Магас | ЗIамига волаш Iомадаьр, воккха хилча накъадоал - БезФормата.Ru - Новости\nКховзткъа иттлагIча шерашкара Наьсарера бераш, школера чудаьхкача дукхагIча даькъе ара лелар. БоккхагIбараш бургацах, картех, шашкех е доминойх ловзаш хулар. ЗIамагIбараш куллах, перойх е лаьнгах ловзар. ХIанзарча берашта кхетаде хала да аьнна хет сона, масала, куллах е лаьнгах ловзар. ЦIагIарча боккхагIчарга гIолла мара царех цхьадола ловзараш довза таро яц цар тахан, хIана аьлча уж моццагIе дIадаьннад берий вахарера. ДукхагIбола даьй-ноаной заводе, фабрике балха ухар, бераш дIаьхача дийнахьа шоай мукъагIа дисе, дага мел дийхар хьадеш лелар. Цхьабараш гIаьле оза Iомалора, вожаш къаракъ мала а бе хетаргдоацаш кхувра.\nДукха бераш долаш а бар хийла дезал. Царна бIарг тIалоаттабе безаш хулар, харцахьарча хIаманца доацаш, уж хьалкхедара. Иштта боккха дезал бар тхона массехк цIа магIахьа баьхача Хамхоев Туханеи Зурабова Аьсетеи. Пхи йиIиги виъ кIаьнки цхьан дезале хилар бегаш бац. Царна дукха хIама эш, уж кхеде боккха низ беза. М – 21 оала «Волга» яр Тухана. Цу заман чухь из тайпа машен йолаш наггахьа саг мара вацар ерригача Наьсаре. Цунца таксе беш бола болх бора фусама-дас, цул совгIа шийца вIалла хьарама хIама доаца базар йора. Харбазаш хьа а кхухьаш, аьхки уж йохкар. Цу хана цунна гIо дора цIагIарча йиIигаша а кIаьнкаша а. Харбазаш яхьаш машен цар коа еча, уж йоассаеш хулар гонахьа мел дола бер. Ховра царна, йоассаяь яьлча, шоашка биззалца уж юийтаргйолга. Иштта хула а хулар, гобаьккха бераш Iо а ховшадий, харбазаш юийтар машен йоассаеш баьхкарашка. Царна юкъе дагIаш хулар цар шоай бераш а. КIаьнкашта юкъе эггара воккхагIа вар Хьасан. Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе деша вагIар из. Ший ханарбараша лоархIаш, оамалца, къахьегам дукха безаш кхувш воагIар кIаьнк. Ишта хила Iомавора из дас-нанас, цу хана дийна хиннача даь-нанас Хамсата. Цудухьа гIаьле озар, наьха хIама лочкъаяр, боккхагIчарга баге еттар фуд ца ховш, кхувш вар Тухана воккхагIвола воI. Каст-каста го йиш яр из даь машен юлаш воаллаш, из лалла Iомавала гIерташ лелаш. Хьалхо Iомайир цо машен. ХIаьта а беррига цун теркам, хьаькъал, хьинар карадига маганзар «Волганна». Машений лай хиланзар кхувш воагIача кIаьнках. Ший моттиг лехар цо вахарера. Из юххера кора а йир цунна. Цох спортсмен хилар.\nХьасан шийтта шу даьнна кIаьнк волаш (из ваьв 1959 шера 7 сентябре), Наьсарерча ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» заводе къахьегама гимнастиках волча методиста Мерешков Яхььяс хьайир самбох йола спортивни секци. Из дар 1972-ча шера. Цига аха ловраш дукха бар. Духхьал завода болхлошта лаьрхIа яцар из. Цига аха йиш йолаш дар цу завода болхлой а болхлой боацарий а бераш. ДIаязвелар цу секце Хьасан а. Хьалаш дика дацар юххьанца къонача спортсмений. КIалбехкаш бола массехк мотт мара кхы хIама дацар секце доалахьа. Берашка тIадувха лерттIа эша спортивни барзкъа дацар. Тренеровкаш чакхъяьлча, дегIа тIа хий кхарза моттиг яцар, яхьашка болхаш хилча кхыча секцешкара курткаш еха езаш хулар. ХIаьта а шоай наькъах, караийцача гIулакхах дог ца дуллаш, тIатеIIа къахьегаш, толамашка кхача гIерташ хулар бераш. Иштта дIа а волавенна, района а республикан а яхьашка дакъа лоацаш, коталонаш йоахаш хиларца белгалвувла ваьлар Хамхоев Хьасан. Цигара ше чувеча, арадаьнна латтача е ловзаш доахкача берашка бе-бе приемаш дIахьокхаш, царна а спорт мерзъе гIерташ хулар из. Тахан мо дагадоагIа сона завода актови залера гIандаш ара а даьха, республикански яхьаш хинна, цига латаш бар Мерешковс кхебаь самбисташ: Цолоев Iийса, Балкоев Салман, Хутиев Ювназ, царна юкъе вар Хьасан а. Шерагара шу мел доал говзал Iоаеш, дика спортсмен хиле дIавода из. Спортах йола хьалхара разряд йоаккх. Кхоачашду спорта мастералла кандидат а, спорта мастер а хила эшаш мел дар. Дикка вовзаш вола спортсмен хул цох.\n1976 шера чакхйоаккх Хьасана юкъера школа, хьаэц машен лелае бокъо луш дола каьхат. Балха вода, 1984 – 1990 шерашка цо къахьийгар Наьсарен района исполнительни комитета председатель кхувлаш. Цу хана из болх беш вар Зурабов Iаьлий Мухьмад. Каста саг йоалаю Хьасана, из яр Баркинхоева Лейла. Из йийха ягIаш, нус йолча бахача кагийча нахаца вар со а. Дезала да хиларах тарра, декхараш тIакхийттадале а, хIаьта а спортацара хьоашал дуташ вацар зIамига саг. Шийга ха йолча хана, спортзале водар, кердадараш довзар, Iомадора, шаьрдора. ХIанз-м ший а, моллагIча кхыча сага а га даккха ховргдолаш вола самбист хьахиннавар цох. 1976 шера Нохч-ГIалгIай республикан «Динамо» яхача спортивни юкъарлон хьалхле йоаккхача яхьашка дакъа лоацаш хилар Хамхоев. Шийдар мо (45 кг) дозал долча кхувшбоагIаршта юкъе хьалхара моттиг йоаккх цо. Спорта мастер хул. Цул совгIа дукха грамоташ, дипломаш, совгIаташ дар цунна бе-беча яхьашка денна. Дас а, нанас а, бовзачар-безачар а доаккхал дора иштта кхийнача зIамигача сагах. Тухан ше, райгазе балха этта, цига къахьегаш хилар. Нана Аьсет «Электроинструмент» оалача заводе къахьегаш яр. Каста да хилар Хьасанах шийх а, ваьча кIаьнках Нурдин аьнна цIи тиллар. Ха чIоагIа сиха йода. Эскаре а ваха, форда десантаца амал даь, цIавера из кIаьнк. Бокъонаш лораеча Iаьдала болхлой (ОМОН) мугIаре волаш, къахьегаш а хилар. Хьалхарча сесагацара къаьстачул тIехьагIа, из кIаьнк кхувш вера даьца. Цудухьа цун оамал дика, гIулакхаш бакъахьара хилар а дуккхача даькъе даьгара хьадоагIаш да. Карарча хана кIаьнк-йиIиг долаш, Эккажкъонгий-Юрта вахаш ва Нурдин.\n1990 шера денз Хьасана болх бу Iаьлий-Юртарча юкъерча школашка хьайийллача спортивни секцешка. Уж чуйоагIаш яр дзюдох йолча республикан школанна. Дуккхача берех бакъбола кIантий кхебора цо а цун новкъосташа а. Наьсарера ваха моттиг йите, берригача ший дезалца цу юрта ваха дIавода из. Ше цига болх беш мел яьккхача хана, Iаьлий-Юрта вах. 2003-ча шера цо беш бола болх зийнача спорта хьакимаша Хамхоев хьожаву Сурхо тIарча спортклуба директоралла, таханарча денга кхаччалца цига къахьегаш хьа а воагIа.\nШоллагIа йоалаяьча сесага Дзаурова Азас даь кхо йоIи кхо воIи да Хьасана. Мехкарий маьре баха дукха ха я. КIаьнкаш, школа чакх а яьккха, доккхий дешараш дийша ба, Москве а кхыча вай мехкарча гIалашка а. Шоай да санна спортаца хьоашал долаш а ба. ВоккхагIвар ИбрахIим ва. Из спорта мастер вола тоъал ха я. ЗIамига волча хана денз, самбо а дзюдо а езаенна ва ИбоахIим. Цу даькъе дукха а лоархIаме а коталонаш яьхай цо. Царех массехк хьоахаергья вай: кхувшбоагIарашта юкъе дзюдох Европа дото призёр хиннав цох. Дунен кагийча наха юкъе самбох кхоалагIа моттиг яьккхай. ХIаьта 2010-ча шера боккхагIчарна юкъе Европа кубок яьккхай. ХIанз, тренара балха тIа волаш, Магасерча спорта двореце бераш лата (дзюдо) Iомадеш ва из. Иштта ИбрахIима дийша чакхъяьккхай экономикани-бокъони институт. ШоллагIвола Ислам, школа чакъяьккхачул тIехьагIа Москверча РГУ дешаш хиннав дунен халкъашта юкъерча гIулакхий факультете. Цул тIехьагIа П. Лумумба цIерагIара халкъий доттагIала институте дийшад, меттаца ювзаеннача факультете. Спорта мастер а волаш, Москве хьехархочун болх беш а ва Ислам. Юххера, кхоалагIвола ИсмаIал а дукхагIа спортаца хьоашал долаш ва. Из а ва спорта мастер, цо чакхъ-яьккхай вай республикера университета спортивни факультет. Ер йоазув деча хана, из Адлере сборашка вар, хIана аьлча ИсмаIал ва дзюдох йолча Россе вIашагIтехача командан доакъашхо.\n— Спортклубера болх дIа мишта бода? –аьнна шийга хаьттача, Хьасан хьалхагIа латкъаш хулар. ХIанз цу хаттара жоп луча хана, из дог дика хинна волга зе хала дац.\n-ЙIаьххача хана лерттIа тоацаярах, пхиъэ зал ийрчаяьннаяр тха, — йоах кулгалхочо. – ХIанз уж ерригаш тоаеш латт. Болх а цунга хьежжа дикагIа дIагIоргба. ХIара дийнахьа 700 гаргга бер тIаэц бе-беча секцешка болх беча наха.\nПхиъ секци я юртарча спортклубе. Царех я ший лоIаме кIалтохаргах латара, греко-римски хьисапе латара секцеш, уж лелаеш ба Гуржий паччахьалкхен гIорваьнна тренер Н. Гогикидзе, Россе гIорваьнна тренер Р.Чахкиев, спорта мастераш Б. Муцольгов, Б. Ганиев; еза атлетика лелаю дунен халкъашта юкъерча спорта мастера И. Кодзоевс, спорта мастера Ю. Евлоевс; бокс – спорта мастера В. Баркинхоевс, кикбоксинг – спорта мастералла кандидат волча А. Нальгиевс. Уж берригаш дика лоархIабу шоай балхах, хIана аьлча яхьашка даха вIаштIехьдаьннача бераша во доацаш толамаш доах.\nХь. Хамхоев спортклубе ухача берашца\nХIара дийнахьа вай мехка хьал тоаде гIерташ, шоай беррига низ, хьинар дIалуш хьабоагIача наха юкъе ба итташ, бIаьш бола гIалгIай къаман мехкарий, къонгаш.


Австрерчу Олимпан тобанарчу спортхошна кхерамаш тийсина, Сочехь уьш бовдор болуш бу, аьлла\nОьрсийчоь -- Сочера lаьнан Олимпан ловзарш, 6Деч2014.\nСочера Олимпан ловзарш дIадоладала ши де дисинчу хенахь, ловзаршкахь кхерамазалла ларъйарх долу дийцарш жигара девлира. Австрерачу Олимпан тобанарчу спортхошна, масала, кхерамаш тийсина, Сочехь уьш бовдор бу аьлла. Цу хиламо кхин цкъа а караладаьккхина иштта а дуккхаъчу нехан шеконаш кхуллуш долу хаттар – тешаме дуй-те спортхошна а, хьешашна а Соче бахар?\nШи австрихойн цIеяххана йолу спортхо, лаьмнийн ког-салазаш хахкархо Шилд Марлисий, Флок Жаниний ю шайн агIор цабевзачара кхерамаш тийсинарг. Австрин къоман олимпикан комитетан электронан пошти тIе даийтиначу кехатех яздина ма-хиллара, и ши йоI Сочехь Олимпиада йолчу деношкахь ядор йолуш ю цабевзачара. Юккъера и шиъ хIунда ю лачкъош а, я и шиъ ца лачкъайайта шаьшна хIун оьшу а – цхьа а и тайпа деталаш цу кхерамаш туьйсучу йозанашкахь билгаляьхина ца хилла.\nМеттигерачу Iедалхоша кхерамазалла лакхаяккхарца тIеэцна и хаамаш. Полицино бехкталламан гIуллакх схьадиллина, ткъа шаьшшиъ ши спортхо вуно чIогIа ларйеш ю. Царна ха дан хIинцале а юххеваьккхина масех кхерамазаллин структурийн белхахо ву. Ткъа нагахь санна и шиъ, я муьлха а кхин австрихойн олимпикан тобанера спортхо Сочерчу олимпикан юьртара аравала лууш хилахь, царна уллохь хаддаза шишша меттигерачу леринчу „Кобра“ олучу нуьцкъаллин структурера белхахо хир ву.\nЖимма хьалхехьуо и тайпа кхерамаш шайн чохь болу электронан кехаташ Германерчу а, Италерчу а, Словенерчу а, Венгрерачу а олимпикан комитеташка кхаьчна хиллера. Цу кехаташкахь кхайкхамаш бара беш олимпикан спортхошка а, къоман делегацешка а Соче ца боьлхуш, цIахь Iе, аьлла. Нагахь санна цара и кхайкхам кхочуш ца бахь, царна дуьхьал терроран тIелатарш а, киднеппинг я кхин долу зуламаш дийр ду, бохуш.\nАла догIу, Сочехь а, цунна гуонахьарчу меттигашкахь а кху тIаьхьарчу масех баттахь Оьрсийчоьнан Iедало масала доцу кхерамазаллин гIулчаш кхочушйинехь а, амма Олимпиада схьаеллар герга мел кхочу а, цигахь цхьа зулам я терроран тIелатарш хиларх болу кхерамаш алсам бовлуш бу. Кху деношкахь Цхьанатоьхначу Штаташкарчу хаамийн гIирсаша коста даржийра, Оьрсийчоьнан кхерамазаллин белхахой Сочехь масех зуда-Iожалхо лохуш ю, цигахь терроран тIелатарш дан яхана йолу, бохуш. Цу хаамашца, кхо-йиъ Iожалхо хила там бу цигахь.\nАмма буй-те боккъал а Сочерчу Олимпийн ловзаршна кхерам? Нагахь санна белахь, хьаьнгара я мичара хила там бу иза? Оьрсийчурчу Олимпикан ловзаршна кечам бар шен тидамехь латтош волчу политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, цу гIалахь ловзарш дIахьочу муьрехь хIара ду аьлла терроран тIелатарш хир ду боху кхерам бух боцуш бу. И тIелатарш дан луурш алсам белахь а, амма уьш дIабахьа ницкъ тоьун берш нислахь тамаша бу, Кремло шен мел йолу финансийн а, кхерамазалла Iалашйаран а ресурс а цу регионе хьажийначу хьелашкахь.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсийчоьнан ницкъ кхочур бу аьлла хета суна, цигахь кхерамазалла ларйан. ХIинцалца кхача а кхаьчна церан цу махкахь шайна луург дан, бIешерашкахь хьалха дуьйна а. ХIинцалера Iедал, Путина а, цуьнан накъостий а, и Олимпиада зулам ца хуьлуш дIайерзаре сатессина бу. Вуно дукха онда харжаш а, ницкъаш а бу цара цу хьаштана арабаьккхина. Цундела цигахь цхьа хаъалла зе дан а, зулам дан цигахь ницкъ бу аьлла ца хета суна. Иштта Имарат Кавказ бохучу гIаттамхойн а цигахь цхьа хIара ду аьлла зулам дан ницкъ тоьур бу аьлла суна ца хета“.\nХIетте Малхбузера къайлаха сервисаш Сочехь спортхошна а, хьешашна а болу кхерам боккха лоруш ю. Белгехь вехачу политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, цу хIуман политикан бахьанаш ду.\nАсхабов Хьамзат: „Цу гондахьа политика ян гIерташ Iамеркерачу конгрессан декъашхоша цхьацца дIахьедарш а дина, дуьнентIехь кхечанхьа а и тайпа къамелаш деш а ду. Политикан агIора цигахь болчу кхерамах, - иза боккъал белахь а, бацахь а, - тайп-тайпанчу ницкъаша шайна эца йиш йолу пайда а эцна, дIадоьрзур ду аьлла хета суна иза“.\nЦу юкъана Вашингтонехь кхоьллина лерина план ю, нагахь санна Сочехь кхераме хьал хIуттуш хилахь, шайн спортхой а, делегацин декъашхой а, сихонца эвакуаци а йина, кIелхьара бахархьама.


