Имам Ибнул-Жавзий « islamanserlo.net\nМотт санна чу йолла езаш хIумма а яц\nСихьранах ларвеш долу ши сурат\nШен бала боцург лелор\nИмам Ибнул-Жавзийс (АллахIа къинхетам бойла цунах), аьлла:\n1. Рамадан беттан чаккхенга кхьачна хьо, соввала диканашкахь!\n«Говраш хохкучу майданахь, говраш шаьш чаккхенга кхача гергаяхача, шайгахь мел болу ницкъ тIебохуьйту, вукхарел хьалха дIакхача гIерташ. Ткъа, говраш хьайла а хьекъале ма хилийталахь! ХIунда аьлча, Iамалш чаккхене хьаьжжина ю хьуна».\n2. Хьайн хьаша бан ма-безза лерам бина дIавохуьйтуш вуй ахь?!\n«Рамадан бутт новкъабала герга баха, тIекхечи цуьнан дIабоьду хан. Аша йина lамалш эцна дlабоьдуш бу иза. Ткъа кхана, къематдийнахь, аша йина lамалш эцна (тоьшалла дан) шуна дуьхьала богIур бу иза. Алийша соьга, аша хlу эцна бахийти и дIа?! Алийша соьга, муьлхачу lамалшца йи аша цуьнца Iодика?!\n3. «Буьсанна боданехь АллахIан хьалха хьо вахьахиъча, беран амал лела е ахь. Шена езарг хиллалца доьлху бер а».\n4. «Хаалахь, Иблиса дуьххьара нах шеца Iехийнарг — Iилманах уьш юхатохар дуй! ХIунда аьлча, Iилма – нур долун дела. Ткъа Иблиса церан къуьданаш дIадайича, шена луучу кепара боданехь хьоьшур бу цо уьш (вуьштта аьлча, ширк чу а, бидIат чу а, къиношна чу а эгор бу цо уьш)». Талбис иблис, 1/389.\n5. «Нагахь санна, хьо хьайн баланаш дlабаха лууш велахь, (цкъа хьалха) айхьа летош долу къинош дlадаха!».\n6. «Ша веллачул тIаьхьа шен Iамал дIахада ца луучо, Iилма даржадойла». ат-ТазкирахI, 55.\n7. «Велларг — шена чуьра са арадаьлларг вац, ткъа велларг — Далла хьалхахь шена тIехь долу декхарш хIун ду ца хуург ву». ат-ТазкирахI, 18.\n8. «Дикачу чаккхенан марзо дагаяийтиначунна, собаран къахьо йицлур ю». ал-МудхIиш, 188.\n9. Ибнул-Жавзийс (АллахIа къинхетам бойла цунах) аьлла: «Варийлахь, да́зо́нах* ларлолахь! Бакъдолуш, иза иблисан уггаре а доккха эскар ду хьуна». Cайдул-ха́тIир, 179.\n*Юха дийра дар иза-м — бохуш хIума дIатеттар.\n10. «ХIай дегI! Цхьа кIеззиг кIадло хьо, Фирдавс ялсаманехь дуккха а садоIур ду ахь». ЛатIáифул-маIáриф, 304.\n11. «Масане дикачу нехан Iамалш талхийна гIийбато!».\n12. «Езачу буьйсанашкахь а, деношкахь а (Iибадатана а, дикачу Iамалшна а) ледарло ян мегар дац. ХIунда аьлча, совдегархочо сá йоккхучу муьрахь ледарло йича, маца яккха воллу ткъа и сá?!». Имам ибн ал-Жавзий — МинхIа́жул-къа́сидийн, 1/343.\n13. «АллахIана Iибадат деш хуьлуш йолу хало дIайолу, ткъа цуьнан ял юьсу. Иштта, къинош леточу хенахь хуьлуш йолу марзо а дIайолу, амма цуьнан таIзар дуьсу». Имам Ибнул-Жавзий — Cайдул-ха́тIир, 43.\n14. «Варийлахь, Iилма а доцуш Iибадат дарах ларлолахь! Бакъдолуш, дукхах болу суьпа нах а, суфисташ а Iилма а доцуш Iамал яр бахьанехь нийсачу новкъах тилла хьуна». Сайдул-хатIир, 512.\n15. «Хьо муьлхачу хьолехь ву хьажа. Нагахь санна, хьо вала а, коша вижа а кийча волчу хьолехь велахь, кхин дIа а цу хьолехь Iе хьо. Ткъа нагахь санна, вала а, коша верза а кийча воцчу хьолехь хьо велахь, тIаккха АллахIе тоба а дай, цаьршинга верза мегар долчу хьоле юхаверза». Буста́нул-ва́Iизи́н, 1/192.\n16. «Аллахlа Шен лена цхьа дика дан лиъча, цуьнан маттан атта до Пайхмарна ﷺ салаваташ дахкар». Буста́нул-ва́Iизи́н, 1/300.


Ширанохчийн йозанан хIолламан къайле ястар\n2 декабря в 16:38 (2008 г.)\nЦхьа бIе шо сов хан яьлла Кхарачой-Чергазийчуьрчу Зеленчукехь тIехь йоза долу чурт карийчхьана. ХIетахь дуьйна масийттаpзза гIоьртина цу тIера йоза хIирийн маттахь деша (В.Ф.Миллер, В.И.Абаев, Б.А.Алборов, Г.Ф.Турчаников). Церан агIо лаьцначех ву Л.И.Лавров, В.А.Кузнецов. ХIетте а и йоза цара гойтучу кепара дешарна резадацарш хIинца а долуш ду. Цундела и деша хьаьвсира гIебартойн (А.Ж.Каргоев), балкхаройн (М.Кудаев), нохчийн (Я.С.Вагапов) меттанийн гIоьнца. Кавказан юккъерчу бIешерийн йозанийн къайле схьайостуш (царна юккъехь ду Зеленчукера йозанаш а), нохчийн маттана хамталлаш яр нийса цахилар дуьххьара гайтира Вагапов Якъуба. ХIетте а цо ялийна вариант шеконца тIеийцира хIирийн талламхоша. Цуьнга хьаьжна ца 1аш, Зеленчукера йоза нохчийн маттахь дешар юха а карладаккха 1алашо хилира тхан.\nЛакхахь цIерш яьхначу авторийн тексташкахь билгалдолу шайн чулацам тайп-тайпана белахь а, берриг а авторш цхьана берта балош меттигаш а хилар. Уьш берриг а желтойн (грекийн) алфавитан буха тIехь деша гIиртина и йоза, ткъа текст кириллицин буха тIехь язйина ю. Нагахь санна, чурта тIера дерриг а элпаш, палеографин (йозанан истори а, цуьнан графика а, иштта шира йозанаш кхолларан истори а толлуш долу Iилма) таллам бинехь, бакъдерг сихха гучудер дара, ешархой дуккха а шерашкахь харц кхетамехь латтор а бацара. Йозанийн къайлеястархочо уггар хьалха кхочушдан дезарг а и ду.\nЦхьана а авторо оцу чурта тIера дерриг а элпаш ца дешна, цундела уьш кхиаме кхочийла а дацара. Текста тIера 92 (93) хьаьркех дешаза дисна 28–30 элп, иттех гергга хьаьрк цхьа а бух боцуш цу юкъа а ялийна, цундела цуьнан чулацам иштта долчо ца хуьйцийла а дац. Берриг а бохург санна авторша хьалхара могIанаш «Иисус Христос» санна доьшу, ткъа текста тIехь и дешнаш я яцйинчу а, я юьззинчу а кепехь гуш дац. Юккъерчу бIешерийн юьххьерчу муьрера лорура и хIоллам берриг а авторша, масех хьаьрк къайлайоза (тайнопись) ду аларца, я кхечу хIолламах тера хиларца билгалйоккхура цуьнан хан.\nТкъа хIокху текстан юьххьехь гуш дерг терахь ду – ХIV-г1а бIешо. Вуьшта аьлча, юккъерчу бIешерийн тIаьххьарлера мур бу и. Дукхахболчу авторшна и экъа масех стагана хIоттийна чурт ду аьлла хета. Амма и иштта цахилар гучудолу цу тIера йоза нийса дешча.\nХIинца масех дош аьр вай и х1оллам нийса дешарехь уггар а коьрта меттиг дIалоцуш болчу йозанан графикин бухах лаьцна. Вай тешна ду, цу Зеленчукерчу хIолламна тIера текст желтойн йозанца язйина йоцуш, кириллицин буха тIехь хиларх, хIунда аьлча, цкъа делахь, и ХIV–ХV-г1а бIешераш къаьстачу хенахь хилла йолчу ахъуставан (полуустав – желтойн а, славянийн а куьйгайозанашкахь хиллачу йозанан графикин цхьа кеп; кхоллаелла бакъонийн чолхалла дIаяккхарца, цо йоза сихха яздар кхочушдеш а хилла), къеггина гуш долчу кепехь язйина ю. ШолгIа делахь, текстехь ду Ч элп (4-гIа а, 8-гIа а могIанаш), Б (16-гIа могIа), Э (20-гIа могIа), уьш желтойн алфавитехь дац (цигахь «б» элп «в» элпаца билгалдо).\nКхозлагIа делахь, терахьийн элпашна тIехула (1-ра а, 3-гIа а могIанаш) лаьтташ сизалгаш (титло) ду, кириллицин йозанехь ма-хиллара (масала, Болгарехь а, Россехь а), желтойн терахьашца хуьлуш долу диактринин хьаьркаш (элпан бухара я тIехулара хьаьрк; цо гойту и хьаьрк йоцуш долийна аз аларехь вукхунах – хьаьрк йолчух – муха къасто деза) йоцуш.\nДоьазлагIа делахь, Византехь а, Россехь а тIелаьцна ма-хиллара, византихоша лелош долу дуьне кхоьлличхьана лоручу шоIарна (эра) доцуш, оцу хIолламан терахь керстанийн (христиане) шоIарца билгалдина.\nПхоьалгIа делахь, «Э» элп оьрсийн алфавитехь ХVIII-чу бIешарахь бен юкъадалийна дац, ткъа аланийн йозанехь и кхоьлличхьана хилла, цо дуьйцу и йоза дозуш доцуш, шен башхалла йолуш хилар. ЯлхазлагIа делахь, «С» элп кириллицехь яздина а, оцу текстехь ялхазза далийна а ду. Желтойн алфавитехь доккха элп «С» «∑» хьаьркаца билгалдоккху, ткъа могIарехь яздеш дерг дешан юьххьехь а, юккъехь а гойту «Q» хьаьркаца, дешан чаккхенехь – «С». ВорхIазлагIа делахь, «У» (оу) текстехь дифтонгехула гайтина, аьлча а, кириллицехь ма-яздарра, иштта у, Q, N, n элпаш доккха яздарехь цхьаьнадогIу, ткъа могIарехь далуочохь кхечу хьаьркашца гойту.\nХаттар кхоллало – вай буьйцучу хIолламан графика желтойн хилар къобалдарна дуьхьал долу оццул дукха бакъдерш хIинццалц схьа гуш ца хилла-те? Лакхахь масална далийначех ах мукъана а ца гойла дац. Дуьххьара уьш цхьа атта тергал ца деш дитира, тIулг огуш волу пхьар йоза-дешар кIезиг хууш хилла аьлла. Цуьнан бахьана иштта ду: В.Ф.Миллера шен болх язбечу хенахь ойланна аьттехьа а ца диталора юккъерчу бIешерийн юьххьехь ламанхойн йоза-дешар хилла бохург, кириллицин буха тIехь-м муххале а (Кавказ талларан Iилма х1етахь кIезиг кхиъна хилла дела). Цул тIаьхьа богIучарна новкъарло хилира тIаккха цу тIехь дуьххьара бинчу белхан хьесапех. Царна юккъехь хилла хила а тарло цунна тIаьхьа ца кхиийта гIертарш я Iилманан къайле хилла а хир ю кхузахь. И мухха а хиллехь а, желтойн алфавитехь доцчу элпашца дерг атта къастийра. 4-чу могIанера доккха элп «Ч», «Н» хьаьрк ю аьлла, дIакхайкхийра, цунна тIетуьйхира доцуш долу «И» элп. Иштта кхоьллира шайна оьшуш йолу «Николаос» цIе. 16-чу могIанехь «б» хьаьрк «а» санна йийшира. Гуттар а тамашийна дерг лелийра 20-чу могIанера «э» элпаца. Вукху агIор а дерзийна, парггIат « Е» хьаьрк йира цунах. «С» элпах дерг аьлча, и ловзош ца Iийра, желтойн йозанехь иштта яздан дезаш долуш санна. Кхин а цхьацца галморзахаллаш нисъелира цу балха т1ехь.\nБакъдерг аьлча, оцу йозанехь нийса тидаме эцна хьаьркаш а ю. Цуьнан бахьана ду кириллицин дукхахдолу элпаш желтойнчарах тера хилар, къаьсттина даккхийраниш, хIунда аьлча, иза желтойн азбукин буха тIехь (ца тоьаш дерш тIе а тухуш) кхоьллина ю: А, В, Г, Д, Е, З, Н, О, I, К, Л, М, N, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, кхидерш а. Цундела церан башхалла тIе ма-хьаьжжи гойла дац, нагахь палеографин таллам (анализ) ца бахь. Дагадаийта деза, Кириллан алфавите юкъадалийна жуьгтийн еакIов (квадратный) йозанера Ш, Ч элпаш, Ж – глаголица юккъера. Цул тIаьхьа тIетоьхна – Э, Ю, Я, ткъа аз «б» ша доккха яздечохь «Б» кепе дирзина. Желтойн цхьадолу могIарера элпаш а тIедузуш тодина (шайн рогIехь желтоша а дуккха а схьаэцна финикийхошкара). Нагахь санна ваьш Зеленчукера йоза аланхойн кириллин йозанан хIоллам хиларх тешна делахь, чIогIа халачу хаттарна жоп дала хьовсур вай, аьлча а, юккъерчу бIешерийн юьххьехь аланийн йоза хилла хилар гайта а, вешан ницкъ ма-кхоччу аланийн алфавит юхаметтахIотто а.\nХууш ма-хиллара, VII–IХ-чуй бIешерашкахь Хазарина юкъайогIуш хиллачу Аланехь, IХ-чу бIешеран юккъехь иудейн (Иудеян бахархойх олуш хилла иштта, цул тIаьхьа берриг жуьгтех) куьйгалла чIагIло, цара каганатан Iедал дIа а лоцу. Империн йистошкахь шайн дин даржо долийна цара, амма аланийн агIор луьра дуьхьало йина царна цу тIехь. И хан тIекхочуш Аланехь социально-экономически а, политикин а дика хьелаш кхиъна хилла цхьаннах а йозуш йоцу пачхьалкх хила. Оццул дика кхолладеллачу хьолах пайдаэца сацамбина Византис. 861-чу шеран юьххьехь Хазаре миссионерийн Iалашо йолуш дийцаршдан векалш хьовсабо цо шен коьртехь Константин Философ (тIаьхьо Кирилл олий йоккху цуьнан цIе) волуш. Къилбаседа Кавказехь ши шо хан йоккху цо, Дербенте кхаччалц дIа а воьду. Гоьваьлла динан гIуллакххо, дипломат, серлонча волу Кирилл кхидолу халкъаш керста дине дерзо лаам болчийн агIо лоцуш хилла, оцу я кхечу халкъан ненан меттан йозанах пайда а оьцуш. Оцу концепцина дуьхьало еш берш а хилла цуьнан даймахкахь, цара динан хьехамаш желтойн я латинийн метттанашкахь бан беза бохуш. Ша Алане кхаьчча, схьагарехь, цуьнан сацам хилла ша дуккха а хьалха дагалаьцнарг кхочушдан, дешна болчу аланийн гIоьнца аланашна йоза кхолла (славянийн кириллица а кхоллале цуьнан уггар хьалхара дIадолор, зиэр ду и).\nШемин (Сирия) IХ-гIа бIешарера йозанан документо уггар хьалхара хаамаш буьйцу аланийн йозанах лаьцна: «Йоза хууш пхийтта мотт бу, Йафетан ялх (меттанаш): желтой, ивераш, румой, эрмалой, мидянаш, аланаш...». Франкойн мехкашталлархочо Рубрух Гильома, ХIII-чу бIешеран юккъехь Къилбаседа Кавказехула чекхваьлла волчу, тоьшалла до шена гиначунна, аланийн шайн йоза ду бохуш. Ткъа меттигера тоьшалла ду Зеленчукера йоза. ХIII-чу бIешарера гIажарийн историка Фахр ад-дин Мубарекшах Мерверрудис хазарийн, цаьрца цхьаьна аланийн а, кириллицин йоза хилар тIечIагIдина ца Iаш, цара аьрру агIорхьара аьтту агIорхьа яз а до, элпаш вовшашца доьзна а ца хуьлу церан аьлла, тIе а туху. Уггар а доккхачу маьIне ду (алфавит 21 элпах лаьтташ ю) Iаьрбийн графикин буха тIехь делахь а, церан сурт гайтарехь цунна хетарг: Б, Ж, Д, Х, В, З, Хь, ТI, Й, К, Л, М, Н, Т, I, Ф, Кх, Р, Ш, Т, С. Цу тIехь тидамехь хила деза Iаьрбийн графикехь мукъа элпаш а, «Ч» хьаьрк а гойтуш цахилар. Цундела, сурт дуьззина гайтархьама, 9 мукъа аз а, «Ч» элп а тIетоха деза. Зеленчукерчу йозанехь аланийн алфавитера хIокху элпех пайдаэцна: I, У, С, О, А, И, Ч, К, Л, Х, Р, Ф, В, Т, П, Н, Б, Э, О, Е. Шина а текстехь гайтина доцу «Г» элп доцуш хуьлийла дуй-те (билгалдаккха деза В.