ХIинца а яц Нохчийчохь блок-постийн якъо\nНохчийчоь - Минутка майданахь блок-постехь байракх дIатухуш бу оьрсийн салттий, 09Чил2000\n4 шо хьалха Нохчийчохь контртерроран раж дIаяьккхина аьлла дIахьедар дира Оьрсийчоьнан Iедалша. Вуьшта аьлча иза дара, цигара тIом бIабирзина бохург. Амма тахана а ерриг а Оьрсийчурча регионашкара эскарш а, полицин белхахо й а бу Нохчийчу хьежош. Иштта кху деношкахь цига хьажийна Кузбассера гулбинчу полицин тоба.\nОМОН а, могIарера полисхой а, кхиболу низамхой а, хьалха санна жигара оьхуш бу Нохчийчу. Махкахь шайна билгаляьккхинчу меттехь 3-4 бутт а боккхий, шаьш схьа ма бахкара цIа юхбоьрзу уьш. Даймахкан а, доьзална а генахь хилча, хуьлуш йолу гIело, яй йо, Iедалша даккхийчу ахчанашца.\nНохчийчу болх бан, баьхкинчу кхечу регионашкара полисхошна, 3-4 уза лекха алап луш ду хIинца а. Цундела тамаш бац, полисхой хаза а хеташ хан болх бан Къилбаседа Кавказе богIуш хилар. Синтем боцучу нохчех беркат даланза къам хира дац, йоккхачу Оьрсийчохь, луларачарна тIера, хучIий чIарехь йолчу Ханты-мансийн кIоште кхаччалца.\nХIокху деношкахь, Нохчийчуьра, ишшта болх а бина цIа бирзина Башкирерачу Уфа гIалара полисхой. 140 стагах хIоьттина йолчу оцу низамхой тобано ах шо даьккхина кхузахь. Шина декъе екъна яра иза. Цхьа дакъа, Хьалха-Мартан кIоштехь, важа- хазаллийца, цIенчу хаваIца билгаляьллачу Ножай-юртахь.\nЦIа баьхкинчеран, суьрташ гIарадьахна интернетехь, вокзалехь даьхна долу. Бала хьагначух тера дац, церан йохь-сибате хьаьжча. Царна доьхьала баьхкина гойтуш бу, Башкирера полицийн куьйгалла а, гергар нах а.\nТкъа, Нохчийчохь, тIаьххьарчу шерашкахь, атта бIаьрг ца кхета оьрсийн низамхойх. Шаьш болчу меттехь удкхачу хьолехь ара а ца къедаш Iа уьш. Ша мел болу болх беш берш, меттигера низамхой бу. Цундела, хан бахкочу царах цхьанна а тайпа пайда бац аьлла хета тергамхошна.Ишшта хетарачарах ву бакхъонашларъярхо Бадалов Руслан а.\nБадалов Руслан: « Суна царап айда кIезга беш гина. Нахана тIехь таIзарш дар а, некъаца лаьтташ балахь, ахча даккхарна бен кхин бала болуш бац уьш. Командировке баьхкина болу уьш, ахча даккхий, шай садаIий бен богIуш бац. Суна апйда гуш бац царах.Ян дог лохуш а бац уьш».\nТахана Соьлжа-гIала чу воьгIучохь, массийта блок-пост ю лаьтташ. Цигахь гарехь болх беш тIебаьхкина болу полисхой а, эскархой а бу. Хьалха санна луьра бац уьш. Ара а бовлий машенаш сецо гIоьртича, уьш наггахь саца а ца йо, нохчаша. Вукхара, хьалха санна тIехь герз а ца туху, ян машенаш тIехь а ца хохку. Царах болуш боцучу пайде хаьжча, даккхий ахчанаш а дойуш, хIунда латтабо ца кхета ша бохуш, кхин дIа а дийцира Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: « Со уьш хIунда латтабо, царан ахчанаш хIунда дойу а, ца кхета. Командировке бахкарна царан алапаш айдина хуьлу, юха чолхечу хьолехь болх беш бу олий, тIеман а, кхечу бахьанашца а , ахча тIекхета царна. И эрна дойуш ду. нахана дезаш а дац иза. ХIуьттаренна-гамонна лелош хила мега иза. Терроран доьхьала операци дIаяьлла а ма яра кхузахь».\nНаггахь нисло, даккхий ахчанаш лура ду а олий, Нохчийчу низамхой чу а бахкабой, и бина барт кхочуш ца беш а. ТIаккха, нохчий бакъонашларъярхошна тIедужуш нисло, и нийсо меттахIотто. Дуьйцу, Нохчийчуьрчу бахархой бакъонашкахула векалаллера белхахочо Джабраилов Шамада.\nДжабраилов Шамад: « Нохчийн омбудсмена Нухажиев Нурдига салтийша яздиина арз ду даийтина, шай бакъонаш талхош ю аьлла. Салтий эскаре боьлхучу хенахь контракт хIоттайо, царна доккха алап 60-70 эзар сом лура ду олий. И хьелаш дара шайна хIоттина, амма, шаьш болх беш дикка хан ялахь а, избина болу барт кхочуш ца бо, аьлла цу тIехь накъосталла дахьара аьлла, даийтина арз ду тхоьга».\nНохчийчу бахкочу оьрсийн полисхой тобанашна юккъахь тайпа-тайпана говзанчаш хуьлу. Омонхой а автоинспекторш а, жIалешца болу кинологаш а, ишшта кхиберш а. Эха шаран уьш, цIера а боьвла, кхечу махкахь цара болх бича, церан цIахь криминала хьал хийцалуш ца хилча, хаттар кхоллало, оьшуш буй теша и низамхой цигахь?


Спорте а хьул ца бало Оьрсийчуьра цабезамаш\nИнгалсе --Олимпан чемпионаш Галстян Арсен а (аьрро агIор), Исаев Мансур а, Лондон, 31Тов2012\nЛондонерчу олимпиадехь Оьрсийчоьнна дуьххьара дашо мидалш эрмалочо Галстян Арсенний, суьйличо Исаев Мансуррий яьхна. Церан толамах ерриг а Оьрсийчоьнна дакъакхочуш хиларе терра, шина къантах дозалла дан догΙура массара а. Амма шатайпа ю и самукъне хилам бовзуьйтучу оьрсийн хаамийн гΙирсийн реакци. Кхин а тамаше ду интернетехула шина кавказхочун толамна комментареш ечу оьрсийн цхьацца гΙаланашкарчу нехан къамелаш.\nУггаре лакхара совгΙат ду спортхочунна деа шарахь цкъа бен хуьлуш доцчу Олимпан къовсадаларшка кхачар а, цигахь толар а. Цунна санна беза бу цуьнан толам и схьаваьллачу пачхьалкхана а. Дозалла дойла хиларал а совнаха, даккхий ахчанаш а ду и тайпанарчу толамца махка кхочуш.\nХила ма-доггΙу тΙеэцна Оьрсийчоьн спортхойх хьалхара дашо мидал яьккхинчу Галстян Арсенан цΙахь – ша шена даьккхинчу миллион долларна тΙе цунна петар а, машен а совгΙатйина Краснодарерчу цхьана гΙишлошъечу компанино.\nИсаев Мансур Олимпан лакхалле кхача араваьллачу Челябинскехь мехкан дас цунна а кхачийна дала 1 миллион сом.\nШи кΙант схьаваьллачу шина а гΙаланашкахь бахархоша баккхийберца тΙеэцна Лондонехь шайн векалша баьхна кхиамаш.\nАла догΙу, Галстяна а, Исаевс а уггаре доккха хазахетар динарш церан наной бу.\nИсаев Мансуран нана а, да а деха Дагестанерчу Кизил-Юьртахь. Дерриг дуьненна телевизионехула а гуш, Мансур леташ хьажа а ца делла, буьйсанна юккъехь урама тΙе а даьлла, ша а, шен майра Мустафа а дуьйладелла лийлира, бохура олимпан чемпионан нанас Асета Маршо Радио шеца зΙенеяьлча.\nИсаева Асият: «Сатасале дуьйна а хьеший оьху...хьеший, хьеший. Цо зΙенехула элира соьга, "Нана, и хьан мидал ю-хьуна". ... Тахана кхечу спортхойн къийсадаларшка хьоьжур ду тхо. Со-м царна массарна а йоьлху».\nИсаев Мансуран да-нана ган а, церан доьзал декъал бан а луучу хьешех дассалуш дац Кизил-Юьртахь церан цΙа хΙинца а.\nХазахетарца бовзийтира олимпиадера толамаш дуьххьара деши шайн пачхьалкхана даьккхинчу Оьрсийчоьнан хаамийн гΙирсаша. Амма цхьа тамашена метарморфоза а хилла Москохарчу дешан хьостанашна – дуьххьара дара кху шерашкахь цара шаьш вуьйцу оьрсех воцу ши стаг церан къаьмнаш а ца хьехаш вийцар.\nМоскохахь, я кхечу муьлххачу а гΙалахь цхьа хΙума оьккхушехь бехке бечу кавказхойн къам а, вархΙа да а ма хуьлурий хΙинццалц мостагΙийн могΙаршка воккхуш. Ткъа ерриг а Оьрсийчоьнна сий кхачош олимпиадехь тоьллачу шиннан къам хьахош ца делира цхьа а газета а, цхьа а телевидени а.\nОцу хΙумано дуккха а ойланаш кхоллайолуьйту шайн кавказхойн. Царех цхьамма интернетехь Исаев Мансуран толам хьахош боху: «Диканиг кавказхочуьнгара даьлча, иза массеран а махкахо хуьлу, вониг цуьнгара даьлча, цуьнан дерриг а къам гездохуш дуьйцу».\nТкъа и тайпа ойла кхуллу бахьанаш а ду оццу интернет чохь, информацин бустамехь аьлча, дуккха а дукха террабайташкахь.\n«Къадъелла Оьрсийчоь оцу Мансурех, Мохьмадех, Даудех," - яздо цхьамма Газета. ру хьостано Исаев Мансуран толамах лаьцна кхаъ баьккхинчу артикл бухахь шен коммент язъеш.\nЦарна, кавказхошна, санна ахча Москохара дΙахьажош хилча, вайн а хир бара иштта тоьлла спортхой, боху рогΙерчу, Тула-гΙаларчу интернетхочо.\n«Тахана олимпан чемпионаш, кхана – оьрсий бетах буйнаш а бетташ, байъархой," - яздо кхечо.\n"Исаевс-м Челябинске кхачор даций шена делла ахча, шен Кизляре дΙахьор дай, шу стенна даккхийде и толарх," - цецвуьйлу важа.\nБакъду, оццу Газета.рун комменташкахь ю кхин ойла а. Масала. «Бродский Иосиф, Пастернак Борис, Лермонтов Юрий, Пушкин Александр-м ца ваьлла шуна бале? Уьш а ма бу я жуьгтех, я африкахойх, я шотландхойх схьабевлла», - хоьтту хьалхарчаьрца реза воцчу кхечу интернетхочо.\nОцу а, уьш санна, ерриг а интернет яьккхина лелачу кхечу а къамелаша гойту Оьрсийчуьрчу къаьмнашна юкъара безам, шелбелла ца Ιаш, гΙиране, гамоне бирзинийла.\nХьена бехк бу иза, стенна кхаьчна Оьрсийчоьнан бахархой спортан толам а, иза оьрсийчо ца баьккхинехь, дегаза хетаче?\nЖоьпаш-м дац тΙех къоргенехь леха оьшуш а. И жоп шена хеттачу кепара дΙакхайкхор дийхира Маршо Радионо кавказхойн бакъонаш къовсучохь кест-кеста хаалуш волчу Оьрсийчоьнан президентан цΙарах Нохчийчохь адамийн бакъонийн терго ечу Нухажиев Нурдига. Цунна иштта го Оьрсийчоьнан къаьмнашлахь вовшашках гамонаш ехаш хиларан бахьана а, хьал тодеш лаккхарчу Ιедало дан догΙург а.\nНухажиев Нурди: «Вайн къам шен кхетаман букъ тΙехь даха дуьсур дуйла дΙахаийтина ду. ТΙемаш а бина, тΙеΙаткъамаш а бина, хΙаллак а дина. Бухабисинчара иза иштта дΙакхехьна, хΙинца а дΙакхоьхьуш а ду. Цундела бу вайга болу цабезам. Шен доьналла а долуш, шен дин а долуш, шен амал а йолуш долу халкъ... и шиъ цхьана ца тарло. Оцу юккъехь берриг а коьрта бух иза бу.\nЦхьана пачхьалкхехь хила ца деза хΙуманаш ду цаьрца дерг, хΙунда аьлча, Ιедалан низаман бух конституци ю, оцу конституци тΙехь массо а къаьмнаш, церан меттанаш, дин, башха доцуш, цхьатерра бакъонаш йолуш ду, аьлла ду.\nАдамийн бакъонаш ларйийр йолуш, цуьнан хьашташка хьожур йолуш система яц. И дΙахIотталц, пачхьалкх чΙагΙлур яц – цуьнан шеко а яц. Цхьа-ши бΙе къам ду Оьрсийчохь дехаш, коьрта кхо дин ду... цхьа къам вукхунна дуьхьал мел доху, хаамийн гΙирсаша а, кхелаша а, полицино а, политикаша а, и мел леладо, чΙагΙ а елла, пачхьалкх дΙахΙуттур яц».\nСпортера кхиам, дуьненна а хьалха и баьккхинехь-м муххале а, шатайпа, муьлхачу а къоман, мехкан, пачхьалкхан уьнхазалла, адаман могашалла, дегΙан а, син а\nаьхналла гойту тоьшалла ду. Ткъа эрмалочо, я суьйличо, я хуьлда и чукча, беъначу толамах тоам а ца хуьлуш, иза оьрсийчо баре сатуьйсуш Ιачу бахархоша гойту мел могуш ю, аьлча а, могуш яц пачхьалкх, цигара юкъаралла.


Путин винчу денца декъалвинарш кхеле озийна Петарбухахь\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир винчу дийнахь Восстанин урамехь "набахтехь йоккхийла ахь ехха хан" аьлла, баннер даржийна оппозицин жигархой лецна Петарбухарчу Дзержинскан кIоштан кхело.\nГраф Андрей 15 дийнахь-бусий чохь латтор ву, Иванчо Влад а, Рубцов Иван а 10 дийнахь.\nЛаьцначех 4-гIа Уткина Светлана юьссу Петарбухарчу полисхойн 78-чу декъехь. Прокуроран пурба доцуш административан жоьпалла цунна тIе дожадойла яц, хIунда аьлча, харжаман комиссин декъашхо иза хиларна.\n"Медиазона" хьостан хаамашца, лецначех Граф Андрей оцу акцехь хилла вац, шен самокат тIехь хахкавелла воьдуш хилла иза цу хенахь, амма иза лоцуш яьккхина видео тергамза йитина суьдхоша, ишта дуьхьало йина цуьнан тешаш лебан а.\nДахначу кIирандийнахь ишта Москох а масех оппозицин жигархо лаьцнера. Президентан администрацин гIишлонна хьалха Путин урхаллехь волчу шерашкахь цо динчу мехаллин гIуллакхаш билгалдаьхна, Оьрсийчоьнан карта деанера цара.\nЖигархойн хьесапца, уггар а коьртаниг ду - суицид ярехь дуьненахь 4-чу меттехь пачхьалкх хилар, 20 миллион стаг къоьллехь хилар, лакхарчу доьшийлийн 77 процент студент кхечу мехкашка дехьабовла лууш хилар а.


Шемара цIабаьхкинчу зударийн къинхетамбар дехна бакъонашларъярхоша\nШемарчу «Исламан пачхьалкх» тобан могIаршкахь хан а яьккхина юхабаьхкинчу зударшна хаа дезара, шаьш кхеле хIиттор дуйла аьлла ТАСС агенталле Оьрсийчоьнан президентехула йолчу юкъаралла кхиочу а, адамийн бакъонаш ларъечу а Кхеташонан хьалханчас Федотов Михаила. Шемара цIаеанчу пхеа зудчун хьокъехь Нохчийчуьрчу бакъонашларъярхоша даийтинчу кехатах вистхуьлуш иштта жоп делла Федотовс.\n"Оха терго латтор ю, кхеле хIиттийначу зударийн бакъонаш ларйойтуш, доьхур ду суьдхошка кхел нийсонца дIаяхьарал совнах, къинхетаме хилар а", - аьлла СПЧ-н куьйгалхочо.\nНохчийчуьрчу СПЧ-н декъашхочо Саратова Хедас хьалхо хаамбинера, нохчийн бакъонашларъярхоша берийн омбудсмене Кузнецова Анне а, СПЧ-н лидере Федотов Михаиле а орца дехна, Шемара цIабалийна Дагестанехь лаьцна латто зударий маьрша битарехь гIо-накъосталла доьхуш аьлла.\nСаратовас бахарехь, Шемара цIайирзинчу 21 зудчух 5 лаьцна ю, 4 зуда СИЗО-хь латтош ю, ткъа цхьаъ шен цIера араялар дихкина шен хIусамехь ларъеш ю. Оцу массо а зударийн кегий бераш ду.\n«Новая газетан» хаамашна тIе а тевжаш, Маршо Радионо яздира, Шемара цIабалийначу зударийн бакъонаш хьоьшуш хиларх а, шайн бехк тIелоцуш, шайн лаамехь цIабаьхкинийла а тIечIагIдеш карара куьгазяздина документаш а цаьргара дIадаьхна хиларх.


