Strict Standards: Declaration of JCacheControllerPage::store() should be compatible with JCacheController::store($data, $id, $group = NULL) in /storage/content/42/1004242/golosichkerii.com/public_html/libraries/joomla/cache/controller/page.php on line 199 "ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = КХУ ТЕПТАРАН ВОРХIАЛГIА КИЙСАК\n"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = КХУ ТЕПТАРАН ВОРХIАЛГIА КИЙСАК\nКатегория: История Дата публикации Автор: Admin Просмотров: 3759\nОршотан талламан дакъа а, хьовзамаш а.\nЦу хьалхарачу дийнахь, Шотас, малхбузехьара вогIачу масех некъахошка а ладуьйгIара. Церан къамелашкахь, дукха галаморзахалаш карийра цунна бакъдерг, харцдолчух къасто аьтто боцу. Массара а дуьйцург терралла йолуш дацара, цхьаъ доцург. Иза дара, йоллу малхбузехь а, неврехь а, чолхе хьал кхоллалуш хилар. Хетарехь а, шеконе а долчу хIуманна гонахьа, шеггара жигаралла гойтура йоцчу Шотас сацам бира, шен ваша Оршот коьртехь волу талламан дакъа, ма-дарра бакъдерг хаа кхарстаре дахийта. Вовшеха дагабевлла хьеший а, шолгIачу дийнахь новкъабевлира. Уьш кийча бара, дерачу мостагIчунна дуьхьало ян а, эшахь шайн халкъ Йоккхачу Кавказан невре, я Къилбседа Кавказе дIакхалхо кечамаш бан а.\nОршотан талламан тобано, шаьш кхача лериначу агIонга, хетарехь ахнекъ биначул тIаьхьа, римхойн жима бIаца, ларамаза, дуьххьара тасадаларш хилира. БIе-бIеэзар шарашкахь, Iаламо болх бина лаьмнаш, бIенашкахь дагардалла долчу чIажаша хедийна, шуьйра а, готта а долчу Iаннаша ша тайпа жилIалам делла, буьрса елахь а, исбаьхьалло и буьрсалла йойьуш меттиг яра, «санаарой» охьабогIу и чIаж.\nНекъахошна сийсара а, Iуьйранна а дуьйна, шайна тIехьа декачу лаьмнин кIоргехь къора татанаш хазахь а, хIорш болчохь йачана хира ю ала гуш бахьана дацара. Делкъа хенахь, талламхойн новкъахь дуьхьалакхийтира гIарол доцуш йогIу йоккха ковра. Цуьнан хьалханче ладоьгIча, кху ковро шена тIаьхьаберзо безаш бара греко-римхойн бIо. РогIерачу тасадаларшкахь дукха бIахой байъанера цу ковра юккъера. Кхара а, дикка кийсак яккхинера тIаьхьабевллачарех. И ковра, тIехьовхург (приманка) яра хIинца, эла Корбан шен адамца генавалийта лерина Iалашо хIоттийна а йолуш. ТIаьхьабан тарало римхой тIаьхьакхиъча, и ковра а йитна, дIасхьабовла бакъо еллера цу коврахошна. Кхолладеллачу хьолехь, кху ковраца, шаьш схьабахкиначу новкъа юхабахабезар тIедоьжнера «Сана махкара» богIучарна а. Амма, Оршот юхавоьдачех вацара. Цо аьтто болу меттиг а лехна, шен талламхой, ломан даккъаш тIебехира и чIаж гатталучохь, цо мелла а ног тухачохь. Хьалха вахийтиначу шина талламхочо хаам беара хьалханчана: «АхбIе бIахойх лаьтта римхойн тоба ю, чIажаца хьалайогIуш» аьлла. Талламхой дIатийра, уьш тIехбовллалца аьлла. Амма, дагахьдоцу хьал кхоьллира Iаламан ницкъано. Талламхой Iачу меттигна римхой тIехбовлачу муьрехь, чIажан лакхера охьайогIуш ша-тайпа гIовгIа яра. Хье ца луш, и гIовгIа яккхина бахьана а девзира ладоьгIачарна. Иза хиллера, дистанчу хин юьхь.\nДеха, готтий, кIорга Iаннаш кхоллалуш, льмнин лахенашка мел гIурту уьш шорлуш, бIенашкахь кхолладелла чIажаша, ша-тайпа хин къепаш кхоьллина цу «Понтан лаьмнашкахь». Ахмохк лоцуш еъначу ячано, цхьаццанхьа, цу догIанан хи, и йача кхачаза йолчу метте а кхачадо. Иза дара кху чIажахь нисделларг, луларчу чIажан лакхенгахь и тайпа хилам ца нисбеллехь а. Шайн беза гIирс, оьшу ортхаллаш, герзаш, сурсаташ дохьуш йогIу ковра а йитна, дой тIехь айъаеллачу метте бовлар тIедоьжна римхой, тархаш тIехь къайлабевллачу санойн гIакхаш хилира. ТIера чу Iодан пхенаш а, гергахь нисвеллачунна гIемагIаш, тIулгаш а кхуьссуш, сиха хIаллакбира цара и боьхна бIо. Хин юьхьо, жимма «чанахин» ковра а лаьцнера. Цуьнан хьалханчан хьекъал кхаьчна, чIажан агIонца кхолладеллачу, доца боьране даьккха кхиана хиллера иза, цу ковран доккхаха долу дакъа. Дистиначу хино ка йохийна мостагI, дукха сиха зеназа вира «санаша». Куралла сетташ, богIуш хиллачаьрга кхаьчнарг, инзаре хьал дара хIинца. Дай боцуш йисна говраш, терсаш лелара, цу шайн дайн декъех хьожанаш а йохуш. Кондарех, чIажан тIулгех тасалуш йисначу ковран ворданаша, кхин болчу гIирсаша, ехха лар йитанера цу чIажан лахенга юьдуш. Талламхоша, царех пайденна ерг схьалахьош, тIегуладира римхойн герзаш, духарш, гIагIанаш, аьрха йоцу говраш а. Кху лахахь хилларг талла веъначу коврахочунна, тIедиллар дира Оршотас, кху шайн хIонцана цара доладийра долуш. Йисначу, греко-римхойн тобано дендерг хаа, бахара Оршотан бIо. Кхеран чIаж, пурх долчу, кхин а шуьйра долчу чIажах дIакхеташ хиллера. Хин юьхьо охьаеъна чалх, атагIан аре мел ю яржина Iуьллура. Цу чалхах мукъадаьлла хи, цу чIажан хи стоммадеш хIордехьа даханера. И хи дIадирзиначу меттера, ларталлархошна, лакхенгахь карийра, онда бIо хьалабахча йисна керла ларраш. И бIо, кхузашха чекхбаьлла хан, ахде бен дацара. Сецарш доцуш цара некъ бинехь а, мел кIезга лерича а, итт-пхийтта чакхарми бен, гена ца бевллера и ларраш йитнарш.\nХIордайистошци бен талорш деш йоцу, греко-римхойн вовшахкхетта бIан тобанаш, лаьмнин кIорге гIертар доцуш яра цкъачунна. Амма, Оршотас зеназа йина тоба а, пурх долчу чIажаца хьалаяхна шолгIа тоба а, хетарехь кхечарелла а кIорге гIоьртинера нах-ваьррин лаьмнашка. Кху деношкахь, шайн дукхаллица кегийра тобанаш йохо Iеминачу грекин, ларадалар маладеллера. Шайн доьзало а, бахаман хIуманаша а базбина мохь кIелхьарбаккха гIертачу боьршачеран, ка йохийнера кху чолхе дирзиначу хьоло. Лаьмнин кийрахь кIелхьарадовлар лехначу божарийн, ахдакъа сов дийнера, тIаьхьабевлла богIачу грекаша, римхойн лаамашна дезарг деш. Делахь а, лулахой лоруш болчу грекаша, дийна биснарш лебира, «шун дахар а, шун доьзалан дахар а маьрша хира ду, шу тхан сураш юкъахь декъашхой хилахь» аьлла. Хаза дуьйцучух тешначара, шайн герзаш охьадехкира. Дукха сиха, грекаша, лога кIела гоьмукъаш хIиттийра дуьхьало ян гIора долучарна. Маршонна метта, машшашца бихкира церан когаш а, куьйгаш а. Зударий, бераш дIакъастийра, гIора доцу къаной байъира. Лолле берзийнарш, лайэцархошна бохка кечбинера цара. Суьйренга таьIна хан хиларна, тховса, кху меттехь буйса яккхар тIедоьжнера грекашна. Цара, туш тоха билгаляккхина меттиг дуьхьало ян а, тидамехь латтон а атто болу меттиг яра. Цуьнан ши агIо, дехьа-сехьа тIеоллабелла тархан лекха а, шера а ши пен болуш, готта, деха чIаж дара иза. Цара цу чIажан ши агIо дуьхьалонна чIагIйира. Хила таралучу кхерамна дуьхьала, шаьш хIоттийначу къайлаха гIаролах тоам бира грекаша. Шайна гонахьа, таллам а ца бира цара хан ялла хиларна. Иза, церан гIалат дара, хIунда аьлча, церан дов чекхдолачу муьрехь, агIонгара тIедеъна Оршотан талламхойн дакъа, къайладала кхианера коьллин варшашкахь. Кхуза кхачале, цу агIонга хьалагIоьртина римхойн жима дакъа, цхьаъ кIелхьара ца волийташ хIаллакдинера кхара. Хетарехь, и агIо маьрша хетта, йиначух тера дара цара тховса йина и ледерло а. Ларталлархой болчу «санашна» кондарш юкъахь карийра, яй чов йина кхиазхо. Иза а валош, коьрта дакъа долчу юхавеара цхьа талламхо, важа цу меттехь тидам бан а витна. Цу шинге ладоьгIча, Оршотас майра сацам бира, кху буса, кхуза, шечулла дукха болчу бIонна тIелата. Цуьнга и сацам байтинарг дара, хIорш болчу агIонгара тIеоллабеллачу пена юккъехь, лакхенгахь цхьа-ши стаг чухоъал дотIана хилар. Иза дара, йийсарш охьаховшийначу ломан пенаца, иттех метар лакхахь, цу пена юккъера арагIоьртиначу кондарша, и дотIана къайладаьккхина а долуш. Цу кондарш юкъа, масех пха хийцира грекаша. Къахкийна олхазарш, шийла махьарца хIаваэ айъаделча, цу юкъахь адам доцийла кхеттачу цара, тоам бира цунах. Оршотан ларталлархоша, ларалуш теллира и дотIана. ТIеттIа тIехь нислуш, кондарша къайлаваьккхина пхийттех стаг дIанисван аьтто болуш яра и меттиг. Муш таса аьтто а бара. Шен ларталлархочух дагаваьлча, шен шийтта бIахьо, цу бухахь нисбеллачу йийсаршна юккъе, чувоссо сацам бира Оршотас цу муьшаца. Цо лоьрург дара цIаьххьашха, маса, алсама мостагIий байъар. Цуьнан иштта, дегайовхо яра, шаьш мукъабаьхначу йийсарех жигаре гIоьнчаш хиларе сатасар долуш. Иза тешна вара иштта, шайн чехкалло мостагIчуьнан туш, гIурте ерзориг хиларх а. Цунна иштта хаьара, муьлхха а ларамаза нисделла лартIахь доцачо, хеназа шаьш гучадахахь, шен тоба хIаллак хира юьйла а. Цуьндела, кхуо коьрта лорург, кху кхиазхочух доьзна дара. Де сирла доллучуьра, кIант грекашна йийсаре ваха везаш вара, бухара йийсарш кечбан.\n- Ахьа боху: «Йийсарш юкъахь хьан нана ю, дийна виснехь да а хила веза. Цул совнаха, хьан да тIамца лелла ву а, эла ву а боху ахьа. Бакъдуй иза?\n- Ду. Сан да, «бIаьнча» а волуш тIом бина ву эрмалойн бIа юккъехь, эрмалойн паччахьан гIант къуьйсуш, шина вешин Арташесан, Тигранан тIаьхьенаш хIайт-аьлла хьийзачу муьран юьххьехь. ВоьалгIачу Тигранни, цуьнан йишина Эратонна тIехIоьттина, масех шарахь тIом бина ву сан да Корбан. Иза, Iехавелла лелла, уьш Iедале баьхкича Риман, грекин мостагIий царех хира бу моьттуш. Цо олура: Грекин, Риман мостагI, вайн накъост ву, цуьнан кийран кIоргаллехь дIалачкъийна, вайца йолу хьогIалла елахь а».\n- Хьуна мичара хаьа, баккхийчарна а хууш доцург?\n- Сан дас, суна кхоош хIумма а дацара. Сох, воккха хьекъалча ван дегайовхо яра цо кхобуш. Грек велахь а, безза мах биллина, хьехархо вара, суна Iилма Iамо цо лаьцна. И хьехархо соьца хьаькхана вара. Цо суна Iамийра грекин, римхойн, эрмалойн, мелла а иберин, парфин меттанаш. Тахана, иза, грек вуйла хиъначу кху грекаша вийра, цо соьгахьа гIо даьккхича. Со ведча, суна лерина пха, шен дегIе лацийтира сан хьехархочо. Делахь а, кхечо, тIаьхьакхоьссинчу уьрсо хIара чов йира суна. – аьлла, дегалецамо къажийна кхиазхо дIасецча, хаттар дира Оршотас.\n- Тушкас! – аьлла, кIента яккхиначу цIарца, цуьнан белша тIе, нийсархочунна санна куьг диллира Оршотас,\n- Хьайн да-нана, кIелхьарадаккха лаьий хьуна? – олуш. Цу цIеххьана диначу хаттаро кIентан бесни тохаялийтира. Кху вевзаш воцчу тIемалочуьнан бIара хьаьжира иза къаьрзина. Шеца йинарг, забар йоций кхеттачу кхиазхочо, ша караоьцуш сиха жоп делира: «Лаьа! ХIун де аса?» аьлла.\n- Хьо, цу грекашна, хьайн лаамехь йийсар хила веза. Аса аьлларг, нийсса кхочушдан а деза. Цул совнаха, хьо, мацалла лан де доцург хилар гайта деза цу грекашна. Цул совнаха, хьайна грекин мотт а, церан йоза хаар а гайта деза ахьа. Иза, хьо дийна вуьсург хиларан, юкъарахила (гарантия) аьтто бен дерг ду. Важа, ахьа дан дезарг, хьо хIинца вуьзчахьана дуьйцура ду ас хьуна, – аьлла, мекхан худар чохь долу кхийриг кховдийра Оршотас кIанте, - Кхерам-ам бац хьан дагца? – олуш вела а къежна.\n- Сан дас олу соьга: «Берзалойх кхерахь – хьуьнха эха оьшуш дац!» - аьлла, забар ян гIоьртира меттавогIуш волу кIант.\nХIума кхалла, кIант нацкъара ваьллачул тIаьхьа, шен бархI гIоьнчех дагавелира хьалханча а.\nКIантах хилларг хаа бахначу ларталлархошна гуш дара, шайн туьпна гергахь, коьллаш юкъахь хаавелла кIант грекаша лоцуш а, цкъа-шозза шад а тоьхна иза дIавуьгуш а. Царна гора, цхьана четар чу и вигар а, иштта цу четарна гонахьа айъаелла жигаралла а. Дикка хан елира, шина хехочо, иза, яйнаш кхехкачу метте вуьгуш а, цигара, леррина астагIа лелха кIант йийсарш болчу вуьгуш а. Иза дара Оршотана дезарг. Цо ма-леррара, нислуш лаьттара цкъачунна гIуллакх. Ларталлархоша дийцарехь, кIентан куьйгаш бен ца доьхкуш, когаш мукъа битанера цуьнан. И бахьана, иштта кхолладелира. Шина хехочух цхьаммо шен накъосте тIедиллар дира:\n- Вало, муш ба! ХIара муш, куьйгаш дехке бен, кхуьнан когаш бехка тоьура бац, - цхьана хехочо аьлча, резавоцуш, цунна дуьхьала яппарш йира вукхо.\n- Суна мичхьа карора бу и муш. Ца го хьуна, вайн боллу и къепалхой паргIатбовлар, чагIаран кит, шайн каракхаьчначул тIаьхьа. Цкъа чагIаран чам а баьккхина, тIаккха бехка ца мега и когаш? Вайн бIаьнчана томехьа хетта и кIант, вай эккхийча а, «дIагIура воцчух ву» аьлла ца хета хьуна? – аьлла.\nБуьйса юккъе яханера, туьпара гIовгIанаш малалуш, уьш дIатоьчу хенахь. Йийсаран меттахдийларш хаийта лерина ягош йолу цIе а, мелла а гIелъеллера. Къилберачу, цу бархатан-мокха стиглахь къегара бIаьрла седарчий. Туьшан жигаралла лахъялале, Оршотан тIемалоша дIалаьцнера, дов дIадоло аьтто болу меттигаш.\nАхбIе тIемалочух лаьтта «санойн» талламан и тоба, Шотан уггаре гIолехьа долу дакъа дара. Царна девзура массо а герз, буса, цуьнца тIом бан а хаьара царна. Боданехь лела, гонахьара хьолаца меттиг йовза, муьлхха а дерзор хууш бара массо а бIахой. Дехьа-сехьа лаьттачу Iинан пенаш тIех лакхахь а, Iинна лахахь а, шишша Iодахо вара охьахаийна Iаш. Шийтта бIахочунна тIедиллинера, буьйсанан шолгIа дакъа юккъедоьдучу заманчохь, уьш машшаш тIехула чубисса безаш хилар, йийсарш дIагулабиначу метте. Висна ткъеитт бIахо, шина декъе векънера Оршотас, уьш тебна, грекашна герга а бахна, цIеххьашха тIелетара болуш. Цкъа хьалха, цара меллаша дIадаккха дезаш дара, хьалхатаIийна къайлаха хIоттийна, грекин доллу гIарол.\nХIун дара хьалханчо леринарг? Дуьххьара, дотIана долчу меттера уьрсаш чукхуьссара долуш йийсаршна. Уьш мукъабовлачу муьрехь, пхенаш, Iодаш муьшаца царна чу а кховдийна, шийтта талламхо а цу муьшца чувуссура волуш. Гуча ца бовлуш чубиссар нислахь, Iодашца гIарол зеназа а дина, шина декъе бекъабеллачех цхьаберш, уггар хьалха хьалханчин четарш чулелхара болуш уьш байъа. Ткъа вуьш, бийшиначарна тIелетара болуш. Массеран тидам цу юккъе бирзиначу муьрехь, арахьара тIемалоша, рагI шайга дIаоьцура йолуш, кеп яра Оршотас хIоттийнарг. Шийтта тIемалочунна цо тIедиллира, шайн батташ чуьра пхенин доьалгIа дакъа – мел кIезга а ворхI-бархI пха, мостагIчуьн са лоцуш дегIах латон.\nБуьйса, шина декъе екъалучу муьрехь, хехой хийцира грекаша, йийсаршна гонахьа йогачу цIераш тIе масех туьппалгаш а кхуссуш. Ткъайха хехо вара ахго лоцуш йийсаршна гонахьа дIахIоьттина, царех ах а, шайн хьалханча къайлаваьлча охьахевшира, рогIехь садаIа лерина. Йогу цIераш дIаян гIерташ гIийла лепачу хенахь, буьйсанан шолгIа хенан дакъа юккъе даьллера. Цхьана кхерчана гергахь Iуьллучу Тушкасна уллохь, лакхара чуластийна урс догIаделира. Ткъайха гIулч гергахь, шен гоьмукъна тIетевжина лаьтта хехочо бIаьргаш диллира цхьаъ тосаделла. Делахь а, набаро даздина негIарш сиха тIеттадийшира цуьнан. Зударий, бераш долчу агIонгахь лаьттачу цхьана хехочуьнан, наб яйначух тера дара. Шен карахь йолу кит ойъи, цу чурчу чагIарах кес-кестта къурд бора цо, зударийн агIонга кхиссарш а еш. Урс а, дукха хан ялале, шен болх бан доладелира. ТIаьххьаре а, ирахь, когаш тIехь лаьтта хехой, лаьтта хийша болабелира. Талламхошна хаьара, оцу хенахь и гIарол набаро тедойла, вовшашка деттачу маьхьаршна, дуьхьала жоп луш цара аз хазадахь а. Йийсарш машшех мукъабевллера, муьшаца чукховдийна Iодаш а, пхенаш а, шайна бухахь къайладаьхнера цара. Масех талламхо а окъам тIера чувуссуш йийсаршна юккъаийнера. Чувоссаза ши-кхоъ талламхо а волуш, цхьана хехочунна шеконе IиндагI хааделира пенаца меттаха хьеш. Массо а хехой тидаме лаьцна, кийчча Iоьхкачарна тIедуьйжира, и самаваьлларг, лога кIела пха тухуш зеназа ван. Цуьнца цхьатерра, вуьш а зеназа бан дийзира, шина декъе бекъалуш чухьевддачеран. Бийшина Iоьхку хехой самабовла ца кхиара, эгначеран герзаша царна Iожалла луш. Карахь герз доцуш бисначара, байиначу хехойн туьрсаш, гоьмукъаш, тарраш маса караийцира кхин а дехьа шаьш дIахьовдуш. Цигахь а, дукхачарна, набарха бовлаза а болуш Iожалла карийра. Четарехь лаьтта гIарол а, хиллачух кхета ца кхиийтира, туш юккъехь жигаралла айъайалале тIелеттачара. Делахь а, пха харц кхетарна, цхьана хехочо орца даьккхира. Четарш чулилхиначарна дуьхьало ян кхиара масех грекин хьалханча, мохь бетташ буьйраш а туьйлуш ша хезачарна. Уьш а, хье ца луш Iожалло совцийра, царех цхьаъ йийсар вар а хуьлуш. Уггар хьалха каравеънарг маса воьхкуш, охьавиллира шина талламхочо, Оршотас дина тIедиллар кхочушдеш. «Аьтто балахь, церан коьрта хьалханча йийсар вар, махбоцу кхаъ хира бу суна» аьллера цаьрга цу Оршотас. Орцано жигаре йина грекин туш, хIайт-аьлла хьийзара боьхначара низам дохийна. Гоьмукъ, я Iодан пха кхетий шайх оьгу накъостий гуш инзаре кхерам хьаьддера церан даге. Цкъацца, мила мичхьа ву ца хууш, вовшех тасалой хан а йойъура цара. Дукха сиха, ах ала мегара долуш, Iожалла карийра грекашна. ЧIажан шина агIонгахь лаьттачу грекин а, боллу тидам туш юккъе бирзина бара, царна тIехьашха, оькъамаш тIехь Iачу Iодахоша шайн хьалхара тохар дечу муьрехь. Туш юккъехь хуьлучуьнга хьежа аьтто бохийра тIелатар диначу Оршотан тIемалоша. Синбилгало къаьстачу хенахь, мила муьлханиг ву къасталучу муьрехь, шаьш дийна дуьтург хиларх дог диллиначу грекаша, тобанашка гулабелла дера дуьхьало йора. Шайн байъиначу майрох, къанойх чIир оьцуш, чевнаша кIелабитина грекаш бойъуш хьийзара, толаман цIогIанаш детта зударий а. ТIамах мукъаяллачу аренгахь гIемагIаш, гоьмукъаш, Iодан пхенаш лехьош лелара цу нанойн бераш а. Юьхь, кхарех цхьаа ца воьш, кхара ах грекаш бойъуш йолаеллехь а, тIаьхьено, тIелеттачарех кийсак яккха йолийнера. Талламхойх иттех накъост дIакъаьстинера воьш, ленволу чевнаш еш. Йийсарех а яллера онда кийсак – кхозлагIа дакъа хира долуш. Царна юккъехь къаьсташ вара, шовзткъа шаре ваьлла ву эра долу, говза леташ волу цхьа «чанах». Цунна герга хьийзаш волу кхиазхо бахьана долуш, и «чанах» цуьнан да хилар билгалдаьллера, ларамаза хиллачу «бIанакъосташна».\nБераша гулайина хIонц йайначу Оршотас, тIом сацабайтира гонна юкъабоьхкиначу грекашца. Тушкас шена тIекхайкхина, цуьнгахула дIакхайкхира: «Герз охьадилли, йийсаре дуьйла!» аьлла.\n- Тхо йийсаре даьхкича, тхох хIун хира ду? – элира, царна юкъахь хьалханча ву ала томехьа волчу онда греко.\n- Иза, аша зуламаш диначу кху халкъо, бинчу сацамо къастора ду! – Оршотас аьлча, «Тхо, уьстагIий санна, шун уьрсаш кIелахь дала реза дац. Оха, тхан «тIеман энин» сий ларор тIеоьцу!» элира хьалханчас.\n- Иза, шун харжам бу. Ткъа кху адамин харжам, чIир эцар бу! – грекашка а олуш, - Эрана, кху адамна зе а ца дойтуш, юхадовлий Iодахошка, гIемагIан бIахошка болх байта! – элира Оршотас го биначаьрга.\nЦу тIемалошна бераша, зударша пхенаш а, гIемагIаш а тIекхехьа долийча, уьш дан гIертачух кхетта грекаш, шайн хьалхе йолуш латар долийра, коьрта тохар чIажан лахене а долуш. Чуччабахна беш боцу тIом, грекин могIа нилхабеш бара хан мел йолу а. Царех тIаьххьара воьжнарг, церан хьалханча-вампIал вара. Цунна тIевахна, цуьнан тур улле охьадуьллуш, цуьнан турс некха тIейиллира Оршотас.\n- МостагI велахь а, турпалхо ву иза. ДIаверзо ма-веззара иза дIаверзор, вайн сийна эшам бац, сийлалла ю! – аьлла юхавирзинчу цунна, шен гIоьнча Каболат вайра,\n- Суна совгIатна, цхьаа йийсар витна моьттуш вац со, кху вайн хьешаша? – олуш, къажарца, гонахьа бIаьрг кхарстийра хьалханчас. - Цхьаъ ву, кху Ахболатас когаш, куьйгаш архашца дихкина Iуьллуш, - олуш, шена гергахь лаьттачу, доккха дегI долчу тIемлочуьнан белшаш тIе куьг туьйхира гIоьнча волчу Каболатас.\n- ДIавало, сихха схьавалаве иза. Кхуо иза вихканехь, меженаш тхьусйолар хилла, куьйгаш тIехь лелон везара ву шун иза. – велакъежира, цунах кхаъ хилла хьалханча а.