В.Бертольда Мерверрудин дешнарг 22 элп хилар).\nТекст ешале хьалха палеографин агIор кхеторца дIадахьа деза и, иштта ца хилахь, массо а ешархочуьнга шайгга бешалур бац ширачу заманийн хIоллам, цунах доьзна дуьйцучун бакъдерг тIе а эцалур дац цаьрга. Кириллицин йоза долчу ерриг а пачхьалкхашкахь (Болгари, Серби, Росси, Алани) иза юкъарчу бакъонашца кхуьура, оцу пачхьалкхийн шайн-шайн, кхечарех йозуш йоцу истори йоллушехь. Шен кхиарехь кхаа муьрах чекхъяьлла кириллица: бакъонаш чIагIйина йозанан мур (уставное письмо) – IХ–ХIII-г1ий бIешераш, ах бакъонаш ларъяран йозанан мур (полууставное письмо) – ХIV–IV-г1ий бIешераш сихаяздаран мур (ХVI–ХVIII-г1ий бIешераш). ПарггIат, даздаран айамехь гора уставан йоза. Цуьнан хIора элп суртдилларан кепехь даладо. Уьш нийсса лаьтта, геометрин кепехь нийса а долуш, масала, 21-чу могIарера «П» элп. Текст моггIара дIаязъеш хилла, элпана тIаьхьа элп далош, уьш вовшах а ца туьйсуш. Царна юккъера еса меттиг цхьатерра ю, текст дешнашка а, аларшка а екъар дац, и дан дезарг ша ешархо ву (цуьнца доьзна ду вайн хетарш цхьаьна ца дахкар).\nАхъустав (полуустав) – иза уставал чехка яздеш, цундела цул а тIалам боцуш, къастош доцуш йоза ду (текстан 3, 8, 10-гIа могIанаш). Геометрин кепаца догIуш элпаш яздар оцу йозанехь талхадо. Нийса сизаш ситтина а, баххьаш дуткъа а, агIор дерш ахгуоболчарех тера а хуьлу ахъуставан йозанехь. Элпаш цхьана агIор таьIна яздо, цхьадолу элпаш ца девзачу довлу, и деша зеделларг а, леррина цунна Iамар а оьшу. Масала, кхоалгIачу могIанера 3-гIа элп, бархIалгIачу могIарера 2, 5, 6-гIа элпаш, иссалгIачу могIанан 1, 2-гIа элпаш, кхидерш а. Цул сов, хаа деза, уставан а, ахъуставан а йозанехь вайзаманехьлера «И» элп «Н» элп санна яздеш хилла, «Н» элп «N» элпан суьртахь хилла, ткъа «Т» элп «ТI» элпаца цхьаьна «О» элпехула гойтуш хилла, и цкъацкъа «д» (Д) озе а доьрзу.\nВайна ма-гарра, текст кириллицехь язйина хилар къеггина билгалдолуш ду, цигахь далийна, уставан а, ахъуставан а йоза, ХV-чу бIешеран шолгIачу эхехь яздеш ма-хиллара, йозанехь 20 элпах бен пайда а ца эцна, цара шаьш юх-юха далорехь 92 (93) хьаьрк ло. Ца кхеташ ду, массо а талламхоша элпашна тIехула йолу титло (хьаьрк) цхьана а маьIне ца ларар. Цунна тIера дIайолалуш ма ю текст а, цо гойту кхузахь далийнарг терахь хилар а. Ткъа Къилбаседа Кавказехь чуртан терахь гуттар а тIехула яздеш хилла, наггахь – бухахь а. Дуьххьарлера «i» (й) элп титлоца долу терахь 10 билгалдеш ду. Иштта титлоца долу шолгIа элп «У» терахь 400 луш ду. Бакъду, шолгIа титло элпан лаххарчу йистех хоттаелла ю, амма луучуьнга уьш вовшахкъасталур ду. И мухха делахь а, «С» элп, хьалха лийрина ма-хиллара, кхузахь дац. Оцу терахьаша чуртан терахь ло – керстанийн шоIарехула 1400-г1а шо.\nНохчийн маттахь ду хенан мур билгалбоккху дош – шо, и «С», «О» элпашца далийна шолгIачу а, кхоалгIачу а могIанашкахь. Оццу кхоалгIачу могIанехь «а», «И» элпашна тIехула титлош гайтина, цара «Х» хьаьрк санна шолгIачу могIарехь марзахдолуш харц новкъа буьгура талламхой. Царна хетара, 1-2-чуй могIанашкахь дацдина далош «iс» «ХС» (Иисус Христос) ду аьлла. Амма ХV–ХVI-чуй бIешерашкара документаш девзаш верг массо а меттехь титлош вовшашца морзахйийларех Iоттало. КхоалгIачу могIарера титлошца долчу «а», «и» элпаша билгалдоху 1,8 терахьаш, аьлча а – I8 шо. Билгалдаккха деза, «i» элп 3-зза нисло, У – доьазза, С – ялхазза, О – I0-зза, А – 17-зза, И – 8-зза, Ч – 2-зза, К – 4-зза, Л – 5-зза, Х – 2-зза, Р – 6-зза, Ф – 4-зза, В – цкъа, Т – 5-зза, П – 4-зза, Q – 4-зза N – 4-зза, Б – цкъа, Э – цкъа, Е –цкъа. Кхузахь тидамехь хила беза Мерверрудин аланийн «Ш» элп ду боху хаам. Амма текстехь и къаьсттина элпаца гайтина дац, шозза и дало дезаш метиг нисъеллашехь. Суна хетарехь, Кирилла аланийн азбукехь «С» элпах пайдаэцна лакхарчу аьрру агIорхьа сизалг а долуш. Иштта и элп далор гуш ду шолгIачу а, кхоалгIачу а могIанашкахь.\n4–7-гIа мог1анаш дешарехь яккхий халонаш ца кхоллало. Цхьаьнацадар доьзна ду 4-чу могIанерчу декъа цхьана хьалхарчу элпаца. И нисдеш, «Н» санна доьшура. Кхузахь гуш дерг «Ч» элп ду, тайп-тайпанчу хенахь ахгонна (дуга) тIера цуьнан сизалг юккъехула хьокхура, аьрру агIорхьа а (кхузахь санна), аьтту агIорхьа а, 8-чу могIарера уггар тIаьхьарчу элпана хьалха а лаьтташ долчу элпехь санна. Кхузахь текста тIехь язйина ю кхелхинчун Чкоалос фамили а, Сахири цIе а, фамилин чаккхено гойту желтойн тIеIаткъам. КхидIа – «фой» (вой) дош – «вай» боху цIерметдош ду. Цул тIаьхьа догIу 3–10-гIа могIанаш ахуставан кепехь яздина ду. Уьш дешархьама, дика кечамбина хила а веза – кхузахь хIора могIанехь яздина къаьсттина дош ду.\nМерверрудис бахарехь, юха а гучудолу аланийн къамкъарган «Хь» фонема хилар, и оьшуш ю 3-чу могIарера дош деша, ткъа цигахь яздина «Х» элп ду. ХIета дешан маьIне хьаьжжина вовшех къастош долу ши аз билгалдоккхуш хилла. Оцу могIанера тIаьххьара ши элп талламхоша «И» санна доьшура, ткъа баккъал а аьлча, цигахь ши элп ду – ахъуставан «Ч» а, йота (мукъаза аз «й» мукъачу озана хьалха нисдалар) долу «i» а. Вай хьаьвсича, и дош дуьзина дешало хьовсича аьлла. 9-чу могIанехь – таиф-тайп, 10-чу могIанехь – урд – тIаьхье, урд, цо шена хьалха лаьттачуьнца цхьаьна ло силсила (радословие) боху дош. Цхьаболчеран шеконаш кхоллало, а элп о санна яздарна, и ахъуставан йозанехь кест-кеста нисло. 7-гIа, 10-гIа, 14-гIа, 18-гIа могIанашкахь ягаръеш йолу цIерш «фурт» бохучу дашца ерзайо боху хетарг аьллера. Ма-дарра дIааьлча, текст нийса екънехь, дешалуш долу дош «урт» (урд) ду – тIаьхье, цхьана цIийх схьаваьлларг. Цу тIе а и дош, доьазза а доцуш, кхузза юх-юха далош ду. ВорхIалгIачу могIанехь, и иштта хилийтархьама, кхо элп тIетухура, ткъа и цхьа а бакъо йолуш дац. 9-чу а, 13-чу а могIанашкахь шозза дешало талламхойн тидамза дисина «таиф» боху дош. Ткъа 11-14-гIий могIанаш декъало хIокху дешнашка: Пакатар, Пака, таиф, урд, и бохург ду – Пакатаран Пакин тайпанан тIаьхье. 15–18-чу могIанашкахь яздина ду – Анпланан Анбланиф урд – Анблан Абланифан тIаьхье. 19–21-г1ий могIанех дерг аьлча, Алборовс а, Абаевс а текст дакъошка екъарна бух болуш критика йинчул тIаьхьа, Вагапов Якъуба, В.Ф.Миллера ешар нийса хиларх кхетадо вай. ХIетте а вай вешан гочдар далор ду кхузахь, цуьнчух къаьсташ долу. Х1олламна т1ехь яздина ду: ла канитэ Ир (ч) де оцл. И бохург ду – ле (велла) кIант, ирча де оццул. Кхузахь «ц» элп далийна «отсл» дашца, желтойн ламастехь ма-хиллара, «ТС» хьаьркаш цхьаьна а ялош. Ла – велла дIаваьлла бохург ду; канитэ – кIант, ир (ч) – доьхна, Iаьржа, кхоьлина, де– оцл–оццул. Оцу йозанехь ца оьшу цхьа а нисдарш а, тIедузарш а.\nЗеленчукера чурт киран кIайчу экъанах дина ду 153 см. лекха а, 11 см. сов стомма а долуш. Оцу тIулган лахарчу декъан кепе хьаьжча, гуш ду и экъа ирахь йолуш тIулган гура чохь чIагIйина хилла хилар, талламхоша тоьшаллаш дарехь, и хилла Кхарачойн-Чергазийчуьра Архыз-хина гена доццуш. Юххехь кешнаш а ца хилла цунна. Схьагарехь, жима стаг кхелхинчу меттиге дIахIоттийна хилла и чурт. И тайпа ламаст ду Къилбаседа Кавказан халкъийн, иштта нохчийн а. Цуьнца доьзна шена тIе тидам бохуьйтуш ду чуртан лахарчу декъехь кIант кхалхарх лаьцна долчу дешнашна тIехьа элпашна юккъе биллина тIадам хилар. Жима стаг вийна хиларан, аьлча а, иза шен Iожаллех велла ца хиларан билгало-м яц-те и? И тайпа чарташ кхечарех къаьсташ хиларан шатайпаналла ю царна тIехь веллачух лаьцна дуккха а хаамаш я иза кхалхар ма-дарра дуьйцуш долу йоза огуш хилла хилар. Чуртан графико тоьшалла до огуш йоза яздинарг йоза-дешар дика хууш, шен гIуллакх дика девзаш говзанча хилла хилар а, шен заманан палеографин хийцамаш Iаламат дика къасталуш иза хилла хилар а. Пхьерана хууш хилла «урт» бохучу дашехь «т» элп «д» элпе дерзарца зевне долуш хилар, хIаваъ аратухуш олуш долу «О» аз оцу дашехь цкъа а ца далийна цо. 7-чу а, 13-чу а могIанашкахь гайтина «и» элп вайзаманан кепе доьрзуш хилар. Цо дешдакъа дехьадаккхар а кхочушдо, бакъонаш ларъеш, текстехь гайтина йоза уставан долчуьра ахъуставе даларан хьал а. Чурта тIехь терахь гайтина ца хиллехь а, и ХIV-чу бIешеран шолгIачу эхера хилар къасталур дара палеографин анализ ярца. ХIолламан терахь чIогIа доккхачу маьIне ду историна.\nТIаьххьара а вай жамI дича, Зеленчукера йоза вай дешар хIокху тексте хIутту:\n18 шо Чколаос Сахири\nфой (вой) хьовсичи таиф урд\nПакатар Пака таиф урд\nАнпалан Анпланиф ур\n18 лет Сахири Чколаеву\nЕсли мы посмотрим родословную:\nПотомок рода Паки Пакатарвича,\nнаследник Абланифа Анбаловича,\nСтоль (какой) тяжкий дент!\nМуьлххачу стаге ешалур йолуш а, кхеташ а ю текст нохчийн мотт дика хууш иза велахь, хIетахь дуьйна 600 шо дIадаьллехь а. Нагахь санна и текст вайзаманан матте яьккхича, «урд» боху ширделла дош «тIаьхье» бохучу тахана лелаш долчу дашца хийцар бен кхин оьшуш хIума дац:\n«1400 шо. 18 шо Чколаев Сахири. Вай хьаьвсича тайпанан тIаьхье: Пакатаран Пакин тайпанан тIаьхье, Анпалан Абланипан тIаьхье. Ле кIант. Ирча де оццул!»\nЦу кеппара, йоза дуьззина а, нийса а дешча, вайна хьалха хуьлу нохчийн маттахь дозуш долу къамел, хеназа кхелхинчу тIаьхьенан йоккхачу гIайгIанах юьззина йолу, цуьнан фамили а, цIе а, хан а, иштта шен цIе а, ден цIе а ялош; тIаьххьара а – чуртан терахь а далийна. Чурт дIахIоттийна меттиг а, цуьнан сурт-кеп а, чулацам а нохчийн стаг дIаверзоран ламасташца дуьззина догIуш ду. ХIинца и чурт шатайпаниг кхин доцу историн хIоллам бу аланийн (ширанохчийн) йозанан а, меттан а. Текст язйина ю нохчийн маттахь кириллицин буха тIехь, лексикин а, фонетикин а, морфологин а, синтаксисан а грамматикин бакъонаш ларъеш (схьагарехь, ширанохчийн маттахь шуьйра пайдаоьцуш хилла «Ф» озах).\nИранийн мотт буьйцу хIирийн а, тюркийн а мотт болу кхарачой а, балкхарой а, шайн мотт хуьйцуш, Кавказан буха тIехь кхолладелла къаьмнаш ду бохучу Iилманчашна хетарна дуьхьал дац вайн жамI. Вай юха а билгалдоккху церан бухехь нохчийн мотт хилар. Иштта хилла мIаьнгалой-гIезалой баьхкича а, ХIII–ХIV-чуй б1ешерашкахь АстагI Тимар веъча хилла бохамаш а, Дагестанера дIа хIинцалера Краснодаре кхаччалц доза долу Алани йохар а бахьанехь. ХIирий а, кхарачой а, балкхарой а, шайн культуре а, антропологин башхалле а хьаьжча, кавказхой бу, шайн матте хьаьжча, гIажарой а, тюркаш а бу боху Iилманчийн тIечIагIдар шеконе даьлла дац. Тхо кхеташ ду, массара а, хIинццехь аланаша буьйцург нахийн мотт хилла боху тезис тIеоьцург цахиларх. Амма цо бакъдерг дIадоккхур дац, цхьа хан яьлча массара а къобал а дийр ду и.\nГочйинарг – БУРЧАЕВ Хьаьлим\n(2008 шеран 24 апрелехь №46-47 «Даймохк» газета т1е тоьхначуьра)\nНР-н Iилманийн академин штатехь воцу Iилманан белхахо,\nисторин Iилманийн кандидат\nПредставительство международной компании TopCar Design теперь можно увидеть в Минводах Ставропольского края, об этом событии сообщило агентство NewsTracker. Специалисты компании занимаются глубокой доработкой транспортных средств, которые можно отнести к люксовому классу. Пиар-директор компании рассказал, что множество клиентов у организации именно на Северном Кавказе. Это стало одной из причин организации здесь представительства. "До это клиентам необходимо было делать заказы в столице страны. После открытия все станет намного проще", - говорится в публикации. По данным NewsTracker, доработанные компанией транспортные средства интересны богатым жителям Ближнего Востока. Открытие прошло в пятницу. Посетители смогли увидеть машины с индивидуальным дизайном. Также у них была возможность сделать заказ.


