Степанов? "Берлинехь стаг вийнарг" хила тарлучун кхин а цхьа сурт\nДобрынин Сергей, Крутов Марк, Маршо Радио, оьрсийн сервис\nМаршо Радионо Iорадоккху Оьрсийчуьрчу киллеран, милицехь болх бинчу стеган – Степанов Владимиран – сурт. Iамеркарчу The New York Times газетана хетарехь, иза хила тарло Хангошвили Зеламха вийнарг. 2005-чу шарахь 24 шо хан а тоьхна, набахте хьажийна Степанов. Маршо Радион кхечу хьасто чIагIдарехь, харц ю The New York Times-ан верси, хьалха а санна, набахтехь шена дина таIзар токхуш ву Степанов.\nЕарийдийнахь Iамеркарчу The New York Times-о, Берлинехь байначу беттан 23-чохь Нохчийчуьрчу тIеман декъашхо, Гуьржийчоьнан вахархо Хангошвили Зеламха вер зуьйчу немцойн талламчашна тIе а тевжаш, йовзийтина хиллачун керла верси. Цуьнца а догIуш, Петарбухахь милицехь болх бина майор Степанов Владимир хила тарло зулам динарг. Шен заманахь гIарадаьлла хиллачу девнан кхело, "Алмаз-Антей" концернан куьйгалхо Климов Игор а, оцу концернан декъан белхахо Нещерет Елена а дерца доьзна, набахте кхачийна стаг ву Степанов.\nНемцойн талламчашка иза ву Хангошвили вийнарг аьлла кехат даийтина ледара хуучу ингалс маттахь анонимо. Оцу кехато бахарехь, Нижний Новгород махкарчу Бор гIалахь, №11 набахтехь хан токхуш хилла Степанов ву зуламхо. Дерриг кехат дац довзуьйтуш New York Times-о. Цо бахарехь, анонимо хоуьйту Хангошвили вен йолчу Iалашонца Степанов хенал хьалха набахтера аравалийтина хилар.\nГазето шеконца тIеоьцу немцойн талламчашка кхаьчна и кехат – таллам харц новкъа баккхархьама яздина хила а тарло иза, боху журналисташа. Цара бIеннашкахь листина 16 шо хьалха Климов а, Нещерат а дер толлуш лаьттинчу процессера суьрташ. Ши сурт бен ца карийна, лаьцна, оцу кхелехь жоп луш волчу майоран Степанов Владимиран. Цхьанна тIехь кхелан гуро дIакъевлина цуьнан юьхь. Ткъа вукху суьрта тIехь агIор вирзина ву иза. The New York Times -о гIодан кхайкхинчу суьрташ толлучу эксперташна хетарехь, цхьа стаг ву Степанов а, "Берлинера киллер" а.\n2000-лагIчу шерашкахь уггаре гIарадаьлла хиллачу девнан кхел яра йоьдуш, прессо юьйцуш 2005-чу шарахь. ТIеман гIирс а, бедарш а арахьоьцучу "Алмаз-Антей" концернан куьйгалхочун декхарш кхочушдеш хилла, Путин Владимиран доттагI ву аьлла вевза Климов Игор а, "Проммашинструмент" фирмин куьйгалхо Нещерет Елена а дерна кхеле озийра дийнна цхьа тоба.\nБехкевеш вара Нижний Новгородера а, гонахарчу кIошташкара а 6 вахархо: шен куьйга Климов вийна Бурукин Александр а, декъашхой Мурашко Юрий а, Набиуллин Ирек а, зулам кечдина волу Маньков Евгений а, Нещерет ерна куьг-бехкевина Никитин Александр а, Степанов Владимир а. Хьалхарчу веаннан суьрташ дуккха а ду – кхел йоьдуш даржийна уьш "Коммерсанто" а, ТАСС агенталло а, амма прессо кхезиг тидаме эцна хиллачу тIаьххьарчу шиннан кхелера суьрташ дац даьржина.\nДелахь а, Маршо Радиона карийна Степановн сурт. 2012-чу шарахь ТНТ телеканалехула гайтинчу "Экстрасенсийн къовсам" программехь дийцаредина Климов вер – цигара ду майоран Степанов Владимиран сурт.\nГермане, паспортца "Соколов Вадим" а волуш, Берлинехь Хангошвили Зеламха вен веана хила тарлучу киллерх тера ву, суьрташ дуьстича, Степанов – къаьсттина цуьнан маж йоцу сурт. "Соколовн" ший а сурт массарел хьалха даржийра талламхойн Bellingcat тобано.\nБакъду, Маршо Радион цхьана хьасто чIагIдарехь, милцо хилла Степанов тахана а ву №11 набахтехь шен таIзар дIатокхуш.\nЕарийдийнахь The Insider порталан коьртачу редактора Доброхотов Романа яздина твиттерехь, шегарчу информацица ца йогIу The New York Times -ан верси, Степанов вац Хангошвили вийнарг, аьлла. The Insider-о а, Bellingcat-о а кестта бовзуьйтур бу киллер мила ву къастош шаьш немцойн Spiegel Online сайтаца а, Оьрсийчуьрчу "Досье" центрца а цхьаьна бина талламаш, боху Доброхотовс.\nЮьйцучу хьасташа хьалхо информаци яржийра, Оьрсийчоьнан паспортца Соколов Вадим цIе ерг ваийтинчух тера ду Германе Хангошвили вен, аьлла. Паспорт ша пачхьалкхера аравала кIира дуьсуш даьккхина цо, амма вац и цIе йолуш стаг Оьрсийчоьнан паспортийн тептарахь, бохура хьасташа. Цара тидарехь, Оьрсийчуьрчу тIеман иччархойн урхалло делла паспорт, къайлахчу сервисан лаамца вийна Хангошвили. Оцу версица бу Хангошвилин гергара нах а. Амма официалехь яц яржийна динчу зуламан верси цкъачунна.\nГуьржийчуьра вара Хангошвили. Нохчийчуьрчу шолгIачу тIамехь Оьрсийчоьнца лиэтачу цхьана тобан коьртехь лаьттина иза. ТIаьхьо хаало гуьржийн къайлахчу сервисашца зIе йолуш хиларца. 2012-чу шарахь Лопота-чIожехь нохчийн тIемалошний, гуьржийн ницкъашний юкъахь иккхинчу тIематасадаларца доьзна хьахаелира цуьнан цIе. Гуьржийчуьрчу Iедало чIагIдарехь, Дагестанера чу а еана, меттигера бахархой закъалте лецна хилла нохчийн тIемалоша. Иккхинчу тасадаларехь велира тобанах 11 стаг, гуьржийн ницкъех – 3. Байинчу тIемалойх 3 вара Паьнгазан чIожара, 5 – Нохчийчуьра. Берлинехь вийна Хангошвили бартбеш хьийзина, бохура, Лопотахь. 2015-чу шарахь иза вен гIоьртира Тбилисехь, цул тIаьхьа ехна цо тховкIело Германига.


Iамеркехь лелхийтарш дина Рахьами лаьцна\nIамеркарчу Нью-Йоркехь, Нью-Джерсехь бомбанаш яхкарна шеконехь латтийна овхIанхойх схьаваьлла Iамеркара вахархо Рахьами Ахьмад лаьцна хиларх хаам бо NBC News телегойтийло, полисхойн хаамашна тIе а тевжаш. Полицин лаккхарчу даржхочо телехьожийлехь дийцарца, Рахьамин пIелгийн таммагIанаш гучудевлла цхьана оьккхучу герза тIехь.\nЦул совнаха, талламчаша зуламхочуьнца дузу лелхийтинчу герзашна тIехь цуьнан телефонан лоьмарш хилар а. NBC News телегойтилехь Iедалхочо билгалдоккху, бехкехетачун «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанца уьйраш хиларан цхьа а билгалонаш хааелла яц аьлла. Шоьтадийнахь 29 стаг а лазош Манхэттенерчу Челси кIоштахь дина эккхийтар.\nИштта кIирандийнахь Нью-Джерсехь марафон йолалучу хенахь иккхинера ша кечдина герз. Лазийна, велла стагга а вац. Марафон юкъахъяьккхира. Твиттерехь ФБР-о Iорадаккхарца, лаххара а 5 стаг вара теракташ дарна шеконашца лаьцна.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЙоIера пурба доккхучу хенахь тоьшаллийна цхьа зуда бен ца хилча мах нийса хуьлий?\nАс цхьа ах шо хьалха зуда ялийна, АллахIан къинхетамца, амма сайна бина болу там-мах гIалат долуш буй техьа аьлла шеконаш ю сан.\nЙоIи опекунс пурба делла, моллано сан зудчунгара пурба хоттучу хенахь цу чоьна чохь цхьа зуда бен ца хилла. Соьга хоттучу хенахь ши теш хилла. Тхойшиннига, цхьа кехат тIехь, тхойшиъ реза ду аьлла яз яйтна цо.\nИ цхьа зуда бен ца хилар (тоьшаллийна, йоI йолчахь), никахь нийса доцуш-м ца хуьлу?\nЮха никахь дан суна чIогIа хала хира ду, хIунда аьлча и там-мах бина волу молла, тхан охIлунехь Iелам-стаг ву бохуш лоруш ву, тIаккха ас и мах нийса бац алахь со вахабист хира ву, тIехвуьйлаг хира ву.\nТIаккха, сан зудчун да цигахь оьшуш хилахь (никахь деш), иза кхетар вац ас лелочунах.\nОлхазар, чIогIа дехар дара сан хьоьга, сан гIуллакхе дика хьажар, и хаттарна жоп хьай дацахь хьо воллучу махках болу Iеламнахе хаттар и, я суна ас хIун дан деза аьлла, хIун дича дикох хира дара аьлла, цхьа хьехар дар.\nАллахI Дала диканца бекхам бойла хьуна, баракаЛлохIу фийка.\nЛераме ваша! Ахь хьой вахабист ву бахийта оьшуш дац, тIехвуьйлург хилийта а оьшуш дац, йа кхийолу цхьаъа халонаш хилийта оьшуш дац, йа ахь хьайн там-мах нийса хилар тIехь сагатдан а оьшуш дац, Дала мукъалахь.\nШуна юкъахь бина болу мах вайн махкахь массара ма-барра бинчух тера ду, ахь дуьйцучуьнга хьаьжча. Мах беш волчу моллано йа дешначу стага зуда ялош волчуьнгара пурба а доккхий, ша цуьнан векил хIоттаво, тIаккха ялош йолчу йоьIан деца мах бо цо. ЙоьIан деца мах бечу хенахь оцу йоьIера шегара пурба а доккху. Цхьаболчара оцу йоьIан дега ша векал а войтий, тIаккха зуда ялош волчу кIантаца мах бо. И шиэ агIо нийса ю.\nТкъа цу юкъахь тешаш хилар важиб долу меттиг, тешаш ца хилча мегар доцу меттиг ша́ и мах беш йолу меттиг ю, хуьлийла иза йоьIан деца мах беш, йа зуда ялочу кIантаца мах беш. ЙоьIера пурба доккхучу хенахь ши теш ца хиларх мах гIалат лоруш бац, йа галбаьлла лоруш бац. Ши теш хилча дика ду, делахь а и шиъ ца хиллера аьлла мах галболуш бац. Цундела, ахь цу хьокъехь са гатдан оьшуш хIума дац.\nТIаккха, шун мах бинарг Iеламстаг лоруш ву боху ахь. Наха къобал а веш, цара Iеламстаг лоруш хилча, баккъалла Iеламстаг хила декхар ду иза, ткъа иштта волчу цо ша деш дерг хIун ду а хууш дина хила декхар ду. Цхьадолу хIума хьуна ца девзина хила а тарло. Цундела, кхин гина вон хIума ца хилча, цо бинчу механ хьокъехь шеконаш хилийта ца оьшу.\nЦунна шен болх бевзаш хиларан билгало ю цо шуьга кехат яздайтина хилар. Маттаца аьллачунах тоам бина ца Iаш, хилларг тIечIагIдеш кехат тIехь цо шуьшинга шуьшинан лаам дIаязбайтар дика хIума ду.\nЦундела, и бахьанехь холчухIитта ца оьшу хьо. Шайн дахар тIейогIучу хенахь Дела реза волчу кепара нийса а, ирсе а, беркате а муха хуьлуьйтур дара-те бохучунна тIехь алсам ойла йан еза ахь. Дала иштта хуьлийтийла шун дахар!\n13.12.2011 = 18.01.1433


Лютераналла — Википеди\nЛютераналла-керстанан болам бу. Керста динехь ширачу протестантийн боламах цхьаъ ду.\nЛютераналлица доьзна ду протестанталла боху дош, хӀунда аьлча Лютеранаш Шпайер шахьрехь дуьхьало йинчул тӀаьхьа царах протестанташ олура. Кхолладелла XVI-чу оьмарехь Германехь хиллачу рефорацин боламехь, юха скандинавин мехкашкахь килсаш пачхьалкхан кепе дерзарца.\nЛютеранан килсан бухенгара принципаш хӀоттина цхьана агӀор Мартин Лютерс а, цуьнан мурдаш а Руман-Католикийн килсан зуламийн дуьхьал бинчу тӀамехь а, иштта радикалан кепе йирзинчу протестантийн боламаш а (анабаптизм а, кальвинизм а, цвинглиансталла а)- кхечу агӀор.\nДуьххьара «лютеранаш» билгало юкъаяккхна Иоганн Экко 1520-чу шарахь, Лютеран а, цуьнан агӀончийн къовсаме ваьлчу хенахь. Цхьабакъ ду, хьалхарчу муьрехь и билгалдар лютеранаш осалбаха лелош дара. Амма хан-зама яьлча дешан керла, вон доцуш маьӀна хилира. Лютерас къобал ца йора и цӀе, цуьнан Бартхиларан жайнехь и дош лелош дац.\nXVII-чу оьмарех и билгало массара а тӀеэцна яцара, масала динан Ӏилманхо хил волу Филипп Николаи цец волура немцойн протестантшах «лютеранаш» аьлча.\nТкъе итт шеран тӀом дӀабаьлчул тӀаьхьа наха шуьйра пайда эца болабелла цу дешнан. ХӀeттe a, гӀоле а, нийса а ду «инжилан керсталла» я «инжилан керстанаш» алар.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лютераналла&oldid=5425097»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 11 декабрь, 14:46.