АРСАЛИЕВА Люба. Лачкъадай вайшимма цхьа маьлхан де… - ГАУ «Издательский дом»\nХьуна ма-ггу даций хIара,\nДуьне ма-дду йорт вай еттарх,\nХьенан хIун галдаьлла?\nЕакIов чохь къовларш тоьхна,\nас мел кхаьбна ойла,\nДеган ков ас царна доьллу,\nВа шу маьрша гIойла!\nКху сан некъан юьхь я чаккхе –\nШена луъург хуьлда…\nХьан когашка юьллу аса\nхIара деган цуьрг сайн.\nЦкъа бен дарий хIара дуьне\nВайна даа делла,\nХьо бен варий кераюккъехь\nСуна гуьйре елларг.\nГаланчIожан Iоман басахь\nИ хьан бIаьргийн алу –\nХIинца-м цунах хилахьара\nКху сан ирсан талу.\nДайна де а, аьлла дош а\nХиъна даьлча, ас ца яьлла,\nНекъ сайн юьхьарлоцу.


Russia Today телеканалан коьртачу редакторо Симоньян Маргаритас шен Телеграм-каналехь дийцина, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шега телефон а тоьхна, Тарамова Хьалиматца шен зIе ярх.\n"ХIинцца Кадыров Рамзана телефон туьйхира соьга. Иза а, цуьнан кхелхина да а суна вевза дуккха а шераш ду. Ас Хьалиматах лаьцна хIоттйина пост йийшира ша, цуьнга йистхила лаьий хьуна а хаьттина, зIе хилийтира сан", - аьллачу Симоньян дешнаш далийна "Чечня Сегодня" агенталло.\nЦо дийцарехь, йоIаца дерриг а дика ду. "ПаргIат, бIобулуш дара цуьнан аз а. Юкъа-кара ела а лора. ХIаъ, со цунна уллeхь хилла яц, суна иза гина а яц, хIунда аьлча, иза Нохчийчохь ю, со Москвахь ю", - аьлла, дерзийна журналиста шен къамел.\nКарладоккху, Симоньян Маргаритас шен телеграм-каналехь пост хIоттийнера, Тарамова Хьалиматан бакъонаш Нохчийчохь ларъеш хиларх шеконаш ю шен, цо тIедожийра, бозуш боцучу бакъоларъярхошна иза гайта аьлла.


Ахматукаев Адам. ТӀаьхьенна дуьсур ду | ВАЙНАХ\n23.08.2019\tПублицистика, Статьи Оставить комментарий\n(Сатуев Хьусайнах дагалецамаш)\nИза тхайна хьеха волалучу хенахь лакхарчу классашкарчу дешархошкара цунах лаьцна цхьа «къайле» хезнера тхуна. Шаьш урок ца Ӏамийча, вайн историх муьлхха а цхьа хӀума хоттуш хилла цара нохчийн мотт, литературий хьоьхуш волчу Сатуев Хьусайне. Шен предметаш йовзарал совнах, истори а дукхаезаш волчу хьехархочо, дешархой шайн орамашна «тӀекхиа» гӀерташ хиларх самукъа а долий, дехха дуьйцуш хилла. Амма иза дукха «чуьраволий», урок дӀайолуш хилла, цӀахьъелларг ца Ӏамийна дешархой шианнаш дахарх кӀелхьара а бовлуш.\nИ хезна болчу сан накъосташа соьга а дийхи-кх цкъа, шаьш Ӏамоза даьхкича, хӀуъа хаттий а, цхьаъ хаттахьа Хьусайне, аьлла. ХӀетахь-м со стихаш язъян волавелла а вац, цунах юкъарлонна бахьана хетадала, делахь а сох цхьа дегайовхо хиллачух тера дара церан. Дага кхин гӀолехь хӀума а ца деана, сайца пионерийн лагерехь садоӀуш хиллачу теркйистерчу шина гӀалгӀазкхичух хаьтти ас, цӀенна нохчийн мотт буьйцуш бара-кх уьш, оьрсий а хиллий техьа, я нохчех хилла оьрсий бу техьа уьш, аьлла. Оцу «кӀорггерчу» хаттарна жоп луш, геннара схьа дийца долийна, урок чекхъер ю моьттура суна а. «Иза-м цецвала хӀума дац, – элира Хьусайна. – Нохчийн берашца цхьаьна хьалакхиъна хир бу, цундела вайн мотт Ӏемина хир бу. Уьш-м вайн юьртахь а бу, нохчийн мотт хуу оьрсий», – аьлла, масална цхьа-ши цӀе а яьккхина, цӀахь Ӏамо елларг хатта волавелира хьехархо. Оха шена дан хьовзийнчу хӀилланах Хьусайн кхетта хир ву-вац бохучунна тӀаьхьакхиъал кхетам а бацара тхан.\nХьусайн ша суна вовзар-м дикка хьалха хиллера. Аьлча а, дуьххьара школе деша со дӀалучу деношкахь вовшашка дистхилар нисделлера тхан. 1968-чу шеран август чекхболуш хилла хуьлу-кх и – тхан девешин зудчо Тоитас сой, шен йоӀ Бирланттий Ӏалхан-Юьртарчу бархӀшеран школе перекличке дигна де. КӀайн кир тоьхна цӀинйинчу школин уьйтӀахь, тхойшиъ довзуьйтуш, Тоитас къамел динарг цуьнан дехойх нислуш волу къона хьехархо а, поэт а Сатуев Хьусайн хиллера. Оццул йоккхачу – тхайна гергахь – школе кхачарх самукъадалар а, жимма ийзадалар а эделла долчу тхойшиннан догхьостуш, эсала иза вистхилар дуьхьал лаьтта суна, цигара цӀадогӀуш йиъначу исс кепек йоккхуш хиллачу морожнин чам санна. Цу хенахьлера а, цул тӀаьхьа хилла а хийла хӀума коьртера дайнехь а.\nСох яздархо хаавала волавалар а Сатуевн гӀоьнца нисделла, школехь доьшуш волчу хенахь: Хьалха-Мартанан районехь цо куьйгалла деш хиллачу къоначу литераторийн цхьаьнакхетараллина юкъавахар а, цигарчу «Ленински правда» (хӀинцалера «Маршо») газетехь дуьххьара зорбане валар а, циггахь библиотекехь баккхийчу яздархошца цхьаьна дуьххьара книгашъешархошна хьалха хӀоттар а. Школера ваьлча, республикан тӀегӀане некъ а цо гайтина суна: «Ленинан некъ» (хӀинцалера «Даймохк») газете а, «Орга» альманахе а, телевидене а. Ткъа 1980-чу шарахь (я 81-чохь дара-те?), Хьусайна хаам а бина, Ставрополехь доьшуш волчуьра цхьана-шина денна цӀавеара со – къоначу яздархойн кхеташонехь дакъалаца. ХӀетахь дуьххьара гира суна алссам цхьаьна гулбелла вайн къена а, къона а яздархой. Кегийнарш юххера цабовзарна а, Хьусайн витина, юьстахвала гӀиллакхехь цахиларна а, цуьнца болчаьрца вахара со – жимхалла эцна – делкъеян. Цаьрца хиллачех цхьа Айдамиров Абузар дагавогӀу суна. Арсанукаев Шайхий, Шайхиев Ӏалвадий, Чахкиев СаьӀиддий а вара моьтту, кхечарах билггала ала хаац.\nКерла юкъаметтигаш йозаялар ца хьехийча, оцу кхеташонах соьга кхаьчна маьӀна цигахь дуьххьара хезна долчу Л.Озеровн хӀокху дешнашца ду: «Талантам надо помогать, бездарности пробьются сами». Оцу «гӀо дан» хьакъ болчарна юкъахь хила лаарой, Хьусайна цундела суо цига кхайкхина хир ву аьлла хетарой битина Ӏаткъам хила а мега и. Шен заманан васт хӀоттош, Л.Озеровс аьлларг-м таханлерчу хьолана а догӀу, хӀунда аьлча, поэзиний, стихашний юкъахь башхалла ца гун йозанчаш алссам баьржина дела. Вай долчохь хилла ца Ӏаш, Москвахь арадуьйлучу цӀеяхханчу журналашкахь а го и. Мух-мухха а язйинчу стихашна зорбане йовла маршо хьалха а хилла, хӀинца санна алсам ца хиллехь а. Оцу галдаьллачу хьолах лаьцна дуьххьара Хьусайнера хезна суна – сан хьалхарчу стихашкахь поэзи цахилар цо гайтинчул тӀаьхьа. Ша яздархошна юкъахь дина къамелаш а довзуьйтура цо, цхьацца критически йозанаш а гойтура – зорбане даьхна а, дахаза а – поэзина генара йолчу стихех а, церан авторех а лаьцна. Цхьаболчаьрга юьхьдуьхьал а баьхна и Сатуевс. Бакъдолчунна тӀегӀерта амал-м цуьнан стихашкахь а гуш ю, хьалхарчу гуларшкара дуьйна схьа. Амма цуьнгара и бакъдерш ца товш берш а хилла. Оцу бахьанина хила тарло Хьусайнан кхоллараллах лаьцна иза дийна волуш яздина дукха хӀума цахилар, 80-чу шерашкахь М.Завриевссий, М.Сулаевссий, 90-чу шерашкахь М.Кибиевссий яздинарг ца лерича.\nВоккхачух озавалар а, ларвалар а алсам дара хьалха. Буьрса ву бохуш вуьйцуш ца хезнехь а, Хьусайнца йолу юкъаметтиг а воккхачуьнца хила ма-еззара яра сан а, сан нийсархойн а. Иза – хьехархо, тхо – дешархой дара. Баккхийчарна юххехьийза воьлча, цаьргахь хьалха ца гина хӀуманаш ган доладелча, цецвалар хьалхадолу, тӀаккха и воккханиг керлачу кепара вовза волало. Юккъера «херо» мал а луш, тхо дуьххьара гергадалийнарг, хетарехь, 1976-чу шеран аьхка лаьмнашка хилла экскурси яра. Новкъахь Органца масех буьйса а йоккхуш, Доьра кхаччалц хьаладахара тхо Сатуев Хьусайнций, тхайн классан куьйгалхочуьнца Мовтаев Лечиций. Иттех шо хьалха араяьлла шен книга а ийцира Хьусайна Шуьйтарчу туьканахь, иза цигахь караярх кхаъ а хилла. Хетарехь, 1967-чу шарахьлера «Лаьмнийн бер» хилла хир ю и, хӀунда аьлча, «иттех шо» бохург Хьусайна аьлла дара. Цул сов, оцу юьртахь Окуев Шима а нисвелира тхуна тӀе. Тхуна-м иза мила ву а ца хаьара, амма хӀетахь массеран а чохь-арахь хезаш хилла долу Чорин дийцарш яздинарг ву аьлла, Хьусайна вовзийтина хиларехь тӀаьхьо кхийтира-кх, иза Шима хилла хиларх. Оцу дийнахь хьаьрчина, сайна тӀехь бисна бехк а карлабели суна хӀара могӀанаш яздеш. Тхоьца къамеле ваьллачу цхьана жимачу стага, тхо цӀера стенгара ду хиъча, шеца дешначу Сатуев Мусага маршала дӀадалар тӀедиллинера суна. Амма суо хаал хилчхьана цу дийнахь дуьххьара накхармозано ю а тоьхна, коган кераюкъ лозуш хьийзачу ас и тӀедиллар дика схьалаьцна ца хилла – хӀинца а дӀадалаза ду и маршала, Дела къинтӀера вериг хир ву, Муса ваккха-м хьожур вара со (Муса кхалхале и маршала дӀадала кхиира со. – А.А., 2019).\nОцу экскурсехь Хьусайн бахьанехь дуккха а керла хӀума ган а гира, довза а девзира тхуна: лаьмнаш, хиш, бӀаьвнаш, дитташ, бацаш, дийнаташ, ур-атталла, тхаьш буьйцучух къаьсташ мотт буьйцу адамаш а. Яа-мала а тхаьш кечъеш яра тхан, кад-Ӏайг а хӀорамма шена цӀера деъна дара. Хьусайнан кад тхан массеранчул жима бара, тӀобоккхучу машенна кӀел хӀотториг санна. Оха цуьнан тидам бича, забар йира Хьусайна, ша кхузарчу Ӏаламах вузу, юург дукха ца оьшуш, цундела беана ша и жима кад, аьлла.\nДукхахьолахь, ойла цхьанхьа дӀаяхча санна хеташ хилла волу Хьусайн наггахь забарна а тӀера хуьлуш хилар кхин а хааделла суна. Масала, 70-гӀа шераш чекхдовлуш Хьалха-МартантӀехь къоначеран литцхьаьнакхетаралле лелаш Бисултанов Аптий, цуьнан юьртахо Оспанов Къосуммий вара. Цхьана дийнахь, тхайн болх а бина, дӀасадаха арадевлла, райкоман гӀишлонна хьалха лаьтташ дара тхо. Цу шингехь Хьусайнан керла киншка яра, «Йист йоцу аре» бохург. Хьусайна автографан цӀарах Къосумна яздира, моьтту суна, «Лаца ма лаца ден маж, лаьцча, дӀа ма хеца» боху кица, тхо делош, цхьа хаза забар а йина.\nТхан стихех, дийцарех гӀолехь нисъелла хӀуманаш районерчу газети тӀетоха къастайора. Цкъа Хьусайна магийначаьрца цхьа йоцца стихотворени яра сан, «къонахчунна хӀумма а ца оьшу, мокхаз санна, суйнаш лелха дог бен» боху дешнаш долуш. Кехатна лакхахь иза магоран билгало а йина, лахахь – суна гайта – къоламца дина йоза дара, «Бепиг а оьшу», аьлла. Цхьана агӀор, забарна санна яздина дара и, вукху агӀор – суна хьехар а дара, цул тӀаьхьа цо хийлазза карладаьхна долу: «Къонах бохучу дашца ларам хила беза. Иза дицдан а мегар дац, ца догӀучохь эрна хьехош, эвхьаздаха а мегар дац».\nЯздархошца цхьаьнакхетарш кест-кеста хуьлура ас дешначу школехь. Массо а агӀор аьтто хиллера тхан: Хьусайн а тхан вара – уьш кхайкха, школан директор Султан Джунидович а цуьнан ваша вара – уьш тӀелаца, ткъа библиотекарь Асет (Арафат Саидовна) оцу балхана чусадиллина а яра. Цхьаьнакхетар долош, дешархошна хьеший бовзуьйтуш, оьрсийн маттахь вистхила волалора директор. Ша бохург дешархошна ца хазийта гӀерташ а, хьешех бехк лоьцуш а, балдашна юккъехула даккха хьийзош, Хьусайна вешига олура: «Нохчийн маттахь… нохчийн маттахь…», – олий. ТӀаккха нохчийн матте а доьрзий, дӀадоьдура цхьаьнакхетар: дукхе-дукха долчу къаьмнийн литературашна юкъахь нохчийн литературо лелочу маьӀнах Мусаев Мохьмада дуьйцуш; зуда-ламанхочун васт кхуллуш, ша язйина стихаш Ахматова Раисас йоьшуш; «Сайн кучахь гӀур ву со муьлххачу тойне» бохурш Шайхиев Ӏалвадис йоьшуш; Л.Толстойн «Анна Каренина» романера кийсик Боков Ахьмада йоьшуш (ша гӀалгӀайн маттахь язйечарах вай дика кхетар доцу дела)… Иштта дӀа кхечара а.\nУр-атталла, тхо школа яьккхина довлуш а, тхуна совгӀатна тӀаьххьарчу суьйрене Арсанукаев Шайхи валийра Хьусайна. «Кхийти со» боху стихаш йийшира Шайхис. Керлачу дахаран ринжане кхаьчначу тхуна и стихаш цо цхьана билггалчу маьӀница хаьржина йоьшуш санна хийтира. Дахаро цӀенна мел гена дахарх, тхаьш мичара-муьлш ду оха дицдан цадезар хьоьхуш санна дийкира Шайхин могӀанаш.\nЛаьттаца уьйр яра Хьусайнан. Шен кертахь юьйш-ерзош а вара. Хесахь я бешахь воллуш каравора иза, де сирла долуш и волчу вахча. Дешаран шо чекхдаьлча, баккхийчу дешархошка совхозан арахь асарш дойтуш, практика боху хӀума дара цхьана хенахь школашна тӀедожийна. Ткъа лахарчу классашкарчаьрга школин уьйтӀахь а, кабинеташ чохь а цхьацца кега-мерса белхаш бойтура: стол-гӀант чу-ара доккхуш, йоьхнарг тоеш, кертара нех-хӀума дӀайоккхуш. 4-5 классехь долу тхо оцу «балхара» довлаза а долуш де делкъенга даьлча, асара бахана баккхийнарш цӀабалош схьакхочу машенаш тергалйора оха. Царна тӀера дешархой а, цаьрца масех хьехархо а охьавуссуш, Хьусайн къаьсттина билгала хуьлура: хьаьжкӀийн могӀаршна юккъера даьккхинчу сугӀанах я, уьш нилхайохуш, гулдинчу сийначу гӀодмех бина цӀов хуьлура цо цӀерачу хьайбанна хьалхабилла бохьуш. Цуьнгахь бен ца гора иштта цӀов.\nХьусайн кхечарах къастош кхин хӀуманаш а дара. Масала, «кхетий шу?» аларан метта, «кхетадой аш?» олуш Ӏедал дара цуьнан. Шен цӀарца а билгала вара и: тхо долчу агӀор Хьусайн ца олу, Хьуьсен я Хьусейн олу, цуьнан дуьххьарлерчу «Лаьмнийн бер» гуларна тӀехь ма-яздарра. Хетарехь, Нажин-Юьртан районехь ша болх беш, цигахь ма-хаззара а, кхин а цхьацца ламанан ярташкахь йоккхуш ма-хиллара а язйича, бегӀийла хетта хир ю цунна шен цӀе.\nИнститут яьккхина а ваьлла, со цӀавирзича, йоццачу ханна школехь балхахь а цхьаьна нисвелла тхойшиъ. Хьусайн Яздархойн союзе дехьавалале йолу хан ю и – 80-гӀа шераш, Брежнев лечу шарахь дуьйна. Иза дӀаваьлча хаьржинчу Андроповс, белхан низам чӀагӀдан аьлла, цхьацца бахьанаш лелийра. Церан цӀарах цхьа гулам тхан юьртахь а вовшахтуьйхира, балхахь берш Культуран цӀа чу дӀа а кхайкхина. Докладаш ян а, бистхила а къастийначу нахана юкъа Хьусайн а язвина хиллера. Ӏедало тӀедиллинарг кхочушдар вайн декхар ду бохучу хоршахь дӀадоьлхучу къамелашна юккъехула Ӏалам лардарх лаьцна «цадогӀу» къамел дира Сатуевс – юьрта юккъехула охьадогӀучу Мартанан тогӀи чохь а, цуьнан бердашца а доллург далхош. «Аш дуьйцурш-м корта ца лозу хӀуманаш дара» бохуш санна, шена гург а, шен сагатдийриг а дара вистхила аьтто баьллачуьра Хьусайна юьртахошка ойлаяйта юкъадаьккхинарг. Ма-дарра аьлча, хӀетахь дийцинчух, и цуьнан къамел бен дагахь а ца дисна. Оцу муьрехь – школехь хьоьхучу хенахь – переменашкахь учительски чу веъча, корехьа теӀаш, арахьежар алсам долуш, ойланаша дӀалаьцна хуьлура Хьусайн. Тхуна хуучу а, цахуучу а сингаттамаша иза хьийзош хилар гуш дара. Корта а кест-кеста аркъал сетто воьллера иза, вортане «къарш» дойтуш санна. 1995-чу шеран 3-чу февралехь хила дезачун билгалонаш хиллера уьш…\nХӀара йозанаш долош, сан дагахь хилларг Сатуев Хьусайнан кхолларалла йийцар ца хиллехь а, билгалдаккха лаьа, иза – кхолларалла – толлучарна бан дуккха а болх хилар. Сатуевс кхоьллинчу васташлахь Даймехкан, къонахчун, ненан, безаман васташ хилла ца Ӏаш, ур-атталла, вайн литературехь цуьнан бен дуй-техьа аьлла, хӀордан, хӀордахочун васт а ду. Оцу массо а васташна юкъахь бӀаьрладуьйлуш, аьрдабӀогӀам санна, авторан васт а ду.\nМацах цкъа, шен 50 шо кхачар билгалдаккха юьрта баьхкинчу хьешашна хьалха Культуран цӀа чохь оьзда вистхилира Хьусайн, ша хӀинццалц динарг шен цхьаннан дуьхьа лелийна хӀума дац, иза тӀаьхьенна дуьсур долуш ду, аьлла. Ша йозанан балхана иркарахӀоттийнарг Сулаев Мохьмад вара, ткъа литературехь шен хиндолчух дог а диллина, хӀетталц язйинарг яго воьлча, шега и ца дайтинарг Ошаев Халид вара, аьлла, тоьшалла а дира Хьусайна. Цуьнга терра, уггаре а суна оьшучу хенахь тӀекхача а, суна гӀортор хила а юххехь Сатуев Хьусайн ца нисвеллехь, литературехь когаваха гӀерташ, ас яьхна эгӀаза гӀулчаш боларе ерзар дахдала тарлора. Таханналц айс-сайх зийнарг гуш, и тоьшалла дан йиш хиларна юьхькӀайн ву со.\nНазад: Сатуев Хьусейн. Стихи\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (52) Литература (28) Литературное наследие (35) Память (25) Популярно (424) Поэзия (288) Проза (256) Публицистика (256) Статьи (812)


ХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2021, 30 июль.\nАфрикин барт (доца АС) — 54 Африкин пачхьалкх вовшахтухуш йолу халкъашна а, Ӏедалашна а юккъера организаци, Африкин цхьааллин организацин меттан кхоьллина организаци. Кхоьллина 2002 шеран 9 июлехь. Коьрта сацамаш бо Африкин бертан Ассамблеехь. Иза бу хӀора эха шарахь хуьлуш болу пачхьалкхийн а, Ӏедалийн а куьйгалхойн гуламаш. Африкин бартан Секретариат а, Комисси а ю Аддис-Абебехь, Эфиопин коьрта гӀалахь. 2009 шеран февралехь сацам бинера Африкин бертан Комиссех юззина бакъо йолу орган ян (инг. African Union Authority).\nСайт Панафриканского парламента Архивацийина 13 февралехь 2012 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Африкин_барт&oldid=6456766»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 30 июль 10:12\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 30 июль, 10:12.


По актуальности По просмотрам По рейтингу По дате По названию. Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Maryam Mirzoeva Асет Джацаева — Хьан хазачу б1аьргаша New [M95]. Асхаб Вахарагов Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Лейла Исраилова Hhh — 1аьржа Б1аьргаш — Ислам Хариханов.\nШовда Дамаева — 1аьржа б1аьргаш.\nХьо суна воьвзи сай яхара новкъахь,х1инца хьо вукха са ойлани декъахь. Лариса Иризиева — 1аьржа б1аргаш.\nАсхаб Вахарагов — Хьан б1аьргаш хазделла со 1ехавелла Шоип — Б1аьргаш вай доьлху. Асхаб Вахарагов Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Лейла Исраилова Макка Сагаипова — Б1аьргаш хьа.\nИльяс Аюбов — Д1а яхна Жималла. Ислам Гелгоев — 1аьржа лулахо M Ислам Ахмедов — Баьццара б1аьргаш M Дукхвах Тунтаев — 1аьржа б1аьргаш.\nHhh — 1аьржа Б1аьргаш — Ислам Хариханов. Sagaipova Makka — 1аьржа б1аьргаш.\nАнсамбль «Нохчо» — 1аьржа б1аьргаш M Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Maryam Mirzoeva хазч Тимур Бисултанов — 1аьржа б1аьргаш M Ильяс Аюбов — Ля иляха илля Ллах.\nИльяс Аюбов — 1аьржа б1аьргаш. Фатима Кагерманова — Хьан хаза б1аьргаш M Ищите, смотрите, скачивайте видео — все это бесплатно и на большой скорости. Лиана 1аьржс — Хьа б1аьргаш exclusive M Б1аьрзделлачу дагна хьо ч1ог1а оьшу,нур дашо б1аьргаша даим — Хьо лёху. Лариса Садулаева — Сийна б1аьргаш с.\nХаза 1аьржа б1аьргаш хьа супер новинка ХИТ Амина Джахар Закриев — 1аьржа б1аьргаш New 1аьрба YB — Б1аьргаш гайта New [M95]. Ранний — 1аьржа б1аьргаш. Ильяс Аюбов — Тешахьa хьо.\nИльяс Аюбов — Теша хьо сан безамах дога. Все бесплатно и без регистрации!\nАсхаб Вахарагов — Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа New Асхаб Вахарагов хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Хеда Хеда Мага Абубакаров — Хаза б1аьргаш new б1аьршаш Вы можете скачать видео в форматах MP4 и 3GP, кроме того можно скачать видео любого типа. Ильяс Аюбов — Шестиструнная гитара.


Iедал хастош бен жоп дала аьтто боцу хаттарш ца деза Нохчийчохь\nIедал ца хастош жоп дала аьтто боцу хаттарш ца деза Нохчийчохь\nМел жимачу хаттарна жоп карор халонга долу кхузахь могIарерчу бахархошна хьовха, махкахь дукха а, кIеззиг а бевзаш болчу кхоллараллин хьармахь къахьоьгуш болчарна а.\nМасала сел чолхе а, бехке доцчу кху хеттаршна жоьпаш даларх ларлуш берш республикехь дукхе дукха карабо: Газеташ биста кхаччалц хаамийн гIирсашкахь шуьйра пайдаоьцург оьрсийн мотт стенна бу те? Хьо юртда хилча я цхьана министаран даржехь хилча, бахархойн аьттонна уггар хьалха хIун гIулч яккха йогIур теша? Низамхошка а, маьхькIамхошка а хьарамлонаш ца лелаяйта хIун дан догIур техьа?\nКхин кIорге йоцчу цу хеттаршна жоьпаш дала хIиттац дукхахболу махкахой. И тамаше хIетачех ву кху тIаьхьарчу шерашкахь Украинехь а, Казахстанехь а болх-некъ нисдина веха йохка-эцархо Митаев Руслан.\nМитаев: «Суна схьахетарехь, ала ца хууш уьш хуьлийла а дац. И хетарг ала уьш стенна ца хIуьтту суна-м ца хаьа. Цхьа хаттар а делла цхьаъ дагаваьлча, суна моттарехь, сайна хIуучу кепара жоп ас-м лур дара. Бахьана хIун ду со ца кхета.»\nЦхьаболчарна хетарехь Оьрсийчохь дан а доцуш,цунна хийра хIума Нохчийчохь а дац.\nКог баькх-баьккхинчохь Москвара дуьйна охьа таIзар деш ду шена хетарг гIардаккха воьлчунна а, Iедалехь болчарна лен воьлчунна а: вер-ваккхарш а нисдо,набахтешка а хьежабо.Кхузара сурт цхьаъ цхьаъ цунах тера деттало.\nМогIарерчу нахана хIун хета? Цхьаболчара кхеторца политикаца боьзна боцу киг-мерза хиламаш тида а,церан хьокъехь шена хетарг дIаала а стаг шен «со» долуш хила везара. Ишта ойла йолчех ву СоьлжагIалин кIоштера вахархо Лалаев Леча.\nЛалаев: «Цхьа кIадбоцчу хIуманах а стага шена хетарг цаалар суна иза оцу стеган шен вацар хета. ХIан хIинца со юртда я цхьа министар хилча ас хIара а,иза а дийр дара ала йиш йоцуш ву со? Бехке хIун ду цигахь? ХIан, оцу некъаца болчу низамхоша доцчу бахьаненна дIайоху машенаш.\nЦара лелориг нийса ца хилча,низам цара шаьш талхош хилча, ас стенна ца олуш дара сайна хетарг? Цара лело харцонаш дIо-о лакхахь болчарна хууш а ма ца хуьлу,оха орца ца даьккхича!\nБелхошкара ахчанаш дохуш хилла аьлла хIинцца хIинца дIаваьккхина цхьа буьйранча. Оцу белхоша и гIуллакх нахала ца даьккхинехь, цо лелайо харцонаш коьртах евр ярий, я и дIа а воккхур варий? Вацара! Иза шен дарж ехь хир вар-кх хIинца а. Дела реза хуьлда царна! Деза дер-кх шена хетарг ала!»\nIар-дахар карзахечу хиламашна генахь,синтеме дIадоьдийла лаьа дукхахболчу нахана. Цундела шайна хетачух байракх а йина, уьш пхьоьгIанашка ца буьйлу. Царех, хIумма а кIезиг йоцчу тобанах ю Соьлжа-гIалара Мадагова Тумиша.\nМадагова: «Нахана тийна-таьIна,шайна тIе пIелгаш а ца хьежадойтуш баха лаьа. Адам кхоьру. Аттаниг атта ду. Адамашна сингаттам а, ладегIам а ца беза. Валлай церан бехкка-м бац! Нахана кIордийна».\nШина тIамах бевлла вайнах Iаьбна бу дуьне-Iалам, кхетам Iадийна,цхьаъ вукхул ирча, Iожалла дебош,кхихкинчу хиламех. Кхузара, нахаца хьасане ваьлча къеггина гуш ма-хиллара, царна лаац цхьанцце а синтеме йоцу Iотта-баккхаме юкъаметтигаш хилийта а, гIуллакхехь болчаьрца девне бийлина шайн гергарчеран, беза-бевзачеран Iаткъаме ладегIам совбаккха а.


Гусак Николай коьртехь а волуш, пхеа суьдхочух лаьттачу Украинин Лаккхарчу кхелан коллегино министрийн кабинетана тIедожийна документаш гайтар, Украинехь веха нохчо Амагов Асламбек санкцийн тептарна юкъатохар бахьанаш дуьйцуш долу. Цунах лаьцна Гусака хаам бина Iедалан цIарах суьдехь векал волчу Украинин юстицин министраллан белхахочуьнга.\nАмаговн адвоката Ангелин Ивана дийцина Кавказ.Реалии корреспонденте, хьалхо Украинин кхерамазаллин сервисо харц дина хилар ша декъах ю бохург Къилбаседа Кавказехь бинчу нахана дуьхьал санкцеш кхайкхорна. И бахьана долуш адвоката цу тайппа хаттар хьажийна Украинин президентан Офисе.\n"Тхуна хаьа инициатива чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера хилла хилар, ткъа оха МВД-га дехар дича, тхоьга элира Амаговна дуьхьал санкцеш кхайкхоран бахьанех лаьцна информаци къайлаха ю аьлла", - дийцина адвоката.\nБакъо йоцуш шайн махка баьхкина нах латточу меттигехь Нохчийчуьрчу 49 шо долчу Амагов Асламбекан хьокъехь хьалхо бина хилла сацам юхабаьккхира Киеверчу кхело. Суьдхочо Глущенко Янас куьйгъяздинчу, Кавказ.Реалиин карадеанчу документа тIехь хаийтина дара цунах лаьцна. Адвоката Ангелин Ивана дийцарехь, Амаговс латкъам бинера Украинерчу миграцин хьукмато бинчу сацамна.\n2019-чу шарахь миграцин хьукмато Амаговна иммиграци еш бина сацам бохийнера. Ткъа 2020-чу шеран Лахьан-баттахь бен цуьнга шега хаийтина а ца хиллера. Украинан яхархо а ялийна, оцу пачхьалкхехь ши бер а хилла вехаш виза.\nНохчийчуьра схьаваьлла, шайн пачхьалкхехь вехачу 20 стеган хьокъехь 2020-чу шарахь сацамаш тIеэцнера Украинан Iедалхоша, уьш махкахь бохуш, дуьйцу Украинерчу нохчийн диаспоран векалша.\nКху деношкахь Украинин кхерамазаллин сервисо дIахьединера, Шайхан Мансуран цIарахчу шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчийн батальонан тIемалошна санкцеш кхайкхорна шаьш декъах дац аьлла.


Буденновскехь хилла аьлла набахте воьлли кхи цхьа нохчо а\nМангал-бутт 14, 2018\n1995-чу шарахь Буденновскна тIелатар динчу Басаев Шемалан тобанехь хилла аьлла, бехкевинчу Нажин-Юьртарчу 46 шо долчу Даудов Бадруддина Ростов-гIаларчу Къилбаседа Кавказан тIеман кхело набахтехь даккха 14 шо хан кхайкхийна, хаамбо "Интерфакс-Юг" хьостано. Дукха шира гIуллакх ду иза бохуш, Даудовн адвокато дехар дира кхелахошка, иза бехкалара ваккха аьлла.\nБасаевс тIелатар динчу заманчохь Даудов Буденновскехь гинера бохуш, ден тоьшаллаш къайлабаьхьначу наха деш хилар а, тергоне эцнера адвокато. Кхелан процессехь адвокато тоьшаллаш далийра, тIелатар дечу юкъахь бехкевийриг Шелковскойхь электростанцехь болх беш хилла хиларх. Даудовн алиби тIечIагIдина 48 тешо а. Иштта адвокато дийцарехь, Буденновскехь хиллачу, хьалхо хенаш йиттинчу Хабаевс а, Васаитовс а, Дудушевс а, Таймасхановс а, Муталибовс а тIечIагIдина, шайна Даудов вевзаш цахилар а, иза шайна цигахь ца гар а.\nХьалхо цунна тIехIоьттинера Нохчийчоьнан омбудсмен Нухажиев Нурди а, иза лацар низамашкахь дац аьлла. Делахь а, Даудовн кхеле ца веара Нухажиевн цхьа а векал.\nКхаа йоккхачу машенаш тIехь а, "Жигули" автомобилца а 1995-чу шарахь 160 тIемало Буденновск гIала чуваханера, байинчу оьрсийн салтийн декъий дохьуш догIу шаьш бохуш, 52 блокпотсна а, КПП-на а тIех а буьйлуш.\nТалламан Комитетан зерашца, 1,5 эзар стаг лаьцнера тIемалоша йийсаре, 129 вийнера, 317 чевнш йинера.\nБертан дийцарш бахьана долуш, закъалтхойн ах дакъа маьршадаьккхира, ткъа тIелатар динчу тобанна Нохчийчу дIабаха некъаш даьстира.\nТIелатар вовшахтохарна бехке лору Басаев Шемал 2006-чу шарахь ГIалгIайчохь спецопераци дIахьош хIаллаквира. Яккхий хенаш а йиттина, набахтешкахь бахкош бу тIелеттачу тIемалойх цхьаберш.