ПХЬИЛЕКЪОНГИЙ IАСОЛТА МАХЬМАД-САIИД | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 12 / 12 / 2019 Время Московское: 278 Человек (а) в сети\n23.08.2015 10:58 Комментариев 0\n2002-ча шера Буро чурча Г1алг1ай Паччахьалкхен университете со деша ваг1ача хана; тхона, дешархошта, хьехам бала а, цхьацца тхона дагадоахкача тха хаттарашка ладувг1ийта а, воалаваь халкъа йоазонхой Пхьилекъонгий 1асолта Махьмад-Са1ид волаш, цу аудиторе нийсвелар со а. Къамаьл доладелча, отто фуй ца ховш, лоаца доацаш, ше хьаденача ший вахарах лаьца дийцар тхона йоазонхочо.\nЦудухьа, Махьмад-Са1идах айса х1анз яздер хургда са, цо ше хьадийцача къамаьла т1атовжаш.\nГ1алг1ай халкъа ц1ихеза поэт, йоазонхо, драматург Пхьилекъонгий 1асолта Махьмад-Са1ид ваьв, цо ше ма аллара бусалба дин хьехалгеи маьждигашка ламаз делгеи цу ханарча 1аьдало, хьа а кхайкадаь, д1акъайла хиннача 1929-ча шера. Из ваьв август бетта 5-ча дийнахьа Пхьилекъонгий-Юрта: «Со ваь ши бутт совг1а ха яьннача хана, 1929-ча шера октябрь бетта, коммунисташа бусалба дин наха юкъе кхайкадеш хьехалгеи, вешта б1аргагуш леладелгеи д1акъайла хиннадар».\nШий барх1 шу даьлча, 1937-ча шера дас-нанас шоай юртарча дешарле д1а а венна, деша вахав из. З1амига к1аьнк волча хана денз, х1аман сакхувш а, моллаг1а даьна е нанна эшача х1аманна юхе хулаш а, хьавоаг1ача Махьмад-Са1ида дика каралоацаш хиннад дешар. Цул совг1а, йоазонхочо ше ма аллара, шоай дешарле къахьегача г1о деш а, новкъостал эшача дакъа лоацаш а хиннав из: «Са шийтта шу даьннача хана дар из. Пхелаг1ча классе дешаш вар со цу хана. Тхоай хьехархошца цхьана д1аайтте дешарлен коа а, юхерча наькъ т1а а хоза лостам бора оаха. Цул совг1а, га д1айог1ар, зиза д1адувра. З1амига ма дий тхо аьле цу моча г1улакхех къехкацар тхо».\n1944-ча шера г1алг1ай къам мехках доаккхача хана Мхьмад-Са1ид дешаш хиннав ворх1лаг1ча классе. Цу хана из хиннав дийтта шу даьнна кхувш воаг1а к1аьнк. Ше деша ваг1ача хана, къаьстта, т1ехьарча 5-чеи, 6-чеи, 7-чеи классашка дешаш волаш г1алг1ай а кхыча къамий а литература дукха а дезаш дешаш хиннад цо. Цу хана волавеннав из ший хьалхара стихаш язъе а, шийгара фаьлгаш дагалувца а. «Се ялхлаг1ча классе деша ваг1ача хана язъяьй аз сай хьалхара байташ. В1алла дицлац сонна из. Айса хькхелла йоазо, тхоай хьехархочунга д1ахьувкха эхь а хеташ дукха уладир аз. Царех цхьадараш, д1а т1хехьаг1а маччехк шераш даьлча мара хьагуча а даханзар».\nБера хана денз ший дай-ноаной а, къам а, мохк а дукхабезаш хиларах къаман оамалца, багахбувцамца чам сов а баьнна, массаза боккхийча нахага ладувг1аш хьавенав Махьмад-Са1ид. «Наггахьа висавеце, аз х1ама ца хоатташ, е ла цадувг1аш, воккха саг виса хургвац. Со з1амига волча хана, боккхийча наьха тхьамада ва ер оалар сох, са нанас ше со могавеча хана».\nГ1алг1ашта унзареи, 1аьржеи енача ханах я 1944-ча шера февраль бетта 23-ча дийнахьа ена 1уйре. Цу хана цхьатарра д1а а гуладаь, мехках а даьккха Г1инбухьен Казахстанеи, Юкъерча Азеи 1одахьийтад деррига а г1алг1ай къам. Цу 1уйран ц1аг1а хиннавац Махьмад-са1ид. Цу буса, дас хьара вахийта хиннав из. «Эбарга-юрта хьара водача са даь-веший во1аца цхьана, говра царьг мо фиг болча к1айча хьажк1ех жувр баккха вахийтар со даде. Из бийса цу юрта а яьккха сецца хьажк1аш ахьа кийденна тхо долаш чубаьхкача салташа Эбарг-юртарча нахаца д1агула а даь Сибаре 1одахьийтар тхо. Даьла ва из ховра, цу дийнахь мо ц1аккха а сагот даьдац аз».\nМухь д1а-хьа кхухьача вагонашца болхача царца хиннаб къоаной а, т1ема доакъашхой а бола боккхий нах.\nСибарег1а 1окхаьчача хьалхарча бетташка Махьмад-Са1иди цунцара цун даь-веший во1и нийсвеннав шоай бераш а доацаш бахача казахий фусаме. Цу наьха дикал а, камоаршо а хьоахаю йоазонхочо ший кхолламгахьа дуккха. Цул совг1а, ше наха юкъе нийсвелча а дувцар цо из. «Геттара дика нах бар уж тхо чуийцараш. Цар дикали, камоаршои бахьан долаш дийна виса саг ва со. Шоай во1 волаш мо цар сайна даь г1улакх бахьан долаш, массаза а ламаза т1ехьа Даьлагар, Цо царех къахетам бар дехаш ду1а ду аз».\nЮртара юрта ваха бокъо йоацача хана, Махьмад-Са1ида дукха гобаьккхаб ший даи нанеи лохаш лелаш, цо дика кхетадеш хиннад ше маьрша ца хилар кхераш царга мел йоккха сагото хургья. Лазаро к1албитача даьхи наьнахи из д1акхийттав, бовзаш боацача мехка шоаш нийсбенна ах шу даьлча.\nШий даьх наьнах д1акхийтта дукха ха ялале, мехкало к1ал а вите, гуйран юххе могаш воаца да кхалха цун. Х1аьта, нана Маликат цу хана метта иллай д1айхача лазаро лаьца, могаш а йоацаш. Доккха денал а ч1оаг1ал а эшаш хиннад цу балийна духьалъотта, 1оажал эшае.\nГеттара къона волча шерашка, ший 14 шу даьлчахой, волавеннав Махьмад-Са1ид боккхаг1чарна нийсса къахьега, халонашта майрра духьалъувтта. Казахстане ше яьккхача хана чухь цо болх баьб, эри ара илла лаьтта оахаш, ялат д1адувш, из хьувкъадеш, чуийдеш. Мехках баьхача наьха цхьаккха а бокъо йоацача хана т1ехдика къахьегарах цунна грамоташ а, майдалгаш а тийнай.\n1ура, ден сарралца балха а ваьлла чувеча, мел ч1оаг1а ше к1аьдвенна вале а, к1еззига даь а йоазо цадеш 1ийнавац из. Литератураца хьоашал а тесса, из деза а денна, цунца ший вахара оагг1о била уйла йолаш хиннача цунна ч1оаг1а дагадаьллад мехках ваккхарах ший мел дайнар. Долчул ч1оаг1аг1а цо сатийссар а, дог даьхар а ше 1о а ваь хьалкхийна дай-мохк хиннаб. Цунна дагадаьллад даьй лаьтта, мехка 1алам, ший халкъ. Цудухь ший мукъа йола цхьа минот цайоаеш, къоаламца къахьегаш ший уйлаш йоазонга яьхай цо. Бакъда, бовзаш боацача, наьха мехка б1арчча кхойтта шу а даьккха юха ший мехка ц1авена кхо шу даьлча 1960-ча шера мара царна кептоха аьттув баьннабац цун.\n1957-г1а шу чакхдоаллаш, ше ваьча Г1алг1айче ц1авоаг1а Махьмад-Са1ид. Цкъарчоа талха мехка г1улакх б1аргадайча йиш ехе хьовз из. т1аккха к1еззига г1аь-метта венача г1олла дагадох, керттерадар ший дай мехка, нана лаьтта хилар дольга. Цу дийнахьа денца кхы а ч1оаг1аг1а къахьега волалу из. «Сайна мога а могаш хайна ваг1аш цхьа минот хиллала пайда боацаш ха йоаяьяц аз. Сай коа-карта де х1ама деце, ма хулла чехка къоаламца болх баьб. Къахьегарах Дала к1ал а витавац».\nМахьмад-Са1ида хьамсара хиннад ший мехкара 1алам, къаьга хьежа малх, сийна сигале, хьийдда доаг1а хиш, иштта цунна хьамсара хиннаб укхаза г1алг1аша бувца наьна мотт а. Ший хьинарах б1убенна а, Даьхе тоалургхиларах тешаш а хиннав из. Цу хана яздаьд цо ер поэтически муг1араш:\nсо нанас ваьча,\nЛард йохош яхай\nЧам болча сомий\nбеш йоалл вай кхача,\nСа мехкал хозаг1 мохк\nВена мехка ц1акхаьчача дукха хиннад йоазонхочун меттаоттаде дезаш, хьалдиза дезаш г1улакхаш. Цудухь 1958-ча шера сайранарча дешарле деша а вахе, из балха вода Нохч-Г1алг1ай паччахьалкхен телевиденеи радиовещанеи. Цо балхаш ду диктор волаш а, т1ехьаг1а корреспондент, воккхаг1вола редактор волаш а.\n1958-ча шера Нохч-Г1алг1ай Йоазонхой союзе д1аэц Махьмад-Са1ид, цига литконсультантал болх беш хул, укхан вовзаш вола г1алг1ай йоазонхо Мут1алнаькъан Шовхала Хьаж-Бийкар. Цунга д1агойт хургволча поэта ший хьалхара поэтически муг1араш. Хьаж-Бийкара уж мога а йий, «Сердало» газета оаг1онаш т1а каст-каста араювла Махьмад-Са1ида уж стихаш. «Матрос» яхача дувцара т1ареи массехк байташ т1ареи д1аболабаьб Махьмад-Са1ида ший йоазон кхоллама никъ.\n«Сердало» газета т1а дувлачул совг1а «Лоаман 1уйре» яхача альманаха т1а а арадийнад Махьмад-Са1ида йоазон балхаш. Х1аьта, 5-6-чеи классашта лаьрх1а долча г1алг1ай литературан хрестомате т1а «Революцен баьреш» яха дувцар кепатехе арадоал цун.\n1966-ча шера Махьмад-Са1ид деша вода Нохч-Г1алг1ай паччахьалкхен хьехархой институте, т1ехдика дийше из йистейоаккх цо 1971-ча шера. Х1аьта 1976-ча шера Нохч-Г1алг1ай АССРа Йоазонхой союзе литературни консультанталла балха вода Махьмад-Са1ид, цо цига болх бу нохчий мехка т1ом хьалцца йолча хана.\nГ1алг1ай мохк меттаоттабеш юкъарча балха а хьинаре къахьийгарех ца1 ва Махьмад-Са1ида, из хиннав «Даьй-мохк» яхача юкъарлон доакъашхо. Цул совг1а хулаш боаг1а йоазонхой наькъ т1а боахаш а къахьийгад Махьма-Са1ида. К1еззига а йоазонхочун говзал йолаш вола саг шийна т1авеча, цун дог а эккхаргдоацаш, цунна г1о деш хиннад цо.\nМахьмад-Са1ида «Матрос» яха хьалхара книжка кепатеха арадаьннад 1966-ча шера, из да цо берашта хетадаь дола литература. Цул т1ехьаг1а тайп-тайпара дешаш ийдеш дег1абоаг1а цун кхоллам, кепадетташ арадувла стихай гулламаш, дувцараш, повесташ, романаш, пьесаш. Цо ший мах баь варгвоацача произведенешка хестаду бакъдар, нийсадар, ше оала дош дег чу дужаш, ч1оаг1а оал.\nМахьмад-Са1ида кепатеха арадаьха книжкаш да укх тайпара:\n- 1968-ча шера - «Аллам латт ха т1а» яха поэтически гуллам. Цунна юкъеяхай поэта кхолламцара хьалхара стихаш;\n- 1971-ча шера - «Даьй г1алаш» яха стихотворенеши иллеши юкъедаха дола книжка;\n- 1972-ча шера - берашта хетадаь дола дувцарий гуллам «Со вовзий хьона?»;\n- 1975-ча шера Г1алг1ай поэта Гагиев Гирихана эрсий меттала таржам а даь «Матрос» яха дувцарий гуллам;\n- 1979-ча шера - 1илманхочо Дахкильгов Ибраьх1има язъяь дешхьалхе а йолаш, стихотворенеши поэмаши юкъеяха дола «Т1аргим» яха поэтически гуллам;\n- 1974-ча шера - граждански т1ема хетадаь долча «Хала урхе» яхача исторически романа хьалхара дакъа;\n- 1979-ча шера - цу романа шоллаг1а дола дакъа;\n- 1982-ча шера - «Трудный перевал» (хьалхара дакъа) аьнна ц1и а йолаш,\nВ. Маршака эрсий меттала таржам а даь;\n- 1984-ча шера - «Трудный перевал» яхача романа шоллаг1а дола дакъа, Мальсагов Пшемоахий Ахьмада эрсий меттала таржам а даь.\nМахьмад-Са1ида «Хала урхе» яха роман яздеш аьттув хиннаб цун, ший даи даь вежарийи б1орахой т1ема доакъашхой хиларах, х1ана аьлча, царгара цун хеза хиннад цу т1ем т1а мехкахоша гойтача майралах, деналах.\nД1ахо, 1987-ча шера Махьмад-Са1ида кепатеха арадоаккх повестехи дувцарехи латта «Къонгий дув» яха гуллам.\n1988-ча шера арадоаккх ткъоалаг1а б1аьшаре чакхйоаллаш долча вахарах дола «Син ц1енал» яха роман.\nГ1алг1ай литературе эггара хьалха стихашца роман язду Махьмад-Са1ида, из да 1991-ча шера кепатеха арадаьнна къаман денал а ч1оаг1ал а гойташ дола кхойтта эзар муг1арах латта «Балан ди». Цу тайпара стихай формах яздаь романаш долаш дукха къамаш дац, геттара дег1адена литература долча а наггахьа мара нийслац из санна бола толам. «Балан ди» яхача романа муг1араш дешаш гуш да йоазонхочо ший къам а мохк а мел деза лоарх1, цо цар сий мел лакха лоаттаду, цунна уж дешаш мел дукха деза.