара иштта, коьрта хьаькимаш суьйлий, гуьржий, оьрсий а болуш.\nОьрсий дукхох бара.\nХIара даим цхьана суьйличо левора, нохчийн мотт а буьйцуш – зуда хиллера цуьнан нохчо.\n«Майра нохчо бу баху ахь хьуо?» – олура цо хIоразза а, хьо чу мосазза виги. Юха, харцахьа, гIаш юккъе мийра тухура, тIаккха, хьо вужуш – бетах, чоже.\nХьо гуттар а гор кхетара хьалха, цул тIаьхьа – бертал.\nШи куьг дихкина дара.\n«ХьалагIатта, лата сох, къонах дац хьо!» – тIехIуттура, хаьнтIе ши куьг а хIоттадой, бIаьргашца-м цхьаъ доькхуш я кхардамца воккхавеш.\nАхь узар ца бора. Узар ца бар дара хьан доьналлех тIаьхьадиснарг, хьаькимо иза хала а ловра, ша хIотталц хьуна гIаж а, мийра а беттий. Хьаьким гIеллора. Хьо такхийна чуьра аравоккхуш а гIийла хуьлура хьаьким, хьо шена къар ца валарна, къурд ца аларна, хьо даим шен бIаьра хьежарна.\nИ дерриг а пхьола цо хьуна тIехь деш, неIар уллохь, кийчча лаьтташ эпсарш а хуьлура, герзаца.\nХьо цара цкъа этира, багара цергаш а, куьг а, масех пIенда а кагбеш.\nДуьххьара леван вигча, суьйличо нохчийн маттахь тайпа а, тукхум а, ден цIе а хаьттина, лерга юххе тIара туьйхира хьуна, пел а оьккхуьйтуш. Хьо дукха воьхна, цецваьлла тIекхийтира, хIума тоха ца кхуьуш, къамкъарг а лаьцна.\nЮха шолгIачу сарахь, кулубехь меттавеъча, хьо цхьана соннехь аркъал Iуьллура, кIел тесна кетар а йолуш.\nЦул тIаьхьа дуьйна, леван вуьгуш, ши куьг дIадоьхкура.\nЗусашха волу Дуй Iума паччахьан Iедало ирхъуллуш, цуьнан когаш бухара гIант (массо шай-шай доккхур дац олуш, дуьхьал ваьлча) суьйличо даьккхина бохуш хезнера хьуна.\nТIаккха, и хууш волчу хьуна, аттуо хуьлура хьаькиман «майралла» лан.\nХьуна кхин хIумнаш а догIура дага.\nЦара чIогIа гIо а дора.\nЦул тIаьхьа шу, биъ бутт баьлча, эзар гергга стаг (вуьйш байинера Соьлжа-ГIалахь) цIерпошта тIехь дIавигира буса, лайн есачу аренашкахула, наггахь бен бIаьрг боцчу вагонийн корашкахула чу дарц а хьийзош.\nЦIерпошт саца а йина, шу охьадаьхча, оцу меттиган цIе «Котлас» хиллера.\nШу лайла дIахIиттийра, когахь хIума а йоцуш (хулчеш дIаевллера), ахдерзина догIмаш а гуш.\nБукътIехьашха салтий а бара.\nЦхьа йоккха машен ялийра схьа.\nТIехь кIайн, еха кетар йолу хьаьким велира тIаккха цу машен тIе хьала, каранаш дохкучу буйнахь дуккха а кехаташ а долуш.\n«Хьенехов Минех?» – мохь тухура хьаькимо.\n«Я!» – ала дезара шен памили яьккхинчо.\n«Пятнадцать лет. Пятьдесят восьмая статья», – мохь тухура хьаькимо.\n«Есть пятнадцать лет, пятьдесят восьмая статья», – дуьхьал кхойкхура Хьенехов Минех.\n«Сенехов Хьенех!» – мохь тухура хьаькимо.\n«Я!» – кхойкхура Сенехов Хьенех.\n«Десять лет. Пятьдесят восьмая статья!» – мохь тухура хьаькимо.\n«Есть десять лет, пятьдесят восьмая статья», – дуьхьал кхойкхура Сенехов Хьенех.\nКхарна хенаш иштта туьйхира, лай юккъехь, дIаса мохь а бетташ.\nЦхьана эрначу хотехь, хьун хьокхуш, Рокоссовскийх кхийтира хIара, тIемалочух. Иза дегIана лекхо, векъана стаг вара, забар ша еш а, шеца йича мегаш а.\nИза лагерера арахьарчу балха а ца вохуьйтура цкъа а. ТIом бер бу олура цо кест-кеста, тIаккха ша дIа а вуьгур ву, шай, Жуков – шиъ бен ца висна тIеман хьал хууш волчарах, олий.\nЛецна нах буьйлура, цо ша дIавуьгур ву аьлча, ца тешаш.\nЮха, тIом болабелча, шенна бригада а елла, уллохь ха а доцуш, хьун хьакха араваьккхира иза а.\nХIара лагерерчу хьаькимера дац, олура цо, Маскохара схьа ду, хIилла ду хIара, кIентий, хIилла, со воду я ца воду хьажа гIерташ елла маршо ю, олий.\nЦунна дуккха а хIумнаш хаьара кху Iедалх лаьцна. Цхьадерш дийца а дуьйцура.\nКхуо шен ткъе пхийтталгIачу шарахь лаьцна волу ши деваша хаьттира цуьнга, церан доь дар а дуьйцуш. Цо уьш дийна хила беза элира, цхьа а адам доцчу пана махка дIабигна, царах керла, иэс доцу советан къам кхолла къайлабаьхна бу уьш кху Iедало аьлла.\nКаро йиш юй-те уьш лехча, хаьттира кхуо.\nДуьненан кийрахь карор бац, элира цо, я царах хилларг а хуур дац Маскох Iачу шина-кхаа стагана бен, аьлла.\nХIара хIетахь ца тийшира.\nТIом баьлча, боккъал а Рокоссовский дIавигира, ерриг а лагерь тIаьхьа а йоьлхуш. Цо дуккха а нах а бигира шеца, дукхахъерш урканаш а йолуш.\nКхуьнга хьалххе динбекъа а Iамаяйтинера цо шена, тIамтIе йига. И динбекъа а йигира дIа, цхьана йоккхачу машен тIе а яьккхина.\nХIорш тIаьхьа бисира, лагерехь. ХIорш ца бахийтира тIамтIе.\nКхеран статья тIом бан а мегаш ца хиллера.\nХIорш къайллаха хила безаш хиллера адамашна, цхьана а маьршачу дегIана (мостагIчунна а цхьаьна) тIекхача йиш а йоцуш.\nШовзткъе кхойтталгIачу шарахь велира хIара мукъа, стигланийн а, лаьттан а, маьлхан а, беттан а – дерриг а дуьненан «да» волу советан Iедалан коьрта воI велча.\nКхуьнан цIийнан нах Алма-Атахь хиллера, дIабохийна – лагеран хьаькимо бира кхуьнга и хаам, араволучу дийнахь.\nЗудий, ши кIант ца карийра. Нана новкъахь кхелхинера, цхьана станцехь. Циггахь охьадаьккхинера цуьнан дакъа а.\nНаха тIаьхьо схьадийцира зудий, жимахволу кIанттий мацалла далар. Важа, воккхахверг, ИсмаьIал, детдоме дIавигна элира шовзткъе пхоьалгIачу шарахь. «Лелон стаг вацара, мацалла яра, тхаьшна дан хIума дацара тхан, тхо а дукха ца дисна», – элира массара а. Массо а кIелхьара велира цхьабосса.\nШовзткъе пхийтталгIачу шарахь карийра хьуна ИсмаьIал, аьлча а иза вийна меттиг, Джамбулера кIора боккху шахта.\nДейтта шо хиллера цуьнан, шовзткъе ворхIалгIачу шарахь урканаша, бандит ву аьлла, кIора дIасакхоьхьучу вагонна кIел а кхоьссина, ши пхьарс а, ност а йоккхуш, нохчийн маттахь мохь-цIогIа тохарх орцахвала да воцуш, шен са долучу готтачу дийнахь.\nХьо а дукха тIаьхьа кхечира, бархI Iай-бIаьстей хийца а делла, иссалгIачу Iано латта къевлича.\nИсмаьIалх хилларг а хиъна, делха а, дека а, хьаста а, човхо а хIума а доцуш, гуттар са «паргIатдаьлла», хьаьттахь зударшца кIа а ловсуш, уьрсаца маж яша деган кхардамах ца хIуттуш, тукарца чо а лоргуш, цхьа «мерзачу» денойн чам бууш хьо лелаш, Тайбата сарахьуо (цхьацца кIен буьртиг бага а кхуссуш, хьаьттара хьо охьаволавелча) тIаьхьа а кхиъна, сацийра хьо.\n«Хьенех, и ког баккхар ма дайделла-кх хьан, нахана а хьехахь и дарба», – элира цо, бIаьрнегIарш а дегош.\n«Дахаро цхьацца «хьаштйоцу» новкъарлонаш дIаса а яьхна, аттачу даьхна-кх вай, Тайбат… Озабезамаш бу-кх, озабезамаш», – велаваларан сурт дан гIоьртира хьо, лакхара балда жимма меттахъхьадарца.\n«Элдарха, цхьана хIусаме доьрзуш хила дезара вайша. Цхьацца иэ-кегабелла нах бу кхузахь вовшахкхетта, хьан-хьанна а бод хьекхо а ца лаьара», – хазийра Тайбата, цхьаъ хатта-м сецначуха, йолаелла гена а йолуш.\n«Вай хьалха хилларш дац хьуна, Тайбат, чов ца евза дархо экаме хуьлу-кх лелон». – элира ахь цунна тIаьхьа, дешнашца кхин вах а ца луш.\n«Шовда лаьттинчохь уьшал ца эшна, – олур-кх, Элдарха, вайн дайша. Массо а меже йоьхкур ю-кх чевнийн, цIий лаккъалц», – юха а ца хьожуш, дIаяхара, цхьана хIуманна-м сихъелча санна, я дерриг а кхачош.\nТайбат хьол хIума жима йоцуш, хенало йоI яра, хьоьца цхьана юьртахь кхиъна а йолуш. Да а, нана а, шортта вежарий а хиларна, цхьаццадолу захалонаш юхатоьтту-уш, генахьуо ойла кхийдош хIара Iашшехь, къам цIера схьа а дохийна, кхин марехь а ца нислуш, йиснера Тайбат.\nЯ кхузахь а ца яхнера, курра деттаделлачу дагна мукIарло ца дан, я ша-шена къар ца яла.