Нохчийчохь керла шира даржхой\nМангал-бутт 15, 2016\nChechnya --In Grozny autumn weather, 2016\n“Ахмат” цIе йолчу кегийрхойн юкъараллин – политикан боламан 24 шо долу куьйгалхо Хажмурадов Хаважи хIоттийна Нохчийчоьнан шахьаран мэран гIовса. И хаам кхаьчча “Кавказ узеле” шахьарарчу мэран хьукматера. Керла шахьаран хьукматаллин куьйгалхочун гIовса болхбийр бу кегийрхойн политикца хьакхлучу хаттаршца, хоуьйту мэран хьукматерчу хьостано. Хажмурадов Хаважи Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университет яьккхина ву.\nРеспубликан экономикан а, юкъараллин а кхерамзаллина Кхеташонан секретар болхбина хилла Усмаев ВахIид Гумс кIоштан куьйгалхо хIоттийна. Цо цу даржехь хийцина Хизриев Заур. Итт шарахь гергга ППС-2 т1еман декъан хьалханча лаьттина волчу ВахIидана Оьрсийчоьнан турпал цIе елла 2010-чу шарахь. Кадырован Ахматан орден а елла цунна.\n52 шо долу Байханов Ислам хIоттийна Нохчийн республикан Конституцийн керла гIаьнтда. Цу даржах мукъаваьккхинарг Абдулханов Султан ву. Байханов Ислама Соьлжа-ГIалара мехкадаьттан институт яьккхина. Керлачу дарже дIах1оттавале Нохчийн Республикан парламентан аппаратан куьйгалхо болх бина ву Ислам. Цуьнан жимах волу ваша – Байханов IисмаIал, карарчу хенахь Нохчийчоьнан дешаран министр ву.


Черкесов Асланан нанас дехар дина Путине\nФутболан фанат Свиридов Егор вийна аьлла, чувоьллинчу Черкесов Асланан 72 шо долчу нанас Черкесова Соняс видеокхайкхамбина, шен кIант Красноярскера дехьаваккхар доьхуш. Низамашкахь дац Черкесов Красноярскерчу набахте хьажор, цигахь цунна тIехь Iазап латтош ду, гергарчаьрца уьйр ца латтайойту.\n"Ган а, я телефонехула къамел дан а бакъо ца ло тхуна. Цуьнга дIа ца кхачадо сан кехаташ, я цуьнгара соьга а", - дуьйцу Черкесова Соняс.\n"2-чу группан инвалид ю со, 5000 чакхарма гена волчу цунна тIаьхьа яха гIора а дац саоьгахь", - билгалдоккху нанас. ГIебарта -Балкхаройчоьнан яхархочо дехар до Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире а, шайн мехкан куьйгалхочуьнга а, бакъонашларъярхошка а, йоллу юкъаралле а.\n"Сан кIант Iалашван, иза могуш-маьрша сайна тIе юхакхачо таро лойша суна – Красноярскера муьлххачу а герга йолчу регионе схьавалавейша иза", - доьху Черкесовн нанас. "Кавказ.Реалии" портале Черкесов Асланан йишас Черкесова Аннас дийцарехь, церан ненан диабет ю, 10 шо ду цIе ца йоккху лазар цо токху а. Ши шо хьалха инсульт хилла, аьрру агIор лацаелла а ю цуьнан. Цхьана бIаьргана бен са гуш а яц, цхьана лергана онда а ю, дуьйцу йоIа шен ненах.\n"Наггахь Асланна тIекхачархьама доьху цо иза гергарчу регионерчу набахте сехьаваккхар. 5000 чакхарма а хадош цунна тIаьхьа яха могушалла яц цуьнан", - аьлла Аннас.\nЧеркесов Асланан гергарчара чIагIдарца, ша зулам динчу, я ша вехачу махкахь хан такха везаш вара иза, низамаш дохош дIахаьажийна иза Красноярскан кIошта.\nЛаьцначун йишас даредарца, Аслана видеокхайкхам баржийначул тIаьхьа а тоделла дац цуьнан гIуллакх.\nНабахтин белхахоша провокацеш лелош, кхечу тутмакхашца конфликте вуьлуьйту иза.


Дестечо йиттина, айпейина йоI тесна йитина Iедалхоша\n2014-чу шарахь дестечо Байсултанова Маринас йиттина дарбан цIийне ялийначу Юсупова Мархин могушалла метта ца хIоьттина деа шерачохь. Юьхьанца, шаьш йоIана гIоле хиллалц иза шайн тергонехь латтор ю, ахчанца гIо а хир ду аьлла, дIахьединчу Iедалхоша тесна дитина цуьнан гIуллакх.\nШи шо хьалха ян лерина операци янза йисина, ненан ахчанца таронаш ца хиларна, оцу бахьанашца беран могушалла эшна йогIу, яздо "Кавказан узел" агенталло. Маршо Радионо дукха яздира шен агIоншакахь, 2014-чу шеран аьхка дестечо йиттина бер айпедина, дарбан хIусаме кхачорах. Кхело дестенна Байсултанова Маринина набахтехь даккха 9 шо хан туьйхира хIеттахь.\nЖимчу йоьIан нанас Мадинас далхорехь, 2016-чу шарахь Москохарчу лоьраша ши-кхо бутт баьлча юха а дарба лело тIеялале аьлла Марха, финансашца аьтто ца хилла йигаза йисина. Делахь а хаддаза Соьлжа-ГIаларчу реабилитацин центрехь дарбанаш леладо беран нанас, хIетте а цо бахарехь, йоьIан аьтту куьг болх беш дац, садоIийла а ледара ду, когаш тIехь латтарца а халонаш хьоьгу цо.


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 01, 2015\nМоскох дуьхьалонан акци хилла Манежан майданахь\nНавальныйна кхел йинчул тIаьхьа Москох митинге арабевллера бахархой\nДагош ду нохчийн цIенош хIинца а\nКризисан ирча юьхьиг\nСом дайдаларо бен Iаткъам\nДайлуш лаьттачу соьмех бовлуш бу хьолахой\nСом дайдаларе гIайгIанебаьхначу Оьрсийчоьнан бахархойн кеп-кепара бу гIайгIанаш. Къехой богу мацалла тIехIоттарна. Хьолахой кхоьру шайгара таронаш хадарна. Къехошна, инфляци тергал а еш, Iан бен ца дуьсу. Хьолахоша еза йийбар, машенаш, хIусамаш оьцу шайн довш лаьттачу ахчанах...\nЦIенош дагор харцо ю\nАхчанца боьзна кегаре бу Оьрсийчохь лаьтташ. Мехкадаьттан мехаш а, Малхбузенан санкцеш а бахьана долуш дайлуш ду сом. Амма кризис дуьххьар ловш яц соьмо. Цунах лаьцна материал кечйина Маршо Радион корреспонденто Шрек Карла.


Наркотикаш юхкуш салтий лецна Соьлж-гIалахь\nТовбеца-бутт 21, 2015\nКъилбаседа Кавказна, ерриг а Оьрсийчохь а санна, гIайгIа бохьуш бу наркотикашца боьзна бала. ХIинццалц кортабахош долу и ун хьахош могIарчу бахархойн цIерш йохура Iора. Ткъа дуьххьара ду кху шерашкахь наркотикаш лелош а, юхкуш а болу эскархой Нохчийчохь карор Iорадаккхар.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло денна Iорабохучу хаамашца наггахь доцург де ца догIу наркотикаш йохкарна а, эцарна а, дIаIалашьярна а махкахь куьг бехкенаш леца ца лоьцуш.Бакъду,атта нислуш хIума дац юкъараллехь гIара а долуш-м муххале а, кIомалх пайдаэцна эскархой лецар.\nНизамо магош доцчу кепара наркотикаш лелорца къийсам баллочу урхалло дIасадаржорца, церан а,къайлахчу сервисан а белхоша цхьаьна дIаехьначу операцехь лаьцна «Северный» олучу тIеман гарнизонера кхо эскархо. Дийцарехь цара цигга шайн тIеман декъехь, хьалххехь кечбинчу шайн бустам-барамашкахь юхкуш хилла и зуламе коьчал.\n«Наркополисхоша а, федералан кхерамазаллин сервисан белхоша а, хьашто йолу кеп а хIоттийна, шаьш тешам белла стаг тIе а хьажийна, цкъа хьалха шаьш эцна, цунах бизнес йинчу салтичуьнгара 11 гарам сов марихуана. Цу меттехь схьалаьцна йохкархо», - боху наркоурхаллин хьостано.\nТIаьхьо цигга тIеман гарнизонехь дIадехьна зераш бахьнехь, бензин-солярка дуттийлехь гучуяьлла хьуламехь дIайиллина латтош йолу кхин а 38 гарам марихуана. И меттиг нисьеллачул тIаьхьа, бехктокхаман гIуллакх а долийна, шуьйра талламаш дIабаьхьначу говзанчаша бечу чIагIамашца «Северный» тIеман декъехь бен-бен наркотикаш йохкаран некъ чIогIа караберзийна хилла эскархоша.\nЦара уьш схьайохьуш хилла ХIирийн мехкан Мазалк гIалара схьаоьхучу тIеман машенийн ковранех пайда а оьцуш. Талламхоша кхобучу шеконашца церан кхин а масех гIоьнча-накъостий хила а сахьт дац. Уьш царна латтош наркогеланча мила хилла? Мичара схьайохьуш хилла? Эпсарша дакъа-м ца лаьцна те цу зуламехь? Цу могIарерчу хеттаршна жоьпаш лохуш бу низамхой.\nЛакхахь хьахаелла «Северный» цIе йолчу гарнизон санна Соьлжа-ГIалахь цхьана тIеман декъехь гIуллакх деш волчу, ас цIе ца йоккхуш вуьтучу нохчийн эпсаро зIенехула диначу къамелехь гучу ма даллара кIомалх са еш лаьцнарг виъ эскархо хуьлчух тера а ду: цхьа гIумкхи, цхьа эрмало, ши оьрсий. Шена хуучух зIенехула дуьйцуш ву и эпсар ша.\nБилггала хIуъчара дийцарехь кеп-кепарчу наркотикех беттабаларал сов вайнехан кегийрхошлахь вуно чIогIа даьржина,шуьйра пайдаоьцуш бу, корта дIонгIаз боккхачу буьртигашкахь духкучу бен-бечу молханех а, уьш чу а кхуьссуш муьйлучу мерзачу а, тезачу а хишах а.\n«Пхи-ялх бIе низамхо волчу цхьана урхаллехь нуй-горгамца цIано еш белхало ю сан шича. ХIора дийнахь чIурам тIоьрмиг буззий и энергохишийн шишанаш а, буьртиг молханийн беттанаш а дIахьокху ша боху цу кертара.» Ишта дуьйцу гIалахь оцу полисхойн урхаллина лулахь вехачу соьлжагIалахочо.\nИ магийна доцу,могушаллина Iаламат зене долчу молханех, хих чот йоцуш дукха кегийрхой марзбалар цхьаболучара дузу, хьалханча муфтият а йолуш, махкахь йий, чагIар, къаркъа, кхин маларш дохкарца луьра къийсам баллорца. И бахьанехь хьожа ца кхетчахьана бохуш шайн кара еа-еънарг муьйлу кегийцрхоша а, кхиазхоша а бохуш даре до лоьраша а, хьехархоша а, тIекхуьучу чкъуран бала мел кхочучара а. Уьш кхетац кхузахь кIоршаме низамаш талхор пачхьалкхан куьйгалхойн тидамза дисарх.\nУьш царна латтош наркогеланча мила хилла?


Оьрсийчоьнан Газпром-компани бехкейо\nЮккъерчу а, Малхбалерчу а Европехь шена тоьлла хьелаш хиларх пайда а оьцуш, йохк-эцаран низам талхорна Оьрсийчуьра газ юхку Газпром-компани бехкейина Евробертан антимонополин урхалло, хьал шина шарахь теллинчул тIаьхьа. Оцу хьукматан комиссара Вестагер Маргретас дIахьедина кхаарийдийнахь: «Харцонца, арахьарчу конкуренцино нисъен дуьхьалонаш дIа а йохуш, кхачайо газ Юккъерчу а, Малхбалерчу а Европе, аьлла го тхуна».\nГазпромо бухбоцуш ду боху иштта шега бехкбаккхар. Ша болхбечу мехкашкахь ша «ма-оьшшу лардо дуьненаюкъара а, Оьрсийчоьнан а низамаш», боху деллачу жоьпехь Газпромо. Шегара эцна газ кхечу мехкашка кхачор доьхку Газпромо Болгарина а, Чехина а, Эстонина а, Венгрина а, Латвина а, Лутувана а, Полшина а, Словакина а, иза ца догIу низамца, боху Евробертан антимонополин урхалло.


Австри - Шаьш махках ца бахар доьхуш рогIерчу гуламе бевлла нохчий, Вена, 03Заз2013\nТΙаьххьарчу кΙиранашкахь ца хеддаш дΙаоьху нохчий Европе. Эладита даьржина, цхьаболчу мехкашкахь, масала, Германехь, парггΙат тΙеоьцу мухΙажирш, аьлла. И мел бакъду, хΙун ду нохчий мухΙажирийн рогΙера тулгΙе гΙаттар теллира Маршо Радионо.\n„Цигахь тIелоц бохург бакъ дуй хаи шун? Кхузар депорт йин бовзш нах бу,цигахь хинц как никогда телоц аьл циг бах дагдеан бу уьш. Даже с дублином телоц бах“, - бохуш яздо цхьаммо. Вукхо жоп ло: „Польшер нах бу циг тlетаьlин дlаоьхш“.\n„Шо хьалх дlабахнаш, lаш бу хинца, амма цхьаа тlелаьцна аьл хезн хумам дац“, - боху кхозлагIчо, авторийн офрографи а, меттан башхаллаш а ларъеш далийча.\nСан хIусамда бомбанаш еттачу хенахь вийна. Со горгамаш хIокхуш, болх беш яра, цигахь суна лучу ахчанах соьга и доллу хIума такха цалора. Со Iуьйранна балха яхана йолуш, богIий "цара" серло дIайоккхура, серий дIа а хедадой, ахча схьа ца делла, олий. Ткъа ас мичара дала деза иза? И коммуналан ахчанаш дуьйцуш цу наха са кхачийна-кх. Уьш мичара довлуш ду хууш стагга а вац. Сайн са мере кхаьчна, схьа еана ю-кх со“.\nУьду нохчий децIара


