Обарг — Википеди\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2018, 9 июнь.\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Обарг (маьӀнаш).\nОбарг — лаьмнашка дӀа а вахана Ӏедал а, низам а кӀелара дӀа а ваьлла, талоран дахаре вирзина стаг; дуьхьанца — зулам дарна, дукха хьолахь стаг верна, тайпано шайна юкъара эккхийна волу кавказан ламанхо. Термин даьржина хилла Къилбаседа Кавказехь, Гуьржийчохь (абраг), Абхазехь (абрагь), ткъа Азербайджанехь «Гачаг» олуш хилла.\nОбарго нигат деш хилла массо а дахаран тамах дӀахада, массо а тӀамехь а, адамца а майра хила. Нигат деш хилла дукха хьолахь пхеа шарна[хьост?], оцу хенахь обарга дӀахадош хилла хьалхалера зӀенаш. Дахаре юхаверза обарган гӀодора хьешо — накъост кхечу тайпанара.\n1 Кавказан тӀамехь\n2 Оьрсийн-японан тӀом\n3 1910-гӀа шераш\n4 Гражданийн тӀом\n5 Хьаьжа иштта\nКавказан тӀамехь[нисъе бӀаьра | нисъе]\nРоссийн империно Кавказ йоккхуш оьрсаша муьлххачу шайн муьтӀахь воцуш, ша я кегийрачу тобанашца партизанин тӀом беш волчу ламанхочух обарг олуш хилла. Оьрсашна дуьхьал тӀом беш болчу ламанхойх чергазийн цӀе гаджерет лелош хилла.\nОцу хенахь обаргалла даьржина хилла; гӀарабевлла нохчийн обаргаш Назир-обарг, Вара, Кхарачой Атабай. Обаргаш кхуллура иттаннаш, бӀеннаш нах юкъахь болуш тобанаш, цара къоланаш, талораш дора, нах лечкъабора, дукхах дерг шайн чӀирхойн ярташкара.\nОьрсийн-японан тӀом[нисъе бӀаьра | нисъе]\n1880-1900-гӀа шерашкахь обаргалла цхьана ханна дӀатийра, амма карладелира Оьрсийн-японан тӀом болуш а, 1905—1907 шерашкара революци. Оцу хенара сурт довзийтана Елисаветполан губернин жандармерин инарла-майоро Полозовс: «Кавказехь 1905—1907 шеран революци гӀуллакх массанхьа цхьабосса дацара. Кхузахь иза кхин амал йолуш яра, Империн кхечу декъашкахь санна йоцуш… Нохчийчоь, ГӀалгӀайчоь, ГӀебарта, ДегӀаста, кхин бусулбачеран мехкашна оьрсийн революцийн партийн политикан тӀедехарш оьшуш ца хилира. Уьш, хаза а хеташ, оцу хенахь юккъерчу губернешкахь кхуллуш хиллачу кӀайнгвардин дошлойн хан могӀанашка юкъаболхара шайн лаамехь. Бакъду, лацалуш воцу Зеламха лелачу Терскан областехь обаргаш кӀеззиг тӀекхийтира». Гуьржийчохь а, Азербайджанехь а экспроприацеш, нах лечкъор, лаьцнарг мехах юхаверзош, террористийн белхаш алсама лаьттира.\nОбаргаш тӀелетарш дора, хӀума кхерийна доккхура. Бакохан гонахьара маьхкдаьттан промыслийн дайша хӀора шарахь «ха дарна» 200 эзар сом лора[хьост?]; Каспий-хӀорд тӀехь чӀерий лоьцуш болчу наха обаргашна 100 а, сов а сом лора хӀорамма; яккхийра чӀерийн промыслийн дайша такхара 1000 а, кхин сов а сом шарахь. Хаси-Эвлахь вехаш волчу округан хьаькмо, прокуроро, кхин даржехь болчара, цигахь лаьттачу полко шина обаргана ши эзар сом шаран лора ха дарна. Ахча оцу гӀуллакхна бахархошкара гулдора, ткъа кехаташ тӀехь и ахча дайаран статьяхь «хехошна алапа» яздора[хьост?]. Къилбан ДегӀастанехь 1905—1913 шерашкахь Лаьзгийн Икра юртара обарга Бубас шен 20 стеган гӀераца Ӏазапехь латтийра Бакохара ХӀинжа-гӀала кхаччалц болчу Таркхойн хӀордан бердйист. Меттигера бахархой бахьана долуш цуьнан тобан барам 200 стаге кхаччалц тӀетоха йишйолуш бара. Цуо ясакх яккхара чӀеран промыслашкара, яккхийра бошмийн дайшкара, Дербентера хьалдолчу совдегаршкара. ГӀаланашкара цунна герз а, гӀирс а кхачара.\n1910-гӀа шераш[нисъе бӀаьра | нисъе]\n1910-гӀа шерашкахь хилла уггар гӀарабевлла кавказан обаргаш. Уьш лела меттигаш охьаевлла гӀаланашка, аренашка а, ломан кӀажошка а охьакхелхинчу яккхийра ярташка, амма къайлабовлура уьш ломахь. Оцу хенахь обаргаш юкъагӀерта буьйлабелира ломан юкъараллин экономикан а, динан а гӀуллакхашна. Юьртийн а, округан а Ӏедалан дезара обаргаш аьлларг дина ломанхошна тоьхна налогаш лахъяха. Суннатехь болу ломан зударшна Бубас ца магийра шиӀиташна Дербентерчу промыслашка балха багӀа. Обаргаллин Ӏаткъамо халкъан кхетам айабаран тешалла ду оцу хенахь цхьа могӀа кхелхина обаргаш беза авлияаш (шейхаш) бу аьлла тӀелецира халкъо, масала азербайджанан обарг Ших-Заде[хьост?]. Церан кешнаш тӀе нах эха буьйлира Азербайджанехь, ДегӀастанехь, Нохчийчохь, ГӀебартахь. Уггар хӀилдолуш а, кӀелхьарабовлалуш а даиман лорура гӀалгӀайн талорхой, шаьш тӀе ма летта къайлабовлура лаьмнийн кӀоргехь, тӀекхача оцу меттигехь ца кхианиг лур а воцуче[хьост?]. Лекхачу лаьмнашкара хала дахаро ламанхошка талораш дайтора, лелош берг даиман а цхьа некъ бара готтачу Ӏинчухула, иза даиман а ларъеш яра. Амма та1заран экспедицеш, массо а Ӏинаш чуьра хьокху хьаннаш, оьрсийн салташа дохку некъаш арабехира ламанхой аренашка.\nБуса обаргийн гӀера, гӀалин йистерачу цӀа чу а иккхина, герз диттира нехан хӀусамаш чу, говраш а йигна къайлабевлира, сатоссуш изза кхечу меттигехь а дира. Хехошца дӀаса герз диттина обаргаш къайлабевлира.\nБури-гӀала. 23 январь (5 февраль) [[Кеп:Символал хьалхьа шо|1911 шо]], газет «Оьрсийн дош».\nРоссийн Ӏедалан обаргашна доьхьал бечу белхан коьрта метод, оцу хенахь а, Кавказан тӀеман муьрехь а, тӀеман рейдаш а, та1заран экспедицеш а яра. 1908—1913 шерашкахь ДегӀастанан а, Теркан а областийн Ӏедалан обаргаш болчу кӀошташкахь латто дийзира, масала Кайтаган-Табасаранан, Темирханшурин округашкахь, регуляран эскарийн а, меттигера милицин алссама тобанаш. Обаргаш Ших-Заде а, Гушмазукаев Зеламха а кхелхира ломан милицица тӀом беш, Икрара Буба а, СагӀопшара Гараводжев Саламбек а шеш йийсаре бахара Ӏедална, аренан-тӀеман суьдан кхелаца 1913 шарахь ирх оьхкира.\nГражданийн тӀом болчу хенахь Ломан ДегӀастана, Нохчийчоь, Кхарачай, ГӀалгӀайчоь, ГӀебарта, Ставрополан мохк талорхойн гӀеранийн а, ламанхойн партизанийн тобанийн а майда хилира. Цхьайолу кегийра Хасу Юрт санна йолу гӀаланаш, буха хӀума ца дуьтуш къенйира цара, 1921 шарахь уьш ян а яцара. Дукхаха йолу талорийн гӀеранаш тӀомбира 1918—1920 шерашкахь даргӀойн Акхуша юртара шайх Ӏали-Хьажи а, большевикийн а агӀора. Амма цхьаберш тӀетевжира жӀайхойн шайхашна жӀайхойн Салта юртара Узун Хьажин а, ГоцӀин Нажмутдинан а.\n1920 шарахь большевикаш хоттийра Къилбаседа Кавказехь советан Ӏедал, оцу гӀерийн обаргаш хиллаболу тхьамданаш шайн агӀора а баьхна, масала дегӀастанийн «цӀен партизанаш» Караев Кара а, Куппин Гирей а. 1921—1925 шерашкахь ГоцӀин Нажмудина обаргийн гӀоьнца советан дуьхьала партизанийн тӀом болийра ДегӀастанан а, Нохчийчоьнан а лаьмнашкахь. Талорхойн тобанаш болхбеш яра лаьмнашкахь 1930-гӀа шераш долалуш а, ткъа Нохчийчохь — Сийлахь Даймехкан тӀом болабаллалц.\nОбаргийн ши тоба хьеелира Нохчийчохь тӀом дӀабаьллачул дуккха тӀехьа а, уьш халлакйира 1968—1970-гӀа шерашкахь. ТӀеххьара нохчийн обарг Магомадов Хьасуха вийна 1976 шарахь.\nХьаьжа иштта[нисъе бӀаьра | нисъе]\n↑ 1 2 Л. П. Семенов. «Лермонтов и фольклор Кавказа», Пятигорск, 1941, с.30\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Обарг&oldid=2638514»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 9 июнь, 13:28.


Гуьржийчу – хаарш тIедуза | Pankisi.Ge\nХууш ма-хиллара, оцу Iалам исбаьхьа долчу, гIиллакхаш хаза долчу Гуьржийчохь нохчийн къомах болу нах беха дукха хан ю.\nНохчийн студенташа шаьш цигахь даьккхинчу кIиранах боккха болх бира шайн тобанан куьйгалхочуьнца филологин Iилманийн докторца, нохчийн филологин кафедрин профессорца Джамбеков ШаIраница цхьаьна. Иштта, оцу тобанца цигахь хилира Нахски талламийн Туьшан куьйгалхо И.Хабаев а, нохчийн филологин кафедрин коьрта хьехархо М.Гарасаева а. Практиканташа нохчийн культурин, историн декъехула материалаш лохуш, вовшахтухуш дуккха а болх бира.\n«Гуьржийн» нохчаша дукха самукъадаларца хьошалла дира Нохчийчуьра баьхкинчу Iилманчашна а, студенташна а. Цара дийцира нохчийн ширачу гIиллакхех, ламастех лаьцна. Халкъан бартакхолларалла дика евзаш карийра студенташна Гуьржийчуьра баккхий нах. Гуьржийн мохк, халкъ, церан къоман культура (мотт, музыка, кхача, истори) – дерриге а дуьненахь а девзаш ду. Хьалх-хьалха цигахь Iен-баха дIабаханчу нохчашна дика хаьа вайн цIера дIадаьхьна хабарш.\nЦундела боккха кхаъ бу нохчийн студенташ цига кхачар. И аьтто баьлла Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университето а, Гуьржийн Iилманийн академис а, Тбилисин пачхьалкхан университето а кегийрхойн Iилманан хаарш алсамдахархьама юкъаметтигаш чIагIъеш бина барт бахьанехь.\nНохчийн студенташа а, церан Iилманан белхан куьйгалхоша а доккха баркалла элира даггара сий-ларам беш, шайна хьошалла дарна а, оьшучу гIуллакхна тIехь само еш цигара нохчий а, гуьржий а гуонаха хьовзарна а.\nКхул тIаьхьа, беркатечу ламасте дерзийна и тайпа практика хIора шарахь дIахьур ю нохчийн студенташа вежараллин махкахь.\nСуьрта тIехь: Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан студенташ а, Iилманчаш а –Гуьржийчохь\nPosted in News - Kerlanaş, ენა, კულტურა, მედია პანკისის ხეობის შესახებ, პანკისის ხეობა.\n← მექა ხანგოშვილი: ტერმინ ვაინახის შესახებ\nხადორში ჯგუფი ,,ბანი-ს" კონცერტი გაიმართა… →


Кутаев Русланна тIехуттуш, Кадыров Рамзане дIахьедар дина Ставрополь кIоштарчу славянийн цхьаьнатохаралло. Цигахь, бахарехь, набахти чохь валлаш волу и юккъаралхо царна дика воьвзуш а ву, иза пачхьалкхехь дукху гIуллакх дина стаг ву аьлла.\n«Кавказерачу къаьмнийн ассамблейн», президентан Кутаев Русланан тIехь кхел йолалучу хенахь, иза дукхачарна моьттина а хира дацара, цуьнах мел гIовгIа ера ю. Долчу хьоло гойту, оцу юккъаралхочуьнна орцанна, дукха нах баьхкинийла. Кутаев Русланан агIо а лоцуш, дIахьедарш дина Оьрсийчуьрчу политикаша а, партеша а, иштта, гIарбоьвлачу бакъоларъярхоша а.\nТкъа, хIинца, цхьанна а ца моьттучу агIора накъосталла кхаьчна Кутаев Русланан. Цуьнгхьа дIахьедар дина, Ставрополь кIоштерачу славянийн цхьанатохаралло. Цигарчу юккъаралхоша, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дехар дина, цунна тIехь йолийна йолу кхел тидаме лаца аьлла.\nОцу боламан куьйгалхочо Легкобитов Георгийс бахарехь, Кутаев Руслан, пачхьалкхехь машарехь а, паргIатонехь а даиманна къйисам латтийна стаг ву. Иза, Оьрсийчоьнах а, цуьнан дозанехь а бехачу нахах дог лозуш стаг вуйла хаа шайна, цуо Славянийн боламехь диинчу къамелех, аьлла дийцина Легкобитов Георгийс, ша, хаамийн гIирсашна еллачу интервьюхь.\nАла хала ду, хIун жоп хира ду луларчу махкара юккъаралхоша кховдинчуьнна. Ишттачу хьолехь, шайга кхайкхам бича, Iедалхоша олу, пачхьалкхехь кхел цхьаннах а йозуш яц. Амма, тахана Хьалха-мартан тIерачу кхелехь, Кутаев Русланан, иза наркотикашца уьйранаш йолуш ву аьлла, буьллуш болу бехк, цхьанна а агIора нийсонца дац боху цхьа моггIа тергамхоша.\nТIаьххьара хиллачу процессехь, левира, бехк буьллучу агIоно валийна волу теш-Кутаев Русланан гергар стаг-Гихтара вахархо Бабатиев Сайта. Цуьнан кертара лаьцна дIавигнера юккъаралхо. Кутаев Руслан дIалоцуш хиллачу полисхоша, чIагIдора, иза, Iана юккъерачу баттахь, урамехь, маха а тоьхна, киснахь наркотикаш а йолуш дIалаьцнера шаьш аьлла.\nИ верси даре дан валийначу Бабатиев Сайтас, бахарехь, ша волчохь, хIума юууш Iаччуьра, кога йоьхна, шена совгIатан Италера еана тударагш когах а йолуш дIавигира иза. Кхел беламе йоккхуш санна, цуо хаттар а дина, гурана чохь валлачу шен гергарчу стаге : «Сан италхойн тударгаш мича яхьна ахь» аьлла.\nВукхо вела а велла жоп делла: «Са ма гаттаде Сайта, уьш талламан изолятор чохь ю» аьлла. Кхелан кхеташоне кхайкхина хилла, нарколог йолу Батукаева Луиза. Цуо бахарехь, Кутаев дIалаьцначулла тIаьхь, цунна биинчу талламца, цIийца наркотикаш хаа ца елла. Оцу кхеташонехь вара Кутаев Руслан коьртехь волчу «Кавказерачу къаьмнийн ассамблеийн» декъашхо Хизриев Iабдул. Цуо, иштта дийцира цуьнах лаьцна.\nХизриев Iабдул: «Оьрсийчоьнан кхелаш муха ю вайна хууш ма дай. Нийсо а, харцо а цигахь къастош яц. Русланийн процессах аьлча, суна хIара, мелла а кхел хета. Кхелхо нийсонна тIехь ву аьлла а ца хета, я бекх буьллу агIо ю аьлла а ца хета. Адвокаташ, и гIуллакх, «харцонан харш» чу ца догIуьйту, цундела, мелла а цхьа диканца иза чекхерг хиларна сайтисам бу.\nХизриев Iабдулас а даре до, Кутаев Русланан дукхачу меттигашкара оорца кхочуш ду аьлла. Амма, цуо чIагIдеш ца олу, оцу хIумно, кхел муха йоьрзуьйтура ю гойтура ду аьлла.\nХизриев Iабдул: «ТIейогIучу кхелехь, Русланан агIо лаца, кхуза богIура болуш дукаха а нах бу. Цара дина долчу тоьшаллаш, сан шеко яц, уьш, цуьнан бехк ца хилар гойтуш хира дуйла. Цундела, массанхьа а, Русланийн бала кхаьчна, и лазам болуш арадоьвла адамаш ду. Делахь а, вайна кхел а йоьвза, и кхелан система а йоьвза. Цу бахьанца, вахь а хиина кхузахь, Iад Iан-м ца вуьту».\nУггаре а беламе долу хIума оцу кхелехь, бехк буьллу агIо тIетовш ерг ду, боху Хизриев Абдулас. Кутаев Руслан воьвзучу массара а цхьа терра аьлча санна емал до, иза наркотикашца уьйра йолуш ву бохург. Мелхо а , иза, ша Iаччу меттехь, спорт айярхьам, дукха харж йина стаг ву, элира цуо.\nХизриев Iабдул: «Русланан деш долу тоьшаллаш, бакъ ца до, цкъа а мелла а воцу стаг, 60 шаре воллучу хенахь, наркотикаш кисанна а йоьхкина лелаш хилла бохург. Иза воьвзучара, цхьанна а агIора тIе ца дуьту иза. Руслан даиманна, кегирхошна а, шен нйисархошна а , могашаллийн дахар марздеш, хаздеш схьавогIуш стаг ву.\nШен кIоштехь, цуо кхоьллина спортан ишколаш ю, латархошна а, кхечарна а, гIирс оьцуш гIо дина цуо. Цуьнгахь наркотикаш хилар, цхьаммо а тIе ца дуьту иза».\nКутаев Русланан доьхьала долийначу оцу гIуллакхах, иштта резонанс хира ю аьлла моьттина а хира дац, оцу балхана тIаьхьа лаьттинчарна. Цхьаболчу эксперташна хетарехь, Iедалшна а оьшуш дац, сел леррина оцу хIуманна тIе тидам дерриге а дуьненна бахийтар, цундела, кхелан сацам, цунна тIера бехк боккхуш ца хилахь а, ма хуьллу кIеда хира бу аьлла.


