Кубань а, Ставрополан мохк а, ткъа иштта Дагестан а хьалхарчу меттигешкахь ю Оьрсийчоьнан къилбехь кхаьънаш (взятки) эцарца. Иштта жамI даладо Инарлин прокуратуро 2021-чу шеран Дечкен-беттахь дина зуламаш дагардича. ТIехула тIе цхьана Краснодаран махкахь хIара шо доладелчхьана гучудаьлла коррупцица 121 зулам дина хилар. Оцу гайтамехь хьалхара меттиг яьккхина оцу регионо ерриг а пачхьалкхехь, Москва а, Санкт-Петербург а тIаьхьа а юьтуш – Москвахь эцна 107 кхаъ, ткъа Санкт-Петербургехь – 75.\nКъилбаседа Кавказан федералан го схьаэцча, уггар лакхара коррупцин тIегIа ду Ставропалан махкахь. ХIара шо доладелчхьана кхаъ эцна 40 меттиг гучуяьлла цигахь. Дагестанехь дина оцу тайпа 35 зулам. Нохчийчохь а, Къилбаседа ХIирийчохь а 13-зза гучудаьлла кхаъ эцна хилар, ГIебартой-Балкхаройчохь и терахь ду – 5. Кхарачой-Чергазийчохь а, ГIалгIайчохь а кху шеран хьалхарчу кхаа баттахь коррупци лелийна меттиг гучуяьлла яц.\nИнарлин прокуратуро ца дийцина биллгал оцу зуламийн чулацамах а, кхаьънаш оьцуш лелийначу ахчанан барамах а лаьцна. ТIехула тIе цо йохийна бохуш юьцуш ю криминалан кодексан ши статья – "кхаъ эзар" а, "кхаъ балар" а. Цундела мегар дац Оьрсийчоьнан къилбехь йолчу коррупцин тегIа билггал иштта ду аьлла чIагIдан, боху Кавказ.Реалиино хаттарш деллачу эксперташа.\nКхушеран коьрта коррупцин дов эккхар дара Кубанехь, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран хила мегаш ду бохуш дуьйцучу, Геленджикерчу гIала-цIенна гонаха бина таллам. Чиллан-баттахь низамаш лардочу органийн белхахоша лецира цхьанаметта кхаа муниципалан кIоштийн куьйгалхой- Ейскан а, Щербиновскаян а, Каневскаян а.\nЗазадоккху-баттахь боккхачу барамехь кхаъ эцарна шеко йолуш Краснодарехь лецира Октарскийн кIоштан кхелан гIантда Байрак Геннадий\nКавказ.Реаллин хьасташа дийцарехь, Iедалхой лебира цIе ца яьккхинчу зуламаш дарехула. ТIаьхьо уьш дIахийцира. Цу хьокхехь ФСБ-но дIаяьхьначу оперативан мероприятех лаьцна дийца реза цахилира журналисташка. Делахь а, тIаьхьо юха а дIалецира Щербиновская кIоштан куьйгалхо. Цунна бехке дуьллуш ду шел а лакхарчу даржехь волчу хьаькамна шена Iуналла дарна а, ша хецна витарна а кхаъ балар.\nОццу хенахь коррупцица доьзна бехктакхаман гIуллакхаш долийнера кхин а масийтта Iедалхочунна дуьхьал, шайна юкъахь Каневкская кIоштан куьйгалхочуьнан когаметта а, ткъа иштта регионан администрацин чоьхьарчу политикехула департаментан директоран хьалхара когаметта а волуш.\nЗазадоккху-баттахь боккхачу барамехь кхаъ эцарна шеко йолуш Краснодарехь лецира Октарскийн кIоштан кхелан гIантда Байрак Геннадий. Меттигерчу доьзалера ши миллин сов сом ахча доьхуш хиллера цо, цаьргара хIусам дIайоккхур ю ша бохуш. Ша суьдхочо дIахьедар динера, ткъех сов шарахь ша ахчанца гIо динера царна, цундела шен декхар схьадоьхуш вара ша аьлла. Байракна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх цкъачунна долийна дац – иза дан бакъо яла езаш ю суьдхойн квалификацийн Лаккхара коллеги.\nIедалан белхахой хила лууш бу Краснодаран махкахь 63 процент бахархой\nКхушара бIаьста хилла кхин цхьа гIовгIане гIулакх дара Динский кIоштан куьйгалхочуьнца Пономарев Сергейца доьзна. Зазадоккху-бутт чекхболуш кхело хан кхайкхийра цунна 8 шо 6 бутт луьрчу хьелашкахь колонехь яьккха, 10 миллион сом барамехь кхаъ эцарна. Официалан версица а догIуш, оцу ахчаннна дуьхьал Iедалхочо дош делла хиллера ша цхьа жоьпе озор цахилар Южный цIе йолчу поселкехь школа еш кхачамбацарш хилахь аьлла.\nСтигалкъекъа-баттахь кхаъ эцна аьлла шеко йолуш лецира Сочи-гIалан архитектуран департаментан директор. Оьрсийчоьнан Таллман комитетан Краснодаран махкахула йолчу урхалло чIагIдарехь, даржхочо кхаъ эцна 75 миллион сом барамехь. Цунна дуьхьал директоро сихдан дезаш хиллера гIалин Адлеран кIоштахь хьешан цIа (отель) дан бакъо ялар.\nКхаьънаш эцна хиларх дуккха а хаамаш хиллехь а, Краснодаран мохк хилира Зазадоккху-баттахь Оьрсийчоьнан къилбехь уггар дукха инвестицеш хьажийна меттиг. Амма ерриг а пачхьалкх схьаэцча, иза дукха кхиам а ца хета – 27-гIа меттиг. И хьал ду Краснодаран мохк Оьрсийчохь уггар дукха туристаш богIу меттиг а йолуш.\nКхин цхьа факт а ю шена тIе тидам бохуьйтуш: Оьрсийчьурчу миллион бахархой бехачу гIаланашна юкъахь Краснодар хьалхарчу меттехь ю Iедалан белхахой хила лууш болу бахархой дукха хиларца. Цу тайпан нах бу регионехь 63 процент бахархой. И терахь шозза алсам ду, Оьрсийчоуьра юккъера барам схьаэцча. Инарлин прокуратуро коррупцех лаьцна далийна терахьаш тидаме эцча, оцу рейтинго оццул цец а ца воккху.\nСтаврополехь кху тIаьхьарчу беттанашкахь коррупцин коьрта скандал яра регионан Iедалан гIантден кгаметтанаш лецар. Хьалхарниг – Золотарев Александр – лецира Зазадоккху-беттан 15-хь Ставрополан аэропортехь.\nВице-премьер Петрашов Романаа кхаьънаш оьцуш гулдина хиллера 130 миллион сом, газ а, мехкадаьлла а доккхучу объекташкахь болх бан барташ беш\nТалламахойн версица, меттигерчу гIишлошъяран министр хиллачу коррупцин 7 гIуллакхехула бехке вечу, Когарлыцкий Алексейца цхьана цо 2017-2019-чу шерашкахь ахчанаш оьцуш хиллера медицинан гIишлош ечу компанера. Вице-премьер лецира, 60 миллион сом барамехь кхаьънаш эцар бехке а диллина.\nИзза кхоллам хилира кхечу вице-премьеран Петрашов Романан а. Иза лецира Зазадоккху-беттан 30-хь. Талламо бинчу хаамца, 2013-2015-чу шерашкахь цо гулдина хиллера 130 миллион сом, газ а, мехкадаьлла а доккхучу объекташкахь болх бан барташ беш. Петраковна дуьхьал долийна "Боккхачу барамехь сутараллица доьзна нах Ӏехор" цIе йолу бехктакхаман гIуллакх. Оцу гIуллакхехула таIзар догIу 10 шаранна колоне хьажор.\nЗолотарев дIалаьцначул тIаьхьа меттигера Iедал дIасахийцира губертанторо Владимиров Владимира, хIора министрана а, цуьнан когаметтана а коррупци лелор хьокъехь талламаш бан. Амма тIаьхьо берриг а Iедалхой юхадIахIиттийра шайн-шайн даржашка.