Тоххарехь маьрк1ажан хан а хилла, д1асавоьдург вог1у-воьдучура а ваьлла. Гуьйренан ц1амзалло сахьт-доза а туху адаман лаамна – мел лиъча а арахь латта, хьошалг1а ваха дог доуьйту хан-зама яц х1оьттинарг. Мичара бог1у ца хууш схьахецабеллачу мохо, 1уьйранна дуьйна т1уналлах йистина 1аржъеллачу мархийн гай датош дог1а охьахийцира. Кийра уьйзу шийлачу х1авао цхьа тамашийна ша буьллура пехашкахь, дег1ехь халла сийсачу йовхонах хьаьрчий кхарзъеллачу йовхаршца юха арататталора. Б1аьста-аьхкенан ховхачу мохо-малхо хьистина, дехха самукъне той д1акхехьна дитташ х1инца можа-мокхачу басе дирзина. Шаьш гора х1итто г1ертачу дерачу мехашна ма-хуьллу дуьхьало ян г1ерташ, наггахь г1ийла узарш а хеза церан, амма мел кадеттарх а т1аьххьара шех къаьста г1а а ца сацало. Луьстачу г1ашлахь зевне декначу олхазарийн долу ирс а ца хили. Шелонна т1ам ластийна, кхид1а а шайн той д1акхехьа бовхачу махка т1ома девлла д1адаха.\nТ1ег1ертачу буьрсачу 1аьнна йилхина яьлла гуьйре т1аьххьара сауьйзуш ю. Асхьабан дагара хууш санна тийжа иза.\nМашенан кор схьадиллина цигаьрка а латийна, д1аьвше к1ура сутара чууьйзира цо. Таханлерчу дийнах дог дилла дезар ду, мел ладег1арх а цхьа сом пайда ца беа.\nХ1ан-х1а, х1уьттаренна 1ийр ву-кх иза, буьйса юккъе яххалц 1ан дезахь а. Болх-м яцара х1ара ян-м, делахь а хене ца ваьлча волий! Дийнна де д1адолу раг1 ца кхочуш а. Машен мел ерг таксист ма хиллийца.\nХ1ун до ц1а вахана а? Чуьрниг яц чомахь йистхуьлуш, бераш ду иштта дех ийзалуш. Къаьсттина йоккхах йолу йо1.\nДала хьеханца! Кхуьур ю маре яха а, д1аяхча юхаян а… Берат1орза!\n– Ваши! – Ойланехь вицвелла Асхьаб меттавалийра корехь гучуваьллачу къоначу стага. – Ваши, хьо мукъа вуй?\n– Дера ву-кх, 1уьйранна дуьйна д1а-м. Хьо стенга ваха веза?\n– Г1алара ара вала а ца деза. Тхо кхоъ ву. Машен галъяьлла тхан, кхиниг лоьхуш 1ен хан яцара…\nК1ант воьхна д1асахьаьвзира.\n– Сингаттаме х1ума-м дац? – шекваьлла хаьттира Асхьаба.\n– Ваши, хан йиллина йо1 ю-кх тхоьга хьоьжуш… Т1аьхьа дисича товш ма дац ишттачохь!\nАсхьаба резавоцуш корта хьовзийра.\n– Йо1 ядон дохку-кх шу!?\n– Х1ан-х1а, ваши, йо1 реза ю, цуьнан шен гергарчу зудчо арайоккхуш а ю...\nМашен шен чиркхийн серлонца 1аьржа бода цоьстуш буьйсане кхин а цхьа къайле кховдо новкъаелира. Кегийрхой юкъ-кара вовшашка лохха бистхуьлуш хезара. Гуш дара, уьш ханна воккха волчу Асхьабах ийзалуш хилар. Кегийчу нахехь долчу иехь-иманах б1аьрг буьзира кхуьнан.\n– Бехк ма биллаллахь, ваши, ахь х1ун элира? – схьавирзира хьалха хиъна вог1ург.\n– Ас-м йо1 иштта, обаргаш санна тебар доцуш, массарна а хууш еза-йоккха йига ца мегара хоьттура ас.\n– Валлах1и, мегар-кх, дукха мага а мегаш-м. Г1иллакхехь, шар1о ма бохху и чекхдаккха а ма хьаьвсира. Баккхий нах а бахийтира йо1 еха, молла хьалха а ваьккхина… Да дукха буьрса стаг хиллера-кх цуьнан…\n– Вац дера-кх, – куьг ластийра жимхас. – Тхо доттаг1ий ду.\n– Ша х1унда вац куьг бехкениг?\n– И шен куьйг ц1ена дитархьама, – велавелира к1ант. – Йоь1ан сий лардархьама. Захалонна хьалхара некъ бихкича, шолг1а некъ харжа дийзи тхан, амма иза а ма бу ц1ена д1акхехьа безаш… Там-махца долу х1ума д1адирзича гучувер ву нуц а…\n– Ц1ерачарна хууш дуй аш лелориг? – х1оьттина тийналла йохорхьама хаьттира цо.\n– Ду дера-кх, – юха а къамеле велира хьалха хиънарг. – Тховсалернаг-м, Дала мукълахь, зен-зулам доцуш д1адоьрзур дара, ваши! Стохка тхуна хилларг ца хилчхьана…\n– Х1ун дара иза?\n– Йо1а тешамна кара елла ч1уг а йолуш, цо аьллачу дийнахь ехийта бакхий нах бахийтинера оха. Да вацара цуьнан, вежарий бара. Амма т1аьххьарчу минотехь ч1ог1а дуьхьалбевлира уьш захалонна. Бахьана х1ун ду аьлла хаьттича, д1о мацах цкъа, миклайн заманахь, шинний аг1орчеран тайп-тукхамна юкъахь хилла цхьа дов-пит1ана айбина хиллера цара. Х1ун дийр ду ткъа? Тур-тапча яьккхина чуг1оьртийла а ма дацара неха нахана! Х1инци-х1инций нускал схьакхочу бохуш доккха той х1оттийна 1аш к1ентан ц1ераниш а бу, схьадоуьйтуш нускал а дац… Эццахь д1атохавеллачу тхан тобан хьалхарчу стага, Якъуба, цу юьртахь марехь йолчу шен шичица барт бина хиллера цуьнан йо1 яло… Шен дагахь оха деъна г1уллакх юьхь1аьржонца ца дерзийта… И тосаделлачу йоь1ан вежарша тхоьга хабар туху шаьш реза ду, шайн нус д1айига олий…\n– Х1унда? – дуьйцучо цецваьккхина Асхьаб кхеташ вац вежарша лелинчух.\n– Валлах1и, ваши, хьуна дог1у аьлла ца боху ас, ахь бехк а ма билла иштта аларна, наггахь баккхийчара лелочух тхо кхета ма ца кхета хьуна… Тхоьгахь сакхташ лоьху, шайн сакхташ гучохь а ца хуьлу. Тхо-м дуьне, дахар довзанза хилийтахь, ткъа шортта зеделларг долуш, хан-замано к1орггера хьекъал, кхетам белла, тхуна хьехар дан декхарийлахь болу къаной… Къинт1ера валалахь, ваши, массарна бохург дац хьуна иза…\n– Хьо харц вац-кх, жима къонаха, бакълоь хьо, – дахарехь шех йийлина ледарлонаш дагаяьхкинчу Асхьабан ша-шех иехь хийтира. Цхьадика, боданехь гойла а дацара хьаьжа т1е тоьхна хьацар а, ц1ийелла юьхь а. – Т1аккха, д1адигин аш нускал?\n– Ткъа тхуна хууш ма дац Якъуба бина барт... – соцунг1а а хилла, дийца волавелира к1ант. – Тхо нускал иецна, дукха хазахетарна хьерадевлча санна ц1а кхочу, тхуна т1аьххье Якъуб а вог1у-кх кхин цхьа нускал а далош!\n– И бохург х1ун ду? – Асхьаба ша х1ун леладо а ца хууш машенан ядар а лаг1динера.\n– И ду-кх. Тхан доттаг1чун шиъ нускал хили-кх! – велавелира дуьйцуш верг. – Шинний а хууш дац х1оьттина хьал. Тхан цхьаъ нускал ду, хьо д1аг1о бохийла а ма дац даций кхузахь…\n– Т1аккха, х1ун ди аш?\n– Доттаг1ий бу х1унда олу, ишттачохь орцах бовла а ца хилча, – царах цхьамма шена дерзийра шолг1а нускал. Цхьана дийнахь ши той диар-кх оха. Долалуш худар кегийнехь а, чаккхе Делан къинхетамца, дика йирзира.\n– Элхьамдуллилах1, Далла бу хастам! – доггах элира Асхьаб. – Х1инца муха ду цу шина доттаг1чун 1ер-дахар?\n– Эцца т1ехьа 1аш ву-кх и шиъ, цаьршинга хаттахь, – велавелира жима къонаха.\n– Эх1, Дала дукха дахадойла шу! – самукъаделира Асхьабан.\n– И чолхе хир ма яцара, баккхийчара шаьш лелочунна ойлаеш хиллехьара! – ша х1инца дийцинчун жам1 дира к1анта.\n– Х1уммаъ дац, тхуна бехк биллаъ сих ма лой шу-м. Олуш ма ду: къоначарна – хьехам, къаношна – бехказдийлар.\n– Цунах а кхета тарло, амма тхоьгара даьлларг нисдан йиш хиларх, баккхийчаьргара долург зуламе а ма доьрзу.\nБуьйсанна йоьдучу машенах вота етташ дог1учу дог1ано долчун т1е а сагатдора.\nХьажахь, х1ара кегийрхой-м, хьанор бу, жимчохь х1окхуьнгахь ца хилла кхетам болуш а, лела хууш а.\nТкъе пхи шо хьалха, х1ара санначу гуьйренан ц1емзачу буса дара иза а. Х1инца кхарна х1оьттина киртиг яра – йоь1ан да реза вацара захалонна. Т1аккха езачо ша араер ю элира. Йиллина хан т1екхечира. Дагна езарг хьеялайоьлча сагатделла, шен доттаг1ий машенахь а битина, кертал дехьа а ваьлла, бешахула тебаш йо1 ехачу ц1ийнан коре г1оьртира х1ара. Чиркх байина бара.\nЦу минотехь кор деллалуш а хезна, ша волччохь б1аран стоммачу г1одах д1аийна, са оззийнчохь д1атийра безамо хьалхатоьтту къонах. Беш хадош д1ахьаьдира ший а, амма гена ца делира…\nБертаза йоьдучу йо1ана дицделлера шен дас бешахь г1у яьккхина хилар.\nХ1инца таллархочо ижуна биллинчу гурахь санна ший а г1орасиз доьхна хьийзара готтачу г1у чохь. Орца доьхийла а, я г1ара-тата йоккхийла а дацара. Цхьадика, меже ца каглуш дисира, амма цу чуьра хьалавалалур ву бохург аьттехьа а дацара.\n– Вай х1инца х1ун де?! – дукхахдерг б1аьргашца хаттар дира кхераелла яхьийначу езаро.\n– Цкъа хьо хьалаяла, новкъахь лаьтташ шиъ к1айн «Волга» ю, ахь сан накъосташка хилларг дийца, цара суна г1о дийр ду…\n– Сан коьшкала яла… Хьалхе-м дара х1ара, делахь а, мацца цкъа хаориг хилча, тховса дуьйна хуьлуьйтур вай иза! – иштта, шабаре ваьлла забар ян г1ертара нуц хила араваьлларг а.\nНускал, дош ала а кхиале, доттаг1аша кхин хаттар доцуш, мох санна дадийна марзхошка доссира. Кхераяларо, йохаро дагар хьаьдда, хоршано йегайора йо1. Йоьлхучура ца соцуш нускал дайча, шекбевла доттаг1ашна т1ебирзира к1ентан гергара нах:\n– Йо1 х1унда йоьлху? Бертаза ялийна аш?\n– Ца ялийна, – боьхна хьийзара вуьш.\n– Ца хаьа, вукху машенахь хила везар-кх, – кхин а буьйхира вуьш. – Нускале хаттийша, цунна дуьхьал вахара-кх иза… бешахула…\n– Хьуна гирий иза? – «ах1и» декъа даханчу нускална гуо бинера массара.\nНакхармозийн вой доьлча санна чохь йоккха г1овг1а елира.\n– Х1ей, 1овдалш, цо муха дуьйцу вайга хилларг? – мохь белира цхьаьннан.\nЧохь хаттаре тийналла х1оьттира.\n– Мотт бастийта цуьнга цкъа! Тентакаш!\nДадийна деана хи чохь зока нускале д1акховдийра. Иехь хетта моттуьйтуш сетташ 1ойла дацара, дукха сиха дерзийра дайн шира 1адат.\n– Мала,.. – ц1елла яйна, к1айделлачу балдашца халла къурд а бина:\n– Г1у чу воьжна… – аьлла, юха а 1анадахара нускал.\nДоттаг1ий сихонца д1алилхира…\nНуц-м вара, орцанах дог а диллина, хотташа а вуьзна, серсаш дог1учу дог1ано ваша а вина, милла вала, церг т1е церг ца нислуш, д1акхоьссана к1еза санна тебна 1аш.\nАсхьаб и йоьхна буьйса дага мосазза йог1у х1инца велахь а, цкъа а йицлур яц х1етахь йиъна шело а, ша ишттачу хьолехь волуш 1уьйре т1екхачаран хилла бала а, и 1уьйре ца гайта цу буса ша Деле шена ехна 1ожалла а.\n– Ваши, схьакхечи вай, кхузахь сацаехьа! Тхо хье ца ло хьуна!\n– Со сиха вац, шайн г1уллакх де аш! Дала аьтто бойла!\nХ1орш схьакхаьчна меттиг х1ара веха куян яра. Эцца, дехьа урамехь ю кхуьнан х1усам а. Х1ара хьевелла бохуш саготта хир бу чуьранаш. Х1уммаъ дац, сагатдайта…\nАмма х1инца 1уьйранлера оьг1азлонца яцара-кх и ойла а, яппарш а. Шеквийла воьллера шен амалех, леларех.\nЛатийна сирник бете хьушшехь корехула гинчо дукха цецваьккхина, бага йоьллина цигаьрка легашка иеккханза висира Асхьаб. Нускалан кеп х1иттош, к1айчу йовлакхца юьхь лечкъош машенна т1еялориг … кхуьнан йо1 яра. Сов баьллачу та1амо корта хьовзийра ден. «Хьий, шайт1а-я1! Иммансиз! Ас… ас легаш 1уьйдур… настарш кеггор… корта тусур…», – кхерамаш тийсар юкъахделира цул т1аьхьа гинчо. Нускал ара а даьккхина, хаза куьг а лестош хьеший новкъа бохург кхуьнан чуьраниг … йоь1ан нана! «Ас ший а …ший а текхор ю-кх и шиъ!»\nКхид1а дерг г1енахь санна чекхделира. Асхьаб машен чуьра ара а ца иккхира, зуда я йо1 а ца текхийра. Иза ша волччохь, коьртара куй та11ош хьаьжа т1е а оьзна, «тап» аьлла 1адда 1ийра. Кегийрхоша аьллачу метте нускал д1а а дигира.\n– Ваши, Дела реза хуьлийла хьуна. Къинт1ера валалахь тхоьгара ларамза а ца товриг даьллехь. Х1ах1, д1алацал, ваши, диканна даьккхийна хуьлийла, – олуш, шега кховдийна ахча а схьаийцира.\nХ1ара-м къинт1ера дера велира. Муха ца волу? Нийса некъ шега кховдийча мах хадо ца хиъна волу х1ара къинт1ера ваккха х1ун дара?\nХ1инца, кегийчу наха вийцинчу цхьана йоь1ан сонтачу вежарех воьлийла а ма ду кхуьнан?!\nКхаьрдинарг т1едог1у бохург х1ара ду-кх.\n«Валлах1и, ваши… наггахь баккхийчара лелочух тхо кхета-м ца кхета хьуна…»\nУьш муха кхета, шайн сонталлех х1орш шаьш а кхеташ ца хилча?\n«Тхоьгара сакхт лоьху, шайн сакхт гучохь а ца хуьлу…»\nЭх1, ма бакъ луьйш вар-кх и жимха!\nХ1ара вир санна дуьхьалаваьлла ца хиллехьара, хила ма деззара захало т1еэцна хиллехьара тховса хилларг хир ма дацара.\nЦкъа а дуьйца хезна х1ума дуй х1ара ткъа: дас ша йо1 маре иецна вахана бохург!!!\nМашен д1а а х1оттийна чоьхьавелира Асхьаб. Х1усамдена дуьхьалхьаьдира х1усамнана. Йилхина б1аьргаш бу ц1ийбелла, маттана тийсалуш, хьацарк1ур хилла дийца г1ерта иза хилларг. Аьшпашца поппар кегош йоллу-кх.\nКху хьере хьаьвзинчу буса г1елвелла, Асхьаб везза маьнги т1е лахвелира.\n– Дитал х1инца, ма ел г1овг1а, – куьг ластийра цо. – Нанас йо1 хаза новкъа а яьккхи, дас кет1а кхаччалц д1а а кхети, сом-ком а хили. Вайшимма-м, хьанор, хила ма-деззара д1акхийхьи дайн 1адат…


Москва, Эльджаркиев вийна меттиг\nЭкстремизмца къийсам латторан центран ГIалгIайчуьрчу декъан куьйгалхо, лецначу нахана ницкъ барца вевзаш хилла Эльджаркиев ИбраьхIим вийна стаг Нохчийчохь къайлаваьлла. Цунах лаьцна яздо Baza телеграм-канало.\nЦуьнгахь болчу хаамашца, Лахьан-беттан 4-хь полисхо Эльджаркиев а, цуьнан ваша а вийна 2 де даьлчул тIаьхьа и стаг, таксица Внуково аэропорте а вахана, кеманца цIавирзина.\nТалламхоша юьхьарлаьцна йолу коьрта верси ю стохка ГIуран-беттан 31-хь БелхароевгIеран доьзалера ИбраьхIим верна бина бекхам бу иза аьлла. Baza телеграм каналан авторша дийцарехь, Эльджаркиев вийна стаг Нохчийчу вахаран бахьана ду Белхароев ИбраьхIим цу республикан куьйгалхошца гергарло лелош хилла хилар.\nЧIагIдарехь, полицино таллам бина Внуково аэропортехь камераша дIаязйинчу видеошна. Царна тIехь гучуваьллачух тера ду, Эльджаркиев верна бехке ву аьлла шеко йолу стаг. Кеман тIе хууш цо пайда эцна харц кехатех.


