Батирашвили ТархIан вийна боху юха а\nЗазадоккху-бутт 09, 2016\nал-Шишани Абу Iумар (Батирашвили ТархIан)\nМел бакъду ал-Шишани Абу Iумар вийна бохург?\nПентагоно бечу хаамца, Iамеркан кеманаша дахначу пIераскана ракеташ тоьхна Шемахь «Исламан пачхьалкх» олучу тобанийн къилбаседан агIонерчу дакъойн урхаллан гIишлошна тIе. НАТО-н инарлаша бахарехь, тарло цигахь тIеман буьйранча ал-Шишани Абу Iумар вийна хила.\nТохар динчу пIерасканал тIаьхьа даьхкинчу деноша а ца кхачийна Пентагонан иччархой билгалонна тIе – вийна я ца вийна кемашана Исламан пачхьалкх олучу тобан тIеман министр ларалуш волу Батирашвили ТархIан.\nПаьнказахь, ДАIИШ-ан буьйранча схьаваьллачу Биркиани юьртахь а зийра Маршо Радион корреспондента и хаам - дац билггал ала хууш хIумма а. Ца хаа хилларг я Гуьржийчоьнан тIеман министрна Хидашвили Тинатинна а - шаьш дерг къаьстташ билгалдаларе хьоьжуш Iа, бохура цо оццу пIераскан Iуьйранна, амма аьлла дац цо а информацин лорах кхидIа хIумма а.\nПентагонан пресс-спикеран Кук Питеран а дац совдаьккхина ала хIума, кеманаша ал-Шишани Абу Iумар вийна хила тарло алар доцург. Цуьнца цхьаьна вийна аьлла даьржина кхин а 11 тIемало. Амма иза а бац официалан хьостанашкара хаам.\nЦундела кхоччуш хууш дац хIумма а.\nИракъехь а, Шемахь а лаьттачу тIемашкахь вахчавелла бIаьхо Батирашвили ТархIан Малхбалехь уггаре кхераме ларалучу террорхойн тептарахь ву. Иза лаца я хIаллакван аьтто беш информаци еллачунна 5 миллион доллар кхайкхийра Iаьмеркан Штаташа дахначу шеран бIаьста.\n30 шо ду Батирашвили ТархIанан. Гуьржийчоьнан эскаршкахь йолийна цо шен тIеман карьера.\n2013-чу шарахь Батирашвили хIоьттира Шемин президентна Асад Башарна дуьхьал летачу тIеман «Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар» тобан коьрте («МухIажирийн а, гIоьнчийн а Эскар»). ТIаьхьо исламан пачхьалкх кхуллу ша аьлла ваьллачу Иракъерчу жихIадхочуннна ал-БагIдадина тобадира цо а, цунна тIаьхьахIиттинчу Кавказерчу а, Юккъерчу Азерчу а къаьмнийн цхьаболчу векалша а.\n«Исламан пачхьалкх» тобан декъа иза вахана массех бутт балале, Мосулехь Шемин малхбалерчу дакъойх жоп луш волу коьрта буьйранча ал-Анбари вийра. Цуьнан метта хIоьттира ал-Шишани Абу Iумар.\nШи шо хьалха интернетехула Шишанис кхаъ кхайкхийра Нохчийчоьнан администраторш хIаллакбинчарна. 12 стаг вара тептарахь. Кадыров Рамзанан коьртах лора 5 миллион доллар. Делимханов Адаманчух – 2 миллион доллар. Ткъа Нохчийчоьнан полицин куьйгалхочун гонерчу буьйранчан Алаудинов Аптин коьртах лора жихIадхоша ах миллион доллар.\nОццу дийннахь Батирашвили а, цуьнца кхин а 11 стаг а террористийн «Iаьржачу тептара» ваьккхира Iаьмеркан Штаташа.\nХаамийн гIирсаша юх-юха, дуккхаза а даржйина иза вийна бохуш.\n2013-чу шеран гурахь курдойн гIаттамхоша шаьш цхьана тIематасадаларехь байинчу жихIадхошлахь ал-Шишани Абу Iумар а ву аьлла даржийра.\nЛурчаха гурахь Кадыров Рамзана шен инстаграмехь яздира, «исламан мостагI Батирашвили ТархIан, шех ал-Шишани Абу Iумар олуш верг, вийна. Иштта хир ду Оьрсийчоьнна а, нохчийн къоманна а кхерамаш тийса дага мел деанчунна а», аьлла. Батирашвили вейтинарг ша ву моттуьйтуш, веллачу цхьана стеган сурт а латийра Кадыровс шен текста кIел.\nАмма Кадыров пхоьазлагIа вара Батирашвили вер цхьацца-цхьацца хенашкахь кхайкхошверг.\nСтохка бIаьста оццу хьокъехь ялхазлагIа хаам а баьржира, гIажарой зорба дара хабар арахецнарг. ВорхIазлагIа Батирашвили дийна вац аьлла дIакхайкхинарг а ТехIеран яра.\nХIинца, борхIазлагIа, ал-Шишани Абу Iумар (я Батирашвили ТархIан) вийна хила тарло боху Iамеркан кеманаша тоьхначу ракеташа Шемарчу ал-Шадиди гIалахь кхо-диъ де хьалха. Ткъа бакъдерг дац хууш тахана а.\nБатирашвили ТархIанан да Тимур гуьржи ву. Нана – Паьнказара бацо. 2007-чу шарахь школа яьккхича, гуьржийн эскарехь гIуллакх дина. Эскарехь виса а лууш, дезна цамгар бахьанехь мукъавала. 2010-чу шеран гурахь, низамехь а доцуш, герз шеца лелорна набахте хьажийра иза.\nНабахтехь ваьлла Батирашвили керста динера бусалба дине, цуьнан дас дийцарехь. Ши шо даьлча набахтера арахецна ТархIан могашалла вон хиларна. Араваларца, 2012-чу шарахь, дIавахана туркойн махка.\n«Исламан пачхьалкх» олучу жихIадхойн буьйранчашлахь уггаре дера а, шен гонашкахь лараме а ву аьлла вуьйцу ал-Шишани Абу Iумар борхIазлагIа а хаамийн гIирсаша вийна алар цкъачунна лаьтта официалера я «хIаъ» а, я «хIан-хIа» а доцуш.


- Коа кхо доахаш ваьллар веций хьо? – аьнна, хаьттад.\n- Сецца бакъ да-кха из, - аьннад.\n- Х1анз теший шо со Сурхо волга?, - хаьттар цо, - Села хаьшк берца буртилг миссел мара дац, х1аьта а боккха хи божабу цо. Кхо доахаш, сай ц1аг1а кулг тохаш со хилар фуд? Бел-бахьа ловзоча кулга гердз ловзаде ховргдац моттар шоана!


Умаева Мадина шен доьзалхочуьнца\nШен йоI доьзалехь ницкъбина йийна аьллачу Умаева Мадинин нанас Давлетмирзаева Хутмата гечдар дехна шена Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане. Нохчийн ЧГТРК "Грозный" телевизионан эфирехь шинарин сарахь, 23 шо долу Гуьмсера схьаяьллачу Мадинин яларан бахьанаш толлуш Гуьмсан мэрехь дIабаьхьна гулам гайтира сюжетехь.\nЦу цхьаьнакхетарехь мехкан куьйгалхочо довзийтина Умарована йинчу экспертизан жамIаш. Цо бахарехь, ницкъбина хиларан ларш яц зудчун дегIа тIехь.\nНанна тIедожийра Кадыровс дуьххьара цуьнан йоI йийна аьлла, кхаьчначу хаамех дийца шена аьлла. "Тхуна хуур ду, мила вара хьоьга телефон тоьхнарг, талламан комитето бакъо лур ю телефонан детализаци ян, тхо массо а хIуманна а тIаьхьакхуьур ду тIаккха", - аьлла цо.\nУмаеван нанас дийцина, шен невцан кертахь йоI лечу дийнахь маьхьарий дара аьлла, хаам бинера шега, цу тIехула шеконаш кхоллаеллера шен аьлла. Цу тIе, шен йоI лазаршца яцара, царах елла ала а, боху нанас.\nПрокуроре а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре а, жима зуда хьалхо дIайоьллинчу юьртан имаме а, тарлой иза йийна хила, цуьнан нанас Давлетмирзаева Хутмата дIахьедина ма-хиллара аьлла, хаьттира Кадыровс.\nНохчийчоьнан прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис дийцина йоIана эксгумаци ярх. Цо бахарехь, марчонна тIехь цIийн лараш хилар доьзна ду цуьнан дакъа талхадоларца.\nДавлетмирзаева Хутматера ши йоI схьа а яккхий, дега, Хамидов Висхьаьжега дIало аьлла, тIедиллина Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nНохчийчохь дIайоьллинчуьра хьалаяьккхира 23 шо долу Умаева Мадина дахначу шоьтан дийнахь. Талламан комитетан а, йоьIан гергарчара а тIедожорца кхочушйинера и процедура, цуьнан цIийндас йийна аьлла, даьржинчу хабаршна тIера. Юридикан гIо дехнера "Правовая инициатива" проекте еллачуьнан нанас.\nГуьмса кIоштахь марехь хилла Умаева Мадина кхелхира карарчу беттан 12-чохь. Оцу буссехь дIайоьллинера иза. Кхо бер дисина еллачун.


Мел ду дийцина президентан Зеленскийн алапа\nУкраинин президентан Зеленский Владимиран алапа ду цул хьалха цу даржехь хиллачу Порошенко Петрона луш ма хиллара, хаам бо "Громадське" телеканало, президентан гIуллакхаш лелочу пачхьалкхан урхаллина тIе а тевжаш.\nИштта, Мангалан-баттахь Зеленскийна алапа делла 28 эзар гривна барамехь (72 эзар сом гергга). Цунах цо пачхьакхана ял елла 5460 гривна (14 эзар сом). Кхин тIетоьхна ахча я премеш президентана луш Iедал дац, билгалдаьккхина урхаллехь.\nМангалан-бутт юккъебаьлча хаам бинера, дуьххьарлера президентан Зеленскийн алапа ду 12,7 эзар гривна (32,6 эзар сом я 485 доллар) аьлла. Цуьнах пачхьалкхана йогIу ял дIалуш сацийнера 4 эзар гривна (6,1 эзар сом).


ГIалгIайчоьнан экономика кхиоран министр жоьпе озийна гергарчунна ахча яздарна\nБелхан низам талхорна таIзар кхайкхийна ГIалгIайчоьнан экономика кхиоран министранна. Зудчо шен урхаллехь болх бечу гергарчу стагана дика болх барна луш долу ахча яздина хилла. Ца хаийтина цо шел лакхарчу хьаькаме гергарлонехь волчу белхахочунна ша совгIат дойла.\n"2020-чу шеран Товбеца-баттахь, прокуратуро таллам болийча бен ца бахьийтина цо лакхарчу урхалле ша совгIат деш хиларх лаьцна хаам. Цо ахча яздина цуьнан гергара стаг шен лаамца дIавалийтина даржера", - боху Оьрсийчоьнан Инарла прокуратурин пресс-векалто.\nМинистр йисина шен даржехь.\nГIалгIайчуьрчу хьаькамех иттаннашна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш гIиттийна кху тIаьххьарчу шарахь. Дукха хьолехь цаьргара дуьйлу сакхташ хуьлу белхан кехаташца кийтарлонаш лелор, шайгарчу даржаша лучу бакъонел совбийлар, бюджетера ахча Iалошоне дехкинчу доцчу гIуллакхашка хьийсор.\nКху шеран аьхка бехктакхаме озийна ГIалгIайчоьнан премьер-министр Iийна Гагиев Руслан. Шегарачу даржо лучу бакъонел совваларна бехкево иза. Республикан бюджетна цо дина 37,5 млн зен, чIагIдо талламо.


www.islamannur.org - Марша богIийла хьо, беркате Рамадан бутт!\nХастам бу АллахIана - диканна лериначу езачу хенашца Шен лаьшна дика дина волучу. И бахьанехь царна церан къиношна гечдан а, Iесаллех а, харцхьараллех а уьш дIацIанбан а. И бахьанехь царна церан маьл-ял дебон а, церан даржаш хьалаайдан а.\nТоьшалла до аса кхин Дела цахиларца, АллахI воцург. Ша цхьаъ ву И, Шеца цхьа накъост а воцуш, - Шен совгIаташ далар шуьйра долуш волу, Шен совгIаташ токхе, комаьрша долуш волу.\nЮха а тоьшалла до аса Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца – мел кхоьллиначу кхолламашлахь ша уггаре сийлахь вина волу. АллахIан къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, иштта цуьнан доьзална а, цуьнан асхьабашна а, диканца царна тIаьхьа мел ваьзначунна а.\nХIай нах! Шайн Делах кхера, лолла а де Цунна. Цо шайна мел деллачу ниIматашна шукар а деш, хастам бе Цунна.\nДиканан хенашца Цо шайна деллачу ниIматан (мархин беттан) къаро е, хIора шарахь карла болий, тIебогIуш болучу. Цуьнан карла баларца цхьаьна – АллахIа шуна лерина йолу комаьршалла а, къинхетам а, ниIматаш а карладалийтаран дуьхьа.\nШуьга дика Iамалш яйта а, шуьга къиношна букъ тохийта а, шун жигаралла самаяккха а баийтина и (мархин бутт).