\n- Иза-м текхош лелора вара, куьйгаш тIехь лелон, цIуй ваций иза, - олуш, шена гергахь лаьттачаьрга бIаьца йира цо, «схьавалаве» боху маьIна долу.\nДукха хан ялале, куьйгашний, когашньй чухула баьккхиначу гIуркха тIехь кхозуш а волуш, схьавалийра йийсар. Цунна тIехь ца хиллехь а, я дIадаьхнехь а духар доцуш волчу грекан бехке меттигаш а къайлаяхаза яра. Цуьнан куьйгашка, когашка ма-хьаьжжи, Оршот кхийтира бакъдолучунна гергахь ша хилла хилар. Цуьнан когаш а бостийтуш, куьйгаш дихкина муш малабайтира талламхойн хьалханчо. Зоьрталла волу грек, дегI нисдеш дIахIоьттира, ша верзина хиларх ийза а ца луш.\n- Цуьнан белшаш тIе, тIеуллург олла - тога . Кху зударийн, цуьнан дегIе безам бодахь, хIорш леташ гиначарна хаьа-кх, цхьаа дегайовхо йоцийла шайн, къинхетаме дог даха. – забар йира Оршотас, гонахьа берш гIаддаха белаболийтуш.\nХьалха оьгIазлоно, тIаьхьа толамо дог иракарахIоттийначеран, уллераниш байъарца доьзнарг, цкъачунна, шолгIачу тIегIане теттанера.\n- Схьавоьл Тушкас, суна герга! Хаттал цуьнга хьо мила ву, муьлхачу даржехь ву? – элира Оршотас, кху адамашна юккъехь, грекин мотт хуурш дуккху а буйла шена хуушшехь.\n- ХIара, цу грекин уггаре лекханиг вара кху туьпахь. Со левинарг, соьца мелла а озабезам хилларг ву хIара, кхечара, со ве боххушшехь – олуш, гIодаьккхиначу кхиазхочо, хаттар дира йийсаре, - Хьан дарж довза лаьа, кху сан баьччана. Мила, мичара ву хьо? ХIун Iалашо йолуш веъна хьо кху лаьмнашка? – аьлла, хаттарш хIиттийра цо цунна хьалха. Вуьшта, ша кхечарна жоп лура дацахь а, кху шен безам бахна хиллачу кхиазхочунна, жоп делира цо.\n- Хьо, сан веллачу кIантах тIех тера хиларна, сан дегайовхо яра, хьо цу кIента метта лерина кхио. Ткъа со, сийдолчу чкъоран стаг ву, паччахьан доьзална гергахь а волуш. Сан цIе, Токсарис ю. Со, декъаза баьчча ву, гIайгIа йоцуш сан хиларо хIаллакбайтиначу кху турпалхойн, - олуш гонахьа куьг хьовзийра цо,\n- Аса, кхоччуш цаларарна сайн мостагI, сан «энис», кху тайпана жамI гайтина суна. ДIаала цу хьайн баьчче, хьо сийдолчу чкъорах велахь, сан дагахь долчух кхетий соьга тур ло, сайн са, айса оьцура долуш! КIанта гочдиначу дешнин ойла еш а лаьттина, масарна хозийтуш хаттар дира цо:\n- Чанахи! Кху сан йийсарна аса лура долу жоп ларон, суна накъостий хуьли шух? – аьлла, вукхара резахилла корташ а ластош тешалла деш.\n- Йийсар хьан ву. Хьайна луъург дан йиш йолуш, хьо ву-кха цуьнан да – элира Корбанас.\n- ХIа-хIа, аса лоьрург кхин ду. Аша, кху грекана ас делла жоп лардан, дош лой суна? – аьлла, шолгIа а хаттар дира Оршотас.\n- Ахьа диначунна, тхан сий дойъуш иза дацахь, тхо дала а реза ду, жоп ларор хIунда дуьйцура – элира, массарна хьалхара Корбанас.\n- Тушкас! Гочдел цунна сан жоп. «Хьо сиха ма ло, хьайн са эца. ХIара, хьайн ледарлонна белла грекаш, цкъа хьалха, ахьа хьан «энишна» дуьхьала бахийта, шайн вастехь сагIа а доккхуш, кху масех дийнахь, хьо сан хьаша хира ву. Цул тIаьхьа, аса хьуна хьан тур юхадерзора ду, - аьлла, ша аьлларг гочдиначул таьхьа, - Барт хиллий вайшиннан? – элира, безамехьа велакъежначу Оршотас.\nМелла а, ойла еш а лаьттина, резахилла корта таIийра йийсаро.\n- Со, «центурион» ву, римхо вацахь а.\n- Юхадерзаде цунна, цуьнан духар. Вай хIинца кечам бан беза, вайн кхелхина махкахой а, хIара вай байъина грекаш а дIаберзон. Иштта схьагуладе герзаш, даьхне, рицкъ, грекин хазна а. Цу юкъахь хилийта, байъиначеран хIоьскаш чура гулайина хIонц а. Массара, шайна дезаделла герз а, духарш а гуладе цхьацца. Иштта, шишша дой а къастаде, цхьана боьршачу стагна лерина. Корбан! Ахьа, дисна рицкъ, хазна цхьатерра долчу шина декъе декъа. Цхьа дакъа шуна хира ду, шайн барт ма-хиллара декъа. Ткъа важа, тхайниг хира ду. Бакъду, цхьа дехар хира ду сан, и тхан дакъа, аша шайца лома хьалахьура долуш, дой хьаладуьгура долуш. Кхин дIа а таллам бан безачу тхуна, новкъарло ен йолу мохь бу иза. Тхо юхадоьрзачу хенахь, шу паргIата дохура ду оха цунах, - Оршотас аьлча, массо а хIуманна, цхьаъ доцчунна резахиллачу цхьаммо гIам-гIим дира:\n- «…байъина грекаш дIаберзон» беза тов? Иза хиънехь, цхьа ткъайха грек йийсар вийра ма вара оха, - элира цхьаммо, грекин декъий кегор ца дезаделла.\n- Цхьана ламарочо, хIун аьлла хаьий хьуна: «Сайн къена нана лийра юьйла хианехьара, туьхах юхкара ма яра ас» аьлла-кх. Цунна дайна, хьанна моьттура лай хила кечделлачу вайна, тахана, вай элий хира ду! – олуш, забар йира кхечо а, цхьаберш бела а луш.\nСуьйренга таьIанера де. Сийсара йийсарш Iийначу меттехь, шинхьа йогуш цIераш яра декъий дагош. ХIонцах, сагIийна схьакъастийна даьхне а дара, грекин хиллачу яйш чохь кхехкаш. Цу меттехь и декъий даго хилла сацам боьзна бара, цу лам тIехь хьаькхна хенаш цу тIера чукхисса аьтто хилар. Чуэгош йолу дечигаш, кеглуш, мелла а къахьегар тIерадоккхуш яра.\nЦхьана четар чохь схьагулайина хазна екъна ваьллачу Корбанас, шен кIант вахийтира Оршоте а, цуьнан а, шен а гIоьнчашка кхайкха.\n- Корбан! Хьо, паччахьан хазнехь къахьоьгуш-ам ца хилла? Кху тайпана, ахча ша доккхуш, пхьегIаш цхьатерраниш, цхьана механа ерш къастош, дашо, дети шайн-шайн пIелдигаш чудухкуш болх бан хуург, Iаламата говза стаг хила веза. И «эни» резахуьлда хьуна! - Оршотас аьлча, ша хьасторах там хиллачу «чанахис», шен кIант юкъахьакхийра.\n- Со цхьаъ ларалура вацара, хIара Тушкас гIодеш ца хиллехьара, - аьлла, рогIера дато кад, сал бина лаьттачу пхьегIашна юкъахIоттийра, - Кханенна сагаттадечу дас, шен доьзал, Iилмана герга теIабо. Ткъа даьхне дебо лериначо, шен кIентех жаIуй бо. Хазанчас, шен кIант, тIорказна догIа детта Iамаво. Аса сайн кIант Iамо, грек-софист  лаьцнера. Иза, селхана вийна кху жIаьлеша. Ткъа со, цу кхааннех а, жим-жимма хIо хьакхаделлачех ву. Бакъду, хьо орцаха ца ваьллехьара, со а, сан кIант а лоллехь хира вара тахана.\n- Ма алалахь иштта. Хьан кIант, элан кIант хила таралуш вара хьуна, со, цуьнан кхолламна юкъа ца гIоьртинехьара, - олуш забар йира талламхочо.\n- Иза, иштта а элан кIант ма ву. Со, эла ву. Сан дай а хилла, элий. Тхан воьалгIа да, цхьабIе ткъа шо хьалха, ЯлхалгIа Митридат  Понтан пачхьалкхан коьртехь волчу муьрехь, «Чанахин махкахь» паччахь хилла ву. Иза-м, яхна хан яра. Нагахь санна иза къайле яцахь, алахьа ларамениг! И грек сел лерина лелор, муьлхачу бахьаница доьзна ду хьан? Суна, сан вашас хьалхахIоттийна Iалашо ю, хIун дан лерина бу хаа и грекаш а, римхой а. Уьш и хIордйист чIана а яккхина, ницкъаллехь верг гIора дойъуш мал а вина совца гIерта, я вайн кегийра ваьрраш шайн юьхь йоцуш, мохк а боцуш хIаллакдан гIерта? Кегийчу гIуллакххошкара иза суна хуура дац. Хиънарг а, кхоччуш кIорге гойту жамI а хира дац. Аса леринарг сан нислахь, со майрра, кхузара юха а вирзина сайн кIоште гIура ву, айса теллинарг, хьесапе эцнарг а эцна. Соьга хьоьжуш Iаш, вайн орамах болу, мехкин сийдина къонахой а, халкъан хьалханчаш а бу. И «Центурион», сан кхерамах озалура волуш вац, я валарна кхоьруш а вац. Аса дича, сан таIзаро а, со, сайн Iалашоне кхачора вац. Сан ларамо а, цуьнан безам бахначу хьан кIанта а, цуьнан кийрара ша башийча, иза къамеле ваьккхича, аса сатуьйсу цуьнгара цхьа къайле хаа, йовза.\n- Хьайна дезарг цуьнгара хиъча, хIун дан дагахь ву хьо цунна? – хаттар дира Корбанас.\n- Муха!? Гуттаренна а!? – олуш цецвелира Тушкас.\n- Иза вийча, хIун нисло вайн? ЧIир. Я воьхкича а, хьалхадолург хIун ду вайн? Оццулла шайна зе дина волчу цунах, сан хьесапехь, цуьнан хьалханчаша, цхьа «драхма»  а лура дац, «мина» , я «талант»  хIунда дуьйцур вай. Хьанна хаьа, цхьа къинхетам а хилла иза гIуллакхехь висахь, пайда хила а таралойм цунах.\n- Сан хаамхоша дийцира суна стохка, цу грекашна, римхошна юкъахь, хьогIалла ю бохург. Иза иштта делахь, цу хьан Iалашонах, тхаьш кхетта аьлла хеташ ву со. Тхо, накъостий ду-кха хьан, цу ловзар юкъахь - Корбанас аьлча, «Кхана вай дендерг, тховсалера къамеле хьаьжжина хира ду» элира Оршотас а.\nУл-уллохь лаьтта ши четар, хаза хьожа йогIачу даарша ниIмат делла, жигаралла айъаелла дара. Дика даарш дан хуу зударий а, церан гIоьнчаш а бара, цхьана четар чохь къахьоьгуш. Вукха чохь Iаш вара пхиъ къонах, шайна юкъахь кхиазхо а волуш. Сийсара кху четаран да хилларг, тховса, «хьаша» вара кху чохь. Ткъа четаран да, Оршот а волуш, цуьнан аьтту агIора Iаш верг чанахин сийдиначу чкъоьран векал, эла Корбан вара. Оршотана аьрру агIора Iара, гIоьнча волу Каболат. ХIусамдайша, Оршотана дуьхьала нислуш хаийнера грек Токсарис. Цу гоьрга, кхарстаран (походни) стоьла гонахьа Iаш волу кхиазхо Тушкас, грекана аьрру агIонгахь, меттиг лаьцна Iара.\nЦхьаа вист ца хуьлуш, хан елира, тIекхоьхьачу дааршка хьоьжуш, цхьаберш а болуш, Оршот, Таксарис вовшашна тIе хьажар долуш Iара, шен-шен ойланаш а еш. ТIаьххьаре а, хIусамдас шен аз хазийтира чохь болучарна.\n- Токсарис! Нийса йоккхи аса хьан цIе? – аьлла хаттар а дина, - Резавуй хьо, оха дIаберзийначу, цу хьайн бIонакъосташна? – аьлла, куьйгаца ишар йира цо, кхиазхочуьнга, «гочде» олучу хьесапехь.\n- Грекин, уггаре доккха зулам лоруш ду, белларш дIацаберзор. Сан хьолахь, иза дан сан ницкъ кхочура бацара. Аша, суна моьттина доцург ди. Цу Везачу «Ареса», диканца бекхам ца беш, дуьтура дац шу.\n- Аша, тхан ваьрраш акха ларахь а, тхан ламасташ кхин шучарелла тIаьхьадисна дац. ХIун эра дара ахьа, тхан хьошаллах а?\n- Цуьнан мах хадо, хан а йогIура ю. Тхан, грекин кхетамехь, хьаша хьан тхов кIелахь мел ву, хьан тешнабехках кхера везаш вац. Хьешан бакъо ларош ду дин а, цу динан «цIуй» а. Тхан «эни» «Зевс-Хьашаоьцург» ву, сийлахьа йолу, хьошаллин уьйраш ларош верг. -\n«Токсарис» олу и хьан цIе, грекин ю моьттуш ма вац со-м? - Оршотас аьлча, «хьешан» балда, цхьана агIора делакъежира.\n- Ахьа, иза нийса билгалдаьккхи. И цIе, грекин яц. Наггахь бен карора яц иза хьуна, караяхь а, Афинехь бен. Кху Понтан хIордаца хуьлуш а яц иза. Иза, скифин цIе ю. ГIараваьлла дархо а, хьекъалча а хилла, цкъа моцаха, Элладехь вехаш и тайпа цIе а йолуш. Афинехь ун гучадаьлла, цу гIалана кхерам тIехIоьттича, цу Токсарис хьехна, цу гIалан урамашка мустаделла чагIар Iенадайтина боху, цу беркате волчу хьекъалчас. Цунах бахьана хилла, и Афина, иштта кIелхьараялла олуш ду. Цуьнан сийна тиллина ю олура, сан дас и сан цIе а. Муьлххачу цIеран, бийца, ладаме бух хила беза. Сан цIеран бух, иштта дийцар долуш бу! – цо аьлча, Тушкас хьоршамаш туьйхира.\n- ГIоделахь «Зевс»! – элира Токсариса, - Ахьа тоьхна хьоршамаш, диканиг дохьачех ю. Кху вовшахкхетаро беркате тIаьхье кхуллура ю. Грекин, и тайпа тидар ду цу хьоршамашца доьзна.\nКаболата, хаттар дан шен баьчче бакъо а ехна вистхилира.\n- Декъий гуладеш, царна юккъехь кхоъ дакъа билгалделира тхуна. Уьш, тхан хьесапехь римхой бара. Цунах хIун олу ахь?\n- Нийса ду. Царех цхьаъ, римхойн векал волу «квестор»  а, цуьнан, шиъ дегIларориш а бара. Цу «квестарна» тIедиллина дара, сан «центурия» олу тIеман декъан гIуллакхаш, тидамехь латтадар. Иза, сардалан гIоьнча вара.\n- А-а, римхойн Iуналла доцуш, ког баккха йиш йоцучеран эшар яра иза-м. Шу эшар «энин» а, «стратеган»  а бехк бу? – Каболатас аьлча, Токсариса шен хьажаюккъе шад гулабира.\n- «Зевс-КIелхьарадоккхург» бехке вац! Бехк, бийшина Iихкиначеран бу, шайн «энига» орца а ца доккхуш. Тхан Iадатехь, тIом болабалале оха тхайн лаам цуьнга кховдабо. Цо тхуна, толам баккха гIо а до. «Пельтасто»  кхоьссина «пиллум» кхочачу гергахь нисвелларг, цкъаа сан карара ваьлла вац. Суна дуьхьала хIоьттина, леташ со эшо, хIинццалца ваьлла стаг цхьаа вац! Буьйсана, ша чагIалкхаш санна тIелетта, набарха валаза волу стаг эшор, дозалла далла майралла а яц! – элира греко шен оьгIазвахар гойтуш. И тайпа, юкъаметтиг морса ялар, Оршотан Iалашонца догIуш дацара. Кхиазхочунна, ша хIинца олург гочдар доьхкуш, шен гIоьнчана тIечевхира Оршот: «И тайпа къамел дан лериначо, юьтийла маса хIара чоь!» аьлла. Делахь а, грекана гергахь, шен бIонакъост бехке ца вира цо.\n- Шу массо а, сан хьеший ду, кху чохь шу мел ду. Ткъа Таксарис, вайн массеран хьаша ву. И санна къамелаш, кхин ма хазийталаш суна. Делахь а, еза кхоссар йиначу кху сайн хьеше цхьа дош а эра дара аса. Аша санна, берашца, зударшца тIемаш беш дац тхо. ГIора доцу къаной а, ца бойъу оха. Хьо зоьрталла ву, майра а хира ву. Амма, кхин долчу хIуманашца, хьо оьшуш вацахь, кхин тхолла тоьлла вац. Вай, цхьатерра ду.\nИ тайпа къамел дар, аса, хIусамден бакъонца доьхку шуна!\n- Гечде суна – элира, бехкалла вахначу Каболатас.\n- Ша Iаччохь дIасхьахьайначу Токсарисас а, бехк ца биллар дийхира, шен ца тоьъначу собарна.\n- Дицдер вай. Хьалалацал, чагIаран кедаш! Цу вайн Сийлахьа-Безачу «эниш» тIера, хIара кад мала лаьа суна. Сийлахьа хуьлда, вайн массеран «эни»! – олуш, машаре кад айъара Оршотас.\nЕттина, шо кхачаза долчу шинаран меженин тIассаш хIоттийра кхарна хьалха, даарш тIекхоьхьачара. Масех кад меллачул тIаьхьа, къамелаш а шарделира.\n- Токсарис! Ялх бIе сов долчу шарахь, кху хIордайистехь, тхойца цхьаьна даьхна шу-м, шаьш лелон дезарг хууш дара. Кхузтке пхеа шарахь бен, хIара мохк бевзина боцчу римхоша хьийзориг, хIун ду кху махкахь? Мохк беза царна? Мохк безахь, цуьнан адмаш доцуш, кху махках пайда эцалура буй цаьрга? Я уьш, кху махка шайн римхой бало лерина бу? Со ма ца кхета цара а, аша а хIинца лелочух. Массеран хьашташ кхочушден долу гIулчаш яхар, пайденна дацара массарна а? Масала, аша хIордаца махлелош, оха, тхайн говзаллин хазнаш шуна юхкуш, римхоша – шаьш ницкъаллехь хиларе терра, вайн хьашташ ларорна хуьлучу йолах тоам беш, даьхча гIолехьа дац вайна?\n- Аша, маца елла и ял, ницкъалгIа яккхачи бен? – олуш, къежира грек.\n- Шуна, еха ца хаьа. Аша, шайн оьзгех дозалла до, - аьлла, Оршот а велакъежира.\nКъамелан чурхе хийца еза аьлла хетачу Оршотас, шена башхалле долу хаттар дира греке:\n- Токсарис! Кху чIаже хьалавогIачу новкъахь, аьрру агIора бахна римхойн бIо, хIун Iалашо йолуш гIоьртанера цу чIажа? – аьлла.\n- Ахьа гIоьртанера бахахь, шун тидамера баьлла-кх иза?\n- Цабаьлла. Цу чIажан акхаройн даар хилла, цуьнан бIахойх кхо де хьалха.\n- Цуьнан «центурионах» хIун хилла? – элира, къайлехь ша сецийна дегайовхо яшош, йоьхначу дог-ойлано таIийначу грекас.\n- Иза дийна вац! Цхьаа, дийна вац царех. Цу буса, лакхарчу лаьмнашкахь деъначу догIано дестийначу хин юьхьо дIасхьакхиссина цуьнан тIемалой, сан Iодахоша, ичча-бIаьргаца лоьцуш байъана уьш берриш а. И дакъа а, ахбIе тIемало волуш бен ца хиллера.\n- Кху лаьмнин тешнабехк ца бевзу, кIира хьалха Римера далийначух, зер доцу дакъа дара иза. Цуьнан хьалхара тасадалар, кху Корбанан талорхошца хиллера.\n- Иза бакъду. Сох, дикка кийсак яккхира цара, кхаа декъах ши дакъа, сайчара а зеназа дира, туьйранахь буьйцучу цу римхойн. Уьш сайна тIаьхьара баха, тхайн йоллу ковра цу чIажаца хьажийра аса. Ткъа со, сайн доьзалца а, бисначу цамгаре бIахошца а, кху чIажаца хьалагIоьртира, хьо суна тIаьхьакхуьучу муьрехь.\n- И ковра, сан букъа тIехьа а юьсуш, сан кIелонна тIенисделира «цинтурийан» и дакъа. Хьо санна паргIатдаьлла догIу и дакъа, Iуьйрана еъначу хин юьхьо жигаралла йохийна, сан кIентийн пхенин даккхаш хилира. Цу талларехь, суна зен ца хилира. Бакъду, римхойн герз а, духарш а оькъамаш тIе хьаладаьхна, дIадахкар хилла сан. Кхана схьалийцахь, къаьхкина яхна и говраш а, сан хIонц лара мегара долуш ю.\n- Сан «Арес»! – олуш, шен корта лаьцна хьалагIаьттина грек, цкъа-шозза чухула дIасхьа волавелира,\n- Соьца хьагI йолчу «цензорна» , хила дезарг хили. Гечде ахь суна, хIай сийлахь «Арес»! ХIара, куц-хьарам долчу тхо куйгалхойн хила еза гIайгIа ю, хIинца меттахъялла, сан кийрара арагIертарг! - олуш кхин цкъа-шозза дIасхьа а волавелла, кад буьззина, ша чудоьттина чагIар дIамелира цо.\nЮкъа хан ца юлийтуш, кхин цхьа-ши кад а бассийра, Iаламата дог доьхначу греко. Дикка, вист ца хуьлуш а Iийна, ша-шега лоьш санна къамел долийра Токсариса:\n- ДоттагI а, агIонча а волу «квестор» вий, кху чIажахь цуьнан. Шега ас далхийнарг ца деш, шен дош тIедаккха, суна ечу хIуьттаренна, хIара цхьабIе кхузаткъеитт адам а дайъита цо.\nХIара кхаъ шега дIакхаьчча, со цхьаъ бехке а вина, сан доьзалан цIе бехъеш, Трапезунтан майданашкахь деза къамелаш деш лела, эхь хетара дац цунна. Аса ма-далхийра цуьнга: «кегийра дакъош, лаьмнин кIоргене тахана дахийтар, империна зулам дар ду. «Чанахин» хинкеманаш дохош, кхоччуш хIордйист лаьмнех дIа а хадийна, цу лам буьххьехула, шинхьаша яхийтиначу легионашца чIогIа го а бина, и го, меллаша хабабан беза, массо а агIонгара цхьатерра тIетаьIна. Иза деш вай дацахь, цу ваьррашна ахмаршо а елла, царех вайн агIончаш бан беза» аса аьлча: «ХIа-хIа, массо чIажашкара адам цу лаьмнин даккъаш тIехула дехьа а кхиссина, хIара лаьмнаш, кхечахьара далийначу ваьррашца юхадуза деза, шен хенахь, Ассирин паччахь хиллачу Намрудас санна» бохуш, и шен харц ойла, массарна марзйина лелаш ву и зуламхо.\n- Токсарис! И тайпа, хьан санна йолу ойла юьй, кхечу грекин а? – аьлла диначу хаттаро самаваьккхина, меттаван, тIерабаккха санна корта ластийра греко.\n- Яц! – аьлла, леррина Оршоте а хьаьжна,\n- Царна, цкъа моцаха, шайн дай санна баха лаьа. Амма, Римо, царна луург дийра дац. Дац!!! – олуш, дацаре пIелг а ластийна, шен шуьйра пхьаьрсаш тIе, гIелбелла корта а божийна, хар-аьлла наб ян велира Токсарис.\n- Кхуьнан дозалла, чагIаро шен метте дIанисди, - элира, кхараллехь, сирла корта болчу Тушкас, шен яккхий кIайн цергаш гучайаьхна вела а къежаш.\n- Вайна хаа дезарг, вайна хезна. Тховса, садаIа а мегара ду. Корбан! Со тховса, хьан четаран хьаша ву. Вайшинна дан дезаш, кхин а къамелаш ду, цхьана ойлана гонахьа. Ткъа хIара четар, кху Токсарисна дуьту вай. Каболат! ГIарол сема хилийта, чIажан лахе, лерриначу тидамехь латтае. Кхана, малх гIушлакхе болучу муьрехь, кху чохь вовшахкхетара ду вай. – олуш хьалагIаьттира Оршот, садаIа лерина.\nТога - римхойн боьрша стага, тоьхулла тIеуллу духар. Ткъа туника а ду, римхойн духар. ТIехула юьйхина тога а йоцуш, цхьана туникца ураме ваьлларг, чухула духачу духарца ваьлча санна лоруш хила цу шираллехь.\n«Центурион»  – римхойн, юккъерачу могIера эпсар. Ткъа «центурия» – римхойн тIеман дакъа хилла, цхьабIе ткъа стаг а волуш.\nСофист  – Шира Грецехь мах луш лоцуш хилла, философии а, къамелан исбаьхьалла а Iамош волу хьехархо, иштта кхин долу Iилма а.\nМитридат VI  – Понтан пачхьалкхан паччахь хилла, 120 – 63-гIа ш.оь. шарашкахь.\nдрахма  – грекин дато ахча. Цхьана драхме чохь ялх обол (3 гр.) хилла – 18 грамм дато.\nмина  – грекин, цхьаъ датон «мина» (341,2 гр.) нислуш хилла талантан 1/600 дакъе.\nталант  – датон ахча ду, 60 минан дозалла а долуш.\n«квестор»  – Риман пачхьалкхехь, лахара даржехь волу, хоржуш волу стаг хилла иза. Квестаршна тIедехкина хилла хазанчин декхарш, цара ларош хилла пачхьалкхан архиваш а, байракхаш а. Уьш хилла иштта, нацкъара кIошташ тIебехкиначу сардалин гIоьнчаш а.\n«стратег»  – «стратег» олу кхетам, «тIеман баьчча» олу маьIна долуш бу.\n«пельтасто» – дайгерз долу грекин тIемало.\n«пиллум» – Римхойн бIахоша кхуссуш йолу гоьмукъ.\n«цензор» – Риман пачхьалкхехь хоржаш долу дарж. Цу даржехь волучунна тIедиллина хилла, адаман ойланаш тIехь Iуналла дар а, паччахьалкха бахам нийсачу новкъа бахийта а. Пхи шо моссазза долу, цу цезорша юхаязбеш хилла боллу бахархой а, церан бахам а.


