Цкъа а соцуш боцу мотор муха бо, тIе ца кхуьу нохчий\nГезгмашин-бутт 13, 2017\nКитайхь саццаза болх бо мотор бина аьлла дIакхайкхинчул тIаьхьа, яьлла гIовгIа хIинца а сецна яц.\nКитайн пачхьалкхан телехьожийлехь гайта а гайтина оцу мотора болх бен низамаш. Дийцарехь, цхьанна а тайпа схьаоьцуш энерги а йоцуш, болх беш мотор бу иза.\nТкъа цо схьалучу энергино иза космосе йоьдучу ракетан тIехIоттича тIехсов чехкаллийца лелар ю адам кхачанза йолчу меттигашкахула. Масала, Маьлхан системи чуьра араяккха, и мотор тIехь болчу ракетан масех бутт бен оьшур бац. Марсан тIекхачар а аттачу дера ду бохуш дуьйцу мотор бинчара.\nФизикехь дика ца кхетачарна хаийта цхьаболчу эксперташа оцу моторан болх бар ду боху, масала, цхьана боттан чу хаийначу стага цуьнан пенаш дIататтар санна. Хууш ду чуьра ахь уьш теттича, ботт меттах ера яц, арахьара хьан дIагIорто ког ца хилча, амма оцу моторан чохь кхоллалучу магнитан микроволнийн лестамаша иза цуьнга дойтуш ду боху китайхоша.\nТамашийна дерг ду, тахханалц иштта саццаза болх беш болу мотораш бина аьлла кхайкхича а, царах комментари ца йора физикаша а, кхечу Iилманчаша а. Дукха хенахь дуьйна лоруш ду, саца а ца соцуш, ша шех болх бо мотор балуш бац, цо физикан коьрта низам: энерги ша шех ца йолу, иштта дIа а ца оьду бохург харцадо дела.\nАмма китайхоша бинчу оцу моторан дукха наха комментареш йина, могIарера физикан тIера дуьйна, NASA –н тIекхаччалца. Емал еш берш а бу, амма цуьнан балхан тIехь кхиагIерташ а бац кIезга.\nНохчийчура Iилманан академийн вице-президент Дадашев Райком ша физик ву. Иштта мотор балур бац цхьангге а аьлла, шена цуьнах хетарг довзийтира цо Маршо Радиога вистхуьлуш.\nДадашев: "Ша шех болх бен мотор-кху бIешеран бала бу. Цхьана ца догIу иза физикан мел долчу низамашца а, энерги Iалашъяран низамца а. Иза далур долуш хIума дац. 1710 -чу шарахь схьадиллинчу энерги Iалашъяран низамца магош дац иза. Иштта хIума йича вайн мел хIума хуьйцур дара. Иза дина хилча оьшур дацара мехкадаьтта а, кIора а, маьлхан а, хинан а энерги а. Цуьнах кхета хала ду".\nАла догIу, Нохчийчохь а бац кIезиг физикан низамаш дохош болу мотораш дийр долу нах. Дадашев Райкоман тIе а кхочу уьш. ТIаьххьарчу хенахь дукха а баьржина уьш бохуш арз дора цо.\nАлсултанов Муса ву царах цхьаъ. Амма иза а тIаьхьарчу хенахь кхетта иштаниг балур боцийла. Цо а шен мах хадийра китайхоша бинчу моторан.\nАлсултанов: "Бакъ дац иза. Церан шай цхьа хIилла ду цигахь. Со а хаьжна цуьнга интернетехула. Иза бийр а бац, балур а бац. Суна билггал хууш ду иза".


"Бусулбанашлахь весаш юьтур ю цо". Ас-СаIадин Къуръанах тидамаш экстремизме лерина\nДинах талламаш бечу азербайджанхочо Кулиев Эльмира гочйина, динан Iилманчан Ас-СаIади Iабдурахьманан Къуръана юкъарчу цхьана декъах бина тидамаш экстремистийн лерина Самарерчу кхелахоша. И гочдар кегийрхошлахь шуьйра даьржина ду. Кавказ.Реалии портало хеттарш динчу эксперташна хетарехь, "гена гIур боцуш" сацам бу.\n2018-чу шарахь прокуратурано иск кховдийнера кхеле, КъорIанан кхаа декъехь долу кхетор экстремистийн ду алий, тIеэцар доьхуш. Самарерчу Красный пахарь цIе йолчу эвлан ламазан хIусамчохь и жайнаш керорах бахьана хIоьттинера ницкъаллийн структурийн белхахошна.\nЦигахь гуллуш хилла, хетарехь, Шемахь тIемаш бинчу агIончийн "салафитийн баннийн" декъашхой. Иштта ю къайлахчу сервисийн верси.\nТоьшаллин кехат: динехь салафитийн агIончаш болчу нахана тIаьхьабевлла лела, Кавказехь уьш суфийх къехкарна. Репрессеш ян тарло "нийса йоцу" мажош лелош елахь а, хечийн когаш доца делахь а, ламаз дечу хенахь дIахIоттар а, охьахаар а къаьсташ делахь а. Бакъонашларъяран "Мемориал" центро яздира салафиташна репрессеш ярх лаьцна.\nШайн исках кхеточу прокуратурано масех экспертиза юкъаяхийтина, амма кхелан дийцаршкахь Iарбойн мотт хуучу говзанчас "тIулг тIулга тIехь ца битира" церан жамIашкахь аьлла, дийцина Кавказ.Реалига, гIуллакх лелочу адвокато Тугушев Равила. Амма иза а тоаме дацара кхелахошна, цундела керла экспертиза ян еза аьлла цара.\n"Талламаш дIахьочу говзанчашка оха хоьттучу заманчохь къаьстира, Iилманан дарж, социологин сферехь делахь а, дин толлучун бен хила йиш цахиларх. Комплексехь йина экспертиза яра иза: исламзерхо а, психолог а, лингвист а юкъахь волуш. Экспертиза еш хиллачу говзанчашлахь цхьаъ вац Iарбийн мотт хууш. Лингвистехь оьрсийн мотт бу, психологан зеделларг ду алсам, амма Iилманан дарж дац, йа публикацеш а яц. Оцу нехан хаарийн тIегIа, тхуна хетарехь, лахара ю", - дийцина адвокато.\nЭксперташна хьалха 22 хаттар хIоттадайта шайга бохуш, къар ца лора адвокаташ, амма кхело прокуратурано делла 12 бен тIе ца ийцира. Оцу шийтта хаттарх а, жоьпаш эханна бен делла дац боху Тугушевс. Керла экспертиза дIаяхьийта кхел реза ца хилла.\nЭкстремизмна дуьхьало латторех долчу низамехь деза йозанаш лорийла дац экстремизме, дагадоуьйту Тугушевс. ХIетте а, экспертизе даьхна, оьрсийн матте гочдина Къуръана юккъера аяташ, ткъа цуьнца низам дохийна.\n"Масала, экспертиза ечу заманчохь тидаме эцначу аята тIехь боху: "доттагIий ма леца жайнеша базбеш болу нах", къовларш юкъаэцна "иудейш а, керстанаш а" аьлла. Кхузахь эксперташа "доттагIий ма леца" бохург "мостагIалла леладе" бохург санна тидина. Кхайкхам бу боху иза. Бан ма бац", - дийцина адвокато.\nКхаа томах лаьттачу материлех цхьа том экстремизме ю аьлла, тIеэцна эххар а къелахоша. И жайна арахецначу "Умма" арахоьцийлан куьйгалхочо Эжаев Асламбека бахарехь, цу кепарчу Къуръан туьдучу къовсамехь зеделларг хуьлу "пайден а, иштта зене а".\nМасала, оццу Кулиевн гочдарш дихкира 2013-чу шарахь Новороссийскерчу кхелан сацамца, амма дуккха а бусулба нах дуьхьалбевллачул тIаьхьа, шайн вердикт юхаийцира кхелахоша.\nХIетте а, Эжиевс билгалдаккхарца, кхелахойн "итт сацамах исс" бусулбанашкахаьа ца хуьлу. Цо бахарехь, могIарера динлелорхой дуьхьал бу Самаран кхелан вердиктна. Амма, цунна тIетатйна муфтияташ а ю. Масала, Юккъера динан урхалла.\n"Оьрсийчуьрчу бусулбанашна зене ду аьлла хета царна, саIудахойн авторша арахоьцу массо а жайнаш. ХIинццалц езаш тIоьцура саIудхойн фондийн комаьршалла, ткъа хIинца уьш пачхьалкхийн дола евлла", - боху Эжиевс.\nИсторин Iилманийн кандидата, Москварчу дипломатийн институтан (МГИМО) Кавказан проблемийн а, регионийн кхкармзаллин а центран белхахочо Ярлыкапов Ахьмадан дешнашца, бусулбачу нахана юкъахь Iаламат даьржина долу Кулиев Эльмиран гочдарш "экстремизме" ца лору. Оцу маьIнехь аьлча, Самарерчу кхелан сацам гена гIур болуш бац, цунна хетарехь.\n"КъорIан тидар ша Къуръанна гена даьлла хуьлийла дац. Бусулбанашна цкъа а хетта дац Кулиевн гочдар экстремизме. Кулиев цкъа а хилла вац экстремизм бакъъеш, йа экстремизме гIуллакхашна юкъахь а. Цундела хIара дехкар - гIулч ю, цо бусулбанашлахь резадацар мел а чIагIдо, хIунда аьлча, Кулиевн гочдарх пайдаоьцуш бу дуккха а нах, къаьсттина кегийрхорй", - дийцина Ярлыкаповс.\nАс-СаIадин Къуръанан Кулиевс дина гочдарш экстремизме лара аьлла, чукхачийна иск иштта толлуш ю Татарстанехь а. Тугушевс дийцарехь, экспертизаш ю дIахьош оцу гIуллакхан хьокъехь.


