Къаман меттаца наьха дог хьастар — Сердало\nБIарчча бетта къахьийгачул тIехьагIа, хьажа мара ца везаш кийча а долаш? ГIалгIайчен кинтеатре арадаьлар Волт Дисней яхача компане даьккха «Король лев» яха берикино, гIалгIай меттал. Вай меттал цу бериq кинона таржам деш хилар ховш дар интернет оагIошка багIача наха хьалххе а кхайкам баь, болх бодаш хиларах бола хоам дIа-хьа баьржа хиларца. Дукхаш бар из кино гIалгIай меттал арадаларга хьежаш, цунца сакъердалуш а цунга хьажа сагота болаш а. Юххера а май бетта 1 дийнахьа Назранерча «Дружба» яхача кинотеатре арадаьлар из кино, гIалгIай меттала «Лом паччахь» аьнна цIи а йолаш.\nДIаоалаш атта дале а, кинона таржам дар чIоагIа хала болх хиннаб. Из тхона дика хов, «Сердало» редакце болхлой а цу проектаца дакъалоацаш хинна хиларах. Бехктокхамеи лаьрххIа къахьегаши бе безаш болх ба из. Бале а цхьа саг дIахьалхаваьлча хьаде вIаштIехьадаргдоацаш хIама дац.\nКПЦ «Эздел» яхача юкъарчено шийна хьалхашка декхар а оттадаь, тIа а ийца чакхбаьккха болх ба из. Доххьал «Эздел» юкъарче чубоагIа кагий нах а боацаш, кхы а дукхача наха дакъалаьца хьахинна болх ба из, гIалгIай меттала вай берашта хьажа берий кино Iалашдар. Из беррига болх дIа мишта болабир а, мичара денз хьадоагIаш гIулакх из да а доашхаш, цу хьаькъе са къамаьл хилар, цу гIлакха хьалха лаьттача Ведажанаькъан Анзораца.\n— Анзор, дувцал сона, мишта болабир оаша из болх эггара хьалха дIа, хьан хьалхадаьккхадар шоана из?\n— Дукха ха яр, гIалгIай меттал берашта хьажа фильмаш хургдолаш, геттара цIихеза берашта хоза хеташ дола, цар безам тIабахача берий киношта вай меттал таржам дича дика хургдар яхаш «Эздел» юкъарчено дувца. ХIаьта цул хьалха вайна ховш ма хиллара хьалха из болх Москверча «Единство» яхача вай гIалгIай кагийча нахах латтача юкъарчено а баь болаш бар. Цар гIалгIай меттал таржам а даь интернете дIачуоттадаь долаш да: «Простоквашинера кхоъ», «Мухьаммад – тIеххьара Даьла Элча», Даьла салам хилда цунна, «Тхов тIа ваха къармсолт» яха кинош. ТIаккха, из доацаш, дукха къахьийга, филолог волча ПхьаргIилганаькъан Башира Мухьмада таржам а даь интернета чу долаш да дукхача доакъоех латташ дола «Нана лаьтта» яха Iилман пайдане фильм. Иштта цу хана денз цигара хьабоагIаш ба ала йиш я из болх. ХIана аьлча, укх вай хьоахаяьча шинна а юкъарчено бу болх цхьадолча наькъашкахьа вIашкабоагIаш ба.\n— Каьстта из Лом пачахь яха берий кино харжар фу маIан да шун? Кхы а дукха ма дий цу тайпара фильмаш.\n— Из юкъе а долаш дукха берий кинош дар оаха таржам дича бакъахьа хеташ «Эздела» доакъашхошта юкъе хоржаме овттадаь. Царех тIехдар хоржаш, уж дийца, кхаж тесса гIулакх чакхдаьлча хьалхадаьннар из Лом паччахьа дар. Вожаш фильмаш дика дац яха маIан дац ер хьалхадалар, бакъда, цу массадолчарна юкъера толашагIа хийттадар из.\n— Бахьан фу долаш даьлар из хьалха? Цох дувцал вайна.\n— Цхьа моллагIа хIама хьадеш хилча цунгахьа пайда дукхагIа хургболча тайпара из де хьож вай. Цул совгIа, боча а хьамсара а хул къаьстта берашта лаьрхIа хьадеш дола хIама, меттаца дувзаденна хилча хIаьта а да из ишта. МоллагIа берий кино хьаийца цун таржам даьд аьнна доалаш дац гIулакх. Вай къаман оамалашца а, Iадаташца а, гIулакхашца а вIашкадоагIаш хиладеза из. Ишта ца хилча вай бераша харцахьа кхетадар кхерам ба цу чура цхьадола хIамаш. Из хургдоацаш дукхагIа вай къаманца дувзаденнача хIаманна тIатайжар да оаха хержар. ХIаьта ер Лом пачахьа яха берий кино уж вай белгалдаь лерхIамаш шийна чудоагIаш а, вахаре адамгахьа хила деза декхараш дIадехаш а да. Даьнеи, воIаи юкъера гIулакх мишта хила деза, моастагIчун маькарлонах мишта кIалхарвала веза, гаргарча нахах цхьаволчох моастагIа хуле из мишта юхтохавеза, дунен вахаре эшаш дола хIамаш мишта нийсденнад, вахаре новкъости эшаш хилар, цар оагIо дукхача хIаман маьхе хилар иштта кхы а дукха хIамаш хьалхадоахаш да из кино. Цудухьа, гIалгIай мотт Iомабарал совгIа, берашта гIулакх а, оамал а, къонахчал а, сий, яхь Iомадеш кино да из. Бахьан из да иштта из кино вокхарел толашагIа а хинна хьалхадалар. Тхона хетар ишта дале а хьежархоша бергба цун мах.\n— Хала дарий таржама болх дIаболабаьча хана, малагIча наькъашца доладелар шо дIа?\n— Юхьанца ГIаьбартой-Балкхарой мехка Нальчике вахаш вола Атмурзаев Расул вайцига хьа а вийха, цунца дага а дайна, кинона таржам де доахкалгах бола хоам нахага дIа-хьа а баь, ший дакъа лаца чам бар тIавола аьнна кхайкадир оаха. белгалдаьча дийнахьа дукха баьхкар нах тIа – кагий а боккхий а. Хьабаьхкача наха юкъе артиста говзал йолаш цхьаккха саг вацар, хIаьта а шй начIалца, говзалца хIарачунца къаьста къахьегаш болх а баь из кино лакхача боараме чакхдаьккхар Расула. Сагага ладийгIача, хов цун цу сага малагIа роль дикагIа ловзае вIаштIехьадаргда. ЧIоагIа чоалхане, хала болх ба, изнах хьахаржари, царна царга товргйола рольш дIаелари.\n— Нальчикера Расул вехар маIан фу дар шун, вайцига беций из болх ховш нах?\n— Цу тайпара болх кхетабеш, хьалха из болх баь вай мехка саг вац. ХIаьта Расул дукха хана денз из болх лелабеш 100 совгIа берий киношта тайп-тайпарча меттала таржамаш даь ва дика ховш ва. Цун дIа юкъера, лерттIа бовз из болх, цо чура Iомабаьб из. Цудухьа, цунца хала а доацаш вIаштIехьабаьлар из болх дIачакхбаккха. Вай мотт кхета ца бой а ше артист, режисер, исбахьлен кхоллама саг хиларах цо дика кхетаду уж гIулакхаш. Цул совгIа, цо из болх мишта бу аьлча, дикагIа из вIаштIехьа мел боал цох товр а хулаш, т1ехдика из чакхбаккха гIерташ къахьега цо.\n— Кхы дIахо йодача хана цу тайпара таржамаш де уйла йолаш дий шо?\n— Да. Дала аьннадале, тхоай низ кхоаче чам ба тха из болх дIахо дIабахьа. Ахчанца а, нахаца а, ханаца а гIо эшаш хIама да из. Нагахьа уж кхоъ хIама вIаштIехьадоале из болх дIахобахьа уйла йолаш да тхо, хIанзле дийца, таржам де чам болаш кинош а да. Цхьаццадола йоазон таржамаш дукха хIама ца эшаш чакхдоалаш а да.\n— Къайле еце цIи яьккхал царех цхьадолчаьр.\n— Массехка да уж, хIаьта йоазон таржамца къахьегачарех да отечественни берий кинош «Золотая антилопа», «Маугли», «Скворец и кукушка». ХIаьта таржам де чIоагIа чам барех да геттара цIи хеза «Мадагаскар» яха берий кино. Иштта кхыдараш а да чам болаш, бакъда цу г1улакхаха а эш, цхьацца кчалаш а эш.\n— Цхьа хIама дIадоладича, ха белгала а йий деш ма хулий, хIаьта оаша лаьрхIача тайпара чакхбаьларий шун болх?\n— Тхо доладелар март бутт ах чакхбаьнначул тIехьагIа. Долалуш оаха лаьрхIадар май бетта 1 дийнахьа кинотеатре из фильм хьахьокха деза аьнна. Тха из ишта вIаштIехьа а даьлар йиллача хана кхоачашде. Хьай уйлан тIакхе гIерташ, Iайха хьалаьцача наькъ тIара ца воалаш хьо дIавоаш хилча Дала новкъостал ду из чакхдаккха.\n— Вай мехка дукхагIча даькъе, берригаш а ала мегаргдолаш гIалгIай бале а, воай мотт дика мича хов вайна. ХIаьта со фу ала воал аьлча, шоана хала хиларий метта хьаькъе болх бе, мотт дика лувш барий рольш ловзаяьраш?\n— Меттаца дувзаденнача хIаманна бехктокхаме «Сердало» газета болхлой бар тха. Цар дика чакх а баьккхаб из болх. Юхьанца, хьалхе а даь таржам долаш дар цу берий кинона. Бакъда, метта а, берашта кхетаде а чIоагIа хала дар цу тIера дукха хIамаш. Цул тIехьагIа оаха из деррига вIалла ца хилча санна дIа а даьккха тхоай таржам хьадир, тхоашта нийсагIа да аьнна хетача тайпара. Цул тIехьагIа хIара роль ловзаеш волча актераца къаьст-къаьста къахьийгар аларгахьеи, айдаргахьеи дош нисагIа хургдолаш. Метта хьаькъе баьр боккха болх ба, бокъонца хила дезача тайпара, аладезача тайпара из дош хьа ца аьлча из дIачакх ца доалийташ битацар актераш, болх лакхача боараме хилийтар духьа. Цул совгIа «Сердало» газета викалаша талмаста дола цхьа дош чакхдалийтацар. Тхоай оагIорахьара царна доккха баркал ях оаха, цу даькъе тхошта гIо дирах.\n— Болх ше хала барий?\n— Болх хала ба ала йиш йолаш бацар, цун дохьал сакъердаме а, пайдане а, сага шийна ший къаман мотт Iомабаргахьа а аьттув болаш бар. Бакъда, Iурра, ден, сарралца дагIаш, юха сайранна Iурралца дагIаш болх баьб оаха. Наб еш а ца еш а ханаш йоагIар. Дале а сакъердам болаш бар из болх. ЧIоагIа сакъердам болаш, юхььелаенна саг ва Расул. Болх дIа ца бодача хана гIаръе а, наьха дог дехача хана из айдеш а дош оалаш, юкъе доаладича мегаргдолча кица доаладайташ а, сакъердаме дувцараш дувцарца наьха самукъадоаккхаш а чIоагIа кхеташ бора цо из болх. ЦаI шоллагIчун эгIазвахавоацаш, къахьегаш бараш шоайла новкъости хулаш геттара барттайна тоаба хилар цу тIехьа къахьийгача нахах.\n— Кинотеатре хьахьокхарал совгIа, Москве а ма хьекхадий оаша из кино, цига мишта хилар из хьокхар?\n— Москве болх беш, къахьегаш вай къаман кагий нах ба «Индустрия успеха» яхаш шоай юкъарче а йолаш, шийна чу хьинаре къахьегаш бола говзанчаш чу а боагIаш. Цар шоаш болча Москва шахьара бахархой хьагул а баь презентаци йир цу кинона, Москва бахархошта из кино дIадовзийташ. Геттара чам болаш сакъердамца тIаийцар из фильм Москверча гIалгIаша. Ишта из болх бирах, даьла раьза хилва цу кагийча наха.\n— ДIахо мичахьа аьттув хургба наьха цу Лом паччахьага хьажа?\n— ХIанз, диса кхоачамбоацараш дIадоахаш къахьегаш болх беш да тхо цу тIехьа. Укх деношка интернете хургдолаш да из, Дала аьннадале. Цул совгIа, аз тхьовра лакхе белгалдаь, Москва шахьарерча вай новкъосташа таржам даь берий кинош а кийча интернета оагIошка долаш да хьажа мара ца везаш.\n— Iа аьлар-кх тхьовра, кхы дIахо а цу мо долча хIаманна тIехьа къахьега а дукхагIа берий киношта таржамаш де а чам болаш, цу тIехьа уйла сеца да шоаш аьнна. ХIанз шо доацаш кхы а нах хила тарлу из болх бе чам болаш. Нагахьа санна ишта саг вале шоана юкъе ва аьттув бий цун, юкъе вутий оаша саг?\n— Цу фильманна таржам дар вай мотт баорабар да. ТIаккха ер мотт тха бац, дерригача гIалгIай къаман ба. Цудухьа моллагIвола саг дакъа ва йишйолаш проект я из. МоллагIа хIама хьадеш хилча, аз тхьовра ма аллара нахи, ахчеи, хаи эш. Уж кхо хIама хилча дIаходар хьавIаштIехьадаккха хала дац. Ахчанца а, ханаца а, вешта, ше хьавена а ший аьттув болчо тхона цу гIулакха тIехьа гIо дой, оаха раьза а долаш тхой тоабанна юкъе чувцтаргва из саг. Юххьанца мо хала а доацаш хIанз аттагIа хургда из болх бе. Кхоачамбоацараш фуд а, дича ца дича бакъахьадар фуд а хайнад тхона. Цул совгIа, цхьа шийна таржам дича бакъахьа а хеташ кино дале, из хьа а аьнна цига эшар кхоачашде чам болаш саг хуле, из а тIаэца кийча да тхо.\n— «Эздел» юкъарчено ер болх бар фу маIан да, меттаца къахьегашда шо?\n— «Эздело» шийна хьалхашка оттадаь декхар да пхе оагIорахьакъахьегаргдолаш. Из да: Тархьар, культура, мотт, дин, мохк. Царех цхьа дакъа да мотт. Цу чу йоагIашцхьа проект я тха «Метта говзал» яхаш, иштта цу проектаца баь чакхбаьккха болх ба ер а, цу проекта доакъоех цхьа дакъа да аргда-кх вай из.\n— ХIанз из Iа бувцаш бола болх, атта болх мича ба, фу кхаьчад шуга из болх кхоачашбеш?\n— Цкъа-дале, Дала аьннадале Даьла раьза хилар кхаьчад, цу гIулакха тIехьа къа мел ъьийгача нахага. ШозлагIа-дале, вай мотт баха бисаргахьа къахьегарах Дала тхоашта цу балха дохьал маьл лургба аьнна хеташ а да тхо. Вешта дIахо, вай къам гIаддигар а, цунна товр дар а кхаьчад тхога. Вай массадараш оарцагIадовла деза тахан воай мотт дукхагIа нахага бувцийтаргахьа. Оалаш да-кх ше бувцарца йоакх метто ший бокъо. Бакъда из. Дала воай мотт бувца а, цунгахьа дола кхоачамбоацараш юстарадаха а хьинар, низ, Iилма, аьттув лулда вайна. ДIахо баркал ала ловра сона, тхошта цу гIулакха гIо-новкъостал деш къа мел хьийгача наха. Къаьстта актерашта баркал ала лов сона. Сабар хьинар, хьаькъал, говзал, чам хиннадецаре вIаштIехьабаргбацар из болх ишта чакхбаккха. ХIаравар ший аьттув болча хана ваде хьа а вай хоза кхоачаш бора шоай болх. Даьла раьза хилва царна, массанена а. Уж боацаш цхьацца юкъарченаша а гIо даьд шоай аьттув ма боалла царна а, дош аьнна а новкъостал мел даьчарна а Даьала раьза хилва. Вай мехка юкъара къаман хIама да из.\nИз берий кино гIалгIай меттал даккхарах дукхача наха баркал аьннад цу юкъе дакъалаьцача тоабан викалашта. ГIалгIайчен халкъа гуллама тхьамадас а ше волча тIаийца баркал а аьнна хьабахкийтаб уж кагий нах. Цу тайпара балхаш деш хилча мотт дикагIа дегIабоагIаргба, бераша а цунца чам болаш бувцаргба из. Цудухьа массавар оарцагIа а ваьнна, хIаране ший низ кхачарга хьежжа мотт бувцаргахьа къахьега деза вай. Ший аьттув болча х1ара юкъарчено шера цхьан берий кинона таржам дича воай меттагахьа котало йоаккхаргьяр вай. Тахан мотт дIабарлар кхераш воаша дале, цу тайпара балхаш кхоачашде деза, вай даьша бийца эздий мотт баха бусаргболаш.\nЦхьа хIама да сона ала ловш. Кхыча мехкара хьа а вена, ший ха а йоаеш гIалгIай меттал цу берий кинона таржам деш, шин бетта гарга цу тIехьа къахьийгача Атмурзаев Расула гIалгIайчен халкъа артист аьнна а, е кхыйола еза цIи лоре чIоагIа дика хургдар, цо вай метта а воай къаман а баь лоархIам цун беш. Цу тайпара балхаш даьча наха дукха а еннай вай уж мо йола ц1араш, х1аьта геттара лакхача боараме оттабе безаш, лерхIаме болх ба метта хьаькъе бар. Къам къам долга тешал да мотт. Из тешал довргола хIама крагIдалийта йиш яц вай.\n← Мастера и ремесленники Ингушетии Ингушские башни в миниатюре Магомед-Башира Оздоева