Оьрсийчоь -- Макаревич Андрей дакъалоцуш ву Москох Машаран маршехь, Заз15, 2014\nОьрсийчура рок музыканто Макаревич Андрейс даханчу кIиранах концерт елира Украинехь мухIажирашна хьалха. ХIинца "ямартло ярна" цунна тIаIзар дан лууш бу Оьрсийчура депутаташ.\nОьрсийчура музыкантана, "Машина времени" тобанан лидерна Макаревич Андрейна дуьхьал кампани йолийна Оьрсийчохь, Украинехь мухIажирашна хьалха концерт яларна цунна делла пачхьалкхан совгIаташ дIадаха деза бохуш. Цу гIуллакхана хьалха бевлла Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думан депутаташ.\nУкраинера волонтераш дехнера Макаревиче сепаратисташна а, Iедалан ницкъашна а юкъахь хилла тIемаш лайначу Украинин малхбалерчу гIаланашка хьажа вар. Донецк мехкан Святогорск гIалахь мехаза концерт елира цо тIом бахьана долуш, хIусамаш а йитина, арабевллачу нехан берашна хьалха.\nЦигахь даьккхина сурт шен Facebook-чу агIонна тIе хIоттийра Макаревича. Цу тIехь дара хазахетта тIараш детташ долу бераш.\nМарсхьокху-беттан 18-чу дийнахь Оьрсийчоьнан дупутато, махкахь урхалла дечу Цхьааллин Оьрсийчоь партин декъашхочо Федоров Евгенийс, Кремлна гIортор ечу «Известия» газетана интервью луш, дIахьедар дира «Макаревич Андрей фашисташца юкъаметтигаш лелош волу дуккха а хан ю аьлла».\n«Цо шен харжам бина дуккха а хан ю, ша Оьрсийчоьнан мостагIех дIакхетначу хенахь дуьйна», элира депутато.\nIедалан цIарах Макаревична дина совгIаташ, шайна юкъахь Оьрсийчохь махкахошна луш йолу уггаре а лекхара «Даймехкана динчу гIуллакхашна» орден а йолуш, дIадаха лууш ву Федоров.\nЦул сов, оьрсашна духьал дIахьедар динчу нахера Iедалан совгIаташ дIадахарх лаьцна низам тIеэцийта араваьлла ву иза.\nМакаревича Москох гIо дан деза бохуш балхош болчу мухIажирашна хьалха эшарш лакхаро депутаташ карзах хIунда баьхна кхеташ дац.\nАмма Макаревича, хьул а ца йеш, критика йира Кремло Украина бахьана долуш юьхьарлаьцначу политикана. Зазадоккху-баттахь Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа цо шен Facebook-чу агIонна тIехь яздинера: «Нагахь вай дерриг а нийса деш хилча, дерриг а дуьне дуьхьал хIунда ду вайна? Вай бакъ а долуш, дерриг дуьне боьху хилар ду иза?»\nКху беттан 18-чу дийнахь «Эхо Москвы» радион эфирехь Макаревича дIахьедар дира, ша кхеле латкъам бан а мега шена эладита кхолларна аьлла. «Нагахь цу наха кхин дIа а со фашист ву бохуш къамелаш дахь, гарехь, кхеле вала везар ву со уьш сан сий дайа гIертарна».\nОьрсийчоьнан Федерацин адамийн бакъонашкахула йолчу векало Памфилова Эллас критика йина Макаревичера пачхьалкхан совгIаташ дIадаха деза аьлла дупататаша кховдийначунна. Ша дуьхьал ю пачхьалкхан низамех пайда эцарна кхин ойла йолчу нахаца къийсам латтош, элира цо Интерфаксе.\nАмма Макаревичана луьш болчу нехан могIа хедаш бац.\n«Завтра» националистийн газетан коьртачу редакторо Проханов Александра Макаревич «къоман-ямартхо» ву аьлла http://www.rusnovosti.ru/news/335562/, ткъа Лимонов Эдуарда «Известия» газетехь артикл язйина, «ТаIзар хIунда дан деза Макаревичана» аьлла цIе а йолуш.\nСоветан заманера йишлакхархочо Кобзон Иосифа кхайкхам бина Макаревиче, Iоттар яран кепехь: «Коломенскийна хьалха йиш лакхар а бен хIума ца дисина хьан». Коломенский шен лаамехь долчу Украинин эскарна ахчанца гIо деш волу Украинера вевзаш волу олигарх а, Днепропетровск мехкан губернатор а ву.\n«Демократино аьтто бо хIоранан а шен ойла хила. Шен ойла хила аьтто бо, амма демократино бакъо ца ло цхьанне а махкана ямарт хила», - элира Кобзона «Комсомольская правда» газетана интервью луш.\nКобзон а ву, Макаревич санна, «Даймехкана динчу гIуллакхашна» орден лелош.\nПетарбухерчу низамаш дохучу гуламан депутато Милонов Виталийс дIахьедар дина Макаревичера пачхьалкхан совгIаташ дIадаьхна ца Iаш, цунна дехка деза Оьрсийчохь концерташ ялар аьлла.\nУкраинехь концерташ яла бакъо ю шен элира Макаревич Андрейс Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nМакаревич Андрей: Цкъа делахь, со цара цига кхайкхинера. ШолагIа делахь, мухIажирашна концерт ялар, уьш мичахь бу, хьена территори тIехь бу аьлла доцуш, дика гIуллакх ду аьлла хета суна. КхолагIа делахь, цу кепара бохаме хиламаш хуьлуш а болуш, царах лаьцна зорбанан гIирсаша сан тешам боцуш дуьйцуш хилча, цхьа некъ бен бац хуьлург къасто – цига а вахана, хуьлург гар.\nМакаревич, цо дийцарехь, хилира Украинин армино уьш тIамца арабаххалц сепаратистийн коьрта центрех цхьаъ хиллачу Славянскехь а.\nМакаревич Андрей: ГIалин йистош йохийна ю, вуно онда йохийна. Цигахь луьра тIемаш хилла. Шех гIалах лаьцна аьлча, иза дукха йоккху меттиг яц. Иза ерриг а юхаметтахIоттийна ю. Цхьацца герзаш лилхина ларш-м ю. Ткъа вуьшта, нехаш дIаяьхна, бахархой юхабоьрзуш бу. Коьртачу майданехь фонтан ю болх беш, музыка а ю лоькухш, бераш а ду девдда лелаш, мехкарий а бу буьйлабелла лелаш. ГIала юхаметтахIоттийна.


