«Оьрсийчоьнан хазалла - 2012» къовсадалар тергам а ца беш дитина вайнехан мехкарша\nОьрсийчоь/Нохчийчоь -- Премьер-министр Кадыров Рамзан ву "Нохчийчоьнан хазалла" къовсадаларехь толам баьккхинчу Джабраилова Замирица хелхаволуш, 27ГIур2006\nКхаарин сарахь Москох хила езаш ю «Оьрсийчоьнан хазалла- 2012» олуш йолу хазачу а, похIма долчу а мехкарийн къоман фестивал. Цигахь дакъалоцуш ю Оьрсийчоьнан регионашкахь хаьржина йолу 63 йоI. Царна юкъахь бу Къилбаседа Кавказера мехкарий а.\nКъилбаседа Кавказера цу къовсадарехь дакъалоцуш ю 8 йоI. ХIинж-гIалара Гадаева Айнара а, Камалова Маида а, Кисловодскера Войт Яна а, Къилбаседа ХIирийчура Стелла Кокаева а, Буденовскера Исмаилова Алина а, ГIебартойн-Балкхаройчура Кучмезова Жанзиля а, Пятигорскера Смолякова Мария а, Минеральные Воды-гIалара Янакова Яна а.\n«Оьрсийчоьнан хазалла» фестивалехь толам баьккхинчу йоIа дакъалоцур ду дуьненерчу цу кепарчу мехкарийн къовсадаларшкахь.\n2012-чу шарахь хилла мехкарийн къовсадаларехь дакъалоцуш яцара цхьа а вайнехан йоI, я нохчо а, я гIалгIай а. Амма иза дац, масала, нохчашна, цу кепара къовсадаларш дихкина дара бохург. Оьрсийчохь дукха а нахана дага а догIуш, 2006-чу шарахь Нохчийчохь хилира цу кеппара къовсадалар.\nОьрсийчурча зорбанан гIирсаша яздеш ма-хиллара, цуьнан декъашхоша жюрина а, цу къовсадаларан хьешашна а гайтира шайн патриотизм, Кадыров Ахьмад-Хьаьжина махкахь машар барна а, ткъа цуьнан кIантана, цу хенахь премьер-министр хиллачу Кадыров Рамзанна Нохчийчоь юхаметтахIотторна а шаьш реза хилар гойтуш.\nЦу къовсадаларехь толам баьккхинарг яра 10-чу классан дешархо Джабраилова Замира. Шена елла машен цо дIаелира школа-интернатехь доьшуш долчу боберашна.\n«Нохчийчоьнан хазалла» вовшахтоьхнера Нохчийчоьнан Iедало а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин фондо а. Цул тIаьхьа 8 шо даьлла. Бахана мухха далахь а, иштта къовсадалар кхин хилла дац Нохчийчохь.\nОьрсийчохь хуьлуш долчу цу кепарчу къийсадаларшкахь вайнехан зудабераш дакъалацар къобул ца деш дукха нах бу тахана республикехь. Цуьнца доьзна хила а мега и гIуллакх Нохчийчохь дитина хилар.\nТкъа хIун бахьана ду нохчий цу къийсадалшка вочу агIор хьоьжуш хиларан? Тхан корреспонденто и хаттар делира Соьлж-гIалин урамашкахь. Цхьадолу жоьпаш иштта дара.\nРамнат: «Конкурс красоты олучу метте нохчийн зудабераш дахар суна нийса ца хета. ХIунда аьлча, цига дахар вайн гIиллакхашца цхьаьнадогIуш дац. Шен хазлла а, кхин дерг а шеца дита деза. Оьрсашкара и хIуманаш схьа а эцна лелар суна нийса ца хета. Сайн йоI аса йогIуьйтур яцара цига».\nРамзан: «Суна уьш оьшуш ю аьлла ца хета. Конкурс ца оьшу. Вайна хаза мила ю а хаа, хаза мила яц а хаа. Суна ца оьшу аьлла хета иза. Хазаниг конкурс ца хилча а хаа хаза вуй. Цхьана а агIор вайн гIиллакхашца догIуш дац иза. Дукха хаьлха магийтина доцу хIуманаш могуьйту, цу тайпа хIума юкъа а долий. Иштта а ду вай дукха юкъараллан нах. Стагехь доллур дерриг хаа вайна. Вайн леларца догIуш дац иза».\nБетир: «Ца деза нохчийн зудабераш цу конкурсе дахийта. Вайн хилла дац и хIума. Хилча а нийса а ца хета суна иза. Бусулба Iедалехь а, вайнехан Iедалехь а нийса дац «конкурс красоты» яхийтар».\nАсмалик: «Дера хета вуно хьашт доцург. Конкурсе а оьхуш, ца белла вайн ворхIе дай а. Конкурсе а ца оьхуш, хьайн чохь нуй хьакха, горгум хьакха, гIиллакхаш Iамаде. Конкурс вуно - во юкъадаьккхина хIума ду-кх! Шен чохь ,оьзда а лелаш, наггахь балдех басар а хьокхуш, лелар ша ду! Конкурсе а оьхуш, йоIа шен сий дайа а ца деза, ша йолчийн сий дайа а ца деза».\nКху нахе ладоьгIча, кхеташ ду «Оьрсийчоьнан хазалла» цIе йолу кхушарлера къовсадалар вайнехан мехкарша тIех хIунда далийтина, цул хьалха хилларш санна.


Тимбулатов Мовсар. Стихи | ВАЙНАХ\n28.04.2016\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nСтиглахь цхьа а марха йоцуш,\nДовха дара денош.\nМалх а бара ирсах богуш,\nЗ1аьнарш лаьтта 1енош.\nОлхазарша эшарш лоькхуш,\nМелчу мохо, бешахь хьоькхуш,\nЦ1енчу х1уонехь когаш лехна,\nДерриг 1алам дара дехна,\nЮьртахь – аьхке кхехка!\nАьхкено дуьйхина баьццара духар,\nКерлачу барзакъца хуьйцуш,\nДешин к1ур биллинчу хьаннашкахула,\nГуьйре ю шен туьйра дуьйцуш.\nКортош а хабийна, лаьтта.\nКхоьлинчу мархаша дог1а т1едуьттуш,\nХьогалла д1айойу лаьттан.\nГ1арг1улийн аьзнаш а,\nхорам беш синна,\nСтиглара лаьтта т1е леда.\nХьехахь ша висинчу жа1уьно санна,\nМох а бу лоькхуш шен шедаг.\n1аьнах хилла дерзан гуьйре,\nЛамчохь дижна 1уьллу дохк.\nДаь1нех дарлой еъча 1уьйре,\nКарзахбуьйлу шийла мох:\nГ1ов йиллинчу гаьннаш т1ера,\nЦо, каетташ, доху г1аш.\nДитташ мохна хилац къера,\nЧ1ог1а деца орамаш.\nТ1аккха, дарбеллачу махо\nГ1аттий, дижна 1уьллу дохк.\nКхечахь шена синтем лаха,\nДохк д1адаха, эцна мохь.\nСхьакарийна 1инан к1орге,\nОргана т1етевжи и.\nЦунна резадоцуш, Орга,\nДог1у, юьстах кхуьссуш хи.\nЭххар собар кхачадина,\nКъамел хазий Органо:\n«Тоьар ду 1ен, соьх мотт бина,\nхьо хьайн стигла хьалаг1уо…»\nМаржа я1-кха, миска дохк хьо,\nЯц я х1усам, бац я мохк хьан –\nОх1лу дац хьо и харжа.\nДош – иза шаьлта ю,\nСовр баттахь лелош,\nЦхьаволчо 1уттий и,\nТкъа кхечо, цу дашца\nШен собар дебош,\nАрахь дог1у шийла ло,\nКорах ара хьоьжу со.\n1алам дерриг к1айн луш лаьтта,\nКъайладоккхуш дерриг латта.\nДиттийн гаьннаш эгадо,\nШеллуш санна, хетало.\nОлхазарш ду хьере хилла,\nУьдуш, хьийзаш некъах тилла.\nЭвлайистехь бераш ду,\nЦигахь ловзуш дукха 1ийна,\nУьш дерриш а лайх д1аийна.\nБамба санна, ловзош ло.\nХ1ораннан а догу б1аьргаш,\nВовше кхуьссуш лайн мижаргаш.\nКогашца ло ц1ийзадеш,\nТ1аьхьа салаз текхаеш,\nК1адвалар шен ца гуш, халла\nЦхьаъ ву басах воьдуш хьала…\nАрахь лаьтташ хиларх 1а,\nМел ц1евзина хиларх де,\nШек д1а доцуш уьду бераш,\nЛовзадуьйлу церан дегнаш!\nСайн цхьаллин ойланехь\nсуо цхьа со висча,\nБуьйсанан г1айг1ано къиза шед етта.\nЦа кхуьуш кхетамехь ойланаш листа,\nДахаран тулг1ено сиха ногъетта.\nКхетамехь хьерчаш бу\nХ1ун ду те, сел хьалхе ас сагатдийриг?!\nДахаран некъ сайн цхьа йочане хета,\nХала ду дахкарлахь сайн дахар каро,\nДелахь а, тхайн кхерчахь\nНицкъ луш со лелаво,\nи кхерч мел лаьтта.\nВаха а хала ма дацара лаьттахь.\nКхоьру со, хьоькхучу буьрсачу мохо,\nИ ц1е д1аяйарна, вуьтуш со цхьалха,\nСтаг воцуш, цхьаьнга а\nсайн г1айг1а ялхо,\nСуо цхьаъ, сайн ойланца висарна ваха.\nДуьненахь яьржина харцо ца лайна,\nКхоьру со, лаьмнаш\nЦундела до1ийна ас куьйгаш ойъу,\nСан г1айг1а, т1епаза,\nцо стиглахь йойъу.\nСарралц дой хихкина,\nЛаманийн белшаш т1е тийжа.\nЛаьхьанах хьирчина дуьненан архаш,\nСуьйренан боданехь зийза.\nАнайист яхчош ю\nЦаьпцалгийн мукъам ца хеда.\nОлхазарш сихделла баннаш чукхалха,\nСхьакхеташ бу Садов седа.\nКерчабо г1унжара б1аьргаш, –\nШен метта д1ах1отта\nца х1уттуш лаьтта,\nБузучу малхах а кхаьрдаш.\nМалх бу стиглахь,\nМела дог1а лаьтта 1ийдало. –\nЦу исбаьхьчу суьрто дагна 1еткъаш,\nКерла шовкъаш даге кхийдайо.\nКъинхетаме дог1у маьлхан дог1а,\nХ1ор а бецан хелиг лийчадеш.\nХета, стиглахь мархаш йоьлху ч1ог1а,\nИрсе б1аьрхиш лаьтта ледадеш.\nЧенан х1ур д1абоккхуш,\nХьалхалерчу куьце дерзадо.\nЗезагаш а ц1енчу х1уонехь техкаш,\nКортош уьйуш, стигла хьоьжуш го.\nДог1а д1атоь. Тийналла д1ах1утту,\nТхишлахь къега дулу бецан г1ад.\nЛаьмнийн когаш серладохуш х1утту,\nВорх1е бос а лепош стела1ад.\nЦуьнан къайле йовза г1ерташ, хийла\nБераллехь со холча х1иттина… –\nМаьлхан серло дог1ано д1амийлла,\nВорх1е бос а къастош литтина.\nДень Чеченского языка поэзия\t2016-04-28\nМетки: День Чеченского языка поэзия\nНазад: Ахмадов Муса. Нохчийн гIиллакх-оьздангалла\nВперед: Арби Бечуркаев. Сироты мы с тобой…\nТауз Исс. Образ Народа\nРашид Хадукаев. Два дня и одна ночь в Париже\nВыберите рубрику Голоса друзей (24) Гочдар (16) Дебют (21) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (46) Литература (43) Литературное наследие (31) Память (25) Популярно (242) Поэзия (190) Проза (176) Публицистика (184) Статьи (541)\nБолит корректность Игоря Каляпина


Соьлжа-гIалахь вайнарг Кадыровн полкехь карийна\nДечкен-бутт 07, 2020\nБайначу беттан 26-чу дийнахь Соьлжа-гIалахь вайна Хамурзаев Шамхан волу меттиг къаьстина цуьнан гергарчарна. Старопромыслан кIоштарчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь латтош хилла иза. Ватсаппехула яржийнера, шен 36 шо долу кIант лохуш гIо доьхучу ненан аудио, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nТоита ю шен цIе аьллачу вайначун нанас дуьйцу, шен кIант Шамхан, кхаа беран да, байначу бетан 26-чу суьйранна араваьллачул тIаьхьа юха ца веанера. "Хьан вигина, хIунда вигина, стенга вигина хууш дац. Тхоьга цунах жоп луш стаг а вац", - бохуш, дIахьедора нанас.\nШен кIант ламазца, мархица а вара, гIуллакх доцчу гIертар волуш а вацара, хьанал сом доккхуш вара боху Тоитас. Цо доьхура, шен аудио мехкан куьйгалхочуьнга дIакхачор.\n"Кавказский узел" агенталлан корреспондент зIене ваьлча, нанас хаамбина, шен кIант волу меттиг билгалъяьлла, иза гар а хилла шайн аьлла. Кадыров Ахьмадан полкан декъехь латтош ву иза. Керлачу шеран мукъаденош чекхдевллачул тIаьхьа цхьацца хеттарш а дина, цунах йист йоккхур ю аьлла шайга боху нанас.


Мархий бетта тIеххьарча деношка шин тайпан юкъе машар бир — Сердало\nМархий бетта тIеххьарча деношка шин тайпан юкъе машар бир\nУкх деношка, пхьа боалаш болча наха дIа-хьа къин тIера а байна дов дIадоалийташ моттиг нийсъелар МагIалбик шахьаре. Уж бар 7 шу совгIа йолча хана чухьа дIа-хьа йистхулаш боацаш ийгIа баьгIа ЦIечойи Мамергоеваши. ЦIечоша Мамергоевашта пхьа буташ къахетаме вIашагIкхетар хилар цох.\nНах тайна вIашкаболхача дакъалоацаш шинна а оагIорахьара 200 гаргга саг вар. Цул совгIа укхаза дов дIадоалача баьхка бар, ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Юнус-Бек, мехка маслахьат тоабан доакъашхой, бусалба Iилма дийша нах, ишта МагIалбик шахьара а МагIалбика района а дай.\nМехка цIихезача Iалама сага Акиланаькъан Сайт-Хьусена гулбеннарашта хьалхашка йист хулаш аьлар Сийдолча Къуръана чухьа Дала машарбара тIехьа тIахьийхаб шийх тийшараш, хIаьта цу наькъ тIехьа болаш тахан ер дов дIадалийтад ЦIечоша, аьнна.\n«Саг вер, чIоагIа хала, доккха къа да, хIана аьлча Къуръана чухьа хьаяхачох бехк боацаш саг веро, из вийначоа тIехьа пхиъ Iазап дахьа укх дунен чу а къемата дийнахьа а. Тахан езача хана ЦIечоша цIий дитар массаболча наха доккха беркат да», — аьлар Акиланаькъан Сейт-Хьусена.\nДIахо, ишта цIий дитар мел маьл болаш хIама да дийцар Албохчанаькъан Мухьмад-Хьажас. «Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара аьннад, бусалба наха юкъе машар бар, уж барт бигар деннеи бусеи деча Iибадатал дезагIа да, аьнна. Даьла духьа хилда акхар, шоашта халахетар даьча наха цIий дитар».\nДIахо Мехкдас баркал аьлар шинна а оагIорахьа из дов дIадалийтардухьа къахьийгача наха. Цо белгалдир цIий юкъе дежа нах тоабар, царна юкъера хьагIаш дIаяхар боккха маьл болаш а Даьла раьза волаш а болх хилар. Иштта цо аьлар, вахара бIаьхий поалхам, кIоарга хьаькъал наьха хаьл тоадалар ловш хьабаьхкача вай боккхийча нахагахьа да, аьнна.\nБелгалде деза вай мехка маслахьат тоаба 2009 шера хьаяь хинна хилар. Цу хана денз хьа бIаьж наха юкъера доккхий а кагий а довнаш дIадаха аьттув баьннаб цар. ХIаьта укх езача хана чухьа шоашта халахетар даьча наха къин тIера а байна цIий дитарах боккха маьл хилба ЦIечошта. Даьла духьа хилда вай леладер.\n← Возгорание сухой растительности\nОбращение Главы Республики Ингушетия Ю.Евкурова в связи с праздником Ид аль-Фитр — Мархаш →\n09.05.2019 serdalo@yandex.ru 0\n«Шатер Рамадана – с любовью из Ингушетии»