Чиллан-бутт 26, 2017\nАвстри -- Вайнах махкахбахар дагалецаран де, Вьенна, Чиллан-беттан 23-гIа де, 2014-гIа шо.\nЧиллан-беттан 23-чу дийнахь Нохчийн къоман кхоллам хада гергга кхечира, вайн къам махках даьккхина хиларна. И де Оьрсийчоьнан эскархойн де хилар бахьанехь, цу дийнахь вайн къам махкахдаьккхича белларш дага ца лоцу Даймахкахь хьакъдолчу барамехь официалан кепара. Амма Даймахкал арахь бехачу нохчаша маьрша дагалоцу цу дийнахь нохчий къоманна тIехIоьттина къематан де.\nНохчийн къоман историн йохаллехь дукха а Iаьржа денош хIиттина вайн хьалкъана тIе, амма царах шен къизаллица, адамалла ца хиларца къаьсташ ду 1944-чу шеран, Чиллан-беттан 23-гIа де. Оцу дийнахь нохчийн а, гIалгIайн а къам Совет Пачхьалкхана ямарт хилла аьлла харц бехке дина, жима а, воккха а, шаверг, схьа а гулвина, тIедоха, ког доха а ца вуьтуш, лахьийна цIерпоштан вагонш чу а воьллина, шийлачу Сибре хьажийра. Новкъахь мацаллах, цамгарх веллачун дакъ ара а кхуссуш, дIакхачийра дийна биснарш. Бацара, ткъа цига дIакхаьчнарш а цхьа а дийна стаг воккхавечу хьелашкахь: Юккъерчу Азехь шийла хьоькъучу аранешкахь аракхиссина битира мацалла а, шелонна а бала. Дуьххьара деноша дара адамийн синошна уггар саьхьара: даа хIума ца хиларна а, шелонна а белира уггар гIийланийш – баккхий нах а, бераш а. Амма Делан къинхетамца Iожалана хьалхабовлабелира кхиберш.\nХан мел йолу Юккъера Азе мел ю дIасхьакхоьссинчу вайн къоман дайна гIор меттахIотта доладелира. Кхойтта шарахь меттигерчу бахархойн меттанаш Iамийра, хене бовла бахамаш вовшахтуьхира, деша а, болх бан а меттигаш а нисъелира. Амма генарчу Кавказехь Iуналла дан дай боцуш бисинчу шайн Даймахке сатийсам лахбаларан метта хенан йохаллехь кIорглора. Цунна тоьшалла ду цу хенахь юккъедаьлла вайнаха шайн къамел долош хаттар: вай цIа дохуьйту бохий. И киц хилла дIахIоьттина хаттар тахана а леладо вайнаха.\n13 шо хан Сибрех такхийнчул тIаьхьа цIа берза бакъо елира вайнахана. Елира Сталин велла дIаваьллачул тIаьхьа. Тайп-тайпачу тергамчаша далошца терахьашца, 13 шеран оьмрехь ах сов вайнах висира гуттаренна шийлачу Азин аренашкахь, цига буьгучу некъан йохаллехь а дIа а воьллина. ЦIа баьхкича, цхьайолу бакъонаш меттахIиттийнехь а, цхьаерш тахана а меттахIиттоза йуьсу. 1991-чу шеран Оханан беттан 26-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхеташано юккъедаьккхира Репрессиш йинчу къаьмнашна реабилитаци яран хьокъехь низам. Низам делахь а, юхаялаза лаьтта Хасав-юьртан кIошт Нохчийчоьнна, ХIирийчоьнан совгIатана елла Пригородни кIошт хIинцца а юхаерзоза ю ГIайлгIайчоьнна.\nСовет Iедал долчу заманехь хьахадойтуьш дацара нохчашка Чиллан-беттан 23 де а, я депортацих дош а. Дийца а, дагалаца а дихкина хиллехь а, цу дийнахь нохчаша депортацин Iазапехь белларш дагалоцуш царна тIера сахь доккхура, моулда йоьшуьйтура.\n1991 шарахь Нохчийчоьно шен маршо дIакхайкхича, и де шуьйрра билгалдоккхура Нохчийчохь. Иттанийн эзаршкахь нах гуллора Соьлжа-ГIаларчу майданехь и де дагалаца, ше-шен болу дагалецамаш нахе бийца а, тIекхуьучу чкъурана уьш биц ца балийтархьама. Амма масех шо хьалха хийцаделира шадерг – кхин гул ца ло нах цу дийнахь майданашкахь, кхин ца балхабо шайн дагалецамаш къаноша а. Ма-харра, и де Оьрсийчоьнан эскаран де а ду, цундела меттигерчу Iедалша бохаман де тIаьхьа а теттина, цу дийнахь Оьрсийчоьнан массо а регионехь санна даздо гуттар вайн къоман чалтач лаьттинчу пачхьалкхан эскаран де. Цу дийнахь Нохчийчохь даздарш хуьлу Оьрсийчоьнан эскархошна сийдархьама.\nРузмехь и де тIаьхьатеттина хиларо ца доккху и Iаьржа де нехан дегнаш чуьра дIа. Даймахкахь хилла тIом бахьанехь, дуккха а нохчий мухIажарш дIатарбелла Европехь. Европе кхаьчча нохчий маьрша бу шайна хетарг дIаала а, шайна луу барам вовшахтоха а. Ткъа и санна долу де дагалаца йиш а йолуш тидамза дитар Iазап лайначу вайн къоман иэсана дуьхьал доккха зулам дар санна хIума ду.\nЕвропехь бехачу нохчаша вовшахтоьхна дIабаьхьнера вайн къоманна тIехIоьттина къематде дагалоцуш барамаш масех Европерчу гIалахь: Страсбургехь а, Парижехь а, Венехь а, Ослохь а, Берлинехь а. Европан парламент Страсбургехь хиларна, цига баьхкинера уггар а дукха нохчий а, гIалгIай а. И гуламаш вовшахтухуш, къахьегчарах вара Страсбургерчу гуламехь дакъалаьцна Сулейманов Джамбулат. Цуьнца а, Венехь вехачу нохчий жигархочуьнца Аьрсбекан Абу-Бакрца а, Осло вехачу бакъонашларъярхочуьнца Гисаев Ахьмадца а къамел дира ас цу гуламех лаьцна, и де дагахь латтон дезаран бахьанех а.\nЦкъа хьалха Парижехь вехачу Джамбулате делира аса масех хаттар.\nОслохь Оьрсийчоьнан векалтана хьалха а гулам дIабаьхьара цигахь вехачу, Нохчийчоьнан гоьваьллачу бакъонашларъярхочо Гисаев Ахьмада. Цуьнга а хаьттира ца гуламех.\nВенехь вехаш волу Аьрсби Абу-Бакрас даггара къахьоьгу Европехь вайн къоман мехаллаш цигахь хьалакхуьчу вайн чкъурана хьоьхуш. 23-чу дийнахь хиллачу гуламана юьстах вуьйсийла дацара Абу-Бакра санна волу нохчо. Цо а дийцира соьга цу гуламех, уьш вовшахтохаран бахьанех а.\nАла догIу, Нохчийчоьнан Iедалша вайн къам махках даккхар официале кепара дага а лаьцна, барамаш дIа ца баьхьнехь а, вайн луларчу ГIалгIайчохь цу бохамана лерина боккха гулам дIабаьхьира. Цунах боккха кхаъ хиллера Нохчийчоьнан бахархошна, амма цу сарахь ГIалгIайчоьнан парламентан спикеро и де тIаьхьатата деза аларо, мелла а кхуьлира царна хилла синхьаам. Теша лаьа, кхин дIа а вайн махках даккхар билгалдоккху де ГIалгIайчохь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь дIахьорг хиларан.\nНохчочуьнан кхетаман дIалаца а, кхета а хала ду вайн къоман исторехь уггар боккха бохам хилла де, кхечу денна тIаьхьа а теттина, цу дийнахь Оьрсийчоьнан эскаран де даздар тIедожийна хилар. Цундела хир дара-кха вайн къоман исторехь Iаьржа де хIоьттинчу дийнахь Оьрсийчоьнан эскархойн де даздечу дукхахболу нохчийн а юьхь-сибаташ йоьллуш ца хилар а. Ткъа нохчашлахь сингаттамех а, бохамех а дуьзна де гуттар Нохчийчохь а Iаьржа де санна нехан дегнаш чохь лаьттар хиларна тоьшалла дара цу дийнахь Майратупахь цхьана керт хьалатоьхначу баннеран йоза: Кхин цкъа а ма йогIийла нохчийн къоманна 1944 шеран Чиллан-беттан 23-чу дийнахь еана шийла Iуьйре!\nНохчийчоь муьлхха а сацам бан а, шена луург дан а маьрша хиллалц, Европехь беха нохчий декхарехь бу шайна кхаьчча маршонах пайда а оьцуш, вайн къоман историн иэса ларъян. Гарехь, вайн къам махках даьккхина де Даймахкахь билгал ца даккхарна, и де билгалдаккха дезаран мехала хьалайолу Даймахкахь арахь бехачу нохчашлахь. Нийса бIостанехь хир бу цу дийнахь дагалоьцурш: Даймахкахь - Оьрсийчоьнан эскархой, ткъа Даймахкал арахь - цу эскаро махках а баьхна, бала Сибре хьовсийна вай дай а, наной а.


