Казахстане беха некъ » Нийсо-Дагестан\n19.02.2020 89 0 niyso\nКазахстане беха некъ\nФашистийн Германица дӀахьош бара буьрса тӀом. Мах-кахь мацалла а, хало а яра. ТӀеман цхьа-ши шо дӀадаьлча, фашистийн тӀелетарш совцийна, толамаш баха дуьйладелира советски эскарш. Оцу муьрехь, 1943-1944-чуй шерийн Ӏай, тхан хӀусаме веара, цхьана ханна садаӀа вогӀу аьлла, НКВД-н кхоъ гӀуллакххо. Хьалха-МартантӀерчу хӀора бохург санна хӀусамашка баьхкинера иштта эпсарш. Дукха хьолахь дийнахь уьш цхьанхьа дӀабоьлхура, ткъа суьйранна юха чубогӀура. Юьртахойн дахарна башха юкъагӀертар а дацара церан. Шаьш фронтан хьалхарчу дозанашкахь дукха тӀемаш бина, гӀелделла, садаӀа даьхкина ду, олура цара, дукха хье ца луш, дӀагӀур долуш а ду. Ткъа дукха хан ялале, нохчий махках бахар схьакхайкхо ши-кхо де диссинчу хенахь, тхан хӀусамера дӀавахара кхайкхаза веана кхо «хьаша». ТӀаккха тхаьш чӀогӀа паргӀатдевлча санна хийтира тхуна. Цул тӀаьхьа ши-кхо де даьлча, тхан нана цхьана гӀуллакхна Соьлжа-ГӀала яхара. ХӀетахь тхан доьзалехь 4, 6, 8 шераш долуш тхо кхо кӀант вара, воккхах верг со а волуш. ХӀинца санна дагадогӀу суна: къеггина хьаьжна малх болуш, дикка йовха яра. Ураман некъаш, хатт боцуш, дакъаделлера. Стоьмийн, къаьсттина туьркан, дитташна тӀера заза датӀа кечделла, чӀенгаш стамъелла, сенъелла яра. ТӀейогӀучу бӀаьстенах, къеггина кхеттачу малхах сакъералуш, ткъа оццу хенахь хӀетталц цкъа а тхох къаьстина, араялаза хиллачу тхешан нанна сагатлуш, иза цӀа яре хьоьжуш, ларъеш, кетӀахь вара тхо кхоъ.\nОцу дийнахь Ӏуьйранна дуьйна хаалуш дара адамаш хӀинццалц ца хиллачу кепара дӀасалелар. Лулара цхьаъ веъна, тхан дега элира юкъарчу сагӀина ен бежана эца ахча гулдеш ду. Ткъа кхиберш баьхкира эскаран деза де билгалдаккха божарий эвлайистехь дӀагулбеш бу, цига вола, аьлла. Амма тхан деваша Магомаев Хасмохьмад лаккхара йоза-дешар дешна а волуш, махкахь а, вайн республикехь а хуьлучу гӀуллакхех дика кхеташ стаг вара (хӀетахь лаккхара дешар дешна нах нохчашна юккъехь дукха а бацара). Цо тхан керташкара (итт гергга болчу вежарийн доьзалш) цхьа а стаг ца вахийтира дӀакхойкхуш хиллачу метте, нийса ца вахийтина а хиллера.\n(ХӀетахь дӀагулбина хилла божарий шайн хӀусамашка юха ца бохкуьйтуш, шаьш къастийна дӀабигира Казахстане. Цига дӀакхаьчча, кӀеззиг берш бен дӀа ца кхийтира шайн доьзалех).\nДелкъал тӀаьхьа, де суьренгахьа лестича, тхуна геннара гира цӀа йогӀу тхешан нана. Тхо девдда, дуьхьалдахана, маракхийтира цунна. «Мама йогӀу! Мама цӀа йогӀуш ю», - бохуш, даккхийдеш. Амма цуьнан юьхьа тӀехь тхуна ца хааделира йоккхаер. «Нана яла шун, ас хӀун дийр ду те шуна!», - иштта дара, тхо кхоъ къевллина мара а вуллуш, цо дуьххьара аьлла дешнаш.\nТӀаккха цо тхан дега дийцира ша а, ша санна, кхиберш а, цхьа а стаг а дӀаса ца вохуьйтуш, совцийна латторах лаьцна. Ткъа ша, карахь дакхош жима бер ду аьлчий бен, схьа ца яийтира, -элира цо. - Вай цӀерадаьхна, Сибрех дохуьйту боху.\n- Иза бакъ дац, - элира тхан дас.\n- Бакъ муха дац, цигахь хиллехь хуур дара хьуна иза бакъ ду-дац. Дага ца догӀу хьуна, шаьш сакъоьруш Ӏаш, НКВД-н цхьана эпсаро ЖимакӀанте (тхан деваша Хасмохьмад) аьлла хилла: «Шу махках дохуш ду, сихха кечамбе!» - хӀетахь вай ца тийшира, ткъа иза бакъ ду.\nДог доьхна а долуш, суьйранна тхо чудирзича, карахь яь-ккхина тапча а йолуш, чувеара кхо эпсар. Царех цхьаъ тхоьгахь баьхначарех вара, ткъа важа шиъ вевзаш вацара. Тхан чохь Ӏийначо вукха шинга элира:\n- ХӀорш маьрша нах бу, герз, хумпӀар чудиллий, къайладак-кха. Кхаьрга герз а ма хетта, суна хаьа иза кхеран доцийла.\nТӀаккха кхеташ дара и эпсарш тхо долчохь хӀун деш Ӏийна. Герз а гина, со, кхеравелла, хорша а еана, юргӀана кӀел вуьйлира. Баьхкинчара дийцинера нохчий махках баьхна, дӀабохуьйтуш хиларх лаьцна, новкъа мел, хӀун яккха мегар ду.\nАрахь Ӏаьржа йолуш, дукха хьалхе самавелира со. Хезаш дара жӀаьлийн угӀар а, бежанийн Ӏехар а. Дерригенах а хаалуш дара махка бохам боьссинийла. Генара дуьйна хезаш яра лаьм-нийн ярташка, цигара нах охьабало, йоьлхучу «студебеккер» олучу машенийн гӀовгӀа. Уьшхаддаза дӀайоьлхуш яра.\nСахилира. Оцу Ӏуьйранна а къеггина хьаьжна малх а болуш, екхна яра. Ялта а, ца хилча йиш йоцу мотт-гӀайба а ворданашна тӀе а доьттина, тхаьш гӀаш а доьлхуш, керташкара массо а гулделла, тхо Хьалха-Мартан эвлайисте дӀадахара. Арадовлуш, оха дӀахийцира бежанаш а, жӀаьла а. Махка бохам бар царна а хаалуш санна хетара. ХӀетахь суна уггар а дагахь диснарг дара тхан девашас уьйтӀа юккъе охьайоьхкина тайп-тайпана киншкаш. Ма кхоам хетара царех.\n- Шек ма вала хьо, хӀорш дуккха а хуьлуш хан йогӀур ю хьуна, - элира цо.\nЭвлайисте дӀакхаьчча, тхуна гина сурт иштта дара. Бажа санна, шайн салпалца цхьаьна цхьанаметта гулдина дара адамаш. Гобаьккхина лаьтташ салтий бара, карахь адамашна тӀеерзийна автоматаш а йолуш. Дехьо, юххерчу цхьана гу тӀехь, гулбинчарна иштта тӀеерзийна дӀахӀоттийна яра пулемет, юххехь лаьтташ салтий а болуш. Оцу метте дӀакхаьчначул тӀаьхьа, цхьа а стаг цигара меттах ца волуьйтура. ДӀасавала гӀоьртинарг човхавой, юхавер-завора. Салташа бохучух ца кхеташ, юьстахвала гӀоьртина цхьа юьртахо герз тоьхна, вийна бохуш дуьйцура.\nДукха хан ялале схьахӀиттийра киралелон машенаш. Уьш цӀерпоштан вагонашна тӀеботта, нах Ермоловка станце дӀакхуьйлуш яра. Тхуна кхаьчначу «студебеккерна» тхох ах бен тӀе ца хоьира. Тхан ши деваший, дейиший шайн доьзалшца станце дӀабахара, ткъа тхо бухадисира. Амма оцу дийнахь тхан дӀадахар ца нисделира. Салташа бакъо елла, дахана, эвлайистерчу цхьана кертара такхор бохийна, цигара гӀодамаш а деана, уьш кӀел а дехкина, цига эрна арахь охьадийшира.\nӀуьйранна самадевлча, тхуна тӀетесна хиллачу юргӀанашна тӀехь доккха диллина ло дара.\nОцу дийнахь тхо Ермоловке кхаьчча, цигахь тхан гергарнаш ца карийра тхуна. Уьш цига дӀакхаьчначу дийнахь цӀерпошта тӀе а боьттина, дӀабигина хиллера. Иштта хедира тхо тхешан гергарчу нахах. (Царех цхьаберш тхуна кхин ца гуш, белла дӀабевлира. Бакъду, дукхах берш Алма-Ата гӀала тхуна тӀебаьхкина, тхо цхьаьнакхийтира).\nТхо киранаш лелочу вагонашна тӀе а доьтти-на, кораш-люкаш, неӀарш арахула дӀа а къевлина, цӀерпошт, миска Нохчийчоь йитина, стенга боьду ца хуу некъ юьхьарлаьцна, новкъаелира.\nБеха, хала хиллера Казахстане боьду некъ. Вагонашна чохь чӀогӀа дуькъа а, готта а дара. Адамаш шина гӀаттехь дӀанисдинера, чохь буржуйка олу пеш яра. Кхача кечбарх лаьцна дуьйцийла а яцара. Иза кечбан цхьана а кепара таро яцара. Наггахь цхьайолчу станцешкахь кхача лора. Амма иза, цхьана вагонна чуьрчу нахана цхьана-шина яй чохь делла худар, мацделлачу, гӀелделлачу адамашна кӀезиг дара.\nАдамаш чӀогӀа тешна дара шаьш новкъара юхадерзориг хиларх. Вагонашна чуьра хезара доӀанаш а, Деле орца дехар а, назманаш а.\nЦӀерпошт дийнахь-бусий цкъа эрна арахь сацайой, шайн хьаштана арадовлуьйтура адамаш. Уггар халаниг дара вагонийн неӀарш цхьана агӀор бен ца йоьллуш, нах арабовлар оццу агӀор нислуш хилла хилар. Гобаьккхина лаьтташ эскар хуьлура. Божарий а, зударий а, баккхийнаш а, кегийнаш а - мел хала дара вовшех лардала. Амма уьш эхь-бехках ца буьйхира, вовшашца эвхьаза ца бевлира. Къаьсттина хала дара зударшна. Ма боккха бала лайра цара. Амма уьш, нохчийн зударшна хьакъ ма-хиллара, дерригенах а оьзда чекхбевлира. Новкъахь нах цамгаро хьовзош а, валар-висар хуьлуш а меттигаш йогӀура. Кхин дан хӀума дацара. Велларг цӀерпошт сацийначохь лай кӀел дӀавуллура. Шена тӀе тидам бохуьйтуш дара новкъахь адамаш вовшийн чӀогӀа гӀо лоцуш а, вовшийн лардеш а, догъоьцуш а хилла хилар. Цкъа а ца хилира цхьана бахьанина нах вовшашца эвхьазбовлуш меттиг.\nСахуьллуш самадаьхна, хаам бира тхо Казахстанан столице Алма-Ата дӀакхаьчна хиларх лаьцна. Вагонийн неӀарш схьай-иллича, дог хьостуш дацара хьалхахӀоьттина сурт. Кхевссина догӀанца цхьаьна догӀуш ло дара, дегӀах чекхболуш, хьоькхура шийла мох. Тхо стерчий доьжначу ворданна тӀе а доьттина, новкъадевлира. Юха а хууш дацара стенга дуьгу. ДӀакхаччалц ца сецира ло. ЧӀогӀа шелделлера, меца дара. Тхуна бовха кхача кечбина Ӏаш мила хир вара?\nБуьйсанна хан яьллачу хенахь дӀакхечира Алма-Атан районерчу «Красный Восток» колхозе. Ша цхьа йолчу цхьана къеначу оьрсийн зудчун хӀусаме диссийра тхо. ЦӀа, тоьла санна, лоха тхов а болуш, жима, тӀе латта тесна дара. Уггар хьалха тӀе тидам бахнарг дара, пешахь дагош дерг дечиг доцуш, ча хилар.\n- Шу-м кхидерш санна адамаш ма-ду, - цецъяьллера йоккха стаг. - Тхоьга-м шу вуно даккхий марош а долуш, адамаш а дууш ду ма бохура.\nЙоккха стаг тхох чӀогӀа къахетта яра. «Шу гӀелделлий а, мацделлий а хаьа суна, - бохура цо, - дӀо яй чохь кхехкийна бежанан неӀ ду, иза уьрсаца кегий дакъош деш, хедийча, даало шуна. Сан кхин кхача бац». Дела реза хуьлда оцу йоккхачу стагана. Шен дан таро йолчу барамехь гӀо-накъосталла дира цо.\nДе-буьйса хийцалуш, шерашца гӀулчаш йохуш, сихъелла, хьалха ца юьйлуш, гӀелъелла, тӀаьхьа ца юьсуш, шен цхьанаэшшарчу боларца дӀайоьду зама. Цуьнан йохалла дӀадовлу бӀеннаш, эзарнаш, цул тӀех а шераш... Иштта дӀайоьду иза хаддаза. Зама дӀаяхарца адамийн дахарехь нисло цкъацкъа кега-мерса хилла, церан кхолламехь йоккха лар ца юьтуш долу гӀуллакхаш. Уьш сихха дицлой, хьалха хиллачуьнга доьрзий, дӀадовлу. Амма заманан йохалла хӀун ду адамашна, дийнна халкъашна ца гуш, цара шайна тӀехь ца ловш - кегий а, даккхий а. Уьш а адамийн чкъоьрнаш хийцадаларца, дукха хьолахь, тӀаьхьарчу тӀаьхьенна дийцаре, тӀаккха бахаре доьрзу. Адамийн кхетамна гена довлу.\nАмма зама мел дӀаэхарх, адамийн чкъоьрнаш мел хийцадаларх вайн нохчийн халкъан тӀаьхьарчу тӀаьхьенашна цкъа а дицлур доцуш ду цхьаъ - дӀадаханчу бӀешеран 40-чу шерашкахь вай махках даьхна, Казахстане а, Юккъерчу Азе а дӀадахийтар, цигахь вай мацалла, шело лар, вайн сий дайар, бала лар, хӀаллакьхилар.\nТӀеттӀа лахлуш бу хӀетахь дехачу кхойтта шарахь вайн халкъаца лелийна харцо шайн сица, догӀмашца лайначу, дагца Ӏаьвшинчу адамийн барам. Цундела мехала ду нохчийн халкъан юкъара бохам шайна гинчу, шаьш лайначу наха цунах лаьцна дош алар, тӀаьхьарчу тӀаьхьенна иза диц цадалийтар.\nАвтор: МАГОМАЕВ Салавди\nМа доккха дозалла ду ненанана дуьнен чохь хилар, ма доккха ирс ду-кх цуьнан йовхоно хьоьстуш хилар. Цуьнан лелар, болар, амат-сибат, ма ша тайпа исбаьхьа хаза хуьлу-кх.\nДоьзалехь барт зударий бахьанехь буху\nЦхьаьна, цхьа бахам а болуш, цхьа керт а йолуш, бехаш-1аш хилла зударий а балийна вежарий. Дех дисина долу дакъа а, берриге бахам а кхааннан юкъара а болуш, хаза вовшийн\n75 шо. Цхьана стеган оьмар. Оццул зама д1аяьлла, хууш ма-хиллара, вайнах махках а баьхна, оцу пана махка – Казахстане а, Юккъерчу Азе а д1ахьовсийна.Баккхийчеран\nКхане - «Орга» журналаца\n-Нана, хьоьгахь ерг х1ун ю?-»Орга» журнал ду.


Шега олуш-хоттуш доцуш, цхьана гIалара кхечу гIала ша дIасалелорна дуьхьал Ессентукерчу изоляторчохь мацаллин протест кхайкхийна хилла гIалгIайн жигархочо Саутиева Зарифас. Цуьнан адвокато Дзугаев Билана бина и хаам "Кавказ.Реалии" портале.\n"Нальчикера Ессенутке дIайигина Зарифа кху беттан 22-чохь. Цхьа а бахьана а, бух а, я дагадовлар а доцуш. Цундела ца ларийна иза хуьйцуш юха бедар, я кхинболу гIирс а схьаэца. Дахначу кхааридийнахь мацалла йолийнера цо, ткъа кхоалгIачу дийнахь, сан дехарца, хIума кхалла йолаелира иза", -аьлла, дийцина Дзугаевс.\nИшта адвокатан дешнашца, карабогIучу беттан 11-чу дийне кхачале Ессентукехь кхел хила езаш ю Сатутиеван, ткъа цигахь къастор ду кхиндIа чохь ялло оьшу иза я ца оьшу.\nКарладоккху, кху аьхка Товбеца-беттан 12-чохь Къилбаседа ХIирийчоьнан дозан тIехь дIалецира Саутиева. Iедалан векална дуьхьал куьйг айдина аьлла, бехкзуламан гIуллакх долийна цунна дуьхьал.\nЗазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг дIаяьхьира, Нохчийчоьнца ГIалгIайчоьно латтанаш хийцарна дуьхьал а, хIетахь мехкан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Беке республикан урхалла дечуьра хьайн лаамехь дIавала аьлла, тIедожош. ШолгIачу дийне яьллачу протестхойн акцехь тасадаларш хилира гулбеллачийн полисхошца.