«Аьхкенан дIахецарш» = 6 - 3 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 3 » «Аьхкенан дIахецарш» = 6\nКхузаманан Сирин латта тIехь, цуьнан къилбседа-малхбалехь ю «Тель-Фехерия» (Тель-Эль-Фехерия) олу шира къапалг. Цу махкара, «Хабур» (Ха-бу-ара) олу хица йолчу, «Эль-Хасеке» олучу кIоштахь ю и меттиг. Хетарехь, и къапалг йолчохь лаьттина ю, историкаша «Метанни» а, пирIунаша дитанчу тешаллаша «Нах-Арина» олуш хиллачу пачхьалкхан пачхье – Вашшуканни (Вассуканни, [Wa-]Sikan[-nа], я шира нах-маттахь - «Ва-с-сукан-На»). Ши бIешарахь зазадаьккхина кхуьуш хилла и ГIала евзуш ю, ширачу оьмаран XVI-гIа бIешарашкара. Дуьххьара и гIала йохийнарш хеттиш бу, Суппилулиум-I-раниг паччахь волчу заманчохь. «Нах-Аринан» паччахь хилла, Шаттиваза, ял лург вина хилла цо. ШолгIа и гIала йохор хилла, Ассирин паччахь Адад-на-арари-I-раниг коьртехь а волуш деъначу, ширачу оьмаран 1275-гIачу шарахь (кхечу къасторца, 1290-гIа шо). Кхин цхьа туьйра ду Iилманчаша юкъадаьккхина, цу меттера «Сикан» олу гIала, цу ширачу гIалица язар деш. 1940-гIа шарера долийна, юкъ-юкъа эвсаре дохуш схьаделларан белхаш ду деш, и къапалгаш толлучара.\nВашшуканни (Вассуканна)* - Нахчийн маттахь а, лугIатехь а, «сунк» олу дош ду. Кхечу тукхаман аларца и дош «сукан» олуш а ду. Масала, дахначу бIешаран 60-гIа шарашкахь а хезна ду вай, орстхойн ваьрах волчу къаночо диттан, я кхечу лакхенга даьлла, вон лела бер човхош: «… хьо стенна ваьлла, цу суканне?!» олий. Иштта масала ду вайн, «сунк» олучу дашах лаьцна гайта а. Коган буьххье хIоьттина, я айъаеллачу ваьлла, цхьа стаг кечарелла лекха хила гIертачу хенахь а олуш ду: «Охьавала! Хьо ма чIогIа, сунк ваьлла!?» олий. Цу масалаша гойту «сунк», я «сукан» цхьатерра маьIналла долу кхетам хилар, шерачу меттиган йоцу нийсалла, некъа тIера жима барз, я ира бохь болу, кхин тайпа меттиг хьахочу хенахь.\n«Хурритин» хилла пачхье, кхузаманан историн тешаллаша, «Вашшуканне» аьлла хьахош ю. Кхузаманан Iилманчашна, девзуш дац цу цIарна чудиллина маьIна. Билламе йиллалуш йоцу шира цIераш, ассириологин Iилманчаша, симитин маттан кепе йохкуш, тардар дойла хаьа вайна. Цундела, вайн ала йиш ю, цу меттехь дай болуш баьхначу гIалахоша (нах-хурриташ), шайн пачхьех, «Вассуканна» олуш хилла бохург. ХIунда?\nИ «Вассуканна» олу цIе цкъа хьалха, хила таралучу кхетамашка екъар тIедужу вайна – «Ва-с-сукан-На» аьлла. ГIазкхашха аьлча, «На возвышенности есть душа и Проматерь» боху кхетам бу иза. Цу цIеран, хаддам болуш маьIна кхоллало, «нах-этносан» матто кхуллучу кхетамашца, цуьнан биллам схьабиллича. «Нана-ГIала ю барз тIехь», я «…ира бохь болчу гу тIехь» бохург ду цу цIарна чудиллинарг. «На» дош, ширачу «нах-маттахь», «Нана» бохург ду. Вайна, бевзуш бу иштта болу кхетамаш а: «Нана-доьзал», «Нана-Мохк», «Нана-лам», «Нана-ГIала», «Нана-аре», «Нана-хи», ишт.кх.дIа а. Цул совнаха, вайна хууш ду, башхалла йолу гIишлош (аьрда-цIа, паччахьан гIала, гIап, доьзалан кхерч) айъаеллачу меттехь, я окъамаш тIехь еш хиллийла вайн шира дайша. Шерачу арахь, куьйга дина гунаш а кхуллий, цу тIехь хIоттош хилла, масала аьрда-цIенош. МаьIна диначу Iилманчин ойла сеццарг ду, ламанхойн амал хийцалуш ца хилар, лахарчу аренга уьш бовларх. Муьлхха а лоха гу лохий а, и ца карийча чардакх, я бIов кхулли а, лакхе езаш хилла царна шайн кхерчана гергахь. Иза, церан кхерамазалла ларорца доьзна, эзар шарашкахь кхоллаеллачу амало кхиийна ламаст хилла.\nЦундела, шайн меттамотт кхуллачу «ширакавказхоша» а, церан орамах болчу «хурри-нах-урарташа» а, даима, шаьш еш хилла гIала-гIепаш, айъаеллачу меттехь а, я яккха аьтто боцчу оькъамаш тIехь а еш хилла. Иштта, цу бахьанаша нисдина ду, «Ва-с-сукан-На» (Вашшуканни, Вассуканна) аьлла шайн гIала-пачхьена, «нах-хурриташа» цIе тиллар.\n«Аб» беттан, 28-гIа де (26 июль). «Ва-с-сукан-На» гIалахь, уггаре а айъабеллачу гу тIехь лаьтта, «ТIо-йа-Ша-бан» цIарах долчу, аьрда-цIийнан гергахь гучу гIали чохь Iаш, сийдиначарех бархI стаг вара. Царех ялх – Эйа, Сур-Шен, Гуне, Ваване, АлгIа, Варзап цу хIусаман хьеший бара. Ткъа важа шиъ, паччахьан кIант Васашатта а, цуьнан верас-хьехамхо а вара. Дукха хан йоцуш схьакхаьччера, цомгаш волчу паччахье, Шаттуаре хьажа вахна Эйа а, Сур-Шен а. Цара деъна керланиг хаза, сатесна бара кху чохь берш. Цул хьалха, паччахьан кхерчахь хилларг хIун дара?\nШа волчу веънарг, «Меха-Арин» махкара къанойн корта болу Эйа вуйла хиъначу паччахьас, ша холчахь велахь а, «Нах-Арин» мехкашкахь боккха ларам болу и къано тIеийцира цо. Бакъду, кхул хьалха, масех махкара баьхкина векалш, тIе ца эццера Шаттуарес. Шен кIант питана юкъаозийначу тобанан, декъашхо ган лиара цунна хIинца. Шех кхетта лазарна кхуо бехкечарех лору цхьаъ вара хIара. Ша, Ашшур паччахьна, Адад-На-арарчунна биъна дуй, шен кIенте къарбайтинчу цхьанге хаттам бан, хIара меттиг яларна сапаргIате вара иза. Лазархочуьнан, кIоршаме къамел хаза дезаш ша хиларх, къано а кхеттера и шена ма-гиннехь.\n- Сан кIант, шайн питана юкъаозийна ца Iаш, шаьш бинчу белхан, жамI довза веъний хьо? – аьлла, юкъ-юкъа йогIачу йовхарша юкъаха а вохуш, шен девне къамел долийра паччахьо, - Итт шо хьалха (ш.оь. 1275 шо), шучух тера болам аса болабале а, цу боламан дика кхоллам нисбала безачу муьрехь а, гIо дийра ду бохуш со шех тешийнарг а, и гIо ца динарг а ву, шуьга а, хIара болам болабайтина и Хаттусили. Аша накъост лаьцна цуьнан кIант и Тудхали а, шен да верг ву. Ткъа вуьш, «Касса-Дуьне-йа-са» паччахьаш а, церан тIаьхьенаш а, шун бартахой ца хуьлуш, цу «ашшуройн» лай хила резахира болуш бу. ХIунда? Дера бу, царех дукхаха болу марой, цу «ашшуройн» йиши бераш хиларна. Тахана Хаттусилина оьшург а ду, «нах-хуррин» ваьррех пен а бина, цу пенал дехьа кхиссарш а еш, шун букъа тIехьа Iар. Ткъа юханехьа кхета хIума, дукха хьолахь, цу юкъахь лаьттачунна кхеташ ю. Шу тахана, вайн карахь долучух довла гIерта. Цул совнаха, со а ваьккхи аша дакъаза, дуй къарбинарг сох веш, цу «Исс-Хьара» «энин» огIазлоне, сох ун тухийтуш – олуш сецира, лазаран чарп еъна, цо салаьцна Шаттуаре.\nИза метта а ваийтина, вистхилира Эйа.\n- Лараме Шаттуаре! Хьо паччахь ву, онда хиллачу цхьана пачхьалкхан. Амма, кхане ца гуш яккхиначу гIулчо, хьалха дIа, некъ бойтуш бац цкъацца. Иза ду, шен хенахь хьуна хилларг. Ткъа тхуна хила хьаьхнарг ду, цу хьайн дахаран некъах масала ца оьцуш, айхьа дуй биъна бохуш, «ашшуройн» лоллахь латтабо «нах-хуррин» орамах болчу цу хьан сур-элишна хилларг. Кхо де хьалха, Харран-ГIалахь дара тхо. «Нах-хуррин» адам доцург, боллу бахаман, цигарчу дахаран коьртехь дерш, «акъадай-аморрейан» орамах долу адмаш ду. Уьш, цу «ашшуройн» гIоьнчий хира бу даима. «ТIо-йа-Ша-бан» дин коьртехь хила дезачу меттехь, олалле дан таралург ду, «халдейан» Ур-ГIалара деъна, «баттан энин» дин. Уггаре а дукха хьал дерш, «нах-арихойн» орамца цхьаа зIе йоцу, аьшпаш-буьттурш бу. Ткъа иза, вайн кIошта ма ю, кху ши эзар шарахь, вайн шира дайша кхиийна йолу.\nХьан Iедало, юкъацагIертарца йоьзна кеп лелор бахьана долуш, оха болийна болам, боккхачу кхерамна бухахь бу. ХIунда? Хьан бага хьоьжуш Iан «Меттан-На» сур-элий а, кегийра, нацкъарчу кIоштин дай а, къийсамна юьстахбевлла хиларна. Хьажал хьайна, бархI паччахь вовшахакхеттачу бIоно диначуьнга. Кхин тIех доккха гIо, цу «хеттишкара» доццушехь, вайн дIалийцина хилла мехкаш юхадерзий цара. Бакъду, цу «ашшуройн» яIна кагъян, ницкъ ца тоьи тхан. Вайн воллу, къилбседера кхузткъа паччахь а, «Меттан-На» ницкъ а вовшатоха да ваьллехьара, цу Ашшурах схьаэца хIуьппалг а дуьсура дацара. «Исс-Хьара» «энигара», хьайна цхьанна хира болчу Iаткъамах озавелла, ямартлонан гIулч яккхи ахьа, хьайна муьтIахьдолчу халкъана дуьхьала. «Цу массо а «эниш» тIехь да ву» бохуш, хIинццалца айхьа хестийначу «ТIо-йа-Ша-бан» башхалла а, лахаяккхи ахьа. «Исс-Хьарах», хьайн халкъана «Хумбаба» олу бIоба йина, шен лаамах иза дохийна ца Iаш, хьайн лаам тIехь сецачу кIентан, Васашаттан ойла а йохий ахьа. Селхана, хьан дайшна голалаьттиначарна, хьо санна, и хьайн кIант а, ял лург ви ахьа. Маршонах хьаьгна хилла цуьнан ойла, Iай, гIевно лаьцначу гIах тера ю тахана. Айхьа ден дерг, хьо дина ваьлла. ХIинца мукъне а, цу хьайн кIанте дIало, иштта а хьох дуьсуш долу и паччахьалла. Ца лахь, оха цу «Мехкан Гуламехь», «стешха паччахь ву, вайна коьртехь!» аьлла, дIакхайкхора ву хьо. – бохуш лен ваьллачу къаночуьнан аз хадош, инзаре мохь белира паччахьан кийрара:\n- И-и! И! В-в, в…, дIа, д-д…, - бохуш, хьесап дан йиш йоцу аьзнаш бен дацара, хьераваьллачу стеган санна, бIаьргаш къарзийна, ветталучу паччахьан багара дуьйлурш.\nУллохь лаьтта Сур-Шен, дика хууш вара, жимма шен оьгIазлоне собар а дехна, сапаргIата даьккхинчу паччахьан матто, ден долу буьйр муха хира дара. Къаьсталуш доцчу аьзнаша ала гIерториг: «Ве иза!», я «ДIасаца е массо а ханна, цуьнан, и кIоршаме батт!» боху, маьIна долуш хиларх а, кхеттера иза. Гонахьа кхобу бIаьрг а, туьран мукъ къуьйлу цуьнан куьг а кийча дара, вонна дуьхьало ян. Эйа а кхеттера, кху латта тIехь, «энин» IиндагI лоруш волу паччахь, барамал тIехваьлла бехкеваро, кху чохь болучара, делазхойн тIегIане ша ваккха таралуш хиларх. Ткъа иза, Iожаллин кара хIара дIалура волу, бахьана дара. Бакъду, кху чохь болу паччахьан гонна юккъера сур-элий, шаберш а бацара, шайггара кхунна зулам дан гIуртара болуш. Царна хаьара, кхул тIаьхьа хIоттавезачу керла паччахьна, хIайбатениг хIара къано вуйла. Шеггара, буьйр дала йиш йолчу «хьалхара туртанас» а, тIех жигаралла ца гайтира, хIара кху чуьра араваккхарца йоьзна ишар яр бен, кхин совъяккхина. Цуьнан и ишар яйна ши хьаша, бехк ца биллар а дехна, сихха цу чуьра аравелира. Царна тIаьххье араваьллачу гIоьнчо бовзийтара «туртанан» лаам:\n- «Сихха, Васашаттан гIала гIуо» боху шуьга. Соьга хаьттича, гIолехьа хира ду, хIара гIала аша сихха йитича – элира цо.\nШаттуаре кхетамчуьра валар бахьана долуш, иштта хIара хьал дерзон церан а, кхузара генабовла кхеран а, аьтто белира. Ишттачу хьолехь дара, паччахьан кIентан хьешийн гIуллакхаш.\nХIинца, Васашаттан кхерчахь гулабеллачара и хилларг а, кхин дерг а дийцаре диллира. Деца кхеран нисделларг хиъначу паччахьан кIентан юьхь, кхоьлина яра. Цуьнан гIайгIа айъанарг, кхеран шен деца кхоллаелла галаморзахлонаш а, буьйр дан да паргIатаваьлча, хира болу Iаткъам а бацара. Шен хьешин цхьа чо, кху гIалахь гала ца баккхийта, верас вара иза. Амма, кхеран новкъахь хила таралучо, сагаттадар деллера цуьнан дагна. Кху гIалахь вехаш вара, Ашшуран векал, Шаттуарен дуйно ларош кхерамазалла а йолуш. Васашаттан, цатешар дара цу векалх: «питане болх лелош хила мега иза» бохачу шеконо кхоьллина. Сарле, цу паччахьан кхерчахь хилларг, цуьнга кхочура дуйла а хаьара цунна. Кхана, я лама кхеран некъаца, кIело йийриг хиларх шеко йолуш а вацара иза. Цо иза, кхуьнан, хьуламе болчу мостагIин куьйгашца, дан таралора. Цундела, шен гIоьнчана тIедиллира цо, чIагIбина гIаролан бIо кечбар, кхана кхаьрца дозане бахийта. Амма, новкъадовларца сихо ян езийла хуучу Сур-Шенас, «хIинццехь» бохуш дечу къамелана, реза ца хилира Васашатта.\n- Кху махкахь, хьешан паргIатонна сагаттадан, къонахий боцуш санна, ахь деш долу къамел, суна товш дац. «А-къа-дай», «ашшурой» санна, шайн да-паччахь вийна а, и паччахьалла дезачарех вай дацахь а, лай тIера, сур-элана тIекхаччалца, эшахь паччахье а, хьошаллица доьзна Iадат ларадойтура долучарех ду вай. Кху мехкан а, сан а волу и да могуш ца хиларх, цуьнан декхарш дIакхехьа бакъо а, гIора а тоьура долуш ву со. ХIара гIала, шун сийдеш хира ю. Аса шун сийна, той хIоттора ду тховса – цо аьлча, къамел шега дIаийцира Эйас.\n- Лараме Васашатта! Кху «кхерчан ден» лаам кхочушбан, тхо даима кийча ду. Амма, мехкан да цомгуш а волуш, хьошалгIахь Iер товш дац тхуна, Iедалан гIуллакхех хьо а воккхуш. Нацкъарчу хIуманашна, эрана яйъа хан яц вайн, той дууш хIетте а. Кхуза дахка тхо новкъадовлале, оха яздаран экъанаш яхьийтина Хаттуса-ГIала а, бартахой хила томехьа болчу ламанхойн паччахьашка а. Ашшур, вайх лата кечамаш беш ю. ШелIан лаамо нисдича санна, «Хеттин», «Меттаннин», «Ашшуран» кхо паччахь цхьатерра цомгуш хилла. Тахана, я кхана бу ца хууш, шайн дахаран мур чекхбоккхуш бохку уьш. Церан тIаьхьенаш йолчу шух, тоьлларг хира ву, хьекъалаллица гергарло дерг. Зер а, и хьекъал алсама долчо, цу Веза-Воккхачо елла хан, эрана йойъура яц вай. Хьой, Тудхалий, сихха вовшахакхета веза. Шу шинне барт а хилла, цу «Ашшуран» Iад аша ца кагдахь, кхане шуьгахь хира яц. Тахана, цу Адад-На-араран метта со хилча, Ашшуран паччахь хIотто хьакъ верг, Ашаред бен хира вацара сан. Амма и кIант а, вайх биначу къинхетамо, цкъачунна метта вожийна ву чевнаша. Цунна оьшург хан ю, дийна волуш да а ву. Ткъа цуьнан ваша, дийцарехь, кхин тIех хьекъал долучарех вац. Цундела, шайна ловзо атта верг хIотто хьожура ду, Ашшуран сийдолу чкъор. Цаьрга иза сихдайта, вай хIун дан деза? ТIом боло беза. ТIом боло вайн аьтто бацахь, и болош санна, хичаш ян еза вай. Сихбеллачу цара, и Iовдал хIоттавахь, меттавеъначу Ашаредана, иза товр вац. Шина вешина юкъа цабезам а, дов а дужура ду. Церан къийсам дIабоьдачу юкъана, вай, вешан кечамаш бийра бу. ХIинца вай ледарло а йина, и Ашаред паччахь хIоттахь, уггаре а хьалха цо, кху кIоштана тохар дийра ду. Цул тIаьхьа, «Кар-ка-Ме-са» гIалехьа йолу агIо «Хеттих» дIахадийна, малхбузехьара къепалан некъаш карадерзора ду. Къилбехьара шена новкъарло ца хилийта, малхбале-къилбехьара ламанхой гIовтора бу цо. Цаьрга, «Касса-Дуьне-йа-са» махкана Iаткъам а байтина, атта, Кадошман-Энлилах шен бартахо вийра ву Ашаредас. Цара, цхьатерра вайна тохарш дахь, «Ков-Кха» орамах долу ваьрраш, церан мехкаш, неIалтан цIу волчу «Ашшуран» йолахой а, ял токхургаш а хира ду. Масо еш, кхин цкъа а, «Мехкан Гулам» кхайкха беза кху баттахь. Мел дукха а, вайна схьатохале дIатоха йиснарг, ши бутт хан бен яц тахана. Кхушара хьегна къа а, вайн кегийра кхиамаш а, эрана хиларна кхоьру со. Цундела, кху Сур-Шенан кхерам, бух болуш хета суна. Ахьа тхо, синбилгало къаьстачу хенахь, новкъа довлийта деза – Эйас аьлча, кхин тIех къамелаш ца деш, Васашатта, къаночуьнан ойлана резахилира.\n- Сийлахьа-Воккха «ТIо-йа-Ша-ба» а, «тIеман эни» волу и «ХIал-Да» а хуьлда, кху гIуллакхан верасаш! Аса, сайн кечамаш бийра бу. Аша, ламанхой айъа беза, кхушарахь царна ницкъ хиллехь а. Соьга кхаьчна хаамаш хьесапе эцча а, цу «хеттих» а, я «касситех» а накъостий хилахь со тамаше хеташ ву. «Мисаран» пирIунах а, «эла-ламхойх» а, накъостий хуьлий хьовса деза вай. Тудхали, цу Хаттусилис малхбузехьа хьажош ву бохург, кхаьчна соьга. Цу агIонгара болу кхерам, «ашшуралла» боккха болучух тера бу царна. Соьга кхаьчна кхин цхьа хаам. «Касситаш» а, «эла-ламхой» а тасабалийтура болу питана ду кечдина, цу юкъаозон лерина «хьал-де-йан» ваьрраш а долуш» аьлла. Делахь а, цу Тудхалех кхета хьожура ву со.\nЦул совнаха и «гу-тIихой», «лулла-ба»97 вайн бартахой бан белча, «Ашшуран» Iуналлин бухара яккхалура яра аьлла хетара суна, и «Арара-пхьан» кIошта а. Цул тIаьхьа, цу махка «эла-ламхой», я «касситаш» гIуртара болуш барт бан белча, даимана, «ашшуройн» Iаткъам дIабера бара цу «нах-хурри-маннан» мехкашкара… – аьллачохь, Васашаттан къамел юкъахдоккхуш вистхилира Сур-Шен.\n- Бехк ма-биллалахь суна, лараме Васашатта! Цу агIонгара хьан дегайовхо дIаяккха, цунах лаьцна дан, бакъ тешалла ду сан. Тахана а, суна дагадогIуш ду, кхо бутт хьалха айса, экъана тIехь яздина тешалла: «…айъар беттан, 11-гIачу дийнахь, шуна тIаьхьавогIачу сох, уллохь го боцуш ша цхьаъ вогIу Хаттусилин векал, Рамес кхийтира новкъахь. Цо дийцира суна: «Кадошман-Энлилас ямартло гайтина вайн гIуллакхна. Цунах вазар долуш болу, «Арара-Хуррин» паччахьас Муш-Тешшубас а, «гу-тIиэхойн» паччахь волчу Сеум-ШолгIачо а, «Кар-Дуни-йа-сана» шаьш муьтIахь хирг хилар хаийтана суна» бохург.\nРамесна зулам ца динехь а, хан а тоьхна, шешан мехкашкара лаьллина цара иза. «ХIара сан хаам тIекхачале, шу «ашшуройх» тасаделла дацахь, «нах-арихойн» махка шу юхадерзар, нийса яккхина гIулч хира ю тахана. ХIара къилб агIо, вай арадаьккхинчу гIулкхана тешаме яц! Кхул тIаьхьа богIачу хенан муьрехь, вайн ламанхой кечбала безаш бу, «бекхамна» аьлла, Адад-На-арарас вайн мехкашка ден долчу кхарстаршна дуьхьало ян. ...» бохуш бара, цигарчу сур-элишка, цу хенахь аса бина и хаам.\n- Иза иштта хилар, бакъдо аса. И экъа ешначарех ву со – аьлла, къамела юкъа шен кхоссар йира Гунес, баркаллица боьзна корта таIор, Сур-Шенна тIедожош.\n- Цу агIонгахь, дог догIийла яц вайн. Хьоьга кхаьчна и «хаам» а, харцхьарчу хаамашца тилор дан Iалашо йолуш хиларх, сан шеко яц. – олуш Сур-Шенан къамел сецча, шен юкъаха даьккхинчу къамелана, ша тайпа жамI дира «кхерчан дас».\n- Иза мухха нислахь а, бакъо сан кара кхаьчначул тIаьхьа, сан «эни» и Веза-Сийлахьа волу «ТIо-йа-Ша-ба», цу «Ашшуран» тур сатто, хьоле диначу сан сагIано кечвийра ву. Ткъа аша кечдойла, шайн ломара лоьмаш, сан бартахой хилла, цу тIамехь дакъалаца. – аьлла.\nЦул тIаьхьа, тIамна кечамаш барца доьзна, къамелаш дира цара хIума а кхоллуш. Иштта, некъана оьшург нисдан, буьйраш а дира цара гIоьнчашка.\n«Гужаме миска а, Iожалле къовзор а»\nШолгIачу Iуьйрана («аб» беттан 29-гIа де /27-гIа июль/), малхбалехьа гучу регIан дукъа тIехьара малхан горгал хьалакарчале, гIаролца чIагIйина векалин жима тоба новкъаелира, Набулу-ГIалехьа боьду некъ юьхьара лоцуш. Новкъахь цхьаа Iаткъам боцуш деа дийнахь некъ биначул тIаьхьа, цу гIала кхечира ткъе веа стагах лаьтта и къепал, Васашаттан гIарол ца лерича. Оьшшачулла хин, рицкъан тIаьхьало а нисъяйтина, и гIарол а юхахьажийра Эйас. «ЦIу динан цIийнан» дарбанчий, ши лай, къано волу Эйа ца лерича, биснарш тIемалой бара, коьртехь ялх маро а волуш.\nЦу дийнахь («элул» беттан 3-гIа де /31-гIа июль/), ткъайха чакхарма некъ биначул тIаьхьа, цхьана айъаеллачу меттехь, буьйса яккха сацам бира, кхерамазалла ларор шена тIеэцначу Сур-Шенас. Синбилгало къаьстачу муьрехь, шайн кхарстар дIадолон лерина вара иза. Лекха, лоха ши корта болчу цу гунан агIонгахь кхоллаеллачу саьнгар чохь кхуьуш кондарш яра. Дийнат дIатаса, ша тайпа гIоьзанаш хилла масех дитт а долуш яра и меттиг.\nЦхьаберш, пхьорана даар кечдеш а болуш, дой паргIатадохуш вуьш берш а болуш, Эйана садоIа меттиг кечъечу Варзапан тидам, шена тIеберзийра, лергаш ирахIоттийначу говро. Ла ирадинчу кIантана, гергахь кхуьучу кула юкъахь, шах-шах аьлла дина тата хезира. Баттара тур доккхуш, цу кула юкъахьаьдира, ларвалар доцу Варзап. Сакхе хилла накъостий а, гонахьа бIаьрг бетта бевлира. Оцу хенахь, коьллаш юккъера аравелира иза, вортанах хьарчийначу тIеуллурган кач лаьцна, ког лаьттаха ца кхоьтийтуш валочу стагаца цхьаьна. ДегIана эгIаза волуш, тIерачу духарца беркъа вара и миска. Амма цуьнан хьажаро, цхьана юкъана, иштта ойла кхоллаялийтира зер долчу Сур-Шенан: «Хьенан амат дара, кху мискан суна тараделларг? Цхьана хенахь, доккхачу декъан, стаг-ам ца хилла техьа хIара?» аьлла. Амма, хIара сур-эла шена ма-гиннехь вевзинчу «мискано», мехий долчу цIоканна, батт юкъахьарчо зу санна, шен баргалш юкъахь кIелхьаравалар лоьхура.\n- Хьо мила ву? Муьлхачу меттера ву хьо? Кхузахь, хIун ду ахьа лоьхург? – аьлла диначу хаттаршна корта а, я ког а боцу жоьпаш хазийра цо.\nЦуьнан къеделлачу васто а, мискачуьнан хабаро а Iехийра, некъахьовзаман чам бовзаза берш. Тидам бар БугIа-Сиррина тIедуьллуш, пхьор кечдечу метте дIавигийтара цара иза.\nПхьор даа схьагуллабеллачу мароша, церан гIаролан хехоша ечу забарша, цкъацца делар лучу чIогIа аьзнаша а, цIеран серлоно а, мекхан худар кечдан кхоьллиначу товхоно айъаначу цу Iаьнаре йирзиначу хьожано а, гонахьара кхарна гуш доцчу дийнатна, дийна хIуманашна кхерам а, цхьатерра тIеийзор а лора.\n- Ахикар! Алахьа, нагахь санна, цу Шаттуаренан лазаран чарпо салацаро, буьйр дар юкъахадуьту и бахьана ца хIоьттинехьара, хIун хила таралора кху вай арабаьккхиначу некъах? – аьлла, хаттар дира Ваванес.\n- Хьанна хаьа, кхоллам нисбийриг вай ма дац. – элира сур-элас, цу хьокъехь вистхилар, цигахь хиллачу тешана тIедожон санна.\n- Хьераваьллачу стеган санна, бIаьргаш къаьрзина ветталучу паччахьан багара: «байъа уьш» бохучу хьесапехь буьйр хиллехьара, вай кхузахь, хIара худар дууш Iаш хира дацара. Аьрзунан санна, кху Ахикарас гонахьа кхобу бIаьрг а, куьйго къуьйлу варкъ туьран мукъ а гиначу суна Iорадаьлларг ду, цу Веза-Воккханиг волчо бина къинхетам хилар, паччахьан и мотт лаьцнарг. – элира велакъежначу къанос, Эйас.\nОцу хенахь, кхерчана гергахь дIахаьрциначохь наб кхетта Iуьллучу «мискане», шен баргалша садукъдича санна, ха хорцийтуш аз делира. Цу озо юхахьажар тIедоссийначу цхьаболучеран багара, забаре кхоссар елира.\n- ХIара вайн «хьаша», екха кийра бохбелча, татанаш лелхийта ма-волавелла вайн? – аьлла.\nЦу «мискана» гонахьа, цкъа кхоллаелла хилла ойла, юха а карлаелира Сур-Шенна. Гуш боцчу ницкъано, даге кхийдош шеко елахь а, кху бехачу некъо кIадваро, кханенан Iуьйранга таттийтара талламанца доьзнарг. Цуьнан и жима кIадо а, вукхеран семалла яйъина жоьпазалла а бахьана долуш, Iаламата боккха хийцам бен болу, хьал кхуллура ду кху буьйсано. Модане баргалш юккъера и айп, цхьа бIе ткъай дайтта де хьалха, кху Сур-Шенна, изза Ахикарна, изза волчу Мардукъсина вевзина, Ку-лимма-мари – ГIалан а, цу гонахьарачу кIоштан а да, «лимму» а хилла Шамшу вара. Хьийзош, нисъеш маж тойина, кIус тIехь чIаба йича, йиснарш, тулгIенан хьесапехь белшаш тIекхаччалца дIанисйина хиллачу месин исбаьхьаллех, хIуьппалг а ца дисанера, гуш болу и бетта кхакха ца лерича. Кхара мел дуьйцург хезаш Iуьллачуьнан карлаяллачу ойлано, кху шегахь долчу хьолан бехкениг хIара сур-эла хилар ша тIекхиийча, логе хIоьттиначу хорамо гучаваккхаза витира иза. Ларамаза кийрара даьлла и эргIаддахна аз а, цу кийрара хецабеллачу моха даьккхина тата а цхьанаэро, некъахошна беламе хилларг дара.\nТIаьххьаре а, некъахойн аьзнаш набаро дIатедича, цара туп тоьхначу меттигна еа маьIIе виъ гIаролхо хIоттийна БугIа-Сирри а паргIатвелира. Делахь а, шен-шен хенахь гIоттий, хехой хуьйцра цо. Буьйсанан, кхозлагIчу «хуради хенан» итталгIа дакъа доладелча хIоттийна гIаролан цхьаболу хехой, шайн гоьмукъаш тIетевжинначохь набартар озийна лаьттара. РогIехь ха хIоттон самаваьлла БIугIа-Сирри, хьалагIатта дог ца догIуш Iиллира цхьана юкъана. ЛадоьгIуш Iуьллучу цунна хезаш дара, аренан чагIалкхашна кхерам болчу хенахь хуьлу, церан угIаран аьзнаш. «ГIуллакх хира дац Iилларх. Аса, кху буьйсанан тIаьххьара ха хIоттон деза» олуш хьалагIаьттина, кхерчара кIегий самсабаьхна, цу тIе масех «эмкалан баI» олу орамат а тесна, виъ накъост хьалагIаттийра цо. «Мисканиг» Iуьллучу агIонгахьа, бIаьрг кхарсто а ца вицвелира иза. ДIа ма-вижжара лаьтташ яра, цуьнан баргалша кхоьллина, и юкъахь волу оьла. Къилбседа-малхбалехьа боьдучу новкъара, тIаьххьара гIаролхо хийца хIара тIевахча, цхьанхьа а гуш вацара хехо.\n- Юха а, цхьана таьIначу метте а ваьлла, дIадижна хира ду и даIам! - элира реза ца хиллачу гIаролан хьалханчо, - Дика тIемало и вацахьара, гIаж кхоссал йолчу юкъана, герга ваийта везаш вацара иза. ХIай, наб! - аьлла кхайкхира цо цуьнга.\nАмма цхьаа, дуьхьала вист ца хилира.\n- Валол, и хьалла гучу суканна тIехь вуй хьажал иза. Сту лоцу гезгах ларалуш, шен коьртах тIеуллург а хьарчийна, Iуьллуш хира ву хьуна – элира БугIа-Сиррис, ткъайха гIулч бен генахь боцу, гу талла вохийтуш бIанакъостех цхьаъ.\nДукха хан ялале, кхераделлачу озо дегIе зуз даийтина хьалханчана, мохь баьллачу метте дIахьадийтара, баттара тур а доккхуш. Некхан аьрру агIонна юккъе догIаделла урс а долуш, Iуьллу шайн накъост гина БугIа-Сирри, лоьме санна мохь болуш, туп лаьттачу метте юхахьаьдира, хила таралучу тешнабехках, биснарш ларор коьртаниг хетта. И аре екош кхуьнга баьллачу махьаро самаваьккхира, юьстехьачу гу тIехь дIавижна Iуьллу Сур-Шен а. Цо самаваьккхина Ваване тIаьхьа а волуш дIахьевдда боьлхучарна, баттара даьккхина тур а долуш, хехошца цхьаьна, дуьхьалавогIуш БугIа-Сирри гира орцаха боьлхучарна.\n- Хехо вийна!\n- Хьа вийна хиъча, «Хумбаба» иза хилча а, сан чIирах ера яцара и боьха хIума. Букъа юккъе урс тоьхна, Iуьллуш ву иза. Гонахьа гуш, стагга а вац. Тешнбехкана иза вийнехь, тIамна кечдала деза вай, дийнатах, ворданех дуьхьалонан го а беш. – гIаролан хьалханчо аьлча, и ойла нийсаниг хетта, «Туьпе юхадовла деза вай, синбилгало къастталца» элира Сур-Шенас.\nОцу хенахь, «Сур-Шен! Ва, Сур-Шен!» олуш, яккха дихкиначу цIарца кхайкхира, туьпара схьа мохь тоьхначо а. Кхин а доьхнарг хиллийла кхетта сур-эла, цига дIахьаьдира: «Масо е!» олуш.\nДуьхьала ведда вогIачу Варзапас «Эйа!» аьлла хазийначо цIаро, хьалхара иза дIаластош туьпе вадийтара Ваване.\n- «Iаьржа жеро» олу Iаьржгезго къовзийна хIара. Гучу суьртехь, Iожалла яла томехь долу, коьрта са лаьцна куьнан. Шен хенахь лоралла дар нисделлехьара, аттачохь хила а таралора хIара. – элира, къонога хьожачу, лораллах кхетачу Эйан гIоьнчо, кхеран бохар а гина, - Суна, даьтта, довха хи, латийна хаьштиг, туьха, чагIар, динберг, хох оьшу. Царех шайгахь ерг, сиха хилийта суна! Чехкка, дIасхьадовлий, сту лоцу гезгаш а хилийта суна. Дехкин Iуьргашкахь, бердашца йолчу IиндагIе меттигашкахь хила там бу шуна уьш.\n- Гезгех хIун да воллу хьо? – цхьаммо хаьттича,\n- Уьш чагIар чутесна молха дан – жоп хезча, цецваьллачо, резавоцуш кхоссар йира: «ДIавш даьллачунна дIавш мало-м ца гIерта хьо? Иза дан мегара дац» аьлла.\n- Хьовсал! Аша, шаьш тIаме хIиттиначахь, дел и шайн буьраш. Суначулла дикаха хуург шух велахь, тIаккха со, къурд аьлларг хира ву. Дацахь, кхерамазаллин гIуллакх а леладе, суна оьшург а хилийта – элира юьхьза, лоралла лелочо.\nДуьххьарлера юкъараллин, лоьралла кхиарца йоьзна таронаш а, гезган, сту лоцу гезган физиолого-морфологин хаамашца боьзна хаам а.\nЛоьраллин зIийдигаш дуьххьара маца хецна хууш дац тахана вайна. Делахь а, дIасхьаяржиначу версинах цхьаммо боху, адам кхоллалуш цуьнца кхолладелла лоьраллин Iилма. Вуьшта аьлча, масех бIеэзар шараш хьалха. Лоьралла даран ларраш карийна, дуьххьарлера-юкъараллин дIахIоттаман муьрехь, оькъаман суьрташ тIехь, кегийрачу юкъараллин дахарехь. Дуьххьара, хетарехь стеган, стен къинхьнгам къастийна боцуш, цхьаттерра хилла бу. Берриш а, шайна карадеънарг, тIехIоьттинарг, Iемминарг деш хилла. ТIулгах бина къинхьегаман гIирсаш, дахаран хьелашкахь балхаца пайда эца болийча, стен-боьршаллин хене хьаьжжина, юкъараллин декъашхой декхарш а дIасхьакъаьста. Даа рицкъ лохуш а, доккхуш а берш, говзаллица бекъабелла: гIора долучара таллар деш, вукхара, лахьоран новкъахь къахьоьгуш. Цул тIаьхьа богIучу муьран кхиар доьзна ду, адаман дахарехь коьрта тIегIа дIалаьцначу цIаро кховдийна хийцамаш бахьана долуш. ЦIе караерзорцаарца, сихделла дахарца доьзна адаман кхиар а, цуьнца йоьзна антропогенез (эволюцин процессан дакъа) а. ТIаьхьо, варкъ-эчиг юкъадаьллачул тIаьхьа, хийцало адаман дахаран кеп, лахьор, таллар доцург а, кхуьуш кхолларца боьзна болх. Табина къинхьегаман гIирсаш. Делахь а, боьршачуьнга кхаьчна дакъа хала болх бар а долуш, зуда, ша тайпа кхерч ларориг хуьлу. Цхьатерра, лазаро лаьцначуьнга хьажар тIедоьжначу цунна, лоралла лелор а кхаьчначух тера цуьнга. Меллаша, боьршачуьнгахь дуьсу юкъараллин кийрахь лекхахь йолу тIегIана, Дала ма-бохху коьртехь хилар. Философин тIегIанера схьаэцначу дашца боьзна кхетамца «патриархат» дIахIутту дуьненчохь. И философаш ала-м гIерта, дуьххьара, «матриархатан» дахарца кхиана адам бохург. Вайна ма хаьа, Iаламан, дахаран хиламашна тидам бича, гIора дерг бен ца хуьлий олалла дийриг. Важа дерг, ларамца доьзнарг ду, биологин процессашца доьзна. Адам, Хьава кхоьллиначул тIаьхьа, адам дийриг стен кийрара даьлла хиларна, ларамца боьзна «Нана-» олу кхетам чубуьллу адамо, дуьххьара кхоллалучунна, я дахарехь башхаллехь долучунна. Делахь а, цу кхетамна а тIехула лаьтташ бу, «Да» бохучуьнца боьзна болу верасалла, долалла, олалла гойту кхетамаш. Акхаройн, массо а дийнатан дуьне тидаме эцча, доладийриг боьрша хIума ю. Иза, Делан низам ду.\nВайн къамелан коьртачунна тIе юхадоьрзуш билгалдаккха деза, и къинхьегаман тайп-тайпана гIирсаш совбаларо, адаман лазорш а совдоху. Ширачу хенара, тIулгаш тIерачу суьртин тидам бича, дика гуш ду талларехь, вовшехатасадаларшкахь, цу гIирсаша адамин аьтто беш хиллехь а, цара иштта там беш ца хилар а, лазор, чов яр хилча ишт.кх.а. Пха схьабоккхуш диллина суьрто а, кхин долучара а гойту, лардамза делахь а, дуьхьаралера лоьраллин гIо.\nЦуьнца билгалдакхха деза зуьрет а, цуьнца доьзна паччахьаллаш а кхолладалале дикка хьалха, зударий, кхерч ларориг хиларал сов, лоралла лелориг а хилла. Иза чIагIдо, тIаьхьо юкъадаьллачу, текъам-дин билгалбевлла лораллин цIуй-дели, массо аьлча санна стен хилла. Зударша, шайн лахьоран новкъахь, гуладеш хилла даа томехь долу ораматаш. Цу ораматех девзинарг, уьш даа магарца, я цамагарца, лоралла лелон мегаш дерш, я мегаш доцурш билгалдохуш гуладина зеран Iилма, тIаьхьено тIаьхьенга кхийдош кхиийна ду. Цу зеран новкъахь билгалдевллачу дарбанан ораматех, керла дарба кечдан дIаэеш хилла, дийната чуьра яхна меженаш (стим, доIах, хье, даьIахкан дама, цкъацца дIавш, ишт.кх.дIа.) а. Кхузаманан лораллин историн оьмар йолаелла, масех эзар шо бен дац. Делахь а, дуьххьарлера юкъараллин лоралла тидаме эца а, Iамо а дезаш хилар го вайна, иза хиларна «халкъан лоралла» олу кхетам кхоьллина бух. Адамо шен кхетам гулабина «эмпирически кепаца»98 , карадирзина лоралла тодеш хилла даима, цу адамо шена хьалха хIиттош хилла, лазарш кхуллу бахьана довзарца доьзна хаттарш. Бакъду, цу заманан адамин хилла дац кхузаманан хаарш, цаьрга дийцалуш хилла дац Iилман цIарах и лазар кхоллина бахьана. Цара лоруш хилла, и лазар тухург, адамна бевзуш боцу ницкъ хилар.\nБакъду, цу магин бахьанашца и лазарш дузар тIаьхьо хиллехь, дуьхьарлера кхетор, къаьсттина материалистин амал йолуш а, рицкъ даккхарца доьзна зерца бух болуш а хилла. Цул совнаха, адаман тидамехь ца дуьсуш хилла дац, Iаламан хиламаша адаман дахарна а, могашаллина а бо Iаткъам.\nКху декъан исбаьхьаллин сурт хIоттош, коьртачарех волчу турпалхочуьнан, Эян дахар чекхдала хIоьттиначу бахьанна гонахьа сурт хIоттош хан ца яйъа, цу гонахьа хила тарало жигараллина сан дешархо хьо тIекхиийта, аса довзийтура ду хьуна хааман аматаш.\nпродолжение следует в частях 7, 8, 9, 10, 11 и 12.\nПросмотров: 865 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/4