Обновлено 14.06.2019 03:09 Автор: Administrator 14.06.2019 03:03\nЦундела къаьсттина мехала хета хIара бакъдерг билгалдаккхар: «Грозненское реальное училище» олу дешаран кхерч, схьавалар Шелара долчу нохчийн совдегаро Мациев Гехас, Соьлжа-ГIалара Михайловская, Александровская цIе йолу ши урам жIар болучохь лаьтташ хиллачу шен доларчу цIенош чохь йиллийтина хилла 1904-чу шарахь.\nЮьхьанцара школа хилла нохчийн совдегаро комаьрша гIалин хьашташна дIаеллачу хIусамехь, амма 1912-чу шеран гуьйранна, гIалин куьйгалхойн а, бахархойн а лаам цхьанаийна, реальни училище йина цунах. Шен долахь долу цIенош маьхза Iедална нохчийн совдегаро дIадалар ларамаза яьккхина гIулч яц. Доза доцу комаьршалла, синкхетам, къоман кханенах ойла яр совдегарехь хилла хиларна тоьшалла ду иза.\nМациев Геха а, цуьнан вежарий а Къилбаседа Кавказехь бевзина ца Iаш, ерриге а Россехь, цуьнан дозанал арахьа бевзаш хилла, Европехь а шайн махлелоран зIенаш йолуш, шаьш схьабевллачу халкъан а, кхиъначу мехкан а бала болуш, къоман кхане серлаяла лууш, нохчийн халкъан лазамашна, сингаттамашна бала кхочуш, йолчу таронца оьшучохь гIо-накъосталла деш. Цундела лиъна Мациев Гехина Соьлжа-ГIалахь дешаран кхерч хила, цкъа мацца а нохчийн ярташкарчу берашна реальни училищехь деша гечо дер дуйла хууш.\nЮьхьанца-м хьоладайн бераш хилла цигахь доьшуш МациевгIеран, КурумовгIеран, ЧермоевгIеран, СаракаевгIеран, ЧуликовгIеран, ШериповгIеран, БадуевгIеран, иштта дIа кхечеран а. Мациев Гехин пхоьалгIа доьзалхо Ахьмад а хилла реальни училищехь доьшуш. 1916-чу шарахь кхиамца чекхъяьккхина ваьлла кIант реальни училище. ХIетахь 14 шо хилла цуьнан. Меттанашка болу безам дукха хьалхе кхоллабеллера цуьнан дагчохь. Гехин хIусамехь хаддаза дукха хьеший лаьттара. Уьш нохчий хилла ца Iара. Гуьржий, эрмалой, хIирий, гIебартой, гIумкий, оьрсий, кхиберш хуьлура царна юкъахь. Цаьрга леррина ладугIура кIанта, хазахетара цара деш долу къамелаш. Делахь а, ненан матте кхочуш цхьа а мотт цахиларх дукха хьалхе кхеттера тIаьхьуо нохчийн къоман сийлахь воккха Iилманча хинволу кIант. Йоза-дешар Iамийна Ахьмадан нана Келимат а яра.\nДийца даьккхинчуьра аьлча, оьрсийн паччахьан эскаран инарла хиллачу Алиев Ирисханан нанас дена йина йиша яра Келимат. Ткъа АлиевгIеран доьзалехь даима хIайкал санна ларбеш бара нохчийн мотт, къоман гIиллакх-оьздангалла. И беркате ламаст шен берашка кховдийра нанас. Цундела хета нохчийн матте болу ховха безам Мациев Ахьмадан ненан шурица цIийх дIаийна бара аьлла.\nСовдегаран кIентан говзалла\n1902-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь дуьнен чу ваьлла нохчийн меттан верас Мациев Ахьмад. Доккха ков-керт дара МациевгIеран Барятинскийн урамехь, тIаьхьуо Ф. Дзержинский цIарах урам хилира цунах. Советийн Iедал чIагIделла дIахIоьттинчу муьрехь МациевгIаьргара схьадаьхначу цIенош чохь юьхьанца набахти а, тIаьхьуо лакхара суд яра.\nХХ-чу бIешеран юьххьехь Мациев Ахьмадан бералла дIаяхана хIусамаш яра уьш. Иза доьзалехь массарал жима вара. Цундела къаьсттина хьоме вара. Жимачохь дуьйна хьекъал долуш бер а дара. Цунна дерриге а хаа лаьара, малх буьйсанна дIа мичхьа буьжу, арахь мох хIунда баьлла, Iай ло хIунда дуьллу, бIаьсте къегинчу басаршца кхелина мичара йолу. Наггахь нана жоп дала а ца ларош алсам хуьлура Ахьмадан хаттарш.\nТIаккха, кIентан хааршка йолу сутара ойла дIаяккха йолчу Iалашонца нанас туьйра дийца доладора я хIара хьостуш йиш локхура. Ахьмадана нанас дуьйцучу туьйранна, дIалокхучу эшарна юкъахь хатта хIума карадора. Цунна хIора дош мехала хетара, церан маьIнех кхета лаьара. Воккха хилла, йоза-дешарца йолу юкъаметтиг шаръеллачул тIаьхьа-м Ахьмадан кисанахь даима лелош жима тетрадь хуьлура ша ца кхетта, я къаьсттина хазаделла дош дIаяздеш. ДIаяздинарг цкъа а диц ца лора цунна, цуьнан маьIнах кхетаза ца Iара, шена цахуург хатта цкъа а эхь а ца хетара.\nПхийттара валале нохчийн къоман дукха туьйранаш, бартан кхоллараллин иллеш, узамаш дагахь хаьара Гехин кIантана. Гуш дара дуьненан бахамал а Ахьмадана дош деза хеташ хилар а, цунах кIентан алсам самукъадолуш хилар а. Дас говза дIакхоьхьу совдегаралла, мел баккхий пайданаш беш делахь а, кхиъна вогIучу кIентан ойла шена тIеерзо ницкъ кхочуш дацара. Ерриге а Россина вевзачу инарлин йишин кIант вара аьлла, цкъа а герзах самукъадаьлла, бIаьхаллин некъех ойла хьаьрчина вацара Ахьмад. Иза машаре, маслаIате адам дара. Цуьнан къона ойла Iилманех хьерчаш яра, юьхьарлоцу дерг муьлха къилба ду цкъачунна ца хаахь а. Коьртаниг кхиамца училище чекхъяккхар дара, ткъа важа дерг шашаха дIанислур долуш санна хетара жимачу стагана.\nЛакхахь вай билгал ма-даккхара 1916-чу шарахь чекхъяьккхира Мациев Ахьмада Соьлжа-ГIалара реальни училище. ХIетахь Малхбале сийначу цIарах ягош боьдуш дуьненан хьалхара тIом бара. ТIом дIабирзина балале Россехь 1917-чу шеран гурахь Iедалан карчам хилира. 300 шарахь ерриге а Россина олалла деш Iийна РомановгIеран ворда Iинах яхара, паччахь Николай динара воссийра. Эссераш, кадеташ даржаш къуьйсучохь битина, большевикаш Iедале баьхкира. МациевгIарна а, яа сискал йолчу кхечу нахана а таьлсаш дуьззина сингаттамаш бохьуш деара Нохчийчу советийн Iедал. Юьхьанца хьоладайн бахамаш дIабохуш хиллехь, масех шо далале керлачу Iедалан векалш, дарделла жIалеш санна тIебетталора ши бежана долчунна, кхо уьстагI вовшахкхеттачунна.\nДелахь а, кIезиг бацара керлачу Iедалх самукъадаьлларш а, большевикаша говза дуцучу питанийн машанех Iехабелларш а. Мискачу адамийн ойла керлачу Iедална тIеерзийнарг хIора юьртахь берашна деша школаш яр а, гIалагIазакхаша ямартлонца дIалийцина хилла нохчийн латтанаш юхадерзор большевикаша шайна тIелацар а дара.\nХьаналчу къинхьегамца гулбина бахамаш дIабохуш, советийн Iедало дена, девежаршна даккхий зенаш динехь а, НКВД-но ненаваша Алиев Ирисхан а, цуьнан ши кIант а къинхетамза хIаллаквинехь а, большевикийн къамелех Iехавеллачарех цхьаъ вара Мациев Ахьмад. Нохчийн къоман йоза-дешар кхиорехь керлачу Iедалх боккха пайда боллуш хетара цунна. Ткъа иза кхиор бераллехь дуьйна цуьнан сатийсам бара. Бакъволчу нохчичун яхь яра цуьнан ойланаш карзахйохург.\nИза хьаьгна вара ша схьаваьллачу нохчийн къоман а, кхечу къаьмнийн санна похIме яздархой, поэташ, дешан говзанчаш хиларх, уьш сихонца кхиаре а, дуьненна бовзаре а сатесна вара жима стаг. Хьоладен доьзалехь хьалакхиинчу Ахьмадан деша аьтто хиллера, цул сов цIахь йоккха библиотека яра, оьрсийн а, малхбузерчу Европин яздархойн, поэтийн говзарш юкъахь йолуш. Самонца уьш ешаро беркате синкхача латтийнера кIантана кхиъна вогIучу муьрехь.\nТкъа нохчийн къоман оцу тайпа говзарш, уьш язъян яздархой цахиларо, садуура цуьнан. Советийн Iедал тIедеанчу муьрехь Мациев Ахьмада дукха некъаш дира Нохчийчухула. Цхьаммо тIедиллина доцуш, Iедалера ял хир ю ала меттиг йоцуш шен лаамехь гездеш некъаш дара уьш – халкъо дицдеш лаьтта шира дешнаш дIаяздан Iалашо йолуш.\nЧIеберла, Шара, Зумса, Итон-Кхаьлла, Теркайист, иштта дIа кхин а тIекхача некъ боцучу, юьстах Iохкучу кIотаршка а тIехь воьдуш, къаношца охьахуий къамеле вуьйлуш, хаттарш деш, хIора дешан маьIна достуш дIаяздинера Iилманчас ша схьаваьллачу къоман шира дийцарш, кицанаш, туьйранаш, иллеш. Царна юкъара схьаяздора ширделла дешнаш. Деши карийча санна самукъадолура, хазаза алсам хан яьлла, халкъалахь дицлуш лаьтта керла дош хезча. Пхеа-ялх шарахь, садаIар доцуш, дуккха а къахьегна дешнийн йоккха хазна гулйинера Мациев Ахьмада.\nПхеа-ялх шарахь гIаш ламанан некъаш гездеш гулдинчу дешнех цхьа йоккха «ларча» хилча, уьш зорбане даха а, халкъана, махкана довзийта а лаам кхоллабелира. Усларан лорах и тайпа кIорггера Iилманан болх нохчийн маттана тIехь бина бацара цхьаммо а. Бакъду, XIX-чу бIешарахь Услар Петара Досин Къедас а къахьегна нохчийн мотт толлуш а, нохчийн меттан дуьххьарлера абат хIоттош а.\n1888-чу шарахь Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарехь Тифлисехь монографи зорбане яьккхина Iилманчас «Этнография Кавказа. Языкознание». Монографина юкъахь йоккха меттиг дIалоцуш бу Услара нохчийн меттан бина талламаш. Иштта, монографина юкъахь ю Услара кирилици тIехь хIоттийна нохчийн духхьарлера грамматика, эзар дешнех вовшахтесна, жима дошам а. Дийца даьккхинчуьра аьлча, вайн махкахочо, Россин эскаран прапорщик хиллачу Досов Къедас нохчийн меттан абат зорбане яьккхина 1862-чу шарахь, Услара гIо а деш. Нохчийн берашна йоза-дешар Iамо йолчу Iалашонца Соьлжа-ГIалахь школа схьайиллина.\nКIезигчу хенахь бен дешаран кхерчо болх ца бинехь а, 25 стагана йоза-дешар Iамо ларийра хьехархой шина баттахь. Досов Къедас хIоттийна абат кирилици тIехь хIоттийна яра, гуьржийн алфавитера масех элп юкъа а далош. Шен хенахь иза Iаламат боккха кхиам бара, нохчийн халкъана мах боцу совгIат дара. Цундела, Досовс, Услара бинчу белхан мехалла хIинца а яза ю. Немцо хиллачу баронан Услар Петаран цIе халкъан иэсехь яха йисина, цуьнан къинхьегаман беркат тахана а вайх хьерчаш ду.\nДелахь а, билгалдаккха луур дара арахьара тIевеанчу стага бинчу талламел вайна гергара, хьоме, мехала бу нохчийн маттаца хьалакхиинчу Мациев Ахьмадан къинхьегам. Меттан хьал девзаш, цIеначу даггара иза беза а безаш, нохчашна шайн ненан мотт хаа, бовза лууш бина вайн махкахочо болх. Советийн Iедалан ямартлоно, къизалло гIайгIанийн бода букъбинчу дахарехь самалхадоккху зевне илли дара Мациев Ахьмадана нохчийн мотт.\n1926-чу шарахь Соьлжа-ГIаларчу «Серло» книжни издательстве балха хIоьттира вайн турпалхо. Техникин редакторан дарж дара юьхьанца цуьнга кховдийнарг. Амма дукха хан ялале издательствон тоьлла белхахо хилира 24 шо кхаьчна жима стаг. Иза цуьнгара кIорггера хаарш, ира хьекъал, сема тидам, хьуьнар, похIма бахьанехь баьккхина кхиам бара. Вайна ма-хаъара, чекхдаьллачу ХХ-чу бIешеран 20-гIа шераш Нохчийчохь Советийн Iедал чIагIлун мур бара. Вовшашца йохье буьйлуш, компартин баьччанаша беш болу кхайкхамаш бара зорбане буьйлуш.\nДуьххьара зорбане оьрсийн маттахь буьйлура уьш. Керлачу Iедална, цуьнан баьчча хилла хьалхаяьллачу компартина хастаме «зурманаш» яра царах дукхахъерш, хIора хьаьркаца коммунистийн идеологин хIуо детталуш. Оьрсийн маттахь уьш зорбане йийларх тоам ца хетара Iедална муьтIахь болчу чиновникашна. Цундела, шайн дагахь, ахархойн екхачу синошка дIакхачийта, СССР-хь дехачу дерриге а къаьмнийн меттанашка баьхна кхин цкъа а зорбане баха безаш нислора и кхайкхамаш. Нохчийн халкъ а юьстах дуьтийла дацара оцу балхана.\nЦул сов, нохчашна цкъа а хезна доцу дешнаш дара революционни кхайкхамашна юкъахь: съезд, середняк, кулак, совет, кхидIа а, масане дара уьш. Уьш гочдан дезара халкъана, махкана товчу агIор. Оцу балхаца Iаламат дика ларавора Мациев Ахьмад, бераллехь дуьйна оьрсийн а, нохчийн а меттанаш цхьаьна Iамийна, кIорггера хууш хиларе терра.\nДийца даьккхинчуьра аьлча, революционни терминологи гочъеш нохчийн матте яьккхинарг вайн турпалхо ву. Жигара бечу балха тIехь шен корматаллина пайда гора цунна, нохчийн меттан таронаш йовзарал сов, уьш шоръян а, кIаргъян а аьтто бора гочдарша. Амма иза данне а дац гочдарш тIехь цуьнан болх дIабоьрзуш бара бохург. Соьлжа-ГIаларчу книжни издательстве балха хIоьттина шо а далале цо зорбане боккху шен дахаран коьрта болх – нохчийн меттан дуьххьарлера дошам. «Чеченско-русский словарь» яра дошаман цIе. 20 000 дош юкъалоцуш Iаламат боккха болх бара иза. Дошам юкъаяьлла 90 шо кхаьчна. Амма, тахана а вайх хьерчаш ду цуьнан беркат. Зорбане яьллера аьлла, паргIатваьлла тесна ца йитира Мациев Ахьмада шен дошам.\n1937-гIа шо тIекхаччалц хаддаза цу тIехь болх беш вара Iилманча, иза цIинъеш, дешнаш гулдеш. Цуьнца цхьаьна цо болх бора нохчийн берашна дешаран Iаматаш хIиттош, абаташ зорбане йохуш, дешархошна шардаран белхаш кечбеш. Советийн Iедал тIедеача латиници тIехь керла алфавит кхоьллина вайн республикехь. Иза вовшахтухуш а алссам къахьегна Мациев Ахьмада.\nДоцца аьлча, вайн йоза-дешаран бух буьллуш хьанал къахьегначарех цхьаъ ву иза. Де-буьйса ца лоьруш къахьегна цо дешаран серло Нохчийчоьнан массо а маьIIе кхачийта лууш, вайн махкарчу берашкахь хааршка болу безам чIагIбан лууш, йоза-дешарца хIора стеган даггара уьйр-марзо хилийта, мискачу адамийн дегнаш ирсо хьоьстийла, церан яххьаш маьлхан зIаьнарех лепийла лууш. Цуьнан шеко ца хилла гергарчу хенахь дерриге а хазаделла, тоделла дIахIуттург хиларх. Мелла сиха и денош тIекхача лууш де-буьйса ца лоьруш ваьцна иза. Белхан накъосташна, Ахьмадан заманхошна гуш, евзаш хилла жимчу стеган корматалла, нохчийн матте болу ховха безам.\n1930-чу шарахь Мациев Ахьмад Нохч-ГIалгIайн Республикин меттан а, литературин Iилманийн-талламан институте балха дIавуьгу, меттан секторан куьйгалле хIоттош.\nТкъа 1931-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикин КПСС-н обкоман сацамца «нохчийн меттан грамматика» кечъеш къахьоьгучу авторийн тобанна куьйгалла дар тIедуьллу цунна. Мациев Ахьмадан хьуьнар бахьанехь 1933-чу шарахь «Серло» издательствехь зорбане йоккху «Нохчийн меттан грамматика». Цул сов, нохчийн меттан диалекташ, ерриге а кIоштийн лексика Iамош, толлуш, царна тIехь болх беш хилла Ахьмад. Вайн чIагIо ян бакъо ю нохчийн меттан исбаьхьа кIоргенаш Iилманан тIегIанехь талларехь а, ястарехь а дуьххьара гIулчаш яьхнарг А.Мациев ву аьлла.\nХХ-чу бIешеран чолхечу 30-чу шерашкахь Iилманчина гечо карийна бIешерийн бодано хьуламехь латтийна нохчийн мотт Iилманан серлоне кхачо. Сил дукха ша схьаваьлла халкъ, цуьнан мотт безачу стаге бен далур долуш дац иза. Шена гуонаха дерг ца галлал бIаьрзе ца хилла Iилманча. Цунна массарначул а шера гуш хилла ХХ-чу бIешеран 30-чу шераша дебийна къизаллаш, бехк боцучу адамашна тIехь латтон таIзарш, барт хаттар доцуш царна еш йолу къиза кхиэлаш.\nДелахь а, дог реза дина советийн Iедал тIелаьцна хилча, цхьа мисхал а цунна ямартло йина ца хилча, балхана пе бетташ, атта дахар лоьхуш ца хилча, ша жоьпе ийзо бахьана карор дац моьттуш хилла иза. Нохчийн маттаца боьзна хиларна безаш хаьржина болх а, напха латтон ша декхарийлахь волу шен доьзал а – и ши гIайре хилла Мациев Ахьмада йоIбIаьрг санна ларъеш, кхидолчуьнца цуьнан бала ца хилла. Цхьана а стагца хьагI-гамо а, мостагIалла а, эмгаралла муххале а ца хилла.\n1937-чу шарахь хIусамнана, виъ доьзалхо волуш, гIеметтахIоьттина стаг хилла Ахьмад. ХIусамнана Кацина кхунна чIогIа муьтIахь хилла. Иза ГIебартойн махкара хилла. Мел яккхий халонаш тIехIиттарх яхь дIа ца луш Ахьмадан чолхечу дахарехь тешаме накъост, ондда гIортор хилла чекхъяьлла Кацина.\n1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь вайнах махках бохуш, ша нохчи яц аьлла кIелхьара ца йолуш, шен диъ бер маракъевлина, Юккъерчу Азе боьду шийла некъ юьхьарлецира зудчо, хIусамда набахтехь воллушехь, шен гергарнаш, верасаш Кавказехь буьтуш. Евзинчара, гиначара тоьшаллаш дарехь, туй тесний бен бIаьра хьожур воцуш хаза зуда хилла Кацина. Цуьнан хазалло, гIиллакх-оьздангалло, амало йолчунна тIе а хазйина хилла иза.\nНКВД-н ларми чуьра эрчонаш\nКъизаллин гIура чIагIъяларца мискачу адамийн дог эшош деара 1937-гIа шо. Сингаттамаш, Iедалан ямартлонаш Нохчийчохь дебна Iаш яцара. СССР-н массо а маьIIера адамаш дара хьере хилла. ДIалоьцуш, набахти чудухкуш дара бехк боцу адамаш (чекхдаьллачу ХХ-чу бIешеран 20-чу шерийн юьххьехь дуьйна дIалахьийнера).\n1937-чу шеран мангалан (июль) беттан 31-чу суьйранна Нохч-ГIалгIайн Республикин массо маьIIера схьалахьийна, цхьана буса 14 эзар стаг чувоьллира.\n1937-чу шеран хьаьттан (август) беттан 1-чу дийнахь. Соьлжа-ГIалахь, ярташкахь, кIотаршкахь наггахь а керт ца йисинера бохам хилаза, буса жIалеш санна чулилхинчу НКВД-н белхахоша бехк боцу стаг дIавигина набахти чу кхоссаза. Оцу деношкахь вайнехан Iовжийна дог тоьаш ца хиллера къоман мостагIашна.\n1937-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан чаккхенехь Москвахь зорбане дуьйлучу «Правда» газетехь цхьа йоккха питане статья араелира «Буржуазно-националистический клубок в Чечено-Ингушетии» цIе йолуш. Авторан цIе яцара статьяна буха язйина. Амма статьян хIора могIано орца дохура Iедалан векалшка Нохч-ГIалгIайн Республикехь орамаш хецна националистийн бен бохабар доьхуш.\nСтатьян къайлахчу авторо чIагIдарехь республикин куьйгалхой, нохчийн миска халкъ, компартин лехамашна бIостанехьа дерзийна, харцновкъа дIадуьгуш бара. Кхеташ дара зуламе тIаьхье йоцуш «Правдин» агIонаш тIехь зорбане яьлла статья юьсург цахиларх. Амма цхьанна а дагахь дацара бохаман барам иштта боккха, ирча хир бу бохург. НКВД-н куьйгалхочун Ежов Николайн заместитель Шкирятов Матвей кхечира Соьлжа-ГIала.\n1937-чу шеран эсаран (октябрь) беттан 7-чу дийнахь Соьлжа-ГIаларчу Ленинан цIарах долчу культурин цIийнехь Нохч-ГIалгIайн КПСС-н обкоман йоккха пленум хилира Шкирятов Матвейн омрица. Цо тIедилларца Нохч-ГIалгIайн ерриге а кIоштийн, яртийн, кIотарийн куьйгалхой бара пленуме кхайкхина. Пленумехь къамел дIадолор а чIогIа кIоршаме дара Шкирятовн, нохчийн гIиллакхаш стенна хьехадора, ур-аттала Iедалан гIиллакхашца догIуш а дацара. Маьттаза дешнаш кхоа ца деш мохь хьекха волавелира иза.\nЦо дийцарехь, Нохч-ГIалгIайн Республикехь революцин идейшна, компартин лехамашна дуьхьал болх беш болчу мостагIийн бен бара, Iедалан балхахь берш массарел ямарт болуш. Пленумехь хилла цхьа а нохчи я гIалгIа ара а цавалийтира. Шкирятов Матвейн омрица уьш берриге а лаьцна, набахти чу кхийсира НКВД-н белхахоша. Нохч-ГIалгIайн Республикин обкоман КПСС-н шолгIачу секретарана тIера дIабуьйлабелла, ерриге а кIоштийн, яртийн, кIотарийн куьйгалхой чубоьхкира, цаьрца цхьаьна суьдехь, прокуратурехь, радиохь, газетехь, Iилманехь къахьоьгучеран куьйгалхой а. Цундела цецволийла дац царна юкъахь Мациев Ахьмад хилла хиларх.\nСаламов Iабдул-Хьамид, Авторханов Iабдурохьман, Мальсагов Дошлако, Мамакаев Мохьмад, Арсанукаев Халид, Мехтиев Хьасан, иштта дуккха кхиболу яхь йолу кIентий хилла бехк-гунахь доцуш набахти чу боьхкина. НКВД-с чубоьхкинчарна тIехь къиза таIзар латтош хилла. Дукха бу дов-хаттар, кхиэл яр доцуш тоьпаш тоьхна хIаллакбинарш. Оцу халачу зерех чекхвала дезна А.Мациевн а. Еттаран къизалла, мацалла, шело, гIело лайна. Кхаа шарахь набахтехь бахкийна хIорш. Мамакаев Мохьмад, Мальсагов Дошлако, Авторханов Iабдурохьман хилла Ахьмадца цхьаьна камери чохь. Совдегаран кIант ву бохуш, къаьсттина луьра таIзар Мациев Ахьмадехь латтош хилла. Амма цуьнан амал каг ца елла НКВД-н белхахошка. Цо цхьана кехат тIе куьг ца яздина, цхьана стагана йоцу цIе ца кхоьллина, шена мел боккха ницкъ барх.\nКхечарел чIогIа холчахь хилла Ахьмад. ХIара вина, кхиъна, зевне бералла дIаяханчу цIенош чохь хилла набахти. Церан дов суьде дIадохьуьйту 1940-чу шарахь. Дуьненах а, эхартах а кхара дог диллинчу хенахь билгалдаьлла суд хинйолу де а. Маршоне, нийсоне сатийса ницкъ бисина ца хилла. ЦIа хабар-кост кхетадайта аьтто болу Мациев Ахьмадан. Кацине бераш далош цкъа набахтина герга яр доьхуш дахьийтина хабар дара иза. Царах корехула мукъане тIаьххьара бIаьрг тоха лаарна дина дехар хилла иза. ХIусамдена дагахьбаллам ца бита Кацинас кхочушдина и дехар. Шен диъ бер далош Дзержинскийн цIарах болчу урамехула дIасайолало иза, йиллинчу хенахь. Шийлачу ойланца берех бIаьрг тохар а хуьлу дуьненах дог диллинчу Мациев Ахьмадан…\nТкъа суьдехь дагахь доцург хуьлу. Суьдхочо дов дохадо. Бехк-гунахь доцуш кхаа шарахь чохь латтийна къоман интеллигенцин векалш паргIатбоху. Амма оццу 1940-чу шеран гурахь А.Мациев юха а чувуллу. «Халкъан мостагI ву» олий харц цIе йой, Казахстане дIахьажаво. Мациев Ахьмада набахтехь даьккхинарг дерриге а 15 шо ду. Дукха хан ю иза, хьенан а амал кагйийр йолуш, милла а шен ойланех вохор волуш, къилбанах тилор волуш.\nБакъду, Мациев Ахьмадан амал кагъян а ницкъ ца кхаьчна Iедалан. Казахстанехь шен доьзалх дIакхетий, 1957-чу шарахь вайнах цIабоьрзуш, хьалхарчийн могIарехь Кавказе кхочу вайн турпалхо. Тоххара санна сутара балхана тIевоьрзу иза, балхана юкъара ца волуш Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хьехархойн институте деша воьду, иза кхиамца чекхйоккху. Доцу бахьанаш лехна НКВД-но цкъа мацах зорбане яккхар дихкина йолу кхуьнан «Нохчийн-оьрсийн дошам» 1961-чу шарахь Москвахь зорбане йоккху. Дуьненна бевзачу меттан Iилманчаша Мациевс бинарг вуно боккха болх хиларна тоьшаллаш деш.\nТкъа 1963-чу шарахь «Нохчийн-оьрсийн дошаман» буха тIехь филологин кандидатан диссертаци тIечIагIйо Ахьмада. Нохч-ГIалгIайн Автономни Республикин меттан а, литературин а Iилманан-талламан институтехь а, Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хьехархойн институтехь а болх бо А.Мациевс. Студенташна нохчийн мотт хьоьху цо. ТIаьхьуо баккхий Iилманчаш а, нохчийн меттан говзанчаш а хир бу цуьнан студентех. Дерриге а дахарехула чекхбоккхур бу цара шайн хьехархочуьнга болу ховха безам а, цуьнан цIаре болу ларам а. Цара массара билгалдоккху Мациев Ахьмад воккха Iилманча хилла ца Iаш, вуьззина нохчийн къонах хилла хилар. Цуьнан дикалло, хьекъало, бIаьргийн серлоно дуьне дохдеш хетара шайна бохуш, дуьйцу тахана а цуьнан студенташ хиллачара. Мациев Ахьмад воккха къинхьегамхо хилла. Кхин хIумма а ца хилча а Нохчийн-оьрсийн исс дошам зорбане яьккхина цо.\nЦарах тахана а вай пайдаоьцуш ду. «Чеберлоевский диалект чеченского языка» цIе йолу книга зорбане яккха кхиъна Ахьмад. Иштта, Iилманча дийна волуш зорбане яьлла «Лексикология современного чеченского языка». Дина диканаш алссам делахь а, дан долийна гIуллакхаш кхин а дукха хилла. 15 шо набахтехь даккхаро могашалла галъяьккхинера Iилманчин. Лазарша лаьцнехь а, къар ца луш хьалхахьа дIагIертара иза нохчийн маттах самукъадолуш, иза дахаран илли, бохамех Iалашвен хIайкал лоьруш.\nАмма 1968-чу шеран бекарг (март) беттан 7-чу дийнахь белхан меттехь Мациев Ахьмадан экаме дог детталучуьра сецира, кхин цкъа а ца тохадала. 66 шо дара цуьнан дахаран некъ хедаш, цо идийначу а, иза идийначу а замано тIаьххьара тIадам хIоттош. Мациев Ахьмад санна волчу къонахчунна йоца оьмар ю иза. Делахь а, къоман иэсехь дисина цуьнан амат. Иза вевзанчийн а, везначийн а дагалецамашкахь деха Iилманчин оьзда куц-кеп, цуьнгахь хилла ийман, собар, доьналла, гIиллакх. Дерриге а дахар нохчийн мотт талларна дIаделла цо. Нохчийн меттан беркате Iу хилла иза. Цундела висина халкъан иэсехь.