Холхазан куй лелор доккха жоьпалла ду Нохчийчохь\nНохчийчоь -- Шен ненах йисна говзалла дIакхоьхьуш ву Бакаев Руслан.\nНохчийчохь цкъа а ца хиллачу кепара даьржина тIаьхьарчу хенахь холхазан куйнаш лелор. Нохчашна даиман а деза хетта коьртахь хIума лелор, иза товш а дика а хилар а. Цундела тахана и амал юхайирзина. Куйнаш дечу пхьераца Бакаев Русланца къамел а дина, хIара материал кечйина Султанов Ахьмада.\nХолхазан куйнийн мода тахана шуьйра яьржина Нохчийчохь. Жима а, воккха а мехе цахьоьжуш холхазан куй коьрта тилла лууш ву. Хьалха санна норкех дерш дац. Уьш дIатеттина геннарчу Узбекистанехь бен кхуьуш доцучу холхаз уьстагIийн цIоканех дечара.\nАла догIу, базаран низамашца догIуш ду, дуккха а хIума дIаоьцучу метте, могIарера нах юккъе ца бахайтир. Иштта хьал ду тахана Нохчийчохь а. Муьлха а даржхочуьнан цIахь и куй а бу, нохчийн духарцаний цуо цхьана дезчу дийнахь коьрта туьллуш.\nАмма, шаьш куйнаш деш кегийчу барамашкахь цунах дахаран токхо хилийта гIерташ дукха нах бу. Кху заманахь куьйга говзалла йолу стаг дешийн меха ву. Цундела хьегамца хьажа мегар дара, 51 шо долчу Бакаев Руслана куйнийн пхьеро, шен лекхачу говзаллийца болх беш. Иза, юккъах а ца воккхуш, къамеле ваьккхира ас.\nБакаев Руслан: «ХIара болх ас бо 30 шо хан ю. Тхан нана яра куйнаш тоьгуш. Цуо Iамийна со. Цуьнгара схьаэцна говзалла ю ас. Ас тоьгуш холхазан куйнаш а, наггахь норка хуьлу, амма, со дукхачу хьолехь, холхазан пхьар ву. Цигейках куйнаш а тоьгу. ХIара холхаз вай вархIийн дас а лелийна долун дела, беза хета суна. Сий долуш материал ю иза».\nТамашийна далахь а, дика холхаз Узбекистанехь бен ца кхуьу. Кавказехь а лело гIиртина, амма, цуьнах гIуллакх ца хилла. ЦIока, ша тайпа, къегаш а, кIеда а ца хуьлу, цигахь санна, бохуш, холхазан башхаллех дуьйцу куйнаш дечу пхьеро Бакаев Руслана.\nБакаев Руслан: «Узбекаш холхаз кхо бос болуш хуьлу олу. Бух Iаьржа болуш, юккъехь мокха, ткъа боьххехь кIай. Беснаш къегаш хуьлу цуьнан, хьовзийча. Тхан деца оцу Узбекистанехула дукха лелла со. Цара схьадийцарехь, цигахь шина кIоштехь бен хуьлуш а дац, дика долу и холхазаш. Швейцаре а дигна и уьстагIий, кхуза а дахкийна. Цигахь санна дика ца хуьлу».\nКуйнийн пхьар Бакаев Руслан\nКоьртахь лело тамехь хира болчу холхазан куйнийн мехаш, I0 эзар соьман тIера, болало. Ша массеран а бац аьттонаш. И хьал хуучу пхьераш, кхин цхьа тайпа куйнаш юккъедаьхна. Боккхачу уьстагIан цIоканех беш болу. Цигейка олу царех. Иза борах хилар, бахьанца лелош бац, аьлла хета Бакаев Русланна.\nБакаев Руслан: «Цигейка а, изза холхаз бу, амма, боккхачу уьстагIийн цIоканех бу, баьшна болчу. Цуьнах бина куй бовха а хуьлу. Лело атта бу. Таро йоцуш лелош бу аьлла а ца хета суна. Моде баьлла-кх иза. Хазахеташ лелабо наха».\nКуйнаш деш волу пхьар Бакаев Руслан волчохь, куйнашка хьажа веана вара Эдилсултанов Iарби цIе йолу воккха стаг. Цуо, дийцира, боьрша стеган коьртахь болчу куйно, цуьнан тIедожочу хIуманех.\nЭдилсултанов Iарби: «Вай дайша, аьлла ду: хьайна бахамах кхо дакъа а адй, цхьана декъах куй бахахь, иза эца. Хьан корт бу хьуна куй. Хьан цIенолла а, хьол а, хьан чохь мел долчу хIуманелла а, беза бу хьуна хьан куй. Куй лела а ца беш лелаш волу боьрша стаг а , вуьйцу хьуна КъорIанехь а, жайнехь а.\nИза боьрша валахь. Вацахь-м ца хаьа суна. ВорхI шо даьлча дуьйна, пес, я куй а лело еза. Стаг хилар тIедожадо куйно. Цунна лела хаар а, нахаца мотт бийца карора, ша стаг хетийта хаар».\nНохчийн стеган куй, дукха гена яьлла йоцучу хенахь, даиманна сий долуш хилла. Боккха сурам куй олуш берг, тIебогIа муьлха-муьлха а стаг хIуттуш а ца хилла, шена лелар цуьнца догIуш дацахь, наха ша беламе ваккхарна кхоьруш. Цундела, шай тайпа жоьпалла тIедожош ду, куйно стаган, цунна ойла ян корта балахь.\nНенах йисна говзалла


Заводаш ца хиларна Iалам цIанлуш ду олийла дац Нохчийчохь\nНекъан йистошка а, хиш чу а, хьаннашка а нехаш дIакхуьссу республикера бахархоша.\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран омарца карара 2017 шо дIакхайкхина ду пачхьалкхехь экологин шо аьлла. Шортта ахча а ду цу гIуллакхна дайа лерина. Иштта хьал ду ерриге а Оьрсийчохь, экологаша дечу аьрзанашка ладоьгIча.\nНохчийчохь экологин хьал тахана во лоруш дац. Иза Iедалан а, нехан а хьуьнарца хилла хIума дац. ХIара ю аьлла завод а, комбинат яц кхузахь болх беш. Цара бехдеш дара Советан заманахь хIаваъ. Цхьана Соьлж-ГIалахь яра мехкдаьттан а, газан а ялх завод. Ала догIу, 90 процент авиацин керосин Соьлжа-гIалара латтош дара.\nХIинца заводаш ца хилар, Iалам цIанлуш ду бохург дац. Наха шаьш бехдеш ду иза. ЦIаналлийн культура лекха яц. Иза гойтуш ду некъан йистошка а, хиш чу а, хьаннашка а нехаш дIакхуьссуш хилар. Шелковский кIоштара Iаламан инспектор волчу Евгенийс иштта дийцира цуьнах лаьцна.\nЕвгений: «Некъаца воьдуш хьуна юккъе дIакхуссу нехаш чохь йолу галеш. Хьуна юккъе а, хи чу а кхуссий кхин дIа а дIабоьлху. Иза даьржина хIуума ду, къаьстина аренашкахь. Массо меттехь дIакхуьссу нехаш. Оцу нехех дIовш ма долу, хин а Iалам а бехдо.\nКхечу меттехь-м иштта кIоршме а ца хила мегара, амма и нехаш яхка а лой, хиш чу царах дIовш доьду. Хуьнан а, хинан а йисте вахча го-кх хьуна нехаш чохь йолу 3-4-5 гали. Олхазарш дIасакхьоьхьу и нехаш, Iалам а бехдо».\nШа иштта нехаш дIакхуьссучу нахаца къийсам даима латтош бу боху Iаламан инспектора Евгенийс, амма, уььш шайна доккха гIуда хира дуйла а хууш, къайлахь лела, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nЕвгений: «Протокол хIотто йиша ю, амма уьш чIогIа ларло. Воьдучу хенахь, 2-3 гали нехаш лакъа а лечкъий дIакхуссу. Со дукха ъан ю царна тIаьхьаваьлла лела, амма чIогIа ларло уьш, цундела куьйга тIера лаца атта дац».\nНохчийчохь Iалам бехкечарах машенаш ю. ХIора шарахь 150 сов тонн дIовш даржадо цара. Иштта кхин дIа а шортта бахьанаш ду махкахь экологи талхаян, аьлла соьга дийцира оьрсийоьнан халкъан фронтан декъашхочо Болотбиев Харона.\nИза ехха хенахь экологин департаментехь куьйгалхочуьнна гIовс лаьттина ву.\nБолотбиев: «Коьртаниг вайн гонахь долчу Iаламах билгладаккха дезарг-хIаваъ ду. Иза цIена ца хилахь, бIаьрго схьалоцуш а доцуш, лерган хезаш а доцуш хуьлу. Дукха декъана вай дIакхуьссучу нехех схьадолу дIовш. Цуьнах цамгарш хуьлу. Дуккха а машенаш ю вайн. Цара ягоргах дIовш долу хIаваъе. Магийна барамаш ду цаьргара, амма иштта далахь а акхана бале ера йолуш ю-кх иза».\nЭкологин шо хIара шо чекхадаллалца лаьттар долуш ду.Цундела дуй а ца хаьа, «Роснефтьс» сацам бина Нохчийчохь битум деш йолу завод елла. Мел йоккха хира ю иза хууш дац, амма цуьнан еккъа проектан мах бу 9 миллион сом ца кхоччуш. ХIара шо чекхадалале йина яла езаш ю иза. Экологин шо чекхадалале.


Санкцийн хан яхйина Евроберто\nШо сов хан ю Евроберто Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яьхна. Эха шарна юккъеяьхна хилла йолу гIудане гIулчаш юх-юха а яхъеш, кху дийне евлла. Ткъа кесталгIа, Малхбузерчу хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, уьш кхин цхьана эха шарна а яхъян тарло.\nЕвроберта юккъе йогIучу пачхьалкхийн куьйгалхой ГIура-баттахь шайн рогIерчу саммитехь гулбелча, цара дийцаре ден долчу хеттарех цхьаъ ду, Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна лаьттачу санкцийн кхолламах дерг.\nНагахь Оьрсийчоьнан куьйгаллехь и санкцеш юхалистаре гIийла сатийсам белахь а, Малхбузерчу хаамийн гIирсаша дийцарехь, уьш юхалуьстур ю я малйийр ю бохучуьнга даха дог дац.\nНемцойн «ХIанделсблатт» цIе йолчу тIеIаткъамечу бизнес-газетано шен Германин урхаллерчу хьостанашна тIе а тевжаш яздинера оршот дийнахь, хетарехь Г1ура-беттан 18-чу дийнахь Брюсселехь шаьш вовшахкхетча, рогIерчу эха шарна Оьрсийчоьнна дуьхьал тIеэцна йолу гIудане гIулчаш яхйийр ю Евроберто, аьлла.\nХIунда аьлча, Маршо Радионо хьалхехьо дийцина ма-хиллара, Евробертан санкцеш юхаяхар – иза Украинера хьал тодархьама Минскехь бина хилла машаран барт боллучу барамехь кхочушбарца доьзна ду.\nИза сацам баханчу Зазадоккху-баттахь дуьйна чIагIбина бара. Ткъа и Минскера барт, хууш ма-хиллара, Оьрсийчоьно кхочушбина бац.\n"Санкцеш дIаяха цхьа а бахьана дац. Карарчу хенахь Оьрсийчоьно шен хирг до, ша Минскера барт кхочуш беш ю моттийтархьама, ткъа иза кхочуш ца хиларна бехк Украинина тIебиллархьама", - иштта дахкадо шен артиклехь «Хiанделсблатто» Германин урхаллин цIе ца яьккхинчу декъашхочун дешнаш.\nЦуьнца цхьаьна ала догIу, немцойн махкахь цхьа могIа бизнес-гуонийн векалш бу, Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш юхаяха я гIелйан езара аьлла хеташ. Масала, Малхбален экономикан кхеташо цIе йолчу Оьрсийчохь болх бечу бизнесхойн цхьаьнакхетараллин куьйгалхо Кордес Экхард дукха а хан ю, урхаллин отешкахула и санкцеш юхаяхьара, немцойн бизнесна царех зе долуш хиларна, бохуш лелаш волу.\nЦунна хетарехь, Оьрсийчоьнна экономикан санкцешца тIеIаткъам бан гIортар жамI доцуш диснийла гуш ду, цундела шена Германина а, Европина а царех хуьлуш долу зенаш тидаме а эцна, и сацам хийца беза.\nТкъа боккъал а бац-те Евробертан санкцеша Оьрсийчоьнна беш цхьа а тIеIаткъам? Малхбалерчу Европин институтан Iилман белхахо волчу политологна Чапханов Русланна хетарехь, вуно чIогIа тIеIаткъам санкцеша беш а бу, ткъа Оьрсийчоьнан куьйгалло шайна царех хуьлуш долу зенаш пайдабоцуче даха гIертарх, могIарерчу нехан дахарна санкцех хуьлу тIеIаткъам хьулбан хала ду.\nЧапханов: „Кхин хIумма а дацахь, дуьненан евзачу фирмийн векалш, шайх экспаташ олуш болу, уьш Москохара и санкцеш бахьана долуш дIабахна, ткъа цундела цу гIалахь гIишлошна а, петаршна а мехаш, мел кIезга а, 15 процентана охьабевлла.\nТкъа иза могIарерчу Москохарчу бахархошна вуно тIеIаткъаме хIума ду. Москохара бахархой – уьш Оьрсийчохь цхьа ша-башха „каста“ санна хиларна, урхаллина а вуно дика дац, и нах резацахила буьйлалахь. Санкцеш юха-м тешна а йохур ю аьлла ца хета суна, мелхо а, чIагIайала мегаш ю.\nХIунда аьлча Кремлераниш шаьш цхьа барт а, машар а бо бохуш моттаргIанаш лелор бен, Минскера барт кхочушбан гIерташ бац“.\nКарладаккха догIу, Евроберто Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш масех декъе екъалуш ю. Царех цхьаерш, Украинерчу кризисехь Оьрсийчоьнан рол бахьана долуш юккъеяьхнарш, - хIинца кесталгIа кхин ахшаренна яхъян мегаш ерш - тIедогIучу шеран Дечкен-баттахь чекхйолуш ю.\nКхин цхьа санкцийн кочар Оьрсийчоьно ГIирма-ахгIайренна аннекси ярца йоьзна ю, церан хан 2016-чу шеран Товбеца - батте кхаччалц ю, нагахь кхин дIа иза а ях ца яхь.\nИштта тIедогIучу шеран Зазадоккху- батте кхаччалца билгалйаьхна ю цкъачунна ГIирмина аннекси ярна а, Донбасехь тIом баккхарна а Малхбузено декъа лоручу Оьрсийчоьнан, Украинин бахархошна шаьш-шаьшна дуьхьал яьхна йолу санкцеш.\nЧапханов: "Санкцеш юха-м, тешна а йохур ю аьлла ца хета суна..."\nОьрсийчоьнан дехкарех пайда баьлла Европерчу пачхьалкхашна\nХьалхе ду санкцеш юхаяха


КБ "Сухой-на" букъ тоьхна Кадыров Рамзана\nОьрсийн Сухой-суперджет кеман меттана, Францехь ден Эйрбас эца дагахь ю Нохчийчоь. Оцу хьокъехь хаам бина транспортан а, зIенан а министралло. Цигахь билгалдаьккхина, Sukhoi компанина шайца пачхьалкхахь лелачу ахчанца, соьмашца, мах бан ца лиира, шайга еврош а, долларш а доьху аьлла. Ткъа, и Sukhoi SuperJet кеманаш ца эцарх Нохчийчоьнан толахь бен, доха хIума дац аьлла хета оцу кеманашца дIасалелар нисделлачу нохчашна.\nМаситта бутт хьалха, шуьйра дIа а кхайкхош, довзийтира Нохчийчоьно Оьрсийчохь деш долу Sukhoi SuperJet кеманаш оьцур ду аьлла. Дийцарехь, бархI кема дара Соьлжа-гIаларчу авиакомпанино доладаккха кечдина. Оьрсийчоьнан хIаваъ кема эцар сийлахь гIуллакх ду бохуш, дIахьедарш дира цхьана эшшара Iедалан дайша а. Амма хIинца къаьстина, оцу кеманийн метта Францехь ден Airbus ши кема эца сацам бинийла.\nSukhoi SuperJet цаэца сацам стенна хилла а дуьйцу – мах нохчаша оьрсийн ахчанца бийцина, ткъа Sukhoi компанино доьхург евро а, долларш а хилла. И бахьана а долуш, доьхна и йохк-эцар.\nНохчийчоьнан транспортан а, зIенан а министралла ю хаам бийриг, кхин цхьа а комментари ца ло цо оцу хьокъехь.\nАла догIу, дуьххьара Sukhoi SuperJet оьцу аьлла хезча, дукхачу наха емалдора иза. Sukhoi SuperJet Оьрсийчохь, Советан зама дIаяьллачул тIаьхьа, дуьххьара кхоьллина делахь а, цуьнца дуккха а кхачамабацарш гучудевлла. Цхьанхьа - чудоьжна, вукхунхьа - хьала ца гIаттаделла, йоьттина тIехь нах а болуш.\nШена Airbus дуккха а дика хета бохуш дуьйцу кесс-кеста белхан гIуллакхаш луьстуш хIаваъехула лелачу совдегархочо Руслана.\nРуслан: «Соьга хаьттича Airbus тоьлу. Со Турце а, кхечанхьа а вахана цуьнца. Суна дика хета иза. Ткъа Sukhoi SuperJet дуьйцуш хазаррий бен, суна гина иза дац. Дина далале иза, чудоьжний, доьхний бохуш хаамаш-м хезна. Airbus охьадоьжна бохуш ца хезна суна. Чохь охьахаа а паргIат ду иза. Голаш дIа ца гIерта».\nМассийта шо хьалха Москохана уллерчу кIоштахь гучъяьллера хIаваъ кеманийн гIирс бен къайлаха завод. Цигахь, дуьненахь гIараевллачу компанийн цIераш а етташ, беш хиллера ледара, цхьана хIуманна пайде боцу кемананийн гIирс. Аэрофлотерчу кеманашна иза хIоттийна меттигаш а тусаеллера. И гIирс беш буйла къайле яра аьлла ца хета шена боху совдегархочо Руслана.\nРуслан: «Иштта гIирс къайлаха беш буйла дукха хенахь дуьйна хууш ма дуй. Китайхоша деш ду иза шайн цIахь. Изза болх цара Оьрсийчохь а, кхечу пачхьалкхашкахь а бо. Коррупци ю. Шайна луъу ахча схьа а оьций цара ши бIаьрг дIакъовлу. Iедал бан ма беззара болх беш ца хилча хуьлуш долу хIума ду иза».\nРусланна хетарехь, Нохчийчоьнан Iедалша дика дина хIума ду и Sukhoi SuperJet а ца оьцуш, Airbus оьцуш хиларна. Цуьнан, дукха деха ца дийцича а, бахьанаш гуш ду, аьлла тидам бира цо.\nРуслан: «Тахана и гIирс кема охьа ца дужучу кепара дика хилчхьана мегаш ду. Оьцуш верг оцу заводехь хаьжчхьана волуш ма вай. Тахана Sukhoi SuperJet кема Оьрсийчоьно деш ду. Кийтарлонаш а, къолаш а ца лелош, иза далуш ца хилча, цаьрга схьахетарехь, я кема а, я цхьа а хIума а ялур яц. Нах Iехош бу, кеманаш деш бац. Долларх эцахь а, я соьмах эцахь а, суна ца деза-кх иза».\nГолашна тIера гIоттучу Оьрсийчохь коррупци дIаяьлла ца хиларал сов, иза яьржаш хилар билгалдоккху совдегархочо Руслана. Iедалан кеп нисйинехь а, и кIоршамалла дIа ца яьккхаелла, боху цо.\nНохчийчоьно оьцуш долу Airbus ши кема тIех сов тоан там бу кхузарчу хьашташна. Билетийн мах дукха лекха хиларна, Нохчийчуьра дукха бахархой Сипсо-гIалара а, Бесланера а дIасалела.\nДолларш дукха деза оьрсийн кемадархошна