Магас | Къахьегамхой пхьоалле - БезФормата.Ru - Новости\n(Наьсарерча завода 55 шу дизарга)\nУкх шера 55 шу дуз вай мехка эггара йоккхагIйола болхлой пхьоалле хьаяь. Хетаргахьа, дерригача дунен тIа а наггахьа предприяти хуле тамаш я, бIарчча роман хетаяь, документальни фильм даьккха, мемуарий массехк книжка тIа ювцаш, иштта ювццал дукха хIама шийца дувзаденна йолаш. Вай бувцача къахьегама кхуврча хетадаь да из шедола хIама: Мальсагов Шимоахий Ахьмада язъяь «Даим хало ловш вола саг» яха роман, Мальсагов Арсмака яздаь «Хиннари вахари», Тимурзиев Башира «Сопроматах йола экзамен» яха книжкаш. ХIанз оаш кхетадаь хургда аьнна хет сона, малагIа предприяти я укхаза хьехаер. Нийса да, из я Наьсарера «ВИЛС» оала завод. Тахан иштта я цун цIи. Бакъда, со зIамига волча хана, кхыча тайпара яр, цох оалар ГI. Ахриева цIерагIа «Электроинструмент» яха завод. Айса ер яздеча хана, духьалъух сона гаьнарча шерашка хинна сурташ. Iуйрийна бархI сахьат дала массехк минот эшача хана, гIалий тIа мел дола адам завод йолчахьа дIадода аьле хеталора. Хьаллара-Iоара, массадолча урамашкара, йIаьха тIIирг йий, шоай балха моттигаш йолчахьа болхаш хулар къоаналгахьа леста нах, кагий нах, мехкарий. Царна юкъе бар вахара халонаш лайнараш, тIемашка дакъа лаьцараш, Сибре, цун Iазап дайзараш. ХIаьта а Iуйре тIаеча, уж берригаш цхьа цIай дезде арабаьнна болхаш санна хеталора. ДIауйла йича, царна да а дар из доккха цIай. Сел дукха ха яцар вай къамо нийса ахаш хIана бац аьнна нах Казахстана, Киргизе, кхыча республикай лаьттах дIабехка. Уж дукхагIбараш хьабе болх боацаш, яа сискал йоацаш, шелал, моцал байнабар. Из йоккха сагото тIера дIа а яьнна, юха шоай мехка хьаьнала къахьегаш, дезалаш кхебе овттар – из деций цIай? Духхьал гIашлой хинна ца Iеш, укхаза тIаухар болхлоех етта автобусаш. Уж массайолча юрташкара йоагIаш мо хеталора Iуйрани сарахьеи завода юхе нийсвеннача сага. МугIараш дий, тай техача санна нийсйий латташ хулар уж, шоай цIабига безача нахага хьежаш. Белар, сакъердаме къамаьлаш, вахарах йола дегагIоз хозар бIарчча дийнахьа къахьийга, шоай смена дIаенна цIаболхарий оазашцара. Царна юкъе бар тIема доакъашхой Ганиев (Арчаков) Берс, Имагожев Iалаудин, тIехьагIо СССР, Нохч-ГIалгIай республикан Лакхехьарча Совета депутаташ хургбола Дзормотов Муса, Котиев Ахьмад, ВЛКСМ ХIХ съезда делегат Ториев Бахьаудин, ВЛКСМ ЦК «Говзанч-дошо кулгаш» яха знак енна Халгуев ТIахIир, кхы дуккхабараш.\nЗавод йилла йолаяьй, кховзткълагIа шераш тIакхоачача хана. Наьсарен малхбузен оагIорахьа (цу хана цига кхыметтел Iам бацар, коартолий кхаши учхози мара), хьалъе лаьрхIадар из. ДагадоагIа сона, Муталиев Мухьмад яхаш журналист вар районни газете болх беш (хIанз дикка ха я из воаца), цо оалар: «Завод еш латтача хана, цунна хьалхашкахьарча оагIорахьа дукха хьажкIий кхаш дар. ПIелг мо хьалъэттача цу гIадамех, балха чудоагIаш дола адамаш да аьле мотталора сона». ТIехьагIа иштта хила а хилар из. Кхаь сменах болх беш йолча, дуне миссел йоккхача, машинаш хьаеча заводе къахьегаш эзараш тайп-тайпарча къамех бола нах бар. Царна юкъе бар эрсий, татрий, нохчий, гуржий, гIалгIай, хIирий, иштта кхыбараш а. Эггара чIоагIагIа лоархIаш, сий деш, цунца эздел кхоабаш хиннача нахах вар цун къона директор Мальсагов Арсмака Арсмак. Укхаза кхачале цун хиннача вахарах лаьца, массехк дош аргда вай.\nКъам Сибре дигача хана, Казахстана доазон тIа хиннача Петропавловскерча сайранарча школе итт класс йоаккх Мальсаговс. 1951 шера толамца дийше воал кемаш деча промышленноста чуйоагIача механически техникуме. Цигара из хьожаву кемаш деча эшаш бола говзанчаш кийчбеча Ленинградерча институте. Амма, мехках баьхача нахах хиларах, дIаэцац. Дешанза Iергвоацаш волча гIалгIай зIамигача сагах, дукха ха ялале Алма-Атерча юртбоахама института студент хул. Цу балхаца дукха дог дIаувш воацандаь, шоллагIча курсера ший каьхаташ хьа а ийце, Омске вода Мальсагов. Машинаш еча институте дIаотт. 1958 шера из чакх а яьккхе, инженер-механик хул цох. Къахьегама никъ дIаболабу Шолжа-ГIалий тIарча «Красный молот» оалача заводе. ХIаьта 1959 шера Наьсаре хьае йолаяьча завода кулгал де оттаву. Ше цига къа мел хьегача юкъа (1978 шерга кхаччалца), болхлой бокъонаш лораеш, цар аьттув баргбар деш, чакх а ваьннав.\nДуххьал завода пенаш хьалдича доалаш дацар гIулакх. ДIа а айтта, чоалхнеча станокаш тIа къахьега ховргдола болхлой кийча хила безар. Цу гIулакха ши тоаба йода Россе тайп-тайпарча регионашка, хургйола балха говзалаш Iомае. Ростове болхарашта хьалхаваьлар Арчаков Къамбулат; Выборге болхарашца воккхагIал леладеш, Тимурзиев Башир вар. Хьахулаш йоагIар гIалгIай къаман болхлой класс. ХIанзалца лаьттан тIа ялаташ кхеде, жа-доахан леладе мара ховш ца хинна кагий нах, мехкарий дунен тIа чоалхнегIйола машенаш караерзаеш бар. Кастта, къахьегама сий лорадеш, говзаме хьадаь бурош арахеца дезар цар. ХIаьта цига гIалаташ де йиш яцар.Завод хьалъеча дакъа лоацаш бар Москвера, Ленинградера, Ростовера, Вильнюсера, Выборгера, Ярославлера, кхыча моттигашкара болхлой а инженераш а. Лоацца аьлча, къамашта юкъера доттагIал, барт-цхьоагIо хьахьокхаш йола гIишло яр еш хиннар. Хетаргахьа, цудухьа яздаьдар керттерча цун цIен тIа: «СССР къамий доттагIал дохаргдоацаш да!»-яха дешаш.\n1962 шера, балха юхьиг дIа а йолаеш, заводе хьаду С-455 оала токаца лела бурош. Цу ханах лоархI предприяти хьаяь шу. ДIахо дIайодача хана, цо арахецача хIамай цIераш дукхагIа хул: токаца лела инструменташ; итт тайпара хIама тоадеш, шаьрдеш йола машенаш; боахаме а вахача-лелача а эша товараш; СО-106, СО-107 яха тхов туллача гIо ду машенаш, кхы дIахо. Цун доалахьара лаьтта 16,7 кв.м., вешта аьлча, 8 гектарага дIакхоачар.Тайп-тайпарча цехашка кхаь сменах къахьегаш вар 1700 саг. Цахаддаш болх бора сборочни, механически, литейни, инструментальни цехаша. ТIехьагIа хьатIаю СОМ, спеццех оалараш. Хьаде доладу кхыметтел тIема герзаш. Царех дар вай «лимонкаш» оалача дIандаргий тIера аьшка гомаш. Завод вай мехка мел накъайоал, цо фу пайда бу ховргдар цкъа мукъагIа цун наIарга нийсвеннача сага. Йоккха стенд яр управленена хьалхашка: заводагара гизгий мазаш санна дIа-юха долхар из кхыча, доазол арахьарча, мехкашца ювзаш дола такаш. Цох ха йиш яр укхаза хьаю хIамаш дунен 33 мехко эцаш а царна чIоаггIа эшаш а хилар. Цунга хьежжа дар завода ший а цун тхов кIалха болх беча наьха а вахар.ВIалла цига болх ца беча наха а чIоагIа накъайоалар из. МоллагIа насос, хьайра, машенах йоалла, трактора эша оатхал ехача; хIанз мо атта дацар базар тIара е тика чура из эца.Уж хулаш а яцар цу заман чухь. Цу тайпара моттиг нийсъенна саг эггара хьалха заводе водар, гIо деха дагахьа. Цун юхь а йора, шоашта могачох эшаш йола деталь хьайора, хIаьта, из ехачул дикагIа хулаш, моттигаш нийслора цкъаза. Хий ийккхача-м дукха сагота хила везацар, из ийккха моттиг хьаахка моге, заводе балха волча моллагIча сага цу сахьате аьшках хоамат хьа а йий, эззе дIакъовлар тIоадал тIаювла моттиг. Массанена аьттув болаш, массанега цун дика кхоачаш дар Ахриев ГIапура цIерагIа йола завод Наьсаре хилар. Воккхача революционера, къеча наьха паргIато яккха гIерташ лийнача денал долча гIалгIачун цIи лелайора цо.\nМалагIа дикаш дар цо наха дахьаш хиннараш? Эггара хьалха белгалдаккха деза, цо дуккхача дезалашта яа сискал луш хиннилга. Духхьал тха цIагIара, вешта аьлча, согара дIа мел ийккхар цу заводе болх беш хиннав: нана, воккхагIвола ши воша. Механически цеха станока тIа электрически бурошта эша оатхалаш хьаеш хиннай нана, ткъо шу совгIа йолча хана. Даим кулгаш лела дезаш, бIарг тIера ца боаккхаш хьежа езаш, бархI сахьата хайна Iе езаш, бар цун къахьегам. Балха халонна цамогаш хулаш, кулгаш лазаш, бийсан наб ца юлуш, ха йоагIар цунга.Цкъаза лорий машен еха езаш а моттигаш хулар.ХIаьта а цу балхага яьнна, дика хьабеш чакхъяьлар из, пенсе яха ха тIаотталца. Каст-каста телар цунна совгIаташ, дика болх барах белгалйоахар. Массайттаза елар цунна «Коммунистически къахьегама ударник» яха вымпел, кхыдола совгIаташ. Цо хьегача къих хьахулаш дола дикаш тхога а кхоачар. Ахкан зама тIаеча цаI-шиъ, мах боацаш, е ах мах мара бала ца безаш, салоIача лагере даха путёвкаш телар. Сона дагадоагIа, иштта еннача путёвкаех се шозза Чижки яхача нохчий юрта салоIаш хинна. Цига яр «Зорька», «Лоаман фо» яха пионерски лагераш. Иштта тхоца хулар завода кхыча болхлой бераш а. Болх барах тела алапеш а лакха хулар цига къахьегарий. Республикански газета воккхагIволча корреспондента алапи 130 сом долча хана, завода болхлойдар 250 – 300-га дIакхоачар. Цу хана из дика ахча дар.\nВоккхагIвола са ши воша а цхьан юкъа цига болх беш хилар. Шлифовщикаш бар уж. Кхесташ латтача чарха тIа дIахьакха безар шпиндель (из а сверлилка цхьа дакъа да), кулгаш даим тIаьдача дахка дезаш хулар, дIахьокхаш латтача оатхала лакхера IотIаухар хий. Лоацца аьлча, атта болх бацар, цунга хьежжа дар цох хьалуш хиннар а.\nНаьсархой берашта, хетаргахьа, боккхагIчарел а дукхагIа езар завод. Цун ший бахьанаш дар. Эггара хьалха царех дар, заводе подшипникаш хилар. Уж зIамига а йоккха а – тайп-тайпара яр. Хьо дIа мел хьежача, бераша хехкаш дахчан самокаташ хулар, шоаш цIагIа хьаяь. Уж хьае дукха хала яцар, чархашта эшача тайпара подшипникаш заводера хьаеча. ХIанз санна паргIата тикашка йохкаш хилацар самокаташ, цул совгIа дуккхачар таро а яцар ахча денна уж эца. Завод сайна мишта накъаяьлар, дувцаргда аз шоана цхьан масала кIийлен тIа. Наьсаре Iам хьабаь дукха ха яцар. Кхыча берашца берда йисте лувчаш воаллар со. Аьтта кога голал лохагIа аьшкасаьрг хьахьокхабелча санна лозавир со. Сихха хьал а ваьнна, со IотIахьежача, лазар даьча моттигера Iоуллаш дулха чIегилги Iоухаш цIийи дар. ХIаьта а веха, кегавенна хьовзанзар со. Сиха сай коч хьатIайийха, цIе лар ийца, чуведар со завода хьалха гIолла тIехбоалача новкъа. Ваха, завода медпункте (арахьара чуваха ниI яр цун) чуийккхар. «Хьо завода болхло вац, поликлинике хьалгIо,»- аьлча доалаш дар медсестрай а цигарча лора а гIулакх.Бакъда цар из аланзар, со безаме, къахеташ тIаийцар цар. Чов дIайийхкар, амма из сево яьй ханзар царна а. Иштта моттигаш дукха нийслора берий вахаре. Кинофильмаш а хьокхар царна лаьрхIа завода актови зале, концерташ хулар. Тахан мо дагадоагIа, се цига «Генералы песчаных карьер» яхача кинофильмага хьежа, В.Дагаевс, С.Магомедовс, М.Буркаевс дIаоалача иллешка ладувгIа иха. Берий йоакхо чIоагIа ечох тара бар завода кулгалхой. Цкъа догIан кIал нийсвелар со, сайцарча новкъосташца. Гаьна йоацаш яр «Фаьлг» яха берий беш. Кхоален хьисапе бераш ловзаш моттиг яр цун. ДогIах кIалхардовла дагахьа, цунна кIаллийлхар тхо. Мишта яхар ца ховш дIаяхар оаха цига яьккха ха. Отара пенаш тIа бе-беча фаьлгашкара сурташ дар. Царга тхо хьежаш даггIаше а, догIа сецар. Вешта аьлча, шоаш ду хIама лаьрххIа деш оамал яр завода кулгалхой.\nБолх беча наьха гIулакхага-м шозза дукхагIа, дикагIа хьожар укхаза. Тухан ваха моттиг оалаш, цхьа хьун юкъ яр Наьсарен малхбузен оагIорахьа. Цига, гобаьккха сетка теха, ардакхех даь латташ цIалг дар, коа аьхки лувчаш бассейн бар. Из цаI мара моттиг яцар вайцига бассейн болаш, цудухьа бераш а кагий нах а цига лувча ловш хулар. Из моттиг лорае дIаеннаяр Барахоев Султангирега, из вовзараша, цунга дехар а дийя, сакъердар завода профилакторе коа. Накъайоалар из районе баьхка хьаьший тIаэцаш а, царга салаIийта дагахьа цига кхувлар уж. Концерт дахьаш наьсархой болча веча, Эсамбаев Махьмуд а ший новкъосташца-гIалгIашца цига шу дуаш хулар. Цу тайпарча моттиге нийсвелар цкъа со а, редакцера командировке вайта волаш. Ювцача профилакторел совгIа, завода салоIа фусам яр, республике эггара хозагIа, фо цIенагIа долча моттиге. Цхьан хана М.Калинина дача хинна Iарамхера цIа а завода болхлошта дIаденнадар, цига унахцIено чIоагIъе ухаргболаш.\nХьагучча тайпара, завода кулгалхоша болх бара нийса терко еш хиннар наьха унахцIено лораяр дар. Могаш воацача сагах фу болхло хургва? Из кхетадора хьакимаша. Къаьстта дувца безам ба са цун хиннача медпунктах лаьца. ЙIаьхха, сатийна уйче яр. ЧугIолла волавелча –цаI, шиъ, кхоъ… — духьалъувттар ший тайпара йоазош даь наIараш. «Терапевт», «Царгий лор», «Физиотерапе кабинет»… Больница а кхыметтел поликлиника а яцар из. Цу чу яр «Электроинструмент» завода лорий пункт. Завод хьаяьча хьалхарча деношка денз, цун оагIув хьаллоацаш, гIо деш хьайоагIача цу чу къахьегаш бар лорий болх дика ховш бола нах: терапевт Вышегурова Мадина, царгий лор Ужахов Iийса, зIамагIбола медицински болхлой Гизатулина Раиса, Абадиева Мадина, Кациева Люба, кхыбараш. Ялх сагах латта лорий пункт болх беш яр предприятерча нахах цхьаккха тайпа у ца кхетийта, кхийттар сиха верзаве гIерташ.Цу гIулакха оттаяь, республикански больницан керттерча лора Къ.Ужаховс, тIехьагIо завода директор хиннача Х. Тамасхановс кулгаш яздаь, «УнахцIено» яхаш программа яр.Со цига хиннача шера цхьан октябрь бетта унахцIенон пункте дарба деш хиннавар 404 саг, итт бетта хиннараш дIалаьрхIча уж 3590 вар. Дукха нах ба уж. ХалагIа лазараш дола нах курорташка, санаторешка ухийтар. Духхьал шин шера иштта салеIараш 150 саг вар. Кхыметтел пенашта хьокха басараш сийрдагIдараш хьакха гIертар кулгалхой, хIана аьлча гонахьарча басараша а балха толамга вугаш, хьинар совдоаккхаш, дог айдеш хул.Ший экстросенс Белхароев а лелавора заводо. Лорий бехках доацаш, цхьацца кхоачамбоацараш-м хулар укхаза. Таацар молхаш, эша прибораш а кхыдола гIирсаш а. Уж дехача тоаде саг коравагIацар, иштта кхыдараш.\nБалха воаллача сага ший ханнахаьа, чам болаш, хIама даар лоархIаме да. Шиъ столови яр завода доалахьа. ЦаI цун доазол арахьа яр, моллагIча сага хIама даа йиш йолаш, шоллагIъяр — завода доазон тIа. Лоацца аьлча, болх дикагIа дIабахийта безам бале, къахьегача сага хьашташка хьажа веза эггара хьалха.Нагахьа санна из наб йинза, лерттIа хIама даанза вале, цун болх дIагIоргбац. Цудухьа хьожар завод шийна карабеннача нахага, хьажа хьакъ долчча тайпара.\nКъаьстта хоза дагалоацам санна са дег чу йисай заводаца ювзаенна цхьаькха цхьа моттиг. ХIара бIаьсти хьа мел йоалача хана, из езаш болча наха дIае беш лора Наьсаре эггара дикагIдолча, беркатех долча лаьттан тIара. Уж хьаенначул тIехьагIа, мукъача-салоIача дийнахьа еррига предприяти кхай тIа я аргдар из сурт дайнача сага. Наха дикка новкъостал хулар цох а, хIана аьлча цар дезалашта Iанна яа коартол, хьажкIа, кхеж, хох, керда даа хоарсам, кхыдола баьцадараш лора цу лаьтто. ХIанз а дагабоагIа сона тхоай нанас бешамаш дIаювш боахк яхаш бийца болхлой. Кхашка хулар Таутиев Руслана, Экажев Яхььяй, Тумгоев Мухьмада, Сагова Рукъе, Измайлов Мусай, кхы дуккхачар дезалаш. Еррига аре къоарзйора цар тайп-тайпарча дувхараша. Иштта вIашагIкхетар уж гуйре тIаеча а. БIарчча аьхки кхедаьчо дегаш хьестар къахьийгача адамий.\nДуххьал завода пенашка цар йоаккха ха, мел эшача хьалашца Iалашъяь ца Iеш, болхлой а цар дезалаш а фусамашца паргIатбахара гIулакх а дар чIоаггIа теркалде дезаш. Республике цIаккха хиннаяц, хетаргахьа, хуле тамаш а я наьха вахарга-леларга иштта дика хьожаш хинна предприяти. ХIанз вай И.Базоркина цIерагIара бульвар я оалаш йола моттиг, канала йистера Iойолаенна Барта майдан тIа IотIаотталца, яьсса хинна дагадоагIа сона. Завод болх бе йолаелча, фаьлгашка дувцача тайпара сиха хьалде доладир цига пхезза вIаштIардаь цIенош. ХIара кхо шу мел доал 65 квартира чуйола цхьацца цIа дора завода низаца. Лакхе хьоахаваьча Арчаков Жабраила Къамбулата дезала квартира елар хIаьтта хьадаьча цIагIа. Цул тIехьагIа, вIаший тIехь-тIехьа догIаш, пхиъ цIа IодегIар. Цар чу бахар хьакимаш а мугIарера болхлой а, директор ше а ваьхар цхьан юкъа балхара хьаеннача фусаме. Цул совгIа, квартире вахар директора заместитель хинна Албогчиев Ахьмад, конструкторски бюро болх баь Зурабов Мухьмад, участкай начальникаш, мастераш, бухгалтераш, иштта кхыбараш. Цхьабакъда квартира яккхара дика болх бе безар, белггалара толамаш даха дезар. Сона дагадоагIа, мел хоза дезал бар Султыгов Шимоахийи Насапханеи бараш.Мара а сесага а заводе болх бора, къаьстта а Насапхана коталонаш йоахар бе-беча къахьегама яхьашка. Из яр коммунистически къахьегама ударник, Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета депутат, СССР профсоюзий ХVII съезда делегат, дикагIйола слесарь-сборщица. Мишта лургьяц тIаккха цу тайпарча дезала баха фусам?! Цу тайпара вар ала доагIа, Къахьегама ЦIеча Байракха орден енна, республикан Лакхехьарча Совета депутат, Нохч-ГIалгIайчен заслуженни машенашъер, слесарь-лекальщик Котиев Ахьмад.\nДувцача цIеношка бахаш а заводе болх беш а бар интернациональни дезалаш а. Царех бар Мальсагов Гараха дезал. Из цIи цох йоагIаш тиллаяр аьнна хет сона, хIана аьлча ва а вар из лоам санна лакха а шийх шиш байташ а саг. «Даим хало ловш вола саг» яхача романа тIа Алим-Гора яхаш вувц из. Цун сесаг къамах гурже яр.\nХа дIайода, болхлой къалу, керда низаш, къона специалисташ эшаш хул моллагIча къахьегама коллективе. Уж шо-шоаш хьахулаш бац. Кхебе, Iомабе, кечбе беза уж. Из моттиг а йицъяьяцар цу ханарча хьакимаша. Зовода юххе, цох оагIув теха, хьалъяьяр ГПТУ-14 оалаш хинна училище. Цига дика дийша, балха говзалаш караерзаяь бола кагий нахи мехкарийи балхаш тIа хьежабора гIоръяьннача предприяте.Слесараш, токараш, сварщикаш, кхыбола болхлой кийчбора цун тхов кIалха, ший хана сий долаш а яр. Бакъда ха дIа мел йода, завода гIулакхаш кIал мел дус, училищен гIулакхаш а мелделар. Дайра заводаи училищени юкъе хинна бувзамаш. 1994 шера дар из. Ювцача дешара моттига директорца М-Б. Цароевца къамаьл деш, аз хаьттар:\n— Сона дагадоагIа, хьалха ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» завода, юртбоахама, автотранспорта предприятешта чIоагIа эшаш бола болхлой кийчбора училище…\nСа ха безам бар фуд хайна, укх тайпара жоп делар Мухьмад-Башира:\n-Тахан тхо долча дешаш ба хургбола газоэлетросварщикаш, шофёраш, мастераш-гIишлонхой. 1990 шерага кхаччалца заводо, АТП-ес, кхыча предприятеша заявкаш а телаш, кийчбора оаха болхлой. Цул тIехьагIа завода директора каьхат дайтар, дийша баьнна нах балха дIаоттабе а кхыметтел практика чакхъяккха а шоаш болча моттиг яц, аьнна…\nХIаьта а белгалдаккха деза, итташ шерашка цу училищено завода чIоаггIа эшаш бола болхлой кхебаьлга а коллектив даим къона лоаттае гIо даьлга а.\nШоай хана дукха хьаькъал долча, мехка накъабаьннача наха вахара никъ дIаболабаь моттиг я «Электроинструмент» яха завод. Цун директор волаш къахьега волавенна Мальсагов Арсмак Нохч-ГIалгIай Министрий Совета Госплана председатель хилар.\n1972 шера завода къахьегама гимнастиках вола методист волаш, болх бе дIаволавеннавар Мерешков Яхьья.Цигарча подвала чу хьайир цо самбох йола секци. КIалбилла массехк мотт хиларал совгIа, кхы хIама дацар цунга а цо Iомабеча кхувшбоагIарашка а.Тренеровке хинна цIаводаш хилча, лергий йовхашка дом уллаш хулар. Берашка спортивни гIирс бацар. Нахагара курткаш а ехаш, ухар яхьашка болхаш хилча. ТIехьагIо укхаза хьаю ГI.Ахриева цIерагIа Ерригсоюзни турнир. Цунна юкъе дакъа лоацаш хулар Черсий-Балкхарой, ДаьгIастен, Къилбаседа ХIирий, ГIалмакхий республикашкара, Пензера, кхычахьара спортсменаш. Дукха ха ялале, кхувшбоагIарий командашта юкъе толашагIчарех цаI яр Мерешкова команда. «Олимпийски сатувсилга» яхача Ерригсоюзни турнира итт чемпионах, ворхI вайцигара вар.\nИтт шера заводе болх баьчул тIехьагIа,1982 шера Алма-Ате ваха а къахьега а дIавахар из. Ах шера къахьийгача, Казахстана дзюдох йолча вIашагIтехача команда тренер ву цох.Цига болх беча юкъа 12 гIалгIачох мехка чемпионаш, Кайрат Масымбековх СССР халкъий спартакиада чемпион, Хамхоев Iаьлах Европа кагийча наха юкъера чемпион ву цо. Спорта мастераш хул Вышегуров ИсмаIалах, Кодзоев Жабраилах, Леймоев Iалиханах, Камурзоев Мухьмадах. Белгалдаккха деза Европа чемпион Парчиев Мухьмад а цо кхеваьлга. 1983 шера Мершков Яхььяйна лу «Казахски ССР заслуженни тренер» яха цIи.\nЗавода цехашка ший къахьегама никъ дIаболабаь вар Дахкильгов Борис. Цига болх бешше, Наьсарен района футбольни командаца ловзаш вар из. ТIехьагIо цу команда капитан хул Борисах. Районерча кагирхошта эггара дукхагIа безаш хиннача нахах цаI вар из ший хана. Цул тIехьагIа цох хул спортахи физкультурахи йолча райсовета председатель. Конструкторски бюро болх баьча Зурабов Мухьмадах Наьсарен райисполкома председатель хул.Укхаза мугIарера болхло хила дагахьа училище яьккхача Сагов Мурадах, «Вайнах» яхача халхара ансамбла артист, цул тIехьагIа Къилбаседа ХIирийчен заслуженни артист, «Алан» яхача халхара Паччахьалкхен ансамбла доакъашхо хул.Шлифовщик хиннача Арчаков Мусайх Президента Аушев Руслана водитель хул. Иштта кхыйолча халкъа боахама моттигашка накъабоал заводе кхийна, чIоагIбенна бола нах. Цхьаькха цхьа зIамига саг (М.Торшхоев) хьоахаве безам ба са, наха дувцаш хазар мара, из бокъонца хиннадий хац сона, цо даьчох зулам а лаьрхIа, из набахта воаллаваьв. Сона хеташ, хьаькъал долаш зIамига саг хиннав из. Цо, ше балха волаш, цхьацца деталь хьа а еш, хIанзалца вай мехка ца хиннача тайпара зIамига автомат (герз) хьаяь хиннай. Иштта хIама хьае говзал йолча кагийча наха, сога хаьттача, моллагIа чоалхне оатхал а хьаергьяр. Вай мехкарча кхыча городашка санна, герзаш хьадеш йола завод, е легковой машенаш вIашагIъехкаш йола предприяти хьае мегаций Наьсаре? Хьайича наха сискал яа моттигаш-м хургьяр. Зуламаш а кIезигагIа хургдар, хIана аьлча балха волча сага дог мича доагIа ийрча гIулакхаш леладе. ХIаьта а заводе нийслора кулга цIена боаца нах а. Дукха мах болаш, эца хьа ца кхоачаш а ма дарий цу чу хьадеш хинна бурош. НаIарах а ниI йоацача гIолла а уж арадаха гIертараш а нийслора. Царца къовсам лоаттабеш бар завода хаьхой а царна керте латта Оздоев Дауд а. Шоай декхараш цар цIена кхоачашдарах, дукха зе ца хулаш дисар предприятена.\nЗавода тхов кIалха кхийнабар кхыметтел йоазонхой а. Таханарча дийнахьа вай литературе дика йовзаш я Тимурзиев Баширеи Чапанов Ахьмадеи цIераш. Башир Йоазонхой союза доакъашхо ва. Завод хьайийллача хана денз, цу чу къахьегаш дукха шераш дIаденна саг а ва. Тахан Башира 82 шу даьннад. Тимурзиевс яздаьд «Денал», «Сопроматах йола экзамен», «ГIалаш вайга хьежаш я», «БIехдаланза дола сий» яха а кхыдола а книжкаш. Цар тIа я повесташ, дувцараш, очеркаш, стихотворенаш, поэмаш. Ше болх баьча моттига хетаяь а я царех цхьаяраш, масала, «Электроинструмент» завода йола реквием». Берашта хетадаь дола йоазош а кхеллад цо.\nТимурзиев Башир санна школе Iомадеча книжкаш тIа волаш, наха дукха везаш, поэт хиннав Чапанов Ахьмад а. Ювцача заводе хьалхарчарца цхьана къахьега волавеннарех хиннав Галашкара зIамига саг. Цо балха говзал Iомаь хиннай Выборге. Участка, цеха начальник волаш, конструкторске бюро къахьегаш чакхваьннав из, завод болх беш а низ болаш а мел йолча хана. Дика поэт а хиннав Чапанов Ахьмад. Карарча хана школашка 8, 9 классашка дешаш долча берашта хоза хет цо язъяь байташ. Ший мохк дукха безаш, из цхьанна хIаманца хувцаргбоацаш саг хиннав из. Геттара дика гучадоал из «Баппа» яхача цун стихотворенега гIолла. Цунцара массехк мугI боалабе безам бар са, дувцар кхы тIа а чIоагIдеш:\n«Езац Ази е Европа:\nДаьхел хозагIа дац цхьа лаьтта,\nБIаьсти баь тIа хьахул баппаш,\nГерга кийнаш техка латташ.\nБаппа, баппа, бIаь баппа,\nХалхадовла, ала: «Оппа!»\nТхоай баь тIара дайга баппа,\nДукхагIа деза хьол, Европа…»\nХьаьша лоархIаш, чувенача сага сий деш бар завода кулгалхой. ДагадоагIа сона, 80-гIа шераш юкъекхаьчача хана дар из. РФ заслуженни артист, иллиалархо, поэт, композитор хинна Хамхоев Элмарзий Ахьмади поэт санна кхувш воагIаш вола сои – тхо шиъ дахар болхлошта тхоай байташ еша. Профсоюзни организацена кулгал деш хиннача Местоев Хьасана безаме тIа а ийца, тха таро хилар бихьа никъ бизза кхоачашбе. Ахьмада а сона а хоза хийтар иштта тхоаш теркалдар, литература дезаш цигара нах хилар.Культуран болхлой каст-каста ухар заводе хьоашалгIа.Цхьайолча хана ерригача района хетаяь йола кхетаченаш, сайренаш, вIашагIкхетараш чакхдоахар укхаза. Цун пенашта хезаяр иллиалархой оазаш; цун сцена тIа халхабийннабар цIихеза халхарчаш; лекцеш йийшаяр Iилманхоша, къамаьлаш даьдар йоазонхоша.Цу дерригача хIамаша бакъахьарча чулоацамца хьалдузар болхлой вахар, духхьал цар вахар диза ца Iеш, наьсарерча дуккхача кхувш доагIача берий а кагийча наьха а вахар. ХIана аьлча цу тайпарча вIашагIкхетарашка дакъа лоацаш хулар пэтэушникаш, заводской районе бахача наьха бераш.\nЗама массаза цхьан апарах лелаш хилац. Цкъаза доккхий хувцамаш а хул цунна юкъе. ЧIоагIа эргадаьлар вай мехкара Iаьдал, наьха а къахьегама коллективай а вахар. Доладелар къоалаш, заводо хьаяь продукци, дIа ца йоалаш, складашка латта юсар. Хозаш дар перестройка, приватизаци.Иштта кхаьчар завод 2000-ча шера акционерашка. ЦIи тиллар ООО «Дайгача аьшкий «ВИЛС» яха завод» аьнна. Хьалха хинначох дукха хIама дисадац укхаза. Завода доалара дIаяьннай дуккха объекташ: столови, берий беш, профилакторий, салоIа цIа. Завода хIанзарча директора Тумгоев Хьусена яхачох, уж шейяр царга хьакхаьчаяц, Аушев Р. президент волча хана, заводацара дIакъоастаяь, ехкай.\nЦехаш дукхагIъяраш яьсса латт. Тахан заводе 11 цех я, болх бераш 4-5 мара яц. Хьалха санна эзараш болхлой лелабе низ бац предприяте. Верригаш 60 саг мара висавац уж. Бакъдар аьлча, дукха болхлой эшаш яц укхаза таханарча дийнахьа хьаеш йола хIамаш. Хьалха хьа мел еш хиннараш хIанз йолаш яц.Цехашка бе безача балхах хьабер 10 процент мара бац. Шера 22 миллион чIоаггIа эшаш дола электричествос леладу гIирсаш хьадеш хиннача заводах хьахиннай, дукха доаца вахача-лелача эшаш дола гIирсаш хьаду мугIарера къахьегама пхьоалле. Уж а заказах хьадеш да. Завода цехашка гIолла волавелар со. Хьалха, геттара цун хIама тоаденнача хана а, дуккхаза хила вийзавар са цар чу. Бакъда хIанз, къабенна, букарбийрза, болх хьабе ца могаш болча боккхийча нахах тара латтар итташ йола, цхьан хана еррига район кхаьба станокаш. №5 аьнна яздаьча цехе чувахар со. ДIачувоаллача аьтта оагIорахьа, цхьан станока тIа болх беш воаллар къоаналгахьа леста саг. Со бIаргавайна, болх соцабир цо. Токарь Дугиев Iийса вар из. 1972 шера денз укх предприяте къахьегаш хиннав Iийса.ХIанз а ва укхаза болх беш. ХьадоагIар-м, бакъдар аьлча, укх тайпарча заводе болх беча сага хила доагIа алапи дац.\n— Итт бIаь тума эц-кх аз,- йоах цо. ЧIоагIа раьза вац из, иштта мара теркам ца беш, завод латтийтача хьакимашта. -Ер санна йола заводаш хиннай Буро тIа, Ростове, кхычахьа. Хьажал цар ютий иштта кхом боацаш? Сона-м хац вайна фу даьд…\nКхы а дукха дар Iийсас дийцараш. Дерригаш дIадийцача, хьакимашта деза ца дала тарлу. Цу хьакъехьа Хьусена аьлар:\nЭгIахьа деш дола чIоагIа таташ хезе, дIахобу аз сай никъ. Со бIаргавайча, болхлошта юкъера хьа а къаьста, сона тIавера моцагIа денз вовзаш вола зIамига саг Орцханов Исраил. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, цо дийцар шоаш фу болх беш ба.\n— ЦIенош тIа етта профиль хьаю оаха, цул совгIа пластикови корашта каркасаш а ю аьшках,- йоах Исраила.\n— ХIама хьадоагIий шоана? — аьнна хаьттача, кхы дукха латкъаш вацар наьсархо. Хьагучох, цар хьадераш да наха эшаш, къердаш дола хIамаш.\nИштта заводе хьаду хьастамаш, ведараш, коанаIараш, карташ, аьшка листаш, пластиках даь кораш, наIараш, контейнераш. ХIаьта заводо чIоаггIа гIо дир хIирашкахьара, нохчашкахьара беха баьхкача наха чуIе вагончикаш хьаеш, кхыдола гIо-новкъостал деш.Цул совгIа заводо новкъостал ду тайп-тайпара предприятеш хьаеш хилча, цар чухьенашка хила деза гIирсаш дIаоттадеш, кхы дIахо а. Управлени чухиннача вIаштIардаьча цIеной цхьан этажа тIа мара бац предприяте хьакимаш. Вож этажаш (гIаташ) минимуществос дIаеннай тайп-тайпарча организацешта.\n— ДIахо фу хургда заводах?\n— Тхо болх эргабаккха хьежадар, цу гIулакха Китае а дахадар. Электроинструмент хьаергйолаш болх даболабе дагахьа,- йоах Хь.Тумгоевс.-Москвера ахча хьожадаьдар цу гIулакха, бакъда моттигерча хьакимаша тха ахча кхыча гIулакхашта дIа а дахийта, из тхога хьакхачийтанзар.\nСе дIавахале, завода тхов кIалхарча столове чуотта лаьрхIар аз, цун болх дIа мишта бода хьажа безам болаш.Цига со нийсвеннар мархий бутт бар, цудухьа цхьан саьн чу чай молаш вагIа берашха ши зIамсаг мара саг вацар цу чу. Бакъда цига болх беш йола Оздоева Аьсет-м ший моттиге яр.\n— Болх беш бола нах заводе дукха цахиларах, оаха тхоаш долча чуухача укх юххерча колледжа дешархошта а гIулакх ду. Уж каст-каста хулаш бола тха хьаьший ба, — йоах кIай халат дувхача кхалсага. Вешта аьлча, хIанз завода болча болхлошта хIама кхалла моттиг йолаш я. КIеззига чура тоайича кхы а хозагIа, безамегIа хургьяр аьнна хет цу чу. Хьагучох, дукха ха я cтолове ремонт ца ю: уйнаш тоа ца ду, кIираш ца тоха.\nХа-зама яларца, тоадала мег къахьегама пхьоаллен гIулакх. Нагахьа санна наха чIоаггIа эшаш дола товараш хьа а деш, укхазара болх дIаболалой, наха къахьега моттигаш хиларал совгIа, цу наьха а завода ший а вахара хьалаш тоалургда. Сатувса догдоагIа цу денга.\n1. Завода эггара хьалхара директор А.Мальсагов;\n2. Къахьегама гимнастиках хинна методист,\nдзюдох вола Казахстана заслуженни тренер\nЕВКУРОВ: Нам есть что показать\nИнгушетия начала производство сыра\nВ Ингушетии откроют детский сад в микрорайоне для вынужденных переселенцев\n"Строительство детского сада на 190 мест в микрорайоне для вынужденных переселенцев из Чечни, оставшихся на постоянное проживание в Ингушетии,\nЭкстренное предупреждение по пожароопасности объявили в трех регионах Северо-Кавказского федерального округа.\nВ Ингушетии более 200 человек напишут «Тотальный диктант»\nКнига рекордов Гиннесса ошиблась, назвав самым пожилым человеком планеты 112-летнего японца Масадзо Нонаку.


