Зударий балор а, битар а лахделла Къилбаседа Кавказехь пандемин муьрехь\nКъилбаседа Кавказехь зударий балор а, доьзалш бохар а лахдина коронавирусца доьзна нах чохь совцаро. Статистикан урхалло Росстато тоьшалла дарца, шеран хьалхарчу беа баттахь кегийнаха доьзалш кхоллар лахделла 76,9% стохкалерчу оццу муьраца дуьстича.\nУггаре кIезиг кхоллабелла доьзалш ГIебарта-Балкхаройчохь, лахбелла и барамаш 24,6%-на – стохкачул 279 кIезиг. Дагестанехь лахделла зударий балор 23,1% - стохкачул 1033 кIезиг. Изза хьал ду кавказхойн кхечу мехкашкахь а. Нохчийчохь керла доьзалш кхоллар 20,5% лахделла – 279 кIезиг стохкалерчу муьраца дуьстича.\nАмма и хьал кхин ду Оьрсийчуьрчу цхьайолчу регионашкахь. Масала, Тывахь, Амуран, Липецкан мехкашкахь зударий балор лакхадаьлла хилар гойту статистико.\nДоьзалш бохар а лахделла Къилбаседа Кавказехь. Оццу ГIебарта-Балкхаройчохь дIасакъестарш 21,2% кIезиг ду стохкалерчу шеран хьалхарчу бена баттаца дуьстича. Нохчийчохь а ду и терахь лахара – 28,7%, аьлча а, 118-нна лахара.\nТкъа Амуран махкахь, масала, стохкалерчу шеран беа баттаца дуьстича, совдаьлла доьзалийн бохаран терахь.


"Северный поток-2" (Nord Stream 2) проектана лерина биргIанаш.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа варе йина Балтийн хIорда бухула "Северный поток-2" газан биргIа юьллуш йолу компанеш, тIедогIучу шеран Дечкен-беттан 20-гIа де тIекхаччалц цера хан ю аьлла, цигара болх сацо.\nЦул тIаьхьа биргIа юьллуш белхаш бечу компанешна дуьхьал санкцеш кхайкхо мегаш ю Америко, дукха хан йоцуш тIеэцначу низамца а догIуш. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан сайта тIехь пIераскан дийнахь арахецначу энергетикан ресурсийн Бюрон дIахьедарехь.\nАмерикан низамца а догIуш, санкцеш кхайкхор ю 30 метр гергга кIоргенел а лахахь биргIанаш яхка "Северный поток-2" проектана хIордан кеманаш лучу компанешна.\n"Американ аз" зорбан гIирсо билгалдаккхарехь, "Северный поток-2" гIортор еш ю Украинина дуьхьал агресси йинчу Оьрсийчоьнна. Цхьаьнатоьхна Штаташ иштта гIо дан гIерташ ю Европина Оьрсийчоьнан газах иза йозуш ца хилийта.\n"Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iалашо ю "Северный поток-2" газан биргIа йиллар сацо", - дуьйцуш ду дIахьедарехь, Оьрсийчуьра Германе газан биргIанаш тасарна Америка дукха хенахь дуьйна дуьхьал хилар билгал а доккхуш.


Оьрсашна дихкина Рио-де-Жанейро баха\nДуьненаюкъарчу Олимпан комитето пIерасканадийнахь Iорадаьккхина 2008-чу шарахь Пекинехь а, 2012-чу шарахь Лондонехь а дIадаьхьначу спортан ловзаршкахь дакъалаьцначу 45 спортхочо магийнайоцчу молханех пайдаэцнахилар. И хаам бина цара шайн шолгIа допинган зеарш динчул тIаьхьа. Атлетийн цIераш а, уьш беха пачхьалкхаш а пресс-релизтIехь цкъачунна билгалйохуш яц, амма хоуьйту, шаьш буьйцурш Пекинехь ловзаршкахь хилла 8 пачхьалкхан 30 спортхо а, Лондонерчу Олимпан 9 мехкан 15 атлет вуйла а.\nОлимпан комитето билгалдаккхарехь, шолгIа динчу допинган зераш буха нисбелла, коьртачу декъанна, мидалхой, къаьсттина Пекинерчу Олимпан 23 совгIатхо. Шозза а бинчу допинган талламашкахь 1243 анализ теллина, кхин а шина зерехь литта Iалашо ю Дуьненаюкъарчу Олимпан комитетан спортхойн анализаш.\nЛондонехь Олимпан ловзаршкахь дакъалаьцачу Оьрсийчуьрчу 8 спортхойн анализашкахь а тусаделлера лелон дихкина молханаш, аьлла хаийтинера комитето Стигалкъекъа бутт бовш. Еарийдийнахь Лозаннехь спортан арбитражан кхело шен сацамца дихкина кху шарахь Рио-де-Жанейрехь дIахьондолчу Олимпан ловзаршкахь дакъалаца оьрсийн атлеташна. Оьрсийчоьнах хадам боллу сацам бовзуьйтур бу Дуьненаюкъарчу Олимпан комитето кIирандийнахь.


Оьрсийчоьнан Думан депутат лейина Iамеркан ФБР-ан белхахоша\nГIадужу-бутт 06, 2019\nIамеркан Федералан талламан бюрон (ФБР) эпсарша Нью-Йоркерчу аэропортехь, саца а йина, лейина "Диалог Форт-Росс" форумехь дакъалаца яхана Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан депутат Юмашева Инга. Цунах лаьцна хаам бо РИА Новости агенталло.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкахь волчу Оьрсийчоьнан векало Антонов Анатолийс хаам барехь, Iамеркан талламан сервисан белхахоша лейина Юмашева цхьана сохьтехь. Цо чIагIдарехь, депутате делла "мегар доцу" хаттарш. Антоновс дийцарехь ФБР-ан белхахоша формала доцчу хьолехь цхьаьнакхета кхайкхина Юмашева Инге.\nОьрсийчоьнан-Iамеркан форум "Диалог Форт-Росс" дIаяхьа езаш яра ГIадужу-беттан 6-хь. Хьалхо хаамаш баьржира, цу форумехь дакъалаца Оьрсийчоьнан дипломаташна Iамерко визанаш ца елла аьлла.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан депутат Юмашева Инга Башкорстостанера ю. Парламентан декъашхо хIилале хьалха иза болх беш яра телевиденехь. Юмашева ю мехкадаььтан сферехь бизнесхо волчу Юмашев Альбертан йоI.


Немцов верах дина дареш довзийтина зорбано\n«Коммерсанто» а, «Новая Газето а» яржийна Борис Немцов верца доьзна зуьйчу наха дина дареш.\nПолитик верна бехке хиларх шеко йолуш, «Къилбаседане» батальонан бIахо Даудов Заур дуьххьара левира талламчаша 2015-чу шеран Зазадоккху-Беттан юьххьехь. Оцу даренан видео кхаьчна «Комерсанте».\nДадаевс дийцина, Дечкен беттан 12-чу дийнахь дуьйна волавелира ша а, Шаванов Беслан а, Губашев Анзор а Немцов тергалван, аьлла. Кхузза гира иза шайна, амма гонах адамаш дукха нислуш, вен аьтто ца болура, дуьйцу видеочохь Дадаевс.\nЧиллан-беттан 27-чохь, сарахь, Дадаевна, цо дийцарехь, гина Немцов 20-30 метр гергахь, болар сих а дина, тIаьхьаволавелла. ТIекхача пхи метр юьсучу юкъанна, уллехула чекхйолуш нехашйоху машен а йолуш, ялхазза тапча тоьхна Дадаевс. Цул тIаьхьа массех машен хийцина, кхоалгIаниг такси а йолуш, ша вехачу Веерная урамерчу петара дIавахара ша, дийцина Дадаевс.\nНемцов Борис вийна Мохьаммад-Пайхамар аьшнашвеш «Шарле Абдо» газето зорбанеяьхна карикатураш цо къобалъярна, аьлла даредеш Дадаев Заура.\nТкъа Охан-беттан 18 дийнахь Москох тIеман кхелехь къамелдеш Дадаевс шена «вовзане а ца вевзара» Немцов, ткъа дареш шега ницкъаша дайтира, аьлла.\n«Новая Газето» Зазадоккху-беттан 19-чу дийнахь гайтина Немцов Борис верна бехкевечу кхечу эскархочуьнца - Губашев Анзорца - талламчаша болхбеш даьхна кадраш. Цо а аьлла, Немцов вер бахьана иза Пайхамарна а, бусалбанашна а лер дара. Зуламан декъахь ву аьлла цо ша а, Дадаев Заур а, Шаванов Беслан а.\n2015-чу шеран Чиллан-беттан 27-чохь Москох, Кремлна гена доццуш вийра Немцов Борис. Кхел йолаелла 2016-чу шеран ГIадужу-баттахь. Бехкебечийн гIентахь ву пхи стаг – Дадаев Заур, ГубашевгIар – Шадид а, Анзор а, Эскерханов Тамерлан, Бахаев Хьамзат. Талламчийн версица, зулам дайтинарг а, дан кечамбинарг а ву «Къилбаседане» батальонехь гIуллакхдеш хилла Мухадинов Руслан.


Онда Iаткъам ловш ву Трамп кху деношкахь\nГIадужу-бутт 09, 2016\nКху деношкахь, президентан харжамаш хила цхьа бутт бисина а болуш, онда Iаткъам ловш ву республикан партин кандидат Трамп Доналд. Цунна критика еш бу Демократин партин векалш а, ткъа иштта Республикан партера цхьаболу политикаш а.\n"Politico" портало КIирандийнахь хаам бина, кху деношкахь Республикан партин лидерш хуьйцуш бу шайн харжамаш тIекхочуш лелон стратеги. Цуьнан бахьана ду ши-кхо де хьалха Трампа зударий сийсаз беш къамелаш дина 2005-чу шарахь яьккхина видео гучуялар.\nЦхьаболу Республикан партин къоман комитетан декъашхой дагахь бу цуьнан кандидатура президентан харжамашкара дIаяккха. Амма иза дан иштта атта хир дац. Кхьаьжнаш зорба тоьхна кечбина бу, ткъа цхьайолчу штаташкахь дIадоладелла кхажтасар.\nТIаьххьара болчу талламашца, Клинтон ХIиллари хьалхаяьлла йоьдуш ю Трампал а.


«Чекистийн де» дуьхьалонан акцица билгалдаьккхина Москохахь юккъараллийн жигархоша\nШай и акци мелла а ехха хилийтархьама, иза буьйсана дIаяхьнера 7 жигархочо. Лубянкийн майданна тIе ма кхаьчнехь, цара схьайиллинера карахь хилла йолу плакат, Iедалшка кхайкхамаш тIехь йолу. Нийса ах минот ялле, царна массийта агIорара тIебеттабелира полисхой. Цара и декъашхой лаьттах вахь а боьттуш, сацийра пикет.\nПолисхоша кIела йоьллинчу царах цхьаммо мохь беттара «Дезчу денца, къоталха бинарш», бохуш. Иза, цо хьажийна дара чекисташна. Вукхара бетташ мохь бара, «Оьрсийчоь-паргIат хира ю», «ДIадаккха чекистийн Iедал» бохуш.Цара каралаьцна хиллачу плаката тIехь, 3 шо тоьхна чувоьллинчу Дадин Ильдарна а, Бученков Дмитрийна а, Павленский Петрна а маршо йоьгIуш а, кхайкхамаш.\nНехан кхин дисина хIума дац, иштта акцеш дIаяхьар бен, аьлла Маршо радиога дийцира журналиста Флорин Дмитрийс. Иза, ша а ву, ишттачу акцешкахь хийлуза дакъалаьцна.\nФлорин: «Нехан собар кхачийна. Кху шеран йоьххехь а хиллера хIара санна акци. I5- х стага, оццу Лубянка майдане ара а ваьлла пикет йира. Нах кхета, шайна цхьа а бакъо Iедалша лура йоцийла, цундела иштта къайлахь баха а боьлхий дIахуьтту уьш, карахь плакаташ а, латош йолу цIераш а йолуш. Уьш дукха дика кхета, шайна цуьнах хIун хира ду. Иза дикох ду, дIа а бахана, карахь «Тхо дуьненехь машарехьа ду» бохуш йолу плакат кара а лаьцна лаьттачулла. Шо хьалха а кхайхкинера со ишттачу акце. Савченко Надеждина маршо йоьгIуш, къайлахь бина кечам бара иза. Майдане а бевла, плакаташ а айина, цIераш а летийна дIахIиттира уьш. Цхьа минот ах минот яьлла хира яра, уьш дIабуьгуш. Полисхой тIебахка ейина йолу хан бен яцара иза».\nОьрсийчохь тахана, цхьанна а кепара аьтто бац, дуьхьалонан пикет а, митинг а, кхийолу акци а дIаяхьа. Iедалшкара бакъо йоьхучу хенахь, гайта деза, хинйолчу лозунгийн тексташ а, кхайкхамаш а, аьлла кхин дIа а дуьйцу журналиста Флорин Дмитрийс.\nФлорин: «Масала, Iедалша бакъо лура ю, лоьрашна дуьхьалонан акци дIаяхь. Оцу нахана бакъо лучу хенахь, цара Iедалшка шай плакатийн тексташ дIахьажайо. Стохка, гуьйрана Москохахь Суворован майданехь иштта цара дIаяхьанчу цхьана митингехь яра хIара плакаташ: «Владимир Владимирович, гIо дехь тхуна», «Владимир Владимирович, даржхошка харц ма ейта медицина», «Iамеркхоша, дохош ду вай пачхьалкхехь долу хьал», иштта кхин дIа а. И нах арабевла хуьлу тIаккха, Iамеркхошна бохка а белла, пачхьалкхехь медицина йохочу даржхошна дуьхьал. И санна митингаш йойтура ю. Уьш дIаяхьа бакъо а лура ю».\nИшшта йолу акцеш, шайна Iедалша тIеIаткъам бийра буй хуушехь, дIахьош болу нах, чIогIа доьналла а, яьккхий принципаш а йолуш бу. Цхьаболчарна уьш коьртаца дика а ца хета. ХIинца, оцу ФСБ-н гIишлонна агIора нах дIахьажа а ца хIуттучу хенахь, цуьнан коьрта неI ягийра художника Павленский Петра. Иза массийта шаран чувоьллина. Пачхьалкхехь даллачуьнна шен дуьхьало яра, аьллера цо, хIунда дина ахь иза аьлла шега хаьттича. Иштта нах бу, «чекистийн денна» лерина шай акци дIаяхьанберш а, боху журналиста Флорин Дмитрийс.\nФлорин: «ХIинца Лубянкехь хилларг-стохка дIаяхьанчу акцийн тIаьхье ю. Хьалха хилларш бу уьш. Масала Лаврешина Вера, 4 шо хьалха дуьйна евзаш ю суна. Химкинан хьун дIайоккхучу хенахь а дуьхьала яьлла яра иза. Цо, машенийн куьзганаш кегдора, иза машенна а, тракторна а хьалхахь лаьтта вахьюьжура. ХIинца а дIалаьцна яра иза. Оьрсийчохь и санна, ши стаг бен вац. Уьш Гиннесан рекордашна юккъе бахийта а мегара дара. Нехан собар кхачийна. Иштта хIума дар бен, кхин хIума церан ца дисна. Диктатурана еш йолу дуьхьало ю иза».\nКъоман сий ду аьлла хета, кхечу журналистан Кириленко Анастасиян, иштта акцешка арабовлуш болу жигархой. «Чекистийн дезчу дийнахь» иза дан, вонуо чIогIа майралла а доьналла а оьшу аьлла комментари йира цо.\nКириленко: «ГIурабеттан 20 дийнахь оцу акци арабевла берш-къоман сий ду. «Чекистийн де» даздеш хилар тамашийна хIума ду. Оцу лерина сервисана а, КГБ-н а, ВЧК-н а архиваш тахана а схьайиллина яц. Дозаналла арахь а дац иштта де. Муха хира дара ЦРУ-н де даздеш? Малхбалера леринчу сервисийн имидж а яц иштта вуо. Къонахий болчу оцу наха, тидам бохуьйту оцу хIуманна тIе. Уьш реза бац, ФСБ массанхьа а хилар. ХIинца гуш ма хиллара, иштта акцеш йича, чубухкуш бу. И жигархой даиманна буьйцуш а бу. Лаврешина Вера, масала. Царах са а гаттадо ас- керлачу низамашца чу а бохка бакъо ю уьш».\nЛубянка майданехь дуьхьалонан акци дIаяхьош схьалаьцначарех 6 аравалийтина. Царах цхьаъ Удимов Михаил, I5 де-буьйса а тоьхна чохь валлош ву хIинца а.\n"Чекистийн де" дуьхьалонан акцица билгалдаьккхина юккъаралхоша\nОьрсийчохь Iедалан бакъо езо ю бахархойн бакъонел


ГIалгIайн гIуллакхна тIехула бехкебечийн агIор болу тешаш лебеш бу\nСтаврополехь Ессентукерчу кхелехь хеттарш дан буьйлабелла 2019-чу шарахь ГIалгIайчохь хиллачу протестийн лидерийн гIуллакхехула болчу тешашка. Iедалан векална дуьхьал ницкъ баьккхина хилла аьлла, митинг йирзинчул тIаьхьа бехкевина хилла 15 стаг ву иза, дийцина Кавказ.Реалиига адвокато Куриев Джабраила. Тешаша дийцарехь, цхьаммо тIе а ца теIош, шайггара лелла бу уьш аьлла, билгалдаьккхина Куриевс.\nЦо бахарехь, кхеле хIиттийнарш вовшийн бевзаш а ца хилла дIалеццалц. Шайга хеттарш дечу заманчохь цара тIечIагIдира, митинг йоьдучу хенахь ницкъхоша питанаш лелийра аьлла.\n"Митинг йоьдучу заманчохь цхьаболу митингхой дIабаха гIертара бохуш, дIахьедора цара, амма царна дуьхьало йина хиллера, майданара ара ца бовлуьйтуш. Ас дагадоуьйту, хьалхарчу кхелан кхеташонашкахь полицин лаккхарчу даржхочо шега хеттарш дечу хенахь элира: "Куьйгалло дина омра дара, цхьа а ара ма валийта аьлла". И бохург хIу ду, цхьана агIор баьхна цаьрга: "ДIагIо майданара", ткъа вукху агIор, оцу го юкъара арабовла аьтто ца бина церан. Уьш вовшах тасабалийта гIерташ хилла уьш",- боху Куриевс.\nЦо дийцарехь, таIзаре хIиттийначеран агIончаш дуккха а бу, адвокаташ шайн ма-хуьллу къепе ларъеш болх беш бу, и нах кхеле кхойкхуш, цундела, бехкаш дохкучара санна, дукха хан йойур яц цара.\nКарарчу беттан 20-чохь хиллачу кхелан кхеташонехь кхин а кхаа баттана чохь буьту хан дIаяхйира лецначарна, аьлла, тIетоьхна Куриевс.\nХьалхо бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар)политикан тутмакхаш бу аьлла, дIакхайкхира уьш.