Таро йолчо ГIурба а дуьйш...\nМассо кIошт-ярташкахь хаало гIурбанна духку уьстагIий тIехь некъаца могIа бинна дIахIиттина лаьтта машенаш. Соьлжа-гIалин кIоштан цхьана эвлахь ю тхо тIехIиттина хIара базар.\nХIара сурт цигахь дIаяздина ду.\nМаршо Радио: Кхарах хIун доьху?\nЙохкархо: "Муьлххачух а 5 эзар доьху. Хьайна беззарг хоржур бу-кх ахь. ДIо машена тIехь 6-7 эзар доьхуш долу уьстагIий а ду…"\nБахархоша шаьш даре дарца, юкъараллехь даьржина хабар ду Iедало миска, гIийла бохкучарна деза деношна лерина сагIина уьстагIий доькъур ду бохург.\nЦиггахь гIалина гергарчу эвларчу вахархочо Хаважис мукIарло дира, нахана доькъу уьстагIий байначу беттан 2-чу дийнан делкъал тIаьхьа схьакхача дезаш ду аьлла.\nХаважи: "Тахана сагIина луш дерш схьакхача дезаш ду. Цхьа бIе уьстагI бу бохуш хабар ду, билггал ала-м хаац. Уьш кхаа юьртана далош хила а там бу. Хала бохкурш дIаязбина бу. Кхушара суна беллехь тIедогIучу шарахь хьуна лур бу. Массо каппашкахь билгалбаьхна нах бу. Цара дIасадоькъур ду уьстагIий".\nМахкахоша билгалдаккхарца, дукхахболчара деза духкуш дац ГIурбана уьстагIий. Цхьаболчара уьстагI дийна болуш, масала, иза 50 кийла белахь, цхьана кийланан мах 13 туьма а хадийна, дIадухкуш. Нагахь уьстагIера герггарчу барамехь 30 кийла жижиг дера делахь, кийланах 25 туьмий бен ца доккхуш духкуш берш а бу.\nДелахь а, массеран цхьа мах а хIоттийна дIадухкуш берш хаъал дукха бу. Лавди аьлла шен цIе яьккхина долахо санна. Цунна шена хетарехь цо деза ца духку дилхалахь долу уьстагIий.\nЛавди: "Сан мах 5.500 сом бу уьстагIах. ХIумма а деза дац. Стенна аьлча, уьстагIах 18 кийла а йолу, 19 кийла а йолу.."\nБахархошца дагавийлича гучудолу ГIурба ден йиш йоцуш биснарш кIезиг цахилар. Иштачех цхьаъ ву 64 шарера пенсахо Веданан кIоштера Халила а. Шен таро ца хиллехь а, иза воккхавуьйш ву, бов ваьлла вехачу кIентан кхушара и де аьтто болуш.\nХалил: "Сайн таро хилчу сайна тIера гIурба дуьйр дар-кх аса а. Сан я-м яц и таро. Со пенси тIехь Iаш ву. Иза а кхара тIекIалдилла дуьтуш а дац «хIоккхуй, эцций» бохуш. ХIинца оцу шена Iачу кIанта гIурба дуьйш воккхавеш Iаш ву-кх со. Сайн таро йолчу хенахь ас даима а дийна гIурба".\nДуккха а шерашкахь ца дуьйш а Iийна хIинца гIурба де каяьлларш а карбора шортта. Царех ву Новр кIоштера вахархо Мусбек а, циггара Алпатов юьртара Раиса а.\nМусбек: "ХIара хала хан ю, адам тасаделла доллу. ГIурбанехь дакъалаца йиш йоцу адамаш дуккха а ду. Со масийтта шаре ваьллера ГIурба де йиш йоцуш. Со муха Iийна а Далла гуш ду. Пенси а доладелла аьтто хили сан хIинца. ТIейогIучу ханна кхин юьстах ца виса-м хьожур ву со".\nРаиса: "Оха ГIурба деза дукха хан яра. Кхушара делан къинхетамца аьтто хили. Дала къобалдойла гIурбанаш. ХIинца хIара мискачарна кхачийта гIерташ ма хуьллу дохкуш-м ду тхо".\nМогIарерчу наха тоьшаллаш а деш, ГIурбан денош тIекхаьчча хьаам беш мехала цхьа хIума а ду вайнехан юкъараллехь шуьйра даьржина. Наха вовшех а дага а буьйлуш, хала хене бовлуш болу доьзалш шаьш-шайлахь коьртах а бохий, дIакхачадо ГIурбанан дакъош.


Лийчар тIедоьжна хилча тайаммум (те́ма) дар - 40 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nТайаммум дар – хи ца хилча, йа хи лело аьтту ца хилча, ламаз эцаран меттана а, лийчаран меттана а латта лелор ду. Те́ма дар а олу вайнаха цунах.\nХьусайнан кIанта Iимрана (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа стаг гира, нахаца ламаз ца деш юьстахваьлла Iаш волу. ТIаккха цо цуьнга хаьттира: «ХIай хьенех, нахаца цхьаьна хьоьга ламаз ца дайтинарг хIун дара?». Цо элира: «ХIай АллахIан элча, лийчар тIедоьжнера суна, хи а дацара суна». ТIаккха Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира: «Латта леладе ахь, иза тоьар ду хьуна».\n- Лийчар тIедоьжна хилча тайаммум (те́ма) дар ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- ХIара цхьана деха хьадисах цхьа да́къа ду. Пайхамар а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), асхьабаш а (Дела реза хуьлда царна) цхьанхьа некъахь болуш, Iуьйра ламаз дина хилла цара цхьаьне, жамаIатца. ТIаккха, ламаз чекхдаьлча, Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа стаг гина, шайца ламаз а ца деш, юьстахваьлла Iаш. Дов а ца деш, гIовгIа а ца еш, «хIун бахьана долуш Iийра хьо, массаьрца цхьаьна ламаз а ца деш, юьстахваьлла?», аьлла хаьттина цо цуьнга. ТIаккха шена бехказло ю аьлла хеташ долу бахьана дийцина оцу стага, тIе лийчар доьжнера шена, лийча хи а дацара шена, аьлла. Ишттачу хьолехь тайаммум дича тоьар дуй хууш ца хилла цунна. Ткъа, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хьехна цунна иза, латтанца тайаммум де ахь, и дича ламаз дан мегар ду ахь, аьлла.\n- Парз лийчар тIедоьжна а волуш, лийча хи ца хилча, цуьнан меттана тайаммум дан мегаш ду. Иза динчул тIаьхьа ламаз дана, и санна цIано йина хила везаш долу кхидерг дан а мегаш ду. Цу хьокъехь Къуръан тIехь Дала доссийна айат а ду. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[Нагахь санна шу (хи лело йиш йоцучу кепара) цомгаш хилла хилахь; йа некъахь хилахь, йа шух цхьаъ араводахь, йа шу зударех хьакхаделла (йа цаьрца цхьаьнаIийна) хилахь, тIаккха шуна (ламаз эца а, лийча а) хи ца карадахь – аш тайаммум де цIена долчу латтанца, аш хьакха цунах шайн яххьаш тIе а, шайн куьйгаш (пхьаьрсаш) тIе а. Бакъдолуш, АллахI – къинтIера ве́риг а, гечдийриг а ву]. (Сурат «ан-Нисаъ», 43 айат).\n- Лийча хи ца хилча тайаммум дан мегаш хиларе терра, хи лелийча цхьа зен хир долуш делахь, йа хи лелорехь йоккха хало елахь а мегаш ду тайаммум дан.\n- Шеца тайаммум дан мегар долу хIума латта ду аьлла дукхах болчу Iеламнаха. Ткъа цхьаболчара, дуьнена букъ (лаьтта) тIехь йолу массо хIуманца а мегар ду аьлла тайаммум дан. Церан массеран а шайн тешаллаш ду, тIетевжийлаш ду, айаташа а, хьадисаша а гойтуш долу маьIнеш а ду. Ткъа харжаме дерг – дукхах болчу Iеламнаха аьлларг ду, иза шафиIий мазхIабехь дерг а ду.\n- Бусалба дин хала дин ца хилар девза вайна, хина меттана латтанца тайаммум дан мегаш хиларх.\n- Некъахь воьдуш хилча а жамаIатца ламаз дар дика хIума хилар девза вайна хIокху хьадисера.\n- Диканиг де олуш хилча йа вониг ма де олуш хилча кIеда-мерза хила везар а гойту вайна хIокху хьадисо. Къаьсттина чIогIа чIагIло иза нагахь санна оцу хилла долчу хIуманан цхьа нийса агIо хила йиш йолуш хьал делахь, йа цхьа бехказло хила йиш йолуш хьал делахь, масала цахаар санна.


Исламан Нур - Свет Ислама - 243-гIа дакъа\nАллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салават дилларан дозалла\n«Боккъалаъ, АллахI а, Цуьнан малекаш а пайхамарна салават дуьллуш ду. ХIай, иман диллинарш! Салават дилла, (кест-кеста) маршо а еха» («ал-Ахьзаб», 56).\n1397. IабдуллахI бин Iамр бин ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезира шена аьлла: «Суна (цкъа) салават диллиначунна - и бахьанехь АллахIа итт салават дуьллур ду» (Муслим: 384).\n1398. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къематдийнахь (массо) адамал суна гергаха хир ву - суна салават дукха дуьллуш хилларг» (хIара хьадис Тирмизис далийна: 484. Цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n1399. Авс бин Авса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, шун денойх уггаре а дезаниг - пIерасканан де ду. Ткъа оцу дийнахь кест-кеста салаваташ дахка суна, хIунда аьлча, боккъалаъ, аша дехкина салаваташ хьалха ухьуш (гойтуш) хир ду суна». (Наха) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Хьуна хьалха муха ухьур ду тхан салаваташ - оцале хьо вахкавелла хир волуш хилча?». (Оцуна жоп луш пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Боккъалаъ, доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIа лаьттана хьарам дина пайхамарийн догIмаш» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца даладо Абу Дауда: 1047).\n1400. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийсаз хуьлда – ша волучохь со хьахийча, суна салават ца диллина волу стаг!» (ХIара хьадис Тирмизис далийна: 3539. Цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n1401. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сан кошах дазден меттиг ма е. Суна салават дилла, хIунда аьлча шун салават суна тIекхочуш ду шу хиллачу муьлххачу а меттера» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца Абу Дауда дийцина: 2042).\n1402. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Милла велахь а, (со веллачул тIаьхьа) соьга салам делларг - билггал, АллахIа сан са юхадерзор долуш ма ду суна (чу), (цо делла) салам соьга схьаэцийта» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца даладо Абу Дауда: 2041).\n1403. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «БIаьрмециг (адам) ду-кха - ша волучохь со хьахийча, суна салават ца дуьллуш дерг» (хIара хьадис Тирмизис далийна: 3540. Цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n1404. Фадалат бин Iубайда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хезна, цхьана стага ша ламаз дечу хенахь АллахIе доIанаш деш - (доIа дан волавалле хьалха) Сийлахь-Веза АллахI хастийна а воцуш, пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салават диллина а доцуш. Ткъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Оцу (стага) сихо йина!». Цул тIаьахьа и (стаг) шена тIе а кхайкхина, элира цо (я кхечу цхьаьнга): «Муьлхха а шух цхьанна АллахIе доIа дан лиъча - шен Сийлахьчу Далла хастам барна тIера дIадоладойла цо и. Цул тIаьхьа пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салават а диллий, тIаккха шена луъург деха» (хIара хьадис Абу Дауда: 1481, Тирмизис: 3475 далийна. Тирмизис аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n1405. Абу Мухьаммад КаIб бин Iужрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхо долучу чуваьлча, оха хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Хьоьга салам муха дала деза хIинцале а хиънера тхуна, ткъа хьуна салават муха дилла деза оха дийцахьа?». (Оцу хьокъехь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Ала: «Я, АллахI! Мухьаммадах а, цуьнан доьзалах а къинхетам бе Ахьа - Айхьа ИбрахIиман доьзалах къихетам баре терра. Хастам бан хьакъ верг, Сийлахьниг ву Хьо! Я, АллахI! Мухьаммадана а, цуьнан доьзална а беркат де Ахьа - Айхьа ИбрахIиман доьзална беркат даре терра. Хастаме, Сийлахь ву Хьо! («АллахIумма солли Iала Мухьаммадин ва Iала али Мухьаммадин, кама соллайта Iала али ИбрахIима, иннака Хьамидун, Мажид, ва барик Iала Мухьаммадин ва Iала али Мухьаммадин кама соллайта Iала али ИбрахIима, иннака Хьамидун Мажид)» (Бухари: 4797, Муслим: 406).\n1406. Ибн МасIуд ал-Бадрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) веанера тхо долучу, тхо СаIд бин Iубада (АллахI реза хуьлда цунна) волучохь хевшина Iаш долуш. Башир бин СаIдас хаьттира цуьнга: «Сийлахь-Везачу АллахIа хьуна салават дилла аьлла омра дина тхоьга, хIай, АллахIан элча! Ткъа муха дилла деза оха хьуна салават?». (Цул тIаьхьа) АллахIан элча, (сел веха) вист ца хуьлуш, соцунгIа хилира, хаттанза хилла делара-кха цо и цуьнга (аьлла, тхуна дагахьбаллам а буьсуш). Ткъа цул тIаьхьа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «(Иштта) ала аша: «Я, АллахI! Мухьаммадах а, цуьнан доьзалах а къинхетам бе Ахьа - Айхьа ИбрахIиман доьзалах къихетам баре терра. Мухьаммадана а, цуьнан доьзална а беркат де Ахьа - Айхьа ИбрахIиман доьзална беркат даре терра. Боккъалаъ, хастам бан хьакъ верг, Сийлахьниг ву Хьо!» («АллахIумма солли Iала Мухьаммадин ва Iала али Мухьаммадин, кама соллайта Iала али ИбрахIима, ва барик Iала Мухьаммадин ва Iала али Мухьаммадин кама соллайта Iала али ИбрахIима, иннака Хьамидун Мажид»). Салам (даларах дерг аьлча - цуьнах дерг) шуна хIинцале а хууш ду» (Муслим: 405).\n1407. Абу Хьумайд ас-СаIидис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа наха) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Хьуна салават муха дилла оха?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп делира: «Ала: «Я, АллахI! Къинхетам бе Ахьа Мухьаммадах а, цуьнан зударех а, цуьнан тIаьхьенах а - Айхьа ИбрахIиман доьзалах къихетам баре терра. Беркат де Ахьа Мухьаммадана а, цуьнан зударшна а, цуьнан тIаьхьенна а - Айхьа ИбрахIиман доьзална беркат даре терра. Боккъалаъ, хастам бан хьакъ верг, Сийлахьниг ву Хьо!» («АллахIумма соли Iала Мухьаммадин, ва Iала азважихIи, ва зурриййатихIи, кама соллайта Iала али ИберахIима, ва барик Iала Мухьаммадин, ва Iала азважихIи, ва зуррийййатихIи, кама баракта Iала ИбрахIима, иннака хьамидун Мажид») (Бухари: 3369, Муслим: 407).


Машенийн пхьар вен гIортарна лаьцна Венера нохчо\n44 шо долу стаг лацаран бахьана даханчу кIиранахь Венерчу машенаш тояран цхьана кхерчахь даьлла дов ду. Полицино бинчу хаамца, Австрин коьртачу шахьаран Майдлинг кIоштахь шен машен тояйта дIаелла хилла нохчочо. Юха иза дIайига веана хилла иза сарахь, тоярхо балхара дIавоьдучу хенахь. Ша болх бина ваьлла, кхана вола аьлла хилла машенийн пхьеро, тIаккха цу шинна дов даьлла.\nКIоршаме дIасаалар хиллачул тIаьхьа 44 шо долчу нохчочо пхьерана урс а диттина, къайлаваьлла. Лазийнарг сихха лоьрийн цIийне а кхачийна, цунна операци яр бахьана долуш иза дийна висина, ткъа талорхо Венерчу полисхоша масех дийнахь лехначул тIаьхьа еаридийнахь лаьцна. Шен Флоридсдорферчу петарахь карийна иза Iедалхошна.\nЦигга чохь карийна царна пхьерана чевнаш йина долу урс. Полицин векало Кайблингер Томасо журналисташка бинчу хаамца, иза бехке веш ву пхьар вен гIортарна. Талорхо лаца кадаьлла, иза хьалхехь дуьйна цу пхьарла шен машен тоян воьдуш а, пхьерана вевзаш а хилла хиларна, бохуш дийцира полицин векало.