Аннан Кофин метта – БрахΙими Лахьдар\nХьалхо даржах мукъаваьллачу Аннан Кофин метта хΙоттийна волу керла дуьненаюкъара векал БрахΙими Лахьдар болх бан волавелла Шемахь. Шен даржехь духхьара къамел деш, цо элира, дика хийцамаш Шемахь сихха а, агΙонийн лехамаш чоьте оьцуш а бан беза, аьлла.\nАль-Ιарабийа телевизионна ша еллачу интервьюхь цо бохура, талораш совцор уггаре хьалха гΙаттамхошна тΙехь дац, 20 эзар маьрша вахархо вийначу Демаьшкарчу Ιедална а, президентна Асад Башарна а тΙехь ду.\nОцу юкъанна хаам баьржина прессехь, Шемин Иракъаца долчу дозанна гергахь кеманашна дуьхьало ен Ιедалан тΙеман гΙирс карабахна гΙаттамхошна, аьлла. Пачхьалкхан телевизионо бахарехь, кΙирандийнахь Демаьшкахь лилхинчу тΙематасадаларшкахь велла 4 стаг.


Ши шахIид иккхина Соьлж-ГIаларчу эскарийн куьпахь\nЭккхаран васт кхуллу сурт\nЭккхийтар дина Соьлжа-ГΙалахь. Меттиг ю Хан-ГΙалина гергахь лаьтта тΙеман духаран а, гIирсан а туька. Иккхинарг вала араваьлла хилла ши стаг ву, полицино хаам барехь. Лаххара а велла 3-4 стаг, шайлахь полисхой а болуш.\nЭккхар дина делкъал тIаьхьа, шолгIа сахьт доладелча. Оьрсийн эскрахойн Хан-ГIаларчуйолчу куьпана уллехь лаьттачу шозза тIекIелйинчу гIишлонна уллехь. Шайн догIмашца бомбанаш йолчу шина стага дина, боху, иза. ТIеман духар а, кхийолу коьчалш а юхкучу туьканчуьра оьрсийн эскархой, цхьацца духар а, гIирс а эцна арабовлучу хенахь, хилла эккхийтар.\nРеспубликан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бечу хаамца, 4 стаг вийна, кхоъ лазийна.\nЭккхийтинчу меттехь гобаьккхина къевлина бу некъ, цхьа чаккхарма тIекхачале. Цигахь лаьттачу нохчийн полисхочо Маршо Радиога хаам бира, нехан кхерамазаллана дуьхьал дина ду иза, аьлла. Цо бахарехь, ша а леш, эккхийтар динчу нехан кхиъ а накъостий хилла тарло, амма стенгахь хир ду рогIера эккхийтар, иза хууш дац.\nШена хьалхахь эккхийтар дина гIишло нийсса тIехоьттина ю тIеман "Хан-ГIала" куп. Цунна тIехьа, иттех метр бен гена йоцуш, ю куьпа чувоьду блок-пост. Оцу гIишлончохь туьканаш а, кафеш а, цергийн лоьрийн кабинет а ю. Цигахь даима а дуккха адамаш хуьлу, дукхачу декъанна, тIеман барзакъ доьхна оьрсийн эскархой.\nРахьман цIе йолу стаг оцу гIишло чохь болх беш ву. Ткъа тахана цига ца ваханера иза. Цу чохь хиллачу шен накъоста иштта дийцира, элира цо.\nРахьман: Цигахь вийна цхьа а нохчий вац, боху. Мел йолу чоьнаш йохийна цигахь. Дийцарехь, 4-5 стаг чIогIа вовшах а воккхуш, хилла и эккхар".\nЭккхар хиллачул тIаьхьа оьрсийн эпсарш а, нохчийн низамхойн хьукматаш а цхьатерра хаамаш луш бацара. Эскархоша гIарадаьккхира, цигахь хилла эккхар сапераш цхьаьнхьа гучуяьлла мина дIайоккхуш хилла ду иза, аьлла. Амма хаамийн гIирсаша хилларг нийсса бIостанехьа дуьйцура. ТIаьхьо нохчийн низамIалашдаран урхалло даре дира, эккхар террорхочо дина, аьлла. Цул совнаха гучудаьлла, динарг ши эккхар дуйла.\nНохчийчохь эккхар хиланза дукха хан яра. ТIаьххьарниг хиллера масех бутт хьалха Соьлжа-гIалахь. Кабардинская урамехь, «Омега» цIе йолчу телефонаш юьхкучу туьканахь. Иккхинарг телефон яра бохуш дара. Иза, къастонза волчу стага таяйта еана хилла цига. Ши стаг лазийнера оцу меттехь. Бинчу талламо и эккхар терроран бух болуш ду аьлла ца лерира.\nТкъа тIаьххьара терроран тIелатар динера стохка аьхка Соьлжа-гIалин юккъахь. Ленин кIоштахь кхаа тIемалочо, тIаьхьий –хьалхий, лелхийтарш дина велира 9 стаг - 8 полисхо а, чолхечу хьолан министраллера белхахо а.\nХан-ГIалин гIопехь дина хIара эккхар цхьаболчу тергамхоша дузу масех де хьалха ГIалгIайн махкахь кхо тIемало верца. Церан накъосташа бина бекхам хила тарло иза, аьлла хета царна. Иза тIечIагIдеш олийла дац. Гарехь, маситта де даьлча хаа там бу эккхар динарш муьлш бу.\nШи шахIид иккхина Соьлж-ГIалахь