"Со къамел цуьнца деш вацара, президентца вара". Сокуровс жоп делла Кадыровс аьллачунна\nКадыровгIарна Оьрсийчоьнан турпалхойн цIе яларх лаьцна ша аьллачунна резавоцчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун претензешна комментари йина режиссера Сокуров Александра.\n«Дождь» («ДогIа») телеканалан журналисто хаьттира Сокуровга, хIун аьлла хета цунна Кадыровн реакцех, цо ша националист ву бахарх, аьлла.\n"ХIумма а ца хета, хIунда аьлча, со цуьнга луьйш вацара, иза ас президентца дина къамел дара», - жоп делира Сокуровс. Шена президентан реакци йовза лаьа, Кадыровна хетарг дац шена хаа луург, тIе а тухуш.\n"Националист ала йиш ю шех, шен доьзалх, шен халкъах, шен синбахамех ойлаеш мел волчу стагах. Иза баккъал а ю дика термин. Галбаьллачу кхетамо-м дахьа а тарло ас аьлларг ночхийн къоманна тIе, соьгахь боккха лазам бу оцу халкъан кхолламца боьзна. Цунах тахана хуьлуш лаьттачух», - дIахьедина режиссеро.\nШа баккъал а хала лов «стенгара схьабевлла хууш а боцчу нахера Iовдалалла, кхетамца уьш тIаьхьабисина хилар – къона синош хIаллакдо оцо», - аьлла Сокуровс.\nХьалхо Маршо Радионо дийцира, Путин веана а волуш, цуьнан гонерчу бакъоларъярхойн кхеташонехь Сокуров Александра президенте дина хаттар а, цунна делла жоп а. КадыровгIарна – Ахьмадна а, иза Нохчийчоьнан куьйгаллехь хийцинчу Рамзанна а – елла Оьрсийчоьнан турпалхойн цIерш юхаяха езара, Сакуровс аьлча, деллачу жоьпехь Путина хаийтира ша КадыровгIаьргахьа хилар.\nЦул тIаьхьа, Сакуровс аьлларг шех дIакхетча, Сокуровх «националист» вира Кадыровс, цоуьнгара «низамо ма-бохху жоп деха деза» а олуш.


Ал-Кхайда олучу терроран тобанан декъашхо хила мега аьлла, кхо стаг лаьцна Испанин полицино Кадис-провинцехь. Хаамийн гIирсаш дийцарехь, царах цхьаъ турко ву, важа шиъ нохчи ву. Амма и хаам тIечIагIбина бац.\nПолицино бинчу хаамца, цу кхаа стагехь карийна саьмгар а, дIоьвшаш а. Кху тIаьхьарчу шерашкахь Испанерчу полицин белхахоша масийтта стаг лаьцнера экстремисташ хила мега аьлла, шеко йолуш. Амма царна дуьххьара карийна лелхийтарш дан аьтто беш долу саьмгар.\nМадридехь хиллачу зорбанан конференцехь дакъа лаьцначу Испанин чохьарчу гIуллакхийн министро Диас Фернандеса дIахьедар дира, шаьш дIалийцинарш тIелатар кечдеш хилла хила мега Испанехь, я цхьана Европерчу пачхьалкхехь.\n2004-чу шарахь Мадридехь, цIерпошнекъан тIехь эккхийтар а дина, вийра 191 стаг. Иза шаьш дина аьлла, дIахьедар дира Ал-Кхайдин векалша.


Freedom House цхьанатохаралло хIора шарахь гIарабоккху адамийн а, юккъараллийн а, журналистийн а маршонех лаьцна болу шаьш бина талламаш. Кху тIаьхьарчу масийтта шарахь, Кавказерчу регионашна юкъахь оцу тIегIанехь хьалхарчу меттигехь ю Гуьржийчоь. Кху шарахь а хилира иштта.\nДуьненаюккъахь лелачу прессийн маршо юсту 100 баллах хIотточу индексаца. И лаккхара барам болчу пачхьалкхехь уггаре а во хьал лору журналистийн балхаца. Гуьржийчохь йолу дешан маршо лаьрра 49 баллаца.\nПачхьалкхехь тахана, шаьш журналисташ а цец ца бовлу, махкахь паргIато ю аьлла дIакхайкхича. Иза иштта дан а ду, боху цара. Махкахь вевзачу журналиста, юккъаралхочо Гочечиладзе Давида, Маршо радиога дарре дира Freedom House шен артиклехь дIакхайкхинарг.\nГочечиладзе: «Суна хетарехь, муьлхачу стеган аьтто бу Гуьржийчохь политикех а, социалан тIегIанах а шена хетарг хаамийн гIирсашкахь ала. Бен а дац иза милла а валахь а. Дуста а мегар ду кхечу меттигашкахь и хьал муха ду. Масала, ГIалгIайчоь а, Нохчийчоь а, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан юкъахь йолу. Суна цхьа беламе хIума дагадеънера цу хьокъехь. Москохара цхьаъий, Iамеркхой а къовсавелла хилла, дешан маршо дукха мичахь ю, аьлла. Iамеркхочо:- тхан йиша ю, муьлххачу а майдане а девла, Iамеркан Iедална лен. Оьрсийчо дуьхьала аьлла:- Тхан а йиша ю, ЦIечу майдане а девла, Iамеркан Iедална лен. И ю ша мел йолу башхалла. Гуьржийчохь йиш ю, хьайн луучунна ара а ваьлла лен. Халахеташ далахь а, и аьтто бац Оьрсийчохь».\nГуьржийчохь дешан маршо лекха ю аьлла Freedom House мах хадабахь а, цхаьцца чолхаллаш йоцуш ца хуьлу журналистийн болх. Цхьа бутт хьалха, «Маэстро» телеканалан гонахь цхьацца гIовгIанаш йолаеллера. Iедалша шаьш цхьанна а кепара цу юккъехь ца хилар дIахаийтнехь а, цуьнан куьйгална иштта ца хетара. Иштта, дукха хан йоцуш Рустави-2 телеканал а яра йийцаре яьккхина. Цигахь а хетара, шайна беш болу тIеIаткъамаш политикца боьзна бу аьлла. Хиллачу президентан Саакашвили Михаилан агIончаш шаьш хилар лакъош дацара оцу телеканала. Журналистийн дешан маршо тIаккха а хила ма-еззара а яц Гуьржийчохь. Цхьацца чолхаллаш ю оцу тIегIанехь, демократи кхоччуш кхиаза йоцучу меттигехь санна, аьлла кхин дIа а дийцира журналиста, юкъаралхочо Гочечиладзе Давида.\nГочечиладзе: «Хезна суна цхьаболчу журналисташа комментарийш ца йо цхьацца политикан хиламашна. Царна кхерамаш ца туьйсу. Царна хоуьйту, цхьацца чолхаллаш хирг хиларна, масала кредитан истори талхор ю. Iедалшна лер, муьлххачу а меттигехь лер цхаьцца тIаьхьалонаш йоцуш ца хуьлу. Меттигаш ю, цхьаъ лийча, цунна баланаш хуьлуш. Хаамийн гIирсашкахь а хуьлу наггахь оцу хьокъехь чолхаллаш. И хIуманаш хуьлуш ду, демократи кхиина йоцучу меттигехь. Дехкарш хуьлу. ХIинца экономика а кхуьуш ю. Кхиамаш болчу мехкашкахь и хIуманаш ца хуьлу. Теша лаьа, кхиамаш мел хуьлу а, юкъараллин кхетам лакха мел болу а, и гIуллакх цхьана леман тIедогIург хиларна».\nFreedom House дешан маршо юьстуш кечйинчу артикалца Гуьржийчоьнан луларчу пачхьалкхашкахь цу хьокъехь долу хьал а билгалдаьккхина. Иштта Азербайджанна-89 балл елла. Иза уггаре а во хьал долу меттиг ю. Цул тIаьхьа йогIу Оьрсийчоь-83 баллаца. ТIаккха Туркойн мохк бу-71 балл а йолуш. Эрмлойн махкахь-63 баллаца лаьрра прессийн паргIато йоцучарах.