Лецна балийначу наркоманашна хьехардеш ву Нохчийчоьнан администратор Кадыров Рамзан, 2015, Лахьан-бутт.\nКхин гена вийла а ца оьшуш, цу къаьхьа,гIайгIанечу бакъдолчух кхиаво чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло хIора денна гIарбохучу хаамаша. Дийнна бутт юьхьар а лаьцна,денош дагардеш, ахь чот-хьесап дича гучудолу,цхьа наггахь доцург де долуш цахилар наркотикех а, цу зуламечу молханех доьзна махкахь стаг я зуда ца лоцуш.\nЦу декъехь тIаьххьарчех бу хIара хаамаш. Цхьана дийнахь Iалхан юьртара,ТIехьа Мартана тIера, Валарг тIера ,Соьлжа-гIалара виъ вахархо сацийна ТIехьа –Мартанан кIоштан полисхоша. Цаьргара схьаяьккхина 48 грамм кIомал. Оццу хенахь Новр кIоштан низамхоша 40 грамм кIомал а йоккхуш,шеен цIахь лаьцна Новр гIалара 31 шо долу вахархо.\nИшта шен цIахь и дIаьвше буц йоккхуш лаьцна Теркйист кIоштан Лаха –Неврера 48 шарера вахархо а. ХIора денна а бохург санна сецош, кIомалх пайдаэцарна полисхойн урхаллашка кхачош болчеран воккха-жималлин хенех тера, бен-бен ю лоьцуш болчийн географи а.\nЧIураман тIоьрмигаш чохь дIаIалашйина кIомал а йоккхуш, Соьлжа-гIалин Заводан кIоштехь, Шелан кIоштан Чуьйри-Эвлахь лецна 21,25 шераш долу кегийрхой. Наркотикашца къийсам баллочу говзанчаша даре дарца,вуно дукха барам ларалуш 130 грамм марихуана а йоккхуш лаьцна Дубин-Юьртара 41 шо долу вахархо. 15 грамм марихуана яьккхина ТIехьа-МартантIерачу 47 шо долчу стагера. Чот йоцуш дукха ду цу могIарера масалш. Изза кIомал,марихуана,дезоморфин олу буьртиг-таблеткашкахь молханаш даьхна Старопромысал, Соьлжа гIалин, Теркйист кIошташкахь.\nОццу наркотикех харц пайдаэцарна, и йохкар болх-некъ бина леларна,Волгоградан кхело I4 шо хан а тоьхна набахте хьажийна Точиев Iимран. Талламхоша чIагIдарца, Волгоградера Соьлжа-гIала йохка кIомал кхоьхьуш, цунах саеш лелачу зуламхойн гIерана декъашхо хилла Точиев.\nЦуьнан гIоьнца нохчийн коьртачу шахьара ши кийла а сов марихуана кхачийна,талламхоша далийначу тоьшаллашца . Точиев Iимранна дина таIзар мелла а дайдан цуьнан адвокаташа Нохчийчоьнан Лакхарчу кхеле чуделла арз-дехар хийцам боцуш дитина суьдхоша. Вуьшта аьлча куьг бехке лоручунна тIедоьжна луьрачу хьелашкахь набахтехь 14 шо хан такхар.\nIедалан хаамийн гIирсаша шуьйра кхайкха а деш,Нохчийчохь муфтиято а,тайп-тайпанчу Iедалан структураша а дIахьуш кхетош-кхиоран болх боллушехь,махкахь наркотикаш а,кхидолу зуламе,хьарама хIумнаш а къедалар метта дебар муха кхетадо техьа шаьш бахархоша?\nЦунна жоп каро ас къамел динчех цхьаъ ву Соьлжа гIалин кIоштера таксахо Ибрагимов Сидекъ.Цо кхеторехь цхьа гуш боцчу ницкъо леррина тIекхуьу чкъор хIаллакдайтархьама чукхоьхьуьйтуш коьчаллаш, бес-бесара мерза-къаьхьа маларш а.\nСидекъ: «Валлай йца хаьа суна-м. ТIетаьIIа чукхоьхьуш-м ду и дIовш. ХIирийн махкара а,Ставропол кIоштера а схьадохьуш дукхахдерг и зулам. Гуш лаьтташехь хIаллакбеш бу-кх кегийрхой. Цига дIа а бахна, и схьадохьу меттигаш дIакъовла езар,дависарг. Цуьнан бала болуш стагга-м вац. И флеш масала мел зене ду хаьий хьуна?»\nКIезиг бахархой бац махкахь наркотикаш а,могушаллина кхераме цхьацца молха-маларш даржар къаркъа,чIагIар,йий,кхидолу корта бахо маларш къедарца дузуш берш а. Царех ву соьлжагIалахо Саидов Муса а.\nМуса: «Къаркъа дIадаьккхина цундела кегийнарш цу хIумнаш тIебирзина. Хьожа ца кхета бохуш уьш муьйлуш а,узуш а,хьетIа бIаьргаш а баьхна лелаш бу-кх цундела. Бахьана и у-кх къаркъа ца дохкийтар».\nНохчийчохь наркотикаш биста кхаччалц зене хIумнаш хIора шарна алсамдаларна ,бахархоша кхеторехь ,коьрта бахьанаш масех ду -Iедалан бала а ца кхочуш, къам малха ца далийта,деба ца дебийта леррина лело зуламаш а, болх-некъ боцурш Iаламат дукха хилар а,нажжаз а дина, корта бахо маларш юкъара дIадахар а.И хьажам болчех ву Старопромысал кIоштера вахархо Увайс а.\nБахархошца динчу къамелаша ма-гайттара, Нохчийчохь могушаллина зене, къоман гIиллакх-амалца догIуш доцу,дино магош доцу хIумнаш дIалакъарна метта ,хан мел йолу а кхин тIе а дебарна бехке,нахана хетарг тидам-тергоне оьцуш боцу Iедалхой лору цхьаболчара.\nКатоьхха,кеп-моттаргIанаш а ца лелош, бакълена а дика,бIаьрла жамI хиларе са а туьйсуш,тахана цхьаъ ца дахь, кхана тIаьхьа хир ду аьлла, шеконехь берш вайнахалахь дукха бу.\nНаркоманаш деладенна лоьцу Нохчийчохь\nМаларшна - дуьхаьло


Нохчо-гей гойту фильм яхна Къилбаседа Америкерчу документалан фестивалан декъа\nТахана, Охан-беттан 29-чохь, Канадерчу документалан кинон Hot Docs Toronto фестивалехь премьера ю "Тийна аз" ("Тихий голос") фильман. Нохчийчуьрчу ММА-латархочух, гей волчу жимчу стагах лаьцна ю иза. Оьрсийчохь "Река Валерик" ("Валарг-хи") цIе лелочу кинорежиссеран оцу фильман премьера яра хила езаш Москвахь дIаяьхьначу "Артдокфест" фестивалехь, амма ца хилла Соьлжа-ГIалара бинчу тIеIаткъамца доьзна.\nФильман анонс ю хIоттийна Къилбаседа Америкехь уггаре йоккха ларалучу документалан кинон Hot Docs Toronto фестивалан официалерчу сайте.\nКавказ.Реалиига ша йинчу комментарехь режиссера "Река Валерика" билгалдоккху шена Канадехь йоьду премьера мехала хилар – Нохчийчуьра а, ерриг Оьрсийчуьра а иттаннаш ЛГБТ-нах тIеэцна цигахь. Цо бахарехь, 40 сов нохчо ву Канадехь ЛГБТ-юкъараллера, даймахкахь лаьттачу кхерамах ведда вехаш.\n"Фильман дистрибьютер ю Cat&Docs компани – документалан кинон Европера уггаре яккхийчу дистрибьютерех ларало иза. Цо баьккхина фильманна фестивале некъ. Халахеташ делахь а, фильм кеста хир яц интернетехь маьхза хьажалуш – контракто ца магадо иза. Документалан фильм маьхза хьажа йиш йолчу машанашка йоллушехь, дIайолу цуьнгара профессионалан фестивалан конкурсе яла бакъо", – дийцира режиссера.\nГергарчу кIиранашкахь "Тийна аз" фильм гойтур ю Ванкуверерчу Doxa а, Прагерчу One World а фестивалашкахь.\n"Со воккхаве фильм тидаме эцна. Бакжрег аьлча, "Тийна аз" Советан Iедал доьхча бха бисинчу наханна гойла лаьара суна, уггаре хьалха Нохчийчохь. Суна мехала дара иза Москварчу "Артдокфест" фестивалехь гайтар, амма некъ хадийра цуьнан", – элира режиссера.\nДокументального кинон "Артдокфест" фестивало гайта кечйинчуьра юхаяьккхира Нохчийчуьрчу латархочух-гомосексуалах яьккхина "Тийна аз" фильм, Шамаев Сулиманах тера волчу стага кхерамаш тийсарца доьзна (цо ша Пачхьалкхан Думин депутатан Саралиев Шамсаилан гIоьнча ву боху шен инстаграмехь). Радио Свободан корреспондент хьажира къайлах гойтучу петарахь фильме, къамел дина режиссерца.


Дагестанан куьйгалхо Магомедов Мохьмадсалам шен даржах волуш ву\nТIаьххьара карладаккхар Дечкен-бутт 24, 2013\nКарарчу хенахь Дагестанан куьйгалхо волу Магомедов Мохьмадсалам республикан лаккхарчу даржера дIа а ваьккхина, цуьнан метта гуьйренан харжамаш тIекхаччалц Абдулатипов Рамазан хIоттон тарло оьрсийн президента Путин Владимира. И хаамаш баржийна тахана Iуьйранна дуьйна Оьрсийчура хаамийн гIирсаша Кремлера а, Дагестанера а администрацерчу хьосташна тIе а тевжаш.\nИзза хаамаш тIечIагIбо оьрсийн Форбсо а, Дагестанерчу Iедалера стоьлан да а, совдегар а волчу стеган дешнашна тIе а тевжаш.\nФорбсо бахарехь, Магомедов Москох ву, путинца цхьанакхета некъаш лоьхуш. «Магомедов куьйгаллин даржера дIаваккхарца доьзна хаттар къастийна даьлла ду. Карарчу хенахь иза кхечу балха вахийтар ду дуьйцуш дерг», аьлла Форбсе Дагестанан администрацерчу хьостано.\nАмма Путинан зорбан-секретаро Песков Дмитрийс бахарехь, Путинан планехь дац Магомедовца цхьанакхетар.\n2010-чу шеран Чиллан баттахь дуьйна Дагестанна куьйгалла деш ву Магомедов Мохьмадсалам. Дийцарехь, дуьхьалонан болам жигара хилар а, республикера цхьадолчу тайпа-тукхамашца девнехь хилар а цуьнан ледара агIонаш лерина.


Ахьмад-Хьаьжа – машаран векал — Зори Ислама\nАхьмад-Хьаьжа – машаран векал\n26.03.2021 26.03.2021 Administrator\nСуна хала ду Ахьмад-Хьаьжех лаьцна дийца а, иза вайна юкъахь цахилар тIелаца а. Вайн халкъан кхане ирсе хилийтаран дуьхьа шен дахар дIаделла цо. Иза вайца вацара аьлла ца Iаш, вай дагалоьцу цо дина гIуллакхаш а, цо дийцинарг а. Вайн халкъ халчу киртигах чекхдаьлла.\nВайн дуккха а вежарий бакъдуьнена дIакхелхина. Вайн халкъан, Даймехкан, динан сий дайа гIиртинчу муьрах чекхдевлла вай. Цхьадолу адамаш вайна шаьш лелош долу дин цIена ду бохуш чIагIдан гIертара. Динан кхайкхамашца иблисан лаам кхочушбан гIертара уьш. Оцу адамаша, динна тIехьа а лечкъаш, вайн халкъ тIеман цIерга кхоьссира.\nОцу заманчохь вайн халкъа юккъехь гучубевллера цхьа къонахий. Уьш вай кIелхьарадаха гIиртира. Делахь а, Лекхаволчу Далла гуш ду-кх хIора стеган дог, нийят. Вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла-кх бусалба стеган нийят цуьнан гIуллакхал а тоьлаш ду. Ахьмад-Хьаьжин нийят дара нохчийн халкъ оцу балех хьалхадаккха. Халкъ Iазап хьоьгучу некъа тIера дIадаккха цуьнан лаам хилар бахьана долуш, Лекхаволчу Дала цунна гIо дира, Ахьмад-Хьаьжа халкъана коьрте а хIоьттира. Цо оцу новкъа вала сацам бича, оха, цуьнан уггаре а гергарчу наха, цу юккъехь цуьнан дас а, бийцаре бира цо бина сацам. Дийцира цо хаьржинарг вуно хала, чолхе, кхерамах буьззина, некъ хиларх лаьцна. Оха цуьнга элира мостагIаша хаддаза кIелонаш йийр ю, тешнабехк бийр бу, ямартлонаш, питанаш лелор ду, аьлла. Амма Ахьмад-Хьаьжас шена тIелаьцнера вахабизман букъ кагбар.\n«Иза харц болам бу, цо адамашна юккъехь цабезам баржабо, вай оцу некъа тIера дIадовла деза, вай вайн дайша лелийна долу, Мухьаммад Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), хьехна долу, вайн эвлаяаша вайга схьакховдийна долу дин лелон деза», – олура Ахьмад-Хьаьжас . Оцу Iалашонца дIаболийра шен хала некъ Ахьмад-Хьаьжас. Цо вайн халкъана гайтира и некъ, халкъо иза къобал а бира. И некъ къобалбеш боцурш а бара. Цунах ца кхеташ берш а бара.\nЮьхьанца кIезиг адамаш дара, герз кара а эцна, иза ларван кийча. КIезиг бара интеллигенцин векалш, поэташ, профессорш, яздархой. Адамаш кхеташ дацара цунах. ХIетте а, цуьнан нийят а, ойла а цIена хилар бахьана долуш Везаволчо цуьнан гIо дира цо дIадолийначу массо а хIуманна тIехь. Ахьмад-Хьаьжех политик хилира. Политик а, Iеламстаг а волуш ца веанера иза дуьнен чу. Бусалба динан Iилма Iамийна хиларна республикин муфти хаьржира. Цо вайн халкъ хIаллакьхиларх кIелхьарадаьккхира. Иштта висина иза вайн иэсехь.\nДуккха а бIешерийн йохаллехь тхан доьзал бевзаш бара бусалба дин лерина лелорца, шен Iалимашца. Тахана а хаьдда дац и гIуллакх, ламаст. Ахьмад-Хьаьжас шен дегара а, ненера а схьаийцира дин. Иза диканна, бакъонна тIекхийдаш вара, цкъа а ца дуьйцура бакъдерг бен, иза хьанна а ца дезалахь а. И бахьанехь халкъ цунна тIедирзира. Цхьадолу адамаш ца кхетара цунах, амма цо хаьржина некъ цIена хиларх кхетча, цуьнан бIанакъостий хуьлий дIахIуьттура, цунна гIо дора. Цунна дуьхьал хилларш къера хуьлура шаьш галдевлла хиларна, билгалдоккхура Ахьмад-Хьаьжа генна хьалха хьажа хууш хилар. Ахьмад-Хьаьжас олура, оцу агIор леш берш а, вукха агIор леш берш а нохчий бу, вай вовшийн хIаллакдеш ду. Кхидолу халкъаш санна даха хьовсий вай?! ХIора дийнахь бохург санна дуьйцура цо иза. Шен сийлахь, деза декхар кхочушдина валлалц Лекхаволчо ларвира иза кIелонех, тешнабехках, бохамех.\nАхьмад-Хьаьжас дика кIант кхиийна, шен некъ дIакхехьа, ша дагалаьцнарг чекхдаккха хьуьнар а, доьналла а долуш волу. Тахана дерриге а дуьне цецдаьлла ду Нохчийчохь хуьлучу хийцамех. Iилманчаша, экономисташа чIагIдора Нохчийчоь меттахIотто мел лаххара а 50 шо дезар ду, бохуш. Амма Ахьмад-Хьаьжин кIанта масех шарахь меттахIоттийра Нохчийчоь. Берлин а, Сталинград а санна йохийна хилла йолу Нохчийн Республика кхо-диъ шо далале цIинъелла дIахIоьттира. Йохийна хилла цхьа а юрт, гIала, урам, школа, больница ца йисира метта ца хIоттош. Болх бан юьйлаелира больницаш, школаш, институташ, университеташ, маьждигаш, хьуьжарш. Шен неIарш схьайиллира Европехь уггаре а доккха долчу маьждиго. МеттахIиттийра, то а дира республикера дерриге а зераташ, царна тIедоьлхуш долу некъаш. Газ йигира иза цкъа а хилла йоцчу ярташка а тIехь. И берриге а дика белхаш байтинарг Ахьмад-Хьаьжин кIант Рамзан ву. И берриге а АллахIан къинхетам бу. Иза ден нийят цIена хилла хиларна тоьшалла ду, Дала цуьнан нийят къобалдина хилла хиларна тоьшалла ду. Лаьтта тIехь волчу цхьамма диначунна Ша резахилча, Везачу АллахIа и волчу Жабраил-малик хьажадо, безамца цуьнга хьажийта, иза ларвайта. Жабраил цуьнга безамца хьажа а хьожу, и стаг Далла везна хиларна. ТIаккха Жабраил-малико кхечу маликашка олу и стаг Далла везна ву, Цунна везарна шена а везна олий. Юха цаьрга а олу шуна а везийла иза. ТIаккха АллахIа оцу стеган юьхь нуьре йо, и бахьанехь адамашна а везало иза. Суна хетарехь, Лекхачу АллахIана иштта везна вара вайн Ахьмад-Хьаьжа. Цундела цунах халкъ тийшира, цунна тIаьхьа а хIоьттира.\nТкъа вайна хIун пайда хилира цунах? Вайн ницкъ кхечира тIом сацо, вешан динах ца доха, вешан устазашца, эвлаяашца хилла зIенаш Iалашъян. Вешан Даймахкахь дай хилла дIа а хIиттира вай. Ахьмад-Хьаьжа вайна юккъехь вацахь а, Делан къинхетамца, цуьнан дика лаамаш кхочушбеш схьавогIу цуьнан кIант. Шен гIуллакхашца ш е н а с и й л а л л и н х I о л л а м хIоттийна Ахьмад-Хьаьжас. Везачу АллахIа тIейогIучу хенахь а, вайн Пайхамарехула (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) даийтинчу бусалба динехь хилар лойла вайна, Дала ийманехь совдохийла вай, Дала дахар тодойла вайн. Дала Шен, барх кхачор боцу, къинхетам бойла вайх!\nХасавюьртахь, дакъалоцуш Лебедь а волуш, машаран хьокъехь барт бинчул тIаьхьа президентан харжамаш дIабахьа сацам а бина, Масхадов Аслан хьалхатеттича, пачхьалкхан идеологи къасто езаш хьал хIоьттира. Ган дезаш дара вахабизмо шеца дохьуш долу зулам. Иза халкъе дIакхайкхо дезаш а дара. ТIаккха, Соьлжа-ГIаларчу БугIан-Юьртахь (Черноречехь) долчу Культурин цIийнехь Ахьмад-Хьаьжин куьйгаллица съезд дIаяьхьира. Дагестанера 72 стаг веара цига, царах 50 стаг воккха Iалим вара. Делегацина коьртехь вара Дагестанан муфти Абубакаров Сайд-Мохьмад. ГIалгIайчоьнан делегаци юккъехь 4-5 стаг вара. Съездехь дакъалецира Нохчийчоьнан берриге а бохург санна Iалимаша. Оха дийцира, нагахь санна пачхьалкхан тIегIанехь вайга вахабизмана дуьхьало ца ялахь, оцу боламо вайн юкъаралла, халкъаш доькъург хиларх, зулам, бала, сингаттам, бохьург хиларх лаьцна. Тхо халкъе, бахархошка дIакхайкхо лууш дара ламасталлин Исламах дIахьовзахь, вай харц новкъа девр ду, аьлла. Оха иза дIа а кхайкхийра. Цу хенахь Басаев республикин Правительствон Председатель вара. Цо Масхадовга дехар дира Нохчийчохь къепе хIотто шена 3 баттана бакъо лахьара аьлла. Цунна ах шо хан елира.\nТхо съезд дIайоло кечлуш дара. Делегаташ схьагулбеллера. Оцу миноташкахь Ахьмад-Хьаьжас со шена тIекхайкхира. Цо элира Басаев Шемал тхан дIадолорна дуьхьал ву аьлла. Тхо вахабизмана некъ бехка лууш дара. Басаевс ша иза дойтур дац элира. Цхьа а жамI а доцуш, эрна багаеттар хир ду цунах, цундела съездера дIавахар гIолехь ду, элира Ахьмад-Хьажас. Ас дIа ма гIахьара хьо, хIара адамаш Басаевс кхайкхина даьхкина дац, Ахьмад-Хьаьжин дехарца даьхкина ду, элира. Баккъал а, ерриге а Къилбаседа Кавказера Iеламнах баьхкинера Нохчийчу цуьнан дехарца. Нагахь санна тхайчух гIуллакх ца хилахь а, тхо хIун лууш ду мукъа а дIахаийта деза оха, аьлла хеташ вара со. Со воккха хиларна, ас бохучуьнга ла а доьгIна, со бакъ хиларх кхетта, дIа ца воьдуш, съездехь сецира иза.\nСъездехь дукха къамелаш дира вахабизмах долучу зуламах, зенах лаьцна. ХIокху съездехь къамел дина дIавахначул тIаьхьа, маьждига чу воьдуш эккхийтира Дагестанан муфти. Вахабиташа вайн дуккха а Iеламнах байъира. Изза хилира ГIалгIайчохь а. КIелонаш еш байа болийра яртийн маьждигийн имамаш, Iалимаш. Вахабиташ халкъа юккъера дIадаха гIертара хьекъал, кхетам, хьикмат, долу адамаш. Оцу дийнахь, оха тIеэца лерина болу сацам тIе ца эцийтира тхоьга. ХIетте а Ахьмад-Хьаьжин таро хилира вахабизман хьокъехь йолу вайн ойла Къилбаседа Кавказерчу халкъашна дIайовзийта. Адамаш цунах кхета а кхийтира. Тахана царах (вахабитех) маьрша йолчу юкъараллехь дехаш ду вай. Дала и маршо ларъян, исламан цIеначу новкъа дIадаха пурба лойла вайна!\nКадыров Хож-Ахьмад-Хьажа, Къилбаседа Кавказан Iеламнехан кхеташонан куьйгалхо\n← Поздравление Главы ЧР, Героя России Рамзана Кадырова с Днем Конституции Чеченской Республики\nКъоман дуьхьа араваьлла вара иза… →\nЧто полезно употреблять на сухур в Рамадан\n20.04.2022 20.04.2022 Administrator\nДОСТОИНСТВО ЗЕМЛЕДЕЛИЯ И ПОСАДКИ ДЕРЕВЬЕВ\n14.12.2021 15.12.2021 Administrator\nВ ЧР ввели обязательную вакцинацию для сотрудников ряда сфер\n28.07.2021 05.08.2021 Administrator