Обновлено 20.03.2019 10:00 Автор: Administrator 20.03.2019 09:59\nБешин чаккхе йоцу хаттарш.\n– Беши, вало, вайн гомаш МӀалов цӀа йогӀий а хьожуш, эвлайисте волу вайшиъ, – элира, шена дукхавезаш волчу кӀентан кӀанте дедас. Ченала керчийна чайтаӀ санна, сарралц ловзуш лелла, модех вуьзна волу кӀант, хазахеташ, цӀалга а лелхаш, юххе хӀоьттира.\n– Воккха-Дада, ахь со вайн МӀаловна тӀе хоуьйтур вуй?\n– Дера ву, барзах схьадаьлла кӀеза ду сан кӀант – аьлла, хастийра Беши воккхачу стага, – стенна а тӀехаа а ваьхьаш, майра кӀант хила везаш ма ву хьох.\nБеши, дукхавезаш, юххе ийзавора дедас. Амма цуьнан чаккхе йоцчу хаттарша кӀадвора иза. Гуттар дала жоп ца хуьлура я хилча а, и кхетош, ша муха ала деза а ца хууш, вуьсура.\nМалхбуза-хан яра. Кхаш тӀера цӀа оьхуш нах гора. ДӀаховжа тӀаьхьайисина къийгаш хезара стиглахь екаш. БӀаьстенан юьххьехь хьаьжна малх, дийнахь къегий, дог хьастахь а, латта башха дохда ца кхуьура. Ӏаьнан дӀаялаза йолу шело хаалора.\nЛаьмнийн регӀа тӀехьа дӀалечкъаш санна, меллаша гучураболучу малхе а хьаьжна, Бешис хаьттира:\n– Воккха-Дада, и дӀо малх, регӀал тӀехьа баьлча, стенга боьду?\n– Малх ма бац и гучураболург, вайн дуьне ду малхана гонаха хьийзаш, шарахь цхьа го а боккхуш. Цундела вайна малх къайлаболуш санна хета.\n– Малх дӀабуьзча, буьйса муха йогӀу тӀаккха?\n– Дера йогӀу, аш шаьш ловзучу хенахь мийра тоьхна, хьийзаш йоьду буьрка санна, ша-шена гонаха а хьийзаш дуьнено малхана готуьйсу дела. Иштта, цо малхана букъ тоьхча хӀуттуш долу ӀиндагӀ, вайна йогӀуш йолу буьйса ю-кх. Вайн дуьнено ткъе деа сохьтехь ша-шена гонаха боккхуш бу цхьа го.\n– И малх дуьненна генахь буй, Воккха Дада?\n– ЭхӀ, хӀинца хьо кхетош, и муха ала-те ас? – ойла йора дедас.\n– Ӏилманчаша дийцарехь, юккъерачу барамехь цхьа бӀе а ахбӀе миллион чаккхарма генахь бу. И мел ду хаьий хьуна, сан жима «ишколан дешархо»? – элира, вела а луш, дедас. Юха, лаьттах гӀаж хьокхуш, яздо: хӀокхунна (Ӏ50) тӀехьа ялх ноль йиллича, хуьлу-кх иза. Кхетий хьо?\n– Ца кхета.\n– Кхетар ву, ишколехь ахь дика дешахь. Сарралц ловзуш ца лелаш, цӀахь Ӏамо елла урокаш а Ӏамош, хьехархочо аьлларг деш хилахь. «Дешар – серло, цадешар – бода» – олуш хезний хьуна?\n– Хезна. Тхан ишколан пена тӀехь даккхий элпашца яздина ду-кха иза.\n– ХӀай-хӀай, бакъ боху, сан кӀант-м, хьаха, ву кхеташ!\nИштта, хӀара шиъ эвлайисте ваьлча, бежа дуьхьал баьхкина кхин а нах бара: гӀаш, вилспеташца а, кӀеззиг белахь а, машенца веанарг вара. Говрахь, юххе а хӀоьттина вогӀура бежӀу, могӀабинна богӀура бажа, чан а гӀаттийна. Бежах къаьхкина гучуйовлу сагалматаш лоьцуш, гонаха хьийзаш алкханчаш а яра.\nЮьрта кхаьчначу бежнийн Ӏехар мелла а совделира, шай-шайн эсий тӀекхойкхуш, болар а чехко делира. Воккхачу стеган хьайбанаш гучудовлуш дацара. Цо тӀаккха: «МӀалов, МӀалов, МӀоъ», – олуш, кхайкхира гомаше. Воккхачу стага а, цуьнан МӀаловс а, хьалха гинчо маршалла хоттуш санна, олуш дара и «МӀоъ». Цхьана коьллашна тӀехьара ден аз хезча, лаккха корта хьала а айбина, «МӀоъ», «мӀо-о-оъ» аьлла, тӀееана, воккхачу стагах хьекхалора гомаш.\n– Хьо мичхьахула лелаш ю? Дада ца гуш Ӏа хьо? – бохуш, гӀаж а хьоькхуш, хьоьстура МӀалов воккхачу стага.\n– «МӀоъ, мӀо-о-оъ» – бохуш, корта раз а бохуш, лаг дахдой, ша хьоьстуьйтура гомашо. ТӀаккха, кхунна тӀе а гуллой, шен-шена гӀаж хьакхийта лууш, юххе гӀертара дуьхьарг, бугӀа-кӀорни а.\n– Схьайола, схьайола, хьо а ма ю дадин дуьхьарг! Схьайола хьо а, дадин бугӀалг! – хьох а ма ю йоккха бугӀа хила езаш.\n– ХӀахӀ, хӀинца тоьур ду, яло цӀа, божли чохь а хьоьстур ю шу! – олий, дада дӀаволало. Кхин чехо а ца оьшуш, нана-гомаш хьалха а йолуш, важа хьайбанаш цунна тӀаьхьа а хӀуьттий, цӀехьа буьйлало уьш.\n– Воккха Дада, МӀаловна со тӀехаавехьа.\n– Схьавалол, гӀо а деш, тӀе а хаавой, охьа ма кхеталахь, хьожуш хилалахь – олий, кара гӀаж ло воккхачу стага.\n– Воккха Дада, хӀара дӀаядарна кхоьру со.\n– Ма кхера, суна юххера а яьлла йодур яц МӀалов. Ядахь ас схьалоцур ву хьо.\n– ХӀара гомашаш муьлхачу махкара ю, Воккха Дада?\n– Дера ю Индера. Инди юьйцу хезний хьуна?\n– Дера хезна! «Бродяга», «Зита и Гита» кинош ю-кх индийски, со Хедица а, бабица а хьежна.\nИштта кӀанта жоп делча, хазлой, велало воккха стаг.\n– Ю дера, ю дера цу Индехь яьхна ю-кх и кинош а.\n– Уьш хи чу йийшина хӀунда Ӏа Вокка Дада?\n– Шу, бераш, хӀунда Ӏа, малх бохбелча, хи чохь луьйчуш?! Шуна санна, гӀушлакхе кхаьчна малх бохбелча, шайн догӀмаш шелда лаьа-кх царна а. Хи чохь са а дукълой, царна тӀелетта веччалгаш охьаоьгу, тӀехьахаеллачу нитӀало дегӀ малхехь шийла а латтадо.\n– Цундела хуьлу уьш, хоттах а юзий, ежаш?\n– Хуьлу дера!\n– Воккха Дада, суна гомашан шура вайн аьттан шурел а дукха ма еза.\n– Бехк а бац езарх, гомашан шура аьттан шурел шозза хьена хуьлу, цундела тӀо алсам болу цунах. Ӏай аьтто ца юуш йисина хьаьрдаш юу гомашо, эрз а дукхабеза цунна.\n– Вайн бежнаша царачул шело дика хӀунда лов?\n– Дера лов, бежнаш дукха ширачу заманахь дуьйна вайн Кавказехь а, Европехь а даьхна дела. Акха сту, тӀаьххьарниг, вуьрхӀитталгӀачу бӀешарахь Европехь бийна, боху, адамаша. Говраш а яра, ма боху, ши-кхо бӀешо хьалха пана аренашца ежаш гуш. Вайн махкахь-м дукха хӀуманаш хиллий хьалха заманахь: сеш, цӀоькъалоьмаш, буланаш, гӀургӀезаш, гӀарагӀулеш а. Уьш хӀинца наггахь бен ца хаало. Адамаша, ца кхеташ, церан цкъа а хӀу довр дац моьттуш, царах цхьаерш хӀаллакйина-кх. ХӀинца шун чкъуоро ларйийр яцар-те уьш. Цкъа хьалха, халла дийна йисинарш яйар сацо дезар-кх. Нохчийчоь-м цхьаъ бен яц, цуьнан доладан цхьа-м вогӀур вац, вай ца дахь. Хьо жима ву, хьо хӀинца а кхета ма-везза кхетар вац цунах.\n– Со-м кхета хьуна, Воккха Дада. Ас сайн доттагӀчуьнга ширдолаг ца лелаяйтира, олхазарш, пхьидаш яйича, къа хуьлу аьлла. Ахь иштта ца элира соьга, Воккха Дада?\nКӀанта иштта жоп делча, цецваьлла, цуьнга а хьаьжна:\n– Элира, хьанора! Хьо-м кхеташ хилла, дадин берзан кӀеза ду и – аьлла, хьаьстира кӀант.\n– Воккха-Дада, барзах схьаяьлла хӀума юй, тӀаккха?\n– Вай, ю дера! ДӀо вайн бежаӀуьнан Барза ду-кх барзах схьадаьлла. Ахь хьайца дӀадижош кхобуш долу «Пипи» а ду хьуна вайн эрзашца а, хьаннашца а дехачу акха цицигах схьадаьлла.\nИштта, Бешин хаттарш чекх ца довлуш, хабаре ваьлла хӀара шиъ даьхница сихха цӀа кхечира. Кхарна дуьхьал кӀетӀа яьлла баба а яра. ЦӀенна юххе кхочуш, шен кӀорни Ӏоьхуш хезча, мӀо-о-оъ аьлла, цунна тӀекхача дӀаеддачу МӀаловна тӀехиъна волу Беши, ши ког ирх а болуш, охьавужуш, воккхачу стага, катоьхна, халла схьалецира, ша а халла ирахь а вуьсуш.\nКхераеллачу бабин, ши бӀаьрг а къаьрзина, гӀовгӀа яьллера:\n– Вай, устазаш…, вай, елла яла со дела-Ӏ… бохуш, тӀе ма-кхоччура, шен карара сара кӀентан настарх туьйхира бабас,\n– ас вуьйр ма ву хьо, со тӀекхачийта ахь хьайна! – аьлла. Гомашна тӀехаа хӀума ю хьо, кхорбӀеллигал бен воцу!\n– Баба, Баба-а, гомаш хохкуш мел хаза дара хаьий хьуна? – бохуш, дӀауьдура кӀант.\n– Хьажахьа! – къарвалар и ду-кх, – бохуш, гӀаж лестайора Бабас.\nВоккха Дада воьлура:\n– Ӏадвитахьа, Ӏадвитахьа кӀант, цхьацца хӀума а лелош, стаг хила везаш ма ву цунах!\n– Къанвелла, иэсах телхина хьо а, хьекъал доцу и кӀант а – цхьатерра ву шуьшиъ, – бохуш, гӀаддайна, елаелира Баба.\n– ДӀа керта вала! Седа ю сахьийзаш, хьо стенга вахана бохуш цӀийзаш, амал а дайина, Ӏаш, – элира бабас.\n– Ю тов? Дадин йоӀ цӀа еана? Схьагайтал, схьагайтал! – йоккха хиллий Седа?\n– Воккха Дада, – олуш, тӀейоду Седа.\n– Ядалахь! Ядалахь! Э-э, дукха яха хьо. Дадин йоӀ яц иза?! – олий, мара а юллий, хьала а ойбий, – оццул йоккха хилла хьо? – бохуш, хьоьстура ненан дас\n– Воккха Дада, Воккха Дада, суна эшар лакха а ма хаьа.\n– Ва-а, и хӀун ду ахь дуьйцург? ДӀалакхал цкъа хьайн керла эшар!\nШа дечух йоккха а еш, ненан дега а хьоьжуш, дӀалокху Седас шен йиш:\nСтиглахь седарчий ду,\nЦарна юкъахь цхьа седа бу.\nИза бу массарал хаза,\nЦуьнан цӀе ю «Седа».\n– ХӀай-хӀайт! Гора тоделла гӀуллакхаш яӀ-кх! И-м, Седа, айхьа-хьайна локхуш йиш ма ю, – бохуш, буьйлура воккха стаг, баба а.\nБуьйсанна Бешин луларчу накъосташа Бауддис, Мусас олу:\n– Вай, лаьхьанах тарьеш, чилланан пазат чу ча а доьллина, такхо еза. Мел чӀогӀа кхерало хаьий шуна цунах нах! – элира Мусас. Беши хьо вогӀий?\n– Дера вогӀу!\nСаламугӀар болчу агӀор, некъал дехьа, «лаьхьа» а биллина, сехьа, Дадера тӀехьа, кевна кӀелхула, тӀийриг яьккхина, дӀатийра бераш.\n– ГӀовгӀа ма елаш, цхьаъ вогӀуш ву шуна.\n– Мила ву?\n– Ца хьаьа, цхьа стаг ву.\n– Муса, озае, озае меллаша, тӀекхочуш ву хьуна!\nШена хьалха «лаьхьа» нисбелча, кхоссалой, цхьа-ши метр тӀехула оьккху вогӀург. Бераша хала сатуху, дела ца луш. Дехьо а дӀаводий, шина а куьйгахь кибарчигаш а йолуш юхавогӀу, шеца кхин цхьаъ а волуш. Цуьнан озах берашна вевзира «Бокс» секци лелош волу Вадуд.\n– ХӀокху меттехь бар-кх иза, мел боккха бара хаьий хьуна?! – бохуш, дуьйцура Вадуда. Мел боца а ши метр бара иза. (Пазат-м ма яцара метр а).\nЮххерачо, ша а ларлуш, бохура:\n– Хьожуш хилалахь, катухий а ца хаьа хьуна цо.\n– Катохале-м, ас хӀара кибарчиг тоьхна, тӀекӀелъоьккхуьйтур бара иза.\n– ДӀо бу хьуна!!! – ТӀетоха!!!\nВадуда кибарчигаш тӀетухий, боь «текхарг». Дикка хьаьвсича, шаьш бийна «текхарг» пазат юй хаьа царна…\nТебна Ӏаш волу Муса, «хи-хиъ» олий, велало. ТӀаккха тебна Ӏаш долу бераш, хала садетташ долу, дийлало. Вадуд хиллачух дикка кхетта валале, лула керташкахула довдий, къайладовлу уьш.\n– Цкъа сабар де аш, «шпана», ас хоуьйтур ду шуна, со тӀекхачахь! – бохуш, тӀаьхьа буй лестабора Вадуда.\nИ дӀавахча, бераш гӀаддахана дуьйлура:\n– Баудди, гирий хьуна и дӀакхоссалуш? – гай а лаьцна, вуьйлура Муса.\n– Дера гира! Ши кибарчиг ма сиха а карийра цунна! – бохуш, лаьттах керчаш, воьлура Баудди. И тхан да волчу сакъера а вогӀуш, вайн гергара ма ву, цӀахь хаахь, могуьйтур дац суна, цхьангге а ма дийцалаш.\n– Довла, сиха лела, цхьа-ши зуда ю йогӀуш! – элира, сихонца хьалаиккхинчу Мусас. Беши, пазат охьайилла шен метте.\n– Уьш тӀекхочуш ма лаьтта, кхуьур дуй-те?!\n– Кхуьур ду, чехкка охьайилла!\nНекъал дехьа пазат охьа а кхоьссина, бераш ӀапашагӀеран гӀопана кӀелдӀахула тӀийриг схьаозийна бовлушшехь, ши зуда тӀекхечира.\n– Муса! Озае, озае чехка! – аьлла, схьаозийна «лаьхьа» шина зудчунна когех а хьакхалуш, нийсса кӀела нисъелира. Цхьаъ, йоккханиг, «пах» аьлла дог а малделла, охьаяхара, важа некъан бохалла дӀаедира, мохь а хьоькхуш:\n– Вай! Орца дала…, орца дала!!! ЯйаагӀеран кертара ара а баьлла, ӀапашагӀеран керта баха шуна!!!\nЮьхьанца доьлуш Ӏаш долу бераш, кхераделла, девдда цхьанхьа левчкъина, дӀатебира. Амма Ӏуьйранна, мухха делахь а, гучудевлира. Важа ши зуда – лулара Забаъ а, цуьнан йоӀ Зараъ а хиллера.\nТӀегулбеллачу зударша Зараъ халла меттаялийра:\n– Вай, и лаьхьа бацара, хӀай! – харцахьа лелаш, бераша дӀаозийна пазат яра! Вай, елла ма яла хьо, ахь хӀун до, оццул холчу йолуш?! – бохуш, гонаха хьийзара зударий.\nБешина нанас дов дира, жимма бишка а тухуш, «кхин дийр дац» аьлча а ца вуьтуш.\n– И еллехь, хӀун дан воллур хьо, Ӏовдал? – бохуш, Забаина хьалха чӀогӀа юьхьӀаьржахӀоьттинера нана.\nВоккха Дадас, ша а берашна оьгӀазваханехь а, зударшка элира:\n– Дукха чуьра ма довла шу а! Божабераш харцахьа хуьлуш хуьлу. Кхетош ала. Ишттаниг кхин ма де ала. Нагахь дахь, могуьйтур доций хаийта. Схьа чу кхайкхал иза!\nНеӀаре дӀахӀоьттира кӀант. Шаьш динарг нийса хӀума доций хууш, корта а оллийна Ӏара.\n– Дикка ладогӀал, кӀант, соьга, аш динарг къонахчуьнгахь товш хӀума дац.\nБуьйсанна таба а тебна, некъа маьрша богӀу зударий кхерабар, нахана дуьйцу хезча а, эхь долуш хӀума ду.\n– Къонах хила лаьий хьуна?\n– Лаьа, – аьлла, меллаша жоп делира кӀанта.\n– Зударшца а, мехкаршца а къуьйсучух, декъазнаш а, шел гӀийланаш а хьийзочух цкъа а къонах хир вац. Къонах, церан гӀо лоцуш, церан доладеш, хила веза. Кхийтин хьо?!\n– Кхийти, – олуш, корта ластийра Бешис. Юха цӀаьххьана самаваьлча санна, дедега а хьаьжна:\n– Воккха Дада, со берашца нехан бешара стоьмаш лечкъо а ца вахара хьуна!\n– ХӀай-хӀай! Мегар дац! Къола дан а мегар дац, и хьарам хӀума ду, цунах ийман-беркат а хир дац. Вай дайшкахь а ца лелла цкъа а, цхьа а къола деш…\nБӀаьсте яьллера. Ӏаламан уггаре хаза, самукъане хан ю иза. Массо а хӀума самайолу, гӀа-патарш деллало. Бес-бесара зазадаьккхина стоьмийн дитташ, хаза кечдина дӀахӀоттийначу нускалх тарло. Чохь са мел долу хӀума, дуьненах ца Ӏебаш, шен ирсах йоккха юьйш санна, хета. Олхазарш шайн махка юхадоьрзу. Царна бенаш дан а, бешахь дитташ кхада а, гонаш ахка а, бӀаьстенца хьаьжначу бовхачу малхехь дог догӀу, дегӀ а дайло.\nВоккхачу стагана, шен МӀалов санна, массо а садолу хӀума а дукхаезара. Шена а хууш, зингатна а зен дийр дацара цо. Чохь садолуш санна, стоьмийн дитташ а хьоьстура цо, цаьрца къамел а деш.\nХерх, жӀов лелош, аннаш хедош пхьоладеш волчу дедена тӀехӀутту кӀентан кӀант:\n– Воккха-Дада, хьо хӀун деш ву?\n– Дера ву, сан кӀант, олхазаршна бенаш деш. Схьавоьл, суна гӀо а деш, юххехь сацал.\n– Ас дитташна тӀе уьш дӀакхазош, хьуна гӀо дийр ду.\n– ХӀай-хӀай, дадин кӀант-м ю хирйолу хӀума.\n– Воккха Дада, и бенаш царна шайна дан ца хаьа?\n– Хаьа, ВаллахӀи, дукха хаа-хууш-м, шена меттигаш хилча-м. Вай, адамаша, массо а меттиг аьхна, хьаькхна, дуьне гатдина-кх царна. Ур-атталла, тхевнаш чохь бенаш дан-м ца дуьту, шифаршна кӀел тӀелхигаш теӀош. Бошмийн, хьаннийн а йиш ма яц уьш доцуш, зуламе сагалматаш хӀаллак ма йо цара.\n– Лаьхьарчий-м ма дац пайденна, царах адамаш кхера ма кхоьру, – элира кӀанта корта охьа а таӀош.\nВоккхачу стага, вела а къежаш:\n– Хьан боху иза? Дера ду-кх, и олхазарш санна, пайде-м. Ӏаламехь эрна кхоьллина хӀумма а яц, цхьа зӀе санна, вовшахйоьзна ю Дала мел кхоьллина хӀума. Цхьацца туьйранаш тӀе а кхуллуш, цу лаьхьарчийн хӀу дойуш лаьтта-кх кху дуьненна чуьра.\n– Воккха Дада, вайн уьйтӀара бена чохь Ӏийна, вайн хаьшталг цӀа догӀур дуй?\n– Дера догӀур ду-кх, чӀегӀардигаш санна, ша бинчу бена чу, новкъахь дала ца лахь-м. Адамашна санна, шайн мохк беза-кх царна а.\n– Цундела лоькху цара, бӀаьстенан юьххьехь вайн антенна тӀе а, дитта буьххье а ховший, эшарш?\nВоккха стаг, кӀантана коьртах куьг а хьокхуш, велало.\n– Дера локху. Цундела а локху, шен нускал лоьхуш, цунна ша цӀа кхаьчний а, мичхьа ду а хоуьйтуш, и тӀекхойкхуш а, ма лоькху. Гиний хьуна ловзаршкахь кегийраш, хаза кечлой, хелхабуьйлуш, эшарш лоькхуш а?\n– Хьуна хаьий хелхавала?\n– ХӀа-хӀа, валал дадина цкъа хелха! Шен карара хьостам, жӀов охьа а юьллуш, куьйгаш тоха волало деда. Дак-дак-дакка-дарга, хӀорс-тоъ, хӀа-хӀа!... КӀант, ши куьг ойбуш, гуотоссуш, «асса!» олий, хелхаволу. Чан ойбуш бохь бугӀий, лаьттах гола а тухуш, воккха дадас ши хьажо пӀелгаш хьала а хьажабой «бӀов» – олуш, чекхдоккху хелхар. Деда, кӀант мара а вуллуш, гӀадвахана, велало.\n– Де ма ека хьан, дадин кӀант! Хьуна, воккхахилча, уггаре а хазаниг нускал далор ду-кх дадас!\nБабас мохь туху:\n– ХӀей, шуьшиъ жинашца тайна-м вац?! Аш хӀун до? Нах кхардош, гӀовгӀа эккхийтина воллу шушиъ!\n– Оха лелочух тхойшиъ бен кхетар вац, – бохуш, воьлура воккха стаг.\n– Воккха-Дада, оха дехьара урамера, зуда йоцуш волчу ЦӀоккина локхуш эшар ма ю.\n– Вайъ, ю тов, дӀалакхал муха ю хьовсий вай!\nЦкъа а цӀера ваьллий хьо?\nЦӀийнан маьӀиг йоьхний хьан?\nЦкъа а зуда еддий хьан?\nЗудчунна тӀаьхьа веддий хьо?\nВехха вуьйлура воккха стаг, и хазлой. Вай, аш и лекхча, ЦӀоккас хӀун дира тӀаккха? – воьлучура ца сацалора деда.\n– Тхуна тӀаьхьа-м ца ведира иза. Вела а воьлуш: «Цкъа со тӀекхачийта аш!» – аьлла, пӀелг ластийра-кх.\n– Мегар дац, мегар дац, – воьлучура саца а соцуш, бохура дедас. И воккха ву шул а, воккханиг лара веза. Воккхачунна тамехь йоцу забарш ян а ца еза. Стеган бакъйоцу цӀе яккхар а ду къилахь.\nМегар дац! Кхийтин хьо?\n– ХӀаъ, кхийти.\n– ХӀинца, ламазан хан хуьлуш ю, со чувоьду, хьо паргӀат хила. Урокаш йиний ахь?\n– Дешарна ледарло ма елахь, дешна воцу стаг кхетар вац дуьненах, дешна хилча а кхета хала хӀума ю хӀара дуьне.\nШен суьйре еш Ӏаш, бабас олу цӀийнадега:\n– Вай, и кӀант жиманиг ву бохуш, дукха хӀума магийна, качвина моьттуш ю со.\n– И моьттуш-м со а ву. И дукха цӀуьзий-те бохуш, воккха хуьлу-уш Ӏемар вац-те бохуш Ӏа-кх.\n– Воккас, гӀеххьа цхьа тӀара а тухуш, човхийра и, со юкъа а ца гӀерташ ӀадӀийра, жимма кхетар вацар-те аьлла.\n– ХӀа-хӀа, армера цӀавеанчун собар ца тоьи?! Ас, дукха чуьрадовлий, ма чехаве ца аьлла шуьга?!\n– Оцу шен йишица, тӀассаш къуьйсуш гӀад-амал дайина-кх цо.\n– Ӏумара хӀун бохура тӀаккха?\n– Воккас, цуьнан цӀийзар, велхар кӀорда а дина, тӀара а тоьхна: «Цкъа а стаг хир вац хьох! Суна хьо кхин воьлхуш ма хазийталахь! ХӀара хӀун ду суна, йоӀаца тӀассаш къуьйсуш, вай-вий, вай-вий. Сан доттагӀчун жимахволу ваша, и цӀа вогӀуш дуьхьал а волий: «Мохьмад, со тахана велха а ца вилхира хьуна» – бохуш Ӏа, ткъа хьо хӀун лелош ю, пис хьо ма-ярра йолу!» – элир-кх.\nЖимма ойлаеш Ӏийна, воккхачу стага чукхойкхуьйту Беши.\n– Схьавоьл цкъа Воккха Дадина юххе чӀепӀалгаш даа. Доттал тхойшинна шура тоьхна чай. Дийцал, Беши, тахана стенах левзира шу?\nОллавелла, эхь хеташ, кхоьлина вара кӀант, дагахь цхьаъ долуш, цхьаъ ала лууш санна, корта хьала а ца ойбуш, жоп делира:\n– ТӀамех ловзуш дар-кха.\n– Дара… тӀамех ловзуш! – элира бабас, массо котам, эса а къахкийна, сан бешара хаьснаш хьоьшуш, харцхьалелаш дар-кх! Суна шу кхин бешахь ловзуш гахьар-кх!\n– Собардел, собардел цкъа! – элира дедас, кӀанте а хьожуш; дехьа агӀор, сехьа агӀор а болчеран цӀераш хӀун яра шун?\n– «ГӀазкхий» а, тхо «боевикаш» а дар-кх.\n– Дара? Тола муьлхарш туьйлира?\n– Тхо туьйлира-кх. Уьш къарцалор-кх, шаьш тоьлла бохуш.\nВоккха стаг цхьа гӀайгӀане велакъежира.\n– Хьажахьа, хӀокху тӀаьххьара хиллачу тӀемаша бераша тоьхку цӀераш а хийцина-кх. Тхо кегий долуш, красныйнаш, белыйнаш олий, декъалора. Тхол тӀаьхьа долу чкъор, фашисташ, советскийнаш хуьлура. Сибрехара цӀадирзинчул тӀаьхьа индейцаш, бледнолицыйнаш олура. Маржа тӀемаш яӀ-кх, ма вайна ца оьшуш коча баьхкина баланаш бу-кха шу!\n– Воккха Дада, – элира Бешис, цӀаьххьана вистхилла, деден ойланаш а йохош, – со кхин цкъа а воьлхур вац!\n– Меллаша елаелира Хеда.\n– Вий, бабина виса хьо, хӀинца оха ма садоӀар ду… – къежира баба.\n– Аш собардел цкъа! И муха элира ахь?\n– Со кхин цкъа а воьлхур вац боху-кх, Воккха Дада. Къонах воьлхуш ма ца хуьлу.\n– ХӀай-хӀай, сан Беши-м, хьаха ю, хирйолуш хӀума! Барзах схьадаьлла кӀеза ду иза! – элира дедас, кӀантана белшах куьг тухуш, воккхаверца. Ма велхалахь, къонах, мел боккха буохам тӀебарах, велха а ца веза, мел доккха дика тӀе-дарах, ирхлоьлхуш цӀогӀаневоьлуш хила а ца веза. Вайн дайша олуш хилла: «Къонах дика а, вон а цхьатерра ловш хила веза». СагӀа доьхуш, нехан рицкъанах хьоьгуш хила а ца веза нохчо. Вайн заманахь юкъ-кара ган-м го уьш, гӀаддайна хир ду-кх церан, кхин вист ца хуьлуш, дӀасецира воккха стаг, корта жимма охьа а таӀош.\n– Воккха Дада, ас тӀассаш Хедина дӀаделла, кхин дуккха а керланаш лахьор ду.\n– Машшалла, хӀинца кӀант хуьлуш воллу-кх хӀокхунах! – Беши мара а вуллуш, дуьйцура бабас: Цхьа хаза назма ю олуш, къемат-дийнахь, барт хоттуш, вашас, шен къинойн мохь айба ца ло-кх аьлла, гӀо доьхур ду. Дас, нанас, вашас эр ду цуьнга: «Веза-м ма везара шена хьо, гӀо дан а ма лаьара хьуна, хӀара тхайн къинойн мохь ца айбалуш ду-кх тхо». Ткъа йишас, ойла а ца еш, вешин къинойн мохь, шечуьнца белшаш тӀе буьллур бу. Таккха, Жабраил малик Далла тӀехьодур ду, дехарца, иштта-иштта жоьжахате боьдучу новкъа даьлла йиша а, ваша а, уьш цига ма бахийтахьара аьлла. Дала, тӀаккха, шена дукхадезаш долчу Жабраил маликан дехар кхочуш а деш, уьш ший а ялсамане дохуьйту. Къемат-дийнахь вешина орцах ер ерг йиша бен яц. И оллушехь, баба бӀаьрхиш дӀадаха хӀоьттира. Воккха Дада а, кепа тоьхча санна, вист а ца хуьлуш Ӏара…\n– Вай халла цхьана тӀамах девллера, хӀинца а цхьа хӀума хила доллий-те, моьтту суна. Вайна чуетта йолаяр а лаа дац. Суьйренца чутохале цӀенойн ларми чу довла цӀахь хилалаш. Беши, даьккхина дечиг дуй цу чохь?\n– Хезий хьуна, йоккха стаг, бепиг, сискал-хӀума а кийчча хилийта, тӀом тӀом бу, хиндерг Дела воцчунна ца хаьа.\n– Воккха Дада, сийсара чутоьхначу ракеташа КулсумагӀеран тхов аьттера. Тхо хьовса ма даханера. Ас а, Болата а «осколкаш» лехьийра цигахь.\n– Хьайн гӀуллакх доцчухула ма лелалахь, бабас сара беттар бу хьуна!\n– Цигахь дуккха а нах бара гулбелла, – шениг дуьйцура Бешис.\n– Вайн бежнаш цӀадахказа а шолгӀа кӀира ду, – доккха са а доккхуш, дуьйцура воккхачу стага. Эвлайистехь «БТЭРаш» ю, бохура, лелаш. Сайн МӀаловх вала воллий-те, моьтту суна со. ТӀехьара ши гӀогӀ дӀа а хьуш, дайина бежнаш хуьлу, бохура, арахь Ӏоьхкуш.\n– Кхин яа хӀума йоцуш буьсийла уьш… – Ӏен а цаелла, сардам боьллира бабас.\n– Воккха Дада, со уьш цӀа дало ваха мегий? МӀаловна тӀе а хиъна вогӀур ма вара со.\n– Ас вуьйр ма вара хьо, оцу агӀор вахча! Даьхни, вайна доьгӀнехь, цӀа догӀур ду, вайна хӀумма а ца хилчхьана, – сихха элира бабас.\n– Бажа а баьржина лелаш бу, Ӏу воцуш. Уьш лардеш лелаш волу Бушта-\nмиска а, тоьпаш тоьхна, салташа хи чукхоьссина карийна, – Дала гечдойла цунна.\n– Бабин елхар иккхира: цхьана а хӀумана гуьнахь стаг вацар-кх и. И хьанна новкъа хилла-те?!\n– Хезий хьуна, йоккха стаг? Хьо хӀокху доьзалца лула юьрта яха еза. Вайн юрт дозанехь ю. Нагахь эскар чугӀортахь, берриге а гӀурт кхузара дӀаболалур бу. Со, лулахоша хӀун до а хьожуш, тӀаьхьа вогӀур ву.\n– Воккха Дада, ахь со хьайца вуьтур вуй?\n– Ахь кхузахь дан хӀума дац, бабагӀеран дола дан а ма веза стаг.\nГуьйре кӀаргьелла хан яра. Ӏаьржъелла, догӀанах охьаӀана кечъелла мархаш санна, сингаттаме тӀебазбелла хаалора тӀом а. Шен доьзалш муьлхачу агӀор бига беза ца хууш, боьхна хьийзара нах. Цхьаберш – ДегӀаста, вуьйш –ГӀалгӀайчу дехьабевллера, Европе дӀаоьхурш а бара. Воккхачу стагана цӀеравала ца лаьара. Карахь хӀума а доцуш, нехан шуьнехула лелачул, цӀахь валар а гӀолехьа хетара цунна. И бохуш йолу йоккха стаг а, резайоццушехь лула юьрта дӀахьажийра. Дела, хьо хӀара гуш ву-кх, ахь динчунна реза ду-кх тхо, инналильлахӀи, ва инналилайхӀи ражиӀун. Иштта, даьссачу цӀа чохь шен суьлхьа а хьовзош, пеша юххе дӀа а тевжина, гӀийла ойланаш еш Ӏара воккха стаг.\nЦӀаьххьана арахь «мӀоъ» олуш санна хетта, айавелира воккха стаг. ТӀаккха ша гомашца «маршалла» хоттуш олуш долу «мӀоъ» элира кхо, дуьхьал жоп лой хьожуш. Ден аз хезна:\n– МӀоъ, мӀо-о-оъ, – аьлла, ехха Ӏаьхира гомаш.\nТӀе хӀума кхолла кхуьуш-ца кхуьуш, араоьккху воккха стаг:\n– Э-э, дера я хьо могуш-маьрша дела-Ӏ, хьо мичара ели ас дог диллинчу хенахь? Хьажахьа, дисина бежнаш а далийна шеца.\n– МӀоъ…, – бохуш, хьекхалора гомаш.\n– МӀоъ, дера, дукха моӀа моӀаш-м. Схьайоьл цкъа, цхьажимма хьастийтал хьо, дада хьуна сахьийзаш ма вара, – бохуш, гӀаж хьоькхура воккхачу стага. Таккха бен тидам ца хилира цуьнан, гомашна тӀехиъна, къажа а къежна Ӏаш волчу Бешин.\n– Хьоъ…, хьо мичара вели?\n– Со бабех лечкъина, машен тӀера охьа а воьссина, хьоьца Ӏен схьавеъна-кх.\n– Хьий, гаур-яӀ, гаур! – аьлла, цкъа Беши човхо дагахь вола а велла, юха логе шад хӀоьттина, кӀентан кӀант мара а воьллина, вист ца хилалуш висира.\nШолгӀачу Ӏуьйранна эскар чугӀоьртира. Чуетта йолийначу яккхийчу тоьпийн лелхарш дара юьртан маьӀ-маьӀӀехь гуш, хезаш. Воккхачу стага, дехьо йоккхачу тоьпан хӀоъиккхича, охьа а теӀаш, халла йол тесира бежнашна. Йо АллахӀ! Шуна хӀун де-те ас? – бохуш, ойла йора кхуо шен даьхнин. Божлахь дитича, цхьана хӀоьо дайа тарло шу, арадаьхча, лазорна кхерам бу. Далла гуш ду-кх хьо...\n– Во хьанех! – олий, мохь туху лулахочо воккхачу стаге, вай иштта Ӏийна девр дуй те… Вертолет ду дехьа тӀехула хьийзаш, жӀаьлеша даарг, мохь бетташ. Вайна арадовла некъ битина боху шаьш шина сахьтана.\n– ХӀаъ, арадовла деза вай. ТӀом беш воцчо дан хӀума дац кхузахь. ТӀамца чувеана салти мера кӀел хьийзо кхераме ву.\nВоло, Беши, хӀара «бен» буьйхи вайн…, – элира воккхачу стага, гӀайгӀане вела а къежаш, бежнаш эвлайистехь дӀасалохкуш, лула юьрта доьлху вай цкъачунна.\n– Воккха Дада, ахь со гомаш тӀехь воуьйтур вуй?\n– Хьий, берзан кӀеза, шек вуй и! ТӀеетташ бомбанаш ца го хьуна!? Хьайн кара гӀаж а эций, тӀаьхьа хӀотта. Юххе хӀоъ божахь, сихха ор чу вижалахь.\nЭвлайисте кхаьчча, шу тӀехь севцира хӀорш. Охьахевшина Ӏаш, герз карахь, тӀемалой а бара юьртара а, юьртара боцурш а. Шена вевзачуьнга воккхачу стага элира:\n– Шаьш дан дезарг шайна хуур ду шуна… Тхан хӀусамехь мел дисина рицкъ хьанал ду шуна. Ларми чохь лато пеш, даьккхина дечиг, кхалла хӀума а, садаӀа меттиг бу, кхоаяй ма Ӏелаш, пурба дац шуна.\nВоккха стаг юьртехьа хьоьжура. МаьӀ-маьӀӀехь лелхарш, йогуш меттигаш гора. Дехьо, стигал Ӏаьршашка хьала кхача гӀерташ санна, хьийзаш, хьалаоьхуш кӀарула Ӏаьржа кӀур а бара. Генадоццуш бомбано дайина кегий, даккхий бежнаш Ӏохкура.\nДӀанехьо ежаш Ӏаш йолчу шен МӀаловх бӀаьрг кхийтира воккхачу стеган. Гомашна, са а хьаьвзина, цо шегара «маршаллин» жоп лой хьажий ша аьлла:\n– МӀоъ, – элира дас.\n– МӀоъ, мӀо-о-оъ аьлла, лаг дахдеш, корта хьала а айбина, и шен Ӏаьржа ши бӀаьрг а къарзийна, воккхачу стаге хьаьжира гомаш. ХӀокху хуьлучух ца кхеташ, цхьаъ хатта лууш йолуш санна, хеталора иза.\n– Хьан мӀоъ-коъ ца хаьа суна, МӀалов, хьайна луъучу дӀагӀохьа, маьрша ю-кха хьо. Суна а ца хаьа, со стенга воьду а, айса хӀун лелор ду а.\n– ВоккхаДада, со тӀемалошца бухависа мегий? – элира Бешис.\n– ХӀан-хӀа, кӀант, вайшимма биначух тӀом хир бац. «Хьо тоьлур воцу тӀом ма бе», – аьлла вайн дайша. Цкъачунна дӀа ца вахча вер вац вайша. Иза а олуш, кӀента кӀентан куьга лоцуш, юьртана букъ а тухуш, дӀаволавелира деда.\n– Воккха Дада, вай юха цӀа догӀур дуй?\n– ДогӀур ду-кх, Делора, даланза дисахь-м…\n– Вайн цӀенош даьгна хилахь хӀун дийр ду вай?\n– Кертахь тоьла а яьккхина, вайн махкахь дехар ду-кх…\n– Цхьаберш-м, шайн сал-пал эцна, гена махка дӀакхелхаш ма бу.\n– Вай кхелхар дац! – мел боккха тӀом баларх а. Валид Дагаевс олуш илли хезний хьуна:\nТхан дайша тхоьга элира,\nДаймахкахь доцург рицкъ ма дац,\nДаймахкахь доцург рицкъ ма д-а-ац.\nТӀаьххьара дош дахдеш элира воккхачу стага, гӀаддайна. Шен махкал мерза хӀума дац дуьненахь. Тхо, дӀа а кхалхийна, хьегийна Даймахках…