11.01.2018 15:36 Четверг\nТ1аьххьарчу ткъе ворх1 шарахь нохчийн а, кхечу къаьмнийн а журналисташа, яздархоша, историкаша 1аламат дукха статьяш, книгаш язйина, радион а, телевиденин а передачаш хазийтина, гайтина Нохчийчоь хиллачу шина т1амах а, адамийн юкъаметтигех а. Царех цхьаболчара, царна хетарехь, к1орггера талламаш а бина, бахьанаш а карийна, бехкениг а, бехке воцург а къастийна, х1оьттинчу хьоле халкъ муха кхаьчна, оцу хьолера халкъана хьалхадала некъ хьоьхуш, язйина шайн статьяш а, книгаш а. Ткъа цхьаболчара-м нохчийн къомах диканиг к1езиг яздеш, алссам вониг яздина. Мел яздинарг а т1аьхьенна дуьсур ду, цхьа хан д1аяьлча, х1окху заманан теш хилларш д1абевлча, историкаша шайна луъучу аг1ор маь1наш а, хьесапаш а деш. Иштта хилла заманан йохаллехь, иштта хир ду кхул т1аьхьа а, мел яздинарг бакъ хеташ, иза хьан, х1унда яздина талла а ца толлуш. Яздинарг дуккха а хилча, хаарийн а, 1илманан а к1орге йоцучунна хала хуьлу бакъ-харц къасто. Цундела оьшу, къаьсттина кегийрхошна, бакъдерг довзийтар. И 1алашо йолуш язйина нохчийн халкъан яздархочо Айдамиров Абузара шен «Вайн амалш» ц1е йолу книга. Нравственно-философски жанрехь трактат ю иза, нохчийн амалан цхьайолчу сиркхонех, къинойх, лазамех. Абузара шен «Вайн амалш» ц1е йолу болх «Нохчийн къоман ХХI-чу б1ешарахь т1ейог1учу т1аьхьенна» лерина язбина бу, керлачу бохамех нохчийн халкъ лардаран 1алашонца. Кхин 1алашо Абузаран яцара. Иза иштта хилар суна хаьа, и книга язъяле тхойшиннан Нохчийчохь долчу хьолах (1991-94 шераш) Мескитахь а, Соьлжа-Г1алахь а дехха къамелаш хилла дела. Муха хьал дара Нохчийчохь, муха яра нохчийн юкъаметтигаш. Абузара «Вайн амалш» язъечу хенахь?\nНохчийчохь хьалхара т1ом болабале йолу хан оцу хенахь баьхначарна, оцу хенан теш хиллачарна (тахана царах эзарнаш дийна бац, Дала декъалбойла уьш) ехха иэсехь лаьттар ю. Харцо бакъонал, эхье мел дерг г1иллакх-оьздангаллал, эхь-бехкал, тешамал стешхалла, комаьршонал сутаралла, къинхетамал къизалла тоьлла, харц мел дерг хьаладаьккхина хан ю иза. Зуламхойн тобанаша, талархоша, къуйша халкъах, махках кадетташ, шайна луъург вуьйш, шайна луъург лачкъош, дийна адамаш а, декъий а нохчаша нохчашкара оьцуш а, хуьйцуш а, еана зама ю иза Нохчийчоьнан дахарехь. И хан т1екхаччалц (Советан 1едал долуш) къоман кхолламца, цуьнан дахар-1ерца, маттаца, литературица, историца цкъа а бала цахилларш, цуьнан г1иллакхийн, г1уллакхийн пусар цадинарш яртийн а, к1отарийн а, г1аланийн а майданашкахь, пхьоьг1анашкахь хьехамаш бан буьйлабелла, верасаш а, дай а хилла, д1ах1иттина зама ю иза. ХIХ-чу б1ешарахь имам Шемала ма-беттара: «Шул майра, доьналле къам дац х1окху лаьмнашкахь, исламан б1ог1амаш ду шу!», ХХ-г1а б1ешо долалуш, С.Орджоникидзес а, С.Кировс а: «Майра, кура г1алг1ай, нохчий, цхьаъ санна, массо а Советийн 1едалехьа г1евттина. Терка т1ехь Советийн 1едалан кхоллам Нохчийчохь а, Г1алг1айчохь а къастош бу», — бохуш, ма-хесттора, ХХ-г1а б1ешо чекхдолуш, Советийн 1едал доьхча, юха а нохчийн хесто баьхкира Москвара «демократаш», луларчу республикашкара «хьеший», нохчийн къоман дуккха а верасаш а.\nКъаьсттина царалахь билгалвелира Иорданера 1абдулбакъи Джамо, Москвара веана т1еман историк, профессор Ибрагимбейли, Г1ебартойн-Балкхарера Шанибов. «Кавказан кхоллам Нохчийчохь къастош бу, шаьш схьалаьцначу некъа т1ера духа ма довлалаш, майра нохчий!» — бохуш, цара Соьлжа-г1аларчу майданахь, телевиденехь мохь бетта хан ю иза. Оцу муьрехь Нохчийчуьра б1еннаш к1ентий Абхазе, Азербайджане, Нагорни Карабахе, цигахь дехачу халкъашна «маршо» яккха д1акхийла векалш схьаоьху, нохчийн к1ентий цига д1аоьху зама ю иза. Хийла нисбелла нохчийн к1ентий бели цу хенахь, Нохчийчохь а, кхечу республикашкахь а, шаьш цхьамма д1ахьовсийна некъ нийса бу а моьттуш. Оцу х1оьттинчу хьолехь (х1оттийначу хьолехь!) харцо гучу ца ялийта, эша ца яйта, оцу некъа бевллачийн дегнашкахь шеко ца кхоллаялийта, цара мел дийриг, мел лелориг а нийса ду моьттуьйтуш, каде болх беш идеологаш бара. Къуьйсург дарж, ахча дара, дахкарлахь гуш а йоцу маршо а хьехош. Йоккхачу политике диллича, кхечу пачхьалкхийн лаам бара кхочушбийриг. Нохчийн куьйгашца. Нохчийн къоман тахане ларъеш а, кханехьа йоккхуш а г1улч яцара цхьана а дахаран т1ег1анехь хаалуш. Москвахь дарж къуьйсуш М.С.Горбачев а, Б.Н.Ельцин а вара, ткъа Нохчийчохь, оцу шиннан аг1о а лаьцна, вовшашца къийсалуш нохчийн халкъан ши тоба яра. Оцу шина тобане бекъабелла нохчий вовшашна герз тоха кечбинера, де-буьйса ца къестош, хаддаза къамелаш дечу идеологоша. Нохчийчохь герз а дитина д1адахара эскар. И герз, дукха хан ялале, нохчийн кара а кхачийтира, Нохчийчохь чрезвычайни хьал х1оттош, бахьана а кхоьллина. И герз, нохчашна бала, сингаттам бохьуш, иттаннаш шерашкахь дийлира, цкъа цхьана 1едало схьадоккхуш, юха кхечу 1едало юха а д1адоькъуш. Юьртара юьрта ваха стаг ца х1утту, зуда ца юьту, 1уьйранна араваьлларг суьйранна ц1а ца ван тарлуш хьал дара х1оттийнарг герзах йоьттина лелачу г1еранаша.\nИ хьал шерашка делира. Оцу хенахь (1993-чу шеран июнь баттахь дуьйна) х1окху мог1анийн автор «Даймохк» газетан редактор вара. Оха х1ора оршотан дийнахь кхеташо д1ахьора редакцехь, Нохчийчуьра юкъараллин-политически хьолах дуьйцуш, язъян езарг билгалйоккхуш. Вовшахдагадовлуш, газетехула керланиг довзуьйтура оха, «масла1атан мотт сецча, ц1ий 1анар» — тхаьшна коьртаниг а лерина. Соьца цхьаьна болх беш корматалла, пох1ма долуш, белхан зиэделларг долуш журналисташ бара: Магомаевг1ар – Салавди, Леча, Дадаев Сайд-Хьасан, Цугаев Сулейман, Газиева Аза, Джанаралиев 1имран, Юнусов Хьамзат, Барзанукаев Ахьмад, Уциев Абу, Ахматукаев Адам, Чалаев Билал, Темирсултанов 1алис, Темирханов 1аднан, Исмаилов 1имран, Дудаев Султан…\nБеттанашкахь алапа а доцуш болх бечу оха редакцехь сих-сиха горга столаш, цхьаьнакхетарш д1ахьора сий-ларамечу адамашца: 1илманчашца, яздархошца, хьехархошца, культуран белхалошца. Цхьаьнакхетаршкахь дуьйцура юкъараллин-политически хьолах, къоман таханенах, кханенах, маттах, литературах, историх. Газета доьшучаьрца з1е яра тхан. Оха бо болх къобалбеш, шайна хетарг а довзуьйтуш, кехаташ дохкуьйтура тхоьга г1аланашкара а, ярташкара а бахархоша а. Царна а дагабовла меттиг яра «Даймохк» газетан редакци. Оцу хенахь тхан редакце веара, ша хьалха вог1уш ма-хиллара, халкъан яздархо А.Айдамиров. Сих-сиха хьошалг1а вог1учу Абузарца оха дийцаре дора Нохчийчохь х1оьттина карзахе хьал. Халахетарца дуьйцура цо историн йохаллехь нохчаша шаьш кхечу къаьмнийн векалшка 1ехадайтарх, церан х1илланечу къамелашна т1аьхьа а х1уьттий, х1аллакдайтарх, цхьаболчу баьччанийн а, политикийн а халкъана балехьаевллачу вочу амалех, исторера масалш а далош. Цул т1аьхьа иттех де даьлча, Абузар редакце веача, тхойшиннан дехха къамел хилира Нохчийчуьрчу хьолах а, нохчий тобанашка, тайпанашка бекъабаларх, партешкахь, боламашкахь вовшахбеттабаларх а. Тхойшиннан къамел дерзийра Абузара, диъ-пхи де даьлча, ша волчу, Мескита, хьошалг1а ваг1ахьара, х1етале со цхьа статья язъян ларор ву, аьлла. Цо аьллачу хенахь со Абузар волчу Мескита вахара. Соьца болх бечийн, х1ораннан а бохург санна, ц1е а йоккхуш, хьал-де а хаьттина, соьга ша язйина статья схьакховдийра цо, «цкъа х1ара статья еша, т1аккха х1ун дан деза хуур ду вайшинна», — аьлла. Статья д1айолалуш яра: «Нохчийн къоман ХХI-чу б1ешарахь т1ейог1учу т1аьхьенна» — дешнашца. Статьян ц1е: «Вайн амалш» (сиркхонаш, къинош, лазамаш).\nЛерина еша волавелира со Абузаран статья: «Стаг цомгаш хилча, цкъа хьалха цуьнан цамгар а къастайой, оцу цамгаран бахьанаш карадой, т1аккха цунна дарбанаш леладо лоьраша.\nХ1окху т1аьххьарчу шерашкахь нохчийн къомана т1ех1иттинчу бохамаша дуккха а ойланаш йойту нахе. Оцу бохамийн хьостанаш, бахьанаш, бехкенаш лоьху. Бехкедо оьрсийн паччахьийн, коммунистийн а 1едалш. Х1аъ, х1окху т1аьххьарчу кхаа б1е шарахь нохчийн къомана хиллачу бохамашна бехке ду иза а, важа а. Амма цаьрга и бохамаш шена байта шегара дуккха а бахьанаш, г1алаташ дийлитина нохчийн къомо, оцу бохамех лардала хьекъал, кхетам а цатоарна. Керлачу бохамех, шен г1алатех нохчийн къам лардалийта 1алашо йолуш язйира ас сайн исторически произведенеш: «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц», «Кхолламан цхьа де», «Калугера йийсар», «Хронология истории Чечено-Ингушетии», газеташна т1ехь зорбатоьхна цхьамог1а публицистически статьяш а.\nИттаннаш статьяш яра, мичхьа, маца зорбанехь араевлла а хоуьйтуш, шайн ц1ерашца йовзуьйтуш. Мел йолу статья а къоман кхолламах, цуьнан маттах, историх, литературах, культурах, динах; тайпанашка, тукхамашка халкъ декъа цадезарх, къоман кхане 1илманехь, дешарехь бен цахиларх, къоман кхетам коьрта хиларх…\nКхид1а яздора Абузара: «Д1адахнарг ца хиъча, таханлерниг а, кханалерниг а кхолла, диканиг лардан, г1алатех лардала ца хаьа адамашна. Вайна вешан къоман истори к1орггера ца хаьа, вешан къоман дуккха а дика, оьзда г1иллакхаш дицдина вай, ваьш масазза а дийлийтина г1алаташ юха-юха а дуьйлуьйту вай. Х1окху т1аьххьарчу масех б1е шарахь нохчийн къоман барт хила ца буьтуш, цунна керла-керла бохамаш бохьуш, цхьа вон, зуламе амалш ю вайн. Оцу амалийн бахьанаш дохку вайн къам мелла а кхечу къаьмнел кхетамна т1аьхьадисина хиларх. Ас иштта аьлча, ма моттийла, вайн къам хьекъал доцуш, сонта ду, боху. Нохчийн къам хьекъале хиларан тоьшалла ду цунах дуьненна а бевзаш 1илманчаш, политикаш, пачхьалкхан, т1еман, культуран деятельш бовлар.\nХьекъална а, кхетамна а юккъехь йоккха башхалла ю. К1орггера хьекъал а долуш, амма кхетам лахара болуш нах нисло, оцу шайн хьекъалх пайда а оьцуш, уьш 1илманан некъашца дуьне а, дахар а довза цаг1ертарна. Масала, стаг мел хьекъале хиларх цунна бусалба динан к1оргенаш евзар яц, нагахь цо 1аьрбийн йоза-дешар, мотт а 1амийна, т1аккха Къор1ан, жайнаш а ца дешча. Лор, инженер, архитектор, политикан, пачхьалкхан, т1еман деятель хир вац стагах, нагахь цо оцу а, кхечу а говзаллин 1илма ца 1амийча. Вайн къам кхетамна т1аьхьадисаран цхьадолу бахьанаш цунах шех дозуш ца кхолладелла. Уьш кхоьллина паччахьан 1едало а, советски-коммунистически 1едалан харцонаша а, иза кхойтта шарахь махкахь даьккхина лелоро а. Уьш дерриг а дийцина г1иртина со лакхахь ас йийцинчу исторически произведенешкахь а, публицистически статьяшкахь а. Амма вешан бохамашна бахьанаш вай ваьшша кхуллу, цхьаболу бохамаш вайн вешан бехкенна а хуьлу. Я, нийсса аьлча, ваьшна и бохамаш хилийта, вай дуккха а бахьанаш леладо, г1алаташ дуьйлуьйту. Шайна кхетта цамгар нахана хиъча, эхь ду моьттуш, иза къайлаяккха г1ерташ, лоьрашна т1е ца боьлхуш, дарбанаш ца лелош, к1елбуьсуш а, леш а нах хуьлу. Амма, стаг шен цамгар мел лечкъо г1ертарх а, нахана хаьа, иза цомгаш вуйла. Ишттачу цомгашчу стагах тера ду нохчийн къам а. Вайна ца лаьа вешан сакхташ, г1алаташ, къинош дийца, царах д1акъаста, ц1андала г1орта».\nАс дешначу статьян декъо ойлане ваьккхира со. Со сайн ойланех вохийра Абузара динчу хаттаро:\n- Стенна реза вац хьо?\n- Кхузахь хаттар кхолладелла сан, Абузар. Изза хаттар кхечеран кхолладала а тарло.\n- Х1ун хаттар?\nМасала, аьлла, охьайийшира ас х1ара предложени: «Шена кхетта цамгар нахана хиъча, эхь ду моьттуш, иза къайлаяккха г1ерташ, лоьрашна т1е ца боьлхуш, дарбанаш ца лелош, к1елбуьсуш а, леш а нах хуьлу».\n- Вайн махкахь буй нохчашна оьшу дарбанаш а, говзалла а шайгахь йолу лоьраш? – аьлла, хаьттира ас.\n- Шортта бу, нагахь шен хеннахь цаьрга хатта а хаттахь, цаьрга дарбанаш а леладайтахь. Нохчашна дикахо карор ду дарбанаш. Нагахь вайн цамгарх ун а хилла, иза даржа долалахь, вайга вайн х1ун лозу а ца хоьттуш, «дарбанаш» лело буьйлалур бу кхин «лоьраш». Цамгар уьне ерззалц 1ен ца веза. Ша-шаха д1а ца йолу цамгар, цхьамма д1а ца яьккхича. Я халкъо ша д1а ца яьккхича. Орам хецале. Тахана ерш оцу цамгаран з1ийдигаш бен яц, — элира Абузара. Хьекъал а, кхетам а болу халкъ ша д1ац1анло цамгарх.