Оьрсийн националисташна юкъахь а ю башхаллаш\nМарсхьокху-бутт 21, 2013\nОьрсийчоь --Националистийн гуламехь, Ставрополь, 18Мар2013\nКарарчу деношкахь оьрсийн ши гулам хилла Къилбаседа Кавказехь – Ставрополеххьий, Ростовххьий. Шина а гуламо емал дина коррупци яржорна шайна бехке хета меттигера а, пачхьалкхан коьртачу шахьарара а Ιедалш. Бакъду, Ставрополерчу гуламхоша шайн махкана керла статус яла догΙу боху, иза оьрсийн мохк хилар тΙе а чΙагΙдеш. Ткъа Ростовра гуламхой тешна бу, массо а къаьмнаш, цхьаьна а кхетта, коррупци яржочу Ιедална дуьхьалдовла деза бохучух.\nΙедална муьтIахь долчу оьрсийн прессан доккхачу декъо, вовшах а иэдина, цхьана хорша а диллина, дуьйцу шина а гуламах лаьцна. Телевизионаша а, газеташа а боху, Ставрополехь а, Ростовхь а гулбеллачу националисташа, кавказхошна рогΙехь неΙалташ а хьежош, лаккхарчу Ιедале шайна шаьш дехачохь керла оьрсийн пачхьалкх кхолла дийхира, оцо бен къаьмнаша яржочу харцонех оьрсий мукъабевр боцу дела.\nШеко а йоцуш, кавказхошна и тайпа гуламаш емалъян бен а ца дуьсу.\nЧергазий баьхна а, кхидолу къаьмнаш санна, баха бакъо хила догΙуш а меттиг ю Ставропол-мохк. Хиллачу гуламан хьокъехь, цигахь бехачу оьрсашна мохк шайн долаберзош низам арахоьцийла Кремло, аьлла, динчу къамелашна ша реза воцийла хаийтира Маршо Радиога Оьрсийчуьрчу адыгIийн халкъан-культуран автономин лидера Охтов Александра.\nОхтов: «Цхьа республика, я пачхьалкх Ставропол-махкахь йилларх лаьцна дуьйцуш делахь, нагахь санна юьйцург оьрсийн пачхьалкх елахь, суна хетарехь, и пачхьалкх цхьаьнхьа Москохна гергахь йилла еза. Шех тераниг цхьана хенахь цхьаьнхьа лаьттинчохь. Ткъа кхузахь, Ставропол-махкахь – иза чегазий баьхна латта ду – оьрсаша пачхьалкх хΙоттор цхьана а чергазийчо къобал дийр дац.\nШолгΙа делахь, кхузахь цхьа хΙума кхолла гΙертар, иза оьрсех болчу ставрополхоша шаьш дан торуш хΙума а дац. Кху лаьтта тΙехь беха нах а хила беза-кх цуьнан декъахь.\nСуна иза нийса ца хета, ишттаниг кхоллалахь, хΙораммо шен-шена пачхьалкх йиллахь, оцо баккъал а Оьрсийчоь юхучу кхачор ю».\nСтаврополехь гулам айбинчу «Халкъан Хи» («Народная Река») шех олучу оьрсийн патриотийн боламо шайн махкана оьрсийн автомин статус ялар доьху Кремле, оцу юкъанна шаьш долчу кхалха кавказхошна дехкар тΙе а дожош. Гулам хΙоттийначу боламан лидер ву меттигера националист Попов Сергей. «Халкъан Хи» олу юкъараллина агΙолоцуш баьхкинера Ставрополе Ростовра а, Воронежера а националисташ.\nОьрсийн хаамийн гΙирсаша дийцарехь, Ставрополерчу гуламах къаьсташ а бацара Ростовра гулам. Цигахь а емалбира наха шайна бале бевлла кавказхой, боху дукхахдолчу газеташа.\nАмма цара бохург ца догΙу, Ростовхь нах гуламе а баьхна, царна хьалха кхайкхамаш бинчу «Сийн а, оьздангаллин а дуьхьа» олучу юкъараллан хьалханчаша Михайлов Евгенийс а, Федоренко Максима а Маршо Радионе дуьйцучуьнца.\nМасала, Федоренкос иштта довзийтира Ростовхь шаьш хIоттийначу гуламна хетарг.\nФедоренко: «Оха боху, пачхьалкх къаьмнийн петаршка ма екъа. Къаьмнашна юккъехь ю бохуш юьйцу проблемаш шаьш гΙовттуш яц адамашлахь, культурашна юкъахь, уьш кIоштийн администрацешна юкъахь гΙовттуш ю. Коррупица боьзна хьаькамашший, коммерце евлла кхерамзаллин урхаллашший, криминалан тобанашший ю къаьмнашна юкъа цим туьйсурш.\nКъаьмнашна юкъахь ю боху проблемаш царна оьшу шайн ахча-бохча кхиош. Нохчийн я суьйлийн, лезгийн я кхарачойн, оццу оьрсийн а тΙехь, цхьа юкъара мостагΙ ву – иза къам дац, иза коррумпица деха Ιедал ду, бухарниг а, коррумпица беха Москохара хьакамаш а».\nРостовн-махкахь, статистике ладоьгΙча, олийла а дац оьрсийн дахар талхораш кавказхой бу. Цигарчу полицин урхаллин сайто бахарехь, 5 процент, аьлча а, 220 эзар оьрсех воцу стаг веха махкахь. Низамца догΙуш доцу сакхташ лерича, уьш кавказхошкара ца довлу доккхачу декъанна, кавказхошкара дуьйлу зуламаш проценташкахь тергоне эцча дац 1 проценте кхочуш а.\nРостоврчу националистийн жигархой ларалучу Михайловна а, Федоренкона а хетарехь, Ιедало ларамза дац, шаьш къаьмнаш цхьаалле кхойкхуш бина кхайкхамаш лач а баьхна, прессехь бовзийтар.\nΙедалан Ιалашо ю, шена халкъ резадацар къайла а хьош, цуьнан протесташ къаьмнийн юкъаметтигаш талхочу хорша ерзор. ТΙаккха Ιалашло Ιедал, чΙагΙло цуьнан карара мукъ. Ткъа ша къаьмнаш духь-духьал тийсар, уьш, ширачу латинийн кицано ма-баххара, гаранашка а дохуш, олаллехь кхабар – иза цуьнан цкъа а хийца йиш йоцу юьхь ду. Иштта ю Ростоврчу оьрсийн националисташа Михайлов Евгенийс а, Федоренко Максима а ен комментари.\nНационалисташ а бу бес-бесара