ЦIеххьана лакхадаьлла тIаьхьарчу беттанашкахь Европехь тховкIело лоьхучу мухIажарийн терахь. Шемара а, Иракъера а, ткъа иштта Африкерчу пачхьалкхашкара а гIолехь дахар лоьхуш Европе уьдучу нехана терахь дела денна эзарнашкахь ду. Уггаре а дукха мигранташ Германехьий, Австрехьий гулбелла.\nХIора Делан дийнахь цхьатерра сурт ду Венина 40 чакхарма гена Iуьллучу мухIажарш тIеоьцучу лагеран кевнашна хьалха. Иттанашкахь тобанашца а, шишша-кхоккха стаг волуш а я ша цхье цIена верг – керла-керла тIебаьхкина мухIажарш хIуьтту цу лагеран ковберте. Наггахьчу деношкахь масех бIе стаг а хуьлу цига вогIург.\nНаггахь полисхойн машенашца схьакхача бо и нах- Австрин тайп-тайпанчу некъашна тIехь легала боцу мигранташ дIасалалелош, царна тIехь сайоккхучу талорхоша бахкочуьра гучубовлий, я мелхо а цара некъаца цхьанхьа охьабиссийначохь тиллой, шаьш мича баха беза а ца хууш, некъаца схьаоьхучара Iедалхошна карабой.\nТовбеца баттахь а, карара марсахьокху бутт болалуш а и хьал кхин ца лалучу даьллера, Европехь уггаре а ехачех цхьаъ пачхьалкхе йолчу Австрерчу Трайскирхенехь чохь Iен хьовха, кертахь Iен а меттиг йоцу мухIажарш цу жимчу гIалин урамашкахь а, паркашкахь а, дIатовжа IиндагIа дол-долчехь четарш а, гоьнаш а ехкина, Iохкуш хилар дуьненна а гIардаьллачул тIаьхьа.\nАмнисти Интернешнл юкъаралло лерина шен коммисси а хьажийнера цу гIалахь доллург талла. Цара цул тIаьхьа хIоттийна рапорт Австрина вуно юхьIаьржаме а яра – гуманитаран катастрофа а, адамашна хьакъ доцу хьелаш а, Iедалийн зуламечу бендацаран тIаьхьлонаш а боху дешнаш дара цу рапортехь.\nIедалан гIорасизалла гуш Трайскирхенерчу мисканашна орцах Австрин могIарера бахархой ца бевллехь, и хьал кхин а эрчачу даьлла хир дара бохуш дийцира Австрерчу Амнистин декъан векало Пихлер Даниэлас шен цу хьокъехь меттигерчу телевизионе еллачу интервьюхь.\nЦо хьахийначу могIарерчу Австрин бахархойх цхьаъ ю Венехь вайнахалахь дика евзаш йолу месаштойархо Успаева Лиза. Иза хийлаза хилла шен гергарчу нахаца а, накъосташца а Трайскирхенерчу мухIажаршна гIо эцна яхана. Лизас дуьйцу.\nУспаева: „Цхьа ши шо хьалха схьаеана йолу сан гергар стаг нисйеллера цу лагерехь. И йолчу доьлхура тхо, цунна юург а оьций. Цкъа хьалха цунна цхьанна бен ца хьора оха юург. Амма цул тIаьхьа хииира суна, цу чохь нах меца хуьлу дена, цу зулчо оцу масех гIат долчу хIусамехь нохчашна а, нохчи боцучарна а и оха шена тIаьхьа даьхьана долу сурсаташ доькъуш хилар.\nТIаккха тхайн ка ма-доллу цигарчу кхечу нахана а хIума оьций доьлхура тхо. Ткъа кху тIаьхьарчу беттанашкахь цигахь и мухIажарш чутаттабеллачу хенахь, къаьстина мархин баттахь, цига сих-сиха иха дуьйладелира тхо. Дуккхаъ нохчаша гIо а лецира цу гIуллкхехь“.\nКарарчу хенахь Трайскирхенера мухIажарш мелла а кхечу меттигашкахула дIасабекънехь а, амма иза данне бохург дац цигара хьал тоделла бохург. ХIинца а арахь четаршна чохь хан токъхуш бу цигахь дуккха а нах, кIиранаш хьалха хиллачу терахьашкахь бацахь а бохуш дуьйцу Успаева Лизас. Ткъа гIодан луучунна хIинца а таро ю, тIеюхучуьнца а, кхачанан сурсаташца я ахчанца царна гIо дан.\nУспаева: „Шайн чохь ца оьшуш йолу хIума, хуьлда иза тIеюхург я тIе-кIела тоссург, хьаммо а йитта а йитина, иту а хьаькхна, схьаеъча, оха дIакхачайо цига. ХIинца цигара цхьаболу нах дIасабаьхна, амма вуно йоккха аре йаьккхина лаьтташ четарш ду тоьхна, цу кертахь берш дукхахберш кегий нах бу.\nЮучунна кхачам ца хуьлуш, даима а меца бу и кегирхой. Вай, нохчи, а ма дуй дукхахан йоцуш иштта цу лагерехула чекхдевлла а, цу чуьра хало а, мацалла а гина. Цундела шен таро йолчуо 5 евроца мукъне а дакъалаьцна, цунах цхьа а къе а лур вац, ткъа меца волчунна цунах вузар хир ду“.\nЦу юкъана Австрехь хилла ца Iа мухIажаршца тиша хьал. Иштта дукха мигранташ кху беттанашкахь чутаттабеллачу Германехь хIара шо чекхдалале 700 эзар мухIажар кхача мегаш ву бохуш шайхалла до цу пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхан министралло. Ткъа йоллучу Европехь церан терахь миллионал совдала там бу.\nИ нах дIатарбан таронаш лоьхуш бу меттигера мигрантийн хьукматан белхахой а, адамийн бакхонашларйархой а. Ткъа политикаш тIейогIучу хенахь мухIажарийн тулгIенаш юхатоха некъаш лоьхуш бу.\nАвстрехь хилла ца Iа мухIажаршца тиша хьал