\nКовалев Александр лецира 170 миллион сом пачхьалкхана зен а деш, харцонца 14 эзар гектар латта дIасадекъарна\nЛаккхара даржашкахь болчу нахана дуьхаьл криминалан гIуллакхаш долийначу юкъана хаамаш гучубевлира цхьанаметта меттигерчу кхаа прокурорана дуьхьал а, Невинномысскан гIалин дарбанан цIийнехь бюджетера ахча лачкъорна Нефтукумскан гIалин гонан администрацин куьйгалхочунна Черненко Виталийна а, бехктакхаман гIуллакхаш долийна хиларх лаьцна. Иштта таллам болийнера коррупцина юкъахьакхаварна, меттигерчу вахархочуьнгара талламан гIуллакх дIадерзорна дуьхьал кхо миллион ах миллион сом даккха гIоьртинчу Кисловодскан талламан декъан хьаькаман когаметтан хьокъехь а.\nЦул сов, Стигалкъекъа-баттахь лецира Росимуществон меттигерчу урхаллан корта Ковалев Александр. Иза бехке веш ву, пачхьалкхана 170 миллион сом зен а деш, харцонца 14 эзар гектар латта дIасадекъарна.\nДагестанехь кхаьънаш эцар хIара шо долалуш хила а хилла кIезиг, Кубанехь я Ставрополан махкахь хиллачул а, Оьрсийчоьнан инарлин прокуратуро 35-зза коррупци хилла боху цигахь. Амма лецна нах дикка алсам бу оцу республикехь.\nМасала, Чиллан-баттахь ГIизларан кIоштан куьйгалхо хиллачу Погорелов Александрна дуьхьал цхьанаметта долийра кхаьънаш эцарца доьзна 5 бекхтакхаман гIуллакх. Талламан версица, Южное эвлан юртда волуш даржхочо лаьттан дакъош декъна хиллера ахчанах меттигерчу бахархошна. Дечкен-баттахь Дербентехь лецира Федералан хазнан белхахо. Официалан болчу хаамца, цо 200 эзар сом доьхуш хиллера, кхочуш йинчу контрактах Iедало дIадала деза 30 миллион сом новкъарло а ца еш дIалург.\nТуризман министр хилла Ибрагимов Расул юкъахь ву баккхийчу нахана а, заьIапхошна а хьажийна долу 620 миллион сом лачкъорна\nОхан-баттахь Оьрсийчоьнан Талламан комитетан меттигерчу урхалло дIахьедира меттигерчу некъашна тIехьожучу пачхьалкхан урхаллан 13 белхало лаьцна шаьш аьлла. Дийцарехь, оцу даржхоша кхаьънаш оьцуш хиллера яккхийн машенашлелорхошкара уьш, оза а ца узуш, чекхйовлуьйтург. Дерриг а цара эцначу ахчанан барам бу цхьа миллион сов сом.\nТIаьхьо, коррупци лелийна хила мега аьлла шеко йоллуш, лецира Цунтин кIоштан куьйгалхо Магомедов Шамил. ЧIагIдарехь, цо коммерцин шина вовшахтохараллера доьхуш хиллера 1 миллион 250 эзар сом. Федералан кхерамазаллин сервсио (ФСБ) бинчу хаамца, иза, карахь ахча а долуш лецира ХIинжа-ГIаларчу цхьана кафехь.\nЦхьа а сфера яц шаьш долчехь кхаьънаш ца оьцуш. Маьждигашкахь ца хила а мега коррупци, бохуш вара иза\nАмма уггар доккха коррупцин гIуллакх ду кху бIаьста Дагестанехь – туризман министр Ибрагимов Расул дIалацар. Цуьнга бехк кховдийна сутараллица доьзна нах Ӏехорна а, зуламан йоккха тоба вовшахтохарна а. Талламан версица, даржхо юкъахь ву баккхийчу нахана а, заьIапхошна а хьажийна долу 620 миллион сом лачкъорна.\nКоррупци а,кхаьънаш эцар а норма а хилла дIахIоьттина республикехь, лаккхара дешар деша воьдуш а, балха воьдуш а, лаьттаца доьзна хаттарш къастош а, аьлла комментари йира Кавказ.Реалиина Iедалехь цхьацца даржашкахь болх бинчу Магомедов Мохьмада (Цуьнан дехарца цIе хийцина ю. - Ред). Цхьа а сфера яц шаьш долчехь кхаьънаш ца оьцуш. Цхьана цIена маьждигашкахь бен ца хила мегаш ю коррупци, бохуш вара иза.


Цхьана д1аяханчу хенахь бух1а хилла шен доттаг1ашна гергахь дозаллаш деш дерриге дуьне серладоккхуш берг шен ши б1аьрг бу бохуш.И хааделла малхана.Цо бух1ане аьлла:„Ма г1ерта сан сий хьайна дерзо.”Бух1а яша а ца яьшна цо бохучух:„Хьо бу и сан сий хьайна дерзо г1ерташ.”\nИштта церан къовсам баьлча,схьагулделла дерриге а дийнаташ,Цхьадолу акхарой,олхазарш бух1ано бохучух теснаш хилла,вуьйш малхехьа хилла.\n„Со цхьана ханна д1алечкъар бу,ткъа шу бух1ано сирла муха доккху хьовсуш хила,”-аьлло малхо.\nД1алечкъина малх.Т1ебеана бода.Къерзош хилла бух1ано б1аьргаш,амма дуьне серладолуш ца хилла.Схьакхетта малх.Дуьне серладаьлла.Хаьттина малхо:„Х1ун олу аш?”\n1.Яржазчу предложенина бе синтаксически къастам.\n2.Ц1ерметдешнашна буха сиз хьакха.\n1алашо:Дукха г1алаташ девлла дешнаш схьа а яздеш, церан бакъонаш юьйцу.\n1.Дика диктанташ а, вон язйинарш а билгабоху белхаш.Дукха г1алаташ дина дешнех предложенеш х1иттайо:\nД1алечкъина малх гучубелира.Бух1анна буьйсанна бен са ца го.Цхьана денний бен ца хийцинера урокаш.Адамо, даима а лардан дезарг сий ду.1уьйранна дуьне сердаьллера.Доттаг1ий вовше ларам болуш хила беза.\n2.Дешархошка шайга болх байтар.\nКхочушдо 178-г1а шардар.\n-Ц1ерметдешнака буха сиз хьакха.\nЛегаде яххьийн ц1ерметдешнаш цхьаллин а,дуккхаллин а терахьехь.\nΙΙΙ. Хьалха 1амийнрг карладаккхар.\n-Стенах олу ц1ердош?\n-Билаглдош стенах олу?\n-Стенах олу терахьдош?\n-Муьлхачу къамелан метта лела ц1ерметдош?\n-Маса тайпа ду ц1ерметдешнийн?\n-Муьлха ц1ерметдешнаш девза шуна?\n-Предложенехь муьлха меженаш хуьлий лела?\nКомментировать еш оценкаш д1ах1иттайо.\n2.Кхочушде 177-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Хьалхарчу юьхьан дуккхаллин терахьан ц1ерметдешнаш.\n1алашо:Цхаллин а, дуккхаллин а ц1ерметдешнаш къасто хаар\n1.Кхочушдина шардар барта толлу,ц1ерметдешнаш билгалдоху.\nΙΙΙ. Дешнийн диктант.\nМожа малх,сийна стигал, ц1ен 1аж, говза стаг, вейтта дешархо,хьехархочун болх,жима йо1, оьзда зуда,шийтталг1а де,хьомениг,кхоалг1аниг,пхи шо.\n-К1амелан дакъош билгалдаха дешнийн цхьаьнакхетаран.\n-Лаамечарна цхьа сиз,лаамазчарна ши сиз хьакха.\nУьн т1ехь хьалххе йина х1ара кеп ю:\nКхочушде 179-г1а шардар.\nЦ1ерметдешнашна буха сиз хьакха\n-Дийца церан яххьаш.\n1.Легаде яххьийн ц1ерметдешнаш:со,тхо,вай.\n2.Кхочушде 183 –г1а шардар.\n-Стенах олу ц1ерметдош?\n-Муьлхачу къамелан дакъойн метта лела ц1ерметдешнаш?Масалш даладе.\n-Тахана вай урокан ц1е х1ун ю?\n2.Кхочушде 180-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Ц1ерметдешнийн дуккхаллин терахь..\n1алашо: Ц1ерметдешнийн дуккхаллийн терахь довзийтар .\nСо вахара,ваша вог1у,цо элира,иза,цуьнан йо1,вайн даьхни,церан даьхни,тхо,вай,вешан бахам,\n-Ц1ерметдешнаш билгалдаха, церан яххьаш а йийца.\nЦ1ерметдешан цхьаллин а,дукхаллин терахь ду.Цхьаллин терахьна чу дог1у:со,хьо,и,иза.\nДукхаллин теранехь ду:тхо ,шу,уьш,вай.Ц1ерметдешнаш дожаршца а хийцало:со,суна,соьца,сох,сол,сан и д1.кх.Ц1ерметдош цхьаллин а,дукхаллин терахьехь долу ц1ерметдешнаш къастадо,адам шиъ къамел деш хилча,дукха адамаш вовше къамел дарца.\n1.Дукхаллин терахьехь долчу ц1ерметдешнех предложенеш х1иттае.\n2.Легаде тхо,уьш,вай,шу боху ц1ерметдешнаш.