Кастта 720 дешара моттиг йолаш керда школа хьаелларгйолаш я ГIази-коа — Сердало\nТIехьарча хана дукха керда дешара гIишлош хьалъеш я ГIалгIай Мехка. Цхьайолча юрташка кIалъяьгIа къаьнара школаш дIа а йоахаш, цига йоккхагIа а, дикагIа а тIехйола школаш хьалйотт, кхычахьа йолчул совгIа вIалла ца хиннача метте керда йоккха школа йотта. Из Iадат вай мехка додаш дола массехк шу да, шийца дешара моттигаш Iалаш а еш.\nХьалха ханаш яр ГIалгIайчен юрташкарча школашкара шин сменах, хьашт дале кхаь сменах бераш дешаш. Бакъда цхьан сменах мара берашта хьеха дезаргдоацаш из хаттар дашхарца юстарадоаккхаш керда школаш хьалъеш дIайолаяьча федеральни а региональни а проекташца мехка хьалйотташ йолча школех дикка пайда баьннаб.\nВай оалаш ма хиллара бераш вай кхоане я. Тахан царна дIаденнар мара лургдац цар кхоана юха хьа. Цудухьа царна тIехдола дешар Iалаш дар а, царна дикагIа йолча школаш хилийтар а, цунга хьежжа бола кхоачам хилийтар духьа къахег мехка кулгалхоша. Мехка масса йолча юрташка хьалйотташ керда дешара гIишлош я, вай берашта деша аьттув хилийта уйла йолаш.\nШийна чу 720 дешара моттиг йолаш керда йоккха кхо гIат йола школа хьаелларгйолаш я ГIази-коа яхача юрта. Цу гIулакха хьалхалаттачар хьадувцачох, 2019-2020 дешара шу долалуча хана деша бераш дIачу даха мара ца дезаш кийча хургья керда дешара гIишло. Ца ховчарна белгалдоаккх аз ГIази-коа яха юрт Экажкъонгий-Юртах ваьлча улл Яндаренцеи, БурокIалхенцеи доазув долаш.\nСоахка денз укхаза хьинаре къахьегаш дIадолхаш балхаш да вай берашта цIена школа хилийтарал совгIа, царна тIехдола дешар Iалашде ловш болча къахьегамхоша. Цигара болх мишта дIабода ха а эшар, кхоачам боацаш дар фуд хьажа а ваха хилар цига Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек. Цунца цхьана бар юрта администраци болхлой, ГIалгIайчен гIишлон министр, школан кулгалхо, дешара заведени хьалъеш воалла застройщик, иштта кхыбараш а.\nТаханарча дийнахьа ерригача юрта ГIази-Коа бераш деша дагIаш болх беш цхьа школа мара яц. Из гIишло хьалъеттай 1977 шера. Цу хана юрт зIамига а йолаш нах кIезигагIа бахача хана тоъам болаш хиннаяле а тахан нах хьасовбовларца из школа цхьан смена берашка дешийта кхоачам болаш яц. Цудухьа из хаттар юстардаккха духьа, дешара моттигаш Iалашъяр духьа йолаяьй укхаза ер керда школа хьалйотта.\nГIалгIайчен гIишлон министерства кулгалхочо Вешкарнаькъан Османа Мехкдаьга хоам бир, карарча хана халагIа мел дола доккхий балхаш чакх а даьнна, школа гонахьара доазув нийсдеш а, дешара гIишлон тIа боагIа никъ тоабеш а, чура балхаш деш а къахьегаш ба болхлой, аьнна. Цо яхачох укх шера дIачугIоргда цу чу бераш деша.\n«ЦIолой Нурдина кулгал а деш «Капитал» яхача гIишлон компане кхоачашъеш йолча Инвестиционни проектах йола школа болх бе йолалургья 2019-2020 дешара керда шу доладалалехьа. Школага дIадодар да 49 478,0 эзар сом ахча», — аьнна белгалдир министра.\nВешкаранаькъан Османа белгалдаьчох, къаьнара школа эшача кхоачамца тоаергйолаш я цох юрта берий беш хургйолаш. ХIаьта цхьан юкъа цу чу деша даха йиш йолаш хургда 190 бер.\nЕвкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек тешаш ва кердача школас ГIази-коара дешара гIишлон гIулакх кхоаччаш хьалдузаргхиларагI. ХIана аьлча, кхоъ эзар совгIа саг вахача цу юрта из школа а берий беш а шорта кхоачам болаш я.\nХьалха дIаяхача ханашкахьа хинна хала деша дезаш йола зама хIанз дIаяьннай, Даьла къахетамца. Цул совгIа школа гаьна дахаш дола бераш деша хьакхувларгдолаш лаьрххIа Iаьдало хьа а хьожаяь лелаш хIара школан бераш кхувла автобусаш я. Боккха къахетам ба из. Цун хам бе а, из гIулакх лораде а декхарийла да вай, вай берашка лерттIа, доагIача боараме дешийтарца. Аз ишта хIана ях аьлча, нагахьа санна вай царга ца дешийте вай мел леладер, вай цу гIулакха мел йоаю ха, мел боабу низ, мел доаду ахча зехьа хургда. ХIаьта из хургдоацаш тIатеIIа дешийта деза вай берашка, цар кхоане сийрда а, маьрша а хургйолаш.\n← ГIалгIай Iилма когаш тIа отташ\nНаьна меттах экзамен елар →


Цкъа каравеанарг хан ца тухуш ца волуьйту кхелахоша\nМоскох йоьдучу кхелехь пхенаш хедийначу нохчий берийн гIуллакх дIадахдаран бахьанаш девза адвокатна.\nМоскох-гIаларчу кхелехь толлуш ю цхьа кIира хьалха цигахь хилла инцидент. Кхеле валийначу бехктакхаман гIента тIехь волчу 5 нохчочо шайн пхенаш хедийнера, кхело бинчу сацамна реза воцуш.\nТахана а болчу хаамашца, толлуш ду, цара иза даран бахьанаш а, чевнаш йинчул тIаьхьа царна тIе лоьраш кхачийтина ца хилар а.\nКхелехь аьлла, чевнаш хиллачара шайна тIе ца битина лоьраш. Иштта дарбан хIусаме шаьш бигийта а ца лиъна царна, аьлла журналисташка а.\nШайн гIуллакхна тIе тидам бахийтар бахьана ду 2015-чу шарахь дуьйна талламан изолятор чохь бахкочу оцу кегийрхоша динарг. Ша верриг 13 стаг ву, 2 шо ах шо хьалха Москохарчу цхьана ресторанехь леташ, харцахьа лелла аьлла, дIалаьцна.\nХIетахь дуьйна таллам боьрзуш бац церан хьокъехь, цундела шаьш хьийзорна тIе тидам бахийта динчух тера хета шена, элира царах цхьанан адвоката Яндарбаев Шамала.\n"2015-чу шарахь харцахьа лелла аьлла, лецна ду и бераш бу. ХIетахь дуьйна таллам боьдуш бу. Чохь бахкош бу уьш. ХIора баттахь, шина баттахь кхеле а балабой, кхиъ чохь бахко хан яхъйо церан. Тхуна хиънехьара оха цаьрга и хIума дойтур дацара. ЦIеххьана дага а деъна дина хира ду-кх цара" боху адвоката.\nЯндарбаев Шамална хетарехь, дIалаьцна и нохчий Iоттабелла таханлерачу кхелан а, талламан а системица. Кхело кхиъ чохь латто беза уьш аьлла сацам тIеоьцу низам дохош дац, амма и гIуллакх лартIера даьлла хилар гуш ду элира цо.\n"Низамехь, лартIехь хан олу хIума ду. ХIинца таллам мел йолчу лартIера барам чуьра яьлла. Иза ду-кх цигахь. 13 стаг ву цигахь лаьцна. Царах 10 стаг летта а, я дакъалаьцна а вац. Вайн гIиллакхехь ма хиллара, шайга телефон тоьхча схьа а баьхкина дIа-м хIиттина уьш оцу ресторанехь.\nТкъа, цига мел веънарг схьа а лаьцна, чувоьллина. Ткъа, чувоьллинарг дIахоьцур ма ваций, аш хIунда лаьцнера тIаккха, иза бехке ца хилча, шайга эр долу дела", - бохуш, дийцира адвоката.\nУьш нохчий хиларна латтош бу те шайн ма хуьллу хенаш дIа ях а еш Маро Радионо хаьттича, иштта жоп делира Яндарбаевс: - "Дукха масалш ду, сол дуккха а зеделла адвокаташ а бу кхузахь. Иштта хьал наггахь бен хуьлуш дац олу цара а. Кхело олу, уьш Москохара бац, уьш Нохчийчохь къайлабовла мега олий латтош бу чохь".\nОьрсийчоьнан набахтешкахь чохь бахкачу нохчийн хьолана тIе тидам бахийта болийна Iедалша, тутмакха Магомадов Ислама ша шена хорам а бинчул тIаьхьа. Официалан хаамашца, иза велла аьлла даржийнехь а, цуьнан гергарчара а, бакъонашларъярхоша а иза вийна боху.


Исламан дуьненаюкъара конференци » Нийсо-Дагестан\n10.04.2019 637 0 niyso\nДІадаханчу пІерасканан дийнахь Соьлжа-ГІалахь шен болх чекхбаьккхира Исламан дуьненаюкъарчу конференцино. «Ислам – къинхетаман а, машаран а геланча» цІе йолу дуьннаюкъара конференци дІайолаелира 28-чу мартехь Москва-гІалахь «Президент-отелехь». Цу дийнахь цигахь хилира кхеташонаш: «Исламехь машарачу дахаран баххаш» , «Россин бусалба нах а, дуьненан юкъаралла а», «Терроризм а, экстремизм», ткъа иштта цуьнан декъашхоша дІадаьхьира цхьамогІа дагадовларш, дийцаре дира динаца долу дуьненчуьра хьелаш. Цул тІаьхьа, 29-чу мартехь, Конференцино болх Соьлжа-гІалахь кхин дІа а бира.\nБилгалдаккха догІу, цу бусалба нехан цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш 43 пачхьалкхера 250 стаг вара: СаІудийн Аравера, Мисарара, Чинера, Йеменера, Урданера,Иракхера, Иранера, Іарбийн цхьаьнакхеттачу эмираташкара, Кувейтера, Пакестанера,Палестинера, Хонкарара, США-ра, Швейцарера, иштта кхечу мехкашкара а.\nДелегацина юкъахь дуьненчохь шуьйра бевзаш болу динан а, юкъараллин а, политикин а гІуллакххой бара: Дерригдуьненан Исламан лигин генеральни секретарь, доктор Мухьаммад бин Абдуль-Карим Аль Иса,Бусалба нехан цхьаьнакхетараллийн дуьненаюкъарчу кхеташонан генеральни секретарь ,доктор Муххьаммад Бишари, Мисаран лакхара муфти доктор Шавки ИбрахІим Аллам, кхиберш а.\nКонференцехь дийцаре дира дуненчохь Ислам динаца доьзначу дахаран машаре хиларан хьелаш, билгалдехира терроризм а, экстремизм а кхолладаларан бахьанаш, дийцаре дира цаьрца къийсам латтор ерриге а пачхьалкхийн юкъара гІуллакх хилар. Цул сов, конференцин декъашхоша, лаккхара мах а хадош, къобалдира Россин а, Исламан дин лелочу пачхьалкхийн а юкъаметтигаш беркате а, дуьненна пайда бахьаш а хилар. Ткъа иштта халахетарца билгалдаьккхира Исламе цабезам болчу наха кхечу динехь болчаьрца йолчу юкъаметтигашна новкъарло еш хилар. Дуьненчуьрчу адамашка машаре а, вовшашка ларам хиларе а кхайкхира конференцин дакъалацархоша.\nНохчийн Республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана тІеийцира конференце баьхкина хьеший. Цигахь цунна Палестина пачхьалкхан «Иерусалиман седа» цІе йолу лаккхара совгІат делира. Цул сов, Дерригдуьненан Исламан лигин «Исламан Турпалхо» аьлла дарж а делира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна. Кадыров Рамзана даггара баркалла элира шена совгІаташ даларна, цо билгалдаьккхира, бусалба нехан гІуллакхна оьшучу меттигехь ша аравала мичча хенахь а кийча хилар.\nКонференцино шен болх берзийча, цуьнан дакъалацархошна республикин пачхье а йовзийтира. Хьешашна Соьлжа-Г1алахь гайтира: Зезагийн парк, г1ишлойн «Грозный-Сити» комплекс, «Нохчийчоьнан дог» маьждиг, Къоман музей, Сийлаллин мемориалан комплекс, кхийолу меттигаш.\nБилгалдаккха догІу, Исламан дуьненаюкъара конференци вовшахтохарехь дакъалаьцна Нохчийчоьнан бусалбанийн динан урхалло, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арахчу Юкъараллин фондо, Россин 1илманийн академин Малхбален 1илманийн институто, иштта Исламан культурина а, дешарна а, 1илманна а г1о-накъосталла латторан фондо, Дерригдуьненан Исламан лиго.\nНохчийн меттан семинар\nХ1ора шарахь чиллин (февраль) беттан 21-чохь массо а къаьмнаша даздеш ду Дуьненаюкъара ненан меттан де. Дагестанехь къаьсттина тидам бо оцу денна. Х1унда аьлча,


Дуьненчохь коронавирусан ун даьржинчу нехан терахь 50 миллионал а совдаьлла\nЭпидеми яьржичхьана дуьненчохь коронавирусан инфекци къаьстинна 50 миллион сов стагаца. ХIопкинс Джонан Университето далийна ишта терахьаш, яздо Свобода Радионо. Царех 10 миллион гергга Американ Цхаьнатоьхначу штаташкахь ву, шолгIа меттиг дIалоцу ХIиндойчоьно, цигахь ву ковидца (8, 5 миллион).\n4-5-гIа меттигаш кхочу Оьрсийчоьнна а, Францина а. Эпидеми йолаелчхьана ун къаьстира цигахь 1 миллион 750 эзар стагаца.\nКоронавирусан уьнах велла дуьненчохь 1 миллион 250 эзар стаг.\nОфициалан статистикаца, Оьрсийчохь 30 эзар сов дархо велла. Делахь а, оцу статистика юкъахь бу беккъа коронавирусах кхелхинарш. 35 миллион сов пациентна дарба хилира инфекцих.\nДуьххьара коронавирусан инфекци гучуелира стохка ГIуран-баттахь Китайхь. Хьалхарчу шина баттахь, доккхачу декъанна, Китай яра бала хьоьгург, шогачу карантинна дIакъевлира Ухань гIала а, кхин а цхьа могIа кIошташ а.\nЧиллан-бутт бовш вирус маса дIасаяьржира Европехь, цул тIаьхьа Америкехь а, кхечу мехкашкахь а.\nДуккхаъчу пачхьалкхашкахь, Оьрсийчохь а цхьана, карантинан барамаш юкъабехира. Аьхкенца мел а лахъелира инфекци, ткъа гуьйраенца Европехь а, Оьрсийчохь а, Америкехь а юха а нахалахь ун даржа доладелира. Цхьа могIа Европерчу мехкаша карантинаш кхайкхийна.