КIира: шенаш даржашка хIиттабо, критика йинарг дакъазвоккху, оцу юкъанна Пригожин «вохка» кхайкийна Кадыровс\nЗазадоккху-бутт 07, 2021\nОхан-бутт, 1, оршот\nКавказ ца тов инвесторшна\nКъилбаседа Кавказера ялххе а республика нисъелла инвестицешна нислуш болу аьттонаш толлучу Халкъан рейтинган агенталлин тептарахь тIаьххьара.\nЭксперташа билгалдоккху Оьрсийчохь инвестицеш лелар кху тIаьххьарчу деа шера чохь лахдала долар, ткъа цуьнан болар лагIлуш дуйла хаалора 2019-чу шарахь дуьйна а, боху цара.\nКъилбаседа Кавказерчу регионашлахь, даима а санна, хьалха бу инвестицешна товш хиларца Краснодар-мохк – 27-гIа меттиг.\nСтавропол-мохк лаьтта 57-чу меттехь, Нохчийчоь а, Дагестан а 77-чу а, 78-чу могIарахь.\n80-85 меттигашкахь лаьтта ГIалгIайчоь, Къилбаседа ХIирийчоь, ГIебарта-Балкхаройчоь, Тыва, ГIалмакхойчоь, Кхарачой-Чергазийчоь.\nХьалхо бинчу хаамца, Къилбаседа Кавказехь ГIалгIайчоь а, Дагестан а бара стохка инвесторшна уггаре товш боцу ши мохк.\nГIалгIайчоьнах хилла Къилбаседа Кавказехь дуьххьара регион-банкрот. Бюджетехь хIоьттинчу хьоло Москва декхарейина мохк тидамеэца.\nОхан-бутт, 2, шинара\nСоьлжа-ГIалин мэр а ву Кадыров Рамзана цIийнера\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Соьлжа-ГIалин мэран дарже шен дешичин кIентан, 30 шо долчу Кадыров Хас-Мохьмадан кандидатура кховдийна. Хьалха иза вара республикан куьйгалхочун а, Iедалан а администрацин куьйгалхо.\nКадыров Хас-Мохьмадах мукъадолучу дарже хIоттош ву экономикан, территори кхиоран а, йохк-эцаран а министр Iийна Таймасханов Галас, хаам бина Зазкдоккху-беттан 1-чу дийнахь мехкан куьйгалхочун пресс-векалто.\nДаржехь хийцина Кадыров Рамзанан шича, Шелан кIоштан куьйгалхо лаьттина Ибрагимов Турпал-Iела а. Иза хIоттийна Таймасхановн хьалхара гIовс.\nТаймасхановн шолгIа гIовс хир Соьлжа-ГIалин мэр Iийна Хаджимурадов Iийса.\nМукъадаьлла Шелан кIоштан куьйгалхочун дарж делла Айдамиров Руслане – Соьлжа-ГIаларчу Шайх Мансуран кIоштан префект вара иза.\nUFC-латархочо Чимаевс ша спорт юьту аьлла\nШвецехь вехачу UFC-н юккъерчу йозаллин латархочо Чимаев Хьамзата дIахьедина, ша шен спортера карьера дIатосу, аьлла. И хаам цо баржийна Инстаграмехула.\nШа ММА-хь яьккхинчу йоццачу хенахь Чимаев Хьамзат гIаравелира турнирашкахь цIехьана баккхий толамаш бахарца. Уьссаза леташ уьссазе а туьйлира иза, царех кхо толам баьккхира UFC-юкъараллехь – рекорд хIоттийра 66 дийнахь хенал хьалха кхузза толарца.\nПрессехь бинчу хаамаша бахарехь, цо хала лайна коронавирусан цамгар, оцу бахьаница шозза дезна хенаца къастийна хилла летарш юкъахдаха.\nХьалхо Американ Штаташкарчу спортан комментаторша бехкбиллира Чимаевна, иза Соьлжа-ГIала а вахана, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца цхьаьнакхетарна а, цо шена совгIатйина "Мерседес" схьаэцарна а.\nЖурналисташна гIелоярца рекордсмен ю Нохчийчоь\nУггаре луьра интернет-цензура лела а, журналисташна гIелоен а меттиг ю Нохчийн республика. Оьрсийчоьнан "цIeчу зонехь" ю, стохкалерчу мониторинган жамIаша бахарехь, Къилбаседа Кавказера кхин а йиъ республика. Оцу хьокъехь дIахьедар дийриг ю бакъоларъяран "Агора" тобан "Машанашкара маршо" проект ша кечйинчу "2000 шеран интернетан маршо: репрессийн шолгIа го" артиклехь. Ерриг а Оьрсийчохь журналисташна а, блогерашна а йина гIело 103-зза, еккъа цхьана Нохчийчоьнна кхочу царех 40.\n30-зчул сов нах цензурица доьзна жоьпе ийзорца билгалбевлла мехкаш "цIечу зоне" баьхна"Агорас". Иштачех ю Оьрсийчуьра 58 субъект, шайлахь Краснодар-мохк а, Адыгей а, Дагестан а, Къилбаседа ХIирийчоь а, Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а йолуш. Лурчаха лахаро дара и терахь – 43.\nОхан-бутт, 3, кхаара\nНавальныйца доьзна долу санкцийн тептар довзийтина Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь зорбане яьхна Навальныйн гIуллакхца доьзна тоьхначу санцийн тептара язйина цIерш, компанеш. Санкцеш кхайкхийна Оьрсийуьрчу набахтийн урхаллин куьйгалхочунна Калашников Александрна, президентан администрацехь чоьхаьрчу политиках жоп лучу урхаллин куьйгалхочунна Ярин Андрейна, инарла прокурорна Краснов Игорна, ФСБ-н директорна Бортников Александрна, тIеман министран гIовсашна Криворучко Алексейна а, Попов Павелна а, президентан администрацин куьйгалхочун хьалхарчу гIовсанна Кириенко Сергейна дуьхьал, хаамбеш ю Радио Свобода.\nОцу нехан Цхьаьнатоьхначу Штатийн территори тIехь, я юрисдикцехь болу бахам дайх хадор бу, Американ а, кхечу пачхьалкхашкарчу а бахархошна доьхкур ду цаьрца гIуллакхаллин юкъарлонаш лело, билгалдоккху Би-би-си медиакорпорацино.\nТАСС агенталло тидам тIебохуьйту санкцеш Оьрсийчоьнан тIеман министраллерчу Центран Iилман-талламан 33-чу институтна а, Iилман 27-чу центрна а, Оьрсийчуьрчу пачхьалкхан химин а, технологин а Iилман-талламан институтна а тоьхна хилар.\nПригожин вухку ша аьлла Кадыровс\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана яздина шен твиттер-каналехь, шена хаьа Оьрсийчуьра совдегар Пригожин Евгений волу меттиг, аьлла, гайтина ша цуьнца шен Соьлжа-ГIаларчу резиденцехь даьккхина сурт. Бегаш беш, Американ Штатийн Iедало Пригожинах йолчу информацех дала кхайкхийна 250 эзар доллар дIадехна цо ФБР-е, яздо "Настоящее время" проекто.\nЧиллан-беттан 26-чохь Американ Федералан талламийн бюроно Пригожин Евгений лехаме ваьккхина, цо Американ Штаташна дуьхьал бозбуанчаллаш лелорна а, 2014-2016 шерашкахь, америкахойн чоьхьарчу гIуллакхашна юкъа а гIерташ, иза президентан харжамашна тIеIаткъам бан гIиртина хиларна а. Совдегар лаца аьтто беш, информаци еллачунна $250 эзар доллар совгIатна кхайкхийна ФБР-о.\n2018 шеран Чиллан-баттахь Американ Штаташкахь ордер елла Пригожин Евгений лаца. Цул тIаьхьа иза ваьккхина Интерполан лехамашка.\nОхан-бутт, 4, еара\nНохчийчохь хийцанза дитина блогерна Джикаева Маликина дина таIзар\nХьалхо Къилбаседа ХIирийчуьра блогер Джикаева Малика наркотикаш лелорна кхаа шарна набахте хьажош бина сацам хийцам боцуш битина Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело.\nЮьхьанцарчу кхело кхайкхинчу тIаIзарца а догIуш, изолятлорера набахте кхачор ю Джикаева. 19 бутт хан ю цунна такха йисинарг, яздо "КП-Ставрополь" газето.\nДжикаева Малика лецира Соьлжа-ГIалахь 2020 шеран Зазадоккху-беттан 9-чу дийнахь. Талламан версица, наркотикаш карийра цуьнан тоьрмиг чохь, амма Джикаевас уьш шена бухакхийсина бохура. ГIуран-беттан 11-чохь Соьлжа-ГIаларчу Заводской кIоштан кхело 3 шо кхайкхийра цунна набахтехь такха.\nОха-бутт, 5, пIераска\nКадыровна ца тайна Немцов вийначийн шен гонца зIе хилла бахар\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана аьшпаш, кIадбоцург лору Оьрсийчуьра оппозицин политик Немцов Борис вийначарна а, Пачхьалкхан Думин депутатна Делимханов Адамна а, сенаторна Геремеев Сулиманна а юкъахь телефонан зIе лаьттина аьлла журналисташа-талламчаша арахецна материал. Шен телеграм-каналехь яздо ишта Кадыровс.\n"Медиазона" ресурсо а, коррупцина дуьхьалоечу юкъараллин Scanner Project тобано а йовзийтира Номцов вуьйш дакъалаьцна хила тарлучу нахах лаьцна материал.\n2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-чохь тапча йиттина вийра оппозицин политик Немцов Борис Москвахь. Иза верна бехкебина яккхий хенаш тоьхна, набахтехь таIзар токхуш бу Нохчийчуьра бахархой - ГубашевгIеран ши ваша Шадид а, Анзор а, Дадаев Заур а, Бахаев Хьамзат а, Эскерханов Темирлан а. Иза вен кхайкхийнарш хIинца а карийна бац.\n"Медиазонас" а, Scanner Project проекто а юкъахь бинчу талламан материалехь зорбане даьккхина "Север" батальонан хиллачу командиран гIовсан Геремеев Русланан сурт. Немцовн доьзалан адвокаташна хетарехь, 20I5-чу шарахь динчу зуламна бехке иза ву. Талламан комитет цунна дуьхьал дов айдан кечлуш яра, амма айдира, тIаьххьара дIахьедира, Геремеев волу меттиг хууш яц, аьлла.\nПолитик вен Iалашонца тоба вовшахтоьхначарлахь ву аьлла, бехке хетта, дуьненаюкъарчу лехамашка велла Мухудинов Руслан хаавелла талламчашна социалан машанашкахь. Геремеев Руслан дIасалелош, болх беш хиллера иза, иштта, Дадаев Заурна а, Немцов верна бехкебечу кхечарна а Москвахь петар лохуш-оьцуш хьаьдда лелла ву иза.\nОхан-бутт, 6, шотт\nАвcтрехь юкъахдаьккина кхо нохчо махкахваккхар\nКхаа нохчочунна депорт яр юкъахдаьккхина Австрино. Даймахка юхахьажо кечвина вара 20 а, 23 а шераш долу ши ваша а, эпилепсех цомгушволу 40 шо кхаьчна стаг а. Уьш цкъачунна пачхьалкхехь битар официало дузу депортацин набахтехь царех цхьанна коронавирус кхетта хиларца.\nТIаьххьарчу муьрехь кест-кеста депортацина дуьхьал митингаш хIиттайо Венехь нохчий махках ца бахийта. ТIаьххьара барам дIабаьхьира бахархоша Венерчу депортацин набахтина хьалха Охан-беттан 3-чохь.\nОхан-бутт, 7, кIиранде\nБакъонашларъярхо Саратова Хеда кхелхина\nНохчийчохь шен 55 шо долуш кхелхина республикан куьйгалхочун гонерчу Адамийн бакъонашлаъяран кхеташонан декъашхо Саратова Хеда. Охан-беттан 7-чу дийнахь инстаграмехула регионан информацин, зорбан министра Дудаев Ахьмада бинчу хаамца, Саратова кхелхина "ехха цомгуш Iийначул тIаьхьа".\nКавказ.Реалиин хьостанаша дийцарехь, иза елла коронавирусах кхетта цамгар чолхе яларца.\nОфициалерчу биографино бахарехь, Саратова Хеда 1995 шарера дуьйна хилла йозуш йоцу журналист. 1999-2002-чу шерашкахь бакъонашларъечу "Мемориал" центрехь къахьегна цо, тIаьхьо куьйгалла дина юкъараллин "Пресс-Центрехь". Саратовас юкъарло латтадора Маршо Радиоца а, "Новая газетаца" а, дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхошца а.


