Урдун - нохчаша йиллинчу Заркъера урам, 2012\nДахаран зеделларг ду, нохчийн зударшна маре дIакхехьа атта ца хилар. Цхьана агIора, марзхой, коьртачу декъана, марнана юкъагIертаро бохабо доьзалш. И бакъдо, Нохчийчохь барт игIинчу доьзалшца маслаIат дан гIерташ лелачу муфтиятан леррина комиссино а. Вукху агIора, маре цIаеана зуда кхин а экаме ю. Юкъараллехь таръяла а, яха а, чIогIа халчу долу цунна.\nХIора а къоман дика а, вон а ламасташ ду. Къоман Културан тIегIа лекха хилар дустург, асар деш санна, вон Iадаташ дIадохушЮ шайн юкъаралла кхиорехь гIулчаш яхар ду. Ишттаниг Нохчийн културина а оьшуш ду.\nВайн културехь, нохчийн доцу къаьмнаш цец дуьйлуш хаза а, оьзда гIиллакхаш а, ламасташ ду. Бусулбан динца а догIуш, дукхах долу Iадаташ, бусулбан дин тIеэцале хилла а ду вайгахь. ТIемаш беш машаре даха ца дитинехь, вайн юкъараллехь адамалла а, къинхетам гуттар алсам хилла бу.\nНохчийн културан хазалла а, бегIийла дерш вайн ваьш даккхи деш ца дийцичи, кхечу къаьмнаш хеста деш латташ ду. Делахь, вонаш чIогIа вон долуш, хийца дезаш Iадаташ ду вайн.\nЗуда нана ю. Нанас ма кхаббар хуьлу, кханенан чкъор. Иза балехь а зуламехь ялахь, цунах терра бераш кхиор ду нанас.\nЗуда ялор а, марзахой а, стунцхой доьзална юкъа гIертарш, доьзалш вовшах дахар дукха ду нохчийн юкъахь. Урдунера нохчийн кхин башха бац цу тIехь. Зуда ялош чIогIа нохчийн Iедалехь ялайо Урдунера нохчаша, амма кIанте я йоIе маре муха лела дан деза ца хьеха, Невце цIийнан дукъ, Ткъа Нускале бераш кхабар. Цу бахьнехь, дукха хан ялале уьш дIакъаьста. Стеган-м дукха хала ца хуьлу и къастар, амма юкъараллехь жеро яьлла зудчунна дахар къизалле доьрзу.\nМел жоьпе а беза мохь бу ца кхеташ цкъа марех йоьхна, ткъа ца яьлча денна шолгIа а кхолгIа маре яхна Кузета дийцира ша хьегначух, кхечара пайда оьцург догдохуш.\nКузет: Со дуьххьара маре яхаранрг нохчо вара. Маре йоьдуш 20 шо дара сан. ЦIахь йолуш, вайн Iедалехь, везаш кIант вара сан, юьгур ю аьлла, дош делла. Хилла хIума доцуш, цхьана буса соьга кехат а делла, дIавахара и, со ялон йиш яц шайн аьлла. Цуьнан нахана езаш, цунна ялон кечйина йоI яра церан.\nШо даьлча, сан гергарчара, "хьо йоккха хилла, маре яха еза" аьлла, цхьана ца везачуьнга маре елира со. Жима яра со, хIума ца хаьара, дуьне девзина яцара. Цигахь, марнана юкъа гIерташ тар ца лора тхойша. Марнанас коьрта бузуш, ас аьлла бохуш юкъахь дов латтадора. Шайн ненах тешаш соьца вон вара и.\n12 шо даьлча со йитира. ЙоI яра сан. Ден цIахь паргIат яцар со. Сан да а нана даьккхи хилла, жимма хало ду и шиъ, чIогIа нохчийн Iедалш лелош ду. 12 шарахь шайн хIусамехь яьхча хала ма хуьлу ден цIахь, паргIата ца хуьлу. Цу тIе, наха а ца йитара жеро ю бохуш, тIехьийза лууш верг а, йига лууш я жероца сакъера лууш верг хуьлура. Цара йита а ца йитина, шолгIа а чергазочуьнга яхара со, нехан хабарех ялархьам.\nШолгIа майра хала хьекъал долуш вара. Цуьнах кIант хилира сан. ТIаьхьа, гIуллакхера дIа ваьлла маситта баттахь цIахь Iий и. Иза цIахь сецча, дукха хьашташ эшна ши болх бан дийзира сан. Ши болх беш, суьйренна 8 сахьт даьлча кIадлой цIан йогIур. ХIете, ас хIуъу дарх реза вацар сан майр. Стаг иштта цIахь висча хала ма хуьлу. Цуьнгахь 10 шарахь Iийна цуьнгара дIа а яьлла сайн берашца суо елира со.\nИшта наха ца юьтуш, къайлах маре йолу бохуш верг вара, Iаьрбийн маттахь «Заваж Iурфи» олуш къайлах зуда ялаъер. Зуда а бераш долуш стаг хуьлура, шайн зудчунна а берашна ца хоуьйтуш къайлах со йига гIертар. Жероца сакъера лууш верг гуттар хуьлура. Уьш суна новкъ эхара. Суна сайн бераш кхобуш Iан лаьара. Наха ца юьтура.\nКхин маре яха дагахь яцара со, иштта наха ца йитча, балхахь цхьа Iаьрбий вевзина, цуьнга кхолгIа а маре яхара со. Юьхьанца, Iаьрбийн ву бохуш дукха реза а яцахь со. Оццул дукха деза нохчийн хIума а, вайнехан мотт а, Iедалш дIатесна, нехан хабарех ялархьам яхара со. И Iаьрби, Дуьххьаралера майр а, шолгIаниг виц веш нийса вели суна. кхолгIа ДIакъаста дагахь дац сан, амма паргIа-м яц со цу Iаьрбийчуьнгахь. Суна ала луург, хIор марнана шайн несаца шайн йоIца санна лелаш ялахьара, Делах кхоьруш елахьара, хIокхy хьоле кхочура дацар захалонаш. Вайн Iедалш хала хиларо кхачийна со хIокху хьоле.\nМаршо радио: Кузета хьахийна «Заваж Iурфи» Къайлах зуда маре йигар ду, Iедалехь мах бина аьлла яз ца деш. Ши стаг теша хIоьттина, йоI реза хилча хьанал маре ду моьтту цхьа болчарна. Иза Iедало магош дац я динца догIуш дац. Маре кхайкха дан а деза, бухахь йолу зуда я реза хила еза, реза яцахь, ша йитийта бакъо цуьнан карахь хила еза, олу Бусулбанан динехь.\nНохчий а Iаьрбий цхьа бусулбанан нах балахь, 100 шо сов даьлча а цу шиннан културан башхаллаш дукха ю. Нийса бIоста ламасташ ду шинхьа. Нохчо Iаьрбийчуьнга яхара шайн нохчаллах а, дукхах болу гергарчарех ялар ду. Цу бахьанехь, дукха захалонаш ду Iаьрбичо нохчо ялийча, тIаьххьара Iадйити шайн Iаьрбий ялош.


Урок №22 Элпаш, аьзнаш, абат. — Урок 95\nУрок №22 Элпаш, аьзнаш, абат.\nМаршалла ду шуьга, хьоме дешархой. Таханлерчу вайн урокан тема ю: Элпаш, аьзнаш, абат. Царех лаьцна вай юьхьанцарчу классашкахь дуьйна 1амош схьадог1уш ду, пхоьалг1ачу классехь царех кхид1а а дуьйцур ду вай.\nД1аяханчу урокехь вай шуьца дийцира аьзнийн кхолладаларх лаьцна.\nЦкъа хьалха карладоккхур ду вай, стенах олу аз.\nБагахь олуш а, лергашна хезаш а долчух аз олу.\nМасала: 1ахар– х1окху дашехь вайна хеза 5 аз (1), (а), (х),(а), (р)\nИ дерриге аьзнаш цхьана аларо дош кхуллу.\nКъамелан аьзнаш элпашца билгалдоху.\nКуьйга яз а деш, б1аьргашна гуш долчух элп олу.\nЦхьадолчу дешнашкахь аьзнаш элпел сов а, элпаш аьзнел сов а хила тарло. Масала:\nИтт бохучу дашехь кхо элп, ши аз ду.\n(кху дашехь «тт» шала элп ду, цо цхьа аз (т) бен ца кхуллу)\nЯл бохучу дашехь ши элп, кхо аз ду (х1унда аьлча, я элпо ши аз билгалдо (й), (а))\nХ1ора элпан шен-шен меттиг ю.\nРог1ехь д1ах1иттийначу элпех абат олу. Нохчийн абатехь 49 элп ду.\nХ1инца вайн абат т1ера элпаш карладохур ду, церан ц1ераш а йохуш:\nДалош долу дешнаш абатан рог1аллехь д1аязде. Т1аккха шаьш и болх нийса биний хьовса. Диц ма де, нагахь санна дешнашкахь хьалхара элпаш цхьатера нислахь, церан рог1алла т1аьхьа дог1учу элпашца къастало.\nЦхьогал, аьрзу, г1ум, белхало, ж1ов, йо1, аьлха, говр, п1елг, 1уьйре, къам, суьйре, вота, йовлакх, кхоккха, к1ур, хьоза, итт.\nДешнийн нийса яздар иштта хуьлу.\nАьлха, аьрзу, белхало, вота, говр, г1ум, ж1ов, итт, йовлакх, йо1, кхоккха, къам, к1ур, п1елг, суьйре, хьоза, цхьогал, 1уьйре.\nХ1инца д1аязйинчу стихотворенин кийсаке хьовса.\nКхузахь, дешнашкахь элпийн метта дехкина т1адамаш ду. Аша маь1ница дог1у элпаш д1ах1итто деза. Цул т1аьхьа вай шуьца и кийсак нийса д1аеша хьовсур ду.\nХь…зано к1…рнеш …хнера\nТ…ов к1…лахь, к…рниза ч…хь.\nХ…дд…за х…зара ц…ран\nЦ…а г1…йла, ц…а б…ткъа м…хь.\nС…в сиха хь…йзара н…н…,\n…хьара ц…пцалг я ц1…з.\nТ…хана с…нна, и кхана\nХ…лура к1…рнеш …зош.\n(Нийса жоп уроке хьаьжча хуур ду)\nЭлпийн рог1алла дагахь латтор ч1ог1а мехала а, оьшуш а г1уллакх ду. Иза бен а доцуш х1оттийна яц, аьзнаша (элпаша) вай буьйцучу маттехь, дечу къамелехь дакъалацаре хьаьжжина х1оттийна ю. Оцу рог1ехь х1иттийна тайп-тайпана дошамаш, справочникаш, спискаш.\nКху т1ехь вайн таханлера урок чекхйолу.\n1одика йойла шун! Марша 1ойла!


Дувцараш — Сердало\nДахча а даьккха хьунагIара чувоагIача Iази, юрта йийсте дажаш долла вир хьа а лаьца, чу а дига ший вордах дIа а дежа, дахча чудахьаш воагIаш хиннав. Ер юрта чукхаьча вала воаллаш, вир лаха араваьнна, вира да тIакхаьчав укханна.\n— Ва дIахеца из вир! Вошийна хьакхийца валларг, са вир лочкъадаь, хьай дахча чудахьаш воагIа хьо! – аьнна, шалта а яьккха тIаведдав Iазена, вир дола да.\n— Сабар! Сабар! – аьннад Iазе. – Аз дIадувц хьона деррига.\n— Ва жIалеца да валларг, сога фу дувц воалла хьо, са вир а дига? – аьннад вокхо.\n— Сабар дел, сих ма лел, ладувгIал. Хьа коа чувена, вир дигадий аз?\n— Кхий чура дигадий аз?\n— Ара дIахийца леландаь, да воацаш да мотташ, аз хьа а лаьца, сай вордах дIа а дежа, айса хьадаьккха, сай дахча тIа а детта, сайна дахьаш воагIа-кх со, — аьннад вир дигачо.\n— Да воацаш да яхалга фу къамаьл да, дажа дIахийца, доаллаш ма дий вир, ше доаллача даллийта мегаций Iа из? – дIатIавезвеннав вира да.\n— Аьъ, — аьннад вокхо. – Из ше доаллача даллийтача аз дахча чу мишта дахьаргдар?\n— Ай ва, са вирах тийша даьккхад Iа дахча, са вир хинна децаре фу де воаллар хьо?\n— Хьо эгIаваьча къонахчун из долга хайна далларе аз дугарг-м дацар из, дахча чу цадарах. – аьннад вокхо, Iазе хаттара жоп а ца луш.\n— Вир лочкъадаьчоа де доагIа таIазар хьаде деза хьона, — йоах вир долча дас.\n— Мегаргда. Кхеле гIоргда-кх вай, хьо раьза вале, — йоах наьха вираца дахча чуденачо.\n— Укхох хIама хургдац, ер шалта теха хьо ве ца вийча, — йоах эгIазвахача вира дас.\n— Ай, ай, ма велахь, вир такха саг хургвац хьона, — йоах вокхо.\nТIаккха шалта бетта чуеллар вир долча дас.\n— Сабардел, — йоах дигачо. – Аз дIакхетаву хьо. Дахча хьадаьккхар со вий, дахча са дий, ворда са йий, хIьатIадеттар со вий, гел техар со вий, чудахьаж воагIар со вий? Цхьа вир мара дий хьа из, деш хIама а доацаш дIахийца доаллаш ма дарий хьа из-м, аз хьалаьцадецаре кхычо дига хург ма дарий хьа из-м, хIаьта а раьза вац хьо сона, — кIалхарвала гIерт вир лаьцар.\n— Из сона хац, — йоах вир долча дас. – Хьогара сона тоам боагIа, тоам Iа хьа ца лой, аз кхоана юртага дIавувцаргва хьо, са вир дигад аьнна.\n— Ай фу дувц Iа яй, арара хьалаьца дIадигад аз ер.\n— Из сона бе дац. Ца хоатташ дигача лочкъадаьрг ва хьо. Iа фу де деза хой хьона, хье сийдоцача валар хьайна ца дезе, аз яха тоам хьабала беза Iа.\n— Фу тоам ба из? – кхетац вож.\n— Аз хьога дIа-м аргда укх сахьате. Iайха дигар мо дола вир хьаэцаргда Iа сона – цаI да из, шоазлагIа-дале, ер дахчан ворда Iойоасаергья Iа са коа цхьан дийнахьа вира яа йоллеи, фуъэи, бахьаргба Iа.\n— Сабар, сабар, ши цIокка яьккха ма воаллий хьо-м сона тIера, селла къиза хила мегаргвац, хала ма воаллий со се а.\n— Мегаргда хIаьта, хьа бераш зIамига хиларах, аз вир эцийтац хьога. Ер дахчан вордеи, цхьан дийнахьа вира яа йоллеи, фуъэи, тханцига Iочухьо. Наьха хIама хьо тIакхувдаргвоацаш доакх аз хьогара доаккъар, — йоах вир долча дас.\nВоIо лочкъабаь устагIа гуча а баьнна, кхело тIавийха хиннав да.\nЕр цIагIа дIачуводаш, картах дIабийхка лаьттаб, укхан воIагара дIабаьккха устагIа.\nКхело воI къоала бехке ваьчул тIехьагIа, дас аьннад, кхелахошка:\n— Ер латта воI а воацаш, дIа ара латта устагIа хинна балар са. Укх воIо тIадена эхь, цу устагIо тIадахьаргдацар сона.\n— Кхалсаг, хозагIа малагIа хет хьона? – аьнна хаьттад йоах наха Цагенага.\n— Тхоай сесаг хет-кх аьннад, Цагена, — дукха уйла а ца еш.\n— Со мо волча къонахчо, йоалаергьярий, йийрча кхалсаг? – яхад шийх вашаш волча Цагена.\nХамхой Бекмарзий Дауд\n← «Эппаз Iа а даьккхача, эппаз аз а даьккхача…»\nТепло и любовь «Жар-птицы» →\nО практике расследования уголовных дел о преступлениях, совершенных в прошлые годы


"Неолитехь" леттачех шинга бехк кховдийна нехан сий дайарна\nЧиллан-бутт 23, 2019\nГерзаш а детташ, Москох дуккха а нах леттачул тIаьхьа полицино лаьцнера 29 стаг. Царах ших виссалц берш а дIахецна, хаам бо, "Кавказский узело".\nИ шиъ ву Къилбаседа Кавказерчу республикера схьаваьлла ши жима стаг. Царах цхьаммо нехан сий дайарна (хулиганалла) шеко йолуш бу талламхой. Иза талламан изоляторехь ву. ШолгIа лаьцна лоруш ву, шен цIахь а вуьтуш.\nМоскох "Неолит" кафе чохь герзаш детташ, летарш хилира кху беттан 14-чохь буса. "Пятый канало", и дерриг а гинчуьнца хиллачу къамелна тIе а тевжаш, яздира дуьххьара нохчочо Азербайджанерчу вахархочуьнга маьттаза бага тоьхнера, тIаьхьо цуьнан махкахоша йиттира Нохчийчуьрчу вахархочунна аьлла.\nГерзаш деттар, летар, каналца къамел динчо бахарехь, нохчаша азербайджанхошна бина бекхам бара. 100 гергга нохчийн кегийрхой кафе а баьхкина, азербайджанхочун доларчу кафечуьрчу зударшка арадовлар а хьехна, лата буьйлабеллера. Лаххара а пхи стаг лазийнера оцу тасадаларшкахь.