ГIалгIайн Тайпанийн Кхеташонан куьйгалхочунна дуьхьал кхин а цхьа дов гIаттийна\nРогIера бехк тIебаьхьина Iедало ГIалгIайчоьнан Тайпанийн Кхеташонан лидерна Ужахов Малсагна, хаамбо "Карарчу Хено".\nЮьхьанца дуьхьалъяккхина Бехктакхаман кодексан 318.2 артикл йоцург (Iедалан векалан могашаллина зен дар), 239.2 а ю цунна бехкееш (нах къепе йохо, низамехь доцург лелон гIовттор, оцу Iалашонца Iедалхйоцу юкъаралла кхоллар).\nУжаховн адвокато Куриев Жабраила бахарехь, таллламо юьйцург ю Тайпанийн Кхеташо.\nУжаховна дуьхьал айинчу рогIерчу артиклца бехкевинарг набахте хьажаво кхаа шаре кхаччалц.\nШи бутт хьалха ГIебарта-Балкхаройчоьнан кхело Ужахов шина баттана лаьцна кхаба магийра талламна – ГIалгIайчоьнан Нохчийчоьнца долу доза къастош бинчу сацамна дуьхьал Iай болийна протестан гулам Зазадоккху-баттахь полицина дуьхьалберзош жигара хьийзина аьлла.\nУжахов Малсагца диабет-цамгар ю, дог лозуш а ву иза, амма кхело тергал а ца дина шаьш оцу хьокъехь дина дIахьедарш, элира лаьцначун адвокато. Талламан материалаша бахарехь, кхел хиллалц маьрша витахь, къайлавала там бу Ужахов.\nХьалхо 150 эзар соьманна гIуда туьйхира Ужаховна Зазадоккху-баттахь хIоьттинчу гуламехь дакъалацарна.


Гацаев Са1ид — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nВина 1938 шарахь – Веданахь. Иза поэт, драматург ву. Царех цхьаерш («Бале ваьлла нуц», «Пелхьонаш»).Цуьнан стихаш т1ехь даьхна халкъо дезаш т1еэцна дуккха иллеш ду: « Сан хьоме Нохчийчоь», «Сом хьан варий, Нохчийчоь», «Сийна б1аьсте», «Хьо къаьхьа ловзар», кхиерш композитора Даудов Рамзан, И. Мусхабовс мукъамаш даьхна Темирбулатова Сиржана, Межидов Сахьаба, кхечара д1аолуш долу.\nЦуьнан цхьайолу стихаш нохчийн назманийн, узамийн кепехь язийна ю Са1идан. Уггаре евзаш йолчех ю цуьнан Темирбулатова Сиржана мукъамаш баьхна д1аолуш долу « Алаза дош», «Сан илли», Суна хьо еза», «Лулахо» ,«Сийна б1аьсте».\nГазаев Са1ид 60 –чу шерашкахь вайн литературе баьхкинчу поэтийн тобанах ву. 1961 ш. евлира зорбанехь арайийлира цуьнан чулацаме, васте стихотворении. 1969 ш. Нохч – г1алг1айн книжни издательствас арахийцира поэтан дуьххьарлера сборник – «1уьйре». Цул т1аьхьа диъ шо даьлча, «Б1аьстенан г1ар» ц1е а йолуш, кхин цьа книжка а ели цуьнан ара, 1981 ш. «Хазахетар» ц1е йолу сборник.\nГацаев Са1ид дуккха а жанрашкахь яздеш ву, лирикин стихашна т1ера баснийн, пьесийн биста кхаччалч.\nЦуьнан дешнаш т1ехь яздина дукха хаза иллеш ду. Уьш ду: «Лулахо», «Къонахашка», «Сан эшарш», «Мехкаршка» кхин дукха а.\nУьш йоккхачу говзаллица д1алокху Ульбиев Хизира, Темирбулатова Сиржана, Мусхабов Исмаь1ала.\nПросмотров 19 012\nаш и вин шо нис яз йина а велшо нис ца яз йина и велшо хар ду 2013


Европехь вехачу нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона динчу тIелатарх гIуллакх листина дели шведахойн кхелехь. Блогеро шен телеграм-каналехь ша бинчу хаамца, дIаяьхьначу кхелан-медицинан экспертизано тIечIагIдина тIелетта Мамаев Руслан а, цуьнан декъахо Шапиаева Эльмира а кхетам чохь а хилла, шайгара даьллачух жоьпе озон йиш а ю аьлла. КарабогIучу Дечкен-баттахь кхелахоша бовзуьйтур бу шаьш бина сацам.\nАбдурахмановс бахарехь, прокуроро мел лахара а итт шо хан ехна киллерна, ткъа цуьнан декъашхочунна бархI шо. Делахь а, таIзар мел а кIеда хила тарло аьлла хета блогерна. Амма доккхачу декъанна ша реза ву дIаяьхьначу процессна аьлла, билгалдаьккхина Абдурахмановс.\n"Iаламат говза, кIорггера теллира цара и гIуллакх", - аьлла блогеро.


Маргошвили Султан. Кегий дийцарш | ВАЙНАХ\n16.07.2019\tПопулярно, Проза, Статьи Оставить комментарий\nШи таллархо а, ча-нана а\nШи накъост талла вахана. Царна юххехула чекхъяьлла ча-нана. Цуьнан хара лаха бахара таллархой. Карийра.\n– Чохь к1орнеш хила еза. Уьш д1ахьур ю вай, – элира.\nЦхьаъ хари чувуьйлира, важа бертехь сецира. Д1ахьаьжча, ча-нана ц1а йог1уш ю. Кхеравелла таллархо дитта т1еиккхира. Таллархочо ша-шега элира: «Нагахь санна хара чу г1ахь, цо цоьстур ву сан накъост». Ах чоьхьаяла кхиийнера ча, дитта т1ера охьа а иккхина, таллархочо, ц1оганх катухуш. Ший ког харин бертигах д1а а товжийна, ц1ога схьаозийра цо.\nЧа ц1евзира, шен т1одийна м1арашца латта ахка йолаелира иза, чохь ченан къахь а г1аттийна.\nЧохь волчо шен накъосте мохь туьйхира:\n– Ма яхахьа и ченаш, кху чохь иштта а сада1а меттиг яц, – аьлла.\n– Хуур дара хьуна, муха ченан к1ур г1оттур бара, со ченан ц1ога лаьцна 1аш вацахьара.\nХасапхо а, эцархо а\nХасапхо волчу а веана, цхьана стага аьлла:\n– Сан ваша, соьца сан ахча дац, суна уьстаг1ан ах чарх лохьа. Ахча кхана д1алур ду аса.\n– Товш хир дац хьуна ц1ийш а лиэшаш чарх д1ахьош. Ц1а а г1ой, хьайн лай схьаваийта. Хьан коьрта т1ера цхьа чо бохьуш веача а, тоьшаллина, аса уьстаг1ан чарх д1айоуьйтур ю.\nЦ1а а вахана, шен коьртах баьккхина чо а бохьуш лай ваийтина вукхо.\nЦуьнан маь1нах иштта кхета везара: «Хьуна сан коьртан чо бу, ахьа сунна уьстаган чарх яийта».\nХасапхочо лайга аьлла:\n– Жима къонах, хьо шена г1уллакх деш волу стаг ша а вара кхузахь. Шеца коьрта т1ерачу чоьшца хилла ца 1аш, шен мажаций. Х1етте а аса цунна жижиган цуьрг а ца елира. Т1аккха оццул жижиг цуьнан коьртан цхьана чоьх муха лур ду аса.\nДийнахь ц1арца а карор воцу урхалча\nЦхьана урхалча хилла. Ч1ог1а дика стаг. Амма иза шайн коьрте х1оттийна адамаш цуьнан мостаг1ий хилла д1ах1иттина, паччахьна хьалха емалвина цара иза.\nИза д1а а ваьккхина, кхиниг х1оттийна паччахьа урхалча.\nКерла урхалча оьг1азе-дера стаг хилла, шен куьйгаллин к1ел болчарна ницкъаш беш а хилла цо. Вуьйш г1айг1ане эгна. Цара аьлла:\n– Паччахье деха йиш ма яц вайн юха а урхалча хийца аьлла. Х1ун диэ вай?\nГулбелла божарий а, зударий а. Дийна делкъехь ч1урамаш а летийна, майданхула гонаш баха х1иттина.\n– Уьш х1ун деш бу цигахь? – аьлла.\n– Шаьш дукха хан йоцуш эккхийна урхалча лоьхуш бу уьш, амма цхьаннахьа царна иза карош вац.\nВир, ч1егаг, борз\nЦхьана стеган вир хилла тилийна, ц1ий оьхуш букъ а болуш. Бай т1е а йигна, иза д1а а йихкина, дехьа а ваьлла, цо х1ун до хьожуш сецна иза.\nТ1ееана ч1ег1аз, цуьнан букъ т1е а хиъна, ноткъех з1ок етта йолаелла. Д1аэккха кхоссаелла вир, амма муьшо метах ца ялийтина. Це етта йолаелла иза.\nЦо це мосазза туху, гай а лоций воьлура виран да. Оцу сурте а хьаьжна, хьуьнахарчу барзо аьлла:\n– Оцу вирана юххехь со гича-м ерриге юрт ж1аьлешций орцах ер яра. Ткъа ч1ег1ачо букъах з1ок етташ, виран да г1адвахана воьлуш ву, самукъа а даьлла.\nЙиший-ваший хилла ж1аьла а, борг1ал а.\n– Эвла йилла вайша?\nЖ1аьло борг1але аьлла:\n– Вай иза муха юьллур ю?\nБорг1ало жоп делира:\n– Хьо лиета, ткъа со кхойкхур ю, т1аккха эвла а д1ах1уттур ю.\nХьуьнах бахара уьш. Ж1аьла лиета а доладелла, наб кхетта охьадуьйжира. Ткъа борг1ал, дитта т1е а хиъна, кхайкха йолаелира. Хезира цуьнан аз цхьогална, юххе т1е а деъна борг1уле хаьттира:\n– Хьо х1ун деш ю цигахь?\n– Эвла юьллуш ю вай.\n– Юха охьа а йоьссийна, ц1а ден дакъа къастаде.\n– Д1огахь 1уьллуш ву эвлан да. Цо хьуна юстур ю меттиг.\nЦхьогална ч1ог1а лиира борг1алан жижигах 1аба, кхетам а бийна, ж1аьлина т1едеара иза.\nПарткъаьлла ирхъиккхинчу ж1аьло цхьогалан ц1ога даьккхира. Д1а а дедда, ц1ога а доцчу цо:\n– Со-м сайн 1овдалаллина ц1оганах делира. Эвла аша муха юьллур ю, иза а хуур ду-кх вайна, – элира мохь тоьхна.\nЛом кхиийна цициг\nЦхьанахьахула дог1уш цицигана делла 1уьллуш лом гина. Цунна юххехь хилла жима к1орни. Шеца йига а йигна, иза кхаьбна цициго. Йоккха а хилла, ондаяьлла лоьман к1орни. Талла а толлуш, кхийолу акхарой яа а йолаелла.\nЦкъа цхьана дийнахь, цхьа а экха а ца карийна, ша кхаьбна цициг даа дагадеана лоьман к1орнина. Цуьнан дагахь долчунна т1екхиъна цициг, дитта т1е хьаладаьлла. Диттан буха а дижина, лоьман к1орнис цициге аьлла:\n– Йа, со кхобуш-кхиийнарг, хьо суна сайн ненал а хьоме ду, хьайн ерриге амалш соьгахь кхиийра ахьа. Т1аккха х1унда ца 1амийра ахьа со дитта т1е дала?\n– И амал аса сайна кхоийра, х1ара санна киртиг т1ех1оьттича, оьшур ю аьлла.\nВайнах №5. 2019. Эл. версия\nНазад: Лула Куна. Стихи\nЛула Куна. Стихи\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (51) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (410) Поэзия (282) Проза (249) Публицистика (250) Статьи (793)\nВыберите месяц Июль 2019 Июнь 2019 Май 2019 Апрель 2019 Март 2019 Февраль 2019 Январь 2019 Декабрь 2018 Ноябрь 2018 Октябрь 2018 Сентябрь 2018 Август 2018 Июль 2018 Июнь 2018 Май 2018 Апрель 2018 Март 2018 Февраль 2018 Январь 2018 Декабрь 2017 Ноябрь 2017 Октябрь 2017 Сентябрь 2017 Август 2017 Июль 2017 Июнь 2017 Май 2017 Апрель 2017 Март 2017 Январь 2017 Декабрь 2016 Ноябрь 2016 Октябрь 2016 Август 2016 Июль 2016 Июнь 2016 Май 2016 Апрель 2016 Март 2016 Февраль 2016 Январь 2016 Ноябрь 2015 Август 2015 Июль 2015 Июнь 2015 Май 2015 Апрель 2015 Ноябрь 2014 Октябрь 2014 Сентябрь 2014 Август 2014 Июль 2014 Июнь 2014 Май 2014 Апрель 2014 Март 2014 Февраль 2014 Январь 2014 Ноябрь 2013 Октябрь 2013 Сентябрь 2013 Август 2013