Нохчийн доьзалшкара Австрин Iедало схьадохучу берашна дола дан Iалашо ю цигарчу нохчийн\nАвстри - Нохчийн школехь доьшуш ду нохчийн бераш, Вена, Дечкен беттан 16, 2014\nДаьржаш ду тIаьхьарчу хенахь Европехь бехачу вайнехан доьзалшкара Iедалан белхахоша цхьацца бахьанашца бераш дIа а дохуш, уьш меттигерчу бахархойн доьзалшка кхион дIадалар. Австрехь и тайпа сингаттам нохчашлахь шуьйра баьржина. ХIинца цигарчу нохчийн доьзалша гIулчаш йолийна, и вайнахера дIадаьхна долу бераш, хийрачу нахе ца кхочуьйтуш, шайн хIусамашкахь тIеэца.\nБерах къаьстина нана а, нанах къаьстина бер а – доллучу дуьнентIехь массо а халкъашлахь а, массо а заманчохь уггаре а боккхачу сингаттаман васт хилла лаьттина ду и сурт. Ткъа да-нана дийна а, могуш а, маьрша а долуш, уьш берех, я бераш царех къастар – иза боккъал а шен эрчаллийца а, гIайгIаналлийца кхин совбала йиш йоцуш сингаттам бу.\nХIетте а, тIаьхь-тIаьхьа алсам хIунда долу теша шелонехь боцуш, мацаллехь боцуш, баланехь а боцуш, Европехь дIатарбеллачу нохчийн доьзалшкахь и тайпа хIума? Муха нисло теша могуш-маьршачу де-ненера бер Iедало дIадаккхар? Хала хаттар ду иза вуно, хIара аьлла цхьанаэшаррехь, цхьа билгал жоп шена карон йиш йоцуш. ХIунда аьлча, и сингаттам шена тIеIоттабеллачуо хIораммо а тайп-тайпана дуьйцу.\nДукхахболчара, шаьш дIабаьхчахьана, кхин дIа мел долу дуьне а цу хIуманна бехке а деш. Амма берашна, - шайн дай-нанойх мичча а цхьаьна бахьанца, я бахьана данне а доцуш, къастийна долчу,- цу хаттарна жоп ца оьшу, царна иза бен а дац. Уьш ду уьш, цу хьеннан а– Iедалан я ден-ненан кхачамбацарца, - кхоллабеллчу сингаттаман закъалташ.\nТIаьхьарчу хенахь Австрехь бехачу нохчийн доьзалшкара Iедало дIадохуш долчу берийн терахь, иза кхин тергал а ца деш Iойла доцучу бараме доьрзуш хилар тидаме а эцна, цхьа тоба вовшахкхетта, и Iедало дIадохуш долу бераш, австрихойн доьзалшка а ца кхочуьйтуш, меттигерачу нохчашка схьадалийта Iалашонца. Венехь вехаш волу 40 шо долу Абубубара леррина цу сингаттамца цхьаьнакхетаралла кхоьллина, „Бераш & Ирс“ аьлла цIе а йолуш. Абубакара дийцарехь, мел кIезга а диъ шо ду иза а, цуьнан накъостий а и бераш дIадахаран сингаттаман юхьарлаьцна лелаш болу.\nАбубакар: „Цхьана кепара шайн синош довдийна баьхкина нах бу кху аренцараберш, дик дахар лоьхуш баьхкина а бац. Кхузахь Iаш хилча, кхеран Iедалан низам а, кхерам мотт а, гIиллакхаш а довза деза. Вай кхуза дахкале а, хьалхехь дуьйна, бIешерашкахь шайн цхьа низамаш долуш – берашца долчунна а, - Iийна пачхьалкхе ма юй хIара.\nМасала, и бер схьадаккхарца долу хIума а хьалхехь дуьйна шайн махкахь цхьа эшам ца хиллехь, берашна ницкъ беш меттигаш ца хиллехь, кхара нисдина хир дацара аьлла хета суна. Ткъа цу юккъехула вай схьакхаьчча, ткъа вай схьадаьхкина башха дукха хан а яц.\nЦхьана агIор вайн бехк а бац, хIунда аьлча, низамаш Iамон а цхьа чкъор кхиа деза, деша а дешна. Иштта цу хIуманна сагатдеш, масийта доьзал вовшахкхетта, цхьаьнакхетаралла кхоьллинера оха, дукхахьолахь цу берашна сагатдеш. И бер дIадаккхар-схьадаккхар дукха луьра дуьйцуш а хезна, цунна сагатдеш. ХIунда аьлча, вай санна, масала, шайн берашна долалдеш нах, уьш дезаш, и бераш цIена а, хаза а лелош нах суна сайн дахарехь гина бац, дозаллийна а ца боху ас иза. Ишколехь делахь а, спортехь делахь а кхиаме а хуьлу уьш“.\nБераш Iедалан даххане а бага ца дахийта, цхьана доьзалан Iедало кIирбелла тидам бан ца болабайта уггаре а хьалха цу берийн хьакъ царна дала деззачу хьесапехь дIадала деза, бохуш, дуьйцу Венерчу доккхачу маьждигехь хьехамаш беш волчу Iелимо Мусас.\nМуса: „Пайхамара, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, шен хьадисехь хьахийна ду, доьзал кхиор. И доьзал вуно чIогIа тидам а беш, бусулба динехь, Дала ма -бохху, хьехар а деш, гIиллакх-гIуллакх а долуш кхио безаш бу. Вайн муха хуьлу? Ша цхьанхьа гIелвелла чувеъча дас я нанас и бераш, къаьстина и доьзал боккха болчара, и бераш шаьшна царех кула ца далийта, шайна бIарг гучура уьш дIабевлчхьана олий, уьш арахь леларх бен ца хета, я телевизиона хьалхехь Iийча а, бен ца хеташ, церан тидам кIеззиг бо.\nАмма бусулба динехь царна тидам чIогIа бан безаш бу. Доьзал кхион безаш бу, царна хIума Iамон дезаш а ду, уьш дукха кегий болчу хенахь дуьйна. Вайнахаца долуш ду и хIума – бер чехор. Ткъа бер бер ду, цуьнца собаре хила веза. Цуо цхьа ца мегаш долу хIума динехь, иза мегар доцийла дIахаийтар ша ду. Дас-нанас шайна тIехь болх бан беза уггаре а хьалха“.\nТкъа нагахь санна и бер цхьана бусулбачу доьзалера дIадаьккхинехь, цунна гуонахьара бусулбанаш декхарийлахь бу, шайн ницкъ кхочучу кепара цу нахана гIо дан, боху Iелимо.\nМуса: „Бусулба нах вовшашна гIо деш хила безаш бу. Абу-Хурейрас дийцинчу цхьаьна хьадисехь Пайхамара, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, аьлла, нагахь санна бусулба стагана цхьа сингаттам тIебеъна, иза балехь велахь, цуьнгара шена ницкъ кхочучу барамехь бала дIабоккхуш бахьана динчунна Дала дуьненахь дуьненан бала а дIабоккхур бу, эхартахь къематдинан бала а дIабоккхур бу, аьлла. Доккха хIума ду иза Далла гергахь.\nИза дIабаьккхинчу нахана гIо дича, я и бер ша шега схьаоьцу аьлла а, я и болх бечу меттехь дIавазвелла а, кериста доьзале иза дIа ца балийта, шега далуш дерг дича, Далла гергахь деза хIума а ду иза, и доьзал дIабаьккхинчу нахана синтем а бу иза“.\nНохчийн Iадаташ а, бусулба динан бехкамаш а, муьлха а адамаллин агIо схьаэцча а, инзаре хIума ду бер шен доьзалах а къаьстина, хийрачу нахехь кхиа дезар. И хIума цу хьола тIе ца далийта, ткъа нагахь санна иза хилла даьллехь, и сингаттам Iоттабеллачу доьзалшна гIо дар – иза ду „Бераш & Ирс“ цхьаьнакхетараллин куьйгалхочуо Абубакара а, цуьнан накъосташа а юхьаралаьцнарг.\nАбубакар: „Цу гIуллкхана са а гатделла, цу Югендамт олучу хьукмате а дахна, нохчашкара оццул дукха и бераш схьадахаран бахьана хIун ду теша, аьлла хаьттира оха. Цара тIаккха лерина цхьа информацин суьйре йира тхуна, хеттаршна жоьпаш а луш. И хIума тхуна чIогIа инзаре а, луьра а хIума ду элира оха, хIунда аьлча, тхо схьадаьхкинчу меттехь хьан чуьра стаг дIавигча, иза лар йоцуш, тIепаза вов тхан.\nЦундела тхуна чIогIа лазаме ду иза, дена а, нанна а. Да-нана а цомгуш хуьлу, и бер дIадаьккхича, аьлла. Ткъа цара хIун боху? Лулахоша арз дича, я ишколера я берийн бешара арз дича, масала, и бер гIийла ду, цунна ницкъ беш бу, иза деладелла-декхаделла дац, аьлла, тIаккха иза шайна бахьана ду, и бер дIадаккха боху.\nЦара иштта элира, нохчашка и бераш дIадала аьттонаш бац шайн, хIунда аьлча уьш тIеэца кийча нохчийн дай-наной шайн ца хиларна, цундела шаьш уьш меттигерачаьрга дIало, элира. Ткъа оха нохчаша а иштта дан йиш юй иза, и бераш схьаэца рогIе а хIиттина, аьлча, цара дан йиш ю, шаьш долчу схьавеанчунна шаьш дерриге а хьоьхур а ду, цхьана ханна и бер шега схьаэца хIун дан деза, аьлла элира“.\nНагахь санна боккъал а цу вайнахера дIадохуш долчу берийн а, церан дай-нанойн а кхолламехь дакъалаца лууш меттигера нохчийн диаспорин векалш белахь, церан муьлхачу а хенахь таро ю немцойн маттахь „Amt fuer Adoptiv - und Pflegeertern“, ткъа нохчийн маттахь аьлча, „Бер долаладаккха а, цунна ханна Iунал а дан а луучу дай-нанойн хьукмат“ аьлла цIе йолчу хьукмате а бахана, цигахь шаьш нохчийн я бусулба бераш тIеэца луучу дай-нанойн могIаршла дIаяздайта.\nНохчийн доьзалшкара Австрин Iедало схьадохуxe берашна дола дан Iалашо ю цигарчу нохчийн


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зудчунна месаш хедо мегий?\nДе дика дойла! Зудчунна месаш хедо мегий? Дела реза хилла хьуна.\nИмам Муслима (Дала къинхетам бойла цунах) дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хIусамнаноша (Дела реза хуьлда царна) шайн месаш жимйора аьлла. Жимйаран куц дуьйцуш оцу хьадисехь деанчу дешан маьIна Iеламнаха шина кепара дина: 1) белш тIекхаччалц яцйора цара, 2) лергел совйовлуш хир йоццучул яцйора цара, хIара шолгIаниг нийсох лоруш дерг а ду.\nЦуьнан маьIна деш, Имам Нававийс дийцина, къеда хилла волчу Iийа́дера схьа (Дала къинхетам бойла цаьршинах), цара шайн месаш яцйар Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) веллачул тIаьхьа хилла ду аьлла, цуьнан хIусамнаноша и хIума хазлуш а, кечлуш а дина ца хилла, шайна месаш лело атта хилийта дина хилла аьлла. Кхин а, оцу хьадисо гойтуш ду аьлла Имам Нававийс, зудчо шен месаш яцйан мегаш хилар.\nПайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хIусамнаноша (Дела реза хуьлда царна) шайн месаш кечлуш яцйина ца хилла, хIунда аьлча уьш цул тIаьхьа кхечуьнга маре баха йиш йолуш ца хилла. Цигара схьа девза вайна, хIетахь царна юкъахь а еха месаш хилар хазалла лоруш хилла хилар, тахана вайна юкъахь санна. Еха месаш хилар зудчуьнан хаза хиларх лоруш ду, тахана вайна юкъахь а, хьалха-хьалха дуьйна кхечарна юкъахь а. Ткъа и месаш яцйар – уьш еха йолчура дIаяхар ду, иштта, зудчуьнан хазалла дIаяккхар а ду. Цу тIе а тевжина, цхьаболчу Iеламнаха, месаш яцйан йа мегар дац аьлла, йа дика дац аьлла. Ткъа, Имам Нававийс уьш яцйан мегар ду аьлла хилар вай жимма хьалха хьахийра, кхин а, таханлера дуккха а Iеламнаха а уьш яцйан мегар ду аьлла, шина билламца: божарех тарлучу кепара ца яцйар а, керста зударех тарйала гIерташ ца яцйар а. Таханлерачу иштта аьллачу Iеламнахах бу Iабдул-Карим Зайдан а, Ибн Iусаймин а, Ибн Баз а, Мухьаммад Ал-Хьасан Ад-Дадв а, кхиберш а. Ша́ и хIума хьарам хиларна, йа дика ца хиларна билггал далил дац аьлла хIокху Iеламнаха.\nЦундела, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара, месаш яцйан а, жимйан а, хедо а мегар ду, зуда божарех тера хир йолчу кепара ца яцйичахьана, керста зударех тарйала лууш яцйеш а ца хилчахьана.\n Имам Нававий, «Шархь сахьихь Муслим», 4/23.\n ИздихIар бинт Махьмуд Ал-Маданий, «Ахька́му таджми́лин-ниса́ъ», 128-129.\n Шейх Iабдул-Карим Зайда́н, «Ал-муфассал фи ахькамил-маръати вал-байтил-муслим», 3/399-400; ИздихIар бинт Махьмуд Ал-Маданий, «Ахька́му таджми́лин-ниса́ъ», 128-129.


Кегийнаш кхиорехь хьехархочун маьIна » Нийсо-Дагестан\n17.03.2021 82 0 niyso\nКегийнаш кхиорехь хьехархочун маьIна\nМуьлхха а болх сийлахь бу, олуш ду-кх халкъалахь. Ткъа безаш и болх белахь, кхин а алсам сий дан деза-кх цуьнан. Шен даго къобалбечу балха кхаьчначу стага и болх мел лерина бо. Шен кхиамех воккхаве иза, цахуучунна тIекхиа гIерта, шен говзалла лакхаяккха а, иза кхачаме хилийта а къахьоьгу цо. Ткъа хьехархошна юкъахь говзаллин хьал гуттар а тодан дезаш, белхан хьелашкахь керл-керланиг Iамо дезаш хуьлу. Иштта заманан лехамашка хьаьжжина, къахьоьгуш ю Шелан районерчу Чуьрийн-Эвларчу номер 1 йолчу юккъерачу школехь хими хьоьхуш йолу Баудинова Разет Мовсаровна. Кху школехь дешна а, иза 1990-чу шарахь кхиамца чекхъяьккхина а ю Разет. Дешаран предметашна юкъахь йоIа хаьржина а, къаьсттина шен терго цо тIейохуьйтуш а яра хими а, биологи а. Цундела хир дара иза школа яьккхинчу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан химико-биологин факультете деша яхча. Школехь хьехархой тоьуш цахиларна а, хIара тIех дика доьшуш чекхъяьлла хиларна а, Разете балха йола элира. Iуьйранна школехь болх а беш, ткъа делкъал тIаьхьа университетехь деша а доьшуш, пхеа шарахь къахьийгира йоIа. ХIара, хьуьнаре а хиларна, ша дийриг, мало ца еш, даггара деш а хиларна, 1995-чу шарахь дешна а елира, балхаца лара а йира. –Хала хан яра иза. Боьдуш тIом бара вайн республикехь, – дуьйцу Разета. – Цу хенахь школера тхан болх сецна а бацара. Урок лучу хенахь, яккхийчу тоьпийн хIоьънаш лелхаш, татанаш хезара, кеманийн гIовгIа, цара тIееттачу ракетийн лелхарш хаалора. Бераш леррина хьан бIаьргаш чу хьовсура, и татанаш хезча, ахь х1ун до, хьо йоьхна ю-яц хьоьжуш. Хьайн кхераялар царна гайта йиш яцара, уьш синтеме хилийта дезара, хIунда аьлча хьох тешна кегий, экам синош ма-дара уьш. Атта мур бацара иза лан, делахь а Дала вайна собар а, ницкъ а белира и ерриге а халонаш иэшо.\nРазета юьхьенца хими а, биологи а хьоьхура берашна. Шо шаре мел долу толуш, схьабогIура къоначу хьехархочун болх, говзалла лакхайолура, дика кхиамаш хуьлура. Ша деш дерг леррина деш, белхан тIаьхьало дика хилийта гIерташ, дешархойн хаарш тодеш, къахьоьгура Разета. Кхунна гонах дуккха а шерашкахь болх а бина, алссам зеделларг а долуш, хьехархой бара, хIара царна хьалха дешна а, кхиъна а яра. Мичча хенахь а шен балхаца йолу хало аттачу яккха йиш яра йоьIан, шен хьехархойх дага а яьлла. Ишттачу хьоло дог иракарахIоттадора, белхан коллективехь ша оьшуш хилар а, шех тешийна доккхачу жоьпаллин гIуллакх хилар а хоуьйтура.\nРеспубликехь тIемашца хилла чолхе зама, жим-жимма аттачу хьоле йоьрзуш, дIаелира. Машаре хан тIеара. МеттахIитто йолийра йохийна гIаланаш, ярташ. Де дийне мел долу, толуш дара школийн хьал а. Вайн школашкара дешна бевлла кегий нах республикерчу вузашка а, кхечу гIаланашка а деша боьлхура. Химехула дIалучу Пачхьалкхан экзаменна леррина кечам бора Разета шен дешархошца. И экзамен дIаяла кечвеллрг цхьа а иза дIа ца ялалуш ца висира. Иза уггар хьалха хьехархочун кхиам бара, хIунда аьлча цо деш дерг, цхьа Iалашо а йолуш, тIаьхьалоне хьажийна дара. Разета кечбина дешархой, медицински факультеташка а, кхечу меттигашка а деша а бахана, уьш чекх а яьхна, вайн республикехь а, кхечу регионашкахь а къахьоьгуш бу. Ишшта царна юкъахь бу: Республикански больницехь неврологан болх беш волу Айдамиров Селим, Соьлжа- ГIаларчу цхьана больницехь кардиолог волу Айдамиров Зелим, иштта Соьлжа-ГIаларчу номер 4 йолчу больницехь отделенин заведующи йолу Дадаева Хадижат, республикехь а вевзаш волу стоматолог Юсупхаджиев Мохьмад. Уьш дуккха а бу, дешна бевлла, лоьрийн а, кхийолу а корматаллаш караерзийна кхуьнан дешархой, таханлерчу дийнахь вузашкахь а, дешаран кхечу заведенешкахь а доьшуш а бу. Разетана а, дайн-наношна а дозалла хилла ца Iа, кхиамца дешна а бевлла, шайна безачу балха хIиттина и кегий нах, иза цара дешначу школина а, юьртана а дозалла ду. Хьехархочун белхан мах хадош долу гIуллакх а ду иза, дуккха а дешархоша лаккхара дешар чекхдаккхар, махкана оьшуш йолу корматалла цара караерзор.\nРазета районехь а, республикехь а дIахьош йолчу хьехархойн конкурсашкахь дакъалоцу. Иштта духхьара 2009-чу шарахь толам баьккхира цо «Шеран хьехархо» цIе йолчу республикин конкурсехь, «Корматаллина тешаме хилар» аьллачу номинацехь хьалхара меттиг а яьккхина. Разета хIора деа шарахь ша болх бечу школехь хими лучу хьехархойн районан семинар дIахьо, ша вовшах а тухуш. Иза кхуьнан говзаллин лаккхара мах хадош долу гIуллакх ду. Шен дешархоша хIора шарахь республикехь а, ерриге а Россехь а дIахьочу конкурсашкахь дакъалоцу, боху хьехархочо. Дешархоша толамаш боху регионан тIегIанехь «Баккхий гайтамаш», «Iалам лардар» цIе йолчу а, иштта кхечу а конкурсашкахь. Дешархойн кхимаш хьехархочуьнца боьзна бу, хIунда аьлча цо кхечбо уьш цу гIуллакхна, шен хан а йойъуш, керланиг царна Iамо а гIерташ, церан хааршца йолу ледарлонаш дIа а йохуш. Цу балхана шортта хан а, собар а оьшу, ткъа иштта берийн хаарш мел ду а, церан мах хадо а хаар хила деза. –Хьехархочун болх цкъа а ца хилла атта. Хьайн корматаллин хаарш хьоьгахь хиларх тоьаш ма дац, и хаарш берашна дIадала а, уьш царна мел Iемина а хаа деза. Цул сов, дешархойн хаарийн барам, церан психологи, цара ойла яр, амалийн башхаллаш – и дерриге а хаа деза хьехархочунна, – дуьйцу Разета. – Суна ца хаьа, сайн дешархой муьлш хир бу дахарехь, хIун корматалла хир ю церан. Уьш берриш а лоьраш а, химикаш а, биологаш а, технологаш а хуьлийла дац, царна мел дика хими я биологи хаарх. Коьртаниг уьш дешна а, дика а, хьекъале а, вайн халкъана а, Даймахкана а пайден а хила лаьа суна. Царах дика адамаш хила лаьа. ТIаккха оха, хьехархоша, беш болу болх эрна ца хуьлу. Суна чIогIа хазахета сайн хилла дешархо школе веача, сайгара хьал-де хаьттича, шен балхах лаьцна цо дийцича. Шен дешархошна ша виц цавалар, шега ларам хилар чIогIа мехала ду хьехархочунна. Баркаллин дог-ойла дешархошкахь латтар – мел доккха гIуллакх ду иза цунна. ТIаккха хаьа хьехархочунна ша церан дахарехь беркате лар йитинийла. Цуьнан дуьхьа а мегар дара школехь къахьега.Иштта шен балхах лаьцна кхоллаелла ойланаш йовзуьйту Разета. Гуш ду цунна шен болх безаш хилар, шен хаарш дешархошна дIадала иза кийча хилар.\nТахана Разет районехь а, республикехь евзаш а, лоруш а хьехархо ю. ХIара районехь химехула олимпиадаш дIаяхьаран эксперт а, республикехь дIахьочу «Шеран хьехархо» конкурсан жюрин декъашхо а ю.\nРазетан дуккха а совгIаташ ду хьехархочун балхахь цуьнан баккхий кхиамаш хиларна делла. Масала, Россин Дешаран министр Фурсенко волчу хенахь елла Сийлаллин грамота ю цуьнан цу министран цIарах. Нохчийн Республикин дешаран министерствон а, Шелан районан дешаран урхаллин а, Шелан районан а, Чуьрийн-Эвларчу а администрацийн а цIарах а дуккха а грамоташ а, совгIаташ делла цунна. Амма уггаре а доккха совгIат – кхуьнга а, кхуьнан балхе а дешархойн а, дай-нанойн а, школин куьйгаллин а, белхан накъостийн а болу ларам бу, кхуьнан балхана уьш резахилар, кхунах дозалла дар а ду.\nТахана санна школехь деша аьттонаш цкъа а хиллий те аьлла, хета шена, боху хьехархочо. Масала, химин хьехархочун хьалха цкъа а ца хилла таханлера таронаш, гайтаран гIирсаш, электронни технологеш. Шаьш дерриге а деш ду берийн дика хаарш хилийта, урокашкахь хан ца тоьаш хилча, кхин тIе беш болу болх а бо шаьш предметах долу хаарш лакхадахархьама, дуьйцу цо. Бераша дешчхьана, таронаш йолуш ю.\n«Хьайн белхан коьрта Iалашо хIун лору ахь?» – хотту ас Разете.\n–Суна чIогIа лаьара дешархошна айса хьоьху хими дика хаьа, – боху цо. – Ас хьалха ма-аллара, уьш берриш а химикаш хир бац, амма цу предметах долу хаарш царна дахарехь оьшур ду. Тахана, халахеташ делахь а, жоьпалле дац вайн дукхахдолу бераш, хIума атта мел хили а, иза деза царна. Къинхьегам безаш берш дукха бац, ловза луурш алсам бу. Вай дукха дийцина, дуьйцуш а ду телефонаша вайн берашна деш долчу зенах лаьцна. Оцунах дай-наной кхета лаьара суна. Телефонаша берашка ойла ца йойту, церан кхетамна новкъарло йо, уьш дуьне а, Iилма а довзарехь тIаьхьатотту. Книгаш йоьшуш дукха бераш дац, цундела церан мотт ца кхуьу, ткъа оцо дешарна йоккха новкъарло йо. Иза ду халахеташ дерг.\nВайн Республикин Хьалхарчу Президента Кадыров Ахьмад-Хьаьжас аьлла иштта мехала дешнаш: «Хьехархочо къам кхуллу». Мел лакхара мах хадийна цо хьехархочун белхан!\nМассо а заманашкахь хилла хьехархочун болх юкъараллехь лерам болуш. Берана диканиг хьоьхуш, вочунах иза лардеш, хаарийн инзаре дуьне цунна схьаделларца дахаран сирла некъ цунна бостуш верг ма ву хьехархо. Дала аьтто бойла Разет Мовсаровнин а, и санна хьанал къахьоьгучу массо а хьехархочун а.\nАвтор: Арсанукаев Муса,