Гардендейлера бохам а, Оьрсийчоьнан политика а\nЧиллан-бутт 26, 2013\nIамерка -- ШаттогIеран хIусам, Гардендейл, Техас, 20Чил2013\nБайначу баттахь Техас-шатехь, Гардендейл олучу жимчу гIалахь кхо шо долу Оьрсийчура Iамеркерчу доьзало кхаба вигина Шатто Макс валаро дуьненаюкъара дов эккхийтина. Оьрсийчохь иза вийна бохуш дIахьедарш дахь а, цкъачунна билггал хууш дац иза валаран бахьана.\nМеттигерчу Iедалша чIагIдо, иза кестта хуур ду бохуш. Маршо Радион корреспондент Солаш Ричард хилира цу гIалахь, Шатто Максах хилларг хIун ду хьожуш.\nГардендейл 1600 гергга стаг вехаш жима гIала ю. Цу гIалахь цхьа урам чекхболлучехь лаьтташ ду Шатто Лаура а, Алан а дехаш долу цIа.\nХьалхе дуьйна дIаяздина ду кхайкхазчу хьешашна дала кечдина жоп жоп ло машен тIехь.\nЖоп ло машен: «Нагахь санна хьо журналист, я хааман агенталлан репортер велахь, тхан цхьа а комментари яц».\nДечкен-бутт чекхболуш кхо шо долу Оьрсийчура цу доьзало кхаба валийна Шатто Макс, кхетамчура а ваьлла, охьавуьйжира, арахь ловзуш волуш. Сихха лоьраш кхечира цига, Максана орцах бевлла баьхкина болу. Амма и кIант веллера.\nДаханчу кIирнах Оьрсийчура Iедалхоша йоккха гIовгIа эккхийтира, цу жимчу гIалахь хиллачух лаьцна дукха къорга хаарш а гойтуш. Цара бехке йора Шатто Лаура и кIант йиттина верна. Цо бух биллира оьрсийн зорбанан гIирсаш вуно чIогIа карзах бовларна.\nЦара баккхийберца дийцара, цу хиллачо гойтуш хиларх лаьцна, Iамеркахошна Оьрсийчура бераш кхаба дигар дехкар нийса хилла бохуш. Iамеркан Пачхьалкхан Департаменто кхайкхам бира, таллам чекхбалаза а болуш, хьалххе жамIаш ма дахьара аьлла.\nМеттигерчу Iедалша дийцарехь, кIант валаран бахьана билггала хууш дац. Лоьраша кестта бийр бу цу хьокъехь сацам.\nСтэндефер Ширли Техасерчу Эктор гонерчу суьдан медикан урхаллан коьрта талламхо ю. Лоьраша 17 сахьт 43 минот яьлча иза велла аьлла язйинчул тIаьхьа Гардендейлана гена йоцуш йолчу Одессехь йолчу медикан центре кхаьчна ю иза. Маршо Радионе иштта дийцира цо шена гинарг.\nСтэндефер Ширли: «Тхуна гира цуьнан дегIан тIехь Iаржъелла меттигаш. Iаржъелла меттигаша яра цуьнан. Цуьнан дегIан тIехь дуккха а меттигаш яра Iаржъелла. Уьш хIу бахьана долуш яра цуьнан дегIан тIехь, иза чов яра, я кхин бахьана долуш яра, со лор яц, соьга алалур дац».\nШатто Макс лоьраш этIийначул тIаьхьа дина рапорт долуш ду. Оьрсийчохь и кIант вийна аьлла, дIахьедарш дарна а, зорбан гIирсийн тидамехь и гIуллакх долун дела а, и кIант валаран бахьана таллар сихдан гIерташ ду шаьш боху Стэндэфера.\nСтэндефер Ширлис дийцарехь, цо а, меттигерчу полицин офисера талламхочо а къамел дина дарбанан хIусамехь Шатто Лорица а, Аланца а. Цо билгалдаккхарехь, иза йоьлхуш а яра, егош а яра, амма цхьа а хIума хьулдан гIерташ яцара, ша лееш.\nНанас дийцарехь, Макс арахь карийнера шена боху Стэндефер Ширлис. Иза чуяхана хилла цу минотехь, ши кIант арахь ловзуш волуш. Иза воцург кхин а цуьнан ваша ву цу доьзало кхобуш. Юха араяьлча Лаурина Макс карийна бераш ловзачу меттехь воьжна.\nДональдсон Марк Эктор гонехь шериф ву. Цо дийцарехь, церан полицин офисе хаам кхечира Дечкен-беттан 21-чу дийнахь, ШоттогIер хIусаме лоьрийн гIо эцна машен хьажийнера, церан кIентан дог сецна хила мегаш ду аьлла.\nДональдсона дийцарехь, Оьрсийчоьнан Вашингтонехь йолчу векалаллан лаккхар хьехамча Чумаров Сергей хилла кху деношкахь цуьнан офисехь.\nДIадахначу кIирнах берийн бакъонашкахула Оьрсийчоьнан президентан векал волчу Астахов Павела дIахьедар динера, и кIант валар толлуш Оьрсийчурча Iедалхошка дакъалацийта деза аьлла. Амма иза хир дац элира Дональдсон, Маршо Радионна интервью луш.\nДональдсон Марк: «И бер Техасан бер ду. Техасехь ваьхна ву иза, сан графствехь. Сан декъар ду хIун хилла бохург къасто. Сан болх бу иза, уьш схьа а лийцина, цаьрга бехк кховдор, нагахь иза дан цхьа бахьана ду аьлла тхайна хетахь. Нагахь цхьа а хIума дацахь, иза цахилар а къасто деза аса. Оьрсийчоьно цу хьокъехь дуьйцург иза кхин гIуллакх ду.\nСо кхетарехь, царна мьтту оха, массо а хIума хьул а дина, таллам беш бац. Амма оха толлуш дерг Оьрсийчура бер далар дац. Оха толлуш дерг Техасера бер далар ду. Тхайн болх оьшуш ма хиллара бан дагахь а ду тхо».\nТехасера бераш лардон сервис (CPS) а ю цу гIуллаакхана юкъаозийна. Цуьнан векалша а дIахьедар дина, шайн балхана юкъаозийна бацара ШаттогIеран доьзал аьлла.\nТехасерчу Эктор гонерчу суьдан медикан урхаллан коьрта талламхочо Стэндефер Ширлис ша чIогIа хаа лууш яра боху, оьрсашна мичара йолуш ю Шатто Макс этIорах лаьцна йолу информаци, иза йиттина вийна бохуш а, цунна наркотикаш мелош хилла бохуш а.\nСтэндефер Ширлис: «Суна хаа лаара, хIунда аьлча, тхан массо а тайпа хаттарш хIуьтту. Суна ца хаа. Иза пропаганда ю, я хIу ду цара дан а доцуш дуьйцуш дерг, я вайн шина пачхьалкхана юкъахь долу хаттарш ду уьш, соьга алалур дац. Цара дуьйцург доьшуш, хеталора мичара йолу царна и информаци олий. Иза беламе дара, хIинца а ду иза беламе. Иза баккъалла а сингаттаме а, ирча а ду».\nШатто Лаурас Максим (Макс) Кузьмин а, цуьнан ваша Кирилл (Кристофер) а валийнера Оьрсийчура Псков-гIаларчу берийн цIийнера.\nШатто экономика хьоьхуш яра Гардендейлана 30 килиметр герга йолчу Мидландерчу лаккхарчу школехь. Цу школан директоро дийцарехь, цо шен болх битина 2012-чу шеран Мангал-баттахь. 5 шарахь болх беш дикачу агIора гайтина ша боху цо Лаурас.\nТомас Арин цу школехь дешна ю. «Цо тхуна шен кIентий сурташ гайтира», - дуьйца 2011-чу шарахь Шатто Лаурин дешархо хиллачу цо.\nТомаса дийцарехь, дозалла деш и шен ши кIант школе вигина а хилла цо 2012-чу шарахь.\nГардендейлехь ШаттогIеран кхаа лулахочуьнга хаьттича, уьш цецбевлла бара, церан бераш ду аьлча. Уьш шайна цкъа а ца гинера бохуш, дуьйцу цара.\nГардендейлехь хIинца хоьтту, хIун хир ду ШаттогIеран доьзалехь кхиош волчу шолагIчу кIантах Кристоферах бохуш.\nТехасерчу бераш Iалашдаран сервисан белхахочо Циммерман Паула дийцарехь, цунна цхьа а кхерам болуш хIума дац шен доьзалехь виса. Церан белхахой сих-сиха хуьлу ШаттогIаьргахь. Iамеркан Москохь йолчу векалалло а, шерифа Дональдсона а билгалдоккху кIант шен деца хилар. Кхин тIехдаьккхина хIума дуьйцуш дац.\nОьрсийчурча Iедалан векалша дIахьедарш до, Шатто Кристофер шен баккъалла а йолчу нене Кузьмина Юлияга Оьрсийчу дIавала веза бохуш. Максан а, Кристоферан а баккъалла а йолчу нанас кху беттан 21-чу дийнахь телевизинехула кхайкхам бира Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, Шатто Кристофер цIаверзош гIо дахьара аьлла.\nТелевизионан программехь дакъалоцуш и дIахьедар а дина, цIа йоьдуш масийтта сахьт далале, малар дукха меларна берех яьккхина йолу и зуда цIерпошт тIера охьаяьккхира, къаьркъа а мелла, во леларна.


НПК по Чеченской литературе: "Айдамиров Абузаран кхоллараллин лехамаш а, кхиамаш а".\nИнфоурок › Другое › Научные работы › НПК по Чеченской литературе: "Айдамиров Абузаран кхоллараллин лехамаш а, кхиамаш а".\nНаучно – практическая конференция «Шаг в будущее-2017»\nДокладчик: ученица 8 «В» класса СОШ №42 г.Грозный\nБерсанукаева Раяна Висамбиевна\nНаучный руководитель: Илясова Зина Хамидовна\n(преподаватель чеченского языка и литературы, высшее, 40 лет, высшая)\nГрозный - 2017 г.\nДахар а, кхолларалла а…………………………...……аг1о 5\n«Еха буьйсанаш»………………………………….........аг1о 11\n«Лаьмнашкахь ткъес»………………………………….аг1о 16\n«Сан дахаран некъ»……………………………..….….аг1о 21\nМузейх дош………………………………………………аг1о 22\n«Вина мохк»……………..………………………………аг1о 26\n«Ненан мотт»……………………………………..………аг1о 29\nЛаьар-кха сайн оьмар жимма яхлойла,\nЦаьршиннан ирс кхуллуш доггах къахега,\nТ1аьххьара ц1ийн т1адам царна д1алойла…\nХ1ора а къоман литературехь тайп-тайпанчу бахьанашца х1ара я важа жанраш къаьсттина билгалйовлуш заманаш хуьлу. Д1адаханчу б1ешеран 60-70 г1ий шерашкахь нохчийн литературехь иштта жанр хилира историн роман. Кхойтта шарахь хийрачу махкахь мух1ажарш хилла даймахка юхабирзина нохчийн керла дахар д1адолош бара. Царна х1инца ч1ог1а лаьара шайн истории хаа, цуьнан уггаре бохаме хилла аг1онаш йовза. Цундела тамашийна х1ума дацара баккхийчийн чкъурах болчу яздархоша историн романа т1е тидам берзор. Арсанов Саь1ид –Бейс «Маца девза доттаг1алла» романехь теллира 19-г1а б1ешеран юьххье кхаччалц хила долу нохчийн халкъан дахар, амма роман чекхъяккхаза йисира. Ошаев Халида шен «Алун шераш» трилогехь гайтира 19-г1а б1ешеран 40-г1а шерашкара дуьйна -20-г1а б1ешерашкара граждански т1ом чекхбаларе кхаччалц д1абахна хиламаш. Мамакаев Мохьмада шен «Зеламха», «Революцин мурд» романашкахь кхоьллира 20-г1а б1ешеран юьххьехь нохчийн халкъан дахаран сурт шина турпалхочун васташ т1ехь –цхьа лелачу обарган Зеламхин а, нохчийн халкъан революционни къийсаман куьйгалхочун Шерипов Асланбекан а. Ц1ераш яьхна и ерриге произведенеш, шеко йоццуш, исбаьхьаллин кхиам бара оцу шерийн\nАйдамиров Абузар нохчийн яздархойн керлачу чкъуран векал вара, цуьнан бералла дерриге халкъаца махках ваккхарна кхоьлина дара, цунна хьалха х1ора денна х1уьттура, шен халкъан а бехках лаьцна хаттар–стенна, х1ун бахьана долуш махках къастийна ша? Нохчийн халкъах, шаьш 1амийначу ненан маттах, шайна ца хуучу шайн историх, ца евзачу культурах хьакхалуш мел дерг ч1ог1а дагах кхеташ т1екхиъна чкъор дара и. Оцу дерригено а балийра вайн литературе д1адаханчу б1ешеран 50-60 шерашкахь Айдамиров Абузар а, иштта Арсанукаев Шайхи, Хасбулатов Ямлихан, Окуев Шима, Сатуев Хьусейн, Кибиев Мусбек, кхин дуккха а .\nХ1окху Дуьненахь адамийн тобанан, кхетамца, цхьана маттаца, дуьнене хьежамашца кхиъначу халкъан я къоман шена юкъахь ц1е йоккхуш къаставой, оцу къоман дика-вон шен сица кхобуш, дагца къуьйлуш,эхь-бехкан, доьналлин, собаран а, масал хуьлий лаьтташ стаг-къонах хуьлу. И стаг-къонах, шегахь къоман эс лардийриг, эхь-бехкан хехо, замано ха харцарх шен юьхьан чкъор, амал, дог-ойла ца хуьйцуш лаьтта, наж-дитт санна лаьмнашкахь, мацах-цкъа дайша йоьг1на б1ов санна. Цуьнан дахаран некъех а, цуьнан дашах а хан-зама яларца къилба хуьлу, адамаллин, къинхетаман, доттаг1аллин, стогаллин, собаран гечонах тиллачунна нисвала г1о деш… Массо а къаьмнийн бу яздархой-хьехамчаш, къонахий, къаной, дешан ох1ланаш, са ц1ена нах. Церан ницкъ кхочу шен къоман лазамах кхечу къаьмнийн дог лазийта, диканах кхин къаьмнаш даккхийдейта.\nДахар а, кхолларалла а.\nНажин-Юьртан к1оштара Меската юьртахь дуьнен чу ваьлла Айдамиров Абузар 1933-г1а шарахь (т1аьххьарчу хенахь карийна йозанаш бахьанехь, 1929 шо лоруш а ду и). Шен юьртахь юьхьанцара школа чекхъяккха бен ца ларийра иза.\nЦуьнан бералла хедира 1944-чу шарахь, оцу шийлачу, бохамечу февралан 23-г1а дийнахь, дерриге халкъаца цхьаьна генарчу Казахстане вуьгучу новкъа ваьлча, бехке а воцуш, амма Даймехкан ямартхочун, халкъан мостаг1чун ц1е а т1ехь. Шен Даймахках нуьцкъах къастийначу Айдамиров Абузаран-хинволчу поэтан, прозаикан, публицистан –кхоллараллин боккха т1е1аткъам бинарг дара иза ша теш хилла волу 30-г1а шерашкахь советийн 1едало халкъана ницкъаш бар а, 1944 шарахь нохчийн къам махках даккхар а.