ХIун ду билгала ГIалашкахь хилларг? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » ХIун ду билгала ГIалашкахь хилларг?\nГIалгIайн мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, кху Марсхьокху-беттан хьалхарчу дийнахь динчу дIахьедарца, ГIалашкахь нисделлачу эккхийтарехь вийна волу шиъ, дуккха а зулам-талораш дина, тIемало ву. Нохчийчура Абаев Идрис а, Долхадов Алихан а.\nЦо чIагIдарца, иккхинарг 30 кила гергга барамехь тротил чудиллина бомба ю. Цу тIе боху Евкуровс, Iожалла карийна шиъ могIарера тIемалой а боцуш, баьччанаш ларалуш хилла. Цо уьш куьгбехке лору Гуьмсан кIоштан а, кхечу а меттигашкахь цхьамогIа талораш деш, вер-ваккхарш дарна. И шиъ цхьа хIума эккхар бахьанехь велла хиларх лаьцна дуьйцу ГIалгIайчоьнан низамхойн урхаллий хьаькамаша а.\nГIалашкахь нисделлачу эккхарехь веллачу шиннах нисса бIостанехьа дуьйцу Нохчийчохь Iедалан мукъ карахь болчара. Цигахь вийнарг кхоъ ву Авдорханов Заурбек а, ИбрахIим а ткаъ иштта Халадов Аюб а аьлла д1ахьедар дина Кадыров Рамзана. Цо дийцарехь, цара жигара дакъа а лоцуш, тIелатар динера 2010-чу шарахь Хоси-юьртана а. Иза доцуш, уьш бехке хилла цхьамогIа ирча, къизаллица доьзна зуламаш дарна а.\nОфициалан кепара Iорабаьккхинчу хаамах гIортор йича, хилларг ишта ду: «Тхойга кхаьчначу орцаллин хабарца ГIалашка цхьана хIусаме бахка безаш тIемалой бара, Авдорханов ИбрахIимна нускал дига. Тхуна иза бакъ карийра. Иштта хууш дара богIуш берш могIарера гIаттамхой цахилар а.\nОха сацам бира, дукха ницкъаш юкъа а ца узуш, уьш схьалеца, я, герзаца дуьхьало еш хилахь, байина дIабаха операци дIаяхьа».\nВуьшта аьлча, ГIалашкахь велла шиъ ларамаза нисделлачу эккхийтарехь велла ца лору Нохчийчоьнан куьйгалхоша. Уьш балар, царна гергахь, леррина кечам а бина, нохчийн ницкъаллин структураша дIаяьхьначу тIеман операцин жамI ду.\nЦхьа хилам бен-бечу лаккхарчу тIегIанашкахь, бакълуьйриг муьлха агIо ю а ца хууш, морзахе кхеторо гойту, мел галдала тарлуш ду нийсонан, бакъонан бух тIехь дерг юкъаралле дIакхачале.\nБайина бохуш кхайкхош болу вежарий АвдорхановгIар, цIера Эластанжара болу вежарий ГакаевгIар санна, урхаллехь болчара шайн уггаре а луьра а, кхераме а мостагIий лоруш бу. Церан ваша Авдорханов Ахьмад кхелхина ишттачу тIамехь, ворхI шо хьалха. Иза лаккхарчу даржашкахь цIарна цIе яхана буьйранча хилла ву Дудаев а, Масхадов а Iедалехь болчу хенахь дуьйна а.\nКартошка из Айдахо и мохнатая розовая шапка\nАзербайджанские оппозиционеры выбрали Тбилиси местом встречи


"Къайлахчу сервисийн болх бу". Навальный Алексейна дIовш даларх лаьцна керланиг\nНавальный Алексейна дарба дечу немцойн Charite клиникан лоьраша консультаци ехна шайн Болгарерчу белхан накъосташкара. The Insider и Der Spiegel гIирсо а, иштта, дуьненаюкъарчу Bellingcat тобан талламчаша а хаамбарехь, Оьрсийчоьнан политикна делла дIовшца а, Болгарин бизнесхочунна Гебрев Емельянна динчу тIелатарехь а цхьатералла карийна немцойн клиникан лоьрашна.\n2015-чу шарахь дIовш делира Гебревна, ткъа хааминй гIирсийн шеконаш яра, цунна тIелеттачара "Новичок" олучу дIовшах пайдаэцна хиларх. Британин Iедалхоша чIагIдарехь, изза препарат лелийнера СкрипальгIарна Сергейна а, Юлина а дIовш луш а.\nThe Insider интернет-ресурсан коьртачу редакторе Доброхотов Романе дийцийтира Настоящее Время телеканало, немцойн лоьраш Болгарерчу коллегашца дагабийларх. Иштта хаьттира цуьнга, тарлой Навальный Алексейна "Новичокца" дIовш делла хилар а, мел шеконаш ю, цунна бехке Оьрсийчоьнан къайлаха сервисаш хиларан а.\n- Charite клиникера лоьраш Болгарица зIене бовларх тхуна хиира шина а агIорчу хьосташкара: немцойн а, Болгарин а. Со нийса кхеттехь, юьйцург Болгари хилла ца Iа, Портон-Даун а цхьана ю. Скрипальца хилларг а, Гебревх Iоттаделларг а Iаламат интересе ду немцошна, хIунда аьлча, кху деношкахь цара тIечIагIдина, массара а юьйцу холинэстеразан ингибитор хилла ца Iаш, кхузахь лелийна хилар тIеман гIирс лоручу "Новичоках" тера, йа билггал "Новичок" ю ала тарлучу гIирсах.\nКхузахь коьртаниг хIун ду аьлча, юьйцург билггал тIеман гIирс лору "Новичок" ю. Иза йиллина, миччара а схьаэца йиш йолу хIума яц, иза Iаламат кхераме, лело хала ю. СкрипальгIаьрца нисделларг жимма кхечу кепара дара, хIунда аьлча, и нах цу гIала бахкар а, церан тешош доцчу бехказлонаша а тоьшалла дира массарна а.\nГебревца хилларг хьахийча, къайлахчу сервисийн белхахойн дIасалеларшца вайна гучубевлира бехке мел хилларш. ДIовш далар дикка хьулдина, говзаллица бина болх юара, иштта хуьлу къайлахчу сервисийн хатI.\nНагахь санна, шеконаш йолу стаг каравой, вайн кхузахь дуккха а нах ма бу шеконашка эцна, тIаккха хала хир дац тIаьхьакхиа: стенгахь хилла иза, хьаьнца къамеле вийлина, иштта кхин дIа а. Цу тIехь беш болх бу оха, карор ву бехкениг а.\nКоьртачу хаттарна жоп хIинцале а карийна: цунна билггал дIовш деллий а хаьа, къайлахчу сервисийн карахь бен хила йиш йоцу тIеман гIирс буй а хиъна. Амма юкъараллана хетачунна а, политикан хьолана а, санкцешна а, кхиндолчунна а хIара тIехсов тоаме ду.\nКоррупцица къийсам латточу Фондан (ФБК)куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчохь а воцуш, Омскерчу дарбан хIусаме кхачорах хаам бира Твиттерерчу шен агIонехь, Фондан пресс-секретаро Ярмыш Кирас карарчу беттан 20-чу дийнахь. Цо бахарехь, Томскера Москва юхавогIуш хиллера Навальный. Кеман чохь вон хилла цунна. Оцу бахьанаца лайнер сихонца Омскехь охьа а хаийна, лоьраш тIекхайкхинера цунна.\nНавальныйца цхьана хиллачу Ярмыша хаамбинера, дIовш деллачух тера ду бохуш, лоьрийн шеконаш хиларх. Цунна хетарехь, Навальныйс меллачу чайнах цхьаъ тоьхначух тера ду, хIунда аьлча, Iуьйранна дуьйна цо кхин кхаьллина хIума цахиларна.\nlightradar24 сервисан хаамца, лоьраша ледарчу хьолехь ву, дIасаваккха таро яц бохуш, латтийна оппозиционер Навальный Германерчу клинике кхачийра беттан 22-чохь.\nОьрсийчоьнан оппозицин жигархочунна Навальный Алексейна дIовш делла аьлла, Германерчу медикаша-эксперташа къастамаш бира юьхьанца.\nНагахь санна и хаамаш бакъ нислахь, Цхьаьнатоьхна Штаташ кийча ю Европан Берто кIоргга талламаш барехьа бина кхайкхам тIеэца а, таллам беш дакъалаца а. Иштта маьIна ду Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан сайтехула оцу хьукматан куьйгалхочо Помпео Майкла даржийна дIахьедар.\nНавальныйн доьзалан а, Оьрсийчоьнан халкъан а бакъо ю массо а агIор, къайленаш а йоцуш, хилларг довза а, бехкенаш жоьпе беха а. Тхан дог-ойла Навальный Алексейн доьзалца ю, оха сатуьйсу цуьнан могашалла юьззина меттахIоттаре, боху Пампеос Марсхьокху-беттан 25-чу дийнахь динчу дIахьедарехь.\nНавальный дIасавуьгучу хьолехь вац, аьлла коьртачу лоьро\nОппозиционер Навальный Алексей Берлинерчу клинике кхачийна\nНавальныйс юьйцу петар шен Москох хилар бакъдина Чемезовс


Г1АЛГ1АЙ МОТТ: СЕЛХАН, ТАХАН, КХОАНА - Мои статьи - Каталог статей - Сохранение ингушского языка\nСуббота, 08.08.2020, 14:10\nГ1АЛГ1АЙ МОТТ: СЕЛХАН, ТАХАН, КХОАНА\n(выступление на форуме в Центральной библиотеке РИ 12 09 06)\nСа а чот а йоацаш в1алла к1орда а деддоацаш укх лаьттан букъ т1а дуккха х1амаш доллаше а, х1ара сагà ши-ший дар деза, ши ший дар эш. Ах-астаг1а, уне-эйпе вар-вацар аьнна доацаш, даьна-нанна ший дезалхо веза, къона-къаьна халча а, хоза-ийрча халча а дезалхочоа ший да-нана деза.\nСагах саг веш долча х1амай бух е к1ийле я т1аккха из безам ше.\nИштта ларх1а мегадда меттацара х1ама а.\nСаг х1ама ийша а эшанза а хул. Х1аман сов волаш-воацаш а хул саг. Цхьабакъда, сона хеташ, меттà ийша халарга кхача эшам а бац, метта гарга, сов халарга кхача гаргалол, совле а яц. Хоза хета мыча оал г1алг1аш мотт ховш волча сагах, корта болаш саг ва. Сага кхетама лакха мах ба цу деша бер. Иштта да, аз кхетадеча, немций 1илманхочо философа Макса Нордау (1849 - 1923) тейп-тейпарча метта лувча йижарашта йикъе в1алла вовзаш веце а цхьан метта лувча шин сага йикъе йоа гаргалол яц яхар.\nИз дош кхетаде а цу деша къоаргал ха-йовза а дукха низкъала х1ама-м дац, деша дух лехаш волча сагà. Цхьабакъда деша дух леха хьалхале лаьг1а йолча замах, цунцара ийла ийша долча хьал т1а, г1а ме баьккхача латтача духьаленех к1ехка ца къийхкача валац саг, йиххера, доккха са а даьккха килгиш 1о ца хийцача а валац из.\nЦу х1амо хьахьокх лоаттама а лостама а, адамаш дахаш ме йолча метте, керттера к1ийле мотт халар. Т1аккха метта лерх1ам е меттацара лерх1ам боккха-з1амги хала беза-безац яха хаттар увттаде деза а моттац сона.\nДукха яхад, тахан а т1ехь яхараш а ба, г1алг1ай меттаца г1алг1ай оамалаш, цар дика-во декъа торо, цар доккхала хьалхале, цар деррига а хана дац аьнна истори иштта кхы дуккха а х1амаш да. Цу т1ийргаца хотта лов сона г1алг1айх г1алг1ай баь, таханарча денга шоай оамалех ца боалийташ уж боалабаь, цхьанна а духьален к1ала ца буташ лелабаь цар са кхаьбача хьинара к1ийле г1алг1ай меттаца я яха ийла.\nЛакха вар лакха, лоха вар лоха веш йола сага оамал, меттаца хулаш хьаханна я. Цудухьа эздела духь ба мотт, меттаца ханна а меттаца мара хулча доацаш а да эздела боарамаш.\nМеттах ваьнна, меттацара къаьстача сага къезига да духхьал шийна долчал совнаг1а х1ама цо лех ала. Доккха дакъа да цунцара къаьста д1адоалар, меттах воалаш волча. Цудухьа ваьсса ва из, чур. Волче, из яьсса чухье йиза г1ерташ, лех цо мел лехар, сина кхоачо халар а хеташ шийна корочо х1амилгех. Дукха зама а ягья из кхийтта валале, цу х1амилгашца шийна хулаш болча са1ехамца, цо ше 1ехавелга кхетадыле. Дукха хувцамаш а худда цу юкъа, хьашт дале, кхы «верзагвоацча» хьал т1а из вугаш дараш а.\nМеттах вàлар, метта хийравàлар адамий дикаг1а йолча оамалех вàлар царна хийра вàлар ца халча далац т1аккха. Кертà меттахьавалар ца халча далац. Цу т1а цун юха метта вар маца худда ала а дац. Лоаццача юкъа из дулалудда аьлча-м нийсса худдий хьог1.\nДуккха а эзараш шерашка хьийна даьнна хьаханна х1ама тахан вейга кхаьчача дийнахь вей доадача, вей 1окхъессача из леха а хьал эца а малув?\nИйцача а лелалуддий из?\nХ1анзчул б1аь цхьа б1аь ах б1аь шу хьалха таханарча денга вей кхоачадаьча новкъа вей даьннад мотт сона, метта а цун гонахь латтача хьала а ийла е ваьлча денз. Цу юкъе да Ийже Махьамад г1алг1ай мотт йоазонга баккха г1ертар, Дордаг1а Темботеи Кураза Зоврбикеи хьалхаленца вей цу йоазонга далар, латиница кирилицах хувцар, 1одетташ-д1адетташ вей леладар.\nЦу яхача замах ханнача х1амай дика-во дувцаддац аз укхаза. Тахан кхьачача вей доаладаьча наькъа цхьа дакъа лоархадда вей цу замах.\nШоллаг1а дакъа. Укх даькъа хьаькъе дувца ловчо керттера а теркал де дезар Г1алг1ай Республика Конституце боарамаш да. Эггара хьалха г1алг1ай мотт паччахьалкхен мотт ба яхар а долаш. Т1акха да цох хьахетта Г1алг1ай Республика паччахьалкхен меттах долча закона хьаькъехьа дар а.\nЦхьабакъда сона лов укх йихье сий долаш волча Пхьилекъонгий Махьмад-Са1ида «динен да халарах дей мохк хьа беце, дув буъ аз ираз дац лаьтта хьа даха» яха дош юха кердадаккха.\nЦу дешаца шин х1аман теркам т1аоза лов сона.\nЦкъа дале. Х1ана йоах аз Махьмад-Са1ида ц1и иштта (йоккха)?\nМалха ваьлча денз ц1ен й1овхал дукха ейза саг вацар из. Цул сов, бер долаш, ший к1аманца мехках а ваьнна, сага ла йиш йолий хьог1 аьнна хета 1азап а лейна, шийга а ший къаманга а бена бала, цхьаккха а велхар-кадар йикъе доацаш (я а йий къонахчун велха?) беттача махьарца, хьекхача ц1ог1анца ма барра цо санна кодабаь саг кхы ва а хугва а моттац сона.\nД1а ийла ел из мел доккха да, «Я весь мир заставил плакать о судьбе страны моей» яха Коста Хетагурова дош хьадага а лаьце.\nХала-отта вола мара валанза волча хана мехках а ваьнна, геттара а халча хьалт1а, хулаш-отташ воаг1аш, мехках хьогаш а лийнна, юха, цкъар ханна-этта ваьлча, ше хьийгаьча мехка а вена, т1аккха мехках кхийтта ваьлча хулаш-отташ воаг1ача хана 1айнача хьинарах диза дог мехкацарча чамца лувчаде Дала аьттув а банна ханнача поэта духхаьл лакхе вей доаладаь цхьа дош а тоам болаш да, ма барра цу къонахчун лакха мах вейна була а лубболий хьог1 аьнна хета.\nСона хеташ Махьмад-Са1ида из вей хьоадаь дош а е из дош йикъе дола стихашца яздаь «Балан ди» яха роман ше а х1анз а къаман сих кхийтта, сих хьакха а хьокхаданна а даьннадац.\nХ1ана ду аз е х1ама селла теркал. К1езига ба-кха тахан г1алг1ай метта цхьаккха а тейпа йоазув дешаш бола нах, т1а-т1а геттара а к1езиглуш а латт уж, ала.\nТ1аккха малаг1 ба вей лакхе хьоаяьча Конституце а Закона а борамашцара мехкà эша а эшаш этта латтача х1амай бувзам а цу х1амай тешам а. Мелла из бале сона-м к1езига болаш санна хетт из.\nИштта х1анад из? Цу хаттара жоп леха вей даьлча мара вей нийссача новкъа доале тамаш хетт сона.\nШозлаг1а дале. Фуд мохк яхача деша ма1ан? Х1анад вейна из безар селла ч1оаг1а?\nЦу мехка (хьа мехка!) лебер хьа мотт боландаь. Цигга (хьа мехка!) мара цун (метта) халар (оттар х1аьта а) доацандаь.\nХоза хета дий хьог1 уж ши дош (мохк, мотт) д1аоалаш а цхьатарра долаш санна халар а, цхьаккха а х1амо ца хьестача беса цу шин деша, уж шиъ шийга долаш волчун, са хьестар а.\nТ1аккха малаг1ча хьал т1а ба вей мотт (цудухьа мохк а)?\nЛаьттан букъ т1а дахача адамаш лебеча метташта йикъе къаьнаг1а бола мотт ба г1алг1ай мотт. Йоах из иштта да. 1илманхош. Хет из иштта да. Сона.\nДале а, ткъоалаг1ча б1ашера мара г1алг1ай мотт йоазонга баьннабац.\nКертера а бахьан из да цун цхьаццадола х1амаш ах-астаг1а халар, воай меттà вей хийра халар, вей цун кхы а гаьнадолаш латтар.\nМетта дозал сел доккха а дале, г1алг1ай мотт селла къаьна а бале, мышта баьннабол те из ткъоалаг1ча б1ашерага ший йоазон дош а доацаш, эзараш шераш халча кхыдоа метташ йоазонга даьнна?\nЦу тейпа хаттар увттадеш бараш къезига ба моттац сона.\nЦхабакъда, цкъа дале, г1алг1ай метта йоазон дош ханнадий-деций яхар тахан хаьдда жоп долалуш хаттар дац; шозлаг1а дале, лаьттан букъ т1а метташ (къаьна метташ) дукха а да т1ехьаг1о мара йоазонга даланза, е, хьашт дале, х1анз а т1ехьа цунга даланза.\n1923 шера май бетта хьалхарча дийнахь арайоал «Сердало» газета хьалхара ломар. Г1алг1ай метта арадаьннача йоазон хьалхара дош да из. Атта дац юххьанца денз йоазон деша оттар. Тоам ба арадолаш латиница к1ийлен т1а ханна йоазув 30-ча шерашка кирилица к1ийлен т1а далар теркадыча. Т1аккха 1944-1956 шерашка цу метта цхьаккха а йоазув дац. 1957 шера денз юхаметта отта г1ертача йоазон дукха терко яц цу ханарча 1аьдала. Цудухьа х1аьтта ханна отташ латтача г1алг1ай йоазон дош дукха х1ама доацаш дус. 1илман лаг1а т1а даьнна а даланза а долаш кхоач метта г1улакх Г1алг1ай Республика хьаханнача 1992 шерага. Цу шера а, цу т1ехьа денача массехк шера а дукха яц метта хьаькъе яь-йита йоакхо. Укхаза хоадам боллаш ала йиш яр да: цу шерашка 1айра из йоакхо хулийта хьал. Иштта из халар гу 1996 шера т1аийцача Метта хьаькъехьарча Г1алг1айчен Республика законах.\nСона вей их х1ама къаьстта белгал дар лов. 10 шу гаргга ха ма йий из. Мехка лоарх1ам бола ди хуларе бакъахьа дар вейна цу денах.\nЦхьабакъда цу ден лоарх1ам а баь караг1даьнначох доккхал а даь 1е яхац аз. Цу денца хетта а хотташ а дувцаре бакъахьа худдар кхы д1аха деш-дуташ хала ме дезар.\nТ1аккха дикаг1а къагаддар вей даьр а дитар.\nДа-м да даь а дыта цу новкъа х1амаш. Уж аз дац яхац. Укх т1ехьарча 10 шера г1алг1ай метта арадаьннар миссел кинишка а журнал-газет а арадаьннадац хьалха ме яхача хана. Дуккха а да цу йикъе халанза ца доалаш, вейна эша х1амаш. 1илман лаг1а т1а а цхьацца белхаш даьд. Цхьабакъда даьр доаде йиш еце а даьр даьд яхаш даьг1ад аьнна пейда дукаг1а бац хала. Даьчох нийсса дар-доацар фуд ха а, ца деш дысар фуд ха а деза вейна.\nЛоацца аьлча, парг1атта меттацара юкъ-моттиг оттае в1ашт1ехьа даьннадац х1анз а. Малаг1аш да цун бахьанаш? Вей лакхе хьоахадаьрел сов?\nЙоазон меттаца хьакхашта бола, цунга баьнна специалисташ къезига халар.\nГ1алг1ай мотт а литература тохкаш йоаллаш массехк саг чувоаг1а цхьа сектор мара шийца йоацаш йолча мехка цхьа1 мара йоацча 1илма тохкама института торо ца халар. Цудухьа цо деш-дуташ дар боккъонца х1анз а 1илман лаг1а т1а даьнна ца далар.\nДешара заведенешка, къаьстта а Паччахьалкхен университете, метта йоагг1а терко е в1ашт1ехьа ца далар.\n1аьдала болхлошкар меттаца йолча юкъ-меттига хьакъе дехаш цхьаккха а ца халар, конституце а закона а яхар теркал а ца деш.\nК1еззига мара боацча меттаца хьашт долаш а, шоаш деш-дуташ дар меттаца долаш а болча наьха 1аьдала торонашца ю йоакхо то1ал ца халар, е йоагг1ача беса еш ца халар.\nФу эш уж х1амаш а кхы дуккха а цу тейпа дараш а деча новкъа даха?\nЭггара а хьалха вей укхаза теркал де дезар да шу сов ха хьалха т1аийца Российски Федераце паччахьалкхен меттах дола Федеральный закон мо дола Г1алг1ай Республика паччапаччахьалкхен меттах дола закон т1аэца дезар.\nЦу г1улакха хьалхале хала еза меттаца хьашт долаш а метта йоакхо яр хьалхале шийга йолаш а ме волча сага. Уж нах ма хетта дукха бац, цудухьа болаш барий сомал ч1оаг1а хала еза.\nИштеи-вештеи де-ма де ца а яхаш дехьа-сехьа вей лолахош кхы д1аха бараш фу ду вей хьажачяа бакъахьа хетар сонна. Цох вейна а масал халар хеташ.\nюридически 1илмай кандидат\nКатегория: Мои статьи | Добавил: onda (17.01.2010)\nПросмотров: 2860 | Комментарии: 2 | Рейтинг: 5.0/5