\nШий йоазон кхолламе т1еххьара дола «Со г1алг1а ва» яха поэтически гулам кепатеха арадоакх Махьмад-Са1ида 2001-ча шера, Наьсаре.\nМахьмад-Са1ида кхоллам бешача хана гуш да из мел эздий оамалаш йолаш, наха юкъе лелаш дола г1улакхаш довзаш саг хиннав. Кхы а белгалдоал г1алг1ай къаман визза во1 а волаш, эздели сийи яхача дешай ма1ан нийса кхета а деш, ший заманца г1а а боахаш хьавена йоазонхо из хилар а.\nДоккхий декхараш увттадаьд Махьмад-Са1ида шийна хьалхашка. Из г1ийртав къамо хьабена чоалхане бола никъ, мехкахой денал, майрал, ч1оаг1ал ший говзамеча произведенешка къаьгга хьахьоккха, из кхыча мехкашка бахарашта д1адовзийта. Ший кхолламца ц1ена гойтад къаман б1аьшера дола истори, иштта, мехкахой аматаш дег1адоаладе а, 1алама хозленаш гойта а дика аьттув баьннаб цун.\nМахьмад-Са1ида ший кхоллам язбаьб ц1енача г1алг1ай меттала, халкъа багахбувцамах пайда а эцаш. Из доаккхалдеш ва, ший къамаьл хиннача боккхийча нахах, б1арччача къамах. «Сай йоазон кхолламгахьа баьнна аьттон бахьан, сай халкъ, дай ба ях аз. Царга ладувг1аш хиннавецаре цхьаккха де а карг1даргдацар укхаза».\nНохч-Г1алг1ай паччахьалкхен телевиденеи радиовещанеи балха волча шерашка кхоъ Госкомитета грамота, «Ленински юбилейни медаль» еннай Пхьилекъонгий Махьмад-Са1ида. 1979-ча шера цун 50 шу дизар дездеш Нохч-Г1алг1ай АССР-а Президиума Лакхехьарча Совета Грамота еннай цун. Иштта, цун еннай дуккха а РСФСР-а а СССР-а а Сийлен Грамоташ. Т1ехьарча хана Г1алг1ай Республика лакхара награда «За заслуги» яха орден а еннай цунна.\n1998-ча шера Махьмад-Са1ида Г1алг1ай Г1алг1ай мехка паччахьа амарах «Г1алг1ай халкъа йоазонхо» яха сийлен ц1и хьожаяй. 2003-ча шера денз, ше кхалххалца Г1алг1ай йоазонхой Союза кулгалхо хул из. Х1аьта 2004-ча шера сентябрь бетта 16-ча дийнахьа Махьмад-Са1ид кхелха укх дунен т1ара д1авахав.\nСовершено покушение на сына ректора института экономики и права


ГIо доьхуш бу Омск-кIоштарчу колонера вайнах\nОьрсийчоь -- Оьрсийчура цхьана колонехь хан токхуш болу тутмакхаш, 2011\nОмск-кIоштарчу колонехь хан токхуш волчу шайн гергарчу стагана гIо доьхуш, кехаташ оьхуьйтуш ву кху деношкахь зорбанан гIирсашка а, бакъонашларяърхошка а Нохчийчура цхьа вахархо.\nЦо дийцарехь, цу стаганна а, цуьнан накъосташна а, вайнехан къомах хилар бахьана долуш, ницкъ беш бу колонехь. Дукха чIогIа хуьлвеллачу кехатан дас шен цIе ца юьйцу. Делахь а, тхо кхеташ ду цо дуьйцург бух болуш хила тарлуш хиларх, хIунда аьлча, иза дуьххьарлера орца дехар дац Оьрсийчура набахташкарчу вайнахера тхоьга кхочуш дерг.\n«Массо а дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхошка а, маьрша лаам болчу адамашка а» аьлла, цIетиллина кхайкхам кхечира Маршо Радион электронан почти тIе Кхаарин буса.\nГIо доьхуш верг ву Омск-кIоштIарчу цхьана колонехь хан токхуш волчу тутмакхан гергара стаг. Хан токхуш верг Нохчийчура вахархо ву. Цунна тоьхнарг 14 шо ду. Царах 7 шо дIадаьлла.\nЦо шен дов Страсбургерчу дуьненаюкъарчу кхеле делла. Амма цигахь иза дийцаре даккха ах шо хан оьшу. Ткъа иза цу хене ца вала а мега, цуьнгахь цамгарш хиларна а, цунна ницкъ беш хиларна а бохуш, яхдо кехатан авторо.\n«Орца дала», бохучу дешнашца дерзийна долу и кехат дешча, уггара хьалха интернетехь оха лехнарг яра орца доьхуш волу стаг латтош йолчу колонин хьаькаман телефон. Цига зIе тоха а сихделира тхо.\nАмма телефон схьаоьцуш стаг ца хилар бахьана долуш, юкъа хан ялийта, адвокаташ лехира оха, хIун дича хIун хир дара те аьлла, дага довла. Иза оха нийса дина а хиллера.\nШен интернет агIо а йолуш, латкъам бан лууш далахь, шайга хаийта бохуш, йолчу адвокатийн конторехь болх беш валахь а, хIара стаг ца хIоьттира шен бакъ йолу цIе яккха. ЦIе яккха-м хала дацара, кхана Iуьйранна сатасале сан кIета «накъостий» хIуьттур бацахьара, шу кхеташ хир ду аса буьйцурш муьлаш бу бохуш, вара иза.\nДелахь а цу стага дуьйцург мехала хийтира тхуна. Аьр вай, адвокато Алексейс бина болу хьехам иштта бара.\nАдвокат Алексей: «Иза а тIекхойкхур ву, «блатной» берш а кхойкхур бу... Вуьшта аьлча, хир дерг иштта ду. ФСН олучу федералан тIехьожучу сервисан белхахо хIуттур вац дерг къасто.\nИза тIе а кхайкхина, цуьнга ла а доьгIна, цунна тIехоьцур бу кхин болу чубоьхкина болу нах. 20, 18 шераш тоьхна чубоьхкина болчу наха хенал хьалха шайн гергарчу стагаца цхьаьнакхетуьйтург, я совнах посылка шайга оьцуьйтург, я совнах телефон тохуьйтург хIуъа а дийра ду».\nНохчий ву латкъам беш аьлла, шега аьлча, дуьххьар, хуьлуш ма-хиллара, иза ша бехке хир ву, царна болх бан ца лаьа, цхьацца кхин долу хIуманашна тIехь а шайн амалш йолуш бу уьш бохуш, вара оха телефонехула зIене ваьккхина волу Москох-гIалара адвокат.\nТкъа хьо теший цу стаганна а, цуьнан накъосташна а ницкъ беш бу бохучух аьлла, шега хаьттича, адвокато Алексейс элира.\nАдвокат Алексей: «Церан хьолах вай кхеташ хилча а... Суна зеделларг тидаме эцча, аса аьр дара 50 процент, 80 процент хилийтахь, иза бакъ ду аьлла. Омск-кIоштахь тIех сов гIаж сеттош верг мила ву тхуна хууш ду.\nАьр вай, орца дала олучу цIейозанашна юкахь яц Омск-кIошт. Нагахь вай юьйцуш ерг Свердлов-кIошт хилча, цигахь, бакъду, болуш бу «беспредел» олу тIех сов харцонаш лелош болу колонийн хьаькамаш. Уьш кхечу регионашка дIасахьежош Iедал ду. Уьш дукха ца лаьтта цу меттигашкахь».\nТкъа кхузахь вай вуьйцуш верг нохчи хилча, цо галдаьккхина-м дац те цу тутмакхан гIуллакх?\nАдвокат Алексей: «Кавказера къамнах валахь, цаьрца йолу юкъаметигаш иштта ю: хьакаман хила мега цабезам кавказхошка. Хьелаш тайп-тайпана хуьлу».\nКхузахь, гуш лаьтташехь орца доьхуш стаг хилча, хIун хьехам бийра бара ахьа аьлла, хаьттира оха тхайца къамеле ваьллачу Москохарчу адвокате Алексейга.\nАдвокат Алексей: «Нагахь шун уьйраш ялахь Дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖаIарца, цуьнга дехар дан мегар ду. Иза хьожуш ю массо а регионашка, къаьсттина туберкулез хьокъехь. Уьш массо а регионехь болх беш бу, хIунда аьлча, «оьрсийн» туберкулез дарба дан аьтто боцуш ю, нагахь кхин йолчу цамгаршна цигахь дуьхьал латталахь а.\nЦаьрга дехар дича, цара толлуш дара цигара хьал. Цуьнан хьал а толлур ду цара. Нагахь эшахь иза дарбан хIусаме дIа а вуьгур ву цара. Нагахь цунна йиттина ларш ялахь, иза а толлур ду».\nТхоьга деанчу кехат тIехь яьккхина яц цхьа а цIе. Вай лакхахь дийцинарг тидаме эцча, иза кхеташ а ду. Тхоьца къамел динчу адвокато элира, шен коьрта принцип зен ма де бохург ю аьлла. Иза юьхьар лаьцна ду тхо а.\nГIо доьхуш бу Омск-кIоштарчу колонехь хенаш токхуш болу вайнах


Вежараллин кешнаш, маьршачу бахархойн декъий: стенца дагайоуьйту украинхойн Буча гIалано нохчийн СемаIашка\nОхан-бутт 05, 2022\nМеттигерчара дийцарехь, оьрсийн салташа байинчу маьршачу бахархойн декъий, Охан-беттан 2-гIа, 2022 шо\nБIеннашкахь меттигера бахархой байинчу украинхойн Бучера суьрташка хьоьжуш, оцу сохьта дагатосу нохчийн СемаIашка, Керла Алды, СаIди-кIотар ярташ. Цу хьокъехь Оьрсийчоьнан Iедалхоша дуьйцучуьнга ладоьгIуш, кхета хьо, риторика хьалхалерра йиссарх. Урамашкара декъий, вежараллин кешнаш, тIехь ницкъбина декъий – и дерриге а хилла ду Нохчийчохь лаьттинчу тIемашкахь, церан тоьшалла а ду, амма таIзар ца дина цхьанна а.\nКиев схьа а ца яккхаелла, цунна герггара дIадахара Оьрсийчоьнан эскар. Коьртачу шахьарна уллорчу Бучехь украинхойн тIемалошна карийра иттаннашкахь могIарерчу бахархойн декъий- царех цхьаболчийн куьйгаш дихкина дара, ницкъбина лараш. Iадон и суьрташ дуьненаюкъарчу агенталлашкахула чекхдевлира. Москвано харцояр лору иза. И бен кхин олийла а дацара. Оьрсийчоьнан керлачу исторехь тIеман зуламех шайна дохку бехкаш тIе ца эцар – даим а марзбелларг ду нохчийн хьалхалерачу кампанера схьа дуьйна.\n1995-чу шарахь Охан-беттан 7-чохь федералаш СемаIашка чубахара, цигахь тIемалой буй хьовса доьлху шаьш аьлла. Бутт хьалха уьш юьртара арабевлла, ткъа юьртахь къепе латтош 40-50 герзашца болу бахархой бу бохуш, меттигерчара чIагIонаш ешшехь, Оццу дийнахь семаIашкахошна тIедожийра, бIе тайпа герзаш схьало аьлла: оццул дацара.\nМаьждигна хьалха хIоттийначу гуламехь юьртан бахархоша сацамбира, шайн хIусамаш дIатийса, амма кIезигчийн бен аьтто ца белира – эвлан цхьахйолчу йистера схьа снайперш йетта буьйлабелира. Кеп-кепарчу хьаькамашца зIенашка буьйлура бакъоларярхой, цара дош делира, дерриг а дика хир ду, божарех бен таллам беш бац, ткъа бераш, зударий, къаной арабовлуьйтур бу аьлла.\nСуьйранна диъ сахьт даьллачул тIаьхьа юьртана тIейетта буьйлабелира. Суьйранна ворхI сахьт долучу хенахь федералан каналашкахула дуьйцура, юьртарчу къаношна тIе герзаш диттинчу тIемалойх. Церан машенашна тIе билггал герзаш диттинера. "Зачисткаш" ца хилийта Iалашонца дийцаршкахь хилла, юха богIуш бара уьш. Герзаш диттинера Оьрсийчоьнан эскарийн позицешкара.\nЮьртахь тIемаш бара – нохчийн агIоно дуьйцура, Оьрсийчоьнан ницкъашна дуьхьалкхеттера ополченцаш бохуш, федералаша дIахьедора бIеннашкахь тIемалойх лаьцна. Цул тIаьхьа йолийра и юьйцу зачистка. Ницкъ беш, нах бойъуш, къоланаш деш.\nIуьйранна 8:04 велла карийра когахь мачаш йоцуш, бага йоьллина горгам йолуш, хонах а, коьртах а герзаца чевнаш йина\nФедералаша вийначу 103 вахархочун цIераш йовзийтира шен рапортехь бакъоларъяран "Мемориал" центро. ХIора цIарна дуьхьал яздина дара валаран бахьана: "Лаьцначийн коврана кано дечу заманчохь тоьпаш тоьхна"; "Танка тIехьа лазийнера, АхметовгIаьргахь лечкъинчу хенахь автомат йиттина вийна, тIаьхьа вага а веш; "Iуьйранна 8:04 хан яьлча велла карийра когахь мачаш йоцуш, бага йоьллина горгам йолуш, хонах а, коьртах а герзаца чевнаш йина"; "ДIасадевдда бежнаш тIегулдечу заманчохь йоьдучу БТР-тIера герз тоьхна вийна Iуьйранна 9 сахьт даьлча"; Дагийначу цIачуьра заьIап ваша араоьцучу хенахь, тоьпаш тоьхна"; Эсий цIа далош вогIучу юкъанна минометан тохаршна буха нисвелла"; "Месаш ийзош, лармичуьра хьала а ваьккхина, герз туьйхира".\nХIун дийцира украинхойн Бучан бахархоша? "Цхьана кIантехь сурт карийнера, иза ца тайнера царна, тIаккха вийра"; "Юург кечъеш яра зуда цIийнан уьйтIахь. Оьрсий гича кхераелла, чу еддера иза, неI дIа а къовлуш, тIе автомат йиттира цунна- неIарчухула йийра"; "Денна бойуш бара маьрша нах".\nХIун дуьйцу телехьожийлехь? Бучехь "провокацеш" лелорна бехкейина Украина Оьрсийчоьнан Iедалхоша. Маьршачу нахаца вежаралин кешнаш – харцдерг ду, урамашкара декъий – хIоттийна сурт ду. Уьш дIабоьлла иштта дийца, керла хIуммаъ а дагадаийта хьийза а ца оьшу. Царна черновик яра Нохчийчоь. СаIди-кIотарахь вежараллин кешнаш хилар а бакъ ца дора цара, тIе ца дуьтура Керлачу Алдыхь нах байъар а. Цхьа а бохам ца го царна Бучехь а.\nТамашен кхин ду: шаьш лайначух дуьйцучу Бучан бахархоша, къаьстина хьехабо нохчий. Аьлча а, кадыровхой. Цхьаъ ду, Мариуполехь шаьш къола дина сурсаташ дIасайекъарца уьш билгалбовлар, йа дIатийсина украинхойн дакъош "схьадахарца". Кхиниг – зачисткаш ечу хенахь шаьш дакъалацарх дуьйцуш. Кхузахь-м цецвийла хIуммаъ а дац, царна юккъехь – Кадыров Рамзанан критикаш байинарш бу бохурш а, Нохчийчохь оцу кепарчу зачисткашна дуьхьал хиллачу политикна Немцов Борисна герз тоха кечамбина аьлла, хета нах а хилча.\n"Авторан бакъо" рубрикехь яздинчо ца гойтуш хила тарло редакцина хетарг.\nКадыровс "жоьжахатан Iазапца" кхерам тессина Берлинерчу маьждигера ЛГБТ-акцин декъашхошна