Ц1ий гурматаш Даьле бекхам бех...Кхоллаг1а дакъа. - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Ц1ий гурматаш Даьле бекхам бех…Кхоллаг1а дакъа.\nКхоллаг1а дакъа. Лай бакъдолчо т1ехьа хилац\nИвизда Г1азд аьннад йоах:\n«Гуора латтача наха шоай\nбокъо яьккха моттиг яц».\n(Коазой 1. Г1алг1ай, 6 : 377)\nДезий вай Эрсий 1аьдала духьал довла, цунга а, цунах а леткъа?!.. Даьра деза, в1алла цасоцаш, каьдцалуш, к1ордацадеш, т1ехьашка цадоалаш, къарцалуш, х1анна аьлча вай совцар ма дий цун дезар. Цуо вайна – кавказхошта, бешбоа хьехам б1аьшерашка этта латташ ба: «Оаха шоана фуннаг1 даьдале а, фуннаг1 т1аоттадой а оаша духьале йе йиш яц, шо лай оамал т1ара довла йиш яц. Шоай боахам богабой – доаккхал де шоаш дийна дитарах; шун къоньгаш бодабой – ма када, ма леткъа; йийтта, 1ийтта, за1ап баьха уж 1обохке — из даьчарна гора отта. Шоай дезал боабаь ц1еш дизача кильгашта барташ даха. «Хьа Эрсий Воззлора, Воккхалора» аьле мара тхога йист ма хила. Шо д1адаха деза Н. Некрасово дийцача лай апарах г1олла:\nЛай са доа саг –\nПхьу оамала т1а верз:\nТа1азар къизаг1 ме хул —\nЦун доалахо ч1оаг1аг1 вез».\n(Таржам Н. Лич)\nИз лай таптар бакъ цаде, язде а, д1аала а, 1аьдала кхеле тела а деза-кх Эрсий Паччахьалкхена ховргдоалаш: кавказхой хьа доала кара баха бале а, хьа хьешама гуотах д1абежа боахкаш бале а, царна юкъе дукха ба синошца лай боацаш, шоай мохк биц цабаьраш, шоай даьй-ноаной мотт лакха лоттабераш, малаг1а низ шоашта т1аг1ерте а т1ехьашка баргьбоацараш.\nЧухьар са хьа лай деце\nДунен низо хьох лай вергвац.\n(К1антий д., о. 59)\nКхы цхьа 1алаьмате лоарх1аме х1ама да Тхьамадас ший кхыйо оазарашца д1ач1оаг1деш. Эрсий Харца 1аьдала ц1аккха дийзадац лай кадар, латкъар, духьал балар ше хьа мелдер бакъ хетандаь, шийна бакъдар ца деззандаь, бокъона ше сунт теха латташ доаландаь. Цудухь Оазархочо йоах: 1аьдало лелаеча харцон дешашца, ийлашца, дегашца, синошца духьал латтар — Даьла везар да. Б1аьшерашка т1аоттадаьча а, т1ера цадоалача а та1азара раьза ца хилар, из д1акхайкадар — Кхолламхочо лаьтта доссадаь бакъдар лоарх1илга да.\nХала х1ама я.\nХала саг ва.\nБакъдар лиехар –\nБакъдар диезар –\n(Бокъо яхар, о. 26)\nМалаг1а лард-к1ийле йоалаш я Тхьамадий ийлаш? Суннат да. 1олейхи салат, Мухьммад-пайхамара аьнна дош да: «Паччахьо яхар ладувг1а а, кхоачашде а декхар да из Даьла ло1ама т1ара даьннадеце, нагахь санна цуо Аллах1а духаьл довла йоахе лергаца хьат1аэца а, чаккха даккха а дезац» (Бухари, 2955. Таржам Н. Лич).\nБакъдар, бокъонца бувзам бар Эрсий паччахьашта а, цар г1озара а, царна гора латтача «кавказхой» пхьара тоабильга а у муо гоама да, дегазза да. Царна сиглара десса бакъадар эшац, царна пайхамараш хьакхайкадаь хьиехамаш дезац, царна Даьла везац. Уж лаьрх1а бац Даьла лай хила: уж ба доалан а, рузкъан а лай, шоай яькхача, къизача синой йесараш.\nФу деза царна? Царна деза шоай яькха б1аргаш, синош дузаде доалеи рузкъаи. Бакъада, уж дузадаь, 1обадаь моттиг хинна яц е хургьяц, астаро мара… Шоай къизал 1оббае царна эш ховха дег1амаш — 1азапе оттаде: кхестаде, хьувзаде, ц1е ц1оаг1а деттийта, г1ийла узамаш дахийта, 1от1ахьежаш, 1абг1араш еш чура са д1аахийта…\nНах удабарах къаьста дош ала доаг1а, х1ана аьлча кавказхошта ч1оаг1а 1откъам болаш г1аьрал да из. «Б1ижалха баьчар удабу нах. Б1ижалха ваьр эхь доацаш, дог къиза долаш хул. Ваьнна моттиг ц1енна йолчо Дала кхелла саг вехкаргвац. Дала хьа а кхелла, маьрша лиелалва хьо аьнна, д1ахийца саг вехкальга, Даьлах ца кхиеральга, Даьлах эхь ца хиетильга, Даьлаца эздел ца кхоабильга да» (Коазой 1. Г1алг1ай, 6 : 310).\nТхьамадас бувца б1ижалха баь нах яхар цуо 1ояздаьча тайпара нийсса кхетаде дезац. Б1ижалха даь ларх1а йиш йолаш да боккъонцахь дола къотташ. Цхьабакъда цу тоабах д1атоха йиш йолаш ба да-нана а долаш, баьнна моттиг малаг1а я а ховш, Дала духьал баьннараш, шоай синош Иблиса д1ат1ехьа даьхараш. Даьлах валар — б1ижалха валар, Иблис-наькъан тоабах – д1акхетар.\nКъиметта Ди хьат1аотталца латтаргда цар шоаш лелабаьча наькъаца кхелла йоазонаш. Дуача наьха хьакъанца, 1ат1амелача наьха ц1ийца цар шоаш тешалду шоашта Даьла цавезарах! Дувцача къамаьлильгашца, лелаеча оамальгишца царел ч1оаг1а Даьлах тешаш нах бац. Киназе а болх, маьждиге а чуэккх шоай доало, рузкъо, ц1ийво тунтакх даьха кортольгаш лаьттаг1 1одетта, т1одальгаш ураг1 ахийтта. Дала лорадолда вай царех: хийчарех а, вайчарех а!..\nИз ийла-нигат яздархочо литта, ц1еннадаь, къоагадаь 1одилад ший «Мехка г1ончий» яхача дешарьга т1а: «Бакъдар да-кх хьалдархошта эггара гоамаг1дар. Укх лаьттар кхетам бац из бакъдар, сигалара бесса кхетам ба. Из бакъдар, ялат мо д1аде г1ерташ, къахьийгад, лаьтта мел вессача пайхамара. Уж дийна болаш, цар лир хинна царца лийннад из бакъдар, уж байча, лаьтта 1одижа моттиг ца кхоачаш, юха сигал ураг1адуодаш хиннад. Эггара дукхаг1а ха яьккхай цуо, 1олейхи салат, вай пайхамараца Мухьаммадаца. Д1ахо лаьтта мел лийннараш а, х1анз лелараш а, Дунен хьаг1аш я» (Г1алг1ай», 5 : 546 — 547).\nХ1анзолца вай мел дийцачоа, къахь бале а, малаг1а соцам бе боаг1а? Ц1урхой 1аьдало Къилбаседа Кавказера къамий а бокъо метта отторгьяц. Цун из метта оттае йиш яц, эскар араозильга дац, «1оажал тоабаш» юхауоза йиш яц, «кавказхой» йовсарий г1озан са лоацильга дац. Х1ана аьлча, цуо из хьадой… къамашта юкъе ц1ур бехка аьттув д1абоал, доал дох, рузкъан йоал соц, «дийна йоал» д1айоал, д1алаьца лаьтташ карардоал, халкъаш мукъадоал. Эрсий «1оажал тоабаш» шоай къиза дегаш 1обаде дег1амаш доацаш юс… Из ма1ан долаш да Тхьамадий «Иблис къамаьл»***** яха дувцар.\nКхы а Дала теха к1оаргача ма1ан т1а кхоач Коазой 1ийса Кавказа т1аэттачоа ший дего, сино хьоадаьча хьаькъалца ийла еш — вай бакъдолчо т1ехьа даьлча мара варгвац-кх Даьла а вайгахьа, харцон са лоацаш (К1антий д., о. 82):\nДирст карар иккха\nДи къаьхка бода.\nХьа бераиккхар –\nКхычо оал: «Ер са да».\nМохк лаца беза вай\nМохк хеца йиш яц вай\nДаьла а вайгахьа.\n***** Кодзоев Исса. «Монолог дьявола».\nАдамле – человечество\nАнаюхе — горизонт\nАпар – русло реки\nАьга (оагаш) – тесать, обтесывать (камень и т.п.)\nБагахбувцам — фольклор\nБолам – движение (в том числе и общественное)\nБоаций бу – превращает в ничто\nБуржолаш – колодки\nБ1ухо — воин\nВикал – представитель, депутат (по значеню близко старинному слову — къаь)\nГ1абаш – кандалы, оковы\nГ1ат — этаж\nГ1аьзаро — азербайджанец\nГ1аьрал — разбой\nГ1онча – патриот; помощник, адвокат\nГ1улакхаче – должностное лицо, чиновник, министр и пр.\nДаимле — вечность\nДешарьг — книга\nДешлорьг — словарь\nДийнате – живое существо\nДоарахо — раненный\nД1андарьг – ядро, снаряд\nИвизда Г1азд – 16-ча б1аьшаре ваьха г1алг1ай къаман Къуонах\nЙиесар — пленник\nЙоазонаш – письмена\nЙоал – дань, налог\nЙоарже – бесконечность, беспредельность\nКавказхо — кавказец\nКаерзан – безоружный, без оружия\nКильг ваьрдиллар – рукоположение, благословение\nКир — караван\nКурхаьшкал – мародерство\nКъизеш – изверги, изуверы\nМаьхашха – проволока из металла\nМисар буолат – дамасская сталь\nМоалой — монголы\nМутхьал – март\nМур – срок, фаза, этап, период\nНач1ал — талант\nНий (чара) – ванна, корыто\nОазар – стихотворение\nОазараш – стихотворения\nОазархо – поэт\nОалам – сказание\nОаламча — сказитель\nОнк – жизнеспособность, энергия\nСаувзархо – изувер, мучитель, истязатель\nСогар (согараш) – светильник и т.п.\nСунт – плотина, запруда\nСурташхо – художник\nТаптар – книга записи всех деяний человека\nТекъа – восхвалять, прославлять Всевышнего, обращаться к нему с мольбой\nТунтакх — контуженный\nТукхам – племя, фратрия\nТутмакх – арестант, заключенный\nТ1аьск — стрела\nТ1ахьежархо – надзиратель, надсмотрщик\nТ1ема пхьег1а – поле битвы\nХийре – чужеземец, чужой человек\nХьешам – гнет, угнетение\nЧоалтач — палач\nЧхьонкар – дубина, секира, палица\nЦхьантохар — залп\nЦ1ай-Ц1а – храм, святилище, священное место\nЦ1ув-Саг – ц1енна саг (бусулба 1аьдалах – дийша саг)\nШинфордюкъе – Междуморье, между Черным морем и Каспием (1аьржа форд, Сийна форд)\nШолларьг – пара людей\n1абг1араш – возгласы удовольствия, удовлетворения (полового, садистского и т.п.)\n1азапче – пыточная\n1емараш — кладбище


Меркела бехке вина Путин Европа а, Оьрсийчоь а эгIарна\nГермани -- Меркел Ангела, Товб. 2016.\nДозанаш хьедийр дац аьлла бухе йиллина принцип шеконе йиллина Оьрсийчоьно аьлла, дIахьедар дина Германин канцлеро Меркел Ангелас. Бундестагехь йистхуьлуш цо Кремл бехке йина Европана а, Оьрсийчоьнна а юкъахь тешам барна. Меркела билгалдаккхарехь, Оьрсийчоьно лелочо кхерийна Европан малхбалера НАТО-н декъашхой йолу пачхьалкхаш.\nМеркелна хетарехь, и пачхьалкхаш тахана гIортор яр оьшуш ю Къилбаседа Атлантикан тIеман альянсера. Цуьнца цхьаьна канцлеро даре дина, Европехь кхерамазалла хилийтарца доьзначу хаттаршкахула Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш лелон езаш хилар.\nМеркела дийцарехь, НАТО-н карарчу хенахь йолу стратеги еккъа ларъяларан чулацам болуш ю. Германин канцлеро шен и дIахьедарш дина Варшавехь кху беттан 8-чу а, 9-чу а деношкахь НАТО-н саммит хила езаш а йолуш. Цу саммитехь дийцаре дийр ду НАТО-н ларъяла болу аьттонаш чIагIбар.


71 шо долу адвокат лаьцна вуьтуш сацамбина Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело\nНаркотикаш лелош хилла аьлла, шеконашца лаьцна 7I шо долу адвокат Мараков Сергей чохь вуьтуш ву. Лахарчу инстанцино дIасавалар а доьхкуш, хIусамехь вуьтуш бина сацам дIа а тоттуш, керла сацам тIеэцна Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело.\n"Дечкен-беттан I7-чу кхаччалц тхан коллега лаьцна вуьтуш кхело сацамбина. Апелляцин инстанци кхаьчна гIуллакх цхьана 24 сахьтехь листира. Прокуроро Мараков изоляторехь вуьтуш дехар ца диннаашехь, кхело шайн лаамехь дира оцу кепар хьесам", - аьлла, яздина шен фейсбукехь адвокато Сабинин Андрейс. РогIера кхелан кхеташо хир ю Дечкен-беттан I0-чохь, хаамбина "Кавказский узел" агенталле адвокато Кравченко Максима.\nМаршо Радионо яздира, Мараков Сергей, 71 шо долу адвокат, лаьцна могIарчу нехан духарахь хиллачу полисхоша Соьлжа-ГIалахь. Хаам бинера цуьнца цхьаьна болх бечу адвоката Кравченко Максима.\nКравченкос бахарехь, юхьанца Мараков харцхьа леларна бехкевина, юха – наркотикаш лелорна, кIомал узуш хиларна.\n"Медикашка таллийтина, лоцучу хенахь иза маларх кхетта хилла, амма ца карийна цуьнан цIийца цхьа а наркотик", - боху Кравченкос. Цунна хетарехь, адвокат лаьцна цо бечу балхаца доьзна.\nСоьлжа-ГIаларчу Ленинан кIоштан кхело 10 де-буьйса изоляторехь латто къастийнера Мараковна.\nМараков алссам зеделларг долуш адвокат ву, цо маьхза гIуллакхаш дора Нохчийчуьрчу бахархошна, 71 шо долу стаг наркотикех бахьана а дина лацар – иза "лартIахь доцург ду", – аьлла хета кхечу адвокатна Шевчук Анатолийна.


Чеченский фольклор. Халкъан исбаьхьаллин хазна\nБарта кхолларалла вайнехан халкъан исбаьхьаллин культуран мехала дакъа ларало. Вайн халкъан ширачу заманахь хиллачу 1ер-дахарах, цуьнан лехамех, психологех лаьцна йозанан а, кхин долу а тоьшаллаш къен хиларе хьаьжча, барта произведенешкахь хаалуш долу генна хьалха д1адаханчуьн зов шена т1е тидам бохуьйтуш ду. Цунна, 1илманан лехамашка диллича, ондда т1етовжа йиш яцахь а, амма б1ешерашкахь халкъан синкхетам, г1иллакх-оьздангаллин институташ и. д1. кх. кхуьуш, заманан йохаллехь хийцалуш схьа муха еана боху маь1на дан таро ю.\nИ мехала г1уллакх гуттар тидамехь латтадора оха х1ара книга вовшахтухуш. Цундела х1окху сюжето ешархо цецвоккхур ву аьлла, иза хьалха а ца йоккхуш, цуьнан лергана аьхна хир яц аьлла, т1аьхьа а ца тоттуш, цо т1екхуьучу т1аьхьенна хьалха д1адаханчун мелла а суртх1оттор ду боху илли, шира дийцар, кица, х1етал-метал, халкъан тидам юкъабалийна оха. И 1алашо мелла а юьззина кхочушъян г1ертарца доьзна ду х1окху юкъа массо а аьлла нохчийн фольклоран жанр шуна йовзийта г1ертар а.\nХ1окху гуламна юкъа мел яхана барта произведени дуьххьара д1а а язйина, дуьххьара зорбане ара а йоккху боху х1ума мел деза хеттехь а, цунна т1е а ца г1иртина тхо. Ешархочун синкхетам "самабаккха", цуьнан шен халкъан культуран мехаллех дозалла дан таро йолу некъ шорбан 1алашо йолу х1инцалца зорбане арайийлла, я цхьацца бахьанехь арайийла йиш йоцуш лаьттина х1умнаш шуьйра юкъаялийна оха, цкъа делахь, уьш карла а евр ю, шолг1а делахь, церан эстетически шовкъо кхин цкъа а мехала т1е1аткъам а бийр бу аьлла.\nШена т1е ондда тидам бахийта безаш г1уллакх хета тхуна вайн оьздачу, дикачу 1адатийн а, фольклоран а уьйр хадар. Халкъан иэсехь я этнографин 1илманехь цхьацца хаамаш бисина вайнехан деле дог1а дехарца, зуда ялор йигарца, берийн ловзаршца, кхидолчуьнца, амма цаьрца цхьаьна леллачу эшарийн лар яйна. Т1епаза яйна аьлла догдилла ца лаьа, уьш лахар вайн массеран а г1уллакх а хилла д1ах1оьттича, карор яра аьлла хета. Цу декъехь тхайн дан аьтто баьллачунна оха зорбатуху "1адатийн поэзи" бохучу декъехь.\nМифологис адаман уггаре а ширачу заманан синкхетам бовзуьйту. Цуьнца доьзна дийцарш 1аламат дукха хилла вайнехан. Амма уьш д1аяздина охьадехкина вуно к1езга ду, ткъа зорбане ара кхин к1езгох девлла. Халкъан культурана боккха иэшам бу и.\nИллеш д1аяздаран г1уллакх вуно чолхе а, жоьпаллин а болх бу. И мехала хазна гулъеш а, 1илманца толлуш а г1уллакх дина волчу Вагапов Якъуба а, Эльмурзаев Сираждис а, Джамалханов Зайндис а, Мунаев Исмаь1ила а диначунна т1е шайн хазна йиллина къоначу филологаша Кадиев Руслана а, Цуцаев 1алавдис а, кхечара а. Царна баркалла ала лаьа тхуна.\nЧаккхенехь оха ялийначу комментарешка хьаьжча шуна хуур ду х1ара иттанаш, иттанаш адамаша цхьана бина болх буйла. Т1ейог1учу заманахь а фольклораца уьйр-шовкъ йолу нах вовшах а тухуш, вайн халкъан барта хазна гулъяран а, зорбане кечъяран а г1уллакх кхин а жигарадаккха 1алашо а ю тхан.