Кеп-кепара туьду пIераскан сарахь, 300 гергга стаг а вуьйш, Францехь терроран тохарш дар дуьненан маьI-маьIерчу бахархоша. Бохаме шайн хьажам бу даймахкарчу тIемаша дуккха а дукха цIий а, адаман белхарш а гайтинчу нохчийн. Австрин шахьарарчу Францин векалтна хьалха меттигерчу бахархошца шайн дог-ойла гайта бахара Венехь беха нохчий.\nИсханов: "Кхузарчу нахах Iоттабелла сингаттам – иза вайн сингаттам а бу..."\nФранцера талламхой бовлуш бохку Парижехь динчу тIелатарийн декъа хилларш а, царна уьш дан гIодинарш а, омра делларш а муьлш бара бохург.\nПIераскан сарахь Францин коьртачу шахьаран масех кIоштахь маьрша нах байъина болу террорхой бархI стагах лаьттачу тобанах хилла. Царех ялх вийна я шаьш эккхарца кхелхина, ворхIалгIа верг Iедалхойн лаца кадаьлла, ткъа кхин цхьаъ къайлаваьлла ларалуш ву.\nИ тоба, шен рогIехь, кхин а кхаа декъе екъаелла хилла, вовшашца хаддаза зIенехь а йолуш, и талорш дан кечам бечу муьрехь цхьаьнахилла йолчу, Парижан прокуроро Моленс Франсуас пресс-конференцехь динчу дIахьедарца.\nМоренс Франсуас тоьшалла дира, массо а терроран тIелатаршкахь декъа хиларш а, царна гIодинарш а кеста гучубохург хиларан. „Тхан коьрта приоритет – таллам бар хье ца далийтар ду“, - элира цуо, хIинцале а Iедалхойн дуккха а хIуманна тIаьхьа кхиа кадалар а хьахош.\nПолисхошна евзина, мел кIезга а, кхаа террорхочуьн цIераш. Царех цхьаъ 28 шо долу францхо ву, Амимур Сами цIе а йолуш, Парижан Бобиньи олучу кIоштахь вехаш хилла волу. Кхин цхьаъ Мустафа ИсмаьIал Iумар цIе йолу Мароккора орамаш долу францхо ву.\nКхозлагIниг шемахо волчух тера ду, цуьнгахь карийначу паспорте хьаьжча, Аль-Мухьаммад Ахьмад цIе йолчу стагана делла долу. Хаамийн гIирсашкахь даьржина, и стаг кху муьрехь Шемара Европе схьаоьхучу мухIажаршца сехьаваьлла хилла боху эладитта, амма Францерчу полисхоша иза тIе ца чIагIдо, талламаш хIинца чекхбевлла ца хиларна а, шемахочуьн паспорт эцна хилла мегаш хиларна а.\nЖимма хьалхехьуо интернетехь баьржина хилла болу кхин цхьаъ гIовгIане хаам, тIелатаршкахь дакъалоцуш шиъ нохчо а хилла, Оьрсийчоьнехь йолчу Нохчийчоьнан тIеман структурашкахь Iамийна волу, бохуш болу, иштта тIе ца чIагIбина францхойн талламхоша. И хабарш, цу кепара, деккъа эладитта долчух тера ду.\nЦу юкъана доллучу дуьнентIера маьрша нах шайн францхошца солидаралла гайта арабевллера кIиран суьйранна. Римехь а, Берлинехь а, ХIелсинкехь а, Брюсселехь а, ур-аталла Шемарчу гIаланашкахь а бехк боцуш баъйинчарна кадам баран а, террорхой емал баран а акцеш дIаяьхьира эзарнаш наха.\nЙистах ца бисира иштта Европехь бехаш болу вайнах а. Венерчу Францин векалтин берте бахнера, зезагаш а эцна, кхечу бIеннашца тайп-тайпанчу къаьмнех болу меттигера бахархошца цхьаьна, цу гIалахь бехаш болу нохчи.\nАкцехь дакъалоцуш хиллачу Ичкерия цхьаьнакхетараллин куьйгалхочуо, Австрерчу нохчийн диаспорин жигархочуо Исханов Хьусейна дийцира Маршо радионе, вайнаха цу кадамбарехь дакъалацар мел мехала а ду а, иза нохчийн декхар шена хIунда хета а бохучух лаьцна.\nИсханов: „Вайна тIехь а иштта къизаллаш хилла дена, цигахь хилларг вай къобал ца дойла хаийта баьхкина бу кхуза Венера нохчи. Вай кхузахь Iаш хилча, кхузарчу нахах Iоттабелла сингаттам – иза вайн сингаттам а бу, вайн лулахой а, накъостий а хилла кхузарчу нахах.\nМуьлхачу а лартIехьчу адаман декхар ду цхьанна бохам тIебеъча, цуьнга кадам бар, цунах къахетар. Нохчийчохь тIом болчу хенахь уггаре а алсамох вайн къомах кхахеттарш а, тIамна дуьхьал гуламаш а, боламаш а беш гIевтина хилларш а францхой бар, инзаре дукха вайнах тIе а лецира цара шайн махкахь.\nВай тахана цара динарг дина ца аьлча, вай тахана вайга лацалучу агIор церан бохамехь дакъа ца лацахь, оьзденгаллех духу вай, осала хуьлу вай. Вайн цхьаболчу махкахошна юккъехь цхьа хIума ду тIаьхьарчу хенахь даьржина, нагахь санна цхьа стешха стаг нахана юккъехь ша гайта а, вистхила а кхоьруш велахь, цо шен стешхаллина бахьанаш лоьхуш, бусулба динах паспорт а дой, бусулба динехь магийна дац хIара я важа бохуш, кийтарлонаш лелайо.\nЦо ца олу „со кхоьру митинге ван я сайна хетарг олуш вистхила“, цуо бусулба динна тIебуьллу боллу бехк а. Амма бусулба дино вайга нахана сингаттам баьлча, царна кадам ма бе ца боху, и нах бусулба белахь я кериста белахь а“.\nМасех кочар зезагаш а, ткъа иштта „Оха, нохчаша, доггаха кадам бо беллачийн гергарчарна а, францхойн къомана а“ аьлла йозий, Нохчийчоьнан байракхий тIехь йолу кехат а дитира Венерчу нохчаша Францин векалтин бертехь.\nЦу юкъана Францин премьер-министр волчу Валс Манюэла оршот дийнахь дIахьедар дина, кесталгIа йоллучу Европехь а терроран тIелатарш хила сахьт дац, аьлла.\nРТР цIе йолчу телерадикампанина ша еллачу интервьюхь цуо билгалдаьккхира, аьхка дуьйна францхойн къайлахчу сервисаша массийта теракт гучуяьккхина а, ца йойтуш сацийна а хилар, ткъа иштта полисхошна Францехь а, кхечу Европерчу пачхьалкхашкахь а кечдеш терроран тIелатарш хилар хууш хилар а.\n„Терроризм вайх летта, кхин а лата кечлуш а ю кху деношкахь а, тIедогIучу кIиранашкахь а. Ас иза нах кхерорхьама бохуш дац, францхой цу хIуманах кхеташ хилийтархьама бохуш ду“, - элира цуо. - Ехха хан яккха езар ду вайн цу терроран кхерамца“, - аьлла тIе а тухуш.


Ши бIаьрг баьлла Фемида\nНальчик гIалин кхелахочо Жигунов Асламбека дов луьстучу чоьнашка ца вуьту Вольный эвлара жигархо Иритов Аслан. Ткъа кхел-м ю шена Иритовна тIехь еш. Болх беш хьийзачу полисхошна тIелатарна бехкево иза.\nЛурчах гурахь Вольный юьртарчу вежарийн ИртовгIеран – Асланан а, Бесланан а – керта баьхкина полисхой, коьртехь экстремизмца къийсам латточу "Э" центран, полицерчу бехктакхаман декъан куьйгалхой а болуш.\nШаьш ИртовгIаьрга официалехь полице кхайкха даьхкина аьлла цара. Олуш-дуьйцуш, дош дашера а даьлла, вовшахлетта баьхкинарш а, бухарнаш а. Бесланан пIенда кагбина, Асланан дерриг а дегI Iарждина, ткъа цуьнан зудчун Маринин пIелг чуьрабаьккхина, цушиннан йоьIан, Анжеликин, корта лазийна.\nИритов Аслана куьйгашца легаш Iийдина цхьана полисхочун, боху хIиттийначу кехаташа. Ткъа Аслан-м ву ший а куьг доцуш!\nДов иккхина хан йогIу Нальчико шен лаьттанаш дIасадаларна резайоцуш, Вольный юьрт гуламе яьлла леллачу деношца.\nНехан керта а баьхкина, леттачу полисхошка хIума ца боху Iедало. Ткъа ИритовгIар, царна тIелатарна, вуно сиха ийзийна жоьпе. Дов шина декъе а даьккхина, долийра листа. Яхначу гурахь Иритов Бесланна ах шо кхайкхийра набахтехь даккха. Амма Асланан кхел яц тахана а йирзина.\nШи бутт хьалха кхелахочо Жигуновс ладегIаршкара ханна араваьккхира Аслан. Кху деношкахь гуттаренна а дихкина цунна шен кхеле ван.\nКхелана бахьана ца карадо маьждиган имам чуволла\n"Тоьшалла дан баьхкинчу полисхоша дуьйцу кхеле, шайх летта, шайга боьха лийна тхан кертара зударий, бохуш. Ас кхел дIахьочуьнга дийхира, тешашка аьшпаш ма битта алахьара, аьлла. "Хьуна ган ма гина видео, стенна могуьйту ахь полисхошна харц лен"" – элира ас. Амма кхелахочо ца совцийра полисхой аьшпаш буьттучуьра", боху "Кавказ.Реалиига" Иритов Аслана.\nАслана кхидIа дийцарехь, полисхоша дIаязйинчу видеога хьажар дехна цо кхелахочуьнга Жигуновга. Иза реза ца хилла. "Со оьгIазвахара, ас юх-юха а доьхура видеога хьажар, рогIерчу полисхочо доцург дуьйцийла гайтархьама. Кхело со чуьра араваьккхира", чIагIдо шен дов ша тIехь а воцуш луьстуш хиларна резавоцчу Иритовс.\n"Сан бакъо ю къовса. Харцо къовсуш, прокурорний, тхуний юкъахь хила торуш ду дош дашера далар. Амма юьтуш яц тхоьгахь и бакъо. Ас дуккхаза а дехна прокуроррий, кхелахой хийцар, иза хезаш дац Iедална", дуьйцу Иритов Аслана.\n"ТаIалахь, кисана а таIайе, луъург вен а ве". Оппозицина духьал – наркотикаш\nЦо дагалоьцу цхьана дийнахь кхелехь иккхина хьал. Полисхоша вовшашна хьоьхуш хилла тоьшалла муха дан деза, царна уллехь хиина Iачу цхьана зудчо кхелахочуьнга аьлла: "Кхузахь тешаш вовшашна хьехамаш беш Iа, иза стенна могуьйту аш?" Цунна тIетайна кхин а масех зуда. Кхелахочо ладегIаршкара арабаьхна и зударий!\n"Хуьлу иштаниг кхелехь. Регламент ларъеш ца хилча. Низамо магадо нах, цара балханна новкъарло еш елахь, чуьра арабаха", элира "Кавказ.Реалиига" Иритов Асланна цхьана юкъанна накъосталла деш хиллачу адвокато Бондаренко Романа.\nБондаренкос бахарехь, Иритовс баккъал а талхош хилла регламент.\n"Кхелахочо цуьнга собаре хила олу, ткъа иза ца соцу луьйчура. Дуккхаза а нисделира ишта. Ши бутт хьалха, иза кхелера аравоккхучу дийнахь, со вара цигахь, кхелахо харц вацара. Иритовн бакъо хир ю ладегIарш дирзича, жамI дечу муьрехь, шен кхеле ван, вистхила. Цьунгара бакъо ца яьккхина цхьаммо а", элира адвокато.\nДелахь а, Бондаренкос бакъво Иритов Аслан цунна прокурор, кхелахо цатарца. "Оха дуккхаза а баьхна кхелехь, тхан бакъонаш талхайо, кхелахо полисхошкахьа вуьйлу, адвокатна аьтто ца бо цаьрга хеттарш дан", дуьйцу дукха хан йоццуш девнан декъараваьллачу Бондаренкос.\nТкъа Нальчикера кхин адвокат, Караваев Александр (Иритов Бесланан агIолоцуш вара иза), реза вац шен коллегас бохучуьнца. Аслан шена тIехь ечу кхелера араваккхар данне а дац нийса, аьлла хета цунна.\n"Кхело шена ма-луъу кхеточух тера ду низам. Иритовс оццул чIогIа, шен кхелера араваккхал, дина хIума дац – харцхьа ца лелла, ца летта, стенна вокккхуш ву ара? Стеган дов муха хотту иза декъахь а ца вуьтуш? Иза ладогIархо ма вац, цунна тухуш ма ю хан. Кхело дIахаийтина шен дагахь дерг – цо, "яц тхан Iалашо дов нийса листа, оха тхайна луъург дийр ду, резавоцург аравала", бохуш санна нисло", цецвуьйлу Караваев.


Дагестанерчу боксах латархочо Батыргазиев Альберта (57-тта кийлане кхаччал йозаллан категори) дашо мидал яьккхина Токиохь дIайоьдучу Олимпиадехь, финалехь Америкерчу Рэган Дьюкана тIехь толам а баьккхина. Ахфиналехь Батыргазиевс эшийра Кубера боксёр Альварес Ласаро.\n23 шо долу Батыргазиев Альберт вина Дагестанерчу Геметюб эвлахь. НогIийн къомах ву иза.\nОьрсийчуьра 2020-Олимпиаде баханчу спортхойн 15-гIа дашо мидал ю иза. Ерриг а цара яьккхина Токиохь 55 мидал.\nХьалхо Японин коьртачу гIалахь Токиохь дIайоьдучу Олимпиадехь греко-риман кепехь леташ Олимпин ловзарийн чемпион хIоьттина ГIалгIайчуьра спортхо Евлоев Муса. Финалехь цо эшийна Эрмалойчуьра латархо Алексанян Артур.


Паьнгазахь ницкъхоша вийначу кIентан дас-нанас талламан комисси кхолларе сатуьйсу\nПаьнгазахь 2017-чу шарахь лерина операци дIахьош Iедалхоша шайн кIант Мачаликашвили Тимерлан вер говзанчийн комисси а кхоллина, таллийтар доьху дас а, нанас а, церан гергарчара а Гуьржийчоьне.\n19 шо долу кIант вер муха нисделла зер доьхуш хIоттийначу петицина буха куьйгаш лехьо долийна махкахь пIераскана.\nДа-нана, Мачаликашвили Малхаз а, Маргошвили Медико а, дагахь ду кехатна буха куьйгаш ерриг а Гуьржийчохь гулдан. Юьхь йолийна цара Батуми гIалахь, хаам бина пачхьалкхерчу "Рустави- 2" канало, яздо "Эхо Кавказа" хьасто.\nКарарчу муьрехь Батумерчу Абатан БIаьвнехь петицина буха нахера куьйгаш лехьош лаьтта нохчий МачаликишвилигIар.\n"Суна кхета лаьа, стенна вийна Темирлан, цуьнан бахьана хIун дара. Iедална тхоьга дерриг а дицдайта лаьа, ца тов оха хилларг дуьйцуш. Кху хьелашкахь со ца волу нахе гIо ца дехча", - боху Мачаликашвили Малхаза.\n100 эзар стаге петицина буха куьг яздайта дагахь бу протестхой кху аьхка. Цул тIаьхьа дехар дIакхачор ду Гуьржийчоьнан парламенте, цуьнан сесси йолаялале.\nМачаликашвили Темирлан вер талла комисси кхолла еза, аьлла, кхо бутт гергга хьалха дIахьедира парламентерчу "Европера Гуьржийчоь", "Къоман болам" цIе йолчу оппозицин фракцеша, амма чекх ца белира церан лаам.\nМасситта бутт бу вийначун гергарчара Тбилисехь, парламентан цIенна хьалха резадацаран акцеш дIакхоьхьу.