Питерера маьждиг ду уггаре хазаниг, аьлла Кадыровга Путина\nОьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна Петарбухахь ду аьлла хета дуьнентIехь уггаре хаза маьждиг. Иштта аьлла цо шен Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца хиллачу цхьаьнакхетарехь, хаамбо ТАСС агенталло.\nПрезидента и ойла хазийна Кадыровс шега, деношкахь Шелахь схьадиллина «Бусалбанийн дозалла» маьждиг дуьнетIехь массарел хазаниг ду, аьлча. Европехь уггаре доккха маьждиг а ду иза, тIетуьйхира Кадыровс.\nАмма Путинна массарел хазахета маьждиг Петарбухарниг дуйла хиича, ша хIуттур вац пачхьалкхан куьйгалхочуьнца къийса, элира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nКадыровс баркалла аьлла Путине, цо маьждиг деллар къобалдарна, иштта дIакхачийна президенте «иттаннаш Iилманчашкара, Iеламчашкара, муфтешкара доккха баркалла».\n«Цара соьга дехна, ахь бусалба умматна дечу накъосталлах лаьцна хьоьга довха дешнаш дIаала», - бохура Кадыровс.\nДеношкахь Нохчийчуьрчу Шелахь схьадиллинчу «Бусалбанийн дозалла» маьждиго дIалоцу 5 гектар аре. Локхалла ю цуьнан 43 метр, ткъа еа агIор ирахъяхана лаьтта 63 метр мимарш.\nШелара маьждиг дина Кадыров Ахьмадан фондан ахчанах.\nПетарбухара маьждиг дина 100 шо сов хьалха. Цуьнан автор ву архитектор Васильев Николай, ткъа дина иза Бухарарчу эмиран Ахьад Хан Сеид Iабдуллин ахчанах. 1940-1956-чу шерашкахь къевлина лаьттина Петарбухара маьждиг – оцу юкъанна молханаш чохь кхобу ларма яра иза, амма Советан пачхьалкхан диктатор Сталин веллачул тIаьхьа юхаделира бусалбанашка.\nКхо гIат ю Петарбухарчу маьждиган – лахахь ламазаш до божарша, шолгIачу тIегIан тIехь – зударша, хьуьжар ю кхоалгIачу гIат тIехь.


ТӀаплам — Википеди\nЭтна тӀаплам 2002 шарахь Ӏаттор космосера гар\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ТӀаплам (маьӀнаш).\nКхуза хьажош ду дехар «ТӀапломалла». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.\nТӀаплаьмнаш — Дуьненан я кхечу планетан чкъоьран тӀиера лава, тӀапломан газаш, тӀулгаш (тӀапломан бумба, пирокластин Ӏовраш) деш магма хьаладолу геологин кхолламаш.\nХоттан тӀаплаьмнаш олуш дерш тӀаплаьмнаш дац, уьш юкъадоьду посттӀапломан хиламашна .\nХуьлу силаман некъан тӀаплаьмнаш, цара Ӏаьттадо маьхкдаьттан сурсаташ: газ, маьхкдаьтта, силамаш.\nТӀаплаьмнаш Ӏамо Ӏилма — тӀапламӀамор, геоморфологи.\n1 ТӀапломан жигаралла\n1.1 Кхечу планеташ тӀаьхь\n2 ТӀапломан тайпанаш\n3 Классификаци кепаца\nТӀапломан жигаралла[нисйе бӀаьра | нисйе]\nУггаре дукха тӀапломалла гайтина хӀокху хьолашкахь:\nжигара континентан йисташ тӀехь\nюккъера-океанан даккъийн зонашкахь\nмантийн плюм айалун областашкара йовха меттигашкахь\nДуьнен тӀиера тӀаплаьмнаш шина тайпана хуьлу:\nЖигара — историн муьрехь я голоценан бохаллехь (тӀаьхьара 10 эзар шо) Ӏаьттийна долу. Цхьадолу жигара тӀаплаьмнаш дийшина лара тарло, амма уьш Ӏаьтто мега.\nЖигара доцурш (дайна) — шайн жигаралла яйна шира тӀаплаьмнаш.\nЛаттан тӀаьхь 900 гергга жигара тӀаплам багарбина (уггаре даккхийра тӀаплаьмнийн исписке лахахь хьажа), хӀордаш а, океанаш а чуьрнаш дагардина барам нисбеш бу.\nТӀаплам Ӏаьтторан мур бахбала тарло масех денна тӀиера масех миллион шере кхаччалц.\nКхечу планеташ тӀаьхь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТӀаплаьмнаш боккха болх бина ладаме барам кӀорамусталлин газ а, хинан Ӏа а аракхоьссина Дуьненан атмосфера а, гидросфера а кхуллуш. Иштта, масала, 1963 шарахь Исландин къилбехьа хин бухара тӀаплам Ӏаьттор бахьнехь кхолладелира Сюртсей гӀайре, иза тахана дахар кхолладаларах терго еш Ӏилманан талламан майда ю.\nӀилманчаша иштта билгаладоккху, тӀех жигара тӀапломалло, масала, Юпитеран Ио спутник тӀехь санна йолчо, планета дахаран пайден ца юьту. Оццу хенахь тӀех кӀезиг тектоникан жигаралло йойу кӀорамусталлин газа, планетан стерилизаци йо. «Оцу шина меттиго гойту хила тарлуш долу планеташ тӀаьхь дахаран дозанаш, хуьлу цхьана могӀара дахаран зонийн ламастан параметраца коьрта рогӀаллин кӀезигмассиван седарчийн системийн».\nТӀапломан тайпанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГуш йолчу кепашца, тӀаплаьмнаш декъало асанан а, центран а, амма и декъадалар билламе ду, хӀунда аьлчи дукхаха долу тӀаплаьмнаш хуьлу дуьненан чкъоьран асанан тектоникан дохаршкахь (лелхаршкахь) .\nАсанан тӀаплаьмнийн я дотӀанан тайпана тӀаплаьмнийн, хуьлу чкъор кӀорге дӀатӀарца дихкина долу деха тӀедалоран хершнаш. Церан амалехь ду дотӀанан Ӏаьттораш, дотӀанан чуьра арадолу базальтан тӀуьна магма, цара дӀасадоьдий агӀонашка, кхуллу доккха лаван чкъор. ДотӀанан дохалла кхоллало легӀана дӀасакхийсаран вал, яккхийра юкъан конусаш, лаван аренаш. Нагахь магман муьста хӀоттам белахь (алсама Кремнийн диоксид лалорехь долу), кхоллало асанан экструзиван валаш а, массиваш а. Лелхаран Ӏаьттор болуш, кхолладала тарло иттаннаш километраш деха эксплозиван саьнгарш.\nЦентран тайпана тӀаплаьмнийн хуьлу магман очакхан тӀиера хьаладолу юккъера тӀедалон харш, я Ӏуьрг. Ӏуьрг тӀехула шорло, кратер еш, тӀаплам айа мел ло хьалайолу кратер а. Центран тайпана тӀаплаьмнийн агӀон тӀехь а хила тарло кратераш, уьш лаьтта тӀапломан басешкахь, йо хӀоьзнийн я радиалан дӀаторша. КӀезиг ца хуьлу кратераш чохь тӀуьна лаван Ӏаьмнаш. Нагахь магма озалуш делахь, цуо кхуллу аратаьӀна баххьаш, цара тӀус бо Ӏуьрган. ТӀус бар бахьнехь чӀогӀа эккхарца Ӏаьттабо лам и лаван тӀус а бохош.\nЦентран тайпана тӀаплаьмнаш дозу магман хӀоттамах а, хьаса баларх а. Довха а, атта лела а базальтан магмаш кхуллу шуьйра, чӀапа у-кепара тӀаплаьмнаш (Мауна-Лоа, Мауна-Кеа, Килауэа). Нагахь тӀапломо муьрашца лава, тӀаккха тефра Ӏаьттадахь, кхоллало конускепара гӀатташ йолу стратотӀаплам. Ишттачу тӀапломан басеш дукха хьолахь кӀорга радиалан боьранаш (барранкосаш) йолуш хуьлу. Центран тайпана тӀаплаьмнаш деккъа лаван хила тарло, я деккъа тӀапломан сурсаташца (тӀапломан юкъ, туф, кхин а) кхоьллина, хила тарло ийна — стратотӀаплаьмнаш.\nКхин а къастадо моногенан а, полигенан а тӀаплаьмнаш. Хьалхарнаш кхолладелла цкъа Ӏаьтторца, шолгӀанаш — дуккха а Ӏаьтторца. Хьаса болу, шен хӀоттамца муьста, лахара температура йолу магма, Ӏуьргашкара аратоттуш, кхоллало экструзиван баххьаш (Монтань-Пеле бохь, 1902 шо).\nЦентран тайпа тӀаплаьмнашца йоьзна рельефан таьӀна кепаш гайтина кальдераша — масех километр диаметр йолу гоьрга кепара даккхий чуэгаршца. Кальдераш йоцуш кхин а ю , существуют и крупные рельефан таьӀна кепаш, уьш кхоллаелла Ӏаьттийначу тӀапломан материалан йозалло охьатаӀаяр а, магман очакх яссаяларо бина кӀоргера Ӏаткъам ца тоар а бахьнехь. Иштта структурех олу тӀаплам-тектоникан кӀаьгнаш, депрессеш. ТӀаплам-тектоникан депрессеш яьржина чӀогӀа шуьйра, дукха хьолахь цуьнца цхьаьна хуьлу игнимбритийн ницкъала чкъор — тайп-тайпана генезис йолу тӀапломан породийн муьста хӀоттам. Уьш хуьлу лаван я, кхоллаелла еттина я кхехкийна туфийн. Церан амалехь ду тӀапломан ангалин линзакепара къастарш, пемза, фьямме олу лаваш, я коьрта массийн тофкепара структура. Дукха хьолахь, игнимбритийн баккхий барамаш боьзна кӀоргехь йоцу магман очакхех, уьш кхолладелла чухоьу породаш лалар а, метта хӀоттар а бахьнехь.\nКлассификаци кепаца[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТӀапломан кеп йоьзна Ӏаьтточу лаван хӀоттамах; дукха хьолахь хьовсу пхеа тайпана тӀаплаьмнашка:\nТурскепара (турсан) тӀаплаьмнаш. Кхоллало масийттаза тӀуьна лава аракхоссар бахьнехь. И кеп амалехь ю Ӏаьтточу лахарчу хосаллера базальтн лаван: иза ехачу хенахь охьаоьху Ӏуьргара а, агӀон тӀиера тӀапломан кратераш чуьра а. Лава цхьабосса даьржа дуккха а километрашка; тӀаьхь-тӀаьхьа оцу чкъоьрех кхоллало стомма «турс» Ӏункара йисташ а йолуш. Масала — Гавайшкара Мауна-Лоа тӀаплам, цигахь лава охьаоьху нисса океан чу; цуьнан локхалла океанан бухара хьала лаьрча итт километр гергга хуьлу (цу тӀе цуьнан бух бу бохаллехь 120 км, шораллехь 50 км).\nЮкъан конусаш. Иштта тӀаплаьмнаш Ӏаьттош хира юкъан яккхий фрагменташ гулло кратеран гуонаха конусан кепара, ткъа кегийра фрагменташ кхуллу кӀажошкахь легӀана басеш; хӀора Ӏаьттабарца тӀаплам лакха болу. Иза бу латта тӀехь уггаре баьржина тайпана тӀаплам. Локхаллехь уьш масех бӀе метр бен ца хуьлу. Дукха хьолахь юкъан конусаш кхоллало боккхачу тӀапломан агӀон тӀиера конусаш санна, я шеш лаьтта иэтӀаршкара Ӏаьтторан эруптиван жигараллин центраш санна. Масала — юкъан конусийн масех тоба гучуяьлла тӀаьхьарчу Ӏаьтторашкахь Камчаткера 1975-76 а, 2012-2013 шш. Плоски Толбачик тӀапломан тӀаьхь.\nСтратотӀаплаьмнаш, я «чкъоьрнийн тӀаплаьмнаш». Муьрашкахь Ӏаьттадо лава (хьаса болу а, дуькъа а, сихха дакъало а) а, пирокластан Ӏовраш а — йовха газан а, чиман а, лалийна тӀулгийн а иэр; иза бахьнехь конус тӀаьхь юьсург (ира, чукхетта басешца) хийцало. Ишттачу тӀаплаьмнийн лава арадолу херонашкара а, дакъало басешкахь пӀенданаш кепара, царех хуьлу тӀаплаьмнийн гӀортол. Масала — Этна, Везувий, Фудзияма.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀаплам&oldid=4979165»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 5 май, 16:26.