\nЦуьнан г1орасизчу белшашна т1е дуьйжира халонийн дукъ, уьш цо къонахаллица, къар ца луш иэшайора, болх беш, деша а доьшуш . Аренаш лелархойн бригадин учётчикан, школан библиотекаран белхаш бира цо. Даймахка юха ц1аверзаро новкъарло йира Пишкекера юьртбахаман техникум чекхъяккха, х1етахь цигахь доьшуш вара, иза амма бухгалтеран корматалла цуьнан синлехамашца цхьаьна ца йог1ура. Циггахь, Юккъерчу Азин йистйоцчу г1амаршлахь, къомо ловш йолу харцо гуш, 1едало маттаца цхьаъ а дуьйцуш, даррехь лело къизаллаш гуш, церан бахьанийн дуьхье кхиа г1ерташ, кхоллало хинволчу яздархочун дахаре а, дуьнене а болу хьежамаш.\nУьш д1агайта, бовзийта болу лаам хилла Айдамиров Абузаран дахарехь коьрта 1алашо.\n1957-г1а шеран 1-ра сентябрехь дуьйна шен биографехь керла аг1о схьайиллира Айдамировс Мескатара школе хьехархочун балха вахарца. 1958-63-г1ачу шерашкахь хьехархойн историко-филологин факультетан заочни декъехь доьшу цо. Дукха хан ялале школан директор х1оттаво иза. Хийла шераш д1адоьлху цо хьехархочун, яздархочун хала къинхьегам цхьаьна д1ахьош. 1едалан т1ег1анехь д1а ца кхайкхинехь а, бакъволу халкъан яздархо, халкъан хьехархо вара иза.\nАйдамиров Абузаран кхоллараллин некъ д1аболабелира 1956 шарахь, цо Алма-Атахь зорба тухучу «Къинхьегаман байракх» газете шен дуьххьарлера произведенеш д1аелча дуьйна. Х1етахь оцу газетехь цхьаьнакхеташ бара репрессийн шерашкахь х1аллакьхиларх Делан цхьа къинхетам хиларна дийна бисина баккхийчийн чкъурах яздархой. Уьш сталински лагерийн жоьжахатих чекхбевлла бара. Ошаев Халид, Мамакаев Мохьмаддий, 1аьрбий, Арсанов Саь1иид-Бей. Цига боьлхура керлачу чкъуран векалш а, царах вара Айдамиров Абузар а.\nЦуьнан дуьххьарлера стихотворенешший, дийцаршший шайн чулацамца, кепаца оцу заманан яздархойчарех к1езиг къаьсташ яра. «Кехат» ц1е йолчу дийцарехь къоначу шина адаман васташ кхоьллира Айдамировс . Солтин а, Дадашан а хиндолчу ирсана новкъарло йира дуьххьара т1амо, т1аккха-махках дахаро а. Оцу шерийн стихотворенешкахь, Кавказера репрессеш йинчу кхечу халкъийн яздархойн санна, коьрта тема Даймахке безам бара. «Вина мохк» стихотворенин турпалхо автор ша ву, еххачу ханна Даймахках къаьстина, юха ц1авирзина. Цуьнан воккхаверан синхаамаш мича бахьанина кхоллабелла бу кхетара массо а ешархо .лирически турпалхочо, ша стенна, мича бахьанина къастийнера Нохчийчоьнах нийсса схьа ца алахь а .\nАс ма -биттара ,\nСих- сиха г1енаха\nАхь со т1еийцира,\nНанас бер санна\nХьан лаьмнаш, аренаш,\nАс дагчохь ларйира\nБеза хьо, Нана-мохк-\nАс мел ен ойла …\nЦо х1етахь язйинчу лирикин байтийн дешнаш т1ехь иллеш а, эшарш а кхоьллира («Хьоьга», «Хьоьца ирсе хила лууш, элира», кхиерш а).\n60-г1а шераш кхиаме хилира Айдамировна. Т1аьххьий, хьалхий араюьйлу цуьнан киншкаш : «Ненан дог» (1961), «Винчу ломахь»(1962), «Лаьмнашкахь серло» (1963), «Генарсолтин хьуьнарш» (1965), «Тхан юьртахь» (1966), «Маршонан ц1арах» (1968).\nЦуьнан кхолларалла шуьйра йовза йолало ешархошна.\nБезаман лирикехь цо хьоьху г1иллакх –оьздангалла, дегнийн ц1еналла, махкана а, халкъана а хьанал хилар. «К1ант веллачу дийнахь», «Жерочун дийцар» произведенешкахь нохчийн 1ер-дахаран, ламастийн баххаш шайн ч1аг1аллех дохадоьлла хилар гайтина автора дика а, вон дерзоран шира, оьзда г1иллакхаш вайн дахарера гуттаренна а д1адовларна кхеравеллачу стеган орцане мохь хеза оцу шина а дийцарехь.\nАмма и произведенеш яцара Айдамировн кхолларалла дийнна халкъе къобалъяйтинарг. Уьш историн проза яра. Дуьххьара историн темина т1е тидам бахийтира цо 1963-г1а шарахь «Лаьмнашкахь серло» гуларна юкъаяханчу «Маршонан ц1арах» повестехь. Яздархочо цул т1аьхьа язйийр йолчу историн произведенийн бух бара и. Россин империн олаллина дуьхьал халкъаша д1абаьхьна шайн парг1атонехьа болу къийсам гойтура автора.\nПовестан турпалхо 1ела –Кавказан т1еман, иштта 1877-1878 шерашкара 1аьлбаг-Хьаьжа коьртехь волуш маршонехьа ламанхоша бинчу г1аттаман а декъашхо, Сибрехахь ткъе пхи шо даьккхина, винчу юьрта юхавоьрзу. Къийсаман новкъа бовла луурш 1елина гонаха цхьаьнакхета, церан хьехамча, Кавказерчу революцин боламан туьшашца з1е латтошверг а хуьлу цунах.\n1905-1907 шерийн хьалхара революцин т1емашкахь кхелха 1ела. Цу кеппара, шовзткъе итт шеран муьрехь Нохчийчохь а, Россехь а д1абахна коьрта хиламаш гайта г1оьртина яздархо, амма цуьнан аьтто ца белира жимачу повестехь и беха, боккха мур гайта. И цо кхочушдан долийра 1968 шарахь изза повестехь шоръярна т1ера. И повесть ешархошна йовза а евзира.\nШен кхоллараллин юьххьехь дуьйна Абузара нохчийн халкъан д1адахначу дахаран тидам к1орггера гуш дара, цо шен муьлххачу а произведенехь карара я хиндолу дахар историца дустуш хиларца. Иза беккъа цхьа хиламаш бийцина ца 1аьш, церан бух мичахь бу, х1ун з1е ю церан халкъан дахарца бохург талла г1ертара.\nЦул т1аьхьа т1евирзира Айдамиров Абузар шен трилогина. Ткъе итт шарахь сов болх бира цо цунна. Оцу трилогина юкъаяхна «Еха буьйсанаш» (1972), «Лаьмнашкахь ткъес» (1989), «Дарц» (1999) романаш. Нохчийн литературин исторехь ешархошна юкъахь «Еха буьйсанаш» роман санна боккха кхиам хилла бац цхьана а произведенин.\n« Еха буьйсанаш» роман екъало кхаа декъе. Хьалхарчу «Дагийна латта» ц1е йолчу декъехь дуьйцу Къилбаседа Кавказан ламанхоша къоман парг1атонехьа латтийначу, антиколониальни къийсамах. Яздархочо бовзуьйту вайна Нохчийчохь иттанаш шерашкахь лаьттина къийсам, нохчийн халкъан иэшамех, бохамех дуьззина хилла дахар. Оцу буьрсачу, т1ом угар марсабаьллачу хенахь хилла т1еман-политически, социально-экономически г1уллакхаш автора ша дийцарца девза вайна, я турпалхойн кхетам бовзийтарца довзуьйту. Т1еман буьрсачу шерашкахь, 1810-г1а шераш дуьйладелча, нохчийн халкъан дахарехь хиллачу хийцамаша сихдира цунна юкъахь социальни а, классови а къестамаш кхоллабалар, г1о дира цунна хуьлуш долчу политически г1уллакхан хьесап дан хаар к1аргдаларна. Халкъана юккъехь кхиира идейни баьччанаш, амма цаьрца цхьаьна кхуьуш йог1ура халкъан буржуази а. Т1аьххьарчара халкъан хьашташ, цуьнан карара хьовха, т1аьхьа т1ехиндолу хьал-дахар паччахьан администрацина латтанех, детех, чинех духкура. Шен хьадалчашна д1асадекъа иза шортта хилийтархьама, цу т1ехь дехаш долу халкъ цхьанхьа нацкъара татта дезара.\nИ тайпа некъ х1ирин инарла-майоран Кундухов Мусина дагабеара, шеггара (шена хуьлучу пайденна) къайлах барт бира цо Хункар паччахьан векалца Россехара нохчийн пхи эзар доьзал цига д1акхалхо. И исторически бакъдерг ду романан сюжетан бух х1оттийнарг .\nДукха ю яздархочо кху т1ехь х1иттош йолу проблемаш. Кхузахь ю эпохин социальни къийсамашца кхоьллина халкъан дахаран трагедин проблема: кхузахь ю безаман а, къинхьегаман а проблема: муьридизман, цуьнан идейни концепцин проблема, «дай», «бераш» халкъо маршонехьа латточу къийсамах тайп-тайпана кхетар, т1аьххьара а –обаргалла, цуьнан чулацам, оьрсийн ахархойн кхоллам а и д1.кх. Уьш х1итторца гучудолу вайна халкъан декъаза кхоллам оцу халкъан юкъара, цунна ямарт хиларца, хьоладайн сослови а хилла д1ах1иттинчу чкъоро беш хилар. Исторически бакъдолчунна т1ете1арца яздархочо типически васташца гойту вайна оцу сословино дахарехь лехна некъаш, церан мораль а.\nРоманан турпалхошна юкъахь халкъехь лаьттийнчу къизаллица г1араваьлла ву 1ийса. Цо дукхаза дакъалаьцна, куьйгалла а дина масийтта экспедицина. Цо луьра та1зар дора г1аттамашна, ойла ца еш, шен 1алашонна т1евоьдура.\nЦуьнан к1ентий Дакаш, Саьмби, Ловдий, изий къийсаман тайп-тайпанчу аг1онашкахь нисвелла. 1исин к1ентий –къинхьегаман халкъан хьашташ кхочушдархьама бала а кийча бу.\n1исин, цуьнан к1ентийн вастийн масалшца яздархочо говза хоуьйту вайна оцу хенахь Нохчийн лаьмнашкахь т1еман 1алашонех, цуьнан некъех лаьцна тайп-тайпана кхетамаш хилла хилар а, ткъа оцу кхетамийн тоьлашха йолчу ойланаша халкъан къийсамна атта, дика а некъаш лехна хилар а.\n«Еха буьйсанаш» романехь Нохчийчохь хилла дахар гайтина ца 1а яздархо. Салтичун Василин, эпсаран Косалаповн типически васташ дахкарца оьрсийн ахархойн Россин геннарчу губернашкахь хилла дахар а, прогрессивни кхетам болуш хиллачу эпсарийн идейни т1етовжамаш гайтина Абузара. Яздархочо ца хьахош ца юьту динан идеологин проблема а. Шайн парг1атонехьа г1евттина адамаш, коьрта долчунна, вовшахтохаран ницкъ бина д1ах1оьттинера халкъан коьртехь лаьттинчу цхьаццаболчу баьччанаша дино нахана беш болу т1е1аткъам.\nКерлачу, къоначу баьччийн чкъор кхуьура цу хенахь, царна лаьара халкъан боламна керла идейни бух кхолла. Эскаршкахь низам латторхьама царна бег1ийла карийнарг шари1ат дара. Романан турпалхой Берсий, Аьрзой, Маккхал –уьш бу оцу куьйгалхойн векалш. Уьш къинхьегаман халкъан к1оргенера схьабевлла бу. Цара ч1аг1о йинера халкъан хьашташ кхочушдеш шайн синош д1адала.\nНохчийн халкъо шен маршонехьа къийсам гайтарца цхьаьна Айдамировс довзуьйтура вайн г1иллакхаш, ламасташ, синъоьздангаллин мехаллаш, маьршачу син уггар лекха лакхенаш. Цуьнан ницкъ кхаьчна, нохчийн халкъо сийлахь мел лерина долу г1иллакхаш амалш- собар, майралла, доьналла, оьздангалла, къинхетамалла – оцу цхьана турпалхочуьнгахь дуьззина гайта. Масала, мацах шена езна, ткъа х1инца кхечуьн долахь зуда йолчу Эсетца ларамаза цхьаьнакхета Аьрзу хьуьнах.\n«-Цхьанна кхузахь вайша гича, муха хир ду те, Эсет?-хаьттира Аьрзус, воьхна д1аса а хьаьжна. Цкъа а кхерам х1ун ю ца хиъна, майрачу т1емалочун дахчаделла дог, тахана оцу зудчуьнца цхьа висча, к1илло хила тохаделира …», -боху яздархочо. Муьлхха а оьзда нохчи санна, Аьрзу кхоьрург ду ша санна волчу къонахчунна (Эсетан майрачунна ) ша бахьанехь даг чу шеко, вас кхоллаялар. Шен дег1ан лаамийн а, синхаамийн а лай воцуш, эла ша хилар гойту цо кхузахь.\n«Еха буьйсанаш» роман халкъан д1аяханчу исторехь хилла кхоллам вуно дика гойтуш ю. Т1аьххьарчу шерийн хиламаш т1екхачалц цунна т1еберзийна тидам лах а ца белира. Х1ун бахьана дара романаш оццул боккха кхиам хиларан?\nШеко йоццуш, царах уггаре коьртачех цхьа бахьана ду: Айдамиров Абузара шен романехь халкъан исторера шуьйрра мур чулацар, х1инццалц шайх лаьцна ца яздина хиламаш цо бийцар а. Кавказан т1ом цо гайтина керлачу кепара, цуьнан дакъалацархойн дагалецамашкахула. Ламанхой боккхачу барамехь 1865-г1а шарахь Турце д1акхалхаран тема а нохчийн литературехь х1етталц хьа ца еш лаьтташ яра, ала мегар ду.\nАйдамировл хьалха а, цул т1аьхьа а мух1ажарийн темина т1е тидам бахийтинера Кавказерчу яздархоша, масала, Кануков Иналан «Ламанхой-мух1ажарш» очерк, Базоркин Идрисан «Б1ешерийн боданашкара», Шинкуба Багратан «Д1абаханчех т1аьххьарниг» романаш, Лохвицкий Михаилан «Ткъесан г1уг1» повесть, кхиершший. Нохчийн литературера алаза дерг д1адаьккхира Айдамиров Абузара шен романца, и бахьанехь хилира цуьнан кхиам а .\nЛакхахь билгал ма-даккхара, «Маршонан ц1арах» повестан буха т1ехь кхоллаелла Айдамировн кхуьй а роман.\n«Еха буьйсанаш» романера коьрта хиламаш д1адаханчу б1ешеран 60-г1а шерашкахь д1абоьлху. Советийн пропагандой, юкъарчу культурой, «вайша муьлххачу шарахь дуьнен т1е ваьлла велахь а, вайшиъ вуьрх1итталг1а шарахь вина ву» боху ойла яйта хьийзошшехь, ешархо кхетара шен халкъан истории цигара схьайолалуш цахиларх, цуьнан орамаш кхид1а а к1оргене д1адахана дуйла, шен къеггина аг1онаш, къонахий болуш хиллийла а. И маь1на дара романан, т1еэцар а хилира, исбаьхьаллин произведени санна хилла ца 1аш, историн документ санна.\n«Цхьанаметта латтаран» аьлла билгалдаьхначу шерашкахь «Еха буьйсанаш» роман зорбатоха аьтто хилира меттигера идеологаш оцу романан дуьззинчу маь1нах ца кхетарна. Цул т1аьхьа г1еххьа хан яьлча,\n70-80-г1а шерашкахь, цхьаболу 1илманчаш, партин т1едиллар кхочушдеш, историга жигараллица юхахьовса, и талла боьлча, романна 1аламат дукха критика ян буьйлира, баккъал аьлча, иза ешар, йийцар дехкар дара и. «Иштта, масала, 1983-г1а шарахь яздархочун 50 шо кхачар билгалдоккхочу хенахь, даздаран вовшахтохар д1ахьош, оцу романан ц1е яккха а магош дацара –иштта аьлла директива яра т1еэцна, и кхочушъярна т1ехь б1аьрг сирла терго а яра латтош. Амма оцо ешархойн тидам лах-м муххале ца бора и роман еша лаам кхоллар бен. «Еха буьйсанаш» романа «реабилитаци» яр перестройкин шерашкахь бен, 1990-г1а шарахь, ца хилира, х1етахь Айдамиров Абузар СССР-н Лаккхарчу Советан депутат вара. Роман юха а арахийцира, ткъа цул т1аьхьа, 1992-г1а шарахь, эххар, иза араелира оьрсийн маттахь а.\nКхин а бохаме хилира трилогин «Лаьмнашкахь ткъес» ц1е йолчу шолг1ачу киншкин кхоллам а. 1аьлбаг-Хьаьжа коьртехь волуш хиллачу г1аттаман б1е шо кхочуш, 1977-г1а шарахь, цу т1ехь беш болу болх чекхбаьккхира автора, амма и арахецар ца хилира цул т1аьхьа шийтта шо даьлчий бен.\nЗорбатоьхна а йоццушехь, цу романа, партийн куьйгаллин т1едилларца, дуккхказза реценцеш язйина яра, цуьнан герггарчу хьесапехь гочдар а динера, республикера партин баьччанашка ешийтархьама. 1983-г1а шарахь, яздархочун юбилейна лерина зорбане кечйина и саца а йина, «Ненан дог» ц1е йолу киншка арахийцира. Цу юкъаяхийтина стихаш, вайзаманах лаьцна дийцаршший, повесттий идеологина кхераме йоцурш яра.»-боху вевзаш волчу яздархочо Минкаилов Эльбруса шен цхьана статьяхь.