Ӏазалла — Википеди\nӀазалла я Диктатура (латинан маттера схьадеъна дош dictatura)- пачхьалкхан урхаллин унитаре кеп ю. Диктатура йолчехь дерриг Ӏедал цхьана стеган (Ӏазалхочун) а, я урхалла дечу партин (бертан, классан) а карахь хуьлу. Шена ма-луъу пачхьалкхана дола деш волчу урхалхочух Ӏазалхо я диктатор олу. Ткъа диктатура йолчу махкахь адаман бакъонаш хьошу.\nДиктаторш куьйгалле хуьтту чолхечу хенашкахь, масала массийн белхазалла а, инфляци а ялахь, я нах карзах а бевллачу хенашкахь. Диктаторан гӀодеш а, цуьнан Ӏедал латтош а хуьлу Ӏаткъам болу тобанаш, масала лаьттадай а, долара компаниш ерш а, банкийн куьйгалхой а. Иштта цхьайолчу меттехь диктаторан урхалла а, низам а хӀотто а, чӀагӀдан а, гӀодеш а хуьлу тайп-тайпанара институташ, масала Руман-Католикийн килс.\nЦхьайолчу диктатураш ницкъаш бан тарло билгалчу юкъараллин чкъуран, масала белхазхойн а, белхийн кӀоштийн а, я кӀезиг къаьмнийн а,. Иштта Ӏазалла яра ХХ-чу бӀешеран 40-чу шерашкахь Германехь, жуьгтийн къам хьийза а динчу муьрехь. Цу могӀе юкъатоха мега Латинийн Америкехь йолу диктаторийн хӀоттамш.\nШай куьйгалла хӀоттодан диктаторш цхьацца леларш доладо- цара бойъу шйна дуьхьало йеш берш а, политикин я динан довхой а, ткъа цхьаболу мостагӀий набахте чубухку я махках (дозанал) арабоху.\nӀазалхош боьхку шена муьтӀахь йоцучу политикин партийн белхаш. Церан бахам а, чоьнаш а пачхьалкхан долалле йоккху. Диктаторш хьийза а бо, таIзар а до динан тобанийн а, цхьайолчу хьукматийн а. Цара дӀайоккху я дӀакъовлу демократийн институташ, масала парламент а, кхечу пачхьалкхашкахь конгресс а.\nЮкъараллин организацеш, царна юкъахь махкаллин (граждански) бакъонийн тобанаш а, бакъоларъяран организацеш а, бакъонан гӀодаран яккъаш а, студентийн берташ а, профберташ я белхийн берташ а хӀаллакдо. Ткъа и белхаш кхидӀа беш долу адамаш дайъа там бу.\nӀазалхош гуттар юха а язйо йолушйолу конституци я юкъайоккху керланиг. Керла конституци арахецарца церан Ӏедал де-юре догӀуш хуьлу. ТӀаккха церан куьйгалла къийса цхьанна а бакъо яц. Цул тӀаьхьа диктаторш шай Ӏедал леладо пачхьалкхан терроризмаца а. Пачхьалкхан терроризман юкъайоху къайлаха полици а, Ӏожаллин эскадронаш (эскарш) а, ларамаза я буьйсанан комендантан сахьт а, кхел а, хан а йоцу лацар а, та1зарийн яккъаш а, концентрацин лагерш (концлагерш) а.\nЦхьайолчу диктатураш кхуллу бокъалла а воцуш волу чоьхьара (пачхьалкхан чохь) мостагӀ. Диктаторо ша цуьнца тӀом беш хилар дӀахьедо. Иштта буха тӀе даладо Ӏазалхош шаьш машаре бахархойн дуьхьал лелош йолу харцонаш а, гӀело яр а.\nСалташа урхалла деш долу диктатурах тӀеман диктатура я хунта олу. ЦӀена (абсолютан) монархи (паччахьан шен махкахь дуьззина куьйгалла долу кеп) Ӏазалла санна лара мегар ду, амма цунах диктатура ца олу.\nДукхачу хьолехь адаман диктатура ца еза. ХӀунда аьлча, цхьанне а ца беза Ӏазап латтош болу пачхьалкхан дӀахӀоттам. Ткъа Ӏазалхой ахча а, Ӏедал а бахьана долуш латтадо адамийн тӀехь куьйгалла, иштта уьш эгоисташ бу.\nСталин Иосиф- Советийн Социалистийн Республикийн Барт\nАдольф Гитлер- Германи\nБенито Муссолини- Итали\nФранциско Франко- Испани\nАвгусто Пиночет- Чили\nМадуро Николас- Венесуэла\nХорхе Рафаэль Видела- Аргентина\nМуӀаммар аль Къаддафи- Ливи\nБашар аль Ассад- Шема\nКим Чонг-иль- Къилбаседера Корей\nКромвелл Оливер- Ингалс, Ирланди, Шотланди\nПак Чон-хи- Къилба Корей\nИди Амин- Уганда\nСаддам Хьусейн- Ӏиракъ\nМаркос Фердинанд- Филиппинаш\nМухьаммад Зия-уль-Хьакъ- Пакистан\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ӏазалла&oldid=5441937»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 22 декабрь 11:13\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 22 декабрь, 11:13.


Нохчийн "къайлахчу" набахтера араваьккхинчул тIаьхьа веллачух латкъамбина Страсбурге\nНохчийчохь гейшна дуьхьал кампани йолийначул тIаьхьа веллачу Альтемиров Iарбин цIарах Европан кхеле арздина "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано". Европан конвенцин адамийн бакъонех 2, 3, 5, 13, 14 артиклех хьакхалуш ду чуделла арз.\nНохчийчохь гейшна тIехь ницкъбарца доьзна шолгIа латкъам бу бинарг яздо "Каспаров.ru" хьостано, ЛГБТ-н хаамна тIе а тевжина.\nАльтемировн зуда а, кIант хилла, 2017-чу шеран Чиллан-баттахь лаьцна иза шина кIиранах сов латтийнера Устрадерчу къайлахчу набахтехь. Веа стага тоьшалла дина, иза цу набахтехь шайна гира, йиттина дегIа тIера цIока лилхина яра цуьнан, чевнаш яхкалуш яра аьлла.\nЗазадоккху-беттан хьалхарчу деношкахь, гейш бу аьлла, шеконашца лаьначаьрца шайн гергарчу нахе дIавеллера Альтемиров, "вен а вей, шайна тIера юьхьIаьржо дIаяккха" аьлла. Оццу беттан 8-чохь велла хиллера иза шен гаргара нах уллохь а болуш. 26 де даьллачул тIаьхьа иза валарх тоьшаллин кехат делира, тромб иккхина велла аьлла.


Бан болх боцуш иза лоьхучу наха дохадо Соьлж-ГIалин сирла сибат\nЛахьан-бутт 27, 2014\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIала, Болх лоьху нах гуллуш болу меттиг. 27Лахь2014\nШен дахараехь цкъа карахь кепек а йоцуш, бан болх а боцуш висина хилла стаг бен кхетар вац и хьал хьоьгучу наха ечу гIийлачу ойланах.\nТкъа цу тайпа нах бу кху сохьта а лаьтташ, масала, Соьлж-гIалахь. Биржа олу уьш гуллуш болчу меттигах. Мел беза а, хала а хиларх муьлхха а болх бан кийча бу уьш шайн доьзал кхаба напх даккха. Амма иза дан наггахь а бен аьтто ца болу.\nСоьлж-ГIалар шина "биржах" цхьаъ ю хIара меттиг.\nНохчийчоь Оьрсийчоьнан ерриг а регионашлахь уггаре а дика а, сиха а кхуьучех цхьаъ ю, олий, даима а кхайкхадо мехкан Iедало. Иза дерриг а бакъду олийла дара, белхан меттигашца а иштта хилича. Махкахь, дукхаъчу меттигашкахь гIишлошъяран белхаш ду дIадоьлхуш. Амма тахана а алссам доьзалш бу къеллин зилна гергахь бехаш.\nБолх лоьхучу наха тоьхна хIара кехат.\nГIишлошъяран а, кхидолу а белхаш дан стаг лаха хала дац Нохчийчохь. Муьлххачу гIишлонна тIе а, арахь мел лаьттачу бIогIама тIе а летийна го болх лоьхучийн дIакхайкхораш. Меттиг ца тоьаш, тIех-тIехула а ду уьш тIелетийна. Сантехник а, электрик а, кибирчиг юьттург а, чуьра кхидолу белхаш дийриг а... – муьлххха говзанча каравойла ду оцу кхайкхамашкахь. Массара а шайн йозанна буха тIетуху, мехаш дорах ду, дика болх бо, олий.\nГуттара а борах болх бен нах безарш белхан бирже боьлху. Цигахь караво муьлха а говзанча. Соьлж-гIалахь шиъ ю и тайпа нах гулло меттиг. Машен шайна уллехь сецча, ша-ша хьалха вала а гIерташ, тIевогIу, «хIун болх бу хьоьгахь», олий.\nИштта сан машенна а тIе а баьхкира. Церан хьолах лаьцна прессехь дийца воллу со аьлча, догдуьйхира церан, амма жимма хан яьлча, бовл-бовлуш, къамеле бевлира.\nМаршо Радио: Дукха хуьлий кхузахь болх лоьху нах?\nБолх лоьхург: «Дукха хуьлу. Кибирчиг а юьллу. Кегийчарна кибарчиг йилла ца хаа. Ас, масала, эчиг латадо. ХIора дийнахь а ца хуьлу болх. КIиранах цкъа а, шозза а карабо. Кхуза чубаьхкинчу гастарбайтерша бина болх юхабар бен, тхуна кхача а ца кхочу».\nМаршо Радио: Цара дика ца бо болх? Борах бо бохуш ма дуьйцу?.\nБолх лоьхург: « ЛартIехь болу болх борах бийр буй? Борах баре терра, гIурт а бо цара. Цундела юхабан безаш хуьлу иза. Баттахь кхузахь мел ахча доккху ца хаьа суна, нагахь санна хьан бан болх белахь, хIора баттахь 30 эзар кибирчиг ас охьаюьллур ю-кх хьуна. Сайна хилича, бийр бара ас и болх. Бац. Вукхарна бу, нохчашна - бац. ДIавахханчу петаршчохь болх беш бу хьуна гуьржий, узбекаш...»\nМаршо Радио: Тахана болх а боцуш висар мел хала хIума ду?\nБолх лоьхург: «Хала хIума ду дера. Рицкъ лаха ца деза? Телехьожийлашкахь болх бу боху. Бан ма бац иза. Мичахь бу иза? Оцу узбекашна дIалуш долу цхьа цIа вайна схьадалийтахь. Царел сиха дIахIоттор ду-кх вай. Кхузахь, биржехь, лаьттарш берраш а яьрташкара бу. ХIора Iуьйранна схьа а богIу, хIора Iуьйранна цIа а боьлху. Со кхуза Шелара схьалела нийсса кхо шо хан ю. Нажи-Юьртара а бу, ТIехьа-Мартанара а, Шелковскера а бу, массанхьара а шортта бу».\nГайтаме сурт санна, кечйинчу Соьлжа-гIалахь шашаха хIоьттина биржа хилар ца товчух тера ду Iедална. Шаьш даима а кху меттера полицино лоьхку, бохуш, кхидIа а дуьйцу болх лоьхучу наха.\nIедалехь боцу къинхетам нахехь карабо\nНохчийчура бахархойн кхерам\nСийлахь-йоккха лору шайн пачхьалкх Оьрсийчуьрчу ах бахархоша


Страсбурегхь селфи йина ши нохчо маьршаваьккхина полицино\nЛахьан-бутт 30, 2019\nСтрасбургехь лаьцна Нохчийчуьра ши вахархо маьршаваьккхина полицино, церан телефонаш теллина, хеттарш динчул тIаьхьа.\nЛаьцначух цхьаъ еарин сарахь дIахецна хилла, шолгIаниг пIераскана цIа ваийтина аьлла, яздо францхойн Le Figaro газетано.\nХьостан информацица, лаьцна хиллачех цхьаъ Страсбургехь вехаш ву, шолгIаниг иза волчу хьошалгIа веана хилла Францин кхечу гIалара. Ши нохчо арахецар тIечIагIдина Францехь вехачу нохчийн историко Вачагаев Майрбека шен "Францера нохчех керланаш" Телеграм-каналехь.\nМаршо Радионо яздира, Керлачу шарна хIоттийначу базарахь кхааридийнахь Страсбурган полицино Нохчийчуьра ши мухIажир дIалаьцна аьлла, BMF TV телехьожийло хаамбарх. "Терроризм бакъярна" бехкевинера и шиъ. Экстремистийн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошкахьа озабезам бу аьлла, тарделлера полисхошна цу шиннан лелар.\nСтрасбургерчу килса хьалха селфи еш хьажон пIелгаш стигал айбина (Дела цхьаъ вар ду) хилла шина нохчочо. ГIалин полицин декъе дIавигинера лаьцна ший а.\nКху беттан 22-чохь схьайиллина Керлачу шарна базар полисхойн леринчу тергонца. И доьзна ду стохка ГIуран-беттан 11-чу дийнахь оцу базарна гергахь герзаш диттина пхи стаг верца 29 шо долчу Шекатт Шерифа. Кеп-кепара чевнаш йира хIетахь 14-нна.


Оьрсийчоьнах ша ларъяла еза аьлла хета Малхбузенна\nМарсхьокху-бутт 04, 2014\nБелги -- Украинан арахьарчу гIуллакхийн министр Дещица Андрий НАТО-н Инарла секретарца Расмуссен Андерсца Брюсселехь къамел деш, 1Заз2014\nОьрсийчоьнера буьйлу кхерамаш а, талораш а юхатоха таро йолу керла ницкъаш оьшу Малхбузенна аьлла тешна бу Европера а, Цхьанатоьхначу Штаташкара а куьйгалхой.\n„Оьрсийчоьне Малхбузе кхералур яц – иштта хила деза НАТО тIеман альянсо Кремле хьажон коьрта коста“, - аьлла дIахьедар дина Британин премьер-министр волчу Кэмерон Дэвида. Европерчу куьйгалхойх тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнца доьзна уггаре а дера позици юхьаралаьцначу Кэмерона лерина кехат яздина НАТО тIеман альянсана юккъе йогIучу 28 пачхьалкхенан куьйгалхошка, Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш юхалиста еза аьлла, цу пачхьалкхене шен Украинерчу талоршца а, ГIирма ах-гIайренна ша йинчу аннексица а Малхбузенан барт бохалур бац, я иза къар а ялур яц бохучух иза кхетийта.\nКэмерона и кехат яздале масех де хьалха зорбане яьллера Британин парламентан комиссино кечдина рапорт. Цу йозанашкахь билгалдаьккхина дара, НАТО тIеман альянсо дина долу цхьа могIа гIалаташ хилла Малхбузе Оьрсийчоьно Украинехь лелочух сел Iадийна сацаран а, цу леламашна дала ма -дезза сихонца жоп дала Малхбузе кийча ца хиларан а бахьанаш бохург.\n„Къилбаседа Атлантикан альянс дукха ша-шех тоам бина хилар а, иза гIийла тIеман кечамаш болуш хилар а ду цунах дахнарг“ бохург яра цу рапортан коьрта ойла. Цундела а ду хIинца Британин куьйгалхочуо альянсехула болчу накъосташка хийцамашка кхайкхар. Масала, керла инфраструктура кхоллийта вайга, бохуш яздо цуо шен кехатехь, керла тIеман Iаморийн планаш хIиттаяйта вайга, юкъара тIеман гIирсаш а, кхачанан сурсаташ а хилийта вайн хьалхехь дуьйна дуккха а ханна Iалашдина, тIом балахь а, аьлла. Ткъа иштта НАТОн тIеман ницкъаш а кхиабайта вайга.\nГергарчу хьесапехь изза дара НАТО тIеман альянсан Европерчу ницкъийн куьйгалхо волчу инарлас Бридлав Филипа кху деношкахь далхийнарг а. Цуо Малхбузено уггаре а коьрта тидам Оьрсийчоьнца дозанаш долчу Малхбалин Европин пачхьалкхенаш чIагIйарна тIехьажо беза бохуш чIагIдо. Масала, Польшера НАТОн базанашка алсамох герз а, сурсаташ а, ткъа иштта эшначу мIаьргонехь эзарнаш салтий Оьрсийчоьнна дуьхьал баха тоалла хир болу гIирсаш а охьабахка беза инарлин хетарехь.\nЦу дIахьедарша гойту, гезгамашин беттан 4-чохь а, 5-чохь а Британехь дIахьочу Къилбаседа Атлантикан альянсан саммит мел кхехкачу синхIоттамашкахь вовшахкхетта ю. Иштта цара гойту дуьненчохь Оьрсийчоьнца йолу гамо мел алсам яьлла Украинехь Кремлан питанашца тIом болабелчахьана а, ГIирма ах-гIайренна Оьрсийчоьно аннекси йичахьана а.\nХIетте а, нагахь санна, Малхбузера юкъараллаш Оьрсийчоьно Украинехь лелочу питанех Iадийна елахь а, ткъа Малхбузера политикан куьйгалхой Кремлан агIор кхерамаш тийсарехь вовшашца къийсалуш белахь а, бакъдолчехь цара цу пачхьалкхенна а, цуьнан политикан куьйгаллийна а дуьхьал йохуш хIара аьлла мехала гIулчаш яц, аьлла тешна бу цхьа могIа аналисташ.\n„Мехий Iиттаран политика“ аьлла емал йира, масала, Германин тIеман министр хиллачу, ткъа карарчу хенахь Цхьанатоьхначу Штаташкахь дуьненаюкъарчу хьолах аналист волчу Цу Гуттенберг Карл-Теодора Вашингтоно а, Брюссело а Оьрсийчоьнна дуьхьал йоху санкцеш. Цунах терра, „мIараш къийзоран политика“ бохучу дешнашца билгалйоккху Европерчу стратегикаллин талламийн институтан эксперт волчу Асхабов Хьамзата а Малхбузенан Кремлана дуьхьал йолу гIийла гIулчаш.\nАсхабов : „Суна хIинца гуш дерг чIогIа дуьненаюкъара политика бегйалар а, адамийн бакъонаш цхьанна а агIоно тергал ца яр а, адамаш эзарнашкахь делча а, дийча а иза царна бен ца хетар а ду. Сийсазйаьлла политика. Эшнарш адамаш ду – массо а агIор а“.\nЦу юкъана, хьалхара дуьненан тIом баьлча дуьйна схьа I00 шо кхачар дагалоьцуш йолчу Европехь баьржаш бу керла дуьненан тIом баларх болу кхерам. ТIаьхьарчу 50 шарахь цкъа а ца хиллачу кепара дукха тIемаш бу кху лаьттахь карарчу хенахь дIабоьлхуш, тамаша бу иза диканца дерзахь боху гIайгIа хеза тергамхойн а, могIарерчу бахархойн а къамелашкахь.\nНАТО а, ОЬрсийчоь а