"Хьоме мохк безалахь, Нанна бер санна",-баьхначу поэтан дош - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n"Хьоме мохк безалахь, Нанна бер санна",-баьхначу поэтан дош\n24.12.2020 11:30 Четверг\nВыпуск 53 от 24.12.2020 г.\nДIадаханчу бIешеран 30-чу шерашкахь тайп-тайпанчу жанрашкахь язйина дуккха а керла исбаьхьаллин произведенеш зорбанера араевлира нохчийн яздархойн. Коммунистически идеологин тIеIаткъам чIогIа болуш а, цхьана гурашкахь бен исбаьхьаллин произведенеш язъян ца мегаш а зама яра иза. Кхоллараллин адамаш декхарийлахь дара шайн произведенешкахь социализм, Сталин, коммунистически парти хесто, цара мел бохург а къобалдан, халкъана керлачу 1едалан дахар хаздарца цхьаьна марздан а. Керла мел язйина произведенешна тIехь само латтош Iедал дара, массо а дош шайн хьежамех чекхдоккхий, луьттуш. Партин идеологин т1едахкарех, къастийначу къилбанах а кхоллараллин стаг\nтилла я ца тилла хьовсуш, леррина тIехIиттийна белхалой болу зама\nю иза. Халкъан лерса а, дог а хьосту, синна оьшу дош ала доьналла долуш нах оьшура оцу хьелашкахь. Оцу луьрачу, иттанаш, эзарнаш адамаш\nбехк-гуьнахь а доцуш хIаллакдечу хенахь, шайгахь доьналла дуй хаийтинарш нохчийн кхоллараллин интеллигенцин векалш бара. Царах бара Х.Ошаев, М. Мамакаев, М.-С.Гадаев, I.Мамакаев. Уьш бара нохчийн маттахь исбаьхьаллин керла дош аьлларш. Царах\nцхьаъ вара Мамакаев 1аьрби. «Рабфак» стихотворени Мамакаев Iаьрбис шен ялхитта шо долуш язйира. 1936-чу шарахь дуьххьара зорбанера араевлира Iаьрбин стихаш. Iилманчо Э.Минкаиловс чIагIдарехь, силлабо-тонически, дактилан кепехь\nнохчийн поэзехь дуьххьара стихаш язйинарг Iаьрби ву. Хазачу мукъамехь, цIеначу нохчийн маттахь язйина стихаш хазахеташ йоьшура дешархоша, царах цхьаерш, иллешка,\nэшаршка а ерзийна, лоькхура халкъо: «БIаьстенан Iуьйре», «Баркалла хьуна», «Хелхаран бал», «Маржа яI!» БерхIитта-ткъа шо бен дацара поэтан, цуьнан дешнаш т1ехь даьхна иллеш а, эшарш а Нохч-ГIалгIайн республикехь лоькхучу хенахь. Дукха къона волуш вевзаш а, везаш а волу поэт а хилла дIахIоьттира иза. Вевзаш а, везаш а хиларо цуьнан дахаран сирла, цIена некъ сингаттамо кхуьйлира. Ткъа шо бен дацара поэтан, СССР-н яздархойн Союзан\nдекъашхойн могIаршка иза тIеэцча. Кхоллараллин новкъахь итт шарахь бен къахьега ца витинчу 1аьрбис дуккха а лаккхара исбаьхьалла йолу произведенеш язйина. ХIора дош,\nшен сих а доккхуш, поэто яздина дела, керла васташ кхоьллина дела,\nдешархочун сих кхеташ ду. Сих кхеташ а, дог хьостуш ю стихаш, цуьнан\nхIора а дашехь хесториг Даймохк, безам, Iаламан хазалла, доттагIалла, ша вина, шен бералла дIаяхана Теркайист йолу дела. Говзанчо исбаьхьа хаза диллина сурт бIаьргашна хьалха хIутту, Iаьрбин «Сарахь Теркан тогIехь» стихотворени ешча. Iаьрби поэт-лирик вара, уггар а ховха шен синхаамаш дешархочун сине а, даге а дIакхачо пох1ма долу лирик. Шен бIаьргашна гушдерг дIаяздарх тоам а бина Iачу поэтех вацара Iаьрби, шена гушдерг куьце, васте дерзийна, бIаьрг хьостучу суьртехь дешархочуьнга дIакхачочу поэтех вара: Даккъаш дийшош, юккъеяьлла Тийна буьйса. Эсал бутт, КIеза санна, аркъалбаьлла,\nМархийн марахь ловзуш бу.\nНIаьнеш кхойкхуш, садаьржина,\nСтиглахь етташура ю,\nБутт, сахиллалц ца бижарна,\nКIолдан мижарг санна бу.\nЦундела ларамза дацара пох1ма\nдолчу Iаьрбин тоьлла стихаш цIеяххана бевзачу поэташа Э.Багрицкийс, А.Тарковскийс, Н.Асановс гочйина, 1938-чу шарахь Москвахь арадовлучу «Халкъийн доттагIалла» («Дружба народов»), «ЦIен седа» («Красная звезда») журналийн агIонаш тIехь арайийлар. 1940-чу шарахь араелира поэтан хьалхара «Теркан тулгIенаш» цIе йолу стихийн, кхаа поэмин дакъойх а лаьтта гулар. Оцу шарахь дешархошка кхечира «Винчу юьрта» цIе йолу повесть. 194I-чу\nшарахь араелира «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма, Iаьрбин цIе нохчийн литературехь гуттаренна а яха йитина йолу. Поэтан хIора а произведенино керланиг деара нохчийн литературе. Делахь-хIета, вайн хIораннан а дахаре а веана Iаьрби, башха, тайп-тайпана, амма беркате тIеIаткъам беш. Къона волуш цIеяххана вевзаш поэт а хилла дIахIоьттинчу Iаьрбица\nхьагI-гамо йолчара цуьнан дахарна кхераме мел йолу цIе йоккхура цуьнан цIарна уллехь. Царах Iедалан тидам тIехь сецнарг яра уггаре а кхерамениг: антисоветчик. Харцмотт а\nбина, йоцу цIе а кхоьллина, 1аьрби, набахтехь яккха итт шо хан а тоьхна,\nчувоьллира. Ростов, Красноводск, Чита, Хабаровск, Магадан гIаланашкарчу лагершкахь, набахтешкахь дIаяхара Iаьрбин дахаран ялхитта шо хан. Оцу ялхитта шарах дейтта шо Магаданехь даьккхира цо. СССР пачхьалкхан баьчча И. Сталин веллачул тIаьхьа набахтешкара\nарабехира цхьаболу тутмакхаш. 1944 чу шарахь нохчийн халкъаца цхьаьна\nКазахстане дIабигначу шен гергарчех, доьзалх 1956- чу шарахь д1акхийтира\nIаьрби. Оцу хенахь «Къинхьегаман байракх» газетан редакце вогIура поэт\nшен керла произведенеш йохьуш. Нохчийн маттахь газет арадаккха, наггахь радиохула вайнехан эшаршка, мукъамашка ладогIа коммунистийн партис, Iедалан куьйгалхоша\nа бакъо елла хан ю иза. Кхин йоккха маршо, бакъо ца хиллехь а, кхоллараллин нехан кIеззиг\nаьтто белира цхьаьнакхета, шаьш язйинарг вовшашна еша, шаьш язйинчех цхьаерш газетан агIонаш тIехь араяха. Нохч-ГIалгIайн республике цIа веанчу Iаьрбис, ша яздархойн Союзехь\nйоццачу хенахь литконсультант болх беш, дуккха а къоначарна гIо-накъосталла дора.\nПох1ма долуш хиларна, хьагI йолчарна ца везара; халкъ а, Даймохк\nхазачу нохчийн маттахь хесторна, Iедална ца везара. Iаьрби нохчийн литературехь дуьххьарлерниг ву доггах нохчийн къам, Кавказ, Нохчийчоь хестийначех.\nХила ца деза:\nЮккъера стаг ву со,\nХьан Iин чохь кхиъна.\nIамийнарг со нохчий беза,\nКавказ, хьо яра сан\nНаггахь шена еанчу маьршачу хенахь Iаьрбис язйина стихаш вайн поэзин жовхIарш лара мегар ду. «Даге» стихотворенехь поэто къамелдо дуккха а харцонаш лайначу шен дагца. Къахьега а лууш, къахьега таро ца хилийтинчу, ца хиллачу поэтех ву поэт: Iаьрбина дика евзара, дукхаезара кхечу къаьмнийн поэзи. Къаьсттина дукхаезара цунна С.Есенинан, М.Лермонтовн стихаш. Цаьршиннан стихаш, 30-чу шерашкахь, ша радиохь болх беш волуш, хаза ешарал совнаха, нохчийн матте гочйира цо. 1аьрбис гочйина «Ангел», «Казачья колыбельная», «Горные вершины», «Прощай, немытая Россия», «Измаил-бей» поэмин дакъа гочдаршлахь дика лоруш ю. Шен сил а дукха халкъ деза, халкъана а веза поэт I. Мамакаев, харцонаша дагна ницкъ а бина, Делан Iожалло дIаваьхьира шен доттагI А.Айдамиров волчу Мескита хьошалгIа вахханчохь. Ша яздина исбаьхьа дош, шех ала хастаме дош а дитина, дIавахара\nпоэт, прозаик, публицист, гочдархо Мамакаев Iаьрби. Iаьрби дIакхелхина шо даьлча дуьненчу ваьллачу Бисултанов Аптис, вевзаш волчу нохчийн поэто, ша Iаьрбина лерина язйинчу стихотворенехь баьстина поэтан Iожалло шен дагна бина хораме шад: Илланчин куьйгаш пондаран пиллигаша бен ца дохдо. ГIорийна когаш Даймехкан лаьтто\nбен ца бохбо. Рояль а ша бу дечигах бина –\nЦуьнан а ма хилла цкъа орамаш.\nДаймехкан ноти тIера дIайолаяй,\nКъастаран ноти тIе кхаччалц.\nIаьрби винчу юьртахь, Лаха-Неврехь, Эдуардан (Iаьрбин кIентан) дIадолорца схьайиллина литературно-мемориальни музей. Оцу музейхь дIахьо поэтан дахаран, кхоллараллин некъана лерина яздархошца цхьаьанакхетарш, Iилманан-практически конференцеш.\nОцу цхьаьнакхетаршкахь дакъалоцу поэташа, прозаикаша, дешаран, культурин, искусствон а учрежденийн векалша, хьехархоша, Iилманчаша, поэтан юьртахоша.\nНохчийн пачхьалкхан университетан, хьехархойн институтан, училищан аудиторешкахь, школашкахь а хеза Iаьрбин стихаш. Цуьнан озехь хаало Даймахкана, шен халкъана хьанал ваца цуьнан хилла боккха лаам, дуккха а дика гIуллакхаш дан цакхиарна кхерар:\nСан шерийн йорта,\nДог, шек ма далалахь,\nХьалхе ду алий;\nЙисинчу хьайн ханна\nГIоза а далий,\nБеркат а ларий,\nДан кхиа гIорта,\nIаьрбин «КIанте» цIе йолу стихотворени муьлххачу а дас шен кIанте дан\nмегар долу весет санна ю тахана а,\nиштта хир ю иза кхана а:\nВарий, кIант! Нахаца\nТешам берг товш ву,\nНанна бер санна.\nСтаг волчо во-дика\nОьзда гIиллакх ларделахь,\nВайн дайша санна!\nIаьрбин дахаран некъ шех масал эца а, весет санна тIелаца а хьакъ болуш хилла. Цундела ву 1аьрби, Поэт аьлла цIе яьккхича, дуьххьара дагабогIучийн могIарехь хьалха


Интервью, Дечкен-бутт 01, 2013\nГIуран-бутт 01, 2012\nШерипов Инал: "Олуш ма-хиллара, шех ведда стаг цхьанхьа а вахалур вац"\nТIаьхьарчу хенахь цхьа могIа керла цIераш гIарайовлуш ю, нохчийн кинематографехь аьттонца а, керлачу хьежамашца а белхаш бечу къоначу режиссерийн а, сценаристийн а. Юкъ-кара хаам баьржа, хьенехан фильм тоьлла ишттаъ-ишттаъчу кинофестивалехь я тоьллачех цхьаъ хаьржина, олий.\nХатаев Хьусайн: Рицкъан лехамел беза бу кхин лехамаш...\nЦхьаболчу яздархоша кхеторехь, карарчу хенахь дуккха а нохчий балабацаран, бендацаран йийсарехь беха. Церан ,цхьана а кепара бала ца кхочу юкъараллин дахаран а, вайнехан гIиллакх-Iадаташ, ламасташ дайделла догIуш хиларан а, къомах къам деш болу ненан мотт леш хиларан и кх. дIа а. ХIун дан деза къам самоне деха, орцане мохь а биттина, нохчалла боху кхетам, къилба а дина, халкъе юьхьарлацийта? Цу а,кхечу а ира хеттаршна , хаддаза жоьпаш лоьхучех цхьаъ ву байтанча, гочдархо, нохчийн меттан говзанча Хатаев Хьусайн.\nГуьржийн керла Iедал кхиаме хир ду боху Iамеркерчу говзанчо\nМитчелл Линколн Iамеркерчу Колумбин университетан профессор ву. 2002-чу шарахь дуьйна шина шарахь цо куьйгалла дира Iамеркан Къоман демократин институтан Тбилисерчу бюронна. Дукха хан йоцуш Гуьржийчохь хиллачу харжамашкахь толам баьккхинчу «Гуьржийн сатийсам» коалицин хьехамча вара Митчелл. Цу коалицин куьйгалхочо Иванишвили Бидзинас шен министрийн кабинетан декъашхойн цIераш яьхна.