Цхьанна а къайлаха дац баккхийчаьрца г1иллакх леладар вайн нохчийн къоман мехала х1ума хилар. Вайнехан юкъараллехь къанойн юьхьк1айлла хилла.\nХ1ора юьртахь къанойн хьехам хилла, цу хьехам юккъе боьлхуш хилла уггаре а хьомсара тукхаман векалш, цара къастош хилла вайн къоман хьакъ долу хаттарш.\nКъаноша гойтуш хилла баккхийчаьрца лело дезаш долу г1иллакхаш, кегийчаьрца хила безаш болу къинхетам.\nГ1иллакхах лаьцна дуьйцу Соьлжа-Г1аларчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арах долчу коьртачу маьждиган имама Абдулаев Аслана.\nТахана вайн г1иллакхаш мелла г1елделла. Дукхахболчу нахана моьтту дин Ислам ша ду, г1иллакх ша ду. Г1иллакх бохург х1ун ду?\nДелан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьаб хилла волу Абу Х1урайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла г1иллакхах лаьцна: «Г1иллакх хилар – юьхь къегина хилар ду, шегара диканиг далийтар ду, вониг ца далийтар ду».\nЦхьацца болчарна моьтту бусалба дин г1иллакх доцуш деккъа 1ибадат ду.\nЦара шайга хаттар дан деза: Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вайна ваийтаран 1алашо х1ун ю?\nИза ваийтина хилла вайна юкъахь сий долу г1иллакхаш даржо а, и г1иллакхаш вайна довзийта а, уьш ч1аг1дан а.\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисехь аьлла: «Баккъал а, Дала со ваийтина, сийлахь долу г1иллакхаш даржо».\nДала аьлла Шен Сийлахьчу Къуръана чохь: «Я Мухьаммад! Оха ма ца ваийтина хьо, дерриге 1аламах къинхетам беш бен».\nДала ваийтина вайна Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Ша мел кхоьллинчух къинхетам беш: адамех, даьхнех, г1а-бецах.\nЦхьана къомана юккъехь харцо яьржина хилча, х1ума лачкъор даьржина хилча, зулам даьржина хилча, воккханиг лоруш ца хилча, жимачух къинхетам беш ца хилча, зударийн сий деш ца хилча, оцу къомана юккъехь къинхетам хир буй-те? Хир бац. И къам дерза деза Делан Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дахкийтина долчу сийлахь долчу г1иллакхашка. Т1аккха и зуламаш вайна юккъехь хир дац.\nДала вайна т1едиллина долчу 1ибадато 1амадо сийлахь долу г1иллакхаш. Масала: ламазо 1амадо стагана шен дег1аца, бедарца ц1ена хила а, дийнахь Далла хьалха х1уьттуш, ша Делан лай вуй хаа а. Ша лай вуй хиъча цуьнан дагчуьра куралла д1айолу, Дала и стаг вочух ларво. Марха кхабаро стагана хоуьйту мискачун хьал-де, цуьнан хьал-де хиъча, стагана хаа мацалла х1ун ю, къинхетаме хуьлу и мискачу стагаца. Закат даларо стагехь комаьршалла кхиайо. Хьаьжц1а вахаро нахана юккъехь оьзда лела а, собаре хила а 1амадо.\nЦхьана дийнахь Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабаш хаттар дина: «Х1ай Делан Элча! Цхьа зуда ю ламазца а, марха кхабарца а ч1ог1а йолуш, делахь шена багахь болчу маттаца лулахошна зен деш ю иза. Х1ун хир ду цунна?» Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) жоп делла: «Иза жоьжахати чохь хир ю». Цара юха а хаьттина: «Цхьа зуда ю ламазца а, марха кхабарца а ч1ог1а яц и, хьалха хьахийнарг санна, делахь нахана ша йолчу меттехь зен деш яц и. Х1ун хир ду цунна?» Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Ялсамани чохь хир ю и».\nЦу хьадисо ламаз к1езиг де ца боху, я марханаш ма кхаба ца боху, цу хьадисо гойту Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) деана долу сийлахь долу г1иллакхаш.\nВайн дайша хьалха заманчохь леладеш, сий деш схьадаьхкина ду и хаза г1иллакхаш. Тахана вай уьш леладахь, дин леладинчарах хир ду вай, уьш д1атесна хилахь, дин д1атесанчарах хир ду вай.\nДала вайна схьадахкийтина долу г1иллакхаш леладан а, кхид1а уьш лардан а, доьналла, хьекъал лойла. Дала Ша реза волчу некъа т1ехь вай нисдойла! Амин!\nОбновлено (17.04.2018 14:35)


Эссе "Нохчийн меттан йовхо"\n12 шо долчу шен йоIана оьрсийн меттан репетитор а лаьцна, шен доьзалхочо чIегIардиго санна буьйцучу оьрсийн маттах дозалла деш ю суна евза цхьа нохчийн нана. Ас хоьтту: "Ткъа нохчийн маттаца гергарло муха ду цуьнан?". "ДIаялахьа дIа а, оьшуш бацара цунна нохчийн мотт-м, коьртаниг – гIазкхиниг кIорггера хаар ду", -элира соьга къоначу нанас.\nБакъдерг аьлча, ца тайра суна цуьнан дешнаш. Уггар а хьалха шен мотт а, шен ламасташ а дезаш хила веза милла а бохуш, ойла хиллачу суна йоккха ледарло яьлла хийтира цу ненера.\nДера хаа ма деза кхечу къаьмнийн меттанаш а, хIунда аьлча, хьуна ца хаьа, кхана-лама хьайн рицкъано хьо стенга кхачор ву…\nАс-м дозалла до, тахана дуьне мел ду даьржинчу вайн къоман тIаьхьено шаьш тIелаьцначу пачхьалкхийн меттанаш карадерзийна. Нохчийн тоьллачех яздархочо Сулейманов Ахьмада ма-аллара, Iаламат сий до ас, царна хуучу меттанех, нагахь санна, "хьайниг бицбеш, Iамо дезна уьш" аьлла, "хьуна ца моьттинехь".\nТкъа ненан маттах аьлча, ирс ду цхьана сахьтехь охьа а хиъна, оьрсийн цхьа дош юкъа а ца далош хьайн мотт бийца хьо говза велахь… Дукха карор бац аьлла хета суна цу тайпа нах а!\nАс тидамбарца, гоьбевлла нохчийн яздархоша цхьа хаза, чомехь, мерза кхача бууш санна, хьага а веш, хьан цергех хи а тосуьйтуш, буьйцу нохчийн мотт.\nДукха ладийгIина ас Юсупов Iилмане, Бисултанов Аптига, Бексултанов Мусага, Петирова ПетIамате…\nИрс яI церан, Дала делла-кх шуна! Ткъа стен новкъарло йо вайна вешан мотт Iамо а, бийца а, хаа а? Ас билгалбаьхначу а, кхин а дуккхаъчу вайн къоман яздархоша а, меттанийн говзанчаша а мел дукха къахьоьгу вайн дуьхьа. Iаламат дукха жайнаш арахоьцу цара шо шаре, ткъа уьш йоьшурш куьйгийн пIелгаш тIехь багарбаллал бен хир буй-те?\nМохь оьху церан, варийлаш, варийлаш, шайн маттах ма довлалаш, марзбелаш, бийцалаш, ешалаш бохуш… Делахь а, дукханна-м ца хеза уьш аьлла хета суна…\nАс къобалвечех ву нохчийн тоьлла яздархо, прозаик Бексултанов Муса. Ас дукха дийцарш дешна цуьнан, цо буьйцучу кIорггерчу матто а боккха тIеIаткъамбина суна.\nВайн дайн бакъйолу амалш, церан оьзда леларш, гIуллакхаш-гIиллакхаш, доьналла - и дерриг а гучудоккхуш, хаздеш, хьо цецвохуш, цхьа доггах авторо чу са диллина хуьлу цуьнан хIора дийцар а.\nКъаьсттина сан дагах кхеттера, къена къанъяллалц дика а , вуон а доькъуш шен хIусамдеца чекхъяьлла, доьзалхо цахиларна дIайоьдучу зудчо тилоран тай ца оьцу тIаьххьара арайолучу хIусамчуьра. Ткъа цуьнан хIусамда лаьттинчо етт а, эса а тIаьхьадоккху цунна. Оцу масало гойту къонахчун амалш!\nОйла еш Iа со-м, мел хаза гIиллакхаш лелийна цара, хIаъ, лелийна…тахана-м уьш лардеш, са дагийна хьийзаш бац цхьаберш.\nСуна хIунда хетий ишта? Къаьсттина Соьлжа-гIалин урамашкахула лелачу хенахь дерриг а схьагуш хуьлу: кегийрхоша вовшашка буьйцу оьрсийн мотт, туьканашкахь, ур-атталла, базарашкарчу баккхийчу зударша а цхьана буьйцу-кх гIазакхийн мотт.\nКог баькх-баьккхинчохь йолчу кафен, ресторанийн, аптекийн, хазаллин салонийн цIераш хийрачу меттанашкахь билгалъяьхна ю: "Royal Burger", "White House", "Войков Бургер", "Esperanto", "Pizza House", "Fish House", ишта кхин дIа а. Ингалсан, италхойн, испанхойн, оьрсийн меттанашкахь ю цIераш.\nЦа го хьуна библиотекашкахь жайнаш доьшуш хиъна Iен нах а, нохчийн маттахь язйина киншкаш хоьттуш, оьцуш хIоттийна раьгIнаш а… ХIунда яц?\nОцу сайн сагатдечу хеттаршна жоьпаш карийра суна, Бексултанов Мусаца дехха дина къамел Фейсбукан агIонехь дешча. Яздархочуьнга хоьтту, нохчийн маттахь йоьшу нах лахбалар стенца доьзна лору ахь? Кхачам боллуш, дуьззина ду цуьнан жоп, цхьа хIума къовса хьан бIо а ца булуш. Со кхета, иза бакълуьйш хиларх. Ишта ду Мусан жоп: "Нохчашна шайн нохчийн маттахь киншка еша цахаарх доьзна ду-кх дерриг а, шайн мотт цахаарх доьзна. Кхин дукха йоьшуш хьалха а бацара…\nВай цIера дахале, ворхI класс нохчийн маттахь а йолуш, дешна хилла долу бераш дар-кх, вай цIа дирзича а ткъе итт, ткъе пхийтта шарера кегий нах а хилла, и нохчийн маттахь йолу киншкаш йоьшуш хилларш. Юха, цигахь, Казахстанехь, 1945-чу шарера 1957-чу шерашка кхаччалц йолчу хенахь дина хилла долу бераш а дара нохчийн киншкаш йоьшуш, шайн доьзалшкахь буьйцуш болу нохчийн мотт бен, гIазкхийн мотт цахаарна.\nВай киншкин, йозан, иэсан къам ма дац, кхиндолу – гуьржийн а, эрмалойн а, Iарбойн а – къаьмнаш санна. Вайн вовшашца къийсадалар а стенна тIехь ду? Бахамна тIехь ду-кх! ТIаккха вайшимма хIун литература, хIун искусство юьйцу кхузахь….\nКхин а цхьа бахьана ду, нохчаша – еша хуучара а – нохчийн киншкаш цаешар: ма-ярра йолу литература а, меттан хазалла а хIун ю а хууш, и литература дIа а йовзуьйтуш, цу литературах яздан хууш болу критикаш-Iилманчаш цахилар кху заманахь.\nВайн-м литературоведаш-Iилманчаш а бац, цхьана дийцарх я стихотворенех, дийнна – шовзткъе итт, кхузткъа агIо – Iилман болх язбан хуур долуш. Мамакаевн «Даймехкан косташ» а, Гадаевн «ЦIен берде» а тоьар яра, ши-кхо бIе агIо Iилман болх язбан. Цул сов, вайн яздархой бу бохурш а-м бац литература евзаш… цхьа итт-шийтта мукъне а хилла велара, шаьш яздийриг хIун ду а хууш, яздеш.\nЦундела вайн литература бIаьрзе кIеза санна ю-кх, цхьа а некъ а я стигла а йоцуш…."\nЮха айса сайца хеттаршка юьйлу со: ванах, маца нислур ду-те хIара доьхна гIуллакх? Маца Iемар бу вайнах киншка еша а, ешначух кхета а, цуьнан маьIна дан а? Маца боккхур бу нохчийн мотт хьакъйолчу тIегIане? Хеттарш-м кхин а дуккха а ду, амма мила ву царна жоп дала?! Шеран цхьана дийнахь – Охан-беттан 25-чохь, республика мел ю ловзарш хIиттош, нохчийн кхачанах а детталуш, къоман духарш а доьхна, хелхаршкахь бохь бегIарх нохчийн маттана хила са яц.\nБакъду, хаза-м бека вайн мотт! Тезетахь баккхийчара веллачух тоьшалла деш, шина чIирхочунна юкъахь маслаIат деш, ша бакъйолчу нохчийн нанас кхиийначу йоIа шен зудабер нехан цIентIе доьдучу заманчохь цунна хьехарш деш…\nТкъа меттан беркъалла а цхьалхайолу нохчийн пачхьалкхан телевизионехь а, "Грозный" радион эфирашкахь а. Говзанчийн къоьлла хилар гучудолу хьуна журналисташ маттах тийсалучу хенахь. Ша кхечу къомах волчу стага буьйцуш санна, акцент а хаалуш нисло церан къамел.\nЦеран хIун бехк бу, ур-атталла, доьзалехь а, берийн бошмашкахь а марзбийриг оьрсийн мотт хилча. Дезачу денна лерина хIитточу барамашкахь, хуьлийла байт, я хелхар, я йоца спектакль, дерриг а хийрачу маттахь Iамийна, кечдина хьулу…\nШайн берашна кхана каронберг оьрсийн мотт хета дайшна а, наношна а, цундела цунна тIеийзабо, гIазкхийн мотт марзбеш къахьоьгу, Арсанукаев Шайхис ма-аллара, "доьзалехь бийцар а дастам а хеташ".\nДелахь а, кIезиг елахь а, йовхо юьсу, нохчийн меттан хIу довр дац аьлла. Цкъа мацца девлла а, вай самадевр ду, кхетар ду аьлла.