Бусулба нехан ларам бо Австрино\nАвстри --Венера бусулба маьждиг\nКхушара бIе шо кхочу Австрехь бусулба дин къобал деш низам тIеэцна. Европерчу пачхьалкхашна юкъахь уггаре а бусулбачарна аьхна хьелаш латточу пачхьалкхех лара йогIу Австри. Ах миллион герга бусулбанаш, шайна юккъехь нохчий а болуш, бехачу махкахь хIора гIалахь я маьждигаш я ламазан чоьнаш ю. Ишколашкахь берашна, кхин дIа мел долу Iилманаш санна, бусулба дин а хьоьху.\nНагахь санна Европерчу цхьаццайолчу пачхьалкхашкарчу школашкахь берашна бусулба динах долу Iилма хьехар, дукхахьолехь, факультатив санна, хаарийн мах а ца хадош, я и Iилма Iамор тIедожийна а доцуш, дIахьош делахь, кхин хьал ду Австрехь.\nКхузахь исламан баххаш Iамон луучу берашна бусулба дин хьехар - иза Iедалийн декхар ду. Амма цуьнца цхьана цу динан сахьташкахь дакъалоцучу берийн хаарш а, муьлхачу а кхечу урокашкахь санна, баллаш а хIиттош, мах хадорца аттестаташкахь билгалдоккхуш ду. Цу кепара, динан Iилма Австрерачу школашкахь меттанийн а, математикан а, Iалам Iаморан а, кхин дIадолчу Iилманийн а тIегIан тIехь Iамадо.\nИза а, кхин цхьамогIа бусулбачеран дахарна Австрехь кхоьллина долу аьхналлаш а цу кепара нисдала таро хиларан бахьанех коьртаниг ду хIинцачул нийсса 100 шо хьалха Австрин кайзер хиллачу Франц Йозефа бусулба дин къобалдеш низам тIеэцна хилар.\nХIетахь Боснин, Герцеговинин лаьттанаш шайн дола даьхначу Австрин куьйгалло цу гIулчаца кхаьбнарг еккъа цхьа бусулбанийн аьхналлех йолу гIайгIа яцара. Цу низаман гIоьнца Боснера бусулбанаш Австрин эскаре кхайкха бух хилийта Iалашонца тIеэцна лору историн Iилманчаша и цкъа хьалха деккъа цхьа Боснерчу хьанафин мазхаб лелочех хаькхалуш хилла долу, ткъа хенан яхалла массо а бусулбанашна тIехь даьржина долу низам.\nМухха делахь а, хIетахь и низам тIеэцар таханналца схьа Австрехь баьхначу а, бехачу а бIеннаш эазрнаш бусулбачарна доккха беркат хилла дIахIоьттина, царна луларчу Германехь я Италехь Iедалан бух тIехь ца луш йолу бакъонаш а луш.\nИштта, масала, Германехь бусулабанийн терахь дуста йиш йоцуш доккхах делахь а, хIинцалца схьа кериста я жуьгтийн дин лелочеран тIегIанна тIехь лоруш дац бусулба дин. Нагахь санна, и бакъонаш бахьана долуш меттигерчу керистанийн я жуьгтийн шайн килсаш я синагогаш йотта ахча пачхаьлкхана бохчанера деха бакъо елахь, маьждигаш цу махкахь сагIийна деллачу рицкъанех бен дойла дац. Я, аьр вай, школашкахь берашна бусулба дин Iамор а пачхаьлкхан декхар дац, лаам бен.\nЦул совнаха даханчу шарахь хетахьлерачу немцойн президента Вульф Кристиана шен цхьана къамелехь, ислам — иза немцойн юкъараллин цхьа дакъа ду, аьлла дIахьедар даро дийнна цхьа оьгIазаллин а емалдаран а тулгIе кхоьллира резабоцчийн аьзнаша.\nТкъа кху деношкахь бусулба динан хьокъехь долу низам тIеэцаран 100 шо кхачарца ша вистхуьлуш, Австрин президента Фишер Ханйца, мелхо а, билгалдаьккхира, бIешерашкахь дуьйна метигерчу бахархошца дика а вон а доькъуш бехаш болу ислам-дин лелорхой, шеко а йоцуш, кху пачхьалкхан а, юкъараллин а цхьа дакъа ду, аьлла. Ткъа, шен рогIехь, метигерчу бусулбанийн цхьанакхетараллин куьйгалхо волчу Санак Фуата, и низам а, ткъа иштта Австрерчу бусулбанийн, пачхьалкхан юкъаметтигаш а жим-жима ксенофобин машано лоцуш лаьттачу кхин дIа мел йолчу Европана а дика масал ду, элира.\nТкъа Венин гIалин кхеташонан декъашхо волчу Рави Iумара билгалдаьккхира, меттигера бусулбанаш, шайн карахь бакъонаш хиларал совнаха, иштта шайна тIехь даккхий декхарш хиларх а дика кхеташ бу, аьлла. «Австрерчу бусулбачара шаьш австрихой лору, цара шаьш шайна ларам а, къобалдар а деллачу пачхаьлкхан бахархой хета, цьаццайолчу бусулба пачхаьлкхийн бахаройн а ур-аталла доцург шайна деллачу пачхаьлкхан», - элира цо шен къамелехь.\nАла догIу, Австрехь бусулба дин официало къобал дина хиларх боккха пайда оьцу иштта цу махкахь бехачу нохчийн мухIажирша а. Масала, коьртачу шахаьарахь Венехь масех ламаз до хIусам ю, нохчаша кхоьллина Iедалера ахчанца гIо а хуьлуш, латтош.\nИштта еккъа цхьана Венехь шкоалшкахь бусулба динан урокашка оьхуш ду кхо бIе сов нохчийн бер. Ткъа Венерачу университетан бусулба дин Iаморан факультетехь доьшуш масех нохчийн кегирхо а ву.\nБусулба дине ларам бу Австрин


Саралиева Т. «Деган са бIаьрсил а сирла…» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Деган са бIаьрсил а сирла…»\nДуьнен тIе волуш дуьйна а глаукома лазар долуш ваьлла Абуезид. Бакъду могашаллина оцу тайпана эшам боллушехь, вайн юкъараллин дахарехь дуьззина дакъалоцуш ву иза. Абуезид ца вевзаш наггахь а стаг вац хIокху кIоштахь. Кхузахь хьовха, республикехь а дIахьочу юкъараллин цхьаьнакхетаршкахь дакъалоцуш ву иза, даима а чIурам санна къегина, дуьненна а къинтIера ваьлча санна велакъежна, даггара адамаш дезаш, цаьрца шен дикалла, дегайовхо йоькъуш, хьаьнцца а стеннах а лаьцна дийца къамел долуш ву. Иза гуш воцуш, цуьнан къамел хезачо, Абуезид бераллехь дуьйна а бIаьрса доцуш ву эр а дац.\nЦуьнан бIаьргех дохку, маьлхан серло чекх ца йолуьйту Iаьржа куьзганаш сайна гушшехь, хала дара суна 5-чу «Б» классехь «пени» урок луш, берашна тIевирзина стоьла хьалха лаьтташ волу лекхачу дегIахь, детех лепаш сирла корта болу хьехархо бIаьрса доцуш ву ала. Стоьла тIехь Iуьллура цуьнан белхан накъост – пондар. Вайна массарна а оьрсийн маттахь евза «Сийначу хьостанах долало доккха хи санна, велакъажарх долало доттагIалла», – башха дешнаш юккъехь долу «Улыбка» («Велакъажар») йиш дешархошка дIаязйойтуш, тIаккха цуьнан мукъам бовзуьйтуш, юха иза берашца цхьаьна дIаолуш, къахьоьгуш воллура иза.\nДоллучул а тайра суна, берашна ца кхета тарло аьлла хетачу дешнийн маьIна Абуезида довзийтар:\n«Набарха хьун а ер ю, шен баьццара тIараш цо тухур ду», – дуй-те хьуьнан тIараш?» – хоьтту цо берашка.\nВукхара мел сиха жоп ло:\n«Куьйгийн метта генаш а, царна тIехь гIаш а дегадо хьуьно».\nТардинчу маьIнехь и дешнаш аьлла хилар а билгалдоккху хьехархочо.\nДоцца аьлча, оцу урокехь оьрсийн маттахь берийн йиш йовзийтина ца Iийра Абуезид, цо дешнаш гочдора, маьIна достура, сацаран хьаьркаш мичахь хIиттон деза хьохура. Хала дара цхьа «пени» урок цунах ала. БIаьрсил а цIена, дегасица гора цунна, мисхал а бер ца кхетта я яздарна тIаьхьадисна меттиг.\n«Дависарг, цхьацца болчу бIаьрса долчу вайн хьехархоша иштта доггаха а, шаьш дуьйцург иштта кIорггера девзаш а урокаш лахьара, ма кхеташ бераш хир дара вайн», – ойла хилира сан.\n«Абуезид башха географ а ву, – цуьнан къайле яьстира школан директора Хатуева Зинас, – ткъа карта мел дика девза цунна! «Каспийски хIорд цхьажимма дIанехьуо бу», – аьлла, цкъа урокехь цо дешархочун гIалат нисдича, цунна дешархо а, цо гойту хIорд а ца го аьлла, хетар дацара.\nДагца, сица башха сирла са го Абуезидна. БIаьрса дацара аьлла ца Iаш, кхечу хьехархоша санна, урокана кечам бо цо. Цуьнан урокан планаш талла мелла а ийзалуш со хилар хааделира цунна.\n«Сан планашка хIунда ца хьожу хьо?», – аьлла, сох бехк а боккхуш, ша шен элпашца язйина планаш схьайийшира цо.\nАла деза, Абуезид лаккхара дешар дешна а, «Россин Федерацин юкъара дешаран сийлахь белхахо» а, «Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо» а ву. Цуьнан хIусамнана а ю тхан школехь юьхьанцарчу классашна хьоьхуш. ХIара 14-гIа шо ду оха цхьаьна белхаш бо. Ткъа ТугановгIар школехь къахьогу 33 шо ду. Цхьа кIорггера жоьпаллин стаг ву Абуезид».\nГуш дара, куьйгалхочунна шен хьехархочух лаьцна дийца дуккха а диканиг хилар. Атта ца хилла Абуезидан дахаре а, шен корматалле а болу некъ. Соьлжа-ГIаларчу бIаьрзечу а, бIаьрса ледара долчу а берийн интернатехь дешна цо. Цигахь кхоллабелира эшаршка безам а, Iемира пондар лакха а. Интернатехь 9 класс чекхъяьккхина, Москварчу ишттачу интернате деша вахара, тIехдика дешарца цигахь 11 класс чекхяьккхира цо.\n«ХIинца санна, дахаран зиеделларг долуш со хиллехьара, циггахь консерваторехь дешна хир дара ас, – боху Абуезида, – амма и эшам меттахIоттийна ас Брайлан шрифтаца Къуръан деша а Iамийна. Ерригроссин конкурсехь дакъалаьцна, кхоалгIа меттиг а яьккхина, и бахьана долуш Кувейте а вахана, церан Арахьарчу зIенийн министран заместитела совгIат а дина», – шен кхиамех воккхаве Абуезед.\nШен дахаран цхьа де а, сахьт а эрна ца дойу цо. Тахана а хIокху школехь лакхарчу классашкахь географи а, 5-7-чуй классашкахь эшаран урокаш а ло цо, к1оштан Берийн кхоллараллин цIийнахь хоран кружок а лелайо, цу тIе, билгалдаьккхина ма-хиллара, Къуръан Iамош а ву.\nШа похIма долуш хьехархо хиларе терра, цунна сиха вевза похIмаллин ачо йолу дешархо. Иштта хилира иллеш аларца шен дахаран некъ карийначу Хаджаев Рамзанан дахарехь а. Иштта дика бацахь а, цуьнга гIурттуш дешархой Абуезидан алсам бу.\nБIаьрзе воллушехь, башха Iилма долуш, оьзда, гIиллакхе, дахар, адамаш, бераш, дуьне дезаш, девзаш стаг ву Абуезид. Цуьнан амалан оцу агIонах эца доккха масал ду бIаьрса долчу кхечу хьехархойн.\nЛуур дара, иштта башха адам а, башха хьехархо а, ТIехьа-Мартан к1оштан юкъараллин дахарехь оьшуш а волчу Абуезидна Дала могашалла латтайойла шен лехамаш, дагахьбалламаш кхочушбан. Ирс-аьтто хуьлда доьзалехь а, дахарехь а.


Маршо езачу нохчаша яздо шайна хетарг Нохчичоьхь хиллачу хийцамех - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Маршо езачу нохчаша яздо шайна хетарг Нохчичоьхь хиллачу хийцамех\nСо жима волуш обарг Зеламха вийна 1уьллуш, цуьнан докъа т1е х1иттина лаьтташ суьйлийн полкан декъашхой, церан буьйранча. а волчу суьрто дог чим беш дагийна, буто ша бина леллера со дикка хенахь! Сан бераллехь и санна Дала тохар ца хиллера суна!!! Советан эскаре воьдуш цуьнан сурт а эцна ваханера со.\nСо суо а ца теша магара и кхечуо аьлча, амма бакъдерг ала деза иза сан деда воций, иза къоман турпал вуй хиъначу г1азкхаша а хаставора со и сурт бахьанехь! Шолг1а т1ом болабелча суьйлийша шаьш нохчий х1аллакбеш г1азкхийчоьнна муьт1ахь хилар гойтуш долу къамелаш хезаш, дикка царна дарвелла вара со.\nТкъа К-1 наг москоно шаьш х1аллакбечу нохчийн коча воьлча дуьйна, цуьнан пхьу-к1езануо К-2чуо нохчий х1аллакбан болийча, вайн мотт буьйцуш, вайн лаьттахь кхиъна, вайн хиш муьйлуш, вай санна бедарш а йухуш, вайна йуккъехь леллачара санна зе-зулам цхьана а къомо, цхьана а хийрачу мостаг1ийн эскаруо дийр доций кхета воьлча, нахах кхаьрдинарг шена т1едог1у бохург бакъ хилар а хиъна, лулахошка болу дегабаам д1абелира сан!\nАмма х1инцаъ дог ца теша сан оццул боьха, оццул нажжаз, оццул хьакхарчалла долуш, оццул йамарта, тешнабехке наларчий Нохчийчоьнан коьртехь йу бохучух, оцу колонин хьукматийн декхарш кхочушдеш дечу боьрша кхахьпанашна г1о-накъосталла деш, церан б1ог1ам-г1ортораш хилла лелаш оццул дукха боьха х1уманаш вайна йукъахь карош хиларх!!!\nНохчийчо ч1ирах-бекхамах ца кхоьруш, ша вийначуьн дакъа сила долчу халкъана гойтуш сийсаз а деш, цунах дозалла дар доккха 1аламат ду и Къемат Де т1е а дале дуьне дохар санна х1ума ду!!! Гарехь, Дала ша х1аллакбан йазбинарш хьекъална галбоху бохург бакъ ду!!! Амма вай махкахь санна шайна та1зар дан хьакъдолуш,оццул дукха боьха х1уманаш хир а йуй-те кхечахьа??? Дуьненахь мел болу мотт (цхьаболчара дийцарехь 7 эзар, вукхара бахарехь 3 эзар ах эзар мотт) со хууш хиларх, путинан йух лаьцна вай х1аллакдеш болу нохчийн мотт буьйцу кала-ц1олаш емал йан дешнаш карор дацар суна!!!\nСоьлжа-Г1алара телехьожийла пхеа минотехь дог ца эккхаш ловш волчунна »Ламанал доккхa собар дерг » аьлла ц1е а тиллина, велла д1аваллалц цунна дукха доккха пенси а луш, ишттанехьа психологаш белла 1айта мегар дара!!! Уггар а майра нах бу д1абовлуш берш!!! Цул боккха эшам хуьлийла дац нохчашна хьовха дерриг дуьненна а !!! Дала Декъал бойла х1окху муьрехь а кхул хьалха а эгна йахьйолу к1ентий!!! Дала дах ма дойла Нохчийчохь самукъадаьлла лелачу хьарг1анийн хазахетар!!!\nНохчий къам ца1 хилла бохург бакъ ца хета суна.Вай къам оццул жима долшехь,масийтта башхал йолуш хилла.Х1окху шолг1чу т1амехь,ма барра Аллах1а гуча а баьхна и нах.Шай къомах дог а лозуш,яхь а сий а долуш болу к1ентий,бахьнаш а ца лоьхуш,чу а ца боьрзаш,атто а ца лоьхаш,халчу некъ т1ехь чакхбуьлуш бу.Дуьненчохь якха елла йолу зама чакхяьлларг Аллах1а д1авуьгаш ву. Хьусайн а цера берриг доьзал а бевзаш хилла ю со,уьш муха к1ентий бара цхьаммо а бийца ца оьшуш.Аллах1а къастинчаьрга бе д1акхехьлур болуш некъ бацар,цу лоьмаш къастинарг.\nИштта къонхий вай къома юкъар эзарнаш а бевлла, кху шина т1ам т1ехь,Дела къихетамца. Шайт1наш бахарх,царна хила зе дац.Уьш вай неха сийлахьчу историй юкъахь хир бу,кху харц дуьненахь.Фирдовс Ялсмани чохь а хир бу,вай моссо а дахаз ца довлчахь,иншаАллах1.Амма царех шайт1а мел аьлла долу иблис,цуьна к1орнеш а,кху дуьненчохь жуьгташца а г1азкхашца ма хиллар,эхартахь а царна бухахь хир ду!Уьш са дешнаш дац,Ше сийлахь Къоран чохь,Аллах1а аьлла ду!Цу т1ехь шеко яц!Аллах1а декъал бойла вай сийлахь к1ентий.Царех хьоьгуш берш шортта бу шуна,цу хьакхарчий набахтешкахь хьийзош.\nАллах1о сий дойла цера а уьш санна шен новкъахь къа хьоьгуш болчу бусулба неха а! Шай динан къоман турпалхой бара уьш. Вайн мохк йисарера баккха ара боьвла майра к1енти бар уьш. Цундела массо маьрша нохчашна уьш дукха а беза, ткъа лайша х1ун дуйцур ду, йа цара дуйцучун х1ун мах бу?\nЦхьа шеко яц оцу т1амехь декъал хилла к1ентий вайн къоман уггаре а, тоьлла, доьналла, майралла, иман долуш к1ентий хилар. Дала г1азот къобал дойла церан! Г1азкхашна бохка а белла, дуьненан риц1къ, бахам, ахча бахьанехь царна т1аьхьа бевла лелаш болу нах вайн исторехь к1иллой, йовсарш аьлла бен ц1е йоккхуш хир бац т1ейог1учу заманахь. Дехар дара радио Маршо ладог1архошка х1окху сайта т1ехь шайн хетарг яздеш комментариш йитар. Х1унда аьлча, маршоне сатуьссуш болчу вайн махкахошна дика дарба ду вай кху т1ехь даггара яздеш долу йоза.\nUsh Nohchi k’oma turpalhoy bu,uggar tol yah’ yol k1enti bu Ushurm Shayh Mansur Benoy Boyshar 1albig Hazha Duaev 1umma Avtarhan Ahman Obarg Zelamh Obarg Hasuh sann Shay din k’am mohk lar besh sinosh d1a dell,Dala dek’al boyla ush…Busalb stagan shayt1a ya kerist alchuh sheh hula kesta shayt1a’…Carn hamma hua bahchi ch’ange Cer siy day’ lur dac,hund alch Allaha siy din nah bu ush She lay hilaa din lar daa atto a bina…\nНохчийн къоман т1ум, цу къоман са кхуллуш долу дакъа, цу къоман уггаре а онда, могашалле, унахц1ена меженаш яра-кх и к1ентий. Цу Дала шен хазчу Елсаманехь беза хьеший бойла царех. Уьш-м шаьш кхоьллинчу Далла дуьхьал шайн сий ца дожош, х1уммаъ боьхна а боцуш, х1уммаъ шек а боцуш, д1а бахнера, вайна вешан мискалла а, вешан осалалла а гойтуш. Бухадуьссучу вайн ду-кх къа. Царна делла хилла-кх Дала и доллу доьналла а, и доллу иман а. Вайна х1у дуьсу, уьш д1абахча, шайца т1аьххьара маршонан цинцаш а эцна? вайн вешан лай хилар дуьсу, вайн боьхна сатийсамаш, вай доцу де а, г1ора а.\nДала декъал шу, тха уггаре а тоьлла вежарий. Дала шун меха хила тхуна ницкъа ца беллехь, шу диц ца далла, шун сий далла иман а, кхетам а лойла тхуна.\nУьш шайт1наш ду бохчарг х1ар дешнаш эр дар ас…\nБорз угIуш хезначохь чангIалкхаш цIийзаеш\nкъонахий леллачохь тодакхаш хьийзаеш\nстогаллин аганахь лайн амалш техкаеш\nхIун кхане лоьху аш х1ай муьжги лай?\nЙишин сий дицдинарш эхь-бехках баьстина\nвешин цIий дитинарш бахамца хьаьстина\nяхь доьшах хийцина эхь даржах доьхкина\nхIун ларам лоьху аш х1ай муьжги лай?\nСий долу вай кIентий саз-латтах боьхкина\nIожалло ларбинарш хьаннашка лаьхкина\nайкхаллех герз дина гамонех гIагI дина\nхIун толам лоьху аш х1ай муьжги лай?\nХьарамчу рицкъанах гIаланаш йоьттина\nгIийланиг мисканиг халоне хIоттийна\nвай берех бой дина вай къаной къарбина\nхIун беркат лоьху аш х1ай муьжги лай?\nГIазотехь кхелхинарш мостагIий кхайкхийна\nийманехь нисбелларш махкаха къахкийна\nтезетах той дина моттаргIех дин дина\nхIун эхарт лоьху аш х1ай муьжги лай?