Аш-Шишани Абу Анас вийна Мосулехь, коалицин тIеман кеманаша бомбанаш а тоьхна. Цунах лаьцна хаам бина Иракъан армин векалша. Амма хIун тоба хилла цо куьйгалла деш ерг а, цу тобанан кхоллам муха нисбелла а дуьйцуш дац.\nШемарчу тIаме ваха арабевллачара лийцинчу рогIера нохчийн кхиазхойн дов хаьттина Венерчу кхелехь.\nГIадужу-беттан 12, 2016\nАлеппон кIошт, Оьрсийчоьнан кеманаша бомабанаш йиттинчул тIаьхьа Оьрсийн кеманаша бомбанаш йиттинчу Алеппон цхьана кIоштахь херцаршлара кIелхьардоху адамаш. Жигардаьхна кеманаша гIаттамхойн карарчу Алеппон гонахарчу кIошташна тIелетарш. Британехь йолчу Шеман бакъонашляръяран обсерваторино динчу зенийн талламаш дIахьо. Суьрташ: Радио Фарда\nГезгмашин-беттан 28, 2016\nШемара хьал сел къиза а, чолхе а хиларна Оьрсийчоь бехке лору Малхбузено\nШемахь лаьттачу хьолана жоьпаллехь Оьрсийчоь ю, хIунда аьлча Кремло Асадана гIо деш дацахьара, цу режиман аьтто хир бацара, маьршачу нахана тIехь сел къиза таIзар латтон. Иштта дIахьедар дина оршот дийнахь Германин канцлеран официалан векало.\n"Hass-Kinder-ш" ду Германехь кхуьуш\nСоциалан машанашкахь а, хаамийн гIирсашкахь а цкъа а ца кхачалун тема джихIадхой а, цаьргара болу кхерам а хиларна, тIекхуьучу кегийчу бераша сема тIеоьцу исламистийн идеологи, шаьш а джихIадхой а хила лаьа царна, аьлла хета Германерчу полисхошна.\nГезгмашин-беттан 11, 2016\nЙоккхачу стага "цIока йоккху" ДАIИШ-на тIера\nКху видеона тIе бIаьрг хIоьттира тхан YouTube- ехь. Кху тIехь, гарехь, хIинцца кху меттиге кхаьчначу “Исламан пачхьалкх» (ДАIИШ) шех олучу тIеман тобан декъашхошка йистхуьлуш ю цхьа йоккха стаг.\nГезгмашин-беттан 01, 2016\nМарсхьокху-беттан 30, 2016\nТуркойчоьнан гIоьнца Шемарчу Маьршачу Эскаро цхьа могIа гIаланаш схьа а йохуш, шайна тIеман эшамаш бар лан дезначу ДаIиш тобано шен къизаллин рогIера тоьшалла гайтина. Кегийчу бераша йийсархой бойъуш видео яржийна цара.\nТовбеца-беттан 27, 2016\nЛахлуш яц тIаьхьарчу кIиранашкахь Европерчу тайп-тайпанчу гIаланашкахь террорхоша дечу зуламийн тулгIе. РогIера зулам Францерчу Руан гIалина уллохь дина, килсан мозгIар а вуьйш, Iедалша чIагIдарехь, ДаIишан агIончаша болчу наха.\nТовбеца-беттан 14, 2016\nАвстрехь хенаш тоьхна ДАIИШ-ца гергарлонехь хиллачарна\nАвстрерчу Грац гIалахь дIайирзина рогIера джихадхойн процесс. Венерчу маьждигехь кхечу динах болчу нахе гамо яржорна а, кегирхошна ДаIиш тобанах дIакхетар марздарна а бехке веш вара Мирсад цIе йолу имам, цуьнан нохчийн къомах накъост а.\nТеррорхошна тIехь кхел йолийна Белгино Белгехь дIайолаелла ДаIиш тобанца зIенехь а болуш Парижехь а, Брюсселехь а террорхойн тIелатарш динчу талорхошна тIехь кхел. Кхаа кIиранах яхлур ю Брюсселехь оршотдийнахь дIайолаелла процесс.


Францехь хьехархо вер къобалдинарг лаьцначуьра дIахецна. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nStarship космосан кема ирхдахийтар дIадирзина кхиаме охьахаарца а, эккхарца а\n"Ши том йоьшу дийнахь". АрашуковгIеран кхел сов яхйина\nWorld News in Chechen » 15.01.2021 » Францехь хьехархо вер къобалдинарг лаьцначуьра дIахецна\nФранцехь хьехархо вер къобалдинарг лаьцначуьра дIахецна\nТерроризм къобалйинчех ву аьлла, шина баттахь лаьцна латтийна 22 шо долу нохчо маьршаваьккхина Францехь, яздо Кавказ.Реалиино. Блуа гIалахь лецира иза яхначу гурахь ГIадужу-беттан 23-чохь, вийначу хьехархочун Пати Сэмюэлан суртана "лайк" хIотторна. Иза вийначу Анзоров IабдуллахIа твиттерхь ша динчу зуламах хаамбина, Патин сурт зорбане даьккхинера. Цул тIаьхьа дукха ца Iаш полицино вийра иза герз тоьхна.\nНохчийчохь шолгIа тIом бирзича шен деца-ненаца Франци дехьаваьллера лаьцна хилла жимстаг. Терроран тохарш а, къепедацарш а къобалдеш хиларца гучуваьллера иза кхо шо хьалха а. ХIетте а ша лоцучу заманчохь бакъ ца динера цо, шен радикалан хьежамаш хилар.\nШозза а ша маьршаваккхар доьхуш, кехат чуделлера цо. Дуьххьара дIатеттира цуьнан дехар. ШолгIачу дехарна жоп делира, цуьнан адвокато тIейогIучу заманчохь раж ларйийр ю цо аьлла, чIагIо ярна.\nИза лоцучу хенахь церан чуьра даьхьна арсаш а, шаьлтанаш а юхаеллера, цуьнан ден долахь хилла йолу.\nМаьршаваьккхинехь а, жимстаг кхелахойн шогачу тергонехь хир волуш ву, паргIат дIасалела аьтто а хир бац цуьнан. ЦIера валар дихкина, кхин а эхашерачохь латтор ву иза. Бехк тIечIагIбахь, ворхI шаре гергга хан кхачайо цунна набахтехь яккха.\n47-шо долу Пати Самюэль вийна дахначу шеран ГIадужу-беттан 16-хь. Цул хьалха цо дешархошна урокехь дешан маьршо йийцаре еш гайтина хиллера Charlie Hebdo журналана тIехь араевлла Мохьаммад-Пайхамарна ехкина карикатураш. Цул тIаьхьа кхерамаш туьйсуш хиллера цунна. Хаамашкахь яздарехь, хьехархо вийна Нохчийчуьра схьаваьллачу Анзоров IабдуллахIа. Лоцучу заманчохь шайна дуьхьало йича полисхоша герз тоьхна вийнера иза. Анзоров дIавоьллина Нохчийчуьрчу Шалажахь ГIуран-беттан 6-хь.


Момуева Х. «Методически маь1иг: «Литературни меттан стилаш, церан башхаллаш» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\n1. Маттах лаьцна 1амийнарг карладаккхарца дешархойн дегнаш чохь ненан матте бовха безам кхоллар а, ненан мотт хаа а, к1орггера 1амо а церан лаам лакхабаккхар.\n2. Литературни меттан стилех юкъара кхетам балар.\n3. Дешархойн дозуш долу къамел кхиорца уьш кхетош-кхиоран болх д1абахьар.\nУрокехь пайдаоьцу коьчал:\n1. Интерактивни у.\n2. Дешархойн г1ирс.\n3. Вайн къоман яздархойн Айдамиров Абузаран, Окуев Шимин, Абдулаев Лечин, Бексултанов Мусан, Ахмадов Мусан, ненан маттах лаьцна аларш а, церан говзарийн кийсакаш а.\n4. Журналаш: «Нана», «Орга», «Вайнах».\n5. Литературни меттан стилийн таблица.\nХьехархочо хьалххе уьн т1е д1аяздо Абдулаев Лечин х1ара дешнаш а:\n«Нохчийн мотт, хьо, биц а бина, хаа безаш белахь, со цхьа а мотт ца хууш вуьсийла,\nНохчийчоь, хьо к1езга а, лоха а хетта кхочуш делахь, со дуьне дааза вуьсийла»,\nурокан ц1е а.\n– Де дика хуьлда шун! Охьаховша!\nХьоме дешархой! Д1аяхана урок маттах лаьцна яра вайн. Вай дукха а, хаза а дийци ненан маттах а, цуьнан исбаьхьаллах а лаьцна. Х1ара урок а вайна массарна а везаш а, вевзаш а волчу вайн къоман яздархочун Абдуллаев Лечин дешнашца д1айоло лаьа суна (д1адоьшу дешнаш).\nХьовсал, ма хаза, ма доггах аьлла дешнаш ду уьш. Цу дешнаша къеггина схьагойту-кх вайна яздархочун шен матте а, махке а болу ц1ена безам. Иштта хила а деза. Бийца шен мотт а, 1ен-ваха Даймохк а бацахь, ваьхна а дац-кха дан х1ума.\nХ1инца аш ц1ахь бинчу балхе хьовсур ду вай.\nII. Ц1/б талларца 1амийнарг карладаккхар.\nа) 2 дешархоша д1айоьшу шаьш нохчийн маттах лаьцна язйина сочиненеш.\nб) Царах дика язйинарг къастош, ерриг классо мах хадабо церан.\n1. Дийцал, муха хийти шуна сочиненеш? Дика муьлхачо язйина? Х1унда?\n2. Муьлха ненан маттах лаьцна цо аьллачех ду шун дагах кхеташ?\n3. Шун дуй кхин т1етоха х1ума?\n4. Меттан маь1на муха дийр дара аш? Стенна оьшу, аьлла хета шуна, вайна ненан мотт? Стенан билгало ю и? Кхин муьлха билгалонаш ю вайн ненан меттан?\n5. Заь1ап бохучу дешан х1ун маь1на дийр дара вай? Хьан эр дара аш, хьанах олу вай заь1апхо? Муха хуьлу уьш?\n6. Мотт ца хуучух олий вай заь1апхо? Ткъа шен ненан мотт ца хуург мила ву, аьлла хета шуна?\n7. Дерриге а дуьнен чохь бевзаш болчу оьрсийн 1илманчаша а, яздархоша а хестийна-кх вайн мотт. Цунах лаьцна х1ун хаьа шуна?\n8. Вайн къоман поэташа а, иллиалархоша а шайн байташкахь, иллешкахь хестабо вайн мотт. Хьенан ду, шун дагах кхеташ, ненан маттах цара аьлла довха дешнаш?\nIII. Урокан ц1е йовзийтар\n– Мотт, вайна ма-хаъара, адамийн дахарехь ца хилча йишйоцуш бу. Цо доккха г1о до къоман культура а, 1илма а кхиарехь. Х1ора къоман а уггаре мехалчу а, коьртачу а билгалонех хьалхарниг бу цуьнан мотт.\n11-чу классехь 1амочу нохчийн меттан программа, вайна хууш ду, 8-9-чуй классашкахь 1амийнарг карладаккхарна лерина ю. Цундела, вайна хаа деза, литературни мотт стенах олу, йовза еза цуьнан стилаш а, церан башхаллаш а.\nШун хаарш таллархьама ас шуна кечдина хаарш-зиэраш ду. Цу балхана 5 минот лур ю шуна, и шуна тоьар ю аьлла а хета суна, цул т1аьхьа вай цхьана, литературни маттах а, литературни меттан стилех а хьалха 1амийнарг карла а доккхуш, 1амийнарг т1еч1аг1даран болх д1ахьур бу.\nХьовса вай шун хааршка?!\n(Х1ора дешархочунна хьалха цхьацца кехат дуьллу, шайна т1ехь хаттарш а, т1едахкарш а долуш)\nНохчийн меттан хаарш-зиэраш (тесташ)\n1. Адамийн ойланех кхета г1о стен до вайна?\n2. Муьлххачу а меттан бакъонаш а, норманаш а къастош йолу цуьнан уггаре а лакхара, коьрта форма муьлха ю?\nа) меттан диалекташ\nб) литературни мотт\nв) барта къамел\nг) барта кхолларалла.\n3. Литературни меттан къастош йолу стилаш маса тайпана ю?\nа) 5 в) 6\n4. Литературни меттан стилашна далийначу масалийн тайпанаш билгалдаха:\nа) Оьздангалла – иза кхечу садолчу х1уманийн хила йишйоцуш, синкхетамечу адамийн вовшашца а, гонахарчу 1аламца а йолчу юкъаметтигашкахь хила дог1у дозанаш а, барамаш а, кепаш а ю.\nб) Чекхдевлира б1аьстенан юьхьан хьалхара йочане денош. Ламанхошка охане кхойкхуш, дечу г1уллакхна уьш каде хилийтархьама, церан дегнаш ир-кара х1иттош, жоьлашкара жа аралоьхкуш, ламанийн басешкахь зезагаш техкош, хьежа белира йоькхане даьхкинчу денойн къегина малх.\nСоьлжа – г1алин\nДоьху хьоьга, т1еман хенахь, 1999 шарахь, йохийна сайн х1усамаш юхаерзорехь г1о лацар.\nиюнь беттан 24-г1а де. __________\nг) Книгаш еша цалаар. Бадуевна т1ера Бексултановна т1е кхаччалц, вуно дика яздархой бу вайнехан. Хаза мотт, чулацам, исбаьхьалла, дешан говзалла, философин к1орге, оьзда г1иллакхаш, адам, 1алам… дерриг а ду церан кхолларалехь. Амма книгаш к1еззигчу наха бен ца йоьшу церан. Нохчийн маттахь язйина ю уьш.\nНохчашна нохчийн маттахь еша цахаар я цалаар яздархойн бехк бац – и нохчийн дакъазалла ю.\nДешархоша кехаташ т1ехь болх бечу заманчохь г1ийла хезаш ду нохчийн дечиг-пондаран аз.\nДешархойн белхаш схьа а лахьош, хьехархочо кхи д1а хьо урок:\n– Х1инца аш бинчу белхан жам1 дар а, шун хаарш таллар а вайн хьешашна т1едуьллур ду вай. Ткъа вай кхи д1а а вешан болх бийр бу.\nХьехархочо схьайоьллу уьн т1е хьалххе д1аоьллина йолу литературни меттан стилийн таблица:\n– Нохчийн мотт, шен х1оттаме диллича цхьанатайпанара бац. Литературни мотт а, къоман диалекташ а цхьаъ лара йиш яц, х1унда аьлча диалекташца буьйцу мотт, цхьа а бакъо а, норма а ца ларъеш, шаьш 1ачу меттигашка оьзна буьйцуш берг бу, ткъа литературни мотт – иза муьлххачу а меттан бакъонаш а, норманаш а къастош йолу цуьнан уггаре лакхара форма ю.\nЛитературни мотт а, вайна ма-хаъара, цхьанатайпанара бац.\nЮкъараллин дахаран тайп-тайпанчу аг1онашкахь буьйцучу литературни меттан тайпанех литературни меттан стилаш олу, ткъа уьш 1амочу 1илманан декъах стилистика олу.\nЛитературни меттан къастош йолу коьрта стилаш ю барта къамелан а, книжни меттана стилаш. Книжни меттан стилашна юкъайоьлху литературни меттан 1илманан а, г1уллакхан а, публицистически а стилаш.\nИсбаьхьаллин стило шатайпа меттиг д1алоцу адамийн дахарехь. Иза синкхачаман стиль ю ала мегар ду, х1унда аьлча дешнаш нийса харжа хааре терра, дог-ойла а, синхаам а дика къасторе хьаьжжина, х1уманан сурт х1отторе а, къеггина, бакъ васт гайтаре а хьаьжжина, дешархочун даг т1е кхочуш хуьлу исбаьхьаллин говзарийн дешнаш.\nХьехархо: (Х1ора стилан масаллица хьехархочо йовзуьйту литературни меттан стилаш а, церан башхаллаш а).\n– Де дика хуьлда хьан, Ваша!\n– Дукха ехийла! Ой, хьо яц х1ара, Зараъ?!\nХ1ара ма тамашийна х1ума ду?\nЗураъ-м яц хьоьца?\n– Х1ан-х1а. Нанин ян йиш ца хилира.\nШуьга массаьрга а маршалла ло бохура.\n– Делера маршалла хуьлда цунна а, и схьадеанчу хьуна а!\nХ1ун ду т1аккха юьртахь? Баккхийнаш могаш буй? Эдилсолтин могашалла муха ю? Чу-ара волий х1ара?\n– Дика 1аш ву дада а.\n– Эх1, Далла бу хастам. И дара-кх коьртаниг. Могашалла ю дерригенал оьшург.\nМегар ду делахь, хьада хьайн доттаг1 йолчу г1о. Хьо ара ца йолуш, холчахь хир ю и.\n– Делахь, со арайолу. Х1ун деш ю хьажа со Элина?\n– Мегар ду. Хаза самукъадаккха шайн.\n(Интерактивни уьн т1ехь схьагойту лакхара текст. Дешархойн лаамца я хьехархочун харжамца д1айоьшуьйту, цул т1аьхьа билгалйоккхуьйту цуьнан стиль… )\n– Нийса боху. Х1унда аьлча х1ара текст х1ора дийнахь вай барта дечу къамелехь лелочу дахаран хьолан дешнех лаьтташ йолу дела.\nТкъа цунах къамелан стиль олу.\n«Муьлхха а цивилизованни къам,\nпачхьалкх беа б1ог1ам т1ехь лаьтта – дешарна,\nмогашаллина, культурана, экономикана.\nЦарах коьртаниг – дешар, 1илма ду.»\nАйдамиров Абузар, “Вайн амалш”\n– Хьан олу аш, х1ара муьлха стиль ю?\nСтенах лаьтта 1илманан стиль?...\nНийса боху. 1илманан стиль шакъаьстинчу маь1нашца 1илманан маттахь лелочу дешнех а, терминех а, церан форманех а олу.\n– Дийцал, х1окху текст юкъахь муьлха дешнаш ду шакъаьстинчу маь1нашца 1илманан маттахь лелориш?\n«Вайна биснарг мотт бен бац, иза вай, х1ора доьзалехь 1ама а беш, оьздачу йо1а шен сий санна, лар ца бахь, вайн г1уллакх д1а а даьлла-кх кху лаьттара, «нохчийн къам» боху юкъаралла дуьнен чохь кхин хир а йоцуш.\nКъам а, маршо а, пачхьалкх а – мотт бу-кх вайна тахана, и мотт ларбар, 1амор, бийцар – г1азот а долуш.\nСан т1аьххьара г1азот иза а ду-кх – лечу сохьтехь, багахь нохчийн мотт а болуш, валар.\nДала лойла-кх вайна иза массарна а, – мотт ца хилча, къам доцийла хууш болу кхетам!»\nБексултанов Муса, «Орга» – 2008 (4)\n– Х1ара муьлха стиль ю?\nМуха хиира шуна иза?\nКхин мичахь лелайо публицистически стиль?...\nНийса боху. Газеташ, журналаш т1ехь, радио, телевизор чухула, адамаш гулделлачохь юкъараллин – политически г1уллакхех лаьцна дуьйцуш.\nВай доцца аьлча, юкъараллин – политически дешнийн маттах а, цуьнан форманех а олуш ду-кх публицистически стиль.\n– Вайн къомана ч1ог1а мехала г1уллакх хилла д1ах1оьттина х1ума ду ас х1окху стилана далийнарг. Иза нохчийн халкъан Президента Кадыров Рамзанас апрель беттан 25-г1а де Нохчийн меттан де д1акхайкхорца 2007 шеран май беттан 11-чу дийнахь арадаьккхина указ ду.\nХ1ара айса деша лаьа суна:\nНохчийн меттан Де д1акхайкхоран хьокъехь\nНохчийн Республикин Президентан\n11.05.2007 ш. Соьлжа-г1ала № 207\nНохчийн мотт 1алашбаран, кхид1а шарбаран, кхиоран, нохчийн культура кхиорехь, къоман башхалла ларъярехь цо лело маь1на лакхадаккхаран 1алашонца:\n«Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долчу Нохчийн Республикин законна куьг яздина апрелан 25-г1а де Нохчийн меттан де д1акхайкхо.\n«Нохчийн меттан де д1акхайкхорехь долу 2005-чу шеран 15-чу апрелехьлера № 90 йолу Нохчийн Республикин Президентан указ д1адаккха.\nХ1ара указ бакъонан ницкъ болуш ду зорбатоьхначу дийнахь дуьйна.\nНохчийн Республикин Президент Кадыров Р.А.\n– Х1ара муьлхачу стилехь ду?... Нийса боху. Х1ара г1уллакхан стиль ю. Иза цхьацца г1уллакхан къамелехь: сацамашкахь, протоколашкахь, заявленешкахь буьйцучу маттах лаьтта. Ткъа х1ара указ пачхьалкхан лаккхарчу куьйгалхочун хиларна официально-г1уллакхан стилехь ду ала мегар ду вай.\n– Вай хьалха ма-аллара, шен мехалла йийцина ца валлал дика г1уллакх ду х1ара указ вайн президента арадаккхар. Нохчийн мотт а, оьрсийн мотт санна, пачхьалкхан мотт бу аьлла д1акхайкхийна хилча, 1едалан г1уллакхлелор а вайн маттахь хила деза, аьлла хета суна. Цхьа а мотт бац шена чохь т1еэцна дешнаш доцуш. Вайн маттахь ца карориг оьрсийн маттахь а дуьтуш, д1аяздича а, х1умма а вон ца нисло муьлхха а г1уллакхлелоран кехат.\nДагадог1ий шуна, мел дика нисделира вайн заявлени а, автобиографи а. Иштта муьлхха а кехат а нислур ду, вай карадерзийчахьана. Кхузахь кицанна дало лаьа суна х1ара дешнаш: олуш ду-кх, вота мел йоккха елахь а, цуьнан тата хезар дац, нагахь иза тухуш стаг вацахь. 1илма мел к1орга делахь а, адамашна хуур дац и, иза дуьйцуш стаг вацахь.\nИштта ду, аьлла хета-кх суна, вайн маттаца дерг а. Нагахь вай цуьнан сий ца дахь, массо а аг1ор цунна т1е тидам ца бахийтахь, Бексултанов Мусас ма-аллара, вайн г1уллакх ледара ду-кх. Къам ду ала йиш хир яц-кх вайн. Цуьнан к1орггера ойла ян еза, аьлла хета-кх суна, нохчочун дог шен кийрахь долчо муьлххачо а.\n– Х1инца йисинарг т1аьххьара стиль ю вайн. И муьлха ю?… Нийса боху. Хьовсал цу стилана далийначу масале.\n«Т1елестара ламанан хаза б1аьсте. Денош дахделлера. Денна бохлуш богура, б1аьстенан де долош, схьакхеттачу дашочу маьлхан кхерч. Дерриг 1алам дендина, дуьне хьоьстуш хьоьжучу цуьнан з1аьнарша т1емадаьхна, шайн бес-бесарчу шакарийн йоккха г1ар г1аттийна хьийзара олхазарш. Ламанан басешкара самукъане екарца, шайн хаза эшарш лоькхуш, т1улгаш т1ехула кхийсалуш 1енара дешна доьдучу лайн 1овраш. Лайх мукъаевллачу лаьмнийн маьлхан басешца къорза куз тесча санна хаалора б1аьстенан хьалхехь хуьлуш долу к1айн а, можа а, ц1ен а зезагаш.»\nОкуев Шима, «Лайн т1ехь ц1ен зезагаш»\n– Муха хуьлу исбаьхьаллин литературин стилан дешнаш?\n– Ламанца гучуйолучу б1аьстенан сурт муха гайтина яздархочо?\n– Х1ара адамийн синкхачаман стиль ю ала мегар дуй?\nДешнаш т1ехь болх:\nЗаь1апхо – инвалид\nХаарш-зиэраш – тесташ\nЗаявлени – 1) д1ахьиэдар; 2) дехаран кехат\nСинкхача – духовная пища\nКхерч, х1усам – очаг\n1овраш – горный поток\nIV. 1амийнарг т1еч1аг1дар.\n– Х1инца вай 1амийнарг т1еч1аг1деш шуна т1едилларш хир ду.\n4-5 тобане д1аса а декъалой, шайна луъучу стилана масал даладе, царах цхьадерш шайн йозанан белхийн тептарш т1е д1аязде. Нохчийн меттан газетех, журналех пайдаэца мегар ду.\n(Дешархоша шайн масалш довзуьйту, царах цхьадерш, (масала: заявлени я автобиографи) йозанан белхан тептарш т1е д1аяздо. Иштта тептарш т1е д1аязбо урокехь дешнаш т1ехь бина болх а).\nV. Урокан жам1 дар.\n1. Стенах олу вай литературни мотт?\n2. Литературни меттан муьлха стилаш евзи вайна? Х1ун башхаллаш ю церан?\n3. Царах муьлхачунна т1е бахийта беза вай коьрта тидам? Х1унда?\n4. Маца пайдаоьцу вай г1уллакхан стилах?\nVI. Хаарийн мах хадор.\n– Вайн хьешашка д1абелла шун хаарш зиэран белхаш бара, церан мах муха хадийна хьовса вай?\n(Иштта билгалбоху урок д1аяхьарехь жигара дакъалаьцна дешархой а, шайн хаарш алсамдаха деза дешархой а).\nЦ1/б. Литературни меттан стилаш карлаяха, х1ора стилана цхьацца масал даладе.