Нашхахь - Бенойн гIала хир ю\nНохчийн къоман орам ларалучу Нашхахь бенойн гIала х1отто йолийна махкарчу Iедало\nНашахахь, дуьххьара ян йолийна бенойн бIов. Ша хьалха хиллачу меттехь, шира бух тIехь ю иза еш. Цига хьалавеанчу Нохчийчоьнан куьйгалхочунца Кадыров Рамзанца, историйн аьлча а, беной тайпан бухах лаьцна экскурс йира, республикан чоьххьарчу гIуллакхийн министран хьалхара гIовс волчу Алаудинов Аптис.\nИза ву оцу белхашна тIехIоттийна.\nАлаудинов: «Бено кхузара дIаваханчулла тIаьхьа… ХIорш гой хьуна? Иза бенойн огородаш хилла ю. Кха олу-кх цуьнах. Бенойн кха. Исторехь муха хилла. Дехьа Iаш чIармхой бу, хуьллу Iаш хIелхой бу. Лаххахь, мIаьйстойн гIала хилла. Бено дIаваханчулла тIаьхьа, и меттиг екъа а екъна лелийна кхузахь. "Бенойн кха" аьлла цIе дIа а яхана хилла хIара».\n20 минотехь сов еха яра меттигерачу телехьожийлехь Нашхахь болийначу гIишлошъяран балхах лаьцна гайтина репортаж.\n2010 шарахь дуьйна цига боьду некъ меттахIоттош болийнера. Шина тIамна юккъехь а, наха а, Iедалша а, шайн кIезгачу таронашца, хIуттура цига боьду некъ баккха.\nТаханлерачу Iедалан таронца цхьана дуьйцийла а яц. Оцу хенахь, цига вахана хилла, шай а тайпана нашхо волу Хаджимурадов Ислам. Цо иштта дийцира цуьнах лаьцна.\nХаджимурадов: «Сийсара Рамзанан уллехь лаьттачу Хизарца хилла ву со 1996-чу шарахь. Иза а, со а тайпана нашхо ву. И меттигаш езаш, евзаш цигахь лелаш вара иза. ХIетахь цигахь болийнера некъ бан.\nТехника а, ахча а ца тоьуш сацийнера иза. Хизара суна вайн дай схьабевла меттиг ас гойтура ю хьуна, аьлла, иштта цига вигинера со».\nНашаха- чIогIа хаза а, Iалам дукха исбаьхьаллица инзаре долуш меттиг ю. Цигахь лела хала долу дела, адам тIегIортаза дуккха а шераш дIадаьллера. Ичкери йолчу хенахь, шаьш цига дахча, некъан ховзам а хилла, бала хьийгира шаьш бохуш, кхин дIа а дуьйцу, шен схьавалар оцу меттера долчу Хаджимурадов Ислама.\nХаджимурадов: «УАЗ» машен яра тхоьгахь. Иза дIа мел йоьду дIа а дахана, тIаккха гIаш дахара тхо. Бакъду, ГаланчIоже ца кхечира тхо. ЮхадогIуш, некъ а текхна, хьовзам хиллера тхуна. И меттигаш тайича, чIогIа дика хир дара, вайн истори талларна а, вайн кханенна а».\nНашха-нохчийн къам схьадаларан бух лоруш белахь а, цигара схьадаьллачу тайпанан терахь 30-ннал тIехэккха. Кхидолу тайпанаш нохчийн дац бохург ца лору иза историкаша а, кхечу талламхоша а.\nХаджимурадов Исламна хетарехь, Нохчийчоьнан кхечу меттигех хазаллийца къаьсташ яц Нашха. Цигара нохчийн къоман доккха дакъа схьадаьлла хиларо базбо цуьнан мах, элира цо.\nХаджимурадов: «Юккъера марзо йолу агIо ю иза. Цига со кхаьчча, сан дай баьхна-кх кхузара аьлла хетало. Амма, хIара хаза ю, вукхул а олийла дац. Итум-Кхелахь а хилла со, цигахь а ю инзаре хаза меттигаш. Оцу Нашхахь а дукха а ю хаза меттигаш. Даго тIелоцуш меттигаш ю-кх уьш».\nБенойн бIов Нашхахь йоьллуш хилар, цхьатерра тIе ца оьцу нохчийн юккъараллехь. Цхьаболчу историкаша, беной Нашхара схьабевлла бац бохург а, дукха къийсаме хIума лору.\nИнтернетехь видео ю, 1997 шарахь яьккхина. Оцу меттигийн истори дика евзачу Гаев Саламата, Гихчура вахархочо а даре до оцу меттехь бенойн бIевнаш Нашхахь хилла аьлла.\nМеттигерачу телехьожийлехь гайтинчу Нашхара репортажан чакхенехь, Кадыров Рамзан гойту, ломан буьххье а ваьлла цигара къамел деш.\nЦо бахарехь, цхьа бутт ах бутт бу, шаьш къоман юккъахь бартбийр болу меттиг лоьху. Иза, схьадийцарехь, дуккха а нах гулло меттиг хир ю. Безам а, Барт а, Маршо а ма эшадойла вайн доьзалшкахь элира цо.\nХIинца а, схьагарехь, и кхо ниIмат кхочуш хир долу меттиг карийна яц. Иза лахар кхин дIа а хьурдолуш ду.


Польшехь нохчийн мухIажирша масканаш тоьгуш ю бахархошна\nГданьск гIалара нохчийн зудабераша масканаш тоьгу чоь\nПольшерчу Гданьск гIалара нохчийн мухIажирш волонтераш а хIуьттуш, вирусах ларлучу нахана масканаш тоьгуш бу. Fundacja Kobiety Wedrowne / Women on the Road Foundation организацин куьйгалхочо Алиева Хедас дийцина цунах лаьцна "Кавказ.Реалии" портале.\n"Со а, сан йиша а кхуза схьаеанчу хенахь, катоьхна дарба оьшуш яра сан йиша. Меттигерчу бахархоша чIогIа гIо дира тхуна, йиша а когаш тIе хIоттийра. Ткъа тахана Польше эпидемин сингаттам беача, ойла йира ас: нахана тоьаш йоцу масканаш тега езара аьлла", - дуьйцу Алиевас.\nОрганизацерчу белхан накъосташца цхьана бустам кечбина ша, меттигерчу дарбан цIийно къобалбина аьлла, тIетоьхна йоIа.\nПольшехь масканаш тоьаш йоций хиъначул тIаьхьа, духалург туьканараг кIади а деана, тега йолаеллера Алиева. ТIаьхьо цунах дIакхетта хиллера мухIажирш-волонтераш. "Масканаш ян ахча доьхуш, кхайкхамбина оха. Цкъачунна сайн ницкъашца йоллуш ю со, дохко а ца яьлла. Сихо ян езаш дара гIуллакх. Дийнахь масийтта бIе маска тоьгу оха", - аьлла, дийцина Алиева Хедас.\nТIаьххьарчу хаамашца, Польшехь ун кхетта ву 684 стаг. Велла 8 вахархо.


Кху шарахь, тулгIено санна, тахана-кхана дIанислура ду ша дерриг бохуш, Iедалша нахе мел дийцинарг хьаккхана дIакъайладаьккхина. Иштта мах хадо мегар ду пачхьалкхехь экономикехь долчу хьолан.\nЛаккхарчу Iедалхоша, кхин къера а боцуш, вай сирлачу кханене доьлхуш ду бохуш, кхайкхамаш бахь а, могIарерачу нехан дегнашка дIа ца кхочуш и азнаш. Мецачу чоьно тIе ца оьцу и деза къамелаш.\nНохчийчуьра бахархой а бац, пачхьалкхера кхечу нахалла дика хьоьгуш оцу тIегIанехь. Маршо радиога цара дийцира, шайна тахана уггаре а лазаме долчу хаттарех. Шовхалова Раиса цIе йолчу яхархочо арз до массо а сурсаташна мах лакхаболуш бу бохуш.\nМассо а сурсатийн мах ирах боьдуш бу\nЭкономикехь долу хьал дика хиларна коьрта билгало ю, наха, шайна тахана-кхана кхалла тоаала хIума эцар. Амма, тIаьхьарчу хенахь, Нохчийчохь долчу суьрто гойту, наха, галешкахь, иттанаш киланашкахь, литаршкахь, юург а, мерг а оьцуш хилар.\nБутт хьалха наьрса итт туьма йорах яра\nМоссу а хIуманехь кхера Iаьмма болу нохчий, кхана муьлхачу агIорара тохар хира ду хууш бац, цундела, халонаш, гай дуьзина хилча, лан атта ду аьлла хеташ лела. Сангареева Зидата а, дуьйцу, массо а хIума язлуш хиларо, шаьш холчо хIоттош ду аьлла.\nМехаш ирах доьлху-алапаш а, пенсеш а шаьш долчохь лаьтташ ду\nОцу чолхаллашна юккъахь, цхьа хаам бу Iедалшна шаьш йохIкIайчу хIоттош ду аьлла хеташ. Махкахь, белхан меттигаш ца хиларан терахь гIехь лахделла бохуш дIахьедар дина кху деношкахь. Иза муха нисделла церан, кхета хала ду.\nСурсатийн мехаш айдаларна реза бац Нохчийчуьра бахархой