Товбеца-бутт 18, 2018\nЭстемирова Наталья йийна 9 шо кхаьчначу дийнахь Нохчийчоьнан телевизионехь "Мемориало" дохьучу зенах лаьцна сюжет гайтина\nБакъонашларъяран "Мемориал" центрах а, Соьлжа-ГIаларчу цуьнан офисан куьйгалхочух Титиев Аюбах а лаьцна керла, уьш "Iорабохуш" сюжет гайтина мехкан "Грозный" телеканалан эфирехь.\nКадыров Рамзан урхалле веачхьана Нохчийчохь дIахIоьттина маьрша дахар, паргIато ца лало бакъонашларъярхошка бохуш, кхийкхадо рогIерчу леринчу репортажехь.\nЦара бахарехь, Кадыровна дуьхьал бечу информацин тIеман сценарица а догIуш, Титиевна гонах гIовгIа эккхийтарца маьрша хьал талхо гIерта либералан хаамийн гIирсаш а цхьана.\nСоьлжа-ГIалин зазадаьккхинчу урамашкахь самукъанна шайн берашца арабевллачу доьзалийн фонехь дIахьош ду дийцар.\nАмма цхьа дош а ца олу сюжетехь меттигерчу Iедалхойн пурбанца полисхоша дийнан делккъахь лечкъочу адамех, царна тIехь лелочу къизаллех, Iазапех.\nЦа дуьйцу Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь "Мемориало" бахархойн бакъонаш хьешна меттигаш Iора а бохуш, уьш царна гIаролехь латтарх а.\nЦхьа дош ца олу Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхо лаьттина Эстемирова Наталья ерах а.\nИ гуттар тамашен хета, хIунда аьлча, Эстемирова шен цIера лачкъийна дIа а йигина, ГIалгIайчоьнан дозанехь йийна нийса исс шо даьлча гойтуш хиларна и сюжет.\nДелахь а, гайтинчу эфирехь Титиев Аюбан гIуллакхан хьокъехь юкъавалийна юха а цхьа керла теш, Аюбан лулахо ву аьлла, вовзийтина Басханов Сулиман.\n"Со туькана воьдучу хенахь, шина цIенна юкъахь лаьтташ цхьа стаг гира суна. Цигаьркан хьожа хааелира суна, кIомалан хьожа. Цхьана заманчохь со а ма лелла и уьйзуш, хан текхна а ву со, цундела суна дика евза цуьнан хьожа", - дуьйцу цо.\nТкъа и кIур беш хилла стаг Титиев Аюб хиллийла тIаьхьо хиира шена боху Басхановс.\n"Юха туьканара гIуллакх дIа а даьккхина, Беркат базара со воьдуш, 25 шо хир долчу жимчу стагах бIаьрг кхийтира сан. Шен телефон кегош воллура иза. Цецваьллачу цо эли-кх соьга - хьажахьа! Анаша лелош хилла аьлла, Куьршала кIоштара цхьа стаг лаьцна-кх.\nХьаьжча суна вевзира Титиев Аюб. ТIаккха ас полисхойн декъехь болх бечу Ризванна тIе а вахана, сайна иза гинийла дIахаийтира", - чIагIдо тешо.\n"Цхьаммо а "и ала", "хIара ала" бохуш, нуьцкъаша тIедиллина дац шена аьлла, билгалдоккху цо. Сюжетехь вист мел хуьлучо а изза даредо, хьалха телехьожийлехь мел гайтинчу эфирашкахь а санна: Нохчийчоьнан имидж бехъян гIерта журналисташ а, бакъонашларъярхой бохуш.\n"Цхьа кепаш хIиттош, набахтехь волчу Титиевн суьрташ тIехь долу духар а духий боьлху кхеле а", - дуьйцу Кадыровца муьтIахь йолчу нохчийн бакъонашларъярхочо Саратова Хедас а.\nТитиев Аюбна тIехIуьттуш, йолийна кампани цхьа "цакхетаме дIасаидар" хета цунна.\nНохчийчоьнан пачхьалкхан телевизионехь гайтинчу сюжетехь иштта сийсазбан гIерта гоьбевлла бакъонашларъярхой, масала, Ганнушкина Светлана, Орлов Олег, Черкасов Александр, Каляпин Игорь.\nЛеринчу репортажан авторшна хетарехь, Титиевн кхолламна саготта бац и нах, мелхо а, иза набахтехь виссича хазахетар долуш бу уьш.\nНохчийчоьнан имидж бехъян гIерта бохучу версина тIетов масех вевзашволу политолог а. Скайпехула хилира цаьрца къамел.\nИштта сюжетехь дакъалоцуш бу бевза нах – Умаров Джамбулат, Каримов Iалви, Алиев Тимур, Алханов Руслан. Уьш даим а къаьсташ бу Iедалан муьлххачу а сацамна тIетовш хиларца.\nДоцца аьлча, кхин хIара ду аьлла керла хIуммаъ ца хазийра сюжетехь.\nАмма цхьабакъду, бакъонашларъярхой вочу суьртехь гойтуш тIаьххьара яц цу тайпа репортаж.\nКеста Шеларчу кхелехь йолош ю Титиев Аюбна дуьхьалдаьккхинчу бехкзуламан гIуллакхан кхеташонаш.\nКхааридийнахь ю гергарниг. ЛадоьгIийла ю-кх Соьлжа-ГIаларчу пропагандин телевизионехь керла "бакъдерг" гучудоккхучу эфирашка.


Кремлехь цхьаьнакхетта Путин а, Керри а\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир цхьаьнакхетта Кремлехь Iамеркин пачхьалкхан секретарца Керрри Джонаца. И цхьаьнакхетар дахделлера 3 сохьтехь эха сохьтехь гергга. Цул тIаьхьа хиллачу зорбан-конференцехь Кериис юха а дIахьедар дира Шеман кханенехь меттиг яц Асад Башаран аьлла.\nЦо дийцарехь, Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш дIаяха мега Украинера хьолаца боьзна Минскехь бина барт кхочуш бинчул тIаьхьа. Оццу хенахь Керри Джона билгалдаьккхира Iамеркин Iалашо яц Оьрсийчоьнна изоляци яр аьлла.\nОццула телхина юкъаметтигаш хилла яц Оьрсийчоьнна а, Iамеркина а юкъахь Советан пачхьалкх хиллачу хенахь дуьйна. Хьалхо Iамеркин пачхьалкхан секретар цхьаьнакхийтира Москохара Хелсинкин тобанан куьйгалхочуьнца Алексеева Людмилица.