Лешверг велла валлалц, леш ву ма баха...\nМарсхьокху-бутт 11, 2016\nЮха а мотт, дуккхаъчу нохчаша, хIан-хIа , аш стенгара схьаэцна вайн мотт леш бу бохург, мотт лелаш а хилча, хууш а хилча, олу. Ткъа цунна орцахбуьйлучара хIун до, уьш стенна гIерта доцург чIагIдан?\nМеттан гIайгIа хьахош а ца деза цхьаболучарна\nЖимма а нохчийн меттан терго ечунна,бала кхочучунна къайле яц,дика хьал дац тахана ненан маттехь. Иза къоман кхане хиларе терра цунах даггара дог лозуш,шайн ницкъ кхочучу барамехь цунна орцане мохь бетташ, каде хьийза цхьаболу яздархой а, Iилманчаш а, ишколашкара хьал чуьра дуьйна девзаш болу,и мотт леш гуш болу хьехархой а.\nБакъду, цара ненан маттана гIо даре,иза Iуьллучуьра гIатторе кхойкхуш, бетта лазаме мохь хаза лууш стагга а вац. Хьалха санна шарахь цкъа хьехо боккху Iедалдайша ненан мотт,совгIаташ а до хьехархошна шарахь цкъа, амма шо-шаре мел долу,доьшийлашкахь эшадахь бен тIетухуш дац хьоме мотт Iаморан сахьташ а.\nНохчийн меттан хиндерг,кхузара дерриге а къома а, эшаме, декъаза гучу говзанчаша дуьйцург хаззане ца а хезаш къорбоьлла,цунна дика тIеIаткъам бан таро йолу Iедалхой.Вала вижинчу дархочунна дан амал доцуш,гIаддайна, гонах хьийзачу гергарчу са-стагах тера,нохчийн маттера ледара хьал ган а гуш, дан гIо доцурш дукха бу.\nЦарех ву Ножай юьртан кIоштера истори говзанча,ненан меттан агIонча а, доглазархо а волу Ахматов Iаднан. Цо боху: » Нохчийн маттехь тахана орца даккха дезаш вон хьал ду. И бийцар,цу маттахь яздар талхош коьрта дакъа лоцуш бу хаамийн гIирсаш а. ТIаьбуьсуш бац цу декъехь бусалба динан дай а,- боху Ахматов Iаднана.\nАхматов: «Iедалехь болу нах-маьхькIамхой,хала хеташ делахь а, нохчийн метта юкъа оьрсийн мотт хьекхош бен къамел дан хууш бац. Доккхачу декъана дешна нах шайн диалект нохчийн хеташ бу. Цара къамелаш а до шемало,бабос,вашо,йишо,кIанто,зудо,саго бохуш къамелаш хазадо. Вайнехан гIиллакхаш,Iадаташ,амалш нохчийн мотт дика хуучунна бен хуийла адац кхачо йоллуш».\nНохчийн ву бохучу гочдархочо,байтанчо,карарчу хенахь Францехь волчу Хатаев Хьусайна боху.»Нохчийн мотт дика хууш волчу стагна боху Хьусайна,иза жима велахь а,воккха велахь а,цунна гIиллакх-Iадаташ а,ламасташ а хуур ду, иза оьзда а хир ву, и нохчийн мотт ца хуучунна уьш хаъане а ца хаьа, цундела цо шена кхидерг луъург леладо-кх. Ишта боху Хатаев Хьусайна.\nХьуна хIун аьлла хета ? Цу хаттарна жоп луш ву ненан меттан хьехархо,байтанча Цуцаев Iалавди.\nIалавди: «Деллахь ма нийса ду и дах!Цуьнан ойла йина а аса а кху тIаьхьарчу хенахь. Цу маттерра схьа ду-кх къоман гIиллакх а.Iадат а.ламаст а,психологи а. ХIинцца тIаьхьарчу хенахь бен цунах кхета а ца волавелла-кх со. Массо хIуманан бухехь и мотт бу –кх. Вайн халкъалахь буьйцуш ма-хиллара и мотт бийцаро цу матто ша латтаво-кх стаг шеен къоман гIиллакхийн гурахь».\nХIинцца нохчийн маттах къамел диначу Цуцаев Iалавдех тера матто лов гIелонаш,цунна бо ницкъ гуш берш кIезиг бац яздархошлахь а,хьехархошлахь а,Iилманчийн гонехь а. Цунах,басарш ца кхоош, хастаме, деза дуьйцуш берш а бу шортта Iедалехь.\nАмма банне бац иза гIатто,бацо,цунна чу садаийта ницкъ боллушехь,бакълена а и дан гIулч яккха лууш берш. Цундела цхьаболчу яздархошна,Iилманчашна моттарехь, и ца хилча амал а дац,къоман кхане а яц бохуш,хаза а дуьйцуш, тIаьхьара тетта а тоьттуш бухбацаре бохуьйтуш,леррина болуьйтуш бу ненан мотт. Ишта хьажам болчарна хетарехь болуьйтуш бу тахана санна цунна гIо дан,иза гIатто таронаш хIинццалц схьа цкъа а хилла а йоццушехь,тIейогIучу ханна кхин даладелла таро хир ю ала а доццушехь.


Башха Хазна - Bajki Bez Granic\nДуккха хьалха, дӏайаханчу заманчохь, лаьмнашна дехьа, хьаннашна дехьа, вехаш-Ӏаш хилла Мачей цӀе йолу цхьа стаг. Оцу стеган кхоъ кӀант хилла: Семэк а, Лешэк а, Болэк а, цӀераш йолуш.\nЧӀогӀа балхана тӀера вара Мачей. Эрна хан йойъуш хаза ца хетара цунна. Ӏуьйренца самаволий, сарралц болх бора цо. КӀадвалара ца доьвзара цунна. Массо а хӀума шен хенахь дора цо.\nЦуьнан кхоъ кӀант тайна а, могша а, ницкъ болуш бара, амма балхана тӀера бацара уьзаш. Мачейс каьртахь а, аренца а, чохь а болх бора, кӀенташ а – чӀерий луьйцаш, стоьмаш бууш, е бецаш юкъахь стигларчу марханеш ка хьоьжуш Ӏара.\n– Шу болх ба дагахь а дац? Шен дена гӀо хӀунда ца до аш? – хаьттарш дора цаьрга лулахойш.\n– Оха хӀунда бо болх. Тхан да ма ву тхуна Ӏунал деш – олий, жоп лора кӀенташ.\nИштта дӀаоьхуш дара и шереш. КӀентий баккхи а хилла, онда а боьвла, дӀахӀиттира. Да а тӀехь-тӀехь къанлуш вара, могашаллина аьшна вохуш вара. Тоххара хьалха санна, болх бан ницкъ бацара воккхачу стагехь. Ков-каьрт а тишлуш дара. И шадерриг а гора вежаршна, амма болх бан, е шайна ницкъ бан ца лаьара царна.\n– Ашна хӀумма хӀунда ца до? – хоьттара цаьрга дас. – Сан ницкъ болуш хенахь а, ас бора и болх, ам хӀинца, шу рагӀ ю хӀара ков-каьрт дӀакхехьа.\n– Тхан дахарехь кхуьур ду тхо болх бан! – бохуш, забарш йаш жоп лора кӀенташа дега.\nШен кӀенти сел ледир а болуш, чӀогӀа дог доьхнера цуьна. Цу дог дохаро цамгар чӀагӀйина, меттахь висира иза. ТӀаккха ков-каьрт къухах дуьзира, цӀено нитташ хӀулдира. Къе а йелла, дӀахӀоьттира церан хусам. ТӀеххьара, шен кхоъ кӀант схьакхайкхина, элира цо:\n– Сан кӀентий, со къанвелла, сан Ӏожал хан тӀееъна. Со воцуш а, аш хӀун дира ду тӀехь? Шу муха Ӏийра ду? ХӀумма а дан ца хаьа шуна. Болх бан Ӏаьмма дац шу.\nТӀаккхи бен ца кхийтира уьш шаьш цхьалгӀа дуьсий. Дагнаш Ӏовжийра цера, гӀайгӀане буьйжира уьш.\n– Дада, алахӀа тхоьга, хӀун да деза охьа? Цхьа хьехар дехьа тхуна! – аьлла, дена го бира цара.\n– Дика ду. Цхьа къайле гучуяккха лаьа суна. Шуна ма хаъара, аса а, шу нанас а, чӀогӀа хала болх бина. Хенан йохаллехь тхан гулбелира боккха бахам – ей буьззина деши. Цхьанхьа цӏаьнна юхехь, лаьттагӀа боьллина бу иза, амма муьлхачу меттахь бу, суна дага ца догӀу. И деши схьакарде, тӀаккха къолла ца гуш, паргӀата Ӏар-дахар хирду шу.\nДукха хан ялале, церан да дӀакхелхира. Иза дӀавоьллин а, баьлхар дӀадирзича, воккхачу вашас Семэкас, элира: – Вежри, бепиг эца а аьтто боцуш къе делла вай. Вай дас аьлларг дагадогӀий шуна? Схьалаха беза вай и дешахь буьззина ей!\nТӀаккха каьрт ахка дӀахӀоьттира уьш. Дийнахь сарралц аьхкира цара латта, амма ей кара ца бира. Юккъера вашас, Лешэкас, элира: – Вежри! Гонахьа аьхкина ца Ӏаш, вай долахь мел дола латта ахка деза вай и ей карбаллалц!\nЦо аьллачунан реза хилла, шадол латт аьхкира цара, амма ей кара ца бира.\n– Къорго ахка деза вай – элира Болэкас, жимаха волу вашас.\nРеза хилира вежри. Къорго ахка хӀоьттира уьш и шадолу латт. ЦӀаьххьана Семэккийна баьл цхьана хӀуманна тӀе Ӏоттаелира. Хаза а хаьтта, шен вежарийш ка кхайкхира цо: – схьадуьйла сиха! Карина суна деши – аьлла.\nВедда схьавеара Лешеккий Болеккий. ЧӀогӀа къахьийгира цара латта бухара шайна карийнарг схьайоккхуш. Амма иза ей бацара. Иза боккха а, беза а тӀулг бара.\n– ХӀун дира ду вай кху тӀулгац? Кхузахь буьтийла ма дац хӀара. ДӀаъ баьхьна, боьрдах чукхосса беза вай хӀара – аьлла, барт бира цара. ТӀаккха иза дӏакхоьсна, кхидӀа латта аьхкира вежарийш. Шиъ дийнахь-бусий мацал, хьогал йицъелла, деши карадарн сатуьйсуш, шадолу шей латта аьхкира цара, амма кара цадира царна хазна.\n– Вай хьаьгна къа эрна ца дайта, кемсий беш йогӀа йеза вай – элира Семэкас.\nШай латт мадду кемсийн синтарш дӀадуьхира цара. Инзаре дукха кемсаш латийра оца синтаршна тӀехь. КӀеззиг шайна йитина, кхи шайолу йиснарг, чӀогӀа дика мах а хуьлуш, дӏайоьхкира цара.\nДуккха дукх ахча даьккхира вежарша.\nТӀаккха воккхачу вашас элира: – Эрна ца аьхкина вай хӀара латта! Вайна карийнарг вай дас бийцан бахам бу. ХӀара дукъ и башха хазна!


Машенаш вIашкаетталуш хулача хатарех дийцар аргIанарча кхетаче — Сердало\n2018 шера 11 бетта ГIалгIай мехка баьча балхах машенаш вIашкаетталуш хулаш дола хатараш лохде карагIдаьннад керттерча кхаь гойтамах: машенаш вIашкаеттаялара дукхали, байначари, лозабаьчари таьрахьи. Хила тарлуча хатарах нах дIакхетабеш хьинаре къахьегаш дIакхихьа вIашагIкхетараш бахьан долаш аьттув баьннаб цу гIулакхагахьа толам баккха. Цох бола хоам бир, ГIалгIайчен Мехкдас Евкуранаькъан Юнус-Бека тхьамадал а деш дIайихьача кхетаче, мехка гIолла йолча УГИБДД кулгалхочо Лодыгин Валере.\n«2018 шера 11 бетта ГIалгIай мехка доазон тIа дIаяздаь машенаш вIашкаетталуш хинна 1913 хатар да. Цига 59 саг веннав, 335 – лозабаь човнах хинна ба. Цу юкъа машенаш вIашкаеттаелара таьрахь лохденнад 20 кхаччалца (9,4%), бейнача наьха таьрахь лохаденнад 18 саг, (23,4%), хIаьта лозабаьча наьха таьрахь – 11 сагага кхаччалца (3,2%)», — аьнна белгалдир Лодыгин Валере.\nЦо яхачох, ГIалгIай мехкарча наькъашка машенаш вIашкаетталуш хатараш хургдоацаш УГИБДД болхлошта ларца дIакхохьаш, нах дIакхетабеш дукха вIашагIкхетараш да машен лоаллаш болчар бокъо лораергйолаш.\n«2018 шера дукхагIа хатар хулаш йолча районашка 62 вIашагIкхетар дIадихьад тха болхлоша, хила тарлуш долча хатарах лаьрххIа нах дIакхетабеш, царна хьехам тIехьа доагIар хьалха доаккхаш. 2018 шера май бетта денз ГIалгIайчен доазон тIа массал лораеш йола 55 тIахьожама моттиг болх бе йолаеннай, 5 наькъаш къастача лелара бокъо мишта лорае еза белгалдоаккхаш моттиг а нийсъяьй. Из кхоачашдар бахьан долаш, хало йолча наькъашка машенаш вIашкаетталуш хула хатараш кIезигагIа нийсденнад», — аьнна тIатехар УГИБДД кулгалхочо дIахо.\nЦул совгIа, наькъ тIара бокъо йохаеш, маларах веха волаш, е машен дIатеха бокъо йохаяь нах хьагуча бахар духьа хьакхелла лIаьрххIа тоаба я, хьалххе а цу тIехьа къахьегаш болх беш. Лодыгин Валере яхачох, хийла нах лоазабеш е бовш хатар хиннача бехке вола саг хьалаьцача хьалха цу тайпара зулам дирах гIод теха хул. Цох хов вайна мел сагота бац зуламхой шоашта гIод техадар е дацар аьнна.\n«2018 шера 11 бетта Госавтоинспекцен болхлоша хьагучадаьккха ч. 1 ст. 20.25 КоАП РФ, яхача законах хьожадаь 1913 административни дохадаь гIулакх да. Уж кхеле дIахьожадаь да цига тохкаргдолаш. Наькъашка хатар хилара бахьан а мах а тахкача дукхагIча даькъе гуш дар да, бехкебараш хьалха дIаяхача хана бехктокхаме эза хинна нах хилар», — аьнна белгалдир доклад ешаш хинначо.\n11 бетта ГIалгIай мехка доазон тIа машенаш вIашкаетталуш хиннача 1913 хатарех 59 саг валар яхар, хIаьта 335 лозаваь хилар вайна доккха таьрахь да. Бакъахьа дар машен лоаллаш волчо ше цун дIа рулага халехьа ше вала вода, е лозаве вода, е ший цхьа гIулакх даккха вода уйла йоре.\nИнгушетия вошла в пятерку благоприятных регионов для начала нового бизнеса →


Бело́каш (протеи́наш, полипепти́даш) — аминоцӀалхаех латташ йола, пептидий бувзамца хетта а йола лакха молекулярни органикай хӀамаш. Дийнача организмашка белокий лоаттам генетикай кодашка хьежжа хул. Белокаш вӀашагӀъехкача хана дукхагӀча хана ткъаь аминоцӀалхий тайпа тоъ.\nОагилгашка белокаша леладу балхаш дуккха дукхагӀа да кхыча биополимераша дечул — полисахаридашеи ДНЦӀ-аси. Ишта белокаша-ферменташа биохиме реакцеш сихъю, из бахьан долаш хӀамаш хувцаяларгахьа лоадам бола да́къа лоац. Цхьайолча белокаша механикай балхаш а леладу, оагилгий дегӀ чӀоагӀдеш болча го́ма даькъе а йолхаш. Иштта, белокаша керттера амал ловзаду иммунитето жоп луш сигнал дӀа-хьа кхачийтаргахьеи оагилга циклагахьеи.\nБелокаш дийнатий (адамий а) кхачан лоадаме дакъа да. ДукхагӀа цу дийнаташца хоттаденна долча даарашка йоалл белок: дулха чу, чкъаьра чу, шура чу, иштта бӀарашкеи, кхешкеи. Йиа йола белокаш кхача Ӏохьача хана ферменташа аминоцӀалхаех е́къ (ший белокаш хьаяр гӀоне) е кхы а чӀоагӀагӀа йохаю (хьинар даккхар гӀоне).\n1 Хьажа иштта\nФуа шод (эрс: яичный белок)\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Белокаш&oldid=43434»\nПоследний раз редактировалась 10 Села 2021 в 00:17\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 10 Села 2021, 00:17.