Чаккхе. Юьхь еша №№ 11-12 (2015) – 5-6 т1ехь.\nСатоссушехь Бежияс, шовдан т1е а вахана, чов леррина йилира, юха а дума а хьаькхна йолу к1омалан горгам йиллира цо чевнна т1е, хьу ца йолийта йистошна т1е туй тухуш гla-буц т1е а юьллуш д1айихкира цо иза.\nДукха ц1ий эхаро ламанхо дикка г1елвинера, цуьнан ч1ог1а зоьртала долчу дег1ана г1еххьа мацалла хааелира. Сискаллий, к1алддий кхаьллина, хи а мелла мацалла юхаерзийча, меллаша новкъа велира иза.\nБежияна, г1елваларна, сих-сиха сада1ар оьшура, х1унда аьлча, ц1ий эшна долу дог сих-сиха детталора, ц1ийн пхенаш а дикка дусаделча санна хеталора.\nДелахь а т1аьхь-т1аьхьа дег1е rlopa дог1ура, ког баккхар а ч1аг1делира, дег1 а нисделира. Ламанхо вацара дег1ана вазвелла, доьналло керла ницкъ, хьуьнар, собар лора цуьнан жималлина. Амма xleттe а, дихкинчу куьйго, ц1ий т1едеттаделлачу бедаро, бос байна хиларо ч1аг1дора ламанхо могаш цахилар, кхечунах иза могаш ву я вац хуур а дацара. Цуьнан долуш долчу г1елваларан, боккъалла а чов лозуш хиларан куц ца х1отталора цуьнан юьхьа т1е хьажарх.\nЦ1еххьана т1ехьашхула говран когийн тата хезира цунна, юхахьаьжира иза: кечйина нуьйраш техкинчу говрашца вог1уш вара масех бере. Бежияна хиира, уьш ламанан нохчий хилар, шаьш т1аьхьакхуьъушехь салам делира цара.\nТ1аьхьакхиъначаьргара салам схьаийцира некъахочо, дуьххьара д1ахьовссушехь хиира царна, цунна чов хила хилар. Нохчаша говраш совца а йина, хаьттира:\n– Хьо мила ву, хьан йина хьуна чов, х1унда, мича бахьаненна? – аьлла.\n– Ларсерачу Темаркъас йина суна чов, – аьлла, жоп делира ламанхочо.\n– Х1иричой? – хаьттира цара.\n– Х1иричо, Темаркъас.\n– Темаркъа воцчо вайн меттигашкахь кхин хьан йийра яра хьешана чов? – элира цхьамма, Бежияга ла я доьг1на. Говра т1ера охьа а воьссина: – Схьавола, тхан говра хаа, – элира юха а оццу стага.\n– Х1умма а дац, иштта а дика вог1ур ву со.\n– Схьавола, схьавола, чов йолуш ву хьо.\n– Собардел, чевне хьовса вай, х1ун хаьа, дика йихкина яцахь лозур а ю, бала а хьоьгуьйтур бу, – аьлла, шолг1а нохчо а т1евахара ламанхочунна.\nМассо а говрашна т1ера охьа а воьссина, чов хилла волчунна т1ебахара, хьаьвсира уьш чевнан ехкаре массо а, чов дика ехкарна резахилира.\n– Туьха доьхкирий ахьа? – хаьттира цхьамма.\n– Доьхкина дера туьха а-м аса.\n– Туьха дика ду, к1еззиг вагор-м ву, амма ц1ий охьаоьхучуьра сихха сацор ду, хьаьшна долу жижиг а сихха тодийр ду.\nЮха а ламанхочунна т1е а вирзина хаьттира цо:\n– Мацвелла-х ваций хьо? Х1ума юур ярий ахьа?\n– Бакъду, меца-м ву со, – олуш, жоп делира Бежияс.\nЦхьана жимхочо д1а а вирзина, схьадаьккхира таьллашна чуьра кхалларрий, кхехкийна х1оашший, котаммий, къаьркъа чохь долу сурилий, уьш ерриге а т1улга т1е охьа а ехкина, шун х1оттийра цо кхарна хьалха. Т1аккха кхечаьрга а элира:\n– Аша а яийша к1еззиг х1ума.\nМассо а резахилира х1ума яан. Говрийн дуьрстанаш, ядалур йоцуш, оззийна нуьйрийн х1оьънех д1а а тийсина, т1улгашна т1е охьахевшира берриш а. Жимаха волу некъахо вара т1ех1оьттина, наггахь кад а буттуш.\nХеттарш деш Бежиян са ца гатдора царех цхьамма а. Бежияна г1уллакх дан а, цунна накъосталла дан а, цуьнан дог-ойла айъа а, цунна хиллачу цатаман дакъалаца а лууш бара уьш.\nМассарна а царна хаа лаьара х1окхунна чов хиларан бахьана, кхо арабаьккхинарг х1ун некъ бу. Делахь а ца хаьттира цара, ткъа ша Бежияс резахиларца некъахошна дийцира дерриге а: Темаркъас тешнабехкаца шена чов яр а, ша цхьана стагана бекхам бан араваьлла хилар а. Амма иза мила ву ца дийцира цо, цхьа нохчо иза хилар бен, х1инца схьахетарехь Жайрахахь хила тарлуш волу, цигахь шен хьаша цахилар билгал а даьккхира цо. Некъахошна юккъехь кхоъ Жайрахара вара, хьаша хьахорна т1ехь, кхуьй а х1окху дешнаша сихвинера:\n– Хьаша Делера ву, тхо долчу вола, – бохура. цара, ша-ша волчу иза вига г1ерташ.\nБежияс баркалла элира, амма xlapa бахьанехь хьешашна юккъехь къовсам иккхира; цара кхаж тесира: мила волчу восса веза хьаша, аьлла.\nXlopa а вара кхаж шен баларе сатуьйсуш, хьаша кхечухьа вахийтар осалалла а, к1езгалла а хетара царна.\nТ1аьххьара а цхьаъ хьалаг1аьттира.\n– Тахана сарралц кхузахь 1ийр даций вай кхаж тесча, кхаж баьллачо хьаша а д1авига веза.\n– Дика ду, дика, – т1етайра массо а.\nКхаьжнаш тесира. Бежия жимхина кхечира, барам бацара цуьнан оцунах воккхаверан, ткъа важа шиъ иза шайна ца кхачар ч1ог1а новкъа деана хьаьвзира.\n– Суна кхечи, суна кхечи хьаша, – аьлла, воккхавеш, вистхилира жимха, т1аккха цхьамма иза шегара д1аваккхарна кхоьруш санна хьешана белаш т1е куьг диллира цо.\nВажа ши накъост, цхьа цатам шайна хилча санна, кортош а охкийна, халахетаран билгалонна наггахь туй а кхуссуш, х1оьттина лаьттара.\nЛаманхо воккхавеш вара, иштта дог-ойла ц1ена йолуш болчу оьздачу нахах ша д1акхетарна, делахь а цара ша иштта дика т1еэцарх х1умма а тамаша ца бора цо, х1унда аьлча, х1окху тайпана долу г1уллакх т1е1оттаделча, иза а иштта каде хьевзар вара, т1аьххьара ницкъ кхачабаллац г1ертар вара иза хьаша кхечунна ца кхачийта. К1еззиг къамеллий, бегашший бинчул т1аьхьа, говрашна т1е хевшира уьш, хьаша говра т1е а хаийна, берриш а цхьаьний д1абуьйлабелира нохчий, шаьш тохара дуьйна юьхьарлаьцначу меттиге, халкъан доккхачу дезчу дийне кхача.\nБезамечу шерачу арахь, юькъа-луьстачу хьуьно го бина, бес-бесарчу зезагаша къарзйина йолчу, дукха нах гулбеллера, шайн тоьлашха йолчу бедарца кечбелла. Де дара тийна, къеггина сирла, довха-мела. Гобаьккхина гонаха самукъане, хаза, кечделла дара.\nНах сакъоьруш бара, цхьайолчу меттехь иллеш олура, цхьайолчохь зурма лоькхура, шайн хазалло кегийчу нехан кортош хьовзор болуш мехкарий бара хелхабуьйлуш, д1о, гена йоццуш йолчу кхечу меттехь, нийса тохарх къуьйcyш бара цхьаболу кегий нах.\nМасех меттехь, ч1ог1а йогучу ц1ергахь, кхо ког болчу очакхашна т1ерчу даккхийчу горгачу еш чохь кхехкаш яра дайъинчу уьстаг1ийн дийнна чархаш.\nЙоккха майда чулаьцна, го бинна лаьтташ бара кегий нах, тайп-тайпана, бес-бесара барзакъ т1ехь. Ц1арна го а бохуш, т1ахъаьлла хелхабуьйлура уьш, кест-кестта ц1ерга, сирла хилийта, ч1ийшаш а кхуьйсуш, 1адхьокху пондар бара лоькхуш, вота еттара, т1араш деттара, юкъ-юкъе юьйлучу тапчанийн тата а хезара, г1адваххана хелхавуьйлучо беттачу маьхьаран аз а.\nДерриге а х1аваъ декаш санна хетара. Башха тамехь кечбелла мехкарий а бара вовшийн хуьйцуш хелхабуьйлуш.\nХ1окху нахана юккъехь иштта лаьтташ яра Циция а, йовхонна беснеш ц1ийелле, б1аьргаш лепаш дара цуьнан. Наггахь хелхайолура иза, ламанца ц1е йолуш долчу тайпанийн .нехан мехкаршна толам ца буьтуш.\nНохчийн кегий нах боккхачу безамца хьуьйсура. гуьржийн йо1е, цкъа цхьаъ волура цуьнца хелха, т1аккха кхин волура, вовшашца яхь яра церан, бохь боьг1уш йоь1ан некъ лоьцура цара, амма йо1, олхазар санна, т1ам а хьовзабой д1айоьдура, жимчу стеган меран к1елхьара а йолий.\nМассо а цуьнан куьцах, г1иллакхах, оьздангаллех тамаш беш вара, массеран а дог сакъералуш детталора, х1унда аьлча, жималла яра дог ловзош ерг, дахар хаздеш ерг, кегийрхойн б1аьргаш ирсе хьоьжура.\nГуьржийн йоь1ан жималло, хазалло, исбаьхьчу куьцо берриге тидам, безам шена т1ебахийтинера. Иштта и синкъерам уггаре тобеллачу хенахь кхечира кхуза Бежия а, цуьнан х1усамдай а. Д1а а х1иттина дечу хелхаршка хьежа бевлира уьш.\nБежияс тергал бира нах, ц1еххьана Цициях б1аьрг кхийтира цуьнан; дог ч1ог1а тохаделира, кийрара араэккха доллуш санна, т1аккха хоршано вегийра иза, садеlap а сихделира. Цкъачунна тиларчу вахара иза, ойланаш пана яьржинера, деттало дог сацо г1ерташ санна, куьг даг т1е дехьира цо, ерриге юьхь кхохкийнера, т1аккха, ц1ий д1а а хьаьдда, бос байра цуьнан, хазахетарх беламан серло иккхира б1аьргашна чохь, хьалхахьа цхьа ког а баьккхина, кхин цкъа а цуьнга д1а а хьаьжна, сецира иза. Цунна гира йоь1ан кхоччуш резахиларан куц, оцу балхо бос хийцира цуьнан.\n«XIapa х1ун ду-техьа? Стенна йоккхае-теша иза? – боху ойла дагахь а йолуш, юха а д1ахьаьжира иза Цицияга. – Йоьлу иза, ирс долуш ю, нуьцкъала. ядийна ца хилла!» – цуьнан б1аьргашна дуьхьал бода х1оьттинера, охьа ца кхеташ когаш т1ехь халла сацавелира иза. Оцу миноташкахь гуьржичун коьртехь сов дукха ойланаш яра хьийзаш. Иза верриге вогура, доккха са а дохуш. ша-шега бохура цо: «Иштта сиха вицвелла-техьа со цунна, иштта сиха къарбина-техьа цо Делах биъна дуй? Х1ун дан деза аса? Х1аллак хили-кх со!..» Дог дахар доцуш доккха садаьккхира цо, ойланаш екъаяларца гонах д1асахьежа велира иза, амма к1еззиг соцунг1а хиллачул т1аьхьа б1аьргаш ч1ог1а д1асакхерсто велира, оьг1азаллица, легашка шад xlyrryш, холчах1оттарца, цо элира: «Солтас лур ду суна дерригенна а т1ера жоп!» Иза аьлла ваьллачул т1аьхьа, юха а Цицияга а хьаьжна, цо элира: «И мичахь ву, х1унда вац иза цунна уллохь? Х1ун дан деза аса, нагахь и кхузахь вацахь?»\nЦул т1аьхьа иза нахалахь леха велира Бежия. Ц1еххьана цунна гира воккхавеш, юьхьа т1ехь велар а долуш лаьтта Солта.\n– Axla… ой, иза-х!.. Х1инцца-м, хьаха, Дела соьгахьа ма ву!\nСолта вара юьстахо, ша цхьаъ лаьтташ. Г1ийла, тийна, г1айг1ане юкъарчу синкъераме сингаттаме хьоьжуш лаьттара иза.\nЦуьнан г1айг1ане йолчу юьхьо, г1елделлачу б1аьргаша, ойланашка даханчу юьхь-куьцо билгало йоллуш ч1аг1дора цуьнан дог цхьана езчу, халчу ойлано д1алаьцна хилар.\nЦуьнга д1ахьаьжжинчохь висира Бежия. Ц1еххьана векхавелира Солта. Бежияна иза гира: ела а йоьлуш. цунна дуьххьалд1а т1еяхара Циция, белш т1е куьг а диллина, цуьнга цхьаъ а-м дийца х1оьттира. Бежияна т1е, лергашна гена хилар бахьана долущ, ца кхочура цо дуьйцучун аз, церан ойла хаа лааро дог карзахдохура цуьнан. К1ант дегабаам барца, догуш долчу б!аьргашца хьоьжура Цицияга, иза Солтица хазчу хабаре яьлла йоллура.\n– Сан ваша, стенна сагатдо ахьа?\n– Хаац, – жоп делира нохчичо г1ийлачу озанца.\n– Суна лаьа хьан самукъадаккха, сакъерадалийта, хьо сайца хелхаваккха…\n– Лаам хьан бу-кх!\n– Соьца хелхавала веза хьо, – аларца, хелхавалар т1едуьллуш санна, элира Цицияс.\n– Ала хьайна луург, дуьхьало хир яц хьуна, – аьлла, жоп делира Солтас. Ткъа цуьнан б1аьргаша, цуьнан хьежаро бохура: «Аса муха йийр ю хьуна дуьхьало. Схьаалахьа, х1ун дан деза, хьан лай вац со?»\nЦеран иштта вовшашна т1ера болуш латтаро Бежиян кхоччуш собар дайъира, церан къамелан чулацам х1ун бу ца хаьара цунна, хьанна хаьара цара х1ун дуьйцу? Эзар ойла яра Бежиян коьрта чохь.\nГуьржи, шаьлтана т1е куьт а диллина, Солта волчухьа д1аволавелира, ткъа иза кхунна букъ берзийна лаьтташ вара, т1евог1уш волу ламанхо ца гора цунна. Бежияс, герга а вахана, яьккхина шаьлта а йолуш, элира:\n– Къола дан дика хууш хилла хьуна, гайтал х1инца хьайн къонахалла суна!\nЦ1еххьана юхавирзинчу Солтина яьккхина шаьлта а карахь стаг гира. Чехка шен шаьлта схьа а яьккхина, шен цГарах богуш болу б1аьргаш цунна т1ех1оттийра цо.\nБежия гаро цецъяьккхина Циция, цуьнан оьг1азвахаро кхерийна, оццу метгехь 1адийча санна лаьтташ яра, чохь са доцуш санна меттах ца йолура иза.\nЦхьа минот ялале дуьхь-дуьхьал волу шиъ вовшашна чуьчча хьаьдира, яьхначу шаьлтанашца вовшех лата кечвелира и шиъ. Ц1еххьаиа йоь1ан мохь а белира, шайн когашна хьалха охьадоьжначу корталех б1аьрг а кхийтира церан. Оцо цецваьккхина и шиъ, лаьттах д1авоьг1ча санна, сацавелира.\nСолтий, Бежияй, хьерваьлча санна, хьоьжура вовшашка, церан шаьлтанийн юьхьигаш вовшашна т1екхаччаза йисира, амма цара сихонца охьаяхийтира шаьлтанаш, меллаша батта чу йоьхкира цара уьш, меллаша д1асакъаьстира и шиъ.\nXIapa г1уллакх иштта 1аламат чехка эккхарна, уллохь болу нах дан оьшуш долу r1o дан а ца кхиъна, оцунна мелла а юьхь1аьржа хилира. Цициян кортали дара дерриге г1уллакх къастийнарг. Оцу сохьта т1ехьаьлхира х1усамдай а, кхидолу адамаш а, лулахой а. Х1ун ду, мила ду, бохуш, нах совцо а, сапарг1атбаха а г1ертара уьш, нагахь эшнехь хьошалла дан, эшахь цунна шайн са д1адала а реза бара.\n– Бежия, эхь ца хета хьуна? – олу хезира гуьржичунна Цицияс.\n– Цу т1е а бехк боккху ахьа соьга? – аьлла, вон ц1ог1а туьйхира Бежияс.\n– Дера боккху, бехк-м аса хьоьга!.. Цхьана маь11аргона сан ваша воьра ахьа, Солта сан ваша хила дуй биъна ву.\nСолта цигахь юххехь лаьтташ вара.\n– Ваша хилла?! – бохуш юх-юха хоьттура Бежияс. Баккъалла а цецваьккхинера иза гушдолчу дерригено а.\nНохчо д1ахьаьжира, ший а вовшийн куьйгаш а лаьциа Бежияна т1едоладелира.\n– Бежия! – элира Солтас. – Хьан зуда хила, хьуна дош делла йолу йо1 ядийра аса сайна езаяларна… моьттура суна, цунна а со везар ву, нагахь со цунна везавелла хиллехьара, делора бакъ ма дара, дуьне а сан мостаг1 хилла д1ах1оттарх, иза соьгара йоккхур ма яцара… амма ирс хьан хилла, хьо веза цунна, Дала хьуна елла иза, тхо––м йиший, ваший хила дуй биъна ду… Х1инца тухур ду ахьа суна герз, хьайна лаахь, ц1ий цхьамма а доьхур дац хьоьгара… 1анаде вешин ц1ий, хьайна лаахь.\n– Делора, ламанан нохчий, мостаг1чунна дуьхьал довла а, доттаг1 т1еэца а ма хаьа шуна! –– аьлла, Солтина т1е а кхетта, иза маравоьллнра Бежияс.\nЦиция, едда шайн х1усамдайн чу иккхира, х1унда аьлча, майра хила везаш верг гучуваьлча, ламанан 1адатехь нускал нахана юкъахь гуш лелар товш дацара.\nДукха хан ялале оцу хьокъехь массарна а дийцар хилира. Солтий, Бежияй шайн-шайн хьешаший, баккхийчу нахий иийсо еш болу баккхий нах болчу вигира, ши ваша хилар ч1аг1деш дуй баийта. Цара дуй бааран билгалонна цхьабосса баьхна т1ехь зилаш бина йолу г1аж маьждиган керта буха д1айоьллира.\nДжайрахера берриге бахархой Солтий, Бежияй декъалвеш бара, уьш вежарий хиларна, х1ораммо а цу шинга шайгий-шайгий хьошалг1а кхойкхура, цхьа кад къаьркъа я куршка ниха муха хуьлу хьажахьара, бохуш.\nМассеран а юкъара деза де хилла, самукъадоккхуш х1орш болчу хенахь, ц1еххьана ведда Солтина т1е а веана, цунна лере а вахана, цуьнга хьоьжуш герггарчу хьуьнахахь цхьаъ а-м ву, элира.\n– Мила ву? – хаьттира Солтас.\n– Ца хаьа, ц1е ца юьйцу цо… иштта, маж йолуш стаг ву-кха, – к1анта куьйгаш дехьира юьхьа т1е, маж хиларан кеп х1оттош, веанчу стеган маж муха ю билгало ян лууш санна.\nСолта вахара к1антаца, цигахь герггарчу хьуьнан юккъе д1авигира иза к1анта, вертанах хьаьрчина стаг вара цигахь лаьтташ.\n– Марша вог1ийла хьо, Солта! – элира, xlapa шена т1е кхоччушехь ца вевзачу стага.\n– Хьо а вог1ийла марша! – аьлла, жоп делира Солтас, т1аккха д1ахьаьжча и стаг вевзина ч1ог1а цецвелира иза.\n– Темаркъа?! Ахьа деанарг х1ун ду?\n– Хьо вен бог1уш бу, хьоьга иза д1ахаийта веана со. Хьажал сан говре, мел чехка веана со, аса цунна динарг гой хьуна, – аьлла, говрехьа куьг хьажийра цо.\n– Муьлш? Дукха буй уьш?\n– Бац, цхьаъ ву вог1уш верг, амма иза дуккханне а метта ву.\n– Хьуна стенах, мичара хаьа иза?\n– Суна сайна гира, ламанан гуьржи ву иза.\n– Шина некъаца йолчу хьехахь.\n– Мичара ву иза?\n– Ломара ву…\n– Вист хилирий хьо цуьнга?\n– Аса-м цунна чов а йира.\n– Чов йира? – т1аккха Солтина дагадеара Бежиян дихкина хилла куьг.\n– Бакъду, чов йира аса цунна… хьо вен дагалоьцура цо, мичахь собар дийр дара аса…\n– Бежия-м вацара иза?\n– И ву моьтту суна. Амма аса шена йог1ург д1аелира цуниа!.. Амма говр к1ел йити аса, кхин метта йоrlyp яц иза!.. – бохуш, куралла ян велира Темаркъа.\nСолтин собар кхачаделира, т1екхетта цуьнан пхьаьрсаш ч1огг1а схьа а лаьцна, Темаркъа вегийра цо.\n– Говр а йитий, хьайн корта ларбе ахьа, дикаха хир ду хьуна! – бохуш, т1ечехара Солта. – Ткъа ахьа чов йинарг сан дуй биъна ваша ву. Ахьа жоп лур ду хьуна суна хьалха, айхьа цуьнан 1анийначу ц1ийнна!\nТемаркъин бос байра, кхеравелла вегавора иза. Солтас, пхьарс а лаьцна, такхийна д1авигира иза адамашна т1е, кхиэле д1авала. ,\nБаккхий нах буьйлира г1уллакха юкъа. Цара боккха бехк биллира Темаркъина цо динчу боьхачу г1уллакхана, баккхийчийн кхеташонехь хилла кхиэл д1акхайкхийра цхьана воккхачу стага.\n– Х1ай адамаш! – элира цо гулбеллачаьрга. – Темаркъин бехк хилар лерина. Ямартлонца мотт-эладита эцна лелла иза. Ахчанан а, шена хуьлчу пайданан а дуьхьа адамашна даима а ямартлонаш еш лелла иза, цо сий ца дора туьханан-бепиган, цо сийсаза дора хьошалла дар а, цо ца кхобура я зударий а, я божарий а, шен 1ебар йоцу гай юьзчахьана. Цо ша волчохь къайлабохура къуй а, халкъан мостаг1ий а. Адамашна, вайна юкъахь ваха хьакъ вац иза. Джавхарарчу массарна а велларг санна ву иза, д1аволанда шена вайна юккъера, малх чубузале юьтанда шена вайн меттигаш д1атесна… Д1авала гена, х1инццалц хьо тхешан нанас вина ваша санна лелорна дохко девлла тхо, – элира воккхачу стага, Темаркъина т1е а вирзина.\nИштта юьртах араваьккхира цара ямартхо, зуламе питанча.\nСарале берриш а шайн-шайн ц1а бирзира. Бежиян х1усамдай, Цициян х1усамдай а санна, безчу хьешех баккхийбеш бара, Корг1акъий, Муртаззий схьакхачаре хьажахьара, массара а цхьаьний ловзар даздархьама, бохуш.\nБуьйса яккха меттиг лоьхуш Бурит1ехь урамашкахула д1асалелаш вара Корг1акъа. Ц1еххьана цунна салтийн чоа а дуьйхина волу цхьа зоьртала стаг т1аьхьахьаьдира. Тиша, ченах дуьзна долу барзакъ т1ехь долчу воккхачу стаге цунах кхардарца д1а а хьаьжна, белшах тесначу тоьпана т1е вон, луьра б1аьрг х1оттийра цо.\n–– Х1ей! Х1е воьдург, собардел!.. – аьлла, мохь туьйхира цо.\nШен ойланашка ваьлла воьдучу Корг1акъана ца хезара цо бохург, шен некъа д1авоьдура иза.\n– Ца хеза хьуна, xla?! – олуш, воккхачу стеган некъ а хадош, веана цунна дуьхьал велира иза.\n– Х1ун деза хьуна?\n– Ламанхо ву.\n– Герз х1унда леладо ахьа?\n– Со некъа воьдуш волу дела, ткъа сан мостаг1ий бу.\n– Ца хаьа хьуна г1алахь герз лело бакъо йоцийла?\n– Х1ун бен ду г1алахь а, юьртахь а, массанхьа а цхьаъ дац, х1ун башхалла ю?\n– Дика ду, дика, дукха ма лел! – буьйр деш, т1ечевхира чоа дерг. – Схьадастал герз!\n– Стенна досту аса иза, ахьа х1ун дуьйцу?!\n– Схьадаста, бохий хьоьга!\nКорг1акъа ца кхетара шегара лоьхучух. Ткъа салтичо юха а элира:\n– Ца досту ахьа? – иза а аьлла, шена г1оьнна, ша санна болчу, кхечу салташка кхайкхира цо.\nВоккха стаг дуьххьара кхеравелира, вуьйхира, хьалхара ведира иза, ткъа и чоэш дерш т1аьхьауьдура цунна, воккха стаг са ца даккхалуш виснера. Иза гуш болу базарара совдегарш схьахьаьлхира, буьйлуш хьуьйсура уьш х1окху ирчачу сурте; воккха стаг вуьйхира, цхьана стагана, муьлххачунна а лиъча иштта бакъо йоцуш ницкъ шена бийр бацара моьттура цунна. Оьг1азвахана, ц1еххьана сецира иза, оцу минотехь топ т1е а ерзийна салтичо элира:\n– Ахьа дуьйций, хьо мила ву, достий ахьа герз схьа? Делора, аса х1окху сохьта шийла дакъа дийр ма ду хьох.\nКхуьнан бос хийцабелира, дег1ера ницкъ лахбеллера. Амма xleттe а кхунна кхин т1е а еттара салтийн чоэш долчуша. Х1ара охьавуьйжира.\nТохара буьйлуш хилларш шайн тобанаш йохош д1асабаьржира.\n– Вийн, вийн иза!.. Х1унда етта аша, х1унда? – бахара т1ебаьхкинчу кхечу наха, амма т1ег1орта ца баьхьара уьш.\nKopгlaкъин коьртах а, багах а, мерах а ц1ийн алхаш туьйсура, х1етте а куьйгаш д1адихкира цара цуьнан, чомахь сада1алуш а воцчу цуьнга х1инца шен дег1ан дола ца далора. Ламанхо кхоччуш к1елвисира.\nХалла саметта веанчу воккхачу стага, г1айг1ане б1аьрг хьажийра гонаха д1аса, цигахь болчу нахе орца доьхуш санна, дог дохарца элира цо:\n– Х1ун бахьана долуш воь аша со, Дала кхоьллина адамаш дац щу? 1едал дац техьа?.. XIapa х1ун ду аша суна динарг?..\nАмма и дешнаш Корг1акъана тоьхначу мийрано хададайтира. Иза хьалха а ваьккхина, д1а а вигна, полице д1авелира, воккха къу, 1едална дуьхьало еш волу зуламхо ву, аьлла. Корг1акъа герзаш охьа а дахкийтина, набахти чу воьллира, масех дийнахь-бусий дааза, малаза витира иза, х1унда аьлча, оцу хенахь цхьана кхечу г1уллакхашна т1аьхьа а бевлла, кхуьнга хьовсучохь бацара хьаькамаш.\nЧ1ог1а сингаттамехь, йоккхачу г1айг1анехь вара Корг1акъа, хьере хиллера иза, цунна ца хаьара, ша х1ун дан деза.\nБала алсамбаларна чохь д1асаветталора иза, мохь беттара, корта пенах беттара цо, амма цхьамма а ла ца дуг1ура цуьнга, ткъа салтий бийла а буьйлуш lapa. Шаьш цунна т1ехь беш болу ницкъ сацо дагахь а бацара уьш. Воккха стаг г1елвелира, тишвелира, собар кхачийра, мацалло а б1арзвинера иза. Кхин масех де даьлча и араваккха чубахача, не1ара т1ехь воьжна 1уьллуш вара Корг1акъа, халла са доь1ура цо, юьхь ц1ийеллераг наг-наггахь къурдаш беш, доккха са доккхура цо.\nЦуьнан коьртера хьекъал д1адаьллера, ткъа наг-наггахь юьхь ч1ичкъашка эхаро билгало йоллуш ч1аг1дора цунах нуьцкъала лазар кхетта хилар.\nТиларчу вахана делахь а, я г1ан-набарха делахь а цунна дуьхьал х1уьттура Цициян, Бежиян сурташ, цаьрга кхойкхура цо, дийшина б1аьргаш а ца доьллуш, сама а ца волуш, я саметта а ца вог1уш.\nКорг1акъа кхоччуш цамгаро лецира.\nЛаманхочуьнгахь долу хьал лакхарчу хьаькаме д1ахаийтира, Корг1акъа дукха ханна 1уьллур вац, вала мега иза, аьлла.\nТкъа оцо, коьртах м1араш а хьаькхна, элира: «Йилбазаша хьойла иза!»\nВоккхачу стага схьадийхира тохара лоцуш шен карахь хилла кехаташ а, ахча а, герзаш а.\nКехаташ дайъинера, ткъа ахча шайна дитинера, герзаш эскаран декъе д1аделлера. Лакхарчу хьаькамо юха а куьг а ластийна, элира: «Йилбазаша хьойла иза!» Т1аккха циггахь стоьла т1ехь 1аш волчу къанвеллачу йозанчина т1е а вирзина, буьйр дира цо:\n– Д1аязде кехат, лазартне вахийта иза, г1уллакха т1е язде: xlapa мила ву ца хаьа тхуна, кхуьнгахь цхьа а кехат дацара, ткъа ша кхо ц1е а, тайпана ц1е а яккха а ца туьгу, алий. Телхина хьерваларан билгалонаш кхуьнца хиларна воуьйту, алий язде.\n– Герзашна х1ун де вай? – хаьттира йозанчас.\n– Х1ун герзаш дуьйцу ахьа?\n– А, дато доьхка, датоца кечйина шаьлта, дато бустамаш… –– элира йозанчо, стоьлан г1утакх схьа а озош.\nВон йозанче а хьаьжна, лакхарчу хьаькамо омар дира, герзашна т1е п1елг а хьажош:\n– Х1орш д1а а хьой сан ц1а д1ало.\nГ1уллакхахочо чехка кхочушдира шега дина омра, ткъа йозанчо юха а хоьттура:\n– Х1окху кехата т1е церан хьокъехь х1ун язде аса?\n– XIaa?! – кхин цкъа а къаьрззина, буьрса йозанче хьаьжира лакхара хьаькам.\nЙозанча волчунна т1е а кхеравелира.\n– Х1ун герзаш? Аса х1инцца аьллачух ца кхета хьо? – ч1ог1а оьг1азваханера лакхара хьаькам.\n– Воккхачу стеган герзех лаьцна бахара аса-м!\n– Х1ан, делахь, д1аязде кхид1а а… Язде, воккха стаг новкъахь карийнера тиларчохь волуш, данне а карахь герз доцуш… Кхийтин хьо? – йозанча, цецваьлла, эг1ийча санна хьоьжура, бага а г1аттийна.\n– Нийса ду, бакъ луьй… кхийти со, – аьлла, корта а та1ош, жоп делира цо.\nЛакхара хьаькам динчу омарах тоам хилла, ара а ваьлла, пайтонна т1е а хиина, цхьана arlop д1авахара.\nИштта, карахь цхьа а кехат а доцуш, хьерваьлла стаг ву аьлла, лазартне кхоьссира Корг1акъа.\nКорг1акъин цамгар хала хилира, дарба лелош ца хиларна иза гуттар к1елвисира. Цомгаш верг то-м муххале а лур воцуш, ткъа мелхо а кхин а к1елвуьсур волуш – иштта вон дара лазартнера хьелаш.\nКорг1акъех хилларг арахьа цхьанна а хууш дацара.\nКорг1акъа ван дукха хьеваларна, цуьнга а ца хьоьжуш ловзар дина бал д1аберзо сацийра Бежияс а, Солтас а.\nЛовзар дукха доккха, башха, адам дукха долуш, массеран а ч1ог1а сакъералуш хилира. Бохуш иллеш дара, хезаш назманаш, мехкарийн эшарш яра, деш ламанхойн сов-башха хелхарш. Масех дийнахь-бусий дахделира Бежияна Циция ялийна хиллачу ловзаран той. Массара а, цхьаммо санна, т1еийцира уьш, хьошалла дира царна. Мел шена Циция дукха езнехь а, езахь а, амма шен доьналлех вохаза а, вухур воцуш а вара Солта. Х1инца шен йиший, ваший санна лорура цо и шиъ, деза хетара цунна уьш.\nЛовзаран бал чекхбаьллачул т1аьхьа Джавхарера берриге ламанхой арабевлла, Терка т1ехула дехьа а баьхна, некъ дика беш новкъадаьккхира и шиъ, т1аккха цигара Хеви олучу метте д1адахара Бежия а, Циция а.\nДаьссачу куьйгашца новкъа ца баьхнера уьш Джавхарерчу х1усамдайша, царна шортта совг1аташ динера: Цицияна юрг1анаш, назбарш, истангаш, кад-1айг, кхиерг а еллера зударша, ткъа божарша Бежияна детица дика кечйина нуьйр т1ехь дин беллера.\nГенна д1а и шиъ новкъа даккха вахара Солта. йоккха ц1е яра цуьнан кийрахь йогуш кхерсташ. Ойланаша ээарнащ гонаш дохуьйтуш корта хьийзабора цуьнан. Циция гуш а йоцуш йоккху хан мел хир ю-те, бохург дара цуьнан къоначу кийрахь. Амма къонах-къонаха хила веза, дош делла даьлла, дуьне дохарх иза дохо йиш яц ламанхочун.\nМасех дош аьлла а Цицияга вистхила дагахь вара иза. Дукха кхоьлина, сингаттаме, г1айг1ане вара Солта. Циция а яцара иза ца гуш. Шех къаста, цхьа виса цунна мел хала ду дика хаьара цунна.\nДуй биъна хиллачу шен вешега г1ийлла хьоьжуш, меттах ца йолуш х1оьттина латтара Циция. Вовшашка дистхилар цу шинна бехке дацара, мухха делахь а, йиший, ваший ма ду и шиъ. Амма вовшашка х1ун эр ду, муха эр ду ца хаьара цушиннах цхьанне а. Бакъду, xloкху миноташкахь Солтин дагахь дерг вешина йишин хьокъехь хеташ дерг доцийла-м шера хаьара Цицияна.\n– Соьга ала х1ума дац хьан, ца олу ахьа? – аьлла, хаттар деш халла долийра йо1а.\n– Х1ан… асий… х1ун эр ду аса… Ирс долуш хуьлда хьо… шу… – кхин д1а легашка шад х1оьттина висира Солта, х1умма а ала ца луш.\n– Кхана 1уьйранна вовшашна гена девр ду вай, – кхин х1ун эр ду а ца хиина, шен дош хадийра йо1а.\n– Хиндерг ду-кха иза…\n– Маца вог1ур ву хьо тхоьга? – аьлла, хьасталуш юха а хаттар дира Цицияс.\n– Цкъа а!\n– И х1ун ду ахьа бохург, ва сан ваша?\nСолта д1ахьаьжира цуьнга, цуьнан б1аьргаш хих буьзира, xlop дош къастош жоп делира цо:\n– Хьо сайна еза дела вог1ур вац со!\nЦиция ша лаьттачохь егийра, тохаелира, кхераелира, чуьра са д1адаьлча санна, лацаелла лаьттара иза.\n– Кхийтин хьо? – элира Солтас юха а, оццу к1еда-мерзачу озанца.\nКху шиннен а дегнаш юххехь волчунна хаа а лур долуш сила а, синтем боцуш а детталуш дара.\nДукха хан ялале кхарна т1аьхьакхиира х1орш новкъа баха бог1у замой. Уьш т1аьхьакхиинчул т1аьхьа к1еззиг вовшех самукъа даьккхина, цхьацца бегаш а бина Бежияй, Цицияй новкъа шаьшшиъ д1а а хьажийна, юха ц1ехьа бирзира нохчий. Накъосташца цхьаьний ца дог1учу дагца, йоьхначу ойланца юхавирзира Солта а.\nЦ1а д1акхаьчча Цицияний, Бежияний хиира, Kopгlaкъа «бакъдерг лаха» г1ала вахана хилар. Бежия хьем боцуш цунна т1аьхьа вахара, иза лаха. Мах а белла «талмажа» лецира цо, амма кхуьнгара алсамо ахча даьккхичхьана кхечу х1уманан ойла еш воцуш волу.\nХ1етахь дуьйна кхо бутт хан елира. Цкъа урамехула корта а оллийна схьавог1ура Бежия. Дагахь доцуш ц1еххьана цхьана мила ю ца хуучу зудчо сацийра xlapa.\n– Бежия, со ца евза хьуна, шайн лулахо? – элира цо.\n– А-а, Махия, хьо х1унда ю кхузахь, ахьа х1ун леладо? – аьлла, цецвелира Бежия.\n– Дера ю сайн бала хьоьгуш, – элира зудчо. – Берд т1е а хаьрцина майра вийра сан, ткъа соьга некъа т1ехь болх ца балора, бераш кхаба х1ума дацара, цундела кхуза г1ала балха еана-кх со. Лазартнехь болх беш ю со. Эх1, минот яьллехь дицлора-кх суна, хьоьга ала…\n– Стенан хьокъехь?\n– Миска Корг1акъа, иза тхо долчохь 1уьллуш ма ву. – Ша цхьаъ, хьажа стаг воцуш…\n– Мичахь ву иза, ялолахь, чехка вигалахь со цига, со-х и волчу вог1уш ву! – злира цуьнан дош юкъахдоккхуш, сихвеллачу Бежияс.\nДуккха а йорт йиттинчул т1аьхьа т1аьххьаре а Корг1акъа чохь 1уьллуш волчу палати чу кхечира Бежия.\nВоккха стаг ч1ог1а дакъаза ваьккхинера цамгаро, Бежияна халлий бен ца вевзира иза. И шиъ вовшашна мараиккхира, Бежияс дерриге а ма дарра дийцира цуьнна: Циция ша лахар а, Солта дуй а биина цуьнан ваша хилар а, ша иза ялор а. Дукха хазахетарна хьер валаза висира воккха стаг.\nБежияс йоккхачу халонца араваккхийтира лазартнера воккха стаг, цомгаш, к1елвисна волу иза ц1а валийра цо. Йо1а лерина лелор а, ламанан ц1ена х1аваъ а бахьана долуш иза то а велла, юхаметтах1оьттира.\nИштта хаза, бертахь баха хевшира уьш, хьанал къа а хьоьгуш, амма ц1еххьана дагахь доцуш хиллачо дерриге талхийра. Уьш болчу веара юьртда, веанчу пурстоьпана сихонца т1евола аьлла буьйр дира цо. Пурстоьпо ша шена т1екхайкхарх кхеттане кхеташ вацара воккха стаг, амма иза декхарийлахь вара шега кхайкхича ваха.\nКорг1акъе т1екхайкхина пурстоп хилла хиллера тохара цхьана хенахь шена ма-луъу воккхачу стагах вийлина волу Апракуне.\n– Ахьа лелориг х1ун ду, духалург ахча а доккхий, т1аккха иза охьа а ца дуьллуш? – аьлла, шога, буьрса хаттар дира Апракунес.\n– Х1ун ахча, сий долуш верг? – боху хаттар а деш, воккха стаг цецвелира.\n– Ахьа х1ун дей, ахча охьадуьллур долуш ву хьо я вац, иза аьлча дикаха хир ду хьуна! – олуш, т1ечевхира Апракуне.\n– Нагахь ахьа дуьйцуш долу ахча, х1етахь аса трактирщикера Квешинехь даьккхинарг делахь, аса цунна иза х1еттехь, со Бурит1ера юха ма-вирззинехь д1аделла, – элира воккхачу стага.\n– Ахьа айхьа цунна д1адаларан кехат даьккхиний?\n– Ца даьккхина, сий долуш верг, цхьа а кехат ца даьккхина, аса х1ун до цунах…\n– Х1ун до? Декхар хьуна т1ехь дуьсуш ма ду. Йог1у проценташ а т1ехь иза хуьлу б1е ткъе итт туьма.\n– Ткъа аса-х цунна кхузткъа туьма д1аделла, кхин даккха а ца даьккхинера, аса мичара лур ду оццул?\nАпракунена баккъалла а шера хаьара воккхачу стага бакъдерг дуьйцийла, цо декхар д1аделлий, х1унда аьлча, и декхар Апракунена шена делла хиларна а, цунна тоххарехь схьакхаьчна хиларна а. Х1етахь бехказлонна трактирщик юкъавалийра цо.\n– Ма е г1овг1а! – т1ечевхира иза. – Дийца суна, мичахь дежаш ду хьан жа. Декхарийна, кхайкха а деш, дохка дезар ду иза.\n– Дохкий?! Сий долуш верг, къахетахьа со-х, ма ве-хьа со х1аллак! – аьлла куьйгаш д1акховдийра воккхачу стага, амма оццу минотехь д1аса а техкина, лергашна чу зов а деана, цхьа ког хьалхахьа д1а а тосуш, ч1ог1а тата доккхуш ц1енкъа охьавуьйжира иза.\nЦунна т1е а хьаьлхина иза хьалаайбира. Иза 1овдал санна б1аьргаш къерзош Iapa, цхьаъ ала г1ерташ, ала кхетам боцуш, цхьа хур-хур дора цо. Юха а лазар а деана охьавуьйжира иза.\nШена гонаха юьртда а, г1алг1азкхий а, «тешаш» а болуш лома хьалавахара Апракуне, цигахь Корг1акъан жа яз а дина, т1аккха дохка Квеши олучу метте д1алахка элира цо.\nВертана т1е а виллина цомгаш воккха стаг ц1а валийчий бен ца хиира Бежияна хилларг. Апракунена т1аьхьа хаьхкира цо. Лаьхкина далочу жаца охьавог1уш вара важа. Бежия цунна дуьхьал велира.\n– XIapa уьстаг1ий мича лоьхку аша?! – аьлла, хаьттира цо буьрса.\n– Дохка! – аьлла, хадийра Апракунес.\n– Аса и дойтур дац шуьга! – аьлла, мохь туьйхира карзахваьллачу Бежияс.\n– Ахьий? Паччахьан законашна дуьхьало ялла майpa ву хьо? – олуш, хаттар а деш, цунна чукхийсалора Апракуне.\n– Паччахьан законашна-м вац, амма ахьа лелочунна-м ву, х1ай делах даьлла мунепакъ!\nБежияс бегаш беш цахилар гуш дара. Ша волччохь лацавелча санна лаьтташ волу Апракуне яппарш ян велира.\n– Схьа юххе г1ортахьа суна, аса гойтур дара хьуна хьо муха къонаха ву! – бохуш, цунна жоп даларан меттана мохь беттара Бежияс.\nАпракунес г1алг1азкхашка хичаш йира. Меллаша Бежияна т1е а хилла, цунна го бира цара. Герз делира, цхьа г1алг1азкхи охьавуьйжира. Герз юьстax кхоьссира Бежияс –– иза юха дуза кхуьур вацара – акхарой санна дарбелла лаьттачу г1алг1азкхашна яьккхинчу шаьлтанца чухьаьдира иза. Амма иза дуккха а болчушна дуьхьал ша цхьаъ бен вацара, адамаш, д1аьндаргаш санна, хьийзаш, вовшех хьерчаш, тийсалуш дара, к1урк1мане хьийзоран кепехь, кхано х1орш д1асакъаьстича, лаьттахь кхаа докъана юххехь 1уьллуш вара цистина Бежия а.\nЦуьнан ах д1ахьабдаза долчу б1аьргашна чохь хеталора сел къинхетамза шеца хиллачу дахаре цо бехк бохуш санна.\nБайъинчушна юххе ха х1оттийра, талламхо т1екхаччалц царна цхьа а т1е ца г1ортийтархьама. Апракуне шеца буха бисна г1алг1азкхий а эцна Квеше д1авахара.\nБ1аьрган нег1ар туххучу оццул йоцачу ханна къахетаран ойла хилира цуьнан, амма иза иштта сиха дагчуьра д1аделира.\n– Иза-м х1ума дацара! – аьлла, шен мелла а сагатдеш иккхина ойла д1акъахкийра цо. – Ша ву бехке верг, х1унда летира иза? – уьстаг1ий доьхкича шена хинболчу пайдин хьесап дан х1оьттира Апракуне.\nИ сингаттам хиллачул т1аьхьа дукха ца вехира воккха стаг. Шен йоь1ан хьокъехь сов йоккха г1айг1a йолуш коша вахара иза. Циция йоьлхуш яцара, Деле доьхуш до1анаш а ца дора цо, амма богу чиркх санна, массарна а гуш лаьтташехь ешаш лаьттара иза –– г1айг1ано, т1ех1оьттинчу балано худура иза.\nХ1окху дерриге к1айчу дуьненахь цхьа йисира иза, къен а, дан х1ума доцуш а. Х1етахь дуьйна синтем боцуш детталора цуьнан дог, къаьхьчу ойланаша даима а т1улг санна огура цуьнан хье, елар эккхаро цкъа а къага ца йора цуьнан юьхь.\nЦуьнан бала, г1айг1а айъа, цхьана к1еззигчу ханна а цуьнан ойла айъа, сингаттам бицба п1ерташ дикачу лулахоша лелош дерш эрна дуьсура. Шена юкъара йолийла доцуш, т1ех1иттина бо хиларан денош цхьана эшшара д1аоьхура.\nЦкъа 1аьнан цхьана сарахь, хан яьллачу хенахь, къилбседера хьоькхучу мохо даьккхинчу лайн дарцо шок а етташ дуьне дохо г1ерташ санна лаьтта т1ехь дерг дерриге лесточу, дегочу буса, арахь берзалой уг1уш санна хезчу акхараллин г1овг1ано дагчу кхераман ойла туьйсучу .хенахь –– товхана хьалха а хиина, йовш лаьттачу ц1ергахь шен шелделла куьйгаш а дохдеш ша г1ийла хиина 1еш яра Циция. Шелонна ерриге егайора иза, хийрачу не1арехулий, боьхначу тхевнехулий чекхболий чукхочучу лайн мохо ша санна шелдора милла далла доллу цуьнан дег1.\nЦ1еххьана цхьамма не1аран т1ам озийра, т1аккха не1 туьйхира. Яллал кхераелла зуда ша йолчуьра хьалаиккхира.\n– Мила ву цигахь? – аьлла, мохь белира цуьнга.\n– Хьан ваша – Солта ву со!\nЦиция ша ма-яддало едда не1аре хьаьдира, не1 д1айиллира цо. Солтина т1е а кхетта, иза мара а воьллина, йилхира иза.\n– Йо1, стенга вахана сан ваша?\n– Вийна иза, Солта, вийна! Ур-атталла хьоьга хаийта а ницкъ ца кхечира сан…\n– Хьанах екха аса цуьнан ч1ир?\n– Суна сайна а ца хаьа. Пурстоьпо вийна боху иза.\n– Муха мегар ду мостаг1 иштта вита? –– аьлла, бехк баьккхира Солтас.\n– Солта! – Циция мелла а меттахъелира. – Ахьа йига а йигий, гайтахьа суна и зуламхо, аса цергашца хадор яра-кх цуьнан къамкъарг, ма1аршца аса схьадоккхур дара-кх цуьнан дог, цуьнан дагчуьра ц1ий мердара-кх аса!..\n– Делахь х1ета, яло, цхьаьний rlop вайшиъ!.. Солта ламанхо ву, шен вешин ц1ийн ч1ир ца йоькхуш юьтур яц цо.\n– Иза баккъалла а бохий ахьа? – аьлла, мохь белира зудчун.\n– Солтас цкъа а ца дуьйцу харц дерг, цуьнан дош а, г1уллакх а цхьаъ ду.\nЗуда, юха а цунна т1е а кхетта, йилхира.\nЕзарг некхах хьарчаро Солтас дуккха а кийрахь къийлина ойланаш юха а меттахъхьайира.\n«Ирс х1инца а хила тарлой сан-м!» – боху ойла йира цо. Иза шена т1е а озийна, дегочу балдашца цунна барт баьккхира цо.\n– Яло, яло, цхьаьний rlop вайша! Дахар-м кхин а хила тарлой вайшинна! – элира цо цуьнга дере. Иза вертана юкъа а хьарчийна, кара а эцна, чуьра ведда ара керта иккхира иза, кертахь т1e нуьйр тиллина лаьтташ говр яра цуьнга хьоьжуш. Чехкка, кхоссавелла говра т1е а хиъна, шеца зуда а хаийра цо, лайн дорцехь б1арг1алаш санна вешира иза дукха кхаъ хилла.\nШолг1ачу дийнахь Степанцминда олучу юьртахь дехьа-сехьара адамаш совцуш йолчу кертана гонах д1асахьийзаш дуккха а адамаш дара. Тамаша беш, цецдуьйлуш, г1овг1анаш еш, стенна хьокъехь делахь а цхьана х1уманах лаьцна даккхий хабарш дуьйцуш д1асалелара уьш.\n– Вийна! Вийна! – боху хезара гонаха.\n– Мила вийна? – аьлла, хаьттира т1ехволуш волчу цхьамма.\n– Пурстоп ву иза, Апракуне олуш хилла цунах, иза вийна-кх.\n– Иза вийна? – т1ехволуш верг хазахетта цецвелира. – Ткъа хьан вийна иза?\n– Хьан вийна хууш дац! Ма-дарра цхьанне а ца хаьа хьан вийна, – элира тобанна юккъерчу цхьамма.\nГочдар проза\t2016-10-10\nМетки: Гочдар проза\nНазад: Залина Ахтаханова