ДIадирзина Лондонера Олимпин ловзарш\nМарсхьокху-бутт 11, 2012\nБритани -- 2012-чу шеран Олимпин ловзарш дIадерзоран церемони хилира Лондонерчу Олимпин стадионехь,12Марс2012\nТовбеца-беттан 27-чу дийнахь дуьйна Марсхьокху-беттан 12-де тIекхаччалц егира Лондонерчу Олимпин стадионехь XXX-чу Олимпин ловзарийн цIе. Уьш хиллачу кху шина кIиранаха 200 сов пачхьалкхара баьхкинчу спортхоша къоьвсира мидалийн 302 комплект. Уьш ловзош яра 37 спортан кепехь.\nЦу спортахошна юкъахь вара Оьрсийчура вахана волу нохчийн къомах волу кхо спортхо а: боксёр Бетербиев Артур а, охьатохархлатархо Отарсултанов Жамал а, йоьзаллаш айъархо Аухадов Апти а. Оьрсийчура ваханчу кхаа спортхочух лаьцна дуьйцу, царна хьажийна программа кечйинчу Чабаев Лемас.\nЧабаев Лема: "27 шо долу боксёр Бетербиев Артур Хасу-Юьртара ву. 11 шо хьалха дуьненаюкъарчу кегийрхойн чемпионатехь йоьзан приз яьккхира цо, ткъа хΙинцачул 5 шо хьалха Оьрсийчоьнан чемпион велира. 2009-чу шарахь Бетербиев, деши а доккхуш, туьйлира Италехь дΙаяьхьначу дуьненан чемпионатехь. Иза Москохарчу спортхойн университетан студент ву карарчу хенахь.\nХΙинжа-ГΙалахь вина ву 25 шо долу паргΙатчу кепехь охьатохархлатархо Отарсултанов Жамал. Кхушара Оьрсийчоьнан а, кхузза Европан а чемпион велира иза.\nЦо Лондонехь толам баккхаре сатуьйсу иза вевзачара а, Ιамош болучара а. Бух боцуш а бац и сатийсам – Жамала ши бутт хьалха Петарбухарчу Оьрсийчоьнан чемпионатехь, шена тΙех хало а ца еш, эшийра шозза дуьненан чемпион ваьлла волу Лебедев Виктор.\nБолгарин коьрта шахьарахь Софияхь йозалла ойъуш бутт хьалха дуьненан чемпион велира хΙинца Лондонехь ша юха а гайта аьтто кхаьчна волу Аухадов Апти.\nШен дас Хьамзата ТΙехьа-Мартанарчу залехь кхиийна ву и спортхо. 390 кийла ду шен дегΙан йозалла 85 кийла бен а йоцчу Аптин штанга айаран шина а кепан лакхара жамΙ.\nНохчийн мехкаршка къайллаха хаам бойла ду: зударий балонза, доьзалш болон дезаш а ву Лондонерчу олимпиаде воьдуш волу кхуьй а жима стаг".\nМарсхьокху беттан 3-чу дийнахь Лондонехь дIадирзира 85 кила хиллал беза болчу спортхоша йозалла ойъуш дIадаьхьна къийсадаларш. Оьрсийчоьнан тобанна юкъахь цигахь дакъа лоцуш вара Аухадов Апти.\nЦу категорехь толам баккха мегаш ву аьллачу атлеташна юкъахь билгалваьлла вара 10-х стаг. Царна юкъахь а къаьсташ вара ГIажарийчура ши спортхо Ростами Киануш а, Моради Зураб а.\nЦарал тIаьхьавуьсуш вацара Кийтара Йонг Лю а, Полшера Зеленски Адриан а, ткъа иштта Пекинерчу Олимпиадехь шолгIа меттиг яьккхина волу Беларусера Рыбаков Андрей а, кхиберш а.\nОцу бевзаш болчу спортхошна юкъакхетна волу 19 шо долу Аухадов Апти юхавала дагахьа ца хиллера. Цул сов, цо дийриг тидаме а оьцуш, дIабахьа бийзира кхечу спортхойн шайн къийсам.\nАмма эххаре а нисделларг дагахьбаллам ца буьсуш хуьлийла дацаца цхьана а спортхочунна. Аухадов ийшира Полшера Зеленски Адрианна, цхьатерра йозалла царшимма айъинехь а. Цу хIоьттинчу хьолехь суьдхоша толам дIабелира дегIана вай волчунна. Терзан тIеваьлча гучудаьлларг дара вайн махкахо 130 грамм, шен дуьхьалончулла а веза хилар.\nНохчийн спортхо воха оьшуш хIума дац, иза хIинца а жима ву ву. Цуьнан дахарехь кхин а хир ю Олимпиада бохуш, дуьйцу нохчийн вевзуш волчу спортхочо, Нохчийн къоман Олимпин комитетан куьйгалхо хилла волчу Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Цо шолгIа меттиг яьккхина, 385 кила хьалаайар а йисделла. Штанга шина кепара хьалаойуш. ЧIогIа боккха кхиам бу иза, Олимпин ловзаршкахь оццула жамI гайтар. ЧIогIа хала спортан кеп ю еза атлетка. Кхузахь ирс-аьтто а ца тоьана шолгIачу метте валар нисделла цуьнан.\nГIажарой бара цигахь дакъалоцуш, дуьненан чемпионаш а, дуьненан къовсадаларшкахь совгIаташ даьхна а болу. Царца къовсалуш 315 кила ойъур ю ша аьлла, хиллера цо. Амма вукхара и йозалла ца айъича кхо жимма лахара йозалла ехнера. Оцу муьрехь тренерш доккха гIалат далийтира. 10 секунд йисинчу хенахь тIевахара иза штанга айъа. Амма иза хьалаайар ца нисделира.\nЦултIаьхьа терзан бараме хоьвсича, Апти веза хилира. Цхьа а доха оьшуш а, халахета оьшуш а хIума дац. Толам баккхар ду иза. Дуьненчохь шен цIе а яьккхийтина, цIа веана-кх иза».\nКхин а ши де даьлча Лондонехь шен шолгIа латар дIадаьхьира Бетербиев Артура. Ах финале валар цуьнца къовсуш вара Украинера Усик Александр. Дуьйцу Нохчийн къоман Олимпин комитетан куьйгалхо хилла волчу Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Дуьххьара чIогIа дика леташ ву аьлла, вевзаш волчу Iамеркахочуьнца летира иза. Цхьатерра аьлча санна латар нисделира. ЧIогIа хала тасавалар дара иза. Цу латарехь толам баьккхира. ШолгIа латар нисделира цуьнан Украинерчу Усик Александрца.\nИза хууш ма-хиллара, стохка хIоьттина волу, дуьненан чемпион ву. Артур дукха оьшуш сурт а дацара, шега далуш дерг дан а гоьртира Артур. Цу шолгIачу латарехь эшар бахьана долуш, олимпин мидале ца кхечира иза. Иза жима а ву, тIедогIучу Олимпин ловзаршкахь дакъалаца аьтто болуш а ву. Иза тоьлур ву аьлла, тешна а ву-кх со».\nПIераскана дийнахь леташ вара Отарсултанов Джамал. Иза вевзачара сатийсина ма-хиллара, толам баьккхира цо. Отарсултановс дакъа лоцу къийсадалар шен тидамехь латтош вара ша а паргIат охьатохархлатархо хилла волу Бадалов Руслан.\nБадалов Руслан: «Жамала, шен говзалла гойтуш, цхьана секундана юхацаволуш, хьалхара меттиг схьаяккха ара а ваьлла къахьийгира. ЧIогIа дика летира иза. Вайн массеран а сий хьалаайира цо кху дуьненчохь».\nОлимпин ловзарш дукха хенахь дуьйна хилла дерриг а дуьненан тидам шайна тIе бохуьйтуш. Ларамаза дац уьш дерриг а дуьнентIехь уггара мехала спортан къовсадаларш ларар.\nОлимпин ловзарийн истори а ю хаа дог догIуш. Иштта ширчу заманахь ширчу Грецехь Олимпиадехь дакъалоцуш болу атлеташ къовсалуш хилла берзина. Кхузаманахьлера "гимнастика" олуш долу дош схьадаьлла ду ширчу грекийн маттахь долчу "gymos" олучу дашах. Ткъа иза гочдича "берзина" бохург ду.\nЖимма хан яьлча атлеташна тIе хIуманаш йоха гIоьртина ловзаш вовшахтохархой. Ама цунах баш гIуллакх ца хилла. Цундела мелла а эхь-иман долчу атлеташа шайна хьалха шуьйра цуьргаш ухкуш хилла.\nИсторино дийцарехь, уггара хьалхара Олимпин чемпион хилла кхачанхо. Уггара хьалхара Олимпин ловзарш хилла вайн зама тIекхачале 776-чу шарахь. Чемпион хIоьттина Кореб цIе йолу пурнхо (кхаллардархо). Цуьнан аьтто баьлла 190 метр водуш толам баккха. ДоггIачура аьлча, хьалхарчу 13 Олимпин ловзаршкахь атлеташ къийсалуш бовдар спортан кеп а бен кхин хIумма а ца хилла.\nОлимпин ловзаршкахь толам баьккхинчу чемпионашна даиман а ца хилла мидалш луш. Толам баьккхинчу спортхошна луш хилла зайт-диттан га а, яккхийчу кхабанашкахь зайтдаьтта а. ЦултIахьа чемпионашна луш хилла кхин а совгIаташ. Амма зайт-диттан генаш даиман а дисина чемпионан билгало санна. Ткъа шаьш спортхой-чемпионаш турпалхой лоруш хилла махкахоша.\nХьалхо вай хьахийна ма-хиллара, хьалхарчу 13 Олимпин ловзаршкахь спортхой къийсалуш хилла бовдуш хаьлха бовла. ЦултIаьхьа, вайн зама тIекхачале 700 сов шо диссинчу хенахь, 18-чу Олимпин ловзаршкахь тIетоьхна пхеа кепара къовсадаларш. Цу юкъахь хилла вадар а, геналла кхоссавалар а, гомукъ кхоссар а, тIулган экъа кхоссар а, охьатохарх латар а.\nВайн зама тIекхачале 688-чу шарахь царна тIетоьхна буйнаш тухуш латар, ткъа тIаьхьо – нохчаша хьлха заманахь "хьоркуна" олуш хилла, говраш йоьжна, гIудалкхаш хахкар.\nАмма къаьстина шена тIе тидам бохуьйтург ду Олимпин ловзарш кхин а даккхийчу даздарийн цхьа дакъа хилла хилар. Ширачу Грецехь хиллачу коьртачу спортан къийсадаларех олуш хилла берригэллинийн ловзарш. Уьш лаьтташ хилла 4 декъах, шайна юкъахь Олимпин а, Пифин а, Истмин а, Немин а ловзарш а долуш.\nХууш ма-хиллара, зударшна дихкина хилла Олимпин ловзаршкахь дакъалацар. Амма нийсонна тIегIерташ долчу грекийн Iедалша юкъадаьхна леррина зударша дакъа лоцуш долу ловзарш. Толам баьккхинчу зударшна луш хилла зайт-диттан генех дина кочар а, кхалла хIума а, ша аьлча жижиган дакъа.\nВайн заманахь 390-чу шарахь керстанан дин тIеэцначу римхоша и спортан къийсадаларш лерина хилла дуккха деланийн динан базар. Цундела 394-чу шарахь Риман императоро Феодосий Хьалхарчо дихкина Олимпин ловзарш. Вайна хууш ма-хиллара, кхин а 15 бIаьшо даьлча, 1896-чу шарахь дендина Олимпин ловзарш.\nЛондонехь дIадаьхьначу Олимпин ловзаршкахь а бара дуккха а, шайна тIе тидам бохуьйтуш болу бIаьрла хиламаш. Царах бу хIорш.\nУггара дукха Лондонехь 2012-чу шарахь хиллачу Олимпиадехь мидалш яьхнарг вара Iамеркера некадархо Фелпс Майкл. Цо яьккхина 6 мидал. Царах 4 дашо ю.\n4x400 м хийцалуш божарийн бовдаш дакъалоцуш волчу Iамеркан спортхочо Митчел Мантеос шен рагI чекхяьккхира, ког кагбина а болуш. Иза вара веаннах кхоалгIа водуш. Нагахь иза сецнехьара Iамеркан тоба юкъараера йолуш яра цу къовсадаларна. Амма Митчел, лагI а ца луш, чекхваллалц ведира, кагбелла ког а болуш.\nКазахстанерчу спортхоша 6 дашо мидал яьккхира Лондонерчу Олимпиадехь. Даймахкахь дуьхьал баьхкинчу наха тIеийцира чемпионаш къоман турпалхой санна. Амма цхьаболу Казахстанера бахархой халахетна бу, царна юкъахь цхьа а казахийн къомах волу стаг ца хиларна.\nДашо мидал яккхарна Казахстанерчу спортхошна дала лерина ду 250 эзар доллар. Дато мидалх лур ду 150 эзар доллар, ткъа борзана мидал яьккхинчу спортхочунна лур долуш ду 75 эзар доллар. Амма ахча ца луш буьтур бац Казахстанан Iедалша 4-гIа а, 5-гIа а, 6-гIа а меттигаш яьхна болу шайн спортхой а.\nШайн махкахь турпалхо хилла таррех леташ толам баьккхина волу Венесуэлера Лимардо Рубен. Цу махкарчу спортхоша Олимпин ловзаршкахь толам баккхаза дара 40 сов шо. Венесуэлан президенто Чавес Угос дIакхайкхийнра Лимардо къоман турпалхо хилар. Лимардо ларар кхин а алсам делира цуьнгахьа доглозуш болчу нехан, иза ша толам баьккхинчулла тIаьхьа стадионера ша вехачу Олимпин эвла юкъарчу автобусан тIехь вахар бахьана долуш.\nОьрсийчура охьатохархлатархочо Воробьева Натальяс (72) дашо мидал яьккхинчул тIаьхьа, журналисташа хьан кумир мила ву аьлла, шега хаьттича элира, ша латарехь Сайтиев Бувайсарх тера хила лууш ю аьлла.\nСаудийн Iаьрбийн пачхьалкхара 16 долу дзюдох латархо Шахеркани Войдан хиджаб а йоьхна лууш яра къийсадаларшкахь дакъалаца. Амма Дуьненаюкъарчу Олимпин комитетаца цу хьокъехь барт бан аьтто ца белира цуьнан тренерийн. Делахь а, дихкина Iаьрша йовлакх а долу, юкъаяьлла Шахеркани ийшира шен хьалхарчу латарехь. Пуэрто-Рико-пачхьалкхарчу МохIика Мелиссас охаьтуьйхира иза 82 секунд ялале.\nКъилба Африкерчу брасс кепехь некадеш чемпион хиллачу ван дерг Бург Кэмерона дIахьедар дира, нека дан дIаволалуш ша харцо йира, бакъо йоцучу кепара куьйгаш а тоьхна аьлла. И бахьана долуш цунна таIзар дан дезаш дара, дашо мидал дIа а йоккхуш. Амма суьдхоша тергал а ца деш дитира тIехь дог цIеначу Кэмерона дуьйцург, хи бухахь цо хIун лелийна ца хаа, амма шайна гина цхьа а гIалат дацара аьлла.\nКхин цхьа хIума а ду. Олимпин ловзаршка хьовсучу вайнахана юкъахь наггахь а хир вацара, дега къоргенехь ма хаза хир дара, нагахь цигахь шайн байракхашна къеллахь, шайн тоба а йолуш, шайн меттиг а йолуш дакъа лоцуш нохчийн Олимпин тоба хилча аьлла, ойла ца кхоллаелла.\nДукхачарна хууш хир дац, и сатийсам кхочуш бан цхьана хенахь арабевлла лелла нах хиларх лаьцна. Царна хьалха ваьлла хилла ву кху программехь дакъалоцуш волу нохчех уггара хьалха Советан пачхьалкхан чемпион хилла волу Бадалов Руслан. Иза хIинца а дог диллина вац цу гIуллакхах. ТIейогIучу хенахь, кхечу къаьмнийн санна, шен олимпин комитет кхолла а, иза Дуьненюкъарчу Олимпин комитетан дакъа хилийта а аьтто хиларе сатесна ву ша бохуш, вара Бадалов Руслан.\nБадалов Руслан: «Вайн 1992-чу шарахь кхоьллина Олимпин комитет яра. Иза кхолла а кхоьллина, кхайкха а дина ца Iийра тхо. Шозза Швейцари а дахана лийлира тхо (цуьнан бох дIанисбан). Мичара долу ца хууш шайн уставехь политикан агIо юкъаяьккхир-кх цара, йозуш йоцуш ю аьлла, къобул йина йоцу пачхьалкх юкъаяхийта йиш яц аьлла.\nТIейогIучу заманахь муьххачу а хенахь иза хьалаайа йиш йолуш ду. Хьоле хаьжжина, Оьрсийчохь болчарна лууш ца хилча, хIинца иза дан чIогIа хала хир ду. Амма вайн къоманна йогIуш-м яра и агIо а».\nРогIера 2016-чу шеран XXXI Олимпин ловзарш хила дезаш ду Бразилин коьртачу гIалахь Рио-де-Жанейрохь. 4 шо даьлча керла Оимпин чемпионаш бевр бу вайнахана юкъахь аьлла, сатуьйсийла юсуш ю вайгахь хIорангахь а.


Цхьаммо а кхуллу дуьненна хьалха шен къоманна цIе\nУмарова Лиза йина, кхиина Казахстанехь. Ярославл гIалахь театран институт чекхъяккхина, драмтеатран актриса а хуьлуш. Нохчийчохь тIемаш буьйлабалале Соьлж-ГIалахь синбахамаллин ЦIийнан директор лаьттина. ДIаяхана яха Москох. ЦIехьа юхаяра иза 2009-чу шарахь, хIеттахь шен цIенна уллехь, герз тоьхна, вийра Нохчийчохь цуьнан ваша, юхаяхара Москох.\nМоскох а ца йитира иза шен кхаа бераца паргIат яха оьрсийн скинхедаший, полициной. 2012-чу шарахь, Финлянде гастролашка яхханчуьра, йисира цигахь тховкIело а ехна.\nКхушеран бIаьста ХIелсинкерчу синбахамаллин STOA центрехь шен цхьаьна актеран, иллиалархочун, «Маршо» спектакл хIоттийра цо португалхойх волчу режиссеран Луиш Рапозу да Крузан гIоьнца.\nУмарова Лизин корматаллах, цуьнан иллеша кхуллучу ойланех лаьцна дуккха а яздина кху тIаьххьарчу шерашкахь финийн хьовха, Европерчу массех мехкан прессано.\nМасала иштта нохчийн къоман исс башхалла дуьненна йовзуьйтуш текстан а, аудион а материал арахийцира хьалхо Iамеркарчу PRI's The World - Дуненаюкъара халкъан радио шех олучу интернет-хьостан корреспондента Тонбург Натана.\nPRI's The World: ЦIена мачаш лелаен къам\nНохчий дуьнентIехь уггаре цIена мачаш лелае а, дега-нене массарел дика хьожуш а, воккханиг чувеача, кегийнаш гIовттуш а, хаза зикар деш а къам ду боху Тонбурга. Цул совнаха, вуно хаза юьйцу цо нохчийн музыкан бахамалла. Масална йовзуьйту Умарова Лизин кхолларалла.\nШен къоман юьззина патриот, цо хьоьгу бала ма-барра дуьненна бовзуьйтуш, нохчийн къоман йоI лору Iамеркарчу журналиста Лиза.\nИштта нислуш ду нохчийн даима а. Веккъа цхьана стага дуьненна а хьалха санна дерриг а шен къоман хатI вон а хоьтуьйтуш, дика а хоьтуьйтуш. Дика ду-кх нохчий бовза араваьллачу Iамеркан журналистна Бостонера, цигахь бохам баьккхина вежарий ЦарнаевгIар а бовзале, Финляндера илланча Умарова Лиза евзина, олий хетало цундела.


Вехаш-Iаш хилла ши лулахо. Ло а дохьуш, Iа деана. Цхьа лулахо бел а эцна, ло дIадаккха араваьлла. Лулахо хIун деш ву те аьлла, цуьнан кетIа бIаьрг тоьхна цо. Ша дукха Iуьйре араваьлла хеташ волчу цунна шен лулахочун цIен тIе боьду некъ цIена карийна.\nШолгIачу Iуьйрана кхин а хьалхе араваьлла иза, амма лулахочун керта боьду некъ цIена хилла. Изза сурт хилла кхоалгIачу Iуьйрана а.\nЦу дийнахь шаьшшиъ дуьхь-дуьхьал кхетча, хаьттина лулахочо:\n– Со мел Iуьйре араваларх, хьан цIен тIе боьду некъ ло доцуш, цIена хуьлу-кх. Хьо маца лараво и дIадаккха?\nЦкъа цецваьлла шолгIа лулахо, юха велавелла:\n– Ас-м ца доккху и цкъа а дIа, доттагIий лела-кх со волчу даим а, цара датош хир ду-кх и.\nХьоьх ала дуьсу дош\nКъона волуш, шен ден цхьана стагаца хилла къамел хезна Абин-Альсарана.\n«Айхьа дийриг, ойла а еш, де. Хьо дIаваьлча хьоьх эр долу дош ларде» – хьехар деш хилла цунна и стаг.\n«Со велча, сан дахар хедар ду. Цул тIаьхьа суна бен а дац, хIуъу аьлча а», – жоп делла дас.\nАбин-Альсарана цкъа а дицлуш ца хилла и къамел. Шен дерриге а дахарехь адамашна дика болх бан хьожуш, царна гIо деш хилла цо. Кхечеран гIайгIа беш ву аьлла гIараваьлла иза. Абин-Альсар дIаваьллачул тIаьхьа дукха гIишлош йисина, адамийн дахар аттачу даккха цо яйтина йолу.\nШен чуьрта тIе хIара дешнаш яздайтина цо: «Хьо велча чекхдолуш долу дахар – ши шай мах боцу дахар ду».\nIожаллех вадалур вац\nЦхьа хьалдолу стаг хилла шен ялхочуьнца цхьаьна бешахула волалуш. ЦIеххьана и ялхо кхеравелла, дехар дан воьлла, шена Iожалла ги, цо шена кхерам а теси, уггаре а маса говр лахьара шена, сарахь Тегеранехь хирриг, цуьнца новкъа вер вара ша бохуш.\nХьоладас цуьнан дехар кхочуш а дина, ялхо дукха сиха новкъа ваьлла.\nЦIа вогIучу хьоладена а гина Iожалла. Хаьттина цо:\n– Сан ялхо хIунда кхерий ахь? Цунна кхерамаш туьйсуш ма хилла хьо?\nАс-м ца кхерийна и, – жоп делла Iожалло, – мелхо а, а цунах цецъяьлла ю-кх со, тховса сарахь Тегеранехь цуьнца цхьаьнакхета езаш йолу, и хIинца а кхузахь хиларх ца кхеташ…\nМацах цхьана заманахь дукха йоккха гIала йина хилла цхьана паччахьо. Эзарнаш куьзганаш хилла цу гIали чохь, дерриге а пенаш, тхевнаш, цIенкъа куьзганех йина хилла.\nЦкъа цу гIали чу тиладелла жIаьла иккхина. ДIасахьаьжча, шена гонах дуккха а жIаьлеш гина. БIаьрг тоьхначохь гуш дерш уьш бен хIума а доцуш. Церан дукхаллех цецдаьллачу жIаьло, царах лардархьама а, уьш кхерон а дагахь кIецаш йина. Цара массара а дуьхьал изза сурт хIоттийна. ХIинца кхераделла хIара жIаьла, лета доладелла. Шен берриге а ницкъ тIебахийтина, леташ хилла хIара, амма гонахара эзарнаш жIаьлеш а хилла хIара санна, леташ. ХIара марса мел долу, алсамдолуш хилла церан летар а… Iуьйранна делла карийна и пекъар. Куьзган чохь гуш дерг ша хиларх ца кхеташ, ша-шеца латтийнчу къийсамо гIелдина,\nИштта ду-кх хIара дуьне а, вай а…\nЦкъа цхьана жимчу стага хаьттина эвлаяэ:\n– Со хийца муха лур вара-те?\n– Хьо – иза хьо ву. Хьоьга хьо хийцалур вац, хьайн когийн айрех вадалург цахиларх терра.\n– ТIаккха хIумма а дан йиш яц? – чам байна жимчу стагана.\n– Далур ду. Цунах кхета а кхетта, и тIеэцар.\n– Ас сайн амал тIеэцча, со хийца муха лур ву?\n– Ахь и тIе ца эцча, муха хийцавала воллу хьо? Ахь тIе ца лоцуш долу хIума хийцалуш дац, цхьана ханна охьатаIош ду.


