"ЧувогIу, етта, юха кхаа бераца арайоккху". Муха ду "шолгIачу зударийн" а, церан берийн а дахар Таджикистанехь\nМасех зуда ялор дихкина ду Таджикистанехь, низам дохийначунна таIзар до. Делахь а, шиъ я кхин а алсам зударий хилар даьржина ду цу махкахь, дуьйцу "Настоящее время" телеканало. Иштта кхоллабелла доьзалш сиха дIасабовла, ткъа зударийн а, берийн а доьзал дIасакъаьсташ догдохийла ца хуьлу "майрачуьнан" а, ден а бахамах дакъа шайна кхачаре. Меттигаш сих-сиха нисло, уьш, дан амал а доцуш, арахь буьсуш а.\nЖимачу Мухьаммадан цхьа шо ах шо ду, амма дуьненчу валаран тоьшалла дац цуьнан. КIентан дена ца лаьа кIант шен цIартIехь хилийта. Мухьаммадан нанас Рабизоды Шабнама дийцарехь, иза "шолгIа зуда" ю. Вуьшта аьлча, цо а, цуьнан майрчо а там-мах бина бусалба низамехь, амма Iедалан органашкахь официалан кепара доьзал кхоллар тIечIагIдина дац.\nОцу стагах кхин а ши бер ду Шабнами. Цаьршина дуьненчу даларан тоьшаллехь дIаязйина нана бен яц. Дена ца лаьа документаш кечдайта, и бераш шен хилар тоьшалла деш долу. Оцу стеган кхин зуда а, 5 бер а ду, официалан кепара даьхна кехаташ а долуш.\n"Беран документаш дац, ткъа цуьнан дас соьга боху, хьайн дена-нанна тIе дIаязде уьш", - дуьйцу Рабизода Шабнама.\nШен хир волу цIийнда 6 шо хьалха телефонехула вевзира Шабнамана. Оцу хенахь цунна хууш ца хиллера иза зудаялийна хилар. Карарчу хенахь дерриг а хийцаделла: "майра" араяккха гIерташ ву иза берашца цхьаьна.\n"И шиъ шаьшшиъ а дара иза лууш". Доьзалш юхавовшахтохарехь керла кхиамаш бахарх хаам бина Нохчийчоьнан Iедало\nЦеран юкъаметтигаш цхьана а кехатца чIагIйина яц. Я цуьнан а, я берийн а цхьа а низамашца йогIуш бакъо яц оцу стагера рицкъ хиларе сатийса. Шабана дехар динчу я берийн омбудсменан а, я бакъонашларъярхойн а аьтто ца баьлла цунна гIо дан. Да реза ца хилира хIоьттинчу хьолах комментари ян.\n"Даима а кхоьруш деха тхо, хIинцца неIарех чоьхьа ваьлла, суна етта а йиттина, со берашца хIусамера арайоккхур ю-кх цо, бохуш. Иза неIарх чоьхьа воллушехь бераш белхарца тIехьовду суна, цуьнга дехарш до, дада, ца оьшу тхуна яъахIума ян, амма мамина а ма етта, бохуш, - дуьйцу Шабнамис.\nДукха зударий хилар офицалан кепара дихкина а, доккха гIуда тохарца а, шина шаранна лаьцна белхаш байтарца а таIзар деш ду Таджикистанехь. Цундела шолагIа а, кхоалгIа а, цул тIаьхьа болу а зударий таджикистанхоша бала бо никах олу там-мах а бой, церан аьтто бац, официалан кепара кехаташ а даьхна, керла доьзал дIанисбан.\nБилггал оцу кепара доьзалш махках мел бу хууш дац, статистика лелош цхьа а вац, иза къасто а дац атта. ЗАГС-ехь болх бечу Iедалан гIуллакххоша дийцарехь, "шолгIачу зударша" шаьш тIехь хIусамда воцу наной ду олу. Божарий хьехош бац цхьана а документехь. Регистраци ечу органашкахь и иза хоьттуш стаг а вац.\nШегара шолгIа зуда йитинехь а, кхечарна йиъ яло магадан гIерта депутат\n"ЗАГС-ан органехь берана кехат доккхуш, дех лаьцна хаам бацахь документаш кечдо, нанас яздинчу дIахийтарна тIехь йолчу информацица. Аьлча а, фамили ло ненан, ткъа ден цIе хуьлу нанас ша чуделлачу кехата тIе язйиннарг", - дуьйцу Таджикистанан коьртачу гIалин Душанбен Фирдавси кIоштан ЗАГС-ан декъан куьйгалхочо Шерзода Латофарас.\nСтитистика хууш яцахь а, оцу тайпа "доьзал кхоллар" тахана сих-сиха хуьлуш ду, боху меттигерчу юристаша. Иза гойтуш бу лач хаамаш. Масала, 2017-чу шарахь махкахь 30 эзар сов берана дуьненчу даларан тоьшалла делла, цхьаъ бен верас (доладийриг) а воцуш.\n"Дукха зударий балорна нийса пропаганда оьшу Дагестанехь"\nЦул сов, шолгIа зудаялорах хаьа, дегара бер кхаба ахча даккхар доьхуш зударий кхеле бевлча а. Амма цу тайпа гIуллакх луьстуш суьдхой наггахь а бен тIе ца хIуьтту нанна, иза иштта хиларх тешо хала долун дела.\n"Нагахь кхелан сацамца да мила ву къастийнехь, оцу берийн цхьатерра бакъаонаш ю хьалхарчу зудчух долчу берийн санна. Иза ду царна а догIу дегара рицкъ бохург. Да кхалхахь пенси догIу царна, уьш кхаба стаг ца хиларна, ткъа бахам боькъуш царна а догIу шайн дакъа", – боху юриста Бободжонова Матлубас.\nДуккха а зударий болу божарий цхьа а тIаьхьало а йоцуш аьтто болуш бу официалан кепара кехаташ доцу зуда шен хIусамнана яц аьлла дIатаса, билгалдоккху юристаша, цундела оцу кепара кхоьллина доьзалш дукха хан ялfле дIасакъаьсташ Iедал ду.


Мудадджан — Википеди\nМудадджан (испан. mudéjar, схьадаьлла Ӏаьр. مدجّن [mudaǧǧan] — караӀамийна) — XI—XVI бӀешерийн Испанин архитектурера, сурт дилларера, декоративан-прикладни говзаллин ша-кепара синтетикан хатӀ. ЦӀе схьаяьлла динан тобанан мудадджанаш цӀарах.\n1 Цунах яздар\nЦунах яздар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nXII—XVI бӀешерашкахь кхолладелла ша-кепара синтетикан хатӀ Испанин архитектурехь, сурт дилларехь, декоративан-прикладни говзаллехь, цунна чохь чӀогӀа уьй тесира мавританин а, готикан а (тӀаьхьуо) ренессансан исбаьхьаллин элементаш. «Мудадджан» хотӀан кхолламаш бора бусалба а, керста а пхьераша. Мудадджанийн говзалла — чолхе хилам бу, даиман исбаьхьаллин дикалла йолуш а яц; талламхоша билгалбоккху уггаре дикачу масалийн а шалхаллин бос.\n«Мудадджан» хотӀехь Ӏалашйина мавританин архитектурин коьрта конструктиван элементаш: лан кепара нартол, нартолийн тхьевнаш, план тӀехь бархӀ са болу седа беш, тхьевна хьалатоьхна дечиг, гипсан бустам, бес-бесара аьнгалеш пенаш тӀехь («асулехос»). Дийна а, паргӀата а гӀишлойн композицийн бух бара чоьхьара керт, цунна гонаха гулйинера йисина гӀишлош. ГӀишлош билгала йовлу атта а, йораха а, чӀогӀа дика йогӀуш климатан хьолашца планаца; «мудадджан» хотӀехь лууш йора хӀусамаш — марздора гӀирс бораха хиларо а (кибирчиг, дечиг, гипс), халкъан пхьерийн болх бораха хиларо а. ХатӀ башха кхиира Кастилехь, Арагонехь, Ӏандалусехь, гӀаланашкахь Толедохь, Сарагосехь, Кóрдовехь, Севильях, кхин а.\nХатӀ юкъахь къастало ши агӀо. «Халкъан мудадджан» цӀе еллирг, кхуьура шашаха испанхоша схьаяьхначу областашкахь, цигахь мавританин исбаьхьаллин ламасташ яра дика йогӀуш керстачеран динца а, бахаман оьздангаллийца. «Халкъан мудадджанан» гӀишлош дӀалецира килсан а, гӀалин а архитектураш, уьш йора дукхах дерг кибирчигех, уьш къаьстара хӀиттинчу гӀишлойн кепашца а, декоран мукъамашца а. Кечйина елахь а, гӀишлош къегина а, яккхий а яцара. «Халкъан мудадджанан» хатӀ амалехь ду севильян килсийн: Берриг Безачеран, Санта Марина, Санта Каталина, Сан Хиль, Сан Андреc, Сан Эстебан, Сан Исидро, Сан Маркос (башха гӀараяьлла шен шала кораш долу бӀов-мимарца). Килсанаш йора кибирчигех, шера дечиган хьалатоьхна тхевнашца, готикан кевнийн хьалхенаш дика йогӀура лан кепара а, дуккха ларанийн а нартолашца, геометрин дуцаршца, делла ца луш долчу корашца. Мавританин гӀишлошъяран ламастан сипташ хаало оцу гӀишлошкахь готикийн кепел дика къаьсташ.\n«Кертан мудадджан» даьржара испанхой Ӏедал чӀагӀ мел ло, схьадаьхначу латташ тӀехь, кхиира XVI бӀешо кхаччалц. Оцу агӀора гуора Испанин син-мехаллин а, дуьненан а бевза нах хьолалле а, аьттонашка гӀертар. Оцу агӀонера ду уггаре шира дакъош XIV бӀешерера Севильян Алькасаран (дикка тӀехьа йинчарах къаьсташ). Дукхаха болчара паччахьан Педрон гӀала (1364) олуш йолу гишлонан хьалхенехь, гранадан Альгамбра архитектурин сипташ каро тарло. Иза кхоьллина хила тарло, кастилин паччахьан дехарца, эмиратан урхалчо Мухьаммада V-гӀачо бахкийтина Гранадера мавританин пхьераша. Кертан мудадджанан ламастехь йина кхин XIV бӀешеран севильян гӀаланаш: Лас Дуэньяс Альбан герцогийн а, Мединасели герцогийн а Пилатан цӀа олуш дерг. ХотӀан коьрта иэсашна юкъайогӀу иштта Гвадалахарера Инфантадо герцогийн гӀала (XV—XVII бӀешераш).\nXIV бӀешарахь готикан а, мавританин а ламастийн цхьаьнакхетаран юкъара процессо ийцира алсама дийна а, органикан а амал.\nИспанехь а, Португалехь а мудадджан архитектура яржар\nСевильян Алькасаран чоьхьара керт\nСарагосера кафедралан КӀелхьардохучун килсан бустам\nСинтрин къоман гӀалара бустамаш, Португали\nСаагунера Сан-Тирсо (Леон), Испани\nМудадджан — йаззам бу Большой советской энциклопедии чуьра.\nИспанин а, Португалин а архитектура\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мудадджан&oldid=6102508»


Балакирев Милий Алексеевича 185 дизарга\nЛоамарой халхара йиш дIаязъяь композитор\nАьрхIий бетта 23 ди 2021 шу\nМассанена дукха езаш а, каст-каста хозаш а я лоамарой халхара йиш. Дуккхачар цун мукъамца халхара бIал баьккха а хургба, вай мехка cаг йоагIача, йодача ловзар хилар бахьан долаш. Бакъда дуккхачарна хац из йиш ноташ тIа дIа а язъяь, дерригача дуненна дIайовзийтар эрсий композитор Балакирев Милий Алексеевич волга. Хетаргахьа, цунна дукха езаш хиннай Кавказ, цун сийна лоамаш, кхыдола Iалама сурташ. ЛаьрххIа лоамарой мехка вена а, из бIаргабайна а хиннав Милий Алексеевич.\nМичара хиннав из ше, мишта хиннад цун вахара шераш? Балакирев ваь хиннав 1836 шера декабрь бетта 21-ча дийнахьа (1937, 2 январь) Нижни Новгороде. ЗIамига волча хана денз, яьшкпандар (фортепьяно) лакха Iомавеш, цунца къахьийгад нанас. Иштта тайп-тайпарча ашархоша урокаш луш хиннай цунна, кхувш воагIача хана, дIахо цо дийша хиннад Москверча а Нижни Новгородерча а ашарий доврянски институте. Казанерча университета математически факультета хьехархошка ладувгIа ухаш а хиннав из. Ше а, ашарий урокаш телаш, къахьийгад цо. Цунна вовзаш хиннав гIорваьнна эрсий композитор М. И. Глинка.\nБалакирева а цун новкъосташа а Питере хьайийлла хиннай, берашта лаьрхIа йола, мах тела ца беза ашарий школа. Цун директор волаш, цхьа ха яьккхай цо. Цул совгIа, из паччахьан копелланна кулгал деш а хиннав.\nБалакиревс дIаязъяь лезгинка шерра йовзаш я вай мехка а цул арахьа а. Цох пайда ийцаб дуккхача культуран вIашагIкхетарашка, цIайшка, концерташка. Кхыметтел кинорежжисёраша а шоай исбахьален фильмашта юкъекхихьай из, цо уж хоздергдолга ховш. Масала, С. Жгенте сценарех режиссёра Резо Чхеидзес даьккхад «Салтечун да» яха кинофильм, Махарашвиле роль ловзаеш ва Закариадзе Серго. Цу фильман хозагIйолча моттигех цаI я, артисташ тIем тIа бахкар, ловзар оттадар. Цига екар я Милий Алексеевича дIаязъяь лоамарой халхара йиш.\nБалакирев кхелхав 1910 шера, амма цо дIаязъяьча лоамарой халхара ашаро даим а дагалоаттавергва из Кавказерча къамий культура, ашараш, халхараш мел дезача наха.


ЦIерадахаро нохчашна дина зе тахана а кхоччуш теллина дац\nЧиллан-бутт 27, 2014\nНохчийчура лаьмнаш -- шира эвла, 29Мар2012\n70 шо даьлча а, кхоччуш таллам бина бац, нохчийн къам цIерадаккхаран бахьанашна а, цуьнана тIаьхьалонашна а. И болх беш боцун дела, Оьрсийчохь, шо шаре мел долу дебаш бу, нохчий бахьан а долуш бохийнера бохуш болу оьрсийн историкаш. Цуьнах лаьцна кечйина шен материал Султанов Ахьмада.\nБоккха бала тIехоьттира, Iазап дара, бахьан доцуш къизалла яра, маьршачу нахана тIехь йинарг, бохуш, дукхачу хьолехь дуьйцу, цIерадахарх лаьцна шай дагалецамашкахь наха.\nТахана, масала, хьо видеокамера кара а эцна, волавелча, иттанна юккъера шина стага, цхьацца меттигаш хьаха а ца еш, ларлуш дуьйцура ду оцу бохамах. ХIета дуьйна, нехан дагчу биллина болу кхерам, тахана а, дIабаланза бу.\nНохчийн, боккъулийна, шаьш цIерадахарана боккха таллам бан, аьтто баьлла а бац. 1990 шерашкахь, Iедал хийца а делла, цул тIаьхьа, массийта шо даьлча, хьалхара тIом белира, тIаккха, шозлогIаниг, ткъа, тахана, маьрша далахь а, оцу бохаманах хIоттийначу цхьана зилца лело дезаш нисло и хIума. Нохчий санна цIерадаьхначу кхечу къаьмнийн, каяьлла, шайна тIехь динчуьнна мах хадо а, цуьнан хьокъехь талламаш бан а.\nКультуролог волчу, профессоран Акаев ВахIидан хетарехь, нохчий а баха безара оцу новкъахула.\nАкаев ВахIид: «Iедалан агIора, сан хьесапехь, нехан дог а хууш а хила дезара аьлла хета суна. Иза бохург ду, махкахь арабаьхнарш схьа а гулбина, 90 а, 92 шо кхаьчнаш а бу царна юккъахь, Iедалан белхахой церан цIа а бахийтина, цара бохург хьажа а хаьжна, вай яздархошка а, Iилманчашка а, болх байта беза. Итта муьлхачу а къомаца дага а доьвла, хIума дан деза. ХIара шо чекхдаллалца, оцу мискачу нахана а, тIам тIехь хиллачарна гIо деш а, хIума лело дезара».\n1991 шарахь, дуьйна, нохчийн а, кхидолу а къаьмнаш реабилитации йина лоруш ду. ХIора цхьацца доьзална оьрсийн ахчанца 10 эзар сом дара дала диллина.\nМассита бIе шо хьалха, шаьш Австрали йоккхучу хенахь, цу бухахь даьхна долу къаьмнаш тахана а къинтIера довлахьара шайна бохуш кхайкхадо цигарчу Iедалша, амма, Оьрсийчохь и 10 эзар сом тоам болуш хетачух тера ду. Москохахь долчу Iедалшка, нохчаша, шай историйн таллам беш а бу, цунна, мах а хадош бу, аьлла дIахаийта деза аьлла хета шена боху Акаев ВахIида. Амма, цуо тидам бо, кхин деха хIумма а оьшуш дац аьлла.\nАкаев ВахIид: «Москохахь дочлу Iедале, тхан къоманна хIара оьшура, шуна хаийта боху оха хIара, бохуш, сигналаш а луш, болх бича дика дара аьлла хета суна. Деха-м цхьа а хIума деза оьшуш дац цаьрга. Со реза вац, хIума деха деза бохучуьнна. Мацалла вай дала а ца делла,амма, шай йохь ялахь, хIара а, хIара а, дерра вай аьлла цхьа сацам цара бийрг хира бу-кх. Цхьа бахь, церан гIиллакхаш ду уьш».\nЦIерадахарх Iилман белхаш кечбеш, Iедалан архивашкара документаш а, кхиндолу тоьшаллаш а оьшу. Царна тIекхочийла юй шу, аьлла деллачу хаттарна, иштта жоп делира профессора Акаев ВахIида.\nАкаев ВахIид: «Архивашкахь болх бина ас. Масалла, Ростов гIалахь, КъилбаСеда Кавказар кIоштан партийн комитетан архив ю. Цхьана документан тIекхаьчнера со. Суна ксерокс езара цунна тIера, ас аьлча, : Лераме, сан цIе а , ден цIе а яьккхина, жоп делира, иза дан аьтто болуш хIума дац аьлла.\nТIера йозанаш схьаэца мегар ду, амма, цу тIера сурт даккха йиша яц бохура цара. И документ Ушаев Мазлакъех лаьцна дара. Цу тIехь буьйцучу нехан тIаьхье дийна ю, иза зорбане даьккхича, нахана юккъахь вас хира ю, цуьнах кхера шаьш аьлла мотивации йира цара. Гвишианис Берийга язйинарг а, кхидерш а документаш долуш ду. Архивашкахь ду уьш.\n«Сталинан башха таьптар» олуш ду иза. Цунна тIекхочийла а ду. Вай историкаш а кхаьчна цунна тIе. Амма, кхин цхьа хIума ду. Оьрсийчоьнан президентан архив боху таьптар а ду. Депортацех лаьцна цхьадолу кехаташ цу юккъахь а ду. Амма, цу тIе ца кхочуьйту. ФСБ-н архив ю. Цу тIе а ца кхочуьйту. ТIаьхь а ваьлла болх бича-м цхьа гIуллакх хила а мегара».\nЦIерадахаран бахьанаш а, цуьнан агIонаш а, тIаьхьалонаш а, талла а еза, кегирхошна уьш ша дерг довзийта а деза, дийца а деза, аьлла хета Iилманчан Акаев ВахIидан. Ишттий бен, тоьшалла яц, и бохам къоманна тIехь кхин хира бац, элира цуо.\nАкаев ВахIид: «Цхьанна хIуманна тешна вац со, цхьа 25 шо даьлча, цхьа бахьан а лехна, цхьа Iедал коча догIура дац аьлла. Суна а гина дуккха а хIумш, сан дена а гина, сан деденна а гина. ТIаккха, сан хIун ойланаш кхоллало: арахь лелаш, ловзуш кегий бераш ду, доьшуш а ду, студенташ а ду, берийн бераш а ду вай. Царна хIун хира ду теша?\nЦарна а коьртах бомбанаш йоьттура ю теша? И ойланаш кхоллало сан. И хIума ца хилийта хIун дан деза вай? Iилманчаша а, интеллегенцино а, хIун дан деза? ХIун гIулчаш яха еза, и санна болу бохамаш нохчашна тIехь кхин ца латтабайта,бохуш, хIекъале цхьа тоба вовшах ца тохахь, тIекхуьучу чкъурана тешнабекх хира буй теша бохура ас».\nИсторино, иштта хилча дика хира дара боху хIума, тIедуьтуш дац. Хилларг юха ца даккхало. Цуьнах дикка кхета нохчий, амма, тахана а, шайга доьхуш хIума доццушехь, нохчийн нийса дIабохийнера, иза ца динехьарий боккха эшам хира бара тIом деш хилчу пачхьалкхан, бохуш дуккха а историкаш бу.\nЦара, Оьрсийчоьнан низаман массийта артикал йохош йоллушехь, Iедалша цхьанна а тайпана жоьпе ца уозабо уьш, иштта а, харца кечъеллачу къаьмнийн юккъаметтиг хIаллак еш ю аьлла.\nДепортаци талларна новкъарло еш Кремл, цунна муьтIара Нохчийчура Iедалш ду