Австрин полицино лаьцна, Венера Мурад цIарца вевзаш волу нохчийн блогер, Асламханов Мурад. Кавказ.Реалиин информацица, цуьнца цхьаьна лаьцна цуьнан 29 шо долу ваша Мухарбек а.\nБакъо йоцуш герзаш лелорна бехкевеш ву ши ваша, порталан корреспондентна дийцарехь. Полици хеттарш дан кхайкхинера ши ваша кху деношкахь, цигахь гучудаьллера цу шингахь герз хилар. Хаттам бинчул тIаьхьа маьрша битинера вежарий. Делахь а, кхаарин дийнахь АсламхановгIеран хIусамах хьовса баьхкира Iедалхой, цул тIаьхьа лаьцна, вигина ши ваша.\n39 шо долу Асламханов Мурад бехкевина иштта, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан а, цуьнан гонан а Австрехь беха гергарнаш бойъур бу аьлла, кхерамаш тийсарана.\nТIаьххьара ша дIаязйинчу видео тIехь блогеро дIахьединера, Кадыровн а, парламентан спикеран Даудов Мохьмадан а, вице-премьеран Висмурадов Абузайдан а гергарчу нахана ша бекхам бийр бу, нагахь санна, шен даймахкахь бехачу гергарчу нахана тIе цара куьйгаш хьахь.\nАсламханов гоьвелира, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане Австрин набахтера цо кхайкхамбича. Блогеро сийсазе къамел динера Кадыровга, цо а, цуьнан гоно а махкахошкахь латточу Iазапна тIехула. Шен шога къамелдарх цо кхетийра "Нохчийчоьнан куьйгалхочун кеп яра ша схьаэцнарг, цо иштта луьра до бахархошца къамел" аьлла.\nАвстрин Iедалхоша сацам бина хиллера, Асламханов шайн пачхьалкхера аравоккхуш, Оьрсийчу цунна депортаци ян.\nИза Оьрсийчоьне дIа ма ло аьлла, акци вовшахтоьхнера Австрерчу Грац гIалахь. Уьш тешна бара, Оьрсийчу жимачу стагана депортаци яхь, цуьнан дахарна кхерам бу хиларх.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ламаз карахь ца лаьттачо парз ламазал хьалхара суннат ламаз дар\nАссаламу Iалайкум! Олхазар, ламаз керахь ца лаьтташ ву со. Мелла а сихха фарз ламаз дан хьожу со суннат ламаз тIаьхьа а тоттий (Iуьйра ламазана хьалха дерг а, делкъа ламазана хьалха дерг а, малхбуза ламазана хьалха дерг а ). Юха и суннаташ (фарза ламазал хьалха долу) доькхуш дан дезий аса, ца дича со АллахIа къе лоцур вуй-те уьш ца дар бахьана долуш?\nХьайниг санна цамгар йолчо ша ламаз эцначул тIаьхьа, парз ламазел хьалхара суннат ламазаш парз ламаз дале хьалха дан мегар ду аьлла карийра суна цхьаболчу Iеламнаха, шафиIий мазхIабехь болчара а, боцучара а. Цундела, айхьа ламаз эцначул тIаьхьа, хьайна лаахь доьххьара парз ламазал хьалха долу суннат ламаз дан мегар ду ахь, тIаккха сихха парз ламаз дийр ду ахь, тIаккха цул тIаьхьа хьайна лаахь парз ламазал тIаьхьара суннат ламаз дийр ду, парз ламазца доьзна доцу кхидолу муьлхха а суннат ламаз дийр ду ахь.\nНагахь санна хьан и хьалхар суннат ламаз даза диссинехь, парз ламазал тIаьхьа дан а мегар ду ахь иза. Ткъа суннат ламазаш дар важиб долуш, ца дича къа хуьлуш долу хIума дац, дича мел болуш хIума ду. Дахь мел хир бу хьуна, ца дахь къа а хир дац хьуна. ХIетте а, хьайн ма-хуьллу уьш лардан хьажа веза хьо.\n Имам ан-Нававий, «Ал-минхIаж шархь сахьихь муслим», 4/18; Имам ал-Бужайримий, «Тухьфатул-хьабиб Iала шархьил-хатIиб» (Хьашийатул-бужайримий Iала-хатIиб), 1/343; Шейх Мухьаммад ал-Мухтар аш-ШинкъитIий, «Шархь задил-мустакъниI» (КитабуттIохIарахI), 438 агIо.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Бера дуьненчу даьллачул тIаьхьа цуьнан аьтто лергахь азан дар, аьрру лергахь къамат дар\nАссаламу Iалайкум! Суна хезна бера дуьненчу даьллачул тIаьхьа цуьнан аьтто лергахь азан доьшу, аьрро лергахь къамат дан деза бохуш. Кхечар олуш хезна суна и бидIа ду олуш. Нийса хIун дича ду теша?\nИмам Тирмизийс а, Абу Давуда а, Хьаким а, БайхIакъийс а дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) азан дира аьлла, Iелин кIентан Хьасанан лерга, ПетIамата иза винчу хенахь. Имам Тирмизийс и хьадис нийса ду аьлла, цу хьадисаца Iеламнаха Iамал еш ю (и азан дар лелош ду) а аьлла.\nТIаккха, БайхIакъийс дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Хьасанан аьтту лерга азан дира, аьрру лерга къамат дира аьлла. Кхин цхьа хьадис а ду цу хьокъехь деана, аьтту лерга азан дича, аьрру лерга къамат дича, цхьа цIе йолуш йолу цамгар кхетар яц аьлла. ХIара ши хьадис цхьаболчу Iеламнаха гIийла ду аьлла, цхьаболчара кхоьллина ду аьлла.\nТкъа дукхах болчу Iеламнаха дика ду аьлла, бера дуьненчу ма-даьллинехь цуьнан аьтту лерга азан дар а, аьрру лерга къамат дар а. Тешаллийна и хьадисаш далийна цара. Кхин а, иштта и хIума даран бахьана – берана доьххьара хезаш долу хIума Дела цхьаъ варан а, Дела вазваран дешнаш хилийтар ду; цунна доьххьара хезаш дерг Деле кхойкхуш долу дешнаш хилийтар ду; шайтIа цунна генадаккхар а ду.\nИштта и хIума деш хиллера аьлла дийцина ду Имам ал-Хьасан ал-Басрийгара а, Имам Iумар ибн Iабдил-Iазизера а.\nТIаккха, цхьаболчу Iеламнаха и азан дарх лаьцна долу хьадис гIийла ду аьлла, къамат дарх лаьцна дерг кхоьллина хьадис ду аьлла. Иштта аьлла суна карийнарг Шейх ал-Албаний ву. Цигара схьа ду оцу шина хьадисаца Iамал ца йар а, и ши хIума дар суннат дац алар а.\nХIокху хаттарехь нийса хIун дича аьлла харжа суна ца хаьа. Дукхах болчу Iеламнаха (шайна юккъехь вуно баккхий Iеламнах а болуш, хьадисан Iилма а, фикъхIан Iилма а дикка девзаш хилла болу) хIинццалц схьа шеца Iамал еш схьадеана дерг цхьанна лелон лиъча, иза гIалат хир ду аьлла-м ца хета суна. Шена ца луучо ца лелон а мегар ду иза, мел-мухха хилча а суннат долчу хIуманна тIехь бен бац и къовсам, даккхийчу хаттарех дац хIара хаттар, иштта а вуьшта хила тарлуш долчу хаттарех ду.\n Имам Ибнул-Къаййим, «Тухьфатул-мавдуд», 25-26; Шейх Хьусамуд-Дин IаффанахI, «Фатава йасъалунак», 4/237-239.


"Къиза Iазапаш лелийна хилла царна тIехь"\nЧиллан-бутт 16, 2021\n"Новая газета" Оьрсийчоьнан ресурсо чIагIдо, Нохчийчохь кхеле а ца хIиттош, хетарехь, 2016-чу шарахь полицин декъана тIелетар дина ву аьлла хеташ, 27 стаг вийна бохуш, яздо "Настоящее время" телеканало. Шаьш бинчу талламан керла жамIаш зорбане даьхна газето, цу тIехь чIагIдо журналисташа и нах байъале хьалха "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанна нуьцкъаша байIат дойтуш хилла цаьрга аьлла.\n2016-чу шеран ГIуран-баттахь буьйсанна масех тIелатар дира полисхошна. Кхийсарш йира дуьхь-дуьхьал, ницкъахошкара герз даккха гIоьртинера тIелеттарш. ШолгIачу дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаам бира, тIелеттарш схьалецна, цхьаберш байъина шаьш аьлла.\nМасийтта кIиранашкахь леца болийра, полисхошна тIелетарш дарна бехке хеташ иттаннашкхаь кегийрхой. Царех цхьа дакъа цIа бахкийтира, цхьаболучарна хенаш йиттира.\n2017-чу шеран аьхка "Новая газето" лецна хиллачарех 27 стаг вийна аьлла, Талламан комитете дIакхачийра информаци. Цигахь талламаш бира, амма нохчийн полисхоша бакъ ца дора, ур-атталла, нах лецна хилар а цхьана.\nОцу юкъанна, газето бинчу хаамца, вийначарлахь хилла Дасаев Адам "Грозный" телехьожийлан сюжетехь гайтира. Цунна уллохь вара Кадыровн цIарахчу полкан командир Ирасханов Аслан а, парламентан спикер Даудов Мохьмад а.\nТIаьхьо таIзар дина Дасаев Адаман ваша а ву видео тIехь Кадыровна уллохь гойтуш.\nОцу хиламашна тIаьххье "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобано видео яржийра, 11 стага шайна байIат деш, бу царлахь ницкъахошна тIелеттарш а. Кхаа стеган яххьаш хьулйинера.\n"Новая газетана" хетарехь, видео карийна хила там бу цхьахволчу лаьцначун телефона чохь, ткъа яххьаш дIаяйъа аьтто нохчийн полисхойн бен бацара.\nИштта, хаамийн гIирсан журналисташ тешна бу, даIишна дуй бууш а, царех дIахедаш а язъйина видеош нохчийн ницкъахоша язъйина ю аьлла, уьш лецначул тIаьхьа аьлла. Шема дIа ца бахана и нах, газетан хаамашца, Нохчийчуьрчу Iедалхоша баъйина хилла.\n"Мемориал центран кхеташонан декъашхочо Орлов Олега дийцина Настоящее Время телеканале, хIунда талламаш ца бо Нохчийчохь кхел йоцуш байъина хила тарлучух а, байначу а нахах.\n– "Мемориал" а яра оцу байъина бохучу нахах информацина тIехь таллам беш. Муха ду аш дина жамIаш?\n– "Новая газетаца" а, "Iазапна дуьхьалояран Комитетца" а, "Правовая инициатива" проектаца а юкъахь болх беш дара тхо, оха дина жамIаш гуш ду, шайн хIусамашкахь, тешийн бIаргашна хьалха лецна, дIабигина уьш Кадыровн полке, цигахь еххачу хеначохь къизаллаш лелийна цаьрца. Соьлжа-ГIалахь куп тоьхначу Кадыров Ахьмадан цIарахчу ППС-н полкехь Iазапаш лелон, къайлаха набахте ю. И юйла массарна а хууш ду. Оцу набахтера арадаьхна ду байъинчийн декъий. Уьш байъина, царна тоьпаш ца йиттина, кеп-кепарчу методашца хIаллакбина уьш, бу царлахь оцу полкан декъа тIехь садукъийна байъинарш а.\nХIокху исторехь, юьйцу эрчо йоцург а, коьртаниг хIун ду аьлча, масийтта шерашкахь федералан Iедалхой дуьхьал хилар, и зуламаш талла, оха дуккха а факташ шайна хьалха йохкушшехь. Суна хетарехь, церан болх оха бина. Амма чIогIа дуьхьал бу уьш, и гIуллакх талла, оцу тIехь саботаж лелайо цара, ма-дарра аьлча, бехктакхаман гIуллакхаш дуьхьал ца доху цара оцу хьокъехь.\n– Муьлш бара и нах, лецнарш, ма-дарра царех лаьцна дийца йиш юй хьан? Ахь боху, шайн гергарчарна хьалхара дIабигинера уьш. Муьлш бара уьш: Кадыровн критикаш бара, йа билггал зуламхой бара, церан бехк хилар цхьана а агIор тIечIагIдина дуй?\n– Хьажахьа, бехк тIечIагIбойла ду, официалехь талламаш дIа а баьхьна, юха кхелехь дов хаьттича. Ткъа церан гIуллакх дац йа теллина а, йа хилла кхел а яц, цхьана а тайпа официалехь бехкаш дехкина дацара царна. Оцу кегийрхойх цхьа дакъа терроран кепехь зуламаш дина бу аьлла, шеконашка эцна бара. Иштта боху "Новая газетан" каракхаьчначу, цул тIаьхьа оха теллинчу документаша, эр ду-кх вай, фототаблицаш, церан цхьа дакъа газето шайн агIонашкахь зорбане даьккхира. Оцу кехаташна тIехь яздина ду: "Бакъо йоцуш герзаш долчу наха вовшахтоьхначу тобанашлахь дакъа лаьцна ву аьлла, шеконаш ю". Цхьаболучеран цIерашна дуьхьал яздина ду "эмир" вара аьлла, и бохург ду - вовшахтоьхначу тобанан куьйгаллехь хилар. Ши кепек мах бац оцу тоьшаллийн, вайх хIораннах а, хьох а, сох а, хьеннах лаьцна а яздан йиш ю церан ишта. Цунна дина тоьшалла хила деза. Оцу гIуллакхна ма бу талламчаш.\nТкъа цара хIун до, ППС-н территори тIе а балабой, ницкъбо царна тIехь, тIаккха бойъу уьш. Цхьаберш Iазап а хьоьгуьйтий, бойъу, и вийна 27 стаг а санна.\nВуьйжуш цигара официалан талламе боху, цигахь кхин нах хуьлу, цара мукIарло до, шайна дуьхьал доккхург тIе а лоцуш. Ткъа дийна бисинарш арабовлу цу чуьра, амма могашалла талхийна, кхелашкахула чекхбоху уьш. И кхелаш а – фикци ю. Царна тIехь кхелахоша бен сацамаш а фики ю, бакъонехь лелош хIуммаъ а дац цигахь.\nАмма, къийса йиш йоцуш тоьшаллаш ду, оцу нахана тIехь къиза Iазапаш лелийна хиларх, уьш сийсазбина хиларх. Уьш билггал бехке бара аьлла, цхьана а кепара тоьшаллаш ца далийра.\n- Муьлхачу этапехь сацош ду талламбар? Мила ву бехке, Нохчийчохь нах кхел йоцуш баъйина хиларх гIуллакх талла дуьхьало йийриг?\n– Iаламат чолхе хаттар ду иза. Массара а олу: "Нохчийчохь гIуллакх талла йиш яц, йоллу талламан органаш Кадыровн куьйга кIел ю". Федералан тIегIане довла вай!? ДагадогIу суна, кхечу зуламашна, масала, гейш лецча, уьш хьийзийча, байъича, Оьрсийчоьнан омбудсмено Москальковас Путине элира, Нохчийчуьра арадаьккхина и гIуллакх федералан тIегIанехь талла деза аьлла. "ХIаъ,хIаъ, деза" аьлла, цхьа ладаме корта таIийра Путина.\nДика ду, и 27 стаг верах гIуллакх федералан тIегIане даьккхира, Къилбаседа-Кавказерчу федералан гонашкарчу Талламан комитето, иза ма ю федералан структура, теллира. Циггахь сецна лаьтташ ду. Доккхачу декъанна, федералан талламчаша Нохчийчуьрчу полицино шайга схьакхачочу информацех бен пайда ца оьцу.\nПолисхоша яздо: "Хьажийша, цхьаммо а сацийна вац и 27 стаг, тхоьгахь информаци ю, и нах Шема дIабахана хиларх". Ткъа талламчаш оцу хаамна тIетовжу, Шема дIабахна бохучу оцу нехан телефонийн биллингаш ца йоху. Уггар а хьалха цара дан дезарг и ма дара, иштта кхин дIа а. Уггар а хьалха дан деза, цхьа элементаран хIуманаша ца до цара- иза саботаж ю, талламбарехь саботаж яр.