Ойсхарахь 11 дийнахь 30 цIа дIахIоттийна\nМангал-бутт 26, 2017\nГуьмса-кIоштарчу Ойсхарахь марха достучу деношкахь дина девлла 30 керла цIа. REGNUM агенталло хаам барехь, 11 дийнахь ирахIиттина и гIишлош. ТIеман гIуллакхаш кхочушдечу хенахь вийначу ницкъаллийн структурийн белхахочун Бениев Лом-Iелин цIе тиллина оцу урамна.\nIер-дахаран массо а кепара коммуникацеш тIетийсина цIеношна - газ, хи, ток.ХIусамдайн оьшур дац шайн чоьтех чохь оьшу йийбар эца а, Iедало мел оьшург дIахIоттийна, хIусамашна тIебоьлху некъаш дехкина, лаьтта плитка а юьллуш яздо REGNUM агенталло.\nРегионерчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан чоьтех дина цIенош, дуьйцу агенталло.\nКарарчу шарахь боккха тидам Ойсхарна тIебахийта Iалашо лаьцна махкарчу Iедало. Ишта сацам бу цу юьртахь керла дарбан хIусам а, културин цIа а, бассейн цхьана йолуш спорткомплекс а, стадион а, 5 эзар стаг чутарлуш маьждиг а дан.


Хьалхара ТIом Calendar\nГIуран-беттан 15, 2014\nОьрсийн-нохчийн хьалхара тIом дагалецира Литварчу Сеймехь ТIаьхьарчу масех кIирнахь Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь дагалоцуш ду хьалхара оьрсийн-нохчийн тIом балар. 20 шо хьалха болабелалла хилла и къоман бохам бийцаре бира кху деношкахь Литварчу сеймехь а. Цигахь „горгарчу шуьне“ гулбеллера Европера а, Украинера а, Нохчийчуьра а политикаш.\nЛахьан-беттан 26, 2014\nНохчашна баледаьлла гуьйренан де\nАша муха мах хадабо 20 шо хьалха Лахьан-беттан 26-чу дийнахь оппозицехь бу бохучу наха Соьлж-ГIалана тIелатар дарна аьлла дара оха кху кIиранах эфирехь дийцаре дан диллина хаттар.\nЛахьан-беттан 24, 2014\nМаьршачу Нохчийчура маьрша дахар\n20 шо хьалха Лахьан-беттан 26-чу дийнахь шийлачу гуьйренан Iуьйранна сатосуш танканашца яккхийн тоьпаш а етташ Нохчийчура Iедал хийца Соьлж-ГIалана тIелетира бIаьннаш герзаца болу нах. Оцу хиламанна тIера доьхна дахар хIинца а меттахIоьттина дац Нохчийчохь. Ткъа муха дара и дахар Нохчийчохь цу хенахь.\nЛахьан-беттан 17, 2014\nНохчашна балеевлла авизош\nНохчийчохь хьалхара тIом баьлла 20 шо кхочуш ду. Цуьнца доьзна цхьамогIа материалаш кечйеш ву историн Iилманча Вачагаев Майрбека. Тахана цо юйцурш ю нохчийн аьлла Оьрсийчоьнан пропагандо цIе тоьхна йолу банкийн авизош.\nЛахьан-беттан 12, 2014\nНохчийчохь Хьалхара тIом баьлла 20 шо кхочуш ду. Иза болабалар дуьйцуш ца хьахийча ца йолуш цIераш ю нохчашна тIехIиттинчу кхечу къомах болчу нехан: ГIалгIайчоьнан президент хилла Аушев Руслан, гIалгIайн могашаллин министр хилла волу оьрсийн тIеман ковра сацош шен дахар дIаделла волу Горчханов Тамерлан, Оьрсийчоьнан парламентан вице-спикер хилла Старовойтова Галина, бакъонашларъярхо Ковалев Сергей, кхиберш а.\nЛахьан-беттан 05, 2014\nАхмадов Илес: "Ша мел веха кхийдар ву нохчо Маршоне"\nIамеркахь арадаьлла «Нохчийчоьнан къайлаха тIеман дипломати» цIе йолу жайна. Цуьнан авторш бу Бостонан Университан профессор Данилофф Николас а, Масхадов Асланан Iедалехь арахьарчу гIуллакхийн министр хилла Ахмадов Илес а. Жайнах а, цуьнан чуламах а къамелдо Ахмадов Илеса "Iамеркан Аз" радиохь.\nЛахьан-беттан 03, 2014\nНохчийчохь тIом болоран бахьанаш. Оппозици\nКху шара 20 шо кхочуш дe Нохчийчохь хьалхара тIом болабелла. Оьрсийчоьнан Iелалша нохчашца тIом болоран бахьанаш толлуш цхьамогIа артиклш кечйина нохчийн вевзаш волчу историко Вачагаев Майрбека. Тахана цо дуьйцу Нохчийчохь хиллачу оппозицех лаьцна.\nГIадужу-беттан 28, 2014\nНохчийчохь тIом болоран бахьанаш. Мехкадаьтта?\nКху шара 20 шо кхочуш дe Нохчийчохь хьалхара тIом болабелла. Оьрсийчоьнан Iелалша нохчашца тIом болоран бахьанаш толлуш цхьамогIа артиклш кечйина нохчийн вевзаш волчу историко Вачагаев Майрбека.


ФСБ-н белхахошна тIелатар "хьеравалар гучудалар" дара аьлла Кремлехь\nОьрсийчоьнан президентан зорбан секретарь Песков Дмитрий\nОьрсийчоьнан президентан зорбан секретаро Песков Дмитрийс аьлла, дIадаханчу кIиранах Москвахь Лубянка майданахь хилла федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) белхахошна герз деттар "хьеравалар гучудалар" а, "бохаме хилам" а бара аьлла. Цо дийцарехь, Кремлера комментари ян оьшуш хилам бац иза.\nПесковс тIечIагIдина и инцидент хуьлуш Путин ФСБ-н директорца Бортников Александарца цхьаьна пачхьалкхан кхерамазаллин органийн денна леринчу концертехь вара хилар. Цо дийцарехь, президент а, ФСБ-н директор а, "цхьана декъехь" концерте а хьаьжна, дIавахара иза юкъахяьлча.\nМосквахь Лубянкерчу ФСБ-н гIишлонна уллехь герз диттира кхубеттан 19-хь суьйранна. ФСБ-н цхьа белхахо вийна, кхин а 4 чевнаш хилла вара. Царах цхьа тIаьхьо велла дарбанан цIийнехь. Чов хиллера маьрша вахархочунна а. ТIелатар динарг вийна. Талламан комитето толлуш ду хилларг.


Сура Бутт — Википеди\n54 Сурат АЛЬ-КЪАМАР Бутт (Маккахь доьссина‚ дерриге 55 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Гергадеана сахьт /къематде/‚ бутт ахбаьллера . 2. Шайн делил /муIжизат/ гичи а уьш /цатешарш/ бухабовлу /иманах/‚ цара олу: "Дахделла бозбуанчалла ду". 3. Цара харцдира /пайхамар ваийтар/‚ уьш тIаьхьабаьзира шайн дезаршна. Массо гIуллакх /диканиг а‚ вониг а/ чIагIделла ду /шен тоьхна хан йолуш/. 4. Цаьрга деънера хабарш /хьалхалера Делах цатешаш хилла болу нах хIаллакбарах лаьцна долу/‚ шайна чохь /уьш къинах/ юхаозар а долуш. 5. КIорггара хьикмат а /деънера цаьрга/. Пайда ца бора кхерамаша /хьехамаша/. 6. Гена вала царех‚ /бита уьш/ кхойкхучо ца дезачу хIумане шаьш кхойкху /къемат/ де кхаччалц. 7. БIаьргаш хьетIабевла /дукха кхерабаларна/ арабовлур бу уьш кешнашкара даьржина цIоз санна 8. /Шайга/ кхойкхуш волчунна /тIе кхача/ сихбевла. /Эццахь/ цатешачаьра эр ду: "Ма хала де ду-кх хIара!" 9. Харцдира /дин/ царел /Къурайшал/ хьалха Нухьан къамо. Цара харцвира Тхан лай /Нухь/‚ элира: "Жинех ву иза"‚ тIаккха иза дIаэккхира. 10. ТIаккха цо кхийкхира ша Кхиош-кхобушволчуьнга: "Баккъалла а, со эшийна. Ахьа гIо де-хьа суна!" 11. ТIаккха Оха дIаеллира стигланан неIарш дIакхуьссуш долчу хица. 12. Лаьттах схьадехира Оха хьосташ хи вовшах кхийтира ша язделла хилла долчу омрана тIехь. 13. Оха дIаваьхьира иза /Нухь кема тIехь/ аннаш а‚ хьостамаш а долчу. 14. Иза /кема/ дIаихара Тхан бIаьргийн хьалхахь ша харцвина хиллачун бекхамна. 15. Оха дитира иза делил хилла‚ ву-й цхьа а иза тергал деш верг? 16. Муха дара Сан Iазап а‚ кхерамтасар а? 17. Оха атта дира КъурIан дагалацан. Ву-й цхьа а дагалоцушверг? 18. Харцдира /дин/ Iадаша а. Муха хилира Сан Iазап а‚ кхерамтасар а? 19. Оха бахийтира царна шок лоькху мох дахделлачу декъазчу дийнахь. 20. Цо схьабохура нах тидинчу хурманан диттийн орамаш /лаьттах схьадохуш/ санна. 21. Муха хилира Сан Iазап а‚ кхерамтасар а? 22. Оха атта дира КъурIан дагалацан. Ву-й цхьа а дагалоцушверг?\nДакъа 2 23. Харцбира самудаша а кхерам тосурш. 24. Цара /самудаша/ элира: "Тхайх цхьана адамна тIаьхьадезар ду тхо? ТIаккха-м хир ма дара тхо тилар чохь а‚ сизаллин чохь а. 25. /Цара элира/: "Вайна юккъера вехьий кхоьссина цуьнга? ХIа-хIа! Иза ву-кх /сов/ харц луьйш дозалла деш верг". 26. Хуур ду царна кхана‚ мила ву /сов/ харц луьйш дозалла деш верг. 27. Оха йохуьйтур эмкал царна питна хилла. Хьо хьовсал цаьрга /хIай Салихь/‚ собаре а хилла. 28. Ала цаьрга‚ хи декъна хир ду царна юккъехь: хIоранна шен малар хир ду /шен хенахь/. 29. Цара кхийкхира шайн накъосте ‚ Цо /шен куьйга/ схьаийцира /шаьлта/‚ /эмкална/ хьекхира. 30. Муха хилира Сан Iазап а‚ кхерамтасар а? 31. Оха бахийтира царна тIе цхьа /чIогIа/ мохь  уьш /белла/ бисира /шен уьстагIашна уьш берзалошка ца дахьийта/ чIагIо йечун /Iийнина кIохцалин/ буц санна. 32. Оха атта дира КъурIан дагалацан. Ву-й цхьа а дагалоцушверг? 33. Харцдира ЛутIан къамо кхерамтасар. 34. Оха бахийтира царна тIе тIулгаш хьош болу мох‚ ЛутIан доьзал юкъара боккхуш. Уьш кIелхьарабехира Оха сатосуш 35. Тхайгара къинхетамца. Иштта бекхам бо Оха шукур дечунна. 36. Цо /ЛутIас/ кхерамтесира царна Тхан ницIкъаца  цара шеко йира кхерамтасарх. 37. Цуьнга /ЛутIе/ чIогIа бихира цара цуьнан хьеший  Оха бIаьрса схьаийцира церан‚ /элира/: "ХIинца Iовша шайна Сан Iазап а‚ Сан кхерам а". 38. Схьалийцира уьш Iуьйрана чIагIделлачу Iазапо. 39. "Iовша шайна Сан Iазап а‚ Сан кхерам а". 40. Оха атта дира КъурIан дагалацан‚ ву-й цхьа а дагалоцушверг?\nДакъа 3 41. ФирIавнан охIлана тIе а баьхкира кхерамчаш. 42. Цара харцдира Тхан аяташ дерриге а  Оха схьалецира уьш Веза волчун‚ ницIкъ Болчун схьалацарца. 43. Шун цатешарш дика бу царел /хIай Къурайш/ я шу цIена хиларан бакъо ю Зубурий чохь? 44. Я цара /Абу ДжахIла/ олу: "Вай дерриге /цхьана хилча/ тоьлур ду /Мухьаммадал/"‚ 45. Берриге /уьш/ эшор бу  бовдара бу уьш. /Иштта хилира Бадрехь тIамехь/. 46. ХIаъ‚ сахьт /къематде/ ду царна тоьхна хан. И сахьт вуно ирча а ду‚ вуно къаьхьа а ду. 47. Баккъалла а, къинош динарш тилар чохь а‚ хьекъал чохь боцуш а ма бу. 48. Оцу дийнахь уьш такхор ма бу шайн яххьийн тIехь цIерга. /эр ду/: "Iовша шайна сакъарах хьакхадалар!" 49. Оха массо хIума кхоьллина шен барамехь. 50. Тхан омра-м цхьа /дош/ бен дац бIаьрнегIар тохар санна. 51. Оха хIаллакьйира шух тера тобанаш  ву-й цхьа а дагалоцушверг? 52. Массо цара дина долу хIума Зубурий чохь ду. 53. Массо жиманиг‚ массо доккханиг дIаязделла ду. 54. Баккъалла а, /Делах/ кхоьруш берш бошмашна чохь а‚ хишкахь а бу. 55. Бакъдолчун гIантан тIехь‚ НицIкъ болчу Паччахьан /Делан/ хьалхахь.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Бутт&oldid=80986»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 01:22, 14 март 2013.


Охан-бутт 16, 2013\nАзербайджан -- Францера актер Депардьё Жерар (Аьр) "Азербайджанан юучу хIуманна" йинчу рекламехь\nОьрсийчоьнан паспорт а, Соьлж-гIалахь петар а кхаьчначул тIаьхьа, Францера актер Депардьё Жерар хIинца Азербайджанера юучу хIуманна реклама еш ву.\nОьрсийчоьнан паспорт каракхаьчначул тIаьхьа Францера актер Депардьё Жерар Оьрсийчоьнна къилбехьа вирзина. Ма-дарра аьлча, Азербайджане.\nАзербайджанан Iедалша Евроньюс тIехь гойтучу Азербайджанан туризман рекламехь французхо Азербайджанхойн яахIума хестош ву ма-хуьллу.\nРеклама муха яьккхина ю аьлча, гонаха шортта азербайджанхоша еш йолу юург йолуш, Депардьёна кинон сценарий йоьшуш ву белхахо. Оцу сценарина тIера Азербайджанан Iаламан хазаллех лаьцна цо дуьйцу цхьа хIума а ца хеза, юучунна тIе а вирзина, цунах чIогIа там хиллачу Депардьёна.\n«ХIокху тайпа яахIума йолу пачхьалкх, хьекъал долуш хиларх кхеташ ду», олий билгалдоккху Депардьёс. «ГIан» ду олу цо иза, яахIума юучуьра а соций.\n2011-чу шарахь Товбецан баттахь дуьххьара дийца долийнера Азербайджанера хаамийн гIирсашкахь, цо реклама йоккхуш дакъа лоцур ду аьлла.\nКавказ йовзуьйтучу рекламехь цо дуьххьара дакъа лаьцна дац. 2011-чу шарахь Эрмалойчуьра Армавиа олучу, хIаваан кеманийн компанина йинчу рекламехь а дакъа лецира цо.\nДукха хан йоццуш, шена яьхначу пародешкахь а карийна Францера актерана. ХIокху беттан юьххьехь Соьлж-гIалара стигал-гIишло йогуш яьхначу видео суртийн бух тIехь. Стигал-гIишлойн комплексах цхьанна чохь пхи чоь йолу петар елла Депардёна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цхьаболчу блоггерша а, социалан машанийн декъашхоша а забарш йира, йогучу сигаьркица дIавижинчу Депардьёс яьккхина хир ю и цIе, бохуш.\nМасех бутт хьалха, Францера Iедалша йоккху ял тIех лакхара ю аьлла, Депардьёс латкъам а бина, цунна оьрсийн махкалла елира Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира.\nБIеннаш, Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу республикашкахь бехаш болу оьрсийн эргIадбахийтира цу гIуллакхо. Депардьёна масех дийнахь махкалла елла, къомаха оьрсийн долчу шайна иза ялар шерашкахь дахло, аьлла.\nДепардьё, иштта, гина узбекан президентан Каримов Исламан йоIаца Каримова Гуьлнарица. ХIокху шеран Дечкен баттахь арахецначу видео тIехь и шиъ йиш локхуш ду.


Навальный бахьанехь Оьрсийчоьнна сакцеш кхайкхо мега Америко\nШинарин дийнахь Москвахь цхьаьнакхетта Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаран хьалхара гIовс Биган Стивен а, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей а\nОьрсийчоьнан оппозицин жигархочунна Навальный Алексейна дIовш делла аьлла, Германерчу медикаша-эксперташа бинчу юьхьанцарчу къастамаша сагатдойту Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка. Нагахь санна и хаамаш бакъ нислахь, Цхьаьнатоьхна Штаташ кийча ю Европан Берто кIоргга талламаш барехьа бина кхайкхам тIеэца а, таллам беш дакъалаца а. Иштта маьIна ду Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан сайтехула оцу хьукматан куьйгалхочо Помпео Майкла даржийна дIахьедар.\nНавальныйн доьзалан а, Оьрсийчоьнан халкъан а бакъо ю массо а агIор, къайленаш а йоцуш, хилларг довза а, бехкенаш жоьпе беха а. Тхан дог-ойла Навальный Алексейн доьзалца ю, оха сатуьйсу цуьнан могашалла юьззина меттахIоттаре, боху Пампеос Марсхьокху-беттан 25-чу дийнахь динчу дIахьедаро.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло комментари арахецна Оьрсийчоьнан дипломатин хьалханча Лавров Сергей а, Американ Штатийн Пачхьалкхан секретаран гIовс Биган Стивен а цхьаьнакхетарх лаьцна. Цхьана декъанна цигахь боху, Оьрсийчоьне хьакъ доллу сацам бийр бу, нагахь санна Навальныйна дIовш делла хилар бакъ хилахь.