ЮНИСЕФ: исс миллион гергга Оьрсийчоьнан бахархой меца лела\nОьрсийчохь исс миллион гергга бахархоша мацалла хьоьгу юург а, мерг а ца тоьаш. Берийн Юнисеф фондо арахецначу рапортехь бина ишта хаам.\n2018-2020-чу а шерашкахь организацино динчу зерашца, юучуьнца хаъал къоьлла ловш ву Оьрсийчохь 400 эзар стаг. И бохург ду, ахча цатоарна яахIума ца юуш уьш лела. Кхин а Оьрсийчуьра 8,8 миллион стага (6% бахархой) кхача буу, амма юха а узуш.\nТIаьххьарчу ялха шерачохь и ший а гайтам лахбелла. 2014-2016-чу а шерашкахь, билгалдаьккхина документа тIехь, Оьрсийчохь мацалла хьоьгуш вара цхьа миллион вахархо, кхин а 12 миллион вара халла хене волуш.\n"Тинькофф Data" талламан центро кхушеран Оха-баттахь бовзийтинчу хаамашца, Оьрсийчоьнан бахархоша мел а лахдина коьрта оьшу кхачан сурсаташ эцар. Цуьнан бахьана ду, эксперташна хетарехь, инфляци кхиар.\nРосстатан зерашца, цхьана Чиллан-баттахь 16 проценте лакхабаьлла бахархоша дукха хьолехь дIаоьцуш хиллачу сурсатийн мах.\nБахархошна тIебогIу пайда лахлучу юкъанна масех шо а ду Оьрсийчохь халла бохкучу нахана лерина карточкаш юкъадаха хьийза. Оцу тIехь ойлаяр хьийхира президенто Путин Владимира а цхьаьна.\nЗазадокху-баттахь "Левада" центро (Оьрсийчоьнан Iедалша арахьарчу агентийн могIаре яьккхина) бинчу хаттамца, пачхьалкхера 54 процент бахархой реза хилира оцу Iалашонна.\nРосстато далочу терахьашца, Оьрсийчуьра 17,8 миллион бахархой (12 процент къоман) хене бовлуш бу, дахаран минимумал а лахара тIедогIуш рицкъ а долуш.