"Нохчий, яхийта Австрера!"\n"Нохчашна азюль яла цхьа а бахьана дац", - иштта дийкира Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министран Соботка Волфганган дешнаш кху деношкахь масех нохчийн къомах волу талорхо лацаран хьокъехь иза леринчу пресс-конференцехь вистхуьлучу хенахь.\nХазнесанна чIогIа шен куьйгакIеларчу полисхоша дIаяхьанчу, цуьнан дешнашца аьлча, „нохчийн мафина“ дуьхьалчу операцина реза а ву ша, вуно чIогIа синхьаамаш бу шен элира министро, 9 стаг лаца а лоцуш, 16 хIусамехь талламаш а беш, 200 сов полисхочо бинчу балхах лаьцна.\n„Оьрсийчохь дуккха а меттигаш-м дера ю, уьш, нагахь санна царна шайна кхерам бу аьлла хетахь, кхерамазаллехь Iен йиш йолуш“, - аьлла тIетуьйхира министро, лийцинчарна массарна дуьхьал бехкталламан гIуллакхаш схьадиллина ца Iаш, цаьргара политикан тховкIелонаш дIаяхаран процессаш а йолийна хилар а хьахадеш.\nБакъдолчехь, „Нохчийн мафи“ лаьцна бохуш, даздина лерина цу хьокъехь пресс-конференци а гулйина кхайкхинарг масех нохчийн къомах я нохчийн къомах ларлуш волчу стаго лелийна куталш ду,Маршо Радион цу нехан бевзачийн гонашкара хиина ма-хиллара.\nШен цIе яккха ца лиинчу лийцинчарех цхьаннан лулахочо Маршо Радионе дийцира ма-хиллара, и нах даккхий талор дан я мафин хьесапехь структураш кхолла гуьнахь а ца хилла.\n„Делахь, ма хира яра цара йича мафи, эцца массарна а хаа а хууш, цхьацца жоьлгаллаш лелош-м бара уьш, оцу цхьаьна лоьрера а, месаш тоечаьргара а капекаш йохуш“, - элира хьостано Австрин чоьхьарчу министро еза йийцинчу тобанах лаьцна.\nIедалхошна цара лелориг дуккха хенахь дуьйна хууш ца хила йиш а яцара, делахь а, кеста гуьйранна Австрехь хила безачу харжамашна лерина цхьа нохчашца йоьзна сенсаци оьшуш хIинцалц схьа цаьрга шайн куталш Iедалхоша леладойтуш дара аьлла тешна а вара иза стаг.\nIедало нохчийн фактор тIебогIучу харжамашкахь пайда эца кечйина ю аьлла хеташ берш дукха бу Австрерчу вайнахалахь. Цу пачхьалкхан чоьхьарчу министро массо а Австрехь беха нохчий цхьатерра зуламхойн болучуха къамел журналисташна хьалха дар халонга а даьлла дукхаъчарна.\nВенерчу Экономикан Университетан студент йолчу Исханова Хедас и шен халахетар дешнашка а дерзийна, схьадиллина кехат яздира министре, „Нохчий, яхийта Австрера!“ аьлла цIе а тиллина.\n„Хила там бу, лаьцначарна юккъехь цхьа масех зуламаш лелош берш а. Амма ас хоьтту хьоьга, хьуна бакъо лой цу факто, цхьанна а нохчочунна политикан тховкIело ца йогIу бохуш чIагдан? Хьуна массо а нохчо вевза? Я нохчийн истори евза хьуна? Евзахьара хьуна хуур дара, нохчий кхуза шайн лаамца кхаьчна боцийла, уьш тIамах бевдда баьхкина буйла“ - иштта яздо цо шен хIинцале а социалан машанашкахула а, нохчийн диаспорехула а шуйра даьржичну кехатехь.\nМаршо Радионе Исханова Хедас дийцира, ша и кехат яздаран бахьанех. Кхин ца лалора хаамийн гIирсашкахь даима а нохчийн цIе вочу хIумнашца доьзна яхар, боху Хедас. Шена кхин нохчийн буйла хаийта лаьа нахана.\nИсханова: „Суна даима а газеташкахь нохчех лаьцна харцдерг яздеш кIордийнера, доцург ма яздой цара цигахь дуккхаъ. Я цхьаммо а дуьхьал олуш хIумма а дацара. Суна гайта лаьара, даима а вайх лаьцна водерг дуьйцучу хенахь вайна иза муха хета. Хаза шайн болх беш, доьшуш бохкуш болчарна хала ма хетий иштта цара яздича. Балха дIа а ца оьцу нохчи хилча, ишколехь а хьийзаво нохчи хилча. Суна иза гайта лаьара, цундела яздира ас и кехат“.\nЦу юкъана, „Нохчийн мафи“ лаьцна аьлла дIакхайкхинчу нахах цхьаберш, Маршо Радион информацица дIахецна цIабахкийтира.\nТкъа царех цхьа дакъа талламаш дIаберзалца набахтехь битина.


БисмиллахI, алхьамдулиллахI, вассолату вассаламу Iала расулиллахI.\nВайна ма хаъара, кешнашкахь Къуръан дешар дукхах болчу Iелам-наха дика ду аьлла ду. Церан шайн баххаш а, тешаллаш а ду цунна. Цунах лаьцна вай хьахийнера хьалха, «Кхетамаза долчу хаттарна тоаме долу жоп» цIе йолчу жайни тIехь, Хьафиз Ибн Хьаджаре – Дала къинхетам бойла цунах – веллачунна Къуръан дешарх лаьцна динчу хаттарна а, цуьнан жоьпана а вай дина долчу билгалдаккхарехь. Хаттар-жоп а, цуьнан билгалдаккхар а иштта дара:\nВай дина билгалдаккхар: « Кхузахь Хьáфиз Ибн Хьаджара – Дала къинхетам бойла цунах – мел дIакхочу йа ца кхочу а ца олуш, йа хIара агIо йа важа агIо а ца лоцуш, кешнашкахь Къуръан дуккха деша аьлла, иза дешар деза ду а аьлла. Цо цхьа агIо ца лацаран бахьана – суна схьагучу суьртехь – хьалхалерачу цхьаболчу Iелам-наха цуьнан мел дIа ца кхочу аьлла хилар ду. Ибн Касира – Дала къинхетам бойла цунах – шен тафсир тIехь хьахийна, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла аьлла, дегIаца йина йолчу Iамалийн мел веллачуьнга дIа ца кхочу аьлла. Иштта СуйýтIийс а – Дала къинхетам бойла цунах –, кхин болчара а хьахийна иза, цо аьлла аьлла. ХIетте а, Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – шен «АлмаджмýI» жайни тIехь масийттозза дала до, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – кешнашка вахча Къуръан дешар мелехь а ду, деза а ду аьлла хилар. Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – иза дIа ца кхочу аьллехь а, дукхах болчу Iелам-наха Къуръан дешаран мел а, Дела хьахоран мел а веллачу стаге дIакхочу аьлла, ШафиIийн мазхIаберчу баккхийчу Iелам-наха а тIехь. Масала, иза дIакхочу аьллачу Iелам-нахах бу: Ибн Солáхь, СуйýтIий, Нававий, Ибн Таймийа, Ибнул Къаййим, Шавкáний, Ибн Хьаджар АлхIайтамий, СаIдий, Мухьаммад ибн Iабдул-ВаххIаб… Уьш хьалха хилла Iелам-нах бу. Амма кешнашкахь Къуръан дешар – иза ца мега олуш цхьа а Iелам-стаг гина вац суна, таханлера цхьа масех Iелам-стаг а, мутаIелам а воцург. Муххале а, вуно дукха Iелам-наха кешнашкахь Къуръан деша мегар ду а аьлла, дешар чIогIа мелехь ду а аьлла, доьшуш волчунна а, кешнийн охIлунна а пайдехь ду а аьлла. И ас лакхахь цIерш мел яьхначара аьлла ду иза, цул совнаха Мухьаммад ибн Iабдул-ВаххIаба шен «Ахькáму таманнил мавт» цIе йолчу жайни тIехь ши хьадис далийна, кешнашка вахча «Алфатихьат» а, «Ал-Ихлас» (КъулхIу) а, «Аттакáсур» а сураташ дешар мелехь хилар дуьйцуш долу. (И ши хьадис гIийла хила а тарло – 23.05.2007). Цул совнаха, цу жайнийна керла зорба тохийта иза кечдина волчу, СаIуди Iаьрбийн пачхьалкхехь гIараваьлла волчу Iелам-стага IабдуллахI ибнул Жибрúна а яздина гина суна, мел дIакхочуш хиларх лаьцна. Бакъду, вайх муьлххарчуьнан а коьрта чу хаттар да тарло, церан баххаш а, тешаллаш а хIун ду, иза дIакхочуш хиларна аьлла. ХIара жайна цунах лаьцна дуьйцу жайна дац, цундела ас церан хIоранне баххаш а, тешаллаш а ца дуьйцу кхузахь, баккхийчу Iелам-наха аьлларг дIа а довзийтина Iаддуьту ас, и хIума дан ца мега бохуш волчуьнга ойла йайтархьама. Дала пурба а делла, валаза висахь, цунах лаьцна яздан хьожур ву со, Делан гIоьнца. ТIаьххьара, Имам Ибн Солахьа ма-аллара – Дала къинхетам бойла цунах – ала луур дара суна: «…и къовсаме долу хIума бусалба динан баххашкара хIума а дац, йа коьрта лоруш долу хIума а дац. Иза фикъхI юкъара жима дакъа лоруш хIума ду, цундела цу тIехь болу къовсам боккха бац…», цундела и бахьанехь вовшийн харц ду бахар а, вовший инкарлонаш йар а, и хIума къа долуш санна хетар а нийса хIума а дац, йа бусалба динан Iалашонашца догIуш хIума а дац».


Экстремистийн материалашна юкъатоьхна Авторхановн "Кремлан Импери"\nГIуран-бутт 15, 2018\nАвторханов Iабдурахьман а (аьрру агIор), цуьнан накъостий а.1960-гIа шераш. Мюнхен, Германи.\nОьрсийчохь экстремистийн материалашна юкъатоьхна нохчийн вевзаш волчу Iилманчо, политикан говзанчо, яздархочо Авторханов Iабдурахьмана язйина "Кремлан Импери" (Империя Кремля. Советский тип колониализма) книга. Цунах лаьцна хаам бина "Сова" центро.\nИ книга дуьххьара арахецнера Германерчу Гармиш-Партенкирхен гIалахь 1988 шарахь. Советан Пачхьалкхехь (СССР) цунна зорба туьйхира 1990-чу шарахь Вилнюсехь.Ткъа 2001-чу шарахь и болх арахийцира Москох "Дика-М" зорбанан хIусамо.\nЭкстремистийн материалашна кху беттан 5-чохь юкъатоьхнарш ю Вильнюсехь а, Москох а арахецна книгаш. Кхо шо хьалха 2015-чу шарахь Гезгмашин-беттан 24-чохь цу кепара сацам бинера Москох Мещанан кIоштан кхел.


Польшера консерваторш а, Нохчийчуьра уьду нах а\nДечкен-бутт 04, 2017\nСтенна ца беза Полшина нохчий?\nХIун бахьанаш ду, токхона, маршонна, машарна, бакъонна, Iедало ма-баххара, тоьлла болчу махкара нах дIаэхар? Нохчийчохь бехачарна го цуьнан кхо бахьана: Iедалца телхина юкъаметтиг, тIебоьссина кхерам, цамгаршна дарба лехар. Бу иштта Европера ахча-бохча, атта дахар дезарш а.\nЮкъархо Саидов Мовлди цхьана хенахь Европехь ваьхна. Цунна дика девза цигара а, хIинца цIахь долу хьал а. цо иштта дийцира нах дIаэхаран бахьнехь.\nСаидов: «2013-2014 шарахь 40 эзар стаг дIавахана Нохчийчуьра, Iедало дийцарехь. Уьш дIа хIунда бахана аьлча, керла хIоттаделла хьал а, социалан кхетамаш а цхьанабогIуш бацарна, Iедалера цхаьцца тIехсов кхерам шайна тIехIоттарна».\nХIинца Полшин дозанехь лаьттачу нохчийн юхъхьабаьллачу некъан а шен бахьана го юкъархочунна Саидов Мовлдина. Исламан радикалех кхерар а санна, оьрсийн къайлахчу сервисан белхахой оццу мухIажаршна юккъахь а хиларна саготта бу уьш, боху Саидовс.\nСаидов: «Европан система ю, шен логикан духе ца кхиийта, цо лелош. Кхоьру мухIажаршца цхьаьна оьрсийн къайлахчу сервисан белхахой чубахкарна. Сема хила шайга аьлла бохуш, Полшера белхахочо соьга дийцира иза. Цундела дийнахь 2-3 доьзал бен чекх а ца болуьйту».\nПолшерчу юккъаралло тергонехь латтадо Белоруссин дозанера хьал. ЦхьамогIа журналисташа а, юкъархоша а емалдо шайн Iедало нохчийн мухIажарашца лелориг. Иза баккъал а дуьненаюккъара низамаш дохор ду, аьлла, Маршо Радиога дийцира Полшерчу журналиста Гагара Доминика.\nГагара: «Полшин консерваторийн Iедало, «Бакъо а, нийсо а» цIейолу парти коьртехь а йолуш, гойту къоман идеологи. Полша бусулба нахах кхера еза аьлла ю иза. Полшин Iедалан бусулба нахе ишта хьажам бу- иза ца догiу дуьненаюкъарчу кхетамца, ларамашца. ХIора стеган йиш ю шен гIуллакх листталц муьлхачу пачхьалкхехь тховкIело еха - иштта боху Женеван конвенцино.\nХIинца Полшин Iедало шен дозане чекх ца бовлуьйтуш, Беларусе юхахьийсабо нохчийн мухIажирш. Иза Полшин а, дуьненаюккъара низамаш а дохор ду. Чоьхьарчу гIуллакхийн министро Блащак Мариуша дIахьедина, Варшаво нохчий тIехбовлуьйтур бац, Нохчийчохь тIом бац, аьлла.\nЦунна хетарехь, тховкIело йоьху и нах экономикан мигранташ бу. Иштта цо аьлла, Европехь миграцин кризис цахIоттийтархьама, Полшо шена Iаткъам бойтур бац. Халахета Полшерчу Iедална Нохчийчуьра хьал ма-дарра ца девзаш».