Жинийн пал ...\nСтагана чуьра джин эккхош ву молла.\nИнтернетан заманахь болчу аьтонашца шайн Даймахкахь хуьлчунга хаддаза хьажа йиш ю хIинца оьрсийн паччахьан заманахь Гергарчу Малхбале дIакхелхинчу нохчийн тIаьхьенийн. Юьхьанцара, муьлхха а сурт гича дог тохалора церан. Амма, тIаьхьа-тIаьхьа цигахь лелочунна тIаьхьакхиа боьлча, цецбовла хIума карадо царна. Масала, телевизионехь Соьлж-гIалара «адамех доьлла» жинаш дIадоху лазартне гича.\nНохчийчохь инзар воккху хIуманех жинаша йинчу цамгаршна дарба дан йиллина лазартне ю.\nЮкъ-кара Нохчийчохь цхьацца кхайкхабо хаамаш чIогIа тамашена хета Урдунера нохчашна. Делан Салам хуьлда, Дела Элчано лелийна зока Нохчийчу кхаьчна боху телефизйонаш чухула схьа гойту шатлакхаш, Израилера Iаьрбийн нохчий бу бохуш, нохчийн Iедалан нах цига эхар, нохчийн Авлияашкахь, адамашкахь хилийла боцу ницкъаш, уьш дерраш дукха башха хета Урдунера нохчашна.\nАмма уггар цецвоккху хIума, нохчийн чохь жинаш цомгаш бина дархошна дарба лелон дарбанчоь ю. Вайн динехь кхечу динехь жинаш хьехийна хилар, уьш хIокху дуьнентIехь уьш хилар цхьа а шеко йолуш хIума дац. Жинаш адаманна зен дара а, адамашна цара йо цамгарша то ян лазарте йилла бохург цхьанхьахь дуьйцуш хезна хIума дац. Кхечу динехь болу наха а леладо и бозбуанчаш дукха фильмаш ю керста нехан мозгIарш адамашна чу долла жинаш ара доху бохуш.\nДелахь, Бусулбан динехь а, вайн къорI тIехь дукха билгалонаш ю уьш нийса ца хилар бохуш дуьйцу Шайха Къарткъави Юсофа.\nКъарткъави: Жинаш билгал долуш ду. Кхечу динаш тешалла до уьш ду аьлла. Амма, церан хIун юкъаметтиг ю адамашца! Уьш адамийн дегIех дахана адамаш кара а дерзийна, цу адамехул дист а хуьлуш ницкъ болуш ду аьлча со ца теша. Бусулбан баккхий Iелам нах ца теша цу хIуманех. Бусулбан Шайхан Ибин Таймианна ца хетта иза нийса.\nСуна хетарехь, Дала жинийн ка далийтира дац адамашна тIеIаткъам бан. Дела бохучунна дуьхьал хир ма ду иза. Дала аьлла « ша адам лерина», « ша адам шайн векал дина латтахь. Латтахь а, стигалахь мел долу хIума цуьнан хьалхар лела ма дина ша».\nДала КIоръан тIехь бохуш хилча, жинашка адам кара муха дерзадаийта Дала. Вайна бIоста дерг ма гина. Пайхмара Сулемана жинаш шайна хьалхара лелийтина ма ду. Цул сов, Царна таIзар деш хилла Сулеман пайхмара, дIадоьхкуш хилла.\nКIоръан тIера «Ал Намал» Сурат тIехь, адам чIогIа хилар билгал до Дала. Адам шайн Iилманца а, хьекъалца жинел чIогIа ду. Таханалерчу дийнахь адам чIогIа хиларна тешаллаш дукха ду. Адамо хIара Iалам а, хIордаш а, серло а, аьзнаш шайн кара дерзийна.\nДуьненан хиламаш технологи а, коммуникаци а, тIурнене - ша ерш шайна пайдехьа ерзийна адамо. Иза билгало ю адам жинел чIогIа хилар, Ткъа жинаш адамийн дегIех дулий, адамаш кара дерзо бохург харца ду. Уьш адамшна хIитта бIарлагIаш ю.\nШайтIано «сан шуна дуьхьал цхьа а ницкъ бац я дан оллал дац шу Iеса девла ас бохург деш ца хилча» аьлла ду.\nСуна хетарг, и нах жинаш дегIе доллу цомгаш бац, цхьаьцца Iелам нах ма аьллар, Син цамгарша психологи галъяьлла бу.\nКъарткъави Юсоф гоьваьлла дин шайх ву. Мисаран махкара АзхIар олу Дин университетера кандидат дешна Бусулбанан динах лаьцна 120-ал сов жайнаш яздина ву. Бусулбан нахана а бусулба боцчарна дика вевза Къарткъави. Таханалерачу дийнахь дуьненаюкъара Бусулбанан Iелам нехан кхеташонна хьаькам а ву.\nТIом гина адамаш дукха хьолехь син баланаш боцуш ца хуьлу. Жинаш йина ца бохуш психологи лоьрашка дарба леладайта деза иштта балехь болчарна олу Урдунера нохчаша дегIастанара жинийн лазарте хьехийча.»


Я суна дага ца догIу техьа?\n– Нана, суна дагадогIу, со жима йолуш бердах яхана. Со чIогIа лазийна карийча, хьан йоьхна хьовзар. Буьйсана со, кагбина пхьаьрс лозуш йилхича, ахь суна юххе агIор а яьлла, сан лерехь цхьа гIийла-гIийла узам бира. Со йоьлхучура сецира хIетахь. Цецъяьлла. ХIетахь ца кхетара стенах цецъяьлла, хIинца хаьа; сан пхьаьрс хьан даг чохь сайчул а чIогIа лазарх цецъяьлла хиллера.\nХьо тхоьгара диканиг даьлча а йоьлхура. ДагадогIу суна, нана. Со деша дIахIоьттина, чIогIа самукъадаьлла цIаеача, хьо йилхина. Цул тIаьхьа ваша деша вахча а. ТIом болуш, массо а хIуманах девлла дисича, хьайна ас лергах ухку дашо чIагарш эцча, хьо цкъа йилхира, тIаккха дов дира. Хьайнаш яйна хьо чIогIа халахетта хиларна ийцира ас хьуна уьш. Уьш-м яккхий а яцара, дукха ахча а ца деллера царах…\nАхь цкъа а хьайн дагара ца дуьйцура доьзалшка, хIумма а цаьрга хетта а ца хоьттура, амма хьуна царах дерг шадерриге а даиман хаьара. Ахь тхо стаг волчохь хьаста а ца хьостура, човха а ца дора, гIиллакх лардеш. Тхан деваша хезаш волуш, цкъа а тхоьга тхан цIе йоккхуш, мохь тоьхна кхайкха а ца кхайкхира хьо. Ишколехь тхо хастийна, хьайна баркалла олуш, цхьацца совгIат деш хилча, цкъа а и схьаэца тIе ца йоьдура хьо. Хьо юьртахь тIеена нус яра, и несалла хьайн болчу ницкъаца лелийра ахь, юьртахь мел волчух «кIант», «йоI», «ваша», «деца» олуш, хьаьнггахь а неIарехьа соьцуш, массарна а екхаелла, елаелла йолуш. ДагадогIу суна, оха кегий долуш, хьаша-да веача, оьккхийтуш хила къап-къарс. Ахьа-м цхьа дош а ца олура хьалха цхьаъ хилча, и тхуна хаьара…\nХьо елха а ца йоьлхура нахана гуш. Чохь лер-алар хилла хьайна вас хилча а ца хоуьйтура. Вайн цхьа жима бер делча, со саца а ца луш, йилхина дагадогIу суна. Адам даларх ца кхетара хьуна со, нана. Хьан бIаьргаш чохь гулбелла лазам дагах чекхъбуьйлура. Кхано буса, вай ваьш дисича, со бердах яханчу хенахь ахь сайна санна, ас хьан лерехь узам бира: «Ва-а, нана, сан миска нана, са ма гатделахь», бохуш. И-м узам барий а хаац, делахь а суна моьттура-кх айса цхьаъ леладо. Жимачу беро санна, белш чу а озийна, чIогIа эга а еш, хьо ехха йилхира. ХIетахь со юха а цецъелира. Ас-м хьан дог эца беш ма бара узам. Ткъа сан узамо хьо елхийра.\nСуна дагадогIу уьш…\nВешин дакъа машена чохь а долуш, сой, жимах волу ваший цу машенах а гIоьртина, хьоьга и ца алалуш, доьлхуш лаьттина дагадогIу суна. Лулахой, гергарнаш – массо а къайлаваьллера, хьуна дуьхьал хIоьттина и шийла кхаъ баккха ца луш. Тхойшиъ латта дисинера, цхьа дош ца алалуш. Хьуна-м даго хьехна хиллера. «Нана яла шун. Шиъ цIадеа, кхозлагIниг а вохьуш, – аьлла, духьалъелира, – схьа чу ва нана яларг». Сан хIинца а дог шелло, хьан юьхь дагаеача. Ахь чIогIа садиттира, ца йоьлхуш. ДIавуллучу дийнахь со хьастаелира: «Со йоьлхур яцара, барма лацийтийша». И аьлча, суна пурба делира. Ваша дIахьажийна юхайирзича, хьо гира цIийбелла бIаьргаш а болуш. Хьуна тIехьаьрчина елха а лиъна, хьох ца хIуттуш, со Деле кхайкхича, ахь барт туьйхира: «Саца! Эхь а ца хетий хьайн, цхьа пIелг санна, цхьаъ висинчу вешех», – аьлла. ХIетахь дуьйна хьо чIогIа хийцаелира. Цхьайолчу хенахь хьоьга хьаьжча, суна хьо, дегIан чарх хилар доцург, сица кIантаца лаьхьти чу йирзича санна хеталора. Иштта ехира хьо, тIамо дуьне хьашшалц. ТIом баьлча, дерриге а хийцаделира. Ахь ламаз тIехь даима къинхетам бар доьхура Деле. Уггаре а чIогIа цхьаъ бен воцу кIант воьхура. Ас бехкбаьккхира хьох цу хьокъехь. «Шу йиъ ма ю, и цхьаъ бен ма вац. НеI цакъовлар, кIур цабайтар, шу еанна децIа ма ду ас доьхург», – аьлла, жоп делира ахь.\nМа дукха дара-кх уьш – хьо елхийна а, йилхина а хIуманаш. ДагадогIу суна, нана…\nДа кхелхича, со дикка йоккха яра. Со цIахь а йоцуш, суна ца хууш, дIаверзийнера и. Со цIаеача, ахь оцу буса соьга и ца хаийтира. Хьалха санна хиллехь-м, суна хаа а мегара. Иштта тIаьхьависина цхьаъ цIакхаьчначохь адам гуллора. ЦIийнах-цIарах девлла, тIамах девдда лелачу вайн тезет а, легашкахь сецна балин шад хилла дIадирзина хиллачух тера дара. Ас чIогIа мерза наб йира цу буса. Iуьйрана со самаяьлча, мела бIаьрхиш а Iенош, хьо чухула дIасалелаш яра. И дагадогIу суна… Со хьайга кхайкхича, ца хезаш санна, хьо араелира. Соьга вашас хаийтира. Соьга елхаран мохь баьлча, хьо суна юххе а хиъна, гIийла тийжира: «Нана яла хьан, сан миска буо, ма дог дохий-кха хьан Делан кхиэло», – бохуш. Суна вас хиллера аша сайга буьйсана ца аьлла. ХIинца-м суна хаьа, и буьйса ахь сох бина къинхетам хиллийла.\nДагадогIу суна… Ас хьуна ХьаьжцIера еана йолу коч эцнера, хьоьгахь и муха товр ю дуьхьал туьйсуш, со сайна къежаш, цIа кхечира. Хьо урчакх хьийзош Iаш яра. Коч тIеюхий гайта аьлла, ас хьуо хьовзийча, ахь и тIеюьйхира. Хьоьгахь товш яра и. «Ва, нана, ма хаза, товш ю и», – аьлла, тхо хьайна гонаха хьаьвзича, хьо йилхира. Йилхира аьлча а… хьо, къежаш яра, бIаьрхиш дар-кха шайна ма-луъу юьхь тIехула охьаэгаш.\nАс хьоьга хаьттина дагадогIу суна: «Ахь дагара хьаьнга дуьйцу, нана?».\n«Охьадоьдучу хине, цIаре, догIане, лайга, уггаре а Коьртачуьнга – Деле», – элира ахь. Суна и башха жоп а ца хийтира хIетахь. ДоттагIашца дагара дуьйцуш, уьш хьоме, тешаме хеташ, айса лелориг дош хеташ яра со цу хенахь. ХIинца-м хIора ламаз тIехь, ахь бIаьргаш хьабдина деш хилла хьан доIанан шабарш дагадогIу суна. Со кхетта хIинца-м, ахь цаьрга дагара дуьйцуш хIунда хилла. Хено, замано кхетий со.\nСох-м хийлазза, сан къоналлехь хьекъал цахиларна, хьуна вас йийриг а делира. Сайн аьрхалла бахьана долуш, со елха а йоьлхура. Суна дагадогIу… Сайна бохам баьлча а, айса хьуна вас йича а, со хьан когашкахь дIаюьжура. Хьан когаш маракъевлина, гIайби тIе бIаьрхиш Iенош со йолуш, ахь хьайна наб кхетта моттуьйтура. Суна-м хаьара, хьо а йоьлхуш юйла. Вайшиннан а вовшашна къинтIераялар а, гечдар а дара иза. Дешнаш ца оьшура. Вайшиъ кхетара…\nАхь тхан хIораннан ага техкийра, дахаран некъан лорах доIанаш, бIаьрхиш Iенийра ирсе а, сингаттаме а. Хийла Деле дийхира тхо, хийла тхан гIевлангахь тхан наб ларйира, хийла… хийла… хийла… ма дукха дара уьш… и хийла хилларш.\nСайх нана хилла, дахар довза йоьлча, хьуна суо диканца бекхам бан кхуьур юй техьа бохуш, ойла йора ас. Тийса-м елира со. ХIетте а ца кхиира.\nМа ца кхетара хIетахь, нана. Хьоьца хаддаза, дей-буьйсий ца лоьруш, дагара дийца-м ца хилира сан хан. Кхуьур ю моьттура. Со едда-хьаьддачуьра сецча, дуьне духур ду моьттура. ХIинца-м ю сан и хан, хьох ойла ян а, лаахь, сайн кхачамбацарш луьстуш, буьйсана наб йоцуш, дийнахь тем боцуш, дуьне Iаддол сица мохь бетта а. ХIинца со кхетта хьуна, нана, Азаллера Абаде кхаччалц дерг – хеттарш дуй, вайн дахаран некъ беккъа-цIена таллам буй а. ХIун дийр ду тIаккха, хIумма а дац-кх. Далла дика хаьа, ша хьанна ло, хIун ло, стенна ло.\nДелахь а, хIинца со цIакхача сиха а ца хуьлу. Дуьне а шен гуо бохуш, хьийзаш ду. Цхьамма а, со ца гуш ши сахьт бен ца даьллехь а, шина кIиранахь бIаьрга гина яц а ца олу, суна дов а ца до… кхин а дуккха а ца… ца… ца…\nХьан чуьртан тIулго леррина ладугIу. Сан лазаман узам баьржа десачу дуьненахь.\nНана, дахар сел чаьмза хир ду аьлла, дийцинерий ахь суна?\nДогIу суна-м и дага, Ахьъяд, — аьллачу Бауддин бос байра, цуьнан сибато цу бинчу бартана и реза цахилар хоуьйтура. Вай, вешан зударий а битина, цу синкъерамехь ваьш кхаамма сакъийрина кхо йоI яло тIаьхьадовла чIагIо йирий, Баудди?