"Тхан дан хIума дац". Кхечу пачхьалкхашкара цIа бахка аьтто бац туристийн\nАртиклан автор ву "Настоящее Время" телеканалан корреспондент Гребенюк Иван\nМел лахара а 15 пачхьалкхехь эзар украинхойн туристаш бу шайн даймахка кхача аьтто боцуш, карантинна тIехула тоьхна дозанаш бахьана долуш. Цхьаццанхьа дозанаш дIакъевлина, цхьайолчу пачхьалкхашка лела кеманаш совцийна. "Настоящее Время" телеканалан корреспонденто дуьйцу церан исторех.\nУкраинерчу туристан Дехтярев Виталийн Фейсбукерчу агIонех тревел-блогеран аккаунт хилла. Иза а, цуьнан 5 доттагI а Норвегерчу Альта гIаличохь висина. "Тхан накъосташа чохь хан яккха хIусам елла тхоьга. Тхуна луъург дина норгаша. Кхин некъ бац тхуна бисина. Цхьана хааме хьоьжуш, кхузахь хан яккха дезаш ду тхо. Дуьйладелла лела тхо гIали юккхехула. Ши метар ло ду кхузахь диллина. Шийла ю", - боху Дехтяревс.\nКарарчу беттан 15-чу дийнахь Украине юхабахка безаш бара уьш. Ца кхиира. Литвас а, цунна тIаьххье Украинас а дозанаш дIакъевлира, кеманаш а совцош.\n"Цкъачунна кхузахь Iийр ду тхо. Маьхза хIусам а ю тхуна елла. Цхьана кIиранна тхайна юург эцна, охьайиллина оха", - бохуш, дуьйцу цо.\nВиталий саннарш доллу дуьненахь эзар ву. Шри-Ланка схьаоьцур вай. Уураинерчу президенте Зеленский Владимире видеокхайкхам бина цара. Церан рейс а юкъахъяьккхина.\n"Оха дехар до хьоьга, тхо цIа дигахьара ахь. Коломбон аэропортехь дитина тхо тахана, верриг а 105 стаг ву тхо. Тхайн кемана тIе ца дитина тхо", - аьлла Шри-Ланкехь йисинчу цхьана зудчо.\nЦу кепара ситуаци ю Мисарахь а. Посолан Микитенко Евгенийн информацица, оцу пачхьалкхехь ву 15 эзар украинхойн турист. Мисарара цIа ван ларийра 14 эзар вахархо. Мисарас тахана дуьйнна дIасовцийна кеманаш.\n"15 пачхьалкхехь бисина тхан бахархой. Цу тIе, кхин а чаташ схьайоьллу оха, нахаца уьйр латтон. Цхьаболчара цIа кхача некъаш лоьху. Цхьаммо шен ситуаци юьйцу, ишта уьйр ю-кх вовшашца латтош", - боху Зелинская Марияс.\nКарантин бахьанехь тоьхначу дозанашна тIехула Украине цIа бахка ца луш бисинчу шайн бахархошна гIоьнна кхоьллинчу телеграм-каналан администратор ю Мария. Церан канале язвелла хIинцале а 3, 5 эзар стаг. Туркойчохь бу цхьаберш, вуьйжаш Европехь. Ткъа ша Мария Оьрсийчохь ю.\n"Оьрсийн дозанехь гIашлойн дехьабовлийла ду, ткъа Украинан дозанера со дIасалела гIашлойн некъ къевлина бу", - боху зудчо.\nДозанаш кестолгIа схьадоьллур ду олийла дац, амма туристаш цIаберзон хьовсур бу. Дозанал а арахьа биссинчу украинхойн бахархошна жоьпаш луш ву пачхьалкхан президент Зеленский Владимир ша.\n"Оха шу массо а цIадерзор ду. Цхьаберш цIа балон сиха ка йолу, цхьаболчаьраца жимма хьем хир бу. Амма шу дерриш а даймахка кхачор ду", - аьлла, дIахьедина Зеленскийс.\n"ДоттагI" цIе а тиллина, сервис кхоьллина арахь биссинчарна аьлла пачхьалкхо. Сервисан агIонехь хIораммо а хаийта деза, ша мича бахьанашца цIа ца кхачало. Церан информаци консулалле, я векалте дIакхачайо.\nУкраинан арахьарчу гIуллакхийн министро Кулеба Дмитрийс дош делла, эвакуаци яр доьхуш, орца мел дехначу бахархойх 90 процент нах даймахке кхачор бу шаьш лерина кеманаш а дахийтина аьлла. Цо бахарехь, оцу кеманийн мах жимма лакхара хир бу. Масала, Прагера Киеве доьдучу кеман билетан мах 79 евро бен бац. Ткъа спецрейсан мах - 150 евро хир бу.


(1954 шеран дӀасахьажийна кхузе)\nАбаев, Султан Шамсутдинович (1954 шеран 1 ноябрь) — нохчийн художник, Нохчийн Республикан а, Российн а художникийн тобанийн декъашхо, Российн Сийлахь художник;\nАхмадов, Рамзан Аюбович (1954 шеран 30 май) — хелхархо, хореограф, «Даймохк» ансамблан кхоллархо а, куьйгалхо а, Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист, Российн Халкъан артист, Нохчийн Республикан культуран министран хьалхара когаметтаниг;\nБицираев, Сайдхусейн (1954 шеран 30 январь) — Нохчийн Республикан Сийлахь художник, Российн Сийлахь художник;\nБексултанов, Муса Эльмурзаевич (1954 шеран 1 июль) — нохчийн яздархо, прозаик, Нохчичоьн а, Российн а яздархойн союзашан декъашхо, 2005 шарахь «Литература» номинацехь «Дашо бухӀа» совгӀатан лауреат, Нохчийн Республикан Халкъан яздархо;\nГериханов, Ихван Баудинович (вина 1954 шеран 17 апрелехь, Кхазакхийн ССР Карагандан областера, Караганда гӀалахь) — Нохчийн Республикан политикан а, пачхьалкхан а, юкъараллин гӀуллакххо, юридически Ӏилманийн кандидат, республикан дуьххьарчех Ӏилманча юрист.\nКало, Фрида (1907 шеран 6 июль — 1954 шеран 13 июль), — мексикан художник, шен автопортреташ бахьнехь евзуш йолу;\nФерми, Энрико (1901 шеран 29 сентябрь — 1954 шеран 28 ноябрь) — гӀарвелла Италийн а, Американ а физик-теоретик а, экспериментатор а, квантан физикан бухбиллинчарах цхьаъ, физикан Нобелин совгӀатан лауреат (1938 шо).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1954_шо&oldid=2582320»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 23 февраль, 20:50.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Цамагийна долу йохка-эцарш дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Цамагийна долу йохка-эцарш дуьйцу дакъа\n255. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьалхатасарца (эца мах бар) дихкира. Иза – стага ша духкуш долу духар оьцуш волучунна тIеластор ду (цул тIаьхьа важа и эца дезаш ву, я духкучо луш бакъо а яц цунна, цуьнах) куг а Iоьттина, тIекIелдаккха а, я цуьнга хьаьжа а. Иштта цо дихкира - дуьххьара дIамахьакхавелли (эца мах бар а). ДIамахьакхавелли мах бар бохург – стага (духкучу духарах) дIамахьакхавелли (и духар эца мах бар ду), кхин цуьнга хьажар а доцуш» (ал-Бухари: 2144, Муслим: 1512).\n256. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Коврашна дуьхьал а ма эха гIалал арахь, юкъа а иккхина йохка-эцаран барт беш воллучу шен вешин барт а ма бохабе, мах лакхабаккха хIилланаш а ма леладе, гIалахочо йохка а ма йохка гIум-аренгарчу вахархочунна, жийнан шин дIа а ма бехка. Нагахь цул тIаьхьа муьлххачу а цхьамма, уьш эца а эцна, оза а оьзна, ма-дарра дерг цунна гучудалахь - иза шина сацамах шена луъург цхьаъ тIеэца бакъо йолуш ву. Нагахь шена лаахь - уьш шена дIаIаддита а йиш ю цуьнан, ткъа ца лаахь - юхадерзон бакъо а ю цуьнан, цаьрцанний цхьаьна кхин а тIе цхьа сахь якъийна хурманаш а луш».\nМуслиман ривайатехь иштта аьлла: «… кхаа денна чохь барт бохон бакъо йолуш ву иза» (ал-Бухари: 2150, Муслим: 11/1515).\n257. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) стечу хIуманан кийрара кIорни йохкар дихкира. Ислам-дин даржале хьалха лаьттиначу жехIалаллин заманашкахь деланийхоша лелош хилла оцу тайпана хIуманаш. Стага эмкал оьцуш хилла - цхьана стечу эмкало кхин стен эмкал яллалц, цул тIаьхьа шен хенахь цуьнан кийрарачо а иштта эмкалан бекъа яллалц» (ал-Бухари: 2143, Муслим: 5-6/1514).\n258. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хилла доцу (аьрга) стоьмаш дохкар а, эцар а дихкира» (ал-Бухари: 2194, Муслим: 1534).\n259. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хилла довлаза стоьмаш дохкар дихкира. (Наха хаьттира) цуьнга: «Хилла девлла бохург хIун ду?». Цо элира: «ЦIийдалар а, маждалар а ду».\nЦул совнаха, АллахIан элчано (АлахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Алал, ткъа, нагахь АллахIан лаам а хилла, стоьмаш хIаллакьхилахь, мича бахьаница хьанал хир ду шуна шайн вешин ахча?» (ал-Бухари: 2198, Муслим: 1555).\n260. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцира: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира - коврашна дуьхьал эхар а гIалал арахь, иштта гIалахочо йохкар а гIум-аренгарчу вахархочунна. ТIавуса хаьттина ибн Iаббасе (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а): «ГIалахочо йохкар а гIум-аренгарчу вахархочунна бохург хIун маьIна долуш ду?». Цо жоп делла: «Юкъалела йиш йолуш вац иза» (ал-Бухари: 2158, Муслим: 1521).\n261. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) барам билгалбина йолучу якъийначу хурманашна дуьхьал бешара хIинца а чуерзонза йолу хурманаш хийцар дихкира, иштта дихкира чуерзонза кемсаш – барам билгалбиначу кишмашна дуьхьал хийцар а, чудерзонза буьртиг-ялта – барам къастийначу буьртиг-ялтина дуьхьал хийцар а. Царех тера мел долу мехаш дар а дихкира цо» (ал-Бухари: 2171, Муслим: 76/1542).\n262. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира – «мухабара»1, «мухьакъала»2, «музабана»3 тайпана (мехаш дар). (Иштта цо дихкира) – хиланза болу стом бохкар а, я бохка а ца магийра цо (стом) динарна а, дирхIамна а дуьхьал бен, (дитташ тIера) схьалахьонза йолу хурманаш йоцурш, хьашт долучарна якъийначех хийца (эца) магийна йолу» (ал-Бухари: 2189, Муслим: 4/10/193).\n1 «мухабара» - кхена тIера билгалйиначу лаьттан коржамна тIехь кхуьуш долу ялта духьал лур долуш, латталелон латталелорхой лацар ду.\n2 «мухьакъала» - чудерзонза кенашкахь долу буьртиг-ялта хийцар ду барам къастийначу буьртиг-ялтех.\n3 «музабана» - (хIинца а схьалахьонза хурмин дитташ тIехь йолу керла хурманаш) хийцар ду (барам къастийначу) якъийначу хурманашна дуьхьал.\n263. Абу МасIуд ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира: жIаьла дохкар а, нахаца лелачу зударшна мах балар а, хиндерг (къайленаш) хаьа бохучарна совгIаташ далар а» (ал-Бухари: 2237, Муслим: 1567).\n264. РафиI ибн Хадижа дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ЖIаьлех делла ахча – боьха ду, нахаца лелачу зударшна делла ахча – боьха ду, цIий доккхучо оьцу мах – боьха бу» (Муслим: 41/1567, Абу Дауд: 3421, ат-Тирмизи: 1275, Ахьмад: 3/464-465).


Эккха ца лаьа итт шо долчу Спожмайна\nОвхIанистан - Гелменд-кIоштахь эккха кечъеш хилла вашас 10 шо долу Спожмай, 7Деч2014.\nОвхIинистанехь 10 шо долу йоI лаьцна, иза Гелменд-кIоштахь полицин дакъа эккхийта кечлуш хилар а туьдуш. Бер тIеман гIуллакхашна юкъа муха озаделла дуьйцу ОфхIанистанерчу Маршо Радион корреспондента.\nПолицин векал Сиддикъ Хьамидулла ву Гелмендана гергарчу Ханшин-блокпостехь лаьцначу йоIах хаам бийриг. Цо дийцарехь, йоIана - цуьнан цIе Спожмай ю - молханах тоьрмиг а кечбина, иза полицина герга а ялийна, эккхийта кечъеш хилла цуьнан вашас ЗахIира. Амма иза ведда, полисхошна шаьш хааделча, ткъа йоI караяхана.\nХIинца ОфхIанистанан Iедало лохуш ву ЗахIир. Иза, цо бахарехь, цхьана тIалибийн тобан баьчча ву.\nГилменд-кIоштан губернаторан пресс-секретара Зувак Омара иштта дийцира Маршо Радиога хиллачух лаьцна.\nЗувак: «Таллам беш ду тхо. Хилларг хаархьама, оха тIедехна церан да-нана, кхайкхина уьш бевзарш. Вашас терроран тохар дан араяьккхина хилла иза».\nШа йоIа, Спожмайс, дийцарехь, вашас дикка хан хилла йоIана оьккху мохь кечбина. Амма шена хала дара эккха, дийцира цо журналисташка.\nСпожмай: «Молханах юьйлина бедар соьга сан вашас ЗахIирс а, цуьнан доттагIчо Жабара а йохийтинера. Хил дехьа со яьлча, тIейоха Iаьржа коч а еллера соьга. Со цара буса хийистте ялийра, амма хи шийла дара, ас мохь эккхийтира, шийлачу хих со ер яц, аьлла. Тхан цIерачарна массарна а хаьара иза. Цара цкъа дIа а йигина, оьккху бедар дIа а яьккхинера суна тIера».\n10 шо долчу Спожмайс дийцарехь, дас етта а йиттина, цIера араяьккхича, ша еъна иза дахначу кIирандийнахь полице. Цигахь цо латкъам а бина, шеца шен десте вон ю бохуш.\nГилмендерчу Лашкар ЛохIехь хадархойн хьаькам ву Седикъи Хьамидулла. Цо иштта дуьйцу.\nСедикъи: «Спожмай цIе йолу йоI, оьккхучу духарх а къевлина, тIалибийн шина баьччано кечъеш хилла полицин куп эккхийта. Шиннах цхьаъ цуьнан ваша ву. Бер кечдеш хилла цуьнга ца догIург дайта. Цхьана а дино магош ма дац иза!».\nОвхIанистанехь 12 шеран тIом лаьтташ нисделла божабераш лелхаш, амма мехкарий тIама юкъаийзор наггахь бен ца нислора.\nТергамхошна хетарехь, алссам бераш ду тIалибаша гергаоьзна, лелха кечдеш – берашна атта хуьлу ха Iехо а, оьккху коьчал чекхъяккха а.\nОвхIанистанехь йоIах лаьцна дийца даьккхинчу юкъанна тIалибаша дIахьедина, шаьш шайна магош хIума дац махкарчу Iедалций, иза латточу Атлантикан аьлянсан ницкъашций бечу тIемашна юкъа бераш ийзор, данне а дац шайн Iадатехь, аьлла.\nЦа оьккхуш, полице еъна 10 шо долу овIханхо