Украина-- Джемилев Мустафа (аьрр), Симферополехь митингехь.\nГIирмерa гIезалойн хьалханча, Украинин Лаакхарчу Радан депутат Джемилев Мустафа шайн къам махках даьккхина 70 шо кхаьчначул тIаьхьа юха а кхъийсам дIахьош ву Даймахкахь даха шайна бакъо яккха гIерташ. Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа оьрсаша дихкина цунна шен цIа вахар. Кху деношкахь ПрахIехь хилира Джемилев Мустафа.\nМаршо Радион коьртачу хIусамехь хиллачу зорбан конференцехь Джемилев Муслафас дийцира ша Чехийн Республике варах лаьцна.\nДжемилев Мустафа: "Сий а, диццадалар а" цIе йолу Европан платформа олучу юкъараллан конференце веана со кхуза. Цигахь суна совгIат лур долуш ду. Иза тхайн сий дар санна лору оха, оццу хенахь иза вуно йоккха моралан гIортор а ю, тхуна еш йолу.\nКъаьсттина иза мехала ду тхуна, тхан латта дIалаьцна хиларе терра. Ма дарра аьлча Советан пачхьалкхехь хиллачу рожах терачу рожана къелла нисделла тхо. Ткъа цхьацца долчу хIуманашна тIехь и режим кхин а воха ю. Иза ю оха иттаннаш шерашкахь къийсам латтийна режим. Тахана тхан махкахошна мел хала делахь а, оха доьху цаьрга шайн латтан тIера дIацадахар.\nАмма адамаш адамаш ду. ГIирмера дIаоьхучу нехан терахь алсам долуш ду. Иза керла проблема ю. И проблема ю чоьхьара меттиг хийцина болчу нахаца йоьзна. Оха царах мухIажираш ца олу, уьш шайн пачхьалкхан Украинин территори тIехь болун дела.\nБерриг а тхан сатийсам боьзна бу тхан латта мел сиха маьрша а даьккхина Украинех юха дIакхетар ду бохучуьнца. ГIирмехь йолчу сайн хIусамненаца аса телефонехула къамел долош девнаца долало иза. Шу, боьрша нах, хIун деш ду цигахь? Маца маьрша дохур ду аша тхо, бохуш хуьлу иза".\nДжемилев Мустафан адамалла хилар гойтуш ду цо Нохчийчохь тIом боьдуш шен доьзале а валийна ши къант кхаьбна хилар. Цара ша а, шен хIусамнана Сафинар а шайн да-нана лору бохуш дийцира цо.\nДжемилев Мустафа: «Уьш кест-кеста богIу со волчу. ХIора шарахь ца хуьлу иза, бакъдерг дийцича. ТIаьххьара стохка баьхкинера уьш. 6 шо долуш хилла цу берех хIинца ткъаттIа шераш долу товш болу кIентий хилла. Уьш со волчу хьошалгIа баьхкинера. Аса цаьрга хаьттира кхане муха го шуна цигахь аьлла. Цара мехкадаьттан факултет яьккхина цигахь. Соьлж-ГIалахь дIоггара кхане хир яц. Аса хаьттира цаьрга Къилбаседа Кипрехь университетехь деша лаам буй шун аьлла?Уьш хазахетта бара.\nТкъа Гергарчу Къилбаседа Кипран Малхбалера университето хIора шарахь ГIирмера гIезалошна мехаза деша 5 меттиг ло. Амма кху шеран квоташ чекхйевлла хиларна, леррина Кипре а вахана, ректорца барт бира аса, и къентй дIаэцахьара аьлла. ХIинца уьш доьшуш бу Малхбалера университетехь Къилбаседа Кипрехь.\nТкъа кхузахь хиллачух лаьцна шайна хиича цара телефон туьйхира соьга. Дада вайн цигахь тIом бу, тхо цIадахка оьший, бохуш хоьттуш бара уьш. Аса элира, ца оьшу, кIентий, аша деша кхузахь оха цхьаъ дийр ду аьлла. Цара тхох да-нана олу. Сох дада олу, Сафинарх нана олу. Дукха товш къентий бу уьш".\n70 шо долчу Джемилев Мустафана Оьрсийчоьнан Iедалша шен Даймехка ГIирме вар дехкар онда тохар а хилла дIахIоьттира. Кху тIаьхьарчу ткъа сов шарахь цуьнан аьтто ца хилира ГIирмера гIезалой махках баьхна де дагалоцуш хиллачу хиламехь дакъалаца. ХIинца юха а цкъа ша толам баьккхина болу шен къийсам дIахьош ву иза ГIирма шайн халкъана юхайерзо гIерташ.\nХIинца цуьнан гIуллакх деана Оьрсийчоьнан президентца Путин Валадимирца. ГIирма юхаерзорехь Джемилевн бертахо ву дукха хан йоцуш Украинин президент хаьржина волу Порошенко Петро. Цуьнан иштта мах хадабо Джемилев Мустафас.\nДжемилев Мустафа: «Порошенко Петро уггаре а хьалха дагахь ву Украинин арми чIагIъян. Амма Оьрсийчоьнан армина дуьхьал латта ницкъ болуш иза дIахIотто дуккха а хан оьшур ю, бохуш вара Джемилев Мустафа.\nДжемилев Мустафа: «Суна хетарехь, и лаккхара дарж къуьйсуш хиллачу нахана юкъахь Украинин халкъан уггаре а тоьлла харжам бина. Цо хьалхарчу муьрехь толам баьккхина хиларо дуккха а хIума гойтуш ду. Цуьнан хила ма-еззза махкахочуьнан позици ю. Иза шен мехкан патриот ву. Бакъхьара стаг ву иза. Миллионер ву, амма бакъхьара ву.\nБакъдерг дийцича, дуьйцуш хабарш ду, ма хетта хьалхара миллион муха дира, кхин дIа дуьйцур ду олий. Суна Порошенко вевза дуккха шераш ду. Лаккхарчу Радехь тхойшиъ ул-уллехь хиина Iаш вара. Тхан аьтто хуьлу вовшен хетарг дийца а, ала а. Тхуна дика хетарг ду цо инаугураци йолуш а, Варшавехь а, Обамица хиллачу цхьаьнакхетарехь а ша ГIирма юхаерзо хьожур ву алар.\nАла деза, шайн территори йита еза аьлла волу цхьа а президент лаьттар вацара цу даржехь. Иза дерриг а Украинин халкъана хетарг ду ала мегар ду. Ткъа муха кхочуш дийр ду цо иза. Дера цхьана президентах дерриг а дозуш ма дац. Нагахь Украина цунна гIо а ца деш, цуьнан кхачамбацарш а лоьхуш Iахь, шеко а йоцуш, дика жамIашка кхочур дац тхо.\nАмма и стаг хадам боллуш хилар а, хьекъал долуш хилар а - арахьарчу гIуллакхийн министран даржехь хилла а ву иза, Лаккхарчу Радехь а ойланца позици лоцуш вара иза - шеко яц. Иза лоруш ву дуьненчохь. Со тешна ву цо шега далуш дерг дийр ду аьлла. ХIун дийр ду цо?\nКоьртачу декъана чоьхьара русурсаш вовшахтухур ю. Эскарш чIагIдийр ду. Экономика чIагIйир ю. Оьрсийчоь тхуна тIе ма летира, тхоьга дуьхьало ялур йоций шена билггала хуун дела. 4 шарахь Януковичан режимо ша урхалла деш дерриг а дира мохк ларбан болу аьттонаш дIабаха.\nТкъа хIинца Порошенкос уггаре а хьалха ша динчу къамелехь дIахьедар дира арми чIагIйийр ю ша аьлла. Амма Оьрсийчоьнан армина дуьхьал латта аьтто болуш иза хилийта гергарчу хенахь аьтто бац. Масал далош эр ду аса. Нагахь Оьрсийчоьно шен эскаран хьалташна хIора шарахь, оьрсаша далочу терахьашца, 70 миллиард доллар духкуш делахь, оха дойуш дерг ду цхьа миллиард ах миллиард хиллал доллар.\nЦундела кхузахь инзаре шалхо ю. Тхо тIетевжуш дерг дуьненаюкъараллана хетарг ду. Оха сатуьйсуш дерг ду 1994-чу шарахь Украино зарратан герз дIадаларх лаьцна Будапештехь меморандум тIеоьцуш бина барт кхочуш бийр хилар. Цу пачхьалкхаша гаранти елира тхан кхерамазалла а ларйийр ю, территорин цхьаалла а ларйийр ю аьлла. Цара цхьаъ дийр ду аьлла сатуьйсуш ву со. Амма оха а, кху пачхьалкхан махкахоша а, шайна юкъахь оккупацина къеллахь бохкуш болу нах а болуш, тхайга далург дийр ду и де сихха тIекхачийта».\nГIирма дIалаьцна Оьрсийчоьно. Иза цо дIахоьцур ю аьлла цхьа а билгало яц. Делахь а шайн даймохк Украине схьаберзош къийсам дIабахьа кийча ду шаьш, амма ницкъах пайда оьцу некъ хоржур бац шаьш боху Джемилев Мустафас.\nДжемилев Мустафа: «Оха баккъалла а тIе ца оьцу, хила мегар ду аьлла ца хета тхуна, хилахь а чоьхьарчу аьтонашца йоьзна йолу, ницкъах пайда эцарца йоьзна вариант. Нагахь, эр вай, Нохчийчохь 90 процент нохчий а, гIалгIай а хиллехь (цига баха ховша бахана нах иттех процент а бен бацара цигахь) ГIирмехь хьал нисса бIостанехьа ду. Кху автономин республикехь 13 процент бахархой а бен бац гIезалой.\nТкъа Севастополера бахархой а лаьрча, тхо кхин а къезиг процент ду. Цундела цхьа а герз а доцуш, ницкъ ца баран принципаш юьхьар а лаьцна даьхначу тхан толам баккха аьттонаш къезиг бу. Тхо иза хирг хилар тешаш дац. Мелхо а тхуна хаьа Кремлехь аьрзонаш хилар оха цу тайпа хIума дийр дацар-те аьлла сатуьйсуш, тхо ГIирмехь дайар дIадоло. Тхо цунна бахьана ца дала гIерташ дехаш ду.\nТкъа муха хила мега тхан стратеги? Аса юха а эр ду. Тхо чIогIа сатуьйсуш ду дуьненаюкъаралла тхайна тIехIуттур хиларе. Суна хаьа Оьрсийчоьнан Федерацин экономика дукхачу хьолахь йозуш хилар, цара юхкучу энергин аьргаллех. 60 сов процент йозуш ю иза.\nНагахь тахана мехкадаьтта черма 110 долларх цара духкуш делахь, иза 80 долларе охьадаьккхича Оьрсийчоьнан экономика йовхарш етта йолалур ю, тIаккха цуьнан аьтто хир бац цу тайпа авантюра олу, тароне а ца хьожуш, цу тайпа хIуманаш лело. Кхин а дуккха а методаш ю. Амма цу гIуллакхана дуьненаюкъараллан дог лазар оьшу».\nДуьненаюкъаралло лелочуьнга а ца хьожуш хIун дан дагахь бу гIирмара гIезалой? Джемилов Мустафа.\nДжемилев Мустафа: «Оха тхайн агIор дийр дерг хIун ду? Варшавехь долуш президентаца Порошенкоца оха дийцаре дира и хаттар. Тхо дагахь ду ГIирмица йоьзна куьзган структура кхолла. ГIирман гIуллакхашкахула йолу министралла хир ю иза. ДоггIучура аьлча, тхан дуккха а зеразакъаш ю. Украинин материкан декъера луш ду ГIирме луш долу 80 процент хи. Иза хьажош ду КъилбаседагIирман татол чухула. И татол дIакъевлича хи хир дац цигахь. Ялташ хир дац. Дика хьал хир дац.\n90 процент электорэнерги а ю ГIирме хьажош Украинера. Иза дIаяьккхича хIун хир ду хууш ду. Газ а ю Украинехула цига луш. Амма Украино ца йоху и гIулчаш. Цунна ца лаьа цига йоьду енерги сацо. ХIунда аьлча цигахь бехарш шен махкахой хета цунна. ГIирма дIалацарца Украинина дина зе лоруш ду тхо. Цара дIабаьккхина а, лачкъийна а болу бахам, цхьаболчу хаамашца, 3 триллион доллар хиллал мах болуш бу.\nЦу хьокъехь дуьненаюкъарчу инстутишкахь а, кхелашкахь а болх бан дезар ду тхан, цунна дуьхьал Оьрсийчоьнан бахам дерриг дуьненехула кхелашкахула схьабоьхуш. Доцца аьлча, тхан декхар ду Оьрсийчоьнна цатемаш бан, иза эххаре а кхетийта ГIирма дIалаьцна латтор иза маьрша йоккхучул а деза хиларх.\nЦу теманах лаьцна аса дкуккхазза а дийцина. Брюсселехь НАТО-н штаб-хIусамехь цу организацина юкъайогIучу 28 пачхьалкхан векалш а болуш, цара дийцира санкцийн муьрех лаьцна. Бакъдерг дийцича, ца дийцира тIеман аспект хIинца а юьйцуш яц аьлла. Амма цара со тешийра, шаьш юкъайоху санкцеш бахьана долуш Оьрсийчоь ГIирмера араяла дезаш хир ю бохуш. Цуьнан йита дезар ду ша дIалаьцна территореш.\nАса элира 1979-чу шарахь Советан пачхьалкхо ОвхIанистан дIалаьцначул тIаьхьа а кхайкхийнера санкцеш. Амма тхан 10 шарахь ладоьгIуш Iан дийзира, Советан Союз йохаре хоьжуш. ХIинца а Iан деза-те тхан оццул? Суна гур яц-кх маьрша ГIирма? Со цу хене вера вац элира аса.\nЦара элира, хIахIа. ХIинца хиламаш дукха сиха хуьлу. Хьо дийна хир ву цара жамI дохьуш. Цунна тIе тевжина ду тхо. Амма оха а дийр ду тхайга далург.\nДжемилев Мустафа вуно онда бала лайна ву шен дахарехь. Иза масалла ду ала мегар ду адамийн бакъонашкахьа, къаьсттина жимчу къоман бакъонашкахьа къийсарехь. Цуьнан дахарx лаьцна дийца аьлла дийхира оха историн Iилманче Вачагаев Майрбеке. Джемилев Мустафа ГIирмера гIезалойн къоман сурт ду бохуш дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nГIирман-гIезалойн лидерш совцийна оьрсаша\nОьрсийчу вар дихкина Джемилевна