\n«Лаьмнашкахь ткъес» роман «Еха буьйсанаш» романан темица йоьзна ю, трилогин хьалхарчу декъехь болу турпалхой а балийна цунна юкъа, иштта 1аьлбаг а. Керлачу романехь яздархочун коьрта тидам т1ебахна 1877-1878 шерийн хиламашна, Росси, Турцица т1ом бахьанехь, шен коьрта ницкъаш цига д1аоьзна йоллуш, ламанхоша г1аттам бинера, и къиза хьаша а хьаьшира. 1аьлбиггий, уьнан гергара б1аьхаллин накъостий а ирхъоьхкира, декъашхойх б1еннаш набахтешкий, сибреха д1ахьовсийра. 1877-1878 шерийн г1аттам ламанхойн т1аьххьарлера болам бара.\nЦул т1аьхьа дог1учу шерашкахь Кавказехь шуьйра д1асабаьржира обаргийн болам. Нохчийн иллийн гочдаршна ша язйинчу дешхьалхехь Шерипов Асланбека билгал ма-даккхара, «1едало бахархошна т1ехь та1зар латтадора, ткъа обаргаша та1зар латтадора 1едална т1ехь».\nАмма обаргех уггаре вевзаш, г1араваьлла векал харачойн Зеламха вара, итт шарахь сов, 1913-г1а шарахь ша валлалц, областан куьйгаллина кхерам латтийна волу.\n19-г1а б1ешеран чаккхенехь, 20-г1ачун юьххьехь а хилла социальни-экономикин, политикин хьал, оьрсийн хьалхара революцин хиламаш, и эшначул т1аьхьа х1оьттина реакционни хьал а гойту 1999-г1а шарахь араяьллачу «Дарц» романехь. Романан коьрта турпалхочун Харачойн Зеламхин васт, х1инццалц кхечу яздархоша санна, и дуьненна г1араваьлла обарг веккъа, ц1ена майра, т1ахъаьлла, къармаза бекхамо хилла хилар т1еч1аг1дина ца 1аьш кхузахь а цуьнан чоьхьара дуьне –психологи гайта таро, ницкъ кхаьчна авторан. Зеламха, халкъан орцанхо, г1ийлачийн, мискачийн накъост хила ца 1а романехь. Иза а ду-кх, кхидолу адамаш сана, дала кхоьллина, шен дика а, ледара аг1онаш г1алаташ долуш, адам. Дерриг а чолхе даьллачу заманан хьийзарехь кхолламо декъаза кхаж баьккхина, шен оьмарехь синтемах, маршонах дохийна лелош долу. Оцу романаца чекхйолу яздархочун трилоги.\n70-90-г1ий шерашкахь зорбанера араевлла Айдамиров Абузаран кхийолу произведенеш а билгалъяха еза – «Лаьмнийн некъашкахула» (1975), « Ирхеш» (1986), «Кхолламан цхьа де» 1993) .\nЯздархочун дийцаршкахь коьрта тидам т1ебохуьйту г1иллакх-оьздангаллин, синмехаллийн хаттаршна. Т1аьххьарчу шерашкахь шен кхоллараллехь къоман лехамийн хаттаршна жоьпаш кароран 1алашо яра оцу дийцаршкахь Айдамировс гайта йолийнарг. Ларамца дуьйцу яздархочо цунах лаьцна, ешархошна баккъалдерг гайтина ца 1аш, церан бахьанийн дуьхе а кхио г1ерта автор, чолхечу хьелашкара к1елхьардовла шена хеташ долу некъаш а билгалдоху. Ерриге и ойланаш яздархочо охьаехкира ешархочунна «Вайн амалш» ц1е йолчу синъоьздангаллин-философин балха т1ехь.\nНохчийн юьртан дахар гайтарна лерина йолу «Ирхеш» роман ешархоша т1еийцира яздархочо 1едалца йолу шен юкъаметтиг тоян г1ортар санна. Айдамировн кхечу произведенийн турпалхошка болу безам партин райкоман секретаре, массо а аг1ор дика гайтинчу турпалхочуьнга Тумсоевга хиллане а ца хилира церан.\n«Кхолламан цхьа де» книшки юкъа изза ц1е йолу повесть а, иштта «Маршонан к1ентий», «Калугера йийсар» повесташ а яхара. Хьалхарниг 1960-г1а шарахь язйина яра, амма и зорбатохар ца хилира, нохчийн халкъ махках дакхаран тема йихкина хиларна. Киносценарин кепара х1оттийначу шатайпанчу композицино аьтто бо яздархочунна дуккха меттигаш, иттанаш васташ кхолла, цу кеппара, 1едало ямартхой леринчу халкъан дахар шуьйрра гайта. Авторо юха а дехарца кхайкхам бо халкъе, шен иэс, культура, доьналла яхь ларъяхьара бохуш, уьш дицдинчу халкъан хиндерг цахилар юха а т1еч1аг1деш. Повесть юьззина а бохаман пафосах, амма цуьнца цхьаьна дахарх, адмах болчу тешамах юьзна а ю. Адамийн хила йиш йоцчу хьелашкахь а адам-адам хилла дисарх лаьцна ю повесть.\nМахках къастийна, цхьа а бакъо йоцуш, еш терго, 1уналла деш г1о доцуш х1аллакьхилийта аьлла, Казахстанан, Сибрехан, Г1ирг1азойчоьнан йистйоцчу, мецачу аренашка,х1у санна д1асакхоьссина декъаза къам, дуьне я эхарт –царах цхьа къастам бан безачу йисте кхаьчна, дукхахберш эхарте сатесна а бу царах.Ткъа ишттачохь къонахий оьшу, халкъан иэс, яхь, доьналла самадаккха. Айдамировн х1окху повестехь царах ву лекха, вуткъа, хьаьрса воккха стаг. «…Ша х1етта кхоьллинчу назманца воккха стага йийцира дайшна т1ех1иттина халонаш, ца бухуш цара уьш эшор, Даймехкан, халкъан сий лардеш, маршонехьа къуьйсуш эгначу б1еннаш халкъан турпалхойх дуьйцура.\nЦо ч1аг1дора нийсонал, бакъонал харцо тола йиш ца хилар, шен махках халкъ къахко ницкъ ца хилар, кхойкхура собаре хиларе …\nНазма д1атийча, адам самаделира. Хезара забарш, беларш…»\nЦул т1аьхьа воккхачу стага динчу къамело кхин т1е а дегнашка тешам боссабо нехан. Нохчийн, оьздангаллах, къонахаллах, г1иллакхах цадохар доьху цо цаьрга, т1аккха: «Цхьана эсарчу махо д1аяьхьча санна, д1аелира нехан дегнаш т1ера г1айг1а.. Цхьак1еззиг ханна осалдевлла церан дегнаш юха а ч1аг1делира…»\nИ автора шен дена лерина, шеко йоццуш, автобиографин кепехь язйина а ю .\n«Калугера йийсар» повестехь Айдамиров Абузара юха а ойбу историн тема.\nИмам Шемалан дахаран т1аьххьарлера шераш ду яздархочо цу т1ехь гойтурш. Имам Шемалан психологически сурт х1отторца, автора гайтина муьлхха а адаман (хуьлда иза мог1арера стаг я халкъашлахь ц1е яьккхина турпалхо) чоьхьара дуьне мел чолхе а, 1отбаккхаме а ду.\nКхолламо уггар а лекхачу сийлахьчу дарже вохуш, хьистина муьлхха а адам, дахаран а кхолламан а къиза тохарш ловш тийна –тапъаьлла, шена Дала дела дукъ текхош схьавог1ург а эххар цхьана йисте кхочуш хилар: дуьне, эхарт вовшахкъаьстачу бухбоцчу 1инан йисте. Т1аккха волало х1ора а шен дахаран з1е листа, шен толамийн а, иэшамийн а жам1аш дан.\nШен дахарх, кхоллараллин некъах лаьцна «Сан дахаран некъ» ц1е йолу дагалецамийн книшка язйира цо, цуьнан цхьадолу дакъош зорбатуьйхира «Орга» журналан аг1онаш т1ехь (2003,№7). Дуккха а шерашкахь къахьийгира Айдамиров Абузара « Нохч-Г1алг1айн историн хронологи» х1оттош. Ширачу заманашкара дуьйна 1917 шаре кхаччалц долчу б1ешерашкахь хилла баккхий хиламаш билгалбохуш болчу оцу мехалчу балхана 1991-ра шарахь зорбатуьйхира.\nЦу т1ехь бина болх, шен талламаш кхин т1е а к1аргбира авторо оьрсийн маттахь ялх томехь йолчу шен гуламехь (2004, 2005 шш.) 1илманчин-историкан 1аламат боккха къинхьегам, историн 1илма кхиарна юкъадиллина доккха дакъа ду и.\nАйдамиров Абузаран произведенеш гочйина оьрсийн, 1аьрбийн а, туркойн а меттанашка.\n2005-г1а шеран 27 майхь кхелхира Айдамиров Абузар (Дала гечдойла цунна). Нохчийн литературин исторехь дийнна мур бу иза ваьхнарг, чолхе а, 1отбаккхаме а мур, дахаран бакъдерг идеологина б1останехьа долу зама. 1едална луъург ца дина, халкъана хьалха шен декхар хьанал кхочушдинчех цхьаъ ву иза.\n2006-чу шеран ноябан 2-чу дийнахь Мескитахь, нохчийн халкъан яздархо Айдамиров Абузар ваьхначу ков-кертахь, схьайиллина яздархочун\nсийнна лерина литературно-мемориальни музей.\nТхо цу музейхь хилира яханчу аьхка. Тхуна Абузар Айдамирах лаьцна дийцира цуьнан йо1а яздархочо Айдамирова Машарс.\nЧ1ог1а мехалла хета суна и музей схьаеллар, Абузар вайна юкъахь волуш санна, нохчийн литературица гергарло мел долчун х1ораннан а таро хир ю Мескета, Абузар волчу вахан, цуьнан дахаран тоьшаллашкахула яздархочун кхоллараллин некъ бовза, цуьнан дахаран масална т1ехьа кхиа.\nУциев Абус дуьйцу : «Сих-сиха воьдийла ца нислахь а, х1ара т1аьхьара т1ом балале баттахь цкъа-м муххале а хуьлура со Абузар волчохь..\nМаь1не дара А. Айдамировс мел олу дош. Къонахчун яра багах йолу 1аь. Оьзда, барте дара къамел. Жимчуьнца жима вара, воккхачуьнца - воккха. Евзара забар. Хьоьгара девллачу г1алаташна гечдан а хаьара. Суна сайн да санна дукхавезара Абузар. Цхьа вас, халахетар хилча, д1ахьодура Меската. Цунах дагаваьлча, байлуш хетара муьлхха а бала. Иштта хетара сан накъосташна а…\nНийса хир дацара Абузарах дуьйцучохь вай Мух1ажар йицйича. Махко шен тешам беллачу къонахчун дийнна цхьа аг1о ма бара иза. Уггар хьалха и ма яра, хала-атта киртигаш ца юьйцуш, шен чохь, шен х1усамехь веза эвлаяъ вина, шен майра леринарг, бакъдуьнена д1а яххалц иза лийринарг. Т1аккха Абузар лерира шен доьзало, шен лулахоша, шен юьртахоша, лерира йоллучу а Нохчийчоьно. Дера яцара иза х1ара дуьне т1еделхарх юхур йолуш а, шен майра вухуьйтур волуш а. Иза цуьнан собар дара, иза цуьнан йохьан г1ортор яра, иза цуьнан дахаран ирс а дара.\nМух1ажар д1аяьлча, д1аелира Абузаран дуьненца йолу марзо а…\nД1авахча бен ца кхийти Абузар сайна мел ч1ог1а хьашт хиллера. Мел ч1ог1а оьшура тахана а цуьнан собарх, йохьах, юьхьах, доьналлех, хьекъалх болу кхетам.\nШа везначарна, ша вевзинчарна, шеца хьаьг1наш лелийначарна а вицлур вац нохчийн къоман сийлахь к1ант Айдамиров Абузар.»\nДаймохк-нана… Мел дагна хьоме дешнаш ду уьш.. Генарчу Г1ум-Азийн арахь ша даьккхинчу кхойтта шарахь дайн лаьтте, хьомечу юьрте бераллин г1енашкахь а бен ца бисначу Даймахке сатуьйсура к1анта. Вайна ма-хаара, цу хенахь даккхий зуламаш дира къаьмнашна йоцу ц1ераш а тохкуш Пачхьалкхо. Ойла йича, кхин масалш ца далийча а Пачхьалкхера йоккха ямартло ю, аьлла хета итт-цхьайтта шо бен доцу к1ант «Халкъан мостаг1», аьлла, ц1е а тиллина, махках ваккхар. Цигахь даьккхинчу 13 шарахь ша Даймахке сатийсарх лаьцна яздо автора «Вина мохк» ц1е йолчу стихотворени т1ехь.\nНанас берс санна,\nХьаьстина хийла са\nГовза яздо Айдамировс вайн хазачу 1аламех лаьцна, иштта цо гуьйренах лаьцна язйина йолу стихотворенин мог1анаш дагчохь лаьтта суна. Мел исбаьхьчу басаршца дерриге а 1аламан сурт дуьхьалх1утту и мог1анаш дешча. Дог1анна язъелла мархаш, къилбехьа йоьлху г1арг1улеш, и дерриге а х1инца гуш санна, хета.\nАьхкено кхелина дитташ ,\nСийначу духарца дохуш,\nМох хьоькху юткъа шок етташ:\n-1аьнна аш кечам бе,-бохуш.\nДог1анна язъелла марханаш\nКхоьлинчу стигланца соьцу.\nДерзинчу дитта т1ехь хьарг1а\nГ1арг1улеш, вовшашка кхойкхуш,\nЮкъ-юкъа лайн чимаш кхуьйсуш,\nХ1аваэхь шийла дерз доьлху.\nАмма яц кхераме шело,-\nЮьратахой самукъне хьийза:\nХ1усмашкахь даим ю б1аьсте.\nАбузар вийца а ца оьшуш, массарна вевзаш а, везаш, яздархо а, поэт а ву. Массо а классехь йоьшуш, 1амош, езаш а ю цуьнан произведенеш, байташ. Ч1ог1а беркате 1аткъам бой, к1орггера ойла йойту цуьнан хазачу къамело, цо говза вовшех дуьйцинчу дешнаша. Кхечу поэташна санна, цунна а говза дешнаш карийна ненан маттах ала.\nСо вина Каваказан ломахь,\nКъоьжачу баххьашна юххехь.\nАьрзонийн баннашна лулахь\nЦигахь со набарна товжош\nСан ненан маттара илли.\nЦу иллин дешнашца гора\nБекалахь, ненан мотт, тахна\nДуьнене машаре кхойкхуш.\nЛаьтта т1ехь къинхетам, нийсо,\nВошалла,Ирс, Машар кхайкхош.\n«Вайн амалш» ц1е йолчу шен публицистикин книшкехь нохчийн халкъан яздархочо Айдамиров Абузара иштта боху: «Стаг цомгуш хилча, цкъа хьалха цуьнан цамгар а къастайой, оцу цамгаран бахьанаш а карадой, т1аккха цунна дарбанаш леладо лоьраша.\nХ1окху т1аьххьарчу шерашкахь нохчийн къомана т1ех1иттинчу бохамаша дуккха а ойланаш йойту нахе. Оцу бохамийн хьостанаш, бахьанаш, бехкенаш а лоьху. Бехке до оьрсийн паччахьийн, коммунистийн 1едалш. Х1аъ, х1окху т1аьххьарчу кхаа б1е шарахь нохчийн къомана хиллачу бохамашна бехке ду иза, важа а. Амма цаьрга и бохамаш шайна байта шегара дуккха а бахьанаш, г1алаташ дийлийтина нохчийн къомо, оцу бохамех лардала хьекъал а, кхетам а цахиларна. Керлачу бохамех, шен г1алатех нохчийн къам лардалийта 1алашо йолуш язйина ас сайн исторически произведенеш.»\nОцу дешнаша буьззина гойту нохчийн тоьлла волчу къонахех, яздархойх цхьаъ хиллачу Абузар Айдамировн дахаран некъ а маь1на а. К1еззиг МУР бу заманна 75 шо бохург, амма оццул хан бен х1окху лаьтта яккха оьмар ца хиллачу Айдамировн дахаран а, къинхъегаман а масал, нохчийн къам мел деха, цунна беркате, хьехаме хила дуьсур ду. Хан-зама яларца т1е1аткам совболуш, цуьнан исбаьхьаллин дашо вешан халкъан хиндолче д1абоьдучу новкъахь галморзахаллех, очакхех лардала 1амор ду цо вай.\nА. Айдамировн произведенийн мехалла шерашца лахлуш яц, лахлур йолуш а яц, вайна т1ехь ду т1екхуьу чкъор цуьнан произведенийн турпалохойн а, цуьнан шен дахаран а масална т1ехь кхетош-кхиор. Оцу 1алашоне кхачарехь доккхачу маь1на дара х1ара музей схьаеллар.\nМузей схьаелларо а, цигахь динчу къамелаша а тешавора, шен къоман лазамашца, цуьнан дуьхьа ваьхнарг вовш вац, иза гуттаренна а ваха вуьсу къоман иэсехь бохург. Ишттачех ву Абузар. Шен заманахь дерриг а нохчийн халкъана ,иэсана боккха, беркате т1е1аткъам бина йолу йолу цуьнан произведенеш х1окхул т1аьхьа а шен мехалла ца йовш ехар ю .\nНохчийн къам мел ду ехар ю цуьнан ц1е а.\n«Халкъан дош» №3-4;\nА.Алиев «Къоман дозалла»;\nТуркоев Х. «Абузарх дош»;\nБилтоев А. «Абузар дагалоцуш»;\n«Вайн амалш» А.Айдамиров;\nНохчийн литература 5-11 класс;\nНомер материала: ДБ-508399\nУрок - сценарий: "Ненан мотт - аганан илли".\nДоклад "Актуальные проблемы преподавания Чеченского языка и литературы и новые требования к современному уроку.\n«НÆРТОН ДЗЫРДТÆН СÆ ФÆЛМÆНДÆР У МАД. ГÆБУЛТЫ МЕЛИТОН «ÆНÆ МАСТÆЙ ЦÆР»\nМАД – ЦАРДДÆТТÆГ, ХÆСТ – ЦАРДИСÆГ, ПЛИТЫ ГРИСЫ ÆМДЗÆВГÆ «МАД»- МÆ ГÆСГÆ.