Ца лаахь а, лууш санна къена маре деш ю Гойлабиева\nГойлабиева Луиза а, Гучигов Нажуд а, Нохчийчоь, 2015\nНохчийчоьнал генна ара а даьлла, дийцаредо Нажи-Юьртарчу полицин хьаькамо Гучигов Нажуда кIоштарчу шел кхузза сов жима йолчу йоIе къадийна хилла захало. Журналисташ, бакъоларъярхой юкъаболар бахьана долуш, доьхначух тера ду и захало. Бакъду, билгало карош яц оцу хьокъехь журналисташна.\nНажи-юртара полицийн куьйгалхочо Гучигов Нажуда санна гIарадаьлла хир дац тахана Нохчийчохь шоллагIа зуда ялор. Ша мел волу лаккхара хьакам, шишша-кхоккха зударий боолуш бу, амма церан гIуллакх иштта гIара ца даьлла.\nДукхачу хьолехь, захало тIе ма деънехь, реза а хуьлий, дIайохуьйту гергарчара. Амма, Гойлабиева Луизийн а, иза яло лиинчу Гучигов Нажудан а юккъахь йоккха хан хилар делахь а, я оцу йоIан гергарчара а, юьртахоша а даьккхина долу орца бахьанехь делахь а, и хIума мехка дозанал ара а даьлла, геннарчу Москоха дIакхаьчча.\nПачхьалкхехь юккъаралла кхиоран кхеташонан куьйгалхочо Федотов Михаила а, Оьрсийчуьрчу адамийн бакъонашкахула векал йолчу Памфилова Эллас а оцу хьокъехь дIахьедарш дина.\nХьалхарчо, шен интервьюхь аьлла, Гучигов Нажуд полицийн лаккхара эпсар волу дела, прокуратуро талла деза, цо шолгIа зуда ялор, мел догIуш ду оьрсийчоьнан низамашца а, эпсаран сийлахьчу вастаца а.\nАдамийн бакъонашкахула векал йолчу Памфилова Эллас кхи некъ хаьржина, и хила мегаш долу захало дохо. Гарехь, иза цхьа жамI долуш а хила мега. Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дехар дина цо, хиллачунна юккъе а гIортий, и низамехь доцу зулам ма хилийта аьлла.\nОршотдийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун зорбан-секретара Каримов Iалвис, оьрсийн хаамийн гIирсашка хаийтина, и захало хилла дац аьлла. ЙоI школа а яьккхина йоккха ю, шен луучуьнга маре яха а, ца яха а. Цо олуш-м дац иза, йоьдуш ю ша, я яц,- аьлла тIе а тоьхна цо.\nШен агIора, нохчийн цхьаболчу политикаша а агIо лаьцна зуда яло тохавеллачу полицийн хьакаман. Оьрсийчоьнан Думийн депутата Саралиев Шамсаила журналисташ бехке бина и гIуллакх гIарадаьккхарна. Иштта, цо зуда яло гIертачу полисхочуьнна 57 шо дац боху, 46 бен. Журналисташа лелориг, вахархочун дахаран юккъе гIертар ду аьлла депутата.\nНохчийчохь, доха кечделлачу оцу захалонна тIе лерг диллина ладугIуш ду. ДIадаханчсу кIирандийнахь дола яьккхина хила езаш яра оцу стага и йоI, амма яьллачу гIовгIано, иза ца дайтинчух тера ду.\nШелара вахархочунна Абуезидов Аюбана хетарехь, иштта зударий кхиллар, чIогIа моде даьлла хIума ду нохчашна аьлча а, Iедалхошна юккъахь.\nАбуезидов: «Тахана мода яьлла-кх вайна зударшна тIе зударий балош. Ткъа, къаьстина I7 шо кхаьчнарг ялор, сийлахь хеташ бу и цхьаболу нах. Царах лаьцна хIун эра дара: уьш цхьана хIуманах кхоьруш, ийзалуш, цабоьвлла деш хIманаш ду аьлла хета суна. Вай нохчашна юккъахь цкъа а хилла дац и тайпаниг. Бусулба динехь 4 зуда яло мегаш дуй хууш ма ду вайна. Вай Iадаташца а, динца догIуш ду. Вай зударийн даиманна хилла сий. Долчара хIинца а до, доцучеран иза дац».\nДино магош ду бохуш, зуда оьшучо а, ца оьшучо а, таро йолчо а, йоцучо а, ялайо тахана Нохчийчохь. Лаккхарчу даржхоша гойтуш ду и масалаш. И гIуллакх, шен йозалле а ца хьоьжуш, дастаме даьккхина, аьлла хета Шелара вахархочунна Абуезидов Аюбана.\nАбуезидов: «Цхьа зуда ялийна накъосто, кхин цхьаъ, кхин цхьа ялийна. 4 ялийна цо. Кхин цхьаъ яло мегар дарий аьлла хаьттина цо моле. Вукхо мегар ду, ахь бухара цхьаъ дIаяхийтахь, аьлла жоп делла.\nДешначу нахана дика хуур ду. Шен хIусаманна ларам боцуш дукха хIуманаш ду цу юккъехь. Хьалхалерачу заманахь а, хIинца а ялош хилла а, ялош а ю. Зуда могуш ца хилча, цуьнгара пурба а доккхий ялайо, ша оьзда волчу стага. Зуда кхелхича, тIаккха а ялайо. Яц, кхелхина бутт а, кIира а далле. Шен стунзахошца ларам хилла. Вай дайша олуш кица ма ду, стунзахой, ненахой а ца лоруш верг стаг вац».\nКерла зуда ялоран хьалхалерачу заманахь шен-шен агIонаш хилла. Дуьххьара дIа шен бухахь йолу зуда могуш йоцуш хилча, я цо ша лараеш ца хилча, тIе а дожош, ша а лаха а лохий ялош а хилла шена тIе эмгар. ХIинца модехь ду, шен массийта зуда хилча, шен къонахалла гIеххь барамелла лакхайолу аьлла хеташ, ялайо зудчунна тIе зуда, элира историк волчу Демелханов Сулеймана.\nДемелханов: «Нохчийн зуда даиманна чIогIа экаме хилла. ШоллагIа зуда яло йиш хилла, амма, дукхачу хьолехь бухахь ерг елча, я иза цомгуш хилча ялош хилла. ХIинца, ахча кара ма деънехь, я дарже ма хIоьттинехь, шен сий хьаладолу моьттуш далахь а, зуда ялайо. Цхьа моде дирзина и хIума. Дика лоруш ца хилла-кх, къанвеллачо, шен йоI хеннара зуда ялор».\nЯлор ю, я ялор яц, шел а мел лаххара а кхузза жима йолу йоI полицийн хьакамо, къаста мега кху кIирнах. Оцу хьолехь, уггаре а вочу хьолехь юьсу, доккхачу дахаран некъ хIинций бен болабелла йоцу I7 шо долу и йоI. ГIуллакх мухха а дерзахь а, цунна а, цуьнан гергарчарна а хилла йоккха чов. ТIаккха, хIун заахало хир ду цуьнах, хIун марзо хир ю цу юккъахь, ца хаьа.\nМодехь ду зудчунна тIе зуда ялор


Іедалний, халкъаний юкъара зІе\n7 мая в 11:13 (2010 г.)\nНР-н Юкъараллин палатин керлачу куьйгалхочун Батаев ГІайрсолтин «Грозный-информ» агентствон студехь зорбанийн изданийн журналисташца пресс-конференци хилира. Юкъараллин палатин дан дезачу коьртачех цхьаъ ду Нохчийн Республикехь Россин Федерацин пачхьалкхан политика кхочушъярехь бахархой а, юкъараллин цхьаьнакхетарш а балха юкъаялор. Цхьаьнакхетар дІадолалуш НР-н Президентан Администрацин а, Правительствон а динан а, юкъараллин а цхьаьнакхетаршца йолчу зІенийн департаментан директора Одаев Хьамзат-хьаьжас, ГІайрсолта декъал а веш, цуьнан балха тІехь аьтто хуьлийла лаар дІахаийтира. Вай бечу балхе хьаьжжина, вайн Департамент йозаелла ю динан а, юкъараллин а цхьаьнакхетаршца, − билгалдаьккхира Хьамзат-хьаьжас. Вай массара а беш берг цхьа болх бу, ваьшна Нохчийн Республикин президента Кадыров Рамзана билгалбина болу. Юкъараллиний, Іедалний юкъара зІе хилла латта езаш ю Юкъараллин палата.\nНохчийн Республикин дуьххьарчу президента Кадыров Ахьмад-Хьаьжас Іаламат боккха болх бира юкъаралла дІахІотторехь.\n− Республикин массо а кІоштехь аьлла тхан векалш бу болх беш – уьш оьшшучу хенахь кийча бу гІо-накъосталла дан, − элира Батаев ГІайрсолтас. Нохчийн Республикин Юкъараллин палатехь шаьш болх бан дуьйладелчахьана оьшуш болу, доккхачу маьІне, дуккха а болх бина хилар хаийтира Батаевс.\nХІинца дуьйна дІа Юкъараллин палатин балхахь хьалхе йолуш хир бу тІекхуьуш долу чкъор динехь кхетош-кхиоран болх, иштта ницкъ ма-ббу къахьоьгур ду зуламе йолу наркоманий, маларш мийларрий дІадаккхарехь.\nОдаев Хьамзата билгалдира, мало йоцуш, вай массара а вешан кегийрхой экстремитски зуламхойн кара ца бахийта къахьега дезаш хилар, хІунда аьлча, иза догІуш дац вайн къоман вадца а, бусалба динца а. Цул сов, бахархошна юкъахь беш болу болх кхин а жигара баккха беза.\nЖурналистийн хаттаршна жоьпаш а луш, Батаев ГІайрсолтас дийцира шен юкъараллин белхан зеделларг хиларх а, ша депутат хилла хилар а, цхьана юкъана дозанал арахьа махлелорах лаьцна а. Иштта цо хаийтира Юкъараллин палата Союзийн ЦІийнан гІишло чохь хилар. Палатин гІуллакххой даим кийча бу республикин бахархошна гІо-накъосталла дан.


Массарна а дуьхьал ву Кадыров. Iедалхошна критика ечийн гергарнаш хьийзорах\nГезгамашин бутт юккъе бирзинчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана пхеа сахьтехь къамелаш дира Ичкерин агIончаш хилларш вовшах а тоьхна. Оцу гуламехь сацамбира "харцдолчух кегийрхой Iалашбеш" комисси кхолла а, "Ичкерин историн мах" хадо а". И къамел хилла дукха хан ялале регионан куьйгалхочун идеологин оппоненташца къийсам дIаболийра: махкал арахьа бехачу оппозиционерийн Нохчийчохь бисинчу гергарчийн хIусамашка баьхкира ницкъхой.\nЗакаев Ахьмаде претензеш\nСепаратисташкахьа хиллачаьрца вовшахтоьхначу цхьанакхетарехь Нохчийчоьнан урхалхочо дийцира, Лондонехь вехачу шен оппонентах, нохчийн политиках, Ичкерин арахьарчу Iедалан премьер-министр волчу Закаев Ахьмадах. Кадыровс дагадаийтира, Закаевн вежарша а, йижарша а, цуьнан цIийнах болчу кхинболчара а иза шайх "дIакъасторах". Кадыровс кхайкхамбира Закаевга, хьайн шина кIантах цхьаъ Нохчийчу хьажаве аьлла. "Сох летта, цхьахволу хьайн кIант вала хIунда ца волуьйту ахь?, - дIахьедира Кадыровс.\nМасех де даьлча, Закаев Ахьмада жоп делира Кадыровна.\nЦул тIаьхьа Нохчийчохь беха оппозиционеран гергарнаш Соьлжа-ГIала дIабигира герзашца баьхкинчу наха, ткъа Iедална муьтIахь йолчу масех инстаграмерчу аккаунташкахь цхьанахеннахь видеоролик гучуелира, цара сийсазвеш, юьхьйохуш, неIалташ кхийкхош шайн стагана.\nЗакаевн гергарчаьрца ролик дIаязъеш чохь хиллера Хьалха-Мартанан кIоштан префект а, меттигерчу полицин декъан хьаькам а, Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран цхьахволу гIовс а. Оцу процессан куьйгалла деш бара уьш, масийттазза видео юха а язйойтуш, политик бехварна тIехь бехха сеца а беш.\n"Ахьмад дIавахна, ЛГБТ-н векалш бехачу цига, хIунда аьлча, иза ша а царех волу дела (сийсазе, дастам юьхьйоху.-Редакцин билгалдаккхар). И стаг тхуна оьшуш а вац. Халкъана а, доллу дуьненна а и хууш ду, иза телхина, вукху агIор лелаш вуйла. Тхайн аьтто балахь, оха къастор ду цуьнца дерг", - боху видео тIехь политикан вашас Закаев Iелас. Вукху вашас боху политике, шаьш хье ма де: "Дала кхел йойла хьуна".\nЗакаев воцург а, юьхьарберзийнера Iедалхоша Европехь беха цуьнан агIончаш а. Масала, Гезгамашин-беттан 27-чохь Закаевн агIонча волчу Солтыханов Алим-Пашин Чечанахь бехачу гергарчу нахана а чулилхинера евзаш йоцчу структурера герзашца болу нах. Закаевгахьа гIо даккха Iалашонца, нохчийн куьйгаллин гIалаташ Солтыхановс билгалдахарна дуьхьал делла жоп дара иза.\nМасхадов Анзоре претензеш\nСоьлжа-ГIалахь болучеран лерринчу тергонехь нисвелла Нохчийчоьнан Республикан Ичкерин хиллачу президентан Масхадов Асланан воI - Масхадов Анзор. Ютюб-каналехь лелош агIо ю цо, нохчийн Iедалхошна критика ен роликаш зорбане а йохуш. Оцу видеоша эргIад оьхуьйту мехкан Iедалан коьртехь берш.\nИчкерин заманахь тIеман министр хилла, тахана нохчийн парламентан депутат волу Ханбиев Мохьмад а цхьаьна вистхилира Масхадов-жимахволчунна дуьхьал. Инстаграмерчу шен аккаунтехь тIевирзира иза Анзорна, цуьнгара бехкаш дохуш, иза сийсазвеш, шен "дена уллохь тIемаш беш ца Iийна" бохуш.\n1999-чу шарахь Дагестанна чугIоьртинчу заманчохь Басаев Шемална ша гIо дина алар ца тайнера тIеман экс-министрна.\nЗакаев Ахьмаде а ма-аллара, Кадыров Рамзана кхайкхамбира Масхадов Анзоре, нохчийн шахьара а волий, терроран тохар де аьлла: "Соьлжа-ГIалин юккъехь Iаш ву хьуна со. Нагахь санна, хьайн зудчух а, доьзалх а жоп дала кийча волу, хьуо борша стаг велахь, схьавола. ДIагайта нахана. ЦIа а волий, Соьлжа-ГIалин юккъехь хьуо эккхийта. ТIаккха эра ду оха, хьо дика кIант ву".\nЦунна жоп лучу Масхадов Аслана дIахьедира, шен критикийн сий дойъуш, уьш сийсазбечу цо, "ша а, шен доллу къам а сийсаздо" аьлла.\nАьллачу дешнашна дуьхьал чIир?\nЗакаев Ахьмадна а, Масхадов Анзорна а гонах иккхинчу хьолах шен ютюб-каналехь дийцира нохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос. Амма иза а Iоттавелира рогIерчу Iедахоша туьйсучу кхерамех.\nКху кIиранах блогеро хIоттийначу аьзнийн чата юкъагIоьртинера, ша нохчийн парламентан спикер Даудов Мохьмад ву аьлла цхьа накъост. Абдурахмановс билгалдаккхарехь, цуьнан аз билггал тера дара цо къамел дечу кепах. Ден къамел девне дирзира. Чата юкъара волучу хенахь хьешо дIахьедира, блогеран гергарчу нахе дуьйцуьйтур ду ша, кхуьнан "леларх" ма-дарра аьлла.\nШолгIачу дийнахь, Гезгамашин-беттан 25-чохь нохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон Йоккхачу АтагIахь бехачу ненахой болчу 30 гергга герзашца нах баьхкира. Ша Абдурахмановс дийцарехь, цара, кхерамаш а туьйсуш, Iаткъам бе баьхна блогеран леларна, ца хуьлчу далахь, шаьш чIир хьейириг хилар дIа а хоуьйтуш.\nОьрсийчоьнан Зуламан кодексехь яздина ду, чIир кхайкхор - стаг вен кхерам тасар ду аьлла. Шина шаре гергга набахтехь яккха хан кхачайо оцу таIзаро. Ткъа чIирехула стаг вийначунна бархI шарера 20 шаре кхаччалц хан йогIу.\nЛаманан Iадаташца а догIуш, чIир кхайкхош ю, нагахь санна, вийна стаг велахь. ЧIир хьейойла дац, нагахь санна, цхьанна йиттинехь, сийсазвинехь, йа кхерамаш теснехь. Цундела олуш ду цуьнах цIийн чIир, цIий Iаьнна дела. ЧIир кхочуш яц зударшна а, ненан агIор болчу гергарчарана а, иштта, лурвоьллачун йижаршна а, йоьIаршна а.\nАбдурахмановн гергарчарна массарна а хезаш кхайкхийначу чIиран цхьана а агIор терго йина яц бакъоларъяран органаша.\n"ЗIенах тесна къам"\nШайн критикашца лелочу къийсамехь боьха методаш лелайо нохчийн Iедалхоша, йа низамца а, йа бакъонца а йогIуш йоцу, дуьйцу эмиграцехь ехачу, шен дарж Ичкерин Литварчу Iедалан векал аьлла, билгалдоккхуш, Саиева Амната. "ЗIенашца дIа а дихкина, тхьовс дина къам", - дуьйцу Саиевас Нохчийчохь долчух.\nСоьлжа-ГIалахь йина шога реакци туьда цо, Ичкери йозуш йоцу республика санна дIакхайкхорна лерина, дукха хан йоццуш цхьа могIа арахьарчу мехкашкахь акцеш дIаяхьарца.\n"Хууш ма дуй, оцу барамашна тIехь терго латтош нохчийн суверенитетан агIончаш хилла ца Iаш, цуьнан дуьхьалончаш а ма бу. Суна хетарехь, и ду бахьана тахана хьал ирдаларан", - дIахьедина Саиева Амната.\nЗакаевн а, Масхадовн а кочаэхар доьзна хила тарло, тахана Нохчийчоьнан Iедалехь болчу нехан дегаллех Iоттадаларца аьлла хета нохчийн жигархочунна Осмаев Адамна.\n"Ма-дарра аьлча, царна шайна хууш ма ду, ямартдевлларш шаьш дуйла, багах чопанаш а оьхуш, тоххара чIагIонаш ма йора цара, республика маьрша яккхархьама тIом бан беза бохуш. Закаев Ахьмад а, Масхадов Анзор а хьалха дуьйна вевзаш ма вара царна (Нохчийчоьнан Iедалхошна.-Редакцин билгалдаккхар.), цара дIадахнарг карладоху царна, цундела ца лало нохчийн урхаллехь болчаьрга", - аьлла хета Осмаевна.\nЗакаев Ахьмадан кочабахаро Оьрсийчуьра дIабахначу, Нохчийчоьнан суверенитетехьа хиллачарна юкъахьберш мелхо а цуьнгахьа берзийна: хIинццалц нохчийн политикан позици тIе ца лоцучара а, тахана шаьш цуьнгахьа дог лозуш хилар гойту.