Халкъо шен лору поэтан иллеш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъо шен лору поэтан иллеш\n14.09.2017 16:58 Четверг\nКавказехь деха къаьмнаш дуьненахь а довзийтинарш церан шира а, мукъаме а меттанаш хилла ца 1аш, церан исбаьхьа иллеш, эшарш а, шовкъе хелхарш а ду. Масех б1ешо хьалха а говзанчийн-поэтийн, композиторийн – тидам т1ебахна а ца 1аш, цара шаьш керла мукъамаш кхуллуш пайдаэцна кавказхойн мукъамех. Поэташа а, прозаикаша йовзийтира Кавказ, кавказхой а Россерчу а, кхечу мехкашкарчу а бахархошна. Оьрсий бара исбаьхьаллин говзарийн авторш. Шайна гинарг а, шаьш дуьйцучух ца кхетахь а, шайна хезнарг а дара цара, шайн мехаллех, хьежамех чекхдоккхий, дешархойн синошка д1акхачориг. Цуьнах синкхача хуьлура царна. Кавказхойн барта кхолларалла яра уьш цецбаьхнарг. Шайн йоза а доцуш дехачу къаьмнийн барта хазна яра «цивилизованни дуьненара» баьхкинчийн тидам шена т1ехь сецориг, церан говзарех д1ауьйриг а. Барта хазнах цхьадерг цу хенахь д1аяздарна йозанехь дисна, ткъа дуккха а дерг, д1а ца яздарна, лораза дайна. Йоза юкъадаьккхича, нохчийн хьалхарчу поэташа, прозаикаша д1аязйора фольклор, цуьнах говза пайдаоьцура шайн говзаршкахь.\nЦхьайолчу говзарийн сюжеташ яра фольклорера схьаэцна. Поэтийн стихашкахь халкъан иллийн, эшарийн мукъамаш бара. Хан-зама яларца хийцаелира нохчийн поэзи а. Церан мукъамехь а, чулацамехь а хаалора кхечу къаьмнийн литературийн беркате т1е1аткъам. Нохчийн поэзина керланиг юкъадало буьйлабелира цхьаболу поэташ. Царех вара цу хенахь (ХХ-чу б1ешеран 60-г1а шераш) къона поэт Дикаев Мохьмад. 1илманан бух т1ехь нохчийн эшарш толлуш вара Мохьмад. Мохьмада х1оттийна (тоьллачу гочдархоша оьрсийн матте яьхна) «Песни вайнахов» боккха кхиам бара поэзехь. Мохьмадан шен стихаш, композиторша мукъамаш а бохуш, иллешка, эшаршка а ерзийна, ц1еяхханчу артисташа сцени т1ехь лоькхуш, олуш дара. Цхьаболчара, цаьрга ладуг1ий, олура: «Вайн мукъамашна хийро ду и иллеш, эшарш. Эстрадни ду уьш. Дешнаш 1аламат дика ду, музыка ю-кх вайчуьнца ца йог1уш…»\nФольклорера схьаэцначу иллийн, эшарийн мукъамаш бен цахезначеран лерсинна «хийра» хетара уьш. Кегийрхойн синошна хийра дацара, ткъа мелхо а герагара дара. Тахана а артисташа уггар а дукха лоькхучарах, д1аолучарех ю Мохьмадан дешнаш т1ехь яьхна эшарш а, иллеш а, уьш ц1еначу нохчийн маттахь, меттан мукъамехь яздина дела.\nДикаев Мохьмад 1941-чу шарахь Соьлжа-г1алахь вина. Бердк1елара ц1еяххана вевза пондарча Джунайд ву цуьнан да. Бераллехь дуьйна нохчийн мукъамаша лерса хьистинчу Мохьмада шен «Бекалахь, сан мерз-пондар» стихотворенехь х1ара дешнаш алар цундела ларамза дацара:\nАс хьоьга къайленаш юьйцу:\nТешаме хьан мерзаш,\nГенарчу бераллехь дуьйна\nОйланаш ю хьоьца ийна;\nБекалахь, сан мерз-пондар,\nВайшиннан безаман сийнна.\nБераллехь дуьйна нохчийн иллеша, эшарша, мукъамаша лерса, дог а хьоьстуш, Даймахкана генахь хиларна сингаттамехь, г1айг1анехь кхиъначу к1ентан дог-ойла нохчийн меттан дашна т1е ерзар а, оцу дешнашца цо исбаьхьа васташ кхоллар а дукхе-дукха хьалхе хилира. Шен кхо шо бен доцчу хенахь ден а, ненан а марахь-карахь, Даймахках а ваьккхина, Талды-Кургане д1авигар иэсехь дисначу к1анта г1айг1анечу мукъамехь далхадора т1аьхьо:\nПоэто буьйцург Даймохк бу, «малх бицбина, нур къагийна, суна хьо лепара», — бохуш. Нохчийн къомо Даймахкана генахь хан токхуш, цунна сахьийзо а, сагатдан а къайлах бен мегаш дацара. Сагатдар а, сахьийзор а, Нохчийчоьнан ц1е а йоккхуш дешнашца ала а, мукъамца далхо а дихкинера 1едало. Дихкинехь а, халкъо иллеш, эшарш, назманаш йохура, уьш д1аолура шаьш вовшахкхетча, суьйренашка, 1уьйренашка шайн г1айг1а-бала балхош. И г1айг1а-бала шайн дуткъаделлачу синошца Даймахка беара халкъах дийна бисначара. Д1адаханчу б1ешеран 60-чу шерашкахь Даймахка ц1абирзинчарлахь наггахь а поэт, прозаик вацара шаьш Даймахке тийсина са стихашкахь, прозехь дийцаза, далхоза. Церан х1ораннан а произведенехь къаьхьа къурд, г1орасизалла, сатийсам, сатийсар, цкъа а Даймахках дог а диллина цхьа минот цара яьккхина цахилар а ду. Къаьсттина дика хаало, дешало иза М.Мамакаевн, 1.Мамакаевн, М-С.Гадаевн, С.Гацаевн, Ш.Рашидовн, М.Дикаевн стихашкахь. Цундела церан дешнашна т1ехь даьхна иллеш, эшарш халкъан хилла д1ах1иттина, халкъан дагара аьлла, яздина церан дешнаш долу дела. М.Дикаевс шен синна гергарчуьнга Даймахке къамелдечу кепехь боху:\n1алург ца хиллера.\nЦуьнан са, ойланаш, дерриге а халкъан санна, Даймахкаца доьзна дара. Даймахках догдиллина ца веха поэт, х1ора дийнахь а ч1аг1лучу дегайовхонца веха, «малх бицбина, нур къагийна, суна а хьо лепара», — бохуш. Шен дайн махках шен са 1аьбча бен ца хьахабо, ца бовзуьйту цо шен йо1е болу безам.\nВайн дайша дуьйцуш хезна вайна: «Вай ц1а маца дохуьйту боху? Даймахка ц1акхаьчча адам доьлхуш дара… Лаьттах барташ бохуш дара адамаш…» Нохчий Сибрехара ц1абаьхкинчу муьрехь кхиъначу интеллигенцин мог1аршкара ву Мохьмад. Тамашийниг кхин цхьа х1ума а ду: оцу интеллигенцех цхьа а цхьаъ вац школехь нохчийн мотт 1амийна, хьехархоша матте, халкъе, Даймахке безам кхоьллина. Церан цаьрга безам кхиийнарг баккхийчара, дай-наноша Даймахках дийцар, Даймохк хестор дара: «Генарчу Кавказехь, Дег1астанехь, Нохчийчохь х1инца малх хир бу, йовха хир ю, стоьмаш ношделла хир ду. Мел шийла дара шовданаш. Ма исбаьхьа дара бохь лекха лаьмнаш», — бохуш. Т1аьхьо ша язйинчу стихашкахь бовзийтира Мохьмада шен Даймахке болу безам, ша цунна сагатдар а.\n«Даго лоькху зурма» Даймохк а хеташ ваьхначу поэтан х1ора а дашехь сингаттам, г1айг1а, ша ц1а кхаьчча а ц1ерадаьлла, дайн кхерчахь шен меттиг ца карош, карзахе са хаало. Шайн дайн махкахь а болуш, ц1ахь бацара нохчий. Даймехкан баьрчехь бацара, не1саг1ехь бара нохчийн мотт, г1иллакх-оьздангалла. Ярташкахь бен ца буьйцуш, г1аланашкахь бийца а, школашкахь хьеха а дихкинера нохчийн мотт. И г1ело шайн ойланашкахь, сица къуьйлура интеллигенцин векалша. Оцу садеттарх, харцонех цамгар хилларш бацара к1езиг. Оцу цамгарша царех цхьаберш хеназа дахарх хедийра. Бераллехь Даймахках къастийначу Мохьмадан синна йина чов ю цуьнан поэзехь хаалуш, г1айг1анечу мукъаме йирзина. Мохьмадан нийсархой шайн уьйрех, маттах, халкъах... Даймахках д1акъастийнера. Даймахках д1акъастийначуьн г1айг1а ю цуьнан х1ора а дашехь.\nМохьмадан чкъурах болчара нохчийн мотт школехь ца 1амийнера, делахь а церан ц1ийх, т1амарх иза болийтинарш дай а, наной а бара, къоман диканах, вонах, г1иллакх-оьздангаллах уьш д1ахадарна кхоьруш, уьш кхиийна болу. Иштта кхиийна волу Мохьмад Соьлжа-г1аларчу хьехархойн институте деша воьду филологин факультете, ша шен Даймахка вухавирзича. Т1ехдика институт чекхъяьккхинчул т1аьхьа оццу институтехь литература хьоьхуш болх бо, стихаш язъярал совнаха 1илман болх а беш. Мохьмад студенташлахь т1ехдика дешарна Ленински стипенди оьцуш хилла. Тахана а мехала бу цо нохчийн фольклор толлуш бина болх. Т1аьхьо оьрсийн поэташа гочйина араелира Мохьмада вовшахтоьхна «Песни вайнахов» ц1е йолу гулар. 1963-чу шарахь, шен ткъе ши шо долуш, Мохьмада дакъалоцу Ерригроссин къоначу литераторийн кхеташонехь. Оцу кхеташонехь цуьнан стихийн лаккхара маххадийра оьрсийн ц1еяххана бевзачу поэташа: Н.Тихоновс, А.Твардовскийс, Н.Прокофьевс и.д1.кх.\nЦул т1аьхьа Мохьмадан стихаш зорбанехь арайийлира Москвахь, Ленинградехь, Къилбаседа Кавказан республикашкахь а. Уггаре а коьртаниг дара – цуьнан стихаш халкъо шен йолуш санна т1еэцар, цуьнан иллеш, эшарш а адамийн дегнаш г1айг1анца а, самуъенца а лекхадолуьйтуш хилар. Мохьмадан дешнашна т1ехь даьхна иллеш: «Сан Даймохк», «Кавказан 1уьйре», «Вежарийн илли», «Ас лоьхург мила ю?», «Хьол хаза йо1 суна ца гина», «Ленинградехь кхиъна йо1», «Хьан дагара хиъна», «Нохчо ву со» и.д1.кх. А.Ганаевс, М. Буркаевс, С.Магомедовс, В.Дагаевс, М.Айдамировас д1аолуш, лоькхуш а яра, ткъа тахана къоначара лоькхуш ю, уьш муьлххачу а хенахь лекха чулацам дика болуш хиларна. Ц1еяххана бевзачу композиторша: 1.Шахбулатовс, А.Хлебскийс, А.Розенберга, халкъо а мукъамаш бехира цуьнан дешнашна.\nНохчийн эстрадина бухбиллина поэт лара вог1у Мохьмад. Цуьнан стихашна т1ехь мукъамаш баьхна иллеш, эшарш а яра эстрадин хот1ехь д1алекхнарш. Оцу хенахь вайн культурехь кхиаме керланиг дара иза, массара а къобал ца динехь а. Дикачу, хазачу нохчийн маттахь, шовкъехь, говза исбаьхьа васташ а кхуллуш Мохьмада язйина стихаш, царна т1ехь даьхна иллеш, эшарш а халкъо дика т1еийцира. Иза бара поэтан кхоллараллин халкъо лаккхара хадийна мах. Ц1еначу даггара х1ара дешнаш аьлла волу поэт халкъо шен ца лара йиш а яцара:\nЦхьана а къоман\nШен махкахь шен халкъаца цхьаьна вехарг бен ирсе а, декъал а ца хуьлий дика хаара Мохьмадна. Нохчийн мотт, цуьнан сица шовкъехь лекхалора. Нохчийн мукъам бу цуьнан х1ора а байтехь. «Нохчий» — бохург, дуьззина цуьнан маь1на а девзаш, лакхадаккха лиънарг, лакхадаьккхинарг, цуьнан хьакъйоллучу метте и дош х1оттош, цул хьалха цхьа а вацара.\nЦундела жимчо а, воккхачо а езаш т1еоьцура Мохьмадан поэзи, цуьнан иллеш, эшарш а радиохула, телевиденехула нохчийн х1усамашка д1акхочура. М.Дикаев халкъан истори, фольклор, литература, мотт а дика хиъна ца 1аш, дуккха а халкъийн литература а дика хууш, шен хаарш НГ1ПУ-н студенташна д1алуш а вара. Филологин факультетехь хьехархо вара Мохьмад. Цуьнан хилла студенташ тахана а болх беш бу газетийн, журналийн редакцешкахь, школашкахь, хьехархойн институтехь, университетехь. Царех цхьаъ х1окху статьян автор а ву. Доккха пох1ма долу М.Дикаев дукха ца вехира. Хеназа д1авахара иза вайна юкъара, ша аьлла а, шех аьлла а хаза дош а, “Нохчийн х1усам“ (1965 шо), “Догу сан дог“ (1967 шо), “Деган мерзаш“ (1971 шо), “Вайнехан иллеш“ (1972 шо), “Стеган ц1е“ (1990 шо) — стихийн гуларш а йитина. Делан 1ожалла ца лелча ца ялахь а, иштта са ц1ена, доккха пох1ма долу стаг юкъара д1авахча, дагахьбаллам буьсу. Шен дагахьбаллам бу халкъан поэто А.Сулеймановс вайна бовзийтинарг: «Дикаев Мохьмад, мурйоьлла дечиг санна, кхерчахь сийсачех вацара. Иза чоь серла а оьккхуьйтуш, вогучех вара. Вай и лар а ца вира». Мохьмад ваьхна зама, Мохьмадан амал, цуьнан синна кхетта, цхьаболчара кхетийтина, цамгар евзачу Ахьмада аьлла и дешнаш бакъ ду. Доккха пох1ма долу Мохьмад лар ца вира, ткъа хьаг1 йолчара мелхо а новкъарлойира синмаршонехь ваха.\n«Нохчийн х1усамехь» «Деган мерзашца» «Вайнехан иллеш» олуш «Догу сан дог» а бохуш, «Стеган ц1е» мел ларъечаран иэсехь ехар ю Дикаев Мохьмадан ц1е а, цуьнан поэзи а.


«Левада-центро» бинчу талламашца, Шема бахьанехь Оьрсийчоьнан Малхбузенца иръеллачу юкъаметтигаша кхолгIа дуьненаюкъара тIом баккха тарло аьлла, кхерамшкахь бу 48 процент оьрсий. Шемара тIеман конфликт ерзорехь Оьрсийчоьнан а, Малхбузен барт хир бу аьлла теша хаттамехь дакъалаьцна кхоалгIа дакъа. Шемахь долчу хьолана Оьрсийчоь юкъагIерта еза аьлла ах пачхьалкхан бахархоша.\n28 процент респонденташна Оьрсийчоь Шемара араяла еза аьлла хета. Дахначу шеран гурахь дуьйнна Оьрсийчоьно тIеман операци йолийна Шемахь.Маьрша бахархой бехачу кIошташкахь Кремлан кеманаша бомбанаш еттарна бехкейора Москох.\nКремло шаьш тIеман тохарш «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобан тIемалошна дуьхьал до аьлла, чIагIдора. ТIаьххьарчу кIиранашкахь Шемин президентна Асад Башарна Оьрсийчоьно гIортор ярца Малхбузерчу пачхьалкхашца йолу юкъаметтигаш шелъелла.


Iедалан тIегIанахь ненан маттал говза а буьйцуш, махкахь хьашт-дезаре берзийна оьрсийн мотт а болуш, къаьмнийн синмехаллин каталог кхолла бина сацам беламе хета цхьаболчу яздархошна а, Iилманчашна а.\nМотт дIа а тоьттуш ларлур дуй те нохчалла?\nЭтнографаш биста кхаччалц нохчийн маттаца бозабелла Iилманчаш а, лаккхарчу тIегIан маьхькIамхой а болуш, дагалецаме кхеташо дIаяьхьна кху деношкахь оьздаллин министараллехь.\nЦу кхеташонехь министаро Дааев Бавдис тидаме диллина цхьацца бахьанешна заманан йохаллехь ламасте хилла схьабаьхкина хиламаш дахарера гуттаренна а байна дIабовларан кхерам хилар тIебазбелла.\nЦо чIагIдарехь иза хьакхалуш ду халкъан Iадатех, ламастех, эшарех, хелхарех, халкъан барта кхоллараллах…\n«Халкъан Iадат-гIиллакхаш, ламасташ лардан, халкъо заманан кIоргера схьаеъна хазнаш, деза а, перза а мел хилларг дан ца дайта, синмехаллин каталог хIотто еза».\nИшта дIахьедар дина Дааев Бавдис.\nКъоман оьздангаллин синмехаллаш йовза вуно мехала ду. Нохчийн къомо историн йохаллехь бина некъ карлабаккхаро гIо дийр тIекхуьучу чкъурана шайн бух-ормаш биц цабалийтарехь.\nИ декхарш кхочуш дийр ду синмехаллин каталого.\nГерггарчу барамехь ишта ойла-хетарг Iорадаьккхина цу кхеташонехь халкъан кхоллараллин Центаран директоро Даудов Рамзана а. Цу хьокъехь хIун хетта бу бохучу Iилманчашна, цIарна цIе яханчу меттан говзанчашна хууш дац.\nЦу декъехь со хеттаршка вийлина цхьа могIа яздархошца а, Iилманчашца: Несала бахча санна, сонехь, дIатеттина латто ненан мотт тергамза а буьтуш, синмехаллаш ларлур юй те къоме?\nIедалан тIегIанахь шуьйра пайдаоьцуш, бийцаре баьккхинчу оьрсийн меттан гIоьнца ларьян гIерта маьхькIамхой вайнехан шатайпаналла а, синмехаллаш а?\nЦу ненан маттаза дозаделла, цуьнан «кийрара» схьадолуш дац кхидерг дерриге а? Бакъдерг дийцича царна жоьпаш дала яздархо я Iилманча махкахь каро атта дац.\nМа-дарра аьлча уьш хIиттац, гIара а бовлуш, Iедалехь болчеран аьллар-лаамца догIуш доцу шайна хетарг нахала даккха.\nНохчийчуьра хьал-дIахIоттам дика девзачу, Iилманехь охIла болчара шайлахь дечу къамелашкахь кхетадо ненан матте «ког хецца» бойтуш болх а боцуш, дегIах са санна, къомана деза а, сийлахь а мел дерг, цуьнца, маттаца, дозаелла хиларна, синмехаллин каталог хIоттор а, кхидерг лелор а, «биллина Iуьллуш» нохчийн мотт а болуш, тIаьхьло йолуш хIума цахилар.\nМахкара дахар тидарх а, хиламаш кхеторах а, тахана ненан матто ловчу гIелонах а дуьххьала дIаолучех, наггахь волчех цхьаъ ву байтанча, гочдархо, меттан говзанча Хатаев Хьусайн.\nЦхьана ханна ша геналлехь вара аьлла доцуш цо само йо Даймахкахь тергаллучу дахаран, хуьлучу хийцамийн.\nЭмгаро мерабер санна, хьааме, доккха садаккха буьтуш нохчийн мотт а боцуш, синмехаллаш «ягарьян, цхьан терхи тIе дIаяхка санна» каталог кхоллар ладаме, тоаме гIулч ца лоручех ву Хьусайн.\nЦу хьокъехь тхойшиннан нисделла къамел цо геннара долийра.\nХьусайн: «Тахана тхоьгахь къоман синбахам, мотт, гIиллакхаш, Iадаташ лардан деза аьлла кхетам бу. Кхетамма-м бу синмехаллаш ларьяр коьртачех коьрта ду аьлла. Амма уьш дерриш Iалашдарехь кIадда а ца до.\nТоьшаллаш до хIара важа дан мега бохуш. ХIун дан деза уьш ца дайта? Цунна жоп ца ло. Къа ца хьоьгу. Билгалдаккха ма деза мотт баланехь хилар. Бахьана хIун ду? Дера ду цу тIе Iилма цадалор. Оха тоьшаллаш до-кх. И мотт а байна, дIо-о мотт а байна бохуш.\nВайн мотт хьалхара а бац, тIаьххьара а бац. Цу тIе догIур тIаьххьара министарийн къамел а. Дан хIума дац. Вайн маттал даккхий меттанаш а делла бохур ду кхана, лама. Беллехь белла-кх халкъ цу тIера юха а даьккхина, матте болх а ца байтина.\nНохчийчохь долу хьал муха ду? Iедалхоша шайггара хьал а хIоттийна, и нохчийн мотт хьехар а, бийцар а осала ду-кх! Iедална хьалха а ду иза осал, нахана хьалха а ду.\nЦара дIадаккха дезар и шаьш кхоьллина хьал. Ненан мотт массо доьшийлашка, ишколашка, берийн бошмашка кхачо безара. Физика, математика ма хилийтахь нохчийн маттахь. Нохчийн маттахь хила тарлуш ма ду гуминитаран цикл…\nЛаам хилча Iедална хала дацара говзанчийн тоба цхьаьна а тоьхна нохчийн мотт тидаран дошам кхоллийта. ХIара ахча а ду, хIара бохча а ду. Массо дош схьа а карийна, хаза нехан санна чулацаме, онда дошам хила еза иза.\nТIаккха кхана –лама тхо тIедоьрзуш хилча тхуна карор ма бу и ненан мотт. Мотт бацо ма беза. Коьртах куьг а хьоькхуш, "суна хьо беза" бахарх гIуллакх ма ца хуьлу. ТIетаьIIа бацо беза мотт. Ишта бен мотт кхуьуш бац. Бацабаре терра бен шарлуш бац мотт. Каталог хIотто еза. Каталог хIоттийча хIун хуьлу леш мотт а болуш….»\nСоьца къамел дина байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн хадам боллуш тешна ву, денбан, болх байта юьхьарлоцуш ненан мотт а боцуш, моттаргIанех тера кепаш лелоро, вайнехан кханенах йозаелла шеконаш дебаяхь бен кхин деш пайдехьа, хьаса боллуш хIумма а дац аьлла.