Юха а – Эмираташка. Стенна леста Кадыров Малхбале?\nМалхбале - Кремл - Кадыров\nОьрсийчоьнна реза дац бусалба къаьмнаш, и хьал хийца гIерта Нохчийчоьнан куьйгалхо\nШа Цхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташка воьду, хаамбира Кадыровс. Официало цуьнан рогIера визит юьйзира инвестицеш леха араваларца. Абу-Даберчу дуьнено шен герзаш гойтучу "Айдекс-2019" барамехь а хир ву иза, бохура прессо.\nАмма цхьаболчу хаамийн гIирсаша Кадыров махкара аравалар дуьйзира иза даржах воккху бохучу эладитанца. Дуьйцург эрна доцчух тера ду, цо шен метта куьйгалла дIакхехьа бухавитина премьер-министр Хучиев Муслим, бохура хаамхоша.\nДелахь а, дацара кхечу махка хьошалгIа воьдучу Кадыровс шегара мукъ ханна кхечуьнга баларх цецвала хIума: дирзинчу шарахь цо шен метта дуккхаза а витина махках жоп дала премьер (хьалха и дарж Эдельгириев Русланехь дара).\nТIаьххьарчу массех шарахь Кадыровн мелла а гергарло таса аьтто баьлла паччахьан дарж караэца хьакъ бинчу Малхбалерчу эланашца - Абу-Даберчу бен Зейд Мухьаммадца, СаIуда Iаьрбийчуьрчу бен Салманца, иштта БахIрейнан а, Къатаран а, Урдунан а паччахьийн доьзалшца.\nЭрна дац Кадыровс гергарлонаш Малхбалехь лехар: Европе а, Iамерка а цунна лела доьхку цо шен махкарчу бахархойн бакъонаш талхорна иза санкцийн тептара язвина хиларо.\nКхеташ ду, Кремло бусалбанийн мехкашца зIе чIагIъян иза стенна хаьржина а. Афганистанехь а, Нохчийчохь а тIемаш барна, Шемарчу диктаторна Асад Башарна шен къам къардан аьтто барна бусалбанаша шайн мостагIийн могIара йиллира Оьрсийчоь. Москвана и хьал хийца араваккха оьшу стаг вара шена муьтIахь а вуьсуш, бусалбанаш къамелдан а бешар болу бусалба. Нохчийчоьнан сенаторна Сабсаби Зиядна а го Кадыровн меттиг ишта. Цо бахарехь, Малхбалехула шен гIуллакхаш эцна лелаш вац Кадыров, Оьрсийчоьнан массо а бусалбанийн цIарах лела.\nСтенна боьжна кхаж Кадыровна, стенна ца делла вояжеран-векалан дакъа ГIезалойчоьнан президенте Минниханов Рустаме? Кхузахь мехаланиг дара Оьрсийчоьнан эскарша аьхьначу, аьттачу нохчийн къомах волчу стага Кремл хестор а, цуьнан цIарх дийцарш дIакхехьар а. Цуьнгахула атта ду Нохчийчоь бусалба хиларна ца хьийзийна, цига XX-чу бIешеран 90-гIачу шерашкахь "дуьненаюкъара террорхой" биссинера, Оьрсийчоь, ма-дарра аьлча, шен бусалбанаш безаш а, цаьрца вуно дика а ю баха.\nМалхбаленний, Нохчийчоьнний юкъадоьлла гергарло цхьа шатайпа ду аьлла хета Вашингтон Джорджан университетерчу политологна Жемухов Суфьянна.\n"ТIемийн заманашкахь Нохчийчоьнан сепаратистийн Iедало гергарло теснера Малхбалерчу мехкашца. Ткъа хIинцалерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан аьтто баьлла и гергарлонаш меттахIитто а, шордан а. Оьрсийчоьннна атта ду шен политика цуьнгахула дIакхехьа. Кремлан тIегIанашка кхечу лидерел дика дIатарвелла Кадыров, атта ву иза лелон ГIезалойчоьнан куьйгалхочул а – Минниханов, масала, Кремлна лиича а реза ца хилира ша шен цIарца цхьаьна лелайо "президент" цIе охьайилла.\nШа схьаэцначу регионехь лела чоьхьара политика а ю шен болх беш. Нохчийчохь динан элита дIаийна хьесап ду политикан элитех. Аьр вай, луларчу ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо ца оьзна шена герга мехкан муфтий, иза цунна оппозицехь ву мелхо а. Нохчийчоьнан политикан элита алссам вовшахйозаелла а ю, лакхарчу Iедална юьззина муьтIахь а ю, ткъа иза алалур дац Дагестанерчу я Кхарачой-Чергазийчуьрчу элитех – оцу мехкашкахь цIейолу нах тобанашка бекъабелла, вовшашца къийсалуш беха. Оцу факторша Кремлна аьтто бо, бусалбанийн кхин мехкаш а битина, Оьрсийчоьнан Малхбаленца йолу юкъаметтигаш Нохчийчоьнан гIоьнца чIагIъян", элира "Кавказ.Реалиига" Жумуховс.\nПутина тIедиллина декхар кхочуш дечу юкъанна, Гергарчу Малхбалехь шен гIуллакхаш хила а тарло Кадыровн. Федералан бюджето къовзийна кхачадо цунна ахча кху тIаьххьарчу муьрехь – аьтто бала мега шайхаша, паччахьаша, шайга дика дехча, Нохчийчу инвестицеш яхка а. Социалан машанашкарчу агIонаш тIехь Кадыровс кест-кеста яздо ша цуьнга догдохуш хиларх лоций. Соьлжа-ГIалара аэропорт шоръян, хьелашца хазъян оьшучу ахчанах 50 миллион доллар Цхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкара инвестицийн кепехь кхачаре сатуьйсу цо, масала.


06.06.2017\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№3-4 – 11-12 (2016), 1 (2017).\nИслам а, нохчийн г1иллакх-оьздангалла а\nДуьненчохь мел долчу къаьмнийн гIиллакхех дика дерг, адаман сина а, дегIана а пайде дерг чулоцуш, оьздангаллин уггаре а лекха лакхе ислам ду, Делера лаьтта доьссина бакъ дин ша хиларе терра. ХIора кхетам болу стаг – иза муьлххачу къомах велахь а, мичча меттехь вехаш велахь а – хууш ву диканиг хIун ду а, вониг хIун ду а. И хаар Дала диллина адаман кхетаме.\nТайп-тайпанчу философин Iамораша (царна юккъехь адамаша галдаьхначу динан системаша а) тайп-тайпана жоьпаш ло оцу хаттаршна. Цуьнга хьаьжжина хуьлу оцу Iамораша коьрталла дечу юкъараллашкахь гIиллакх-оьздангаллин меттиг а. Адамна хьалха хIуьттучу даккхийчу, чолхечу хаттаршна нийса жоьпаш цхьана ислам-дино ло. ХIара Дуьне а, цу чохь мел дерг а кхоьллина АллахIа, Иза цхьаъ ву, Цуьнан накъостий бац.\nЦуьнгахь ду Ша мел кхоьллинчу хIуманна тIехь олалла, Цуьнан лаам кхочушбеш ду дуьненчохь – лаьттахь а, стиглахь а – мел дерг. Иза массо хIума хууш а, массо хIума гуш а, массо хIуманна ницкъ кхочуш а ву. АллахIа кхоьллина адам АллахIан лай ду. ХIокху дуьненчохь адаман цхьа декхар ду – АллахIна гIуллакх дар, Цо де аьлларг дар, дита аьлларг дитар. Адаман бакъо яц хIокху дахарехь долу шен декхарш ша билгалдаха, уьш АллахIа билгалдаьхна ду. Дала шен пайхамарш – Делера салам хуьлда царна – бахкийтина адамаш нийсачу новкъа хIитто, цаьргахула шен жайнаш а диссийна оццу Iалашонца. Оцу жайнех тоьлларг Къуръан ду, Дала шен тIаьххьарлерчу пайхамаре, Элчане – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – доссийна. Иза, хьалха диссийна жайнаш санна, адамаша галдаккха йиш йолуш а дац, Дала ша лардеш долу дела. Адам хIокху дуьненчохь ша динчу дикачух а, вуочух а Далла хьалха жоп дала дезаш ду. И хаттам, и кхиэл, и хьесап стагаца эхартахь хир ду. ХIара дахар адамна иза зиэн делла ду. Цундела Дела резаван бен, кхин Iалашо ца хIоттош, шен дерриге а гIуллакхаш Дала ма-бохху кхочушдеш, оцу зерах чекхвала гIорта веза стаг.\nБусалба нехан оьздангалла чIагIъян, гуттар а меттахь латто аьтту бу, уьш дагабовла цкъа а кхачалур доцуш хьекъал а, хаарш а шайна чохь долу Делан Дош – Къуръан а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунна а хиларна. Ислам-дино, ша бакъ дин хиларе терра, стеган лаамаш а, цуьнан ницкъ кхочург а, цакхочург а хууш билгалдоху цунна тIедохку оьздангаллин декхарш а, бехкамаш а.\nИсламехь стеган са а, дегI а вовшашца мостагIалла долуш ца лору. Мелхуо а сина аьтту бу, шен дегIах пайда а оьцуш, Дала шена тIедехкина декхарш кхочушдан. Цуьнан бакъо яц дахарна юьстах гIерта, мелхуо а дахаран массо а декъехь: доьзалехь, Iилма Iамош, балхахь, юкъараллин гIуллакхаш кхочушдеш, шен говзалле а, похIме а хьаьжжина, хьанала къахьоьгуш, – кхача веза стаг синъоьздангаллин лакхалле. Дала шен векал а дина, шена гIуллакх дан дуьненчу даийтина адам дахарна юьстах латта бакъо яц. Шена тIеIитталучу зерех Дала ма-бохху, Къуръано а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисаша а ма-хьоьхху чекхвала гIертарца кхочу стаг синцIеналле. Оцу лакхене боьдучу некъан масех тIегIа ду. Царах уггаре а хьалхарниг боккъал а Делах тешар – ийман ду. Иза адаман хьекъалехь, дагчохь АллахI цхьаъ хиларх а, Мухьаммад АллахIан Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хиларх а тешар чIагIделла, дуьнене хьежам хилла дIахIоттар ду. Цул тIаьхьа стеган дерриге а дахар Дела реза варна а, шена ялсамани яккхарна а тIехьажийна хила деза, Дала де бохург дан а деш, ма де бохург дита а дуьтуш.\nАллахIа шен пайхамарш бахкийтина нахана юккъе, шен жайнаш а делла, нахана ирсан а (нийса), баланийн а (харц) некъаш билгалдаха аьлла. АллахIа стагана кхетам а белла, ойла ян ницкъ а белла. АллахIан гIоьнца адаман йиш ю бакъ харц, нийсаниг – нийса доцург къасто. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Оха цунна некъ гайтина; и хууш, хастам беш ву иза я вац иза?» («Аль-Инсан», 3).\n1. Тоьшалла дар: «Ас тоьшалла до АллахI воцург кхин Дела цахиларна, Мухьаммад АллахIа ваийтина пайхамар хиларна а». (Боккъал а шена Iамал ян хьакъверг цхьа АллахI ву; Мухьаммад-пайхамара АллахIан цIарах дийцинчух шек хила йиш а яц).\n3. Закат далар. Бусалба стага закат ло и дала хьакъ долчу даьхни тIера шарахь цкъа. Цуьнан барам: 85 грамм дешина я оццу меха ахчанна тIера – 2,5 процент.\nСинцIеналле боьдучу некъан кхоалгIа тIегIа ду Делах кхерар. Иза Дала шена тIедехкина декхарш муха кхочушдина а, ша мел аьллачу дашах а, мел динчу гIуллакхах а Дала шега хоттург хиларх стаг доггах тешар ду. Шен дерриге а дахарехь, АллахIа магийнарг – ца магийнарг, хьаналниг – хьарамниг къастош, вахар тIехь ду стагана, Iедалх, дуьненан таIзарх озаваларна а доцуш, Делах кхерарна, даггара иза къобал а деш. Стеган синцIеналле боьдучу некъан лаккхара тIегIа ихьсан ду. Иза стага шен массо а гIуллакх даггара кхочушдар ду, Далла ша гуш вуйла а хууш. Цуьнан маьIна ду адаман лаамаш а, сатийсамаш а Делан лаамца богIуш хила беза бохург. Стаг АллахIна дезарг дезаш а, АллахIна цадезарг ца дезаш а хила веза. Ша къинош деш цахиларх тоам бина саца ца веза стаг. Цо шен ницкъ кхочург дан деза лаьтта тIера къилахь дерг, Дала ца магийнарг дIадаккхархьама, дуьнечохь диканиг, Далла дукхадезарг алсамдахархьама, даржорхьама. Ихьсан – иза Делах тешачу хIора стага гуттар а шега сатийса, иза шена тIегIерта веза лекха Iалашо ю.\nИсламан а, ийманан а, ихьсанан а маьIна гойтуш иштта дуьйцу хьадисо. Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинера: «Цхьана дийнахь тхо Пайхамар волчохь Iаш дара. Эццахь цхьа стаг веара чу, тIедуьйхина кIайн духар а, Iаьржа месаш а йолуш. Иза некъахочух тера а вацара, я тхох цхьанна а вевзаш а вацара. Пайхамарна хьалха охьа а лахвелла, шен куьйгаш цуьнан голаш тIе а дехкина, цо хаьттира: «Мухьаммад! Исламах лаьцна дуьйцур дацара ахь суна?» Пайхамара жоп делира: «Ислам динехь ву хьо, нагахь ахьа АллахI воцург кхин Дела цахиларх а, Мухьаммад цуьнан Элча хиларх а тоьшалла дахь. Цул сов, ахь ламаз дан а деза, закат дала а деза, рамазан баттахь марха кхаба а деза, Маккарчу ХьаьжицIа ваха а веза, хьайна цига ваха некъ карарабахь». «Иза бакъду», – элира чувеъначо.\nТхо массо цецдевллера цо лучу хаттарех а, Пайхамара цунна дуьхьал реза хилла жоьпаш луш хиларх а. ТIаккха оцу стага хаьттира: «Ийманах лаций дийцахьа суна». Пайхамара жоп делира: «Хьо тешаш хила веза АллахIах а, цуьнан маликех а, цуьнан жайнех а, цуьнан пайхамарех а, Къематан (Кхиэл ечу) дийнах а, ткъа иштта Дика а, Вуон а Делера хиларх а». «Иза а бакъду», – элира чувеъначо. ТIаккха цо дийхира: «Ихьсанах лаций а дийцахьа суна». Пайхамара элира: «Ахь АллахIна Iамал ян еза, хьайна иза гуш волуш санна. Хьуна Иза ца гарах, Цунна хьо гуш ву». – «Делахь тIаьххьарчу сохьтах дийцахьа суна», – юха а дийхира чувеъначо. Пайхамара элира: «Хоьттуш волчу хьуначул бен, хIума ца хаьа жоп дала дезачунна а». – «Делахь тIаьххьара сахьт тIекхочуш хиларан билгалонаш йийцахьа суна», – дийхира чувеъначо. «ЙоIа – лайно шен хIусамнана (и лай кхобуш ерг) йийр ю, ткъа когашIуьйра, берзина эмкалийн Iаьржа Iуй цIенош деш къийсалур бу вовшашца», – жоп делира Пайхамара. И стаг дIавахара, Пайхамар вехха Iийра ойланаш еш. Цул тIаьхьа цо хаьттира: «Iумар, хиирий хьуна и хаттарш динарг мила вара?». Ас жоп делира: «Иза цхьана АллахIна а, Цо ваийтинчунна а хаьа». Пайхамара элира: «Джабраил-малик ма деънера шу долчу, шу шайн динна Iамо».\nАдам синцIеналлехь, оьздангаллехь кхетош-кхиоран коьрта «гIирсаш» Делан парзаш а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а ду. Парзех (шахIадат далийначул тIаьхьа) уггаре а хьалхарниг ламаз ду. ХIора дийнахь-бусий Далла дуьхьал хIуттуш, ламаз даро юх-юха а дагадоуьйту стагана АллахI цхьаъ хилар, Цо тIедехкина декхарш кхочуш ца дахь, шега хьоьжуш Iазап хилар, цундела Делера шех къинхетам бар лоху цо шен ламаза тIехь дечу доIанашца, шен ойла а, са а цIандо.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Бакъ а долуш, кхиаме кхочу ийманехь берш, нагахь цара шайн ойла ламазашкахь цIанъяхь» («Аль-Муъминун», 1). Мухьаммад-пайхамар – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – шена дуьхьал веъча, Дала билгалдина ду хIора ийман диллинчу стага дийнахь-бусий пхи ламаз дан дезар.\nЭлчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Джабраил-малико муха дан деза хьехна а ду ламаз. Иза Лекха волчу Делан а, Цуьнан лайн а вовшашна юккъера къамел а ду. Ламаз дарца стага шех АллахIа бечу къинхетаман хама бо, дерриге а Цуьнгара хиларх тешаш, шегарчу хьолана реза хиларца, Далла хастам а бо. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз де. Бакъ а долуш, ламазо ларво муьлххачу а вуочух а, къинойх а» («Аль-Анкабут», 45). Делан Элчано – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Кхиэл ечу дийнахь Делан лиэга уггар хьалха ламазах барт хоттур бу. Нагахь иза дан ма-деззара дина хилахь, цуьнан ерриге Iамалш кхочушхилла. Нагахь ламаз дан ма-деззара дина ца хиллехь, кхийолу Iамалш а дика хир яц».\nАдам оьздангаллин, синцIеналлин лакхене дуьгу шолгIа парз марха ду. Мархано а, ламазо санна, цIанйо стеган ойла. Рамазан баттахь хIора дийнахь хIума ца юуш, мала ца молуш, мотт вуочу дашах, куьг-ког вуочу гIуллакхах, бIаьрг къилахь долу хIума гарах, лерг и тайпаниг хазарх лардеш, марха кхабаро алсамдоккху бусалба стеган Делах кхерар, муьтIахьалла, собар, мискачу нахах къахетар, низам дезар…\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Рамазан баттахь дог тешарца а, синтем хиларца а марха кхаьбнарг къинойх цIанлур ву». Цо иштта а аьлла: «Марха – иза жоьжагIатин цIарна дуьхьало ю».\nБусалба стаг кхетош-кхиоран кхоалгIа «гIирс» бу закат. Иза а, ламаззий, мархий санна, Дала тIедиллина парз ду. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз а де, закат а луо»\n(«Аль-Бакъара», 110). Закат даларца бусалба стага шен са цIандо къинойх, бIаьрмецигаллех… Цуьнца цхьаьна цо гIо до мискачу нахана, шен хьал-бахам, даьхни цIан а до, зенах-зуламах лар а до, Дала бохург деш муьтIахь хиларца, Цунна хастам барца, Цо кхоьллинчу адамашна дика болх барца. «Закат» бохучу дешан Iаьрбийн маттахь масех маьIна ду: «кхиар», «алсамдалар», «зазадаккхар», «цIеналла». Хала воллучу шен бусалба вешина шен бахамах Дала шена тIедиллина дакъа дIадаларца стага Далла дукхадезна, оьзда гIуллакх кхочушдо, шен бахам а, са а цIандо.\nСтаг ийманехь, лаккхарчу синъоьздангаллехь чIагIваларна гIо деш доьалгIа парз ХьаьжицIа вахар ду. Цига вахаро, ИбрахIим-пайхамаро – Делера салам хуьлда цунна – доьттина ХьаьжицIа, вайн Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – лелла меттигаш, и дIавоьллина ровзат гаро, дуьненан массо а маьIIера цига даьхкинчу бусалба адамаша цхьатерра Iамал яро боккха беркате тIеIаткъам бо хьадж дан ваханчун синкхетамна. Цигахь цуьнан аьтту бу Мухьаммад-пайхамаран – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – уммат мел доккха ду хаа, кхечу къаьмнех болчу шен бусалба вежаршца гергарлонаш таса, церан вошалла хаалуш Далла Iамал ян…\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Хьаьж динчул тIаьхьа гIийбат ца деш, къинош ца летош вехарг, нанас винчу дийнахь санна, къинойх дIакъаьстина, цIена хир ву».\nДала тIедехкина парзаш а, Делан Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а нийса кхочушдан нахана Iамош, марздеш, царна бусалба дин кIорга довзуьйтуш, исламан серло кхидIа а яржош, кхетаме болх бина Нохчийчохь баьхначу эвлаяаша. Эвлаяаш адамашна юккъехь бехаш хиларан билгало ю Дала шен Къуръан чохь уьш хьахабар: «…Боккъал а Делан гергарчу нахана (эвлаяашна) кхерам хир бац, уьш гIайгIане а хир бац. Уьш дилла ма-деззара ийман диллинарш а (Делах тешнарш), кхера ма-беззара Делах кхоьрурш а бу» («Юнус», 62).\nИсламан серло яржорна, нехан ийман чIагIдарна тIехьажийна эвлаяийн къинхьегам Делан дашца нийса богIуш хилла: «Шух цхьа тоба хуьлда дикане кхойкхуш, диканиг де аьлла омра деш, вуониг ма де аьлла нехIи деш. Уьш декъала хилла нах а бу». («Ала-Iимран», 204). Ткъа эвлаяаша шайн мурдашна парзаш а, суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а Дела дагалацар, Дела хьахор,\nЦунна хастам бар тIедуьллуш хилла. Иштта кхоллалуш хилла вирд. Иза бусалба стаг Iамалъяр совдаккхарца АллахIна а, СубхьаналлахIи таIала, Мухьаммад-пайхамарна а, IалайхIи салам, герга гIертаран некъ бу. Масала, Кунта-Хьаьжас шен мурдашна тIедехкина хилла иштта декхарш – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар.\nХьалхара вирд иштта ду: Кхузза шахIадат а далош, пхийтта «АстагIфируллахI» олуш, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – пхиъ «Салават» дуьллуш, Далла Iамал яр, мел балар. ШолгIа вирд бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш Дела хьахор а, мел балар а ду.\nХошкалдерчу Юсуп-Хьаьжас шена тIаьхьа базабеллачу мурдашна иштта декхарш тIедехкина – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар. Хьалхарниг: пхийттазза «АстагIфируллахI» алар, кхузза «Къулхьа» а, цкъа «Фатихьат» а дешар а, цунах мел балар а. ШолгIа вирд: пхийттазза «АстагIфируллахI» а, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» а алар, пхийттазза Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – «Салават» диллар, цунах мел балар. Цул сов, хIора Iуьйра ламаза тIехь эзарзза «АллахI» олуш зикар дар а. Иштта Дела хьахор догIуш ду Делан дешнашца: «ХIай има диллина нах, Дела хьахаве аш, мел дукха хьахийча а, хьахавеш» («Аль-ЖумуIат», 9).\nНохчийчохь баьхначу эвлаяаша даржош ши тIерекъат хилла – Накъашбанди тIерекъат а, Къадари тIерекъат а. Накъашбанди тIерекъат («некъ») юкъадаьккхинарг лоруш ву Хаваж-Баудди Накъашбанди (вина 1314 ш., кхелхина 1389 ш.). Амма и тIерекъат, цуьнан цIарах делахь а, Iеламнаха иза юкъадалар дузу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – асхьабаца Абубакар-Сиддикъца – Дела реза хуьлда цунна. Цунна тIера таханлерчу дийне схьайогIу Накъашбанди тIерекъат даржийначу эвлаяийн силсил ялайо цхьаболчу Iеламнаха шайн Iилманан белхашкахь (масала, ДегIастанарчу устазан Джамал-Эддинан «Адибуль-Марзил» цIе йолчу жайни тIехь).\nНакъашбанди тIерекъат Нохчийчохь дIакхайкхош, вайнахаца йолчу Iесачу амалшна дуьхьал гIеттина, халкъ нисдеш дуьххьара юкъаваьлларг ву Алдара Ушурма. Бакъду, шена тIаьхьа и гIуллакх дIакхехьа векалш бита а, цаьрга шегара тIерекъатан зIе («дакъа») дIаяла а, шена тIаьхьа базабеллачу нахана вирд тIедилла а аьтту ца хилла цуьнан. Къилбаседа Кавказехь XIX бIешеран юьххьехь Накъашбанди тIерекъат дендина, шуьйра дIакхехьнарг ДегIастанара ши Iеламстаг Мухьаммад аль-ЯрагIи а, Джамалэддин аль-Казикумухи а ву.\nНакъашбанди тIерекъатан хьехамаш беш, шен вирд кхоьллинчу Хошкалдерчу Байбетар-Хьаьжина халкъан устаз хила аьлла тIедиллар динарг ву Маккин имам хилла волу эвлаяъ Жамалулайла. Байбетар-Хьаьжица доьзна кхин цхьа беркате гIуллакх а хилла: Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу Жамалулайле дехар дина хилла цо, хьайн кIентех кхоъ Нохчийчу ваха-Iиэн ваийтахьара аьлла. Цо и дехар а делла, Нохчийчу веара Сайд-Салахь, Сайд-Iалви, Сайд-Ахьмад. И бахьанехь вайн махкахь дин довзар, Iамор, цуьнца болу лерам, ийман алсамделира. Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах болчу наха даккхий, беркате гIуллакхаш дира нохчашна юккъера девнаш, чIираш, хьаьгIнаш дIайохуш, бусалба нехан вовшашца болу лерамаш чIагIбеш, ислам-дино ма-хьоьхху Iер-дахаран кеп нохчашна юккъехь чIагIъеш.\nХIетахь вайна юкъа веъначу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу кхаа вешех бевлла нах тахана а беха вайна юкъахь. Шайн дайша санна, маслаIатан, ийман чIагIдаран беркате болх беш бу уьш тахана а вайн махкахь. Дела реза хуьлда царна. Байбетар-Хьаьжас шен кIанте Юсуп-Хьаьже делла ша юкъадаьккхина вирд дIакхехьар. Цо иза кхочуш а дира, советан Iедал тIе а деъна, ша Туркойн махка дIакхалххалц.\nКъадари тIерекъат Нохчийчохь, ткъа иштта ерриге а Къилбаседа Кавказехь а дуьххьара юкъадаьккхинарг Иласхан-Юьртара Кишин воI Кунта-Хьаьжа ву. Цо вайнахана юккъехь ийман чIагIдаран, бусалба дин даржоран беркате болх бо XIX бIешеран шовзткъалгIа шераш чекхдовлуш (Кавказан тIом йисте бала гергабахча) дIаволалой, ша оьрсийн паччахьан Iедало лаьцна дIавиггалц (1864 ш. январан 3 де). Цул тIаьхьа цуьнан вирд кхидIа а даржош дIадаьхьира Бамматтири-Хьаьжас, Мани-шайха, БатIал-Хьаьжас, Чиммирзас, ткъа XX бIешеран 50-чу шерашкахь Казахстанехь бехачу нохчашна юккъехь кхоллало Висхьаьжин вирд а. Царах цхьаболчара керла хIумнаш юкъадоху чIогIа дечу зикарна: Бамматтири-Хьаьжин (Iовдин) вирдехь болчара кортош лестош, шовкъ еъначу нахана гонаха а хIуьттий до зикар, «ЛаилахIа иллАллахI» бохуш; Чиммирзин вирдехь болчара жиргIанах пайда а оьцуш до зикар; Висхьаьжин мурдаша Iадхьокху пондар тIаьхьа а балош олу шайн назманаш…\nНохчийчохь Накъашбанди а, Къадари а тIерекъаташ даржарх а, и кхочушдинчу вайн устазех а лаьцна Iилманан белхаш язбеш къаьсттина дукха а, беркате а къахьегнаIилманчаш Яндаров Андарбека а, Акаев ВахIида а. И хаттар доккха а, кхитIе Iилманан белхаш бан безаш а ду. Цундела оцу хьокъехь долу къамел доцца дIадерзоран Iалашонца, къастор вай Нохчийчохь баьхначу устазийн кхетош-кхиоран, исламан серло яржоран белхан коьрта билгалонаш.\nУггар хьалха билгалдаккха деза Нохчийчохь баьхначу устазийн дерриге а дахар кхечу нахана масал хилла хилар. Дуьненан хIуманах Iехабалар доцуш, шайн догIмийн лаамийн гуо гатбина, боккху ког, туху куьг, олу дош, доьIу са Дала бохучуьнца нисдина бехаш нах хилла уьш… Цундела хилла царна тIаьхьа хIиттина мурдаш, цаьрца тобанаш а деш, царах шайна оьздангаллин хехой а беш.\nУстазех цхьамма, шен чуо тIе жима гIайба а буьллий, дIачIагIъеш хилла шен гIодаюкъ. Кураллех, сонталлех зирх боцуш нах хиллачух тера ду уьш. Иштта, оцу Докке цхьана стага кехат даийтина хилла боху, «хьо пхьагал а, котам а ю» аьлла. Доккас цунна дуьхьал жоп дахьийтина боху: «Пхьагалх а, котамах а адамашна жижиг хуьлу, цул сов, котамо хIоаш а до. И шиъ адамашна пайде а ю. Ткъа соьгара хуьлуш цхьа а пайда бац, цундела со цаьрца вустуш, сан сий лакха ма даккха». И жоп дIакхаьчча, Докке кехат яздина стаг, дохко а ваьлла, велха а воьлхуш, шайхана тIе а веъна, и шена къинтIера а ваьккхина, дIавахна.\nКунта-Хьаьжас тхо Iамийна…\nВайн халкъан хьехамчаш-устазаш, шеко йоцуш, Дала ша-тайпа говзаллаш а, ницкъаш а белла нах хилла. Уьш тIаьхьакхуьуш хилла къайлах цхьамма дийцинчунна, церан аьтту болуш хилла цомгашчунна гIоли ян, нехан ойланаш еша… Оццу Солса-Хьаьжин вирдехь волчу Хьалха-МартантIерчу Бахаев Балас I998 шеран бIаьста тхуна дийцира шен дас шена дийцинарг: «Цхьана довхачу дийнахь марс хьокхуш (ялта хьокхуш) дара шаьш, Солса-Хьаьжин мурдаш. Мархин бутт бара иза. Дукха гIелделла, хьагделла, дохделла, садаIа хийисте дахара шаьш, хица догIмаш шелдан. Шаьш хи чохь шеллуш долуш, говрахь генахьуо гучувелира Солса-Хьаьжа. «Чора, – аьлла, кхайкхира иза шайх цхьаьнга, – тIаьхьадисирий хи, тIаьхьадисирий?!» – «Дисира», – элира бохура Чорас, вела а велла. «Массо ма хьагвелла, Чора, сатоха ма деза», – бехк баьккхира Солса-Хьаьжас. И дIавахча, Чорас дийцинера шен накъосташка, ша хи буха а воьдуш, цу бухахь воллушехь хи мелла хилар. Иза хиъна хиллера Солса-Хьаьжина, кхаьрца а воццушехь». И тайпа а, цул тамашийна а хIумнаш дуьйцу массо а устазех лаьцна церан мурдаша. Хетарехь, уьш цхьа бух боцуш а дац.\nХалкъ нийсачу новкъа нисдарал сов, иза бохамех лардар а дара устазаша шайн лаамехь шаьш тIелаьцна декхар. Иза кхочушдеш, уьш кийча хилла муьлхха а халонаш лан. Иштта, 30-чу шерашкахь НКВД-н эскарша, Солса-Хьаьжий, Билу-Хьаьжий схьалуо, ца лахь, шаьш юрт йохор ю аьлла, юьртана гуо биллича, шаьш бахьанехь тIом а байтина, адамаш ца дайийта а, юьртана зиэн ца дайта а, и ши эвлаяъ шайн лаамехь Iедална каравахнера…\nШаьш бакъболу эвлаяаш хиларан билгалонаш устазаша вайна тIаьхьа а йитина. Масала, бакъволчу эвлаяан бен аьтту бер бац дийнна халкъ бусалба дине дало – Делан гIоьнца Кунта-Хьаьжин ницкъ кхаьчна гIалгIашна юкъахь ислам даржо; бакъволчу эвлаяан бен ницкъ кхочур бац, Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжин санна, собар хила; бакъболу эвлаяаш шаьш ца хилча, вайнехан устазийн аьтту хир бацара шайл тIаьхьа баккхий Iеламнах бита, бусалба нехан ваIданаш, жамIаташ дита… Цундела цхьана а бусалба стеган бакъо яц цара Делан дуьхьа хьегна къа шеконе хIотто.