Америкехь вен кхел ярна мораторий кхайкхийна федералан тIегIанехь\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн инарлин прокурор Гарланд Меррик\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Инарлин прокуроро Гарланд Меррика цхьана ханна дихкина (мораторий кхайкхийна) федералан тIегIанехь вен кхел ярна. Цунах лаьцна хаам "Карара хан" телеканало.\n"Юстицин министралло кхачо ян еза бехктакхаман нийсонан кхел яран федералан системина кIел болчу нехан (тутмакхийн) Цхьаьнатоьхначу Шататийн Конституцино а, низамаша а луш йолу бакъонаш кхочуш йина ца Iаш, оцу нахаца нийсонца а, адамалла долуш а лелар", - аьлла ду Гарландан дIахьедарехь.\n"И декхар къаьсттина ницкъ болуш ду, вен кхел йина болчу нахаца доьзначу гIуллакхашкахь", - тIетоьхна цо.\nШен кандидатура инарлин прокуроран даржехь тIечIагIйеш Сенатехь хиллачу ладогIаршкахь Гарланда дIахьедар динера, бехк боцу, нах кхел а еш, бойъуш хила мегаш хиларна шеко йолуш ву ша аьлла.\nПрезидента Джо Байдена шен харжамийн кампани дIахьуш дош деллера, вен кхел ярна дуьхьал долчу низамна гIортор йийр ю ша аьлла.\nКхел еш адамаш дайар дIадаьккхинера Америкехь федералан тIегIантIехь 1972-чу шарахь, Цхьаьнатоьхначу Штатийн Лаккхарчу кхелан сацамца, иза цхьана адаман лаамца деш долу хIума ду аьлла. Амма 1988-чу шарахь и кхел яр цхьана декъана юха юкъадаьккхира.\nЗорбан гIирсаша билгалдоккху хьалха хиллачу президентан Трамп Дональдан администраци Iедалехь йолчу тIаьххьарчу масех баттахь махкахь 13 стагана вен йина кхел кхочуш йина хилар.\nФедералан тIегIанехь вен кхел йина стаг вер кхоуш цадинера 17 шарахь, 2020-чу шеран Товбеца бутт тIекхаьчча, кхайкхийна мараторий Трампа юхаяккхалц.\nМалхбузен пачхьалкхашна юкъахь цхьа Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ бен яц стаг вен кхелаш еш ерг. Цу тайпа кхел яра дIадаьккхина ду ерриг а Европерчу пачхьалкхашкахь, цхьа Беларуси йиссалц. Цхьана 2020-чу шарахь оцу пачхьалкхехь вен кхел йина кхаа стагана.


Соьлжа-ГIаларчу Исакова Лизана заьIапхочун кехат тешнабехкца даьккхина шена, боху талламо. Шерашкахь лелла иза шен петар тояр доьхуш, ткъа тойинчул тIаьхьа Iедалхоша видеокамераш хIиттийна чу, тергалйина иза.\nКъайлаяьхна латточу камерша гайтина, ша бIаьрзе ю, энаша лаьцна, меттахъхьалуш а яц, баьхна зуда, гIудалкхца бала боцуш, шена гонах мел дерг а гуш, чухула яьлла хьийзаш.\nИ хилам базбеш гайтина "Грозный" телекомпанино, бийцаребо хIинца ерриг а Нохчийчоьно. Бакъду, догIуш доцу заьIапхочун кехат даларна бехкебийраш бац махкара хьаькамаш – Исаковас гIодехна хилла "Мемориал" центр йо бехке.\nГина йоцчу комаьршаллица\n2017-чу шеран Зазадоккху-баттахь йийца яьккхира Исакова Лизан а, цуьнан гIайгIанаш а. Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад вара зуда йовзийтинарг. "Нийсо меттахIоттайойтуш", омра дира цо иза шена тIееъча. ЗаьIапаллин кхоалгIа тIегIа шолгIачунна тIе охьаяккха а еза, хIусам яла а еза, аьлла дара хIетахьлера къамел.\n2019-чу шеран Охан-баттахь дира Исаковас "Мемориале" арз. Бакъоларъярхоша дагадаийтира Даудовна цо зудчух лаьцна ши шо хьалха дина къамел, бекхбиллира дош кхочуш цадарна.\nШа дахьийтинчу жоьпехь ("Кавказ.Реалиигахь ю цуьнан копи) Нохчийчуьрчу Iедало хаамбо: "Комисси вовшахтоьхна могашаллин министралло, цо толлур ду "цомгуш йолчу Исакован бакъонаш талхийна бохург".\nОццу кехато бахарехь, "бух боцуш ду" Исакова Лизанан аьрзнаш, "тIех дукха ду" цунна Iедалера дезарг.\nАла догIу, комисси и кехат яздечу юкъанна а яцара зудчо ша Iехийнийла кхеташ – Исакова "1-рчу тIегIан заьIапхо" ю боху цо.\n"Кавказ.Реалиис" хаттар дира зудчух лаьцна журналисташца зIе латточу могашаллин министраллерчу белхахочуьнга телефонехула. "Тергал ца йина ас и тема, тидамехь ца хилла. Шу дуьххьара ду и хоттуш," – дара жоп.\nИсаковаца боьзна белхам-белам болабелира Нохчийчуьрчу Iедало "Мемориална" жоп яздинчул тIаьхьа. Цхьана агIор, Iедалхошахьал ма-дарра охьадиллина бакъоларъярхошка: субсидеш ца йогIу Исакована. Ткъа вукху агIор – оцу сахьта йина "юьззина евроремонт", цул сов, дарба дайта делла зудчунна 686 эзар сом.\nДаьхьначу совгIатийн тIорказ дасталушшехь, гучудаьлла зуда могуш-маьрша юйла а, бIаьрса цуьнан дика дуйла а.\nАмма оццу спектакло Iорабоху Iедалан "гома сенаш" а.\n"Суна хетарехь, царна [нохчийн хьаькамашна] иза моттаргIанаш лелош юйла гучудаьлла тIех тIаьхьа - шаьш цуьнан петар тоеш, совгIаташ кхийдош хьийзачу муьрехь. (Алссам ахча делча бен иштаниг хуьлуш дацахь а). Иза мила ю хиинчул тIаьхьа, шаьш цIандалархьама, "Мемориал" бех а еш, шайн моттаргIанаш дIалелийна цара. Уьш а, тхо а Iехийна бозбуанчас. Уьш а, тхо а - амма уьш алссам Iехийна", – чIагIдо "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхочо Орлов Олега.\n"Мемориална" – неIалташ\nШа хьалха леллийна кеп лелайо Нохчийчуьрчу Iедало: шена хьовзаме яла тарлуш йолу ситуаци иккхича, бехкебо "республика бехъян гIерта" бакъоларъярхой.\n"Дуьххьара "Мемориалан" сайто яздира, Исакова Лизанна гIо ца до аьлла", - хаамбо кху беттан 6-чохь арахецначу шен сюжетехь "Грозный" телекомпанино. Амма дош а ца боху Нохчийчоьнан парламентан сайто массарел хьалха оцу зудчун къа-бала балхийна хиларх лаьцна - 2017-чу шеран Зазадоккху-беттан 9-чохь дара Даудовс "заьIапхо хьехон яьккхича.\nЮьйцучу сюжетехь Исаковас, "Мемориалан" белхахоша ша "Iехийра" боху, "шайн боьха Iалашонаш кхочушъеш". Цо елха а ийзош, дуьйцу, бакъоларъярхоша хьийхира шена меттахь йоьжна Iилла.\nВидео йоьрзуш, тIетуху Лизана: "НеIалт хуьлда "Мемориалан" векалшна".\nИсакова йолчу, Соьлжа-ГIала, бахана леллачу "мемориалхоша" дийцира "Кавказ.Реалиига" шайна дайнарг: тIехьажча, зуда могуш йоцийла гина царна, цуьнга неI а ца елла елла шега, цуьнан воI цIакхачаре хьоьжуш лаьттина хьеший. Бакъонаш талхайо шен, аьлла, кехат яздан а кIант хIоттийна цо.\n"Лизанах дерг оха Нохчийчоьнан парламентан сайтехула теллира. Зудчо ша заьIапхо ю, дуккхаза а дехна Iедале гIо, бохура. Парламенто омра дина цуьнна гIодан тедожош, иза ша кхочуш а дина. Официалерчу оцу информацина тIе а тевжаш, 2017-чу шарахь Даудовс дийцинарг юьхьар а оьцуш, делла дош кхочушдахьара, дийхира оха. Тхаьш Нохчийчу хьажийначу кехатах буьйзира парламентан сайта тIера и хаам а," – элира "ГIо оьшу меттигаш" цIе йолчу "Мемориалан" программин юриста Тарасова Галинас.\nХеннахь ца кхетта Iедал Исаковас лелораш моттаргIанаш юйла, ткъа ша тIаьхьакхиича, зудчуьнгара даьлла бозбуанчалла "Мемориална" духьалдетта доладелла, аьлла хета юристна.\n"Нохчийчоьнан официалан инстанцех тийшира тхо. Цара и зуда заьIапхо ю, цунна гIо оьшу бохура. Москвара тхан белхахо яхара Исакова йолчу, къамел дира, хьаьжира цуьнга. Тхо Нохчийчуьра лелхийна ма дуй, бац цигахь хIинца тхан белхахой, цундела хала ду талламаш кхоччуш дика чекхбаха.\n"2017-чу шарахь Нохчийчоьнан парламенто шен сайта тIе тоьхна информаци ю оха махка хьажийнарг. Стенна бехке ю "Мемориал"? – цецъюьйлу Тарасова.\nЯздинчух ма теша\n"Мемориална" бехк тIехьекхарх лаьцна шена хетарг элира "Кавказ.Реалиица" къамел деш адамийн бакъонийн Нохчийчуьрчу кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас. Кадыровна гергайолчу цо чIагIдо: Исакова Лизанан дехар юьхьаръэцале, цунна иза заьIапхо ю аьлла нохчийн хьаькамаша делла кехат талла дезаш хиллера Бакъоларъяран Центро.\n"Къаьсттина новкъа ду оцу хиламна юкъа "мемориалхой" боьлла. Талла деза иштаниг, ткъа церан ларам бац цигахь [Нохчийчохь] болхбечаьрга. Соьца зIене стенна ца бевлла, я кхечаьрца?", - боху Саратовас.\nТкъа муха нисделла Iедало официалехь цуьнан кара заьIапхочун тоьшалла далар, шега хаьттича, ала дош ца карийра Соьлжа-ГIаларчу бакъоларъярхочунна.\n"Документаш-м документаш дара… Царна дика ма хаьа, Нохчийчохь хьовха, миччанхьа а и тайпа кехаташ дахалой. Кхидолу тоьшаллаш а хиллера лаха дезаш. Стенна ца дуьйцу "Мемориало" кхузахь мел дукха петарш ю луш… Позитив а йовзийта еза, еккъа негатив ю даима юьйцург. Цундела ца банбелла-кх "Мемориале" Нохчийчохь болх. Позитивехь хьежа веза дахаре, аьлча а, хьал ма-дарра гайта деза", - дерзийра Саратовас.\nБерех байракх а еш, ваха хиина бозбуанча\n"Бакъдерг аьлча, со ца теша цуьнан [Лизанца] истори шерашкахь кхиийна "Мемориал" бехъярхьама бохучух. Исакована заьIапхочун тоьшалла муха делла боху хаттар тхоьга дан дезаш дац – цунна кехат деллачу инстанцешка хетта деза", - боху Орлов Олега.\nЗаьIапхочун кехаташ Кавказехь муха доху дийцира "Пациентан монитор" юкъаралла кхоьллинчу Увайсов Зияуддина: "Низам а дохош, нах заьIапаллах долу тоьшаллаш даха гIиртина меттигаш дукха ю. Цундела жоьпалла Исакова Лизанна кехат деллачарна тIе дужу ".\n"Масала, Дагестанехь и тайпа тоьшалла луш йолчу медицинан-социалан экспертизин бюрохь массо а куьйгалхо ву тахана бехк-такхаме озийна, талламо левеш", - элира Увайсовс.\nИсакова Лизане Iедалхой а, бакъоларъярхой а оццул атта Iехабаларо дуккха хеттарш дойту юкъаралле. Хьукматаш хIун деш Iара, шаьш Iеха а йойтуш? Нохчийн Iедало шен бехк буй-те "Мемориална" дехьакхийдориг, я иза хьалххе кечйина акци ю?\n"Кавказ.Реалиица" къамел динчу массо а эксперташна цхьа тIаьхьало го хиламан: кхелан таIзарх зуда къелхьара ялахь тамаша бу, яьлча а юьтур яц Нохчийчохь парггIат яха.


Германи ийзало Оьрсийчоьнах\nГIадужу-бутт 25, 2012\nГермани -- Германин пачхьалкхан байракх, 02Заз2011\nПутин Владимир Оьрсийчоьнан президентан дарже юхавеъчхьана Германин Iедал ца хIутту, цунна йоггIу критика ян, бохуш чIагIдо немцойн журналисташа. Ишттачех цхьа масал гучудаьлла царна Германин канцлер Меркель Ангела Оьрсийчу яха кечлучу юкъанна. Оцо гΙовгΙа а эккхийтина Германехь.\nЦхьа бутт сов хан йисина Москох немцойн канцлер Меркель Ангелий, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимиррий лакхарчу тIегIантIехь вовшахкхета. Цхьана мIаьргона бундестаго и цхьанакхетар шен ирачу критикаца къахьдеш лаьттара. Амма шен хеннахь жигара хьаьвзинчу немцойн арахьарчу гIуллакхийн министралло и тайпа хьаштдоцург чекх ца далийтина. Кремлан политика емалъяр шаьш лерина хиллачул дуккха а кIедахчу хьесапехь хIотто сацийна тIаккха немцойн парламентхоша. Оцу хьокъехь резолюци тIебогIучу лахьан баттахь официалехь тIеэца езаш ю.\nИ дерриге а серлоне даьккхина Европерчу хаамийн гIирсаша. „Германи кхин ца яьхьа Кремлана критика ян“, „Меркель кхоьруш ю Путинах“, „Оьрсийчоьнна критика ян, Греци чехон санна, атта дац немцойн канцлерна“ - иштта яра цу хьокъехь немцойн а, Европерчу а зорбан хаамийн гIирсашкахь арайийлинчу артиклийн цIераш.\n„Бундестагна вуно боккха кхерам го, бакъонийн дефицит бахьана долуш, арахьара инвестицеш кIеззиг бен ца хилар бахьана я ша Оьрсийчохь тоъал инновацеш ца хилар бахьана долуш, Оьрсийчоь модернизацин метта стагнацин муьре йирзина хилар. Прогрессан а, кхиаман а метта – регресс ю схьайиллина, вайнзаманахьлера пачхьалкхе цу махках ян йиш йолчу некъа тIехь“ - иштта дешнаш хилла цу резолюцин чулацамехь.\nЦул совнаха, цу юкъахь яздина хилла, „политикан жигаралла гойтуш болу бахархой шайн партнераш лараран метта, уьш шайн мостагIий лору пачхьалкхан Iедалша“ боху дешнаш а, „Оьрсийчуьрчу Iедалан дайшний, могIарерчу бахархошний юкъахь йолу хераллий алсам яьлла“ боху дешнаш а.\nАмма немцойн дипломатийн хьукмат юкъагIортар бахьана долуш, и критике хьаьркаш дIадаха дезна бундестаган декъашхойн, Оьрсийчоьнан Iедал дар ца дархьама.\nЦеран метта цу резолюци юкъа далийна керла дешнаш. Масала, „Оьрсийчоь централан а, ца хилча йиш йоцу а партнер ю Германин а, Европин а, иза мехала энергилатторхо ю. Глобалан проблемаш Оьрсийчоьнца цхьаьний бен нацкъара яхалур яц“ боху дешахIоттамаш.\nНемцойн „Зюддойче Цайтунгехь“ цу хиламах лаьцна яздечу вевзаш волчу журналиста Бресслер Даниэла дийцарехь, и хилларг – хрестоматин масала лара мегар ду, Путинан Оьрсийчоьнехь долчу хьолана критика ярехь мел гена бовла баьхьа немцойн политикаш бохучун.\nИ резолюци язъеш декъахь хиллачу немцойн бундестаган депутата, немцойн арахьарчу гIуллакхийн министраллехь Оьрсийчоьнца дагадовларийн хьукматан декъашхочо Шоккенхофф Андреасас, Германин Iедал Кремлана критика ян кхоьруш ду бохург бакъ дац, элира. Цо дийцарехь, дипломатин некъаш гIолехьа ду, вовшийн юхь а йойъуш, барт ца хуьлучу агIор къамелаш дечул.\nШоккенхофф: „Иза кхеравалар я юхавалар дац, политикехь дипломатийн Iадатехь къамел дан гIертар ду. Коьртаниг- кху муьрехь арахьара хьехарш дезаш а, тIеэца лууш а яц Оьрсийчоь. Оьрсийн юкъаралла а, къам ша а ду хIинца жим-жима самадолуш. Цундела вай гайта деза, ваьш цаьрца зIенехь дуйла а, жигаралла гойтучу юкъараллин векалшна белшаш гIортор йолуш дуйла а. Царна гIо дан а деза, Оьрсийчохь нахана хаийта, уьш цхьалха боцийла а, церан шайн бакъонашкахь болу къийсам кхечарна гуш буйла а“\nБундестаган резолюци хьехамбаран амат долуш ю. Цу тIехь немцойн парламенто меттигерчу урхалле официалехь яздо, дуьнентIерачу актуалан хьелашка шайн хьежамех лаьцна, дуьненаюкъарчу политикех болу немцойн урхаллин, парламентан хьежамаш цхьанабогIуш хилийтархьама.\nХаамийн гIирсашкахь кхардаме гIовгIа яьлча, немцойн арахьарчу министраллин векало дIахьедар дина, Москохарчу лакхарчу Iедалшца йолчу диалогехь Берлин, критика ца еш, тебба Iен Iалашо йолуш яц, аьлла. "И диалог оха даима а, бакъболчу партнерашна юккъехь санна, эвхьаза а, къайленаш йоцуш а дIахьош ю, критикалле хеттарш а ца хьахош ца дуьту“, - боху кийтарло йира дипломатийн хьукматхоша.\nГермани озало Оьрсийчоьнах