\n-Чаккхенаш хуьлий ц1ерметдешнийн?\n-Муха хийцаделла уьш?\n3.Кхочушде 177-г1а шардар.\n-Дукхаллин ц1ерметдешнаш буха сиз хьакха.\nЦ1ерметдешнаш юкъахь а долуш жима дийцар язде.\n-Яххьийн ц1ерметдешнаш маса юьхь ю?\n2.Кхочушде 182-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Дерзоран ц1ерметдешнаш а,церан легар а.\n1алашо: Муьлхачу ц1ерметдешнех олу дерзоран ц1ерметдешнаш,\nУьш муха кхоллало.\nΙΙ. Ц1ахь бина болх таллар.\n1.Ц1ахь х1иттийна предложенеш уьн т1е д1а а язйойтуш,\nдуккхаллин терахьехь долу ц1ерметдешнаш билгалдоху.\n1.Д1айоьшу 187-чу шардар т1ера предложени.\n-Аларан 1алашоне хьаьжжина , муьлха предложени ю иза?\n-Билгалдаха ц1ерметдешнаш а, церан тайпанаш а.\n-Дар я хилар цхьаьна юьхьа т1ехь соцуш хилар гойтуш дуй дерзоран ц1ерметдешнаш?\nАйса, сайна боху ц1ерметдешнаш ц1ерниг дожарехь муха хуьлу? Цхьалхе я чолхе дуй уьш?\n-Шолг1ачу предложени т1ера ц1ерметдешнаш цхьалхе я чолхе ду?Чолхенаш маса декъах лаьтта?\nУьш муха яздо? Маь1на муха ду оцу ц1ерметдешнийн?Ц1ерниг дожарехь муха хуьлу уьш?\n-Муьлхачу ц1ерметдешнех кхоллало дерзоран ц1ерметдешнаш?\n-Муха яздо чолхе дерзоран ц1ерметдешнаш?\nΙV.1амийнарг т1еч1аг1дар. Тобанашца болх бар.\n1.Кхочушде 188-г1а шардар.\n2.Кхочушде 192-г1а шардар.Синтаксически къастам бе 7-чу предложенина.Билгалдаха ц1ерметдешнийн тайпанаш а,дожарш а.Дийца,муха яздина чолхе дерзоран ц1ерметдешнаш.\n3.Легадехьо,иза,шу-шаьш боху ц1ерметдешнаш.\n1.196-чу шардар кхочушде т1едиллар хьаьжжина, жима дийцар яздан кечам бе.\n2.Цхьаьна кехат т1е д1аязде жима дийцар . Ц1ерметдешнаш билгалдаха.\n-Муха кхоллало дерзоран ц1ерметдешнаш?\n-Шайн х1оттаме хьаьжжина муха хуьлу уьш?\n-Церан легоран кепаш хийцалой?Уьш йийца.\n1.1амае 28-29 г1ий§§.\n2.Кхочушде 194-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Чолхе-дерзоран ц1ерметдешнаша.\n1алашо: Муьлхачу ц1ерметдешнех олу чолхе-дерзоран ц1ерметдешнаш,\nУьш нисаяздаран бакъонаш.\n1.Ц1ахь х1иттийна предложенеш уьн т1е д1а а язйойтуш дуккхаллин терахьехь долу ц1ерметдешнаш билгалдолу.\n-Билгалдош стенах олу?\n-Терахьдашо х1ун гойту?\n-Ц1ерметдош стенах олу?\n-Къамелан дакъош билгалдаха.\n-Ц1ерметдешнаш тайпанашка нисде.\nДерзоран ц1ерметдешнаш цхьалхе а,чолхе а хуьлу.Чолхе дерзоран ц1ерметдешнаш юккъехь дефис а йолуш яздо.Масала:со-суо,и-ша,вай-ваьш.Ши тайпа ду вовшен кхеташ яххьийн а,дерзоран а.Уьш дожаршца хийцало.Хуьйцучу хенан ший дакъа а хийцало.\n1.Кхочушде 189-г1а шардар.\n-Чолхе-дерзоран ц1ерметдешнаш билгалдаха.\n2.Легаде со-иза,и-ша,хьо-хьуо боху ц1ерметдешнаш.\n3.Кхочушде 191-г1а шардар.\n-Маса тайпа ду ц1ерметдешнаш?\n-Дерзоран ц1ерметдешнаш чолхе а,цхьалхе а хуьлий?\nУрокан ц1е:Доладерзоран ц1ерметдешнаш а , церан легар а.\n1алашо: Доладерзоран ц1ерметдешнаш довзийтар, уьш лего 1амор,\nКхечу ц1ерметдешнех схьакъасто хаар.\nГ1ант,к1ант,къолам,кхокха,хьарамло,гома,ц1ен,мотт,хьекъал,цхьогал,т1оьрмиг,п1елг,къонах,вуьрх1итта,ткъе итт, тхо,суо,и-ша,хьайниг.\n-Муьлхачу дожарехь ду и ц1ерметдешнаш?\n-Доланиг дожарехь долу ц1ерметдешнаш муьлхачу маь1нехь лела?\n-Шайн кхечу дешнашца йолчу уьйре хьаьжжина,муха ду вай яздина ц1ерметдешнаш?(лааме а, лаамаза).\n-Лаамазниш хийцалой дожаршца?(ца хийцало)\n-Лааменаш муха кхолладелла?Муьлхачу дожарехь долчу ц1ерметдешнашна тоха еза суффикс –иг, муьлхачунна-аш?\nХ1ара дешнаш юкъахь а долуш предложенеш х1иттае:сайниг,тхайниг,хьайниг,шайнаш,хьайнаш,вайниг,вайнаш.\n1.Кхочушде 199-г1а шардар.\n2.1амае 31-г1а §.\nУрокан ц1е:Дерзоран-доладерзоран ц1ерметдешнаш а , церан легар а.\n1алашо:Дерзоран-доладерзоран тайпанаш вовшахкхетарца кхолладелла\nцхьа тайпа муха ду хаар.Уьш лего хаар.\n1.Легаде х1ар ц1ерметдешнаш:тхаьш,хьо-хьуо,хьайниг,тхайниг.\n-Ц1ерметдешнаш стенах олу?\n-Маса тайпа ц1ерметдешнаш ду?\n-Х1унда тиллина ц1ерметдешна иштта ц1е?\n-Муьлхачу ц1ерметдешнех олу дерзоран-доладерзоран ц1ерметдешнаш?\n-Муьлха тайпанаш вовшахкхетта?\n-Легаде шун-шайн,шун-шайнаш боху ц1ерметдешнаш.\nЛ. шун- шайчунна,шун-шайчарна\nДр. шун- шайчо,шун-шайчара\nК. шун- шайчуьнца,шун-шайчаьрца\nХ. шун- шайчух,шун-шайчарех\nМ. шун- шайчуьнга,шун-шайчаьрга\nДс. шун- шайчул,шун-шайчарел\n-Билгалъяха церан чаккхенаш.\n1.Кхочушде 202-г1а шардар.\n-Ц1ерметдешан тайпа, терахь,дожар билагалдаккха.\nПредложенеш х1иттае х1окху ц1ерметдешнех.Суна,ас-айса,цо,хьо-хьуо,и-ша.\n1.Кхочушде 203-г1а шардар.\n2.1амае 32-г1а §.\nУрокан ц1е:Гайтаран ц1ерметдешнаш а, церан легар а, т1еч1аг1дар.\n1алашо: Муьлхачарех ц1ерметдешнех олу гайтаран ц1ерметдешнаш,\nГайтаран ц1ерметдешнаш легадаран кепаш йовзийтар,\nдожарийн чаккхенаш билгалъяха 1амор.\n-Яххьийн ц1ерметдешнийн маса юьхь ю?\n-Доладерзоран ц1ерметдешнаш стенах олу?\n-Тайпанаш билгалдаха ц1ерметдешнийн.\nДешархошка йоьшуьйту 33-г1а§.\n-Стенах олу гайтаран ц1ерметдешнаш? Цара х1ун гойту?\n-Х1ара,д1ора,кхузара,цигара,хьуьллара бохучу ц1ерметдешнаша х1ун гойту?\n-Легаде д1ора хьун,кхузарниг,цигарнаш боху ц1ерметдешнаш.Хьуьллара,д1ора,х1ара,х1орш,кхузара,цигара.\nЦ1.д1ора хьун ,кхузарниг,цигарниг\nК.д1орачу хьуьнца,кхузарчуьнца, цигарчаьрца\n-Муьлха ц1ерметдош ду юкъара долуш?(х1ара)\n1.Кхочушде 212-г1а шардар.\n-Гайтаран ц1ерметдешнашна буха сиз хьакха.\n2.Легаде цигара йо1,хьуьлларниг\nЛ. Цигарчу йо1анна,хьуьлларчарна\nДр. цигарчу йо1о,хьуьлларчара\nК. цигарчу йо1аца,хьуьлларчаьрца\nХ. цигарчу йо1ех,хьуьлларчарех\nМ. цигарчу йо1е,хьуьлларчаьрга\n-Гайтаран ц1ерметдешнаш стенах олу?\n-Лааме а,лаамаза а хуьлий гайтаран ц1ерметдешнаш?\n2.Кхочушде 214-г1а шардар.\nУрокан ц1е: Изложени«Наний,к1анттий.».\n1алашо:Дозуш долу къамел кхиор.Предложени нийса х1отто хаар, пунктационни бакъонаш карлаяхар, уьш т1еч1аг1ъяр.Ц1ерметдешнаш а, кхидолу къамелан дакъош а предложенина нийса юкъадалор,шардар.\n1)дешархошна тетрадаш декъар.\nΙΙ.Изложени язъян кечам бар.\n1.Кхочушдо 215-г1а шардар.\n2.шардар т1ера кицанаш схьаяздо\n3.кхин а яздо кицанаш.\nа)Шен ненан сий лардечо Даймехкан сий а лардийр ду.\nб)Доьзал дика-беркат дукха.\nв)Нанас йина чов лаза а ца лозу.\nг)Дечиган елахь а тоьлу нана.\nд)Нана елча беран даг т1ера доьжна зезаг кхин т1е ца долу.