Вада гIоьртича вийна журналист Хашогги аьлла, яздо зорбанашкахь\nШена орца а доьхуш, вада гIоьртича "садукъийна" вийна СаIуда Iаьрбийчуьра оппозицин журналист Хашогги Джамал аьлла, хаамбо Reuters агенталло шайн хьосташна тIе а тевжаш. Векалтан белхахоша меттигерчу цхьана вахархочуьнга дIаделла хила цуьнна дакъа, лараш йойуш. Истанбулерчу саIудахойн векалаллан гIишло чу вахначуьра ара ца ваьллера Хашогги. Цул тIаьхьа кхо кIира даьллачул тIаьхьа Эр-Риядо тIечIагIдира журналист вийна хилар, амма тIе ца дитира шайн пачхьалкхан Iедалхойн бехк хилар.\nСаIуда Iаьрбийчоьнан Iедалхойн версица, консулаллан векалшца хиллачу латарехь вийна Хашогги. СаIудахойн прокуратурано 18 стаг лаьцна оцу гIуллакхан хьокъехь. Хашоггин кIанте кадамбина оршотдийнахь СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьо Салмана а, элано Салман бин Мохьаммада а.\nЭла бехке вац оцу инциндентна аьлла, дIахьедо Iедалша, ткъа The New York Times газетана гучудаьлла Хашогги верна бехкевинчуьнца уьйрашкахь хилла хилар эла Салман бин Мохьаммад.\nНемцоша СаIуда Iаьрбийчоьнна герз латтор сацор ду журналист верца доьзна аьлла, дIахьедина Германин канцлеро Меркель Ангелас. Германин Iедалхоша "луьра емалдо" и зулам, ишта лерина талламбар тIедожадо Эр-Риядна аьлла Меркела.\nТуркойчоьнан президенто ЭрдохIан Реджепа Iамеркан президентца Трамп Доналдца телефонехула хиллачу къамелехь бартбина, хиллачух шаьш кхачо йоллуш таллам бийр бу аьлла. Хашоггин езарна Ченгиз Хадиджана ха хIоттийнера туркойн Iедалхоша. Хьалхо Iамеркан президенто КIайчу цIийне кхайкхинера иза.\nНохчийчохь Iаморашкахь ницкъхочун когах хIоьан гериг яхна\n"Омикронах" ун даьллачул тIаьхьа велла стаг вац, дIахьедо ВОЗ-а\n"Экстремистан зуда муха хилира сох" фильм яккха дагахь ду Дагестанан Iедалш\nCOVID-19 вирусна дуьхьал даьхначу дехкаршна дуьхьал Бельгехь эзарнашкахь нах протесте бевла


Майнинг-къоланаш баккхийчу барамашкахь дина хиларца хьахийначийн лидершлахь ю Оьрсийчоьнан субъекташлахь Къилбаседа Кавказера регионаш. ТIаьххьарчу шина шерачохь регионехь масех иттаннашкхаь ду ток лечкъор. "Россети Северный Кавказ" компанин информацина тIетевжина "Московский комсомолец" газето яздарехь, динчу зенийн барам бу 233 миллион сом.\nЦхьана Къилбаседа Кавказехь къола дина тоькана 2,6 миллион соьмана. Къоланаш динчарна гIуда тоха кхерам бу, цул тIаьхьа цаьрца болх бийр бу кхин дIа бакъоларъяран органаша.\nХьалхо хааме даьккхира, ГIалгIайчуьрчу муфтиято дихкина бусулбанашна криптовалютица йоьзна муьлхха а операцеш лелор аьлла. Яхначу гурахь Дагестанерчу Левашинскан кIоштахь майнинг-фермерша 8 миллион соьмана ток лачкъийра.\n2019-чу шарахь ГIалгIайчоьнан вахархочо майнингна аьлла "МРСК Северного Кавказа" ("Россетин бренд)" компанин ток лачкъийра 130 миллион соьмана.\nМайнинг – иза криптовалюты доккху компьютерш латтор ду. Иза яц цхьанна долахь, цундела биткоин-валюта яккха таро ю хьеннан а. Майнерша шайн компьтерш латтайо транзакцеш чекхйохучу системин пайденна, цунах ло царна электронан криптовалюта. Яккхийн харжаш хуьлу майнершна еза компьютерш оьцуш а, царна ток латтош а.


"Газпроман" латкъам дIакхаьчна Нохчийчоьнан Лаккхарчу кхеле\nСоьлж-ГIалан Заводан кIоштан кхело газах декхар дитар шена тIедожорна "Газпром межрегионгаз Грозный" компанино бина латкъам дIакхаьчна Нохчийчуьрчу Лаккхарчу кхеле. Цунах лаьцна хаам бина ТАСС агенталло.\nБолчу хаамца, и гIуллакх гергарчу хенахь дIалур ду суьдхочуьнга. Пхи де далале иза листа кхелан кхеташо хир йолу хан билгалйоккхур ю Лаккхарчу кхело.\nДукха хан йоцуш цхьанне а аьтто бац ша ягийна йоцчу газах ахча дала аьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, газах декхар дитар хьехош. "Соьлж-ГIалан Заводан кIоштан кхело декхарелахь йина «Газпром межрегионгаз Грозный» компани юхадерзалур доцу дебиторан декхар чоьтера дӀадаккха, цу хьокъехь иск яла еза хан чекхяьллачул тIаьхьа аьлла комментари йина, газах дисина декхар хьокъехь хIоьттина хьал дуьйцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочо.


Страсбургехь селфи йина ши нохчо дIалаьцна полицино\nКерлачу шарна хIоттийначу базарахь кхааридийнахь Страсбурган полицино Нохчийчуьра ши мухIажир дIалаьцна, хаамбо BMF TV телехьожийло. "Терроризм бакъярна" бехкевина и шиъ. Экстремистийн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошкахьа озабезам бу аьлла, тарделла полисхошна цу шиннан лелар.\nСтрасбургерчу килса хьалха селфи еш хьажон пIелгаш стигал айбина (Дела цхьаъ вар ду) хилла шина нохчочо. ГIалин полицин декъе дIавигина лаьцна шиъ. Еаридийнахь прокуратурано сацамбийр бу церан хьокъехь.


Россин зорбанан денна лерина\n25 января в 09:38 (2010 г.)\nНохчийн Республикехь «Тоьлашха долу газет» аьлла д1аяьхьначу конкурсехь хьалхара меттиг яккхарна республикан «Даймохк» газетана компьютерца совг1ат дина Кху деношкахь Зорбанан цIийнан актови залехь даздаран хьолехь дIадаьхьира Россин зорбанан денна лерина даздарш. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствос хаамийн гIирсаша беш болу болх мехала хилар довзийтаран Iалашонца.\nЦигахь дакъалоцуш бара Нохчийн Республикан куьйгаллин векалш, нохчийн журналистикин ветеранаш, республикан а, районийн а газетийн редакторш, журналисташ, студенташ. Цхьаьнакхетар дIахьош Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министра Саралиев Шамсаила Зорбанан денца декъалбира берриг а журналисташ. Цо билгалдаьккхира республикан куьйгалло хаамийн гIирсийн болх мехала а, маьIне а лоруш хилар.\nРеспубликехь дIаяьхьначу «Тоьлашха долу газет» конкурсан жамIаш а довзийтира. Хьалхара меттиг елира республикан «Даймохк» газетана, шолгIаниг – «Столица +» газетана, кхоалгIаниг – Нажи-Юьртан районан «Халкъан дош» газетана. Конкурсехь толаман меттигаш яьхначарна дипломаш а, ткъа иштта мехала совгIаташ а делира.\nМинистерствон Сийлаллин грамоташца а, ахчанца а совгIаташ дира «Орга», «Нана», «Вайнах», «СтелаIад» журналийн а, ткъа иштта «Грозный-информ» хаамийн агентствон а, газетийн а белхахошна.\nЦхьаьнакхетар дерзош, гулбеллачеран самукъадаьккхира нохчийн эстрадин артисташа.


Seventh Pillar - Насир1аббас\nНасир1аббас Индонезин Исламан джама1атан хьалхарча хилла, амма тоба д1атесна иза машаречу адамашна т1елетарш дан йолаелча, х1инца иза Ал-Каидас деш ма-хиллара. Х1етахь дуьйна цо жайна а яздина дуккха а интервьюш а елла, шена динан исламан дуьхьа, машаречу адамашна ницкъ бар ца дезаш хиларх лаьцна. 2005 шеран интерьюх цо аьлла дешнаш ду:\n«Вайн декхар – иза вешан исламаца болу тешам а, бусулбанаш ларбар ду, Даймохк ларбар а ду. Иза ду Джихад. Амма нагахь ахь - нагахь аша - лaха Джихад, машаре адамаш дайа бахахь – шу бусулбанаш а дац, иза Джихад а дац».\n«…цуьндела аса хьоьху: Ислам т1амехь лардеш, Даймохк ларбеш пайда оьцуш хила деза».\n«Суна халахетара, сайн цхьаболчу накъосташкара, цхьаболчу сайн студенташкара, цхьаболчу гергарчашкара, хаьий хьуна, Али Груфанис, иза сан нуц, Бали-г1алин октябран хиллачу терроризман декъашхо ву аьлча. Со ч1ог1а холчахь ву, дера ву. Суна хетарехь, цо схьалаьцнарг зене некъ бу. Шайн хаарш зуламана т1ехьажийна цара».\n«...хьара суна таро а, хан а ю нахана кхето, хаьий хьуна, идеологи харц х1ума ю».\n«Оха кхетадо царна, идеологи - т1ера валар ду, Исламана т1ера валар, цакхетар, харц кхетар ду, аьлла - Ислам деза къор1ана хьокъехь ду».


КIезиг бу Австрехь доьшучаралахь нохчий. Стенна?\nКхушеран бIаьста Австрерчу Нохчийн Нанойн цхьаьнакхетараллин а, ГIалин интеграцин магистратан а гIоьнца вовшах а кхетта, юкъараллин кепехь кхидIа зIенехь хила сацам бина нохчийн студенташ Австрехь бехачу шайн къона махкахошца, колледжийн дешархошца, машанаш кхолла гулбеллера.\nЦхьаьнакхетаран мехалла Маршо Радиоца къамелехь йийцира дакъалацархойх цхьамма - Шалдаев Рахьмана. Венерчу техникан университетехь машенашъяран Iилма Iамош ву иза. Ша деша волалучу хенахь цхьа а нохчийн студент шеца ца хиларо чIогIа хорам бора шена, боху цо.\nШалдаев: „И санна цхьанакхетарш хилийта ас сатесна дукха хан яра. Со 2009-чу шарахь университете дIахIоьттича, цхьа а нохчийн къомах студент вацара цигахь. Юхьанца чIогIа ницкъ хилира суна, кхечу къоман студенташа керла тIебаьхкинчу шайн махкахошна гIо дора, масала, туркоша - туркошна, Iаьрбаша - Iарбашна. Вайнахах цхьа а хир варий-теша, олий, дIасахьожура со. Со цигахь волу масех шо ду, ткъа вайнахах иттех стаг бен вац хIинца а. Мелла а вайн кегирхошна юкъахь жимма а даьржар дацаре-те сан дешар, бохуш, сатуьйсу ас“.\nСтудентийн дийца IаьIна дуккха а дара. Маршо радионе гулам вовшахтухуш хиллачех цхьамма, Шугаипова Таисас, бахарехь, уггаре хьалха уьйраш чIагIъян а, доьшуш боцчарна дешар марздан гIортар а дара кегийрхой бараме гулбалар.\nШугаипова: „Кху Венера студенташ вовшашна бовзийта а, кегирхошна дешар марздалийта дагахь вовшахкхеттера тхо. Тхайн тобан низам билгалдаьккхина оха. Цул совнаха, муьлха проекташ ян йиш ю бохург а дийцира. Коьрта тема дешар дара тхан“.\nШалдаев Рахьманна хетарехь, Австрехь бехаш эзаршкахь нохчий хилар тидаме эцча, вуно тIаьхьабисина вайнехан кегирхой Iилманаш Iаморехь. Амма дешар а, корматалла Iамор а, Iилманашка кхийдар а мел мехала а, оьшуш а хIума ду хIора стагана шена а, иза вехачу юкъараллина а бохучух кхетам нохчийн къоначу чкъуралахь чIагIбелча, и хьал хийцалур дара аьлла хета цунна.\nШалдаев: „Венехь 6 университет ю. Ткъа, дийцарехь, Австрехь 30 эзар вайнах бу бехаш. Амма 10 эзар стаг бен кхузахь вацахь а, масала, оцу айса доьшучу университетехь иттех нохчо бен доьшуш ца хилар суна боккха эшам хета. ЧIогIа тIаьхьадисина хета суна вай дешарца, иза стенца дозу-м ца хаьа суна. Вайн дахарехь мел йолу хIума, аьр вай, смартфон хуьлийла иза я машен, уьш ерраш а университеташкахь Iилманаш Iаморца кхуллуш ю, юкъараллина чIогIа мехала ду дешар, адамна шена а ду.\nТхо вовшахкхетар иза дийцаре а деш, берашна а, церан дай-наношна а дешар марздалур дацара-те бохучунна дара. Университет ца яккхахь а, хIораммо а шайна цхьа корматалла Iамор яцара-те, хене вала а, кхана-лама воккха ма-хилла, оьшур долуш а, кху заманчохь ца хилча ца долуш а ду-кх иза“.\nВенерчу студентийн тобано шайн цхьаьнакхетарехь цхьамогIа пайде сацамаш тIеийцира. Уьш хIинцачул тIаьхьа сих-сиха вовшахкхета а, кегирхошца бина ца Iаш, церан дай-наношца а дешаран мехаллаш йовзуьйтуш болх дIабахьа лерина бу. Цул совнаха, кегирхошна шайн къоман исбаьхьалла а, шаьш бехачу юкъараллин синан хазнаш а йовзуьйтуш, царна Iуналла дан а дагахь бу уьш.


«Падишах» («Падшах» я «Бадшах») дарж лелийна масех Евразин мехкан куьйгалхоша, масала, Хункар-мехкан (XV—1922), ОвхӀанехь юкъ йолчу Дурранийн империн (1747—1823), Сийлахь Моголийн империн (1526—1858), ОвхIаннан (1926 — июль 1973). ТӀеххьара и дарж лелийнарг хилла Захир-Шах (1914—2007).\nКоьрта йаззамаш: Пачхьалкхан кеп, Пачхьалкхан урхаллин кеп, Пачхьалкхан кхолламан кеп, Политикан режим\n↑ Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена? (ТӀе цакхочу хьажорг 15-05-2013 (2955 де) — истори) Неофициальный документ ООН для информации.\nХьост — «https://ce.wikidark.org/w/index.php?title=Пачхьалкх&oldid=5735016»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 23 февраль, 08:41.


Обновлено 20.05.2017 18:54 Автор: Administrator 24.05.2012 10:36\nХIинцалерчу поэзехь жанраш, классически поэзехь санна, шайн чулацамций, кепаций вовшех къаьсташ яц. ХIетте а, хьалха дуьйна кхоллаелла жанраш хIинца а йолуш ю, шайн коьртачу билгалонашца. Царах ю сонет а.\nСонет – поэзин «чIогIа» кеп ю, I4 могIанах лаьтташ йолу. Иза I3-чу бIешарахь Италехь кхоллаелла, Петраркас Лаурех язйина 3I7 сонет бахьнехь чIогIа яьржина Европехь – Испанехь, Францехь, Англехь, Германехь… Росси сонет кхочу I8-чу бIешарахь, классицизман муьрехь (В. Тредиаковский, А. Сумароков), цу хенахь дуьйна тайп-тайпанчу оьрсийн поэташа кхоьллина оцу жанрехь произведенеш. Нохчийн поэзе сонет оьрсийн литературехула еана.\nОбновлено 20.05.2017 18:55 Автор: Administrator 24.05.2012 10:29\nВайн къоман литература кхоллаеллачу хенахь дуьйна нохчийн поэзи керла жанраш, тайп-тайпана строфаш, рифмаш, меттан суртхIотторан гIирсаш юкъабалорца кхуьуш схьайогIуш ю. Поэташа, халкъан стихах, Малхбален а, Малхбузен а поэзехь зедаллачух пайда а оьцуш, керл-керла кепаш кхуллу. Цхьаболу поэташ халкъан барта кхоллараллин ламасташна тIетевжаш схьабогIу, кхечара керла кепаш лоьху. И ший хIума а оьшуш а, мехала а ду поэзи кхиарехь.\nОбновлено 20.05.2017 18:56 Автор: Administrator 24.05.2012 10:26\nДIадаханчу бIешеран 70–чу шерашкахь нохчийн литературина юкъабаьхкинчу яздархойх цхьаъ ву Ахмадов Муса. Ткъеитт сов шо ду цо эвсараллица прозехь а, драматургехь а, поэзехь а болх бен. Цул сов, цо дуккха а литературно–критически белхаш а язбина.\nОбновлено 20.05.2017 18:58 Автор: Administrator 24.05.2012 10:22\nНохчийн литературан а, искусствон а исторехь цкъа а йовр йоцу лар йитина бу Бадуев СаьIид, Мамакаев Мохьмад, Мамакаев Iаьрби, Ошаев Халид, Айдамиров Абузар, иштта дIа кхиберш а. Оцу сийлахьчу могIарехь ву, шеко йоццуш, Хамидов Iабдул-Хьамид а – драматург, прозаик, поэт, гочдархо, театральни режиссер, актер… Иза вина 1920-чу шеран 15-чу октябрехь, ткъа 1969-чу шарахь, некъабохам а хилла, кхелхина, шен шовзткъе исс шо а кхачале. Кхоллараллин болх бан елларг чIогIа кIезиг хан хилла цунна – и къаьсттина гуш ду, и болх юкъахбаьккхина долу вайн халкъо махкаха даьккхина текхна кхойтта шо а оцу юкъахь хилар тидаме эцча…\nМинкаилов Эльбрус. Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» романо халкъан синкхетамна, иэсана бина тIеIаткъам\nОбновлено 20.05.2017 18:59 Автор: Administrator 24.05.2012 10:17\nНохчийн литературехь ша-тайпана кхоллам болуш ю Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» цIе йолу исторически роман. Кху шарахь 30 шо кхочу и зорбанехь араяьлла. Шеко йоццуш ала мегар ду, и роман санна йийцина-хестийна а, емалйина а – вайн ерриге литературехь кхин произведени ян яц аьлла. Х1ун бахьана долуш дара-техьа и?\nМинкаилов Эльбрус. "Стаг стогаллех цаваларх"\nМинкаилов Эльбрус.Къонахчун дахар\nМинкаилов Эльбрус. Арсанов СаьIид-Бейх дош