\nШаьш кIорггера Iилма долуш Iеламнах хиларе терра, оцу эвлаяийн гIуллакхаш а, хьехамаш а Делан дашца – Къуръанций, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунниций нийса догIуш а, церан буха тIехь а хилла. Нагахь хан яларца, уьш вайна юккъера дIабевллачул тIаьхьа, царах лаьцна шарIаца ца догIу хIумнаш дуьйцуш меттиг нислахь, иза цаьргара доцуш, наха шаьш кхоьллина ду, уьш дийцар доккха къа а ду.\nЦунна тоьшалла деш ду исторехь хилла бакъдерг. ТкъоалгIачу бIешеран юьххьехь (герггарчу хьесапехь – 1913 шарахь) Туркойн махкара ГIалгIайчу а, цигара схьа Нохчийчу а еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет. Вайн дуккха а ярташкахула чекхъяьлла иза, гIенах шена дуьхьал веъначу шен дас шена тIедиллинарг дуьйцуш. Лаха-Варандахь, дуккха а гулбелла Кунта-Хьаьжин мурдаш а болуш, оцу юьртан къеда волчу Iеламстаге Iабдул-Керим-Хьаьже цо дина къамел хезаш лаьттинчу Лакха-Варандарчу Мазин Амхьада дийцина шена аьлла, оццу юьртарчу 90 шо гергга зама йолчу дешначу стага Исрапилан Iабдул-КъахIира (и ша Кунта-Хьаьжин вирдехь а ву) дийцира хIокху жайнин авторе I997 шеран аьхка (И къамел видеокассети тIе дIаяздина а ду.): «Ша Нохчийчу яр бахьана ду, шен дас Кунта-Хьаьжас, кхузза гIенах шена дуьхьал а веъна: «Нохчийчу гIуо, шен мурдашка дIаала: «ШарIо бохург ша боху шуна, шарIо цабохург шегара дац шуна. Ша бохура бохуш, шарIо ца магийнарг лелош бу шен цхьаболу мурдаш… Нагахь цара и ца дитахь, ша цаьргара вирд схьаийци, ша церан устаз а вац… Цара мах белла эцна суьлхьанаш схьадаха-м йиш яц шен», – аьлла, къамел дира боху Эсета.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Iабдул-Керим-Хьаьжас элира бохура: «Варандой, хезаш дуй шу хIокху шайн устазан (Iабдул-Керим-Хьаьжа ша МартантIерчу Солса-Хьаьжица тоба дина хилла) йоIа дуьйцург… Аш дукха халахетарш дина суна, шарIо ца магийнарш ма леладе аьлча, тхан устазо тIедехкина тхуна уьш бохуш… ХIинццалц схьа хиллачунна со къинтIера ваьлла шуна, кхидIа уьш ма леладойла аш».\n1. Кунта-Хьаьжин хьехамаш шарIо билгалдаьхначу дозанашкахь хилар; ша бакъ эвлаяъ хиларе терра, иза шен мурдашка уьш лардаре кхайкхар;\n2. мурдаша и шарIан дозанаш хедош меттигаш нисъелла хилар, ца хиллехьара устазан йоIа Эсета иштта чулацам болуш къамел дийр а дацара;\n3. муьлхха а шарIаца ца догIу керла юкъадаьккхина хIума эвлаяашкара хила йиш цахилар; нагахь и саннарг нислахь а, иза церан мурдаш бу шаьш бохучу наха юкъадаьккхина ду; и бахьанехь устазаша а, бакъболчу эвлаяаша а Нохчийчохь лелийнарг, бидIат ду аьлла, дIататта гIертар нийса цахилар.\nЭвлаяаша нохчийн къома юккъехь лелийнарг тIехьажийна хилла нехан ийман (Делах тешар) чIагIдарна, цара ен Iамалш алсамъяхарна. Оцу Iалашоне уьш кхочушхилла адамашна ницкъ бар доцуш, хьекъалечу хьехамашца, хазчу дашца бакъ динан марзо а, серло а царна гучу а йоккхуш. Ницкъаца тIедожош долу хIума и «тIеэцначо» даггара лелон йиш яц. Даггара доцу хIума лелор шалхалла (мунафикъалла) ю уггаре а даккхийчарах къа.\nНохчийчохь баьхначу устазаша тайп-тайпана жайнаш арахоьцуш хилла Iаьрбийн, нохчийн меттанашкахь. Къаьсттина доккха маьIна долуш хилла, Iаьрбийн йозанан буха тIехь нохчийн абат а кхоьллина, вайн маттахь Iеламнаха яздина жайнаш. Уьш дукха хьолахь исламан динан баххаш, бIогIамаш адамашна довзуьйтуш ду, нахана кхетачу агIор, хаза нохчийн матте гочдина а ду. Царах ду вайнаха кхо жайна олург («Мухтасар», «Ибн Адам», «МаIарфатал ислам»). Гуш ду устазаша бинчу цу тайпанчу йозанан белхаша нохчийн меттан анайисташ шоръеш хилла хилар, цара кхиош хилла вайн маттахь динан терминологи а… Цара иштта кхиамца дIадехьна халкъан юкъара йозанан мотт кхолларан гIуллакх а.\nИ назманаш кхоллар а, уьш адамаш гулделлачохь (тезетахь, сагIа доккхучохь, мовладехь…) алар а нах бусалба динна тIеберзоран, уьш дуьненан гIовгIано къарбина белахь, царна Дела дагавоуьйтуш, самабахаран Iалашонца хилла.\nХIокху назманехь а гуш ду нохчийн Iеламнаха Малхбален къаьмнийн динан поэзин лехамаш караберзийна хилар, кхузахь цхьа а гIалат ца долуьйтуш, ларбо стих кхолларан барам, мукъам (ритм), рифма (могIанийн чаккхенашкахь цхьатера дешнаш далор)…\nВай хьалха билгала ма даккхара, и тайпа динан поэзин а (назманаш), динан философин а (жайнаш) произведенеш а язъеш, Нохчийчохь бехачу устазаша вовшахтухуш хилла къоман юкъара (литературни) мотт. Цуьнан бух аренгахь бехачу нохчийн меттан кеп (диалект) хилла, хIунда аьлча, иза массарна а – ламарошна а, нохчмахкахошна а, гIалгIашна а – кхеташ а, бийца атта а хиларна.\nУстазаш, эвлаяаш вайнахана юкъахь бехачу заманахь (бIе шо гергга хан ю иза: XIX бIешеран 40-чу шерашкара дуьйна XX бIешеран 40-чу шерашка кхаччалц) Нохчийчохь кхоллаелира адамийн юкъаметтигийн керла кеп – бусалба нехан марзонаша, гергарлонаша, церан жамIаташа, ваIданаша кхоьллина кеп. Оцу заманахь гIиллакх хилла дIахIоьттира, билгалъяьхначу буьйсанашкахь цхьанхьа чу а гуллуш (Накъашбанди тIерекъатехь берш – пIерасканан буса, Къадари тIерекъатехь берш – оршотан, еарин буьйсанашкахь), цхьаьний Далла Iамал еш, жамIатца ламазаш деш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – салаваташ дохкуш, мовладаш йоьшуш, зикарш деш, Къуръана тIера сураш доьшуш… зихIарташ дIакхехьар. И зихIарташ, Нохчийчуьра маьждигаш дихкича а, массо а бакъо дIаяьккхина къам махках даьккхича а, ца дитира нохчаша. Цундела вайнахана юккъера дIа ца елира бусалба динца йолу марзо, эвлаяаша юкъаяьхна Далла Iамал яр совдаккхаран кепаш – вирдаш, церан Iилманца йолу зIе. Оцу заманахь устазаша юкъа ма даккхара дисина, таханлерчу дийне схьадеъна тезет лелоран, сагIа даккхаран гIиллакхаш.\nУстазаш бехачу заманахь, шайн вирдаш кхоьллина эвлаяаш хилла ца Iаш (уьш верриге а I5 гергга стаг ву), хIора эвлахь а хилла наха лоруш, кIорггера Iилма долуш, нахана нийса некъ хьоьхуш Iеламнах. Иштта нохчашна юкъахь кхоллалуш дара лерамечу нехан чкъор, уьш бахьанехь вайнахана юккъехь хуьлу зуламаш дукха гена ца довлуш дIадоьрзура, дийнера де мел дели дин чIагIлора, нахана юккъера марзонаш алсамйовлура.\nОлхазар-КIотарарчу къаночо Сулайман Мутуша (Кунта-Хьаьжин вирдехь волчу) дийцира, ша волчу Девкар-Эвлара веъначу шен цхьана мурде Кунта-Хьаьжас иштта къамел дина хиллера аьлла: «ХIинца цIа гIуо, шун эвлахь цхьа эвлаяъ, цхьа Дала дика дина стаг ву хьуна, цуьнца тоба а де, иза хьайн устаз а лаца». «Иза мила ву, шена ма ца вевза иза?» аьлла мурдо. «Хьо цIа вахча, шайн юьртахойн керташка бIаьрг тоха ахь, цуьнан кертарчу цхьана стоьмийн дитташа заза даьккхина хир ду хьуна» (хетарехь, бIаьстенан юьхь хиллачух тера ду хIетахь), жоп делла Хьаьжас. ЦIа веъна, шайн юьртахула волавелла лелачу оцу стагана Доккин кертарчу стоьмийн дитташа заза даьккхина гина. ТIаккха, Кунта-Хьаьжас шена тIе ма-диллара, Докка шен устаз а лаьцна цо.Кунта-Хьаьжас шен жайни тIехь (1914 шарахь Темир-Хан-Шурахь арахецна «Таржамат ва макалати Кунта-шейх») билгалдохучу шен мурдашна тIедохкучу коьртачу декхарех цхьаъ ду, «шен устаз санна, кхин муьлхха а устаз ларар».Гуш ма-хиллара, устазаша иштта вовшийн сий-ларам беш хиларо, дерриге а халкъана юкъахь а бусалба нехан марзонаш алсамйовларна аьтту беш хилла. И тайпа хьал Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисан лехамашна жоп луш ду: «Шух цхьа а ялсамани гIур ма вац, аш дилла ма-деззара има ца диллахь. Шу дилла ма-деззара има диллина ма дац, шу вовшийн дезаш ца хилахь».\nИ дерриге хьесапе эцча, вайн махкахь эвлаяаш баьхна зама билгалъяккха йиш ю «нохчийн синкультурин дашо бIешо» аьлла. Оцу бIешарахь дуккха а зенаш а хилла, тIемаш а, цIерадовлар а (цхьаболу нохчий Туркойн махка дIакхалхар), хийрачу Iедалан харцонаш а гина нохчашна. Амма цуьнга хьаьжна доцуш, оцу шерашкахь динан, оьздангаллин лакхалле боьдучу новкъахь, сецна доцуш, хьалхахьа дIаихира вайн къам, цундела вайн таро а ю и зама иштта билгалъяккха…\nКультура и языкознание Публицистика\t2017-06-06\nМетки: Культура и языкознание Публицистика\nНазад: Лидия Довлеткиреева. Концепт-стереотип как способ фиксации в языке национального характера\nВперед: Николай Галибузов. Люблю действительную жизнь


Маса ТIемало Ву Къилбаседан Кавказехь ХIинца А Лелаш ?\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2010\nНохчийчоь -- Бакъонийн Органийн декъашхой бу нохчийн тIемалойн лидеран Мутиев Мусан декъана гонаха гулбелла, Соьлж-гIала, 09Гез2007\nНохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а карарчу хенахь лелаш пхи бIе гергга – ткъе пхиъ – ткъе бархI шераш долу тIемалой бен бац аьлла хаам бина, Оьрсийчохь чоьхьарчу эскаршна коьртехь лаьтташ волчу инарло Рогожкин Николайс. Амма и терахь шеконца тIеоьцуш бу оцу регионера хьал дика девзаш болу говзанчаш. Царах цхьаберш къамеле а баьхна, маса тIемало ву Къилбаседан Кавказехь хIинца а лелаш къасто гIоьртира Маршо радио.\nКъилбаседан Кавказехь хIинца болчу тIемалойн терахь боккъалла а къасто хIуттуш кIезга говзанчаш бу карарчу хенахь. Цигара хьал дукха хенахь дуьйна шен тидамехь латтош йолчу Оьрсичуьра журналиста Латынина Юлияс ишгта дуьйцу Нохчийчохь болчу тIемалойх лаьцна.\nЛатынина: Цхьа а шеко яц, Кадыровгахь тIемалойх лаьцна ФСБ-ехь а, кхечу органашкахь а йолчул а дукха информаци хиларх. ТIемалой боккъалла а мел бу ала хала ду ши бахьана\nМехала дерг ду, меттигерчу бахархоша царна деш долу гIо-накъосталла. И гIо деш дацахь, тIемалочух диверсант хуьлу. Амма бахархоша гIо деш хилча, оцу тIемалойн ротах дивизи хуьлуш ю.\nдолуш. Хьалхарниг ду, мила лара веза тIемало, бохург. Стаг, шен чохь а Iаш, тIемалойх дог лозуш велахь я царна яахIума оьцуш велахь, иза тIемало ву я вац? Цхьацкъа, иза къастош ца хуьлу ша оцу стага а. Шайн-шайн бахьанаш хуьлу цигахь дукха хьолахь. Эххаре а, уггар коьртаниг ду, тIемалой мел бу бохург, мехалла ца хилар. Мехала дерг ду, меттигерчу бахархоша царна деш долу гIо-накъосталла. И гIо деш дацахь, тIемалочух диверсант хуьлу. Шена баа нахера етт дIабаккха дезаш хуьлу иза тIаккха. Ткъа и гIо хилча, цунах партизан хуьлу. ТIаккха цуьнан ницкъ иттазза сов а болу. ТIемалой Нохчийчохь цкъа а хуьлуш бацара кхин сов дукха. Амма бахархоша гIо деш хилча, оцу тIемалойн ротах дивизи хуьлуш ю. Ас хIинца йолчу Нохчийчохь тIемалой кхин дукха бу эр дацара. Уьш массех бIе стаг ву аьлла хеташ ю со. Царгахь вуно вон хьал а ду. Нохчийчохь царах дог лозуш болу нах, царна гIо дан кхоьруш бу, шайна боккъалла а, мотт тухур болун дера.\nМаршо радио: Дагестанехь дерг а боккъалла а хууш дац, аьлла кхин дIа а дийцира Латынина Юлияс.\nЛатынина: Цигахь уьш кхин дукха бу, аьлла, ца хета суна. Дагестан хIинца а тIамах чекхъяьлла яц. Амма, цигахь тIемалошна гIо-накъосталла деш ду, цара мелла а, Iуналла деш йолчу ярташкахь. Масала, Гимрехь а, Губденехь а. Ткъа милцой цига, цига чугIорта а ца баьхьа.\nМаршо радио: Кхарачой-Чергазийн махкара хьал иштта туьду журналисто:\nЛатынина: Суна хетарехь, Кхарачой -Чергазийн махкара хьал вуно вон ду. ТIемалой я герз карахь лелаш верг маса ву аьлла а доцуш, буьззина вахьабхой мел бу бохучуьнца доьзна ду иза. Кхечу дешнашца аьлча, Оьрсийчоь Кавказехь хила оьшуш а яц, иза цигахь ца хилийта муьлхха а оьрси я муьлхха а Делах тешаш воцу стаг вен а мегар ду боху нах цигахь хиларца. Иза ю-кх вуно хала ситуаци.\nМаршо радио: Къилбаседан Кавказерчу тIемалойн терахь цара шаьш а хьулдина ду, и къайле вовшах а ларъйеш ю цара бохуш дийцира Маршо-радиога Джеймстаун Фондаца воьзна а волуш, карарчу хенахь Европехь вехаш волчу Вачагаев Майрбека.\nЦхьаъ схьалаьцча, каравахча, дийнна и шайн тоба дIа ца ялийта цара и, конспираци эр ду вай, къайлаха и шайн хIума леладархьамма, шайна юкъахь йина структура ю иза.\nВачагаев: Шайн болх цара шаьш дIакхоьхьуш бу. Царах цхьаллиг цхьаннен ца хаьа шайн пхи стаг бен. Оцу пхеа стаган шайца волу пхиъ бен ца вевза. Цара иза хIунда дина хьуна аьлчи, тахана цхьаъ схьалаьцча, каравахча, дийнна и шайн тоба дIа ца ялийта цара и, конспираци эр ду вай, къайлаха и шайн хIума леладархьамма, шайна юкъахь йина структура ю иза, шайн низамехь цара лелош. Цундела вайна тахана гойтуш ду хIора дийнахь цара деш дерг а, лелош дерг а. Суна хетарехь, кхин дIа а алсам дер ду иза. ХIокхул тIаьхьа Iедалца верг а, Iедална уллехь верг а цхьатерра лору шаьш аьлла, цара беш болх бу.\nМаршо радио: Къилбаседан Кавказехь хIинца болчу тIемалойх лаьцна хууш дерг – иштта дуьйцу говзанчаш. Амма, цхьа терахь ца даладахь а, и тIемалой Оьрсичоьнан оцу регионехь кхин дIа а дуьхьало ян тоьуш буйла – иза оцу тIемалоша шаьш хIора дийнахь, аьлла, гойтуш ду, бохуш, дуьйцу бозуш боцчу тергамхоша.\nМаса тIемало ву Нохчийчура лаьмнашкахь