\n1уьранна н1аьнеш кхойкху хан хилале г1еттина хьийзаш яра нана.Дукха тишъяларна,зарзъелла йолу басмин мокха коч,1аьржа шолан йовлакх,тиша ши пошмакх юьйхина ,,кечъеллера” иза.И йовлакх цо лело х1ара ткъех шо дара,кхин духар цунна т1ехь ца гинера я цуьнан и дан а дацара.\nМеллаша д1атеттира цо тишачу ц1ийнан не1, йижина нус самаяларна кхоьруш.Ехха лаьттира иза самаваккха ца х1уттуш.\nЦхьана кертахь дара к1ентан,ненан ц1енош.Нана чохь 1ачарех тера-м дацара хьасанан ц1енош.Еттинчу кибарчигех, вуно куьцехь т1ек1ел йина х1усамаш яра уьш.Ткъа нана чохь ерг цхьа тиша лаппаг1а яра ,хьалха халчу хенахь , кхуо шен ц1ийндеца йина,керлачу ц1енош чу велира Хьасан шен къена нана а йитина.Нене цхьа а дош ца элира цо.Ша йисча, худаелла,лазаро лаьцна,д1аелира Хьулимат.Т1ехь да а воцуш.Оццул хало кхийначу к1анта динарг лалун х1ума дацара.Ненаца цхьаьна кертахь-м ву х1ара.\n-Хьасан!Къинт1ера валахь суна.Тахана кха т1е картолаш схьаяха йоьдуш ю со.Хьо балхара ц1а веъча,суна т1аьхьа вог1ур вуй хьо?\n-Ца веъча волий со? Цкъа а дера ца вуьту ахь со сайн накъосташца охьахаа,-нанна реза вацара к1ант.\nВаха везачу хенахь нанна т1аьхьа ца вахара Хьасан.Иза шен хьешашца самукъадоккхуш вара.\nΙV.Изложенин текст т1ехь болх бар.\nКицанех муьлхарг хоржур дара аш х1окху изложенина ц1е тилла?(Дика во1-г1ала,вон во1-бала.Дений, нанний муьт1ахь воцу доьзалхо-гергара мостаг1)\n-Маца хьалаг1еттина нана картолаш схьаяха яха?\n-Иза чохь 1ен ц1енош дина дуй?Ткъа к1ентанаш?\n-Худалой цомгаш х1унда хуьлу иза?\n-Шен к1антаца къамел оьзда дой цо?\n-К1антан х1ун эр дара аш?\n-Шу муха хир ду шайн ненаца?\n-Шуна бевзий иштта к1ентий?\n-Х1ун эр дара аш царех лаьцна.\nУрокан ц1е:Къастаман ц1ерметдешнаш а, церан легар а.\n. Гайтаран ц1ерметдешнаш легадаран кепаш йовзийтар,\nΙΙ. Язйинчу изложенех хьехархочун дош.\nАхь-айхьа,со-со,тхо-тхаьш,и-а,х1ара,вай, тхо,оццул, милла а,уьзаш,сайниг,сан-сайниг,шуьниг,хьоьца,соьца,и.\n-Тайпанаш схьа а къастош, билгал а дохуш ц1ерметдешнаш.\n2.Со-со,тхо,сайниг боху дешнаш легадо ,чаккхенаш схьакъастайо.\nКъастаман ц1ерметдешнаш а церан легор а.\nМухха а цхьана билгалонца х1уманан къастам беш я кхечцуьнца юстуш хилар гойтучу ц1ерметдешан къастаман ц1ерметдешнаш олу.Масала:оццул,х1оккхул,иштта, кхиверг,кхиерг,кхиберш,изза х1арра муьлхха а,милла а.\nУьш терахьшца а,дожаршца а ц1ердешнаш санна хийцало.\nЦхьал. терахь. Дук.терахь.\n1.Кхочушде 222-г1а шардар.\n2.224-г1а шардар т1ера схьаязде къастаман ц1ерметдешнаш.\n3.Кхиверг, иза ц1ерметдешнаш легаде.\n-Муьлха тема ю вай тахана 1амийнарг?\n-Дожаршкахь, терахьшкахь хийцалой къастаман ц1ерметдешнаш?\nОценкаш д1айохку .\n2.Кхочушде 226-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Къастамза ц1ерметдешнаш а, церан легар а.\n1алашо: Муьлхачарех ц1ерметдешнех олу къастамза ц1ерметдешнаш,\n. къастамза ц1ерметдешнаш легадаран кепаш йовзийтар,\n1.Цхьана дийнахь со хьуьнах вахара.Цигахь суна гира хьуьнана акхарой.Уьш ижу лаха араевллера. Цхьаерш тебна 1ара,вуьйш каде хьийдара.Акхарой шайн к1орниш юзо г1ерташ,царна т1аьхьа а евлла лелара.!а д1а а даьлла массо а экха меца дара.\n-Ц1ердешнийн тайпанаш барта билгалдаха.\n-Къастаман ц1ерметдешнаш дуй текста т1ехь?\nШех лаьцна дуьйцуш долу адам я кхийолу х1ума къастош билгал ца йоккхучу ц1ерметдешнех къастамза ц1ерметдешнаш олу.\nМасала:Лахахь ,цу хийистехь,масех машен лаьттара.\nЛаамаза кеп лааме кеп\nЛ. цхьаволчу стагана, цхьаболчарна\nДр. цхьаволчу стага, цхьаболчара\nК. цхьаволчу стагаца, цхьаболчарца\nХ. цхьаволчу стагах, цхьаболчарех\nМ. цхьаволчу стаге, цхьаболчаьрга\nДс. цхьаволчу стагал, цхьаболчарел\n1.Кхочушде 227-г1а шардар легадо хьенех боху ц1ерметдош.\n2.Кхочушдо 228-г1а шардар къастамза ц1ерметдешнаш билгалдоху.\n-Дожаршкахь, терахьшкахь хийцалой къастамза ц1ерметдешнаш?\n2.Кхочушде 230-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Дацаран ц1ерметдешнаш а, церан легар а.\nкъастамза ц1ерметдешнаш легадаран кепаш йовзийтар,\n1.Шардар-230 толлу ц1ахь кхочушдина.\n1.1амийнарг карладоккхуш кхочушдо 228-г1а шардар.\n2.Хьенех,минех,цхьаверг ц1ерметдешнаш къастамза легаран т1едуьллу дешархошна.\n1.Дацаран ц1ерметдешнаш х1ума я адам ца хилар гойту.Уьш дукха дац.Цхьа а(цхьаъа а,аддам а,х1умма а.) Уьш дукхаллин терахьехь ц алела.Дацаран ц1ерметдешнаш лааме а,лаамаза а хуьлу.\nЦ1.цхьа а к1ант\nДл.цхьана а к1ентан\nЛ. цхьана а к1антана\nДр. цхьана а к1анта\nК. цхьана а к1антаца\nХ. цхьана а к1антах\nМ. цхьана а к1анте\nДс. цхьана а к1антал\n1.Кхочушде 232-г1а шардар\n2.Легадо уьн т1ехь дацаран ц1ерметдешнаш х1умма а,аддам а,цхьа а нана.\n-Дацаран ц1ерметдешнаш муьлхарш ду?\n-Лаамаза а,лааме а хуьлий ц1ерметдешнаш?\n-Дожаршца легалой дацаран ц1ерметдешнаш?\n2.Кхочушде 234-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Хаттаран а,юкъаметтигаллин а ц1ерметдешнаш а, церан легар а.\n1алашо:Х1ун олу хаттаран ,юкъаметтигаллин ц1ерметдешнех,муьлхачу хаттаршна жоп ло, уьш муха кхоллало хаар:церан дожаршца хийцадалар.Предложенехь хаттаран а,юкъаметтигаллин а ц1ерметдешнеш вовшех къасто хаар, церан башхалла йовзар.


Путин Владимир а, нехча а, Коллаж\nОьрсийчоьнан министрийн кабинетехь хьахийна, санкцешна кIеллахь ду аьлла схьадаьхна сурсаташ, хIаллак а ца деш, царах пайда эца безара аьлла, нагахь уьш кхача бан мегар долуш делахь. Сурсаташ хIаллакдар "нийса дац" аьлла вице-премьеро Гордеев Алексейс, хаам бо ТАСС агенталло.\nДукха хан йоццуш Роспотребнадзор урхалло дIахьедар динера, низамца дехка деза аьлла, кхачанах санна пайда эца мегар долу сурсаташ хIаллакдар. Цунна гIортор йина Оьрсийчоьнан президентан Iуналлехь йолчу адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташоно. Цуьнан декъашхошна хетарехь, хан чекхйолуш долу сурсаташ дIадала деза оьшучу нахана гуманитаран гIо дан.\n2014-чу шеран аьхка Оьрсийчоьно сурсатийн эмбарго кхайкхийра, ГIирма дIалаьцна, Украинерчу сепарастисташна гIо дарна Москохна дуьхьал санкцеш кхайкхийначу пачхьалкхашкарчу цхьадолчу сурсташна. Цу хенахь дуьйна Оьрсийчуьрчу Iедалша гуш-хезаш хIаллак бо тIехьожучу органашна туьканашкахь карош болу санцийн кхача а, ткха иштта сурсаташ а.