ФСБ-но терроран тохар дечуьра юкъахдаьккхина ша Майкопехь боху. Лаьцна Юккъерчу Азера мигрант\nАдыгейн коьртачу шахьарахь, алссам нах гулучохь, эккхийтар дан кечвелла Юккъерчу Азера веана стаг лаьцна ша, аьлла, дIахьедар даржийна ФСБ-но. И стаг, мигрант, толлуш карийна оьккху коьчал а, Оьрсийчоно магош йоцчу "Исламан пачхьалкх" тобан байракх а, чIагIдо урхалло.\nОперативан барамаш дIахьош гучудаьлла, хьукмато бахарехь, терроран тохар кечдеш хилар. Мигрантан хIусамехь карийна, ФСБ-н пресс-векалтан хаамца, чевнаш ен элементаш чохь йохку оьккхург а, талор дан къастийна меттиг билгалйина долу Майкопан карта а (базаран цIа ду юьйцу меттиг), эккхийтар муха дан деза тIеяздина кехаташ а.\nОьрсийчохь мигрант шен йоцчу цIарца даьхначу документашца лелла, дийцарехь.\n"ТIаьххьарчу хенахь дукха хьехабо ницкъхойн хаамашкахь легалехь а, къайлаха а Юккъерчу Азера баьхкина, терроран тохарш дан арабевлла лела нах. Къилбаседа Кавказехь радикалийн идеологица бехачара республикашкара ницкъхой хоржу тIелата, ткъа церан ойла кхетош болу мигранташ дуккха а беха ерриг а пачхьалкхехь", - билгалдоккху политолога Грабовец Ольгас.\nАмма мегар дац массо а мигранташна лен, дикачу дахаро арабаьхна лелош бац и нах, царех доккхах дакъа деха низамехь, боху Горобеца. Цунна хетарехь, "чIагIбан беза цаьрца бен профилактикан болх, Iалашъян еза церан белхан бакъонаш, цаьргара рейдашкахула "ясакх" гулъеш а ца лелаш".\nЧиллан-баттахь ФСБ-но дIахьедира Кхарачой-Чергазийчохь, аннекси йинчу ГIирмехь, Краснодар-махкахь, Ростов-махкахь терроран тохарш дан кечвелла 19 стаг лаьцна ша, аьлла.\nТIемалой бу аьлла лецначу наха шайгара талламо тоьшаллаш етташ даьхна олу кхелашкахь дукха хьолехь, билгалдоккху Оьрсийчуьрчу адвокаташа а, бакъонашларъярхоша а.


Дукхах болчу таханлера Iелам-наха мегаш дац аьлла, и программаш йинчара бакъо елла йоцучу агIор уьш лелор, церан бакъонаш йохор йолчу кепара уьш лелор, масала, ахь ма-аллара «кегйина программаш» лелор. ХIунда аьлча, и программаш даьхни ду, уьш йинчара уьш еш дуккха а къахьегга, царна тIехь хан йайъина, дуккха а даьхни дайъина уьш кечйеш, тIейогIучу заманахь уьш дIайохкарца шайна са хилийтархьама. Цундела уьш муьлхха а кхидолу даьхни санна лору, масала машен а, телефон (заIар) а, муьлхха а кхидолу даьхни ларалуш долу хIумма а санна. Ткъа хьадисехь аьлла ду: «Бусалба стеган даьхни цуьнан пурбанца бен лело мегаш дац».\nЯздечу жайнийн а, керла юкъайохучу хIуманийн а, иштта и санна долчу кхидолчу гIуллакхийн а бакъонаш ларйан езаш хилар билгалдина ду таханлера ФикъхIан шина Гуламан сацамца цхьатерра.\nТIаккха, и хьакъ лардан дезаш хиларехь а, и бакъо йохо мегаш ца хиларехь а башхула яц и хьакъ дерг бусалба хилча а, керста хилча а, хIунда аьлча бусалба нахаца тIом беш воцучу керста стеган бакъо а бусалба стеганиг санна ларйеш ю. Амма нагахь санна оцу бакъонан да бусалба нахаца тIом беш болчерах велахь, цуьнан и бакъо ларйар важиб дац.\nЦхьаболчу Iелам-наха мегар ду аьлла и программаш а, си́ди́ш а, жайнаш а ша шена лелорхьама церан сурт даккха. Амма нагахь санна церан сурт доккхуш верг цу балхах шена са́ хилийта гIерташ велахь, тIаккха хьарам хуьлу иза.\nИштта олуш хиллачерах ву Шейх Ибн Ал-Iусаймийн, Дала къинхетам бойла цунах. Цо аьлла цу хьокъехь: «Нагахь санна и сидиш дина йолчу компанеша шайна цу сидийн бакъонаш ларйина ю аьлла билгалдина дацахь, мегар ду церан сурт даккха, хуьлийла иза ша шена, йа шен накъосташна а, йа уьш дIадохкархьама, хIунда аьлча уьш лардина доцу дела. Амма нагахь санна цара уьш даржоран бакъонаш ларйина ю аьлла делахь, тIаккха, бусалба ларалуш долу вай дерриге дуьнена тIехь уггар чIогIа и хIума лардеш дерш хила деза. Ткъа вайна ма-хаъара, низамо цхьана хIуманан хьакъ лардина шена дуьтуш хилча, иза дохош дац цхьамма а. ХIунда аьлча, вай и неI дIайиллича, и болх бина йолчу компанина доккха зен хир ду. Масала, хIара компьютер еш оцу компанино вуно дукха ахча дайъина хила тарло, тIаккха цунах сурт даккха а долийна, иза яржо йолийча, пхибIе соьмах юхкуш хиллачуьнан мах мел хир бу? Пхи сом хир бу! Иза зен ду, ткъа вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шена а зен дан мегаш дац, йа кхечунна а зен дан мегаш дац». Ткъа цу хьадисо массо хIума чулоцу.\nТIаккха, массо керста стаг вац шен даьхни а, шен цIий а хьанал хуьлуш. ТIом беш волу керста стаг, масала жуьгтий санна, иза тIом бен керста ву. Амма вайна а, шайна а юкъахь бина барт болу керста нах, иза бертахо ву, и барт юкъарчу чулацамца бина белахь а. Ткъа, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Бертахо (волу керста стаг) вийначунна ялсаманин хьожа йогIур яц». Бусалба нах массо нахал чIогIа бу барт ларбарехь.\n «Фатава Ал-Ислам Ал-Йавм»: Шейх Юсуф Аш-Шубайлий, № 53497; Шейх Халид Ал-Къосим, № 46190.\n Iаьрбийн маттахь и къамел карор ду кхузахь: http://dinulislam.org/audio/1usaymin.prog.copy.rm


Х1инца... Зорбанан ц1а а ду Соьлжа-Г1алахь\n14 апреля в 16:29 (2010 г.)\nЗорбанехь дукха дуьйцура Соьлжа-Г1алахь нохчийн маттахь гайтаман я довзийтаран йозанаш цахиларх. Ишта дан а ду иза-м: республикан коьртачу шахьарехь дукха яц шен ц1е нохчийн маттахь язйина пачхьалкхан учреждени, предприяти, организаци, рекламан кхайкхамаш-м бийца а ца оьшу. Амма ша меттахбаьлла. Нохчийн Республикан арахьарчу з1енийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствон йоккха г1ишло йовзуьйтуш, мел генара а гуш ду «Зорбанан ц1а» йоза.\nЦул сов, министерствон шен ц1е а ю оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь язйина. Баккъал а дика масал ду министерствос гайтинарг. Тхо тешна ду оцу д1адолоран кхечу министерствоша а, ведомствоша а г1о лоцург хиларх.


Доьзалехь беркат совдалийтархьама\n19 февраля в 16:54 (2010 г.)\nКху деношкахь «Грозный-информ» агентствон студехь «горга стол» хилира, доьзалера хьал талхаран бахьанаш а, берийн дола цадар а йийцаре деш.\n«Горгачу стоьлан» балхахь дакъалецира Ийманехь кхетош-кхиоран центран» директора Хашханов Вахас, Нохчийн Республикан МВД-н Юкъараллин кхерамзаллин милицин кхиазхойн гІуллакхашкахула йолчу подразделенин хьаькама, милицин майора Кайхаров Муслима, Нохчийн Республикан Къинхьегаман, нах балха дІанисбаран, социальни кхиоран министерствон доьзалан халонийн, ноналлин, дайн а, берийн а отделан хьаькама Мадаева Хадишта, Нохчийн Республикан МогашаллаІалашъяран министерствон ноналлин отделан хьаькама Лечиева Эльзас, Къинхьегаман, нах балха дІанисбаран, социальни кхиаран министерствон белхан меттигаш нисъяран а, лерринчу программийн а отделан хьаькама Керимов ИсмаьІила, Дешаран а, Іилманан а министерствон кхит1е а дешаран а, берийн бакъонаш ларъяран а отделан хьаькама Ибрагимова Зараа, ткъа иштта МогашаллаІалашъяран министерствон ноналлин а, бераллин а департаментан отделан хьаькама Шатиева Раисас.\nБилгалдаккха деза, доьзалехь хьал талхор тайп-тайпанчу бахьанашца доьзна хилар.\n– Массо а хенахь нохчаша доьзалехь а, юкъараллехь а бер кхиоран шайн некъаш дІахьора.\nКхетош-кхиоран тайп-тайпана кепаш: къинхьегаман, ницкъан, оьздангаллин, синмехаллин, эстетически цхьаьнатохарца кхочушдора иза. Шеко йоцуш, иза баккхийчеран масалшна а, халкъан ламасташна а, гІилакхашна а тІехь дІахьора. Доьзалехь хьал талхар беран кхиарехь айпе хІуманаш гучудийларан юьххьехь лаьтташ ду, – билгалдаьккхира Мадаева Хадишта.\nШапиева Раисас дийцарехь, доьзалехь беркат хилар, уггар хьалха, зудчун-майрачун могашаллех доьзна ду.\n– Тахана бахархошна юккъехь чІогІа яьржина ю тайп-тайпана инфекцеш. Царна юккъехь – ВИЧ/СПИД, туберкулез, кхийолу хала цамгарш а. Уьш яржаран бахьанех цхьаъ – бахархойн царах хаамаш цахилар ду. Кху хьолехь, суна хетарехь, шаьш зуда ялоле, маре дале вовшийн могашаллин хьал хаа деза кегийчарна, – бохура Шапиевас.\nТкъа иштта цо билгалдаьккхира, хинболчу нанойн а, дайн а могашалла бераллин хенахь кхоллалуш ю, цундела жимачу хенахь берийн цІийн анализ ян еза, тІаьхьенийн цамгарш гучуяхархьама.\n– Хала хеташ делахь а, дукхахболчара тидаме ца оьцу и ладаме талламбар. Ткъа цамгар хьалххе гучуяьлла хилча, цомгашниг тован аьтто бу, иштта ца хилахь, иза заь1апхо хила тарло, – билгалдаьккхира Шаипова Раисас.\nШен рогІехь доьзалшкара хьал тодарна профилактика ярехь шайн ведомствоно бечу балхах лаьцна дуьйцуш, Ибрагимова Зараа дийцира, 2009-чу шеран жамІ деш, къаста а бина, учете хІоттийна хьал телхина болу 250 доьзал бу, аьлла.\n– Дешаран заведенешкахь занятеш кест-кеста юкъахъюьтуш 374 бер ду. Хора берана йолийна психолого-педагогически хьажаран дневник ю. Коьрта тидам тІебохуьйту низам талхорна наркоманина, кхиазхошна юкъахь низам талхорна, – бохура Ибрагимова Зараа.\nРеспубликехь алсамйохуш ю, дай-наной а доцуш, дахаран халачу хьолехь нисделлачу берашна лерина пачхьалкхан учрежденеш. Кхиазхошна социальни гІо деш ду реабилитационни центрашкахь.\nКъинхьегаман, нах балха дІанисбаран, социальни кхиоран министерствон хаамашца, таханлерчу дийнахь Нохчийн Республикехь регистраци йина – 173 буона, да я нана доцучу 20 эзар берана, 43 эзар заьІапа берана.\nХашханов Вахас билгалдаьккхира, доьзал – юкъараллин кепара дакъа хилар, шен бухе билггал йолу синмехаллаш йохкуш долу.\n– ТІекхуьуш йолу тІаьхье ийманехь кхетош-кхиорна алссам тидам тІебахийта беза. Цу 1алашонца массара а цхьаьна къахьега деза, дай-наноша а санна, республикан кхочушдаран Іедалан органаша а. Республикан куьйгаллан нийса политика бахьанехь Нохчийчохь оцу балхана оьшу дерриг а хьелаш долуш ду, – элира Хашханов Вахас.\n«Горга стол» дІаяьхьира Нохчийн Республикан Къинхьегаман, нах балха дІанисбаран, социальни кхиоран министерствон дІадолорца.