Евробарт шорлуш бу кхин а кхааннах\nМангал-бутт 27, 2014\nБрюсселехь Евробертаца экономикан а, политикан а юкъарлонаш лелон сацам бина Украиной, Гуьржийчоьной, Молдовассий. И кхо пачхьалкх Оьрсийчоьно бечу тIеIаткъамах юьстахйоккхуш бу цара Малхбузенца бина барт.\nЕвропан кхеташонан куьйгалхочо Ван Рампей ХIермана, «тIаьхьерчу тIаьхьенашна а дагахь лаьттар ду хIара де», элира шен къамелехь. Сацам Оьрсийчоьнна зен дархьама беш бац, бохура цо а, Еврокомиссин лидера Мануэль Баррозу Жосес а. Боккха лаам бу шайн мехкан европан доьзалх дIакхетар, аьлла дара Гуьржийчоьнан премьер-министра Гарибашвили Ираклийс дина къамел. Иштта бохура Молдован премьера Лянке Юриес а.\nУкраинан президента Порошенко Петрос шен махко боккха мах охьабиллина европехьа сатисарца», -элира. Президент Iийначу Януковича цIеххьана Европаца барт бар юхаэцаро кхачийра иза дарж дуьтуче Чиллан-баттахь.


IалгIай шира дувцараш -\nIалгIай шира дувцараш\nУЦАГА МАЛСАГИ ПАЧЧАХЬА ШИ ЙОIИ\nЦхьан дийнахьа, дика кийч а венна, ший дин тIа а хайна, цхьан гIулакха наькъагIа ваха араваьннав Уцага Малсаг. Духьала воагIача говрабаьрех, приставах (пирстопах) кхийттав из. Уж шиъ вIаши уллув нийсабеннача хана, Уцага Малсаг тIавагIа ди Iаьхаб. ТIаккха пирстопа ший хаьн улла тур беттала хьал а эккхийта, шийна доккха эхь дича санна хеташ, тур теха бата бухь хоадабаьб Уцага Малсага дин.\n– Мотт ца хов хьайба ма дий ер, хIана техар Iа са дина тур? – аьнна, тIачайхав Уцага Малсаг.\nЭгIазвахача пирстопа тIоара техад укханна. Полицейски хьакима гонахьара ха а Iаьдал а чIоагIа хиларах тарра, циггача ший нийсхо ца йоаккхалуш висав Малсаг.\nГIалгIаша чIоагIа эхь лоархIаш да тIоара тохар. Долче, шийна теха тIоара а хоадабаь ший дин бата бухь а ца бита чIоагIо яьй Уцага Малсага.\nШе арадаьккха гIулакх юкъагIа а дита, юха цIавийрзав из. ТIаккха шийна даь эхь дIадийцад цо ший наьнага. Эхь-эшам болаш дунен тIа ца ваха, ше вала кийча хилар а дIахайтад цо нанна.\n– Духхьал сайна бохам баккхар лархIац аз цунах, кхоана гIалгIашта даьр дисад ала тарлу полицейски хьакимаша, – аьннад цо.\n– Тахан из воккха хьаким ва, цунгахьа да паччахьа деррига Iаьдал, вай низ бац цунца къувса, са кIаьнк, сихвенна хьайна даь эхь юхадекха хьо велча, нийсхо а ца йоаккхаш, мича вахав ца ховш, леха пхьа боацаш, вов тарлу хьо, – аьннад нанас. – Сихало са диад, сабаро лоам баьккхаб, яхаш да халкъа кица. Долче, тахан хьога хила деза доккха сабар, хьаькъал. Винза вар ваь а, ваьр кхийна а цхьа ха йоагIаргья хьона, Iа хьай нийсхо йоаккхаргйолаш.\nНанас дувцачунга чIоагIа уйла тIаяхийта ла а дийгIа, Уцага Малсага аьннад:\n– Нани, Iа яхаш дар-м бакъда, хIаьта а хи божача хана ца даьнна тата, тIехьагIа даьннадац, оалаш да халкъа кица. Дов дIагаьна мел доал шира доал, гIулакх дайлу, цу тIа гIолла наха дувца къамаьлаш а дукха хул. Наьха багенаш соцае са низ бац. Цкъа дежа сий юхаметтаоттаде хала да. Iа мааллара, хьаькъалца а сабарца а сай нийсхо яккха лаьрхIад аз, са нана. Сай нийсхо яьккха со ваьлча наха дувца тайп-тайпара къамаьлаш а совцаргда, са сий а ше хиннача бесса меттаоттаргда.\n– Долче, фу де лаьрхIад Iа, мишта юха декха воал хьо хьайна даь эхь, са кIаьнк?\n– Iа мааллара, керза се вовргвоацаш, сай нийсхо яккхара бола никъ корабаьб сона, нани. Укх цхьан-шин кIирагIа, дина яь чов ерзалца йолча хана, из дика кхоабаш сабардергда аз. ТIаккха Петербурге а ваха, паччахьана тIаваха лаьрхIад аз. Цига гIолла хьалаха дага ва сайна даь эхь цIадахьаргдола никъ. Аз хьога дех, са нани, цу гIулакха сона духьала ца ялар, со наькъагIа водача хана аз хьош бола кхача талхаргбоацаш, хьаьнеи мерзеи хилийтар. Шортта ха я хьона, шин талса чуболлал из сона кийчбе беза Iа.\n– Из-м вIалла а хала доацар да, – аьннад нанас. – Цхьабакъда, сона цунах лаьца хеташ дар кхы да. Iа хьош бар Iалаьмате гаьна а хала а никъ ба. Дукха хало озаш, мехка йистте уллача Петербурге хьо дIакхаьчача, берригача мехка доалдеш вагIача паччахьана тIаваха хьа вIаштIехь ца даьлча, Iа бихьа никъ а эза хало а зехьа йов хьа. Паччахьана тIаваха хьа вIаштIехьдаргда аьнна хеташ а яц со. Хаьтта мича доагIа цхьаннега а доагIаш дола во. Везахинна волча Далла ше лораволва хьо вонах. НаькъагIа водача хана Iокхийтта, цамогаш хинна е дагадоаца кхыдола во дена хьо висача, дала оарц доацаш, зехьа вайна саг ма вий хьо, са кIаьнк. ТIаккха, хургдар фуд а ца ховш, сендухьа ю Iа хьай дегIа иштта йоккха хало? Iа дика кхетаде деза, хьо юха духьал кхаччалца йолча хана, наьна дог хьоца хургхилар, наб-са доацаш, сатем боацаш со хьувзаргхилар.\n– Iа яхаш дар аз дика кхетаду, хьо дукха яхарг, са нана. Багалъяьле хIанз сона духьал а ца йоалаш, аз бе лаьрхIа никъ байталахь сога. ТIоаргацачу воалле а, Iоажал ший ханнахьа хиланза яргьяц. Рузкъа дале, вай могаш-маьрша долаш вIашагI а кхетаргда. XIаьта паччахьана тIавахара бола никъ лаххал низ а хьаькъал а сай дIакхоачаргда мотт сона. Iенне а ца Iийначоа деггIане а ца дегIар хиннад, яхаш ма дий халкъа кица а.\nТIаккха цо яхачоа раьза а хинна, мукъабеннаб нанас воIа.\nХьатIаэттар Уцага Малсага наькъагIа ваха аравала везаш дола ди. Дин юхь лаьца, лийта чу ког боллийта говра тIахойт нанас ший воI. XIapa цIен, тайпан меттел, дерригача къаман яхь йоацаш воI ма кхувла, оал цо воIага. Iайха лерхIаш дар дизза кхоачашдаь, могаш-маьрша волаш цIаверза аьттув балба хьа, аьнна ловца а баьккха, коанаIарах араваллалца накъавоаккх нанас ший воI.\nНанас дувцаш ма хиллара, чIоагIа бIаьха а хала а хилар Уцага Малсага арабаьккха никъ. Дукха хало эзар, хьогал а моцал а лайра. Цхьабакъда, деналах ца вохаш, гIалгIачоа даьр дисадац яхача уйлаша низ телаш, Петербурге кхаьчар Уцага Малсаг.\nГIалийна юкъе паччахьа цIенна гаьна доаццачара ше чуIе цIа лаца вIаштIехьадаьлар цун цхьан йоккхача фусаме. Фусамнанас даьча хаттарашта хоадамболлаш жоп а луш, ше арабаьккхача наькъа дух тIа ялийтанзар из Уцага Малсага.\nФуннагIдаь а паччахьа дезал, кхыметтел цунна чулатта нах бовза дагахьа волча Малсага а, вIалла дегабуам бергбоаццача тайпара, гаьннара гадоахаш тIавоагIаш, тайп-тайпара хаттараш ду ший фусамнаьнага: паччахьа, цун дезал мишта Iа, са мишта лоI цар. ДукхагIа уж лесташ йола моттигаш малагIаш я, яхаш.\nПаччахьа араваьнна, водаш-воагIаш гуш вац. Цхьабакъда, цун ши йоI xIapa доагIача дийнахьа, Малхбузенгахьа малх дIалестача хана, кучер хьалхашка а вагIаш, файтонаца Нева яхача хи йисте бахе, массехк сахьата салоIаш хул. Даим цхьан моттиге хул уж. ДегIа а кепа а далатеха хоза я уж шаккхе а. Цар салоIаш йола моттиг фунаьхкдаьча я, аьле, Уцага Малсага йовзийт фусамнанас уж сецаш йола майда. Борд-бордагIа ела а къеже, саг йоаллаянза вале, царех цаI-м а йига мегаргьяр, оал цо ший хьашага.\n– Паччахьа йоI сога я меттел, къамаьл де а яшаргьяц, хIаьта цунца хьоашал тасса со се а лоархIавергвац, – оал Уцага Малсага. Сона хьалха а ваьнна, уж сона а со царна а вовзийта саг вац са укх гIалий чу.\n– Цу даькъера никъ аз хьехаргба хьона, – оал фусамнанас. – Уж салаIа файтонаца дIа-хьа кхувлача кучераца къамаьл де а из вовза а вIаштIехьадаргда хьа, нагахьа санна, Iа аз яхар дой. Хьо тIавагIа ди тоабенна, дотоца кхаьла, Iалаьмате дика кийчбаь ба. Цу тIа вагIа динбаьри а, тIабувхача гIирсага, герзага, куц-сибат хиларга диллача, бIарг тIаоттаргба хьона кучера меттел, паччахьа мехкарий а. Хьа яр санна форма йолаш, шин бе йоллал мара йоаца юкъ йолаш, шера белаж, безаме юхь йолаш, дегI-кеп дола лоамаро ца зувш виса йиш яц цар.\nБокъалгахьа боалаш латт аз бена никъ, аьнна хетаделар Уцага Малсага. Паччахьа мехкарий файтонаца салаIа арабоаллача хана, городе гIолла дIа-хьа ухача наха уж лорабеш волаш санна а хеталуш, ший динца царна уллув, тIехь-хьалха ваьле, xIapa дийнахьа аравувлаш хиннав лоамаро. ТIеххьараа, говраш дика-во хиларах, царна дикагIа доал дарах, кхабарах лаьца къамаьл хилар Уцага Малсагеи кучереи. «Золотой цвет» кий туллача, шера белаж йолча, бустамаш йоахка хоза чокхи дувхача, дотоца кхаьла тIехкар хьерчача, шалта, тур, тепча уллача лоамарочунгахьа наг-нагахьа кIал гIолла бIарг локхаш паччахьа мехкарий хилар зийнад Уцага Малсага.\n– Хоза дегI-кеп, бос болаш, дика кийчбаь ди ба хьа бар, – аьлар хьашага кучера, – мишта кхоаб Iа из?\n– Хан-ханнахьа кем, кIезиг-дукха тух теха кхерза мукх бехк аз сай дина, йиллача хана мара хий а меладац, – аьннад кучерага Уцага Малсага. – Цудухьа текха боацаш, чарахьаша аькхе кхувла эр санна кадай а масса а ба са ди.\nИштта паччахьа коа тIарча кучераца дIахоттаделар Уцага Малсага хьоашал. ШоллагIча дийнахьа мехкарий хьабоагIача новкъа ше араваьлча, цун бIарг кхийттар, дукъа йоахка говраши файтони гIетта йодаш санна, Нева яхача хигахьа йолхаш, уж къаьхкай е хьогъенна хи тIа кхача сихъеннай кхетаде хала долаш дар. Уйла е ха яцар дин баьречоа. Файтон хIалак хила мегаш яр. Мабодда сиха ше тIавагIа дин файтона тIа а хийца, цу чура ши йоI хьаийцар Уцага Малсага.\nЛечара ший ши йоI а кучер а кIалхарваьккха дин баьри вовза а лаха а безам бале, паччахьа низ дIакхоачаргба со лаха, аьнна нигат а даь, цхьан-шин дийнахьа цIагIа сецар Уцага Малсаг. ШоллагIча дийнахьа чуенача фусамнанас аьлар:\n– Ший ши йоIи кучери лечара кIалхарабаьха дин баьри вовза, из лахара новкъостал даьча сага дала дукха ахча а дилла, городе паччахьо хьалтохийта дукха объявленеш йоахк, цунах лаьца хоам бу газеташа. Вувцарга кепагIа хьо а ва из.\n– Со ва, – аьлар Уцага Малсага. – Со хье йолча фусаме Iеш хиларах хоам а бийя, паччахьа дилла ахча хьайна хьаэца.\nШий хьаьшо яхар дир йоккхача саго. ГIанахьа а сомагIа цунна дага ца хинна дукха ахча кхаьчар цунга.\nЦул тIехьагIа, сийлен ха гонахьа долаш, ший динца массехк сахьат далалехьа паччахьа коа тIа кхоачаваьв Уцага Малсаг. БIарг кхетташехьа мехкарашта вайзав, шоаш лечара кIалхарбаьха динбаьри.\n– Аз хьо лахийтар а сай коа тIа хьо воссавар а фу бахьан долаш да кхетадеш хила мег Iа, сий дола лоамаро, – аьннад паччахьо. – Кавказец-м хьо волга хов сона, малагIча къамах ва хьо?\n– Со къамах гIалгIа ва. Паччахьа ваха гIала а укхаза баха нах а бовза, салаIа, иштта тхо дахача санна къиза бий-теш хьакимаш хар гIоне кхаьчав со укхаза, – жоп деннад Уцага Малсага. – Сона карагIдаьннар доккха хIама дац, эггара эсалагIа волча гIалгIачо дергдар да аз даьр.\n– Паччахьа цIен цIерагIа аз дег тIара баркал ях хьона, – аьлар мехка дас. – Са шин йоIах хьона еззаш яр хьога маьре яйтаргья аз, беззаш бола боахам лургба, рузкъах хьалвузаргва, кхы Iа сайгара дийха моллагIа дола хIама хьона дала кийча ва со.\n– Баркал хьона, мехка паччахьа, – аьннад Уцага Малсага. – Шо Iеш йола гIала – дунен хозне я. Са ираз а вахар а лоамашца дувзаденна да, долче, са сатувргдац укхаза ваха. Аз хьайгара дийххар лургда ях Iа. Долче, хьогара деха цхьа хIама долаш ва со, айса Владикавказера Петербурге кхаччалца хьабенача наькъа хьо дух тIа а воаккхаш.\n– Дувцал Iа, кIант, хьа юхь кIайяь мара аз цIавохийтаргвац хьо, – аьлар паччахьо.\n– Цхьан гIулакха ваха со араваьннача хана, хьа карарча полицейски хьакима, пристава, тIанийсвелар со. Из а говра тIавагIаш хьавоагIаш вар. ВIаши уллув тхо нийслушшехьа, са ди Iаьхар. ТIаккха тур теха хьона гуш болча дин бата бухь хоадабир. Мотт ца ховча хьайбаца Iа лаьцар фу моастагIали къизали я, аьнна, со шийга йист хилча, хьона а из да аьнна цигъач, тIоара техар цо сона. ГIалгIашта юкъе из геттара эхь долаш гIулакх лоархIаш да. ТIоарана духьала топ-тепча йоагIа оал тхогахьа. Со из де йиш йоацаш а къонахчал доацаш а висанзар. Цунна гонахьара ха чIоагIa хиларах Iийра со. Кавказера укхаза кхаччалца аз бена бIаьхеи халеи никъ хьона тIакхачар духьа бена ба. Со бакъ воландаь, сога яхьар гIелали харцои йоландаь, дала аьттув баьккхаб са хьоца вIашагIкхета. Духхьал цхьа дехар да са хьога, мехка да: сона даь эхь сога юха нийсдайтар, сона хьа приставо баьккхача бохама, цунна доагIаш дола таIазар дар.\n– Цунах вIалла а шек хила везац хьа, мишта цIаваха лерхI Iа? – хаьттар паччахьа.\n– Се хьавеннача бесса, гIайгIеи балеи хIанз керта чу боацаш, Iалам а вай мехкара хоза моттигаш а йовзаш цIагIоргва со, – жоп делар Уцага Малсага.\n– Мел ха эш хьона цIакхача? – хаьттар паччахьа. ЦIакхача шийна эшаргйола ха йийцар укхо цунна.\n– Хьо цIакхаьча цхьа-ши ди далалехьа са цIен тIара воккха хьаким дIакхоачаргва хьона хьо вахаш волча моттиге. Хьа деша хьакъехьа цунна тIадехка декхараш хоадамболаш а хургда. Са амар кхоачаш ца дича варгвац из. НаькъагIа водаш хьона мел эшаргбола кхача кийчбаьб, могаш-маьрша волаш цIакхоачалва хьо, – аьнна, ловца баьккхаб укханна паччахьа.\nТIаккха, гонахьа паччахьа цIен тIара сийлен ха а долаш, Петербургера араваллалца йолча хана чIоагIа сийдеш накъаваьккхав Уцага Малсаг.\nШе аьннар паччахьо кхоачашдаьд. Ер цIакхаьчача шоллагIча дийнахьа хьакхаьчав воккха хьаким. Пирстопи Уцага Малсаги вIаши духьала оттабаьб. Циггача шийна теха тIоара юхатехад пирстопа Уцага Малсага. ТIаккха ший дин, мотт ца ховча хьайбан, бата бухь тур теха хоадабарах, цIенхаштта бехк байтаб цунна, чинах лох а веш.\nСабари хьаькъали котдаьлар. Ший нийсхо цо яьккхар. Из санна яхь йола, сабар, денал, хьаькъал, къонахчал дола къонгаш дукхагIа кхувлба вай.\n← В Правительстве Ингушетии прошло совещание по вопросам организации гемодиализной помощи населению\nНовый проект национального образования →