\nИ къамел хилла бутт баьлча, хIара шиъ цхьаьнакхийтира, цхьа а цец а ца долуш, я тамаша а ца беш вовшех.\nДерриг а иштта дIа хилир-кх, цхьа язбеллачу кхолламах, я йочанна тIаьххье йогIучу йоькханах терра, хилаза ца долург а хилла.\nАхь цхьана кIирандийнахь, хьаьккхина чу а вахна, Тайбатан воккхах волчу вешига дIаэлира юьхь-дуьххьал, шуьца гергарло ма оьшура вайна, Хьуьнарк, вай вовшех даьшча аьлла.\nХьуьнарк шен йишин амалехь, дог лаьттачохь бIаьрг сацор дезаш стаг хиллера, дагна дезаделларг долахь хилар а лууш.\n«И йовсар хьайна товш елахь, дола дехьа цуьнан, хьенех, цуьнга и раз йоргIа а ца кхоьхьуьйтуш, кху дийне ели-кх иза буржал тоха да ца волуш, – Хьуьнарка доцца хадийра, – хьайн шад кечбелахь, йоI, ахьа, хьуо марчоне хьоьжуш яцахь», – аьлла, забаре даккхарца, чIогIа мохь а тоьхна.\nМоллин деха нигаташ чекх а девлла, хIара шиъ цхьана тхов кIел нисделча, Тайбат кхуьнан коча еара, шен сих лата санна, са буйна а къевлина, дерриг а дахьаш кхунна цхьанна Iеттош:\n«Элдарха, – тIейирзира иза кхунна, – со вайн къам – къам хеташ яц хьуна тахана, я вайн боьрша нах къонахий хеташ а. Цхьана къонахчо цхьа топ а ца кхуссуш, неро хьокху нехаш санна, дийнна къам цIера доккхучу дийнахь хиъна суна кху дуьненчохь суо хьеннан а долахь юйла, со хьаъа а яхкор юйла а, шен лаам боллучо. Ас сайн вежарий массо а цу дийнахь белла хуьлуьйтур бара, Элдарха, гIело ца лайначу вежарийн йиша йогIу, некъ биталаш цунна, сайна бахийта.\nГенара-уллора, къайлах-гучух соьга бистхила оцу вайн юьртах кхолха гуо тийсинчу нохчийн курчу кIенташа (вай дохочу доккхачу дийнахь), мотт бастаза долчу нускало мардех лечкъо юьхь санна, со яьл-яьллачуьра шайн догIмаш идош сайна гича, цхьа тамашийна куралла йоьссина, Элдарха, сан дагтIе, дийнна къам гора хIоттош, мостагIашка суо эша ца елча санна. Цундела къомах суо цхьаъ йисна лору ас лайн мухIар тохаза.\nВай делла хила ма дезара, ва Элдарха, цу дийнахь, цу цхьаъ бен доцчу доккхачу дийнахь, зуда а, боьрша а – цхьа а стаг тIаьхьа а ца вуьсуш. Цкъа даьлла са шолгIа дала йиш ма яцара, и де а догIур ма дацара кхин. Вай дехар ма дара тIаккха, хIара дуьне мел деха, къар ца деллачу къоман мохк бу хIара бохуш, аб-абаде яллалц хIара дуьне цец а дуьйлуш.\nТкъа хIинца… хIинца куралла дIа ма яьлла, Элдарха, сонталла хьаша ма хьаьши, ойла ясса ма ели, баьккхина бIаьрг санна, – Тайбат, бертал а йоьдуш, йилхира, кIезашна угIучу зуд-барзах терра, тIаьхь-тIаьхьа гIуьрашка а юьйлуш. – Хьо цу дийнахь цаьрца хиллехь, бохийначаьрца хьо схьавеънехь, хьоьга а мила йогIура, хьо а хьанна оьшура, хьох а мила ешара. «Иза лийриг хир вар-кх цу дийнахь, иза вогIур вацара-кх иштта», – бохуш, хьох са Iехош, ойла тешош, кхин цхьа а ца висарна кхечин со-м хьоьга, ахIи-ахIи-ахIи», – Тайбат дуккха а йилхира, хIора буса, хIора дийнахь, хIора кIирнахь йоьлхуш.\nХьо цуьнга хIумма а ала а ца хIоьттира. Хьан хьайн бара баланаш, хьайн а бара мостагIий, Дала итт эзар са луш кхоьллина хилча, и итт эзар са дуьхьал даххал дукха.\nХьуна хIинца дага а-м ца догIу айхьа цуьнца цхьалхавала дуьххьара тIера бедар дIа масалгIачу баттахь яьккхира, я иза муха хилира а.\n«Суна кIентий безар бу хьуна, Элдарха, ворхI, исс, шийтта. Суна бекхам беза сайн гIелонна, – элира Тайбата, – зудаберех вайшимма дан хIума дац хьуна», – аьлла.\nКIант цхьа а ца кхиира.\nПхеа а велира, кога вахча, ворхIара ваьлча, шийтта шо кхочуш, меркIело Iаржъялале, тIаьххьара верг – ткъе пхиъ шо кхаьчча, зуда ялон бутт бисначу хенахь.\nЦIераш Тайбата ша техкинера, Муьстарг, Варий, Чегий, Зайт, Жаьммирзий бохуш.\nМуьстаргагIар шолгIа кхуьуш ца хиллера.\nХIара церан зама ца хиллера.\nХIара кхин зама хиллера, кхечу цIерийн зама, кхечу къонахийн, хенаш дукха еха йолчу, меттахь бен кхалхар доцчу, шайх дагалеца хIума ца дуьсучу, иэс десачу IуьтIийн зама.\nТIаккха тхойша ший а гор дахара, тIаьххьара кIант кхелхича.\nДерриг а даьттIа охьадоьдуш, карахь кхаба кагъелча санна йисира Тайбат, кхин лийса налха а, я бод хьакхо шар а доцуш.\nХьан кхузткъалгIа шо дара, Жаьммирзин барма ойуш.\nГуттар а «кIуд-кIуд» бохуш, юсаелла, кIорнешна гонах хьийза нана-котам санна, кертах а, цIийнах а дIалетта, сесанах идда йолу Тайбат, букъ а кагбелла, сецира, ший куьг охьа а хаьдда, кертара нитт а, я чуьра нех а ца хьаеш.\nЧоь хьоьгахь йисира, кертара беш а цхьаьна.\nТайбат цхьа ша-шега лен яьллера, ша къаьхьа де дийр ду шуна, ша кортош легор ду шун бохуш, Соьлжа-ГIала охьа бIаьрг а бетташ, сих-сиха кеч а луш, Маскох йоьду ша я Петарбухе олий, цхьаццанхьа яха а тохалуш.\nХьуна иза цхьана юкъана хьераяьлла моьттинера.\nТIаьххьар а дIа меттаеара, узамашка а яьлла, нахаца уьйр а хаьдда, хIумма а дага а ца догIуш.\n«Делан кхелана реза хила езара, Тайбат, вай цхьа мисканаш ма ду, Дала цхьацца хенаш а тоьхна, кху харц дуьнентIе зен дахкийтина, вайга хIун лалур ду а, хIун лалур дац а хьажа. Шена везачунна дуьненахь лур бу ша бала, эхартахь паргIат вита, аьлла а боху Дала а», – олуш, хьо шега хьаставелча:\n«Со Далла реза ю, Элдарха, Дала ша схьаделларг дIаэцар бен, хIума ца дина суна, – тоххара, Казахстанехь, хьан хIусаме ша кхаьчначу буса санна тIейирзира хьуна Тайбат. – Со хьуна яц реза, сайна яц, айса оцу Далла дуьхьал хьочу дуьненан гIелонна яций со-м реза! Ас хIун эр ду Цуьнга, хIун хоттур ду я хIун доьхур ду!\n«Хьуо оьшур вуйла ца хаьара хьуна, паччахь нуьцкъала вуйла ца хаьара, хьо хIунда летара?» – аьлла (кара а валийна, хьалаолла кечвеш, когах буржалш а тоьхна лаьттачу шега), инарлас хаьттича, Дуй Iумас аьлла бохур-кх, ва Элдарха: «Хаьара шена ша оьшур вуйла, паччахь нуьцкъала вуйла а. Кхана догIудолчу Къематдийнахь, оцу тIерачу Дала:\n«Хьан дайн, вежарийн кортош дохош, хьайн наной, йижарий синкъерамна хьийзош, хьан махках цIе туьйсуш, хьан ярташ ягош, мостагIчо мохк боккхучу дийнахь хьо хIун деш вара, ва Iума?» – аьлла, шега хаьттича, оцу АллахI цIе йолчунна: «ХIара деш ма вара ша», – аьлла, дуьхьал дахьа дош дезаш леттера ша, оьшур вуйла ца хууш ца леттера», – аьлла.\nСуна дуьхьал дахьа хIума дезара, Элдарха, оцу Далла. Суна гIелонца яха ма ца лаьара Цунна дуьхьал. Ас бахон ма ца бинера и кIентий. Ас балийта ма бинера уьш, мостагIчуьнца балийта, сайн гIело цIа ян!» – Тайбат сецира.\nХьо кхин ала хIума а доцуш висира тIаккха, Элдарха, цу дийнахь, дера висира. Хьо гIелвира оцу дешнаша, чоьхьарчу стеган тешнабехко санна.\nХьан дог цу дийнахь дуткъделира.\nЮха, цул тIаьхьа, Делах а, нахах а эхь хетташехь, зама дIаяьллийла хуъушехь (Тайбатан дехаршца, цуьнан доIанашца), кхин цкъа а гIоьртира гIелонна дуьхьало яккха, нехан кара ца даха, хир ву а, вац а ца хуучу доьзалхочунна (вахийтархьама, къонахийн цIераш ца хьаеш) боьхачу хIуманан цIе тиллича мукъна а вехар вацара-те аьлла (мотт бетташ, нах бойуш, ша лечу сохьтехь а Далла тапча кхуьйсуш веллачу), цхьана Делан мостагIчун цIе, Къалзам аьлла, юхамаччахьара яьккхина а туьллуш.\nГIуллакх ца хилира цунах а – йоI хилира схьайинарг. Вайн Делан дуьненахь йоIана цIе ца туьллуш, Тайбат дуьхьалъяьлча, ахь дикка ойла а йина, Iаламат аьлла, цIе тиллира цунна. Дан а ма дара Iаламат, къанделлачу хенахь тхойшиннах бина къинхетам бар-кх, воI а кхиъна, паргIатдер доцийла хууш, дезарш дан зудабер а делла.