Бовха межиг (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nСийначу Сибрехахь санна, луьра lаьвла хенахloттам лаьттара цу шарахь. Соьлжа-Гlалахь вехаш волу жима стаг lалис, цхьана мукъачу шоьта дийнахь, шен гергара нах болчу юьрта хьажа-хlотта веанера. Дукха дехой а, ненахой а бара кхуьнан цу юьртахь lаш. Гуттар санна, баккхийнаш болчу а воьдуш, цаьргара хьал-де а хоттуш, массанхьа чекхвелира lалис. Тlаккха суьйранна, шен хеннара болу шичошца сакъера цхьана чохь схьагулбелира хlорш. Цигахь луьйш-олуш, цхьацца хилларш-лелларш дуьйцуш, сакъоьруш lийра уьш бехха. lуьйкъе хуьлуш бен дlаса а ца бахара.\nШолгlачу дийнахь делкъа хан хиллалц вижна а lиллина, гlала дlаваха тохавелира lалис. Пеша хьалхахь хlинцца хьокхамаш дина а яьлла, межаргаш да гlерташ йоллура кхуьнан девешин зуда а. Охьа ян кечъйелла, гlалахь институтехь доьшуш йолу кхуьнан девешин йоl а яра.\n- Вай эвла лелаш йолу автобус дlаяха дукха хан а ца йисина. Схьавола, катоххий кlеззиг юучух кхета хьайна, - аьлла, пах санна кlеда, хlинцца пешахь беттина бовха хьокхам а, тlо-берам а, гlалмакх-чай а хlоттийра lалисин шичас.\n- И дlо пеша тlебиллина межиг баллалц lа йиш яц вай? – хаьттира, вела а къежаш, lалиса. – Ма дика хир бара иза а кху тlо-берамца.\n- Яц! Хьо вижина дукха ца Iилланехь хир яра. Лели валалахь катоххий. Вайша автобусана тIаьхьа диса сахьт а дац хьуна, - бохуш, сихвира Iалис девешин йоIа.\nШена тIе хIума а йоьхна араволуш, беттина баьлла цхьа межиг дIакхоьвдина схьа а эцна, шен тIерачу дубленкина чета боьллира Iалиса.\nАрахь шийла яра. Автобусана социйле дIакхачале яххьаш цIиеллера кхушиннан. ХIорш тIехевшина дукха хан ялале дIайолаелира автобус, шена тIаьхь масийтта еса хоийла а йолуш. Юьртара ара а яьлла, гIала йолчу агIор дIабоьдучу новкъа дIаоьхара хIорш тIаьхь болу автобус. Лулара юьрта гуолатухучу меттехь, некъана йистехь куьг лоьцуш лаьтташ яра цхьа жима зуда. Шопар цунна тIех ца велира. Автобус чу иза хьалаяьлча, массо а леррина дIахьаьжира цуьнга. Чоьхьа яьлларг шелонехь цIарула цIийелла беснеш а йолуш, цхьа хаза юьхьсибат долуш къона стаг яра. Цунна тIера бедар-хIума а яра товш. IалисагIарна уллохь долчу десачу гIанта охьахиира хьалаяьлларг. Къайлах-къулах цуьнга хьежа велира Iалис а. ЧIогIа тайра кхунна иза.\n«Тпу-тпу! Йилбазлерг Дала къардойла! Сурт санна хаза ю-кх иза! БIаьрг ма хилийталахь кхунна», - бохуш ойла хьийзара Iалисан коьртехь.\nЦуьнга вист хила а лууш, хIотта а ца хIуттуш Iийра иза вехха. Хьанна хаьа иза неха цIентIехь юй а? ТIаьххьара а хIилланца бегаш бан велира Iалис:\n- Ма къиза стаг ву и шун цIераниг, ва-м! Хьо гIуорийнехь хIун да воллура те иза, дуй хьуна?\nЦхьадика, шопаро автобус чохь гIеххьачулла чIогIа лоькхуьйтуш автомагнитола яра. Цундела кIанта дуьйцург нахана хезийла дацара, уллехь Iаш йолу цуьна шича йоцчунна.\nШега Iалиса аьлчунна дуьхьал йист ца хилира кхарна улле охьахиънарг-м. Амма Iалиса ша йиттане а ца йитича, ела а елла, доцца жоп делира цо:\n- Ва-м вац цIахь цхьа а.\n- ТIаккха дера беза хьайна цхьа гIайгIа бан! Кхетий хьо?! – майра велира Iалис.\n- Ца хуьлча далахь, со а ву-кх хьуна хIокху меттехь вола а ваза Iаш. Хьо ца тешахь, хIоккха Iаш йолчу сан шичига хатта мегаш а ду-кх хьуна. Кхетий хьо?!\n- Кху кIанта бохург де ахь, йоI, хьан кхаж бера бу хьуна тIаккха, - тIетайра Iалисана цуьнан девешин йоI а.\n- Нахе ла а ца доьгIуш, ас бохург дича кхунна гIолехь-м ду! Дера вац со цхьабола кегийчу нахах вешаш стаг. Ехачу бIаьста, аьхка Сибрехахь, Казахстанехь бала хIитталц поппарш а кегабой, тIаккха цIа а богIий, дехачу Iаьно бийшина ма Iохка. Я диеш-дуьтуш а доцуш, кисана куьгаш а духкий, туйнаш а кхуьссуш, цу юккъехула хIуш а дууш эвлаюккъехула буьйлабелла лела. Вай, царех дIа а ца тарлуш, шен хеннахь дийшира, дуй хьуна. Цундела со сай балхахь а, некъахь а ву. Цундела, ас аларх а ца тешаш, муьлхха а едда зуда йогIур йолуш а ву. Кхетий хьо? - шен шовкъе къамел сацо дагахь а вацара Iалис.\nАмма кхуьна девешин йоIа муьшка а йина сацийра иза. ТIаккха шаьшшинна уллехь Iачуьнга йистхилира:\n- ХIара иштта забар йолуш ву хьуна, хьо башха цец ма йилалахь.\nШен юкъах даьккхина къамел кхидIа а да хIоьттира Iалис:\n- Цу тIехула тIе, лаьттах ког тоьхна хи а доккхур долуш, пенах корта тоьхна Iуьрг а доккхур долуш, цу Iуьргахула эшахь лаьхьа хилла чекх а вера волуш, хIара долла дуьне тIох аьлла иккхина сийна стигал хьала даьлча а шек дIа а вер воцуш кIант ву-кх хьуна хIокха меттехь! Кхетий хьо?! ХIун де боха ахь тIаккха?!\n- Ваййй… Хьо санна волчо четахь межиг а боттара, - эккхийтира йоIа кхуьна къамелах ца йешаш санна.\nIалис а, цуьнан шича а чIогIа инзардаьлла вовшашка хьаьжира. ТIаккха оззийна шен четара хIинца а шелбалаза межиг схьа а баьккхина, цунах ши дакъа а дина, цхьаъ йоIе дIакховдийра Iалиса:\n- ХIан, дIаэца хьайна! ХIара бу хьуна межиг а! Эшахь межиг хьаха, мохь тоьхна сискал а йоттур йолуш ду вай-м! Хьуна-м дера моьтту, суна хIумма а ца моьтту! Суна шортта хIуманаш моьтту хьуна! Кхетий хьо, дуй хьуна?!\nОтзывы к рассказу, опубликованному 19.11.2019 в Фэйсбуке на моей странице и в группе "ГОЛОС ДУШИ СИНАН АЗ":\nЛариса Джабраилова Дела реза хийла, Хаваж,х1ара де хаза дерзорна!) Ма самукъане дийцар дара иза!\nЗура Сулиева Хаваж, х1инцца, ган ма-гиннехь, ела а къежаш(автор а, цуьнан стиль а сайна дика йовзарна), дийши ас хьан забарен дийцар. Исма Акаевс х1уъа бахахь а, и хьан дийцар санна, хаза-м ца хилла хир ду цунна хезнарг. И ду-кх ас бохург:талант-иза Африкехь а талант ю. Ма дЕша дог дог1уш а, ма самукъане а, ма говза яздина а ду и хьан дийцар(не знаю, умер в тебе экономист или нет, но что писатель в тебе родился, - это точно!). Дела реза хилла хьуна! Цу хьан дийцаран турпалхочун маттана говза хилар цхьаннах тера-м хета суна...\nДиана Сатуева Не смеялась,ржала.А перед этим такое настроение было- никакое. Спасибо!\nИ я ржала , про этику забыв.\nРассказ Хаважа-это высший класс!...\nЛоьма Чабаев СУПЕР! Заманан хатI-амал вуно хаза гайтина, дика йоза а, маьIна а ду дийцаран.\nДадикент Железный Хаза дош долуш яздина ду. Цу хенахь иштта йо1е вистхилар хуьлаш дара . Ч1ог1а самукъне вовшен кхетам болуш а дара. Х1инцам , со къанвелла дел ца хууш хир ду суна ,тахана муха ду,амма Хаважа яздинарг ,хилла х1умнаш ду. Цу хенахь вай лелина ду.\nМовлди Хатуев Х1окху доцца дийцарехь алсам чулацам бу. Оцу йоь1а некъ нисбелла хир бу аьлла хета сун.\nСвидетельство о публикации №219112000728


Чолакх йинчу ГIалгIайчуьрчу йоьIан да а, нана а схьакарийна\nТовбеца-бутт 06, 2019\nДейишас йиттина къизачу хьолехь ГIалгIайчуьрчу дарбан цIийне ялийначу 7 шо долчу йоьIан да а, нана а карийна аьлла, хаамбина Оьрсийчуьчру берийн омбудсмено Кузнецова Аннас "Новости" агенталле. Схьадийцарехь, дукха хенахь дуьйна къаьстинчу цушинна йоI ганза дуккха а хан хилла.\n"Да а, нана а схьакарийна. ДIасакъаьстина хилла уьш. Дена йоI ганза а дуккха а зама хилла, ткъа нана кхечу стагехь марехь ю. Цо бахарехь, Iазап латтийна аьлла, шеконашка эцначу дейишига лело дIаелла хилла цо йоI", - дийцина Кузнецовас.\nБакъонашларъярхочун информацица, цкъачунна бераца хир ю ГIалгIайчоьнан омбудсмен, цул тIаьхьа беран доладан а, иза кхио а доьзал лохур бу.\nДахначу еаридийнахь Наьсарарчу берийн дарбан хIусаме ялийра, йиттина, чолакх йина ворхI шо долу йоI. Цуьнан дегIа тIехь дуккха а чевнаш карийра лоьрашна. Зуламна бехке ю аьлла, шеконашца дIалаьцна беран дейиша. Оьрсийчоьнан талламан комитето луьстур йолуш ю и инцидент. Карарчу хенахь Москварчу Рошаль Леонидан дарбан цIийнехь дарба лелош ду йоIана.


Дол дустар боху хIума мегаш дуй? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Дол дустар боху хIума мегаш дуй?\nВайнаха бlаьрг хилча «йовлакх дустар» олуш лелош цхьа хlума ду, цхьаболчара «дол дустар» а, вукхара «кортли дустар» а олу цунах. Шариlатехь цуьнан хьукм билгалдале, доццу цуьнан сурт хlотто хьовсур ду вай.\nЙовлакх дустуш лелош болу коьрта гlирс коьртали ду, иза доккха йовлакх ду вайн баккхийчу зударша лелош долу, хьалха зуда ялош томана юкъа дуьллуш хилла иза. Оцу коьрталина цхьана маьlигех шад бо, тlаккха оцу шад тlе аьрру пхьаьрсана гола юьллий, аьтту куьйгаца и коьртали муш санна дахдой, цунна тlе и аьрру куьг охьадижош, хьалаойъуш, кхозза и хlума леладо шад болчура гола меттах ца йолуьйтуш, саццанза доьшуш къулхIанаш а долуш, тlаккха кхозлагIа и аьрру куьг охьа дижийча оцу куьйган хьажо пlелган йист кхаьчначу меттехь коьртали схьа а лоций, дlа ца хоьцуш бlаьрг хиллачунна коьрта тlехула хьовза до, сахьтан цамзана доьхьала доьдучу агlор. Коьрта тlехула хьовзийна даьлча, йуха доьххьара санна шад болче пхьаьрсана гола юьллий, оцу куьйган пIелга йист хьалха сецначу метте кхочий хьожу. Куьг оцу доьххьара дуьстича билгалйинчу меттигалла сов долуш хилахь, бlаьрг хилла олий, оцу билгала йинчу меттехь шад бо, тlаккха оцу бинчу шад тlе саццанза хlуп олуш туй туьйсуш юха дусту иза, тlаккха и коьртали юха коьртана тlехула хьовза до сахьтана цамза лелачу агlор, дина болу шеддаш дlа а достуш, доьшуш къулхIанаш долуш. Тlаккха туьха хьовза дой коьртан тlоьхула, иза цlерга кхуссу. Ша и йовлакх дустуш верг ву гlенаха малхий, буттий ший а цхьаьне гина хила везаш, иштта иза вацахь йовлакх дуста бакъо ца хуьлу цуьнан. Иштта ду оцу дол дустаран сурт.\nХlинца, Аллахlан пурбанца, оцу вай дийцинчу кортали дустаран шариlатехь долу хьукм билгалдан хьовсур ду вай.\nБусалба динехь хlуманаш дешарца дарба лело магош ду нагахь санна хlара билламаш шегахь кхочуш белахь:\n1) Делаца накъост лацарах цIена далахь. Ма́ликан кIанта Iавфа дийцина: «Тхо хIуманаш дешарца дарба лелош дара Бусалба дин тlеда́ле, тlаккха оха элира: «Хlай Делан Элча, хьуна муха хета иза?» Тlаккха цо элира: «Суна гайта шаьш доьшу хlуманаш, хlуманаш дешарх хlумма дац Делаца накъост лацарх иза ца хилчхьана».\n2) Бозбуунчаллех цlена хила деза иза. Сийлахь-веза волчу Аллахlа аьлла: «Толам хира ма бац бозбуунчалхочунна ша лелош долчунца».\n3) Лелош дерш бахьанаш бен доций хаар, дарба дийриг Аллахl хиларца дог тешна хилар, вуьшта аьлча лелочу дарбанна тlе болх ца биллар. Сийлахь долчу Къуран чохь аьлла Дала: «Со цомгаш хилахь – Цо [Аллахlа[ гlолий йо суна».\nТкъа йовлакх дустарехь и беригге билламаш кхочуш бац, хlунда аьлча бозбуунчаллех тера хlуманаш оцу юкъахь долу дела, масала шеддашна тlе хlуп олуш туй тийсар. Цунах лаьцна сийлахь-веза волчу Аллахlа аьлла: «Иштта (гlо лоьху аса) бозбуунчийн вонах, шеддашна тlе хlуп бохучу». Цуьнан маьIна деш, Iеламнаха аьлла: «Гlо лоьху аса Аллахlаца, синойн йа бозбуунчалла лелочу зударийн вонах. Хlунда аьллча уьш шеддашна тlе туйнаца хlуп бохуш хилла».\nКхин а, и гIуллакх лартIехь цахиларан билгало ю и йовлакх дустуш верг гlенаха цхьанаметта малх а, бутт а гина хила везаш ву бохург.\nЦул совнаха, и йовлакх дустар хиндерг хlун ду хьожу бохуш а леладо, йайна хlума стенгахь йу хьожу бохуш а леладо, иштта кхийолу, Аллахlана бен хаа йиш йоцу къайленаш евза бохуш а лела до. Ткъа иза даккхий къиношха къа ду, Дала хьарам динчу хlуманех ду. Абу Хlурайрата дийцинчу хьадисехь деана: «Милла валахь а, хlума хаьа бохучунна тlе вахана цо бохучух тешнарг – иза цlена ву (гена ву) Мухьаммадана тlе доссийначух».\nЦундела, йовлакх дустар, дол дустар бохуш долу хIума Бусалба динехь мегаш хIума дац аьлла хета тхуна. Дарбан агIор, цуьнан меттана лелон мегар долуш дарбанаш ду Суннатехь даьхкина, бIаьрг хиларна а, кхечу цамгаршна а.\nЖоп тIечIагIдинарг: Адаман Султанан Олхазар.\n30.07.2014 = 03.10.1435\n «Тlохlа», 69 айат.\n «Аш-Шуlароъ», 80 аят.\n «Ал-Фалакъ», 4 Аят.\n «Ат-Тафсир аль-Мунийр», 15/877-878.\n «Сахьихь Аби Давуд».\n Цу дарбанашка хьажа вайн маттахь долчу хIокху жайни тIехь: «Къуръанца а, Суннатца а дарба дар», Шейх СаIид ал-КъахьтIаний.