"Цкъа а гур вац хьуна хьайн кIант"\nДербентехь байначу беттан 15-чу дийнахь ницкъхоша лачкъийра кхо вахархо. Уьш бара Барзукаев Ислам (26 шо), Мизаралиев Мизарали (29 шо), Курбанов Хьасан (29 шо). Долахь герз лелорна бехкебира кегийнах. Лебеш яьккхина видео яьржина, гергарнаш тешна бу царна дареш дохуш йиттина хиларх.\nКерла гIайгIа боьжна наношна тIе: Iедало лецначу берашна тIе ца буьту уьш. Оцу хьокъехь арздира "Кавказ.Реалиига " Барзукаев Исламан нанас Еленас. Иза а, Курбанов Хьасанан нана а кху муьрехь лаьтта гIалин полицин неIаршна хьалха цхьалхачу пикетехь. Гергарнаш тешна бу, хилла дац герз я Курбановн а, я Барзукаевн а – доьзалшна ца хууш, я уллехь шайх цхьаъ воцуш уьш ца боьлхура цхьаьнхьа а, герз ницкъхоша бухакхоьссина, чIагIдо цара.\nЮхьанца шаьш полисхоша элира цаьрга, лаахь, лецнарш ган дуьйла. Курбановна уллера гергара стаг ю Рабаданова Зейнаб. Цо дийцарехь, пикетехь лаьтта наной чу а кхайкхина, полисхойн куьйгалло дош делла царна, протест сацаяхь, бераш гайта. "Гойту" хан къастийра дIадахначу еарийденна, кехат-тоьшалла а делира зударшка.\nНаноша сацийра пикет. Амма ца бахийтира лецначарна тIе. Болчу хаамца, оцу юкъанна берийн талламча а хийцавелла.\nБоцу бехкаш тIехьерчор даьржина лела Кавказехь, боху "Набахти а, бакъо а" юкъаралла кхоьллинчу жигархочо Долиева ПетIамата. "Кавказ.Реалиица" ша динчу къамелехь цо билгалдаьккхира, и харцо кхуллуш экстремизмна духьалоечу урхалло коьрта дакъа лоцуш хилар.\nГIалгIайчуьрчу "экстремизман центро" шен ваша вер толлуш хьийзира ша Долиева, оцо бохамо йира цунах бакъоларъярхо а. ТIаьхьо кхеле озийра бехке карийна ницкъхой, ПетIамата гIодора цара хьийзийначийн гергарчарна бакъо къовса. Иштта хьошалла тасаделира цуьнан, Шемарчу тIамехь дакъалаьцна аьлла, бехк тIебаьхьначу Котиев Вахин гергарчаьрца.\nВаха Шемахь гиначех ву Барзукаев Аслан, боху талламо. Барзукаев ша баккъал а хилла Шемахь 2014-чу шарахь. Амма иза сихха юхавеана цигара, цIакхоччушехь вахана полице, хаийтина, ша цхьа а зулам дина войцийла. Юьхьанца мукъавитина иза, ткъа лаьцна тIаьхьо – низамехь йоцчу тIеман гIеране хIоттарна (208-гIачу артиклан 2-гIа дакъа) массех шо хан тоьхна цунна цIахь, ваха-ван йиш йоцуш яккха.\nЦо дийцина бакъоларъярхошка, "экстремизман центро" шена суьрташ а гойтуш, харц дареш дехира шегара, шена тиларчуьра воккху мехий диттира, тIаккха тIехь йоза доцчу кехаташна буха куьг яздайтора, аьлла.\nИштта нисвелла тоьшалла динчу Барзукаевн "куьйга кIел" Котиев. Оцу бахьаница Интерплехула лаха а кхайкхийча, лаьцна, Германера цIавалийна.\nЮха а лаьцна ницкъхоша ша Барзукаев. Полицин урхалло яржийначу видео чохь цо боху, къайлах герз латтош меттиг яра шен. Гергарчара дийцарехь, йиттина йохийна го цуьнан юьхь.\nКурбанов Хьасан а ву шераш хьалха экстремизмца доьзна набахтехь валлийна. Цуьнан гергарчо, Рабаданова Зейнаба дагалоьцу яхана зама – ницкъхоша, нах ида а бой, мукъабохург кхаьънаш оьцура гергарчаьргара я мидалш йохура шайн хьакамашкара.\nДолиева ПетIамата а дуьйцу изза. "Миллион сом делча стаг вийнарг а дIахоьцу", - боху цо.\n"Коррупционераш кхобу оцу кепо: кегийнах лоьцу, дукха хьолехь гергарчара сихха ахча вовшахтуху. Ткъа хIинца "тешнабехк" хилла царна – ца моьттина Курбановн а, Барзукаевн а наноша, цаьрца цхьана аса а, Барзукаевн гергарчу зудчо а гIара гIаттор ю, пресса гонахйоккхур ю, аьрзаш даржор ду, пикет хIоттор ю. Цхьана эшшара болх бо ницкъхоша кхоьллинчу системано: стаг лоцу, чувуллу, мах боьху, схьаоьцу, лаьцнарг дIахоьцу. Амма шаьш дIахецнарш юхалоьцуш а нисло церан – ахча оьшуш лаьтта даима а, хьаькамашна хьалха диканаш хила гIерта, керла совгIаташ деза Iедалера, болх тоьлла бийраш хуьлу, финансаш ло церан Центрна, цундела цкъа лецна, шаьш хьийзийнарш юха а лоьцу", - боху Долиева ПетIамата.\nДолиева ПетIамат, Москох, пикетехь\nЦо дечу тоьшаллица, центро а, кхечу ницкъаллин урхаллаша а лецначийн доьзалша къайленехь кхобу шайна бина бохам. Амма хIинца ницкъхой "хьашт доцчу кхевдина", чохь бохкучарна цара ирча кхерамаш тийсахь а, еттахь а, къарбала лерина бац протесте бевлла зударий, аьлча а, наной.\n"Кавказ.Реалино" хаьттира Дагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министралле изоляторехь етташ хиларх лаьцна. Амма ца даийтина дахьийтинчу хаттарна дуьхьал жоп.


4 хаттар: марха, духар, нийсо йар - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Дала диканца бекхам бойла хьуна.\n1. Со сан йишега юьхь ши куьг бен ца гуш тIе хIума йоха бохуш вара, цуьнан хIусамда реза ца хуьлу, хIун дича нийса хир ду.\n2. Ши зуда йолчу стага цаьршинца нийсо муха йан еза? Ши-кхо шо иштта хан ю тIеялийнарг йолчахь шина-кхаа кIирнах Iа, бухахь йолчу зудчуьнан пхи бера ду, шина дийнахь хала Iа цигахь. Ахчанций, Iарций нийсо ца йо. ХIун дича нийса хир ду.\n3. Мархи батта чохь куьйгаца хуьлийла йа вуьшта хуьлийла зина дан дагадеъча, мархин батта чохь ца деш дIабаьлча дийра ду аьлла ойла йолуш кхаьбна марха нийса хир дуй? ШайтIано и вон ойла дага теснера суна, ас цкъаа зина дина дац я дан ойла яц.\n4. Сан 19 шо ду, 14 шо долуш дуьйна берриг мархи бутт кхобуш ву со, хIора мархин батчохь 1 йа 2 куьйгаца зина дина хила там бу аьлла хета суна, билгал ца хаьа суна. Айса и дечу хенахь марх доха там бу аьлла дага ца деъна суна, хIун дича нийса хир ду?\nДала диканца бекхам бойла хьуна а.\n1. Сих ца луш, паргIат, жим-жима болх бан беза ахь хьайн йишийца а, тIаккха хьан йишо шен хIусамдеца а. Кхузахь коьрта дерг гIуллакх чолхе ца даккхар ду, эвхьаза ца даккхар ду. И хIума шуна доьххьара хуьлуш дац, йа тIаьххьара долчух тера а дац. Сих ца луш, цхьана шарахь, шина шарахь цхьацца бахьанаш лелийча гIуллакх хилла меттигаш бу. Цундела, Деле доIа а деш, бусалба духар лело дезаш хиларх кхето гIорта деза шу цуьнан хIусамда.\n2. Нагахь санна оцу шина зудчух цхьаъ реза яцахь, мегаш дац и стаг цхьаъ йолчахь алсам Iен. Ахчанца а нийсо йар тIехь ду цунна, хIора доьзалан хьашташка хьаьжжина. Доьзал алсам болчунна ахча а алсам оьшур ду. Ткъа оцу стагана дIадовзийта деза нийсо ца лелоран волла а, цуьнан къа а, иза хьарам хилар а.\n3. Нагахь санна еккъа ойла хилар доцург, кхин и дагадеана долу хIума багахь марха а долуш дина дацахь, марха нийса ду, доькхуш кхаба дезаш дац. Бакъду, нагахь санна и ойла сацам болуш хиллехь, ткъа хьан хаттарехь гуш ду иза иштта хилла хилар, цунна гечдар деха деза Деле.\n4. Багахь марха а долуш куьйга-зина дича, марха духу, тIаккха иза юха кхаба а деза. И хIума дар доккха къа лоруш а ду. Цундела, нагахь санна хьуна билггал хаахь, и хIума дар цхьана батта чохь шиннал сов ца хиллий, айхьа и хIума а деш кхаьбна долчу мархин беттанийн терахь оцу шиннах тухур ду ахь, масала уьш ялх бутт белахь, 6 * 2 = 12. Оцу кеппара, ахь доькхуш кхаба дезарг 12 марха хир ду. Нагахь санна хьайгара и хьарамалла кхозза долуш хилла аьлла хьайна хетахь, оцу беттанийн терахь кхаанга дерзор ду ахь 6 * 3 = 18. Беттанийн терахь билгалдарехь а, хIора батта чохь и хIума доьжна долчу денойн терахь билгалдарехь а кIеззиг дерг схьаоьцур дац ахь, алсам дерг схьаоьцур ду ахь, шеко йоцуш хилийтархьама. ТIаккха, и денош мелла а сиха доькхуш кхаба а деза. Цул совнаха, айхьа латийнарг доккха къа дуй а хиъна, цунна тоба дан деза ахь. Тоба даран некъ хIокху сайта тIехь карор бу хьуна, Дала мукъа лахь.\n22.12.2012 = 09.02.1434


Къуръан тIехь айаташ ду, Iийса-пайхамар – Делера салам хуьлда цунна – бакъ а вина, цо бохург ма-дарра тIе а лаьцна, цунах дела а ца веш, цуьнга ма-доссара хиллачу дин тIехь хилла болу керстанаш буьйцуш. Уьш хесторан бахьанаш оцу айаташкахь ду, уьш дIадешча девзар ду вайна уьш:\nХIокху айатехь АллахIа сирла, кхетамечу билгалонца довзуьйту вайна, Iийса-пайхамар – Делера салам хуьлда цунна – АллахIан кIант хуьлийла доций, йа цуьнца делаллин куц хуьлийла доций, йа АллахI Iийса хуьлийла а доций, йа Iийса Дела хуьлийла а доций. Цо – сийлахь-цIена ву Иза массо кхачамбацарех – бах цаьршинах лаьцна, и шиъ хастийначул тIаьхьа: ×и шиъ даар дууш дараØ. И шиъ яахIума юуш ши адам дара, яахIума ца йиъча мага а ца мегаш, яахIумане хьашт а долуш, яахIума еза а езаш.\n«Шаьшшинан мацалла дIайоккхуш, шаьшшинан дегI кхиош, шаьшшиъ ирахь лоьлуьйтуш долчу дааре хьашт долуш хилла и шиъ, кхидолу адамаш санна, ткъа иштта верг дела хуьлийла дац, хIунда аьлча даарга хьашт долуш верг, даар оьшуш верг – цуьнан лелар, цуьнан хилар кхечуьнца ду. Ткъа цуьнан хилар кхечуьнга хьашт долуш хилар а, ша хилийта цунна цхьа кхин хIума оьшуш хилар а тешалла ду цуьнан гIилйллийна, цуьнан гIорасиз хиларна. Ткъа гIорасиз верг, гIийланиг хуьлийла дац Эла, иза хуьлийла дац Дела, иза хуьлийла дац цхьа кхиберш хуьлуьйтуш верг, муххале а иза ву Дала хуьлуьйтуш верг».


Сара я тIара?\nЧиллан-бутт 04, 2014\nБерана ницкъ бар (©Shutterstock)\nБераш кхетош-кхиорехь дуккха а хийцамаш хилла дуьненахь. Дешаран система тоьллачех лоручу Британехь а, цхьана заманахь цIахь а, школашкахь а сара беттара берашна. Амма хIинца, берана тоьхча а, човхийча а, да-нана кхеле озон а сахьт дац, берана ницкъ бина аьлла. Цул сов, бер дIа а доккху, ханна доккхий а. Гуттар къамелаш дарца а, эсала хиларца а бен ца кхета беран дагахь долчух, боху кеп ю хIинца Европехь. Делахь а, дуккха а Нохчийчура доьзалш тешна бу, берашна тIарий, сарий оьшу бохучух.\nБераш кхетош-кхиорехь хIора къоман а шен гIирс-гIиллакхаш ду . Нохчашлахь кIезиг масалш дац, дашций бен пайда ца оьцуш, гIиллакхе, оьзда бераш кхиийна. Бакъду, дIа къамеле баьхначех дукхахболчара билгалдоккху бер кхеторехь кIеда-мерза дийцарал сов, коьрта герз тIарий, сарий хила дезар. Шайн бералла карлайоккхуш дукхахболчара хьехош берг и бара - сара.\n«Суна тхайн чохь и мичахь Iуьллу а хаьара. БIаьрга бан ца безаш сан мостагI а бара иза. Амма, иза ара а баьккхина, дIакхоссарра-м стенна дуьйцу, дIалачкъо-м ца вахьара со. Хийла кIедачу метте суна-м беттабелла иза. Дас цкъа а цкъа суна тоьхна а яц. Сара хьокхуш ерг нана яра. ДатIа дог ца дуьсура суна бишка тоьхна яьлча цо: «Собарде ахь, хьан да цIа веъча, ас цуьнга йойтур ю хьан болх» цо аьлча.\nДас човхавар доцург, цкъа а тоьхна а йоццушехь, уггар чIогIа со кхоьрург и дар-кх – дега дIаалар. Со чIогIа аьрха а, хьарцахьа а хилла жима волуш. Тухуш ца хиллехь сох цхьа эткамаьIиг хилла хир ма яра». Ишта даре до шен хьокъехь Соьлж-гIалахочо Астамиров Ризвана.\nТамашийна хеталург дара дезткъа шо долчара а, кхузткъара бевллачара а, ткъе иттара бовлаза болчара а бер кхеторехь, ийманехь Iаморехь мехалчех некъ лорура берана, нохчаша олуш ма-хиллара «таска озар». Цу хьокъехь дуьйцуш ю, масала, 79 шо долу Теркйист кIоштера Мурадова Iайшат.\nМурадова: «Аьлларг ца дича тоха а тухуш лелийна ас-м бераш. Баккхийчара олуш дара» «берана тохар хьаьжкIана хи диллар санна хIума ду». Со доьзалехь йоккханиг хиларе терра, йиш-вешина а тоьхна. Сайн берашна-м ирх-пурх а тохара. Ца тоьхча мегий бер? Човхийча шега аьлларг дора-кх беро.»\nБерийн бераш а долуш кхузткъара даьлла ду Шабаева Асет а, Якъуб а. Цу шиммо а дарбанечу молханах тера, цхьа могIарера гIуллакх санна туьду човхош, тухуш бер хьалакхиор.\nАсет: «ХIинца-ам туху. Шовзткъа шо долчу кIантана а-м туху аса хIинца а хаза нехан санна бишка. Аьлларг ца дича тоха еза дера берана-м. ТIаккха шолгIа аьлларг до. Ца тоьхча бер мегар ма дац.»\nБерана тохар, цхьаболчара нийса лору. Кхечара «хIан-хIа, аьттехьа а тоха мегар дац» боху.\nЯкъуб: «Со 60 шо кхаьчна стаг ву. Со жима бер долуш дуьйна олуш хезна ву-кх со « берана тохар диттана хи диллар санна хIума ду». ХIунда аьлчи, ахь жимчохь дуьйна айхьа бохург дойтуш ца хуьлий, воккха хила воьлча ца Iема.Ийман чохь а ца хуьлу,хьуна доьзалхо а ца хуьлу, зудчунна цIийнда а ца хуьлу. Урка а хуьлий дIавоьду-кх иза. Тоха еза дер-кх берана. Шайн лаамехь битча цара пуьташ буьтту, хьарцахьа а лела а Iема».\nЦерачу дог-ойланца богIуш хьажам болчех ю шовзткъе иттара яьлла Юсупова Малика а. Цо кхеторехь жимма тоьхна а тухуш ца хилча бер шен лааме дерза а сахьт дац.\n«Ца тоьхча мегар дац бер. КIеззиг тоьхна а тоха еза. Сара тоьхча кхин а дика хир ду. Тухуш, хьекъал луш, ва хьоьхуш. Сайн дог датIийча ас-м тIетоьхна. Ца безаш ца тоьхна. Тохар пайдехьа ду гIеххьа тоьхна а.»\nБерана тохар, дан мегар доцург цадайтарна, товш доцу хIума дитийтарна тIехьажийна хила деза аьлла тешна ю ткъе итт шо долу деа беран нана Хаджиева Майнат а.\n«Хьарцахьа лелча ас-м тоьхна. Бохург ца дича а тоьхна. Хийла воккхачунна табаска делла. Цул тIаьхьабогIурш оццул чехо оьшуш хьашто а яц тахана. Цо воккхачо Iамош бу уьш.»\nЛакхахь хьахийна ма-хиллара, нохчашлахь кIезиг бац дашций бен тIеIаткъам ца беш, бераш кхиош берш а. Делахь а, дукхахберш тIарий, сарий юьхьарлацаран агIончаш бу. Уьш мел бакъ бу ала хала ду. Амма билггал бакъдолуш, хьо хеттаршка ваьлча, баккхийчарлахь наггахь стаг а ца караво кIедачу мете чIу сара ца кхетаза.