\nТкъа хIинца тхойшиннан хIун бехк бара, иштта хиларе мила хьежнера, хьанна моьттинера, хьан воккхавер цхьамма хьан коша тIехь хьошур ду, тIехволучуьнга мел кхайкхабайта кошан чурт а ца дуьтуш.\nДуьне яI, дуьне…\nВанах, схьа ма кхечи со-м, тилвелла стаг санна, суо мича воьду а ца хууш.\nЧан рагI-м лаьтташ ю, цхьамма а хьа а яза. Иштта латта а йина, стаге кхин чан цинц а ца бохьуьйтуш, стохка, бIаьсте йоллуш, ягийра хIокху совхозо цхьа ши рагI а.\nНах ца бузарх мегаш дар-кх хIара Iедал, ворхI велла Iиллахь а.\nХорбазашна хIун дира, тIаккха хохашна а…\nЕрриш хорбазаш дIа а лахьийна, палан дIаелча, йиснарш (нахе пайда ца эцийта), тракторшна тIаьхьа мекханаш а тесна, хьаьшна дIаехира. Лай кIел бахна хохаш а байра иштта, белашца латта а охкуш, хохаш гулбеш бохку нах Iедалан ницкъаца тIера дIа а баьхна, латта дерриг а аьхна, тIекIел а кхуссуш.\nЦкъа Казахстанехь, эхI, деллахь, ма боккха белам бар-кх хIара Iедал, вийлина а, цецвийлина а, кхаьрдина а ца валлал! Хаза Iедал дара чIогIа, хаза Iедал…\nЮха цигахь, Казахстанехь, пхьуьйра хенахь цхьа вон неI туьйхи чIогIа, кху Iедало ма тоххара. ХIара дуйла-м «открой» боху омра хезча хиира.\nТхойша цхьа ши де хьалха дуьххьара хилла кIант, Муьстарг, дIа а воьллина, догдоьхна Iуьллуш дара, вовшашка дIаса а кхойкхуш, те а деш вовшийн, вовшийн догъэца а гIерташ.\nАхь неI схьайиллича, панарик сецира хьан юьхь тIехь, «шхарт-шхирт» деш, цхьа ши хIума охьакхоьссира лаьтта.\nАрахь машенан гIовгIа а яра.\n«Во дворе автомобиль «Победа», а тут два ковра. Ковры быстро повесишь, автомобиль не трогай. И распишись тут», – цIенкъахь лаьттачу гIанта тIе цхьа кехат диллира, панарик а хьажош.\nАхь куьг таIийра.\n«Смотри, если кто спросит, все это твое. Понял?»\n«Понял», – элира ахь.\nХромовой этгаш яра когахь, тIехь – кожанкаш, хаьнтIехь тапчанаш а йохкура.\nЮха, уьш дIабахча, дукха Iийра, Iадийча санна, хьала а ца гIатталуш, дегIа чуьра са дIа а даьлла.\nКхано, цхьа ши сахьт зама а яьлла, хьала а гIеттина, неI а йоьллуш дIа араваьлча, «Победа» лаьттара.\nТIеваха а ца ваьхьаш, чувахара.\nТIаккха кузаш дIаохка алар дага а деъна, оцу сохьта хьостамий а лехна, дIатуьйхира пенах.\nКхин вовшашца тIекаре дала ца хIуттуш, ца кхеташ, генна тIаьхьа набаран тар озийра, ша хила доьгIнарг дIа хир-кх, яздинчух ваций вер аьлла.\nЮха а неI йолийра, хьалха санна, анаюх серлайолуш.\nСхьа чулилхира. ДIахьажийра панарик. Кузаш гира пенах дохку. Хьостамех бIаьрг кхийтира.\n«Ух ты, чмо, как ковры-то повесил, дикарь!» – муьшка ластийра бетах тоха. Схьа ца кхийтира.\nIаьмеркера цхьаъ-м хилла хиллера цигахула вогIуш, нах муха беха хьожуш. Иза Iехон еъна хиллера и хIумнаш, цунна уьш нехан долахь ю моттийта. Юха, мухха а Iаьмеркан хьаша кхечухьахула а хьаьвзина, иза дIакхачале аьлла дIайовдийнера и хIумнаш цига, бухахь хилийта.\nДела, хьуна бу-кх хастам, ма минот ца елир-кх, Элдарха, оцу кузашна тIехула хьо кхин цкъа а лагере кхача.\nХIора дийнахь тIекхуьйлуш, чехош, Iедалан хIуьттаренна кузаш дохийна, хьостамаш а тоьхна, «саботаж» ю, Iедалан мостагI ву бохуш, хьалха чохь ваьллина болу бух а хьалаайина, иза мера кIел бетташ… Дала ваьккхир-кх, Дала, шен боккхачу ницкъаца.\nНисделла Iедал дара, нисделла, ша нахана йийриг бен, кхин нийсо шена ма хиларг, я тахана а цуьрриг хийцаделла а дац ша хьалха хиллачул, тебна-а Iаш ду, кIел хиъна, тIехулара бедар а хийцина, четахь шен тешнабехк а боллуш.\nШех тешарг лолда шен, шех тешарг!\nБоккъал а, ма Iовдал хила везар-кх шен доьзал бехаш хилча, ша вехаш вуйла ца хууш волу да, нагахь иза иштта хилча.\nАмма иза иштта дацара. Iовдал хилар дацара иза, ша харц вуйла шена хаар дара, нехан долахь мел дерг шен кара а дерзийна, вала ца валлал бен хIума дIа а ца хоьцуш, бен-бен къаьмнаш, мехкаш цкъа хьалха хIилланца, тешнабехкаца, тIаьххьар а тIамца чIагIлуш, дIа а лаьцна, юха церан «да» хIоттар дара дерриг а.\nШи етт берг а ца вуьтура кхуо-м, тIехаа дин берг а – тухий воьра, халкъан мостагI ву олуш, цIе а туьллий.\nШен цIе туьллура нахана, ша дара халкъан мостагI, шен дех ша хьегарг.\nТIеюха хеча йоцург дукхавезара кхунна чIогIа, цо йолуш волчунна мотт тухура, хьенехан ши хеча ю хьуна олий.\nЦарах бора хьаькимаш а. Халкъана юккъера хоржий, уггар а ледара нах, цхьамма а ца лорурш (вийца да а, нана а, тайпа а, тукхум а доцурш) хIиттабора коьрте, цу къоман ка йохо, къам даржийта, яхкало хIума санна, делла, доьхна, Iу воцчу даьхнех и къам дIасадаккха.\nТIаккха оцу хьаькимаша а къам духкура, бага туьйсура вовшийн, вовшашка хIаллакбойтура.\nЦхьа а къам шен махкахь ша ца дуьтура даха, шен къоман нах балабора Iедало хьан махка, бухарчу къомал аьлла дукха. ТIаккха царах хьан мехкан дай хуьлура, хьан мехкан Iедал а хуьлура уьш, цара бохабора барт а, шух цхьа пен ца хуьлуьйтуш, цхьа берд, цхьа мокхаза лам. Шух кесгаш хуьлура, дакъош, хIумма а йоцурш.\nХIусамда волчу хьох хьаша хуьлура, ткъа царах – хIусамдай. Цара елларг хуьлура маршо а, цара винарг – «къонах» а.\nТр-р-р, Покаш, кхуззахь сацалахь, хIинца схьакхечи вайша… Вайшинна кIеззиг чан цинц а эцна, хаза меллаша, сих а ца луш дIагIур ду вайша юха. ТIаккха, вайша дIакхачале, де а дIа юьстах дер ду, сингаттамна гIоли а хир ма ю. Цхьаъ деш хилча, гIайгIа а йиц ма ло, ца хилча санна. Вайша кхин хIуманна а деъна а ма дац кхуза, я ча оьшуш ма ца лела, чохь ца Iен лелаш ду-кх, аьлча а чохь ца Iалуш.\nЧохь Iен хала ма ду, Покаш, тахана, упханийн тхов тIе а кхетта, латта дазделча, хIинций-хIинций бохуш, ветталуш, сатуьйсуш, хьалатаIа гIерта хьо, тIаьххьара тухий, нийсса аркъал а вожош.\nВоьжча, дерриг а тIаьхьа ма хуьлу, Покаш, байттамал ма хуьлу, байттамал, кхин догдохийла ма ца хуьлу, къарвалар бен. Къарвелча, дIа ма долу дуьне, дуьне доха ма духу тIаккха.\nСобар, Покаш, собар, бухара доккхур ду вайшимма ча, лакхара а ца доккхуш. Лакхара даьккхича, бухарниг дахкалур ма ду, тIе догIа а ихна. ХIуманна кхачо хила ма еза, хIорд санна дукха хиларх тесна а ца дуьтуш, дера еза.\nДуьйцуш ца хезна хьуна цхьана элана хилларг? ЛадогIал ахь, гондIа а ца хьоьжуш.\nНовкъахь карийна ялтех хIума, кисна а юьллий: «Делан беркат ду-кх хьо», – олуш, гуттар а цIа хьош хилла боху элано. Цо иштта куралла йоцуш, охьабоьжна кIен буьртиг а, сискалан цуьргаш а ца юьтуш, Ша деллачу рицкъан пусар дарна, Дала хьолана вукъвина, бIаьста дийначу синтаро гурахь стом луш, шо кхачаза болу Iахар шала бехкаш, ваха хаийна боху и эла.\nЦкъа и эла новкъахь хьаьжкIийн буьртигаш лехьош воллуш, воккха стаг а хилла, тIехIоьттинчу шайтIано аьлла боху цуьнга: «Хьо эла а вара, боккха бахам а бара хьан, хIара ахь лелон кIезгаллаш бахьна долуш, наха чIогIа сутара, пис вуьйцу-кх хьо, хьайн сий лардан дезара ахь, новкъахь йоьжна-йисна хIумнаш тхо мискачу нахана а йитина», – аьлла.\nТIаккха ойла а йина (со боккъал а эла а ма ву, новкъахь «важар» вон сакхат а ма ду), ша лахьийна хьаьжкIийн буьртигаш дIа а кхийсина, цIа вахна боху эла, кхин и хIума ца лелон дагца чIагIо а еш.\nЮха, дикка зама яьлча, цхьа ун кхетта дерриг даьхни а делла, йокъа хIоьттина ялтин буьртиг а ца кхуьуш, доьзало маьI-маьIIера кайиттина, шен долчух а ваьлла, сагIадоьхург а хилла дIавахна боху иза тIаккха.