Марха достучу денна кечамаш беш бу Нохчийчохь\nRussia -- The moon is seen behind the crescent of the Yaroslavl Central Mosque, 29Nov2012\nКху деношкахь, берриг а бусулба нах санна, марха даста кечлуш бу Нохчийчура бахархой. Коьртачу декъана иза ду токхе даарийн стол кечьяр. Цу гIуллакхана тIаьхьарчу хенахь тIех сов харжаш еш Iедал ду нохчийн.\nХIокху а, тIаьхь тIедогIучу шина-кхаа дийнахь, махкахь мел йолчу бахзаршкахь а, туьканашкахь а, яа а, тIейоха а, хIума, ша ерг ала мегар долуш дIаера ю. Дерриге а дийнахь, хан яьллалца болх беш ю и меттигаш. Бусулбачу нехан, уггаре а дезчу денна, массарна а лаьа, тIехь цIена бедар хуьлийла а, стоьла тIехь, мерза мел ерг хилийта.\nНохчий, шаьш цхьа хIума долийча, юккъерачу барамехь саца кхеташ боцун дела, тIех сов харжаш еш, бина кхача, даздарш дIадаьлча дIакхуссуш дукха меттигаш нисло. И хIума ца леладайта, хIора шарахь аьлча санна, республикан муфтиято кхайхкам бо, нахе хIуманна хьурмат де олий, амма, бахаршкахь долчу суьрте хьажча, го, уьш кхача безачу дIа ца кхочийла.\nГуьмса гIалана коьратчу маьждиган имам волчу Кимаев Юсупа дийцира Маршо радиога, шаьш оцу хьокъехь нахана юккъехь бечу хьехамех.\nКимаев Юсуп: « Мархийна де вай чIогIа къаьстина кечам беш де ду. Цхьаберш, хьал долчарах тарбала гIерташ, ца лелийча ца довлу бохуш, декхаре а боьлхуш хIума лело гIерта. Делахь а , нгахе, хIораммо шен-шен тароне хьаьжжина хIума де аьлла дIакхайкхина ду. ХIора стаганна, шай марха къобал дан веъча, кара хIума кховдо луура ду-кх.\nДелахь а хIума кара кховдо мегар ду, барамелла тIехь а ца волуш, цхьа даккхий совгIаташ дан а ца гIерташ. Шоколадан бот ялаь а, вай даиманна хилла а ю. Марха достучу дийнахь, вай мерза хIума дIасакховдор бахьанца, мераз хаза де а ду иза массераан. Вай махкахь, муфтиято дIакхайкхадайтинарг из ду».\nДиндайша бохург наха, шаьш кхетадеччу агIора леладо. Оцу хIумано, къома дог-ойла а, комаьрша амал а гойту. Массанхьа долчу хьолах лаьцна ишшта дийцира, Эльза цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу цхьана зудчо.\nЭльза: « Ша верг, езниг, мерзниг эца гIерташ воллу. Ахча доцурш, цаьрга ахьоьжуш, шай таро ерг лело гIерта. Яа хIума кеч а йина, иза наха йиъча-м цуьнах доккха сагIа хира дара. Амма, цхьана гайтаман дIахIоттийна хуьлу уьш. Ишштачу нехан, чу воьдуш а, ян иза юуш а стаг ца хуьлу. ТIаккха иза сагIа дац».\nМарха достуш долу де, зударийн кхача кечбаран похIмаллийн къийсамах тера хета Адам цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочуьнна. Хьалха санна, чу нах ца оьху, цундела, ишшта дукха кечбан кхача оьшуш бацара элира цо.\nАдам: «Зударийн цхьа къовсам санна ду и марха досту де. Оьрсийн маттахь «соревнование» а олу цуьнах. ВогIучу иттех стаган а, чуьрчарна а хьалха йилла хилчхьан тоам болуш ю. ДIаялча, иза тIеян а мегар ма ду шозлогIачу дийнахь. Стол кагдаллалца яа хIума тIе ма юьллу вай. Лулахочо цхьа котам эцча, ши котам эца гIерташ хуьлу вай. Иза нийса дац».\nХьалха лелийнехь а, кху шарахь, шай доьзалехь и хIума лелора долуш яц Эльза. Жима-жима еш, яа хIума йийра ю элира цо.\nЭльза: «Суна балха тIехь догIуш I0 бIе туьма ду,сан марнанна а ду оццула пенси. Чохь кхо бера а дут хан. Тхайн оцу дийнахь яала хIума кечйира йолуш ю-кх со. ТIеттина уьш схьа а эцна. Юха уьш Iдакхосса сан хIун бала кхаьчна. Цхьабочлу наха сагIана схьа а ма ца оьцу. Цундела, со йолчу мила вогIура ву а хаа суна, оцу барамехь ас кхача а кечбийра бу».\nШай агIора бусулба динан говзанчаш, дийцарехь хIуманна кхоам бар, тIех сов рицкъ ца дайра, коьрте дилла деза наха. Аюбов Ясраил цIе йолчу, дешначу стага, ишшта дийцира цуьнах лаьцна.\nАюбов Ясраил: «Марха достучу дийнахь, нохчаша чIогIа мерза кхача а кечбо. Амма, юуш бюерш кIезгша хуьлу. Цундела, шаьш юуург, исрап ца деш, дIа ца кхуссуш, Дала гергахь иза ларъеш хIума дан деза».\nМарханаш дастаран денош тIекхачаре баккхийчара сатийсина а ца Iаш, царелла чIогIа сатессина ду бераш а. ХIинцале, денош а, сахьташ а дагар деш ду, царах цхьа дерш, карахь тIоьрмигаш а эцна, лулахой болчухула марханагш къобал дан хан тIе мац кхочура ю. Лиза боху 6 шо кхаьчна хIара йоI санна.\nЛиза: «Марх кхобал дан тхо кечлуш бу. Сан нанас суна а , сан йишина а, хIумш эца яхна базар. ТIоьрмигаш а эцна, цхьацца лулахой болчу гIура дут хо.Цигахь кампеташ а, сегIазаш а лура ду тхуна. Уьш гул а йой, тхайга схьадаьхкинчу берашна дIалура ю оха».\nТкъа, оцу юккъолгIа, базарахь, мерах хьокху йовлакхаш а, кучамаш юьхкучеран, шарахь а ца хилла болу мах хуьлуш бу. Стохка, масалла, Италера кучамаш юьхкучу цхьана кIанта, уьш йоьхкина, цхьана шина кIирнахь, 2 миллион сов соьман са яьккхинера. ДIа мел оьцу, йохкархой-м оьшура бац Нохчийчохь.\nКерста президенташа ларам бо Рамаданан\nХIунда гIерта нохчий, вовшашца къийса а луш, Марха достучу дийнахь стоьлаш кечъян?


Кабулера эвакуаци яран жамIаш "боккха кхиам" бу аьлла Байдена\n"Бокка кхиам" бу америкхой а, кхечу пачхьалкхийн бахархой а, ишта афганхой а цхьаьна, Кабулера арабохуш дIаяьхьначу операцин жамIаш аьлла Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Джо Байдена. Афганистанера тIемалой арабахарца доьзна шинарин дийнахь шен къоме вистхуьлуш дина и дIахьедар цо. Американ дуккхаъчу политикаша а, комментаторша а критика йира Байденан администрацина, йинчу эвакуацина а, иза кхин дIа ца яхъян бинчу сацамна а, операци байначу беттан 31-чохь ерзорна а.\nЦара дуьйцура аэропортехь хуьлучу кегарих, иттаннашкахь беллачу афганхойх, Американ цхьаболу бахархой эвакуацин рейсашна тIе ца кхачабаларх. Церан емалдар дIатеттира Байдена ша вистхуьлуш. Цо дIахьедира, 16 дийнахь Кабулера 120 эзар стаг араваьккхина хиларх, шайлахь пхи эзар сов амеркхо а волуш, иштта кхечу мехкийн бахархой а, доккхачу декъанна, Афганистан шайн дола ерзийначу тIалибех Iалашбан безаш хилла афганхой а цхьаьна.\nБайдена бахарехь, хIаваэхула нахана эвакуаци еш исторехь цул а чолхе операци кхин хилла а яц. Американ президенто лаккхара мах хадийна тIемалойн а, дипломатийн а, оцу операцина юкъа мел озийначийн а. Цо билгалдаьккхина, иза тIеман операци яцара, гуманитаран яра аьлла, иштта, турпалхой бара аьлла, эвакуаци ерзон масех де дисинчу хенахь Кабулехь динчу терроран тохарехь вийна Американ 13 тIемало.\nАфганистанера аравала мел луучунна, Цхьаьнатоьхначу Штаташка бахка бакъо йолчу афганхошна а цхьаьна, кхин дIа а гIо дийр ду шаьш аьлла президенто. Царна дIабоьлхуш новкъарло йийр яц шаьш аьлла, тIалибаша дош далар карладаьккхина Байдена.\n"ТIом берзо хан кхаьчна", - аьлла президенто. Цо билгалдаьккхина, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Афганистанехь хилла коьрта Iалашонаш кхочушйина хиларх.\nБайдена бахарехь, пачхьалкхо шен боллу къийсам тIехьажо беза керлачу кхерамашна дуьхьал, юкъахь Китайра а, Оьрсийчоьнера а болу кхерам а билгалбоккхуш.\n20 шо гергга зама яра Афганистанехь Американ эскарш латтон. ХIетахь Афганистанехь вехаш хиллачу террорхойн "Аль-Къайда" тобанан лидеро Iусама бен Ладена Гезгамашин-беттан 11-чохь теракт дайтинчул тIаьхьа йолира оцу пачхьалкхехь операци. Еххачу хеначохь Американа дуьхьал бара оцу тIамехь тIалибаш а.\nДахначу оршотан дийнахь Кабулан аэропортера гIаьттира тIаьххьара америкхойн кема. Цул тIаьхьа "Талибан" (Оьрсийчохь йихкина ю) боламан векалша дIакхайкхийра тIом чекхбаларх а, цу тIамехь шаьш "толам" баккхарх а.


«ДАТО БУХIА» – МЕХАЛА СОВГIАТ » Нийсо-Дагестан\n31.03.2021 92 0 niyso\nДIадаханчу шотдийнахь, бекарг беттан (март) 27-чу дийнахь, Соьлжа-ГIалахь, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетехь Нохчийн Республикин Интеллектуальни центро «Дато бухIа» совгIат даларан 17-гIа церемони дIаяьхьира. Иза, вовшах а тоьхнера цу центран декъашхоша. Суьйренехь дакъалецира «Дато бухIа» совгIатан лауреаташа а, республикин Iилманан, дешаран, культурин, могашаллаIалашъяран белхахоша а, журналисташа а, интеллигенцис а, студенташа а. Даздаран хьолехь дIадоладелира хIара беркате цхьаьнакхетар. И дIахьош долчу Россин хьакъволчу артиста Джамаев Iимрана а, Нохчийн Республикин культурин хьакъйолчу белхахочо Мумаева Анжелас а, гулбеллачаьрга маршалла а хаьттина, Центран балхах а, республикехь культурин тIегIа лакхадаккхарехь цуьнан маьIнах а дийцира. Хьалхара дош цара делира Интеллектуальни центран правленин председательна, Нохчийн Республикин Парламентан дешаран комитетан председательна Хасбулатов Бекханна. Шен къамелехь цо билгалдаьккхира республикехь Интеллектуальни центр кхоллар исторически хилам хилар. Цу гIуллакхан дIадолор 2003-чу шеран 23-чу мартехь хилира, Нохчийн Республикин Администрацин куьйгалхо волчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжас иза юкъадаккхарца. ХIетахь дуьйна болх беш ю хIара центр. Верриг а 210 лауреат ву «Дато бухIа» совгIатан, ткъа тахана кхин 14 тIекхетар ву, элира Бекхана. Уьш берриш а интеллектуальни декъан къинхьегамхой бу, тIетуьйхира цо.\nСцени тIе кхойкху «Дато бухIа» совгIатан дуьххьарлера лауреат, Нохчийн Республикин Iилманан Академин президент Гапуров Шахруди Айдиевич. Центро бечу мехалчу балхах лаьцна дуьйцу цо. «Дато бухIа» совгIат уггаре а дезачарах цхьаъ ду вайн республикехь, иза интеллектуальни декъехь бIаьрла кхимаш баьхначарна, шен къинхьегамца вайн культура кхиорехь доккха дакъа лаьцначарна луш ду, элира академико. Цо декъалбира керла лауреаташ, церан цIераш цкъачунна зала чохь яхаза елахь а.\nСовгIаташ даларан хьокъехь къамел до жюрин председатела, историн Iилманийн доктора Ибрагимов Муса Муслимовича. ДIадаханчу шерашкахь «Дато бухIа» совгIат деллачу лауреаташна юкъахь бара вайн республикехь а, Кавказехь а бевзина ца Iаш, ерриге Россехь а, дуьненахь а бевзаш хилла болу Iилманчаш: академик Саламбек Хаджиев, профессор Руслан Хасбулатов, ткъа иштта Iеламстаг: Хожа-Ахьмад Кадыров, поэт: Шайхи\nАрсанукаев, илланча: Валид Дагаев, суртдиллархо: Аманды Асуханов, къона Iилманча: Насруди Яричев.\n«Дешар» цIе йолчу номинацехь совгIат дIадала сцени тIе кхойкху Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан ректор Байханов ИсмаьIал а, Интеллектуальни центран декъашхо, Iилманча Бугаев Iабдулла а. Цара цу номинацехь толам баьккхинчу лауреатан цIе йоккху: иза историн Iилманийн доктор Хасбулатова Зулай Iимрановна ю. Лауреатана совгIат дIало, Зулайх дош олу Бугаев Iабдуллас. Баркалла олуш, йистхуьлу керла лауреат.\nОцу номинацехь кхин шина лауреатана а ло совгIаташ. Уьш бу: физико-математически Iилманийн доктор Асхабов Султан Нажмудинович а, Соьлжа-ГIалин пачхьалкхан мехкадаьттан университетан доцент Саламова Мадина Шахидовна.\n«Хьехархо» номинацехь лауреат дIакхайкхайо нохчийн меттан хьехархо Тайсумова Зина Магомедовна. Иза школехь болх беш йолу 53 шо ду. Баккхий кхимаш а бохуш, хьанала къахьоьгуш ю Зина Магомедовна, боху цунах лаьцна дош аьллачара.\n«Мелехь гIуллакх дар (Подвижничество)» номинацехь лауреат хIутту технически Iилманийн доктор, профессор Курумов Джамалди Сурхоевич. Цунах лаьцна дуьйцу академика Батаев Денис. Москвахь Iер-дахар долуш, Iилманан декъехь къахьоьгуш а, бизнесан гIуллакх лелош а, вайн республикерчу дуккха а нахана гIо дина ву Джамалди.\n«Могашалла Iалашъяр» номинацехь лауреат кхайкхаво Нохчийн Республикин хьакъволу лор Ахматханов Хусейн Умарович.\n«Iилма» номинацехь лауреат хIутту физико-математически Iилманийн доктор Умархаджиев Салавди Мусаевич. Лауреатан балхах лаьцна дуьйцу академика Гапуров Шахрудис. Салавди Мусаевича шен лабораторехь интернета чу нохчийн мотт боккхуш ву, иза Iалмат мехала гIуллакх ду вайн маттана а, Iилманна а.\n«Литература» номинацехь лауреат хоржу литературни критик, поэт, гочдархо Бурчаев Хьалим. Цунах лаьцна дуьйцу Нохчийн Республикин Яздархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас а, «Дато бухIа» совгIаташ даларан жюрин декъашхочо, поэта Борхаджиев Хож-Бауддис.\nШена совгIат даларна баркалла а олуш, чулацаме къамел до Хьалима.\n«Синан орамаш» номинацехь лауреатан совгIат ло Нохчийн Республикин халкъан артистана Марисултанов Iелина.\n«Искусство» номинацехь лауреат хоржу Россин Федерацин хьакъйолу артистка, Нохчийн Республикин халкъан артистка Ташаева Марем Мухадиновна.\n«Лаккхара корматалла хиларна» номинацехь лауреат кхайкхайо Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо Султанова Хьулимат Зелимхановна.\n«Журналистика» номинацехь лауреат хоржу Нохчийн Республикин зорбанан а, хаамийн а министр Дудаев Ахьмад Махмудович.\n«Къона интеллектуал» номинацехь совгIат кхочу педагогически Iилманийн кандидатана, доцентана Дудаев Геназ Сайд-Хусиновична. Ткъа иштта оцу номинацехь кхин цхьа лауреат а хоржу – историн Iилманийн кандидат, Шайх Кунта-Хьаьжин цIарахчу Россин Исламан университетан хьехархо Сулумов Зелимхан.\nЦхьаьнакхетар дерзош, шаьш бечу балхах а, республикехь культура а, Iилма а, могашаллаIалашъяр а кхиорехь мехала долчух а лаьцна дуьйцу Интеллектуальни центран правленин председатела Хасбулатов Бекхана.\nХьовсархойн шайн говзачу а, исбаьхьачу а похIманца самукъадаьккхира вайн республикехь а, цуьнан дозанал арахь а шуьйра бевзаш болчу артисташа: Паскаев Рамзана, Минцаев Мовсара, Ташаева Марема, Ясаев Мохьмада.\nДIадаханчу оршот дийнахь, чиллин беттан (февралан) 1-чу дийнахь, Нохчийн Республикин Къоман библиотекехь дIадаьхьира Республикин халкъан яздархочун Ахмадов Мусан 65 шо