Пачхьалкхан цIе хийцина Македонин парламенто\nПачхьалкхан цIе хийцина Македонин парламенто.\nМакедонин парламенто гIортор йина цу пачхьалкхан цIе хийцарна. ХIинца иза хир ю Къилбаседа Македони. Маршо Радион Македонин сервисо бинчу хаамца, цу низаман проектана кхаж тосуш 120 депутатах дуьхьал хилла 39 парламентари.\nХIинца и низаман проект тIечIагIъян дIахьажийна пачхьалкхан цIе хийцарна дуьхьал волчу цу мехкан президенте Иванов Гёрге.\nЮгослави йоьхначул тIаьхьа Македонех йозуш йоцу пачхьалкх хилира 1991-чу шарахь. Цу хенахь дуьйна къийсам дIахьош ю иза, Македони аьлла цу пачхьалкхан цIе хиларна дуьхьал йолчу Грецица. Грекаша чIагIдо, цу цIарца ерг шайн пачхьалкхан къилбаседехь болу историн мохк хилла хилар.\nИ бахьана долуш Грецино сацийна латтош дара македонхой НАТО-на а, Евробартана а юкъабахар. ХIинца и некъ цу пачхьалкхана схьабиллина бу.\nГезгмашин-бутт чекхболуш Македонехь референдум хилира, пачхьалкхан цIе хийцарх а, Евробартах а, НАТО-х а иза дIакхетар хьокъехь а. 91 процент бахархой реза хилира мехкан цIе хийца а, НАТО-на а, цхьаьнакхеттачу Европина а юкъабаха.