ХІара Везачу Эло Малъаки-пайхамарехула Исраилан халкъана бина хаам бу.\n«Суна шу дезаделла», – боху Везачу Эло. Ткъа аша: «Стенна тІехь схьагайтина Ахьа Хьайн безам?» – боху. «Іесав Якъубан ваша ма хилла? – боху Везачу Эло. – Делахь а, Сайн безам гайтархьама, Ас Якъуб а, цуьнан тІаьхье а хаьржинера,\nамма Іесав а, цуьнан тІаьхье а дІатеттинера. Ас цуьнан лаьмнех яьсса меттиг йира, ткъа цуьнан долахь долу латта яьссачу аренашкара чангІалкхашна дІаделира».\nНагахь санна Іесаван тІаьхьенах болчу эдомхоша: «Тхо дохийна, амма дохийнарг оха меттахІоттор ду», – бахахь, Везачу Эло иштта боху: «Цара меттахІоттор ду, ткъа Ас дохор ду. ТІаккха церан меттигах „харцонийн меттиг“ эр ду, ткъа царах „Везачу Элан оьгІазло гуттаренна тІехь йолу халкъ“ эр ду».\nИза шун бІаьргашна гур ду, тІаккха аша эр ду: «Везачу Элан сийлалла Исраил-махкана арахьа а кхочу!»\n«КІанта ден сий до, иштта лено а шен олахочун сий до. Нагахь санна Со шун да велахь, мичахь ду Суна догІу сийдар? Нагахь санна Со шун олахо велахь, мичахь бу Суна богІу ларам? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. Ва динан дай, шу Сан цІе емалйийраш ма ду! Аша боху: „Оха муха емалйо Хьан цІе?“\nСагІа доккхучу Сан кхерчана тІе хьанал боцу кхача а бахьаш, боху-кх аша: „Оха муха сийсазваьккхина Хьо?“ Везачу Элана лерина болчу кхачанан шуьнах цадашарца аша Со сийсазваьккхина.\nКъилахь дац ткъа, сагІина дахьаш дерг бІаьрзениг деача? Вон дац ткъа, сагІина деанарг астагІа я цамгар кхеттарг хилча? ДІакховдадел иштта дерг хьайн баьччанна – реза хир варий те иза хьуна, хьо дика тІеоьцур варий те цо?» – боху массо а ницкъийн Везачу Эло.\n«Цундела шайх къинхетам бар дехалаш Деле. Ткъа шуьгара ишттаниг долуш хилча, шу тІеэцалур дуй те Цуьнга, шуна дика а деш? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –\nЦул гІолехь хир дара, сагІа доккхучу Сан кхерчана тІехь эрна цІе ца латторхьама, шух цхьаммо Сан цІийнан неІарш дІакъевлинехь. Сан безам бац шуьга, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – шун куьйгаша деанарг Суна тамехь хир дац.\nМалх гучуболучуьра малх дІабузучу кхаччалц сийлахь хир ю халкъашна юкъахь Сан цІе. Муьлххачу а меттехь Суна лерина хаза хьожа йогІу хІуманаш а, цІена долу сагІанаш а дохур ду. Сийлахь хир ю Сан цІе халкъашна юкъахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –\nТкъа аша Со сийсазвоккху, Хьалдолчу Элана лерина долчу кхачанан шуьнах а ца дешаш, Цуьнан кхача дола а хеташ.\nЦу тІе цунах лаьцна аша, марош хьала а ойуш, цадашарца иштта олу: „Ма кІордийна-кх хІара дерриге а!“ – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Лачкъийна а, астагІа а, цомгуш долу а дийнаташ Суна лерина аша сагІина деача, резахиларца шун карара уьш тІеэца дезий те Аса? – боху Везачу Эло. –\nНеІалт хуьлда, шен жена юкъахь сакхт доцу боьрша уьстагІ боллушехь, Хьалдолу Эла волчу Суна и уьстагІ сагІина бан ша чІагІо йина йоллушехь, сагІина лерина сакхт долу дийнат дуьйш волчунна – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – ХІунда аьлча Со сийлахь-воккха Паччахь ву. Сан цІе а ю халкъашна юкъахь кхераме».


ГIажарийчоьнна С-300 йохка бакъо елла Путина\nГIажарийчоьнна С-300 олуш йолу зенитан-ракетийн комплексаш йохка бакъо елла Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Цуьнан указаца а догIуш, дIадоккхуш ду и ракеташ йохкар сацийна долу дехкар. ХIинца С-300 олу системаш дIакхачо бакъо ю ГIажарийчу кеманашца а, машенашца а, хикеманашца а.\n2007-чу шарахь Оьрсийчоьно барт бинера ГIажарийчоьнца С-300 олу ракетйин системаш йохка. Цуьнан мах бара 800 миллион доллар. Амма 2010-чу шарахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацино ТехIранна дуьхьал санкцеш кхайкхор бахьана долуш оьрсийн а, гIажаройн а контракт кхочуш яр сацийнера. Цу тайпа омра делларг вара цу хенахь хилла волу президент Медведев Дмитрий.\nдеша кхин дIа\nТовбеца-бутт 06, 2020\nНохчийчохь коронавирусах кхин а цхьа стаг велла\nCOVID-19 вирусах кхин а цхьа пациент велла Нохчийчохь аьлла, Роспотребнадзоран информацех пайда а эцна, яздо махкарчу хаамийн гIирсаша. Таханлерачу дийнахь республикехь коронавирус юй хьожуш 119 295 тест йина. Царах 1 967 йина тIаьххьарчу 24 сахьтехь. 1 786 стагаца къаьстинера ун.\nТIаьххьарчу буса а, дийнахь а 14 стагаца хааелла COVID-19 вирус. "Дарба хилла 1 214 пациентана. Велла верриг а уьнах 25 дархо", - аьлла бу хаам.\nРоспотребнадзоран зерашца, регионехь таханлерачу дийнахь верриг а инфекцица ву 547 вахархо.\nХьарамлонаш лелийначу полисхочух гIуда хьарчийна ГIалгIайчохь\nГIалгIайчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан хиллачу белхахочунна бехк биллина, ахчанашца хьарамлонаш лелорна. Цунах лаьцна хаам баржийна оршотан дийнахь регионерчу Талламан комитетан урхаллан пресс-гIуллакххоша.\n"ТIечIагIдина даьлла, 2014-чу шарахь ша полицин декъехь волчу заманчохь, оцу стага чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан хIусаман комиссига документаш чуделла хилла, шен йоцучу йоIах харц хаамаш тIе а язбина. Пачхьалкхан хIусаман сертификат эца Iалашонца лелийна цо и бозбунчалла. Оцу кехатийн буха тIехь 800 эзар сом ахча эца дезаш хиллера иза, шена догIучул а сов", - аьлла ду информаци тIехь. Бехкевечунна гIуда тоьхна 100 эзар соьман барамехь.\nХьалхо оццу бехкашна набахтехь даккха пхи шо кхайкхийра мехкан финансийн министр лаьттинчу Цечоев Русланна.\nДагестанера ресторанийн долахой дуьхьалонан акце бевлла, шайга болх болабайтар доьхуш\nХIинжа-ГIалара рестораторийн протест\nДагестанан ХIинжа-ГIалара ресторанийн долахой коьртачу майдана бевллера, шайна болх боло бакъо ялар тIедожош. Протестан акцехь вовшахкхеттера масех иттанашкахь меттигерчу кафенийн а, ресторанийн а куьйгалхой. Цара дийцина, гIаларчу масех яккхийх йолчу кафешна бакъо елла аьхкенан рагIуш бухахь болх боло, ткъа биссинарш арабовла йиш йоцуш Iа аьлла.\n"Тхан массеран а цхьа проблема ма ю. Тхо массо а петаршкахь дехаш ду, алапана тIехь ду тхо, хIора шолгIачун аьлча санна, кредиташ ду токхуш. Жимма кредитан хан тIаьхьатоттур ю баьхнера тхоьга, амма Дагестанехь и бохург хIун ду а ца хаьа. Тхайн аьзнаш Iедалхошна хазийтархьама хIун дан дезара-те оха?", - аьлла, дийцина "Кавказ.Реалиига" кафен белхахочо Умукусума.\nХIинжа-ГIалмин администрацин экономикан урхаллан хьаькамо Исрапилов Хьаьжмурда дехар динера нахе дIасадохахьара аьлла. Цо бахарехь, тахана республикан куьйгалхойн кхеташо хир йолуш ю, цигахь дийцаре дан Iалашо ю кафеш а, ресторанаш а схьаелларх.\nМеттигерчу администрацин пурбанца йиллина аьлла Исрапиловс иттаннашкахь яккхий кафеш.\n"КIира хьалха болх болийна аьхкенан итт кафено, дика жамIаш гайтина цара . И бохург хIун ду, эпидемин хьолан статистика эшна ца го. Оцо тешам ло тхуна йиссина кафеш а схьаелла еза аьлла", - дийцина Исрапиловс.\nБутт карабеачхьана Дагестанехь болх болийра аьхкенан рагIуш долчу масийтта яккхийчу кафеша. Мангал-беттан 15-чохь карантин лагIъеш хьалхарчу этапе йирзинера республика.\nТIаьххьарчу дийнахь а, буса а Дагестанехь 52 стагаца къаьстина коронавирусан ун. Вериг а 8 132 дархочуьнца гучуяьллера инфекци.\nАвстрехь вийначу нохчийн блогерна тезет дIахIоттийна\nОршотан дийнахь дIахIоттийна пIераскан дийнахь вийначу нохчийн политикан мигрантан Умаров Мамиханан тезет. "Австрерчу нохчийн а, гIалгIайн а Кхеташонан" офисехь хIоттийна тезетан барам.