Воккха стаг Къаьхьир, туька ларъеш, хехь вара, цу балхана динчу жимачу цIалгаI чохь буьйсанаш йохуш. ЦIалг туькана уллохь дара, геннара гуш, котамийн куьрк санна, жима а хиэташ, мелла а букар ца таьIча, дегI ма-дду хьаланисвала аьтто а боцуш: Къаьхьир ша лекха стаг а вара, ши метар гергга гIоьрташ.\nСтаг вехха – когел хьалха корта гучу а болуш, – меллаша чоьхьавелира, салам дала а вицлуш. Къаьхьир ша Iуьллучуьра хьалахиира, Iабдул-ВахIаб а вевзина.\nКъаьхьирна товш стаг вара хIара Iабдул-ВахIаб, шена Дала деллачух тоам а беш, нехан воне-дикане а хIуттуш, элирий-бахарий, боху, цхьаболчу нехан долу и хабарш а доцуш, юьртарчу почтехь шен хьанала къахьоьгуш воллуш.\nБаккхайчу нахаца хаза гIиллакх лелош стаг а вара ша: Дела хьан, аьлла, цкъа а и пенци схьаэца почте ваха ца дезнера кхуьнан а, цу йоккхачу стеган а...\nIабдул-ВахIаба шен белхало йоуьйтура кхеран пенци схьадохьуш, белхало дIасаяьлла хилча, ша а вогIуш, кхара куьг таIо деза кехат а хуьлуш шеца.\nМел воккха, къена я бохь тIе бохь баьлла тIеман баьчча хьо хиларх, хьайца лелочу гIиллакхо хьайл жимачуьн а жимха во-кх хьох – Iабдул-ВахIаб кхулла иттпхийтта шо жима а вара.\n– Болх-м бара иза, нах хьийзабо-кх, дуьйцург цхьаъ а долуш, лелош дерг кхин а хуьлуш, – Iабдул-ВахIаба аьлча: – ХIан-хIа, хIета, хьо Iедале бакъдерг дийцита-м ца воллу, кIант! ТIаккха-м, хьо ваха, дийнахь сарралц цхьа а Iедал лаьттар ма дац хьуна, шен бакъдерг цо дуьйцуш хилча...\n– Эйт, маржа яI-кх, Къаьхьир, и Афганистан хьахаеллачуьра, аьлча, боху ас, ма доьналле лайра-кх Шалажерачу оцу цхьана галачо шен кIант цигара – Афганистанера – вийна цIавалор ...кIант цхьаъ бен а ца хиллера хьуна цуьнан... докъе дIа-м ца хьаьжира: – ХIоьттинарг Делан кхел ю, кхин хIумма а дац, – олуш, кадам схьа а эцна, нахе хаза хьал-де а хаьттина, дуьненан къамел дан волавелир-кх, – Хьенеха аьллера, Минеха дуьйцура, бохуш, –Iабдул-ВахIаба аьлча, Къаьхьир вист ца хуьлуш, ойланашка воьдуш санна, юха, метта а веъна: – Нахехь доьналлаш ма ду, Iабдул-ВахIаб, вай санна, кIезга хIумнаш ма яц нах, дуй, – олуш, корта а ластийна.\n– Дера, Къаьхьир, берд хаьрцина, ши кIант а вийна – Органа чIожаца некъ боккхуш хиллера уьш, – кешнашка дIадахьа кечдина Iуьллучу оцу шен шина кIентан декъишна тIехь лаьттина да гина ма ву хьуна со, дера ву!\nБIаьргех охьа хинтIадам тешна а ца богIура цу ден, дийна волуш санна, цу шинца хаза къамел а дина: – ДIаэца ший а! – аьлла, декъий дIа а эцийтина, сехьа а ваьлла, охьахиир-кх, эхартехь пайдехь хиндолу цхьацца хIума хьахадайша вайна, шайна хуучо, – олуш.\n– ХIай-хIай! – элира Къаьхьира, «хIаъ-хIаъ» бохуш санна, корта хьала-охьа ластийна, кхин вист ца хуьлуш, саца а сецна.\n– Цу дийнахь, Къаьхьир, цу дийнахь ца хиллачу доьналлах, цул тIаьхьа дан хIума а-м дац хьуна, дешначу наха дийцарехь... хьуьлла лакхахь Iийначу Сулайман Денин кIант, Iай, лам чохь, шен карах топ яьлла, вала а велла, буса- Iуьйкъахь дакъа цIа а кхаьчча, кхано – зударийн гIар а, нехан белхар а жимма лах а далийтина, – дакъа долчу чоьхьаваьллачу Денас, дIаэцал тIера шаршо, аьлла, шаршо дIа а айяйтина, шен кIентан ерзинчу белшах а, пхьаьрсах а бIаьрг кхетча: – Дай-ваший вала хьан, ондаваьлла а ма хилла хьо-м! – элир-кх цо, Къаьхьир, кхин вист а ма ца хилира, дIа аравелир-кх, хаза хьала а нисвелла.\n– Дуьсур долуш ду-кх хIара, Къаьхьир, хIуъа дийцича а, жима вара, аьлла, хьо тIаьхьа а вуьтур воцуш, воккха вара, аьлла, хьалха а ца воккхуш...\nДала шен-шена елла раж ю-кх хIора а стагна... жима вара хьуна Довтагирин Ахьмадан кIант, кхечу махкахь, Урал олучу хи чу а вахна, велла цIа валийна волу.\nЦу дийнахь, и дакъа цIа кхаьчча, Ахьмадца дакъа долчу чувелира со... Ахьмада, докъана уллохь саца а сецна: – Маржа, кIант яI-кх, дегаондо дIаяьккхи-кх ахь вайшинна, дегаондо йий-кх ахь хьайца! – элира-кх цу дийнахь, кхин багара дош а ца долуш, – Iабдул-ВахIаба аьлча, Къаьхьир жимма хьакхавелира, цхьаъ-м дагадеъча санна, кIелдIашхула ВахIабехьа хьажар а кхоьссина.\nБуьйса, юкъал тIех а яьлла, дикка Iуьйренга лестинера, хIара шиъ цхьацца дуьйцуш Iашшехь, седарчий гIеххьа аз а луш. Беттан серло а даьллера гена, гергахь хилла бутт а жимлуш. Iабдул-ВахIаб хIета а цхьацца дуьйцуш вара, дукхахьолахь, белла нах а буьйцуш, Къаьхьира – ца ваьлла – наггахь юкъе дош а хIоттош.\nМасехазза чай а мелира, Къаьхьира дуьненан къамел долошшехь, IабдулВахIаб,– волу-волу-у-ш – юха а шечунна тIе а волуш: – Элистанжарчу Буолин воI кхелхинчу тезета, кху вайн юьртара Хожа-Ахьмад, БайIелий, читода Халид а эцна, вахнера со, Къаьхьир, цхьа иттех шо хьалха. Суна хIетталц гина стаг вацара и Буола. ГIерачу дегIахь, цIен бос а болуш, хаза тамехь стаг хиллера Буола ша.\nДIагIуо, аьлла, тхо дIа а хьедина, тхоьца машена тIе схьавеара Буола. Сан накъостий юха а кадаме дешнаш а аьлла, шайна халахетар дийца хIоьттича: – Кхин кIант, аьлла, хIума-м дера дацара иза, делахь а, жимма вай аьллачунна тIехь-м вара, – элира Буолас, юьхь тIе велар дадош, юха, цул тIаьхьа...\n– Ва, Iабдул-ВахIаб, собар дехьа цкъа, хьо белла нах буьйцуш ма ву суна тховса хаддаза... кхин хIума-м дац цигахула?! – Къаьхьир цIеххьана шеквелира, IабдулВахIаба ша – вуьгу-вуьгу-у-уш – цхьана хIуманна тIе вуьгуш вуйла хиъна, садеIа а соцуш.\n– ВоI воцуш ву-кх, Къаьхьир... воI велла-кх хьан! – мохь иккхира IабдулВахIабе, бIаьргех хиш хьовдале, аьлла, Къаьхьир схьа мара а вуллуш.\nМIаьргонаш яхъелира, шераш санна, озалуш. – Наха-м ца..., – Къаьхьиран аз дегийра.\n– ХIан-хIан, дог иккхина... Тийналла лацаелира, дуьненах экха санна, ден иэсехь хан а хьаьвзаш: цкъа бер гуш, юха жима стаг, тIаккха гIеметта волу къонах а...\n– Петар-Бухера, малх бузале, новкъа бевлла уьш, Къаьхьир... телеграмма кхечира сарахь, – Iабдул-ВахIаба, киснара схьадоккхуш, дуткъа-деха кехатцуьрг къевлира шен буйнахь. НIаьна кхайкхира, орца даккха санна, буьйсанах дакъош деш.\nМоллин аз а иккхира: «АллахIу Акбар – хезаш, – АллахIу Акбар» Iуьйра-ламазе хIоьттина ши къонах а лаьттара, – маржа! – ден кийрахь цхьанхьа жоьжахати а кхехкаш, ден даг чохь – хастам а Далла, кху ирчачу Iуьйранна собар шена деллачу!


Мангал-бутт 07, 2010\nТаджикистан -- Душанбен урамехь якъийначу туьркех йина гараш юхкуш ву таджикийн кIант. Норак, 11Лах2009\nШайн махкарчу бIаршна а, цхьацца стоьмех йинчу гарашна а импорт яр дехкар дIадаккхахьара аьлла юха а дехар дина Таджикистанан Iедалша. Оьрсийчоьнан коьртачу санитаран лоьро Онищенко Геннадис динера и дехкар, Таджикистанехь полиомиелит олуш йолу цамгар иккхина, аьлла. Амма Душанбенна цу дехкаран бахьана политикан бух болуш ду аьлла хета.\nТаджикистанан арахьарачу гIуллакхийн министралло дехар дина Оьрсийчоьне, шайн махкарчу бIаршна а, гарашна а импорт яр доьхкуш бина болу сацам юхабаккхахьара, аьлла. Цу хьокъехь йолу нота дIаелла цара Душанбехь волчу Оьрсийчоьнан векале Попов Юрийга.\nЦу кехатан тIехь таджикийн Iедалша шаьш реза ца хиларх лаьцна дуьйцу, бух боцуш а, вон чулацам а болуш Либерал-демократийн партин куьйгалхочо Жириновский Владимира а, «Роспотребнадзор» олучу урхаллин куьйгалхочо Онищенко Геннадис а дуьйцург бахьана долуш. Таджикистанехь вакцина тоха йолийнера бахархошна, полиомиелит эккхар бахьана долуш.\nИ гIуллакх дIахьуш дара шина муьрехь. Амма шолгIа мур тIахьататта дийзира, цIеххьана цу махкахь хиш тIе довлар бахьана долуш. Иза шен комментари а ца йеш ца дитира Оьрсийчоьнан коьртачу санитаран лоьро Онищенкос. Стигалкъекъан-беттан 27-чу дийнахь цо дIахьедар дира, "цара цхьаъ дарна, Дала жимма дов дина царна" и хиш тIедовлар а эккхийтина аьлла.\nХIун ю хьалха вайн хилла йолу Советан республикаш? Уьш Iемина бу, дас санна дола деш воккхах волу ваша а волуш, баха\nЦул сов, «Таджикистан хIумма а дан луш яц. И нах хIуъа дича а схьаоьхуш бу», элира Онищенкос, таджикийн Оьрсийчу йолчу миграцех лаьцна дуьйцуш.\n«ХIун ю хьалха вайн хилла йолу Советан республикаш? Уьш Iемина бу, дас санна дола деш воккхах волу ваша а волуш, баха»- бохуш, латкъамаш беш вара Оьрсийчоьнан коьртан санитаран лор Онищенко.\nТкъа Жириновскис ши-кхо кIира хьалха, цхьана радионна интервью луш дIахьедар дира Таджикистан а, ГIиргIазойчоь а пачхьалкхаш а хилла дIа ца хIиттаелла, цундела и шиъ Оьрсийчоьнах дIатоха еза аьлла.\nОьрсийчоьнан коьртан санитаран лор волчу Онищенко Геннадийс омра дира шайн территори тIе даийта мегар дац Таджикистанера бIараш а, кхин долу юртбахаман сурсаташ а аьлла. Цу омрица а догIуш, Оьрсийчура дозанхойн декхар дара, шайн махка богIучу таджикийн тIоьрмигаш а, кхин йолу хулчаш а талла. Онищенкон омра кхочушдеш, талламех чекх дохуш ду Таджикистанера Оьрсийчу оьхуш долу кеманаш.\nОнищенкос куьйгалла дечу, «Роспотребнадзор» олучу, урхалло бинчу хаамца, Таджикистанера и сурсаташ кхоьхьуш болх беш яра 10 компани а, цхьацца, ша болх беш волу бизнесхо а. Онищенкона хетарехь таджикаш гулдинчу бIарашца а, цхьацца цара йина йолчу гарашца а полиомиелитан вирус хила мегаш ю.\nАмма Душанбена забар ца хета Онищенкос дина долу дехкар. Таджикистанан арахьарачу гIуллакхийн министралло динчу дIахьедар тIехь аьлла ду, цу дехкаро хазанехасанна доккха зе дохьа шайн махкарчу бахархошна, къаьсттина Согди кIоштIарчу бахархошна, аьлла. Таджикийн министралло цу кепара дехар шозлагIа деш ду, амма Оьрсийчоьнан Iедалш сиха дац цунна жоп дала.\nДуьненан Могашаллин Организацино бинчу хаамца, карарчу хенахь полиомиелит цамгар хьакхаелла хила мега аьлла, Таджикистанехь дарбанан цIийнашка охьавиллина ву 432 стаг. Царах 129 стагана билггал и цамгар кхетта хилар гучудаьлла. Цхьа стаг велла.\nДагадаийта деза Онищенко Геннадий а, цо куьйгалла ден урхалла а цхьа ша кепара дакъа лоцуш хилар, Оьрсийчоьнан арахьарачу политикехь. Къаьсттина дукха къийсамаш баржийра санитаран бахьанашца ду аьлла, Гуьржийчура чагIар а, «Боржом» олуш долу, дуьненна а гIарадалльа долу минералан хи а Оьрсийчу дар дехкаро. Дуккха а шерашкахь лаьттира Молдавера чагIарш а, юртбахаман сурсаташна а дуьхьала Онищенкос дина долу дехкар а.\nСоветан пачхьалкх йоьхчхьана, ша тайпа нислуш ю Оьрсийчоьнан а, Таджикистанан а юкъаметтигаш. Иттаннаш эзарнаш таджикаш бу, шайн доьзалш кхаба напха лохуш, Оьрсийчохь болх беш. Коьртачу декъана цу наха беш берг бу цхьаммо а бийра боцу боьха а, беза а, хала а болх.\nХIетте а, хаза нехан санна IатIкъам ловш бу и нах Оьрсийчурча Iедалшкара а, уьш балха эцначу нахегара а, ткъа балхара бевллача, меттигерчу бахархошкара а.\nМоскох адамийн бакъонашкахула йолчу бюроно бинчу хаамца 2009-чу шарахь национал-радикалийн карах вийна 7 таджик. 18-тта стаг чолакх витина.\n2009-чу шарахь Къилбаседа Таджикистанехь кхиийна йолу 78 485 тонн гараш йоьхкина цигарчу бахархоша. Церан мах бара 24 миллион ах миллион доллар. Ткъа кху шара йоьхкинчу гарийн а, баIарийн а терахь ду 23 120 тонн. Царах делла 8 миллион хиллала доллар. ТIкъа ша йерриг цу пачхьалкхо экспорт йина 100 000 тонн гарашна.\nОьрсийчоьнан «Роспотребнадзоран» сацам цхьа некъ бу, Оьрсийчоьно Таджикистанна IатIкъам бан лелош болу\nКарарчу хенахь Къилбаседа Таджикистанехь йолчу стоьмийн бешаша дIалоцуш ду 48 эзар гектар латта. Царах 27 эзар гектар уггар хьийкъина стом лур долу хьена латтанаш ду. Цу латтанаш тIехь кхиош ду 200 тайпа туьркаш. Уьш хаза нехан санна цIена а, мерза а, дарбане а ю бохуш чIагIдо меттигерчу бахархоша. Уьш тешаш бац, царах кхетта цамгаран вирус ю бохучух.\nТаджикистанан Iедалан векалш бинчу хаамца, дукха хан йоццуш Iамеркерчу бизнесхоша эца а эцна, Iамерке дIахьажийна 11 тонн Таджикистанехь кхиийна йолчу туьркийн гараш. Цундела, Оьрсийчоьнан Iедалша бинчу сацаман бухехь политика ю, аьлла хета цаьрна.\nИзза хеташ ву меттигера эксперт Абдумафонов Мараим а. Цо дийцарехь, "Оьрсийчоьнан «Роспотребнадзоран» сацам цхьа некъ бу, Оьрсийчоьно Таджикистанна Iаткъам бан лелош болу".\nЮйцург ю йина чекхяккха езаш йолу, Таджикистанерчу Рогунера ток йоккхуш йолу станци. Эксперта дийцарехь, дукха хан йоццуш Узбекистанан президент Каримов Ислам Москох визитаца ваханчул тIаьхьа, Оьрсийчоьно хийцинчух тера ду шен цу хьокъехь йолу ойла.\nХIинца Оьрсийчоь, Узбекистан санна, лууш йолчух тера дац и хаза нехан санна чIогIа таджикашна оьшуш йолу станци йина чекхяккха, аьлла хета Абдумафонов Мараимана.