Сейлмуханов Муса. Стихи | ВАЙНАХ\nСейлмуханов Муса. Стихи\n27.05.2019\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\n1аламе б1аьрг тухуш, со новкъа волу,\nЛоьху ас бацалахь лар яйна тача.\nДог а сан деттало, ша карзах долий, –\nБезаман дитташ т1е сихло со кхача.\nГенара суна го уьш мохо лестош,\nЗамано нилхдина, тишделла генаш.\nМерзачу ойлано уьш доггах хьоьсту,\nЛехьоеш 1индаг1ехь левзина хенаш.\nДас доьг1на кхиийна безаман дитташ,\nЛаьтта уьш тийналлехь,\nдог 1овжош, г1ийла.\n1индаг1ийн марзо схьаетташ,\nШун х1онехь ойланца\nда лаьттий хийла…\nшен мохехь хьийзош,\nКхоьхьу д1а геналле, мажделла г1аш.\nУьш леца г1ерта со,\nВу моьттий суо х1инцаъ\nД1аяхна бералла вуьтуш со генахь,\nНицкъ бац-кха и шераш\nГо суна вижанчохь мерзачу г1енах,\nкхиийна безаман дитташ.\nХьан деган йовхонехь\nЖимчохь ас ца юьтуш\nЯьккхина нана ахь, со ларвеш хан.\nХьайн синна там ца беш,\nца бузош кийра,\nШерашкахь хьисти ахь мерза наб сан.\nХийцалуш уьду къежъелла хенаш,\nЕса ю хьо йоцу дахаран ана.\nХьан деган йовхонехь левзина денош,\nМа ирсе хилла уьш, ма ирсе, Нана!\nХьоьга ас елхийча бух боцу ойла,\nХьан дашах там хуьлий,\nХьоьга ас елхийча ял йоцу г1айг1а,\nХьо орцах йолура даима, Нана.\nЦа юьтуш парг1ат\nхьо набарна тхьовса,\nХийла ас яйина Нана, хьан хан.\nЯцара сийсара, хир яц хьо тховса –\nЙог1ур яц кхин цкъа а,\nдог хьаста сан.\nДа воцу доьзал бу,\nнур дайна б1аьргаш,\nБохаман деза дукъ доьзалца ловш,\nУзарш деш лаьтташ ду\nДа кхалхар ца лалуш, малх бузу д1а,\nОйланехь беттаса а буса доьлхуш 1а.\nСтигланан 1аршехь дог\nДоьзална кхин гур бац\nден седа кхетта.\nХ1усамехь шийла бу да воцу мотт а.\nДуьне а хетало г1айг1ане готта.\nДа вара бакъонан, нийсонан терза –\nСобаре и вара, дика-вуо дерзо.\nЧ1аг1онан керт яра доьзална гонах,\nИ ларбан йоьттина хиндолчу вонах.\nХиларх некъ шога а, дахар а хала –\nДен дара хьекъал а, х1оранна дала!\nДа воцу доьзал бу –\nКъух даьлла хьулбаларх\nкешнашкахь барз –\nДен сирла васт хир ду доьзалца 1аш.\nДахар хестош дека иллеш\nДалла хастам хуьлда, бераш,\nД1аяларна хала хан!..\nКхин дац хезаш къиза, дера\nЛелха х1оьънаш, бомбанаш.\nХ1ун дара и, вайна гинарг? –\nБоьлху наной, баланаш…\nХала лайра махкахь динарг:\nАьтта ярташ, г1аланаш…\nЦу къизаллин 1азап лайна,\nХалонех чекх девли вай.\nХ1инца-м, берийн эшарш, иллеш\nДахар хестош декаш дай!\nДенна, денна хазлуш лаьтта,\nК1отарш, шахьарш, майданаш.\nХьовсал д1аса-массо меттехь,\nДахар тодеш адамаш!\nЮ вай къоман ирсан къайле –\nХаа лаахь, бераш, аш,\nЖимчохь дуьйна 1амаделаш\nНохчийн оьзда г1иллакхаш.\nДахар хаздан дац-кха атта,\nМашар ч1аг1беш, кхиалаш.\nНенан маттах марзо оьцуш,\nДеша, даха 1амалаш.\nДаймохк цхьаъ бу – вайн Нохчийчоь!\nКхин вайн боций хаалаш.\nДика а, вуо а цуьнца цхьана,\nДоькъуш, бертахь дахалаш!\nЖимчохь дуьйна дагна хьоме,\nХилла лаьтта стоьмийн беш.\nЦхьанхьа хир бац хаза, чоме\nМерза стоьмаш, кхузахь бен.\nБ1аьрса хьоьстуш техка д1аса,\nХилла баьлла бешахь стом.\n1ежаш, хьечаш – массо басахь –\nВоккхаверца лаьтта со-м.\nГенахь хеза мохо дегош,\nЛуьста генаш, кхорашца.\nМангал-комарш, сан са хьегош,\nКертан гечош къуьйлуш 1а.\nДиц ца ло цкъа нанас бешахь,\nЛехьош 1ежаш, дина дов:\n– Мегар дац к1ант рицкъа хьеша –\nДелан беркат ма ду стом!\nХ1инца цхьаннан беш ю лаьтташ,\nСтоьмех хилла ойланаш.\nГ1ийла йоьлхуш хета хьаьтта,\nЭгош шийла можа г1аш.\nМалх чубузу, сан куьг лоций,\nЮкъарйоккхуш ойла сан.\nМаржа я1 хьо, кхин хир йоцу,\nКхузахь марзо эцна хан…\nДош дитина хьайх ала\nГ1айг1ано кхолийнчу дийнахь,\nДош дуьтуш хьайх дикниг ала,\n1ожалло ваьккхи хьо ц1ийнах,\nБазбеш хьуо везначийн бала.\nЯздинчух цхьа а ца ваьлла:\nШа дерг а – Делера ду.\nДуьненчохь хан текхна ваьлла,\nХьо ваха эхарта чу.\nХьоьца тхан уьйр-безам тегна,\nКхолламо х1оттийра ловзар…\nХьо воцуш 1ийжар ду дегнаш,\nХьан иллис даьхнарш шаьш ловза.\nСамах дерг – сиха г1ан хилла,\nД1адаха, юхадоьрзур доцуш…\nНохчийчохь олу хьан иллеш,\nБезамца хьо дага лоцуш.\nХьайн ц1арца х1оллам ахь бити –\nБ1аьрхишна кошан барз ги.\nЦа хаьа мел зама йиси,\nДуьненчохь хьан доттаг1ийн.\n15 март 2014 шо.\nВайнах №4. 2019. Эл. версия\nНазад: Маргошвили Султан. Кегий дийцарш\nМаргошвили Султан. Кегий дийцарш\nВахид Итаев. Стихи\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (51) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (396) Поэзия (275) Проза (242) Публицистика (248) Статьи (777)\nВыберите месяц Май 2019 Апрель 2019 Март 2019 Февраль 2019 Январь 2019 Декабрь 2018 Ноябрь 2018 Октябрь 2018 Сентябрь 2018 Август 2018 Июль 2018 Июнь 2018 Май 2018 Апрель 2018 Март 2018 Февраль 2018 Январь 2018 Декабрь 2017 Ноябрь 2017 Октябрь 2017 Сентябрь 2017 Август 2017 Июль 2017 Июнь 2017 Май 2017 Апрель 2017 Март 2017 Январь 2017 Декабрь 2016 Ноябрь 2016 Октябрь 2016 Август 2016 Июль 2016 Июнь 2016 Май 2016 Апрель 2016 Март 2016 Февраль 2016 Январь 2016 Ноябрь 2015 Август 2015 Июль 2015 Июнь 2015 Май 2015 Апрель 2015 Ноябрь 2014 Октябрь 2014 Сентябрь 2014 Август 2014 Июль 2014 Июнь 2014 Май 2014 Апрель 2014 Март 2014 Февраль 2014 Январь 2014 Ноябрь 2013 Октябрь 2013 Сентябрь 2013 Август 2013\nГлава Чечни: наши гости были в восторге от увиденного в Грозном и республике\nСаламбек Алиев. Пусть больше никто не увидит Айна-Булак!


"UFC чемпионна дина вирана дина дика". ХIун ду Нурмагомедовна Оьрсийчоьнан турпалхочун цIе тилла аларна тIехьа лаьтташ\nЛахьан-бутт 09, 2020\nДагестанехь вина волчу Госдуман депутата Омаров Гаджимурада хьахийна UFC чемпионна Нурмагомедов Хьабибана Оьрсийчоьнан Турпалхочун цIе тилла езара аьлла. Оцу дехарца цо кхайкхам бина президенте Путин Владимире. Амма депутато аьллачо цецбаьхна нах бу спортсменашна а, полтикашна а, ткъа иштта могIарерчу бахархошна а юкъахь. ХIун ду депутата Омаровс кховдийначу инициативина тIехьа лаьтташ, кхочуш хуьлийла дуй цо кховдийнарг?\nОмаровс меттахдаьккхинарг чемпионан сий дарх хьакхавала гIортар а, популизм а бен кхин хIумма а дац. Депутатан Iалашо ю Хьабибан цIарна уллехь шен цIе яккхийтар. И тайпан нах шаьш бевзаш хилийта гIерташ бу, Нурмагомедоdн цIарах пайда а оьцуш.\nБисавалиев Магомед , "Дагестан" журналан коьрта редактор\nЦул сов, дукхачу хьолахь Оьрсийчоьнан Турпалхочун цIе туьллуш ю юкъараллин дахарехь дӀахӀоьттинчу политикан хьоле хьаьжжина. Даима а луш ца нисло иза хьокъдолчу нахана.\nПачхьалкхан думан кхечу депутата Хинштейн Александара дIахьедина, шена Хьабиб вевза дуккха а хан ю, ткъа Гаджимурадах лаьцна дуьххьара хезвш дц шена аьлла. И бу Омаровн а, цо хьахийначунна а белла мах.\nХинштейнна а, кхечу депутаташна а шаьш дуй хаийта вайн парламентарийн говза низамашдахаран инициатива хила еза, Госдумехь йийцаре еш йолу. Амма цу тайпаниг церан доцуш ду.\nЦундела царна кхин хIума ца дуьсу цхьацца пиар-акцеш дIаяхьар а бен, ЛДПР партин хьалханчица Жириновский Владимирца къийсам латтор а, Нурмагомедов Хьабибана Оьрсийчоьнан Турпалхочун цIе тиллар а саннарш. Кхечу тайпана - низамашкхолларан я юкъараллин – инициативаш церан хуьлийла а дац, иза иштта нисделла хила мега, уьш говза ца хиларна а, дахарехь тӀаьхьабисна хиларна а.\nИза ду Омаровс бечу белхан хатI\nОмаровс хьалха наибан Хьаьж-Мурдан докъаца доьзна хазадоцуш хIума дира, и дакъа лачкъа а дина Нухера. (Нухи – азербайджанхойн Шеки гIалан шира цIе. – Бил. ред)\nИ каш иттаннаш шерашкахь лардинчу Закаталыра , Балакенера а суьйлийн эсан сий дайъар ду иза. И каш бIаьхочун сийн символ яра Кавказана тIехьарчу меттигашкахь бехачу ламанхойн. ХIунда оьшура дакъа лачкъо? Иза а яра пиар-акци.\nИза ду Омаровс бечу белхан хатI. Кхечу агIор ша депутат хилар гайта ца ло цуьнга. И накъост ша вийцийта лууш ву, амма оцу Iалашоне кхача гIерта иза вуно говзалла йоцуш а, ирча а.\nНурмагомедовна Турпалхочун цIе тилла еза аьлла Омаровс вирана дина дика дина UFC чемпионна.\nНурмагомедов Хьабиб вуно шуьйра вевзаш ву дерриг дуьнентIехь, иза везаш ву нахана. Нагахь шена Турпалхочун цIе тиллахь иза, дера, тIеоьцур ма ю цо, нагахь ца лахь цхьана а стаган цхьа а хIума довр дац.\nАмма Омаровс шена пиар ян дагахь шен идея йовзийтаро Хьабибана дуьхьал цхьаьнатоьхна вуно дукха нах. Оцу гIуллакхо, цхьана декъана, сий дойъу спортохочун.\n"ХIокху дуьнентIехь цхьа а хIума дац, маттал а дукха чудоьллина латто дезаш", - яздира дукха хан йоццуш инстаграмерчу шен цхьана постехь Хьабиба. Суна хетарехь, иза комментарий ю Омаровс хьахийчунна спортхочо елла йолу. Депутатан цIе яккхар цуьнан дукха сий дар хир дара.\nХьабиб - инзаре социалан хилам бу. Суна хетарехь, иза юхавоьрзур ву октагоне, шен толамийн рекорд 30:0 хилийта. Цуьнан сий до адамаша чемпионах а, махкахочух а санна а, дена-нанна дика кIант хиларна а.\nШа вийцийта а, ларийта а, везийта а дерриг а дуьненна бахьана даьккхина Хьабиба, цуьнан политикан хьажамашна дуккха а нах реза бацахь а. Амма иза адаман билгало ю – цхьатерра ойла хуьлийла дац дерриг а адамийн.\n"Авторан бакъо" рубрикехь аьлларг цхьаьна ца догIуш хила а тарло редакцина хетачуьнца.