\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденто бинчу хаамца, цкъачунна хIинца а вийначун дакъа схьаделла дац, хIунда аьлча, цуьнан дегIах талламаш бина бовланза хиларна. Умаровн накъосташа бахарехь, шен цIийнден дакъа довза тIекхача езаш ю цуьнан хIусамнана а, кхинболу гергарнаш а.\nКарладоккху, Вена гIалина гергахь коьртах герз тоьхна вийна нохчо. "Кавказ.Реалиин" хьосташа дечу тоьшаллица, иза ву Кадыров Рамзанан критик, "Венера Анзор" цIарца вевза Умаров Мамихан.\nÖsterreic газето бечу хаамца, зулам дина меттигерчу 19.30 хенаца "G3" олучу туьканна уллехь. Цунна герз тоьхнарг хилла детин басахь йолчу машенахь. Полицино иза лаьцна Линц гIалахь.\n"Нохчийчуьра схьаваьлла стаг ву герз диттинарг. Цо вийна Нохчийчуьра волу "Венера Анзор", – элира "Кавказ.Реалиига" Европерчу нохчийн диаспорийн векало.\nСоциалан машанашкахь а, ша интервью луш а Умаровс дуьйцура, ша мехах цхьацца къайлах операцеш дIаяьхьна хиларх лоций. Цо ша чIагIдарехь, Ичкерин полицехь болх бина хилла иза. Шен YouTube агIонехь цо яржайора Оьрсийчоьнан къайлаха ницкъаша Европерчу политикан эмигранташна, Ичкерин векалшна кIелонаш еш хиларх йолу информаци, шога критика йора Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхошна.\nГIалгIайчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а къоьлла хьоьгу нах алсам болчийн тептарехь ю\nКъоьллехь бохку нах дукха болчу регионийн тептарехь нисъелла ГIалгIайчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а. "Новости" агенталло бинчу талламан зераш зорбане даьхна оршотан дийнахь.\nХIоттийначу рейтингехь билгалдаьккхина, ГIалгIайчуьра 30,5 процент, ткъа ГIебарта Балкхаройчуьра 24,2 процент бахархой къоьлла хьоьгуш бу аьлла.\nИштта оцу тептарехь нисъелла Тыва а(34,7%), Алтай а (24,2%), Жуьгтийн автономин кIошт а (23,9%).\nСтохка цу кепара хIоттийначу рейтингаца а догIуш, Оьрсийчохь 12,3 процент къен нах бара, билгалдоккху шайн талламехь агенталло.\nУггара кӀезиг къоьлла хьоьгу нах хиларца къастийна рейтинган авторша Ямало-Ненецкан го а (5,6%), Москва а (6,6%), Санкт-Петербург а (6,6%), ГIезалойчоь (6,9%), ткъа иштта Московскан кIошт а (7,3%).\n2019-чу шарахь социалан-экономикан хьолах хIоттийначу федералан рейтингехь ГIалгIайчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а уггар а лахарчу могIаршкахь яра\nКъилбаседа Кавказ: COVID-19 уьнах велла 5 дархо, ун даьлла 380 стагана\nКъилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу дийнахь а, буса а пхи пациент велла коронавирусан инфекцица хилла, кхин а 380 стагаца ун къаьстина.\nЭпидеми ца яржийта Iалашонца кхоьллинчу оперативан штабан зерашца, Дагестанехь велла шиъ, Ставрополан кIоштахь а, ГIебарта Балкхаройчохь а, ГIалмакхойчохь а кхелхина цхьацца. Верриг а Къилбаседа Кавказехь 819 дархо велла COVID-19 вирусах.\nКъаьсттина дукха бу коронавирусан ун даьлла нах Ставрополан кIоштахь – 80 стаг:\nСтаврополан кIоштахь +80 (5 649 ву эпидеми гучуяьлчхьана)\nКраснодаран махкахь+ 60 (6 340)\nДагестанехь + 52 (8 184)\nГIебарта-Балкхаройчохь + 46 (5 297)\nКхарачойн Чергазийчохь + 33 (3 850)\nГIалмакхойчохь+32 (1 947)\nАдыгейхь + 27 (2 121)\nКъилбаседа ХIирийчохь + 21 (4 135)\nГIалгIайчохь + 15 (3 169)\nНохчийчохь+ 14 (1 786)\nШаверриг а COVID-19 ун даьлла ву Къилбаседа Кавказехь 42 482 стаг. Оперативан штабо кIиран суьйранн довзийтинчу зерашца йоллу Оьрсийчохь бу коронавирусаца 687 862 дархой.\nМасех де а ду Ставрополан кIошт хьалхара йолу ун токху нах алсам хиларца. Кхул хьалха ГIалмакхойчоь яра эпидемино сийсош.\nФедералан штабан статистика кест-кеста бIостане нисло Росстатан а, регионаша а довзуьйтучуьнца. Зераш дагардаран методика тайп-тайпана хилар ду иза боху хьаькамаша.\nБакъонашларъярхоша дехар дина Бастрыкине, Умаева ер тергоне эца аьлла\nУмаева Мадина шен йоIаца\nНохчийчохь еллачу 23 шо долчу Умаева Мадинин гIуллакх Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре тергоне эца аьлла, дехар дина "Мемориалан" а, Amnesty International а, "Гражданское содействие" а, кхийолчу а бакъонашларъяран организацеша. Мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цуьнан яларан хьокъехь динчу къамелаша эксперташна а, тешашна а тIеIаткъам барна кхоьру шаьш боху кехатан авторша.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Мангал-беттан 12-чохь Гуьмсехь елира 23 шо долу Умаева Мадина. Буьйсанна дIайоьллинера иза. Умаева Мадинина эксгумаци яйтира талламан комитетан сацамца а, йоьIан ненан тIедилларца а. Нанна Довлетмирзаева Хутматна хаа лиира, мича бахьанашца елла шен йоI, иза дIайоллар сихдарна. Дийнахь жимачу зудчун дов даьллера шен майрачуьнца, берийн ахчанах цо телевизор эцарна, яздора хаамийн гIирсашкахь.\nЕллачух бинчу талламийн жамIаш дерриш а кийча дац хIинца а. ЧГТРК "Грозный" телевизионан эфирехь дийцарехь, цуьнан дегIахь хьоьвсинчу паталогоанатомашна бертаза йийна хиларан ларш ца карийна.\nТкъа дIайоьллина йоI хьалаяьккхинчул тIаьхьа нанас дIахьединера, дегIаца чов а яра шен йоIан, марчонна тIехь цIий а дара аьлла.\nГуьмсехь шина а агIонан нах вовшахтоьхначу Кадыровс дIахьедира, йоI йийна аьлла цхьана а кепара тоьшаллаш цахиларх.\nМехкан куьйгалхочо хуьлуш хIума ду элира, доьзалехь тохар а, Iоттар а.\n"Марехь девнаш а хуьлу, къийсамаш а хуьлу, майрчо тухуш а хуьлу", - аьлла, дIахьедира Кадыровс. Цунна хьалха а шена гечдар дийхира Умаева Мадинин нанас.\nТовбеца-бутт 05, 2020\nДийнахь-буса 4 стаг велла коронавирусах Къилбаседа Кавказехь, цомгуш хилла кхин а 402 вахархо\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 4 вахархо. Лаьцна уьно кхин а 402 стаг.\nУьнна дуьхьалоечу Оперативан штабан хаамца, белларш бу: Дагестанера 2 стаг, Краснодар-махкара, Ставропол-махкара – цхьацца. Пандеми йолаелчхьана схьа Къилбаседа Кавказехь уьнах велла 814 вахархо.\nДийнахь-буса а, коронавирус юкъаяьлчхьана а цомгуш хилларш:\nСтавропол-мохк +82 (5569)\nКраснодар-мохк + 62 (6280)\nДагестан + 52 (8132)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 47 (5251)\nКхарачой-Чергазийчоь + 43 (3817)\nГIалмакхойчоь +37 (1915)\nАдыгей + 26 (2094)\nКъилбаседа ХIирийчоь + 22 (4114)\nГIалгIайчоь + 16 (3154)\nНохчийчоь + 15 (1772)\n42102 стаг ву, официалан хамашца, Къилбаседа Кавказехь пандемин берриг муьрехь цомгуш хилларг. Опреативан штабо бахарехь, Оьрсийчохь цамгар шайца билгалъяьлларг ву 681 251 стаг.\nФедералан штабанний, регионашкарий статистика галморзахъюьйлу кест-кеста – иза барамаш лору методика кеп-кепара хиларца дузу Iедалхоша (коронавирус баларийн коьрта бахьана лерина дацахь, велларг ца язво пандемин дарийн могIара).\nПандеми - Оьрсийчоь: 7 эзарнал лахара ду дараш\nОьрсийчохь дийнахь-буса коронавирусах цомгуш хилла 6 736 стаг. Цул хьалхарчу дийнахь Оьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу Оперативан штабо гайтинчу терахьал лакхара ду и терахь. Велла тIаьххьарчу дийнахь-буса уьнах 134 стаг, товелла 3 эзар сов.\nПандеми яьржичхьана схьа Оьрсийчохь цомгуш хилларг ву 680 эзар сов вахархо, товелла царех 450 сов эзар стаг, кхелхина 10 эзар сов.\n10 де ду дийнахь-буса Оьрсийчохь тIекхуьучу дархойн барам 7000-нал лахахь лаьтта. Москвахь и терахь лаьтта 1000-нал лахахь.\nХIопкинсан университетан информацица, Оьрсийчоь, хьалха а санна, кхоалгIачу меттехь ю коронавирус яржарца. Амма оцу метте кхаьчна хила тарлуш ю кIиранденна ХIиндойчоь.