Путина деза къамелаш дахь а, санкцеш шайн «болх» беш ю\nМехаш бесташ бу Оьрсийчохь\nКремло Украинера ГIирма дlаяккхарца йолийра пачхьалкхаша Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яха. Массо а тайпа юкъаметтигашкахь лела уьш тахана. Путин Владимира пачхьакхана кхераме яц боху уьш. Амма цкъа а ца хилла мах бу долларан а, еврон а Оьрсийчохь. Бесташ лаьтта кхачан, духаран, ягочун мехаш...\nОьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яхаза йисина пачхьалкхаш оцу таIзарна тIетайначел а кIезиг юй-те аьлла ду сурт таханенна. Iамерка а, Европан Берта юкъабогIу мехкаш а боцуш, цаьрца цхьаьна санкцешна тIетайна кхин оццул экономикан, финансийн, тIеман блокашкахь боцу мехкаш а.\nЕвропан а, Iамеркан а, цхьана декъанна, Азин а континенташкарчу пачхьалкхаша совцийна Оьрсийчоьнца лелла гергарлонийн дуккха а агIонаш, дихкина цигарчу цхьамогIа банкашна, фирманашна, компанешна экономикан, финансийн юкъарлонаш лелон. Массийтта бIе Оьрсийчуьра хьаькам ву пачхьалкхан дозанал арахьа персона нон-грата кхайкхийна.\nИ дерриг а цхьана а кепехь новкъарло еш дац шен пачхьалкхана, Оьрсийчоьнан хIумма а ца дов Iамеркано я Европано цунна букътохарх, баьхна кху беттанашкахь президента Путин Владимира шен куьйгакIелхьара 150 миллион адам тедеш, цаьргахь патриоталла кхиош.\nКху денойн ду цо дина хIара къамел а. Цо дуьне бехкедо Оьрсийчоь кхетамчу ялон гIертарна. Долларна а, еврона а дуьхьал ца латталуш, оьрсийн сом цкъа ца хиллачу барамехь лахдалар, дужуш латтар а ца гуш санна дуьйцу цо.\nПутин: «Санкцеша тхуна, кхеташ ду, новкъарло йо. Зен дан гIерта вайна оцу санкцешца, вайн кхиар лагIдан, политикехь, экономикехь, синбахамаллехь вайн лахдан, аьлча а, дахар эшаме дига.\nАмма резерваш тоьаш ю халкъан валюта шен боларехь кхаба. Суна ца го кхузахь цхьа а бохаме хийцамаш хир болуш. Тешна ву, мехкдаьттан мехаш дIанисбаларе терра, дIанислур ю халкъан валютан курс, соьман курс».\nОьрсийчоьнан лаккхарчу тIегIанахь иштта дуьйцу. Путинан даггара ву Кремлна гонаха болу Iилманчаш-экономисташ, цхьаболу финансисташ, политикаш, политологаш. Церан кхетамехь, Оьрсийчоьнан халкъ цкъа а ца хиллачу кепара тешаме ду Iедална а, реза ду пачхьалкхо йохучу гIулчашна а, шен дахарна а.\n...Ткъа иштта дуй-те? Иза вуно шеко кхуллуш ду кху деношкахь къаьсттина. Оьрсийчохь цIеххьана ах гергга лакхабевлла сурсатийн, кхачан, духаран, кхечу йохк-эцарехь лелачу аьттонийн мехаш.\nМасала, Нохчийчоьнан базаршкара, туьканашкара мехаш бовзийтира Маршо Радиона телефонехула маьI-маьIнерчу массех вахархочо. Цхьабосса лакхабевлла уьш, Веданарчу Яхитас бахарехь:\nЯхита: Базара мехаш иштта бу...\nПачхьалкхан президентехь Путин Владимирехь юьсу дахаран хиндолчух дегайовхо. Ткъа иза вуно шелъелла хаало нахалахь, иза гуш ду Оьрсийчоьнан гIаланашкахь, ярташкахь бахархойш леткъарца.\nДахар хьолах, кхьууш лаьттачу мехех, кханенах болчу тешамах а лаьцна шега дийцар дехча, иштта йовзийтира шен дог-ойла Соьлж-ГIаларчу Ахьмада.\nАхьмад: Хьолахойн хьал ца эшна...\nОьрсех болчу сепаратисташа Украинехь балелаьцна цхьа мохк дIа а лаьцна, цул тIаьхьа цигара кхечу махкашна, Малороссия аьлла цIе а тиллина, уьш а Оьрсийчоьно шена чуийзо болийча юкъаяьхна санкцеш Iамерко а, Европано а.\nПутин Владимирна а, цуьнан гонна а цхьа некъ бен ца буьсу – геополитикехь Оьрсийчоьонах агрессор цаяр, дуьненара дуккха а лидерш санна, баккъал а шен къомана пайдейолу и къам даха хааде политика хьалхаяккхар.\nИза цо ша ца дахь, халкъо цуьнга дайта деза аьлла а хета Оьрсийчоьнна духьал санкцеш хIиттийначу мехкашна.


Маца гучуер ю Соьлж-ГIалахь Кадыров Ахьмадан цIарх кIошт?\nЧиллан-бутт 26, 2020\nХIокху материалан автор ву Кавказ.Реалиин коррепондент Саидов Тимур\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Соьлж-ГIаларчу кIоштийн цIерш хийца еза аьлла хьахийнарг кхетарца а, къобалдарца а тIеэцна Нохчийчохь.\n"Соьлж-ГIалахь ю 4 кIошт «Октябрьский», «Старопромысловский», «Ленинский», «Заводской». Дукха хан ю йоцу, масала, Заводан кIоштана цIе елла махекдаьттан а, химин а гиганташ-заводаш. Нохчийчохь хиллачу тIемаша йохийна уьш. Яц шира мехкадаьттан пхьоьланаш (промыслаш). Ткъа революцин баьчча а, ЦIен Октябрь а дIабахана йицйинчу селхане. Хьалхо ас декхарелахь йира республикан куьйгалхочун а, Iедалан а администраци, Iилманчаш а, юкъараллин жигархой а юкъаозош, кIошташна керла цIерш тахкарна тIехь болх бан", - элира Кадыровс.\nЦхьана кIоштан цIе тилла мегар дара элира Кадыровс, уггар вевзаш а, лоруш а волчу нохчочун Шайх Мансуран сий деш, бохуш вара Кадыров.\nКIоштийн цIерш хуьйцуш масал санна хьехочерах шолгIаниг ю ШолгIа дуьненан тIом боьдуш гӀараваьллачу нохчочун Советан Союзан турпалхочун, 1945-чу шарахь Стигалкъекъа-баттахь (май) Эльба хин йистехь уггар хьалха бертахошца америкахошца цхьаьнакхеттачу полковникан Висаитов Мовладан цIе.\nЦу шина цIарна дуьхьал болу нах дукха хир бу аьлла ца хета нохчашна юкъахь. Хаттар кхечунах доьзна ду. Иза доьзна ду Соьлж-ГIалан юккъерчу Ленинан кIоштана Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIе тилла езар аьлла маца а, хьа а хьахор ду бохучух.\nКIезиг хир бу шеко йолуш Соьлж-ГIалин кIоштийн цIерш хийца еза аьлла долийнарг Кадыровн сий деш цу гIалан юккъера кIошт цу стеган цIарах хилийта Iалашо йолуш дара бохучух.\nСоьлж-ГIалара вахархо, муниципалан белхахо А. Ризван тешна ву, Шайх Мансуран цIе харжар нийса дара бохучух. Иза схьаваьлла тахана Соьлж-ГIалана дакъа долчу Алдара. Висаитовс дешна хилла Нохчийчоьнан коьртачу гIалан кооперативан техникумехь. Цу бахьанца нийса хир дара аьлла хета Ризванна, кхин йолчу кIоштийн цIерш а Соьлж-ГIалин историца боьзначу нехан сий деш техкича.\nДелахь а, цхьаболчу наха сагатдо кIоштийн цIерш техкинарш заманашкахь дуьйна схьа вайн къомо лору нах хир буй те бохуш, Iедалхойн а, халкъан а турпалхой бу бохучу нахах йолу ойла цхьаьнайогIуш ца хиларна.\n«Къам доьхкина цхьа нах базбийр бу юха а». Хуьйцуш ю Соьлжа-ГIаларчу кIоштийн цIерш\nЦарах ву Соьлж-ГIаларчу цхьана кIоштан администрацера белхахо Л.У. "ГIалан кIоштийн цӀерш хийцар дукха хенахь дуьйна дан деза хIума дара, амма Нохчийчоьнан куьйгалхочо хьахийначерах массо а къобал еш яц дукхаха болчу нохчаша. Иштта, масала, Соьлж-ГIалан 35-гIа а, 56-гIа а ши дакъа цхьаьнатоьхна цIе тиллина волу Чермоев Орцу хьахийча ассоциаци кхоллало Кадыровца: иштта бакъ тешамца гӀуллакх дина цо Оьрсийчоьнна, цу кеппара къизаллица, 2000-гIа шераш дуьйладелчхьана ша Кадыровс иза деш ма хиллара.\nЦуьнца цхьаьна Нохч-ГIалгIайн Республикан (ЧРИ) Лаккхарчу Кхеташонан сацамца тиллина йолу, шеко а йоцуш, Нохчийчоьнан а, ткъа иштта ерриг Кавказан а исторехь турпалхочун Шайх Мансуран цIе юха ца ерзийра цхьаъ бен Нохчийчохь йоцчу аэропортана", - бохуш вара иза.\nГерманерчу нохчийн диаспоран векалш Сидашев Салахь а, Агиев Ризван а саготта бу, "турпалхой" бу боху нах дукхах болчу нохчашна хетарш ца хила мегаш хиларна. Дагадоуьтуш аьлча, таханлерчу Нохчийн Республикан куьйгалхочун ден а, цуьнан юххерчу нехан а сий деш цIерш техкина урамашна а, аллейшна а, маьждигашна а, тIешна а, паркашна а, иштта кхин дIа а, яздо Кавказ.Реалиино.


13 шо колонехь даккха хан тоьхна Захарченкона\nПресненски кIоштан кхело оршотан дийнахь бехке леринчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан полковник Захарченко Дмитрийна 13 шо зан тоьхна колонехь луьрчу хьелашкахь яккха. Иза бехке лерина кхаьънаш эцарна а, бакъ-кхел ярна новкъарло ярна а.\nЗахарченкона тIедожийна 117 миллион сом гIуда такхар. Цунна иштта дихкина маьршаваьллачул тIаьхьа пачхьалкхан органашкахь шина шарахь болх бар.\nБехкбиллархоша дехнера Захарченкона 15 шо луьрчу хьелашкахь колонехь даккхар а, 500 миллион гIуда а тохар а.\nЗахарченко вара Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн минисарллан экномикан кхерамазаллехула урхаллан хьаькаман когаметта. Цо шен Iуналлехь латтош дара ягорган а, энергетикан а комплексехь зуламаш дарца къийсам дIабахьар.\n2016-чу шарахь Гезгмашин-баттахь Захарченко лецира. 2017-чу шарахь ГIура-баттахь инарла прокуратуро иск яларца кхело дIабаьккхира цуьнгара а, цуьнан доьзалера а бахам – 8 миллиард сом а, маситта петар а, 4 машен а.