\nШолгIа а воккха стаг а хилла дуьхьал даьллачу шайтIано хаьттинера боху: «Хьо мила ву, мичара вогIу, хIун леладо?» – аьлла.\nШа ишта а, вуьшта а вара, хIинца сагIадоьхург а ву ша, аьлла боху элано.\n«Со дара хьуна хьох сагIадоьхург винарг, – дистхилла боху шайтIа. – ХIумнан хама беш хьо хиларна, Дала дика динера хьуна, хьал-бахам а белла, бертахь доьзал а нисбина. Хьо Далла дукхавийзира. Иза ца ладеллачу ас (суна Далла везарг ца веза) цхьана дийнахь зийра хьо, Iехон дагахь, воккхачу стагах дистхилла, и хIуьмалгаш лехьорна бехк а боккхуш, хьайн сий ма дайа, хьо эла ма ву аьлла. Хьо боккъал а тийшира хьуо эла хиларх. Хьо Iехавелира, эла цхьаъ бен цахилар диц а дина. Сох тийшира хьо. Цу дийнахь дуьйна къийлуш, вухуш, ваьржаш, тIаьххьар а сагIадоьхург хили хьох. Я кхин метта а вогIур вац хьо цкъа а.\nСонталла соьгара юйла хаалахь, къинхетам Делера бу хьуна. Лап-тIарш», – аьлла, кхос-кхоссаделла, дIадайна боху шайтIа.\nИштта ду-кх, Покаш, дуьненан хIума, шен цхьа да волуш. Хи а хьайна оьшучул совнаха ма Iенаде аьлла ма ду жайнахь. Хинан а ву хьуна шен да, вайшиннан а ву. Массо хIумнан а ву-кх да, массо а хIума цуьнан а ду.\nКхийтирий хьо, Покаш?\nЦхьа гIовгIа-м ю хьуна хезаш, миччахь елахь а, цхьа тата ду-кх.\nВанах, говрахь стаг вац иза…\n– ХIей, мила ву хьо воллург?\nКъуръанор, цхьаъ-м вогIу кхуза а, да вийначунна тIаьхьаваьлча санна.\nКхуо хIун леладо, оцу гIорийначу оханна тIехула говр хоьхкуш.\n– Накъост, хьуна хIара Iедал доьхна-м ца моьтту, я хьан долахь ду хIара ча? Со мила ву хаьий хьуна? Со…\nХаьара дера суна хьо мила ву-м…\n– …Со хехо ву хьуна, пачхьалкхо алапа а луш, хIара ча лардан хIоттийна. Охьаяссае хьайн салаз, хIокху Делан сохьта охьаяссае, ас хьайна акт а хIоттийна, теттина гIуда тохале…\nИза-м хьоьга далур, хьо ваха, ду, иза ма бу шун болх.\nПокаш, Покаш, сацалахь, тр-р-р, гIуллакх хили хьуна вайшинна, къа а ца хьаьрчаш. Шхарт-шхирт, шхарт.\n– Хатта мегаш дац, хатта, ча хьур ма дара ас, хьенех, ахь бакъо елча, мегар дарий аьлла. Лачкъийнарг бен хIума мегаш дац шу, цундела наха Казахстанехула бIаьрзе гуо бехир-кх шу бахьна долуш. ЦIен партизан а хилла вара хьуна сан да, хIара Iедал доккхуш лета а летта, колхозаш яхка гIерташ, хьаьддий-веддий лелла. ДIавохийра-кх иза а, оццул дукха – накха буьззина – орделш, мидалш а йоллушехь, шу санна болчара хIара гIуллакхаш ца дуьтуш, пуф-ф, – еха муштакх йолу цигаьрка латийра хехочо, говрара охьа ца волуш, аьтту ког нуьйрал сехьа а кхоьссина.\n– ХIан, хIинца ча а дIанисди ша хиллачохь, Iедал а ца дуьйхи. ЦIен партизан хиллачу хьан ден а, хьан а Дала хан яхйойла…\n– Дала хан массеран а яхйойла, накъост, пачхьалкхан хIума лачкъа ца дайтарх дегабаамаш бан ца оьшу. Сох теша а дина, суна алапа а луш, пирсидатал ков-берте а веъна, со ву кхузахь пачхьалкхо ха дан хIоттийна.\nОстопируллахI, ма кIордий-кх суна хьо а, хьан пачхьалкх а.\n– Нийса ду. Ас хIума ма ца боху, эцца сингаттамна, говр а йолайолуьйтуш…\n– Дера дуй, дукха нийса-м! Яздайта хьайна ча, конторе а гIой, хьуо пачхьалкхан белхало велахь. Нагахь вацахь: «Я пенционер такой-то, поршу оказат материално-синажную помош», – алий, заявлени луо хьаькиман цIарах. Хьаькимаш шайга аьлча хууш бу хьуна, хатта деза хIума…\n– Дика ду, Дела реза хуьлда, кхийти со. Iодика йойла… ХIей, йолалолахь, Покаш!\n– ХIинца хIун до ахь, тIе кхаьч-кхаьчначуьнга, хьенехан кIанта ча ца даийти соьга бохуш, со вийца хIуттур ма вуй хьо-м, хIара ча сан долахь хилча санна. ТIедотта жимма ча, тхайга хаьттича…\n– Деллахь, со хьо вийца а хIуттур ма вац, суна хьан а, я хьан ден цIе а ма ца хаьа…\n– Со Лечин кIант Хьоза ву-кх хьуна…\nХьо Лечин Iалха воцийла-м суна а дера хаьара, хьох бIаьрг ма кхийтти.\n– …Сайга хаьттича гIуллакх дийр долуш а ву, бакъду, сайх тешийна долу пачхьалкхан хIума дуй, накъос…\n– Дела реза хуьлда хьуна, иштта хила а веза, со-м докъар доцуш ца веънера, хан яйа…\n– Хьуо хIинца, ча хьуо, гIовгIа а ца еш. Тхоьга хатта деза я хаийта хьалххехь, хьенех…\n– ХIан-хIа, хьаштдац, гIоза даадойла. ЧухI, Покаш!\n– Ма гIолахь! Ча хьуо. Я лачкъа ца дича ца мега хьуна! Шуна мегар ма дац… Пачхьалкхан… алапа а луш… сайх тешийна… ЦIен партизан а волуш… накха буьззина мидалш… Шу къуй… Казахстан… бур-бур…\nЭхI, Дела, белахь Хьайн къинхетам, кхаьрца хIун дуьйцур ду я хIун доккхур ду кхаьргара. ХIорш бу-кх берриш а, дерриг къам а – хIара.\n«Ча хьуо, тов, хьайна, со вийца воллу хьо». Ас хьаьнга вийца хьо, ша хьайга ца вийцахь, массо а хьо ма ву хIинца, хьо – массо а! Цхьана дена эзар нанас бина цхьа хье болу доьзал ма бу шу.\nЧа дахьийта-м воллура соьга Лечин кIант Хьоза, дера воллура!\nЦхьа ши паччахь вовшах летча, эшийнарг тоьллачо ор чу кхоьссинера боху, Iуьйранна цуьнан корта баккха. Кхано, буьйса генна кIаргъелла, ха тхьевсича, эшначун ялхо хIоьттинера бохуш дуьйцу ор йисте, карахь муш а болуш.\nМуьшан юьхьиг шен паччахье дIа а лацийтина, ялхо вистхиллера боху: «Ша хьалавоккху хьо, ахь хьайн йоI шега маре яийтахь», – аьлла.\n«Йоуьйтур ю ша», – резахилла боху паччахь.\n«Хьайн бахамах ах бахам а ло шена!» – вистхиллера ялхо шолгIа а.\n«Лур бу ша», – паччахь шолгIа а резахиллера.\n«Хьайн берриг мехкан а, хьолан а да веш, хьайн когаметта хIоттаве ша!» – кхозлагIа аьллера ялхочо.\nШен буйнара муьшан юьхьиг ор чуьра хьала а кхуссуш, вистхиллера боху тIаккха паччахь: «Хьо лайне кху чуьра хьала а ваккхийтина, хIара дуьне ца дууш, со санна волчу паччахьера Iожалла тIеоьцур ма яра ас кхана», – аьлла.\nКхеран хIума хьанна эшнера, я мила вохкавеллера кхарна, мила ваьшнера! ХIинца хIорш хили-кх берриш а: дай а, Iедал а, «къонахий» а. Кхаьрга бахна зударий а, кхара бита а бити, буьйсаIуьйккъехь, лайлахула, чуьра ара а бохуш.\nХийла дас шен йоI-йиша къан ма йира, кхаьрга ца йохуьйтуш, лаьхьти чу ма нисйира, кхарах ца яхкийта.\nНехан-м вежарий а, вешин къоьнгаш а, шен кIентий хуьлура шаьш дIабевлча тIаьхьабиса. Хьан ца хили-кх цхьа а. Цундела дIа Iадда ма Iийра, йоI мичча яхча а мегаш, цхьана бусалбачу стеган долахь хилчхьана аьлла, хьайн къаналлин ойла а йина.\nЯхь йийр яц моьттинера цуьнца, иза буо хиларна. Тхойша боцчу некъахь ма дара, тахана-кхана аьлла, шиннан а декъаза шераш а долуш. Тхойша чIирна а ма ца кхачадора нохчийн Iедало, я гIурбанна дакъалаца а ма ца дезара. Тхуна схьа чу ма дохьура наха гIурбин сагIа а, мархийн сахь а. Хьан керт байн керт ма яра, Элдарха, хьо доккхахдолу буо а долуш.\nЙоI кхио-м гIиртинера тхайн ма-хуьллу, хIара дуьне цунна довзийта, тхаьшна ма довззара, тхаьшна ца мегнарг ца магийта, мегнарг – Iамо.\nТхуна Iеминарг, тхуна мегнарг нийса хилла ца хилла-кх кху дахарехь, тхо генара хилла-кх чIогIа, зама тхайх ца кхеттал генара.\n«Боьрша стаг боьрша хила веза хьуна, – баьхнера охашимма цу йоIе, – боьршачу стагца доьналла ма къийсалахь. Хьуо дIаяхначу цIийнан сий ларделахь, хьайн денцIенна эшам бай а, иза ду хьуна хIинца хьан коьртан а, хьан некъийн а да, хьох долу жоп а цуьнгахь ду хьуна, иза ларалахь жоьпан да, хIара цIа доцуш санна, хIара кхин дац хьуна.\nДе деха а, доца а хуьлу хьуна зудчун. Де дахдан Iамалахь, Iуьйранна цIийлучу анайистаца кетIа юьйлуш. Цкъа дахдича гуттар а деха лаьтта хьуна де, дацдан дага а ца догIуш.