Францехь полицин белхахо ер терроран тохар санна толлуш ду\nОхан-бутт 24, 2021\nРамбуйе, полицин белхахо йийначу меттигехь\nФранцерчу Рамбуйе гIалахь пIераскан дийнахь йийна полицин белхахо. ЦIе ца йоккхчу тIелеттачо шозза логах урс тоьхна цунна полицин декъан дозана тIехь. Дуьхьал герз тоьхна вийна зуламхо. Йинчу чевнех кхелхина жима зуда. Полицин эпсар ца хилла йийнарг, ассистент болх беш хилла иза.\nТIелетар динчу стеган цIе йовзуьйтуш яц, амма хаамийн гIирсийн зерашца, 36 шо долу Тунисера орамаш долу стаг ву иза. Бакъо йоцуш еххачу хена чохь Францехь ваьхна хилла иза, амма тIаьхьо мухIажаран статус яккха аьтто баьлла.\nПолици тешна ю, динарг терроран тохар хиларх. Зорбанашкахь бечу хаамашца, исламан лозунгашца мохь бетташ хилла цо ша тIелетачу заманчохь.\nИнцидент хиллачу кхаьчна пачхьалкхан премьер-министр Кастекс Жан. Цо гIо лаьцна полицин, ткъа тIелатар "йист йоцу къизалла гойтуш дина акха хIума ду" аьлла, дIахьедина.\nТвиттерерчу шен агIонехь Францин президенто Макрон Эммануэла яздина, пачхьалкхо "исламан терроризмца" къийсам латтор бу аьлла.\nСтохка гурахь Францехь цхьа могIа терроран тохарш дира, талламчийн версица, радикалан исламан агIончаша. Шуьйра дийцинчух ду - Москвахь винчу, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волчу Анзоров IабдуллахIа 47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вер. Иза ша а вийра лоцучу муьрехь полисхоша.\nВийначу хьехархочух къастаран церемони дIаяьхьна Парижехь\nВеллачу хьехархочунна хIоттийначу тезетан барамехь вистхуьлуш Францин президенто кризисан хьолехь ду исламан дин аьлла, дIа а хьедина, кхайкхамбира, Францин республикан мехаллаш радикалан исламах ларъян еза аьлла.


Мултимедиа, Дечкен-бутт 01, 2017\nДечкен-бутт 01, 2017\nИстанбулехь буьйсанан клубана тIелатар дина (видео)\nИттаннаш нах байина а, чевнаш йина а бу Истанбулехь буьйсанан клубана тIелатар дар бахьана долуш. 700 гергга садоуш стаг волчу цу клубехь гез диттина цхьана стага. (Видео Reuters)\nСий дойла нохчийн кIентийн!\nНохчийн къоман иэсехь даим лаьттар ю 22 шо хьалхалера Керлачу шеран буьйса. Оьрсийн эскарша Соьлжа-гIала "деа сахьтехь" шайн караерзор ю аьлла, долийра луьра тIелатарш. Абдурзаков Руслана дагалоьцу... Эрсно Казбекан видео.\nКерла шо дац массерна а\nМоскох керлачу шеран буса Iедалша ЦIен майда дIакъевлинера могIарерчу нахана. Майдане битара цхьаболу леррина кхайкхаман кехат дерш. Iедалша дийцарехь, иза доьзна дара керлачу шарна хьажийна телешоу йоккхуш хиларца.\nХиллачу бохамо неI йетта хIора дийнахь\nХьалхарчу тIамехь лар йоцуш вайна хилла 109 стаг дIавоьллина Нохчийчохь. ПIераскан дийнахь царах йисина даьIахкаш цIа еанера Ростохара. Уьш ду бераш, зударий, къена нах. Царах шиъ бен мила ву хиина дац. Цу шина стагах диснарг дIадаьхьна гергарачара.\nУсманов Iимран: Адам дика хьега кхоьллина ду\nКомпозитор, илланча, поэт Усманов Iимран нохчийн къоман уггаре а мехала болчу нахах ву. Цо олу дош, йовзуьйту дахаран философи даима а ю мехала. Керла шо тIекхочуш Маршо Радион корреспондент Султанов Ахьмад хилира Усманов Iимранан хIусамехь.\nАлаудинов Апти - Кадыровн Инарла\nАлаудинов Аптис балха тIехь кхиаме карьера йина, амма иза ишта кхиаме хилар доьзна хета цо Кадыров Рамзанна томехь дерг дийцарца а, дарца а.\nХIаллакде, даа мегар дац\nТIаьхьарчу 5 баттахь шайн махка дан дихкина 9 зар тонн кхачанан сурсаташ хIаллакдина Оьрсийчохь. Официалан хаамашца, 22 миллион гергга стаг ву Оьрсийчохь къелла хьоьгуш. Кхин а 5 миллин вахархо ву цу пачхьалкхехь 7500 соьмал лахара алапа оьцуш.\nКъилбаседа Кавказ XX-чу бIешеран юьхьехь Оьрсийчоьнан дехкинчу кехаташ тIехь\nСССР-н музей Москох: гайтамах лаьцна репортаж\nПутинан Оьрсийчура бахархой сагатлуш бу Советан пачхьалкхана\nКерла Шо-95, тIеман кIуьрлахь\n...Ельцина кхайкхийна тIом ши кIира даьлча кхечира Соьлж-ГIаличу. Бес-бесара йогуш коьрта база а йолуш, Керлачу Шеран буса гIевттира тIематийсадаларш. Оцу цхьана буса хIаллакйира нохчаша масситта бIе техника, ийгира шина а агIор бIеннаш. И буьйса дагалоьцу тешо. Эрсно Казбекан видео.\nНемцойн махкахь нохчийн маттахь\nАвстрехь кхуьучу берашна нохчийн, Iарбойн меттанаш Iамош, вайнехан гIиллакхаш марздеш, довзуьйтуш жигарабаьккхина "Вайнах" цIарца кхоьллинчу юкъаралло шен болх. Эрсно Казбек хилира кху деношкахь юцу организацехь хьошалгIахь.\n"Мачон" васт а, дерриг къайладахьар а. ХIунда дуьйцур дац Кадыровс шен цамгарх, нагахь бакъ хилахь а?\nЖурналисташна кхерамаш тийсарна 33 %\nМискачу нахаца харцонаш лелорна 58 %\nСо ца хIутту жоп дала 8 %\nМосквахь лецна нохчий, Схьаяьхна машенаш, Бертаза Къуръан Iамор\nМарха достуш бу Ниццера нохчий\nПолисхой коьрта турпалхой а болуш, Марха даьстина Нохчийчохь\nCOVD-19: Кавказ, Эскарера гIо, Къуй самабевлла, Сочера имам\n«Нохчийн туька» - бораха кхача\nШведов: Кадыровна луур дац шегара хьал довзийта


Телехьожийлашкахь а, Iедалехь а зударшна болх бан магийна тIалибаша\n"Талибан" боламо (Оьрсийчохь террорхойн организаци лерина) бакъо елла зударшна телехьожийлехь программаш дIаяхьа а, Афганистанан Iедалехь болх бан а. Iарбойн хаамийн гIирсаша даржийна цунах лаьцна, тIалибашна тIетевжина.\nTOLOnews телеканалан информацица, карарчу беттан 17-чохь дуьйна эфираш дIаяхьар кхин дIа долийна зударша. Де хьалха тIалибаша дIалаьцнера телехьожийлан редакци.\nХIетахь бакъо яцара зудаберийн деша, зударийн болх бан а, борша стаг уллохь воцуш дIасаяха а, нахана юкъахь юьхь яста а, пудар-басар хьакха а. ХIинца тIалибаша дIахьедо, зударшка доьшуьйтур а ду, белхаш бойтур бу, маьршша шаьш дIаса а лоьлуьйтур бу бохуш. Делахь а, лелон езар ю бурка – юьхь дIакъовлу бусулбачийн духар ду иза.\nМарсхьокху-баттахь динчу тIелатарехь "Талибано" дIалецначу кIошташкахь зударий а, бакъоларъярхой а, журналисташ а байъарх хаам бора ООН-о.