Мултимедиа, Дечкен-бутт 01, 2016\nГуьйре, гуьйре, таьIIина тIекхечи хьо...\nГо баькххина бохь лекха лаьмнаш а долуш, сирла къеггина малх кхеташ мохк бу Нохчийчоь. ЦIена, башха хIаваъ, шийла, мийларх ца Iебаш хиш, беркате адамаш. Соьлж-ГIалин гIовгIанах ведда вахана, лачкъа аьхна меттиг бу. Цкъа кху Iаламах, хазаллах бIаьрг кхетахь, гуттаренна а дагахь дуьсур ду Нохчийчоьнан исбаьхьа Iалам. Екхна стигал, мархаш, латта, аренаш, хьаннаш, ежа говраш, бежнаш, Iаьнна кечден докъар,..\nМарсхьокху-бутт 20, 2015\nАтта дац бер школе хьажо\nХIора а керла болам, юкъарчу дахаран тIедахкарш уггаре хьалха баледовлу могIарчу, мискачу бахархошна. Керла юкъадолораш, низамаш кхочушдеш са оьцу хьаькамаша, совдегарша.\nБуммат - эзар бала лайна юрт\nБуммат – Нохчийчохь тIемаш боьлхучу шерашкахь къар ца луш лаьттина гIап. Бахархойх цхьа дакъа дуьйжира леташ, шолгIаниг ду набахтешкахь, кхоалгIаниг даьржина дуьне ма-дду.\nМарсхьокху-бутт 14, 2015\nНохчийн байракх хIунда яц?\nДукха нийса хоьтту кху стага иза. Шаьш динарг дестадой дуьйцу, наха динарг гуш цахуьлу!\nКадыровх лаьцна филм яьккхина Ходорковскийс\nХьоладас Ходорковский Михаила латточу "Открытая Россия" олучу юкъаралло яьккхина хIара "Доьзал" цIе йолу филм. Иза ю Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнах Кадыров Рамзанах а, цо республикехь хIоттийначу рожах а.\nМаршо Радион суртдиллархойн карикатураш\nОхан-бутт 24, 2015\nIедална резавоцчунна ваха хала ду\nЧиллан-бутт 28, 2015\nНемцов Борис дагалоцуш\nМоскох Немцов Борис вийначу меттиге гулделла адам. (Маршо Радион оьрсийн сервис ю, цигара сурт а гойтуш, Немцовн дахарх лаьцна дуьйцуш).\nГIуран-бутт 03, 2014\nКхузаманахьлера дуьненерчу хьолахь гIоле кхета аьтто бон терахьаш.\nГIуран-бутт 02, 2014\nКиев, Майданан шо кхачар, декорацеш\nМаршо Радион Оьрсийн сервисан корреспондент Фанайлова Елена хилира Киевехь. Цо даьхна хIара сурташ.\nЛараме ю, амма царна йогIуш яц 56 %\nЙогIуш ю, цара юхаденйина Нохчийчоь а, къам а 11 %\nСуна бен-башха дац 33 %\nШемара операци сацош бартхилла туркойн Iамеркаца


Телеграмерчу 1ADAT каналехула арабуьйлучу хаамашна Закаев Ахьмад бехкевина Нохчийчоьнан парламентан спикера\nНохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада комментари йина Британехь вехачу политика Закаев Ахьмада еллачу видеоинтервьюна. Закаевгара "доьхур ду", Нохчийчохь Iедало бахархой хьийзабо бохуш, къайлах болх бечу Телеграмерчу оппозицин ойла яржочу 1ADAT-канало арабохучу хаамийн хьокъехь, дIахьедина цо.\n"250 эзар сом алапа оьцучу нохчийн, Iедалан, низамхойн, шайн зударий, наной, йижарий сийсазбеш мел олучун тIера хIинцачул тIаьхьа хьоьгара жоп деха дезар ду. Амма ма олийла ахь тIаьхьа, тхо хьох нийса ца кхетта, айхьа дашна аьлларе. Жоп дала дезар ду хьан хьайн дешнех", - аьлла Закаевга Даудовс.\nЗакаев Ахьмада Гезгмашин-беттан 8-чу дийнахь 1ADAT-каналехула къамел дира махкара вахархо, каналан жигархо Тепсуркаев Салман сийсазвеш яржинчу видеоца доьзна. Хилларг вуно эхье хIума ду Кадыровн Iедална а, дерриг нохчийн къоманна а, бохура политика.\nГезгмашин-беттан 7-чу дийнахь 1ADAT пабликехь араелира гIараяьккхина юьйцу видео. Иза Тепсуркаев Салмана ша хьажийна редакце, бохура хьостанан администрацино. Ша IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзина ваьлла волу Тепсуркаев хиира шишанна тIе. Шена шишанна тIехаа я тапча тохийта битинчу шина харжамах цхьаъ бу ша къастийнарг, бохура жимчу стага.\n1ADAT канало ша схьайиллинчу 5 бетта чохь шена гонах гулвина 6000 сов ешархо. "Кадыров Рамзанан режимна дуьхьаллаттархой" олу шаьш-шайх пабликан авторша. Цара дуьйцу, гойту махкахь нах лечкъорах лаьцна а, Iедалан белхахоша бахархошна бечу Iаткъамех лаьцна а.


Масех стаг вийна ГIалгIайчохь низамхоша\nМангал-бутт 25, 2015\nГIалгIайчохь еарийдийнахь низамхоша шаьаш дIабаьхьначу тIеман барамехь зудий-маррий дийна. И шиъ шаьш тIемало хилла а ца Iаш, Шема тIаме бига кегий нах гулбеш а хилла боху Iедало.\nСатосучу хенахь Несар-Кортара бахархой, шай марха а лаьцна, Iуьйра ламаз а дина, наб озийначуьра самабаьхнера деттачу герзо. Юьртан йистехь цхьана агIорара хезаш дара детташ герз, лелхаш гранаташ а, тIеман техникантIера масатоьпаш а. Бакински а, Дидигован а, Тутаеван а,Эсмурзиеван а, урамашкахь кхерамазаллийн сервисан урхалло динчу омрийца терроран дуьхьала операци дIахьош йолу зона дIакхайкхийра.\nМассийта сахьтехь лаьттина тIеман тасадаларшкахь дийна ду цхьа стагий, зудий. Жимма Iийно къаьстина, и шиъ мар-зудий дуйла. 43 шо долу Алиев Iела а, 36 шо долу Алиева Лейлаъ а.\nЦул тIаьхьа, оцу меттигашкахь таллам дIабаьхьна, герзаца кхин цхьа а вуй хьожуш. Кхин цхьа а стаг ма ца карийнехь, бархолгIачух ах даьлча, оцу урамашкара и чIагIдарш дIадехира.\nНесар-Кортехь иштта шуьйра операци дIаяхьанза дикка хан яра. Бахархой мал а беллера, иштта хIуманаш кхин хир дац моьттуш. Амма царна дIахаийтина моьттург бакъ доцийла, бохуш Маршо Радиога дийцира «Мемориал» бакъонашларъярхойн цхьанатохараллийн Несар-Кортехь долчу декъан куьйгалхочо Акиев Тимура.\nАкиев: «Тхуна республикан бахархошна хIара цхьа цIеххьана хилла хIума дара-ницкъаллийн и операци, герз деттарца а, лелхаршца а, нах байарца а. Нахана дицделлера и хIуманаш. наггахь бен хуьлуш а дац иштта хIуманаш кху махкахь. Цундела, дукхаберш, оцу хаамо цецбаьхнера. Байинчарах, тахана хIума ала хала ду».\nIуьйрана Несар-Кортехь дийна долу Алиев Iела а, цуьнан зуда Алиева Лейлаъ а, низамхоша баржийначу хаамца, тIемалойн тобанашкахь долу дикка хан хилла. И шиъ, Шемахь тIом бина, хIинца цига баха лууш болу кегий нах гулбеш а дара.\nИштта, чIагIдеш дуьйцуш ду оцу хьостано и шиъ имуннодефицитан вирус йолуш хилла бохуш. Бакъонашларъярхошкахь, дукха хаамаш бац дийначу оцу шинах, амма и фамили ялх шо хьалха дуьйна йоьхьарлаьцна яра низамхоша, аьлла хаам бира «Мемориалан» белхахочо Акиев Тимура.\nАкиев: «Тхан цхьанатохараллехь хаам бу 2009 шарахь, Карабулак гIалахь низамхоша лерина операци дIахьош вийнера оцу Алиев Iелин ваша. Цуьнца Несар-Кортера кхин цхьа вахархо вара Патиев фамилии йолуш. Церан машенна туьканна уллехь го а бина, герз диттина, уьш байинера. Цул тIаьхьа иза дийца долийнера, цара дуьхьало йича санна.\nХIара бен дац сан цкъачуьнна цуьнах ала. Ткъа ша и Алиев Iела, ас хIинца схьабоьллу цуьнах хаам. Иза 2009 шарахь дIалаьцнера. Гарехь, вийначу цуьнан вешийн бахьнехь хила а мега иза. Цул тIаьхьа, иза дIахецнера. Тхоьгахь, кхин хаамаш бац, цо хIун лелийна, дIахецначулла тIаьхьа».\nНесар-Кортахь зудий, стаггий а дуьйш, лерина сервисаш дIаяхьана йолу операци хилла Iаш яц, ГIалгIайн махкахь долчу хьолан экаме хилар гойтуш.\nМасех де хьалха, муьлш бу а цахуучу герзахоша, «Тойота» машенна кIело а йина, маса тоьпаш йиттина, вийнера цу чуьра ши стаг. ТIелатар динарш а, байинарш а, я бахьанаш а гIарадогIуш дац.\nДикка хан яра ГIалгIайчохь герзаш дийлаза


Краснодарехь герз диттина 4 стаг лаьцна полицино. Царна юкъахь бу нохчий\nКраснодарехь кхаарин буса герз деттаран бахьана дахаран хьелашца доьзна дар-дацар эккхар дара, хаам бина шен сайта Iехь цу гIалин мэрино.\nКхаарин буса, Марсхьокху-беттан 20-хь, Краснодарерчу цхьана урамехь вовше герзаш диттина шина тобано. Верриг цу хиламехь дакъалаьцнарг маса стаг ву цкъачунна дуьйцуш дац низамаш лардон органаша. Толлуш ду бехктакхаман гIуллакх.\nТАСС агенталло бинчу хаамца, лаьцна ву 4 стаг – Дагестанан а, Нохчийчоьнан а бахархой.\nМэрино бакъдина герзаш деттарехь вийна хилар Дагестанера схьаваьлла 27 шо долу стаг. Краснодаран махкахь волчу Дагестанан векало Нурудинов Мохьмада билгалдаккхарехь, социалан машанашкахь къаьмнашна юкъахь дов даьлла, бохуш дIахьедарш дар бух боцуш ду.\nМаршо Радионо хаам бина ма хиллара, Краснодарехь кхаарин буса хилла инцидент толлуш, полисхоша лоьхуш ю зуламхойн хила мега машен. Талламхой шеко йолуш бу герз диттинарш цу тIехь дIабахана хила мега аьлла. Болчу хамца, лоьхург ю Нохчийчуьра номерш йолу "Лада Приора".\nТалламан комитетан Краснадаран махкарчу урхаллан зорбанан сервисо бинчу хаамца, шина тобанан дов даьлча цхьана стага, хьежа а ца деш, герз диттина. Шозза герз кхетта 27 шо долу жима стаг велла дарбанан хIусамехь.\nВерриг чов хилларг маса стаг ву къастош бу полисхой. Иштта къастош ду цу девнехь дакъалаьцна нах муьлуш бу а.


Мусаева Заремин гIуллакх талларан материалаш схьаяла кхузза духьала хилла полисхой\nОхан-бутт 27, 2022\nМусаева Зарема а, Янгулбаев Сайди а\nЛачкъийна Нохчийчу дIайигина йолчу федералан кхелахочун хIусамненан, нохчийн бакъоларъярхочун Янгулбаев Абубакаран ненан Мусаева Заремин гIуллакхна тIехула бинчу талламан материалаш Нижегородскан кIоштан кхеле схьаяла кхузза дуьхьала хилла меттигера полици.\nХьалхо Iазапашна дуьхьало латточу Комитето кхелан латкъам бира Мусаевана дуьхьала дечу зуламан хьокъехь динчу дIахьедарна тIехула Нижегородскан полицино хIумма а ца дарна, иза нохчийн ницкъахоша нуьцкъаха шен петар чуьра Соьлжа-ГIала дIайигира Дечкен-бутт чекхболуш. Нижегородскан кIоштан УМВД-га гIуллакхна тIехула таллам баран материалаш схьало аьлла, кхелан сацам кхаьчнехь а, юристаш кхузза тIенисбелла церан реза ца хиларна.\nКомитетан белхахочо Шунин Сергейс бахарехь, кхело дуьххьара хаттам харц адресе бахьийтина, аьлла жоп делира полисхоша. Тахана хиллачу дийцаршкахь талламан материалаш кхечу полицин декъе хьажийна, хаттам цига хьажон беза элира ницкъахоша.\nБакъоларъярхочун нана лачкъийначул тIехь яьллачу ши бутт гергга хеначохь Комитето бакъонаш Iалашъяран органийн белхахойн леларна дуьхьала 10 кехат, 21 латкъам, 11 кхайкхам, ши хаттам, ворхI дIахьедар чуделла. Шунина бахарехь, бакъоларъярхой "бакъонаш Iалашъяран органийн жигара хIумма ца дарна тIенисло", иза а, шайн декъехь иштта къуьйсуш ду цара.\nПолисхочунна тIелеттера аьлла, бехкейинчу бакъоларъярхочун Янгулбаев Абубакаран ненан Мусаева Заремин гIуллакх листа дуьхьалваьлла Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхелан суьдхо Горбовцов Дмитрий, хIунда аьлча, хьалхо Мусаеван хIусамда, кхелахо лаьттина Янгулбаев Сайди, цуьнан белхан накъост хилла, шаьшиъ "накъостийн а, белхан а юкъаметтигашца" вара аьлла.\nДечкен беттан 20-хь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин (МВД) белхалоша ЯнгулбаевгIеран петар чу а лилхина, нуьцкъаха, тIе йовха бедарш а ца йохуьйтуш, бакъонашларъярхочун нана Мусаева Зарема Соьлжа-ГIала дIайигира, теше санна хеттарш дан. Дуьххьара Мусаевана кхело 15 дей-буьйсий туьйхира чохь даккха, полисхочунна тIелатарна а, иза сийсазварна а аьлла, цултIаьхьа бехктакхаман гIуллакх долийра цунна дуьхьала – дийцарехь, протокол хIотточу полисхочунна тIелетта, аьлла бехкейина.\nМусаева Зарема лачкъийна ши кIира даьллачул тIаьхьа бен адвокат тIе ца витира цунна.\nДIасаялар доьхкуш, кхело сацам бечу юкъанна кхетамчохь ца хиллера Мусаева.