\nНесах йоI ца хилла хьуна, марненах – нана а. Хьуо нус хилар ма дицделахь, неслара яла а ма гIерталахь. ЙоIах йийлина нус нанна йилхина олуш ду хьуна.\nЙижар несачух тера делахь, гIаттар – невцачух.\nХIуманна да хIотта ма гIерталахь, айхьа охьабинчу хьайн доьзалан а хьуо хехо юйла хаалахь, деца шун доькъуш йолу.\nЧаьмза даар чоме делахь схьадала хаарца, чам болчух моз делахь, тоъал бен ца кечдеш.\nХьайн мардех эла велахь, марненах – элан сту. Марйишин гIарбаш хIотталахь, марвешин – йиша», – ма дукха дийцинера, ма дукха баьхнера, иза кога дахаза бер долуша цунна хьалхахь бедар ца хуьйцуш, иза кхиа а йоьлла дIайолаелча, цунна гучохь охьа ца вуьжуш…\nХьо-м Тайбатца а варий иштта, тахана а иза нускал долуш санна, ламаз оьцуш цунах хьайн ерзина ност лечкъош, лога юххера вета къуьйлуш, хьешан гIиллакхашца шун дерзош, осалчу дашах ларлуш, цкъа а иза нускалара ца ялийта гурахь латтош, хьуо мел веха цунна тIехьийза кIант а хилла, хаз-хазчу дашца геннара догъоьцуш, къайллах бIаьрг кхерстош, уьттазза, бIозза, эзарзза бехк лелош айхьа, иза гIиллакхах юца, эвхьах ягийта, нускалан цIоьлла цуьнан юхь тIехь даим сецон гIерташ.\nЮсуп-Хьаьжас а аьлла бохур-кх, советан Iедал тIедеъча, кхуьнан «гIиллакхаш» лан а ца делла, Туркойн махка дIавоьдучу шена тIаьхьабевллачу нехан Iодика а йина, ша дIаволавелча: «Ва Юсуп-Хьаьжа, хIокху хьайн хIусамненан ца йо ахь Iодика», – олуш, юха оцу наха ша сацийча: «Шена йовза-м ца евза иза, муьлханиг ю, гайтийша шена иза», – аьлла.\n«Хьайн зуда муха ца евза хьуна, цхьаьна къанделла дацара шуьшиъ?» – олуш, и нах цецбевлча:\n«Цхьаьна къан-м ма деллера тхойша, делахь а юккъера эхь дIадоккхуш, дуьхь-дуьхьал дирзина, цкъа а вовшийн бIаьра хьаьжна дацар-кх тхойша», – аьлла.\nМаржа яI, маржа, халкъан доцу гIиллакхаш хилла те цу наха схьакхехьнарш, я халкъан йоцу амал латтийна те болатах яхчош, собарца юттуш, хIара дуьне кхоьлличхьана кху махкахь шаьш дехаш, коьртан сий бен кхин Iалашо ца лоруш, мехкан маршо бен кхин декхар ца хеташ, тIерачу Далла бен суждане ца боьлхуш, дуьненчохь шаьш яьккхинчу кIеззигчу ханна дуьне мел лаьтта шайх дийца дош дуьтуш дIаихначу къонахаша хьанна бохуш дитина те шайн сийх, йохьах доьттина долу и кортош кура ламанаш, мила лелийта дехкина те шайн гIиллакхашца дуьне дузуш, шордина хилла маьрша некъаш, мила кхион дитина те: «Цхьана къонахчун меха дуьне а ца кхочу», – боху, шайн мах шаьш хадийна долу хала весет!\nХIун хили те кху заманах, хIун сардам я хIун наьIалт даха те кху чкъурах, мича декхарна дIаийци техьа Дала хIокху къоман доьналла, я стенах доьхки те кху адамаша шайн кортойн сий, дуьне а цецдаьхначу дешан мах хьан лахби те дуьххьара кху Нана-ДегIастанахь, мила ву те…\nВоккха стаг, Элдарха, шен говр саца а сецна, иза дIачовхо аьлла хьалахьаьжча кхийтира ша цIа кхаьчна хиларх: говр къевлинчу кевна хьалхахь лаьттара.\nВоккхачу стагана шен керт гира, шен цIа, цу цIийнан тхов а.\nВоккха стаг гIеххьа вуьйхира, шен йоI Iаламат а, цуьнан бер а шена гург хилар дагадеъча. Цундела ца дийзира воккхачу стагана ша иштта сиха цIа кхачар, хIара цIено гар, ша йоIах ен ойла а.\nВоккхачу стеган хIумма а дацара йоIе ала, дерриг а шена диснера, бахам а, хьал а, хIара «воккхавер» а цхьаьна.\nГовр цхьа ехха дIахийцира Элдархас, гIомат а, архаш а – массо а хIума нисъеш, шен-шен метта хьалауллуш.\nЮха, кхин чу ца воьдуш, говр хитIа эцна вахара.\nХитIара чувеъча, цунна хIоъ а луш, тIе куьг хьокхуш, сийн-сийначуьра йол къестош, хан ялийтира дуккха а.\nТIаккха а цхьацца лоьхуш, кетIахь хьевелча, йоккха стаг кхайкхира:\n– Ламазан хан йоьду хьан, чу ца вогIу хьо, ва къонах! – аьлла.\nIаламат ца гира. Iаламат сийсара дуьйна а ца гинера кхунна.\nЙоI къехкара дех, да – йоIах а.\nЖимма юучух а кхетта, ламазан кхачо ян хIоьттира.\nЛамаз дахдира чIогIа, маьждигехь моллас санна, дина а, дерзийна а, мел белла а ца волуш.\nЮха оцу сохьта дIавижира, наб кхетча санна дIатуьйш, ша меттах ца ваккхийта.\nШина-кхаа сохьтехь Iиллира, маьркIаже сатуьйсуш, пенехьа дIа а вирзина.\nЙоккха стаг еара чу, чIепалгаш а, жимчу кедахь маша даьттий, шура тоьхна чай а дохьуш.\nОхьахиира дIанехьуо. ГIеххьа Iийра хьекхалуш.\n– БIаьсте хала ян мега, шинар духкуш ву боху Изновр а, – геннара долийра, гондIа а хьоьжуш, – хьо ма хьевели…\nВоккха стаг вист ца хилира, я ца хеза сурт дира, чайнах боккха къурд а беш.\n– Кху йоьIан марда вара веъна, хьо чохь а ца хилла, хIара йоI дIа а ца йоьдуш…\n– Тайбат! – воккха стаг дIахьаьжира.\n– …Эцца вехна а волуш, накъосташца йохье а ваьлла, дошдоцурш ду бохура, – сихха дагардира, кхиа гIерташ.\n– Тайбат, хIун ду ахь дуьйцург, хьайн доцу къамелаш хIунда текхадо ахь! Со ца вевза хьуна!\n– Вевза, къонах, хьо а вевза, суо а евза, хIара дуьне а девза! Кхин дан хIума ма дац, хIун дан гIерта хьо, Мадин Жаьммирза ван-м ца гIерта хьо нахах? – йоккха стаг хьалагIеттира, голаш тIе ши куьг а гIортош.\n– Ца гIерта, Тайбат, ца гIерта… Делаца мах шозза ца бо цхьана боьршачу хIуманца, цхьа зуда шозза ца йоьду цхьана куйнан бакъоне… Сан йоI кхахьпа дац, цунна мерка ца оьшу, буса цIа лоьллуш, Iуьйранна дIакхуьйлуш, хьийзо. Сан йоI…\n– ХIей? – кхайкхира цхьаъ сени чохь, «гарт-гирт» деш, ло дIадаккха когаш охьа а тоьхна.\n– Чувола, чувола. Нах беха хьуна кху чохь! – мохь туьйхира Элдархас, шен юьхьан бос хуьйцуш, воккха велавелла, хьешана дуьхьал а воьдуш.\nХьаша Гилани хиллера, кхуьнан йоьIан марда, аьлча а хилларг.\nХьал-де а хаьттина, шаьш охьахиъча, Элдархас чIепалгаш хастийра: «ДIаэцал, даал, Гилани, кхин карор бац хьуна хIара тайпа кхача», – аьлла, текх хьешана хьалха а тоттуш.\n– Тайбатан даар дика хуьлучух тера ду, – цхьаъ-м ала гIоьртира Гилани а, воккхачу стеган «сакъерадаларх» ца кхета-аш гондIа а хьаьжна.\nГилани кхаьрга хIинца шозлагIа бен ца веънера, воккхачу стагана гуш. Хьалха захало хилча веънера, хIинца (хетарехь) йоIана тIаьхьа а.\nЦхьаъ-м дагадеъча санна: «ХIума яалахь, со хIинцца чувогIу хьуна, говре а хьаьжна», – олуш, сихха аравелира воккха стаг, шеца (уьшар йина) Тайбат а эцна.\nЮха халла, доцчу денца, урс хьаькхна болу уьстагI сени чу а беъна, тIера цIока яккха хIоьттира, Тайбате дIа а лоцуьйтуш. Нийсса ах уьстагI оьллира дIа, важа ах циггахь, сени чохь, кхаза а буьтуш.\n– Даьхни дика долчух тера ду хьан, Элдарха, ялтех хIума юй? – хаьттира Гиланис, хIара чуван хье а велла, кхунна тIаьхьа араволуш, тилон хьалаоьллина уьстагI а гина.\n– Ялта а ду, вон дац даьхни-м, – жоп делира Элдархас, хьешан къамелах кхеташ а, ца кхеташ а.\nХьаша кхин вист а ца хилира.\nПхьуьйра ламазаш а дина, вирд даьккхича, Гилани иштта цхьа бен а доцуш, цхьамма салам луш юкъадаьккхина къамел санна, дийца хIоьттира ша деънарг, тIаьхьа ян езаш машен а ю, хье а ло ша аьлла.\n– Жижигах ца кхеташ ваха йиш яц, йоккхачу стага галнаш а йийр ю вайшинна, – вистхилира Элдарха, юха а хьешах кхеташ а, ца кхеташ а, ша кхунна аьлла бийна уьстагI а хилча, кхуо хIун дуьйцу юккъехула, олуш шен дагахь.