"Цхьа а нацист ца гира суна". Юха а Украинерчу тIаме хьажорах кIелхьара вала гIерта кадыровхо\nНохчийчуьра ницкъахо, гайтаман сурт\nНохчийчуьра тIеман тобанийн а, "лаамхой" шайх олучийн а цхьа дакъа Украинерчу тIамера юхадирзина. Луларчу мехкан латтанашна тIе дуьххьара тIом бан хьажийначу ницкъахочуьнца анониман кепехь къамел дан аьтто хилира Кавказ.Реалиин. ХIинца иза юрист лоьхуш ву, ша юха а цига дIа ца вигийта – цо бахарехь, бертаза тIаме хьийсораш дан амал доцчу хьолехь хуьлу.\n- Украине муьлхачу статусехь кхаьчна хьо? Ницкъаллин хьукматийн белхахо санна, йа "лаамхо" санна?\n- Аса ницкъаллин хьукматашкахь белхаш бен 10 шо ду, Украине кхаьчнера со омрана кIел а нисвелла. ДIагулдан долийча масех белхахо реза ца хилира цига ваха, шайн контракт чекхдаьлла хиларна тIе а тевжаш. ХIинц-хIинца пенсе баха кечлуш хилларш а ца хилира реза. Шайн могушалла дика яц бохуш, тIамехь дакъа лацарх уьдурш а хуьлура.\n- Муьлхачу меттехь яра шун дислокаци? Муьлхачу тийсдаларшкахь дакъа лецира?\n- Тхо Рубежное гIалахь дара, Луганскехь. Нах бехачу ярташна, юкъараллин меттигашна а гIаролла дора оха, талламаш, зачисткаш йора. ТIом бийраш Оьрсийчоьнан тIеман министраллин эскарш ду, иштта, лаамхой а.\n- Шун тобанахь кхелхинарш буй?\n- Юьхьанца, тхо Нохчийчуьра схьакхаьчначу хенахь, тхан батальонера пхиъ вийра. Кхин эшамаш ца хуьлура, амма шовзткъе итт герга лазийнарг а ву тхан.\n- Зазадоккху-беттан юьххьехь моргашкахь, къаьсттина Белорусера, вуно дукха байъина нохчийн эскархой Iохку бохуш, хаамаш баьржира. Иза бакъ ду аьлла хетий хьуна?\nГлобалан хеттаршна ойла ца йо аса – со балхахь ву\n- Иза бакъдоцург ду. Эшамаш тхуна юкъахь ца хилла. Масех де даьлча тхан батальонера велла пхиъ Нохчийчу дIахьажийра. ДогIмаш дагийна дара, цундела тIоьрмигаш чу дIагулйира царах йиснарг, даймахка дIаяьхьира латтане ерзон.\n- Украинхойн талламо бахарехь, нохчийн тобанашкара 60 стаг Украинерчу тIамах ведда вахана. Шун батальонера цхьа а веддий?\n- Нохчийн тобанашкара цхьа а цхьанхьа а ца ведда, иза дан аьтто а бац. Чевнаш йина цIаберзийнарш бу, ткъа вуьшта кхузахь "лаьа – ца лаьа" бохург данне а дац. Амма тайп-тайпана коьртера схьаэцначу бахьанашца, дукхачу хьолехь могушаллица доьзна, тIом бан реза боцурш – уьш Нохчийчу юхаберзабора.\n- Нохчийчуьра дешначу наха а, хьаькамаша а дIахьедо, Украинерчу тIамехь дакъалацар – иза джихIад а, "пайхамаран а, исламан а дуьхьа тIом" бу бохуш. Оцу бахьанаца дуй шу цигахь?\n- Аса хьалхе ма-аллара, сайн белхан тIедилларш кхочушдан декхаре хиларна вара со цигахь. Со дика кхета иза джихIад доцийла, кхета, тхо цигахь хила дезаш доцийла. Бух болуш бахьана хилча сан, контрактхочун санна, аьтто бу хенал хьалха балхара дIавала. ХIинца, мукъа денош даха цIавирзинчу юкъанна, со кхеташ волу юрист лоьхуш ву, цхьа зенаш ца хуьлуш, рогIера Украине хьажорах кIелхьара вала лууш.\n"Цхьа нацист ца гира суна"\n- ХIун дуьйцу шун буьйранчаша, кхин мел бахлур бу боху тIом?\n- Цхьанна а хIумма а ца хаьа, хIумма а ца дуьйцу. Кхана хIун хир ду, йа тхо мичахь нислур ду а, ца хаьа тхуна. ХIинца тхо цIахь ду, тIаме юхадерза аьлла омра маца кхочур ду – хууш дац. Тхуна мукъа денош даларца бина сацам а бара цIеххьана – тхан буьйранчийн карахь, ма-дарра аьлча, хIумма а дац, цаьргахь цхьа а информаци яц, тIедилларш, омранаш Нохчийчуьра кхочу.\n- Украинхойн Iедална нохчийн эскархой Бучехь, Ирпенехь маьршачу бахархошна дуьхьал зуламаш лелорца боьзна хета. Шу хиллий оцу меттигашкахь?\n- ХIан-хIа, оцу латтанашкахь тхо хилла дац. Цигахь хилларш Оьрсийчоьнан тIеман министраллин эскарш ду, амма нохчийн тIемалой цигахь ца хилла.\n- Талораш лелор гойтуш шортта видеош гучуевлла машанашкахь – дуьйцу, оьрсийн эскархоша шайн доьзалшна тоннашкахь Украинера аракхехьна хIумнаш, бохуш. Ишттаниг нохчийн тIемалоша лелийна меттиг бевзий хьуна?\nДоцца олу аса – ца оьшу цига ваха!\n- ХIаъ, аса тIечIагIдо, талораш лелийна хиларна шортта факташ ю цигахь. Иштта зуламаш лелош талорхой оьрсийн тобанашкахь санна, нохчийн батальонашкахь а бу. Дуьйцурш рогIера бераш дац, церан буьйранчаш бу. Мехала хIуманаш, техника а лечкъайо.\n- Меттигера нехан шуьца догойла муха ю?\n- Вуно йовха ю, тхоьга дIа ма гIо бохуш, дехарш дора. Бохура, оьрсий схьакхачахь, цара шаьш хьийзор ду. Хаац, кхоьруш хиларна олуш хила а мегара цара иза, даггара дешнаш хила а мега. Амма Луганскехь, Рубежное гIалахь бахархойн вуно мерза яра тхоьца юкъаметтиг.\n(Шайна совгIаташ даларна Киевна уллора Катюжанка гIалара бахархоша эскархошна а, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а баркал олуш видео гучуелира машанашкахь Зазадоккху-баттахь. Ши бутт баьлча цара дийцира, иза шайга нуьцкъаха бахийтина хилар. – Редакцин билгалдаккхар.)\n- ХIинца вовшашца сих-сиха дусту Украинехь хуьлург оьрсий-нохчийн шина тIамца. Дукха хан йоцуш Соьлжа-ГIалина тIе тохарш деш хиллачеран агIо лаьцна, тIом беш долчу шуна хIун аьлла хета оцу хьокъехь?\n- Ткъа тхуна хIун агIо юьссу кхин, довла меттиг ца хилча? Дан амал ца хилар, белхазалла… Кхин болх хилча – цхьа кхин гIуллакх лелор дара. Сан контракт ду хIинца, омранаш кхочушдан декхаре ву со, иза чекхдаьлча цхьа сацам бийра бу аса, цуьнанойланаш йо аса. Амма хIинца: омра кхечи – новкъавели! Глобале хIуманийн ойла ца йо аса.\n- Украинхойн агIо лаьцна тIом бечу шина нохчийн батальонех лаьцна хIун ойланаш ю хьан: уьш шун вежарий бу, йа мостагIий?\n– Оцу хаттарна жоп дала ца лаьа суна.\n– ТIом чекхбаьлча, шуна гергахь, муьлш хилла буьсур бу украинхой: "нацисташ", йа шайн мохк ларбан арабевлларш?\n- Тхо кхеташ ду иза политика хиларх – цхьа а нацисташ бац уьш, мухха делахь а, суна хIокху хеначохь цхьа а нацист ца гина Украинехь. Суна гергахь,уьш украинхой хир бу, хьалха а санна.\n- Кадыровс шен телеграмерчу каналехь сих-сиха дуьйцу, Украинерчу тIаме баха луучу кегийрхоша а, ур-атталла зударша а шега дукха телефон еттарх лаьцна. Иза бакъ делахь, цаьрга хIун ала луур дара хьуна?\n- Со контрактанхочун балхара хIуъа дина а, дIавала лууш ву, цундела доцца эр ду аса – ца оьшу цига гIерта!\nСтигалкъекъа-бутт юккъе баьлча Украинан талларан сервисо зорбане даьккхира, Зазадокху-баттера Стигалкъекъа-батте кхаччалц Украинерчу тIаме хьийсийначу кадыровхойн а, лаамхой олучийн а тептар - цу тIехь 2 425 цIе ю. Цу тIехь билгалваьккхина 2 425 стаг. Мехкан бахархой хилла ца Iа уьш, бу цаьрца шортта кхечу регионашкара бахархой а цхьана. Хаамбо, 2,5 эзар стагах 100 нохчийн бIахо вийна, 300 гергга лазийна, кхин а 60 "ведда" аьлла. Цхьаболчу беллачийн а, лазийначийн а гергарчаьрца къамел дира Кавказ.Реалиин редакцино, иштта тIечIагIдира, хетарехь, нахалабевлла, хаамаш бакъхилар.\nУкраинан талларан сервисо иштта хаамбо, нохчийн тобанашкахь саботаж хилла хилар. Нохчийчуьрчу Шела гIалара 70-чу полкан 42-чу дивизин масех дакъа дуьхьалдаьлла Украинехь тIом бан, цара тIедожийна шаьш Оьрсийчу юхадигар. Салтий шаьш бохург дан дуьхьалбовлар лачкъон гIерта куьйгалла, хаамбина Украинан тIеман министраллан таллархойн коьртачу урхалло.\nНохчийчохь сих-сиха дуьйцу, Украинерчу тIаме меттигера нах нуьцкъаха хьийсош хиларх лаьцна – масех нохчийн бакъонашларъяран организациша а, блогерша а дийцина, шайга республикера "лаамхойн" кепехь Украинерчу тIаме бигархьама лечкъабечу бахархошкара кхочучу кхайкхамех лаьцна. Цара бахарехь, харжам атта бац: йа контрактана куьйг яздина нах байъа воьду хьо, йа билггала йоцу хан "къайлахчу" набахтешкахь яккха кхерам лаьтта хьоьгахь.