Чермоев Iабдул-Межедан (Тапин) каш, Франци, Бобиньи гIала\nЕвроперчу пачхьалкхашлахь Францехь дIатаръелла ю уггар а нохчийн яккхийчех диспора. ХIоразза а цуьнан векал кхелхича, гергарчарна хьалха хаттар хIутту, хIун дийр ду -те: даймахка дIахьажор цуьнан дакъа лаьтте кховдо я Европехь дIавуллур-те олий. Махкахойх доьзна ца хуьлу гуттар а сацам тIеэцар, веллачун Нохчийчохь бехачу гергарчаьрца а, бевза-безачаьрца а дага а бевлла, дан дезаш хIума ду иза.\nМехаш кисанца догIуш ца хуьла\n2001-чу шарахь Францера нохчийн диаспора хIеттахь вовшахъетталучу заманчохь цIе ца йоккхучу лазарх гIеметтахIоьттина зуда елира Парижерчу дарбан цIийнехь.\nЦхьанна а ца хаьара, дан дезарг, муха, мичахь дIаюллур иза. Эххар а хьесап дира цара, цкъачунна Парижехь лаьтте кховдо, ткъа тIаьхьо цуьнан дакъа даймахка кхачон. ТIаьххьарчу ткъех шерачохь дуьххара нисделла хIума дара иза.\nСтаг миччахь кхелхинехь а - хуьлийла иза Оьрсийчохь, Казахстанехь я Украинехь, - цуьнан дакъа лаахь а, ца лаахь а Нохчийчу кхачон дезаш дара. Махкарчу цхьахйолчу эвлахь долчу кешнашкахь, цуьнан гергарчу нахана гергахь дIаволла везаш вара иза. Веллачун дакъа даймахка дохьучара йина харж цуьнан гергарчара меттахIоттош Iедал дацара, хIоранна а декхар дара оцу тIехь гIо лаца.\nЭсамбаев Махьмудан каш\nДукха хьолахь нислора цхьана совдегаро, аренца кхелхинарг вевзаш воцушшехь, шен чоьтах дIавуллуш. Нагахь санна, махкахой тIекхочучохь бацахь а, Нохчийчуьра веллачун гергарчех нах тIаьхьа богIура, шайн стеган дакъа цIа дахьа.\nАмма замано а, Нохчийчохь тIаьххьарчу ХХ-чу бIешерашкахь хилла балане хиламаш бахьана долуш а дайшкара дуьйна схьадеанчу оцу ламастехь мел а хийцамаш хилла.\nМасала, гоьваьлла нохчо, хелхарча, СССР-н халкъан артист Эсамбаев Махьмуд дIавоьллина Москварчу Даниловскерчу бусулбанийн кешнашкахь. Иза кхелхира, 2000-чу шеран Дечкен-баттахь, Соьлжа-ГIалахь тIемаш чIагIбеллачу муьрехь. Оцу бахьанашца цуьнан гергарчара сацам бира, Оьрсийчоьнан шахьарахь иза лаьтте кховдо.\nФранцера бусулбанийн кешнаш\nФранци - ша дуьненан юкъаралла ю. Конфессешца декъна кешнаш дац кхузахь. Дукха хьолахь, католикийн лоруш долу кешнаш, ма-дарра аьлча, муниципалан хуьла. Цигахь яккхийчу гIаланашкарчу, дукха хьолахь, кешнашкахь цхьа дакъа хуьлу къастийна бусулбанашна а, иштта еврейшна а, буддисташна а хьажийна.\nSainte-Geneviève-des-Bois-ехь Нуриев Рудольфан каш\nАмма муьлххачу бакъонехь а юкъахдаьккхина цхьа хIума нисло.\nМасала, цаьрца ду ала тарло Францера православин ши кешнаш: Ниццера Кокад (Cimetière russe de Caucade à Nice) а, Ментонера оьрсийн (Cimetière russe de Menton) а. И кешнаш ишта дисаран бахьана ду, и латтанаш яхначу заманахь Оьрсийчоьнан империн долахь хилла хиларна. Ткъа "оьрсийн" кешнаш аьлла, Парижана уллорчу Сент-Женевьев-ду-Буара девзаш долу (Сimetière communal de Sainte-Geneviève-des-Bois) кешнаш муниципалан цIарах ду, цигахь дIабоьхкинчу католикийн терахь кеста дIанислур ду православин дин лелочаьрца.\nБобиньерчу (Франци) Къилбаседа-Кавказерчу бахархойн кешнаш\nЮкъардаьккхинчех ду ала тарло Парижана чувуллучуьра Бобиньи гIалара бусулбанийн (Le Сimetière musulman de Bobigny) кешнаш.\nЕххачу хеначохь ша цхьаъ бен доцу кешнаш дара. Дуьненан Хьалхарчу тIамехь чевнаш хилла, оцу чевнех Авиценна олучу лазартнехь белла бусулбанаш дIабухкура оцу кешнашкахь. ХIетахь пачхьалкхана хьалха хаттар хIуттура, стенгахь, муха дIавуллур-те бусулба - тIеман ветеран олий. Цундела, 1937-чу шарахь цигахь схьадиллира йоллу пачхьалкхехь а цхьаъ бен доцу бусулбанийн кешнаш. ХХ-чу бIешерийн 90-гIа шераш доьрзучу заманчохь кешнийн статус хийцира, кхидерш а санна, муниципалан лерира уьш а.\nХIинца, Францин шахьаран массо а исламан дин лелон бахархой Парижана къилбехьа йолчу Тье гIалахь дIабухку. Кхузахь бусулбанийн кешнаш аьлла, цIе тоьхна масийтта дакъа ду, вукху декъах лекхачу баьццарчу коьллашца дIакъастийна.\n"Стаг дIаволла латта аренде оьцург 1 300 евро ахча долу, амма мах кхин а лакхаболу чурт дугIург а, каш цIандийриг а\nБилгалдаккха догIу, Францехь стаг дIаволла каш даккха латтанах 10, 30, 50 шарна мах дIабала деза (цхьадолчу кешнашкахь 30 шо даьллачул тIаьхьа, кхи дIа йоллучу ханна эца а тарло). Цул тIаьхьа латта маьршадоккху, веллачун дакъа юкъарчу кешнашка дехьадоккху.\nМасех шо хьалха Стасбургерчу туркойн аьтто белира Францехь шолгIа даккхийчех бусулбанийн кешнаш схьаделла. Цигахь стаг дIавуллург ши эзар евро гергга мах бу. Дакъа Нохчийчу дIакхачош кхин а масийттазза сов мах бала беза.\nМухIажарш хиллачийн тIаьхьо белхан меттигаш нисъяларца а, ахчанца церан таронаш хиларца а, церан аьтто белира велларг даймахка дIакхачон лаам болчу цуьнан доьзална гIо дан.\n2021-чу шарахь дуьххьара нохчинй зуда-мухIажар елча, диаспорано гIо дийхира пачхьалкхан коьртачу маьждиган урхалле, амма имама дуьхьало йира царна, "ша цунна доIа а дина, мел кхайкхор бу" аьлла, дош а луш. Цул тIаьхьа дуккхаъболчу регионалийн диаспораша вовшашна гIо дан Iалашонца касса схьайиллира, шаьш гулдинчу ахчанца велла стаг Нохчийчу дIавахьийта.\nХIора доьзал декхаре бара баттахь пхи евро оцу кассе охьадилла.\nИза гаранти хуьлура, нагахь санна, цуьнан чуьра стаг лахь, ахча лоьхуш, бевдда лела ца дезаш хиларан.\nДакъа дIадохьуьйтуш пайдаоьцу, оцу тIехь доккха зеделларг долчу яккхийчу Iарбойн я туркойн "страхованин" компанех.\nДоккхачу декъанна, компанино накъосталла до велларг Оьрсийчоьнан я Азербайджанан дозане дIакхачош. Ялх эзар еврошна тIера бархI эзаре гергга мах бу оцу гIуллакхан.\nЦул тIаьхьа дакъа гергарчеран кара кхочу, цара Дагестанехула Нохчийчу дIакхачаво. Веллачунна кехаташ Оьрсийчоьнан векалтехула кечдеш ду.\nИштачу хьолехь цара маса вовшахтуху оьшу документаш.\nГуттаренна а Францехь\nОфициалехь йиллина йолчу хьостийн информацица, тIаьххьарчу шерачохь Францехь 20 нохчо кхелхина. Кеп-кепарчу бахьанашца белла нах бу уьш, дукха хьолахь, цамгарех, коронавирусан уьнах а цхьана. Бу царлахь некъан бохамашкахь белларш а, цхьана стеган карах белларш а, хуьлийла иза ларамаза я хуъушехь.\nДелахь а, хIинца а шайн болх дIашарбелла йоцучу нохчийн диаспорана лакхара ду и терахь, велларг даймахка дIакхачон. Цуьнца доьзна диаспорехь кест-кеста дийцаредо кхелхинарш Францехь дIабохкарх лаьцна.\nМелун гIалахь лаьтте кховдийра 2021-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь цамгарех велла ши нохчо.\nИза тамашен ду нохчашна, амма веллачун доьзалийн проблемаш лахйо цо.\n"Оцу юкъанна, Нохчийчохь бехачу веллачун гергарчара емалбо оцу кепара сацам, царна ца товш хIума ду иза\nПарижехь вехачу Эстимиров Нурдина хетарехь, нохчий Францехь дIабохка болабахь, даймахкаца йолу уьр дIахадар ду иза. Туристаш санна, Нохчийчу бахарал совнах, шен да-нана цигахь дIадоьллина дуй а хууш, шен берийн Нохчийчоьнца уьйр хила еза аьлла, тешна ву иза.\nНохчийн а, гIалгIайн а юкъараллашкахь дика вевзаш, лоруш волчу юкъаралхочо, Европерчу нохчийн Ассамблейн пресс-секретаро Албаков Шемала дуьйцу, динехь и стаг кхелхинчу меттигехь дIаволла магош ду, амма цатовриг ду, францхойн низамашца, веллачун дакъа дечиган яьшки чу диллар.\nОцу юкъанна, Албаковс чIагIдо, и дакъа яьшки чу диллале, бусулба динехь цунна тIехь дан доггIу гIуллакхаш деш хилар. Ишта маьждигехь ламазаш а цхьана до, веллачунна олий.\nФранцехь и стаг дIаволла, тешаш а болуш, дина весет хила деза оцу стеган я кехата тIехь дерриг а охьаяздина хила деза. Весет дацахь, кхелхинчун гергарчеран тIедилларца, иза дай баьхначу юьрта дIавига веза. Цо бахарехь, Стасбургерчу бусулбанийн кешнашкахь хIинцале а ву дIавоьллина масех Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а вахархо. Церан шайн лаам бара, Францехь дIабохкийта.\nФранцехь вехачу историкна, юкъаралхочунна Сулейманов Джамбулатана хета, коьрта проблема - нохчийн менталитетца ю аьлла. Царех дукхахберш тешна бу, шаьш Нохчийчохь дIадохка деза аьлла, цигахь ламаст ду хIора пIерасканан Iуьйранна кешнашкахь веллачунна тIехIуттуш. Цо тешам ло царна, шайн каш цкъа а тесна дуьтур дац аьлла, боху цо.\nФранцехь нохчий дIабухкучу хенахь сацам тIоьцу, цуьнан доьзал гуттаренна а кхузахь буьсур хилар, цара кешнийн доладийр хилар а аьлла, хета Сулеймановна.\nИ дерриг а тергоне эцна аьлча, нохчийн диаспоран цкъачунна шайн махкахой Францехь дIабухкуш хаттарх йист яккхар ца нисделлехь а, кхузахь нах дIабохкар доладелла. Хан-зама мел йолу оцу кепара сацамаш тIеэцар алсамдер долуш ду, схьагарехь.


Seventh Pillar - К1екхьарадаьккхина бер-террорист-далархо\nКъилбседа-малхбузера Пакистанан Баджаур тукхаман областерчу 14 шо даьлла бера дийцарехь, иза лаьцнера талибийн ницкъаша, шех террорист-валархо ван г1ерташ.\nЛахахь ялайо юьззина, ма ярра йоллу Би-Би-Си корреспондентаца хилла отчёт:\nБаджаури юьрта 5 стаг веара. Цара со 1еха а вира, сан ден корта баккха дохку шаьш аьлла.\nСо цаьрца д1авахара, амма да цигахь вацара. Цара со д1авихкира.\nЦара элира: "Хьан ши харжам бу. Оха я хьан корта боккху, я хьо террорист-валархо хуьлу".\nСо дуьхал велира.\nЦигахь сан хенара кхин ши к1ант а вара. Уьзаш террористаш-балархой хила 1амош бара. Нагахь дуьхьал девлча, цара тхан куьйгаш букъа т1еха д1а а дихкина, еттар яра тхуна.\nЦара тхо 1ехош элира, тхо ялсамане г1ур ду. Цара бахара "цигахь моз а, сок а хир ю, Аллах1 гур ву шуна. Шун ялсаманехь хаза ц1а а хир ду".\nОха цаьрга ламаз дайта тхоьга элира. Цара жоп делира: "Шу ялсамани новкъахь ду, шуна ламаз оьшуш дац".\nЦара 5 дийнахь ч1ог1а йиттира суна. Цхьа тайпа юург а ца лора. Цара етташ, со реза хилира террорист-валархо хила. Цара со кхечу берашна юкъара д1аваьккхира.\nЦара со бодане ц1а чу а валийна, суна таблеткаш яла йолийра. Со Маулви Факире [Баджауран Талибан командир] д1авелира. Цул т1аьхьа цара соьга элира маьждиге а г1ой болх бе.\nИза муьлх-мулхха а дерг санна маьждиг дара, амма моллано Талибанна дуьхьал къамел дора, ткъа цара иза шайн мостаг1а ву аьлла д1а а кхайкийра. Цара соьга элира и молла 1еса ву, иза бусулба вац.\nЦара суна т1ера коч а яьккхина, белшаш т1е жакет оьллира. Цигахь некха т1ехь ши ч1уг яра. Цара элира - Хьо цига ма кхаьчча ала: "Аллах1у Акбар" (Аллах веза ву), т1аккха и ши ч1уг схьаоза. Цара со цига д1а а вигна маьждиг гайтира, т1аккха д1абахара.\nСо ч1ог1а наркотикийн балхана г1адвахана а, кхин х1умма а хаалуш вацара. Со кхетам чу веара маьждиг чу ваьлча. Суна гира машаре тайпа моллин юьхь. Суна гира маьждиг динан книгех дуьззина хилар. Ламаз деш болу нах а гира суна. Сан ойла хилира, уьзаш берриш бусулбанаш бу, аьлла, муха дийр дара аса иза? Ас сацам бира и ца деш аравала.\nСо хиъна 1ара маьждигана арахьа цхьана диттана к1ел, ламаз чекхдаларе хьожуш. Цул т1ахьхьа со д1авахара Талибане. Цара т1аккха "жаьлин к1ези" ду хьо, элира, хаттарш а дора и х1унда ца дира ахь, аьлла.\nАс элира, х1унда аьлча массо а чубог1уш болчийн дег1ах хьежара уьзаш. Цара суна т1ера жакет схьа а яккхина со Маулви Факире д1авелира.\nЦара со вихкира, ас цаьрга дийхира суна кхин цхьа шанс ло, т1аккха ас иза дийр ду аьлла. Уьзаш сох тийшира. Со цаьрца цхьана шина дийнахь гонах волавелла лийлира. Со новкъа велира, йоьдуш транспорт кхетта, ц1а веара. Уьзаш суна т1аьххье сан ц1а кхечира. Царна хаа лаара, со цигахь ву я цхьанхьа ведда д1авахана.\nТалибанa суна ч1ог1а йиттира, сан букът1ехь монаш ду. Сан дена-нанна и гича, нана елха йолаелира, д1а ма г1о цига бохуш. Дас цаьрга хаьттира: "Х1унда даьхкина шу сан к1антана т1аьхьа?" Юха герз эцна царна т1аьхьа вахара. Уьзаш и вен дагахь хиллера, т1аккха цо ц1а а веана не1 д1акъевлира.\nТалибаш боцуш тхо парг1ат 1аш дара. Тхо ловза а ловзура, школе а эхара. Тхуна цхьана а х1уманна бехкам бацара, 1уьйранна а, суьйранна тхо ловзара, хевшана 1ара доттаг1ашца хабарш дуьйцуш. Тхуна мобилни телефонашкарчу зурманашка ладог1а а 1еминера. Цара иза дихкинера. Цара доьхку тхуна х1уъа дан а. Цара тхуна дихкина крикетах ловзар а, школе эхар а. Тхуна тхаьш лецначу нахех долчу хьолехь хета.\nСуна эскаре ваха лаьа, х1унда аьлча уьзаш тхан латта лардархой бу. Уьш бакъонан г1уллакхехь бу. Суна Талибех лата лаьа. Сан кхин ойла яц, тхешам мохк ларба лаар бен. Талибаш д1абаха безаш бу.\nСуна Талибашка ала лаьа, шун болам ч1ог1а къиза бу. Суна цара лелийнарг харцо ю. Соьга ца байало бехк боцу бусулбанаш.