\n– Дала дIаваккхаро, оцу кIанта и цхьа гIовгIа а йина схьавеънера со, Iаламат дIа а йига… Юха хьо чохь а ца хилла, зударшна цхьацца ма хетий, цхьа доккха хIума, дуй. Берийн кхин хьекъал а ма ца хуьлу, шайна дагадеънарг бен… Маларан тIадамах а кхетта: «Ас йити хьо», – аьлла цо, хIара яьлла схьаеъна, цо дуьйцург цхьа дош а хетта. Дош ма дац иза, зуда юьту иштта! Хьо кхетар ву-кх аьлла, кхин стаг а ца валош, схьавеа-кх… Во-о, Тайбат, и йоI схьакечъел, машен схьакхачале, – кхайкхира Гилани, – кхин хIума дуй кхузахь, Элдарха? – олуш, воккхачу стаге схьа а хьаьжна.\nВоккхачу стагана ца хаьара, ша кхуьнца хIун дуьйцур ду я хIун эр ду а.\nВоккхачу стагана хаьара, оьздачу стага зуда иштта ца юьтий, цхьа эхь-иман а, доьналлех цхьа зирх а шен дегIаца болчу боьршачу стага-м хIетте а. ЙоI оцу хьолахь чуьра ара а яьккхина (улохь ваша а, я шича а, къона да-наний а доцу), къаналла тIаьххьара шо долчу дена хьалха йоуьйтуш волу къонах зудчух вахка мегар дуй а хаьара воккхачу стагана. Уьш дукха ма бара, зударех бахка хьакъболу боьрша нах, зударшкахь марехь хила безаш, церан хIумнаш а юьттуш, юург а кечъеш, маха-хIума а йоккхуш царна.\nКъонах – къонах хила ма везара, ткъа зуда – зуда.\nКхуьнан дешичас, Сулаймана, зуда йитича, етт-эсий эцна вахийтира хIара цкъа, жима бер долуш. Бер хуьлуш яцара иза. ТIаккха, Сулаймана зуда ялийча, мел дехарх ца Iаш дIаяхара, шен цIе а тасийтина.\nЦунна хиллачу бохамна дигийтира и етт-эсий а. Сулаймана-м дукха баккхал а яхьийтира цунна тIаьхьа, шаьш цхьаьна яьккхинчу ханна вовшах мел тоьхнарг. Оцу зудчо юха а яийтира и хIумнаш, хьо шеца ца хилча, ша хIун дан йоллу кхарах аьлла, хабар а тухуш.\nДика зуда ю олура цунах наха.\nСинкъераме стаг яра иза, елар а дара цуьнан хаза.\nЦул тIаьхьа цхьаьнга-шинга а яхна, массанхьара а цIа а еъна, цхьаъ бен воцу ваша а велла (вешин воI ца хиллера), ша цхьаъ йисча, Сулаймане хабар даийтина бохура цо, ша елча шен тезетан да хIоталахь аьлла.\nВоккхачу стеган дуккха а дара дийца, амма дош-м дацара цхьа а, дийцича а, я ца дийцича а. ТIекхета хIума дацара, мелхуо а хьо эшар бен. ХIума дийца а, чIагIдан а, юьхьдуьхьал дIаала а хьайца нийсса стаг оьшура, хьан дашна дуьхьал даккха дош а, чIагIонна дуьхьал чIагIо а, хьан доьналлица къовса доьналла а долуш, хьан некъаш девзаш волу стаг.\nТкъа кхузахь хьаьнца хIун дуьйцур дара, мила вийр вара бехке, мичахь вара къонахийн бустамаш бевзаш волу къонах?\nЦхьана шацца астагI а йолуш яра Пхьарин йоI ХIайкал. Дукха нах лаьттара Пхьарин хIусамехь, ерриг Нохчийчуьра а цхьаьна, и йоI йоьхуш.\nЙоI реза хиллачунна реза ву ша, бакъду, юьгучуьнгара шийтта етт урдона-м боккху ша, шен йоI астагI ю бохуш, яйн ца ларийта, аьллера Пхьарас.\nЦхьана мартанхочо, Ахьмада, дIа а йигира ХIайкал, шийтта етт а лаьллина, ламчу, Пхьара вехачу юьрта дIа а вахна.\n«Вайн десар, Элдарха, и ХIайкал цхьана хIуманна сихъелла дIахьаьдча, цхьацца метар астагI ма лелха хьуна иза!» – олура Ахьмада, вела а лой.\nПхьарин йоI хаза йолуш ца къуьйсура наха, я иза ца хилча ца мегаш а, цуьнан ден Пхьарин дуьхьа къуьйсура, иза къонах хиларна, цуьнца гергарло, агIо, цуьнан чIагIо езаш.\n– Хьо кхин вист а ма ца хили, Элдарха. Зуда юьтуш а, ялош а хуьлу, дуй, стаг гIалат а волу. Зударий бац-кхи берриш а дика а…\n– Оцу вайн йоIера хIун даьллера-те, Гилани, тIейисина бежана санна, уллохь стаг а воцуш, буса чуьра ара а яьккхина, лайлахула схьаэккхо? Оцу цхьана хаттарна кхоччуш жоп лохьа суна, со теша а веш, – меллаша вистхилира Элдарха, Гиланин юьхь тIера бIаьрг а ца боккхуш. – Зуд-маккхал динера-те цо, дена-нанна аьллера, шун цIа ца лардинера, боьха хиллера чохь? Цуьнгара даьллачун цIе яккхахь, Гилани, нохчийн маттахь цIе йолуш и хIума делахь.\n– Вай-й, хьанна хаьа, дуй, хIун ду! Масане хуьлу кегийчеран лер-аларш, жимчу стага къаьркъа молуш а хуьлу, мелча вехаш а хуьлу… Зуда шега аьлларг а деш хила еза-кх, цо молу къаьркъа а ца дуьйцуш… Накъостий а ма хуьлу цхьаьна. Со суо вара чIогIа къаьркъа молуш а, узуш а… Зударийн оццул чIогIа къелла а ма яц вайна, хьалха санна, дуй. Суна-м ца хаьа, бахьнаш дукха ма хуьлу, даккхий а, кегий а…\n– Гилани, – юха а юкъахваьккхира воккхачу стага хьаша, – деллахь, Гилани, ца хаьа суна-м, айса мича юьххьера долон деза, я мича масалшца дийца деза а. И вайн доьзалхо шуьгахь хила ца везаран бахьна-м дуьйцур дара ас хьуна шийтта, юха, шайгахь иза нисвелла хилча, хьан кIанта цу тайпана иза схьаэккхон ца везаран бахьна ткъе берхIийтта а дуьйцур дара. Сан дийца дуйла а, со хьенан мила ву а хьуна а, оцу тIерачу Далла а хаа а хаьа.\nЦхьа некъахо, говрара охьа а ца волуш, шена уллохула тIехволуш гича, малхехь даьIахкаш йохъеш Iачу Мурдалан Асхьаба аьлла бохура: «Воккхачу стагана тIекхаьчча говрара охьа ца валар лайн гIиллакх ду хьуна, кIант, иза диц ма делахь», – аьлла.\n«Ша лай ву ала-м ца гIерта хьо?!» – олуш, некъахочо шена яппарш йича: «Хьо лай хиларан ворхI бахьна хаьара шена, тахана бархIалгIа дерг тIе а кхийти. Царах уггар а дай долчу кхааннан цIе а йоккхур ю-кх ша хьуна, – аьлла, кхо бахьна дагардинера, Гилани, Мурдалан Асхьаба. – Царах цхьаъ дара хьуна, кIант, – аьллера цо, – хьан цIартIехь йолу зуда, хьуна уллора хьала а гIеттина, буса яьлла маре яхар. ШозлагIа дерг дара хьуна, айхьа лачкъа а бина, биъначу коьмана ахь биъна болу къера дуй. КхозлагIа дерг – хьайн маре яхна зуда юхаядон а гIоьртина, ахь хьайна тIера яккхийтина хеча. Уьш гIийлачех дара хьуна, диснарш ша хьуна дагардан а ца оьшуш, хьуна хьайна а ма хаьий», – аьлла.\nДукха ваха, Гилани, хьо, дийца доцуш-м вай а дацара, хьуна ма хаъара, делахь а дош дац-кх, хIуъа дийцича а. Хьо а, хьан цIа а ца девзаш ма ца Iийнера со и йоI цига еъча, сайн зама дIаяларна, суо къена а хетта, лерг таIIийна дIасецир-кх: «Хьенехан гергарло цаьрца тасаделлий-ц», – бохуш, суо нахала валар а ца дезна. Махкара доцчу эро цхьогал ца лаьцна, олуш кица ду вайн дайн, Гилани. Бехк хьан а, я хьан кIентан а бац. Сан бу бехк, сан, дерриг а хуъушехь (дIалечкъича къайлаволу а моьттина), и сайн доьзалхо хIаллаквинчу.\n– Ахь дуьйцурш хIун ду хууш вац со, цхьаъ доцуш цхьа а вац… Уьш дIадевлла дукха хан ю… Вайна кхин зама ю хIинца, нах парггIат бехаш… Сан кIант зуда йоцуш а вуьсур вац, зударий шорта а бу, со-м иштта схьавеънера… Iодика йойла, хьан йоI а гIоза ехийла, – олуш, Гилани кхохкийча, Элдарха дохковелира ша сарралц гулдина собар (дистинчу хиэ хьо тIай санна) цIеххьана шен хецадаларна, – Тайбат, хьан а Iодика йойла.\nВоккха стаг ша Iаччохь висира, кхин цкъа а дохко а ваьлла. Кхуо хIумма а ала дезаш ма ца хиллера цуьнга: «ДIавала, дIагIуо, йитина зуда йитина хила еза, къахьегна ахь», – алар бен. ШайтIа туьйли-кх, гаур, шайтIа.\n– Ва къонах, хьо эгIийна я тилийна, ахь хIун леладо! – чоьхьа йоллушехь тIейирзира Тайбат. – Тахана мича кхача гIерта хьо, тахана…\n– Хьайн со лолда хьан, Тайбат, виталахь со, хье а ца веш. Сан ерриг а меже даш санна ю хьуна, корта эккха боллу хьуна сан, де дац хьуна цхьа а дийца а… Тховса сацалахь, хьайн да ваха, сацалахь тховса, – воккхачу стага куьг ластийра, бIаьрнегIарш тIе а дохкуш.\nЙоккха стаг гIеххьа лаьттира, цергашца балда а лаьцна, ега а еш, Элдархина тIе а йогIаелла.\n– Дехьа чу ялахь, Тайбат, витахь со тховса, – дийхира воккхачу стага кхин цкъа а, цхьа геннара гIийлла вистхуьлуш.