Ингалсий мотт хьийха саг\nТушоли бетта 30 ди 2021 шу\nВайцига, къаьстта юрташкарча школашка, ингалсий мотт цIенхаштта Iомабе дIаболабаь дукха ха яц. 1998 шера школе со балха вахача хана, цига Iомабацар доазол арахьара цхьаккха мот: е французий, е немций, е ингалсий. ДукхагIдола дешар дувзаденна дар кхаь меттаца: эрсийчунца, гIалгIайчунца, Iарбийчунца. Таханарча дийнахьа сурт дикка эргадаьннад, массанахьа шиъ-кхоъ хьехархо ва доазол арахьара метташ хьехаш. Юрташка уж метташ кхаьча дукха ха еце а, вай къамах бола нах хьалха денз уж метташ довза гIерташ а Iомадеш а хиннаб. Масала, немций мотт кIоаргга ховш, хьехаш яр Джамбулатова Марем, Зязикова Мадина, Котикова Хаифа, кхыбараш. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете къа а хьегаш, из мотт бIаьш болча кагийча нахаи мехкараштеи Iомабаь ба уж. Иштта ингалсий мотт ховш а хьехаш а бар вай къаман нах, массанена дика вовзаш вар Шолжа-ГIалий тIа ваьха Мальсагов Iалихан, Чапанов Мухьмад. Тахан са къамаьл хургда тIеххьарчох, вешта аьлча, Чапанов шоана гаргагIа вовзийта лов сона укх йоазонца.\nСона из дагавохийтар а ер йоазув де новкъостал даьр а я цун уст-йиша хулаш йола Льянов Мухтара Аза. Цун маьрах, цIихезача онколагах йоазув деш со волча хана, Азас дагавохийтар сона ший найц. Шолжа-ГIалий тIа 1975 — 1980 шерашка дешаш хиннача сона дуккхаза вайнавар, наха вувцаш хезавар Чапанов Мухьмад. Мишта гургвац из, нагахьа санна цо болх беча университете деша вагIаш аз пхи шу даьккха хилча, «яьй» аьлча, «вайя» аргдолаш из сона юхе ваьха а хилча. Пхезза вIаштIардаь из ваьха цIаи Пионерски урам тIа со ваьха цIаи нийсса вIаший духьала латтар. ХIаьта а къамаьл деш моттиг нийсъеннаяцар тха вахаре, хIана аьлча из тхона хьехаш вацар. Аз Iомабаь французий мотт хьийхар эрсий кхалсаг яр, Капитонова Валентина Николаевна яхаш. ХIаьта а массаболча студенташта вовзаш, хьаькъал дола саг санна вувцаш хулар из каст-каста.\nМухьмад ваь хиннав 1927 шера май бетта 27-ча дийнахьа Буро тIа. Цун даь бокъонца йола цIи Зайпала Iаддал-Керам хиннай. Бакъда зIамига волаш цунах а цун вешех а цхьан эрсий хьакима Ваня аьнна цIи тиллай, цун вешех Вася аьнна тиллай. КхоалагIволча цар веший цIи хиннай Кони. ГIалгIаша кIеззига гIалгIай меттагахьа ерзаяь йоахаш хиннай царех эрсий цIераш, Вани, Васи аьле. Уж цIераш царна тIехьа чIоагIъялар бахьан долаш, каьхаташ тIа а дIаязъяьй. Цудухьа студенташа Магомед Иванович аьле йоаккхар вай мехкахочун цIи. Цу цIерца ваьха чакх а ваьлар из. Да хьалха дIавалар бахьан долаш, из вах ший ноанахошца. Цун нана хиннай Эккажкъонгий-Юрта ваьхача, Эккажкъонгех хьаваьннача ИсмаIала йоI Хьапсат. 1942 шера ювцача юрта йиллача колхозе учётчик волаш, ший пхийтта шу мара даьннадеце а, наьна дика гIонча а волаш хьавенав Мухьмад. Кхы а ши шу даьлча, вахар даь-сесаг хиле хьовз цунца а берригача цун мехкахошца-гIалгIашца а. Сибре, моцал, шелал ла йийзай цун, эггара хозагIа хила езача хана. Акмолинске баьхар уж юххьанца. Цига къаст из дунен тIа эггара бочагIа а хьамсарагIа волча сагацара — наьнацара. ХIанз наьнагахьара гаргара нах мара бисабацар юхегIолла из тIаэца а цунна йIовхал яла а. Царца вахаш йоаккх цо дIахора ха. ХIаьта наха ше соввоалийтачарех, царна лелаве низткъала хулачарех вацар кхувш воагIа зIамига саг. Шийна яа сискал лаха а ше лелаве а могардолчарех вар. Дийнахьарча школе аха безам бале а, из хIанз дицде дезаш эттадар гIулакх. Цудухьа из деша вода сайранарча школе. Цига деша ихараш бар, дийнахьа къа а хьегаш, бус дешаш бола кагий нахи мехкарийи. Школа толамца чакх а яьккхе, из деша отт Казахий паччахьалкхен университета доазол арахьара метташ Iомадеча факультете. Хургболча балха говзал ювзаенна яр ингалсий меттаца. Цхьан юртара вокх юрта баха пурам ца луча хана, мехка моастагIий ба аьнна цIи IотIайиллача хана, Чапановна карагIдаьннар доккха а дика а гIулакх дар. Из деша эттавар казахий керттерча университете лакхара дешар деша. ЗIамига волаш денз, ший низах тийша волаш, къахьега Iамаш хьавенача цунна дика деша низ дIакхоач. 1954-ча шера чакхйоаккх цо ше хержа факультет, хIанз из бокъонца вола хьехархо вар. Къахьегама никъ цо дIаболабу Джамбулерча ветеринарни техникумеи № 39 йолча школеи, ингалсий мотт хьехаш. Цу хана вовз из цу школе дешаш хиннача Льянова Азайна.\n-Дешархошца ше къамаьл деш, цIаккха ший оаз лакхъеш, царна тIачовхаш оамал яцар цун. Цудухьа царна везалуш, ладувгIара уж тIаберзабеш хулар. Ший овланга хьежжа дар цун иман, сабар, хIана аьлча хьаваьнна моттиг цIена йолаш вар из. Цига йовз цунна Азай йиша Рая, цун цу хана 17 шу даьннадар, хIаьта Мухьмада — ткъаь итт. Дикка воккхагIвале а, рузкъан болх уж вIашагIкхета безаш а цхьана баха безаш а хиннаб. Саг а йоалайийя, 1957-ча шера Чапанов цIавоагIа меттаоттаеш йолча Нохч-ГIалгIай республике. Цу шера денз, Шолжа-ГIалий тIарча шин къаман хьехархой паччахьалкхен институте болх бе дIаволалу из, хьалха санна ингалсий мотт хьехаш. Бакъда белгалдаккха деза цунна тайп-тайпарча къамий 8 мотт ховш хиннилга. Из йоккха ганз яр. Халкъа кицо ма аллара, «Цхьа мотт ховр — цхьа саг, ши мотт ховр — ши саг». БархI мотт ховш хинначох масса лархIа везар оашош кхетадергда аьнна хет сона. Юххьанца Чапановс хьийхача наха юкъе хиннаб тIехьа тIайоагIача хана гIорбаьнна Iилманхой а Iаьдала болхлой а хургбола нах. Масала, царех хиннав Казахстана компарте ЦК болх баь Чахкиев Шарип, Нохч-ГIалгIай Министрий Совете къахьийга Марзиев Висангири, Iилманхо-литература тахкархо Цечоева (Танкиева) Лида, гIалгIай метта книжкай а дошлоргий а автор Цицкиева (Хаматханова) Аза, кхыбараш.\n1959 шера Чапанов Мухьмад деша отт СССР Iилмай Академена чуйоагIаш йолча Дагестански филиала аспирантуран филологически отделене. Цига деша вахале, цо ладийгIадар профессора Мальсагов Дошалкъий Кавказа къамий меттаех йолча курсага. Дешаш яьккхача хана Iомадаьчо а профессора лекцеша а дикка гIо дир цунна, Iилмай кандидата диссертаци язъеш. Из ювзаенна яр наьна меттаца. Вешта аьлча, гIалгIай мотт кIоарггачара ховш хиннав Чапанов, Iилман балхага кийчлуча хана. «Вайнаьха метташкарча предложеней эргативни оттам» яхаш яр цо хержа диссертаце тема. Из боаггIача боарам тIа язъе а чакхъяккха а вIаштIехьадоал цун. 1963 шера Тбилисерча паччахьалкхен университете ладувгI цунга, цул тIехьагIа цох бакъвола Iилманхо хул. ДIахо дIа мел йодача заман чухь, цун цIера тIехьа тIатохаш хиннад филологически Iилмай кандидат яха дешаш. Чапанов лакхлу беча балха тIа. Цкъарчоа цох факультета декана заместитель хул, цул тIехьагIа из кафедранна керте оттаву.\n1972-ча шера цо болх беча вузах хул Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университет. Цу шера дIавода из доазол арахьарча мехка. Цу хьакъехьа дувцаш, Нохчий паччахьалкхен университета доазол арахьара метташ Iомадеча факультета французски метта кафедранна дуккхача шерашка керте лаьттача, Россе лакхарча дешара сийдола болхло йолча Котиков Берснакъий Хаифас йоах: «Доазол арахьарча меттай кафедра, Нохчий паччахьалкхен университета кафедрашта юкъе, къаьнагIчарех я. Ше къаьстта хургйолаш из хьаяь хиннай 1961 шера. Магомед Иванович Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете из хьаяьрех, дуккхача шерашка цига болх баьрех цаI хиннав, ГIалгIайчен хьалхарча Iилманхоех-лингвистех а вар из. Цун диссертаце тема яр «Вайнаьха метташкарча предложеней эргативни оттам». 1972-1975 шерашка из болх беш хул Сомале (малхбоалера Африка), ингалсий метта кIийлен тIа эрсий мотт хьехаш. Чапанов Магомед Иванович ингалсий метта дикагIболча хьехархой мугIаре вар, цо вIашагIтехабар барт бола а болх дика ховш бола а нах. Къахьегама ветеран а вар из».\nЦигара цIавеча, юха а ший хьалхарча балха тIавоагIа из. 1996 шера кхаччалца цо къахьег Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете. Вурийтта шера гаргга Шолжа-ГIалий тIа цхьан новкъа лийннав тхо шиъ, хIара дийнахьа яхар санна вIаший бIаргагуш. Из Cомалера цIавенача 1975-ча шера со деша эттар университета филологически факультете. ХIанз из балха ухача, со деша ухача моттиге хулар тха вIашагIкхетар. Цу шерашка аз зийра цхьа хIама: ший болх йистебаьнначул тIехьагIа, университета наIарга латтача хьехархой пхьегIа тIа латташ из цIаккха вайнавацар сона. Цул совгIа, из машенаца лийнна ха дагайоха велча, цу тайпара ха а дагайоханзар сона. Из вахаш йола моттиг гаьна яцар цун балха. ЦIаводаш хилча йизза цхьа остановка а ваха везацар цун. «Родина» оалача кинотеатрагара хьалволавелча, Пионерски урама дIатIакхачале кооперативни вIаштIардаьча цIеношта юххегIолла аьттехьа дIалестача, эггара хьалха дагIача цIен пхелагIча, тIеххьарча гIата тIа вахар из а цун дезал а. Сона из вовзача хана, кIайбала леста корта а болаш (геттара чIоагIа хьайзабеце а, дикка хьайзача санна хеталора из), юкъерча дегIара, сихо борал долаш, къонах вар ингалсий мотт хьехаш хиннар. Сона хеталора, из ший наькъах ваккха, соцаве саг лоархIа ца веш санна. Цох хьа мел кхетар, лоацца цунга моаршал хаьтте, дIатIехваьле дIаводар. Массахана сихха де дезача гIулакха, тIехьадусача хIаманна тIакхача гIерташ, из водаш санна хеталора сона. Да а дар цун дукха де дезаш гIулакхаш, цунга мара дулургдоацараш а хила тарлора царна юкъе. Къаьстта а царех дар, студенташта ма хулла дикагIа ингалсий мотт хьехаргбола наькъаш лахар. Цхьадолча даькъе цунна из карах а доал. Дийша ваьлча, Шолжа-ГIалий тIа «Сердало» газете а книжни издательстве а балха волаш, Чапановна геттара юхе ваьхав со. Делкъинга е сарахьа болх чакхбаьнна цIаводаш хилча, гIашлой ухача цхьан новкъа нийслора тхо. Аз чIоагIа зувра, тамаш йора цу сагах. Кхыбола хьехархой санна воацаш, цхьа ший тайпара оамал йолаш хетар сона из. Хетаргахьа, из оамал цунна Iомаяьяр халача вахаро, дог хьесташ йола моттигаш кIезига хиларо, дIаихача деношца бувзабеннача саготача дагалоацамо. ХIанз цун дагахьа «болх, болх, болх» яха дош мара дисадац аьле мотталора. Цудухьа ма хулла сихагIа, тIехьа ца тетташ, шийна дулургдола дика хIама де гIертар из, ший хьинар, дегIа низ бовлехьа. Дикка новкъарло ю цунна, дукха уйлаш кхоачаш ца хулийташ юкъахйоах Нохч-ГIалгIай республика йоха йолаяларо.\nКхыча къамех бола нах — университета хьехархой шоай квартираш юташ, хIамаш тIа а етте, шоай аьттув дикагIа хургба аьнна хетача моттиге баха дIаухар. Из сона сай бIаргашца бIаргадайнад, цу хана со вахар Шолжа-ГIалан керттерча В. Ленина цIерагIча урам тIа. Митингаш, йохаеш латта городера телефоний будкаш, яьсса латта тикаш, кхыча къамех бола нах гоама хилар геттара даьржадар, «со нохчо ва» ала цаловр цигара дIаваха везаш дар гIулакх. Болх хьабайтацар. Вахача моттиге араваьнна, волавала йиш яцар. Тахан мо дагадоагIа сона, се балхара чувоагIаш, сайна тIеххьа подъезда чу хьачу а ваьннна, нохчий гIорваьннача кинорежиссёра Татаев Илеза аьнна дешаш. «Хьо укхаза вахац хьона!» — аьлар цо, тIехьа а кхайка. Со цох вела а венна, шортта хьалтIаваьлар се вахача бархIлагIча гIата тIа, хIана аьлча Наьсарера сай даь ков а дехка, аз ийца квартира яр из. Цо баьраш бегаш бацар, цигара моттигаш кхыча къамех болча нахах мукъаяьлча бакъахьа хеташ бар шоаех фусам-даьй лоархIаш хинна нах.\nСона хац, фу бахьан долаш аравоал Шолжа-ГIалий тIара Чапанов, бакъда цаI-м белггала ала йиш я: цига дика хиннаяларе, ваха а болх бе а витаваларе, 34 шера ше ваьхача моттигах из вохаргвацар аьнна хет сона. 1996 шера из балха воагIа къонача ГIалгIай республике вIашагIъеллача эконимакани бокъони институте. Цунна керте латташ вар Халухаев Суламбик. ГIалгIаша Крепость (Дошалкъий-Юрт) оалача моттиге хиннача юртбоахама техникума цIеношка хьайийллаяр из. Ювца институт хьаеллале, цига хила вийзавар са, районни газета корреспондент хиларах тарра. Ийрча сурт дар сона цу хана цига дайнар. Цох, «Да воаца ков» аьнна корта болаш, йоазув дир аз цу шерашка. Цул тIехьагIа кхаьчаяр из моттиг Халухаевга, вешта аьлча, ковна да ваьлар, гIулакх тоаделар. Цу институте кафедра заведующи волаш, ший даьй баьхача Ачалкхе фусам хьае волавелар Магомед Иванович. Студенташка ший сий дайта а царца бувца мотт а корабоагIар цунна. ДукхагIа ингалсий мотт шийца цар бийцача бакъахьа хеташ а хулар хьехархо.\nМоцагIа журналиста Абадиева Хьавас цох яьча телепередачага хьежав со. Цунна юкъе къамаьл деш вар Чапановца цхьана болх беш вола Дзауров Мухьмад. Цо яхачох, дикка бусалба дин гIулакхаш довзаш, КъорIа дийша, цунна юкъера дешаш ший метта юкъекхувла ховш, саг хиннав вай мехкахо. Байнарий сий ца деча сага, дийначар а сий дергдац, оалаш хезад сона боккхийча наха. Ший фусам-нанна, декхар даь, тIадилла хиннад цо, хIара пIаьраска бус ший нанна тIера сагIа лулга. Мехка латта хьал мишта хувцалу теркал деш а, ший къамах дог лазаш а хиннав из. Цунца болх баьча кхыча наха дувцачох, из доктора диссертаци язъе волавенна а хиннав, сихха ингалсий мотт Iомабара наькъашца ювзаенна, амма из бокъонца чакхъяккха кхийнадац цун. Чапанов Мухьмад — дика саг а башха хьехархо а — кхалх 2005 шера сентябрь бетта 3 дийнахьа, ший 78 шу даьннача хана. Цун дезал тахан а, шоай да ваьхача ковна сий лорадеш, МагIалбика района Ачалкхе бах. Фусам-нана Льянова Рая пенсе яххалца Шолжа-ГIалий тIарча лоаман кхалнаьха № 15 йолча интернате къахьегаш хиннай. Из а филолог я, эрсий мотт, литература хьехаш хиннай из. Цунна еннай «Российски Федераце гIоръяьнна хьехархо» яха сийдола цIи. Мухьмадеи Раяйи ши воI ва Тимури Рашиди яхаш. Тимура кхоъ йоI я: Ада, Рошана, Аьсет. Рошанас даь-дас лелабаь никъ караийцаб, из я ингалсий метта хьехархо.\nХанаш дIаух, дуккха хIамаш дицлу, тишлу, дайя дIадоал; амма дикача сага йита лар, карахдийнна гIулакхаш бIаьшерашка даха дус, хIана аьлча дика хIама Iоажал йоацаш да. Цох бусаш болча дагалоацамо даим дийна лоаттаду из. Иштта ва, наха виц ца луш, дагавоагIаш, каст-каста хьехавеш, Чапанов Iаддал-Керамий Мухьмад а.\nНазранера йоккха школа тоаеш латт\nВай мехкахо къона чIондарг локхархо конкурса дипломант хилар