дехкий - Synonyms of дехкий | Antonyms of дехкий | Definition of дехкий | Example of дехкий | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for дехкий\nTop 30 analogous words or synonyms for дехкий\nКӀайн куьйра Цуьнан даар дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хIуманаш ю.\nНохчийчуьра олхазарш Цуьнан даар дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хӀуманаш ю.\nНохчийчуьра олхазарш Дехкий а, кегийра хьозий а доу цо. Кхин йолу садолу хӀуманаш а йоу.\nНохчийчуьра олхазарш Цуьнан даар моьлкъарчий, лаьхьарчий, дехкий кегийра олхазарш ду. Къиэеллачу хӀуманан дилх а доу цо.\nНохчийчуьра олхазарш Телеграфан сераш тӀехь, я диттан дакъаделлачу гена тӀехь цхьаъ ша Ӏеш го чӀоб дукха хьолахь. Гуьйранна къилбехьа бовхачу мехкашка дӀакхелхаш, цхьанакхетий, гӀера йо цара. Церан даар моьлкъарчий, дехкий, кхин йолу садолу хӀумнаш ю.\nЧагӀалкх ЧагӀалкх () олу. Барзах тера ю иза, цул дегӀана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду цӀока берзачул сирла ю цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу хӀумнаш йоу чагӀалкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чагӀалкхо, тӀаьхьара дӀа а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, я лекъ и тайпа хӀума топ а тоьхна йийчи иза тӀекхачале лачкъайо чагӀалкхо.\nНохчийчуьра акхарой Дингатах нохчаша "цIецайоккхург" олу. "Дингат" аьлла цуьнан цIе яьккхича иза кертара дIайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дIа ца яхийта "кхобу" цуьнан цIе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХIунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хIаллакдо. Оьрсаша дингатах "Ласка" олу. Иза дехо дуткъа дегI а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бIаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаIеш дехкий дойу цо, шена тIаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догIу иза, ша тIаьхьалонна дитначу дехкашна тIе. Цуьнан садоIуш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГIодмин такхорана кIелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хIу дов. Цхьанхьара ша уьш хIаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дIадоьду и жима экха. ХIусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Iуьрг шор а дой, цу чохь шена кIеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цIокарчех.\nДингат Дингат () — аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта "кхобу" цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.\nНохчийчуьра олхазарш Тойна май бутт чекхболуш, июнь бутт болалуш доккху. Кхоъ я диъ кӀорни доккху цо. Декар дахдой хуьлу «тью-ю-вик, тью-ю-вик» бохуш. Цундела аьлла цунах оьрсаша «тювик». Дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хӀуманаш йоу цо. Ялташна зуламе, садолу хӀумнаш цо яарна пайдехь лоруш олхазар ду иза. Цундела уьш хуьлучу меттехь дӀовш тийсар дика дац. ДӀовшо бийна дахка а кхин йолу садолу хӀума а йиъчи иза ле.\nНохчийчуьра акхарой Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дIалечкъа иза диттийн баххьашкахь тIулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тIе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КIорни 2-3 йо. Пхеана тIе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КIорнеш йинчу хенахь са ца гуш бIаьрзе хуьлу. БIаьраса I2-чу дийнахь догIу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кIорнеш.


Нохчийн зуда – технически Iилманийн доктор\n16 марта в 12:13 (2010 г.)\nВай массо а ду когаш Iуьйрачу бераллин дуьненара. ДогIанна язъеллачу Iаьржачу мархаша къайлаяьккхина стигал ткъес тоьхна серлаяккха ницкъ кхочучу стелахаьштигах дIайов и зама. Сихха кхочу дахаран муьлха некъ харжар нийса хира дара те бохучу хаттаре. Цу хаттарна жоп лоьхуш дукха ойла ян ца дийзира Махмудова Любин. Кхуьнан ден Ширванин, ненан Розин доьзалехь дуьйцуш долу муьлхха а хабар, хьаьвззий, гIаларчу мехкадаьттан институтана тIедоьрзура. И лаа дацара: республика юхаметтахIоттийначул тIаьхьа 1962 шарахь хIара институт чекхъяьккхинчех вара доьзалан да, ткъа кхеран деца дешна а, цуьнан доттагI а, доьзалан гергара стаг а вара кест-кеста кхаьргахь хуьлуш волу профессор, химически Iилманийн доктор В.Х.Межидов а. 7-чу классехь доьшуш йолуш дуьйна а мукъаяьлла хан институтехь йоккхура Любас. Массо а хIуманна дуьхе кхиа гIерта йоI хийра яцара кхузахь. «Со мехкадаьттан институтехь кхиъна ала мегар ду», – боху шен къамелехь Любас. 1983 –чу шарахь Соьлжа-ГIалин №18 йолу ишкол кхиамца чекхъяьккхина,\nнефтетехнологически факультете деша яхара хIара. Дешарца дика ларайора йоI. Хьалхарчу курсехь дуьйна а безабелира Iилманан болх. Хьалхара семестр дIаяьлчахьана а профессор В.Межидовн лаборант-талламхо яра Люба. Сиха дIадевлира дешаран шераш. I988 шарахь цIечу дипломаца чекхйоккху институт. Шен хаарех тоам бина Iен ойла яцара йоIан. Люба юха а деша йоьду. Аспирантуре. Оцу шерех уггар а томе, бовха дагалецамаш бисна кхуьнан дагчохь:\n– Т. М. Гайрбековн куьйгаллица дешна ас аспирантурехь. Цкъа а цо аз айдина, я восе дерг аьлла, я бехк баьккхина меттиг дага ца йогIу суна. Адамаллех вуьззина Iилманча вара сан куьйгалхо. Цуьнан оьздангаллех, собарх, къинхетамах, Iилманан кIорге йовзарх, массо а хIуманна тIехь масал оьцура ас. Сан уггар аьхна дагалецамаш цунах боьзна бу, – эсалчу елакъажарца дуьйцу Любас.\nI993 –чу шарахь кандидатски диссертаци чагIйина, нефтетехнологин факультетехь болх бан йолало йоI. Маьссарга а санна 90-чу шерийн эшамаш\nЛюбига а кхечира, амма Iилманан болх дIа ца тесира цо. Жимчохь дуьйна Iеминчу оьздангалло ца юьту иза «со», «ас» баха. Иза тешна ю, шен хьехархой В.Х.Межидов, А.К.Мановян, Т.М.Гайрбеков, иштта кхиберш а бахьана долуш Iилманан белхахо шех хиларх. Iилма дезарал сов, Дала делла похIмалла а ду Любигахь, хууш ма ду, ша ца кхоош дийнахь-буса а къахьегча а, наггахь верг бен ца кхачало Iилманан лакхене.\n2002 шарахь Уфимски пачхьалкхан мехкадаьттан институтан докторант хуьлу ша юьхьарлаьцначу некъа тIехь толамца чекхъяла Iемина жима зуда. Цу хенахь Любин доьзалехь кхо шо кхаьчна кIант Нурдин а, шо долу йоI Амина а ю.\n2009-чу шеран ноябрехь докторски диссертаци а чІагІйой, на цунах нохчийн зударшлахь дуьххьарлера технически Iилманийн доктор хуьлу.\nКарарчу хенахь профессор Махмудова Любовь нефтетехнологин кафедран заведующи ю. Шен белхан декхаршца дика лараяларал сов Люба догцIена, яхь йолуш стаг ю. Цуьнан белхан накъосташа цунах лаьцна дуккха а диканиг элира. Мехкадаьттан институтан хиндолчух лаьцна иштта билгалдаьккхира цо:\n– 2000-чу шарахь тхан Iалашо яра тхаьш хилар хаийтар, ткъа тахана, итт шо даьлча, тхуна тхайн хаарш лаккхара дуьйла хаийта муьлххачу а къовсамехь дакъалаца лаьа. Тхуна тохарлерра тхешан сий-ларам меттахIоттор оьшу. Цу тIехь тхан доккха гIо лоцу вайн Президента Кадыров Рамзана. Россин Правительствон уггар а лаккхарчу тIегIанехь хиллачу дийцаршкахь цуьнан ницкъ кхечира Россин Къилбехь хилла йолу мехкадаьттан промышленность юхаметтахIотторан гIуллакх цхьалха даккха. И иштта хирг хиларх тхан шеко яц, цундела тхо 2020-2030 –чуй шерашка хьуьйсу. Инженерни дешаран сий тхайга меттахIотталург хиларх а, айдан ницкъ кхочург хиларх а тешна ду. Цу тIе доьгIна аьлча, кхушара тхан факультете деша бахка луурш алсам бевр бу аьлла хета суна.\nЛюбин белхан кхиамаш билгалбаьхна Президентан а, Правительствон а баркаллин кехаташца, грамоташца. Кху деношкахь «Нохчийн Республикан интеллектуальни центр» юкъараллин организацино «Дато бухIанца» совгIат а дина цунна. Оха даггара декъалйо Люба оцу совгІатца, лаьа и гуттар а хьалхарниг хуьлийла!


Ахматукаев Адам: «Нохчийн литературехь ойла а, амал а нохчийн хила еза...»\n19 октября в 12:52 (2012 г.)\n19.10.2012/ 12:55/ Дукха хан йоццуш «Даймохк» газетой (08.09.2012), «Чечня Сегодня» хаамийн агентствоссий (25.09.2012) зорбатуьйхира поэта Ахматукаев Адама язйина «Нохчийн лар» а, яздархо а» боху статья. ТIаьххьарчу хенахь нохчийн литературехь хIоьттинчу хьолах лаьцна дара статья тIехь дуьйцург. Иза авторан шен лазам хилла ца Iаш, дийнна литературан юкъара гIайгIа хиларна, цунах лаьцна алсамо дийцийта А.Ахматукаевца цхьаьнакхетча, тхайн хилла къамел довзуьйту оха.\n– Адам, хьайн а, кхиболчу вайн яздархойн а кхоллараллах хьакхалуш долу масалш а далийна, ахь хIоттийна юкъара хаттар ма сингаттаме ду?\n– Яздархо юкъарчу хIуманна саготта хила веза. Яздархойн юкъара хIума – иза, уггар хьалха, литература ю. Цундела яздархо ву бохург литературица бала болуш хила веза. Кхиболу яздархой бевзаш а, церан кхоллараллах цхьажимма мукъна а кхетам болуш а. Иза иштта цахилар чIогIа новкъа ду. Юха а цхьа масал далор ас. Пхи-ялх шо хьалха цхьана воккхачу (шерашна воккхачу!) яздархочунна сайн киншкаш еллера ас, цунна суо вевза а моьттуш. Цул тIаьхьа цхьана-шина шера чохь, могаш-паргIат хоттуш, иза дуьхьал вистхиларх цхьацца шеконаш а хуьлура сан, кхунна со мила ву а хаьий техьа боху. Со оцу шеконашца а волуш, цкъа мероприятехь цхьаьна а нисдели тхо. Цигахь а хаьтти цо иштта. Цул тIаьхьа Яздархойн союзан тхов кIелахь кхин цкъа а хотту изза.\nЦец муха ца волу?! Сол хьалха вайн литературе веанчу цунна суо ца вовза бахьанаш ду аьлла ца хета суна. Жима а вац со, аьлча а, тахана яздан волалуш вац. Даханчу бIешеран 80-чу шерашкахь дуьйна республикан тIегIанерчу зорбанехь а ву, гIеххьа мур газетийн, журналийн штаташкахь волуш а баьккхина. Iедал мосазза хийцало, яздархойн керл-керлачу союзо шена юкъа дIаоьцуш а ву. Кхин хIумма а ца хилча а, ас елла сан киншкаш а яра-кх цуьнгахь… Яздархойн доьзалехь хила догIуш хIума дац литературица а, вовшашца а бала цахилар. Литературехь билгалбевлларш-м хIунда буьйцура, керла чкъор а ду тидамехь хила дезаш. Дуккха а керла нах баьхкина тIаьххьарчу хенахь яздархойн могIаршка. Я цIарца а, я кхоллараллица а гIарабовлаза берш дуккха а бу царна юкъахь. Йоккхуш цIе хазар бен, цо хIун язйина цахуурш а бу. Кхузахь а цхьа сакхт ду: я цара язйинарг йовзуьйтуш цахилар, я йовзийта хIума йоццушехь, могIарш стамдархьама уьш юкъаозор. Мухха делахь а, товш хIума дац и – вайниг санна, жимачу республикера яздархой вовшашна бевзаш цахилар.\n– Вовшашна а девзаш ца хилча, нахана ца довзарх а бехке дуй?\n– Кхечу кепара хаьттича, хIун дина яздархоша, шаьш довззал? Я хIун ца дина дела, дисина довзаза? Вай сих-сиха емалъечу советийн заманца дика хIуманаш а дара. Масала, литературана пропагандий, агитаций еш бюро яра Яздархойн союзан тхов кIелахь. Нах балхахь болчу меттигашка а оьхуш, цигахь цхьаьнакхетарш дора яздархоша. Телевиденехь а кест-кеста хьошалгIахь хуьлура – масех цхьаьна вовшахкхетий а, ша-ша а. Литературах лаьцна къамелаш а дора, шайн говзарш а йоьшура яздархоша. Иштта хьал радиохь а дара. Баттахь цкъа литературни aгIo хуьлура газеташ тIехь, юкъа-кара – литературни маьIигаш а.\nХIетахь олуш ма-хиллара аьлча, къомаца зIе яра яздархойн. Уьш къомана бевзаш а бара, церан йозанаш девзарш дукха ца хиллехь а. Оцу заманахь яздархошца хIинца боцу лерам бара. Диканехь а, вонехь а яздархочо олучуьнга ладоьгIна бара нах. Зорбане вала атта ца хиллехь а, литературана деш дола дара, иза ледарчу хIуманех а, эвхьазъяккхарх а ларъеш. Хьолана мел вукъваларх, яздархо ца хилалора мил-милла а. Ахчано Iай ломахь паста караяйтина бохург ду тахана зорбанехь доллург. Кисий-бохчий хилчхьана, муьлхха хIума арахецало. Оцу хIуманийн дайшна шаьш цхьа даккхий яздархой а хеташ... ТIаьхь-тIаьхьа эвхьазйолуш а, эвхьазйоккхуш а ю нохчийн литература.\n– Хьуна а, хьоьца къамел догIучу яздархошна а хала дуй и хьал ган а, лан а?