"Трабант" кхоьллина даьлла 60 шо\nКху деношкахь 60 шо кхаьчна Малхбалерчу Германехь оьрсийн "Запорожец" машенан масалица еш хиллачу "Трабант" цIе йолчу жимчу машенан. Советан пачхьалкхехь "Запорожец" санна дуккхаъчу шерашкахь рогIехь а лаьттинчул тIаьхьа, балха тIехь дикчех тоьшаллаш долчу нахана бен кхочуш яцара и суьрка машенаш. Юкъарчу хьесапехь, 12 шарахь собар дан дезаш дара иза эца рогIе язвеллачо.\nНагахь санна тIулган пенаца а, дозанашца а екъначу луларчу Малхбузерчу Германехь дуьненчохь тоьллачех машенаш ларалуш йолу "Мерседес" а, "БМВ" а, "Ауди" а еш, юхкуш, хоьхкуш хиллехь, Советийн тIеIаткъамехь йолчу ГДР шех доцца олуш хиллачу Малхбалерчу Германехь "Трабант" цхьаъ бен боцу автомобилийн индустрияно арахоьцу хохку гIирс бара, кхоъ я шиъ чIуьрг йолу мотоциклаш ца йийцича.\nМотоциклал башха совтIех еза а "Трабант" ца хиларна, ткъа Советашкара оьцучу "Запорожецал" иза дикка йорахох хиларна иза эца луучийн терахьаш пачхьалкхан иза арахеца йолчу таронел дуккха а алсамдара.\n"Трабант" арахецар 1991-чу шарахь сацийра немцойн Цвиккау олучу гIаларчу машений заводо – Германи вовшахкхеттачул тIаьхьа цIоьмалг машен цхьана муьрана забаречу дийцарийн а, кхардамийн а турпалхо хилира, ткъа эххар а тоьллачех машенаш эца аьтто баьллачу Малхбалерчу немцоша тессина йитира шерашкахь шайн сатийсамийн лакхе хилла йолу, шаьш безамца "Траби" олуш хилла йолу "Трабанташ".\nЦу машенан ша тракторо санна гIовгIа еш хилла болу мотор а, иза 90 км сохьтехь бен чехкаяла ца луш хилар а, иза картонах пайда а оьцуш еш хилар а дара анекдоташкахь дуьйцуш.\nБакъдолчехь ян а яра "Трабант" цхьана декъана кехатах еш. Цуьнан каркас эчигах йина елахь а, амма доккхах долу дакъа шех дуропласт олучу пластиках а, макулатура чекх а йоккхуш кхоьллинчу картонан экъанех а еш деш дара. Цундела вуно яй яра иза хьалаайъа.\nБакъду, Малхбалера а, Малхбузера а Германи вовшашкхеттачул тIаьхьа иттех шо даьллачул тIаьхьа "Трабантан" сий юха а дол-долуш лакхаделира.\nДIаяьллачу заманца йолу носталги цуьнан бахьана делахь а, я "Трабанто" боккъал а кIеззиг бензин дайъарна иза вуно эвсаре хилар делахь а, машенийн дукхалло урамашкахь уьш дIахIиттон паркплатц ца карйойтуш бахьачу баланехь "Траби" дIатарйа цхьа цуьрг а меттиг тоьуш хиларна делахь а, и машен юха а йицлуш лаьттачуьра долахоша хьала а яьккхина, дийна цхьа култ кхоллаелира цунна гонахьа, "Трабантан" фан-клубаш а схьайоьллуш, хIора шарахь цу машенийн долахой цхьаьнакхетарш дIа а хьош, ур-атталла "Трабанташ" чехкахахкарехь къийсамаш а беш.\nКарарчу хенахь 30 эзар сов "Трабант" ю Германийн некъаш тIехула хоьхкуш. Церан долахоша вуно кхоаме, жима бер санна лелайо и жима машенаш. Берлинерчу Бранденбургийн кевнашна хьалха туристаш мехах хохкуш ю масех "Траби".\nУр-атталла Голливуде а кхаьчна и суьрка машен – вевзаш волчу Iамеркахойн актеро Хэнкс Тома хьастагIа шен рогIерчу интервьюхь дозаллийца дийцира, шен хиллачу машенашна юккъехь уггаре а тамашийнарг а, ша доккхачу хазхетарца эцнарг а "Трабант" яра бохуш.


"Кийча хила Европера цIехьа довда, дозанаш къовлахь а..."\nШемарчу тIамах кхозлагIа дуьненан тIом хиларх кхерабелла Европехь бехаш болчу нохчех цхьаццаберш. Кхаарий дийнахь дуьйна социалан машанашкахь а, ватсаппехула а дIасатуьйсуш дуккха хаамаш бу, Iамеркахойн эскарш Шема агIор новкъадевлла, зарратан ракетехь доьттина долу хIурдан кеманаш а ду цу пачхьалкхан агIор кхача арадевлла, бохуш.\nИ бахьана долуш кеста бала хьаьхьначу тIамна кечам баре кхойкху цу кепара хаамаш баржочу наха.\nМасала, дозанаш дIакъовлале Нохчийчу цIабаха махкахой кечбаларе. Иштта, шен цIе хьулйинчу цхьана юзеро язбина хIара чулацам болу хаам: "Вайна ма-хаара, селхана Iамеркано шен хIурдакеманаш Шемин дозанна герга дахкийна. 24 сахьт далале Трампа омра дала йиш ю атака е аьлла. Вежарий, цо тIелата аьлла омра лахь, Шемахь Пайхамаро дина шайхалла кхочуш хила долалур ду. Цара чим бина ягор ю Шема. Оьрсийчоьнний, Iамерканий, Европаний юккъехь болалуш тIом бу. Кийча хилалахь, сиха схьа а гулделла, Европера дIа цIа даха, хIунда аьлча боккха кхерам бу шуна цара дозанаш дIакъовларна".\nЦунах терра хаамаш а, кхерамаш тийсаран кхайкхамаш а шорта бу Малхбузерчу нохчашна юккъехь дIасатуьйсуш. Ткъа стенна бу –те нохчий массарел а алсамох аьлча санна цу хила тарлучу тIеман тема айъина лелаш?\nБерлинехь вехачу Шишханов Заурбекана хетарехь, нохчашна тIеман мах а, тIамо деш дерг а дика девзаш хиларца доьзна хила мега иза: "Кхечаьрга хьаьжча – гIазакхашка а, кхечаьрга а хьаьжча, нохчашна тIом хIун ю хаьа. Европахойн а, кхечеран а тIамах болу кхетам кинош чохь санна бу, романтикалле, даг тIе патарма а кхетий, цхьа хаза стаг лей дIавоьдуш. Юха цунах массарна а къахеташ.\nТкъа нохчийн адамна... Цкъа хIинца ву стаг, тIаккха вац иза. Адам вовшах а доккхий, нехан керташкахула хийла дIаса а кхуссий, юргIан юккъехь схьалехьийна нохчаша. Цундела хир ду-кх нохчаша къаьстина и хIума тIеоьзна хилар, иза дуьйцуш, тIамах кхерабалар а".\nЦу юкъана кхозлагIа дуьненан тIом баларан кхерам мелла а лахбелла лара мегар ду еаридийнахь. Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда шен рогIерчу твитехь харцдина, ша Шемина тIелатар маца дан гIерта билгалдаьккхина хилар. "Иза вуно кеста хила а там бу, хиллане а кеста ца хила а там бу" аьлла, яздинера цо шен твиттерерчу агIон тIехь.


ГIадужу-бутт 27, 2013\nОьрсийчоь -- Къаьмнийн доттагIаллан дезаде даздеш ду Тюменехь, 2013\nОьрсийчоьнан президенто баханчу беттан 27-чу дийнехь Пачхьалкхан Думе кховдийра терроризмах лаьцначу низаман тIехь хийцамаш баран проект. Иза хьалхарчу ешарехь,хьем ца беш, тIе а ийцира депутаташа.\nЦу проектан тIехь коьртаниг ду террорахой бу бохучу наха дина зе метттахIотто декхарелахь беш церан гергарнаш хилар.\nНисса дIа дустар дIоггара нийса ца хила а мега, хIунда аьлча 21 бIешо ду арахь, амма а хаам боьшуш дагадеара оьрсийн сийлахь воккхачу яздархочо Толстой Лев Николаевича яздина «Хьажа-Мурд» цIе йолу дийцар.\n1995-чу шарахь дара иза. Веданахь бомбанаш йиттира Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша. Цара гатдина хьийзийна жимма паргIат девлла схьадогIуш меттгерчу библиотекина уллех бомба тоьхна бохийнчу пенаца араэгна яра книжкаш.\nАса схьаэцнарг яра Толстойн «Хьажа-Мурд». Теша хала далахь а, ларамаза схьаеллаелла агIо ю сан дехарца Чабаев Лоьмас хIинца гочйинарг. Иза догIуш дара цу миноташкаъхь тхан массеран а дагахь хиллачуьнца.\nТолстойс яздо: «ТIе а летта, йохийнарг яра Хьаьжа-Мурд ша оьрсашна тIеваххале буьйса яккха сецна хилла юьрт. Хьаьжа-Мурд тIевоьссина Iийна волчу Садос, оьрсий шайн юьрта тIекхаьчча, шен доьзалца хьалаводара лома.\nЦкъа цIавеъча, шен лаппагIа йохийна карийра Садона: тхов чубоьжнера, неI а, дукъош а дагийна дара, чохь боьхаллаш йитинера. БIаьргаш лап-нехь лепаш хуьлуш волу, да даима а дозаллийца тергалвеш хуьлу, цуьнан хаза воI, тIе тесна верта а долуш, говрахь валийна, Iуьллура маьждиг хьалха.\nБукъах цхьамза чекхйоккхуш вийнера иза. Хьаьж-Мурд кхуза хьалха веъначу хенахь цунна тамехь хетта зуда хIинца, накхехь этIийна коч а йолуш, къена, лашкадевлла накхош а гуш, месаш а яьржина, цхьа гужум а яьлла, лаьттара кIантана тIехь, шен юьхь цIий даллалц мIарашца цоьстуш, угIар ца сацош.\nСадо лом а, бел а эцна гергарчаьрца цхьаьна воIана каш даккха вахара. Цуьнан къена да херцаршлахь бисинчу пена уллехь, карахь уьрсаца десиг а йожуш, тентак а ваьлла хьоьжуш Iара шена хьалха. Иза хIинцца схьа кхаьчнера шен генара накъарш долчуьра.\nДокъаран ши хоьла багийна бара, къаночо дийна, кхиийна туьркийн а, баьллийн а дитташ кегдина, дагийна гора. Уггаре доьхнарг, кертара массо накхарш а дара дагийна. Зударийн узамаш хезара массо а цIеношкара а, кхин а ши дакъа тIедеъначу майданара а.\nНаношцана доьлхура кегий бераш. Iоьхура хьалха йилла хIума йоцуш дисина меца даьхний а. Бераш дацара ловзуш, уьш Iадийна хьоьжура баккхийчийн бIаьра.\nКъулла а дара боьхаллех даьккхина, гарехь, хIуьттаренна, хи эца йиш яцара цу чуьра. Иштта боьхаллаш йиттинера маьждига чу а, моллий, мутаIеламашший бара иза цIандеш.\nЮьртан дай, къаной, гулбелира майдана, когаш тIа лахбелла, шайн шийла хьал дуьйцуш Iара. ГIазакхашца йолу гамо йиццане а ца юьйцура цхьаммо а. Къона-къена мел волчу нохчочун кийрахь болу синхаам гамонал а чIогIа хIума яра.\nЯцара иза гамо, дара и гIазакхийн жIаьлеш адамаш а цаларар, адам а ца кхеттал бух боцу къизалла шайца еха хIуманаш дегаза хетар, уьш ша мукхадехкий санна, дIаьвше чхьавригаш санна, берзалой санна, яйъина дIаяха лаам. И синхаам, цхьа цец ваккха а доцуш, шаьш хIаллак ца дайта оьшура царна».\nСоветан заманахь интернационалан политика юьхьарлаьцна къахьегнехь а, тIаьхьарчу хенахь шорлуш ю аьлла хетало нохчашна а, оьрсашна а юкъахь йолу хийро. Боккха Iаткъам бина цу гIуллакхана Нохчийчохь хиллачу шина тIамо а, карарчу хенахь Оьрсийчохь йоцучу, я бIостанехьа дIахьош йолчу къаьмнийн политико а.\nМурадов Муса журналистикехь болх беш волу дуккха а хан ю. ТIаьхьарчу 10 сов шаррахь Москох вехаш ву иза, "Коммерсант" газетехь корреспондентан болх а беш. Цуьнга дийхира Маршо Радионо Москох бехачу нохчийн Iер-дахарх лаьцна дийцар.\nМурадов Муса: «Кхузара хаамийн гIирсийн куьйгалхоша а, царна Iуналла дечу Iедалхоша а чIогIа къастадойтуш ду Кавказерчу стагера муьлхха а даьлла зулам. Кхузахь бехачу кхечу наха лелочул галдаьлла лелош хIумма а ду аьлла ца хета суна цара».\nХьан муха нисло меттигерчу кхечу къомах болчу нахаца юкъаметтигаш? Хьо нихчий вуй хиича муха хуьлу церан лелар?\nМурадов Муса Советан заманахь Москох дешна ву. Таханлерачуьнца дуьстича, телхаш ду къамнийн юкъаметтигашца доьзна хьал, я хьалха а дара иза иштта аьлла шега хаьттича цо дуьйцу.\nКхане муха го хьуна, Оьрсийчурча къаьмнийн юкъаметтигийн?\nТахана Iедалехь болчу наха леррина лелош политка ю аьлла ца хета Мурадов Мусана, къаьмнин барт бохо, амма барт чIагIбеш йохучу гIулчашкахь а яц цара аьлла хета цунна.\nНохчийчохь хьалхара тIом балале массо а хуьлчу вочунна бехке бу бохуш буьйцуш бара нохчий. ХIинца муьлха къам ду Оьрсийчохь юьхьарлацна?\nОьрсийчохь бехачу нохчашца хуьлуш долу цхьадолу хIуманаш ца хилийта аьтто бу аьлла хета Мурадов Мусана. Нохчий дукха атта лацало зуламанна арабевллачу нахе, цхьацца провокацеш а еш. Цуьнах ларбалар тIехь ду вайнахана бохуш, дуьйцу Мурадов Мусас.\nЦаьрга сатоха боху ахьа, амма хьуна тIе ца хIоьттина хьой сийсаз вича вехь а, висахь а хIинцца бекхам бан беза аса аьлла меттиг?\nТахана Оьрсийчохь вуно ирделла къаьмнийн юкъаметтигийн хаттар. Хьайна бевзачу журналисташца а, политикашца а, кхин болу юкъараллин жигархошца а хьеха дой ахьа и хаттар, къамелаш дой аша цуьнах лаьцна?\nМурадов Муса: "Вай вовшашца юкъаметтагаш алсам мел лелайо, вовшен вай дика мел довзуьйту вовшен ларар алсам дера ду вай. Иштта вовшийн гIиллакхаш девза вайна, тIаккха вай уьш лардо».\nДукха хан йоцуш Оьрсийчоурча юкъараллан ойла толлучу центро, ВЦИОМ-о бинчу талламца, 57 процент респонденташ Нохчийчоь Оьрсийчоьнан территори яц аьлла хеташ бу. Дагестан хьокъехь изза аьлла хеташ бу 54 процент цу талламехь дакъалаьцна нах.\nТкъа Оьрсийчоьнан Iилманан академин социологин институто далош долчу терахьашца а догIш 15 % Оьрсийчура бахарахой тIехIиттина бу «Оьрсийчоь - орсашна» бохучу лозунгана. Кхин а 25 % бахархой бу махкахь оьрсийн къомах болчу нехан аьттонаш алсам хила беза кхечу къамнийн болчулла а аьлла хеташ.


«Къонахийн белшашна тIехь лаьтташ ду дуьне», - эрна аьллачех дац. Амма къонахалла бохучуьнан маьIна дан хууш стаг кIезиг волу. Цундела хьан-хьанна а туьллу вай и еза цIе, дIакховдадо и массарел а деза-доккха а, сийлахь а долу и дарж. Масала, сих-сиха хезачех ду: «Джуги Висарган Юсап ма къонах а вар-кха». Дуьхе кхиа воьлча: «Дуьненна а бале яьлла, эхарт хир доцу цхьа боьху Дажал яра -кх» - ала дог1уш хилар гучудолу. Къонахчуьнгахь – къизалла, хьагI, ямартло, дуьйцург – цхьаъ, лелош дерг – важа хуьлуш дац, хила йиш а яц. Дала шена гIортораш йина дуьнентIе бохуш бу уьш.\nКхин цхьаъ ду вайн къонахийн вастах лаьцна олуш: «Х1ора дийнахь-буса Иблисан гIоьнчин иссазза букъ кагбийр бу къонахчо». Адамера долушдолу массо а дика-вон дIаяздеш хIораннан белшашна тIехь Тарам, Хьарам Iаш хиларх лаьцна лакхахь хьахийра вай. Ша шайтIане Iеха ца войтуш, цкъа гIалат долуьйтуш, тIаккха цунна гечдар доьхуш лелачарах воцу дела олу цунах къонах. Иза Дала схьаоьхьна болчу некъана тIера юьстах ца лелхаш, цу тIера ца вала гIертарг ву, цуьнан дерриге а дахар цу тIе хьажийна а хуьлу. Къомана а, нахана а, махкана а гIуллакх дар шен сина, шен дегIан чархана марздинарг ву иза. Б1аьрг а, гай а цкъа а ца юзачарах юйла хиъна цунна. Цаьрга сина гIодаюккъе нуьйр а тиллийтина, уьш коьшкала ца ховшийна ца лела иза. Цунна дика хаьа Дела кхиэлана сиха воцийла. Шен гIалат нахала ца долуш дисча, Дела а шега Iехавелла моьттачарах воц къонаха. Цу тайпанчу стеган; дагтIера Дела а, иман а матта буьххье доьрзу, кхахьпалла сих йулу; сутаралло къасталун боцчига кхачаво. Царех бу (Iедалан мукъ кара кхаьчнарш-м буьйцур бацара вай) халахеташ делахь а, хьахийначарах тарбала гIерташ, оцу тобанна тIаьхьа хIиттина болу цхьамогIа хьехархой, лоьраш, суьдхой, прокуратурин белхалой, «асфальтах» пхьор деш долу варраш, милцой, сом делча кешнашка жIаьла дIадоллийта кийча болу Iелимнах. К1ай къиг санна царех къаьсташ хуьлу: шенчара а, нехачара а и лортIехь вац, шен хIуманна дола далуш вац», - бохуш, цIенчу некъара галваккха а гIерташ, хьийза а во иза. Кхонаха зене-зуламечу гIуллакхах, нехан хьокъах-м, хьовха, кIоршамечу дошах а къехкаш хуьлу. Къонахчун даржал лекха дарж дагадеъна а дац дуьненна.\nДелан дикалла, Цуьнан вайх болу къинхетам дукха боккха хиларан гайтам бац, ткъа, абадехь синош кхуллучу хенахь, божа хила яздинчу «къонах хир ма ву шех», - аьлла нигат а дина, оцу новкъа хIоьттинчу стеган гIолаца Сийлахь-Веза волчо, шена тIелаьцна хилар. Вай лехнарг Цо вайна луш хилар Цо вайх бина боккха къинхетам бу. НАХЧО а, КЪОНАХ а хилчхьана Цо вайга, Зулкъарнис санна, дуьне куьйга кIела дерзаде, я лаьмнаш лестош, хьуьнарш гайта ца боху. Амма, боху – хьайн хин йолу кхане йохкий Иблисан дуьненахь гIортор хилий дIа ма хIотта.