\nУмаров Мамихан (Венера Анзор)\nВенина гергахь коьртах герз тоьхна вийна нохчо. "Кавказ.Реалиин" хьосташа дечу тоьшаллица, иза ву Кадыров Рамзанан критик, "Венера Анзор" цIарца вевза Умаров Мамихан.\nДагалаца догIу Швецехь Чиллан-беттан 26-чу дийнахь нохчийн блогерна Абдурахмановна кIело яр, жIаьвнаца тIелеттачу стага чевнаш яр. Амма Абдурахмановн аьтто белира тIелеттарг сацо а, иза полицин каравала а. Стохка Зазадоккху-баттахь Нохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада чIир кхайкхийра Абдурахмановна.\nЧиллан-баттахь Францерчу Лилль гIалахь вийна карийра Алиев Iимран ("Мансур-Къано" - "Мансур Старый"). 135 чов йинера цунна урс диттина. Меттигерчу полицино иза верца доьзна шеконе эцна ву цкъачунна вовзуьйтуш воцу "Нохчийчохь веха Оьрсийчоьнан вахархо".\nТовбеца-бутт 04, 2020\nГермани, Маьрша Европа Радион студи, 50-гIа шераш.\nНийсса 70 шо хьалха, Товбецан-беттан 4-чу дийнахь араяьлла Маьрша Европа Радион дуьххьара эфир.\nRadio Free Europe кхоллаелла Малхбузенан а, социализман блокехь йолчу пачхьалкхийюкъаметтигаш гIоьртина лаьттачу, шех "шийла тIом" олучу муьрехь. Шен болх цо тIехьажийна хилла Советийн блокерчу ладогIархошна — Болгарин, Венгрин, Полшин, Румынин, Чехословакин ладогIархошна. Дуьххьара шен эфир Радионо арахецна Баварерчу Лампертхайм гIалара чехийн маттахь. Оццу хенахь ян йолийна цунна эфир яржош йолу станци Португалерчу "Глория" цIе йолчу меттехь.\n"Маьрша Европан" корреспонденташлахь бара Малхбалерчу Европера эмигранташ – журналисташ, яздархой, публицисташ. Шайн декхар лорура цара дуьнентIера хьал довзийтар, политикан, экономикан, синбахамаллин, Iилман проблемаш йийцар – Малхбалерчу блокан мехкашкахь коммунизман идеологина товриг бен дацара даржош.\n1976-чу шарахь цхьаьнатуьйхира ши радиостанци – Маьрша Европа Радио а, Маршо Радио а. ХIетахь дуьйна цхьа корпораци а хилла болх беш ю Радио Маьрша Европа/Маршо Радио. Цо арахоьцу эфир, кхийолу журналистикан материалаш 23 маттахь. Радион коьрта хIусам ю Прагехь.\n"30 шо даьлла «аьчка кирхьа» доьжна, хийцаелла юкъаметтигаш, амма йисина тохарлерра проблемаш. Тхан коллегаш муьтIахь бу шайн балханна, аудитори а теша тхох. Хьелаш мел хала хилча а, до оха дерриг а бакъ хаамаш бовзийта, масал гойту, пресса маьрша муха хуьлу хоуьйтуш – иза вуно деза ду шен проблемех лаьцна кхечу меттехь дийца таро йоцчунна", - боху Маьрша Европа/Маршо Радио медиакорпорацин президентан декхарш кхочушдечу Синделар Дейзис.\nНохчийн маттахь Маршо Радионо программаш кечйора Къилбаседа Кавказан сервисан декъахь 1972-гIа шо тIекхаччалц. ЮхаметтахIоттийна сервис а, нохчийн редакци а 2002-чу шарахь. Медиакорпораци еха Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Конгрессо луш йолчу гранташна тIехь, ткъа корпорацин политика яц йозуш цхьаннах а, ларйо низамаша муьлххачу а политикан тIеIаткъамех.\nStavropol Territory, Kislovodsk, disinfection, park, coronavirus / Кисловодск, парк, коронавирус\nКъилбаседа Кавказехь т1аьххьарчу дийнахь-буса коронавирусах 10 вахархо велла, цамгаро лаьцна 425 стаг.\nОьрсийчоьнан уьнна духьалоечу Оперативан штабан хаамца, Дагестанехь а, Ставропол-махкахь а велла кхоккха стаг, Г1ебарта-Балкхаройчохь – шиъ, Г1алмакхойчохь а, Нохчийчохь а – цхьацца. Коронавирус яьржичхьана схьа велла цунах Къилбаседа Кавказехь 810 вахархо.\nДийнахь-буса а, пандеми марсаяьлчхьана а цомгуш хилла:\nСтавропол-мохк +96 (5487)\nКраснодар-мохк + 59 (6218)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 47 (5204)\nКхарачой-Чергазийчоь + 44 (3774)\nГIалмакхойчоь +38 (1878)\nАдыгей + 29 (2068)\nГIалгIайчоь + 26 (3138)\nКъилбаседа ХIирийчоь + 22 (4092)\nНохчийчоь + 9 (1757)\n41 700 стаг Къилбаседа Кавказехь коронавирусах цомгуш хилар къастийна официалехь. Ерриг а Оьрсийчохь ун кхеттарг ву, Оперативан штабо Товбецан-беттан 3-чу денна бечу хаамца, 674 515 стаг.\nПачхьалкхан статистико довзуьйту терахьаш а, регионашкарчу уьнна дуьхьаллаьттачу штабаша гойту дарийн терахьаш а цхьана ца догIуш нисло дукха хьолехь – баларийн барамаш меттигашкахьчул лахара хуьлу Оперативан штабан. Легарш дар кеп-кепара хиларца йоьзна ю и башхалла, олу Iедалхошна.\nШайн доьзална бинчу цатамана дуьхьал мах боьху ФСБ-не МакитовгIара\nГIебарта-Балкхаройчохь 2018-чу шеран бIаьста ФСБ-н (къайлахчу сервисан) белхахочо вийначу Макитов ХIусейн нанас а, вашас а шайна хиллачу цатамана дуьхьал ахча далийтар дехна кхеле. Оцу хьокъехь хаам бина "Кавказ.Реалиига" доьзалан адвоката Сабинин Андрейс ("Бакъонан зона" юкъараллера ву иза).\nЛуьстур ду дехар Марсхьокху-беттан 5-чу дийнахь Москварчу Мещански кIоштан кхелехь.\n"Кхело сацам муха бийр бу ала дац сан, амма кест-кеста нисло эшам хиллачу гергарчарна компенсаци луш. Дукха хан йоццуш ГIалгIайчохь цхьа миллион ах миллион сом дала кхайкхийна и санна долчу гIуллакхехь. Кхин а сов луш меттигаш а хуьлу – ши миллион, кхо миллион" – боху Сабинина.\nАдвоката билгалдаьккхира, мах бала безарг ФСБ хилар – Макитой ХIусай вийна Стерлягов Павел цигахь хилла болх беш, шен балха тIехь волуш а вийна цо иза.\n2018-чу шеран Охан-беттан 5-чу дийнахь ФСБ-н майора Стерляговс уьрсаца итт чов йира Макитовна, иза ша аьллачу метте шен машенахь дIавига реза ца хилча. иза шен машенахь ша дIавига реза йа хилча.\n2019-чу шеран аьхка Къилбаседа Кавказерчу тIеман кхело набахтин луьрачу хьелашкахь такха 9 шо хан туьйхира Стерляговна.\nТовбеца-бутт 03, 2020\nНурмагомедов Iабдулманап велла\nНурмагомедова Iабдулманап, Дагестанера тренер, ММА-латархочун, дуьненан чемпионан Нурмагомедов Хьабибан да\nСпортхо, массех дуьненан чемпион-латархо кхиийна волу Дагестанера Нурмагомедов 1абдулманап д1аваьлла Москвахь дарбан х1усамехь. Цунах лаьцна хаам бина шен телеграм-каналехь Кадыров Рамзана.\nБаржийна оцу хьокъехь хаам ТАСС агенталло а.\n"Сингаттаме хаам кхаьчна соьга, дуьне д1атесна Нурмагомедов 1абдулманапа. Дерриг а нохчийн къоман ц1арах кадам бо ас 1абдулманапан доьзале. Шен еза ц1е а, ша кхиийна тоьлла т1аьхье а юьтуш д1аваха иза", - яздина Кадыровс.\nММА охьатохарх латарехь дуьненан чемпион волчу Нурмагомедов Хьабибан да а, тренер а вара кхелхинарг. Коронавирус а кхетта, цо чолхене деаьккхина цуьнан дагца хилла лазар. Москварчу дарбан ц1ийнехь, реанимацехь вара иза. Цигахь инсульт а лайра цо.\nЖимчу АтагIарчу беран Гачаев Iабдул-Маликан дарбанна ахча лахьош бу волонтераш Нохчийчохь\nМассех кIира ду Нохчийчуьрчу Жимачу АтагIара 1 шо 5 бутт болчу Гачаев Iабдул-Маликна молха эца ах шо хьалха йолийна акци волонтераша жигара яьккхина.\nШи шо кхачале дуьнентIехь уггаре беза болу "Золгенсма" маха тоха беза кIантанна – ткъа цуьнан мах бу 2 миллион 280 эзар доллар. И цхьа некъ бен бац "дилхан атрофи" олучу цамгарца дуьнентIеваьлла Iабдул-Малик лечуьра кIелхьарваккха.\nДIайоьдучу акцин кхайкхамаш дIахезна Малхбалехь а, Малхбузехь а бехачу вуно дукха наханна. Iабдул-Маликна ахчанаш сагIадечу нахалахь хилла ца Iа нохчий, гIалгIай, бу кхечу къаьмнийн векалш а. Масала, Францерчу Страсбурган жандармере кхайкхинера тахана Iуьйранна акцехь дакъалоцуш волу меттигера нохчо-волонтер Ризван. Цуьнга хеттарш дина Iедалхоша гулдечу ахчанах лаьцна, хьолах шаьш кхета а дина, иза дIавоьдуш, ахча делла Ризване кIантанна дIакхачадайта.\nГачаев Iабдул-Маликна дарбадайта наха карарчу ханна гулдина 120 миллион сом. ТIеоьшург ду 40 миллион.