\n– Литература хIун ю хуург цу хьолах кхеташ ву, амма и ца лайна, дан хIума дац, мел хала делахь а. ХIинций-хIинций цхьана нийсачу новкъа довлур-кх бохуш, сатуьйсуш Iа охIла болу яздархой. Собаре хилар-м, цхьана агIор, дика лерина, вукху агIор, литературана – бакъйолчу литературана – эшаме а ду и. Цхьана хенахь литературана юьстах а Iийна, хIинца цунна герга гIорта ойла ерш а, тIекхиина чкъор а галдаккхарна кхерам бу оцу хьоло кхуллуш болчу харц кхетамаша. Доцца аьлча, таханлера хьал аьттехьа а дац хIетахь хиллачунна.\n– Яздархойн союз хIун деш ю ткъа?\n– Бертаза кхолладеллачунна и юкъаийзор нийса дац, амма хIоьттина хьал мага а мегаш, паргIат Iерна, къоман литературана хьалха бехказа ца йиса мега яздархойн тоба. Союзан цIа тодина даьлча, цу чохь литературни дахар кIежтийса долалург хиларх йина ойланаш екхаяла хьеелла. Бакъду, Яздархойн союз болх беш яц олийла а дац. Цуьнан гIуллакхашна юкъахь динарг а, данза дисинарг а ду. Араюьйлуш книгаш а ю. Масех альманах а арахецна. Церан чулацам бакъйолчу литературана мел гена-герга бу бохург критикаша дуьйцург хир ду. Амма цхьаъ ду шеко йоццуш – дуккха а шерашкахь шайн книгаш арайовларе сатийсинчу цхьаболчу яздархойн а, цуьнга дог ца даьхначеран а аьтто бина Яздархойн союзо тIаххьарчу шина-кхаа шарахь. ХIинца санна, гIуллакх дIадодахь, вайн яздархойн массеран а рагI кхача мега Iедалан чоьтах цхьаъ мукъана а киншка арахеца. ХIинца ас дуьйцург терахь ду, дикалла яц. Оцу терахьна юкъа вайн хьакъболу яздархой а кхача мегаш хилар ду суна дика хетарг. Дозанал арахь болу вайн яздархой а бу бицбан йиш йоцуш. Царех цхьаберш вайн республикехь арадуьйлучу журналашца зIе латтош а бу, масала, Яшуркаев Султан, Эльсанов Ислам, Эльдиев Минкаил. Амма литературица бала болчу наха кест-кестта хьахош, карлабохуш бу цхьана а дозанашка нохчийн къоман литературах дIакъасталур боцу цигара вайн кхиболу яздархой а, масала, прозаикаш Мутаев Муса, Амаев Ваха-Хьажа, поэташ Юсупов Iилман, Бисултанов Апти, Батаева Хеда. Церан а, вукхеран а авторски хьелаш, дийцарехь, кхузахьчул цигахь гIолехь делахь а, оцу яздархойн коьрта хилла а, хила хьакъ болу а дешархой вайн цIахь бу. Бакъйолчу литературана зорбане некъ паргIат мел бели а, цара а и некъ шайн башхачу говзаршца хьалабузург хиларх теша со.\n– Критикаш а хьахийра-кх ахь…\n– Критика кхиарций бен ца хуьлу литература йовзар а, кхиар а. Хетарехь, литературана некъ боккхуш, жимма цул хьалхаяьлла йогIуш хила езара критика. Тахана иза чIогIа тIахьайисина. Критикаш оьшуш бу. Веккъа цхьана я масех яздархочун кхолларалла толлу критикаш а оьшу. Дийнна литературни процесс толлурш а оьшу. Цхьаболу критикаш юьстахбевлла вайн, керланаш – юкъабаьхкина. Бакъду, критикашна бехкаш дахкар а цхьана агIор нийса дац таханлерчу хьелашкахь. Яздархо а шена ечу критикех кхеташ хила веза, ваьснашший, мостагIаллий а ца лелош. Оцу берийн амалех бовлаза бу цхьаболу яздархой. Цундела вайн критика цкъачунна кхоччуш маьрша яц: дукхах ерг хесторашний, чулацам схьабийцарний гонах йозаелла ю. Амма иштта хилла а, критика хилар дика ду. Иза а яцахьара, кхин а ледара хир дара вайн литература а, яздархой а бовзар.\n– Нохчийн литературана беркате хила тарлучу муьлхачу критикех дегайовхо ю хьан?\n– Цхьаболчарна-м шайх критикаш алар а нийса ца хета, оцу дешан маьIна мел жоьпалле ду шайна хуу дела. Делахь а вайн къамелан кхетамехь буьйцуш болу критикаш – уьш литература йовзуьйтуш, толлуш, анализ йийраш бу. Оцу декъехь жигара бу тахана зорбанехь гуш болу Минкаилов Эльбрус, Бурчаев Хьаьлим, Цуруев Шарип, Сумбулатов Дени, Давлеткиреева Лида, Алиева Зарина. Жимма ойла йича, карлабовлу литература Iилманца талларехь билгалбевлла Завриев МаIдуллий, Ибрагимов Лоьмий.\n– Зорбанехь юкъа-кара карлайохуш ю нохчийн литература кхечу меттанашка гочъяран проблема. Цу хьокъехь ахь а яздира-кх «Нана» журналехь (№№3-4, 2011). Цул тIаьхьа цхьалхадаьлла хIума дуй?\n– Дера, дукха бацахь а, метта ца догIучу оцу гIуллакхна саготта яздархой а ма бу вайн, къаьсттина – поэташ. Гочйина стихаш юкъа-кара араюьйлу «Вайнах», «Нана» журналашкаххьий, «Вести Республики» газети тIеххьий. Ткъа «Вайнах» журналехь «гочдархочун школа» аьлла рубрика а юкъаелира 6-7 шо хьалха. Цигахь зорбатоха йолийра оьрсийн матте яьхна нохчийн поэтийн стихаш. Говза гочдархой санна бевзира дешархошна Арсалиева Люба, Борхаджиев Хожбауди, Хатаев Хьусейн, Абдулаев Мохьмад, кхиберш а. «Стихи.Ру» цIе йолчу интернет-сайтехь ю Абубакарова ПетIмата гочйина, хьо марша, Юсупов ИбрахIиман стихаш а. Хьахавеллачуьра аьлча, башха поэт хиларал совнах, ша говза гочдархо санна вовзийта а кхиира ИбрахIим Дала шена дуьнен чохь яккха еллачу йоццачу хенахь. Сергей Есенинан цо нохчийн матте яьхна стихаш Есенинан хилар девзаш а, язъешшехь нохчийн маттахь язйича санна а ю. Юсупов ИбрахIим дагавогIучарна и цуьнан гочдарш а ца дицделла.\nАмма дикачу поэтана ши дукъ дIакхехьа хала ду: шениг язъян а, неханиг гочъян а. Дукхахьолахь, шен кхоллараллина эшам биний бен, нислуш дац говза гочдархо хилар. Иштта къастам бан а атта доцчух тера ду. Амма и къастам банбеллачеран таро ю гочдаршна тIехь шаьш гIарабовла а, литературана алсамо беркате хила а. Масех шарахь лийлира «Вайнах» журналера «гочдархочун школа» боху рубрика. Амма гочдархойн шовкъ, жим-жимма лахлуш, дIаяьллачух тера ду. Ткъа проблема йисина.\nНохчийн Республикан яздархойн 15-чу съездехь (2010-чу шарахь) тIеэцначу резолюцин лехамашца а дара гочдаран кеп кхио езаш хиларх лаьцна. Амма цхьалхайолуш яц и проблема. Вайн цхьаболу дошлела яздархой а башха саготта болчух тера дац оцу хьолана (зорбанехь цу хьокъехь цара дитина тоьшаллаш а ду). Цундела ца хила а мега нохчийн литература кхечу къаьмнашна йовзийтархьама дийриг кхачамболуш. Нохчийн маттахь язъечу авторийн стихийн подстрочникаш гулйинера 2011-гIа шо долалуш Яздархойн союзо. Стихаш оьрсийн матте а яхийтина, гулар арахеца бина барт болчух тера дара. Амма и гIуллакх а кхочушдаза дисина.\nГочдаран проблема юкъара елахь а, авторша шаьш лаха дезаш ду стихаш гочъяран некъаш. «Заманхо» боху тептар ду Союзо юкъа-кара арахоьцуш. Редактор а воцуш кечдеш хиларе терра, кхачамбацарех дуьзна хуьлу и. Цу тIехь араюьйлу говзарш а дукхахьолахь зорбанехь хилларш нисло, вайн кхечу журналаша йовзийтина я книгаш тIера схьаэцна. Тираж а кIезга ю цуьнан. Сан хьесапехь, оцу тептарна еш йолу харж литературана алсамо пайдехь хуьлучу хорша ерзо мегар дара.\n– Мехах гочдарш деш поэташ бу оьрсийн маттахь йолчу изданешкахь (социальни сайташкахь а). Прозаикаш а хир бу. Бечу балхана мах луш хилча, гена кхийда а ца дезаш, вайна юкъара а бовла тарлора гочдархой (уьш гIолехь а хир бара арахьарчарел – вайн мотт а, мохк а, гIиллакхаш а, амалш а йовзарна). Цаьрца барт бан мегар дара Союзан цIарах, автор резаволуш нисделлачу гочдаршний бен мах а ца луш. Иза Яздархойн союзе шен чоьтах, шен ницкъашца далун дерг ду, цхьаьнгга а орца а ца дохуш.\nАмма кхечу, кхин а гIолехьчу кепара, кхечу тIегIанехь листа а мегар дара и проблема – «Гоч» цIе йолуш хилларг санна статус йолу журнал а диллина, дика гочдархой санна билгалбевлла вайн яздархой цига штате дIаоьцуш я цаьрца мехах юкъаметтигаш лелош. Оьрсийн маттахь арадовлуш кхин журналаш а хилча, и журнал хьашт дац аьлла хета а тарло. Амма иза нийса цакхетар ду. Юьйцуш ерг оьрсийн маттахь произведенеш тIетоха меттиг цахиларан проблема яц – уьш гочъян нах цахилар ду. Журнало вайн вешан гочдархойн школа а кхиор яра.\n– Иза мацца а цкъа хила тарлург ду. Амма иза а, важа а ца хилча, тахханехь, юьхьанца далун дерг хIун ду?\n– Лакхахь ма-аллара, авторо ша-шен гIайгIа ца бича, нислуш хIума дац цкъачунна. Ас-айса сайн цхьайолу стихаш гочъяр а, 2010-чу шарахь Москварчу поэтаца Юрий Гладкевичца цхьаьна шина маттахь киншка арахецар а оцу ойланна тIера дара. Интернетан агIонаш тIе сайн стихийн подстрочникаш а ехкира ас. Уьш гочъян луурш а бевлира цигахь. Царех со резаволуш нисделла гочдарш зорбане а дехира ас. Иштта, цхьацца бахьанашца зIенаш а йозалуш, кхечу къаьмнийн литературашна юкъадаха некъ а бу-кх вайна.\n– Адам, хьан кхолларалла хьахаеллачуьра, жимма цу тIехь совца вай. ХIокху къамелан юьххьехь цIе яьккхина хьан статья араяьлларг хьо вина де дара-кх…\n– Дера, шерийн хIоз дIакерчаш ма бу…\n– Шераш «горгделла» а хилча, керла киншка ара маца йолу?\n– Цунах бахьана а дина, хьалха арадийлинчех хаьржина йозанашший, керланашший юкъахь долу рогIера киншка ю кечйина. Яздархойн союзан ахчанца таро а ца хилла, стохка араялаза йисинера иза. Кху шарахь арахеца лоьруш ю, муха-хIун нислур-м хаац.\n– «Буьйсанан мукъамийн гIайгIа» цIе йолу хьалхара гулар арахецна шо шина кепара лелаш ма ду зорбанехь: 1998-гIий, 2005-гIий. Нийса муьлхарниг ду оцу шиннах?\n– Вайн махкахь тIеман кIукIмани хьовзале, сан-сайн араяьлла киншка яцара, юкъарчу гуларшкахь дакъалацар бен. ШолгIа тIом а бала тарлучу хьоле вай дуьгуш хилар тосаделча, сайн йозанаш цхьана киншки юкъахь арахеца дагадеара суна, тIамо хIун дохьур ца хуу дела. ХIетахьлерчу таронашка хьаьжжина, компьютер чохь хIотта а йина, 100 гергга экземпляр киншка вовшахтесира ас, уьш ерриш а сагIина дIаса а йийкъира. 2005-чу шарахь сайн «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» боху 2-гIа гулар арайолуш, «Буьйсанан мукъамийн гIайгIа» а юха арахийцира ас, тираж алсамъяккхар бен, кхин цхьа а хийцам ца беш. Цундела и ший а терахь нийса ду.\n– Хьайн хIетахьлерчуй, хIинцалерчуй кхоллараллина юкъахь хIун башхалла го хьуна?\n– Авторан шераш тIекхетар а, цаьрга терра сайн литературни турпалхо кхиар а.\n– Хьалхалерчу хьайн йозанашка хьо берийн ловзаре санна хьоьжу бохург-м дац и?\n– Аьттехьа а! Муьлххачу хIуманна тIехь а дуьххьара йоху гIулчаш хала ю, амма хьоме а ю, чу садиллина а, доггах а уьш хуьлу дела. Хьалхарчу киншки юкъа ас яхийтинарг хIетахь хилла яьлла аьлла сайна хеташ хилларг яра. Ерриге а. Хьалха ма-аллара, тIегIерташ тIом болу дела. Со жима а, къона а волчу хенахь дуьнене сан хилла хьежамаш бу оцу стихашкахь. Царех цхьа наггахь ерш башха маьIне а ца го, таханалерчу тIегIанера хьаьжча. Амма литературехь хила а, йиса а юьхькIам болу стихаш а дукха ю цаьрца. Масала, «Ас нана елхийна…», «Со нанас доIанна айбинчу куьйгаш тIехь кхиъна…», «Вижо догIу илли…», «ЦIерпоштан некъ», «ХьаргIанийн бодано…», «Еарин буьйса», кхин а, кхин а, кхин а. Уьш ерриш а мехала хета суна, цаьрца йолу ойла а, амал а, церан хатI а, чухуле а, тIоьхуле а нохчийн хиларна.\n– Ахь дагардеш долу и хIуманаш маьIне хиларе хьаьжча, хьайна а, хьайн кхоллараллина а хьакъболлу тидам бац аьлла хетий хьуна?\n– Иза кхузаманахьлерчу дийнна литературан лазам бу, къаьмнийн литературашна къаьсттина эшаме а болуш. Хьахо а, йийца а хьакъ йолу говзарш йоллушехь, цхьа пайдабоцчу хIуманах байракх йой, цунах нах Iехош, моттаргIанаш даима лелийна. Амма и хьал цхьа хан кхаччалц бен ца лаьтта. Бакъйолу литература а, охIла болу яздархой а къасто хууш болу дешархой алсамбовларца бен, и хан герга а ца йогIу. И беркате хан тIеяло а, дешархой кхио а уггар хьалха оьшург литературах а, яздархойх а лаьцна алссам дийцар ду. Деккъа хабарш а доцуш, яздархоша динарг а гойтуш, дийцар.\n– ХIокху аьхка Яздархойн союзехь хиллачу цхьаьнакхетарехь Парламентан председатела Д.Абдурахмановс кхуьйлург а изза дара-кх, аш язъярх пайда бац, нахана и гуш а, шу хезаш а ца хилча, бохуш.\n– Бакъ ду-кх и. Цул тIаьхьа мелла а хийцамаш буьйлабелла. Яздархойх а, церан кхоллараллех а лаьцна жим-жимма дийца долийна радиохь а, телевиденехь а, зорбанехь а. Кегийрхойн кхолларалла тидаме оьцуш, цхьаьнакхетар дIадаьхьна Яздархойн союзехь а. Цуьнан правленин декъашхо волчу суна и хилла даьллачул тIаьхьа бен ца хиънехь а, литературни дахарна чу садан герга хиларх дегайовхо-м ю сан.\n– Делахь-хIета, хIара къамел а оцу хоршара лорур вай. Дала тIаьхье беркате йойла кху белхан!\nИнтервью эцнарг – Iабдул-Бар Арсанукаев.