Обновлено 16.11.2018 09:54 Автор: Administrator 16.11.2018 07:37\nДаима а хуьлда сийлахь\nАс ца боху, дерригенна геч а деш,\nДоллучунна бӀаьрзе хила веза стаг.\nAc юьйцуш ерг ю маргӀалан дикалла,\nГенна доьлхуш долчу некъийн дикалла,\nВайн кхерч бохбеш, йогучу цӀеран дикалла,\nХин тӀадаман, баьпкан юьхкан дикалла,\nАмма дикалла а наггахь Ӏаржлойла,\nСтигал санна, оьгӀазъяхача, ткъес тоха:\nОьгӀазло а оьшуш ю,\nДикалла а тӀамна кийча хуьлийла –\nТӀаккхий бен цо зулам духатухур дац!\nШен стихаш автобиографица йогӀуш хиларна цкъа а даре ца дина Ахматовас. Амма царах хӀоранна тӀехь а хаало цуьнан шен дахаран, синкхетаман ша-тайпаналлин лар. Цундела поэтесса чӀогӀа «тера» ю цӀений, хьекъалей, адамаш дезарх, дикаллин толамах тешарх юьззина йолчу щен стихех. Ламанхойн- зударийн цӀарах къамел деш, поэтессина цкъа а кӀорда ца до шен кхоллам церачуьнца а, дуккха а вукху адамийчуьнца а ийна хилар билгалдаккха.\nӀаламат хала ду хеназа гӀеметтахӀотта. Ахматова Раисе гӀеметталла гӀеххьа хьалхе еана. Цо хьалххе а, ондда а цхьа нийса бакъ кхетор бахьана долуш хилла хила а мега иза: дахарехь дерригенах а беза мах бала деза. Поэтессин лирикин турпалхочо тоьшуьйтуш чӀагӀдо иза.\nАхматова Раисин турпалхочун дахаран некъ халонаш эшарех, ницкъалла зиэрийн чаккхе йоцчу зӀенах чекх дӀабоьдуш бу. Цу халачу новкъахь цкъац- къа цхьаъ бен ца карайо дуьхьало, синхӀоттаман гӀортор. Безаман сирла, лекха синхаам бу иза, хӀунда аьлча, стеган, нагахь цуьнан безаман синхаамна маршо яцахь, вуьззина ирсе хуьлийла доцу дела.\nДахаро xlopa а ву зуьйш, иза деккъа цхьана дезачу денойх лаьтташ дац. Ойланаш язъеллачу деношкахь а, дехьахь гуш са-серло йоцчу, цхьабосса, сингаттаме, мокха боьдучу муьрехь а хаа деза оьзда ваха. Адамаллех ца вухуш, деза де тӀеэца кийчча хила веза инзаре халачу зерийн миноташкахь, сахьташкахь, деношкахь, и деза де шен дог-ойланций, гӀуллакхашций герга а уьйзуш. Дуьйцийла йоццуш хала хӀума ду иза. Хьуьнаречу, синкхетамца чӀагӀвеллачу стаге бен далур дац иза. Поэтессас иза къеггина гайта а гойту шен турпалхочунна дахарехь зиэ мел деллачуьнца:\nДахаран цу цӀергахь тоъал со а яьгна,\nХӀетте а ю дуьне хазахеташ со.\nНислора, тӀам бойна олхазар а санна,\nСо южуш а, амма гӀоттура хьала.\nДахаро луьра урокаш елла цунна. Цо ша а лехна яц шена «дорцан дахарх» ларъен дуьхьало:\nКхерац со халонех!\nАтто ца лоьхуш,\nЕлхар я арз доцуш,\nМайрра со еха...\n…Со новкъа ер ю-кх,\nБуьрса мох хьекхийта ма-луъу чӀогӀа!\nСо новкъа ер ю-кха,\nСедарчийн буьйсанна со дуьхьал йогӀу!\nТидамера далийта мегар дац Ахматова Раисин турпалхо – «бӀе бӀаьрг болчу Ӏадатан» селхана лай хилла, Сийлахь Октябрь хиллачул тӀаьхьий бен дуьззина, кӀорггера маьӀна долу дахар ца гина зуда-ламанхо хилар:\n.. .Нанас дуьйцурш къаьхьа ду...\nЦо ца ловш хӀун дисина!\nХалчу хенан теш и ю,\nЦо хеназа къанйина.\nЗуда адам ларацара...\nЕлаяла тарлуш дац,\nТовхан кӀуьрехь сискал ян,\nЕлхан бен хьан бакъо яц...\nКерлачу замано елла зуда-ламанхочунна маьрша а, ирсе а хилла, шен деган берриге а ницкъашца адамашна гӀуллакх дан, веза а, езаш хила а бакъо:\nНицкъ кхочур бацара\nЭшарш язъян а сан\nӀадато бага д1а\n.. .Йоккхае со дахарх,\nКуьйгаша боьху болх,\nШашах йиш кхоллало.\nХӀора поэтан кхолларалла иза цо шай, дешархой а хербо юкъ дӀаяккхаре бен некъ бу. Оцу халачу некъа тӀехь Ахматова Раисин эшамаш а, кхиамзаллаш а, къаьхьа дагахьбалламаш а хилла. Поэтесса цкъа а ца гӀиртина уьш «нехан бӀаьргах» лачкъо. Цуьнга кхаьчнарг мел «къиза хан» хиллехь а, цо язйинчу цхьана а стихотворенехь вайна карор бац шен кхолламна цо балхамаш беш. Ахматован лирикин турпалхочо (делахь-хӀета цо ша а) шен массо бохамийн бахьанаш а шеггахь бен ца лоху. Ткъа мел атта дара дерригенна а бехке «неӀалте хан» ян, дерриге а гонахарнаш чордий, бӀаьрзей хиларна т1е дожо, везачун шен лекхачу синхааме хьалакхача кхетам ца тоьъна, ала, адамаша шира Ӏадат дӀатесна даьлла цахилар дуьхьала тоха, и. д1. кх. Доккха доьналла оьшу оцу бехказлонах Ӏеха ца вала, ша «айа» ца гӀорта, ша-шена хастамаш ца бан. Ахматова Раисин тоьъна и доьналла. Цо кхин цкъа а гайтина стаг ша вериг хилар – иза, хастаме амал хилла ца 1аш, цуьнан шен исбаьхьаллин дог а хилар.\nХӀора лирикин стихотворенехь шен турпалхочун чоьхьара дуьне ма-хуьллу схьаделла, цуьнан синхӀоттам гайта, оццу синхӀоттамах вай а «дӀатоха» гӀерта Ахматова. Цуьнан дукхах йолу безаман стихаш везачуьнца диалоган битамехь язйина ю. Лирикин турпалхочо башха дукха ца буьйцу шен лекха, цӀена, маьрша безам, иза дукхахьолахь везачуьнга гlo доьхуш, цунах дагаюьйлуш, цуьнца дуьххьалд1а, ца лечкъош, шен хазахетаррий, халахетаррий доькъуш хуьлу. «Нийсой», «сий», «декхаррий», «доьналлий» бохучу кхетамашца цхьана могӀаре хӀоттабо поэтессас безам. Бехкаш дахаррий, дуйнаш кхийларрий, хьехамаш баррий доцуш бу и безам.\nДеттийта буьрса ткъес, хьекхийта мох а –\nБезаман дуьхьа ас хӀуъа ловр ду.\nХьо хила дийна.\nТкъа со дӀакхочур ю.\nАхь хаам бе.\nАхматова Раисин кӀезиг яц башха генавалазчу дешархочунна, поэтессин лирикехь набатах бекаш беккъа цхьа дахаран, бекъазчу безаман мукъам бен буй-те, аьлла хетадала тарлун стихаш. Турпалхо шен синхаамаш ца лечкъош, дуьххьалдӀа хилар, гӀайгӀанаший, дехарой лекха синхаам лахбеш цахиларх тешар ду оцунна гӀеххьачу декъана «бехке». Йоккха сийлахьалла ю шен синхаамаш, шен эшамаш ца лечкъо а, бакъ долчунна нийсса бӀаьра хьажа а, къастаран луьрачу лазамна сатоха а доьналла тоар. Коьртаниг Ахматова Раисин стихашкахь долуш ду – шен бакъ лардар, нийсонан декхар довзар, шен ницкъах а, езаш хила шен бакъо хиларх а тешар:\nХьо волчу йогӀу со\nЦхьана а халонах,\nДорцах ца кхоьруш.\nХир яц со осал,\nКъонахчун некъаш ас\nГӀайгӀа, синтемзалла, онддачу синхаамах хьегар – и дерриге а долуш ду Ахматова Раисин лирикехь. Амма йохаррий, догдилларрий, «делкъенан мохах» лачкъа лааррий – иза дац. Поэтессин доккха дог делладелла ду диканний, экамаллиний, синхаамна лучу жоьпаний, кийча ду ларамза яьллачу ледарлонах кхета а, цунна къинтӀерадала а, къинхетаме хила а, нехан лазамна дарба дан а. Р. Ахматован лирикин турпалхо даима а хилла адамех доза доццуш тешаран хьуьнар долуш.\nАдаман сийлахьчу кхолламах, цуьнга мел яккхий халонаш эшалург хиларх тешам луш бу дуккха а шерашкахь зиэделларг чулоцучу «ХӀайкал» стихотворенин хӀора могӀа:\nАмма сан дахар аттачех дацара,\nХӀор дӀабоккху ког хаалуш бара.\nТесначу полах тешачохь яцара –\nКогаш тӀехь латта ницкъ тоьъчахьана.\nБуьззинчу барамехь кхаьчна соь дахар,\nАмма со яьхна, и дерриг лаам хиларна,\nХало а, атто а евзина суна,\nНицкъ болуш ю, сайн лаам хиларна,\nКхиэлах ца тешаш, адамех тешарна.\nАдамийн дахаре, цуьнан беснийн дукхалла а, чолхалла а юьстах а ца юьтуш, шуьйррий, маьрший хьажар, дикаллий, адамаш дезаррий, ма-хуьллу уьш толарехьа къийсаррий – и дерриге а карадо поэтессин хьекъалой, дагой кхоьллинчу «ХӀайкална» тӀехь. Стихотворенин амалехь лаккхара айам а, тайна ша-шен сецор а ду. Шен кхолламах лаьцна Ахматова Раисас йо ойланаш а, цуьнан гӀайгӀа-баланийн чоьхьара дуьне а вайна гергарий, кхеташший ду. Амма поэтесса ца тарло деккъа цхьана шен дахарера xlopa зил массарна а хаа безашший, ша мел олу дош, чӀогӀа деза хиларна, сийлахьчу адамалле дӀакхача дезашший, ца кхачахь, цунна тӀехь эгӀаза кхиаран кхерам лаьтташший хиларх тешна ваьллачу стагах.\nДиццадер вай стихаш мелла а автобиографица ялор поэтана гӀеххьа кхераме хилар. Ишттачу стихашкахь ша а, шен амалан барамаш а дика гуламе ма гойту. Амма «ХӀайкалан» турпалхо хатI дуьззина долу адам ду. Иза къинхьегамхо, къийсамхо ю, йоккхачу а, массарна йиллина а йолчу дог-ойланан стаг ю. Дерригенна тӀехь а дуьххьалдӀа, шен некъах ца туьлушший схьайогӀу иза дахарехь, хьомечу лаьттаций, халкъаций, цуьнан хиллачуьнций, долучунций, гӀайгӀа- баланашций, дегайовхонашций з1е ца хадош. И дерриге а стихотворенехь схьадийцина 1аш дац. Ахматован амалца а догӀуш, xlopa могӀанехь, интонацешкахь, ритмашкахь кхочушхуьлуш ду:\nӀаьржачу дийнахь со гор ца хӀиттина,\nТокхечу дахарехь атто езаш,\nМогӀанаш дагардеш, иллеш ца доьхкина –\nЛатталахь дозаллехь, сан къоналла!\nӀаьржачу дийнахь доттагӀ ца воьхкина,\nГӀуллакхаш, ойла сан цӀена хилла.\nМостагӀчун юьхьа-дуьхьал майра хӀиттина,\nЧӀир екхар доцуш, бакъонан дуьхьа.\nБоккхачу Ӏаткъаман ницкъаца дека «ХӀайкалан» дерзоран дешнаш:\nХӀара ю-кх со: куралла, я харцо йоцуш,\nЛаманан хи санна, чекхсагуш, хьаьъна.\nДуккха хан ю со хӀайкалех ца теша –\nЦара харцо йийр ю, ткъа наха – цкъа а.\nХарцо ша цхьана а кепара тӀецаэцаран хьокъехь оцу стихотворенехь аьлла ца 1а поэтесса. Ша-шен язъян гӀертар а дац иза, Ахматова Раисин исбаьхьаллин а, гражданаллин а хатӀ ду. Цунна цо цкъа а ца йина кийтарло. Дагалоцур вай, масала:\nХьанал берш бен марцац харцоно аьрзнашца,\nЭрна дац хьарамниг дош говза хилар:\nХарцонна жоп ло цо харцонан дешнашца –\nИ цунна пайдехь ду, ша цӀенаъ вуьсу.\nКхин а ду цуьнан ша бакъ хиларх тешаро боккха ницкъ белла могӀанаш:\nСуна-м хаац, мичахь ю\nМассарна а товш йолу,\nНаха «дашониг» олу\nИ «юккъера» цхьа меттиг.\nАс-ма цхьа йист къастайо,\nЦхьа aгlo ас лоцу схьа!..\nЦхьа стихотворени ю Ахматован, цкъа юьхьанца башха бен-берса а ца хеташ, амма поэтессин синхӀоттаман а, гражданаллин а хотӀаца чӀогӀа йогӀуш. ГӀеххьа прозехь хила тарлун цӀе ю оцу стихотворенин – «ГӀезаш» аьлла. Цо кхин цкъа а ло вайна поэтесса, харцонций, аьшпашций гома хилла ца Ӏаш, иштта адамийн юкъаметтигашкахь ша-шех тоам барий, мало яррий, диначунна тӀехь сацаррий ца лалуш хиларан тоьшаллин чӀагӀо... ТӀуналла лешочу стигалхула, мархех чекх а юьйлуш, дӀайоьлху гӀезаш. Кертах чекх царна тӀаьхьа хьоьжу ерстина, юзийна, кхин цкъа а хӀаваэ йоцу цӀахь кхобу гӀаз. Цуьнан кхоллам ша кхочучу дӀакхаьчна баьлла, шегара дакъа цунна тоа а тоьъна. Ишта бу стихотворенин чулацам. Цу тӀехь емалдеш ду хӀума дан цалаар, и цададалар, байттамалле дуьллуш ду токхонан готтачу дуьненахь Ӏалашонза зама такхар, доккхачу дуьненах дӀахадар.\nБезам – Ахматова Раисин турпалхочун дийнна син дуьне, неӀсагӀехь бехкаман хьаьркаш доцу, керланиг довзаран дуьне ду. Кхузахь дерриге а гушший, ца лечкъошший ду. Дешархочунна шен дог доьллуш, иза кхерац «нехан меттанех» а, церан бехкашдахарех а, неӀалтех а, хӀунда аьлча, дуьххьалдӀай, дог даьсттиний ца хилча, юкъахь тешам а, вовшехкхетар а ма дац хир. Поэтессин аз цхьабосса, ондда, псевдолирика йоцуш дека – иза ша бакъ хиларх шеко йоцчун аз ду. Шен «со» бохучух дозаллаш ца дина цо цкъа а, цкъа а ца лийрина ша дахарехь а, я поэзехь а «хаьржинчийн» даржехь. Цхьаъ ду поэтессас гӀайгӀа бийриг: муха гайта-те дешархочунна шен турпалхочун син а, ойланийн а, гӀуллакхийн а тамашийна цхьаалла?\nШен заманхойн даккхийчу а, кегийчу а гӀуллакхийн, адамийн; хазахетарийн а, лазамийн а декъахо иза ша хиларе терра. Ахматова Раисин тоьлла йолу стихаш атта кхоллалуш яц.\nХала ду Ахматова Раисас нохчийн советски поэзи юкъадиллинчу закъалтан маххадо. Бакъду, иза кхолла кхиънарг дерриг а дац цхьабосса лаккхара меттиг дӀалоцушший, поэтессина шена а, цуьнан дешархошна а тоам хуьлуьйтушший. ПохӀмо, хууш ма-хиллара, xlopa произведени а яц цхьабосса лакхене кхачош. Поэтессина дика хаьа похӀмо шена жимма а малъяла пурба ца лойла, дешархочунна хьалха долчу шен жоьпаллех ша мукъа ца йолуьйтийла, хӀунда аьлча, хала кхочушший, атта довшший хӀума ма ду дешархочун даггара уьйр, тешам, безам.\nДерриг шен дахарца, шен кхоллараллица поэтессас гайтина шена мохк а, халкъ а дезаш хилар.\nСо иштта яьхна: канашца оьцуш\nЙовхо а, лазам а – кхин а схьало!..\nЯхлолахь, зама! ЦӀарца со морцуш,\nЯгае дерачу мохехь а со.\nЯхлолахь, зама, дехар сан ларий...\nДицделлачух со ю хӀинца кхеташ:\nБераллин гӀенаш, буьйсанан аре,\nТуьйранаш, олхазарш – башха декаш.\n.. .Со йоккха хилла. Со къан ца елла -\nШера чохь кхоъ лоруш, ехар ю со.\n«Цкъа литературина тӀевирзинехь – оцуьнца бегаш бан мегар дац, цунна дерриг а дахар дӀадала деза». И дешнаш сийлахьчу Л. Н. Толстойн ду. Зуда-ламанхо, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан халкъан поэтесса йолу Ахматова Раиса шен син берриге а ницкъашца, похӀмица хьанал а, безамца а къахьоьгуш ю поэзина, делахь-хӀета шен халкъана а.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Нагахь оха и брак официально Загсехь йича, цхьана Iаш ду аьлча, и ахча дуккха а кIезга хуьлу... Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум Олхазар! Сан цхьа ши хаттар дара хьога. Европехь ду тхо хан-зама йоккхуш. Кхузахь зуда ялийна ас, бусулба динехь йолу условеш кхочуш йеш. Амма кхузара Iедала гергахь со зуда ялоза верг ву, регистрации (загсехь) ца йар бахьана долуш. Иза ца яр бахьана хIун ду: ахча ду. Со суo Iеш ву бохуш, сай отдельно адрес долуш хилча, суна а пособи хуьлу, тIаккха иштта сан хIусамнанна а хуьлу, мать-одиночка ю аьлла. Нагахь оху и брак официально Загсехь йича, цхьана Iаш ду аьлча, и ахча дуккха а кIезга хуьлу (ша дерг яа хIуманна а, квартирана а дIадоьду ала мегар ду). Ткъа хIинца цIахь болчу дена-нанна а гIо дан аьтто хуьлу, жим-жима цIахь дан дезаш долу цIенош дан аьтто хуьлу. Оцанах лаьцна хьуна хIун аьлла хета, и ахча тхуна хьарам ду я дац? Загсе даха дезий тхо?\n2. Амма шолгIа хаттар – нагахь санна Iедална гергахь оцу кепара зуда юьтуш волчо ша́ шен зуда юьтуш аьлла шен маттаца схьаьаллехь, шариIатехь цуьнан зуда йитаелла лоруш ю. Кхузахь цхьаъа башхула а яц, цо иза керста къедана хьалха аьлла делахь а, Iедална хьалха аьлла делахь а, муьллхха кхечу меттехь аьлла делахь. Маттаца цо шен зуда ша́ йитина аьлла схьааьллехь, шариIатехь иза йитаелла лоруш ю. Амма цо иза маттаца аьлла а доцуш, кехат тIехь яздина делахь, тIаккха нагахь санна цо иза яздечу хенахь цуьнан иза йита ниййат хиллехь – иза йитаелла лоруш ю, ниййат ца хиллехь – йитаела лоруш яц. Иза вай дийцира жимма хьалха хIокху хаттарехь: «Луш долу ахча дIа ца даккхийта, зуда йитина аьлла куьг таIо мегар дуй?».