«Сомий бешамаш лелаечарна новкъостал де деза» — Сердало\n«Сомий бешамаш лелаечарна новкъостал де деза»\n04.10.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nДIадахача кIира, ховш ма хиллара, ГIалгIай Мехка ена хилар лаьтта леладера политикахи, Iаламах пайда эцарахи йолча Федерацен Совета комитета тоаба: Митин Сергей, Ахметзянов Индус, Гигель Татьяна, кхыбараш а. Царца ГIалгIай мехкара сенатор Хамчиев Билан а хилар.\nЦар гучдаьккхар шоаш гIадбаха хилар, вай мехка сомий бешамаш лелаера болх дегIабоагIаш. Зераташ даь баьлча, депутатшца хиннача кхетаче цар дийцар вай мехка а, иштта ерригача Россе а сомий бешамаш лелаера болх дIабахьара дола кхоачамбоацараш а, из дегIабоалабар а.\nВIашагIкхетаре белгал ма даккхара, вайцигарча Iаламо а климато а таро лу молхаш дукха ца етташ Iажаш а, кхы йола сомий гаьнаш а лелае. ТIаккха хьабоаккха сом а, шийгахьа дукхах пайда болаш хургба.\nИштта депутатий цхьа барт болаш, уйла сацар дар: сомий бешамаш лелаера болх паччахьалкхен лерхIаме долча гIулакхех цаI хила дезалга. Цу хьаькъе шоай лаьттан чIегалгаш тIа къахегаш болчарна гIо де дезаш долга дийцар, хий, ток, дика наькъаш, дIайогIа гаьнаш, сомий ги лоаттадеш. Из деррига вIаштIехьдоаккхаш, федеральни а мехка а законаш тIаэца дезаш да.\nДика хургьяр сомий гаьнаш лелаера терко тIаяхийта йолаш, вай мехка кхы гаьна а ца доаккхаш садоводаш кийчбеш йола курсаш хьайийллача. Уж хIанза а безача хана хьабеха корабоагIаш бац. Сомий бешамаш дIаяржача-м, хIета а, эшарг ба уж, хIанзарча замах эшаш бола программисташ санна. Иштта сатусвсаш хургда вай, селла сомий гаьнаш лелаера гIулакха айтта лелаш депутаташ хилча, цунга хьажжа, хьасовбаьнна сом бовргбоацаш, бахача наха зе а хургдоацаш, из бахьа моттиг хилар вай мехка! Цхьабакъда, бохка вIаштIехьа ца доале а, кхы вIалла деце баа сом мукъагIа ма хургбий вай шунаш тIа дукха мах луш ийбе ца безаш, унахцIена а болаш.\n№147 (12083), ера, 4 октябрь, 2018 шу/Четверг, 4 октября 2018 года\n← Кхы биабац уж мо чам болаш Iажаш!\nДешар — дуне довзар →\nДень славянской письменности и культуры отметили красиво\nПушкина лакъаргбоаца хьаст


Динул-Ислам - Ийман, валар, баккхийнаш\nИйман, валар, баккхийнаш\nИйман, Делах тешар совдаккхарх лаьцна доьшуш вара со... Цу юкъахь дуьйцуш дара, валар дагахь латтор - Ийман совдоккхучу бахьанех ду бохуш. Ткъа валар дагахь латторна гIо дечу хIуманех цхьаъ ду аьлла дара, кечдина марчу хилар. Цхьацца Iеламнехан а, дикачу нехан а масалш а дара далош.\nСуна сайн денана дагаеара. Цхьа масех де хьалха, чIогIа сагатделлера сан цуьнан каш тIехIотта (Эртанахь дIайоьллина ю иза), иштта хIума цкъаъа хилла а дацара суна. Дала гечдойла цунна, Дала къинхетам бойла цунах.\nСо кхеттал хилчахьана дуьйна, хIума дагадогIучу хене со ваьлчахьана дуьйна (иза йалале цхьа 25 шо хьалха хир дара иза), наг-наггахь гойтура цо суна шен чамда. Цу чохь цуьнан марчу дара, лийчорна сабанаш дара, доьхканаш дара... адам деллачул тIаьхьа иза дIадоллалц оьшуш долу массо хIума дара. Цкъа, массо хIума стенна оьшуш ю билгалдеш гайтира, со хьуьжаре лела волавелча.\nДоьххьара суна Iаьрбийн йоза Iемичахьана дуьйна, хIорозза олура цо, "Со елча суна Йеса деша хир ву...", олий.\nХIетахь, сайн жима хиларна, со дукха хIуманах ца кхетара. Тахана дукха ойланаш йойту цо соьга.\nЦерах ю, масала, оццул чIогIа йолу атеизм-коммунизм тIетаьIна йоллушехь, вайн кхетамца-ойланца-хьежарца догIуш доцу дукха хIуманаш вайн юкъараллийна юкъахь даржош хиллашехь, и Делах тешар, и Ийман, и Дин, муха ларделла-те цаьрга? Тахана, царна хилла йолу хало вайна дукхах болчарна хилла йоццушехь, "сериалаш" а, "телефонаш" а, "интернет" а бахьанехь вай иштта сиха хийца хIунда делла-те?\nВайн баккхийнаш вай шайх дозалла дан дезачу кепара чекхбевлла шайн дахаран муьрехь. Дала гечдойла-кх царна, Дала къинхетам бойла-кх церах.\n14.07.2012 = 24.08.1433


Сай доалахьа шиъ сесаг а йолаш ваьха саг ва со. Хьалхарчунца 6 шера ваьхар, шоллаг1чунца ах шера. Х1анз цхьаккха а йоацаш, наж санна цхьаь ва со. Шин сесаго ялх шераи ах шераи бала бенача сона хала да тахан кхоалаг1а саг йоалае - майрал тоъац. Цу кхераваларах сесаг йоацаш со 1еш вола шу ха я. Коа-карта 1ахаш ж1али а дац, арг1аш еш котам яц, кхайкаш борг1ал яц са. Лоацца аьлча, цхьа цхьаь пекъар ва-кх со.\nУкх барх1 шера са тунгилгах арабаьнна к1ур а бац. 12 шера маьлхе илла гударг санна ч1оаг1денна, эккха доаллаш санна детталу са керара дог. Х1анз цхьа уйла ца йича варгволаш дац са г1улакх. Ялхнахьа дувцаш зоахалол а да са, цу ялх кхалсага сурташ сай дег1аца леладеш а ва со, бакъда цар луш й1овхал-м яц са дега. Цхьабакъда цхьанна а зоахалолах яьнна йист-м яц са. Каст-каста хьаста керте царца дагар дувца вода со, бакъда, цу мехкараша дувцачох со кхеташ вац. Г1адмий паркх санна мерий к1ал доккха мекх дола з1амига саг веза шийна оал цхьанне. Ча санна ваьннеи ийрчеи хила веза къонах, оал вокхо. Хетаргахьа цу мехкараша лехараш маймалаш хила деза. Дег1а эсала хилар бахьан из тайпа мос йолаш вац со.\nБаь т1а даьнна ж1але нускал санна лоха вале а, томар т1а баьнна дахка санна ийрча вале а, ворх1 кийла мара дег1аца т1ехкаш еце а, Турпал-1аьлий санна керахь майра дог а долаш, дувца доккха тайпа-тукхам а долаш, цхьан бусалба даьх-наьнах хьаваьнна саг ва со.\nКхерий т1а ваха хайча а сайна рузкъа 1алашде, ц1еннана кхаба денал кхоачаргдолаш а ва. Х1аьта зоахалонех дар аьлча, даьра, ма хетта атта ма хиннадац мехкарашца йола юкъ-моттиг лелае. Хийла, поп санна дег1 дола, аз-со яьха къонахий а гора увттабаьб цар. Рузбан дийнахьа маьждига хьалхашка циганкага поал тассийтар сайна саг йоалаяра дола г1улакх къоастадар духьа. Шинарча дийнахьа ду1а де, аьлар циганка, нагахьа санна шун ц1ен т1а во саг веце, таьлме хайна котам а еце, Дала ду1ана жоп ца дала йиш яц, аьнна. 8 шу даьннад циганка поал тесса, 8 шера х1ара шинарча дийнахьа ду1аш а даьд, бакъда хувцаденна х1ама-м дац. Йоккха топ хийла цу циганках, селлара са корта хьаьрбаьккха. Ши б1арг дика бацар цун. Цо 1еха а ваь сайгара даьккха ахча дагадоал-кх.\nХ1ама ховча наха саг йоалаяра кхы а белгалонаш йийцай сона. Нагахьа санна шинарча дийнахьа шозза котам яхке, оршот буса хьо вахача фусаме нускал доссаргда йоах.\nЦ1аг1а мел волчо из г1улакх кхоачаш хилар догдоахаш ду1аш а дир. Бакъда, ду1ашта жоп-м даланзар. Ши б1арг дика бацар цун.\nКхы а я саг йоалаяра йола белгалонаш. Масала, нана-котам мухь бетташ корзаг1ъяьнна ц1енна го боахаш хуле, к1ира далале нускал доаладергда йоах. Цох а х1ама хиланзар. 8 шу хьалха тха ц1енна гобаха йолаянна нана-котам из гобоахачара сецаяц. Сало1алга фуд ца ховш са г1улакха оарцаг1а яьнна хьувзаш я из а.\nКхы цхьаькха а да саг йоалаярах лаьца. Нагахьа санна карта т1а а хайна, ц1енна т1а а йирза борг1ал чукхайке, моллаг1а зоахалол кхо ди далале хьа чакхдаргда, яхаш дийцар сона юртарча имама. Цхьабакъда, тха борг1ало леладечох со кхеташ вац.\nШийна лайча коагахьа чу а йирзе кхайк, шийна лайча, улица новкъа а яьле кхайк, цхьадолча деношка "т1утт1" а алац. Хетаргахьа са зоахалолах а аз леладечох а ца яшилга хургда-кх цун из. Бакъдар аьлча, борг1ал кура хила йиш йолаш я, ший доалахьа б1арчча котамий ферма а йолаш 1еча цуннеи, ялхнахьа дийца зоахалол а долаш, цхьаннахьа яьнна йист а йоацаш 1еча сонеи юкъе йоккха башхалонаш я.\nЦхьаболчар ала тарлу: "Доттаг1ий бац хьа г1о де?"- аьнна. Доттаг1ий-м шо дахалда ба, бакъда зоахалола тешаме бац-кх. Доттаг1ашта юкъе а дика во деча эггара кхоачараг1а хеташ, дика т1а вон т1а кхайка лаьрх1а къоаставаь кхо доттаг1а вар са, тайп-тайпара ханашка а кхаьча. Воккхаг1чун ц1и Саьлмарза яр, из пенсе а ва. Къавенна саг вале а, х1анз кхалсаг б1аргаяйча мегаш вац из Саьлмарза. З1амига волаш кхийтта хинна из кхалнаьха лазар тахан д1адаланза ва из. Цхьа х1ама хатта кхалсаг чуеча мецденна даьрденна аькхо санна б1аргаш а къерзадеш, лаьттах когаш бетта волалу из къоано. Шоана гучча тайпара, зоахалола юкъе вохийта саг вац Саьлмарза. Шоллаг1а вола доттаг1а ва Хьаки яхаш ц1и йолаш. Пенсе веце а кастта хургволаш ва. Кхаь шера сона цхьан йо1аца зоахалол дувцаш лийлар Хьаки. Т1ехьаг1о д1аладийг1ача, маьре йола диъ шу а долаш, наьха сесаг хиннаяр цо сона лехар. Са г1улакх хилча а ца хилча а бе-башха цахеталга да из.\nКхоалаг1а вола доттаг1а (эггара з1амаг1а вар) Борис ва. Моллаг1а х1ама хьадергдолаш, б1ехача х1амах хьаж йоаг1аргйоацаш саг ва из.\nЦунга зоахалол дувцийта со вухьаш а вац. Х1ана аьлча, йо1 хоза тоам болаш хилча шийна зоахалол дувц цо. Иштта тешам боацача доттаг1ех са когг1ортилга яц. Цудухьа тахан царцара дика а во а дезац сона.\nИштта да-кх аз саг йоалаяра г1улакх, цхьан оаг1орахьа т1атайжа бух боацаш. Циганаша дийцача зоахалох малаг1а т1ехьале хургьяр. Ткъамаш доаца лаьча санна миска ва сесаг йоаца саг. Цудухьа дехар да са кхалнахага аз мел дийцар теркаме а ийце, са г1улакхага хьожадалар шо, цу балех со воаккхаргволаш.\nШо лоарх1аш вола б1и беха Ваха.\nНохчий метталара таржам даьр УГУРЧИЕВ Азмат-Гири ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


Оьрсийчоьнан векалтана хIумма а ца хаьа Туркойнчохь дIалаьцначу Махарби Исаевах лаьцна\nТIаьххьара карладаккхар Охан-бутт 25, 2016\nОхан-беттан 24-чу дийнахь туркойн Milliyet газето Истамулехь къайлаха сервисаша Махарби Исаев дIалаьцна аьлла, хаамбира. Туркойн къайлаха сервисийн дешнашца, иза Туркойнчоьне цу махкахь беха нохчий байъа веана хиллера. Иза сецначу хьешан цIийнан чоьнна чохь 7.65 мл. тапча а, Iедало делла кехаташ а карийра.\nТкъа тахана, Оьрсийчоьнан инарла консуло Подъелышев Андрей дIахьедира и цIе йолчу стагах, я иза туркойн низамхоша дIалацаран хьокъехь шайга цхьамма а хаам ца бина, аьлла.“Тхоьгахь цхьанна а кепара хаам бац иза дIалацаран хьокъехь. Исаев цIе тIехь йолуш цхьа а официалан кехат тхуна гина дац,” –даладо цуьнан дешнаш Тасс агенство.\nБилгалдаккха деза, низамхойн хаамашца, 1989 шарахь вина Исаев Махарби, лерина операци дIахьочу хенахь лаьцна вара 2012-чу шарахь, гезгамашин-беттан берхIитталгIачу дийнахь. Низамхойн дешнашца, цуьнан тоьшаллаша Гакаев Муслиман тIемлой болу меттиг каро аьтто бира. 2012 шеран гезгамашин-бутт дуьйна, Муслим Гакаевах кхин хаамаш бацара. Цкъачунна, иза туркойн къайлаха сервиша дIалацаран хьокъехь, я цуьнан гергарчу наха а, я туркойн низамхоша а ца йина цхьа тайпа комментареш.


Кадыровца ша боксан спарринг еш видео зорбане яьккхина Емельяненкос (видео)\nГIуран-бутт 01, 2017\nИйначу кепашкахь Оьрсийчоьнан латархочо Емельяненко Александра видео зорбане яьккхина, ша спарринг-партнер санна Кадыров Рамзанца боксах леташ. И тренинг цаьршимма дIаяьхьнера "Россия 1" телевизионехь гайта "Действующие лица с Наилей Аскер-заде" цIе йолу программе кечйеш. Цигара видео кийсак ю Емельяненкос шен Instagram-чу агIон тIехь дIахIоттийнарг.\nЕмельяненкос боху, ша реза а волуш дIаяхар тренинг. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна тIе куьг айъа кхераме дацара аьлла, шега хаьттича, Емельяненкос жоп ло спортзало массо а цхьана тIегIантIе боху олий.\nДагадоуьйту, 2015-чу шарахь 4 шо ах шо хан туьйхира Емельяненкона, жима зуда хьийзийна аьлла. Амма стохка Лахьан-баттахь иза аравелира чувоьллинчура: Воронежан кIоштан кхело набахтехь яккха йисинчу хенан меттан цунна тIедиллира 2 шарахь "нисваларан" белхаш дар.\n"Федеральное агентство новостей" зорбанан хьастано бинчу хаамца, 2017-гIа шо долалуш Емельяненкос контракт йира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыровс кхоьллинчу World fighting championship Akhmat клубаца.