ГIуран-бутт 11, 2016\nДаима а санна, оьрсийн ницкъан форпост хилла лаьттачу ХангIала дIа а гулйина, бусалба Iедалехь тоба а дайтина, шортта доIанаш а дина, нохчийн тIемалойн тоба дIахьажийна Шема. Иза мел пайде ду нохчийн къоманна?\n"Шаьш стенна ца боьлху "гIазот даккха"...\nХмеймимера Кремло шен бомбанаш, ракеташ шемахошна тIееттачу тIеман кеманашна хадан хьажийна боху нохчий официало. Ткъа Нохчийчоьнан муфтина я ца хаьа, я бакъдерг цо ларамза Iорадаьккхина - Межиев Салахьа цаьрга дийцинчуьнга ладоьгIча, уьш ДАIИШера а, Асадна дуьхьаллаьттачу оппозицигара а цIийла керчаш лаьтта Алеппо яккха бахана.\nМежиев: "Шуьга тоба а дайтина, негат дойтур ду. И дайтале шуна цхьа х1ума дагадаийта воллу со. Шу дIадоьлхуш йолу меттиг, Шема олу цунах. Вайн жайнийн маттахь "Хьалим" олу цунах, вуьшта - "Алеппо" олу оьрсийн маттахь.\nШен заманчохь Халид бен Валидо схьаяьккхина меттиг ю иза (Дела реза хуьлда цунна). Эзар тIамехь дакъалаьцна ву иза. ...И мохк бусалба наха ларбеш схьабеана бу. Тахнана Делан мостагIаша, шайтIанашана катоьхна цунах. Цара катоьхна ца Iаш, дехьарчу, шайн цIахь бу бохучу Делан мостагIаша а каетта, И мохк ларбан, Делан некъаца доьлхуш ду шу.\nIедалан шен Iалашонаш ю, амма вай бусалба ду, бусалба нахана муха хета шуна хаа лаахь, ошх1аду биллай, Делаца чIагIо ма йо шуна, Делан некъа тIехь доьлхуш ма ду шу, цхьа а шеко а йоцуш.\nЦундела аш ладегIа оьшуш дац шуна, юхахьежа оьшуш дац шуна. Вайн паччахьа дина къамел, бакъ ма ду шуна, вай кхузахь латтар санна, оцу Путине дехар ма дина цо, ша вахийтахь цига, ша сатуьйсуш вара-кх цига ваха, бусалба нах ларбан.\n"Тахана цхьаьнхьа дIа а хьовсийна, хIорш шайн бовхачохь" ... хIан-хIа, иштта дац шуна. ВаллахIи, цига баха сатуьйсуш, вайн паччахь ша коьртера дуьйна схьа, "цига боьлхучу нехан ма ирс ду" бохуш, оцу тайпа хьал а ма ду шуна. Цига гIо аьлча, гIур болуш дукха кIентий а ма бу шуна, цхьа а шеко а йоцуш.\nЦундела, боккха болх бу шуна арабаьккхинарг. Вай хIинца шахьадат а далош, тобаден дешнаш дахкийна, цул тIаьхьа гIазотан некъа тIехь негат деш дешнаш дахкор ду вай, Дала мукъалахь".\n"Дог лозу оцу берех"\nЦIен береташ техкина, пхьаьрсаш тIехь «тIеман полици» тIеяздина билзигаш йолу нохчийн кегийнах, Межиев Салахьа ир-кара хIиттабахь а, яьржинчу видеочохь самукъане ца го.\nУггаре хьалха Маршо Радионо теллира, муха го, муха туьду шайн махкахой Шема бахар Нохчийчохь. Кхеташ долчу бахьанашца, мил-мила а ца хIутту хетарг дийца, амма кху деношкахь лела юкъара ойла йовзийтира Соьлж-ГIаларчу яхархочо Амината.\nАминат: "Масийтта шо ду Шемара хьал нохчаша чIоггIа дог а лозуш, тIеэцна, хiоранна хала хета, социалан машанашкахь а дуьйцу, суьрташ, видеош а хьуьйсуш, Цигахь адам хiаллакдеш дог iийжа массеран а.\nКъийсалург геополитика ю, Оьрсийчоь, Iамеркан пачхьалкх юкъагIортар, бухарчу нахана дика хилахьара аьлла лелаш цхьа а агIо а яц - адамийн дахар лардан гIерташ хилча, охьа а хевшина, къамелца луьстур дара, барт лохур бара.\nХIинца кху Нохчийчуьра и бераш дIахьажош видео массанхьа а дIасаяьржина. Уьш шаьш бахана олуш хеза, амма цхьамма бахийтина ца хилча, уьш цхьатерра духарш а доьхна гIур бац.\nЦеран гергарчу нахалахь хьахош нисло, хьажахь, муха гIур бу ша санначу бусалбачу нахана дуьхьал лата, олий, ойла йора. Талла воьлча, тоххана, Советан Iедал долуш, ОвхIанистане хьийсабора эскарера, цигахь вийна олий, цIавалавора хийланиг. Уьш цхьана Iедалана балхахь я эскарехь хилча, шайн лаамехь бац.\nЦунах кхета, царех къа а хета. Суьрте хьажча а ду гуш, уьш шайн бахарх баккхийбеш а бац. ДIаэриг-схьаэриг, Деллахь, цхьаьннан нана елхор ю-кх, Дала Iалашбойла уьш. олий хеза. Шайн лаамехь, бусалба нахах лата лууш уьш бахана аьлла хеташ дукха нах бац.\nУьш полицера, кхечу iедалан структурашкара бу. Кху Нохчийчохь белхаш бац, цундела шайн доьзалш кхабархьама юкъагIерта-кх уьш. Цигара лаамза буьгу Шема а. Уьш шаьш-шайгара бахана хилча, герзаш а карахь, дозанаша а хедош, бохуьйтур а бацара, шайггара бахана бохучух тешшал нах а ма бац Iовдал... Царна башха бехбуьллийла ду аьлла ца хета, къа а хета, царех дог а лозу".\nШема йоьду нохчийн тоба Путина, пачхьалкхан коьртачу буьйранчас, хьажош а йоцуш, Кадыров Рамзана шеггара хьажийча санна дуьйцу дуккхаъчу прессехь. Цундела дукхахболучара Нохчийчоьнан администраторе бирзина а до шайн мах хадабен къамелаш.\nМаршо Радионо Малхбалерчу эксперташца къамелдеш а хезара ишта.\nМалхбалерчу эксперташа - Маршо Радионе\nШемара оппозиционер, Асад Башаран некъ емалбечех ву Москох хан хьош волу аналитик Ал-Хьамза Махьмуд. Шемахоша «ахлен ва сахIлен» ( марша догIийла шу) аьндоцчу ца яхийтина нохчийн тIеман тоба, боху цо.\nАл-Хьамза Махьмуд: «АхIлен ва сахIлен», аьлла, уьш тIеоьцурш, Асадан,режиман, оцу чалтачан агIончаш бен ма бац. ЦIерачу тIемалоша шаьш дуьхьалонан тIом балабо бохуш дуьйцу хIинца, цхьаболчу буьйранчаша хIинцале а кхайкхийна. Цара боху, дуьххьара Iалашонаш хир ю шайн тIелетаршкахь оьрсийн каппаш.\nЦхьаъ делахь, оьрсех оккупанташ олу, шолгIа делахь, цара режимна гIо до, маьрша нах а бойу Алеппохь а, кхечу гIаланашкахь а.\nДухьалонан тIом болабо аьлларг лаккхара тIеман говзанча-эксперт ву, Туркойчоьхь волу, иза инарла ву, Шемахь тIеман министран гIоьнча а лаьттина – Раххьал Ахьмад. Цо аларцана, буха ховшош, ницкъаш дIахьовсийначух тера ду.\nМаршо Радио: И нах цига хьовсор Iаьткъар дуй СаIуда Iаьрбийчоьнна. Кадыровца юкъаметтиг лаца гIерташ яцара иза?\nАл-Хьамза Махьмуд: «СаIуда Iаьрбийчоь дика ю Кадыровца, цунна гIодан а гIерта. Инвестицеш а хьийсайо Нохчийчу. Цо кхочушдийриг шена тIедиллинарг ду, иза маьрша стаг ма ваций. Иза Оьрсийчоьнан куьйгалхойн карахь инструмент ма ю.\nАс дагадоуьйту шуна, хьалхо йоккха исламан конференци хилира-кх Нохчийчохь, цо бусулба дуьненахь йоккха конфликт а эккхийтира. Стенна оьшу Кадыровна и тайпа дов эккхийта? Иза уггаре хьалха СаIуда Iаьрбийчоьнна духьал хIоттийна ма яра.\nИшта доллушехь, СаIудехь тIе а ма ийцира иза, цо барт ма лоьху цуьнца. Амма иза, гарехь, меттавогIур воцчух тера ду. Цундела, суна хетарехь, массо а Iаьрба мехкаш эгIа тарло цуьнца. ХIинца и ницкъаш Шема хьовсор а дуьсур дац саIудахошна ца гуш, иза жима хIума ма дац.\nБаккъал а хаттар ду Кадыровга, оцу хоттала иза стенна гIерта? Ша суннато хилча, эша а оьший цунна оцу хоттала гIерта. Ткъа Кадыров цигахь Асадна гIодан воллу. Дика ду, Оьрсийчоь пачхьалкх ю, цуьнан цигахь геополитикан интерес ю. Ткъа хIара? Хаац суна-м, нахана хуур ду-кх, нохчийн къоманна шена хуур ду-кх. Суна хетарехь, цунна тешнабехк хилла, иза шена зуламна лелаш ву».\nКхечу экспертна, Москох Лаккхарчу экономикан школехь политологи хьоьхучу ал-Къалъюби Рамис, мисархочо, нохчий Шема бахийтар шашах ца нисделла, Кадыровс дуккхаза а бехира, шена цига шен ницкъаш хьовсо лаьа, боху. Амма нохчийн тоба Iедало хьажийнехь, иза цхьана статусехь хир ю, ткъа ца хьажийна ша Iедало бахахь, уьш шайггара тIаме бахана лаамхой хуьлу, цаьргахь да хьоьгу хьал а хир дац, боху Къалъюбис.\nАл-Калйуби Рами: «Нохчий Шема бахийта беза аьлла кхоллабелла лаам, иза дуьххьара бац. Хьалха а хьахийра иза Кадыров Рамзана, Оьрсийчоьно Шемахь тIеман операци йолочу муьрехь. Нохчийн тобанаш лаьттахь тIом бан хьовсо шаьш кийча ду, нагахь санна ТIеман буйранчас Путина омра дахь, элира цо хIетахь. ГIашсалтий бара буьйцурш.\nНохчийн тIемалой, уьш лаккхара тIеман корматалла хиларца бевза. Ала дац, информаци яцарна, цара цигахь хIун лелор ду, уьш мел бу, муьлхачу меттигашкахь.\nНагахь санна дIахьовсийнарш лаамхой, шайггара баханарш белахь, уьш кхелхича царех жоп лур дац Оьрсийчоьнан Iедало, я халкъо а хоттур дац. Эскархо вийча, тIеман министралло даздой тIеоьцу, ткъа шеггара, шен лаамехь ваханарг вийча, пачхьалкхе цхьа а претензеш хуьлийла дац. Иза цига цхьаммо а ницкъаша вахийтина вац».\n"Вайн тIом бац иза"\nМел-мухха а делахь а, кегийнах тIаме хьовсорах уггаре хьалха хуьлу дика а, вон а, жимчу нохчийн къомана ду. Муха го, къоман цIарх даккхий къамелаш а деш, Шема уьш хьовсор шайна нохчашна? Жоьпех яьккхина ю кху деношкахь Фейсбук, Одноклассники, Вконтакте, Твиттер, Ватсап.\nМаршо Радиоца, шен цIе цо хийцичхьана, къамел дан реза хиллачу я партехь а, я политикехь а воцчу говзанчас-эксперто дуьйцург догIу социалан зIенашкахь нохчашлахь яьржинчу ойланашца. КIезиг бу Шема «кадыровхой» бахаро къам сийлахь до аьлла хетарш.\nЭксперт: «Вайн тIом бац иза, вай жима халкъ ду. Вайн тIемаш - вайн чохь берш бен а бац.\nЦкъа делахь, цигарчу нехан шайн куьйгаллехь ву бохучу оцу Асадна дуьхьалбовла бакъо яра, хIунда аьлча, иза а, цуьнан да а мохк шайн дола а баьккхина лела тIех дукха зама ю, шемахой маьрша а бацара церан куьйга кIелахь.\nШолгIа делахь, Путина цигахь бомбанаш а етташ бен и тIом дуьнено тIелоцуш а бац. И вайна бомбанаш йиттина кеманаш, кеманхой хила а там бу нохчаша хIинца ларбийр бу бохурш. Я цара байаза бисинарш байийта хьовсийна хила а тарло. Цхьана а агIор нийса дац нохчий цига бахар.\nБайIат дина, Путинна динехь а, хьанна а динехь а, зуламе омра делахь, иза кхочуш ца дан пурба ло Оьрсийчоьнан низамаша, дуьненан низамаша а ло изза бакъо.\nНохчий хIунда г1ерта цу юкъа, вайн хIун бала бу?\nАмма бакъду, со цец ца ваьлла. Оьрсийчоьнан Нохчийчоьнна тIехь толам баккха, долаяккха аьтто белира цхьаболу нохчий нохчашна дуьхьалбовларца. Нохчийн куьйгашца охьатовIийна ма бу нах вайн цIахь.\nНохчашна дуьхьал тIом бинчу цара стенна ца беш бу тIом цига а бахана?!"\nЗакаев Ахьмад: Шаьш стенна ца боьлху "ялсамане яккха"?\nМуха го Шема, дехьа – ДАIИШ-ан могIаршка, сехьа – Асадан агIо лаьцначу Путинан экаршка, Кадыровс нах хьийсор даймахкана юьстахарчу нохчийн политикашна. Ичкерин дозанал арахьа, тховкIелонехь долчу Iедалан лидеро Закаев Ахьмада мах хаддош емалбо оцу хьокъехь децIера Кремлан верасаш.\nЗакаев: «И видео гичхьана, вас хилла суна. Деши санна к1ентий буйла уьш го видео хьаьжча а. Лаамехь уьш цига ца боьлхийла а гуш ду.\nГуттара а санна, вайн нохчийн доьналла, майралла хьалха а туьйсуш, царех шайна дивидендаш эца лууш нах махкахь хилар - иза а дац вайн исторехь дуьххьара. Тахана цаьрца лелориг нохчийн историно гегдийр долуш а дац".\nЗакаев Ахьмадна хетарехь, нийса бац Шема лела нохчий, я Ислам толадо шаьш бохуш, ДАIИше хIиттина эгарш а, я Асад кIелхьараваккха баханарш а. Шина а декъо ишта а кхин ирс хьоьгуш а доцу цIера шайн къам дакъаздоккху цара.\nЗакаев: "Цигахь гIазот доцийла а хаьа царна, бусалба нахана дуьхьал тIемаш беш кхелхинарш, дехьаранаш а, сехьаранаш а, уьш ЖоьжахатIе гIур буйла а хаьа царна. Иштта ду динехь хьаьжча.\nДуьненан низаме диллича а дац яц нийса я важа агIо а, я хIара агIо а. Вайн къоманна беш эшам бу иза. ДIахьийсораш, шина а агIор нах дIахьийсораш, уьш Москох бу - ФСБ-но цхьаберш, хIинца санна, Iедалан цIарх - вуьйш.\nДийриг хIун ду? Луьрачу шина тIамера даьлла къам, цуьнан тIекхиина чкъор юха а хIаллакдар ду-кх. Нохчийн къоман кхане дIахадорхьама".\nСоциалан машанашкахь нохчашкара хезаш йолу, Шема нохчий хьийсорах кхин цхьа ойла а къадийра Ичкерин лидеро Закаев Ахьмад. Оццу деза цига вахар дуьйцуш хилча, ша къона а волуш волу муфти Межиев Салахь стенна ца воьду гIазот даккха, я лаамо дог хьоьстуш бухавуьсуш ву цо боху Кадыров Рамзан стенна вац Асадан-Путинан могIаршлахь ша леташ, хоьтту Закаев, ша ло жоп а.\nЗакаев: "Цигахь дериг гIазот а хилча, Эхарна уьш кечамбеш а хилча, нохчийн къомаца кху дуьненан хIума шаьш ма къийссара, шаьш еш йолу дашо гIаланаш, шайгара дуьненан хьал - уьш санна, къовса а къевсина, оцу Ялсаманенна а цара хьалхе йоккхур яра. Царна хаьа иза Ялсамане йоцийла.\nШайн доьша шайна тIехь лаьттачуьнга дIа ца хададайта, кегий нах Шема а хьийсош, хIаллакбеш бу. Ша гучуваьлча, пхи эзар дIаведира тIамехь бохуш, ша шех туьйранаш дохург а ца воьду цига тIаме, имам ваьлла лела муфти а ца воьду, цaра дIаоьхуьйтурш кхин нах бу, бац ур-атталла шайн гергарнаш а.\nЦеран хьожа-мода йолу стаг цхьа а вац боьлхучарна юкъахь, я хир а вац. Дерриг дIадоладелчхьана цара хIаллакйойтург къоман тIум ю. Доьналлица болу нохчийн къонахий бу цара бойуьйтурш кху тIаьххьарчу 25 шера чохь. Цигахь хинберг дика болх белахьара, уьш шаьш гIур бара цига, амма уьш гIур-м бац".\nЧухьажа куьзга а доцуш...\nОьрсийчоьно биъ тIом бина Путин Кремлехь волчу юкъанна. Оцу беа а тIамехь жигара пайдаэцна нохчех, хьийсийна шен цIарх нах байа нохчий. Олуш ма-хиллара, царна цIий а догIуш, вайна шура а йогIуш лаьттар дац даима а.\nНохчийн къомо хIинцале а ду шен некъех жоп луш дуьненна хьалха. Цхьа зама хьалха, иза ша Iалашдархьама, оьрсийн эскаршца тийсалучу тIамехь къонаха къам, майра къам, яхь йолу къам дина дуьйцура массанхьа а. Ткъа Кремлан дуьхьа ша-шен хIаллакдан доладелча, шен доцу сибаташ, хийрачу нахера церан дине болу хьежамаш тIеэца доладелча, нехан тIемашка леста доьлча, цIе йожа юьйлира.\nНохчийн къам тахана чухьажа куьзга доцуш дисина. Ца карадо цунна шен куц тодан васт я кремлхочун Кадыровн политикехь а, я шен карара яьккхина маршо меттахIотто хьаьгначу политикийн леларехь а.\nТкъа хууш-м ду, тахане йоцчохь кхане кхоллалуш йоцийла.\nТеррорхо ву аьлла, бехке вечу нохчочуьнца йоьзна тоба лаьцна Германехь\nТIемалой болу меттиг юьйцур ю айкханчаша\nШемарчу конфликтах дуьненаюкъара кхоалгIа тIом хиларна кхоьру оьрсий\nОьрсийчоьно Шемин кеманашна ягорийг латтайо\nКадыров Рамзан: Нохчийчохь яц "Малхбале" а, "Малхбузе" а батальонаш


Нейдерландаш -- ХIаагера саммит, Заз24, 2014\nГIирма дIалаьцначул тIаьхьа Украинера хьал чолхе даккха гIертахь Оьрсийчоь экономикан халонаш хьалха хIуттур ю аьлла Москох варе йина G7 олучу пачхьалкхин тобано. Цу хьекъехь леррина дIахьедар дина цара ХIаагехь Оршортан дийнахь хиллачу зарратан кхерамазаллехула йолчу саммитехь.\nХIаагехь зарратан кхерамазаллах лаьцна хаттарш дийцаре дан гулбеллера Джи7 олучу тобанна юкъайогIучу пачхьалкхийн куьйгалхой. Хууш ма-хиллара цу клубана юкъайогIуш ю Канада а, Франци а, Германи а, Итали а, Япони а, Британи а, Iамеркан Цхьанатоьхна Штаташ а.\nКоьртачу декъана G-7 дийцаре деш ду экономикан хаттарш. Амма Оршотан дийнахь ХIаагехь хиллачу саммитехь дийцаре деш дара зарратан кхерамазалла латтор.\nТкъа цу юкъана дийцаре дина коьрта хаттар дара Оьрсийчоьно Украинин ГIирма дIалацар а, цуьнан тIаьхьалонаш а. G7 емал йира Оьрсийчоь дуьненаюкъара бакъо а йохош ГIирмана аннекси ян гIертар.\nСаммитан декъашхоша дIахьедар дира Москохо курс хийццалц G-8 тоба санна цуьнца юкъаметтигаш лелор яц шаьш аьлла. Иза ду Мангал-баттахь Сочехь хила езаш хилла G8 саммит хир яц бохург. Цуьнан метта хир G7-н саммит хир ю оццу баттахь Брюсселехь.\nХIаагехь Оьрсиийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс тIе ца дитира G8-нна бойкот яр.\nЛавров Сергей: "G8- лаьцна аьлча, гой шуна, G8 официалан йоцу клуб ю. Цу юкъахь хила цхьаммо а документаш ца ло. Цундела цу юкъара цхьа а дIавоккхийла дац. G8 шен мисси кхочуш йина хила мегаш хьал хIоьттина а хир ду... Иза ду баккъалла а нахана хеташ дерг. ХIунда аьлча G20 кхоьллинч хьана, цигахь дийцаре деш ду карарчу хенахь дерриг а экономикан а, финансийн а хаттарш".\nХIаагехь зарратан саммитехь Лавров цхьанакхийтира Украинин арахьарчу гIуллакхийн министрца Дешитца Андрейца. Цхьа бутт хьалаха оьрсаша ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа Оьрсийчоьнан а, Украинин а оццула лакхара Iедалан векалш цхьанакхетта бацара. Лавровс юха а дIахьедар дира Украино шен низамаш хийца деза регионашна мелла а шуьйра автономи а луш аьлла.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Инарлан ассамблеяхь Украино шен дIахьедар даржийнера Оьрсийчоьно ГIирма шех дIатухуш цу ахгIайренехь дIаяьхьна референдум къобул еш яц шаьш аьлла.\nОршотан Iуьйранна Оьрсийчоьнан эскараша Феодосехь, штурм а йина, дIалецира тIаьххьарчерах йолу Укаинин ГIирмера тIеман объект. Цул сов, оьрсаша тIелатар а дина, герзаш а кхуьссуш, дIалецира Украинин тIеман хIурдан кема. Вийна-ваьккхина стаг ву-вац хууш дац.\nУкраинин ханна волчу президенто Турчинов Александра парламентана хьалха вист хуьлуш хаам бира ГIирмера дисина шайн эскарш арадаха сацам бина шаьш, эскархошна цигшахь биса кхерам болун дела аьлла.\nОршотан дийнахь Маршо Радионна интервью луш Швецин арахьарчу гIуллакхийн министро Билдт Карла элира, Оьрсийчоьно кхин дIа Украинехь хIун лелор ду хууш дац аьлла.\nБилдт Карл: "Вайна ца хаьа мел гена яла дагахь ю Оьрсийчоь Украинехь. Тхоьга кхочуш хаамаш бу, оьрсийн эскарш дозане тIеозийна хиларх лаьцна. Цхьадолу хIуманаш а ду Оьрсийчоьно деш тхан билггала сагатдойтуш. Тхоьгахь хаамаш бу цара Украине зуламаш дан шайн нах оьхуьйтуш бу боху. Вайна ца хаьа мел гена яла дагахь ю Оьрсийчоь. Суна хетарехь, вайна гуш ерг юьхье бен яц".\nОршотан дийнахь 50 ОБСЕ-н цIарах тергамхо кхаьчна Украине. Верриг а цига хьажор волуш ву 100 стаг. Цара шайн тидамехь латтор ду коьртачу декъана Оьрсийчоьнан дозанца йолчу алссам оьрсий бехачу кIошташкара хьал.\nОьрсийчоь Украинехь сацон кхерла санкциш кхайкхо кийча ю G7