Нохчийн зударийн толам базбира Венехь\nЗазадоккху-бутт 10, 2016\nАвстри -- „Наной экстремизман дуьхьал“ проектан толамхой. 9.Заз.2016\n„Зударий доза доцуш“ цIе йолчу дуьненаюкъарчу цхьаьнакхетаралло дуьххьара Венехь дIайолийначу „Наной экстремизман дуьхьал“ проектан уггаре а кхиаме декъашхой хилира нохчийн зударий. Дуьненаюкъарчу зударийн дийнахь церан сий деш, даздарш дIадаьхьира Австрин доьзалан министралло а, „Зударий доза доцуш“ цхьаьнакхетаралло а.\nВенерчу хьалхарчу кIоштара уггаре а лекха гIишло ю „Винер Турм“ олуш йерг. Вуно исбаьхьа панорама гу цу гIишлон ткъолгIачу гIатта тIера, охьа хьаьжча куьйга тIехь санна Вена а гуш, цу Венехула чекхдолу Дунай хи а гуш. Бакъду, цу исбаьхьаллица ца догIура Винер Турмехь зазадоккху беттан 8-чохь, дуьненаюкъарчу зударийн дийнахь гулбеллачу цхьаццаболчу нанойн шайн а, шайн берийн а кхолламех дийцарш. Белгера еанчу хьашано, Мароккора орамаш долчу Бен Али Салихас шен кIантах лаьцна дийцира.\nКхиаме спортхо, къинхетаме доьзалхо а, ишколехь дика дешархо а хилла волу, иза цIеххьана волавелира хийцавала, бохуш дуьйцу нанас. „Суна иза массо а кхиазхой санна, шен цхьа идентителла лохуш ву моьттура, амма иза радикалан исламхойн тIеIаткъамо лаьцна хиллера“, - боху нанас.\nМасех кIира а ца делира тIаккха Салихьин кIант Белгера Шема дIавахале. „нана, со кхузахь Шемин халкъан гIо дан веана ву, хIунда аьлча цунна гIодеш кху дуьнентIехь цхьа стаг вац“, - аьлла хаам баийтинера цуо цигара шен нене. Ткъа кхо бутт а балале иза цигахь вийра.\nХIинца, и даима а бIаьргашчохь гIайгIа лаьтта зуда кхечу наношна гIодеш ю, уьш шайн берашца хуьлучу хийцамех кхетийта, уьш сема хилийта. „Зударий доза доцуш“ дуьненаюкъарчу цхьаьнакхетаралло кхоьллинчу „Нанойн ишколаш -экстремизман дуьхьал“ цIе йолчу проектан декъа ю иза.\nХIинцалца схьа иттех пачхьалкхашкахь кхиаме болх бина йолу и проект даханчу шарахь дуьххьара Австрехь а йолаелира. Венехь бехаш болу нохчийн зударий - наной а бара проектан хьалхарчу декъашхойх. Кхаа баттахь герга кIиранахь цкъа масех сохьтана вовшахкхетачу наноша, зеделлачу тренершца цхьаьна болх а беш, Iамадора, кхиазхойн халчу хене девллачу шайн берех дикох муха кхета йиш ю, цаьрца хуьлуш болу хийцамийн тидамаш бар мел мехала ду, нагахь санна бер хийцадала доладеллехь, цуьнца мича кепара къамелаш дан деза, иза къахка а ца деш, я цунна кхерамаш а ца туьйсуш, мелхо а, цунна шен нанна ша муьлхачу а хьелашка сил дукха дезийла дIа а гойтуш, - уьш а, и саннарг а хеттарш дара „Нанойн ишколехь“ вайнехан зударша, кхечу къаьмнехчара шайн тобанашкахь санна, дийцаре динарш.\nЦу проектехь дакъалоцуш хиллачех цхьаммо, Сатуева Сацитас дийцира Маршо радионе, шена „Нанойн ишколо“ Iамийначух лаьцна.\nСатуева Сацита: „Ларвала везийла, алсам берийн терго ян езийла а, даима а кийча хила езийла а Iемина суна. Дуккхаъ кхинболу нохчийн зударийн а бевзира суна цигахь, нахана тIеIитталуш долу хIумнаш а девзира. Суо сема хила езийла хиира суна цигахь дакъалацар бахьана долуш“.\nНохчийн зударий шен цхьаьнакхетаралло кхоьллинчу проктан хьалхарчу дакъалацархойх, иза хьалхарчех кхиамца чекхйаьккханчех хилар гуттар а мехала хета шена бохуш дийцира Маршо радионе евзаш йолчу Австрихойн социологин Iилманчас „Зударий доза доцуш“ цхьаьнакхетараллин куьйгалхочуо Шлаффер Эдита. ХIунда аьлча Австрехь, хала хеташ делахь а, дика цIе йоккхуш яц нохчийн диаспора, ткъа ишттачу кхиамечу зударша гойту, нохчийн диаспорин потенциал.\nШлаффер Эдит: „ЧIогIа хаза тIеIаткъам бо цу зударех схьайогIучу позитивечу Iаьно. Нохчийн Австрехь цхьа мелла проблечу тобан лейбл лелош бу. Ткъа суна хетарехь, вайгахь ницкъ тоа беза, цу проблемашна тIехьа лаьттарг хIун ду хьовса“.\nНаной, къаьстина нохчийн наной, шайн берех дикох кхетийта гIодеш йолу проекташ мел мехала ю бохург дика хаа Венин яхархочунна Алтемирова Зарганна. Ши шо хьалха радикалан ислахомхоша тIеIаткъам а бина, джихадехь дакъалаца новкъаваьллачех ур-атталла ша воьдучу дIа а кхачале, кIелонна тIе а нисвелла вийра цуьнан 19 шо долу кIант.\nХIинца „Нанойн ишколаш экстремизман дуьхьал“ проектехь кхечу нохчийн наношна шен къаьхьа зеделларг дуьйцуш, царна шайн бераш лардан Iамийта гIерта иза.\nАлтемирова Зарган: „Шортта зударийн лазамаш буйла а хиира суна, сайн санна. Со санна, бераш дайна а, дайъина а зударий буйла а хиира. Хьалхехь, сайн кIант дийна волчу хенахь суна иштта меттиг карийна хиллехь, суна хаа там бара, сайн кIантаца хIун мотт бийца беза, соьга иза ларвала а мегар. ЧIогIа пайдехьа хета суна ишттачу меттигашкахула зударийн вовшашца уьйраш хилар“.\nАвстрин доьзалан хьаштийн министр а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн Австрера векалтан белхахой а, Европехь цхьаьнаболхбаран а, кхерамазаллин а цхьаьнакхетараллин векалш а, ткха иштта дуккха а лакхарчу даржашкара хьукматхой а, журналисташ а гулбеллера проектехь дакъалаьцначу нохчийн зударий базбечу цхьаьнакхетаре. I5 зудчуьнна курсаш чекхйахар тIечIагIдеш долу сертификаташ деллачул тIаьхьа, царна лерина банкет а дIаяхьира Венин уггаре а хазчех гIишлон кхерчахь.\nАла дашна, цу проектан шозлагIа дакъа тIебогIучу охан баттахь дIадолалур долуш ду.\n...Ткъа вирд лелош а вацахь?\nНохчалла дац берехь, ...иза ца делла цуьнга\nПIаьнказара нохчийн дахар


Украинехь дуккха а кадыровхой баларна Нохчийчохь даккхий ловзарш дихкина\nНохчийн эскархой Соьлжа-ГIалахь, Чиллан-беттан 25-гIа де, 2022 шо\nМахкарчу дуккхаъчу эскархошлахь Украинехь эшамаш хиларна официалехь а доцуш, зуда ялийча даккхий ловзарш хIиттор дихкина Нохчийчохь. Регионерчу шина хьасто бина и хаам Кавказ.Реалиига, официалехь и тIедожийна цахилар билгалдоккхуш, сацамаш тIеоьцуш бу "паччахьна ма-хеттара" (вуьйцург ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан- билгалдаккхар.).\nКавказ.Реалиица къамелдинчара чIагIдо, кху деношкахь рогIера Украинерчу тIамехь вийна Куьрчалойн кIоштара Iалларой эвлара вахархо дIаволларх, цул хьалха шиъ дIавоьллира оццу кIоштарчу БIачи-Юьртахь. Уьш берриш а бу кадыровхойх, официалехь а долуш, дакъалоцуш хиллера цара Оьрсийчоьнан эскарехь нохчийн дакъошлахь.\nДуккха а нах гулбеш, даккхий ловзарш хIиттор дехкарх информаци бакъ юй хьажа гIоьртира Кавказ.Реалии банкеташ дIахьочу хIусамашкахь. Корреспонденто телефонаш йиттинчу пхеа хIусамех, еаммо жоп ца делира, цхьаъ кийча вара 50 хьаша тIелаца – меттигерчу барамашца и терахь жима ду.\nГуьмсерчу а, Устрада-ГIаларчу а масех хIусамо къаьсташ жоп ца делира, ловзар дIадахьа таро юй хаьттича, цхьа информаци "къастон деза" аьлла. 450 стаг гергга чу тарлучу кхечу банкетан залехь, бахьана а ца дуьйцуш, ца магийра.\nКъайлахчу дехкарх лаьцна комментареш еш яц Нохчийчуьрчу Iедалхоша.\nКавказ.Реалиин хьостанан хаамца, Украинерчу тIамехь 60 гергга Нохчийчуьра схьаваьлларг вийна. Зазадоккху-беттан 1-хь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шиннан кхалхар тIелецира, и шиъ Тарамов Iабдулбек, Исаев Тимирлан ву. Охан-беттан 7-хь ИА "Чечня Сегодня" хьостано арахецар дира, веллачу ворхI стеган гергарчаьрга совгIаташ кховдош – уьш бу лакхара лейтенант Каимов Рахьим, сержант Автаев ШахIрудди, ефрейтор Баталов Беслан, ефрейтор Висирханов Нурды, могIарера салтий Дудаев Асланбек, Чупалаев Хезир а, полицин лакхара сержант Болчиханов Адам а.\nУкраине гIоьртинчу хьалхарчу деношкахь Къилбаседа Кавказерчу эскархойн тобанашлахь пхи эзар вийна, лазийна аьлла, мах хадийра Киево. Украинхойн агIонан хаамашца, артиллерица а, авиацица а тохар бахьана долуш эшамаш хилира кадыровхошлахь, нислора цкъа тоьхначо 30-40 тIеман техкника йохош. Конфлкитан шина а агIоно ден дIахьедарш зен аьтто бац саццанза дIабоьлхуш тIемаш хиларна.


Серпуховехь эккхар хилла монастырехь. Чевнаш хилларш бу\nСерпуховера зударийн монастырь\nПодмосковьехь Серпуховерчу зударийн монастырехь эккхар хилла. "Интерфаксо" а, ТАСС а агенталлаша хаам барехь, эккхийтар дина меттигерчу вахархочо. Baza зорбан-гIирсо яздарехь, эккхар хилла православин гимназин неIарехь.\nЦкъачунна болчу хамца, чевнаш хилла ву 7 стаг, шайна юкъахь 15 шо долу кхиазхо а йолуш. Иза дарбан хIусаме кхачийна.\nДуьххьара хаам бинера куьйга йина эккхийтар гимназе еъна волу кхиазхо кхелхина аьлла. Baza-но яздинера цуьнан когбаьккхина аьлла. Амма тIаьхьо, "Интерфаксан" хьастано и хаам нисбира, жима стаг дийна ву, лоьрийн аьтто баьлла цунна реанимаци ян аьлла.\n"112" телеграм-канала дийцарехь, иза ву килсерчу школехь кхийна волу 18-тта шо долу Струженков Владислав.\n"Цкъачунна болчу хаамца, зулам даран бахьана хилла хьехархошка а, монахиняшка а цуьнан цабезам хилар", – хаам бина "Интерфаксан" хьастано, доьшучу хенахь тIелатардинарг "буллинг" олучу кепара хьийзош хилла аьлла, тIе а тухуш.\nСерпуховехь ю болх беш йолу "Введенский Владычний" олу зударийн монастырь.