Кадыровга шена бехк цабиллар дехарх дийцина Зеленскийс\nУкраинан керла хаьржинчу президенто Зеленский Владимира "112 Украина" телеканалехь интервью луш дийцина, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане ша гечдар дехарх. Цо бахарехь, шен забарш бахьанехь, йа шен леларца доьзна бехк цабиллар ца дехна цо, воьлхучу Кадыровн кадрех шен программехь пайдаэцарна къинтIера ваьккхина ша аьлла цо. Бусулбачийн дог-ойла аьшнаш яр ду иза аьлла, дийцира шена боху Зеленскийс.\n"Цхьа видеоролик яра тхан "ЧистоNews" программехь. Суна и юй а ца хаьара, редакторийн кхи тоба яра иза кечйинарг. Кадыров вацара оха вуьйцург. Цуьнца йоьзна йоцу цхьана видео юкъара кийсак яра цигахь. Иштта цу программи юкъахь ларамза нисъеллера Кадыров Рамзан воьлхуш видео", - дийцина Зеленскийс.\nШега цхьаммо телефон туьйхира боху Украинан президенто, оцу видеон чулацамна ша тIе а кхиош.\n"Ас элира, нагахь бусулбачийн цхьа векал аса сийсазвинехь, хIунда аьлча, дин дийцар-лазаме тема ю, хаза а дац, оьзда а дац, массо а дуьненчуьрчу бусулбанашка сайна гечдар доьху ас", - аьлла Зеленский Владимира.\nКху баттахь Украинехь дIабаьхьначу харжамашкахь толам баьккхина Зеленский Владимира. ШолгIачу турехь цунна кхечира 73, 22 процент кхаьжнаш. Волчу куьйгалхочунна Порошенко Петрона деллера 24, 45 % кхаьжнаш.


Стигалкъекъа-бутт 27, 2018\nГуьржийчоь, Тбилиси. 26Стиг2018\nТбилисхь шуьйра даздина Гуьржийн демократин республика кхоьлина 100 шо кхачар. Даздаршкахь дакъалецира Еврокомиссин куьйгалхочо Юнкер Жан Клода а, ткъа иштта Эрмалойчоьнан а, Литван а, Латвин а, Полшин а, Словакин а, Финляндин а президенташа а.\nТбилисин Маршонан майданахь эскаре хьажар дIадаьхьира, НАТО-н Гуьржийчуьрчу Iаморан базехь дIатардинчу гуьржийн армин дакъоша а, Iамеркан тIеман говзанчаша а дакъа а лоцуш. Майданахь гулбелларш хьаьжира гуьржийн йозуш йоцу пачхьалкх дIакхайкхор гойтуш хIоттийначу сурте.\nЦIечу Армино 1921-чу шеран Чиллан-баттахь йохийна Гуьржийн демократин республика дIакхайкхийнера Тбилисехь Руставели Шотан проспектерчу гIала-хIусамехь 1918-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 26-чу дийнахь Оьрсийчоьнан вевзаш волчу социал-демократин боламан декъашхочо Жордания Ноэс.


Оьрсийчоьно 23 Британин дипломат аравоккхуш ву шайн пачхьалкхера\nТIедогIучу кIиранчохь Британин 23 дипломат шайн пачхьалкхера аравоккхуш ву Оьрсийчоьно. Цул совнах, Москохара Британин кхеташонан векалт а дIакховлуш ю. Дешарехь, Iилманехь Великобритани дуьненна а йовзуьйтуш, политикаца йоьзна йоцу организаци яра Британин кхеташо. Петарбухахь Британин консулалла схьайоьллуш бинчу бертана а дуьхьало йина Оьрсийчоьно.\nШоьтадийнахь Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло текхайкхинчу Великобританин Москохарчу векало Бристоу Лорис бина и хаам.\nОьрсийн министралло динчу дIахьедарехь билгалдоккху, хиллачу ГРУ-н агентна Скрипаль Сергейна а, цуьнана йоIана а Солсбери гIалахь дIавш тохарца доьзначу гIуллакхца Лондонера 23 шайн дипломат араваккхарна дуьхьал даьккхина хиларх шаьш дийриг.\nБританин Iедалша бехкейо Оьрсийчоь Скрипалан могушаллана зен дарна, нервийн, паралитикан хIурца. Британин арахьарчу гIуллакхийн министро Джонсон Бориса, дIавш тоха омра динарг Путин Владимир хиларан цхьан а шеконаш яц аьллера.\nСкрипаль Сергей а, цуьнан йоI Юлия а дарбан цIийнан реанимацехь Iуьллуш ду чолхечу хьолехь.\nМоскоха аьттехьа а тIе ца дуьту, шаьш бехкехилар. "Новичок" цIе йолу дIавше хIума шайн пачхьалкхехь цкъа а арахецна яц, бохуш. Иштта бехкейо Британи, зулам толлуш шайца цхьана болх ца барна.


Дагестанcкие Огни гIалара Сталинна хIоттийна девне яьлла бюст дIаяьккхина\nОхан-беттан 29-чохь Дагестанские Огни гIалахь дIахIоттийна хилла Сталин Иосифан бюст вовшахъяьккхина. Цул хьалха оцо боккха къовсам эккхийтира социалан машанашкахь, Советан баьччас дуккхаъчу къаьмнашна репрессеш ярна, ишта Кавказан къаьмнашна депортаци ярна а.\nДагестанан коммунисташа карарчу беттан 1-чохь Сталинна хIоттийна бюст дукха лерина вовшахъяьккхира, ткъа ша бух оцу меттигехь бисина.\nСталинна хIоттийна хIоллам дIабарах лаьцначу хаамо иттаннашкахь комментареш гулъйина социалан машанашкахь.\nЦхьаболучара дIахьедора "тхан дедай цунна тIаьхьа хIиттина тIемашка лелла", вукхара дагадоуьйтура, Дагестанан а, луларчу республикийн а къаьмнашна зуламе депортаци йина хилар.\n"Вайн гIалахь Сталине а са ца тохаделла",- аьлла, яздина цхьаммо, Дагестанские Огни гIалара листаза йисина коммуналан сферера проблемаш къедош.\n"Оцу кепара бюсташ, плакаташ хIиттор, урамашна Сталинан цIераш тахкар Дагестанехь, дайн аьлча, цхьана эшарехь тIе ца лоцу, - аьлла, дIахьедина Кавказ.Реалиица дечу къамелахь Дагестанерчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Эседов Альберта. - Суна схьахетарехь, оцу кепара хIуманаш лелон мегар дац. Цхьана дийнахь-буса гергга лаьттина бюст а дIаяьккхина".\n"Суна хаарехь, бюст вовшахъяккхар доккхачу декъанна доьзна дац иза хIотторна эргIадбахарца, административан нормаш ларйина цахиларна ду. Муьлхха а хIоллам схьабоьллучу хенахь гIалахь гIишлошйогIаран комиссица а, кхийолчу структурашца а дагабовлуш хила деза, цаьргара бакъо яккха еза", - аьлла дийцина хьолах Къилбаседа Кавказера исламан талларан центран директоро Гереев Руслана.\nЦо чIагIдарехь, тахана дукхахболчу дагестанхошна Сталин коьртехь волуш "экономика а, индустри а кхиаме яра" аьлла хета.\n"Тахана гучу суьртаца, халкъ гIад дайначу социалан-экономикан хьолехь долуш, лахара алапаш оьцуш, кегийрхой махкара дIаоьхучу заманчохь, цхьа ша тайпа озабезамаш кхоллало", боху Гереевс.\nОцу юкъанна, цунна хетарехь, таханалерачу кегийрхошлахь доккхахдолу дакъа бен-башха доцуш хьоьжу Сталине, хIунда аьлча, репрессеш хиллачул тIаьхьа кхоъ-диъ чкъор хийцаделла. Цундела шаьш бюст схьаеллале хьалха, коммунистийн партино (КПРФ) дикка кечам бан безаш хиллера, бакъонехь а, юкъараллехь хетар долчуьнца а.\nМеттигерчу КПРФ-н партин декъан лаамца хIоттийнера Сталинна бюст. Оцу юкъанна меттигерчу бахархошна хетарг чоьте а ца оьцуш, шайггара бина сацам бара.


Жоп доцу безам. Кадыров а, кадыровхой а инстаграме юха стенна богIу?\nОьрсийн лаккхара хьаькамаш инстаграмах а фейсбуках а дIахедарх – уьш долахь йолу Meta компани Москварчу Тверскойн кхело экстремистийн цхьакхетаралла лаьрра, цуьнан социалан машанаш Оьрсийчохь дIакъевлина – Нохчийчоьнан куьйгалхочун гуоно жигара лелайо уьш хIинца а.\nТелеграмехь шиъ, ах миллион тIевазвелларг воллушехь (цхьамогIа факташа гойту, царна юккъехь боташ хилар), политика инстаграм дIа ца тоссу, шен официалехь йоцучу агIонашна сих-сиха блокаш етташехь. Масала, Зазадоккху-беттан 11-хь "болх" сацорах дIахьедина долу Нохчийчоьнан куьйгалхочуньца доьзна ya_pomoshnik_kra_95 аккаунто, и пост дIа а ца йоккхуш, арахецарш дора Кадыровх а, Украинерчу тIамах а лаьцна.\nКадыровхошна инстаграм – мелла а карабирзина гIирс бу, билгалдоккху Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь нохчийн блогеро Абдурахманов Тумсос.\n"Телеграмехь Кадыровна ша шен меттехь ца хета. Цул сов, доза тоьхнехь а, инстаграм Оьрсийчохь шуьйра лелош ю хIинца а, цундела Кадыровга иза ца йитало", - тешна ву къамел дийриг.\nДозанаш деттаран тIеман турпалхо\nMeta-н социалан платформийн гIуллакхаш лелор дихкина ду Оьрсийчохь Коьртачу прокуратуран орзана тIехула. ТIамехь дакъа лоцучу оьрсийн оккупанташна тIехь ницкъ баре кхойкхуш украинхойн пайдаэцархойн дIахьедарш дIа ца дохучу агIор фейсбукан хийцаеллачу политикаца доьзна дара доза тохаран формалан бахьана. Кхело кхетийна – и машанаш лелор "экстремизмаца" доьзна дацахь, иза низамца догIуш ду, тоьхна блок дIайостуш гIирсаш лелабахь а.\nКадыровс ша а дIахьедора, "хIора ша-шега ларам болчу нохчочо къобалбо" инстаграмна Оьрсийчохь доза тохаран сацам\nАмма Зазадоккху-бутт болалуш иттанашкахь лаккхарчу хьаькамаша и платформаш "йиллинчу экстремизмана", "кIелонна", "оьрсашна дуьхьала йолчу политикана", "берриг оьрсашна биллинчу кепехь цабезамна" бехкейира. Кадыровс хьалхо ша а дIахьедора, "хIора ша-шега ларам болчу нохчочо къобалбо" инстаграмна Оьрсийчохь доза тохаран сацам.\nДоза тухучу юкъанна, кхечу оьрсийн губернаторшца дуьстича, Нохчийчоьнан куьйгалхо гуш-хезаш шен инстаграмерчу агIонех дIа ца хедира, хIунда аьлча малхбузера санкциш бахьана долуш, цуьнан официалан агIо яцара. Амма масийттаза и дехкарна тIехула вала гIиртина иза, шен агIо неха йолуш санна кеп хIиттош.\nКадыровн агIонна дуьххьара блок туьйхира 2017-чу шеран Дечкен-баттахь, тIаккха инстаграмна бойкот кхайкхийра Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада а, республикера Оьрсийчоьнан думан депутаташа а. "КIиллойн диверсийн кибертIелатар" ду, аьлла кхетийра политикан гоно и блок тохар, амма тIаьхьо гучуделира – политик санкцийн "Магнитскийн тептаре" ваккхарца иза доьзна хилар.\nТIаккха Кадыров Рамзана гайтира Нохчийчохь Эсханов Мохьмада йинчу америкхойн социалан машанан аналог - @Mylistory. Иза йинчу наха дIахьедора, инстаграмал эшна яц, бохуш, ур-атталла цул гIолехьа ю, олура, амма пайдаэцархошна нохчийн аналог кхерамазалле ца хийтира. ТIаьххьаре аппликаци шорттачу нахехула гIар ца елира, шен болх а сацийра цо 2020-чу шеран Гезгмашин-баттахь.\n2018-чу шеран аьхка Кадыровс инстаграмехь агIо йиллира za_kadyrov_95 цIарца, амма и аккаунт а дIадаьккхира. ТIаккха Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, шен агIо дIакъовлар иза "америкхойн кегийрхошна ша беш болчу Iаткъамца" доьзна ду. Нохчийн политикан агIонаш дIакъийлира 2019-чу шеран аьхка, тIаккха – шозза – 2020-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь а. ТIаьххьара блок тухучу хенахь Кадыровца йоьзна йолу, бархI миллион стаг вазвелла йолу ya_pomoshnik_kra_95 агIо Чиллан-беттан 26-хь дIакъевлира, Украинехь тIеман тийсдаларш доладелчхьана.\nЦул тIаьхьа Кадыровс забарш йира, агIо шен гIоьнчан Даудов Iумаран ю, "шен агIо гIар а яьккхина, ахча даккха дагахь вара" иза, аьлла цо. Амма оцу аккаунтера Кадыровн эфираш йора, хIинца цигахь тIехIоттийна цуьнан телеграмерчу каналана тIевуьгу линк ю.\nМашанна доза тохар къобалдеш Нохчийчоьнан куьйгалхочо пост хIоттийнехь а, цуьнан "гIоьнчан аккаунт" хIинца а керланаш арахоьцуш ю, уггара хьалха кадыровхоша Украинехь лелочух лаьцна.\nДелахь а тIаьххьарчу кIирнашкахь арахецарийн а, лайкийн а терахь лакхадаьлла америкхойн машанан нохчийн сегментехь – хетарехь, кадыровхой юха а гIерта цигахь гIарбовла.\nРамзан Ахматович воцург а\nШен инстаграмера агIо жигара лелайо республикера ЧГТРК "Грозный" телехьожийло. Цул хьалха цо дуьйцура, шаьш ца хилча Оьрсийчохь и маша лело йиш йоцу VPN-сервисех пайда эцар "кхераме" ду, бохуш. Арахецарш деш ю хIинца а "Грозный Информ" а, "Чечня Сегодня" хаамийн агенталлаш.\nШайн аккаунташ лелош ю иштта Нохчийчоьнан хаамийн, зорбанан, арахьарчу зIенийн, къоман политикан а министралла а, цуьнан куьйгалхо Дудаев Ахьмад а. Сацош дац арахецарш Оьрсийчоьнан думан Нохчийчуьра депутатан Саралиев Шамсаилан а, кегийрхойн политикан министран Ибрагимов Iийсан, вице-премьеран Умаров Джамбулатан, Кадыровн хьехамчан, думан экс-депутатан Селимханов Мохьмадан а, Курчалойн кIоштан куьйгалхочун Ирасханов Асламбекан а, транспортан, зIенийн министран Черхигов Рамзанан а, кхинболчу хьаькамийн а агIонашкахь.\nНохчийчохь болхш беш йолчу федералан хьукматийн инстаграмера аккаунташ а ду лелош – Роспотребнадзоран а, ГИБДД-н а.\nИнстаграм а, тикток а – кадыровхоша пиар а, хайп а йоккху майданаш ю, и гIуллакх томехь ду царна, ткъа телеграмехь уьш "охьатеIабо", гIардаьхна аккаунташ а, эцна боташ балахь а, хета Великобританехь вехачу нохчийн жигархочунна, блогерна Iабдул-Маликна.\nТаханлерчу Нохчийчохь а, Оьрсийчохь а хуьлучух лаьцна бакъдерг дуьйцу каналаш а, аккаунташ а Телеграмехь алсамо ду\n"Со вуно цеваьлла вара кадыровхой телеграме дехьабевллча. Со тешна ву, церан аудиторина тIера контроль карара йолуш хиларх, хIунда аьлча, таханлерчу Нохчийчохь а, Оьрсийчохь а хуьлучух лаьцна бакъдерг а дуьйцуш, оцу рожан бакъйолу юьхь гойту каналаш а, аккаунташ а телеграмехь алсамо ду. Меже хIоразза а меттах мел-йоккху, кхин а буха текхочу уьшал чохь биссина кадыровхой", - тешна ву нохчий жигархо.\nНохчийчуьра таханлерчу Iедална оппозицехь лаьттачу 1ADAT боламехь Кавказ.Реалиига шайн хетарг дийцина: Кадыров ya_pomoshnik_kra_95 агIоне юхаверза тарло, хIунда аьлча, иза гIардаккхарехь даккхийра ахчанаш хьежийна цо.\nМасала, 2020-чу шеран гурахь Моргенштера дIахьедира Дудь Юрийна еллачу интервьюхь, КадыровгIеран доьзало социалан машанашкахь тIебазбеллачийн терахь алсам даккхаран конкурсехь дакъа лецира, хIора арахецарх 400 эзар сом а луш.\n"Хьал беламе ду – "Американа кхераме волчунна", "КъорIанан а, Суннатан а хадархочунна", "воккха стратегна" Кадыровна сих-сиха иэхьечу кепехь блокаш туху инстаграмехь, амма хIоразза а, дехкаршна тIехула вала бахьанаш а лоьхуш, юхавоьрзу иза, аккаунт шен хьехамчан долахь ду, йа туристан порталан агIо ю, бохуш кепаш хIиттош. Цуьнан маьIна атта ду – Кадыровн комплексаш ю, цуьнан чIогIа самукъадолу бIеннаш эзарнаш лайкаш а, хьесталуш комментареш а шена язъеш", - билгалдоккху боламехь.\nНохчийчохь инстаграм лелор дехкар, тIаккха юха магийтар 1ADAT-хь гайтаме а, республикехь долу хьал схьагойтуш а хийтира.\n"Дуьххьара Кадыровс массарга инстаграмера аккаунташ дIадахийтира, тIаккха эзарнаш бюджетан белхахой а, хьаькамаш а муьтIахь хилира. ТIаккха "паччахьан" дог-ойла хийца елира, хIинца цара VPN-гIирсаш хIиттабо, аккаунташ до, омра делча лайкаш а, комментареш а язйо. Инстаграмехула гуш ду таханлерчу Нохчийчохь муьлха низамаш ду лелаш", - билгалдоккху боламехь.\n"Роскомсвободан" а, Digital Rights Center-н а юриста Истомин Никитас Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь билгалдаьккхира, Кадыровх дерг аьлча, шен аудиторица къамел даран аналог, хетарехь, кхин яц цуьнан.\n"Аудитори а, инстаграм лелоран кеп мух хийцаелла, ала хала ду, хIунда аьлча, яьлларг дукха хан яц, амма вайн билггал гур ду иза", - тIетоьхна Истомино.\nКадыровн инстаграме базбеллачарна юккъехь бакъйолу аудитори 0,3% бен яц\nЛеринчу программашца ya_pomoshnik_kra_95 аккаунтана дайначу шеран ГIуран-баттахь анализ йича гойтура: оцу хенахь хилла волу 8,2 миллион тIевазвеллачух, жигара аудитори 1,3% гергга хилла. Ах эзар тIевазвелларг теллича гучудаьлла, бакъйолу аудитори (аьлча а, дIадуьзна аккаунташ долуш – аватаре хIоттийна сурт, мел-кIезга а 10 арахецар, тIаьххьарчу кхаа баттахь цхьаъ мукъане жигаралла а) 0,3% хилла. Аккаунтана тIеберзаран юккъера барам – жигараллин барам верриг тIевазвеллачийн терахьца буьстича – 2,5% хилла.\nНохчийн парламентан спикеро, республикан куьйгалхочун уллерчу накъостех цхьаъ волчу Даудов Мохьмада критика йира кегийрхошна, социалан машанашкахь къамелаш дарна. Оцу бахьанца Нохчийчохь онлайн-хадархой кхоьллина, "ламасташца ца йогIу посташ" леха езара церан, тиктокерчу онлайн эфирашна тIаьхь тидам латто кечвелларг ша Даудов вара.\nVPN-сервисашна блок тохар тIечIагIдира Роскомнадзоро – оьрсийн пайдаэцархойн кхачамбацарш буьйлабелира Proton VPN сервисна тIетасбаларехь. Доза тохаран бахьана лору, низамаш хедор, хIунда аьлча оцу гIирсано аьтто ло, махкахь хьажа магийна йоцу хьостанашна тIекхача, царна юкъахь ю фейсбук а, инстаграм а.