Путинан гоно оффшорийн импери кхоьллина Панамехь\nОхан-бутт 04, 2016\nОьрсийчоьнах урхалла дечу хьаькамаша а, совдегарша а оффшорашкахь миллиардаш долларшкахь ахчанаш къайладахар гучудаьккхина дуьненаюкъарчу журналистийн консорциуман декъашхоша. Цара бинчу талламца, Путинан гоно а, ткъа иштта цхьамогIа кхечу пачхьалкхийн лакхара даржхоша а дийнна цхьа оффшорийн импери кхоьллина хилла Панамехь. 2\nмиллиард доллар совъоьккхуш бу ахчанан барам. И хаам зорбане баьккхина кIирандийнахь Панамера Кехаташ аьлла цIе а тиллина, дуккха а пачхьалкхашкарчу куьйгалхоша а, церан гонаша а, Iедалх, ялйоккхучу урхаллех къайладохуш, цхьацца мехкашкахь дIалечкъочу ахчанех лаьцна. И материалаш зорбане яьхна массех маттахь цхьамогIа информацин хьостанаша.\nИсландин премьер-министр, Азербайджанан президентан бераш, СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахь, кхиберш а бу ахчанаш къайладахьарца доьзна хьахийна. Юьхьара эцна талламчаша миллионашкахь электронан кехаташ, хаамаш. Кхуьнах лаьцна тхайн программехь алсам дуьйцур ду оха тIаьхьо.