"Тамаш бу-кх Нохчийчохь шу лехахь"\nМихальченко Лидия. Кавказ.Реалии\nСоьлжа-ГIаларчу автономин коммерцица йоьзна йоцчу "Зударий кхиамехьа" ("Женщины за развитие") организацехь "Сатийсар" ("Надежда") цIе а тиллина, кризисан центр схьайиллина. Церан Iалашо ю, дахарехь хала мур тIехIоьттинчу зударшна а, берашна а шайн кхерчахь йовхо яла.\nПрезидентийн грантийн Фондо аьтто бина и проект юьхьаръерзош аьлла организацин куьйгалхочо Базаева Липхана.\nКъинхьегаман а, дешаран, Iилманан а, могушаллин министраллийн а, берийн бакъонаш ларъечу омбудсменан а шайн таронашца комплексехь гIо латтор ду халачу хьолехь нисвеллачунна аьлла.\n"Зударша хьоьгу бала аттачу баккхар а, психологин гIо а кхачийна, церан йоьхна-яьржина ойла юхаметтахIоттор а ю тхан коьрта Iалашо. Бакъду, тхан кхиам, аьтто а хир бу пачхьалкхан хьукматашца а, кхечу юкъараллийн организацешца а цхьана къахьегахь", - аьлла, дийцина Базаевас.\nШайга орца дехнарш психологан консультацех чекхбаха а, леринчу тренингашка, я доьзалан терапи кхайкха а тIелоцу цара.\nЦентран социалан белхахо декхаре хир ву, де эшна баьхкинарш балха хIитто хьовса а. Гуттар гIад дайначу хьолехь висинчунна хIусамаш кхачор ю "Сатийсар" цетро. Пхи зуда цхьана хIусам чу а таръеш, шайн доьзалшца хан яккха таро лур ю цара тховкIело оьшучарна.\n"Сатийсам" центран хIусам\nЦхьана шерачохь 80 зудчунна гIо дан ницкъ тоьар бу шайн аьлла хета организацина.\nОьшучунна лачкъа хIусам елла лаам бара тхан юьхьанца\n"Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте "Кхиамехьа зударий" организацин психолога Шидаева Марета дийцарехь, юьхьанца доьзалехь бен ницкъ ловчу зударшна лочкъийла елла дагахь хиллера тхо.\n- Соьлжа-ГIалин юккъехь, Кольцовн урамехь лаьтта тхан гIишло. Атта ду цу чу ваха а, хIунда аьлча, хадархой бац цу бертехь лаьтташ. Шелтер (лочкъийла-ред) къайленехь елла езаш ю. Ткъа оха массаьрга а дийцина кхунах, тхайн координаташ а дIасаелла. Социалан а, финансийн а ира проблемаш йолчу нехан таро хир ю кхузахь дIатарбала. ЦIийндех бевддарш тIеоьцур бац оха.\nКхечу регионашкарчу зударшна лочкъийла хир ю кхузахь. Масала, Дагестанера цхьа жима зуда ю тхо долчахь шен дех-ненах едда еана. Оха боху цуьнга: "Тамаш бу-кх Нохчийчохь хьо лехахь". Ишта ойла а йина, тхайн хIусаме схьаялийна оха иза, цунна хIара цхьа шанс ю аьлла хеташ.\nКхи зуда ю -1,5 шо а, 5 шо а долчу берийн нана. Аьтто боьхна цуьнан: зудчунна тIе маре динера цо, цигахь йоI дуьненчу а яьккхина цо. ЦIийнден хьалхарчу доьзало тIе ца эцнера иза. Майрчух дIакъаста дийзира цуьнан.\nЦхьа хан яьлча кхечуьнга маре яхана иза. Цигахь мардас эккхийна. ШолгIа яхначохь кIант вина цо. Шен нана йолчу гIойла а дац цуьнан, нана кхечу стеган цIартIехь хиларна.\nКхиъна девлла бераш ненан майрчун баьрчехь ца дуьту оха. Цкъачунна юкъарчу хIусамехь Iаш ю жима зуда, юучуьнца-молучуьнца оха гIо а латтош. Цунна шен берашца яха социалан хIусам нисъян хьийза тхо хIинца тхайн ма-хуьллу.\n- Шуьга гIо доьхучу зударийн цIийндайн лаам буй доьзалан психотерапих чекхбовла? Нохчийн дукхахболчу божаршна, шаьш шайн ламасташца а догIуш, онда, къонахчун амалашкахь хила деза аьлла ма хета.\n- Республикерчу берийн бакъонаш Iалашъян векал винчу, динан гонашкахь дика вевзачу Хирахматов Хьамзата гIо латтадо тхуна. Доьзалш вовшахтухучу комиссехь болх бина волчу цуьнан дуккха а зеделларг ду, медиацин программехь къахьегна ву иза.\nИшта меттиг а ма нисло: зуда дIакъаьстина шен майрчух цхьана заманчохь, амма дохкояьлла, юхаяха лууш. Оха толлу: цхьа пайда боццу бахьана хIоьттина хилла- те царна къаста, я "марнана юкъагIоьртина-те" олий. ТIаккха, нохчийн ламасташца а догIуш, церан барт бо оха. Тхан Iадатехь, маслаIат деш цхьаъ юкъахьовзуш Iедал ду.\nНаггахь зудчун гергарнаш, къаьсттина божарий кхойкху оха медиаци ян. Шиннан барт бинчул тIаьхьа, оцу доьзална гIо оьшуш хиларх тешо хьовсу тхо церан нах. ХIуъа дай а, бераш ненех ма дахахьара олий, дехар до оха. И барт бар дешан маслаIатца нисло тхан, кехат тIехь куьйгъяздина, йина чIагIо йоцуш. Делахь а, тхан халкъалахь куьгъяздинчул а чIагIо йолуш хуьлу делла дош.\n"Хьалххе елла езаш хиллера хIара хIусам"\nШидаевас бахарехь, хьаькамаша лакхара мах хадийна ца Iаш, могIарерчу бахархошна а Iаламат пайден хета "Сатийсаман" хIусам еллар.\n- Тхайн хIсамаш чу оьшу гIирс оьцуш дара тхо базарахь. Хабаре девлла тхо йохкархочуьнца. Цо боху: "Хьалххе елла езаш яра ишта хIусам. Хаа дезара шуна, мел оьшу вайна цу кепара центр".\nМехана охьа а ваьлла, шайна кхи а цхьаъ эшахь, телефон тоха элира цо. Лахарчу мехах лур ю ша аьлла.\n- Тахана Нохчийчуьрчу зударшна хьалха лаьттачарех, къаьсттина ира проблемаш муьлхарниш ю?\n- Уггар коьрта лорург-дуьненчу ваьлла доьзалхо унах цIена хилар. Дукха паталогеш ю юкъахь лелаш. Меттигерчу могушаллин министраллан ноналлан декъан куьйгалхочо Тарамова Лизас лерина терго йо оцу проблемин.\nНаггахь нисло меттиг, доьзалхочух йолчу зудчунна лоьрех чекхъяла доьхкуш марзоша, ахча кхоадой. Бер кийрахь доллушехь дича дарба хуьлу лазарш а ма хуьлу цаьрца. Цундела могушаллин министраллан Iалашо ю доьзалхочух болчу зударшна лерина программа йоло, лоьрех чекхбовла церан аьтто бархьама.\nIер-дахаран хьелашца проблемаш а лаьтта. Церан амал бар доьху оха гIоьналлин фондашка. Цара аьтто бо хIусам тоеш, чу хи, я газ ялош.


ДАIИШ-ан лидер ал-БагIдади хIорда чу «дIавоьллина»\nШемахь шоьтадийнахь вийначу «Исламан пачхьалкх» олучу террорхойн тобан хьалханчин Абу Бакр ал-БагIададин дакъа хIорда чу дIадоьллина. Оцу хьокъехь хаам баржийна, Пентагонерчу шина тешанна тIе а тевжаш, CNN канало.\nШемин, Туркойчоьнан дозанехь дIаяьхьначу тIеман операцехь вийна ал-БагIдади. КIирандийнахь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан къоман кхерамзаллехула хьехамча волчу О’Брайен Роберта NBC каналехула хаамбира, ДАIИШ-ан хьалханчин докъах 2011-чу шарахь хIорда чу дIавоьллинчу бен Ладен Iусамех диннарг дийр ду, аьлла. Террорхочун кошах зиярт ца хилийта хьаьржина и некъ, аьлла кхетийра оцу кепехь бен Ладен дIаволар политикаша.\nОршоьтадийнахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Трамп Доналда хаамбира, ал-БагIдади вуьйш дIаяьъхьначу тIеман операцин видеокийсакаш йовзуьйтур ю, аьлла. Шен твиттерехь Трампа гайтира операцехь дакъалаьцначу жIаьлин сурт.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарийн штабийн Цхьаьнатоьхначу комитетан куьйгалхочо Милли Марка брифингехь дIахьедина, операцехь даьхначу суьрташна а, видеона а тIера къайле дIайоккхур ю кху деношкахь, тIаккха хир ду уьш гойтийла, аьлла.\nАл-БагIдади вуьйш дIаяьхьначу операцех мелла а билгало йолуш хаам баржийра оршоьтадийнахь. «Шемин демократин ницкъийн» информаторан операци йолаяла жимма хан юьсучу муьрехь аьтто баьлла ДАIИШ-ан баьччин бедар а, цуьнан цIий тIехь долу хIума а карон, оцу хIуманашца билгалдаьлла вийнарг, шеко а йоцуш, ал-БагIдади хилар, боху CNN канало.\nМилли Марка бахарехь, тIеман операци дIахьош Iамеркахошна дийна каравеана ал-БагIдадин гонера ши стаг. Уьш муьлш бу хаийтанза ду цкъачунна.\nИракъерчу Самарра гIалахь вина ал-БагIдади Абу Бакр 1971 шарахь. Дин Iамош шераш а даьхна цо. 2004 шарахь Iамеркан эскаршна кIело еш вара аьлла, лецира иза.\nЛаьцначуьра мукъаваьлча, жихIадхойх дIакхетта ал-БагIдади. 2014-чу шарахь «бусалба уммин халиф» вина цунах «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобано. Цуьнан куьйга кIел хиллачу ДАIИШ-о долаерзийра Иракъан а, Шемин а яккхий территореш, гIарабевлира даIишхой нах къиза хIаллакбарца а, террораш яржорца а.


Заманан илли » Нийсо-Дагестан\n22.07.2020 82 0 niyso\nДегочу куьйгашца, хала доьIу са а сацийна, дечиг пондар, цхьа экаме бер санна, кара а лаьцна, цхьана мурстана дIатийра воккха стаг. ТIаккха, доккха садоккхуш, дазделла бIаьргаш дIахьабдира.\n«ОхI-хIа-а-ай!» — воккхачу стеган кийрара яьллачу сингаттаман Iаьнарца денделира Iодах дуьйлина шийла мерзаш. ДIо-о, дагна герга мел гIирти, доьлхуш, хир хедий, цIийзаш.\nКхо мерз — жималлин мерз, къоналлин мерз, къаналлин мерз.\nКхо аз. Кхаа заманан сица дуьйцина илли.\nШирачу мукъамо цхьа токхе юьзира яьсса чоь.\nЯьсса чоь юьзна Iарий-те?\nЯкхъелла ойла, къийделла са, силсилан зIе лоьхуш, дуткъаделла пхенаш…\nШа дерриге а меттахделира.\nБехк боккхуш, ойла йойтуш, иэхь хоьтуьйтуш…\nВоккхачу стеган къамел дара иза.\nДош доцуш, мукъаме дирзина илли.\nВоккха стаг вацара илли олург. Зама яра къамеле яьлларг. ГIайгIане, иэшаме. Цкъа догдуьллуьйтуш, юха дегайовхо кхуллуш.\nЙо-о-о, Дахар!.. Ма хала хIума ю-кх хьо!\nКхераме! Хьере хиллал кхераме!\nАмма, ва-а-а, сан Дела хьо яI, ма инзаре хаза ду-кх хьо, хIай, дахар, хьо да-м!\nИсбаьхьа… сирла беттаса санна… бIаьстенан юьххьехь, кхин тоха са ца хилла, дахарна сихделла, дуьнене кхевдина бIаьстенан хьалхара зезаг санна… Iаламца берта яхана, цуьнгара хиндолчу цхьа доккхачу совгIате ладоьгIна, хIинцца ялхийтта шаре яьллачу къоначу йоIан, сатийсаман ткъес лечкъош, бIаьргийн эсала хьажар санна.\nСан а ма хилла мацах цкъа ялхийтта шо!\nСан а ма бисина цхьа мерза дагалецамаш…\nХIара жима, готта дуьне, ша дерриге а дIа ма тарделлера сан доккхачу дагчохь. Элп алале, хIуммаъ хала а ца боккхуш, цхьана-шина гIулчаца гуо таса а ма ларавора со… Оцу заманчохь сан гIулч шуьйра а ма яра, йоккха…\nТкъа хIара адамаш, барам боцуш дукха хиллехь а, суна цуьрриг а новкъа ма дацара, уьш сан дуьненчохь, Дала, къаьсттина суна, хIай-хIай, суна сайнна кхоьллинчу дуьненчохь дехаш доллушехь. Уьш сайн хьеший ма хетара суна, хьурмате хьеший, боккхачу къинхетамца, лерамца, сайн хIусамехь, сан горгачу дуьненчохь, царна хьошалла а лелош. Цхьа а хьагI-гамо ма яцара сан дагчохь оцу нахаца, хIара сан дуьне дита уьш сиха боццушехь, сан хIусамехь хьошалара ца бовлуш, уьш хьебеллашехь.\nТкъа дахар?.. И хала, хьераваллал кхераме дахар?..\nИза данне а ма дацара иштта хIетахь! Хилла а ма дацара!\nХала а, кхераме а, кхано-о, со воккха хилча, хилир-кха иза иштта! Iадаваллал кхераме а, чолхе а!\nВоккха хиллачу суна, хIара дуьне а шорделира, хьалха ягаръян ца ларош хила чаккхармаш а, бIаьрго хьовззол, яхъелира…\nСан гIулч а, лан ца яллал, яцъелира, дийно сарралц са а хаьдда, ведда идача а, ков-кертал аравала а ца кхиавора.\nТIаккха самавелира со… Синкхетаме веара.\nСуна гайтира сайн меттиг…\nХаийтира, боккъал а, со мила ву.\nТIаккха кхийтира со, хIокху дуьненан да со цахиларх а… хIара башха дуьне деккъа сан дуьхьа кхоьллина цахиларх а… аса боккхачу къинхетамца, доккхачу собарца, лерамца, оцу барам боцуш дукха хеттачу адамашна дина хьошалла… хийрачу хIусамехь лелийна хилар.\nТIаккха со иэсе веара… Кхеравелира… Эхь хийтира.\nДелахь а, эрна ца хила-кх сан хIокху исбаьхьчу дуьненчу валар а.\nСан а ма хилла, мелла хиллехь а, даима сиха хуьлу хьеший — хазахетарш а, дIакъаста ца туьгу — мерза сатийсамаш а.\nАрхаш сецо жималла а, синтем байна къоналла а.\nМерзаш, ша-ша ала гIерташ, жималлех терра, аьрха, челакхе, хецаелла дин-бекъа санна, шен илли сихдина декара. Оцу иллехь хезара бераллин шовкъе аьзнаш, шийлачу шовданца цIеналла къуьйсуш, самукъане делар, маьлхан догIанех мурстан бIаьрхиш а. Малхо кхерзинчу некъах чан туьйсуьйтуш, берзинчу когийн тата, чухчарин кIеж лоьцуш, дIасалесто хинтIадамаш… аьрзонашца локхалла къуьйсуш, тархех тийсадалар… бер дижош, нанас олу аганан илли.\nВоккхачу стеган юьхьа тIехь бераллин нур догу…\nТкъа мерзаш, воккхачу стеган дог-ойланца доккха гергарло а тесна, цхьанаэшаре дирзина.\nХIинца къоналла юьйцуш дека уьш.\nПхенаш гатделла, карзахе кхехка цIий, дог огу безаман алу, мерзачу сатийсаман йийсархочо чехайо яхъелла буьйсанаш… кIайн гIабали… самукъане ловзар… ирсах хьерча дахар… берийн хьалхара гIулчаш…\nВоккха стаг, оцу ирсечу дагалецамаша вахийна, халла хаалуш, ша волччохь дIасатехка.\nАмма, и ирсе дагалецамаш керара схьабохуш, рагI шега оьцу кхоалгIачу мерзо… ГIоргIачу, паргIатчу… Болар лагIделла, яйн йовхарш, соцунгIаца болар.\nХIинца ша-ша къаьстина бека кхуьй а мерз. Замано гIелдина, гIора дайна, ницкъ иэшна куьйга пIелгаш текхна-а тийсало шийлачу мерзех. Йовхо а юхаяьлла, шовкъ яйна, ногъеттар а гIелделла.\nХIинца къаналла яра шен дахаран жамI деш. Хьехамашна муьтIахь хилар зуьйш.\nХьайн семаллица, ховхаллица малхах тарлолахь!..\nНехан сакхташ хьулдеш, буьйсанах тарлолахь!..\nСинмехаллех дуьйцина жовхIаран кочар хилалахь!\nДеган комаьршалла, синан оьздангалла дистинчу хих хьадийталахь!\nОьгIазло эшаеш, лам санна, собаре хилалахь!\nХьуо ма-варра гайталахь, хьуо ма-гайттара вахалахь!\nIожаллех ма кхералахь! Валар, юхаденвалар ду хьуна…\nМалх гIоттуш гиний хьуна? Малх чубузуш? Чубузарх йовш юй, ткъа, маьлхан а, беттан а исбаьхьалла?!\nВоккхачу стеган хьабдинчу бIаьргех бIаьрхиш охьахьоьлху. КIоргачу хебарех тийсалуш, сирчу маж тIехула хахкаделла, мерзаш дегош, дечиг- пондар тIехь дуьра тача дуьллу.\nПондаран гIийла узар долу… Пондар лазийна, Iовжийна… БIаьрхишца лазам Iийдало.\nХьанна воьлхура-те воккха стаг?\nСирлачу бераллина?.. Аьрхачу къоналлина?..\nСатийсамашкахь бисинчу сатийсамашна?..\nДахаро Iовжийначу шерашна? ДIаяханчу заманна я бухаюьсучу заманна? Я тIейогIучу заманна?\nВоккха стаг воьлхура дIахIоьттинчу заманна… Ирсениг, сийлахьниг, дайша йоI-бIаьрг санна, лардина, халкъан са хилла бекна ненан мотт а, къомах къам дина дайн гIиллакхаш а, ширбелла куз санна, хьарччош тIегулбина, эшаран мах гIелбелла, юьстах тасарна.\nВоьлхура тIейогIучу заманна…\nШен семаллица, ховхаллица малхах тарвала а ма гIиртинера иза, нехан сакхташ хьулдеш, Iаьржачу буьйсанах тарвала а. Синмехаллех дуьйцинчу жовхIарх кочар хила а, комаьршаллах, оьздангаллах дистинчу хих тарвала а, оьгIазло эшош, шегахь лам санна, собар а ма карийнера, ша ма-варра гайта а, ма-гайттара ваха а.\nИйширий-те малхах тарвалар? Цхьа а вохвин-те?\nБуьйсанах тарваларх, хьулделин-те нехан сакхташ а?\nШен дахаран зеделлачух, синмехаллех дуьйцина исбаьхьа жовхIар совгIатана схьаэца бешарий-те? Иза лардан доьналла, кхетам тоьарий-те?\nКомаьршаллех, оьздангаллех дистина догIучу хина дуьхьалонаш хIитторий-те?\nХаац… Дера ца хаьа, хIун гойтур а!\nХIай, Дахар!.. Ма хала хIума ю-кх хьо! Кхераме… Хьере хиллал кхераме!\nАмма, во-о-о, сан Дела хьо яI, ма инзаре хаза дара-кх хьо, хIай дахар, хIай!..\nИсбаьхьа… хьере хиллал исбаьхьа!


Митинг хиллачул тIаьхьа дIабаьхначу полисхойн гIуллакх теллина бевлла ГIалгIайчохь\n2019-чу шеран Зазадокху-баттахь митинг йирзинчул тIаьхьа ГIалгIайчуьрчу полицин ППС-н 12 белхахочунна дуьхьал долийна хилла бехктакхаман гIуллакх листина дели. Уьш бехкебо шайна тIедиллина омра кхочуш ца дарна: протесте бевлла нах дIасалоьхкучу Росгвардина новкъарло йина цара.\nКавказ.Реалиига адвокато Цороев Виситас дийцарехь, карарчу хенахь материалаш йовзуьйтуш ю, цул тIаьхьа бехк тIечIагIбайта прокуратуре кхачор долуш ду гIуллакх.\n"2019-чу шарахь дуьйна оцу гIуллакхна со тIаьхьаваьлла лелаш ву, со тешна ву, оцу полисхоша конфликт кхин тIе а дарлучуьра цIий ца Iанош ерзийна аьлла. Уьш юкъа ца гIоьртинехь ишта дирзина хир дцара. Айса анализ йинчул тIаьхьа дина ас оцу кепара хьесап. Политикан подтекст цигара дIаяккахь, суна хетарехь, кхелахой а, прокурор а реза хир бара ас бохучуьнца", - тешна ву Цороев.\nНагахь санна, полисхошна бехк тIехь бисахь, пхеа шаре гергга набахтехь яккха хан кхачайо царна.\n2019-чу шарахь митинг хиллачул тIаьхьа балхара дIабаьхначу ГIалгIайчуьрчу полицин ППС-н белхахоша арз дира хьалхо Европерчу адамийн бакъонийн кхеле. Шаьш балхара бохийна хиларца а, шайна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш дахарца а доьзна ду чу делла арз.