ПIаьнгазарчу Нонийн "Vainakh Art"\nХангошвили Нона, цIахьболчара Тумиша а олу цуьнах, ПIангазахь йина а, кхиъна а ю. Ша лор елахь а, нохчийн култура а, гIиллакхаш а, истори а дукха езаш ю иза. Цундела тамашийна дац цо шен мукъа еана хан цу гIуллакхана хьажош хилар.\nДукха хан йоцуш Гуьржийчохь зорбане яьлла Хангошвилис кечйина «Вайнехан исбаьхьалла» цIе йолу леррина албом. Уггаре а хьалха тIе тидам бохуьйтург ду иза чулацаме а, хаза а, лаккхара дикаллица даьхна сурташца кечйина а хилар.\n"Vainakh Art" албом.\nНохчийн а, гIалгIайн а исбаьхьаллах лаьцна албом арахоьцуш дакъалаьцна Гуьржийчоьнан Iедалша.\nИ проект кхочушйина Гуьржийчоьнан културан министраллан рицкъах. Хангошвили евзаш яра Гуьржийчохь цо шен куьйга цхьацца зудараша кечлуш ухку хIуманаш еш хиларца. Шаьш накъосталла а дира дара хьуна, ахь нохчийн култара йовзуьйтуш болх кечбича аьлла кховдийна хилла цуьнга гуьржийн културан министраллан белахоша и проект. Амма ша санна говзалла йолу дуккха а ма бу вайнахана юкъахь аьлла леррина албом кечъян йолаелира ша бохуш, дуьйцу Хангошвили Нонас.\nХангошвили: "Кхузахь, Гуьржийчохь вайнах чIогIа дукха безаш бу. Гуьржаша олу кху дуьнентIехь долчу къаьмнашна юкъахь уггаре а цхьа дукха дезаш къам ду тхуна нохчийн къам олий. Даима а олура цара шун култура муха ю хаа лаар шайна олий.\nКултуран министраллехь соьга аьллера, айхьа беш болчу балхах лаций албом кечъяхьа, шаьш финансаш лур яра хьуна аьлла. ТIаккха ойла еш, деладахь, ас беш болу болх башха боккха болх а ма бац, ас санна болх беш вайнахана юкъахь дуккха а нах ма бу, цара бина белхаш вовшахтоьхна вайнехан корматалла йовзийтича цунах доккха гIуллакх хир дара-кх аьлла иза дагадеана йолаелира со".\nХангошвили жима йолуш дуьйна говза яра цхьацца куьйга хIуманаш ярехь. Цуьнан белхийн сурташ а ду албомехь.\nВайнехан исбаьхьалла а, културан тIаьхье а гайта Нохчийчу а, ГIалгIайчу а яха аьто ца хилира шен, Оьрсийчу яха виза йоккхуш дукха хан езаш хиларна боху Хангошвилис. Цундела, цо дийцарехь, «Вайнехан исбаьхьалла» проект кхочуш еш жигара дакъалецира Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а говзанчаша, сурташдахархоша а, музейша а.\nХангошвилис кечйина албом масийтта декъах льатташ ю. Цу тIехь гойтуш ю вайнехан бIаьвнаш, духар, герз, цара шайн дахарехь хIора денна пайда оьцуш хилла хIуманаш: пхьегIаш, йийбар, цхьацца цIера салпал.\nШен меттиг дIалоцуш ю албомехь ПIаьнгазарчу нохчийн исбаьхьалла. Дуиси эвлахь музехь гойтуш ю меттигерчу бахархоша гулйина хIуманаш.\nМасала, кху сурт тIехь долу ага дина Багакашвили Мухмада.\nТахана а истангаш песаш а, вертанаш а деш къахьоьгуш ю вуно лакхара говзалла йолу Гумашвили Жения а,\nМаргошвили Натела а,\nцеран накъостий а.\nХангошвилис кечйинчу проетан цхьа дакъа ду леррина бустамашна хьажийна.\nЦарна юкъахь ю нохчийн а, гIалгIайн а орнаменташ а,\n19-чу бIешарахь Шема а, Урдане а кхаьчначу вайнехан мухIажирийн тIаьхьенийн белхаш а.\nХангошвилис дийцарехь, карарчу хенахь Гуьржийчохь кечбеш бу нохчийн сурташдахкахойн шуьйра гайтам. Кхаа дийнахь Тбилисерчу «Art Palace» олучу исбаьхьаллан хIусамехь гойтур ду церан сурташ.


Димашкъарчу муфтина тайна Соьлж-ГIалахь шена даийна жижиг\nСтигалкъекъа-бутт 17, 2017\nШемара муфти Бадр ад-Дин Хьассун Ахмад ву къамелдеш Соьлж-ГIаларчу конференцехь\nСоьлж-ГIала, Казан - Кремлан бусалба мехкашца лелачу юкъаметтигийн верасаш\nСтигалкъекъа-беттан 16-чу а 17-чу а деношкахь стратегин некъаш толлучу «Оьрсийчоь – Исламан дуьне» Тобан 3-гIа кхеташо яра йоьдуш Соьлж-ГIалахь.\nДийцаредан хIиттийнера Оьрсийчоьнан исламан мехкийн юкъаметтигаш чIагIъярх а, дуьненаюкъарчу терроризмца къийсам латторах долу хеттарш.\nТовш къамелаш дира оха чай молучу юкъанна.\nБарам болабала сахьташ дуьсуш, Кадыров Рамзана хаийтира: «Кху сарахь ас пхьуьйран шун хIоттийра стратегин некъаш толлучу «Оьрсийчоь – Исламан дуьне» Тобан куьйгалхочун а, ГIезалойчоьнан президентан Минниханов Рустаман а, иштта форумехь дакъалаца яьхкинчу делегацийн а хьомара. Товш къамелаш дира оха чай молучу юкъанна.\nШемин муфтис Бадр ад-Дин Хьассун Ахмада форуман декъашхойн цIарх баркалла элира барам ладаме вовшахтохарна а, дуьненаюкъарчу терроризмца къийсам латточу шемахошна гIортор ярна а. Къаьсттина доккха баркалла элира цо Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна а, вайн пачхьалкхан халкъна а Шемина гIодарна».\nИштта яздира Кадыровс инстаграмехь.\nБоьду барам маситтаза юкъахбелира «Нохчийчоьнан Дог» маьждигехь динчу ламазашна а, хIолламашна тIехIитта делегаташ бахарца а.\nГулбеллачийн Тобан шен сайт ю интернетехь. Цо бахарехь, Соьлж-ГIала а баьхкина, кхеташонехь дакъалоцуш бу Оьрсийчуьра а, дуккха а бусалба мехкашкара а Iеламчаш, политикаш, Iилманчаш, бевзаш болу экономисташ, банкираш.\nДелегатийн мехкаш охьабагарбича а го бараман йозалла кхачам боллуш юйла: Азербайджан, Албани, Алжир, ОвхIанистан, Бангладеш, БахIрейн, Мисара, Индонези, Урдун, Иракъ, ГIажарийчоь, Йемен, Казахстан, ГIиргIазойчоь, Кувейт, Либан, Малайзи, Марокко, Кувейт, Iаьрбийн Эмираташ, СаIуда Iаьрбийчоь, Нигери, Сенегал, Судан, Таджикистан, Туркойчоь, Тунис, Оман, Пакистан, Палестина.\nСтенна оьшу Кремлна шен бусалба мехкашца лела юкъаметтигаш Соьлж-ГIалахь листа?\nСоьлж-ГIаларчу бараме дуккха а финансисташ, банкираш бахкар тергоне эцча, дийцаре дехкинчу гIуллакхашлахь коьртачех лара тарлуш ду бусалба мехкийнний, Оьрсийчоьнанний экономикийн гергарлонаш.\nБарамо бина сацамаш а, юкъаметтигийн чIагIонна кечдина документаш а цкъачунна Iорадовлаза ду.\nАмма хIинцале даьржина лела хаамийн гIирсашкахь, «хIун Iалашо ю Кремлан шен бусалба мехкашца йолу юкъаметтигаш кест-кеста Соьлж-ГIала къасторца», боху хаттар.\nНохчийчоьнан муфти Межидов Салахь аэропорте дуьхьалвахна Iарба махкашкара кхочу хьеший тIеэца.\n2006-чу шарахь кхоьллира «стратегин некъаш толлу "Оьрсийчоь – Исламан дуьне» Тоба" шех олу дуьненаюкъара хьукмат. Малхбалерчу Исламан юкъаралонийн организацех Оьрсийчоь дIакхетча, тергамхочун функци а йолуш, вовшахтуьйхира и Тоба Iедалан лаккхара даржхо волчу Примаков Евгенийс а, ГIезалойчоьнан президенто Шаймиев Минтимира а.\nКхо шо ду Тобан куьйгаллехь таханлера гIезалойн президент Минниханов Рустам волу.\nКарарчу хенахь гIерта оцу форуман декъе Кадыров Рамзан а.\nШех, барамах, Тобано шен кхеташо Соьлж-ГIалахь дIайолорах дерг аьлча, дуьззина къаьсташ дац, стенна болийна цо шен болх цигахь.\nТергам тIеберзош ю Оьрсийчоьнан президента кхеташоне хьажийна телеграмма . «Дуьненаюкъара стабилалла чIагIъен фактор ю вайн бусалба мехкашца лела юкъаметтигаш кхуьуш, юкъахь массо а къаьмнашна, пачхьалкхашна мехала йолу глобалан проблемаш луьстуш, сацамаш тIеоьцуш хилар», боху Путина цу тIехь.\nМерза дара Кадыровс даийна жижиг, тешна ву кхана ГIезалойчохь а иштта мерза жижиг дуург хиларх"\nАмма я стратегин некъаш толлучу «Оьрсийчоь – Исламан дуьне» Тобан сайта тIехь я кхечу хаамашкахь дац аьлла, муьлха стратегикаллин Iалашонаш, некъаш, дахаран агIонаш хьехийра Соьлж-ГIалахь.\nДелахь а Кремлна лиинчух тера ду Оьрсийчоьнан бусулба дуьненца йолу юкъаметтигаш чIагIъен цхьа шахьар Соьлж-ГIала хуьлийла. Ткъа бусалба мехкашкарчу а, Оьрсийчуьрчу а юккъерчу хьесапехь бевзачу политикаша, Iеламчаша, Iилманчаша дина дIахьедарш доцуш, экономикаца, банкан системица боьзна сацамаш Соьлж-ГIалахь бина аьлла дац цхьаьнхьа а.\nКхеташоне гулъеллачу Тобан сайто беш хаам бацахь а, Шемарчу муфтис Бадр ад-Дин Хьассун Ахмада яьстира шен къамелехь бараман рогIерчу дийнан къайле – Казанехь дIабахлур бу кхеташонан болх. Цо элира, мерза дара Кадыровс шайна даийна жижиг, тешна ву ша, кхана ГIезалойчохь а иштта мерза жижиг дуург хиларх.


Мехка бахархой тIаийбара аргIанара вIашагIкхетар дIадихьар Евкурнаькъан Юнус-Бека — Сердало\n30.04.2019 20.05.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nМехка бахархой хаттараш дашхара аргIанара нах тIаийбар дIадихар ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека. Цох бола хоам бу ГIалгIайчен керттерча сайта тIа. Шоай хаттараш а дахьаш тIабаьхкача наха айдаь дешаш шоайла башхало йолаш дар. Мехкдас теркалдаь даьшхача хаттарех дар – заIапал долча берашта дIа-хьа кхувла транспорт Iалашъяри, наьха фусамашкара вахара хьал тоадари, пенси даккхара гIулакхи иштта кхы дола хаттараши.\nМехкдаьга шоай хаттар а дахьаш тIабаьхкарех хьалхарабараш бар ВОРДИ яхача заIап долча берий ноаноех латта Ерригачароссе юкъарчен тхьамада Коазой Елизаветтаи, цу юкъарчен учредитель йола Къоастой Залинаи. Цар дехар дувзаденна дар, мехка гIолла а доазол арахьа а дIакхохьаш долча тайп-тайпарча вIашагIкхетарашка дакъалаца, е дарба де уж бераш дIа-хьа кхувла машен Iалашъе шоашта, аьнна.\n«ЗаIап дола вай мехкара бераш арахьа дIадехаш дукха моттигаш нийслу тха, 15-20 саг дIавига аьттув болаш моттигаш хьалуш хул цкъаза. ТIаккха уж бераш дIадига йоагIаш йола транспорт цахилар бахьан долаш цига дIадаха аьттув а боацаш дус тхо», — аьнна дийцар Коазой Елизаветтас.\nМехкдас цу сахьате цу гIулакха бехктокхаме а оттаяь из гIулакх дашха аьнна дIатIадиллар ГIалгIайчен Мехкдаь а, Правительства а приемни кулгалхо йолча Овшнаькъан ПIаьтмата.\n«ГIалгIайчен промышленностахи, транспортахи, энергетикаца бувзам лелабарахи йолча комитетаца барт язбе беза. Кхоъ я хац е йиъ я хац я уж цу тайпара йола автобусаш. Уж мичахьа я а хьаже, ший коляскаш а йолаш царна йоагIаш йола автобус хьаялийта, дIа-хьа болхача хана ераш лелабе аьттув хургболаш», — аьнна дерзадир Баматгире Юнус-Бека из дош.\nДIахо ший чоалхане хаттар а дахьаш, из дашхар дехаш Евкурнаькъан Юнус-Бек волча вена вар Чернобыльски АЭСе хатар хиннача хана цига хинна доакъашхо Эбарга-Юртара Келматнаькъан ХIарон. Шийна доагIаш дола пенси хьакхоачаргдолаш из гIулакх вIаштIехьадаккха аьттув балац ший аьнна венавар Асхьаб Мехкдаьна тIа. Унахочунга дикка ла а дийгIа цу сахьате ВТЕКе багIачарца бувзаме а ваьнна цу сага де доагIаш дола гIулакх диззе чакхдаккха, аьнна тIадиллар Евкурнаькъан Юнус-Бека. ХIаьта Овшнаькъан ПIаьтматага аьлар из гIулакх цхьан кога тIа даллалца мел эша каьхаташ вIаштIехьадоахаш унахочоа Келматнаькъан ХIарона эшаш дола гIулакх чакхдаккха аьнна.\nУж доацаш кхы а хаттараш дар тIабаьхкача наьха. Ала деза цу дийнахьа Мехкдаьна хаттар а дахьаш тIабаьхкарех цхьаккха саг висанзар теркам боацаш, аьнна. Цу тайпарча вIашагIкхетараша, мехка Iаьдала аьттув лу моллагIа хьатIанийсденна чоалхане хаттараш дашхарца юстара даха.\nИразах хаьдача цавохаш дIаводар →


Кхин а цхьа «хIумахуург» лаьцна Нохчийчохь\nЛахьан-бутт 21, 2019\nКадыров Рамзан а, Эльжуркаев Адам а\nСоьлж-ГIаларчу бусалба дарба лелочу центран коьрта лор Эльжуркаев Адам хьалха а волуш, «Грозный» телеканалехула Iораяьккхина кхин а цхьа пал тосу зуда. «ХIумахуург» ю кхаарийн сарахь араяьллачу сюжетан цIе, лаьцнарг - махкара яхархо Дацаева Малика.\nРеспубликан дарбанцIийнехь бевзинчу нахалара, ша оцу меттехь болхбеш хиларе терра, лехьош хилла Маликас клиенташ, карош хилла цунна «хиндерг» хаа луурш, «бIаьрга хилларш», мехах хIайкал дезарш Instagram-машанехула а.\nИсламо зуламе лоруш хиларца а дузуш, лецна палтийсархой, «хIумахуурш», седа-жайна хьуьйсурш дуккхаза а гайтина махкарчу телевизионо. Церан юьхьйохург хIоразза а хуьлу Эльжуркаев Адам. Яхначу аьхка «Грозный» телеканало гайтира «кешнашкахь пал лелош» йолу зуда цо Iорайоккхуш. Ткъа тIаьхьо мохк къинтIера бахийтира цо динца доцу «дарбанаш» лелорна «хIума хуучу» Ибрагимова Секинате а, цунах а тешна, иза йолчу леллачу Эскерханова Зулайга а. Оццу эфирехь Эльжуркаевс йовзийтира хьовсархошна 37 шарахь пал туьйсуш лелла Успахаджиева Есимат.