А.Шабазов – Россин кхиазхойн вовшахтоьхначу командин лакхара тренер\n25 января в 09:35 (2010 г.)\nДукха хан йоццуш Россин Олимпийски Комитетехь (Москвахь) йоккха кхеташо хилира тхэквондо Союзан Исполнительни Комитетан. Цигахь дийцаре дан юкъадиллинчу коьртачу гІуллакхех цхьаъ дара тхэквандохула Россин вовшахтоьхначу командан тренерш а, говзанчаш а харжар. Кхуззахь дІадаьхьира мехкан тоьллачу тренершна юккъера 53 стаг советан декъашхо харжар. Нохчийн Республикан физически культуран, спортан, туризман министерствера бечу хаамашца Россин вовшахтоьхначу командашца болх бан хьалхатеттинчу кандидаташна юккъехь ву Нохчийчоьнан тхэквондохула волу коьрта тренер Шабазов Арсланбек. Билгалдаккха деза Россин кхиазхойн вовшахтоьхначу командин лакхарчу тренеран дарже хьалхатеттинарг ялх кандидат хилла хилар. Делахь а дукхах болчара шайн кхаьжнаш А.Шабазовна дІаделира. Цу тайппана Россин кхиазхойн тхэквондон вовшахтоьхначу командин лакхарчу тренеран даржехь 2012-чу шеран декабрь бутт кхаччалц чІагІвина вайн махкахо Шабазов Арсланбек. Тхуна хиъна ма-хиллара, А.Шабазов жима волуш дуьйна спортаца юххера гергарло долуш хилла. Юьхьанца дзюдо леташ вара иза. Россин студенташна юккъехь дІаяьхьначу чемпионатехь дато мидал а яьккхира Арсланбека. Ткъа Россин а, СССР-н герзашца кечбинчу ницкъийн а кубкаш яхаран къийсадаларшкахь кхоалгІа меттиг яьккхира. Эскарехь гІуллакхдечу муьрехь малхбалера схьаевллачу латаран кепашна Іама волавелира иза. Тайп-тайпанчу къийсадаларшкахь совгІатан меттигаш а ехира.\nТкъа тренеран болх 1992-чу шарахь дІаболийра цо. А.Шабазовс Іамийна волчу Гайтаев Аслана Корейхь дІаяьхьначу олимпиадехь тхэквондо леташ йоьза мидал яьккхира. 1993–1995-чуй шерашкахь Арсланбек Россин вовшахтоьхначу (божарийн) командин лакхара тренер вара. Оцу шерашкахь цуьнан командехь йозаллин 8 категорех 4 категорехь леташ берш нохчийн тхэквондой бара.\nНохчийчохь тІеман кІуркІамане хІоьттича А.Шабазовн тренеран болх бита дийзира. Цо Іамийна тхэквондохой дуьне ма-дду дІасабахара: Германи, Чехи, Бельги, кхечанхьа. Карарчу хенахь оцу пачхьалкхашкахьа леташ а бу уьш. 2000-чу шарахь Хасав-Юьртахь Іаш волчу вайн махкахочо юха а шена гуонаха спортсменаш гулбира. Цул тІаьхьа ши шо даьлча Дона-тІерачу Ростове болх бан дІавийхира иза.\n– Цигахь тренировкаш ярна мел оьшу хьелаш дара, цундела цига дІавахара со. Даккхий къийсадаларш герга кхочучу хенахь цІа а вогІий, кхузара бераш цига дІадуьгура ас. Уьш къийсадаларшна кечдора. Шарчохь 3–4 баттахь Ростовехь Іара уьш. Царна къийсадаларшна кечамбан атта хилийта хІусамаш лоцура оха. Цу тІехь тхуна доккха гІо-накъосталла дора кхузахь Іаш болчу вайн махкахоша, – бохура А.Шабазовс.\nТІом чекхбаьллачул тІаьхьа дуккха а спортан мастерш, Россин чемпионаш, Европан толамхой, Герзашца кечбинчу ницкъийн дуьненан чемпион (2005 ш.), «А» классан дуьненаюкъарчу турнирийн толамхой кхиийна цо. Иза Соьлжа-ГІала юхавеана 2007-чу шарахь. Тахханалц вайн республикера тхэквондохой Іамош а ву. Цо Іамийначеран тоьллачеран цІерш дика евза дуьненахь. Царах ву спортан мастер, Россин чемпион, дуьненаюкъарчу дуккха а турнирийн толамхо, «Къилба седа» Салехард ЯНАО-н турниран толамхо, хьалхара дан-Іаьржа доьхка даьккхина волу Музаев Вис-Хьаьжа, спортан мастер, Россин чемпион, Европан чемпионатехь дато мидал, Дуьненаюкъарчу ІІІ-чу «Башламан Кубок» турниран кубок яьккхина волу, дуккха а кхечу къийсадаларшкахь толам баьккхина волу Бетигов Лом-Іела.\nХьаххийначуьра аьлча, Л-І.Бетиговс дакъалоцур ду 28-чу февралера 10-гІа март кхаччалц Мексикехь дІахьон долчу кхиазхойн Олимпийски ловзаршкахь.


Кремлан карахь ду "турпалхо" вар а, вохор а. Чепига-иччархочун кхин а цхьа сурт\nБоширов, Чепига, Песков ... айлуш бу аьшпин кIур\nКрутов Марк Добрынин Сергей Маршо Радио (оьрсийн сервис)\nМаршо Радионий, талламчийн Bellingcat тобанний кхин цхьа сурт а карийна Чепига Анатолий Владимировичан. Прессе кхачаза дара иза. Иштта гуллуш лаьтта СкрипальгIарна – Сергейна а, Юлияна а – Британе а вахана, "Новичок" дIовш даларна бехкевечу, шайца хиллачу паспорташца "Боширов Руслан", "Петров Александр" ву бохучу шина иччархочух йолу информаци.\nБутт кхаьчна яхначу бIаьста СкрипальгIарна дIовш даларца доьзна Британин полицино Солсберерчу видеокамераша "лаьцначу" шиннан суьрташ даржийна. Низамхоша бахарехь, бехке хила тарлуш волу "Боширов Руслан" а, "Петров Александр" а ву суьрташ тIехь.\nДеношкахь талламчийн Bellingcat тобано а, Оьрсийчуьрчу The Insider хьостано а даржийра оцу шиннах шайна карийна документаш. Царалахь ду Оьрсийчохь паспорташ лучу хьукматан сайта тIехь карийна "Бошировн" сурт а, "Петровна" керла паспорт даларх болу хаам а. "Боширов" цхьа а "Боширов" воцийла, Чепига Анатолий вуйла хиира иштта. Ткъа "Петровх" дерг аьлча, цунна паспорт цуьнан сурт "даржа ма дойла" аьллачу грифца делла – цундела цкъачунна хааза юьсу шолгIачун бакъ цIе.\nБританино СкрипальгIарна "Новичок" дIовш даларна бехкево "Петров" а, "Боширов" а\nТаллам бинчу Bellingcat-о а, The Insider-о а къастийна Чепига Оьрсийчоьнан тIеман штабан коьртачу урхаллера иччархо вуйла а, цо цхьа хан хьалха Благовещенскехь иччархо дешнийла а, Москох эпсарш-дипломаташ, аьлча а, шпионаш, Iамош йолу академи чекхъяьккхинийла а.\nЧепигин суьрташ кхозу Благовещенскерчу иччархойн (ГРУ) доьшийлехь. 2014-чу шеран Iай (гарехь, Донбассехь тIеман гIуллакх дарна) "Оьрсийчоьнан Турпалхо" цIе елла Кремло цунна. СовгIат даларх яздира хIетахь араяьллачу меттигерчу "Суворовский натиск" газетан ноьмаро а. ("Досье" проектерчу журналиста Канев Сергейс бахарехь, Майданехь гIаттам иккхича, Украинан президентна Януковична махкара вада аьтто а бина Чепигас).\nБлаговещенскерчу доьшийло арахецначу, Кремло "Оьрсийчоьнан Турпалхо" орден еллачу эпсарийн музейхь кхозу Чепигин сурт\n…Делахь а, Кремль шенчун тIехь лаьтта тахана а – деношкахь президентан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс дацаре дина Чепигах цуьнан децIахь дуьйцург, яздориг. "Коьртачу Иччархойн урхаллерчу полковникна Чепига Анатолийна Оьрсийчоьнан Ткрпалхочун цIе елла яц", аьлла цо.\nМаршо Радионо билгалдоккху, Чепигин сурт ду дIатоьхна (я хилла хIинццалц) Благовещенскехь цо чекхъяьккхинчу доьшийлерчу музейн пена тIехь, дешархойн-турпалхойн суьртийн могIарахь. Иза гойла ду цигахь даьхна карийначу интернетерчу суьрташлахь а, видеошлахь а.\nКарарчу муьрехь Маршо Радион аьтто ца баьлла ДВОКУ (Чепигас дешна меттиг) яьккхинчу эпсаршкара бакъдерг хаа – тахана шен меттехь ду я дац Песковс турпаллаллах "ваьккхинчу" полковникан сурт. Амма, теша, дуьсур дац бакъдерг ма-дарра хаанза.


Кадыров Ахьмат-хьаьжин орден йиц ца йинехь, културан министран гIант лестар дацара\nГIадужу-бутт 22, 2013\nНохчийчоьнан културан министр Музакаев Дикалу (Аьр) Францера актерана Депардьё Жерарана (Аьт) хьошалла деш\nНохчийчоьнан культуран министран Музыкаев Дикалуна, дов дина, мехка куьйгалхочо. Цуьнан белхан коллектив гул а йина, министрийн тIе бехк биллина культура махкхаь цо хIаллак йина аьлла. хIинца, дукхаболу тергамхой хьоьжуш бу, латталура вуй, цхьана хенахь, гIараваьлла волу хелханча оцу даржехь.\nХууш ма хиллар, таханлерачу Нохчийчохь, культура лакхаяьккха, некъ бу йохьарлаьцна дIахьош. Оцу тIегIан тIера болх, лерринчу Iуналлехь бу, мехка куьйгалхочуьнна. Цундела, культуран белхахой, кхиберш санна, шай лаамехь бац. Халханчаш, дIамел шаршабо ког а, илланчаш, дIа мел олу эшар а, цуьнга юха а хьоьжуш хуьлу.\nХаьа, цо, мах хадорах, ах сов гIуллакх хилла даьллийла. Цундела, культуран министраллехь республика куьйгалхочо, телехьажийлехь гайта а гойтуш дов дар, даган халахетарца тIеэцна ду цара. ХIокху деношкахь Соьлжа-гIалахь дIайирзина йолу, Эсамбаев Махьмудан цIарах фестиваль, яра дукхачу декъана культуран белхахой гул а бина юьйцуш ерг. Оцу сийлахьчу артистийн лекхачу цIарца цхьана йогIуш кечам бина яцара иза, аьлла мах хадийра Кадыров Рамзана.\nОцу фестивалан цхьа гIалат-м, цигахь хилчарна а, телехьовсархоршна а гуш дара. Эсамабевн цIарах фестиваль аьлла долу йоза, кIай шаршо тIехь, басаршца яздина дара. И шаршо а яра, цхьа агIо раз а яьлла дIаоьллина. Цул совнах, оцу къийсадаларшкахь толам баьккхинчарна, совгIаташца луш долу ахчанан конверташ тоьуш ца хилла.\nОцу хьокъехь хIинца таллам боьдуш бу. Меттигерачу телехьожийлехь, 11 минот герга гайтира и видеокийсак. Музакаев Дикалуна хIумма а йохькIаме хIума ца хезира. Республикан куьйгалхочуьнна хетарехь, культура ца кхиар, бекъ бехк министран бу.\nКадыров Рамзан: «ДIакхайхо безаш болу нах а, совгIаташ а, цхьанна а хIун ду а ца хаьа. ХIокху дуьненахь мел делла долу, хIуш духкучара а делла долу совгIаташ дIадийци, ткъа Кадырован орден яц.\nАс боху "Дикалу, ГIалгIайн махка ведда дIаваханчу хенахь, мохк, къам а Iад а дитина, Ахьмад-хьажас, бух а табина, кеч а вина, схьавалийна.\nМассо а а хIума еллачу Кадырован орден кхайкхо мегаш дац?"\nАхьмад-хьаьжас цунна яьккхина йолу «Къоман артист» а, кхин ерг а дIакхайкхо мегаш ю, ткъа Ахьмад-хьаьжийн цIарах мидал дIакхайкхо мегаш яц. Министралло беш болу болх, хIокху 5-10 шарахь оха тIехь а девлла бина болу, Музыкаев Дикалун бахьанехь, шен де мере бахана».\nКхеташо хилчул тIаьхьа, цхьаъ гулам чекхабаьлча, кхиберг гулбеш, жигара болх болийна министраллехь. Тахана санна, цкъа а, кхерам хоьттина бацара, даржера воха Музакаев Дикалуна тIехь. Дуьйцу оцу министраллера, шен цIе яккха ца лиинчу белхахочо.\nКултуран министраллийн белхахо: « Ша верг кхоьруш лелаш ву хIинца. Тахана , кхеташонехь бара уьш. Гарехь, хийца мега иза. Цхьана хIуманна карзахдаьлла хира ду-кх иза. Дала диканца дерзадойла иза».\nКультуран тIегIан тIехь болх бечеран, лелар а, хатI а, оьзда хилар рогIера уза тIедожийра Кадыров Рамзана. Дагаяьийтира, нохчийн театрера цхьана актрисо, Интернет чу дихкина долу суьрташ а, оьрсийн уггаре а, эхь-бекх дайинчу актрисо а ца доьхку, аьлла.\nКультурехь, дуккха а бан безаш белхаш бу, цундела, царна тIехь терго хира юьйла хаийтира, мехка куьйгалхочо, шен амалехь дош а ца кхоош.\nМузыкаев Дикалу, културан министрийн даржехь волу дикка хан ю. Кхинболу министарш ша, ловзуш долу кехаташ санна дехьа-сехьа бохучу хенахь, иза шен цхьана меттехь вуьсура.\nИза дикачу чоьтехь вара хIинцалца, мехка куьйгалхочуьнна. Дукха хан йойцуш Хасав-юьртара цхьан нохчочо Кадырова инстаграмм чу яздинера, ша культуран министрийн болх дика бийра бара аьлла. Иза шеца цхьанакхетаре а кхайкхина, цуьнна хестийра Музакаев Дикалу, воно дика белхахо иза ву бохуш.\nАмма, гарехь, ойланаш хийца, дукха хIума ца оьшу. Дуьххьара, культуран министран дов дира, цхьа бутт хьалха, Соьлжа-гIала юккъахь, «Вайнах» хелхаран тобанна, хьалйина йолу концертан хIусаме хьаьжча. Гинчу суьртана реза ца хилира Кадыров Рамзан.\nЦиггахь, цо омра дира, болх муха бина, мел мах болуш бина а, ахчанаш лачкъийна дуй-даций хьажа аьлла. Телехьожийлехь ган а гойтуш, довдар, таханлерачу Нохчийчохь доьххьара сигнал ю, даржхочуьнна кIелара гIант тахка доладеллийла. Ткъа, тоьара дуй Музыкаев Дикалуна, похIма, цу тIера ца вожа, гойтура ду гергарчу замано.\nКадыров Ахьмат-хьаьжин орден кхайкхийнехь, културан министран гIант лестар дацара\nКадыровс хийца мега шен дарж, талла долийна Джалалдинов хьийзор\nОьрсийчоьнан вице-премьер хIотто мегаш ву Кадыров Рамзан\nКадыровн Германерчу векало варе бина нохчий, уьш цIахьовсор хиларх\nБлогер Тумсо: "Хьан цхьа а ца вийна тIамо, Кадыров"\n"Депортацин инициатор Сталин ма вацара!"\nХоси-Юрт яра, хIинца Ахмат-Юрт\nIамерко санкцеш кхайкхийна "Патриотна" а, цуьнан эскархошна а\nХIун хьал ду Шемара цIабалийначу нахехь?\nБексултанов Муса. Эладита\nWhatsApp-на критика йо Telegram-ан долахочо кхерамазалла цахиларна\nТалибанан харж меттахIотто Конгрессе ахча доьху Пентагоно\nЦIе ца йовзийтинарг\n"Цомгуш нах тергал бан ца оьшу" © Умалатова Сажи\nСтигалкъекъа-бутт 23, 2019\nЧе за тварь? защищает россию.\nСтигалкъекъа-бутт 22, 2019\nЦа хьожуш 1ийнехь тоьлура суна.\nСуна ч1ог1а хаз хьета иштта тешаме вай махкахь и меттиг хьилар......\nНохчийчоь: "Тешаман туька"


Новак: «ГIалгIай Республика, таханарча дийнахьа, дуккхача хIаман тIехьа аьттув барех я»\nБекарга бетта 13 ди 2022 шу\nМехкдас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас кхетаче йир, Россе Правительства вице-премьер волча, Новак Александраца. ВIашагIкхетаре дувца оттадаь керттера дош — республикера социально-экономически хьал тоадар. Эггара хьалхарча юххьанца вице-премьера теркалдаьр, мехкара социально-экономически хьал дар.\nРоссе президента Путин Владимира, шийна тIадехка керттерадараш кхоачашдеш дIаболабир ший болх хьакима. Цу юкъе дар, газификацех лаьца лоархIамедараш. Вице-премьер вIашагIкхийтта хилар республикерча бизнесменашца. Дийцар, мехка беркате хургйолча инвестпроектех. Республикера социально-экономически хьал тоадара тIехьа дIахьоргдолча гIулакхех дийцар, Москвера венача хьакима, вай Мехкдаьца.\nКелматанаькъан Махьмуд-Iаьлас доккха баркал оалаш къамаьлдир Новак Александрага республика гIо деш хиларах\n«Дуккхаза дIакхихьай Iа тха регионера хьал, федеральни оагIон тIара эшаш дола гIо-новкъостал дувцаш йола кхетачеш. Къаьстта цу гIулакхо, тхона дуккхача хIаман тIехьа аьттув беннаб. ДIаьхача шерашка тоаде таро йоацаш лаьттараш, меттадоаладаьд оаша даьча новкъосталца. Оаха кхетаду, Россе президента, тха республика оагIув хьаллоацаш доккха гIо делга. Къаьстта, коронавирус яха лазар даьржачул тIехьагIа, дуккхача дезалашта новкъостал даьд. Из тха наха боккха аьттув луш да, хIана аьлча, тха республикера дезалаш дукха бераш долаш ба», — белгалдир Мехкдас ший къамаьла юкъе.\nРеспублика федеральни оагIоно лоаттадеш дола гIо, ший даха доаггIача тайпара дIадохийтаргхиларах шеко яц аьлар, Келматнаькъан Махьмуд-Iаьлас. Цу гIулакха оаха тIахьожам лоаттабергба, массе хана, ший хила беззача боараме.\n«Таханарча дийнахьа тхона хьалхашка латта керттерадараш — экономикан хьал тоадар, ма хулла, наха болх бе моттигаш Iалашъяр, республика беркате хургйола керда проекташ хьакхоллар, хIара сага вахара хьал, низ дIамакхоачча, тоадар. Из хьал дикача оагIорахьа тоадара тIехьа, дукха къахьегаш низ Iобила беза», — аьлар Новак Александра.