Нохчийн къомо цкъа а ца къехкийна шех кхидолу къаьмнаш\nЧиллан-бутт 06, 2016\nНохчийчоь --ХункурхановгIеран бертахь доьзал, 2016\nВайнехан гIиллакх-Iадаташ тIе а лаьцна, доьзал а кхоьллина, бехаш болу кхечу къоман зударий дукха бу Нохчийчохь.\nОьрсийн, немцойн, украинан, хIирийн-массо къоман зударий карабо Нохчийчохь ирсе бехаш, вайнахаца шайн кхоллам а боьзна, доьзалш а болийна. Наггахь юрт а яц махкахь и тайпа, интернациолан бух тIехь кхоллабелла доьзал боцуш.\nТеркйист кIоштерчу Хункурханов Казбека а, Удмуртан кIоштан Сарапул гIаларчу Кретова Александра ишта доьзал кхоьллина 22 шо зама яьлла.\nИ тамаше доьзал ас юьхьарлацар ша-шаха, ларамаза нисделла, забарна тIера волу Казбек, накъосташца цхьаьна чохь Iаш, телевизионехь Удмурти хьахаелча: «ЛадогIалаш сан стунцахой бу шуна буьйцуш!»-аьлла, вагийча санна, хьалаиккхича.\nМуха нисделла хьо генарчу Удмуртин нуц валар? Цу хаттарна тIера доладелла тхойшиннан къамел.\nКазбек: «Шен рицкъ доллчу дIа ца воьду стаг. Машен йохка вахана нисвелла со цигахь. Цигахь болх-некъ а карийна хьевелира со. Воьдуш –вогIуш, вистхуьлуш, забар –хIума еш евзира. 21 шо сов ду хIинца-м тхо цхьаьна деха. ВорхI доьзалхо ву,5 йоI,ши кIант.\nСо йоккхахйолу йоI а ялош,нана цомгуш йолуш,хьалххе цIа веара. Юха сайн аьтто баьлча, ас ахча –хIума а яхьийтина, иза схьаеара».\nМаршо Радио: ЦIахь болчаьрца тIом бан ца дийзира хьан?\nКазбек: «ЦIерачаьрца цхьана шина шарахь къийсамаш хилира. ТIе а ца лацара. ДIаяхийта а олура. Нанас а олура, ненавашас а олура. ТIаьххьаре а тхан нанас Шовда цIе йолу йоI дуьнентIе яьлча, тIе а ехна, къинтIера яьккхира нус …»\nСоьца къамел деш волчу Майрбека чIагIдарехь шерра нохчийн мотт а буьйцуш, цIоз санна хьалакхуьуш долу бераш бахьнехь сихо хилла нана а, кхиболу гергарниш а Удмуртерчу несана Шурина тIеберзарехь а, цуьнан лерам барехь а.\nКазбек: «Дукха хан ца ийшира. Юург ярца а, нохчий кхачанаш бан Iама гIертарца а, гIиллакхаш довза гIертарца а хьалхарчу дийнахь дуьйна тасаелла сиха Iемир-кх цунна. Ишта сиха тIе а йирзина Iамийра бусалба дино ма-хьоьхху лела а».\nНохчийчу схьайогIуш йоккха зуда хиларна Хункурханова Шурина, дуьйцучух дика кхетахь а ледара хаьа нохчийн мотт. Ма-дарра аьлча, цунна эхь хета, бераш а делош, и сел ледара бийца.\nЦундела цо дехарца, ша олу масех дош цо оьрсийн маттахь элира. Нохчийчу схьайогIуш шеконаш ярий, кхерарий хьо яьлча цо элира:\nШура: «ЧIогIа кхерара. Пропаганда ма-яра йоьдуш, нохчийн зуламхой, талорхой бу бохуш. Iовдал ма яра со хIетахь. Кхо со Iеха ма йинера… Нанас-м кхуьнгахьа чIогIа гIо доккху. ХIара хаза нехан санна къа долуш стаг ву боху, ас хIара хьийзаво боху, кхунах къа хьаьрчина олу хIоразза а».\nЦу кепара тамаше, цуьнца цхьаьна, кхечара а масал эца мегар долуш ирсе, ХункурхановгIер доьзал беха Теркйист кIоштан Iелин юьртахь.\nБалха тIехь а доьзалан дас а, нанас а – шиммо оьцург 15 эзар алапа а доццушехь, цара шаьш ирсан дай лору.\nЛору, долчух тоам беш, доцчух хьегар хIун ду ца хууш, могуш-маьрша доьзал кхуьуш хиларна .\nКазбек: "ЦIерачаьрца цхьана шина шарахь тIемаш хилира сан..."


"Хьан цIийнда террорхо-м вац?" ТIамах бевддачу Украинерчу кавказхойн дийцарш\nПольшехь болу Украинера мухIажарш, гайтаман сурт\nУкраинехь беха, Къилбаседа Кавказера схьабевлларш, пачхьалкхан кхинболу миллионаш бахархой а санна, мухIажарш бевлла Оьрсийчоь тIамца чугIоьртинчул тIаьхьа. Интерполехула Москва шайна тIаьхьаялахь, даймахка шаьш дIахьажорна кхоьру Европехь нисбелла кавказхой.\nЗазадокху-баттахь украинхойн-румынхойн дозанеула дехьайолучу заманчохь лецира Нохчийчуьра Гериханова Амина. Цул тIаьхьа Польшин дозанхоша сацийра дагестанхо Зубагиров Мохьмад а, ГIебарта-Балкхаройчуьра Апшев Аслан а. Гериханова хIинца а Румынехь чохь латтош ю, Зубагиров Дагестне дIахьажийна, Апшевн кхолламах а, цунна дохкучу бехкех а - хууш хIуммаъ дац. Цуьнан бевза-безачаьрга кхаьчначу хаамашца, Оьрсийчоьне дIавелла иза а.\nТIом балале хьалха паргIат Украинехь бехаш бара уьш, Iедалца цхьа а хьовзамаш боцуш. Кавказ.Реалиино гулдина церан дийцарш.\n"ЦIийнда кхин гур вац хьуна"\nЯлх шо а дара Зубагиров Мохьмад Киевехь веха. Шен партнерашца цхьаьна уьнах цIена кхачанан туьканаш яра цо лелош, экосурсаташ а, стоьмаш а, хастоьмаш а бухкуш. Цуьнан хIусамнанас Гараева Дианас дийцарехь, полицица цкъа а проблемаш хилла яцара Мохьмадан.\nТIом бола ма-белли, бомбанех кIелхьарбовла Польше дIабахара церан доьзал. "Тхо кхоьрург украинхойн дозанан агIо яра, амма цигахула дика дехьадевлира тхо, сан майрчун Оьрсийчоьнан паспорт доллушехь. "Ваша, тхо хьох кхета" а аьлла, чекхдовлийтира тхо, - дагалоьцу Гараевас. – Полшхойн агIор со дехьаялийтира, ткъа сан хIусамдега а, цуьнан доттагIчуьнга Апшев Аслане а тIелхигаш хьалаяха элира. Со цаьрца дIаяхара, къамел гочдан. Эпсаран кабинет чу дахара. Цо хаьттира, маса шо ду Мохьмад Украинехь веха, хIун лелош ву, тIебогIу пайда мел бу, стенна воьду Польше. Иштта хаьттира: "Хьан хIусамда террорхо-м вац?"\nГараеван дешнашца, Апшев а, Зубагиров а дIавигира, цара чIоггIа шайна дуьненан лардар а, Польшехь тховкIело а оьшу бохушшехь. ХIинца церан гIуллакх нохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацино лелош ду.\nХIусамда лаьцна а, цунна экстрадици йина а бутт баьллачу хенахь Польшин официалан структураша кхин ца дийцира Гараевана иза дIаваларан бахьана. Цо бахарехь, Оьрсийчоьнан дозана тIехь цхьана а кепара зуламаш лелийна дац цуьнан цIийндас, ткъа иза Интерполехула лехамашкахь хиларх масех бутт хьалха бен хиъна дацара: дуьненаюкъарчу полицин базехь ю цуьнан цIе а, хан а, амма бехках лаьцна билгалдаьккхина дац.\nГараевас чIагIдо, Апшев лехамашкахь вацара, ша стенна сацийна, кхета а ца кхийтира. "Цуьнца цхьана лаьцна ша ца хиллехь, - оьгIазъоьху къамелдийриг.- Ткъа соьга элира: цIийнда кхин гур вац хьуна".\n"Боьха мотт лебора полисхоша. ХIокху кавказхойн гIуллакхаш листа деза вай, бохура... Царех цхьаммо элира, хIусамда дIахьажийна. Иза низамехь дац бохуш, со лен яьлча "шаьш къастаде" аьлла, со эккхийра цо, - боху зудчо. -Полицин кхечу декъехь дуккха а хеттарш динчул тIаьхьа дийцира, Мохьмадна экстрадици йина аьлла. Эпсар тхох доглозуш хьоьвзира, хIара бакъонца дац элира".\nХIусамда Оьрсийчоьне дIахьажорах цхьана а тайпана кехаташ ца делира Гараева Диане. Польшин зорбанан гIирсашка а елира иза, дозанхойн харцонна латкъамбан дагахь ю бакъоларъяран органашка.\nЗубагировн Оьрсийчуьрчу адвокато дийцира Кавказ.Реалиин корреспонденте, кхечу пачхьалкхо дIавоьхучу стагана экстрадици яр кхелехула хила дезаш ду, дагестанхо дIа ма хьажаварра маса дан дезаш хIума дац аьлла.\n"Оьрсийчоьнан прокуратуро кечдина, кехат дахьийта деза, тIаккха шина а агIоно и стаг дIаваларан хьелаш дийцаредо, - боху юристо. – Бехкзуламан кодексан масех Iедалан къепе йийца еза Оьрсийчоьно, ткъа Европехь хьесап дан тарло, царех цхьана къепеца бен цунна кхел йийр яц аьлла. Тхуна хетарехь, Зубагиров лоьхуш ву цIечу, уггар лакхара кхераман тIегIа йолчу къепеца, ткъа иза лоцуш сацам Оьрсийчоьнан дозана тIехь бина".\nДагестанхо стенна бехкево, хаамаш бац юристехь.\nЗубагировн а, Апшевн а кхолламех Кавказ.Реалиино полшхойн дозанхошка дахьийтинчу хаттарна доцца жоп деара, дозанхойн эскарийн постан командиро Патерек Эвас куьйгъяздина: "Векал йолчу органийн – полицин, прокуратуран, кхелан- дехарца бен оха информаци кхачош яц доза хадорах".\nШемахь хилла аьлла, бехкейо\nРумынехь кхин а цхьана баттана лаьцна йитина Гериханова Амина, Зазадокху-беттан юккъехь Украинаца долчу дозанехь лаьцна йолу, 36 шо долу Соьлжа-ГIалара яхархо. Шен бархI шо долчу кIантаца тIамо лаьцначу пачхьалкхера араяла гIоьртинера иза. Лацаран бахьана дара оьрсийн бакъоларъяран органаша иза дIаехар, Шемарчу тIемалошца йоьзна ю аьллачу шеконашца.\nБархI шо долчу Аминин кIентан деден ваша Бахарчиев Амруди, къена а, заьIап а воллушехь (хьалхарчу Нохчийчохь хиллачу тIамехь лазийчхьана лелалуш вац иза), Австрера Румыни веара, кехаташна куьйг а яздина, кIант дIавига. Нана лаьцначул тIаьхьа цхьана ханна берийн хIусамехь дIатарвинера кIант.\nЦуьнан хIусамда Шема дIавахана, оцу тIехула кадыровхой тIаьхьабевллера цунна\n"Нохчийчохь Iаш яра Амина. Цуьнан хIусамда Шема дIавахана, оцу тIехула кадыровхой тIаьхьабевллера цунна. Масийттазза кIоштан полицин декъе дIайигира иза, бала баьхьира цуьнга. 20I6-чу шарахь, шиъ йа кхо шо долчу шен бераца едира иза Нохчийчуьра. ХIетахь дуьйна Украинехь ехаш яра", - дуьйцу Бахарчиевс.\n2017-чу шарахь Оьрсийчоьнан юстицин министралло, терроризмна бехкебинчу нехан тептаре язйира Гериханова 3292 номерца. Иза Интерполехула лехамашка елира цул тIаьхьа, ткъа Украинан кхерамзаллин сервисаша шайггара таллам бира ницкъахоша дохкучу бехкийн, уьш бакъ ца карийра.\nРумынехь лаьцначул тIаьхьа Гериханован гергарчара гIо дийхира "Вайфонде".\n"Иза набахтехь ю, цуьнца зIе а яц, - боху, шен цIе яккха ца лиинчу "Вайфондан" векало. – Оьрсийчоьнан дехарца сацийна ю иза, Шемахь хилла ю аьлла, хIунда аьлча, цуьнан майра цигахь хилла ву. Полицино жоьпаш ц ало. Кхин тIе Германино Шенгенан информацин системе яьккхина иза".\nРумынин Хельсинкан тобане бевлира бакъоларъярхой, Гериханова Iалашъярехь гIо доьхуш, амма, "Вайфондан" белхахочун дешнашца, цкъачунна кхаьчна жоп дац.\n"Долара адвокат ву, амма цо дукха ахча дехна. Аминин гIуллакхехь цхьана а адвокато гарантеш лур яц аьлла, хета тхуна, - боху "Вайфондехь". – Экстрадицин кехат цкъачунна хIинца а даийтина дац Оьрсийчоьно. Ца даийта а тарло аьлла, хеташ хир ду юристана. Амма Оьрсийчоьно цкъа а цхьа а ца витина паргIат. Адвокатан дегайовхо хила тарло, хан дIаер ю, иза арахоьцур ю шаьш, ткъа цо эра ду, ша гIо дина. Амма Оьрсичоьно эххар а даийта тарло и кехат".\nКъамелдинчо бахарехь, Румынин цхьахдолчу хаамийн гIирсашкахь "террорхо йина" Гериханова Аминех: оцу юкъанна керланийн роликехь гойтург цуьнан сурт дац, кхечу зудчун сурт ду.\nХIара материал зорбане яккха кечъечу хенахь,къаьстира, румынхойн бакъоларъяран органашка Гериханована экстрадици йе аьлла, Оьрсийчоьнера кехат кхачарх. Охан-беттан 15-чохь Румынин Сучава гIалахь кхелан кхеташо хилира цуьнан гIуллакхан хьокъехь. Суьдхоша хьесап дира, лаьцнарг Оьрсийчоьне дIаяла цхьаццадолу документаш тIе ца тоьа, цундела экстрадицин процеес кхин а дIахьура ю аьлла. Керла ладегIарш хир ду шинарин дийнахь, Охан-беттан 19-чохь.\nКавказ.Реалиин корреспонденто кехат дахьийтира Румынин полици, Гериханована дехкина бехкаш бахьана долуш. Жоп кхачанза ду.


23 шо хьалха стаг лачкъийна хилла аьлла шеконевиллинарг лаьцна ГIалгIайчохь\n1998-чу шарахь Къилбаседа ХIирийчоьнан вахархо лачкъийна хилла цо аьлла, гIалгIайн Троицкое эвлара 54 шо долу Кациев Юнус лаьцна шеконашца. Къилбаседа Кавказан федералан гонашкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан коьртачу урхаллан белхахошца цхьана Къилбаседа ХIирийчуьрчу полисхоша лаьцна иза. Леринчу операцина юкъаозийна бара Росгвардин полисхой а цхьана, делахь а, ша лоцучу заманчохь дуьхьало йина яц Кациевс.\nОперативан информацица, нах лечкъош, цаьргара бертаза ахчанаш дохуш лелачу регионашна юкъарчу ялх стагах лаьттачу тобанехь хилла ву иза.\n1998-чу шарахь шен накъосташца цхьана Къилбаседа ХIирийчуьра вахархо вадийна хиллера цо, цуьнан гергарчаьргара цхьа миллион долларшкахь ахча даккхархьама. Шаьш боьхучу механ ах каракхаьчча, йийсарера маьршаваьккхинера иза. Кациев оцу зуламна гунахь хилар гучуделира масех шо даьллачул тIаьхьа, 2004-чу шарахь федералан лехамашка а ваьккхира иза.\nОцу тобанан вукху декъахошна кеп-кепара хенаш йиттира набахтехь яккха.\nЧиллан-баттахь БуьритIерчу 41 шо долчу Оздоев Мохьмадна ворхI шо туьйхира колонехь даккха, 21 шо хьалха нах лечкъорна. 20 шарахь Адыгейхь харц кехаташца лечкъина ваьхна хиллера иза.\nСтохка Зазадокху-баттахь 23 шо хьалха оцу кепарчу зуламна бехкевина Къилбаседа ХIирийчоьнан Пригородный кIоштарчу Тарское эвлара Чаниев Хьамзат а гучувелира. Шен юьртахо лачкъийначу цунна колонехь даккха пхи шо хан кхайкхийра.