\nЙоккхачу стага букъ берзийра. ДIайолаелира. ДIаяхара. Йилхира, дехьа чу а яьлла, «ухI-ухI» деш, паднара йисте дIа а тасаелла.\nЭлдарха меллаша аравелира, цхьана вонах генавала санна.\nГовр терсира, цIийнан неI тухуш а хезна.\nГовро «хур-р» дира, хIара божал чу ваьлча, корта схьа а берзош…\nВоккхачу стеган дог тохаделира тIаккха, говран тарсар хезча, адам шега дистхилча санна.\nДагна цхьаъ хиллера, доьхнера я дуткъделлера чIогIа.\nАлан, Iаьнаран хьожанехь гIеххьа лаьттича, божлан цхьа бIаьрг болу кор гира, хьацаро жимма кхолийна, беттан серлоно эзар дакъа еш, аьтта.\nТIевахара кора улло. Кетаран пхьош хьаькхира.\nДIахьаьжира ара. Юха стигла.\nСедарчий цIенна къегара, масийтта кIохцал долу баI санна. Баттана гуонах кIайн-можа серло яра, иза шелонах ларбан хьаьвзина.\nДуккха а лаьттира, ойланийн юьхь а тилъелла, шена хIун хилла я хIара хIун ду а ца хууш.\nЮха цIеххьана эхь хийтира цу буьйсанах, дуьненах, оцу Делан сибтех.\nДерриг а Делан дара: хIара дуьне а, буйса а, ло а, шело а.\nХи делира бIаьргех.\n«ХIай АллахI цIе ерг, массо а хиламан а, хIоттаман а Да, тхан Везахинволу Дела! – куьйгаш хьалауьйхьира, – къинтIера валалахь, бIаьрхи даллал бахьна доцуш (кхул даккхий дерш а лайна), Хьайна хьалхахь тахана юьхьIаьржа хIоттарна, гIийбаташ доцуш ван гIерта-кх Хьуна дуьхьал. Ахь делларг деза ду-кх, цхьа зIе йоцуш, цхьа некъ боцуш, ша-шах делла цахиларна. Ахь айхьа а аьлла боху-кх: «Де а,гIора а эшийна, къоналла карара а йоккхуш, хан ца кхачарна зама такха айса къанбинчу баккхийчу нахах бехк хета суна цу лаьттахь», – аьлла. Цунах бехк ма белахь, Дела, тахана а, Хьайн кхел жимма халонга яьлла, дуткъделла дог къардаларна», – дийхира воккхачу стага, бIаьргех дайн куьйгаш хьаькхна, божлин неI йоьллуш уьйтIе ваьлла, шен хIу хаьддачу цIенгахьа меллаша дIа а волалуш.\nСахуьлуш (дарц тий-кх моттаделлачу хенахь) цIеххьана лецира воккха стаг шен некхах бIо хиллачу къеначу даго.\nДог кхин ца Iийра.\nДог тохаделира кхечу Iаьршашка, кхечу маршоне, я ша хьегначу лакхене кхача.\nДог юккъехула декъаделира, иккхира (къаналлий, марзой цхьаьна ца еъча, тIулгах кхета ле аьрзу санна), дегIан чарх гур боцийла хаийта цкъа лоьмах дIасакхоссаделла, хIордах керчина, пийлигах хьовзийна воккха стаг тIаьххьар а неIаран сагIи тIе гор-бертал а вохуьйтуш.\nДелкъал тIаьхьа, больницехь, Элдархина тIейитина Тайбат, букътухучу гIанта боьрша стаг санна охьахиира, настаран голаш тIе пхьаьрсаш а гIортийна, генна схьа чу а кагъелла, вала са уьйзучу шен цIийндега йокъа хIоьттинчу бIаьргашца геннара (шовзткъа я шовзткъе итт шарера), дукха генара схьа а хьоьжуш.\nЭлдархин багахь хьала цхьа чIижаргIа йоллура, буьххьехь резинкин тIоьрмиг а болуш.\nТIоьрмиг цкъа худалуш, юха шорлуш, тIаккха цIеххьана соцуш, хи доцу чIара санна бетталора, тIаьхь-тIаьхьа туьйш, гIеллуш, наггахь юха тоха а луш.\nПIендаршна юккъера дIа кхин цхьа аса а йоьдура воккхачу стеган, цIенкъахь лаьттачу банки чу цIийца Iийдалуш.\nМаьнгин гIевлех дIабихкинчу пхьаьрсан пхена чу а шершара цхьацца цIийн тIадам, лакхуо чIагIдинчу шишан чуьра охьадогIучу кIайчу цIузамах.\nУллохь, аьтту агIор, лохачу гIанта а хиъна, наггахь воккхачу стеган берзинчу когех куьг а Iуттуш, юккъе ваьлла Йасин доьшуш больницера цхьа дархо а Iара, сих-сиха Тайбатехьа (иза ларъян) схьа а хьожий, тIаккха юха а воккхачу стеган ког а лохуш.\nЙасин доьшург Тайбатах кхоьрура, цуьнан мохь-цIогIанах. Тийналлех ца тешара йасин доьшург, йоккхачу стеган иманах.\nЙоккха стаг-м ткъа ю-яц а ца хаьара, ша охьа ма хаъара (буххIанал жимъелла), бIаьрнегIар а ца тухуш, къаьрззина цхьанхьа-м дIахьоьжуш Iара, елхар хIун ду а, я иза кхузахь стенна оьшу а дицделла.\nЙоккхачу стагана лекха-сийна ламанаш гуора, церан малхехь къега кIайн баххьаш, наггахь цхьаццанхьара гучудолу тIам шуьйра аьрзу, цо цхьанаэшшара туьйсу даккхий гонаш.\nЦхьа аьрха терса дой гуора йоккхачу стагана, царна тIехь белшаш дIасакхуьйсу нохчийн оьзда кIентий, юха ша а кхиа гIоьртина, цIестачу кIудалца хьостанан коьрте хIуьтту, кегийчу нехан кура-сонта забарш, царна юккъехь Элдарха, горгачу белшаш тIехь кIудал а лоьцуш шен охьайолаялар: «Ког тасалурий хьан, йоI, ларлолахь!» – церан тIаьхьа кхайкхар, къона деттало дог, цхьа ша-шах дайн болар, тIома гIуьтту са…\nДахар иза ма дара, ткъа хIара – гIан. ГIенах хилла-кх мел лайнарг а, гинарг а. Цхьа а вон хIума хила а ма ца хилла: кIентий а ца белла, дIа а ца дохийна, я гIелонаш а ца лайна… Иштта цхьа гIан хилла-кх, бIешарал дахделла, цкъа чекх а ца долуш, дахарх цхьа чIогIа, чIогIа тера а хеташ.\nДахар-м ца хилла, дера ца хилла, дахар хIинца хир ма ду, хIинца дIадолалур ду-кх дуьненан юьххьера, анайистах гIоттуш, бIаьстенца хазделла, сийна-сийначу лаьмнашца, аьрха дой а терсаш, кIентий а буьйлуш, тIулга тIера тIулга тIе шовданан тулгIеш а уьдуш, цхьа хаза, цхьа мерза дахар дай баьхначу махкахь, дай леллачу некъашкахь, дай сецначу уьйрашца… цхьа къона, цхьа ховха дахар, Элдарха, хьоьца, вайшинна цхьаьна. ХIаъ, цхьаьна…\nНазад: Вахид Итаев. Судьба и воин.\nВперед: Алиева Зарина. Бексултанов Мусан дахаран хин бердаш.


Америкехь карантин дIаерзо мегаш хилар юкъара ца доккху Трампа\nТIедогIучу кIиранах 15-та денна кхайкхийна карантин дIайирзинчул тIаьхьа Американ экономикан болх юхаметтахIотторца доьзначу хаттаршна тIехь болх беш ву ша аьлла, дIахьедина президенто Трамп Доналда, хаам бо "Амеркан аз" зорбан гIирсо.\n"Америка кестта юха а схьайиллина хир ю бизнесна. Вай цунах еххачу ханна финансин проблема йойтур яц", - элира Трампа КIайн ЦIийнехь оршотан дийнахь хиллачу зорбан конференцехь.\nКоронавирус яржар 15-тта дийнахь лахдар Iалашонца юкъайохучу цхьацца гIулчех лаьцна дийцира Трампа цхьа кIира хьалха, шайна юкъахь, оьшуш а доцуш, дIасалелар сацор а долуш. Цу юкъана экономикан гIуллакхдар цхьана ханна сацийнера цхьайолчу штаташкахь.\nНах болх боцуш бисар а, фондийн рынкашкахь махбар лахлуш хилар а гуш, Трампа ша синтем байна хилар хаийтинера шен гIоьнчашка а, бертахошка а, юкъадаьхначу дехкарша тIейогIучу еххачу хенахь экономикан хьолана Iаткъам бан мегара аьлла.\nТрампа дIахьедира журналисташка, цхьайолчу коронавирус хьакхаелла нах кIеззиг бен боцчу, штаташкахь экономикан гIуллакхдар юхадIадоло мегар дара аьлла. Президенто хьахийра Небраска а, АйдахIо а, Айова а штаташ. Цу хеннахь шен тидамера ца доккху цо вирус яьржина Нью-Йорк санна йолчу штаташкахь хIоьттина хьал а.\n«Нагахь лоьрийн аьлларг хилча, цара дерриг а дуьне карантинна дIакъовлур дара", - элира Трампа.\nТрампан экономикехула хьехамчо Кадлоу Ларрис Fox News телеканалана интервью луш хьахийра президентан администрацино шен болх хийца мегаш хилар.\n«Президент бакъ ву. Дарба хуьлийла дац цамгарал а вон. Бертадаха дезар ду вай. КIайн ЦIийно йийцаре йийр ю тайп-тайпана варианташ", - элира цо.\nОршотан дийнахь Американ коьртачу банко, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Федералан тIаьхьалонан системо маситта программа йолийна, коронавирус яржарна дуьхьало еш юкъадаьхначу дехкаршкара Iаткъам ловш йолчу экономикана гIортор ян.\nЦарах цхьадерш дIадаьхча хIун дара-те, бохуш ойла еш Трамп а волуш, цуьнан цхьаболчу хьехамчаша варе во президент, вирус яржарца доьзна хьал кхин а чолхе долуш ду бохуш.