Оьрсийчоь -- Советан пачхьалкхан лидер хилла Горбаёв Михаил ву Москох къамел деш, 05Заз2010\n25 шо хьалхаСоветан пачхьалкхехь куьйгалле веара Горбачев Михаил. Дукха хан ялале махкахь хийцамаш болийра цо, тахана а хаалуш болу. Амма, цхьанне а, шена Горбачевна а цхьана, ца хаара мел баккхийн хийцамаш хир бу цо дIадолийнарг бахьана долуш\nЦхьа х1ума лортIехь доций гуш дара цу деношкахь. Iаьржа басахь йолу Iедалан лимузинаш яра буьйсанна юккъахь Кремлера аралелхаш. Классикан мукъамаш х1иттийнера могIарерчу программи меттана телевизионехь. Къан велла волу Советан пачхьалкхан лидер нахана юкъаваьлла ганза а яра, цхьа бут хан.\nАмма 10-чу Мартехь (Зазадоккхучу баттахь) 1985-чу шарахь, 73-шо долу Черненко Константин велча, хаъа луш дара Iедалехь хийцамаш хила мегаш буйла.\nЦIкъа далахь, диъ сахьт далале цхьанакхийтира Компартин ЦК-н декъашхой, кела лидер харжа. ТIкъа оццу дийнахь арадевллачу газеташ хьалхарчу агонна тIе туьйхира керла хаьржийна волчу лидеран сурт. ТIкъа Черненко валарна кадам бар дара шолгIачу агIонна техь. Советан пачхьалкхан элита лууш яра сихха и агIо дIа а чIаьгIан керла дахар д1адоло.\n25 шо хьалха 11-чу мартехь Горбачев Михаил хIоьттира Советан пачхьалкхан лидер. Цуьнан дара 54 шо. Оццула жимастаг хилла вацара Советан пачхьалкхан коьртехь и пачхьалкх кхоьллинчхьана.\nШа дарж дIа лацарца, Горбачев къелхьара яккха гIоьртира, массо а агIора Малхбузенна тIаьхьа юсуш йолу, Советан Iедалан кеп.Цо хийцира иза йевзур йоцуш. Т1аьххьара и пачхьалкх йоьхна дIа а яхара, кху дуьнентIехь хилла болу шийла тIом дIа а берзош.\n79 шо долчу Горбачев Михаила кху деношкахь «Маршо» радионна ша йеллачу интервьюхь элира, ша йолийна йолу реформаш чекхяха аьтто ца баьллехь а, ша дохко ваьлла вац, и хийцамаш болорна аьлла:\n«Дукха халонаш яра. Дукха балх бара. Иза бора оха дийнахь а, бусий а, бусий а, дийнахь а. Ткъа адамаш реза дацара. Амма аса хаьттира сайга :«ХIунда хила безаш бу и нах, хьуна баркалла бохуш аьлла?». И хаттар кхеча агIора хIотто дезаш ду. «Кхин боккха аьтто хир барий-те дахарехь, оццула йоккхачу пачхьалкхехь хийцамаш бар а бен?» аьлла. «Кхин хIун ирс доьхура дара, и доцург?»\nСоветан пачхьалкхан президентан дарж дитира Горбачевс 1991-чу шарахь. Цу хенахь дуьйна, нахана юкъа къеззиг волуш, хан йоккхуш ву иза. Амма 1996-чу шарахь Ельцин Борисана критика а йеш, Оьрсийчоьнан президентан харжамашкахь дакъа лецира Горбачев Михаила. Делахь а и харжамаш дIабирзира, цуьнан баш кхиам боцуш. Горбачевна шайн кхаьжнаш дIаделира 1 процент харжамхоша. ЦултIаьхьа веанчу Путинна а, Медведевна а мелла а ша реза хилар гайтара Горбачевс.\nАмма тIаьхьарчу хенахь иза критика ян волавелла Оьрсийчоьнан куьйгалхошна. Цо бехке бо уьш демократийн кепаш йитарна, демократин новкъара дIабовларна.\nИштта 5-чу Мартехь (Зазадоккхучу баттахь) Горбачев Михаила бехке йира Путин Владимира куьйгалла деш йолу министрийн кабинет, Оьрсийчоьнан модернизаци йон программа лакхара чу кхочуш ян гIортарна, цу юкъахь дакъа лоцуш халкъ а доцуш. Цо иштта ондда критика йира «Цхьаъаллин Оьрсийчоь» олучу партина а, иза ша цхьаъ ю махкахь Iедал кара эцна, цхьана хена Советан пачхьалкхехь хилла йолу Коммунистийн Парти санна аьлла.\nГорбачев Iедале варо гойтуш дара, цу пачхьалкхехь Iедал хьалха хиллачу нахера, тIе йогIучу тIаьхьанга каьчний. Брежнев коьртехь волчухенахь Советан пачхьалкхе гIаьххьа токхо йеъара. Советан пачхьалкх ондда пачхьалкх а хилла дIахIоьттира цо куьйгалла дечу хенахь. 1980-г1а шераш дIадуьйлалуш цуьнан экономика кхиар сецира. Адамаш деха хан яц яла йолайелира, т1къа адамаш Iедалех ца тешаш хилар дукха кхераме барамаш болу дIахIоьттира.\nМедведев Вадим Горбачевн гIоьнча хилла ву шен хенахь.1980-чу шераш юккъе девллачу хенахь шаьш кхийтира куьйгаллехь къона нах хила безий бохаш дуьйца цо.\n«Со хилла ца 1аш, дуккха а кхиберш а бара кхеташ хийцамаш оьший. Цундела кхеташ дара церан сатийсамаш боьзна буй кхин, къона куьйгалхо харжарца».\nШен накъостий Iедале балийра Горбачевс. Иштта цо хийцира Малхбузехь мистер хIа-хIа аьлла цIе а тиллина вевзаш волу арахьарачу гIуллакхийн министар Громыко Андрей, цуьнан метта Шеврднадзе Эдуард а хIоттош. Цо иштта коьрта идеолог хIоттийна Политбюро юкъа валийра Канадехь Советан пачхьалкхан векал хилла волу Яковлев Александар.\nГорбачев реформаш йолийра сих а ца луш. 1985-чу шарахь «ускорение" аьлла политика кхайхкийра цо. Цуьнан Iалашояра индустрехь а, юртабахамехь а деш долу сурсаташ алсам дахар. Цо иштта къийсам дIакхайкхийра маларш тIех дукха меларца а.\nМедведев Вадима «Маршо» радион ша йеллачу интервьюхь дийцира цIкъа дуьххьара Горбачевна моттара совтен Iедало лелийначу кепаца экономика ден ян аьтто бера бу. Амма дукха хан ялале гучуделира цуьнах гIуллкх хуьлаш ца хилар а, кхин некъаш лаха дезаш хилар а. Горбачевс пайда ийцира Февралехь (Чиллан-баттахь) –мартехь (зазадоккху-баттахь) хилла болчу 27-чу Компартин гуламах. Цигахь цо дIакхайкхийра «перестройка» олуш йолу политика.\n1997-чу шарахь Горбачевс бакъо йелира махкахь Малхбузерачу пачхьалкхашкахь лелош йолчу экономикан юкъаметтигийн механизмаш юкъаяха. Цо бакъо йелира нахана шайн гIуллакх лело. Юкъайевлира копперативаш а, жимийн фирманаш а.\nГорбачевс хьалхататтар дира цхьадолчу Iедалан даржашка болчу харжамашкахь масийтта кандидат хила веза аьлла. Цензура гIел а йина, цо маршо йелира зорбанан гIирсашна. ДIахийцира, политика бахьана долуш, чубоьхкина болу нах. Цо реабилитаци йира Сталинан режимо хьизийна болчу нахана. Горбачевс бакъо йелира хьалха йихкина хиллачу книжканашна зорбатоха.\nМедведевс иштта дуьйца шайн хIунда дийзира цу кепара радикалан политикан г1улчаш яха бохучух лаьцна.\n«Цулт1ахьа тхо кхийтира экономикан хийцамаш балур боций, политикан а, идеологин а хийцамаш а ца беш, вуьштта аьлча, дерриг а тхан юкъараллах лаьцна дерг а ца хуьйцуш».\n1988-чу шарахь аьхка Горбачевс дIайолира уггара, ша юхьара лаьцна йолчу реформех, радикалан реформа. Иза йоьзна яра йерриг а пачхьалкхан аппарат хийцарца. Цо керла низамаш доха орган кхоьллира - Халкъан Депутатийн Кхеташо.\n15-чу Мартехь (Зазадаккхаран-баттахь) 1990-чу шарахь иза дуьххьара а, тIаьххьара хаьржира Советан пачхьалкхан президент.\nШеварднадзеца цхьана Горбачевс керла политика дIайолийра Малхбузенца. 1амерки президентаца Рейган Рональдаца цо барт тIеийцира, зарратан герзана 1уналла дарца боьзна болу. Советан Iедало латтош хилла режимаш Малхбалерачу Европехь иэга йолайелча, Горбачевс сатуьйхира, юкъа а ца гIерташ. Иза IадIийра Берлинера Пен бохош а. И бахьана долуш цунна делира Нобелан цIарах долу Машаран совг1ат.\nАмма Горбачевс меттахбаьхна болу ницIкъаш шайн дахарца баха буьйлабелира. Эххаре а иза д1адирзира Советан пачхьалкх йоха а юхуш.\nИза юйхира 1991-чу шарахь Августехь Марсхьокху-баттахь), Горбачев вохо гIоьртинчулла тIаьхьа. Медведевс дийцарехть иза хир дуй хууш вацара цхь а, 25 шо хьалха Горбачев Михаил Советан пачхьалкхан куьйггалле вогIуш.\n«Цхьанне а, шена Горбачевна а тIаьхьа, ца хаъара мел баккхийн хийцамаш хир бу шаьш дIадолийнарг бахьана долуш. Иза гучуделира таьхьуо, барт бинарг баккъалла а кхочуш дан тхо дуьйладелча».\n(ХIара материал эфирехь хилла 03 11 2010)


Чатаев Ахьмадан лар Истамбулерчу лелхийтаршкахь\nТуркойчуьрчу Истамбулехь шинарийн буса хилла лелхийтарш кхочушдинарг я Нохчийчуьра, я Дагестанера вахархо ву бохуш, дуьйцу туркойн хьосташа. Иштта къайлахчу сервисаша Iорадаккхарца «Кавказан Имаратан» лидер хиллачу Умаров Доккин гIоьнча, нохчо Чатаев Ахьмадах шеконаш а кхоллаелла церан.\n«Кавказан узел» агенталло яздо 2003-чу шарахь дуьйнна Чатаев Ахьмад Оьрсийчоьнан лехамашкахь хиларх. Кхо шо хьалха Гуьржийчуьрчу лаьмнашкахь гIаттамхойн тоба хIаллакъеш каравахара Чатаев гуьржийн эскаршна. Амма шо даьлча маьрша ваьккхира, Тбилисин кхело бехказаваьккхина. ТIаьххьарчу шерашкахь зорбанехь хаам гучубелира Чатаев Ахьмад Туркойчохь хаавелла бохуш. Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа санкцеш кхайкхийначу нехан тептар юкъа а ваьккхинера иза.\nТуркойчоьнан «Ени Шафак» газетано бечу хаамашца, терактан вовшахтохархо санна Iедало лоьхуш ву Чатаев Ахьмад а. Кхин а цхьана Кавказан вахархочун цIе а ю йохуш террорхошлахь хиларца. Къайлахчу сервисаша цуьнан цIе Вадинов Iусман ю аьлла даржийна.