Юха а .. Шарли Эбдо\nГезгмашин-бутт 16, 2015\nФранци -- "Charlie Hebdo" журналан мужалт\nДаханчу Iай террорхоша тIелатар бахьана долуш доллучу дуьненчохь довза доладеллачу Францерчу Шарли Эбдо журнало шен рогIерчу карикатурашца инзарбаьхна миллионаш нах. Ши кIира хьалха хIурдалахь деллачу Шемарчу берах кхаьрдаш сурташ зорбане даьхна журнало.\nДоллучу дуьнентIехула чекхдаьллера хьастагIа Туркойн Бодрум гIалин хийистехь карийначу деллачу беран сурт. Жимчу резяьнки хIурдакеманца Туркочуьра Европе кхача новкъабаьлла хилла Шемара КурдигIеран доьзал, цхьа да дIаваьккхичахьана, бохам а хилла, берриге а беллера.\nТкъа кхо шо долу Айлан цIе йолу церан кIант тIулгIеша хийисте схьакхоьссинчура туркойн полисхошна карийнера. Тайник санна бертал Iуьллучу цу беран сурт кху беттанашкахь кхоллаеаллачу мухIажарийн декъазчу хьолан символ а хилла дIахIоьттира. Амма, гарехь, цу бохамах а, цу бехк боцучу жимчу беран къиза даларех а кхарда хIума карийнарш а хилла адамашна юккъехь.\nМасала, даханчу Iай террорхоша тIелатар дар бахьана долуш шуьйра довза даьлла Францера сатирикан журнал Шарли Эбдо. Цуо шен рогIерчу лоьмарна тIетоьхна веллачу Айланах а, бохам ловчу мухIажарех а, бусулба нахех а кхаьрдаш йолу карикатураш.\nЦарех цхьаммо гойту велла Iуьллуш волу Айлан, „дIакхочуш воллура цхьа минот ца яьллехь“ бохучу маьIнера йоза а долуш уллехь яздина, „цхьаннан меха щиъ ло шуна“ боху дешнашца гайтина евзаш йолчу Iамеркахойн фаст-фудийн ресторанан реклама а йолуш.\nЦхьана кхечу карикатури тIехь гойтуш ву Iункар хичу вахана волу Айлан, гуш когаш бен а боцуш, ткъа хи тIехула дIавоьдуш Iиса пайхамар волчуха виллина цхьа стаг а волуш. ЦУ суртан тIехула яздина: Европа керистанийн хиларан тоьщалла ду хIара. Керистанаш хи тIехула лела, бусулбачийн бераш хи чу оьху“ аьлла.\nГаррехь жимчу беран даларах кхаьрдаш долу и сурт маьттаза хилла ца Iаш, ксенофоби а, динанашна а, адамашна а юккъехь гамо яржош а ду. Ткъа дешан маршо хIуъу дийца а лелон а магор санна тудучу журналан схьаболчу авторша хIинцалерчу шайн леларца гайтина шаьш цхьа а адамаллин хьаса боцуш, еккъа цхьа скандалий, провокаций лоьхуш хилар – иштта ю и журнал арадаьлча дуьйна схьа интернет машанах цу сартех шайн Iадор а, шаьшна уьш маьттаза хетар а довзуьйтучу тайп-тайпанчу къаьмнех болчу нехан юкъара ойла.\nДешан маршо я синан боьхалла? Конституцино ларцеш йолу исбаьхьаллин маршо я доза доцу маьттазалла? И хеттарш ду социалан машанашкахь дийцаре деш.\nЙистаха ца бисина цу дийцаршна дуьненан тайп-тайпанчу маьIIешкахь бехаш болу вайнах а. Иштта Германехь Про Азюль цIе йолчу юкъараллехь болх беш, хIора дийнахь тIеоьхучу мухIажарийн баланаш гуш йолчу Хамбулатова Сацитас дийцира Маршо радионе, шегахь а, шена бевзачаьргахь а цу карикатураш кхоьллинчу дегазаллех лаьцна.\nХамбулатова: „Доллучу дуьненна дагах кхетта долчу цу кхо шо долчу Айлан цIе йолчу кIентан валарх оцу редакцин чIогIа самукъадаьлла хилчух тера ду. Ма-ярра шайн амалш а. Шайн юхь а гойту-кх цара. ХIинцалца схьа цара бусулба дин а, бусулба нах а сийсазбечу хенахь иза дешан маршо ю бохуш дIадерзош дара. Ткъа хIинца массо а адамаллин дозанашкара уьш арабевлла. Дешан маршо иштта ца хуьлу. Цхьанна а културехь а, цхьанна а динехь а магош дац Iожаллех велар. Бер ма ду иза“.\nАвстрехь ехаш йолу Гелаева Хьава нохчийн зударийн тобанашца кест-кеста Венерчу цIерпоштийн вокзале а, Трайскирхенерчу мухIажарийн лагере а йоьдуш, схьаоьхучу мигранташна гIодечарех ю. И велла кIант гичахьана цуьнан васт дагара ца долу шена бохуш дуьйцу цуо, ткъа Шарли Эбдона хIун хазделла цу суьрта тIехь, цунах карикатураш ялла?\nГелаева: „Оццул хаза бер ду иза, наб кхетча санна Iуьллуш ду иза хIурда йистехь. Иза гича дуьйна дагара ца долу суна иза. Иштта массо а нах а бу и бер дуьйцуш. Цуьнца хIун гамо хир ю?\nЦунах карикатура а йина, цу нахах белам а баьккхина, „кхуза схьакхача гIерташ дарий шу“ бохуш, „бусулбаниш хи чу оьху, керистаниш хи тIехула лела“ бохуш нехан бохамах кхаьрдаш, схьагойтуш и сурт долушехь, цхьа адам ца дели, хьовсийша, шу стенах кхаьрдаш ду, хIунда леладо аш и хIума цаьрга ала. Карикатура муха йо цу берах? Карикатура цхьана хIумнах велархьама, самукъадаккха еш ма ю. Ткъа кхузахь хIума ма дац самукъадала! Дела Iуьллучу жимчу берах карикатура муха йийр ю?“\nЛакхахь къамел динчу Хамбулатова Сацитас билгал ма-даккхара, кху лаьттахь муьлхачу а къаьмний а, динийн а Iадат ду, адамаллин истори йолаелчахьа валарца а, Iожаллийца а ларам хилар, цунах ца кхардар, иза сийсаз ца дар. Амма и доза хадийна шен скандаллалла лехарца гIардаьллачу Францерчу журнало.\nЦу сарташ инзарбаьхначарна юккъехь цундела интернетан жигархой хилла ца Iа. Iаьржачу адвокатийн дуьненаюкъара цхьаьнакхетаралла цIе йолчу тIеIаткъамечу юристийн тобано дIахьедар дина хIинцале а, шаьш Шарли Эбдо Дуьненаюкъарчу зуламийн кхеле лур ду аьлла. Цу тобан куьйгалхочуо ХIерберт Питера хаамийн гIирсашка динчу дIахьедарца, Шарли Эбдо шеко а йоцуш, расиссталлийн а, ксенофобийн а хьежамаш болу журнал ду, нахана юккъехь гIелонаш ярний, харцонашний пропаганда яржош долу.\nКадерий-те нехан бохамах кхарда Iеминчу журналан хIинца а дешан маршонца шен сарташ кIелхьарадаха?\nЮха а бусулбанашна дуьхьал карикатураш ехкина


Пхеа эвлан цIераш хийца Iалашо ю Ночийчохь\nСоьлжа-ГIалина чуйогIу, яздархойн а, Совета заманарчу политикийн а цIераш лело поселок олучу меттигийн цIераш хийцар хьехна Нохчийчоьнан парламенто. Ю царлахь Маяковскийн цIарах поселок, нохчийн гоьваьллачу яздархочун Айдамиров Абузаран цIе тиллар хьоьху цунна. Парламентан спикеро Даудов Мохьмад шен инстаграмерчу агоIнехь дийцина цунах лаьцна.\nПоэт Маяковский Владимир воцург а, Соьлжа-ГIаин мэрихь хьоьху кхин а 4 поселкан цIераш а хийцар:\nКалининан поселок (Калинин Михаил СССР-н Лакхарчу Советан президиуман куьйгалхо вара), Маас цIе.\nКатаяма поселок (Катаяма Сен, Японин коммунист, Коминтернан гIуллакхдархо) Акаев Дашин цIарах (нохчийн дуьххьарлера летчик).\nВойково поселок (Войков Петр, Советан политикан а, пачхьалкхан а гIуллакхдархо) Шоип-моллин цIарах (оьрсийн эскаршна дуьхьал тIемаш бина, Шемалан имаматан заманахь лаьттина нохчийн гIуллакхдархо).\nКировн поселок (Киров Сергей, революционер, Советан пачхьалкхан а, политикан а гIуллакхдархо) Омаев Дагунан (нохчийн театран а, кинон а актер) цIарах.\nКху шеран Товбеца-баттахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Соьлжа-ГIаларчу дуьненаюкъарчу аэропортана елира, карарчу хенахь мехкан куьйгалхо волчу Кадыров Рамзанан ден, Кадыров Ахьмадан цIе.\nНохчийчоьнан президент лаьттинчун цIе лелош бу Нохчийчохь 300 урам, Соьлжа-ГIалара коьрта майда, паркаш, Нохчийн пачхьалкхан университет, школаш, гимназеш, берийн бошмаш, "Нохчийчоьнан дог" маьждиг, Чиллан-баттахь "Новая газето" церан ларми чохь дукха нах байина аьлла, Iораяьккхинчу Росгвардин полк а.\nКадыров Ахьмадан цIарах йира ЦIоьнтара - Ахмат-юрт. Цул совнах, 2020-чу шарахь дуьйна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министраллан санкцийн тептарехь йолу республикера футболан а, латархойн а клубаш а, иштта, фонд а.


Шахин Мохьаммад Сухайль\nАфганистанан Iедале юхабаьхкинчу тIалибаша ("Талибан" болам террорхойн организаци санна Оьрсийчохь йихкина ю) дехар дина кху кIиранах Нью-Йоркехь йоьдучу ООН-н Инарла ассамблейхь дистхила шайна дош ло аьлла. Свобода Радионо бина цунах лаьцна хаам. ООН-н инарла секретаран векало Гутерриш Антониус хаамбарца, дуьненаюкъарчу организацин куьйгалхочуьнга кехат кхаьчна "Талибанера", лаккхарчу тIегIанехь дебаташкахь дакъалацийта шайга аьлла.\nДехар кхаьчна кху беттан 20-чохь. ТIалибийн Iедалехь арахьарчу гIуллакхийн министр волчу Муттаки Iамир Хана куьйгъяздина ду оцу кехатна.\nКехата тIехь цо тидам тIеузу, Афганистанан хилла президент ГIани Ашраф байначу беттан 15-чохь "вохийна" хиларна а, дуьненчуьрчу пачхьалкхашкаша иза "президент лоруш цахиларна" а. Ткъа ООН-ехь Афганистанан цIарах посол хиллачу Исакзай Гулама кхин дIа "пачхьалкхан векал вац", билгалдоккху Муттакис. Керла, кхин дIа гуттар а хинволу тIалибийн векал Шахин Мохьаммад Сухайля ву аьлла, цIе яьккхина цара. Иза вара "Талибанан" Катарехь хиллачу дуьненаюкъарчу дийцаршкахь пресс-секретарь.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто хаамбина, ООН-е бахка лаарх тIалибаша даийтинчу кехатах лаьцна шайна хууш ду аьлла. Цхьаьнатоьхна Штаташ а ю организацин комитетан декъашхойн могIарехь бакъонаш толлучарлахь. Амма цкъачунна Пачхьалкхан департамент ца хIутту, комитето бен болу сацам муха хир бу ала.