Нохчийн мотт компьютерна тIе баккха гIерта Урдунера нохчий\nУрдун - Нохчийн-lаьрбийн дошаман коьрта мужулт, 9Тов2012\nНохчийн маттана сагатдеш дукха нохчий бу, амма хIун дан деза и мотт денбан хууш кIезиг ву. Вайн мотт денбан онда гIуллакх долийна Урдунерчу цхьана нохчийн тобано.\nМаситта шарахь болх беш нохчийн маттахь ара мел хецна дошам чулоцуш, нохчийн-Iаьрбийн дошам хIоттийнера Урдунера Бети Ахьмада. 2006-чу шарахь дуьххьара арахийцира и дошам. 2009-чу шарахь шозлагIа ара хийцира цо иза.\nЧIогIа мехалла дошам ду бохуш дуьйцу иза кара мел кхаьчначо, амма и нохчийн-Iаьрбийн дошам долу дела а, Iаьрбийн мотт хууш кIезиг нохчий болу дела а, вайн маттана оьшу тоъал кхачам ца ло цу дошамо. Иза иштта долу дела, вайн мотт денбарехь, кхин а йоккха гIулч тосуш болх болийна Бетис.\nМаршо Радио: Ахьмад, нохчийн дошам хIоттийна ахьа хьалхa, цул тIаьхьа стенга кхаьчна хьан нохчийн мотт денбарехь долу гIуллакхаш?\nБети: Хьуна ма-хаъара, и дошам долош, шинан меттан дошам дара и, нохчий а, Iаьрбий а. Иза чекх даьккхича дагадеара суна оьрсийн мотт тIе тоьхча онда гIуллакх хира дара и дошам аьлла, оьрсийн мотт тIе тоха волавелира со. Дикка хан ю со и болх бан волавелла. ХIора дийнахь цу тIехь къахьоьгуш ву со. ХIинца цхьа 90 процент тIетоьхна ваьлла со. Диснарг дукха дац.\nСуна оьрсийн мотт дика ца хуун дела, оьрсийн мотт хуучарех дага а волуш иштта деш ду ас и бакъдерг аьлча. ЧIогIа догдохуш ву со хаза хетарца тIе эцар а, цунах пайда эцар.\nМаршо Радио: Нохчийн агIо тоеш, хьуна гIо деш дегIестнахь нах бара боху ахь?\nБети: Царех уггар суна гIо динарг Джамалханов вара. Цо чIогIа гIо дира суна. Цу хенахь аса цуьнга кехаташ кхоьхьуьйтура сайна ца хаьа дешнаш цуьнга билгала дохуьйтуш. Джамалхановера хилира суна уггар чIогIа гIо. Суна хетарехь, цу дошамах ДегIастнахь уггар дукха пайда оьцур бу.\nДегIастнахь оьрсийн мотт вуно дика хууш бу. Наггахь нохчийн маттахь яздина дешан духьал Iаьрбийн дош хуьлу, ткъа иза я шира дош хуьлу я массарна хууш ца хуьлу. Iаьрбийн маттахь цуьнан маьIна хилча, Iаьрбийн мотт хууш воцчуьнан пайденна хира дац и дош. Бакъдерг аьлча, оьрсийн мотт дуьненан юкъар мотт бу, массарна хууш бу и, нохчийн маттахь маьIна доккхуш, оьрсийн маттахь хилча кхин пайденна хира ду аьлла дагахь, иштта хилира оьрсийн мотт тIетохар. Нохчочуьн декхар ду шайн мотт Iалаш бар а, бийца гIертар а.\nМаршо Радио: Бетис ца аьллехь а, цу балхана дикка харж оьшур ю. 2011-чу шарахь, нохчийн Iедалан куьйгалхо, Кадыров Рамзан Урдуне веъча, Бетис дошаман цхьа копи совгIатана елира Кадыровна. Нохчийн Iедало тIе а лаьцна, кхин дIа мотт денбеш дIакхехьарх догдохуш. Бетин дагара данне дацара нохчийн Iедал. Бети дошам мехалла хилар цхьа а шеко йолуш дац, хIетте, дошам хиларх дуьненан\nтIехь массо меттахь болу нохчашна кIезиг пайда хуьлу ишттачу дошамах. Иза вайн мотт денбан тоьар доцийла хууш, Бети гIуллакх эрна ца дахийта, Урдунера компьютаран говзанчаш тIекхетта, жимма чехко гIуллакх долийна мотт денбарехь. Цу говзанчашна хьалха ваьлла волу Абдалла Iумар ша цхьаьна тоьхна тобано деш долу гIуллакх иштта дуьйцу.\nМаршо Радио: Iумар, Нохчийн маттана тIехь аша болх бен мел хан ю?\nАбдалла: Суна хетарехь цхьа 4 шо ду.\nМаршо Радио: 4 шарахь, аша хIун гIуллакхаш новкъ даьхна нохчийн маттахь?\nАбдалла: Бакъдерг аьлча, Ахьмад Бетис дина кийча дошам дара кехат тIехь. ХIинца тхан кийча хIун ду аьлча, компютар тIехь цхьа программ ю, нохчийн маттахь ахь дош чуделча, Iаьрбийн матте доккхуш электронан дошам ду иза. Нийса-йоза билгала доккхуш, и кхин цхьа программ ю. Нохчийн дош гIалат яздича, нийса дош схьалуш программ ю. тIеххьарадерг, «I» элп юкъахь долуш нохчийн зорба-экъан, киборд, программ ю. И зорба-экъан программ кийча ю хьаммена компьютеран чу хIотталур йолуш.\nМаршо Радио: Уьш-м даккхийра гIуллакхаш ду, амма 5-6 шарахь хIунда Iийна шо и гIуллакхаш деш?\nАбдалла: Цхьаъ мукъа хилча, хIора денна гIуллакх деш, атта хира дара иза, амма тхо, болх беш дерш, мотт хууш верг 2 ву, компьютар хууш верг 3 ву. Уьш шайн кхин белхаш болуш бу. Массарна атто ца болу денна вовшах кхетта, болх муха бан беза а, хIун дан деза бохуш сиха гIуллакх дан. Цундела, мукъа хилча кхин сиха лелара дара и гIуллакх.\nХIинца, электронан дошам хIоранне компютар тIехь хила деза. И дIаса декъа атта дац, декъчий, нахана хийцамаш беш дохадан йиш хир ю, цундела, цхьа Вибсайт йина вибсайт-хул кхин атта хир ду и даржадар. Вебсайт хилча, цхьа аьтто, нохчийн маттахь яздича, оьрсех а нохчех дешан маьIна а луш хир ю.\nЦул сов, хIинццалц граммар нийса еш программ яцара, иза а хир ю Дала мукълахь, хан хилахь. Йоза нийса до программ хира ю вебсайт тIехь.\nМаршо Радио: Мел хан хьашт хир ю шуна?\nАбдалла: ХIора цхьаъ шайн балхахь волу дела, кIирнахь цкъа бен вовшах кхета меттиг ца йолу тхуна. Мукъа хилча кхин сиха хира ду.\nМаршо Радио: Дала аьтто бойла шун.\nАбдалла Iумар Швецехь лекхар дешар дешна ваьлла цигахь компютарашца болх бина 3 бутт хьалхa Урдуне юха веана Урдунехьа изза болх беш ву. Абдаллас юьйцу проект, нохчийн мотт денбарехь боккха гIулч бу. Ишттачу проекто, хенан йохалла, тайп-тайпан йолу нохчийн меттан кепаш акценташ а, меттан лардаш, граммар, вовшахтоьхна цхьаъ йийра ю. Абдаллас йийцина Вебсайт а, нохчийн нийса-йоза нийса ю программаш хIиттон говзаллаш йолуш ю цу компьютеран говзанчашкахь, ткъа царна оьшу меттан Iилманчашах цхьаъ Бети ву, Бетина гIо-накъосталла деш нохчийчохь меттан говзанчаш бу.\nНохчийн мотт компьютерна тΙе баккха Урдунера нохчий


Кийчле вай къиноех цIендала — Сердало\nДукха ха йисаяц из бахьан долаш Дала ший лаьшта гештдеш, уж къиноех IоцIенбеш бола мархий бутт хьалаца. ХьатIакхаьчар морг ба бусалба наха сатийсса беза параза мархий бутт. ХIара шера из ха хьатIа мел йоагIача хана, цунга сатувсаш, сихагIа марха хьалацар догдоахаш хьежаш хул Даьла лай.\nБусалба Iилма дийшача наха хьадувц вайна параза мархий Рамадан бетта дозал, из кхабар мел боккха маьл болаш да, бусалба наха цунгахьа боалаш бола пайда мел боккха ба. ХIара бусалба саг Рамадан бетта дозалах дIакхетар догдоахаш, кхайкамаш ду Iаламнаха шоай хьехамашкахьа. Бусалба дог долаш, Даьлах кхераш болча наха раьза болаш, шоаш Кхеллачунцара гаргалол чIоагIъе уйла йолаш, тIа а эц дийшача наха кхайкадер. ХIаьта из ца дезаш, цунгахьа букх берзабаь саг кхераме ва, из Даьлах ца кхераш саг ва. Дала лорадолда вай цу моргача нахах.\nХетаргахьа, вай мехка бахача бусалба нахах наггахьа саг хургвац параза марха кхабанза даргдоацаш кхаба дезалга ца ховш. Цунга хьежаш, моаршал хаттарца из тIаэцаш, цох доаккхал деш, раьза болаш дувц наха параза мархий бетта дозал а, цу чухьа хила деза гIулакхаш а. Бусалба Iилма дийшача нахага дIахаьттача, цар хьадувц, укх езача хана дика хIамаш хьадар, вIаший дIа-хьа къинтIерабувлаш, гаргалонаш хетташ, шоашта Даьла раьза хургвар деш, цхьа юкъ йоа ца еш, къахьегаш нах хила безалга.\nХIара марха кхоабаш волча сага лораде дезаш, уж цо кхоачаш ца дича, Дала цун марха къоабалдергдоацаш бехкамаш да бусалба сага ханза даргдоацаш, цо лораде а дезаш.\nУж да: са хьатассачахой малх чубиззалца йолча хана чу даарахи маларахи мотт ца тохаш лоравала везаш хилар марха долаш вола саг. Цул совгI ший бIарг, лерг, мотт, уйла воча хIамах лорадеш хила веза из, ше марха кхоабаш хьийга къа зехьа хургдоацаш. ХIаьта бусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, вай пайхамара аьннад: «ЦIена, Даьла духьа, Даьла маьлага сатесса а волаш марха кхаьбача сага цун хьалха дIа мел дахача къиношта Дала гештдергда». Боккха къахетам ба вайх Дала баьр, вай доаккхал де а дезаш, цох Даьла хам бе а безаш, денна хоастам кхайкабе а безаш.\nХIара шера параза марха кхоабаш бола нах хьасовбувлаш латт дерригача дунен тIа. ХIаравар шийна Даьлагара дика лохаш, цу бетта Даьла раьза ве уйла йолаш, шийна Iел дикагIа йола моттиг Iалашъе гIерташ хьувз. Иштта вай мехкахой а шоашта Даьлагара къахетам бехаш, дикага сатувссаш ба мархий бутт хьатIабоагIаш хиларца. Бакъда хьалхара марха кхоабаш болча наьха, малагIча боараме, мишта кхаба деза марха, яха, хаттараш хул. ХIаьта цу хаттарашта жоп лургда вай дIахо бусалба Iилма дийшача Йовлой Iабдуссаламаца:\n— Параза марха яхар фуд, мичара хьадоагIаш да из?\n— Марха яхар Iарбий меттала ассиям яхилга да. Цун дошлорга маIан а шарIан маIан а белгалдаьд Iаламнаха. Дошлоргагахьа дола цун маIан да – хIамах юхакхетар, хIаьта шарIанга диллача – къаьстта Дала ШариIатаца белгалдаьккхача хIамах юхакхетар да, марха зе деш, из дохадеш долча хIамах юхакхетар. Марха кхоабаш волча сага лораде дезаш, из юхакхетавезаш хIамаш да Iуйра ламазагара дIадола а денна маьркIижа ламаза ха хьаотталца йолча хана чухьа. Даьла Элчанга, Даьла салам хилда цунна, мархий бетта марха кхабар параз дарах дола вахIи Iодоссале, вай пайхамара, Маккара Мадинате хьижрат даьчул тIехьагIа, хIара бетта кхо ди марха кхоабаш хиннад, мархий бутт параз а баь, кхаба безаш тIабиллалехьа. Iашура ди кхоабаш хиннав Даьла Элча. ХIаьта Даьла Элчас хьижрат даьча шоллагIча шера Дала, параз а баь, тIабиллаб Рамадан бутт. Из марха параз деш доссадаьча Сийдолча Къуръана Бакъарат сурата чухьа I83 аятагахьа йоах Дала: «ХIай им дилла нах, шоана тIехьа марха кхабар тIадиллад оаха, хьалха дIадахача умматашта санна, шо Даьлах кхераш хургдолаш». Вай кхаба а дезаш, кхабанза даргдоацаш да параза марха.\n— ХIаьта Даьла Элчас, Даьла салам хилда цунна, ше масса шера марха кхаьбад?\n— Вай пайхамара ийс шера кхаьбад параза марха, хIаьта ийслагIча шера из цо кхаьбача, из, дIакхелха, Даьла кхеле дIавийрзав. Иштта цу хана денз бусалба наха кхоабаш хьадоагIаш да параза марха.\n— Параза марха хьатIадоагIача хана цунга хьежаш, кийча хила везий саг?\n— Дала дика даь, дика лай ба пайхамара хоастабаь нах, уж ба, пайхамара хоастабарах тарра, Элча ше волча заман чухьа хиннараши Элчан заман тIехьа хиннараши, царна тIехьа хиннараши – кхо тоаба. Иштта уж а царна тIехьа хьабаьхка Iаламнах, Даьла авлияаш а мархий бутт хьатIакхача ах шу дисача хана кийчлора, йоах, мархийна духьалбаха. ХIай веза Даьла, цу мархий беттага дIакхача низ балахь тхона, из кхаба аьттув баккхалахь тха, яхаш, Даьлага кхайкаш хиннаб уж. Шоаш дийна а болаш из марха хьатIакхачарга цар сатувсаш хиннад, цунгахьа болча пайдах, маьлагахьа, къахетамгахьа дакъабахардухьа цунга сатувсаш. Мархийга кийчваларах цхьа дакъа да-кх цунга сатувссар.\n— ТIаккха мишта духьалваха веза бусалба саг параза мархийна?\n— Даьла салам хилда цунна, вай пайхамара къамаьл доагIа: «ХIара мархий бетта даь дика, Iа итт дика дича санна маьл язбеш, ворхI бIаьннега кхаччалца совдоаккхаш ва Даьла, марха мел доацар. ХIаьта марха ший да йоах Дала, цун бекхам а цох йоал а ше лургья», аьнна. Боккхача къахетама, боккхача пайда духьалводаш ва мархий бетта духьалводаш вола саг, шийна тоба де а, даькъала хила а, АллахIа мара боарам булургбоаца маьл хьабаккха а, АллахI раьза ве а, ший дегI каша Iазапах, ЖожагIатен Iазапах, воча хIамах кIалхардаккха а, иштта гIадваха волаш духьалваха веза мархий бетта. Мархий беттан кийчо ярах кертте оттадаь хIама да Iаламнаха – тоба дар. Из да ше дIаяхача хана чухьа даьча вонах дехке валари, ше лелаяь Iоасал йитари, кхы дIахойодача хана дерг ма дац аз из, аьнна, чIоагIо яри, шийх хьаьрча дола хьакъ дIадалари.\nГеттара наха теркал де дезаш, динза даргдоацаш хIама да нах вIаший къинтIерабувлар, шоайла тIера хилар, Даьла духьа дукхабезар. Шоашта вас хинна хIама дале, Даьла духьа шоайла къинтIерабувлаш хила беза мархий бетта духьалболхаш бола нах. ИйгIа багIача наьха Iамал къоабалъеш яц. Цох а лоравала веза бусалба саг.\n— Хьанна тIа да параза марха кхабар?\n— Мархий бутт хьатIабоагIаш бусалба сага кхетаде дезаш да, мархий бутт Даьла параз хилари, из кхаба безаш хилари, цу Даьла декхарах саг кIалхарварг цахилари. Марха кхабар параз да хIара бусалба а волаш, пхийттара мел ваьннача хьаькъалеча сага. ХIаьта кхалсага хIара бетта хулаш дола лазар долча хана а, бер даьчул тIехьагIа IоцIенлуш йола ха дIаяллалца а – шовзткъа ди да уж – тIадац марха кхабар. Марха кхаба низ кхоачаш волча сага пхиъ бахьан да из кхаба дезаш: бусалба хилари, хьаькъале хилари, пхийттар валари, кхалсаг цу лазарех цIена хилари, марха кхаба низ кхачари – уж пхи хIама шийгахьа долаш волча сага из кхабар параз да. ТIаккха ше марха кхоабаш волча сага ният де деза, аз ният дир, укх шерарча параз мархий бетта марха кхаба Далла, аьнна. Ишта из ният де а деза марха кхоабаш волча сага, хIара дийнахьа из керда а доахаш. Дагахьа из хилар, важиб да, меттаца дIаалар суннат да. Нигат дара дешаш багах дIааьннадац аьнна, сага марх цахулаш хIама дац, нагахьа санна ше марха кхаба воалилга а ховш дагахьа цун из хиннадале. Мархийна деш дола нигат бийсан чухьа де деза, маьркIижа ламаз ха хьахинначул тIехьагIа Iуйра ламаза ха хьаотталца йолча хана чухьа. Бакъда нигат де вицлой а, марха кхабара гIулакх цо кхоачашдаьдале, ният де вицвеннав аьнна, ният кхоачаш хулаш да. Вай Пайхамара аьннад, Даьлагара салам-моаршал хилда цунна: «Кхаба ма беззара мархий бутт кхаьбача сага хьалха дIаяхача хана чухьа цо мел даьча къиношта Дала гештдергда, къаьстта Ялсмала Дала ниIмат а кийдергда цунна». Боккха болх ба из.\n— Сенга кхоачаргва бизза мархий бутт кхаьба саг?\n— Кхаба деззача тайпара марха кхаьба саг доккхача дикага кхоачавергва Дала. Из фуд аьлча – даарах, маларах юхакхийтта, Даьла раьза воацача наькъах юхакхетар да. Марх кхоабаш вола саг ший дегIа маьженаш лорае декхарийла ва, бIарг, мотт, лерг воча хIамах ца кхетийташ. Иштта марха кхаьба саг чIоагIа воккхийвергва Дала бекхам беча дийнахьа. ТIаккха вай пайхамара йоах, Даьла салам хилда цунна: «Марха кхаьбача сага шиъ гIадвахар да, хьалхардар – марха доастача хана гIадвахар да, шоллагIдар – Къематдийнахьа хургболча маьлага кхачар цунгахьа хургболча бекхамгахьа кхаьча гIадвахар да». Иштта цхьаькха а пайхамара къамаьл доагIа: «Аррайян яхаш Ялсмале я, цу чу гIоргбац марха кхаьба нах мара». Цхьаькха аьннад пайхамара, Даьла салам хилда цунна: «Даьла къахетамга сатесса а волаш, мархий бетта Iибадата лаьттача сага хьалха дIамел дахача къиношта дала гештдергда».\n— Маца хьалоац параза марха?\n— Вай дийшача наха баь соцам ба, май бетта I5 дийнахьа сайранна бутт хьабIаргагой, I6 ди марха а кхоабаргдолаш, цу буса бутт бIарг ца гой, I7 ди марха а хургдолаш.\n— МалагIа Iамал йича бакъахьа я параза мархий бетта?\n— Мархий бетта эггар дукхагIа сага ергйола Iамал я – Къуръан дешар. Iаламнаха аьннад, Рамадан бутт – Къуръана бутт ба, аьнна. Цул совгIа Даьла цаI веш, Даьла цIенвеш, Далла хоастам беш, Даьла воккхийвеш дола зикараш дукха яхар геттара маьл болаш да бусалба сага. Даьлага хьесталуш, шийна а ший цIен наха а, мехка а, бусалба наха а дика дехар, унахошта моаршал дехар, иштта дукха дуIаш дар чIоагIа дика да. ТIаккха мархий бетта сагIа далар а деза да. Мархий бетта деш дола дика ворхI бIаьннега кхаччалца маьлагахьа саг соввоаккхаш да аьлар вай. Имама Муслима а Бухаре а хьадийцача къамаьлагахьа вай пайхамара аьннад, Даьла салам хилда цунна: «ЖожагIатенах кхералаш, ах урма сагIийна еле а». Цу къамаьло хьахайт вайна сагIа даларо адам ЖожагIатенах лорадеш хилар. Ат-Табарани яхача Iалама сага цIарагIа хьадоагIаш цхьаькха вай пайхамара къамаьл да, сагIо 70 вон ниI дIакъовл, аьнна. Иштта Ибн Хьиббан яхача Iалама сага дийца къамаьл да, пайхамара йоах, аьнна: «ХIара къонах ше дунен чухьа деннача сагIий Iина кIалха хургва кхоана Къематдийнахьа». Цхьаькха къамаьл да, вай пайхамара аьннад, аьнна: «Ах хурма миссел дунен чухь деннача сагIан маьл Къематдийнахьа Iухьуд лоам миссел Дала совбоаккхаргба». ТIаккха сагIа луш волча цу сага теркалде дезаш хIамаш да: дIадала дезаш параза загат а долаш, наьха декхар а долаш, сага деннача сагIах сагIа хургдац, Дала къоабалдергдац из, аьннад Iаламнаха, цудухьа цкъара ший декхар дIадалар гIойле я сага. Нагахьа санна ший декхар доаллаш вола саг къинтIера а ваьккха, тIаккха цо сагIа лой, из Дала къоабалдара гаргагIа да, аьннад Iаламнаха.\nХоза Iадат а хинна дIаэттад тIехьарча шерашка вай паччахьалкхен керттерча шахьаре Москве, бусалба нах тIа а хьехаш, марха даста сайренаш кийъчеш дола гIулакх. Укх шера а бусалба нахага марха доастийташ моттиг Iалашъяьй Москверча Постпредство викалаша май бетта 19 дийнахьа Поклонная гора оалача метте дагIача маьждиге.\nВIашагIкхетара лерхIаме хьаьший хургба ГIалгIайчен Мехкада Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Беки Россе муфтий Совета тхьамада Гайнуддин Равили. Иштта цига дакъалоацаш хургба Москверча бусалба дина урхлен викалаш, правительства викалаш, Госдуман депутаташ, иштта Москва шахьара бахархой.\n«Ер вIашагIкхетар Iадат а хинна дIаэттад вайна. Укхаза гуллу политикаш, дина хьехамчаш, Iилманхой, низъоамалхой, искусства даькъе бараш, бизнесменаш – шоайла башха хьал дола нах ба укхаза гуллураш, тайп-тайпарча къамах бола. Цу тайпара вIашагIкхетараш деш хилча, дикагIа довз вай, дин гIулакх довз, вай къаман оамалаш кхычарна дIайовз, дин дувц, вай Iадаташ дувц» — аьнна, белгалдир ГIалгIайчен Мехкадас Баматгире Юнусбека.\nМарха даста хьаьший гуллургба май бетта 19 дийнахьа сайранна 19:00 сахьат даьлча. Гуллу моттиг: Москва, тIаьре Минская 2Б, Мемориальни маьждиг.\nХьамсара «Сердало» дешархой, укх йоазон къамаьла чаккхе еш аргдар аз вай мехкахошка, нагахьа санна моллагIча сага халахетар даь, вас хинна воаш дале, цу сага Даьла духьа къинтIердовла хьожаргдар вай. ХIаьта воаша эгIазвига саг вале, из а воашта къинтIеравоаккхаргвар вай Даьла духьа. Нагахьа санна наха дика дIадеш вай хуле, вайна из дика юхадекха нах овттабергба Дала. Дикача хIаманна тIакхувш, цунгахьа совдувлаш хила деза вай, воашта Даьла раьза веш.\nМаьрша боагIалба вайна хьамсара параза мархий бутт Рамадан!\n← Халкъа йоазонхочох йола уйлаш\nЧемпионат мира – 2018 →\nВ мечети города Сунжа в течение трех дней впервые будет проходить выставка священных реликвий Пророка