"Какой нации?" - "Декъаза наци"...\nГIуран-бутт 16, 2012\nМоскох-гIалин кхелан цIенна хьалхара васт\nОьрсийчохь а, Советан Iедал доьхначул тIаьхьа юхаметтахIиттинчу кхечу пачхьалкхашкхахь а, зорбан гIирсаша дела денна дийца а дуьйцуш, кхелашкахь толлуш ду деза зуламаш дарна бехке бечу нохчийн девнаш. Царна тIе тидам берзийча, хетало, дерриг а дуьне ду нохчийн къам хIаллакдарехьа къахьоьгуш - девнашка ийзорца, емалдарца, олий.\n2,5 миллион гергга зулам дина Оьрсийчохь стохка. Уггар кхераме ларалуш ю Забайкалье, цигахь 1000 вахархошлахь 15-ммо дина зулам. Массанхьачул а кΙезиг бара, статистико бахарехь, зуламхой Нохчийчохь – эзарна юккъехь ши стаг, Забайкальехьчул ворххΙаза кΙезиг.\nЗуламалла зуьйчу хьукматийн терахьаш иштта делахь а, Оьрсийчоьнан телевизионех а, газетех а теша Ιаьмначу халкъан кхетамехь массарел дера а, зуламе а вахархо ву пачхьалкхехь, дахначу шерашкахь а санна, нохчо.\nШарахь миллионашкахь Оьрсийчохь юьйлучу къизаллашлахь, тешнабехкашлахь, ямартлонашлахь журналисташа къолама юьххье оьцург а, политикаша дестадой дийцаре доккхург а, националисташа тΙехдеттарг а хуьлу кавказхочуьнгара, дукхачу хьолахь, нохчочуьнгара даьлларг.\nЦул совнаха, кавказхочо дина зе-зулам дуьйцуш, ца Ιа веккъа иза динарг а айвой, дуьйцу цуьнан дерриг а къам юкъа а хьакхош, къоман амал а цуьнан санна маьттаза хиларх хьажархо-ладогΙархо-дешархо а тешош.\nПачхьалкхо ша ца хеддаш халкъана латточу хаамашлахь, гайтамашлахь стенна гойту кавказхо оццул дера, ирча бохучу хаттарна жоп кест-кеста лоьху политологаша а, социологаша а, этнографаша а. Ткъа жоьпаш мухха а хилахь а, цхьа къаьмнаш вукхарна хьалха сийсаздар Оьрсийчоьнан дуккха а институташна, Ιедалан хΙукматашна оьшу стом а хилла лаьтта кху ткъеха шарахь.\nКарарчу заманахь Оьрсийчохь а, Советан Ιедал доьхча юхакхоллаеллачу кхечу пачхьалкхашкахь а кхелаша толлучу девнашлахь уггаре гΙарадевлла ду нохчашка хоттуш долу 6 дов.\nХΙорш ду уьш: Тбилисехь – гурахь Дагестанан дозанехь, гуьржаша нохчийн гΙаттамхойн тоба хΙаллакйича, каравахначу Чатаев Ахьмадан дов; Украинерчу Одессехь – оьрсийн президент Путин Владимир вен кечамбеш хиларна бехке вечу Осмаев Адаман дов; Москох – «Невский экспресс» цΙерпошт эккхийта гΙортарх долу массех къоман векална тΙехь еш хилла, деношкахь йирзина яьлла кхел; журналист Политковская Анна ер толлуш лецначу нохчийн а, кхечу къаьмнийн векалийн а дов; Пятигорскехь – 17 шо хьалха Буденновск-гΙалина тΙелатар деш дакъалацарна бехкевечу Хабаев Мовлдин дов.\nЦарех лаьцна тоннашкахь арадийлина газеташ, террабайташкахь дийцина интернетехь, дуккха а хΙиттийна теле-радиодийцарш. Оцу йоллучу а информацин бос доккхачу декъанна Ιаьржа бу – и нах а, уьш хьехош, церан къам а емалдо хаамийн гΙирсаша.\nКог а, куьг а доцчу Чатаев Ахьмадах вайзаман Бенойн БойсгΙар вина гуьржаша. Лопота-чΙожахь 12 нохчо а вуьйш, лаьцначу цунна гонаха кху беттанашкахь леллачу инзаречу харцоно дика гайтина Саакашвили Михаил пачхьалкхан президент хила мел хьакъдолуш стаг ву а, цуьнан дешан мах мел бу а. Иштта бу дуккхаъчу гуьржийн политикаша, Лопотахь лелларг хьахош, шаьш хадош болу мах.\nГуьржийчоь -- Глдани-набахтера закъалтах арахецна Чатаев Ахьмад, Tбилиси, 6ГIу2012\nТбилисина гена йоццуш лаьттачу Глдани-набахтин лазартнера ша араваьккхича дийцира шегара хьал Чатаев Ахьмада.\nЧатаев: «Баркалла массарна а, суна хаьа, журналисташа а со мукъавоккхуш дакъалаьцнийла. Сан дов дΙадоьдуш ду, сан бехк болуш цигахь хΙума а дац. Суна журналисташа яздийриг бен, хууш хIума а дац цкъачунна – хилларг ас айса а ца кхетийна дуьззина. Хан яьлча гучудер хир ду-кх.\nСо муха Ιедалийн каракхаьчна аьлча, сан накъосте зΙе а тоьхна, соьга дийхира, нохчийн тΙемалой бу ломахь, цаьрца барт беш гΙо дахьара, тΙом боцуш доьрзийла лаара шайна, аьлла. Ас нохчашца къамел дира. Цул тΙаьхьа, со гуьржийн ницкъахой болчухьа вахча, ас цаьрга дΙаэлира нохчаша бохург, кхидΙа цаьргара жоп лардеш Ιара со, жоп суна цара герз тохарца делира».\nДукха хΙума къастанза дисина Лопота-чΙожарчу Лапанкури-юьртана гергарчу ломан хьуьнхахь хиллачух. Цхьадолчу хьостанаша бахарехь, Ιедалан ницкъашна а хууш, цаьрца бертахь а долуш, маситта баттахь лаьттина паьнказхойх а, Нохчийчуьрчу кегийрхойх а вовшахкхетта герзахойн тоба оцу хьунчохь.\nЧатаевс дечу тоьшаллица а догΙуш, Австрера шен доьзалх бΙаьргтоха веъна, Тбилисехь Ιаччу юкъанна карийна иза Саакашвилин гонна. Ницкъаллин цхьана урхалло дехна цуьнга Лопотарчу нохчийн тΙемалошца бартбеш юкъарло лелор. Амма дΙа а кхаьчна, тΙемалошца дийцаре а ваьлла, церан лаам шайга бийца иза шайна тΙевеъча, снайперан тоьпаца виллина Чатаев гуьржаша.\nЦул тIаьхьа, тешнабехк а беш, эзарнашкахь тΙе маса тоьпаш йиттина хΙаллакбина нохчий. Хилларг хилла даьлча, иза иштта дерзарна шена бехк буьллу политикаш меттахбевлча, Саакашвили Михаила, шен ницкъаш пачхьалкхан кхерамзалла Ιалашъеш бара, амма шаьш нохчийн декъий бусулба дино ма-хьоьхху лаьтте дерзор ду, элира. Ткъа оцу тΙехь а бира тешнабехк. Ши кΙира Лапанкурехь тΙом хиллачул тΙаьхьа даьлча, гучуделира байъинарш гуьржаша Тбилисерчу аэропортана герггарчу майданахь къайлаха лаьттах Ιиттанийла.\nМаршо Радионо Гуьржийчоьнан Ιедал нохчашца оццул аьхаза стенна хьаьвзина аьлла шайга динчу хеттаршна жоьпаш, Саакашвили бехке а веш, делира гуьржийн массех политико. Тбилисерчу «Кавказан конфедераци» олчу юкъарлонан куьйгалхочо Кесрилишвили Заала иштта элира.\nКесрилишвили: " Хилларг, йинарг йоккха юьхьIаьржо ю. Саакашвили а, цуьнан цIухIарш а бу и зулам динарг. Тхан нах гуламашка бевлира оцу хьокъехь. Массара а бохура соьга, со Конферецин коьртехь хиларна, хаалаш, и тешнабехк бинарг вайн къам доцийла, цуьнан мостагIий буйла. Гуьржашна тIе эхь даийтина цуьнан политикаша. Сан кийрахь а ду тезет, суна боккха Iаткъам хилла. Ас къинтIера бовлар доьху нохчашка. Къинтера довла суна, къинтIера довла суна, къинтIера довла суна".\nГуьржийчоьнан парламентехь кхерамзаллин комитетан куьйгалхо ву Сесиашвили Борис. Цунна а хета хиллачунна бехке Саакашвилин Михаил а, цуьнан го а.\nСесиашвили: «Суна хетарехь, дерриг а Ιедало лелийна хΙума ду. Тхуна иза тхан цΙарна тΙедоьжна Ιаьржа томмагΙа ду. Тхо гΙертар дац я жоьпаллех хьалха довла а, я хилларг лачкъон а. Хилларг юьхьдуьххьал дΙаала дезаш ду: хΙун хилла. КъинтΙера нах баха безахь, иза уггаре хьалха дан деза».\nШех доглозучара закъалтна ахча охьадиллича, Глдани-набахтера аравалийтина гуьржийн ницкъаша, бехк-гунахь а доцуш, шаьш чов йина Чатаев Ахьмад. Амма, гарехь, цунна тΙехь герзан низам талхорна бехке веш кхел йийр ю – кисинара шаьш ши граната яьккхина боху ницкъахоша, ткъа Чатаевс – уьш шена, шегахь хилла йоццушехь, тΙеязйина боху.\nГΙарадаьккхина дуьйцучех ду Осмаев Адама, ткъе цхьайтта шо долчу нохчочо, шелахочо, Путин Владимир вуьйш хилла, Украинерчу Одессера Ιедалхой сема ца хиллехь, бохуш айдина, хIинцца хатта долош долу дов.\nУкраина -- Лоцуш, украинан ницкъахоша йиттина, ларш яра Осмаев Адаман юьхь тIехь, Одесса, 4Чил2012\nЦигахь а ду эзар хаттар. Одессе а хиина, муха кечдо Москох дан деза эккхийтар? Осмаевна а, цуьнан накъосташна а муха хиина, шаьш лаьцначул тΙаьхьа масех бутт баьлча Путин рогΙехь президентан гΙента хуур вуйла? Цо Москох, президент эккхийта кечлуш, герз пхи шо гергга хьалха лаьттах стенна доьллина? Лоцуш украинахойн ницкъахоша йиттина батт этΙор, Одессехь, петар чохь ларамза иккхинчу бомбанна тΙе стенна хьаькхна талламчаша?\nКΙира даьлча хатта долор ду Одессехь Осмаев Адаман дов. Цуьнан адвокатца Черток Ольгица хилира Маршо Радион къамел.\nЧерток: «Со реза яц юьхьанца бинчу талламийн башхаллина. ЦхьамогΙа гΙалаташ ду даьхна – 11-тта ду и гΙалат. Ас дехнера талламаш дΙабахбар. Суна суьдхочо юха а лаьцначунна цкъа тΙеяха бакъо луш кехат делла. Европан адамийн бакъонаш Ιалашъечу низамашца ца догΙу иза. Соьгара сайна луъучу, оьшшучу хенахь со Осмаевна парггΙат тΙекхача магош йолу бакъо дΙаяьккхина. ХΙоразза а тΙекхача бакъо еха дезаш нисло сан.\nЛоцучу хенахь видеогайтам боккху ницкъахоша. Осмаев лоцуш баьккхинчу гайтамо хоьуйту цунна низамхоша йиттанийла. Массо а телевизионашкахула баржийна и гайтам. Амма ца бахийтина девнан гΙуллакха юкъа. Ца бахийтина, цо низамхошкара яьлла харцо гойтуш йолу дела. Ас дехнера и материалаш сайга кхачийтар – кхочуш ца дина. Осмаевна тΙехь гуш хилла чевнаш иза лоцуш йина хилар бакъдо оцу видеогайтамо».\n«Сапсан» эккхийта гIиртинарш\nКΙира хьалха дирзина «Сапсан» олу Петарбухара Москох лела цΙерпошт эккхийта гΙоьртина аьлла левеш хиллачу веаннан дов. Уьш Кавказ-Имаратан декъашхой а бара, цуьнан цΙарх эккхийтар дан гΙерташ а бара аьлла бу Москох-гΙалин кхелан сацам.\nОьрсийчоь - Петарбухара Москох лела "Сапсан" цIерпошт эккхийта гIортарна бехке бинарш, Mоскох, ГIадужу-бутт, 2012\nХамжуев Исламна 18 шо хан тоьхна набахтехь такха, Эдельбиев Мурадна – 16 шо, Умаев Мурадна – 17 шо, Невлютов Фяритна – 15 шо. Вий а Москох футболах ловза леларца вевзаш хилла вовшашна. Ткъа эккхийтар дар «Вконтакте» олучу интернетерчу социалан машанехь дийцаре деш хилла цара, бохуш, чΙагΙдо Федералан кхерамзаллин урхалло.\nЧувоьллинчу веаннах цхьаммо а тΙе ца эцна шена ша Кавказерчу гΙаттамхошца зΙенехь хилар. Ца вийна цара стагга а. Цул совнаха, шаьш кечйина оьккху коьчал, цΙерпоштанна буха йилла юхьанца хилла ойла а хийцина, дохко а бевлла, иза дΙакхуссуш, хьуьнха яьхьна къайла а яьккхина цара. Цундела царна ца йогΙуш тоьхна оццул лакхара хенаш бохуш бу адвокаташа бен леткъамаш. Амма кхерамзаллин урхалло – ФСБно – дозаллийца дуьйцу, ша нохчаша бохьучу рогΙерчу боккхачу бохамах кΙелхьара яьккхина Оьрсийчоь, бохуш.\nПолитковская ер толлуш\nПолитковская Анна ер толлуш лаьцна ву нохчийн совдегархо Гайтукаев Лом-Ιела а, Хьалха-Мартанара вежарий МахмудовгΙар – Рустаммий, ИбрахΙиммий, Джабраиллий, Хаджикурбанов Сергеййий.\nЦаьрца декъахь а волуш, ша полисхойн урхаллехь хьаькам хиларх пайда а оьцуш, Политковская Анна йоьду-йогΙу некъаш, раж а зийна, иза зуламхошна довзийтина ларалучу Павлюченков Дмитрийна 11 шо кхайкхийна кхело набахтехь даккха пΙераскан дийнахь.\nПавлюченков талламчашца уьйре вахар а, шен лаамехь бакъдерг дийца лууш хилар а юьхьара а эцна, шакъастийна теллира цуьнан бехк. Амма Политковская юьйш цунна кхаьчна дакъа зер а, кхелехь дов хаттар а дΙадаьхьира журналистех а, тергамхойх а хьулдина, кхел къевлинчу хьолехь. Гучудаьлларг ду Павлюченковс ша журналистка юьйчу новкъа ваьккхинарг совдегархо Гайтукаев вара алар. Кхин хууш хΙумма а дац.\nОьрсийчоь -- Журналист Политковская Анна юьйш дакъалацарна бехкебо талламчаша вежарий МахмудовгIар, Mоскох, 2011\nХууш дац, хьан гΙаттийна, хьенан лаам кхочушбеш йийна Политковская. Зулам дарцана Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цΙеяха йолийра цхьаболчу бакъоларъярхоша.\nАмма зулам толлучу Гарибян Петроса аьттехьа а ца дуьту Кадыров Рамзан оцу зуламна герга хилар – журналист юьйчу муьрехь Кадыров президент хила кечлуш вара, цундела иза ейтар цунна оьшуш дацара, иза тΙехь цхьа а томмагΙа а доцуш кхача везаш вара шен дарже, аьлла ю Гарибяна Кадыровна луш йолу алиби.\nВежарех МахмудовгΙарех, кхел йоьрзучу кхача дагахь а яцахь а, зулам кхочушдархой бу олуш ду прессехь. Бехкевацаран презумпци а йицйина. Ткъа шаьш МахмудовгΙара а, церан адвокаташа а дуккха а тоьшаллаш даладо, шаьш зуламан декъахь ца хилар чΙагΙдеш. Амма хьан йийна Политковская, аьлла, хаьттича, хаамийн гΙирсаша шайна чудиллинарг хазадо могΙарчу Оьрсийчоьнан бахархоша – нохчаша йийна, олий.\nПолитковская Анна юьйш ша декъахь хилла хилар даре а дина, шена хан кхайкхочу кхелехь Павлюченков Дмитрийс иштта дешнаш элира шена хьалха Ιечу журналистан шина бере.\nПавлюченков: «Анна Стерпановнин берашка ас сайна адамаллин къинхетамбар а доьху, цаьрга сайна къинтIера довлар а доьху».\nБуденновск-гIала дΙалаьцна Ιийначу нохчийн тΙемалойх шена каравеъна 28-гΙа стаг левеш, оьрсийн Фемидано тΙаьххьара кхел дΙаяьхьира кхо шо хьалха. ХΙинца рогΙера 29-гΙаниг а ву хан тоха кечвина Пятигорск-гΙаларчу Ставропол-мехкан кхелан декъо левеш - Махьма-ГΙалара 41 шо долу Хабаев Мовлди.\nОьрсийчоь - 19960чу шарахь Буденновск-гIалина тIелатар деш дакъалацарна кхеле озийна Хабаев Мовлди, Пятигорск, 4ГIу12\nШена бехке дечу пхеа-ялх зуламах цо тΙеоьцург цхьаъ бен дац –ша харц паспортаца ваьхна хилар. Иза ша я зулам дан лерина а, я Ιедалх хьуллуш а даьккхина дацара, ХьаьжцΙа воьдуш аттта хилийта даьккхинера, чΙагΙдо Хабаевс.\nХилла вац ша цхьана а кепара, боху цо, Буденновскна тΙелеттачийн декъахь.\nКхузахь кхин цхьа хΙума а ду Хабаев Мовлди бехках хьалха ваккха торуш – 17 шо даьлла Буденновскана нохчийн тΙемалой тΙелеттачул тΙаьхьа. Яьлла зама йоккха хиларна, Оьрсийчоьнан бехктакхаран низамо ца магадо Хабаев жоьпе озон. Амма иза дохош некъ карийна талламчашна. Цара чΙагΙдо, Буденновскера схьавеъначул тΙахьа нохчийн тΙемало Ичкерин ШарΙан кхелехь болх беш хилла, бохуш. Оцо бакъо ло нохчочунна кхел ян. Ткъа иза аьттехьа а дац иштта – нохчий набахтешка текхо марзбеллачара кхоьллина туьйра ду, боху Хабаевн адвоката а, бакъоларъярхоша а.\nДелахь а Ставрополан а, ерриг Оьрсийчоьнан а зорбано-м Хабаев Мовлдих, кхелал хьалха а оьккхуш, вина зуламхо – иза Буденновскехь хилла а ву, цигахь нах байъина а ву, яздо журналисташа, балош бух а боцуш, шайггара.\nКху муьрехь иштта девзачех а, хезачех а ду, полковник Буданов Юрий вер теллина а даьккхина, Москох кхеле валийначу Темирханов Юсуп-Хьажин дов.\nКхелан чоьнаш чохь хилла а воцу тергамхо а цецвоккхуш ду оцу девнехь лела хΙуманаш.\nТемирханов, ша Буданов вийначул тΙаьхьа, ведда, юьстах а ваьлла, ягийна бохуш юьйцучу машенах терра, изза ноьмар а, билгалонаш а йолуш, шолгΙа машен а карийна. Ткъа иза муха нисделла гойтуш долу тоьшаллаш чоьте эцар а, шалха машен коьллинарш кхеле кхайкхар а доьху Темирхановн адвоката Мусаев Мурада. Кхочуш ца дина и дехар.\nОьрсийчоь - Юрий Буданов верна бехкевеш, кхеле валийна Темирханов Юсуп-Хьаьжа, Moскох, 2012\nЗераш деш низамо къастаде тΙедахкарш талхийна талламчаша, иза ледаршка даккха деза боху адвоката, кхел реза ца хилла цунна а.\nКхеле валийначу цхьана дийнахь, нахана ца гучу хьелашкахь, Темирхановна йиттина, тΙехь сакхташ дитина гΙаролхоша. Иза ца теллина я прокурораша а, я кхело а.\nТΙаьххьарчу ладегΙаршкахь лебинчу нахера, Буданов вийначу меттера къайлаволуш Темирханов вайна царна, я цунах царна кхин стаг тарвелла боху тоьшаллаш дохуш яра кхел. Цхьаболчара ехха месаш а йолуш вара боху шайна гинарг, вукхара иза кΙунзал вара боху.\nТалламчаша кхоьллинчу зулам кхочушдаран фабулехь лелаш ду яьгначу машен чохь йисинчу бедарна тΙехь карийна чо Темирхановн коьрта тΙера бу бохург. Амма муха карабо иза кхоччуш яьгна лоручу машен чохь, кхеташ дац.\nДов таллар муха дΙахьош ду, ша мел реза ву кхелехь лелачунна довзийтира Маршо Радиона Темирханов Юсуп-Хьажин адвоката Мусаев Мурада.\nМусаев: «Тхуна схьагучу хьолехь башха дегайовхо хила меттиг яц. Суьдхочо дуьйцучуьнга хьаьжча а, цуьнан лере хьаьжча а, оцу кхелан чоьнехула лелачу полицине хьаьжча а …хIора тхан къамелаш хуьлучу дийнахь чухиина Iаш хуьлу цхьацца, шишша талламча. Шайн хирриг дан гIерташ лелаш хуьлу-кх хIорш.\nМасала, хIокху пачхьалкхан низамехь муха хила дезаш дара? Оцу чохь суьдхо ву, цхьанне а агIонехьа а воцуш, тхо ду, адвокаташ, дехьа агIор прокурораш бу. Оцу прокурорний, адвокатний юкъара къовсам бу оцу суьдхочо къастон безарг.\nАмма тхан къовсам прокурорца а, суьдхочуьнца а бу, хIунда аьлча, суьдхо прокурорехьа волундела. Цул тIаьхьа оцу кхелера арадевллачул тIаьхьа полицино лелае харцонна дуьхьало ян а езаш нисло тхан. Иштта, вериг а цхьаьна а кхетта, шайн хирг дан гIерта хIорш. Амма хила-м Дала диннарг бен а хир дац».\nВай юьхьанца билгал ма-даккхара, ши миллион ах миллион зулам до шарахь Оьрсийчохь. И дийраш, кхеташ ду, пачхьалкхерчу шайн дукхалле хьаьжжина, оьрсий бу. Амма хаамийн гΙирсаша хΙотточу мокхачу суьрто бахархошна хоьтуьйтург ду зуламан дай доккхачу декъанна кавказхойх, уггаре хьалха нохчех бу бохург.\nИ сурт хийца деза телевизионашкахь, хаамийн кхечу гΙирсашкахь, аьлла, долийра кхо-биъ бутт хьалха Кремлан векалша. Амма хийцаделла дац, я хийцалуш ду ала а дац. Оцу бакъдолчух чекх а хьожуш аьлча, дуккха а нахана, шайлахь кавказхойн хилла ца Ιаш, оьрсашна а хетарг ду, къаьмнаш вовшашна дуьхь-дуьхьал латторо ло Кремлана Ιедалан мукъ ондда шен карахь латто ницкъ а, халкъера бакъо а, бохург.\nТкъа хьал иштта дΙадодахь, хинйолчу тΙаьхьенан сурт бΙаьрла го, олийла дац. Оьрсийчоьно кавказхошна, ша аьлча, нохчашна гонаха кхоьллина маьттаза васт даьржаш ду Европехь а. Цуьнан тоьшаллин масалш гучудуьйлу массо а аьлча санна нохчийн мухΙажирш бехачу мехкашкахь Ιедалша царна дуьхьал лелон йолийначу харцонашца.\nЭрна ца олуш хилла нохчаша дукха зама хьалха дуьйна а, шаьш-шайх а боьлуш: «Какой нации?» - «Декъаза наци».\nНохчо ву массанхьа а кхела кIел