Сибрехара шаьш цIа даьхкича, ХIарон СалманагIеран керта кхелхира. ХIаронал юххера стаг вацара оцу кертан доладан. Ден вешех йисна Азман а йоцуш яра. Салманах хилларг а хууш дацара. ДIа а оьзна, кхин цIенош дира цо шена цу кертахь. Церан цIенош, дIа ца дохуш, дитира ХIарона, Салман цIа вагIахь а, аьлла. Ишттаниг а нислора.\nСарралц трактор тIехь колхозан аренаш аьхна цIа веана ХIарон, уьйтIахь шен кIентан кIант а гина, и хьаста вуьйлира:\nХIарона кIеда-мерза хаьттира кIанте: «Дадин кIант хIун деш ву? Хьажийтал, воккха хиллий?!» – бохуш. КIант хьоьстучу ХIарона, цуьнан карахь хено маждина кехат а гина, цецваьлла:\n«Хьажийтахьа, хIара хIун кехат ду хьоьгахь дерг?» – аьлла, хаьттира. Ден дас шегара кехат схьаэцча, пурхенна буха пIелг а хьажийна, халла мотт буьйцучу кIанта шена и цу бухахь карийний хаийтира.\nЛаьттах айделла цIенойн дохалла пурхе дара. И кехат цу буха муха, маца кхаьчна ца хаьара кхунна. Салманан хьаькамаша I942-чу шеран 2I сентабрехь яздина хиллера и кехат, дика кIант кхиорна дена-нанна баркалла олуш.\nШолгIачу дийнахь, и кехат а эцна комиссариате воьдуш ХIарон а волуш, кетIахь хиъна Iара Селита. Цуьнга хьал-де а хаьттина тIехволуш, цхьаъ дагадеана, сецира иза.\n– Селита, тахана АзманагIеран пурхе кIелахь хIара кехат карийна тхуна. Ахь деанерий-те хIара? – аьлла, хаьттира ХIарона. Ша цкъа мацах деана кехат а девзина, Селитас дийцира: «Со Азман йолчу и кехат дIадала яханера. И цIахь а ца хилла, со и уьйтIа а кхоьссина, дIаяхара. Со дIаяхана дукха хан ялале чIогIа мох белира. Цу махо пурхе кIел даьхьна хилла хир ду хьуна хIара. Бакъду, и кехат деана Азмане элира ас. Цо и лехнера. Цунна ца карийча, охашимма а лийхира. Ца карийра тхойшинна. Хьажахьа, ткъе кхаа шарахь цу пурхе кIелахь Iиллина-кх хIара! Салмане санна, кху кехате сатуьйсуш дIаяхар-кха Азман. Вай Казахстанехь долуш хийлазза соьга олура цо: «Маржа Селита-яI, хIун хилла-те цу ахь деанчу кехат тIехь, мича дахара-те и, хIун дохьуш деана хилла-те и?» – олий. ЦIаерза доьгIна ца хилла-кх Азманна. ХIарон, ма дукха хан яьлла цул тIаьхьа. ТIом чекхбаьлла, вай дохийначуьра цIа а даьхкина, тахана карий-кха хIара кехат!»\n– Дера, Селита, ишта-м ду иза, – аьлла, гIайгIане дIавахара ХIарон.\nХIарона деанчу кехатна комиссариато таллам бира. Лар а йоцуш байначарна юкъахь волу Салман дIавоьллина меттиг а карийра: Орловская область, Андреевка юрт. Цуьнца тIом бинчу накъостийн тешалло гIо дира бакъдерг меттахIотто. Цуьнан мидалш, орденаш Iедало схьаелира, бух кара а бина. Юьртан юккъерчу урамна Салманан цIе а тиллира, и кехат ишколера музей чу дIа а диллира.\nСалманах дерг ма-дарра хаъалц ХIарон ца сецира. Комиссариато гIо а деш, цуьнан коша тIе а вахара иза. Винчу юьртара латта а даьхьна, цуьнан кошан борза тIе и латта а доьхкира ХIарона.\nАндреевка юьртарчу наха гонаха керт йина, Iалашдеш дара Салманан, цуьнан накъостийн а кешнаш. Буьххьехь седа а, тIехь язйина цIерш а йолуш лекха чурт лаьттара. Цу тIехь яздина дара: хIорш белла I944-чу шеран 22-чу февралехь. И йоза дешча, ХIаронан ойла кхоллаелира: «ХIорш, тIамехь хIумма а ца хууш, леш хилла, ткъа цIахь, мехкан мостагIий бу бохуш, къаьмнаш махках а дохуш, хьийзош, хIаллакдеш хилла». ТIаккха, юха цо ша-шега элира: «Хьо веллачу шолгIачу дийнахь махках даьккхина хьан къам тахана юхадендала гIерташ ду хьуна, Салман» И шен кхоллаелла дог-ойла цхьангге хьахо-м ца хIоьттира и. Лакха коьрттехь яздина дара: «Гварди капитан Дакашев Салман Саламович».\nЛуьра, мостагIчо кхайкхоза болийна тIом бара дIабоьдуш. Воккха а, жима а вара цу тIаме ваха лаам болуш. Салман масийттазза а веара эскаран комиссариате шен лаамехь тIаме ваха.\nНенан цхьаъ бена вацара хIара. ХIоразза а кхунна тIаьхьайолура Азман: «Салман, сан хьо цхьаъ бен а вац. ТIехь да а воцуш, ас хала кхиийнера-кх хьо. Хьуо тIекхайккхалц, са ма даахьа церан», – бохуш. Амма кIант, шениг а дитина, ца Iара. Цо олура: «Нана, сан накъостий тIаме дIаоьхуш бу, хьан цхьаъ бен вацара аьлла, кIилло санна, Iен веза-те со?»\nТахана а, Iуьйрре схьавеана, комиссариатан неI ларъеш вара Салман. Делкъана чукхайкхира. Чу ма веллинехь эпсарна вевзира Салман.\n– Хьо юха а схьакхечи? – элира цо, вела а луш.\n– Схьакхечи со-м. Юха а вогIур ма ву, ахь со дIахьажаваллалц! – элира, Салмана, и санна вела а луш.\n– Дан мукъане а маса шо ду хьан?\n– БерхIитта кхача кхо бутт бу-кха, – аьлла, жоп делира Салмана.\n– Цу кхаа баттахь са ца тохало хьоьга?\n–Ткъа хьуна хIун хуьлу, и кхо бутт хьеха а ца беш, со дIахьажийча? – аьлла, велакъежира Салман, и воккха хиларна ша йийриг забар юй хаийта. ГIад а вахна, вовшах куьйгаш а тухуш, велавелира эпсар.\n– Хьайн лаам бовзуьйтуш, кехат язде!\n– ХIун аьлла язде ас?\n– Вай, тIаме ваха лууш вац хьо?!\n– Ву… аьлла, кехат язда кечвелира кIант. ТIаккха, эпсаро хьеха а хьоьхуш, Салмана шен лаам бовзуьйтуш кехат яздира.\nЦу дагалацемашца, вела а къежаш, ша вижинчу боьрахь, ижуна тебна экха санна, мостагIчунна тебна Iаш волу Салман, дIатийра.\nШийла яра, гоьллелц ло диллира хьалхарчу буса. Лаьцна йийсар вало Салман шен накъосташца кхуза веана шолгIа буьйса яра. ХIара дика лорура накъосташа, хьаькамаша а. Кхуьнца цхьаьна цхьа нохчо, ши гIалгIай вара. Салман разведдекъан командир вара. Жима велахь а, хьекъале, каде, меттиган дика эс дан хууш ву аьлла, хIоттийнера хIара командир.\nШа волу меттиг ца къастийта, шена тIе ло а хьаькхна, некъ а ларбеш, Даймахках а, ненан юьхь-сибатах а ойлаеш Iачу Салманна машенийн гIовгIа хезира. «Юххе кхаччалц ма тохалаш!» – аьлла, шен тобанна омра а дина, ладогIа хIоьттира кIант. Шиъ матцикал, царна тIаьхьа йогIуш жима машен, пхи тIеман машен яра йогIуш. Кхарна оьшург дара иза.\n«ТIетоха!», – аьлла, омра дира Салмана. Гранаташ кхиссина, тIаккха герзаш тIуьйхира кхара. Пхи-ялх минотехь чекхбелира и луьра тIом. МостагIий хуьлучух кхета а ца кхиира. Белла Iохкура немцой. Дийна хIума дан а дуй-те кху хьуьнчохь аьлла, тийналла хIоьттира цхьана минотана. ТIаккха, тIехьаьлхинчу кхарах цхьаболчара машенна гобира, ткъа вуьйш хIорш ларбан хIиттира. Салман, машенан неI а йиллина, чухьаьжча, кхеравелла вега а веш, немцойн воккха эпсар вара цхьана сона дIа а тебна, куьйгах дIатесна кехаташ чохь долу тIоьрмиг а болуш. Халла буьйцучу оьрсийн маттахь, ша ма вехьара бохуш, дехарш дора цо. Оззийна и эпсар машенна чуьра ара а ваьккхина, кхин некъахьовзам ца хуьлуш, шаьш туп тоьхначу схьакхечира хIорш.\nШаьш валийна эпсар дIа а велла, динарг дерриг хьаькамна дIа а довзийтина, садаIа вахара Салман. ШолгIачу Iуьйранна, набархавала гIертачу кхунна:\n– Дакашев, Дакашев! – бохуш, шега цхьаъ кхойкхуш хезира.\n– ХIун боху ахь? – аьлла, жоп делира кхуо.\n–Хьоьга сихха командиро схьавола боху! – аьлла, веанарг дIавахара.\nСихха шен барзакъ тIе а дуьйхина, командир волчу вахара Салман. Чохь шиъ инарла а, кхин эпсарш а бара. Чуван пурба а дехна, ша чоьхьа ма веллинехь, воьхна-а, дIасахьежа велира Салман. Оццул баккхийн хьаькамаш цунна цкъа а гина бацара. ХIоьттина тийналла а йохош, инарло хаьттира:\n– ХIара ву вайн турпалхо?\nХьажийтал хьайга со дикка, – аьлла, тIе а веана, Салманан белш тIе куьг а диллина, цо элира:\n– Сан кIант, ахь валийна и немцойн полковник, цуьнгара кехаташ чIогIа мехала ду. Баркалла хьуна! Салмана, дегI а нисдеш, дIахIоьттина: «Ас гIуллакхдо СССР-на!»\n– Ас тахана омрана буха куьг яздина, хьуна лейтенант дарж а. ЦIечу седанан орден яла а. Хьан накъостий а биц ца бина хьуна ас. Цул тIаьхьа, паргIат хила Салманна пурба делира цо.\nШаьш валийна и немцойн полковник мел мехала хилла шен накъосташна а хаийтина, маьнги тIе дIа а тевжина, ойланашка вахара и нохчийн майра кIант.\nДаима а цхьаьна хуьлура Салман нохчийн кIантаца Iийсаца, гIалгIашца Мусаца, Адамца а. ЦIе йоккхуш, майра тIемалой бара хIорш. Кхалхар а хилира церан цхьана буса, цхьана меттехь немцошца хиллачу луьрачу тIамахь. Кхеран тIеман накъосташа цхьана коша дIа а боьхкира хIорш.\nЦул тIаьхьа ткъе кхо шо даьлча, гучуелира цу майрачу нохчийн кIентан лар.\nХIарона, дIа ца дохош, тодина, цуьнан безамна дитира цIенош. Салманан доккха сурт цIийнан баьрччехь дIаоьллира цо.\nТкъа цIенош-м латта дисира, ненан сатийсаман йовхо дIа ца йолуш, цкъа а вогIурвоцчу кIанте хьежа.


SOS Racisme: ксенофоби дебна Францехь\nФранцера "SOS Racisme" aссоциацин юристийн декъан хьаькамо дуьйцу, тIаьхьара теракташ хиллачул тIаьхьа цигахь расизм дебна, цундела шайн адаман бакъонан тергояр а алсамдаьлла, бохуш.\nБусулба нах хьаьгIаш бу Европана\nТIаьхьарчу хенахь Францехь теракташ хиллачул тIаьхьа юкъараллехь нехан юкъаметтигашкахь хийцамаш хила буьйлабелла. Ишта а эккха кечъелла хIума санна долу хьал чолхе доккху Францин юкъараллехь яьржаш йолчу ксенофобино.\n"Pew" цIе йолчу талламан институтан хаамашца расизм яржарна Итали дIаяьлча шолгIачу меттигехь ю Франци. Цигахь тахана къаьсттина яьржаш ю расизм прессо дийцарехь а, цу хьокъехь болх беш йолчу ассоциацеша дийцарехь а.\nФранцера "SOS Racisme" ассоциацин юристийн декъан коьрта хьаькам йолчу Бейар Маринас боху "Le Parisien" газетана ша еллачу интервьюхь:\n"Ниццехь а, Saint Etienne du Rouvray гIаланашкахь теракташ хиллачул тIаьхьа расизман хиламаш а, кхайкхамаш а баьржина къаьсттина бусулба нахана хьовсийна болу."\nАьхка отпускан режимехь болх беш хуьлура шаьш хьалха, ткъа карарчу хенахь шайн болх алсамбаьлла, боху цо.\nИштта Сэнт Етьен дю Рувр гIалахь мозгIар вийна дукха хан ялале, Барентaн (Barentin) цIе йолчу жимачу гIалара сенегалера схьавалар долчу 73 шо долчу къеначу бусулба стагана къиза йиттина цхьана расизман хьежамаш болчу цигара талорхочо.\nАлексис Беду цIе йолчу журналисте талорхочуьн дешнаш довзийтина воккхачу стеган йоIа, ша цу стагна урс хьакха гIерташ вара цара тхайниш ма байъара иза вен, боху цуьнан дешнаш.\nТалорхо полицино лохуш ву, аьлла хаам а бира прессо.\nТIаьхьарлерчу терактех тIеIаткъам беккъа цхьана бусулба нахана хилла а ца Iа, кхечу тIебаьхкинчу нахана а хилла.\nХIокху деношкахь Чинера схьавалар долчу 49 шо долчу Занг Чаолин цIе йолчу бедарштегархочуьн валар хилла Обервиль цIе йолчу гIалахь цунна дина тIелатар бахьана долуш. Оцу бахьанца масех эзар Чинера вахархо гул а велла хIокху деношкахь цу гIалахь йоккха демонстраци йина расизмана дуьхьала. Масех баттахь I05 тIелатар дина шайна аьлла дIахьедина цара.\nИшта а чолхе долчу хьолана цIерга даьтта дуьтту, вай хьалха хьаха ма дарра, цхьаболчу политикаша, юкъараллехь мелхо а барт ца бохарна тIехь къахьега дезаш болу. Дийцина ма-хиллара, зударийн "буркини" цIе йолчу хийистехь лелочу духарна дуьхьабовлуш бу хьалхий-тIаьхьий Францин политикаш а, гIалийн тхьамданаш а. 39 евро гIуда а, оцу духарца хийисте дахка бехкам а тIедожийна зударшна Францин къилбехьа йолчу гIаланашкахь.\nАмма берраш политикаш бац бусулбачарах юьззина йолчу шайн пачхьалкхах эккха кийча мина хилийта лууш. Дукха хан йоццуш "Францехь Ислам дин хийца деза" бохуш хьалхара министро Мануэль Вальса бинчу кхайкхамна дуьхьала жоп делла "Халкъан Фронт" партин вице-президент волчу Филиппо Флориана. "Вайн гIуллакх дац Францера Ислам хийца, цу тIеххула тIе вайга иза цкъа а дан а лур дац," - аьлла цо.\nМаьждагашна арахьара чудоуьйту ахчанна Iедало бехкам бина, ткъа Оьрсийн пачхьалкхо Парижера шайн килс тодан даийта леринчуI00 эзар еврон хьокъех хIун эр дара ахь, аьлла шега "France inter" радион журналисто хаттар делча, дин бен а дац, иза а цу бехкамна юккъедогIуш ду, элира цо.\nОцу хиламашна юккъехь болчу Францерчу вайн махкахошца зIене девлира тхо царна шаьш лелачухула хIун тосаделла а хоттуш. Вайн махкахочо Амирова Таисас дийцира шена цхьа а хийцам хаа ца белла шега йолчу юкъаметтигаш тIехь, аьлла, ткъа машен лелон хууш йолчу вайн кхин цхьана махкахочо Мусаева Мадинас а дийцира цIенчу францхойн ларам хуьлу шега, ткъа тIебаьхкинчу нахана хIума ала гIертарш дукха хьолахь шаьш а тIебаьхкина нах хуьлу, аьлла.


Дарба — Википеди\nУкх термина иштта кхыдола маӀанаш да, хьажа: Дарба.\nДарба (да) (эрс: лечение) е Терапи́ (я) (эрс: терапия, хьадаьннад къ.-элл. θερᾰπεία «<лорий> хьажар, дарба дар») — дегӀ лазарах е човнах де́рзадар, могашал меттаоттаеш леладешдар. Дарба духхьала балхашца а доацаш салаӀийтарца а де ийш я. Хьокхама́ доаладе йиш я цӀийна Ӏоткъам лакха бола саг гӀойленга вергволаш ду дарба: пхаьнаш шерадайташ бола ма́х тох, цул совгӀа гонахьара тӀая́ь йиш йола сагото дӀайоаккх. Унахой берзабеш, царга бӀарглокхаш лораш боахкача моттигах дарбанче оал. Лоралгахьа тайп-тайпара дарбан Ӏилмаш белгалдоах: халкъа лорал, далил ду лорал, кхыдоа лорал.\nӀуналдеча кхалсага ший шийло кхийттача доалахочунна молхаши супи хьае́най\nДжеймс Коллинсон, литография, 1857\n1 Да́рбан наькъаш\n2 Консервативни дарба\n2.1 Химеи биологеи методаш\n2.2 Физикай методаш\n3 Хирургически дарба\nЭтиотропни терапи лазара бахьан дӀадоаккхаш ю (масала, нӀа́нкӀигашта духьалара дарба инфекце лазарашка леладу).\nПатогенеза терапи лазар гаьна далара наькъаш соцадеш ю. Этиотропни терапиях пайда эца аьттув боацача хана ю из (масала, ше́кара диабет долча хана гийга кӀаларча оъас инсулин лерттӀа хьа ца яккхар бахьан долаш лазар гаьна ца далийта из гормон дегӀа́ дӀате́лаш дарба ду, хӀанзарча лорала хьа́ле́ кхы де́ хӀама доацандаь).\nСимптоматикай (паллиативни, белгалоний) терапи къаьстта йолча лазарий белгало дӀаяккхар духьа лелаюя (например, применение анальгетиков при боли, жаропонижающих препаратов при «высокой температуре» и др.) Она может применяться в дополнение к этиотропной и патогенетической терапии.\nКонсервативни (хирургически доаца) дарба (терапи я-кх из) химеи, физикаи, биологеи методашца ду.\nХимеи биологеи методашТоаде\nЦамогаш долча де́гӀа́ Ӏаткъарах химеи биологеи методаш керттера консервативни наькъаш да. Царех да:\nфармакотерапи (молхашца дарба дар, химиотерапи а лоархӀаш)\nиштта кхыдараш а\nФизикай методех я физиотерапи, массаж, дарбан физкультура, гидротерапи. ДукхагӀча хана керттерча методашта гӀончалла йоагӀаш мара хилац уж. Физикай методех я иштта зӀанархецар дух тӀа йола методаш:\nУВЧ-терапи (Геттара Лакхачастотни терапи)\nКерттера статья: Хирургическое лечение\nХирургически дарба цхьан оагӀорахьа чурча лорала (терапи) юкъедодаш дац. Консервативни дарба де аьттув ца хилча е цунах пайда кӀезига хилча ду эттӀаварца дарба. ФуннагӀа дале а, терапии хирургии вӀашидухьала увттае йиш яц, хӀана аьлча из а вож а мичча тайпара дале а дарбаех дарба да.\nметод, способ, механизм\nТерапия кепий мугӀам\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Дарба&oldid=43852»\nПоследний раз редактировалась 29 Села 2021 в 03:29\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 29 Села 2021, 03:29.