Шемарчу Хама провинцин Къилбаседанерчу кIошташкарчу объекташна а, Идлиб гIалахь а бомбанаш етта йолийна оьрсийн а, Шеман а кеманаша шинаридийнахь. Reuters агенталло а, туркойн Hurriyet, Anadolu хьосташа а, ишта Ковентрехь (Великобритани) куп тоьхначу адамийн бакъонаш ларъярна тIехь мониторинг латточу Шеман центро а Iораяьккхина и информаци.\nШемахь дуьхьало латточу оппозицин зерашца, оьрсийн кхаа кемано масех иттанашкахь тохарш дина. Бакъонашларъярхошна тIе а тевжаш, Reuters агенталло хаамбо, авитохаршкахь мел лахара 13 маьрша вахархо верах.\nШемахь бомбанаш еттарх информаци гучуелира, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда Шемане а, Оьрсийчоьне а, ГIажарийчоьне а "гуманитаран гIалатах" ларло, нагахь Шеман президенто Асад Башара Идлибна тIелатар дахь аьлла, дIахьедина масех сахьт даьллачул тIаьхьа.\nОьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а, ГIажарийчоьнан а Идлибарчу хьолах а, мухIажирийн проблемех а дийцарш дIадахьа официалехь дIакхайкхадале дIадолийра кеманашца тохарш.\nТIеман операци Идлибехь йолорца ша саготта хиларх дIахаийтина ишта туркойн президенто ЭрдогIан Реджепа.\n"Оцу регионера ситуаци Iаламат чIогIа ладаме ю тхуна. Цигахь лелориг къизалла ю. Нагахь оцу кIоштахь бомбанаш еттахь, дукха нах хIаллакбийр бу", - аьллачу президентан дешнаш даладо туркойн Hurriyet газетано.\n"Коьртехь "Джебхат ан-Нусра" тоба а йолуш, Идлибехь масех иттанашкахь эзарнаш экстремисташ гулбелла хиларца" долийна тохарш аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей\nИшта цо бахарехь, Оьрсийчоьно гIо дина "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн карара Шеман коьрта дакъа маьршадоккхуш, доккхачу декъанна, Алеппо а, Палмира а.\nМинистрна хетарехь, сих-сиха шен цIе а хуьйцуш лела "Джебхат ан-Нусра" - уггар а боккха кхерам бу тахана Шемахь. Лавров тешна ву, оцу тобан ницкъаш Идлибехь дIатарбелла бу аьлла.\n"ООН-ан Кхерамзаллан Кхеташонан сацамашкахь язбина болу террорхой бу уьш", - дIахьедина арахьарчу гIуллакхийн урхалхочо.\nОьрсийчоь, ГIажарийчоь а санна, "Шеман Iедалхоша кхайкхина яхана болх беш ю", ткъа кхиберш, Iамерка а цхьана, "низамашкахь лелаш бац" аьлла, билгалдаьккхина Лавровс.\nШемахь бомбанаш етта йолийначул тIаьхьа Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Помпео Майка дIахьедира: "Тхо тешна ду, и проблема дипломатица дIаерзор ю аьлла".\nИшта хаамбо Помпеос, Идлибна тохарш долорах ша дийцарш дIадахьарх Оьрсийоьнан а, Туркойчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министршца: Лавров Сергейца а, Чавушоглу Мевлютца а.\nХьалхо Евробертан а, Iамеркан а векалша масийттазза дIакхайкхийра, Идлиб схьаяккха Iалашонца Шеман президенто Асад Башара йолийначу тIеман операцина шаьш саготта хиларх.\nЦарна хетарехь, маьршачу бахархошлахь даккхий зенаш дан тарлора оцу операцино.\nНагахь Идлибехь химин герз леладахь, Iамерко Шеман Iедалхошна "луьра жоп" лург хиларх дIахаийтина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман министралло а, президентан къоман кхерамзалллехула волчу хьехамчас Болтон Джона а.\nКхо миллион гергга стаг веха карарчу хенахь Идлибехь. Миллион гергга ду царлахь бераш.\nИдлиб йоккхуш, хиндолчу тIеман тасадаларшкахь 800 эзар гергга вахархо шайн хIусамех а ваьлла, мухIажир валарна кхерамаш лаьтта Цхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацехь.


"Марнанас а, ялх несо а" юкъаметтигаш къастийра Соьлж-ГIаларчу сцени тIехь\nГIуран-бутт 16, 2017\nНохчийчоь -- "Марнана а, ялх нус а" спектакл гойтуш даьккхина сурт. 15. ГIур. 2017\n"Ялх нуссий, марнаний" спектаклан премьера хилира шоьта-дийнахь Соьлжа-ГIалахь. Вевзачу режиссера Хакишев Руслана хIоттийна ю иза. Охьахаа меттиг боцуш, юьзна зал йолуш, дIадаьхьира дуьххьарлера гайтар.\nУзбекийн яздархочуьнан Сайд Ахьмадан дийцар тIера спектаклан коьрта сюжет ю, марненан а, цуьнца цхьаьна кертахь ехачу ялх несан а юкъаметтигех. Буьрса амал йолчу марнанас шен куьйга кIел латтабо несарий, ур-аттала шайн-шайн чубирзича а, телехьожийлехь муьлхачу канале хьажа мегар ду бохуш хьехамаш а беш. Керла ялийначу несана ца дезало иштта Iуналла, цуьнгара болало и несарийн гIаттам.\nШен амалехь йолу марнаний, несарий, царна юкъахь лаьтта кIентий. И тема язйинарг узбек валахь а, нохчашна а герга ю иза. Эххар а, марнана къера хуьлу, ша лелош дерг нийса доцийла а кхетий. Амма тIаьххьара дош олу, ша иштта луьра кхерч латтийтархьама яра олий.\nАла догIу, спектакль нахана гайтале цхьа де хьалха цуьнга хьаьжна республикин культурин министерствора экспертийн кхеташо. Цуьнан сацамца цхьацца кийсакаш дIаяьхна я хийцина.\nРежиссеро Хакишев Руслана дийцарехь, дукхачу декъана спектаклера мукъамашна хаттарш дара: "Ша-тайпа хIоттийна ю иза. Узбекаш балахь а, вай а ма дай уьш санна бусалба нах, культура а йолуш. Хьуна хьайна гира-кх иза тIе муха оьцу наха".\nЦхьана кийсакехь нус дIаяхийта аьлча, цхьана турпалхочо элира: "ДIа муха йохуьйту, дIабахийтинарш а юхабалош хилча?". Иза а аша шаьш юкъаялийна реплика ярий, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира режиссера Хакишевс: "Ю, цу хенахь иштта ма дацарий. ХIинца иштта ду. Хьо нийса кхетта".\nЖурналистийн вастехь хилла волчу актера Исраилов Хож-Баудис иштта туьду спектаклан чулацам. Ша вистхуьлуш цо иштта элира: "Социалан агIор маьIна долуш ю и спектакль. Марнана, несарий, цхьа доьзал хилар ду цигахь коьртехь дуьйцург. Да-нана шен доьзал кхето-кхион гIерта. Шаьш кегий болуш, цу хIуманан тIалам ца бо цара, амма баккхий хилча, кхета боьлча хала хуьлу. Иштта цуьнах лаьцна ю и спектакль".\nСпектакл дIайирзинчул тIаьхьа сурт доккхуш Iедал ду иза хIоттош дакъалаьцначеран.\nХьажархоша и спектакль дика тIеэцаран билгало яра мел долу билет доьхкина хилар. Комеди иза ялахь а, цо айъинарг балане хIума ду.\nИштта ойла ю Юсупов Руслан цIе йолчу хьажархочуьнан: "Бала-м бу иза, доьзалш, нуссий, марнаний, церан юкъаметтигий. Цхьана агIор, и доьзалш ларбан гIерта марнана. Вежарий массо а уллехь хилча дика ма ду. ЧIагIо хуьлу. Барт бохор бац. Цхьаьна, вовшашна накъосталла а деш, Iийча, хаза ду-кх. Нанас, бакъду, наггахь дIахеца деза бераш, чIегIардиго санна. СхьабогIур бу. Цигахь а бен хир бу, кхузахь а хир бу".\n"Марнаний, ялх нуссий" спектакль дуьххьара хIоттийна яц нохчийн театрехь. Советан заманахь а, деххачу шерашкахь коьрта спектакль санна лаьттина иза. ХIетахь цуьнан цIе яра "Несарийн гIаттам". Тахана и цIе, нохчийн кхетамца йогIуш йоцу дела, хийца дезна.\nХачукаев Сайд-Мохьмад: Дагадовлу хан тIекхаьчна вайна!


Товбеца-бутт 25, 2021\nМасех Европан пачхьалкхашкарчу урамашка бевлла иттаннашкахь эзарнаш бахархой, коронавирусан ун ца даржийта ечу вакцинацин низамашна шаьш реза цахилар дIахаийта.\nКъаьсттина дукха нах арабевллера Францехь, динчу лараршца, цигахь дуьхьал ваьлла хилла 160 эзар стаг. Ресторанашка а, кхечу нах гуллучу меттигашка а воьдучу заманчохь лерина карахь бакъо хила езаш юкъадаьккхинчу низамна дуьхьал демонстраци бевллера уьш. Иштта реза бацара уьш, массо а медицинан белхахошна прививкаш яр тIедожорна а.\nДоккхачу декъанна, маьрша дIаяьхьира протесташ, амма Парижехь Бастилин майданахь полисхоша бIаьргаш Iовжон газ хецнера, гулбеллачарлахь цхьаммо "Маршо! Маршо!" бохуш, мохь тоьхна, полицин эпсарна тIе гIант ластийча. ТIаьхьо полицино демонстранташ Триумфалан аркана гергара дIакъахкош хиш диттинера.\nФранцехь бахархой дуьхьалбевллачу низаман проекто доьхку карахь вакцинаци йина сертификат дацахь а, йа негативе тест яцахь, йа коронавирус текхна ву аьлла, тоьшалла дацахь музейшка а, кинотеатрашка а, ресторанашка а, барашка а, туристийн объекташка а, ишта кхин йолчу меттигашка а вахар.\nЭзарнашкахь протестхой гулбеллера Римехь а, Италин кхечу гIаланашкахь а маьрша дуьхьало ян Iедалхоша "баьццара кехат" дехарна ресторанашка а, стадионашка а, кинотеатрашка а, кхийолчу нах вовшахбетталучу меттигашка а кхача.


Гуьржийчоь -- Гуьржийн эскархоша, цхьанна герз а тухуш, шайн юьртахой дIалецначул тIаьхьа Iедалшкара жоьпаш хаза лууш бу ПIаьнгазара бахархой. ГIур. 27, 2017.\n"Дуисехь нохчочунна герз тохар эскархойн говзалла ца хилар ду"\nМасех де хьалха ПIаьнгаз-чIожехь гуьржийн лерринчу ницкъаша дIаяьхьна операци, аьлча а, цуьнан жамIаш тахана а шуьйра дийцаре деш ду. ДIалаьцна ву бохучу пхеаннах цхьаъ - 19 шо долу Мачаликашвили Темерлан хIинца а дарбанан хIусамехь ву.\nХIетахь дуьйна меттаванза ву иза. Къона стаг вижина Iуьллучу хенахь, меттахь воллушехь, цунна коьртах герз тоьхна низамхочо. Вукху веаннах аьлча, талламаш дIабоьлхуш бу, амма, коьрта дийцарш дийна висар шеконехь долчу Мачаликашвилина гонах ду.\nМассара а хоьттург цхьаъ ду: хIун бахьана дара цунна герз тоха? КIентан карахь граната хилла бохуш, бехказлонаш лоьху низамхоша, амма цуьнан юьртахоша а, юкъаралхоша а аьттехьа тIе ца дуьту иза.\nЦуьнах лаьцна иштта элира «Кавказан къаьмнийн интеграцин фондан» президенто Идигов Iумара: «Шинна а бIаьргана операци йина хилла ву иза. Волучеран цхьаъ бен а вац. Цхьанна а агIор ДАIИШ хIун ю хууш стаг а вац иза.\nВижина Iуьллучу хенахь, чу а лилхина, цунна коьртах герз тоьхна цара. Иза мича туху хууш а ца тоьхна. Герз тоха оьшуш а дацара цигахь. Лаца а лаьцна, дIавигчахьана даьлла дара».\nПаьнгазера оцу операцехь жима стаг лазор дуьйцуш, цхьаболчара иза ларамза хилла хIума дац бохуш дуьйцу. Иза бакъ ца до Идиговс.\nЦунна хетарехь, говзалла лекха йолу нах кIеззиг бу гуьржийн полицехь а, эскарехь а: «Цхьаболчара леррина тоьхна боху и герз. Ца тоьхна. Иза зеделла ца хилла дела тоьхна. Шевернадзес а, Саакашвилис а йина тIеман система кхеран йоцуш ю. Говза берш дIа а бовлий, Украине а, ДАIИШе а шайна ахча даккха оьхуш бу».\nШа кху деношкахь Iоттавелла боху юкъаралхочо Идиговс гуьржийн эскархойн говзалла ледара хиларца. Иза муьлхачу хьелашкахь гира шена а дийцира цо: «Кхеран говзалла цахилар гуш ду. 2-3 де хьалха охьавогIуш ву со, цхьана хIоллам хьалха лаьтташ бу уьш. ТIевахча, цхьана эскархочун масатоьпан лаг дуьйлина ду-кх. Ас элира цуьнга ца долучу агIор тIехIоттаде и герз.\nШозлагIчун герз а ду иштта. Цуьнга а дайтира ас изза. Аш и герз муха леладо элира ас цаьрга, шу хIун бежаIуй ду? Аша ларамза пIелг тIетаIабахь, аш мел дукха нах лазор бу, боху ас цаьрга. Шу цхьа а эскар а дац, шу цхьа а салтий а дац, элира ас цаьрга. Говза эскар цахилар ду иза».\nПаьнгазехь дIаяхьначу операцин таллам а бина, боггIу мах ца хадабахь, цигара хьал тешам болуш дац аьлла хета Идиговна. Кегийрхой кхехкаш бу оьгIазлонна, бохуш вара иза. Иштта ойла йолуш и ша цхьаъ вац.