Цхьана шерачохь кхоалгIа хийцалуш ву Магасан мэр\nГIалгIайчуьрчу Магасан мэро Арсамаков Руслана шен лаамехь дарж охьадуьллуш, кехат чуделла. ВорхI бутт хан яра иза куьйгалле веана. "Интерфакс" агенталло бина и хаам, шайн информацин хьостана тIетевжина.\nСтохка Гезгамашин-баттахь шен декхарш кхочушден хан герга кхаьчча, гIант мукъадаьккхинера Цечоев Беслана. Цуьнан метта дIахIоттийра Марзиев Мохьмад. Бутт баьлча шен лаамехь дIавелира иза а. Ткъа Арсамаков чIагIвира цу даржехь стохка Лахьан-беттиан 13-чохь.\nЗазадокху-баттахь цуьнан бехках некъан бохам хилира. Карарчу хенахь а цу хьокъехь гIуллакх талланза ду. ГIалин администрацин пресс-гIуллакххоша харц йира, белхан машенан урхалла дийриг къаьркъа мелла хиллера боху верси. Тормозо болх ца бинера аьлла. дIахьедира цара.\nЦкъачунна Магасан официалан а, республикан куьйгалхочун а сайташ тIехь бина хаам бац, мила ву Арсамаковн метта хIоттош.\nГIалгIайчуьрчу кIоштийн, гIаланийн куьйгалхой хийцалуш бу\nМагасан мэро дарж дитина


«Арахьарчу мехкийн агентех» долу низам шордина Пачхьалкхан Думано\nШинарийдийнахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Дума реза хилла «арахьарчу мехкийн агентех» долу низам шордан, адамаш а даха «агентийн» могIара. Масала, «арахьарчу мехкан агент» шайх олуш хир бу журналисташ а, интернетехула хаамаш баржош болу блогерш а, проект низаме яьлча.\nКхечу пачхьалкхерчу хаамийн гIирсашкара я дуьненаюкъарчу хьукматашкара «ахча я кхин хьал» а оьцуш, информаци яржош верг воккху оцу проекто «арахьарчу мехкийн агентийн» могIара.\nДумин информацин политикехула, информацин технологешкахула йолчу комитетан куьйгалхочо Левин Леонида бахарехь, кхоалгIа дийцарш дIахьор ду депутаташа оцу низаман хьокъехь еарийн дийнахь.\n2012-чу шарахь тIеэцна Оьрсийчоьнан Iедало «арахьарчу мехкийн агентех» долу низам. Кхечу пачхьалкхера ахчанца гIо хуьлу бакъоларъярхойн юкъараллаш, фондаш яхара оцу низамна кIел. Амма шайна «арахьарчу мехкийн агент» цIе тIекхоллар дастаме а хеташ, дIакъовлаелира дуккха а юкъараллаш. И статус тIеязйина Навальный Алексейн «Коррупцица къийсам латточу фондна» а, бакъолаъярхойн «Мемориална» а, Пономарев Леван «Адамийн бакъонашкахьа» а юкъараллашна. Бакъоларъярхой тешна бу, шаьш оцу статусе а бохуш, Iедало шен гIалаташ емалдечех ша къелхьарадоккхуш хиларх.\n«Арахьарчу мехкийн агентийн» статус хаамийн гIирсашна тIекхуллу низам арадаьккхира Пачхьалкхан Думано 2017-чу шарахь. Оцу статусна буха яхийтира Маршо Радио, Iаьмеркан Аз, «Карара Хан» телеканал, Би-Би-Си, «Медуза», МБХ Медиа, кхин а массех хаамийн компани.\n«Арахьарчу мехкийн агентийн» статусехь болу хаамийн гIирсаш декхаребо 2020-чу шеран Чиллан-беттан 1-ра де тIекхачале Оьрсийчохь юстицин урхаллашка дIа а язйина, офис латто а, оцу офисехула Iедале терго а йойтуш, журналисташна алапа, гонорар луш хила а. Оцу статусна кIел болу хаамийн гIирс декхаре бу шен информаци «арахьарчу мехкан агент» цIе тIетохарца билгалъяккха.\nПачхьалкхан Думехь кху муьрехь тIеэца тарлуш бу «Арахьарчу мехкийн агентех» долу низам талхорна тухучу гIудин барам. Проекто бахарехь, детта гIуданаш хир ду 5 миллион соьме кхочуш.


"Арахьарчу агентийн" тептар дIадаккхар тIедожийна 20 сов зорбанан коьртачу редакторша\nЙозуш йоцчу оьрсийн 20 сов хаамийн гIирсийн коьртачу редакторша тIедожийна "арахьрачу агентийн" тептар дIадаккхар, иштта "арахьарчу агентех" юкъадаьккхина низам кIаддар а. Диллина кехат дахьийтина цара шайн тIедахкаршца Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, цуьнан пресс-секретаре Песков Дмитрийга, юстицин министре Чуйченко Константине а\nКхайкхамна куьйгаш яздинчу редакторийн хаамийн гIирсаша зорбане доккхур ду кехат. "Зорбанан гIирс- арахьара агент" реестре язйина "Дождь" телеканал а ю царлахь. Кхинболу кехатна куьйгаш яздина куьйгалхой оцу реестрехь бац.\nДоккхачу декъанна куьйгаш таIийна кехатна "Новая газетан" редакторо Муратов Дмитрийс а, "Эхо Москвы" радиостанцин куьйгалхочо Венедиктов Алексейс а, Znak.com ресурс йиллинчу Панова Аксанас а, региоаналан гIирсийн векалша а.\nКехатан авторша тIе ца дожийна "Зорбанан гIирсаш -арахьара агенташ" низам дерриг а юхадаккхар, амма уьш гIерта цуьнан чулацам хийцийта.\nТаханалерачу дийнахь"арахьарчу агентийн" тептарехь 43 ресурс а, журналист а ву.\nДуьненчуьрчу 63 пачхьалкхера 250 журналисто г1о даьккхира Стигалкъекъа-баттахь йозуш йоцчу медиашкахьа. Йозуш йоцчу хаамийн гIирсийн Iа а лакъийна, Оьрсийчоьнан бахархошна бакъйолу информаца дIа ца кхачийта гIерта Кремль, аьлла хета кехатан авторшна. Цара кхайкхам бина Оьрсийчоьне, дешан маршо ларъян тIелаьцна декхарш кхочушде аьлла. Кехатна куьйгаш яздина The Guardian, The Washington Post, Le Monde, Süddeutsche Zeitung, Reuters, "Немецкая волна", "Украинская правда", ишта кхин болчу хаамийн гIирсаша а.


ГIалгIай мехка низагIа вакцинаци ер юкъедоалдергдац\n«Керда коронавирус яхача унца дувзденна хьал вай мехка стабильно латт. УнахцIено лораяра министерство а Роспотребнадзор а ца хаддаш цу балха тIахьожам беш я. Цу хьакъехь низагIа совлен духьаленаш юкъейоалаергьяц», -аьлар Калиматанаькъан Махьмуд-Iаьлас федеральни агенствай журналисташца къамаьл деш.\nГIалгIайче мангал бетта региональни Роспотребнадзора соцам баьбар къаьстта наха эпидемически хьал бахьан долаш профилактически вакцинаци е. Эггара хьалха хьоахабаьраш бар дукхача наха юкъе болх беш бараш: нах дIа-хьа кхувлаш, туризме, хозала салонашка, дешара заведенешка къахьегашбараш.\nМангал бетта хьалхарча денга кхачалехь вакцинаце курс чакхъяккха езаш бар уж. Цхьацца бахьанаш этта, из ха чантар беттага кхаччалца йIаьхйир.\nВакцинаци дIаяхьара духхьал УнахцIенон Министерстваи Роспотребнадзораи тIахьожам хинна Iац, цун терко ю муниципалитеташ а министерстваш а. ХIара дийнахьа лоархI прививка я а коронавирусни у кхийтта а масса саг ва.\nУкх деношка Мехкдас хувцамаш дир 2020 шера мутхьал бетта 17-ча дийнахьа ардаьнннача «О введении режима повышенной готовности» яхача амар тIа. Цунга гIолла культурни а спортивни а дукха нах вIашагIкхетача мероприятешка дакъа лаца таро хургьяц QR -кодаш е коронавирус дац аьнна тешал деш каьхат ца хилча. ПЦР тест дIаенна хила еза мероприяти хила 3 ди хьалха.\nДукха нах гуллуш йолча учрежденешка лорае еза юкъ-моттиг, терко е еза температура. Йохкара-эцара, салаIара а общепитовски фусамай болх бе бокъо яц 22:00 сахьат даьнначул т1ехьа 6:00 сахьат даллалца. Уж моттигаш лорае еза лайчил бетта 15-ча денга кхаччалца.


Даймехкан мукъамаш » Нийсо-Дагестан\n18.09.2019 118 0 niyso\nИза Казахстанехь, Алма-Атахь дара. Цу хенахь нохчий шайн Даймахкара ц1ерабаьхна, Юккъерачу Азе бертаза д1акхалхийнера Сталинан 1едало. Кхечу къаьмнашца цхьаьна, шайн махках а, ерриге а бакъонех а баьхна, 1аьнан заманахь д1абигира уьш шийлачу, мецачу, акхачу аренашка, лахь – бала а, бисахь – биса. Иза хала мур бара царна, къаьсттина хьалхарчу шерашкахь, даа а, мала а доцуш, 1едало тесна уьш битича. Амма пхи-ялх шо хан д1аяьлча, ц1ерабаьхнарш жим-жимма когаирах1итта буьйлабелира: болх-некъ а нисбелча,юучуьнца ларо а буьйлабелча, чу са деара нохчашна. Амма цара Даймахке сатуьйсура, иза гора царна синтем боцчу г1енашкахь, цуьнца яра церан дикане сатесна йолу ерриге а ойланаш.\nЦкъа цхьана к1ирандийнахь дукха адам дара Алма-Ата г1алин йоккхачу базарахь. Малхбален мехкашкахь хуьлучу базаршкахь ма-хиллара дара кхузахь долу хьал: г1овг1а, адамийн д1асалелар, шайн юхку х1уманаш, сурсаташ хестош, маьхьарий детта йохкархой, мах буьйцуш, х1уманашка хьоьжу эцархой. Кхуза баьхкина Алма-Атахь а, гонахарчу ярташкахь а бехаш болу нохчий а бара, шайна цхьацца х1ума эца а, вевза-везарг ган а 1алашо йолуш. Дукха хьолахь ишттачу меттигехь гар хуьлура ц1ерабаьхначеран, керланаш кхузахь хуура, гергарчу нахах дерг а девзара, велларг-виснарг мила ву а хаьара.\nЦ1еххьана базаран г1овг1анашна юккъехула пондаран аз хезира нахана. Нохчийн ширачу эшаран мукъам бара иза. 1адийча санна, т1еоьхура нохчий пондар схьахезначу меттиге. Дукхахболчарна пондарча вевзира:\n– Димин 1умар вац иза? – хоьттура цара вовшашка.\n– Дера ву! Димин 1умар ву-кх!\n– Ван а ма ву, дика пондарча а, оьзда къонах а ма ву! – баккхийбера уьш, халкъалахь ларамца ц1е йоккхуш волу пондарча шайна кхузахь гина а, вевзина а хазахеташ.\nШайна дика бевзаш болчу мукъамашка ладуг1ура цара, уьш хьомечу Даймахкахь хезнарш бара, амма цхьаберш пондарчас дуьххьара локхурш а бара, Юккъерачу Азехь шаьш долуш кхоьллина болу.\nДагалецамийн йовхачу тулг1ено генахь йолчу Нохчийчу д1абигира нах. Дагах кхеташ, хьан иэс меттахдоккхуш, мерза-аьхна ойланаш кийрахь кхуллуш, бекара 1умаран пондар. Дукхахболчеран б1аьргаш чохь хиш лаьттара, б1аьрхиш вовшех лечкъош, кортош охьа а дахийтина, лаьттара божарий, зударшка белхар саца ца лора, церан къора тийжар а, узарш а хезара нахана юкъара схьа. Амма уьш цхьаммо а човха ца бора, царна дов ца дора собаре ца хиларана, массеран цхьа юкъара синхаам бара – Даймахке болу сатийсам!\n«Маржа Даймохк! Хьоме Нохчийчоь! Ма генахь ю-кх хьо! Цхьана к1езигчу ханна мукъана а, хьох б1аьрг тоха йиш елара!» – иштта ойла лаьттара церан коьрташкахь.\nЦхьаъ вукхунна т1аьххье шен г1араевлла эшарш лоькхура пондарчас. Церан мукъамаш нахана т1ехула хьаьвзий, г1алина урамашкахула д1асабовлий, уллорчу лаьманашкахьа д1абоьлху, юха стигалан 1аьрчашка хьалабовлу. Царах цхьаммо Даймехкан лаьмнашкара сихачу а, г1овг1анечу а хих, шерачу а, токхечу а аренех лоций дуьйцу. Вукхо Кавказан лаьмнашна т1ехула хьалаг1отту 1уьйренан эсала малх хестабо, кхозлаг1чо гойту мел аьхна 1аш бу юькъачу, стоьмех йоьттинчу бошмаша хаздинчу исбаьхьчу оцу лаьтта т1ехь хьуьнаре нах.\n1умаран мукъамашка ладоьг1уш, шайн ярташка а кхаьчна, хьоме, дог хьосту меттигаш а гина, кийра бузош долу Даймехкан мерза, аьхна х1аваъ чу а оьзна, б1аьрхи санна, ц1ена а, ша санна, шийла а ламанан шовда а мелла, кийра 1абийча санна бара нохчий. Ма ницкъ бара-кх Димин 1умаран оцу мукъамийн! 1ийт, гора я1! Ма духур дац вай, яхь йолу к1ентий!\nЭххар пондарчас халхаран эшар лекхира. Цуьнан мукъамо когаш шаьш халхарна юкъаийзабора! Воккха я жима вара аьлла доцуш, шега аларх а ца тешаш, юкъа а буьйлуш, халхаран ч1инг туьйсура наха.\n– Х1айт, горалера Махьма я1, хьуна-м халхавала дицделла а ца хилла! Хьовзаелахь йо1, хьан нанас йинарг яц хьуна! – бохуш, забарш а еш, юкъаваьлларг иракарах1иттавора гулбеллачара. Т1ебаьхкина казахаш а, кхечу къаьмнех болу нах а бара, самукъадаьлла кхаьрга хьоьжуш.\nКерл-керла мукъам а балош, нохчийн пондаран пелагашна т1ехула шен деха п1елгаш а идош, 1ара 1умар. Цхьана метте а хьоьжуш, шен юьхьа т1ехь цхьа а синхаам а ца гойтуш, пондар лоькхура цо… Стенах лаьцна яра цуьнан ойла? Иза цунна бен цхьанна а ца хаьара, амма шеко яцара кхуза иза шен къоман дуьхьа веана хиларан.\nХ1ан-х1а, цхьана а бохамо хьошур дацара и кура а, оьзда а къам, цуьнан синан доьналла дохо, х1аллакдан цхьа а ницкъ бацара кху дуьнен чохь. Иза хийллаза халонех, эшамех, 1азапех чекхдийлина дара. Амма шена уггаре а дукхадезаш а, ша уггаре а ч1ог1а 1алашдеш а дерг – сийлахь а, еза а маршо – ларъян ницкъ кхаьчнера цуьнан. Иза дара нохчийн дахарехь 1аламат деза х1ума. Нохчаша лаа ма ца олу, хьаша шаьш т1еоьцучу хенахь: «Марша вог1ийла хьо!»