Мангал-бутт 02, 2016\nГерманин парламентан лахарчу палатано къобалйина Дуьненан хьалхара тIом боьдуш туркойн Iосмалойн империно эрмалошна геноцид ярах йолу резолюци. Бундестаго кепана тIеэцначу документо чIагIдо, 1915-чуй, -16-чуй шерашкахь туркоша эрмалой а, керста дин лелочу кхечу кегийн къамнийн векалех а 1,5 миллион адам хIаллакдина, аьлла.\nРезолюцина дуьхьал хилла цхьа депутат, кхин а цхьаммо ца къадош дитина хетарг. Сацам тIеэцарцана Туркойчуьрчу 24ТВ канало бинчу хаамца, Хонкаро цIакхайкхина шен Германера векал, цунна хьехамбан. Туркойчоь дукха хенахь дуьйна шогга дуьхьал лаьтта ша эрмалошна геноцид латтийна бохучунна.\nТуркойн арахьарчу гIуллакхийн министро Чавошоглу Мевлюта, Бундестаго резолюци тIеэцарцана аьлла, «немцошна дицделлачух тера ду шайн эхье иэс». Вице-премьеро Куртулмус Нумена немцошкара исторехь дуьсур долу гIалат даьлла, боху.


РогIерчу даздаршка арабевлла Нохчийчуьра бахархой\nСоьлж-ГIала, Гезгмашин-беттан 6-гIа де, 2013 шо. (Маршо Радион архивера сурт).\nНохчийчохь даздеш ду къоман цхьаалийн де. Иза коьртачарех де лоруш ду махкаь долчу таханлерачу Iедалша. Оцу денна хьажийна Соьлж-ГIалана юкъахь митинг дIаяьхьира, маьрша а, машаре а Нохчийчоь хестош, цунна хьалха ваьлларг а вазвеш.\nЦхьацца Iедалан хьукматашкахь а, урхаллашкахь а цу гIуллакхана аьлла цхьаанакхетарш а, дийцарш а, концерташ а хилира. Шуьйра дийцира цигахь а, Нохчийчоьно муха меттиг дIалоцу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан барамехь.\nНохчийчоьнан бертан а, цхьааллин а де аьлла дIакхайхкина дара 2002 шарахь, хIетахь республикан коьртехь хиллачу Кадыров Ахьмада. И де хьаржар а шен бахьана дара. ХIетталц Гезгмашин-беттан 6-гIа де Ичкерин пачхьалкх кхолларан де санна лоруш дара. Цундела и де, дIа а ца тоттуш, дитар бахьана дара оцу агIор а, вукху агIор а нохчий цхьана ойлане балабан.\nIедалша и де мухха а тидахь а, юкъараллехь нохчашна юкъахь барт а, цхьаалла боху хIума генахь ду аьлла хета цхьаболчу нахана. Соьлж-ГIаларчу вахархочо Хамзатов Ильяса бахарехь, нохчий цхьана ойланехь хуьлу бохаман, я йоккхачу харцонна хьалха. Иштта хилира, цунна хетарехь, ши де хьалха Соьлж-ГIалахь дIаяхьанчу митингехь элира цо.\nХамзатов: «Нохчийн къоман барт хилла 2002 шарахь дуьйна цхьа де деара ши де хьалха. Мьянмехь болчу рохIинджашна гIо дан деза аьлла митинге гулбалар тIехь барт хилира. Кхин барт хилла суна-м ца хааlелла».\nДаима барт хилийта нохчашна юкъахь хIун дан деза а элира Хамзатов Ильяса. Нийсо цунна бухе йиллина хила еза аьлла хета цунна.\nХамзатов: «Соьга хаьттича нахана юкъахь барт хилийта наха хIара цигара вуй, важа цигара вуй бохуш, бекъа а ца боькъуш, нийсонца лара беза массо а. Иза хета-кх суна».\nГезмашин-беттан 6-гIа де дукхачу нехан дагалецамашкахь нохчаша шайн пачхьалкх кхоьллина де санна лорурш а кIезиг бац кхузахь. Нехан дегнашкахь ду иза, аьлла дийцира Теркйистан кIоштара вахархочо Абуев Зиявдис.\nАбуев: «ХIа хIуъа а дийцича а вайн къоман маршонан де ду хIара. ЖовхIар вайн дуьххьарлера президент а ву.\nИ де дицдайта гIерташ нах а бу. Шайна ма луъу хIума лелор ду цара, амма нехан дегнашкахь лаьтташ ду и де. Хан-зама хийцало. Тахана цхьангехь ду иза, кхана - кхечуьнгахь».\nНохчашна юкъахь барт а, цхьаалла а баккъалла а, моттаргIанехь а доцуш, хилийта дукха хIума ца оьшу аьлла хета нахана. Нийсо ю оьшург. Иза цхьаболчу нахана ю аьлла ца хета таханлерчу Нохчийчохь.\nГезгмашин-беттан 6-гIа де


Стигалкъекъа-беттан 10, 2016\nЮккъерчу а, Керлачу а бIешерашкахь Европехь вуно ницкъ болу паччахьаш хилла бу Габсбургаш. Цу доьзалера нах хилла Австрина а, тIаьхьо дуккха а къаьмнаш дехачу Австро-Венгрин империна а урхалла деш 1282-чу шархь дуьйна 1918-чу шаре кхаччалц. Йеза Риман империн императорш а хилла Габсбургийн доьзалера нах 1938-чу шарахь дуьйна 1745 шаре кхаччалц, цхьа ши-кхо шо бен (1742-1745) юкъара цадолуш.\nВенехь вуно чIогIа ларйеш латтош ю Габсбургийн хазна. Цу чохь фотокамера а карахь хилира Маршо Радион корреспондент Эрсно Казбек. Цо даьхна хIара сурташ.\nМарсхьокху-беттан 22, 2015\nТовбеца-беттан 25, 2014\nТовбеца-беттан 08, 2014\n"Акха Дивизин" суьйлийн дошлой\n100 шо хьалха Австро-Венгерин Империно тIом дIакхайкхабо Серби-пачхьалкхана, Сараевохь Сербийн националисто Принцип Гаврилос Австрин эрц-герцог Франц-Фердинанд вийначул тIаьхьа. Иштта дIаболало луьра Хьалхара Дуьненан ТIом. Оьрсийн Импери тIама юккъе яхча, цхьаболчу кавказхоша лоцу дакъа цу тIамехь. Къаьсттина гIарайолу Кавказан Махкахойн Дошлойн Дивизи (я "Акха Дивизи"). Тахана оха шун тидаме дохку цу юккъехь гIуллакх дина хиллачу суьйлийн тIемахойн сурташ.\nСтигалкъекъа-беттан 26, 2014\nСтигалкъекъа-беттан 24, 2014\nГуьржийн паччахьан Тамарин каш ГIалгIайчохь хила тарлуш ду Кху шарахь Европехь уггаре а мехала хилам лоруш болу Европарламенте харжамаш дIабуьйлабелла цхьаццайолчу Евробертана декъарчу пачхьалкхашкахь. Меттигера бахархой башха баккхийра сатийсамаш цу хиламца бузуш бац. Ткъа кандидатийн могIаршлахь хьалхарчу меттехь аьтто-популистийн партеш хила мегаш ду, мигранташка цабезамна тIехь барт чIагIбелла йолу.\nЗазадоккху-беттан 20, 2014\nНохчий хIаллакьбеш майралла гайтинчунна Соьлж-гIалахь урам Нохчийчура шина тIамехь бухарчу бахархошна тIе герз детта а, къам къардан а бахана хиллачу оьрсийн эскархойн а, къайлахчу сервисийн векалийн а сий деш, рогIера гIулч яьккхина Соьлж-гIалахь.


Летачу хенахь Карелера спецназхо валарна дов хоттуш ду Нохчийчуьрчу полисхочун\nМарсхьокху-бутт 18, 2020\nКарелера еъанчу спецназан декъашхо ларамаза верна бехкевечу Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан патрулан-постан гIуллакхдархочун Зубайраев Хизиран дов хатта долийна. Бакъонашларъяран "Зона права" проекто бина и хаам Кавказ.Реалии портале, веллачун доьзало лаьцначу адвокатана Сабинин Андрейна тIетевжина. ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Нальчик гIалин кхело листа долийна гIуллакх. Тахана, шинарин дийнахь кхайкхийна кхеташо дIатеттина Гезгамашин-беттан 1-чу дийне, аьлла адвокато.\nСтохка ГIадужу-баттахь хилла ю юьйцу инцидент, говзалла лакхайоккхучу Краснодаран университетан филиалан Нальчикерчу юкъарчу Iойлехь.\nТалламчийн версица, полицин лакхарчу сержантан а, Карелерчу "Гром" спецназан эскархочун Флегонтов Александра а дов иккхина хиллера. Зубайраевс шозза бетах буй тоьхна хиллера Флегонтовна. Когаш тIехь саца ца велла, 34 шо долу спецназхо лекхачу ламин юкъера чувеана, лаьтта воьжна веллера.\nПолисхочо шен бехк хилар даредина, гечдар дехна цунах йисинчу хIусамнене, иштта, иштта ахча а делла. Карарчу хенахь, дIасавалар а дихкина, латтош ву Зубайраев. Ларамза стаг валар аьллачу артиклехь шина шаре гергга хан кхачайо цунна набахтехь яккха.