Нохчийн къам дохийна махках даьккхина 68 шо кхачар официал кепара хьаха а ца деш дитина Нохчийчохь.\nНехан дегнашкара тIеман чевнаш дIаерзо дIадаханчунна дегабаам а ца беш, даха деза, аьлла, дIахьедар дина Кадыров Рамзана «Вечерняя Москва» газетанна ша йеллачу интервьюхь.\nБуй тоьхна 19 шо долу Москох вахархо Агафонов Иван вийначу Мирзаев Расулан гIуллакх политикан тIегIантIе даккхарна дуьхьала бу Дагестанан парламентан декъашхой.\nСталинан Iедало нохчийн къам дохийна, махках даьккхина 68 шо кхачар шуьйра дагалецира кху дуьнентIерачу цхьамоггIа пачхьалкхашкахь. Юкъара яьлларг яра и бохам уггара хьалха хьакхалуш йолу Нохчийчоь.\nИза ларамаза а дацара. 2011-чу шеран Охан-баттахь цу республикерачу Iедалша сацам бир цу денна лерина йолу мероприятиш Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийнахь дIаяхьа.\nЦара тидаме эцнарг дара Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Оьрсийчохь эскаран де даздеш хилар. Ткъа Стигалкъекъа-беттан 10-гIа де харжаран а шен бух бара. Оьрсийчохь толаман де лоручу Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь, эккхийтар а дина, вийра Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\n10-чу дийнахь иза дIавоьллира. Схьагарехь, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин сий деш бинчух тера ду Нохчийчурча Iедалша шайн сацам. Ткъа иза тIеоьцуш вист хиллачу Кадыров Рамзана, хьул а ца деш, дIахаийтира шена товш ца хилар и сингаттамийн денош Оьрсийчурча дезаденошца цхьана нислуш хилар.\nДелахь а, Нохчийчурча ишколашкахь вайнахана къаьхьа деана Сибрех дахийтина де дагалацар дихкина дацара. Цунах пайда а эцна, дуккха а ишколашкахь цхьацца мероприятиш хилира нохчий бохийна де дагалоцуш.\nНехан дегнашкара тIеман чевнаш дIаерзо, дIадаханчунна дегабаам а ца беш, даха деза, аьлла, дIахьедар дира Кадыров Рамзана «Вечерняя Москва» газетана ша еллачу интервьюхь.\nАмма цо дан деза бохучуьнца реза боцу нах дуккха а бу республикехь а, Даймахкана арахьа а. Царна юкъахь бу Кадыровна юххера нах а, бохуш, дуьйцу Маршо Радион аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер: Рамзанна гонах болчу наха, шайна юкъахь омбудсмен Нухажиев Нурди а волуш, оза а ца луш, дIахьедарш до Нохчийчохь тIеман зуламаш дина болу Оьрсийчоьнан эскархой кхеле озо беза, бохуш.\nКадыровна изза дан ца лааро гойтуш ду цо башхалла йеш хилар 70 шо хьалха Нохчийчохь динчу, дицдан йиш йоцучу зуламашна а, кху тIаьхьарчу хенахь, Оьрсийчоьнан лаккхарчу куьйгалло пурба а делла, дина долчу зуламашна а юкъахь. Вуьшта аьлча, Нохчийчохь дов хаттар лахара хетачух тера ду Кадыровна, Путин Владимирна гIо лаца шен болчу лаамалла а.\nБуй тоьхна 19 шо долу Москох вахархо Агафонов Иван вийначу Мирзаев Расулан гIуллакх политикан тIегIантIе даккхарна дуьхьала бу Дагестанан парламентан декъашхой. Кхаарийн дийнахь цара леррина кхайкхам бина цу хьокъехь.\nДагестанерачу депутаташна хетарехь, цхьаболу Оьрсийчоьнан президентан харжамашкахь дакъа лоцуш болу кандидаташ пайдаэца гIерташ бу цу гIуллакхах агитаци йеш.\nОьрсийчоьнан конституцин 19-чу артикло цхьатерра бакъонаш ло берриг а махкахь бехачу махкахошна. Амма, стаг а вуьш, Дагестанерачу вахархочуьнца хилларг политикан тIегIантIе даккха гIерташ бу цхьаболу нах, аьлла, дIахьедар дина, масала, Дагестанан парламентан спикеран хьалхара когаметта волчу Алчиев Николайс.\nДагестанерачу депутаташна хетарехь, хиллачу бохамах политикан Iалашонка кхочуш пайдаэцийта мегар дац цхьаьнге а.\nИштта бара чекхдолучу кIиранах хилла цхьаболу коьрта хиламаш.


Дубай--Нохчийчоьнан куьйгалхочун хIусамнанас Кадырова Меднис шен зударийн духарийн коллекци гайтина Дубайхь, 24Заз2012.\nКху деношкахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун хIусамнанаc Кадырова Меднис шен зударийн духарийн коллекци гайтина Дубайхь. Цу юкъахь яра 70 гергга бархатан а, чиллан а, шифонан а кIадех йина кучамаш, йовлакхаш а, кхин йолу зударийн тIеюху хIуманаш а. Кучамаш а, йовлакхаш а, мачаш а кечйина яра деза тIулгийн а, кристаллан а бIаьргашца. Кадырова Меднин гайтамах шуьйра дуьйцу хаамийн гIирсаша.\nКадырова Меднин дизайнеран санна хьалхара гайтам бара Iаьрбийн Цхьанатоьхначу Эмираташкахь Дубайхь One and Only Royal Mirage Hotel олучу дезчу хьешан цIачохь хилларг.\nЦига баьхкина бара Оьрсийчоьнан махкахой боцурш меттигера мода езархой а, дизайнерш а. Гайтам хилира "Вайнах" пачхьалкхан ансамбло дакъа а лоцуш.\nНохчийчоьнан културан министр волчу Музакаев Дикалус хаамийн гIирсашка дийцира Кадырова Меднин гайтам кхиамца, иза ша реза а йолуш чекхбелира, аьлла.\nМузакаев Дикалу: "Адам дукха дара. Чоь юьзина яра. Цигара мероприяти дика яра. Хьожуш берш реза бисира. Медни а цу балхана реза хилира."\nКадырова Меднис Firdaws цIе йолу модан цIа кхоьллира 2009-чу шарахь. Дубайхь хилларг дуьххьарлера гайтам бара цигахь болх бечу говзанчаша, махкал арахьа дIабаьхьна болу. Дерриг а гайтинарг дара 70 сов хIора дийна лелон а, дика-воне боьлхуш зударша тIедухуш долу а духарш.\nКхеташ ма-хиллара, и духарш, коьртачу декъана зударийн кучамаш, йина яра дезчу къадех. Церан дизайнер ду Яхаева Зарема а, Мамедов Заур а. Цаьршимма шайн духаран керла могIа гайтар хьажийра Кадырова Меднина.\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хIусамнанас Кадырова Меднис шен зударийн духарийн коллекци гайтина Дубайхь.\nКадырова Медни духарийн дизайнершна куьйгалла деш хиларх лаьцна хIинцца хиина дукхах болчу модан терго ечу нахана. Цо и гIуллакх шен кара эцале, Соьлж-гIалахь дизайнан а, модан а студи а кхоьллина, Нохчийчурчу маьлхаьзнишна кучамаш тоьгуш яра Аржиева Лаура а, Аржиева Медни а.\nАмма и шиъ дIаяханчулла тIаьхьа нохчийн мода шен караийцира Кадырова Меднис.\nОьрсийчурчу духаран дийзанер волчу Аболенкин Андрейна бусулба зударшна хьажийна долу духарш юкъадахар а, уьш тегар а кхане йолуш, кхиаме бизнес хила мега, аьлла, хета.\nИза нийсачу агIора яьккхина гIулч ю, хIунда аьлча, Iаьрбийн махкашкахь дизайнерийн хIуманаш оьцуш дукха нах болун дела, элира цо ДогIа олучу телекампанина ша еллачу интервьюхь.\nАболенкин Андрей: "Цхьайолу суна гина йолу кучамаш дизайнах лаьцна аьлча, гайта эхь доцуш яра. ШолгIа далахь, суна хетарехь, дика коммерцин истори йолуш ю уьш. Билггала йолчу рынкан сегментана хьажийна духар дика оьцуш ду кху дуьнентIехь. ХIума тегаран говзанчаа кхуллучу духаран кхоалгIа дакъа ду, аьлла, хета суна кху дуьненан Iаьрбин декъехь оьцуш дерг."\nДика хIума тега хууш волчу говзанчо йина йолу бедар даиман а хуьлу еза. Ткъа Кадыров Меднис юкъайоккхуш йолу тIеюха хIума коч ялахь а, йовлакх далахь а, кхеташ ду, хьанг-хьанга а эцалур йоций.\nЦундела цуьнан хIуманаш оьцуш болу нах а цхьа ша тайпа категори ю, бохуш, дуьйцу ДогIа цIе йолчу телеканалан корреспонденто Кадырова Аннас.\nКадырова Анна: "Firdaws-ан духарш вуно къаьсташ ду нохчийн зударша лелочарах. И башхалла, уьш тегарца йоьзна хилла ца Iаш, церан мехаца йоьзна ю. Кадырова Меднин тIеюху хIуманаш оьцуш берш коьртачу декъана меттигера эстрадан седарчий а, Кадыровна гонах боьвлла лелачу нехан зударий а бу."\nТIейогIучу хенахь кхечу пачхьалкхашкахь а шайн духар гайта ойланаш йолуш ю Кадырова Медни. Ткъа гергарчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун хIусамненан план ю шен туьканаш схьаелла цхьамоггIа Гергарчу Малхабалерчу пачхьалкхашкахь, шайна юкъахь Iаьрбийн Цхьанатоьхна Эмираташ а йолуш.\nКадырова Меднис шен зударийн духарийн коллекци гайтина Дубайхь.


Хьехархойн институтехь цхьаьнакхетар\n21 декабря в 10:00 (2010 г.)\nКегийрхошна юккъехь экстремизм а, терроризм а юхатохаран республикан планаца нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтехь (ЧГПИ) Iедалан органийн векалш цхьаьнакхийтира студенташца. Къамелехь дакъалецира Нохчийн Республикан Парламентан депутаташа Юсупов СаIида, Бетрахмадов Руслана, Хамбиев Мохьмада, республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин. зорбанан, хаамийн министерствон шуьйрачу хаамийн гIирсийн департаментан директоран декхарш кхочушдеш волчу Хатуев Ислама. – Вайн ирсана, вайна йицъелла адамаш довш хилла, кест-кеста теракташ, тIемаш беш хилла хенаш. Иза гуш ду ура-атталла Нохчийчоьнан Куьйгалхочун республикан бахархошца тIаьххьара эфирехь дуьххьалдIа хиллачу къамелера а. Телефонехула студе кхочуш хилла дерриге ахаттарш дахаран-Iеран хьаштех хьакхалуш дара, ткъа дукха хан йоццуш хьалха и хеттарш адамийн дахарх лаьцна дара. И хIуммнаш дицдан йиш яц. Иза царна бекхам бан беза бохург дац, иза гIалаташ дицдан мегар дац бохург ду, – билгалдаьккхира И.Хатуевс.\nЦхьаьнакхетаран студенташна дийцира экстремистски а, террористически а къовсамаш кхоллабаларан бахьанех лаьцна.\nМ.Хамбиевс билгалдаьккхина ма-хиллара, тахана нохчийн кегийрхошна уггаре а коьртаниг ду вайн халкъана хийра йолу идеологи тIе цаэцар.\nБилгалдаккха деза Iедалан векалшна а, студенташна а юккъехь къамел даррехь а, чулацаме а хилла хилар. Цхьаьнакхетаран берриге а дакъалацархой цхьа ойла йолуш хилира оцу кепара цхьаьнакхетарш кест-кеста дIадахьа дезаш хиларехь.\nЦхьаьнакхетар чекхдолуш, институтан дешаран декъехула волчу проректора Ажиев Ахьмада дешаран заведенин куьйгаллин цIарах хьешашна баркалла элира чулацаме къам дарна.


Азербайджанан Республикин шатлакхан илли — Википеди\nАзербайджанан Республикин шатлакхан илли\n«Азербайджанан марш» (азерб. «Azərbaycan Marşı») — Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли, Азербайджанан пачхьалкхан символех байракхца а, хӀостаца а цхьаьна могӀара коьртачех цхьаъ ю. Шатлакхан иллин мелоди язйина 1919 шарахь азербайджанийн композитора Гаджибеков Узеира, дешнаш яздина поэта Ахьмад Джавада. Шатлакхан илли тӀеэцна 1992 шеран 27 майхь Азербайджана маршо метахӀоттийначул тӀаьхьа.\nАзербайджанан Демократин Республикин заманахь композитора Гаджибеков Узеира язйина ши марш. И шийн а кхоллам зорба тоьхнера 1965 шарахь Анкарахь туркойн музыкаӀаморхочун Этем Унгёран «Тюркийн маршаш» (турк. Türk marşları) жайнахь. И куьйгайоза деира Туркойчу композиторан вашас Гаджибеков Джейхуна. Оцу маршех цхьаьнна цӀе ю «Азербайджанан къоман марш» (азерб. Azərbaycan milli marşı). 1919 шарахь оцу кхолламан делира АДР правительство кхайкхийна хьалхара совгӀат (цунах лаьцна яздина 1919 14 ноябрехь «Азербайджан» газетехь). У. Гаджибековс яздина маршан куьйгайоза Ӏалашдеш ду Бакохара композиторан музей-цӀа чохь.\n«Азербайджана марш» (азерб. Azərbaycan marşı) цIе йолу шолгIачу маршах, туркойн публициста бо иштта хаам: «Азербайджана шен маршо яйанза йолчу хенахь, и марш лоькхура тIеман ишколашкахь дешар долош». ТIаьхьуо и марш композиторан Азимов Айдынан хоран а, оркестран а аранжировкехь тIеийцира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли йина. И марш Азербайджанан Демократин Республикин шатлакхан илли хилла хилар чIагIдо Гаджибеков Узеиран музей-цIачохь Iалашдечу документаша а.\nАзербайджанан Республикин Милли Меджлисан 1992 шеран 27 майн сацамца, Гаджибеков Узеира музыка язйина, ткъа дешнаш Ахьмад Джавада яздина «Азербайджанан марш», тIеийцира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли йина. Азербайджанан Республикин Милли Меджлисан 1993 шеран 2 мартан сацамца чIагIдира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан иллин хьал.\nШатлакхан иллин текст ю азербайджанан номинал 5 манат йолу банкнот тIаьхь. Цуьнан деший диллина борзан текст иштта хIоттийна Бакохара Пачхьалкхан байракхан майданахь. 2011 шарахь Азербайджанан Республикин маршонан 20 шо кхачарна лерина шатлакхан иллин текстца поштан марка арахийцира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Азербайджанан_Республикин_шатлакхан_илли&oldid=6420282»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 21 июль 20:24\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 21 июль, 20:24.


Шемахь тIеман операцеш совцоре кхайкхина Трампа ЭрдохIан\nТрамп Доналд (аьтто), ЭрдохIан Реджеп.\nIамеркан президенто Трамп Доналда варе вина Туркойчоьнан президент ЭрдохIан Реджеп, туркоша Шемахь дIахьош йолу операцино эххаре а тасадаларш хилийта мега туркойн а, Iамеркан а эскарийн аьлла. ЭрдохIана сацаде аьлла Вашингтоне, Шемарчу курдойн тIеман тобанашна гIортор яр.\nЦунах лаьцна шина лидеро дийцина телефонехула хиллачу къамелехь, хаам бо КIайн ЦIийно.\nЦхьаьнатоьхна Штаташ саготта ю, туркойн армино Шемахь дIахьочу тIеман операцеш зе до «Исламан пачхьалкхаца» бечу къийсамна бохуш. Цул сов, туркойн тIеман кеманаш тохарш деш ду курдаш тIеман гIуллакхана Iамош болу Iамеркан тIеман говзанчаш дIатарбинчу Манбидж гIалана гонаха.\nТрампан а, ЭрдохIанан а хиллачу къамело гойтуш хила мега Цхьаьнатоьхначу Штаташа шайн политика хуьйцуш хилар, яздо шайн комментарешкахь Iамеркан газеташа.\nТуркойн а, Iамеркан а президентийн къамел хилале хьалха Цхьаьнатоьхначу Штатийн администрацехь лаккхарчу даржашкарчу Iедалхоша хаийтира, курдашна дуьхьаллаттарехь шаьш НАТО-хь шайн бертахо йолчу Туркойчоьнна тIехIуьтттур хилар, Шемахь террорана дуьхьал операцеш дIахьош шаьш курдашна гIортор еш хиллехь а.\nЭрдоган хадам боллуш дуьхьал ву курдаша Туркойчохь а, ткъа иштта Шемахь а, Иракъехь а шайн къоман пачхьалкх кхолла гIертарна. Цо дийцарехь, цхьа а башхалла яц «Исламан пачхьалкхана» а, курдийн тIеман тобанашна а юкъахь.