Исламан Нур - Свет Ислама - Дезачу денойн (шина Iийдан) ламазаш\nДезачу денойн (шина Iийдан) ламазаш\n394. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Марха досту де – наха марханаш досту де ду, ткъа гIурбанан де – наха гIурбанаш ден де ду» (хIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи: 802).\n395. Абу Iумайр ибн Анаса дийцина, асхьабех хиллачу шен ден вашас элира аьлла: «Масех бере новкъаваьлла ваханачуьра вухавирзинера. Ткъа цара тоьшалла дира, цIена бутт гира шайна селхана аьлла. Цул тIаьхьа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) массаьрга а омра дира: марханаш даста, Iуьйре ма-хилла (Iийдан ламаз) дан массеран юкъарачу ламаздойле дIа а гулло дерриге а аьлла» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 20061, Абу Дауд: 1157. Ткъа хьадисан дIаяздар тIаьхьаррачуьнниг ду. Хьадис дийциначеран зIе бакъ «сахьихь» ю).\n396. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Марханаш достучу дийнахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен хIусамера ара ца волура, масех хурма кхаллалц. Ткъа ша уьш юучу хенахь - шалза а юура цо уьш» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 953, Ахьмад: 11859).\n397. Шен дас элира аьлла, ибн Бурайда (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) марханаш достучу дийнахь хIума кхалланза ара ца волура шен хIусамера Ткъа гIурбанаш дечу дийнахь юучух ца кхетара иза, Iийдан ламаз диначул тIаьхьа а бен» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 22474, ат-Тирмизи: 542. Ткъа ибн Хьиббана: 7/52 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\n398. Умм IатIыййас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Тхоьга дина омра дара: шина Iийдан дезачу деношкахь къона йоьIарий а, цIано йоьхна болу зударий а арабаха аьлла, хIунда аьлча цаьрга диканашкахь дакъалацийта а, АллахIе доIа дечу хенахь дакъа лоцуш хилийта а. Амма цIано йоьхна болу зударий ламаз дечу меттигна дехьа совца безаш бара» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 324, Муслим: 890).\n399. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Абу Бакара а, Iумара а Iийдан ламазаш гуттар а Iийдан хутIба дале хьалха деш дара» (хIара хьадис далийнарг ал-Бухари: 963, Муслим: 888).\n400. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iийдан ламаз ши ракаIат дира. Цул сов, оцу ламазал я хьалха а, я тIаьхьа а кхин цхьа ламаз а ца дира цо» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 964, Муслим: 884, Ахьмад: 3143, Абу Дауд: 1159, ат-Тирмизи: 537, ан-Насаи: 1587, ибн Мажа: 1291).\n401. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iийдан ламазал а хьалха кхин ламаз ца дора. Ткъа ша шен хIусаме вирзича - ши ракIат ламаз дора цо» (хIара хьадис, дика иснад а йолуш, далийнарг ибн Мажа ву: 1293).\n402. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iийдан ламаз дира, я моллалла а ца кхойкхуш, я къамат а ца деш» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1147. ХIокху хьадисан бух ал-Бухарис а: 960 балийна).\n403. Абу СаIида (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) марха достучу дийнахь а, гIурбанаш дечу дийнахь а ламаз дечу меттиге волура. Ткъа цо цигахь уггаре а хьалха деш хилларг - ламаз дара. Цул тIаьхьа, хьала а гIоттий, могIаршкахь нисбелла хевшина Iачу нахана тIе а воьрзий, хутIба а дора, омрица тIедахкарш а дора» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 956, Муслим: 889).\n404. Iамр ибн Шуайба дийцина, шен дас а, дендас а дийцира, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Марханаш достучу дийнахь Iийдан ламазехь хьалхарачу ракIатехь, «АллахIу акбар!» а аьлла, ворхIазза ала дезаш ду АллахI вазвен дешнаш, ткъа шолгIачу ракIатехь – пхоьазза ала дезаш ду. Оцул тIаьхьа шина а ракаIатехь КъурIан а ду деша дезаш» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1151. Ткъа ат-Тирмизис дийцина: ал-Бухарис бакъ хьадис ду аьлла хIара хьадис).\n405. Абу Вакъид ал-Лайсис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Марха достучу дийнан Iийдан ламазехь а, гIурба дечу дийнан Iийдан ламазехь а пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьллда цунна) «Къаф» сурат а, «ал-Къамар» сурат а доьшура» (Муслим: 891).\n406. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iийдан ламазера ша цIа вогIучу хенахь, ша цига дIаваханачу новкъа а ца вогIуш, некъ а хуьйций, кхечу новкъахула вогIура» (ХIара хьадис далийнарг ал-Бухари: 986. Цуьнах тера хьадис Абу Дауда а: 1152 далийна, ибн Iумарера (АллахI реза хуьлда цунна) ду аьлла).\n407. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Медана схьакхаьчначу хенахь, цигарачу бахархойн, самукъа доккхуш а, синкъерам латтош а, ши де дара. ТIаккха цо элира: «АллахIа цаьршиннан метта цаьршиннал а гIолехь долуш кхин ши де делла шуна - гIурбанаш ден де а, марханаш досту де а»» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1134. Бакъ «иснал» а ялош, ан-Насаис а далийна хIара: 3/179).\n408. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «Iийдан ламазе гIаш вахар суннат ду» (ХIара хьадис далийнарг ат-Тирмизи: 530. Оццо дика «хьасан» хьадис ду а аьлла хIара).\n409. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьа Iийд долучу дийнахь догIа деанера тхуна. ХIетахь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iийдан ламаз маьждигехь дира (хIара хьадис, гIийла зIе а йолуш, Абу Дауда далийна: 1160).


Нохчий махках баьхначу денна т1екхочуш\n8 февраля в 13:35 (2010 г.)\nИ баланаш бицбан йиш яц\nТерсамбиев Рийко цIера Гилнара ву, тахана а цигахь вехаш ву иза. ЦIера арадохучу хенахь 12 шо долуш хилла Рийко. Сан дехарца цо доцца дийцира шаьш хьегначух, лайначух лаьцна. Кхиболу вайн наха санна, хала мур баьккхина цо а, цуннан гергарчу наха а.\n– Тхо Гилнахь дехаш дара, цигахь дуьнен тIе а ваьлла со, – долийра шен къамел Р.Терсамбаевс. – Тхан дас даха атта хир ду аьлла, Хасав-Юртахь цIенош а эцна, дохадале охьадаьхкина цигахь дехаш дара тхо. Нохчий бохочу Iуьйранна тхан да-нана, йиша цIахь дацара. Уьш Гилна, гергарнаш болчу хьошалгIа бахана бара. Тхо кхо бер: со а, ваша а, кхин цхьа йиша а Хасав-Юртахь цIерпошта тIехь дIадигира. Да-нана сан шолгIа йиша а Гилнара дIадигнера. Да, тхуна кхин гина а вац. Тхуна тIе кхачале иза веллера. Ткъа со, воккхах волу ваша, йиша – Ошски областан Корован олучу юьрта кхечира. Тхо кхоъ цигахь ду аьлла хезна хиллера тхан нанна. Комендатурехь бакъо а яьккхина, ялх бутт баьлча йиша а ялош, тхо долчу схьаеара тхан нана. Цул тIаьхьа шелъелла, цомгаш хилла, Корованхарчу больнице охьайиллира тхан нана а, шиъ йиша а. Цу хенахь ФЗО-хь доьшуш вара тхан ваша, цунна цигахь дечиган пхьеран, кхин цхьацца говзалла Iамайора. Цхьана суьйранна нанна цамгар тIетаьIна аьлла, со больнице кхайкхира. Вуон хьал долуш яра иза. Дукха хан ялале елира тхан нана. Цул тIаьхьа дукха хан ялале, сан карахь елира ши йиша а. Иштта да-нана, ши йиша цигахь дитина со а, сан ваша а цIа вирзира, цIа даха бакъо яьлча. Дала кхин ма гойтила-кха и саннарг цхьанна а. Дийца-м шортта дара цигахь хьегначух, делахь а дерриг дийцина вер вац, – аьлла дерзийра шен къамел Рийкос. Гуш дара оцу гIийлачу стагана кхалхорах лаьцна къамел дан хала хилар. Делахь а лайна харцонаш, баланаш бицбан йиш яц вайн.\nАвторан суьрта тIехь: Гилнара вахархо Терсамбиев Рийко.


Ца бевлла хилла мухIажирш а, Конституци а\n20 шо ду ГIалгIайчуьрчу нохчийн мухIажирша бала хьоьгу\nШайгара тIемаша дIаяьхна хIусамаш Iедало меттахIитто еза ГIалгIайчуьрчу нохчийн мухIажирша боху ду …иттаннаш шераш. Къар ца ло я уьш а, я Iедал а. Бакъо лохуш, Конституцин кхеле арздина мухIажирша.\nГIалгIайчоьнан Конституцин кхело кху беттан 19-чохь листира шайн махкахь баха саца луучу нохчийн мухIажирийн арз.\n20-ха шо ду мухIажирш, петарара петара а кхелхаш, нехан хIусамашкахь беха. Iедало шайна тхов баларе сатуьйсу цара хIинццалц схьа. Дуккхаза а бийлина оцу бахьаница кхеле а.\nХIусамаш хила тарло бохучу дегайовхонца и нах бехира 2016-гIа шо тIедаллалц. Амма Пачхьалкхан Думано мухIажирех, аьлча а, "цабевлла беха меттигаш хийцинчу нахах долу низам" хийцичхьана, дIабайна цаьргара тешам. Муьлхха а, соьманна хилла а, царна жимма-тIам Iедало дина гIо делахь, генадолу хIусамаш ялар.\nНизаман керлачу юкъадалораша аьтто бира ГIалгIайчоьнан Iедална шега петарш йоьхучу бахархойн (иштта мухIжирийн а) рагI лахъян. Арахьарчу зIенийн, къоман политикан, зорбан, информацин министралло довзийтинчу терахьаша бахарехь, стохка гурахь махкахь хIусам йоьхучу нехан рогIера баьккхина 2151 доьзал.\nКоьрта бахьана – 1997-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедало арахецначу №510 низамца а догIуш, доьзалша Iедалера субсидеш схьаэцар. Пачхьалкхан тахана бала а бац, делла ша хIусам эццал ахча нахана, я ца тоьира и ахча цIенна ши сторпал эца а.\nМухIажирш шерашкахь кхелашкахула лела шайгара тховбацархойн хьал далхош. Ткъа стохка мухIажирех долчу низаман керлачу кепо дегайовхо а шелйина нехан.\nГIалгIайчохь беха нохчий цIаберзор бу аьлла, дош делла махкарчу Iедалхоша (Видео)\n2018-чу шарахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун лаамца кхоьллира махкахь мухIажирийн могIа бацбойту комисси. Цо 280 доьзал дIабаьккхира "цабевлла беха меттигаш хийцинчу нехан" статусах.\nЕвкуров Юнус-Бекан лаам кхочушбинчул тIаьхьа комиссино шен белхан жамIаш зейта хьовсийра прокуратуре. Цул тIаьхьа ГIалгайчоьно дерриг а дийр ду йогIучу нахана хIусамаш яларца, аьлла дара мехкан куьйгалхочун негат. Амма ца листира прокуратуро комиссин болх, ца йиллира кхидIа бечу балханна неI.\nЦундела бевллера мухIажирш хIинцачул а хьалха мехкан Конституцин кхеле. Амма схьа ца ийцира цо арз. Цундела хIинца кхечу дешнашца, кхечу казуистикан маттаца чуделла нохчийн мухIажирша Конституцин кхеле изза хаттар – "мегий-те мехкан низамашна пачхьалкхерчу Конституцица цадогIуш хила?"\nАрз мухIажирийн цIарах чуделларг ю Дзортова Мадина. Конституцин кхело кхайкхоза бу шен сацам цкъачунна – Зазадоккху-беттан 11-чохь ер ю кхел ша эриг аьлла. Дзортова а, цуьнан декъахь болу бIеннаш а Iа шайх пачхьалкханна къахетаре сатуьйсуш.