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 1 хьадис - Деш долу гIуллакх а, еш йолу Iамал а Дела доьхьа хила езар\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 1 хьадис\nIумар ибн ал-ХаттIаба (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Суна хезира Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) олуш:\n«Iамалш ниййате хьаьжжина ю – цхьадолчу хьадисашкахь «ниййаташка хьаьжжина» аьлла а ду – хIора адамана хир дерг цо ниййат диннарг ду. Ткъа шен хIижрат АллахIан доьхьа а, Цуьнан элчанна муьтIахь хуьлуш а хилларг – цуьнан хIижрат АллахIан доьхьа а, Цуьнан элчанна муьтIахь хуьлуш а хир ду. Амма шен хIижрат шена дуьне хилийтархьама хилларг, йа зуда ялорхьама хилларг – цуьнан хIижратах цунна хир дерг цо шен доьхьа и хIижрат диннарг ду».\n- Деш долу гIуллакх а, еш йолу Iамал а Дела доьхьа хила езар а, Iибадат дечу хенахь ниййат дан дезар а ду хIокху хьадисо дуьйцург.\n- ХIара хьадис чIогIа деза а, маьIне а хьадис ду. ХIокху хьадисо чулоцуш массо гIуллакх а, болх а, Iамал а ю. Деш долу Iибадат нийса хилийтархьама доьххьара ниййат дан дезар гойту цо, АллахIа иза къобал дархьама иза цхьана АллахIа доьхьа дан дезаш хилар а гойту цо. Адамо ша́ цхьа гIуллакх деш хилча, цуьнан лаам лаккхара дика лаам хила безар а гойту цо.\n- Ламаз оьцуш хилча а, луьйчуш хилча а, ламаз деш хилча а, марха кхобуш хилча, хьадж деш хилча а, закат луш хилча а, иштта кхидолу дика хIуманаш деш хилча а ниййат дан деза ша́ дан лерина долчу оцу хIуманна, «иштта и хIума дан ниййат ду сан Дела доьхьа» аьлла. Иштта ниййат дина хилча бен и Iамал нийса хуьлуш а яц, Дала къобал еш а яц.\n- Ниййат дар бохург – дагчохь лаам хилар ду, шена дан луург дагчохь билгалдар ду. Цундела, ниййат дагца хила дезаш ду. Йа вуьшта аьлча, ниййат даран меттиг дог ду. Цхьаболчу Iеламнаха, маттаца и шен дагчохь дерг схьаала мегар ду аьлла, дагна гIо хилийта; иза шафиIий мазхIабехь дика лоруш дерг а ду. Цхьаболчара иза маттаца ала ца оьшу аьлла, хIунда аьлча иза маттаца схьаолуш хилла аьлла Суннатехь деана доцу дела. Делахь а, шена цунах гIо хир делахь, ала мегар ду иза, Дала мукъа лахь, дуккха болчу Iеламнаха ма-аллара. Ткъа нагахь санна маттаца олург а, дагчохь дерг а галморзах хилахь, хьалхадоккхуш дерг дагчохь дерг ду, хIунда аьлча иза бух бу, иза коьрта дерг ду. Цунна вай масал далийча, дагчохь дерг делкъа ламаз а долуш, маттаца схьааьлларг малхбузаниг хилахь, цунах малхбуза ламаз хир дац, делкъаниг хир ду; иштта и санна кхидерг а хир ду.\n- Ниййат дика хилча бен, Дела доьхьа хилча бен, еш йолчу Iамална а, гIуллакхна а ме́л хир бац, ша и Iамал дика елахь а. Вон лаамца, вон Iалашонца дика Iамал йича цунах ял хир яц, хьадисехь хIижратца масал далоре терра. Бакъду, цхьаболчу Iеламнаха аьлла, нагахь санна деш долу хIума Делан кхолларна дика хуьлуш долу хIума делахь, къаьсттина цу балхана ниййат дина ца хилча а ме́л хир бу цунах. Масала, цхьана машен тIехь воьдуш волуш, хьой хьала а гIаьттина ахь воккханиг охьахиийтича, оцу дикачу хIуманна ахь къаьсттина ниййат дина ца хилча а ме́л хир бу хьуна цунах, Делан комаьршаллийца, Дала мукъа лахь.\n- Эхарт дезаш, эхартахь дерг дезаш, цхьана АллахIа доьхьа йан езаш йолу Iамалш кхечу ниййатца йар вон хIума ду, къилахь хIума а ду. Бусалба дешар доьшуш волчо нахана ша вевзаш хилийта доьшуш хилча, йа дуьнена доьхьа доьшуш хилча, йа муьлхха и санна кхидолчу бахьанна доьшуш хилча, уггар хьалха жоьжахати чукхуьссур болчерах хир ву иза. Дала лардойла вай цунах. Иштта и санна ду кхидолу дика хIуманаш а, Дела доьхьа а ца деш, эхарт дезаш а ца деш, ялсамани кхачархьама а ца деш, цIерахазамна а, гайтамна а, дIадер долчу дуьнена доьхьа а деш хилча.\n- Деш долу хIума дуьненан дахарера хIума делахь а, къаьсттина Iибадат ду аьлла шариIатехь билгалдина дацахь а, иза деш волчо дика ниййат дича, цуьнан дика лаам хилча, цунна цунах ме́л хир бу, Дала мукъа лахь. Масала, ишколехь йа кхечу меттехь хьоьхуш волчу хьехархочо дика ниййат дахь, шен болх барца Iилма даржо лаам бу шен, берашна дика кхио ниййат ду шен аьлла, кхин а и санна болчу дикчу лаамца цо бан ма-безза шен болх беш хилахь, цунна цунах ме́л бу. Ткъа иза боккха Делан къинхетам бу, дуьненахь хеневаларна алапа хилар а, эхартахь ялсамане воьду бахьана хилар а. Хьехархо санна ву шен доьзална хьанал рицкъа лохуш верг а, кха тIехь къахьоьгуш волу ахархо а, Iилманан талламаш беш волу Iилманча а, кхио ма-дезза шен бераш кхиош долу да-нана а, дан ма-дезза шен декхар кхочуш деш волу хьаькам а, куьйгалхо а, паччахь а, вовшашца собаре хуьлуш, даим шегара диканиг долуьйтуш долу зуда а, майра а, иштта кхидIа берш а. ХIораммо а шен хьоле хьаьжжина дика ниййат далур ду цаьрга, тIаккха дуьненахь пайда хиларе терра эхартана а пайда хир бу царна.


Нохчийчоь -- Шуьйтара лаьмнаш, 2000 шо. Видеон скриншот.\n17-шо хаьлха Улус-Кертана уллехь хиллачух лаьцна яздира шен «Сан тIом» цIе йолчу книгехь цу хенахь Нохчийчохь тIом бечу Оьрсийчоьнан эскарийн буьйранча хиллачу Трошев Геннадис 2001-чу шарахь. Кху материалехь шена цигахь гинарг дагалоьцу цу хенахь 17-шо хиллачу нохчийн тIемалочо.\n2000 шо. Улус-Керт. Лакхе 776.0\n«2000-чу шарахь Чиллан-беттан тIаьхьарчу дийнахь Улус-Кертана гена доцуш тIом тIеийцира 20-зза алсам болчу мостагIашца 76-чу Псковерчу тIеман хIаваан эскарийн 6-чу парашютийн десантан ротано. Виъ десантхо бен дийна ца висира и кIиза тIом дIабирзича.\nЦаьргара хиира тхуна муха турпалалла гойтуш тIом а бира, кхалха а кхелхира церан 84 тIеман накъост. Уьш туьйлира, ткъа банда – цхьа эзар гергга «цамза» - сацйира, хIаллакйира, дIасалаьллира».\nИштта яздира 17-шо хаьлха Улус-Кертана уллехь хиллачух лаьцна шен «Сан тIом» цIе йолчу книгехь цу хенахь Нохчийчохь тIом бечу Оьрсийчоьнан эскарийн буьйранча хиллачу Трошев Геннадис 2001-чу шарахь.\nОьрсийчоь -- Трошев Геннадий. Гезг. 2002\nЦул тIаьхьа дIадаханчу шерашкахь Псковерчу десантхойх а, церан турпалаллах а лаьцна дукха яздина Оьрсийчурча зорбанан гIирсаша. Дуккха а мифаш кхоьллина яздархоша а, пропагандахоша а Оьрсийчоьнан эскархойн тIеман картанашна тIехь 776,0 аьлла билгалъяьккхинчу Улус-Кертана уллехь йолчу лакхенехь хиллачу тIемасадаларх лаьцна.\nТахана Псковера десантхойн цIе лолош бу Соьлж-ГIалара урам. Шуьйтан кIоштахь уьш байинчу меттехь хIоттош ю жаIар.\nБатаев Зелимханан (цIе хийцина ю) 17 шо хилла Нохчийчохь шолагIа тIом болабелча. Улус-Кертана уллехула чекхбевллачу нохчийн тIемалошна юкъахь хилла ву иза. Шена гина сурт иштта дагалоьцу цо.\nБатаев: "Тхо Шуьйтара арадовлуш дара. Тхуна (могIарера тIемалошна) хуьлург хIун ду ца хаьара, чура арадовлуш ду алар доцург. Цхьа ши де а делира, кхо де а делира. Кхача бацара. ЧIогIа ледара дара хьал. ХIиттина дара тхо, цхьана хи чухула дийлина... ирча хьал дара-кх цигахь дерг, мацалло бIарлагIанаш хIиттош...\nСайна гинарг дуьйцу ас. Цхьанха севцира тхо. Цара миномет чуетта йолийра. Тхуна юкъахь, дегIан меженаш а йохуш, дуккха а лазбар нисделира. Уьш текхош а, меца хиларна а чIогIа хIиттина дара тхо.\nНохчийчоь -- Нохчийн тIемалошна тохарш деш ду Оьрсийчоьнан тIеман беркема.\nТIом а ца беш чекхдовла аьтто бацара шун? Илла-билла а цу меттигехула дIадаха дезаш хьал хIоьттинера шун аьлла, шега хаьттича Батаевс иштта элира.\nБатаев: Суна и меттигаш цхьана а кепара евзаш яцара. Сайн дахарехь цу агIор хилла вацара со. Соьгахь раци яра. Суна дагадогIу, Басаев Шемил вара оцу операцин куьйгалхо. Омраш дIалуш хьалхаваьлларг Хаттаб вара. Адам дукха дара цигахь хиина Iаш. Кхин некъ болчух тера ца хийтира суна иза боцург.\nНохчийчоь, 2000 шо.\nЦигахь гIазакхий бу хевшина Iаш аьлла веара... (командир) Турпал варий-те моьттуш ву со иза. Цуьнан цIе дагацайогIу суна хIинца. ТIелата шен лаамехь тIемалой безара, мила реза хир вара-те аьлла, волавелира иза тухана уллехула. Цунна гуш дара тIемалой хIиттина а, лазийна а хилар. Масех вахара цига (тхох), дехьара тобанашна юкъара а бахара. Цигахь 100 кхочуш стаг а вацара.\nТкъа тIеман сурт муха дара?\nБатаев: «Салташа лакхара чуетташ яра. Iаржйелла хан яра иза. Амма дукхахберш царах шайчара тIейиттина байина аьлла хеташ ву-кх со. ХIунда аьлча, яккхийн тоьпаш даима а етташ яра. Цара шаьш шайна тIетоха аьллера бохуш хезира суна тIаьхьо. Со цунах ца теша. ХIунда аьлча, хIоранна а шен са деза».\nУлус-Кертана гергахь хилларг цхьа ша-тайпа тIом бара аьлла хетий хьуна?\nБатаев: «Суна иза цхьа ша-тайпана хIума дара аьлла ца хийтира. ХIинца оьрсаша ма-диццара, цигахь цхьа десант ю аьллехь-м дагчу кхерам тесна хилла хила а мегара суна».\nОьрсийчоьнан федералан ницкъийн буьйранчалло чIагIдарехь, нохчийн тIемалошна юкъахь Улус-Кертана уллехь хиллачу тIематадаларехь дараш дара 400-500 стаг. Шаьш тIемалоша чIагдора шайна юкъахь вийна ткъех стаг вара бохуш.\n2000-чу шеран Iа чекхдолуш 776,0 лакхенехула чекхбевллачу нохчийн тIемалойх маса стаг дийна висина хууш дац. Царна хьалха ваьлла хилла Хаттаб вийна аьлла дIакхайкхийра ФСБ- векалша 2002-чу шарахь Оханан-беттан 25-чу дийнахь. Басаев Шемил вийра 2006-чу шарахь Товбеца-беттан 10-чу дийнахь.


ТIаьххьарчу дийнахь, бусий Оьрсийчуьра 50 стаг чу ца витина Украине\nТIаьххьарчу дийнахь, бусий Украине чу ца витина Оьрсийчуьра 50 сов вахархо аьлла, хаамбина Украинан дозанхойн урхаллан векало Демченко Антона. Белоруссин Iедалхоша дийцарехь, 200 сов Оьрсийчоьнан вахархочунна бакъо ца еллера церан дозанашкахула Украине кхача а. Дехьа ца бовлийтиначарна юкъахь бу ишта зударий а, дийцина "Керланаш" агенталле Белоруссерчу дозанхойн комитетан векало Бычковский Антона.\nУкраине баха некъаш къевлинчу 228 стагах 189 кеманца кхаьчнера, бисинарш шайн доларчу машенашца. КIезиг бара царлахь аьчкан некъатIехула баьхкинарш. Украинан дозанхойн урхаллан векало Демченко Антона хаамбира, 50 Оьрсийчоьнан вахархо Украине ца витира, цаьргахь оьшу кехаташ ца хиларна, я шаьш арабаьккхинчу некъан Iалашо тIе ца чIагIъярна.\nОцу юкъанна, дуьйцуш цхьа бахьана а доцуш, Оьрсийчу ца витина Украинера 150 вахархо аьлла, тIетоьхна Демчекнос.\nДахначу пIераскандийнахь дуьйнна дихкина Оьрсийчуьрчу 16 шарера 60 шаре кхаччалц болчу боьршачу нахана Украине бахка. Цхьаццадолчу бахьанашца, масала: Украинан бахархой белахь, я дарбанна, я веллачунна тIехIотта воьдуш велахь, чувуьту Украине.\nШайн пачхьалкхе бахкар дихкира Оьрсийчоьнан бахархошна, герзаш а детташ, Украинан кхо тIеман хIорда кема Оьрсийчоьнан ницкъаша Керчан гечонехь дIалаьцначул тIаьхьа.


Малышева Еленина арздина Роспотребнадзоре Нохчийчохь ковид эшийна аьллачул тIаьхьа\nТелевиденехь могашаллах лаьцна программа лелочу Малышева Еленина Роспотребнадзоре арз хьажийна Пачхьалкхан Думехь компартех депутат волчу Рашкин Валерийс, цо Нохчийчохь COVID-19 эшийна хьал ду аьлла эфир йинчул тIаьхьа, хаам бо РБК-но.\nДепутата доьху "Вахар ирс ду! " ("Жить здорово!") цIе йолчу программехь Малышевас медицинан масканаш лелоро уьнах болу кхерам лах ца бо алар зерашка диллар. Оцу сюжетехь Малышевас, кема Нохчийчу кхаьчча, боху: "Ирсан гIайре масканаш а йоцуш еха!"\nКъилбаседа Кавказ хьалхара ю 2020 шеран баларшца. Нохчийчохь ду хьал массанхьачул а эшна\nКоьрта санитаран лоьран сацамца, масканаш лелор тIехь ду ерриг а Оьрсийчоьнан бахархошна, боху ша Роскомнадзоре динчу дIахьедарехь Рашкина. Депутатна хетарехь, "масканийн режим латтор цхьатерра ца тидаро, и режим кеп-кепара ларъяро хаъал дардо халкъ".\nЧиллан-беттан 10-чохь Нохчийчохь юхадаьккхина масканаш лелорах долу омра. И сацам дIахьебира мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Эпидемиологин ситуаци "дикачу агIор ерзарна" веара иза шен сацаме.\nНохчийчуьрчу официалах тешча, коронавирусах Iалашъяларца Оьрсийчоьнан регионашлахь хьалхарчех ю республика. Амма оцу юкъанна Росстато довзийтинчу терахьаша гойту Оьрсийчоьнан мехкашна юкъахь адамаш хьалхачул дукха даларца Нохчийчоь лидер хилар.


Ибрагимов Кантин керла роман\n19 февраля в 17:02 (2010 г.)\nЙовзийтар хилира селхана, 17-чу февралехь, Зорбанан цIийнан актови зала чохь.\nХIокху деношкахь зорбанера араяьлла вевзаш волчу яздархочун, Россин Пачхьалкхан совгIатан лауреатан Ибрагимов Кантин рогIера роман «Дом проблем». Яздархочун кхоллараллех а, цуьнан керлачу романах а шайна хетарг олуш, дош элира яздархочо Берсанов Хожа-Ахьмада, нохчийн Республикан Президентан гIоьнче , яздархочо Яхъяев Лечас, нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан хаамийн министран заместитела Мусаев Зеламхас, нохчийн журналистикин къаночо Кагерманов Доккас, иштта кхечара а. Къамелаш динчара массара а лаккхара мах хадийра К.Ибрагимовн кхолларалин а, тIаьххьара араяьллачу романан а.\nРоманах хетарг хIораннан а шен-шен хила тарло, вайн заманах и хилча-м муххале а, амма цхьаъ ду шеко йоцуш, иза яздархочун кхолараллехь кхиаме керла гIулч а,. литературехь хила-м а хилар, билгалдаьккхира Л.Яхъяевс. Оцу кхиамца гулбеллачара массара а Ибрагимов Канта декъал а вира.