Юха а шолгIа зуда ялор къобалдина Кадыров Рамзана\nНохчийчоь -- Мадина цlе йолу йоl ю Соьлж-гlаларчу Коьртачу маьждигехь гуллучу адаме хьоьжуш, 09Заз2011\nIеламнехан кхеташо а гулъйина, юха а шолгIа зуда ялор къобалдеш къамел дина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Бусулба дино магош долу ах хIума олучу хенахь, цуьнан жоьпаллица доьзнарг ала «диц даро», боккъалла а цу хIуманна тIаьхьа ца кхьуъчуьнга гIалаташ дойту. Зуда а, бераш а охьа тосий, кхин зударий а балабой, божарша керла дахар долош кIезиг меттигаш яц Нохчийчохь.\nМасех бутт хьалха дуьйна, къаной а, Iеламнах а юкъахь болуш, динан урхаллехь кхоьллина леррина тоба ю, барт ийгIинчу доьзалшкахь маслаIат дан. И говзанчийн тоба болх бан йолаелчхьана, боху муфтиятана коьртехь волчу Мирзаев Султана, цуьнан декъашхоша листина, цхьацца бахьаненна дIасакъаьстинчу зудчуьн а, майрачуьн а 140 дов-латкъам.\nЦо хааме даккхарца, кхузткъе пхиъ масала ду, къаной юкъаболар бахьанехь барт ийгIинчарна юкъахь маслаIат карийна. Цо чIагIдарца бисинчарца а, ца саццош дIахьуш бу болх.\n«Доьзалехь барт барна, уьйр-марзо чIагIярна, йитина зуда юхакхачорна а тIехьажийна хила беза болх. Нагахь зудчунна а,майрачунна а юкъахь доьзал юхакхуллуш барт хиллане а хуьлуш бацахь,вайн Iалашо хила еза уьш вовшашца лераме хилийтар. ДIасакъаьстинчу дений.нанний юкъахь мостагIалла хила ца деза, цу тIе цара шайн девна юкъа бераш ийзо а ца догIу».\nИштта дIахьедар дина цу кхеташонехь мехкан куьйгалхочо. Цул сов телевизионехь гайта а гойтуш, ша динчу къамелехь цо юха а билгалдаьккхина, цIийндас шолгIа зуда ялор хIусамнанас бохам санна тIеэца оьшуш ца хилар. ШолгIа зудая лор къобалдарал сов, тIе эмгар ялийнера аьлла бухарниг, бераш охьа а кхиссина дIаяхар, иза цунна гергахь нийса дац.\nЦу хьокъехь цо боху: «Цхьа де а бахьна дац, ши зуда яра аьлла, берийн дог а дохийна, церан дахар гал а даьккхина, нана дIаяха. Майрачо зуда ялийнера аьлла, нана дIаяхана Iер нийса дац. ЦIерачаьрга, вежаршка, я кхечуьнга аьлла, иза цIаерзо аьтто бина, я кхин агIо йина цхьаъ дан деза...»\nКадыровс тидаме эцарца, къаьстинчу ден а, ненан а барт хила туьгуш бацахь, цара хьагI-гамо а, цабезам а бита а битина, цара вовшашна новкъарло ян ца еза бераш ган а, цаьрца марзо эца а. маьждигашкахь хьехамаш барал сов, цу декъехь жигара хила еза динан урхалла а аьлла, тешна ву мехкан куьйгалхо.\nАла дашна, шолгIа зуда ялор магош официалан деш кест-кеста дIахьедарш делахь а, могIарерчу нахалахь цуьнан агIончаш дукха бац. Бакъду Iедалдайшлахь, маьхькIамхошлахь, гIуллакхехь болчарлахь кIезиг бац, шолгIа а,кхозлагIа а зударий кхийлинарш. Цу декъехь,куьйгалхочуьнан аьллар-лаам дахаре дерзош, само еш, каде хьийзачех бу цхьаболу юьртдай а, шаьш муфтиятан белхой а.\nТкъа юкъараллехь шолгIа зуда ялор тидарх аьлча, иза буьзинчу наха, хьолана букъбеллачара лело хIума санна туьдуш ду. Делахь а, дукха дацахь а, масалш ду, де доцчара, тароне а ца хьоьжуш, чоь юьззина бераш доллушехь зударий балийна а, и бахьнехь дуьххьара болийна доьзал тергамза битна а.\n«Лакхахь болчара дуьйцург цхьаъ ду моьттуш зударий балош берш а нисло,кхин дIоггара хьекъало сагатдеш боцчарлахь... Соьлжа-гIала Старопромыслан кIоште маре яхара сан йишин йоI. Яъал хаза яра иза ша а, иштта чиркхаш санна кхоъ бер ду цуьнан кхуьуш. Цуьнан майра кхин зуда а ялийна бов ваьлла, хIорш шаьш болччохь а битина. ХIинца, нанас гIо а деш, цуьнан бераш кхиош, хIара ша лол бетташ ю, ткъа важа жимачу нускалца керла зирх тосуш ву. Хьалха муфтиятехь вара болх беш хIинца цхьанхьа а вац. Мел цуьнан лаам хилча а ша дуьнентIе даьхначу берашна дан гIо долуш а вац тахан. И дика болх бу-кх Iедалехь болчара бечу кхайкхамех хуьлуш берг».\nИштта къамел до шолгIа зуда ялорах Соьлжа-гIаларчу яхархочо Кусаьллас. Цунна хетарехь цу кепара къамелаш дечулла цкъа хьалха нехан таро хилийта болх-некъ нисбо агIо лело еза угар хьалха Iедалан мукъ карахь болчара.\nШолгIа зуда ялор къобалдо Кадыров Рамзана


ГIадужу-бутт 26, 2015\nНохчийчоь -- Чернокозоворчу набахтехь, 25Чил2015.\nКхушеран даздарех дукхахдерш дIахьош нисделла ГIадужу-баттахь. Кеп-кепара цIерш а, тайп-тайпана бахьанаш а дара церан. Ткъа оцу даздарша балелецна, ницкъаша ийзадо шаьш Iедало уьш билгалдохучу барамашка бохуш хеза нохчашкара. Стенна ца тов хьаькамаша берриг а махкана хIиттаден и ловзарш?\nТайп-тайпана даздарш, спортан а, синкъераме а гулам-цхьаьнакхетарш дIадахьарехь Къилбаседа Кавказера кIошташ Нохчийчоьнаца юста йогIуш ян а яц. Эзарнаш беза-баккхий хьеший а луьстуш,кхузахь сихдинна дIахьучу ловзаршца дуьстича лула –куларчу мехкашкахь долу Iар-дахаран хьелаш, тезеташ лара мегар ду. Оццул йоккху ю башхалла.\nДегIаста а,ХIирийн а, ГIалгIайн а мехкаш, ГIебарта-Балкхаройчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а - уьш ерраш цхьаьнатоьхча а ца хуьлу Нохчийчохь санна, нехан самукъадоккху, дуьненах баккхийбеш,бахархойн дегнаш ир-кара хIиттадо бIаьрла хиламаш.\nЦу декъехь Кавказехь хьовха, ерриг а Оьрсийчохь а Нохчийчоьнаца ларалуш яц,схьагарехь, цхьа –а цхьаъ регион а. Шайн къаьмнашна дика дан сих ца луш, цигара куьйгалхой сел партал мел лела а герггарчу шерашкахь цу мехкашкара дахар Нохчийчохь санна куьце догIур ду ала а ду хала.\nХIара карахьболу ГIадужу-бутт болабелчахьана а, шовкъе чIуг етташ, кхехкаш ду кхузахь дахар. Беттан хьалхарчу деношкахь дуьйна даздина кхузахь кегийрхойн,хьехархойн,Соьлжа гIалин денош.Хьасартне билгалдаьккхина мехкан куьйгалхочун де а.\nЦул тIаьхьа 7-чу дийнахь,доза а доцуш сий-ларам,безам,муьтIахьалла дерриг дуьненна дIаухьуш, вазвина Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. И де башхачех а башха де хилар гойтуш цу даздаршкахь дакъалаьцна пачхьалкхехь дика бевзаш болчу артисташа а. Цу синкъераме балийнера ур-атталла Италера мацах цкъа дуьненан чемпионатехь толам баккхина футболисташ а. Стигал кхалош, эзар басаршца лепош кхиссина шатлакхаш,фейерверкаш йоцуш, Путин хьомара хихкина тоьллачех тоьлла дой а.\nДеса ца дахна кху беттан кхидолу денош а. Мехкан куьйгалхочун цIарх кубок къовсуш, толамхошна даккхий совгIаташ а дехкина, дIаехьна 7-гIа дуьненан юкъара турнир паргIатчу кепехь охьатохарх леташ. ХIара карахьболу гIа дужу бутт къаьстина вуно дукха даздарш,къийсадаларш,цхьаьнакхетарш дIадахьарца.\nМасала кху беттан 27-чу дийнахь Соьлжа гIалахь,»Колизей» спорт-холлехь, дIахьуш ю Дуьненаюкъара 1-ра кегийрхой форум: »Кху заманан кегийрхой: таронаш а,дегайовхонаш» цIе а йолуш.\nПачхьалкхан куьйгалхочун гIовсо хакимовс хааме даккхарца цу форум декъашхо хир ву 1500 сов стаг, Iаьрбойн цхьаьнакхеттачу Эмираташкара тоба-делегаци биста кхаччалц. И сила-а долу даздарш, спортан къийсадаларш дIадахьа,тайп-тайпана гулам-форумаш цхьаьнатоха, кхечу мохк-пачхьалкхашкахь гIишлош йогIа, дуьненан маьI-маьIIерчу лазархошна гIо дан Нохчийчоьнан таронаш хиларх цецбийлина ца бовлу могIарера бахархой. Иштачех ву Соьлжа гIалара Руслан а.Мохьмад а.\nРуслан: «ХIора баттахь оццул синкъерамаш хIитто а,къийсадаларш дIадахьа а ахча мичара долу хууш вац со-м. Уьш шаьш ахча деш бацахь суна-м ца хаьа. Путин вина де даздир-кх хьастагIа. Цу дийнахь ластийна боху 30 миллион сов ахча. Оццул харж тоар а доккха хIума а долуш къаьхьа де мА дара цигахь тIе мел эцна хьаша. Беккъа цхьана Италера балийнарш тоьур дара. Маьхаза баьхкина мА баций уьш а,кхиберш а…»\nМохьмад: «Барам-чот йоцуш дукха ахчанаш ду цу даздаршна хьежош. Цкъа делахь иза мичара долу ахаац, шолгIа сих-сиха и ловзарш стенна до а хаац. И хьажо дукха меттигаш мА ю кху чохь а. Доьзална напха латто таро йоцурш багабина ца валлал дукха бу махкахь.\nЦарна, цу мисканашна хIуьттаренна санна, ца хеддаш дIахьуш ду и самукъане хашленаш. Самукъадаккхахь! Ой нах а ца хьийцзош дахьара шаьш деш дерг! Шайна тIараш детта, бертаза цига эха декхарийла ма бехьа Iедалан белхой. Кхеран ловзаршка хьежжал зовкх хьоьгуш ду моьттур ду адам хьал ца хIуъчунна а…»\nНохчийчохь кест-кеста дIахьучу даздарийн а,тайп-тайпанчу гулам-цхьаьнакхетарийн чот-барам гойтуш терахь далийна чоьхьарчу гIуллакхийн министараллехь а. Бинчу белхан 9 беттан жамIаш деш билгалдаьккхина ницкъаллин структураша 800 гергга политикан гулам-цхьаьнакхетарш, спортан,културан хиламаш дIахьуш къепе латтийна хилар. Нохчийчохь «кхехкачу» дахаран цхьа гайтам бу аьлла хета и терахь а.\nЛакхахь хьахавеллачу Оьсийчоьнан президентана Путин Владимирца дозадалла кхин цхьаъ вуно доккха спортан къийсадалар а ду нохчийн коьртачу шахьрахь дIадахьа лоьруш. Шеран тIаьххьарчу гIуран беттан 11-I4-чуй деношкахь кхузахь 5-чу Дуьненаюкъарчу турнирехь къовсуш ю Путин цIарх кубок «еза атлетика» олучу штанга айарехь. Цунна кхоьллина ю леррина комитет.\nОфициало дийцарехь, йиснарг цхьа бутт сов хан елахь а хIинцале цига кховча лаам гайтина I6 пачхьалкхерчу штангисташа. Цу турнирехь дакъалоцур ду нохчийн шина атлето а Малигов Адама а,Могушков Чингиза а боху Iедалан хьостано.


Сулейманов Юсуп. Тийналлехь ойланаш-2\nСан нана, Iаламо хьо денъян дехча,\nКийрара мерз са ас дIалур дара.\nСийдайна висарца, халкъо дIатесча\nЦу цIергахь ваган а кийча хир вара.\nНакъост, ахь диц ма диэ кхуззахь ас аьлларг.\nБакъонал нуьцкъала, кхин ницкъ хир бац.\nЦуьнан сий, пусар деш дахарх чекхваьлларг,\nЛахьтичу верзарх а велла ма вац.\nПхьагало шен кийрахь лоьман дог хилча,\nГур дара шен новкъахь зуламаш деш.\nIалур ма вацара кIиллу а иштта,\nНицкъ кхаьчна къуонахчун некъ къахь ца беш.\nДарц буьрса гIаьттина хIорд ловза баьлча,\nБерд оьшу тулгIенаш сецон.\nЦхьа бохам иккхина, са карзах даьлча ,\nДог оьшу гIайгIанаш эшон.\nЛечанан бен болчу гонаха.\nХьаргIанан лар леха оьшуш дац.\nЯхь шортта, сема ву къуонах а.\nЦо кIиллойн лаамна некъ лур бац.\nДича сайх Iаламо бухь лекха дитт.\nХаржарца шуьйрачу цу некъан йист,\nСо хIуттур ма-вара къан ца луш\nАдамийн ойланаш иллешца хьеста.\nЦхьаволчо шен орам хестабеш\nШех лаьцна хаьттича юхаъ дай буьйцу.\nДай дика хилар-ма вайна товш деца.\nТкъа шех доп далан а ша хила веза.\nЦкъа велча ден вала йиш -таро хилча,\nШозлагIаъ сайн новкъа вер вара со.\nХIиттарца стагаллин сийлалла йийца,\nЧехор яр юха а осалла хьо.\nЛам халла хадийна, цул диэхьа волуш\nЮха а лам дуьхьал хIоттахь,\nГIулч яккха Даймехкан, ненан цIе йоккхуш,\nВуьссур вац ницкъ эшна новкъахь.\nЦу попах хIун дийр ду бухь лекха белахь а.\nШен гаьннаш зарзаршна девзаш и бацахь?\nОйланах хIун дийр ду мел йоккха елахь а,\nТешаман серлонца и кхехкаш яцахь?\nЛедара хеталуш, стагах дог диллий,\nДешнашца и дIа ма волла.\nЦо яздан тарлуш ду лийр доцу иллий.\nТарлуш ду я Iилма кхолла.\nИрча Iаьхна, цу оьздачу длинна\nВиро мийраш тухуш гина суна.\nГина суна,сонтачо а иштта\nДашца чов еш дикчу къуонахчунна.\nТешам гомах болчу дагчохь\nБезам кIорга хуьлуш бац.\nМаьлхан зIаьнарш кхочуш йоцчохь,\nЗезаг нуьрен кхуьуш дац.\nСтагалла оьшуш ю шовдах къурд ахь беш а,\nНакъостий биц бина совнах хи ца мала.\nСтагалла оьшуш ю, стагана ша леш а,\nIожалла шех кхардош, бIаьрхишца ца вала.\nДикачу дена вон кIант вича,\nХьуьнчохь нежнаш гIелло бах.\nВочу дас кIант човхош гича,\nМархех хьаьрчаш кхуллу малх.\nДахаран ойла еш ма- дарра аьлча,\nБIаьргех хи далар а ду цкъацкъа оьшуш.\nНенаха къаьстачу беран мохь баьлча,\nIалур вуй бакъ дог дерг,сапаргIат воьлуш?\nВоццушехь, хьо харцвеш хьан доттагI гIаттахь ,\nМостагIчо цхьа атта эшор ву хьо,\nБакъ доттагI харц вина ахь юьстах таттахь,\nТIаккха а мостагIчун лай ма ву хьо.


Нохчийн Республикин Куьйгалхочуьнга, Россин Турпалхочуьнга Кадыров Рамзане\nАс Нохчийн Республикин къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствон берриге а белхахойн а, сайн а цIарах даггара декъал во Хьо ГIурбан Iийдаца, бусалбанийн дезачу денца!\nХьан а, Нохчийн Республикин хьалхарчу Президентан, (Везачу Дала цуьнан ГIазот къобал дойла), Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин а беркатаца хIокху дезачу дийно вовшахтуху кху махкахь мел волу бусалба стаг, зуда диканиг дан лаарехь, вайн ийман чIагIдо, вовшашца къинхетаме хила Iамадо. ГIурбан деношкахь бусалбанаша алсамдоккху Далла Iамал-Iибадат дар, вовшашна гIо-накъосталла дар, вовшийн гIайгIа бар, терго яр.\nХьан накъосталлица Нохчийн Республикерчу эзарнаш бусалбачу наха ГIурбан Iийдан Де даздо Сийлахьчу Маккахь. Цара Везачу Деле вайн Даймохк боьху, доIанаш до вай маьрша, бертахь дахийтар, хIора доьзалехь ийман, беркат гуттар а латтийтар доьхуш. И дерриг а Хьан комаьршалло, Хьан иймано, Хьан кху махках, кху махкарчу хIора а вахархочух дог лазаро деш ду! Дела реза хуьлда Хьуна!\nХIокху дезачу, сийлахьчу дийнахь ас юха а даггара декъал во Хьо ГIурбан дезачу денца! АллахI Дала къобалдойла Хьан ГIурба! Тахана санна, кхин а бIеннаш шерашкахь кху нохчийн къомана диканаш дан а, хIора шарахь ГIурба ден а могаш, маьрша хуьйлуьйла Хьо а, хьан гергарнаш а.\nзорбанан, хаамийн министр ВахIидан Джамбулат\nДругие материалы в этой категории: « Вице-премьер Правительства и председатель Госкомитета по делам национальностей Республики Крым дали пресс-конференцию в Грозном Известные российские эксперты обсудили в Грозном условия сохранения межнационального мира в России »