Кадыров: "Тхо долчу дуьйла, Iамеркахой!"\nНохчийчу бахка луучу туристийн чот янне яц бохуш, дIахьедарш дина Iедалан урхалхоша.\nКадыров: "Тхо долчу дуьйла, Iамеркхой!"\nНохчийчоьнан исбаьхьаллех, лекхачу лаьмнех, шийлачу шовданех, томехьчу хIаваэх, беркатечу адамех иллешкахь а цхьаьна дуьйцура даим, цундела башха цецволийла а дац, тIаьххьарчу шерашкахь махкахь туризм жигаръяларх.\nМеттигерчу зорбанаша а, Iедало дийцаредо дахначу шарахь схьаоьхучу туристех юьзнера республика бохуш.\nКадыров Рамзана чIагIдарехь, цхьацца-шишша баьхкинарш цалерича, 80 эзар тобанашкахь туристаш хилира стохка республикехь.\nЦарна уггар езаеллачу меттигех ю боху цо Соьлж-ГIала, Устрада-ГIала, Гуьмсе, Бена, Къоьзан Iам, Шуьйта, Шарой, Итон-Кхела, Ведучи. Цхьа могIа тобанаш кхаьчна Нашха а, бохуш дуьйцу мехкан куьйгалхочо социалан машанехь.\nДоккхачу декъанна, туристаш бара Москохара, Петарбухара, Карелера, иштта кхечу регионашкара а.\n«Тхан лаам бара, Оьрсийчуьрчу мехкашлахь Нохчийчоь туристашна лерина хьелаш а кхуллуш, тоян, кхио», яздо Кадыровс.\nГарехь, Iалашонаш кхочушхилла Iедалан. Массо а агIор тIе тидам бахийтира урхалхоша, Нохчийчохь туристашна лерина садоIийлаш еш, некъаш тодеш, мах а лой, кеп-кепара Оьрсийчоьнан артисташ кхуьйкхуш, цаьрга дуьйцуьйтуш, мел тайна, маьрша мохк бу хIара, бохуш.\nХIетахь эксперташа шеконе дуьллура, туристаш а оьхуш, кхерамза Нохчийчоь хирг хиларх.\nХIунда аьлча, юкъ-кара махкахь гIаттамхойн тIелатарш хуьлура, оьрсийн хаамашкахь дуьйцура, лаьмнашкахь хьулбелла хIоккхул-оццул тIемалой бу бохуш.\nАмма, мухха делахь а, тахана туристашна езаеллачу меттигех ю Нохчийчоь а. Шо шаре дуккха а бовлу, цига бахка луурш.\nКхечу регионашкахь санна лакхара мехаш дац Нохчийчу турийн.\nМасала, 22 эзар сом мах бу цхьа кIира даккха луучун долург, некъах, хьешан цIийнехь буьйсанаш йохург ца лерича. Ткъа, Соьлж-гIаларчу хьешан цIийнехь цхьа буьйса йоккхург 3,5 – 6,5 эзар сом долу.\nДукха хьолахь, туристаша Нохчийчохь доккхург 3-4 де ду аьлла, дийцира Маршо Радионе Соьлж-ГIаларчу турагенталлийн белхахоша, цундела 12-15 эзар сом бен ца долу цхьаьннан.\nСоьлж-ГIалахь таханалерачу дийнахь болх беш 3-4 туризман агенталлаш ю. Тхан зIе хилира царех шинца.\nЦара шайн сайтатIехь йовзийтинчу лоьмаршца вукху агенталлашца зIе таса аьтто ца хилира тхан. Телефонаш болх беш яцара.\n«ВизитЧечня» туризман агенталлин белхахошка Маршо Радионо дийхира дийцар, юккъерачу барамашкахь маса турист веана дIадаханчу шерашкахь Нохчийчу бIаьргтоха, муьлха меттигаш къастайо цара хьовса, муьлхачу мехкашкара хуьлу туристаш, дукхачу хьолехь.\nАгенталлан менеджеро Заретас дира тхоьца къамел.\nКху шарахь кхи а дукха хир бу туристаш\nЗарета: «Вайн цхьана организацехула 2015-гIа шо схьаэцча, 27 эзар стаг турист веана Нохчийчу, 2016-чу шарахь веанарг ву 37 эзар.\nДала мукъалахь, тIедеанчу шарахь а, кхин а алсамбевр бу туристаш аьлла тешна ду тхо, хIунда аьлча, вай долчахь схьайоьллуш туристашна лерина кхин а садоIийлаш ю.\nКъаьсттина дукха туристаш лаьтта меттигаш ю Соьлж-ГIала, Аргун, Ведана кIошт, Къоьзан-IамтIе баха луурш а дукха бу».\nИшта-м Нохчийчоьнан куьйгалхочо дукха зама ю Iамеркан бахархой Нохчийчу кхуьйкху.\nКхо шо хьалха, Ιаьмеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Ιедалша Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешарна «Магнитскийн тептара» ша вьккхинийла хиинчул тIаьхьа, Инстаграмехь яздира Кадыровс:\n«Ас кхойкху Iамеркан политикаш а, могIарера бахархой а Нохчийчу хьошалгIа. Шуна тхан махкахь Iаламат хазахетар ду, дуьйла», аьлла.\nОцу юкъанна, туризмана леринчу ингалсан маттахь йолчу Wikitravel проекто дIахьедира шайн информацех пайдаоьцучаьрга, Нохчийчохь хьал хIинца а тешаме дац, цундела туристашна мегар дац оцу махкахь лела, аьлла.


Вайна серло оьшу\n18:07, 20 ноября 2014г.\nТ1едог1учу шарахь, Нохчичоьнан бахархоша ток ягаен счетчикаш х1итто езар ю аьлла д1ахьедина республикин куьйгалло.\n«Карарчу хенахь вайн махкахь счетчик 136 кертахь бен яц, амма х1итонза йисина дуккха а х1усамаш ю», - боху, ОАО «Чеченэнерго» директора Муртазалиев Сайд-Хьасана.\nКху деношкахь хиллачу правительствон кхеташонехь Эдильгериев Абубакара ма аллара, болх жигара баьллехь а, ток ягорах декхар бахархошна т1ехь алссам ду х1инца а.\nИштта промышленностин а, энергетикин а министр волу Таймасханов Галаса дийцарехь, стохкалерачу шарахь вайн махка йог1у тоьках 60% мехаза йовш яра, амма кху шарахь болх кхин а ч1аг1бар бахьана долуш, и терахь 47% т1е кхаччалц лахделла. Шо дале 30% охьдало 1алашо а ю.\n- Хаза дийцарх г1уллакх хуьлуш дац, - билгалдаьккхира министро. – Декхар схьа ца луш болу бахархойн а, белхан хьукматийн а ток д1ахадо езар ю.\nАмма Муртазалиев С.-Х. дийцарехь, бехке бахархой хилла ца 1а. Хила ма дезза кехаташ кечдина, муниципальни балансе яхаза меттигаш ю, царна юккъехь, урамашкара б1ог1амашна т1ехь буса догу тогарш а ду. И бахьана долуш ОАО «Нурэнерго» декхарийла йоьду республике чу йог1у тоькана.\nКхеташонехь сацам бира, и г1уллакх талла а, цхьайолу пачхьалкхан хьукматаш муниципальни дола яха а. Тоьках, ягочу газах долу декхарш дукха хиларна прокуратуре а даьлла и г1уллакх. Республикин Генеральни прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис билгалдаккхарехь, 12 млрд. сом тоьках а, 46 млрд. сом газах а декхар дара республикин т1ехь февраль баттахь.\nОццул декхар республикина т1е хьарчаран коьрта бахьна ду, бакъо йоцуш тоькана а, газана а т1е тийсабалар а, хьалха хила декхар шен хеннахь д1а ца такхар, суьдан приставша шайн болх бан ма беззара ца бар, массера а счетчикаш ца хилар.\nКарарчу хенахь тоькаца долу г1уллакх вайн махкахь тодаларе сатуьйсийла билгалъяьлла. Итум-Кхаьллан к1оштахь 1,3 мВт ток йоккху пхьалг1а х1оттуо сацам хилла республикера куьйгаллин. Иза хаза кхаъ бу. Меттигера 1аламна цхьа а эшам хир бац элира пхьераша.\nХууш ма хиллара, ламанца долу хиш даима а хуьлу ток йоккху пхьалг1а ян аьхна. Лакхенга хьаьдда дог1у хи, хьалха заманахь хьера ма хьовзаярра, ток йоккху генератораш а хьовзалур йолуш ду.\nСовет 1едалан заманахь вайн махкахь ток йоккхура мазут дагочу ТЭЦехь. Мазут алссам дара, мехкдаьтта доккхучу заводашкахь, цундела тоькаца халонаш ца хаалора г1алахь. Амма ярташкахь и хало даима а хаълуш яра. Т1амо массо а ТЭЦ х1аллакйира, т1амах яьлларг, наха дакъазаяьккхира. Тахна уьш меттах1иттуо дукха харж оьшу. Цулла а г1оле ду, 1аламна новкъа йоцу, хи т1ехь ток йоккху пхьалг1анаш яр. Ала деза, Орга хи 1ай а г1орош дац, цундела и даима а ток луш хир ду. Дамба а лекха хир яц – 3 метр бен, 27 соти шуьйра 1ам а кхуллур бу, пхьалг1анаш кегийра хиларе терра.\nИтум-Кхаьлла к1оштара Какадой ц1е йолу юьртара бахархой хазахеташ бу шайн уллохь ток йоккху пхьалг1а хир йолуш. Ток а хир ю, 40 гергга беха меттиг а хир ю боху цара. Иштта пхьалг1анаш Орган т1ехь 13 хир ю, церан мах 250 млн соьме а кхочу. Цул т1ехьа, Нохчийчохь кхин 15 пхьалг1а х1оттор йолуш ю.\nШо мел дели а алссам оьшу ток – адам деба, болх жигара болу, керла производстваш схьайоьллу. Тоькан ницкъ оьшу дахар тодаларца. Бакъду, ток хиларх а ца тоьу, цунах мах бала безийла хууш нах ца хилча. Шен-шен хеннахь,декхарийла а ца оьхуш, мах д1алуш хилча бакъо ю, ток х1унда яц ала а, г1ийла х1унда ю хатта.\nВайна хаьа, мел сингаттаме хуьлу х1усмехь ток д1яьлча. Дукхох болчу нехан болх-некъ соцу, сискал яккха таро а д1айолу. Цундела хам бан безара цу беркатан. Ток латточу белхалошна, даггара баркалла ала а дог1у массо а хенахь.


Стигалкъекъа-бутт 03, 2014\nСоьлж-гIала -- Нохчийн меттан де даздеш, 2014, Охана-беттан 25\nНохчийчура Iедалан коьртехь берш къоман духаршца кечбелла, тоьллачу дойшкахь гIалин урамехула чекхбовлуш, массо тайпа даарш хIиттош, хьал ца хуучунна, бедарийн я даарийн къовсам бу мотталур долуш, нохчийн мотт даздеш цхьа де догIу республикехь шарахь. Базбина, и беза бийцар доцург, цуьнга болх байта яьккхина кхин гIулч а яц.\nМехкан куьйгалхочо нохчийн маттах а. исбаьхьаллин литературах а доьзна леррина сацам тIеэцна. Iедалан хьостано гIарбаьккхинчу хаамца цуьнан чулацам ишта бу: «Нохчийн мотт кхио а, исбаьхьаллин литературан а, ненан маттахь зорбане юьйлучу кхечу хIуманийн а мах хадо Экспертийн-говзанчийн Кхеташо кхоллар.\nОфициалан чIагIдарца цу кхешрнан куьйгаллехь бу: мехкан куьйгалхо а, къоман политикан а. зорбана-хаамийн а министар Жамалдаев Шаид, дешаран,Iилманан министар Байханов ИсмаIал Iилманан академин коьртехь волу Гапураев Шахьрудди а.\nСоьлж-гIала - нохчийн меттан де даздеш, Охана-25, 2014\nЦу кхеташонан декъашхо ву яздархо, исбаьхьаллин литература зерахо Бурчаев Хьалим. Нохчийн маттана джикачу агIор тIеIаткъам бан мел охIла хир ю те керла кхуллуш йолу говзанчийн тоба аьлла хаьттича цо зIенехула элира:\nХьалим: "Тхойга схьалур ду боху маттах мел дозаделла хаттар.Iалашонаш яккхий ю. цIерш нохчийн маттахь хилийтар а,юьхьанцара классаш ненан маттахь хилийтар а-дерриге а оха зуьйр долуш ду. Тобана юкъахь верриге а 12 стаг хир ву бах . Цкъачунна тхо пхиъ ву. Мотт денбарна а. литература кхиорна а тIехьажийна некъ юьхьарлаца дагаххьа-м ду тхо».\nНохчийн мотт а ,литература а хьокъехь кхуллуш йолчу говзанчийн кхеташоно хьанала а, жигара а къахьегаре сатесначех ву байтанча, гочдархо Хатаев Хьусайн. Нагахь санна цуьнан декъашхой, нохчийн маттах дог а лозуш, яхь йолуш белахь, цу тобанан кхиам ца хуьлийла дац бохучунна тIера доладелира тхойшиннан къамел.\nСоьлж-гIала - нохчийн меттан де даздеш, Охана25, 2014\nХьусайн: "Кхиам хир бу уьш яхь йолуш нах белахь. Яхь хила еза бохург нийсачу маьIнехь, нийсачу кепехь маттах доглозуш, маттана сагатдеш хила беза бохург ду сан. Яхь яцахь дехьа хьоьжуш,сехьа хьоьжуш бийр бу-кх ахь болх. Яхь елахь хьуна хаьа-кх айхьа хIуе дан деза. Боьршша хьайн ойла а, хьажар а долуш ахь болх бо-кх, хьайн яхь елахь. Хьуна ца оьшу оцу хIун эр ду те, вукхо хIун эр ду те бохург».\nМаршо радио: Нохчийн маттана тIеIаткъам бийриг, и тIеIаткъам кIаргбийриг телерадио хета масала суна. Оьрсийн маттахь хуьлу берийн хьожийла а, ур-аттал юургаш йийцар а. Хьалакхуьуш долчу бераша ишта хила дезаш санна тIеоьцу-кх иза.\nХьусайн: « Церан бехк бац . Суна сайна гина хIума ду-кх . Министаро олу-кх: «Бехк ма билла, суна оьрсий маттахь атта хета дош ала. ТIаккха телевизионехь болчеран хIун бехк бу? Ярташ а цу тIе йогIуш ю. ГIаланашкахь дерг муха ду? Доьзалехь а оьрсийн мотт, берийн бешахь а оьрсийн мотт, ишколехь а изза сурт.\nСоьлж-гIала, нохчийн меттан де даздеш, Охана25, 2014\nЦхьа новкъарло ян Iуьтту хIума санна юкъаIуьттуш нохчийн мотт бу. Цунна иза доьзалехь а ца оьшу, ишколехь а ца оьшу. Нохчийн маттахь цаьрга къ,тI элп-аьзнаш ала а ца ло-кх. Сан дало масалш ду-кх. ДIадеша аьлчи «киг» доьшу, «къиг» ала а ца ло».\nХатаев Хьусайнна хетарехь тахана мехалчех мехала хIума, меттигийн, яртийн цIерш нохчийн маттахь язьяйтарал сов, юкъараллин хьашт-дезарш листарехь, теле-радиохь цунах пайдаэцар хаъал шордар, ненан мотт санна юьхарлаьцна, байракх а йина, лелош болу оьрсийн мотт жимма садаIа а битина.


Лаахь а, Ца Лаахь а - Путин!\nНохчийчоь - Оьрсийчохь кеста хир болчу президентан харжамашна кечам беш, сурташ-кхайкхамаш бу дlабетташ массанхьа а, 29Деч2012\nОьрсийн президент харжаран де герга мел гIерат а, Нохчийчоьнан бахархойн дегнаш чу Путин Владимир вижоран болх марсабаьккхина Москохана муьтIахь болчу Соьлж-гIалара Iедалдайша. Цара хадам боллуш чIагIдо, шайна гIоза-декъала даха лаахь, цуьнгахьа кхаж тасар бен, кхин нохчашна некъ цахилар.\nТIебогIучу Зазадоккху беттан 4-чу дийнахь Оьрсийчохь дIахьун болу президентан харжамаш бахьанехь, бахархошна Путин Владимир марзвеш, хазвеш, къар дайна хьийзаш бу Нохчийчохь, Iедалан мукъ карахь берш. Хаамийн гIирсаша, телерадиохь, зорбанехь, басарш ца кхоош дуьйцу и башха политик, ша-тайпа юьхьша хиларх. Цуьнгахьа кхаьжнаш тийсийта, харжамхой ир-кара хIитто, тIекIабан, леррина арабаьхначу хьаькамаша-маьхькIамхоша а, Iедалдайн муьлхха а аьллар-луур дахаре дерзо, муьлххачу а хенахь кийча болчу юкъараллин дахаран жигархоша-цIуьхарша а, Путин Владимиран цIарца дузу, кху тIаьхьарчу шерашкахь нохчашна мел хилла дика а, цаьрга кхаьчна ирсан дакъа а.\nИ стаг-политик бахьанехь сецна Нохчийчохь тIом, цо белла вайнахана кханенах тешам, цуьнан хьекъал, доза доцу собар бахьанехь ног етташ, кхехкаш ду махкахь кхоллараллин дахар. Гергарчу барамехь иштта бу, массо тIегIан урхалла-хьукхматашкахь, доьшийлашкахь, юьртабахамашкахь, хаддаза дIахьучу цхьаьнакхетаршкахь, адам Путинехьа кхаж тасаре кхойкхуш дечу къамелийн чулацам. «Иза а ца хоржуш, кхиниг харжахь, боху «бахархой кхетош-кхиочара», Нохчийчохь юха а тIом балар биста кхаччалц, «шайтIанан мох» хьовза а сахьт дац».\nЦуьнца буьстича, цхьана а чоьте бохкуш бац тIебогIогIчу беттан 4-чу дийнахь кхожа кIел боьлхуш болу кхин болу кандидаташ: Зюганов а, Жириновский а, Миронов а, Прохоров а. Ма-дарра аьлча, цхьа а гуьнахь а, хьуьнар а, я кIорге а йоцу политикаш санна, нажжаз а беш, ца магош бу уьш. Бакъду, царалахь а, дукхах болчийн ала а тарлуш, хетар-хьажаме диллича, цхьа тIаьхьло йоцу хабарча-жухIарг санна тIеоьцуш ву Либералан демократхойн партин лидер Жириновский Владимир.\nДелахь а, меттигерчу Iедало вилла а, вита а меттиг йоцуш, хестош верг оьрсийн премьер-министр велахь а, кIезиг бац кхузахь шайн, кхаьжнаш Зюгановна а, Прохоровна а дIадала кечбелларш. «Стохка чекхбевллачу парламентан харжамашкахь санна, Нохчийчохь кхаж тосучу дийнахь, харцонийн бух тIехь бозбуунчаллаш ца леладахь, боху цхьаболчара, «и тIаьххьара шиъ алсам кхаьжнаш гулдан тарлучех ву». РогIера политикан кампани махкахь мухха ерзахь а (ерзаяхь а), Iедалехь болчара, нускал дига баьхкинчу замойх терра, шайн кандидат хеставахь а, тергамхошна хетарехь, къомо къобалвеш а, тIеоьцуш а вац Путин Владимир. Царна хетарехь, нахана кхаъ хир бу цуьнан эшам.