"Деградацин синдром ". Сталин везавелла Оьрсийчуьрчу кегийрхошна\nСталин Иосиф, коллаж\n"Левада-центран" (арахьарчу агентийн тептарахь ю и статистикан хьукмат) хеттаршна жоьпаш деллачу Оьрсийчоьнан бахархойх эханна лаьа Дуьненан шолгIачу тIамехь толам баккхар даздеш, хIетахьлерчу Советан пачхьалкхан куьйгалхочунна Сталин Иосифна хIоллам хIоттабойла. ХIоллам билларехьа бу жоьпаш делла 48% нах, духьал бу – 20%, бисинчарна я бен-башха дац, я жоп дала ца хIуьтту уьш. Социологаша билгалдаккхарца, тIаьххьарчу итт шера чохь шозза совбевлла Сталинна хIоллам хIотторехьа болу бахархой. 2010-чу шарахь оццу хаттарна жоьпаш деллачарех 25% бен реза яцара хIоллам хIоттабайта, дуьхьалбара 36% нах.\nСталинна хIоллам биллийта луурш уггаре дукха бу 18-24 шераш долчу кегийрхошлахь а, 55 сов хан йолчу нахалахь а. Ткъа 2010-чу шарахь 18-24 шераш долчу кегийрхойх 12% бен яцара цуьнгахьа. ХIинца иштанаш 50% бу. Кхуьш ду Сталинехьа болчу кхечу шерийн категорешкарчу нехан терахь а. Хеттамаш бинчу бахархойх 60% реза ю музей-комплекс "Сталин-центр" йиллийта, духьал яц 14% бен.\nПутин Iедале веъча хьал хийцаделира, Сталин тийна-таьIIина вазван волийра\n"Левада-центран" директор Гудков Лев тешна ву Сталинан мах хIинца кхин гар, иза кегийрхошна везавалар Оьрсийчоьнан пропагандо бина болх хиларх.\n– 1998-чу шарера схьадогIу иза – оцу хенахь долийра Оьрсийчоьнан бахархоша Сталине кхечу бIаьргашца хьажар. ХIеттталц дукхахболу бахархой бара Советан Iедало тIехула яхь а, ечу критиках боьлла, хаьара царна Сталин луьра, къиза куьйгалхо хиллийла. Миллионашкахь нах цо хIаллакбайтина, пачхьалкхехь террор, репрессеш цо латтийна бохург шеконехь а дацара нехан хIетахь. 12 процент наха бен ца вора Сталин къобал. Дукхаболучарна моьттура, 20-30 шо даьлча Сталин цхьанненна а дагавогIуш а хир вац, историкашна бен.\nСталин вазван волийра, коьртачу метте хIитто волийра. Иштта тIекхечира 2012-гIа шо\nАмма Iедале Путин веъча хьал хийцадала дуьйлира, Сталин тийна-таьIIина вазван волийра. Стенна «тийна-таьIIина»? Я Путина а, я цуьнан гонерчу наха а шаьш ца хьахавора Сталин. Iедало шина аматехь гойтура иза – коьртачу агIонна, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь толам баьккхина баьчча санна. ТIаьхьо васт тодеш, "эвсаре менеджер", Оьрсийчохь индустри сихха кхиийнарг вира цунах. Путинан идеологаша бахарехь, иза ву ледарчу хьелашка кхаьчна хилла пачхьалкх дуьненан лаккхарчу тIегIане яьккхинарг.\n– Цунах кегийрхой муха тешийна?\n– Шатайпа, тийна-таьIIина Сталин вазварца, истори Iаморан, хьехаран политика хийцарца. 1990-2000-чу шерашкахь кегийрхошна ца везара Сталин, я бен-башха ца хетара. Кегийрхошна иза дуккха зама хьалха ваьхна стаг бен вацара, Грозный Иван а, Чингисхан а, кхиберш а санна, аьлча а, актуалехь доцу васт дара.\nМуьлххачу а авторитаран, тоталитаран режимо леладо иштаниг, цунна ницкъ бу коьрта, цуьнца цо къепе чIагIйо, нийсо хIоттайо\nАмма 2000-гIа шераш дуьйладелча империн мехаллаш язъян, пачхьалкхан патриотизм шоръян йолийра Оьрсийчохь. Сталин гIатто волийра, коьртачу метте хIитто волийра. Иштта тIекхечира 2012-гIа шо, оцу шарахь Оьрсийчоьнан бахархоша, шайна иза ерриг а исторехь уггаре хьалхара волу сийлахь-воккха политик хета, элира.\n– Сталин хIолламашца, мемориалашца денвеш, иза шайна веза бохуш хьийзачарна хIун бахьана го Сталинан сий, цIе язъян?\n– Уггаре хьалха олу, цо тIамехь толам баьккхина, иштта дIа кхидерг а. Амма и доллу дареш а хуьлу тIехула дIа, лелларг а дицдина, аргументаш ца лоьруш олуш. Суна хетарехь, коьрта бахьана ду шайгахь гIора дацар, шайца бакъдерг дацар хьулдеш, боккха ницкъ карахь хиллачу политикан цIарна тIехьа лачкъар. Муьлххачу а авторитаран, тоталитаран режимо леладо иштаниг, цунна ницкъ бу коьрта, цуьнца цо къепе чIагIйо, нийсо хIоттайо. Амална компенсаци луш кеп ю иза. Вукху агIор, карарчу муьрехь лаьттачу хьоланна резабацар наха къайлахчу хьесапашкахь гайтар а ду иза. Сталинан заманахь "мехаш ца дестадора, низам лелара" бохург ду.\nСталин туьйра ду, васт ду, цуьнан цIарна тIехьа а лечкъина, критика йойла ду таханлерчу хьоланна, резадацар гайта йиш ю. ГIорасиз долчу, политикан декъахь доцчу адамашна гIортор ю иза. Царна Сталин дерриг далуш а, карахь а долуш, да санна, халкъан доладеш а хилла стаг ву. Шаьш ловш долу кхачамбацарш бахьанехь хьахош ву иза. Ма-дарра аьлча, юкъараллин синбахаман деградацин синдром ю иза – цо гойту халкъехь шен хилларг дIасалиста а, карарчу хенан политикан система дIанисъян а ницкъ боцийла, – аьлла хета социологна, "Левада-центра" директорна Гудковна.\nИсторика Соколов Никитас дийцарехь, ларамза дац Оьрсийчоьнан пропаганда Сталинан васт айдина хьийзар – таханлерчу Оьрсийчоьнан кхиам лору цо пачхьалкх Дуьненан шолгIачу тIамехь толар а. Iедалан кхин дала хIума дац халкъанна, цо бахарехь.\nТкъа аш къоман идентификацин коьрта бIогIам цунах беш белахь, ер ю дера гуча генералиссимусан кIайн гIовтал а\n– ТIаьххьарчу 15 шера чохь Толаман Де Оьрсийнчоьнан халкъан де а хилла дисина. Таханлера Iедал кхето ца туьгу Оьрсийчоьнан халкъ 1991-чу шеран Марсхьокху-беттан 20-чохь кхоладелла дуйла. Цунна лаъане а ца лаьа ша оцу денойн хиламашкахь кхолладелла хилар хаа: коммунистийн режим а керчича, Iедал ницкъаша караэцнарш лаьхкича. Цундела кхоьллина и кхетаман хьаьрк – вай толамехь кхолладелла къам ду, вай толамхойн къам ду бахархьама.\nИ пропаганда гуттар а яьлла лела кху 15 шарахь, оцу шен Iаткъам а бо халкъанна тIе. Ткъа аш къоман идентификацин коьрта бIогIам цунах беш белахь, ер ю дера гуча генералиссимусан кIайн гIовтал а.\nХиндолчуьнга бIобулуьйтуш кховдо цхьа а проект яц таханлерчу Оьрсийчуьрчу Iедалан. Яц церан иза! Цундела цхьаъ бен дац дIакховдо – сийлахь-еза селхане, иза вайна сирла-сийлахь кхане а хилла лаьтта. Делахь а, Iин ду хьалха лаьттарг. Яхлойла дац оцу моттаргIанан. Тоьлла долу къона цкъор махкахдер ду. Иза долуш гуш а ду.\nВукху агIор аьлча, статистико, социологин хеттамаша цхьаъ гойту, со Москварчу сайн гонехь веха, ткъа воьду Екатеринбургерчу Ельцин-центре – цигахь аьттехьа дац кеташакахь дуьйцу халкъ. Суна гуш йолчу юкъараллин кхин кхетам бу. Со тешна ву, бац хьерабевлла дукхахболу Оьрсийчоьнан бахархой. Бац уьш дуьненна я Европанна мостагIий, амма социологина ишта нах ца го цъкачунна, цо тергоне ца оьцу царна хетарг, – элира историка Соколов Никитас.\n· Сталин Иосиф (1879–1953) Советан пачхьалкхан лидер лаьттина 1924- 1953-чу шерашкахь, оцу хенах доккхачу декъехь ша цхьаъ бен воцчу диктаторан даржехь. Формалехь иза цкъа а ца хилла пачхьалкхан куьйгалхо, Комминзман партин инарла секретарь Iийна (1922–1934), министрийн кабинетан коьртехь хилла I941-1953-чу шерашкахь.\nЦуьнан цIарца йозаелла ю яккхий репрессеш, иттаннаш миллионашкахь нах хIаллакбар, махкашкара бохор. Сталинехьа болчу наха чIагIдо, цуьнан заманахь Севетан пачхьалкх уггаре ницкъалчу мехкийн тIегIане кхаьчна, уггаре мехалниг, цо Дуьненан шолгIачу тIамехь толам баккхар ду, бохуш. Кху тIаьххьарчу шерашкахь дуккха а Оьрсийчоьнан гIаланашкахь хIолламаш хIиттийна Сталинна компартин меттигерчу дакъойн жигараллица.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЦIийнадас зуда ялош хилча, и (бухара) зуда собаре хила муха кхето еза цо ша? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! ЦIийнадас зуда ялош хилча, и (бухара) зуда собаре хила муха кхето еза цо ша? ХIун дан деза цо ревность дIайолуш ца хилча, даим вон ойли бен ца хилча дагчохь? ХIун ял хир ю цунна Къемат дийнахь, цу хIуманна собаре хилла иза дIа чекх ялахь?\nЛераме йиша! Хьуна хуьлуш дерг хьо санна дуккха а болчу зударшна хуьлуш дерриг ду. Хьоьгара цу хIуманна баккха бехк бац, хIунда аьлча и хьоьгахь йолу ревность (вайн маттахь «эмгаралла») массо зударшца хуьлуш ю, массо божаршца а хуьлуш ю. Бакъду, цхьайолчу хенахь, юхаялорна тIехь къахьега дезачу кепара тIепаза дIайовш а хуьлу иза, йа доьхьало йан езачу кепара дозанал совйолуш а хуьлу иза. Схьагучу суьртехь хьоьгахь дерг иза совялар ду. Цундела, хьуна хьайна а, хьан доьзална а, хьан гергарчарна а цунах бала ца хилийта, иза шен юккъерачу хастаме бараме охьайаккхархьама ахь дича дика хир долу хIума дийца хьовсур ду вай.\nДоьххьара, хьо дика а, хьекъале а, бусалба дика долуш а адам ду аьлла хета суна, хIунда аьлча хьо хьайн даго бохучунна тIе а тевжина, хьайн ас-со хьалха а даьккхина, хьайна хеттарг-луъург ца деш, иштта и хIума дар дика доций а хууш, иза хьайна пайденна доций а хууш, иза Дела реза вен хIума доций а хууш, цу массо хIуманах кхета а кхеташ, хьой яла ма езза чекх муха ера йара-те аьлла хаттар дина ахь, и нийса некъ лехна ахь. Хьо иштта дагаялар цхьаъа шеко йоцуш хьо дика бусалба адам хиларан билгало ю, хьо дика кхетам болуш хиларан билгало ю!\n1. ТIаккха, лераме йиша, Iилманчаша ма-баххара, и хьоьгахь долу хьал (и хало) хенан йохалла ша-шах дIаайдала дезаш ду, Дала мукъа лахь. Хьо хьайн цIийнада лоруш а елахь, хьо иза оьшуш а елахь, хьо цуьнга хьашт долуш а елахь, хьо цунах йоьзна а елахь (ткъа шу иштта хила дезаш хилар шеко йац), денош дIаэхарца и чов дIаьхьаьар ю, и хало а хьуна мелла а йайлур ю, йа ахь жимма къахьегахь ерриге дIа а айлур ю, хьо тоьлашха а хир ю, хьо сийлахь а хир ю. Амма нагахь санна хьо собаре ца хилахь, ахь хьайн ас-со хьалха даккхахь, ахь хьайн хьекъале ла а ца дугIуш даге (чувство бохучунга) ла догIахь, хьан гIуллакх а, хьуна гонаха болчеран хьал а дикачахьа доьрзур дац – эвхьазло а хир ю, чевнаш а хир ю, тIе эхь а догIур ду, кхардам а богIур бу. Иза хаа а хууш, иза ца хилийта лууш ю хьо, вай доьххьара ма-аллара.\nТкъа хIара хьоьгара таханлера хьал цкъа мацца даьлла а дIадер долуш хилча (ши-кхо бутт баьлча хуьлийла иза, йа жимма кIеззиг йа сов хуьлийла иза), и хьан «ревность» а хийцалур йолуш хилча, тахана оццул чIогIа са а хIунда гатдолуьйту ахь хьайн, сел чIогIа гIайгIане а хIунда хуьлуйту ахь хьой, и вон ойланаш коьрте хьийзийтарца а, и «ревность» дозанал тIехялийтарца а шайтIане толам а хIунда боккхуьйту ахь хьайна тIехь? ХIунда хIаллакбо ахь тахана хьайн ницкъ эрна, хIунда дойту ахь хьайн гIора эрна, оцу хIуманна сингаттаме а йоьжна, цунах боккха бала а бина? Хьан ницкъ а, хьан гIора а, хьан хьекъал а, хьан дог а, хьан ойла а баккъалла чIогIа оьшуш дукха агIонаш ю хьуна хьан дахарехь, хьуна гонаха дукха хIума ду хьуна хьан оцу массо хIумане хьашт долуш. Хьан цIийнада, хьан бераш, хьан гергарнаш… Берриге бусалба нах… (ХIаъ, берриге бусалба нах а бу хьуна хьоьга хьашт долуш, цец ма ялалахь. Масане бу вайн, набахти чубоьхкина хало ловш йижарий а, вежарий а, хьан доIане хьашт болуш… Масане бу вайн…) Уьш ца бийцича а, хьо хьой церал массерал чIогIа хьашт долуш ю хьуна айхьа хьайга. Эхарта ерза езаш яц хьо?! Ялсамане кхача Iалашо йолуш яц хьо?! Шена чохь цхьаъа сингаттам а, бала а, хало а йоцуш долчу даим долчу дахарна кечам бан декхар яц хьо?! Цундела олуш ду цхьаболчу Iеламнаха, тахана хьайна тIе цхьа бала хIоьттинехь, цхьа хало хIоьттинехь, хьо тахана цхьа некъ лаца безаш елахь, и таханлера хьайгарчу хьолах нисса ткъа (20) шо даьлча хIун дуьссур ду хьажа. Ткъа шо хан яьлча, тахана хьан бага гIерташ болчу кийранах хьуна дагадогIур дерг хIун хир ду? Мел дукха йича а цхьана эха сохьтехь ойла йалла хIума хир ду-кх? Ткъа даим хир долчу эхартан дахарца дуьстича, ахь хьайн хIокху дуьненара дахарехь яккха езачу сирла-самукъане хенаца дуьстича, ткъа шо-м хIунда дуьйцу, цхьа-шиъ шо йа цхьа ши-кхо бутт баьлча дуккха дицлур долу хIума тахана ахь хьайн сагатдайта дезаш хIума дуй-те? Жоп хьуна хьайна хаьа.\n2. Лераме йиша, хьо санна йолчу хьан бусалба йишо хIокху хьайчух тера хаттар делча, доьххьара цунна дан хилла хьехар иштта дара сан: «Эхартах лаце ойла алсам йе ахь, каш чохь хир долчуьнца бала кхачар алсам хилийта ахь, къемат дийнахь АллахIана хьалха хьесапана хIоттор хиларан сингаттам алсам хилийта ахь – дуьненаца болчу баланашна сов бIаьрхиш а Iенор дац ахь, эхартахь декъал а хир ю хьо». Ахь эхартан ойла алсам йича, ийман совдер ду хьан, ийман совдаьлча дуьне а, цуьнан халонаш а, баланаш а, сингаттамаш а дайлур ду хьуна. Хийла ца оьшург хьуна дагаоьхуьйтуш долчу шайтIанна тIехь толам а боккхур бу ахь. Дуьненан дахар беркате хир ду хьан тIаккха, ирсе хир ду хьан, хьайна хуьлуш йолу хало хьайна пайдане юй хуур ду хьуна, цу халонах чекх муха яла еза а хуур ду хьуна. Тахана хьуна нисделлачу хьолаца Дала хьо зуьйш юй хуур ду хьуна, цунна собаре хила езий хуур ду хьуна. Хьоьгара таханлера хьал – хIокху дуьненахь адамо йоккхучу хенахь цунна хьалха хIуьттуш долу эзарнашкахь долчу хьелех цхьаъ дуй хуур ду хьуна, и хьал хIоттарца дуьне духуш доций а хуур ду хьуна, дахар хедаш доций а хуур ду хьуна, Дала хьайна язйина йолчу тIейогIучу хена чохь хьо кхин а йоккха гIулч яккха езаш юй, ахь кхочуш дан дезаш кхин а даккхий гIулкхаш дуй а хуур ду хьуна. Дала диннарг хьайна дика дуй хуур ду хьуна, Дала динчунна реза а хир ю хьо, иза даим дика долу дела, хьуна цуьнан дикалла къаьсташ хилча а ца хилча а. Дог Делах тешарца дуьзна хилча, Дела даим хьоьца хир ву, Иза даим хьоьца хилча хьо даим ирс долуш хир ю, дуьненахь а, эхартахь а.\n3. Хьадисехь деана ду: «АллахIах тешаш, Цо шена мел хилийтарга дог а дохуш шен эмгараллийна (ревностана) собаре хилла йолчу зудчунна гIазотехь кхелхина волчу шахIидана санна ме́л хир бу». ХIара хьадис гIийла хьадис ду аьлла Iеламнаха. Делахь а, ахь ма-бохху, хьо яла ма-езза оцу хьолах чекхялахь, хьо собаре хилахь, собаре хиллачарна хуьлуш болу мел хир бу хьуна. Собаре хиллачарна мел боккха ме́л бу хаьий хьуна? Собаре хилар сийлахь веза волчу АллахIа Къуръан тIехь а, Цуьнан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хьадисашкахь вуно дукха дийцина ду, хIинца кхузахь дийцина ца валлал боккха ме́л болуш хIума а ду. Хьан дог те́дан, хьо собаре хилар тIехь чIагIйалийта, оцу айатех а, хьадисех а къаьсттина хьан хьолаца догIуш дерг цхьадерг дуьйцур ду вай.\nХьан цIийнадас зуда ялорехь хьо зер ду, хьуна тIе хало хIоттар ду. Ткъа хьо оцу халонна собаре хилахь, АллахIа аьлла долчу хIокху дешнаш юкъа йогIур ю хьо: «Собаре хиллачарна ме́л дIакхачор ма бу (АллахIа), барам боцуш».\nПайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла хало ла́рах лаьцна: «Бусалба адамана цхьаъа лазар кхетар ма дац, йа иза кIад а лур ма дац, йа цунна цхьа халахетар а, сингаттам а хир ма бац, йа цхьа новкъарло а, гIайгIа-бала а хир ма бац, ур-атталла цунна цкъа цхьа кIохцалг а Iотталур ма дац, АллахIа цуьнца цуьнан къинош дIадайъиний бен».\nКхин а аьлла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Ма тамашийна ду-кх АллахIах тешачуьнан гIуллакх! Дикачу агIор ду-кх цуьнан гIуллакх дерриге, АллахIах тешачунна бен кхечунна иштта дан а дац иза: шена хазахеташ долу хIума хилча АллахIана баркалла олу (шукр до) цо, тIаккха иза дика хуьлу цунна; шена халахеташ долу хIума хилча собаре хуьлу иза, тIаккха иза а дика хуьлу цунна».\nКхин а аьлла Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Собаре хила гIоьрташ верг АллахIа собаре вийр ву. Собарал дика а, доккха а хIума делла дац цхьанна а (Дала)».\nСобаре хиларх лаьцна а, цуьнан дозаллех лаьцна а долу айаташ а, хьадисаш уьш доцурш кхин а дуккха ду, Имам Нававийс «Риядус-солихьи́н» тIехь мелла а алсам дийцина уьш. Цундела, хьуна хуьлуш долчух, Дала мукъа лахь хьуна ме́л хуьлуш бу, хьо къинойх цIанлуш а ю, хьо собаре хилахь АллахIана гергахь сийлахь а ю.\n4. Лераме йиша, хьан хьолехь вуно дика дарба а, гIо а, синтем хуьлуьйту бахьана а ду Дела хьахор. Дела хьехор, зикр дар, чIогIа дукха хIуманна дарба ду. Айхьа доьшуш долчунах кхета а кхеташ, цуьнан маьIни тIехь ойла а еш ахь дуккха Дела хьехавахь, Дала хьуна гIо дийр ду, хьуна синтем а лур бу, Дела хьоьца а хир ву. Хьан ийман совдолу бахьана а хир ду иза, Дала мукъа лахь. Дела хьехорца Делаца йолу хьайн юкъаметтиг чIагIйан еза ахь, ойла а еш Дела хьехоро вуно дукха неIарш дIайоьллу хьуна, гаттонера маршонга ара а воккху хьуна.\nХьайна вон ойланаш дагаяхка йолаелча, йа хьайн эмгаралла совдала доладелча, «АIузу билла́хIи минаш-шайтIо́нир-роджи́м» алий, АллахIе хьой шайтIанах ларйар деха, цул тIаьхьа АллахI хьахо йолало, и вон ойланаш а, и вон хьал а дIадаллалц.\nДела хьехорах лаьцна дуккха а хIума карор ду хьуна хIокху «Динул-Ислам» сайта тIехь. 5. Лераме йиша! Хьайна тIе мел йоккха хало хIоттарх йохий ма хьовза. Хьайна тIехIуьттуш йолчу халонашна доьхьал е́лалуо. Оцу халонах хьайна пайда хуьлу агIо муха ю а хьажа, йа и хало пайдане ерзо а хьажа. И хало бахьана долуш, хIинццалц схьа хьуна хьайца гуш хилла доцу цхьа вон хIума гучудала мега хьуна, иза дIадаккхар тIехь къахьега хьажа. Йа цхьа дика хIума гучудала мега хьуна, иза кхиор тIехь къахьега хьажа. Уьзза хIума хьайн хIусамдеца а довза мега хьуна.\nОйла йе ахь, хьайга оцу хьайн хьолах хьайна а, хьайн цIийнадена а, хьайн доьзална а, шайн дахарна а хIун пайда балур бара. Масала, цунах бахьана хила тарло хьуна хьайн цIийнадеца йолу юкъаметтиг хьалхачул чIогIа чIагIйан, иза хьалхачул гIолий хилийта, шай вовшашлахь йолу уьйр чIагIйан.\n6. Хьо цхьаъ деш хилар – оьшучул совнаха ахь са ца гатдаран бахьана хир ду, хьан коьрте вон ойланаш ца хьийзаран бахьана а хир ду. Цундела, цу хIуманна а, вуьшта хьайн дахарехь хьайна шортта пайда хилийта а, хьайна цхьа пайдане дан хIума караде. Масала, «саморазвити» юьйцуш йолу «книгаш» еша хьажа, царна тIехь дерг хьайн ницкъ кхоччург кхочуш дан а, лело а хьажа. ХIокху дахарехь хьайга хIун лар йиталур яра-те алий ойла йе. Иштта ойла йаро хьан дахарехь дукха хIума хуьйцур ду хьуна, Дала мукъа лахь. Хьайн цхьа дешар деша аьтту белахь, хьайна пайденна долу цхьа Iилма Iамо хьажа, деша хIотта хьажа, керла мотт Iамо хьажа, йа иштта цхьа кхидолу хьайна дуьненахь а, эхартахь а пайденна хир долу хIума Iамо хьажа. Доьзалх лаьцна а, бераш кхиорах лаьцна а жайнаш деша хьажа, йа цунах лаьцна дуьйцучуьнга ладогIа хьажа. ХIинца хьоьгахь долу хьал – къаьсттина ша-тайпа хьал ду, цунах массо кепара пайда эца хьажа еза хьо.\n7. ТIаккха, и дерриге бахьанаш лелорца цхьаьна, АллахIе доIа дар диц ма де. Делера гIо лаха хьайна, оцу хьайна тIехIоьттина йолчу киртигах яла ма-езза чекхйа́ла. Хьайна собар доьхуш хила Цуьнга, хьайна хьайн дахарх а, хьайн доьзалх а, хьайн цIийнадех а беркат дар доьхуш хила Цуьнга. Айхьа муьлхха а бахьана лелочу хенахь, хьайн болх берриге Цуьнан кера дIалуо, тIетовжар Цунна а хилийта. АллахI къинхетаме хилар а, Цо къинхетам беш хилар а даим дагахь латтаде.\nАллахI Дала гIо дойла хьуна!\nТкъа дика хуург сийлахь веза волу АллахI ву!\n17.06.2011 = 15.07.1432\n «ЦIийнада зуда яло нийат долуш ву сан…» - цIе йолчу хаттарна жоп.