Путинан «гуманитаран акци». Американна медицинан гIирс боьхкина я совгIатна белла?\nПачхьалкхан Департамент: Медицинан гIирс Оьрсийчоьнера эцна бу\nОьрсийчоьнан президентан пресс-векала Песков Дмитрийс шинарийдийнахь хаам баржийра, президента Путина Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна совгIат деш, кема дуьззина медицинан гIирс дIахьажийна, аьлла. Доналд Трампан Путин Владимирца телефонехула хиллачу къамелан лорах дира Песковс дина дIахьедар.\n«Эпидемин хьал гIоьртина лаьтташ хиларе терра дара Оьрсийчоьнан агIор Американа медицинан техникаца, Iалашлучу гIирсаца гIо кховдор. Трампа баркаллица тIеэцна и гуманитаран кепара гIо», - элира Песковс. Цуьнан къамел даржийра Оьрсийчуьрчу массо а Iедалан агенталлаша.\nПресс-векало бахарехь, эшначу хенахь Цхьаьнатоьхначу Штаташа Оьрсийчоьнна а дийр ду гIо, аьлла йолчу дегайовхонца яьккхина Кремло и гIулч.\nАмма хIинца чугудаьлларг кхин ду – «гуманитаран накъосталла» дац динарг, медицинан гIирс Оьрсийчоьно эха мехах белла, аьлча а, боьхкина Штаташна.\nПачхьалкхан Департаментан векала Ортагус Моргана иштта боху Америке Москвара дIакхаьчначу кеманах лаьцна: «Охан-беттан 30-чу дийнахь Доналд Трампана а, Путин Владимирна а юкъахь телефонан къамел хиллачул тIаьхьа Цхьаьнатоьхна Штаташ резахилла Оьрсийчоьнера шена оьшу медицинан гIирс эца, царалахь ю пехашна хIо кхачош йолу аппараташ а».\nБакъду, Ортагуса ца аьлла мел гIирс бу эцнарг, хIун мах белла цунах.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векала Захарова Марияс дIахьедина, дIахьажийначу киран мехах цхьа дакъа бен охьа ца диллина Америко, аьлла. Ахчан шолгIа дакъа, цо бахарехь, делларг ю Оьрсийчоьнан инвестицийн фонд (РФПИ).\nШтатийн Пачхьалкхан Департаментал ши де хьалха хаийтира Трампа ша Путинца Оьрсийчуьра медицинан гIирс аэца барт бинийла.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн прессехь тидамза дисира и дIахьедар, амма Оьрсийчохь агенталлаша дийцира, кеманца дIахьажийна кир совгIат ду бохуш.\nКхаарийдийнахь Оьрсийчоьнан Штаташкарчу векала Антонов Анатолийс, журналисташа деллачу хаттарна жоп луш, элира, «маьттаза, оьзда доцу къамел ду», Итале медицинан гIирс а хьежош, Оьрсийчоь шена политикан аьттонаш беш ю яздар.


Керла штамм бахьанехь Оьрсийчохь 14 процентна алсамдевлла баларш\nТовбеца-бутт 10, 2021\nСтохкалерачу шарца дуьстича, Мангал-баттахь Оьрсийчохь баларш 14 процентна ала мегар долуш алсамдевлла. Пачхьалкхан вице-премьера Голикова Татьянас бина цунах лаьцна хаам. Оьрсийчохь керла коронавирусан "дельта" олу штамм яржарца дузу цо баларш цIеххьана дукха хилар. Билггал маса стаг велла дуьйцуш дац, амма стохка Мангал-баттахь беллачу нехан терахье хьаьжча тIекхиа хала дац. 163 эзар гергга вара стохка уьнах оцу хенахь велларг. Ткъа байначу баттахь кхелхина 185 эзар сов дархо.\nМангал-бутт бовш дуьйна Оьрсийчохь денна цомгаш хьулуш ву 20-нна тIера 25 эзаре кхаччалц а, кхин а сов стаг. ТIаьххьарчу деношкахь рекорде даьлла дийнахь-буса COVID-19 вирусах леш болчийн терахь - 700 сов.\nКоронавирусан ун хьакхаделлачу Москван бахархошлахь 90 процент цомгаш бу "дельта" вирусах аьлла, хьалхо бохура шахьаран мэро Собянин Сергейс а.\nЭпидемин кхозлагIа тулгIе яьржачу юкъанна Оьрсийчоьнан иттаннашкахь регионашкахь тIейожина вакцинаци. Оцу юкъанна, Оьрсийчоьнан бахархошлахь бинчу хаттамца а догIуш, кхо дакъа а дац прививкаш яйта резаберш.\nДукхахболчийн тешам бац вакцинацин процессех, Iедалх, оьрсийн вакцинех. Оцу хьелашкахь лоьраш юкъахь а болуш бозбуанчалаш ду лелош: къайлах духкуш ду COVID-сертификаташ а, вакцина а ца тухуш, эца тарло QR-код а.\nКерла юкъаяьлла, "хIиндойн" лору штамм уьне ю "Уханерчу вирусан версил" а, схьагарехь, цамгар хала токху дукхачу меттигашкахь. Говзанчийн зерашца, дуьненахь вакцинаци яр сих ца дахь, и штамм тIаьххьара а хир яц, хетарехь, хир яц я уггар кхерамечех а.


"Нохчийн йоI муха йоьду шен къомах воцчуьнга?"..\nНохчийн йоI францхочуьнга маре яхар бахьана долуш тайп-тайпана дийцарш даьржина Европехь бехачу нохчашлахь.\nЦхьаццаболчара неIалташ кхайкхадо и маре динчунна, вукхара бехке во цу зудчун мах беш юккъехIоьттина волу нохчийн имам.\nКIеззиг бен бацахь а, бу иштта и хилам объективечу бахьанашца кхето а, цуьнан бухехь нохчийн юкъараллехь яьржина шалхалла а лоруш, цхьаццаболчу наха дуьйцуш дерг цхьаъ долуш, лелош дерг кхин а долуш, шаьш къайлаха лелочунна кхинберш гаррехь бехке а беш, нехан къинош дийцарехь шаьш шайчарех цIанлуш санна а хеташ даьржина Iадат.\nНиццерчу нохчийн-гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо, цу гIаларчу маьждиган имам волу Магомадов Рамзан ву нохчийн йоIана францхочуьнца мах бан резахилла а аьлла, ватсатпехула а, социалан машанашкахула а анонимечу, шайн цIераш хьулйинчу наха юхьаралаьцнарг.\nДуккхаъчу шерашкахь Францехь имам санна вевзаш а, дуккхаъчу чолхечу Iотта-баккхамашкахь маслаIаташ дарца гIарваьлла а волу Магомадовс ша а жоп делира ватсаппехула шена шайн цIераш а, яххьаш а лачкъийна бехкаш дохучарга.\nМаршо Радиоца шен хиллачу къамелехь цо дийцира, ша мах бан кхойкхучу хенахь муьлхачу а доьзалан захало дийцина даьлла хуьлуш ду, бусалба Iедалехь маре деш берш ламаз-марха а долуш, Дела цхьаъ белахь шен царна мах ца бан Далла гергахь бакъо яц, бохуш.\n„Со Ниццерчу юкъарчу маьждигехь имам ву. Цу чу оьхуш тайп-тайпанчу къаьмнийн нах а бу. И йоI маре яхана волу францхо ламаз деш, дин лелош хиларна сан дан тоьшалла ду. ШариIатаца иза дин лелош бусалба стаг велахь, цуьнца мах бан декхарийлахь ду вай, бусалба агIо схьаэцча. Иза цхьаъ ду.\nВажа ду вай вешан Iадаташ а, вешан юккъехь лелаш долу гIиллакхаш а схьаэцча. Шен Iадаташ а лоруш, тIаьхьенан ойла еш волчу цхьанна а вайн вашас кхечу къомах ерг ялор а яц, цхьа а вайн йиша кхечу къомахчуьнга дIа а гIур яц.\nАмма вай бусалба нах ду, вай шариIато бохучунна дуьхьал довла йиш яц. Со мах бан вахана, цу доьзалехь шайн барт хилла баьллачул тIаьхьа суо мах бан кхайкхича. И бахьана долуш сайна тIе цхьа а эхь деана аьлла хеташ вац со“, - элира имама.\nНохчийн юкъараллехь боьршачу стаго кхечу къомах зуда ялийча, иза башха къобал ца дахь а, амма цунах дIоггара цхьа а цец ца волу. Амма далатохар санна тIеоьцу вайнехан зудбер кхечу къомахчу стаге маре дахар.\nЦундела зударшка хаьттира Маршо Радионо, шуна хIун хета цунах лаьцна аьлла. Францин коьртачу шахьарехь ехачу Балатханова Заргана и хIума шайна тIекхача йиш юйла хаа дезара хийрачу махка шаьш дIабоьлхучу хенахь вайнаха, аьлла хета.\n„Суна сайн чуьра доьзалхо кхечу къомахчуьнга дIавахийта а луур дацара, я сайн кIанто кхечу къомах ерг схьаялон а луур дацара. Амма вайна ваьш кхуза схьадогIучу хенахь хаа дезаш хиллера аьлла хета суна, вайн бераш шаьш юккъехь дехачу, кхуьучу меттигашкахь лелош дерг схьаэца гIуртур дуйла“, - аьлла, шен хьажам бовзийтира Балатхановас.\nГуттар а цецъяларца а, къобал ца дарца а жоп делира Москох ехачу Салгириева Миланас.\n„Нохчийн йоI муха гIур ю нохчо воцучуьнга суна-м ца хаа, я цуьнца муха Iийр ю, я цуьнга хIун дуьйцур ду?! ХIинца хийла хаза-м хеза суьличуьнга яхна, Iарбочуьнга яхна, вьетнамхочуьнга яхна оли. Со-м яхалур яцара нохчо воцучуьнга, ур-аталла гIалгIайчуьнга а“, юохуш, цецъюьйлу йоI.\nНиццерчу маьждиган имама, дешначу стага Магомадов Рамзана шен Маршо Радиоца хиллачу къамелехь дийцира кхин дIа а, вайнехан зудбераш кхечу къаьмнех болчу нахе маре эхар – иза вайн юкъараллехь яьржинчу шалхонийн а, харцонийн а тIаьхьало ю бохуш.\n„ХIара-м хIинца доладелла дац иштта. Вайн къам дохийна долчу хенахь а нислуш хилла эзарнашна юккъехь цхьаъ-шиъ нислой а кхечаьрга йоьдуш. Цу хенахь камерш ца хилла, ватсапаш а ца хилла, амма хIетахь камерш хиллехь вайна тахана а гуш хир дар вай цецдохуш долу хIумнаш цу заманера. ХIинца жимма гIардаьлла хIара, вай аренца а долуш дела, дуьненан хIума кху аренца алсам а долу дела.\nДуьненан хIумано Iеха во стаг. Къена къанйелла зуда ялайо вайн нохчийн кегийчу наха, цуьнан бахам бу, иза елча цуьнан хIума шена дуьсур ду олий. И санна долу хIумнаш ган а гуш Iаш ду вай-м“, - аьлла, дерзийра шен къамел имама..\nГергарчу хьесапехь Рамзана бохург дара Австрехь ехачу Тасуева Хьавас аьлларг а. Шена гома-м ду нохчийн йоI нохчо воцучуьнга яхар, амма ша йига а, йигча лелон а цхьа а нохчо ца ваьлча, иза бусалба Iедалехь кхечуьнга яхна а маре яхар къобал-м до ша элира цо.\nХьажа комменташка (14)


Са гуш дацахь а, дагчохь серлоерш\nОхан-бутт 29, 2017\nКху деношкахь Оьрсийчуьра Раменск гIалахь чекхаяьлла бIаьрса доцучеран теннисан чемпионат. Нохчийчура тоба а яра цига яхана.\nХьалхара меттигаш яха ца елла цаьрга. Махкахь и спорт юккъеяьлла дукха хан яц. Амма Iалашонехь-м ду, юха шарахь цигахь тола.\nЦундела, пIераскан дийнахь цIакхаьчна, са а ца доIуш, Iамораш дIадолийна спортхоша.\nШаьш цига дахар а, оцу ловзаршкахь дакъалацарх а Маршо Радиога дийцира Мальцагов Рустама.\nМальцагов: "ХIокху теннисах ловза тхо 2014 -чу шарахь дуьйладелла. Кхечу регионашкахь итт сов шарахь ловзуш бу. Тхо цига чемпионате дахча, цхаьцца низамаш а хийцаделлера. Иза тхуна хууш дацара. ХIинца иза хиъна, Дала мукълахь юха шарахь цига гIур а ду, цигара толам а боккхур бу1".\nБIаьрса доцучеран теннис ловзаран шен низамаш ду. Са гуш дацахь а, бIаьргашна тIе туьтмIаьжиг а юллий ловза. Иза коьрта низам ду, харцонаш ца хилийта. Нохчиийн тобанехь 3 стаг ву. Шиъ кегий долуш арахь карийначу оьккхургех бохам баьлла ву. Газмагомаев Ислам а ву царех.\n"...Сан дагчохь ю серло..."\nГазмагомаев: 1997 -чу шарахь сайн вешица новкъахь цхьа хIума карийна, иза иккхина, сан ваша велира, со куьг а доккхуш, бIаьрса дIа а долуш хIума висира. Таханлерачу хьолехь айса схьалаьцначу новкъахь, суна со ирсе хета-кх. Со динехь а ву, спортхо а ву. Суна са гуш дацахь а, сан дагчохь ю-кх и серло".\nБIаьрса доцучу кхаа спортхочух лаьттачу тобанан тренер ша бIаьрса долуш ву. Иза царна некъгойтург а, коьрта гIоьнча ву. Хьо спортхо велахь, хьо заьIап стаг хилар диц а дина, хьацар а доккхуш болх бан беза. Шен спортхой ишттачарех бу, бохуш, реза волуш къамел дира тренеро Мустаев Рамзана.\nЮккъераниг тренер Мустаев Рамзан\nМустаев: «Спортхо, ша хилахь спортхо хила веза. Ша заьIапхо ву бохуш хила ца веза, и некъ хаьржинехь цо. ХIорш селхана цIабаьхкина, тахана Iаморшка арабевла».\nМайго Сулейман ву бIаьрса доцучу теннисистийн тобанера кхоалгIа декъашхо ву. Лакхахь къамел динчу Газмагомаев Исламан санна, аьтто куьг а, бIаьрса а дац цуьнан. Мичара ницкъ а, гIо а хуьлу хьуна а, шу санна болчарна а могIарера стаг санна вахарал сов, спортаца гергарло лело а, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира спортхочо.\n"Ца далуш хIума дац, хьо дIагIиртичхьана"\nМайго: "АлхьамдуллилахI бохуш, хастам а беш ву со сайн долчунна. Хьайн дахар дIадахьа деза ахь, хьо заьIап велахь а. Цадалуш хIума дац, хьо дIагIиртичхьана".\nНохчийчохь бIаьрса доцуш официалан хьосташа бахарехь 3 эзар ах эзар стаг ву. Царах доккха дакъа ду, цхацца эккхийтарш бахьанехь заьIап бисина.\n"Ламанан аз" цIе йолуш, ампутантийн вовшахттоьхна футболан тоба а ю Нохчийчохь. 4-зза Оьрсийчоьнан чемпион яьлла иза.\nТIедогIучу шарахь бIаьрса доцучу нохчийн теннисхоша а сатуьйсу, шаьш чемпионаш девриг хиларе.