\nШуьйрра яьржина лела акци шен тергоне эцна Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Хьалхо Кадыровн фондо 55 миллион соьманна молханаш а, cадаIар аттачу доккух аппарат а ийцира Iабдул-Маликна. Лоьраша бина сацам тидаме а оьцуш, дарбанна Америкера молха бен ца мегаш нислахь, тIеоьшу ахча Кадыровн фондо лур ду, элира цо деношкахь, ткъа Товбецан-беттан 2-чу дийнахь кхайкхам бира махкарчу Iедалхошка беранна ахча гулдечу акцехь дакъалаца.\nАжигова Iайшина гIелояр толлучу юкъанна цуьнан дейиша кхидIа а лаьцна латто магийна ГIалгIайчохь кхело\nГIалгIайчоьнан Соьлжан кIоштарчу кхело къобалдина шен вешин йоI Iазапехь яллорна бехкеен Ганиева Макка кхидIа а лаьцна латтор.\nГIадужу-беттан 4-чу дийне кхаччалц магийна иза талламан изоляторехь кхаба, элира "Кавказ.Реалиига" беран ненан Евлоева Лидин адвоката.\n7 шо долчу Ажигова Iайшин могашаллина зен дарна бехкебо йоьIан дейиша Ганиева Макка а, цуьнан майра Марзиев Iиса а. Лаьцна латточун цIийндена дихкина кхело ша вехачу меттера дIасавала. Иза бехказвоху цуьнан адвокато.\n2019-чу шеран аьхка, лазийна а, ягийна а чевнаш а йолуш, кхачийра Ажигова Iайша Несарарчу дарбан цIийне. Москварчу берийн лоьран Рошаль Леонидан Iилман-талламан институте йигира Iайша, цигахь цуьнан цхьа куьг дIадаккха дийзира лоьрийн.\nБер лоьрашна тIекхачийна хан ялале, лецира цуьнан дейиша Ганиева Макка. Цуьнца цхьаьна йоI гIелонехь кхабарна жоьпалле озийра полисхо волу цуьнан майра а. Даржан сий дайъарна иза балхара вохийна ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло.\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 6 стаг, цомгуш хилла 534\nКъилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу дийнахь-буса 6 стаг велла коронавирусах, цомгуш хилла кхин а 534.\nУьнна дуьхьалоечу Оперативаш штабан хаамца, кхо стаг велла Дагестанехь, шиъ – Краснодар-махкахь, цхьаъ – ГIалмакхойчохь. Къилбаседа Кавказехь пандемин муьрехь уьнах велларг ву 800 стаг.\nДийнахь-буса а, юьхьанца дуьйна а Къилбаседа Кавказехь уьнах цомгуш хиллачийн терахьаш иштта ду:\nГIалмакхойчоь + 122 (1839)\nСтавропол-мохк + 73 (5391)\nКхарачой-Чергазийчоь + 62 (3730)\nАдыгей + 58 (2039)\nДагестан + 57 (8025)\nКраснодар-мохк + 57 (6159)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 48 (5157)\nГIалгIайчоь + 24 (3112)\nКъилбаседа Х1ирийчоь + 21 (4070)\nНохчийчоь + 12 (1748)\n1 275 стаг цомгуш хилла Къилбаседа Кавказехь коронавирусах. Товбецан-беттан 3-чу дийнан Оперативан штабан статистико гайтарехь, 667 883 стаг ву ерриг а Оьрсийчохь коронавирусах цомгуш хилларг.\nШаман Габышев Александр зуьйш бу психиатраш\nЯкутин Лакхарчу кхело тахана, Товбецан-беттан 3-чу дийнахь, шаманан Габышев Александран арз луьстуш, рогIерчу психиатриян экспертизе хьажийна иза, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Амма и таллам бан къастийнарг ю хьалхо шаман коьртаца могуш вац аьлла, ша бинчу сацамца иза шен дарбан чоьнашкахь латтийна йолу Якутскера неврологин диспансер.\nБутт белла кхело экспертиза ян, ткъа шайна оцу диспансеро Габышевца нийсо лелор ю аьлла ца хета, шаьш йозуш йоцу экспертиза ехнера, амма ца елла, дийцира "Сибирь.Реалиига" шаманан адвоката Тимофеева Ольгас.\n"Кхета хала ду хиллачух! Юьхьанца йина экспертиза мел нийса ю листар караделла хьалха иза могуш вац аьллачу эксперташна – шаьш-шайна тешийна ревизи! Хир дац жамI хьалхачух къаьсташ, хууш ду дендерг. Цундела кхелан сацамна духьал протест кечъеш ду тхо", - элира Тимофеевас.\nПутин Кремлера эккхо Москох воьду шаман лачкъийна Якутехь\nБутт хьалха Якутскерчу кхело лаамза психиатриян диспансере виллира Габышев. Цуьнан могашалла хьехочу документаша билгалъяккхина диагноз ю цо "шен мах бестор" а, "низамехь долу Iедал карчадаре нах кхайкхар" а.\nГабышев Александр 2019-чу шеран бIаьста Москва ваха новкъавелира, цигахь "Путин эккхош", шаманан доIанаш дан. Бурятин доза а хадийна, Иркутск-махка кхаьчча лецира иза. Якуте юхавалийра, тIаьхьо психикан диспансере виллира. Талламан лаамца, Габышев коьртаца могуш вац, аьлла меттигерчу эксперташа. Цуьнца цхьаьна жоьпалле ийзабо, цуьнан некъ къобал а беш, улле бевлла, Москва баха дагахь хилла нах а.\nШегара кхетам бахьанехь тутмакх винарг лору Якутера шаман адамийн бакъонаш ларъечу Amnesty International юкъаралло.\n"Шена чуьра жин эккхийча, цец-акъ вер ву Путин". Шаман ву вогIуш…\nТуркойчоьнан хазна Айя-Софийа музей маьждиган статусе яла тарло кестта\nТуркойчоьнан Лакхарчу административан кхело ладегIарш дIадаьхьна Стамбулера Айа-Софийа музей маьждиган статусе ерзоран хьокъехь.\nШина кIиранах билгалдала деза, хьалха а санна, музей хир ю и исбаьхьа гIишло, я маждиг дийр ду цунах.\nЕхха хан ю туркойн лидер, таханлера президент ЭрдогIан Реджеп Айя-Софийана маьждиган статус юхаялаяйтарехьа волу. Официалехь административан кхеле (пачхьалкхан кхеташоне) дехар чуделларг ю махкара цхьа жима юкъаралла. Туркойн пачхьалкхан коьрте Ататюрк Кемал веъча, Айя-Софийах музей еш арадаьлла низам юхадаккхийта гIерта жигархой.\nВизантин императоран Юстиниан Хьалхарчун куьйга кIел лаьттинчу 6-чу бIешеран 30-чу шерашкахь йина и гIишло, эзар шарахь гергга лаьттина керстанийн уггаре йоккха килс а хилла.\n1453-чу шарахь, османаша Константинопол яьккхича, маьждиг дина Айя-Софийах, гонаха йиъ момсар а хIоттош. Музей йина цунах 1934-чу шарахь. Дуьненан мехаллийн могIара яьккхина иза ЮНЕСКО-но 1985-чу шарахь.\nМиллионаш туристаш лела Сийлахь Софийа ган. Масала, стохка цуьнга хьажна 3,7 миллион стаг.\nКонстантинополан патриарха Варфоломей Хьалхарчо (Ортодоксан керстанийн хьалханчас) къобал ца до Айа-Софийа маьждиган статусе яккхар. "Оцу хийцамо халахетар дийр ду дерриг дуьнентIерчу, миллионашкахь болчу керстанашна, Малхбале а, Малхбузе а цхьаьнатухуш йолу Айя-Софийа бахьанехь галдер ду и ши дуьне", - аьлла патриарха.\nСийлахь Софийа музейн статусехь йитар доьхуш, кхайкхам бина Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, яздо Reuters агенталло.\nКоронавирус кхеттачу нахах 15 стаг вочу хьолехь ву ГIалгIайчохь\nГIалгIайчуьрчу дарбан х1усамашка охьабехкинчу коронавирусо лецначу бахархойх 15 стаг реанимацехь, вон хьолехь ву, хаам бо цигарчу уьнна дуьхьалоечу оперативан штабо.\nДархойх цхьаъ шегга садаIалуш вац, хIуо латтош йолу аппарат хIоттийна цунна.\n"169 стаг ву дарбан хIусамашкахь, царах 69-н тесто бакъдина уьш ун кхетта хилар, 15 ву вочу хьолехь, реанимацехь", - яздо РИА Новости агенталло.\nТовбецан-беттан 2-чу дийнан информацица, 3088 стагехь карийна коронавирус ГIалгIайчохь. Дийнахь-буса велла цхьа пациент, ун хьакхаделла кхин а 19 вахархочух.\nВерриг а коронавирусах велларг ву ГIалгIайчохь 69 стаг, шайлахь, масала, мехкан муфтий Мартазанов Iабдурахьман а волуш.\nКоьрта харжамийн комисси: Къилбаседа Кавказо ша Конституцин хайцамашкахьа хилар гайтина\nКонституцин хийцамашна кхаьжнаш тосуш бу дагестанхой\nОьрсийчоьнан Къилба декъо а, Къилбаседа Кавказан регионаша а шаьш Оьрсийчоьнан Конституцин хийцамашна къаьсттина резахилар гайтина, Коьртачу харжамийн комиссоно довзуьйтучу терахьашца а догIуш.\nМасссанхьа а санна, жамIашка бехкина кхаьжнаш. Дуьззина листина довлаза ду протоколаш ГIалгIайчохь а, ГIебарта-Балкхаройчохь а.\nСтавропол-мохк: хийцамашна резахилла - 84,85 %, дуьхьал - 13,88 % (дакъалаьцна харжамхой - 81,26%);\nКхарачой-Чергазийчоь: резахилла – 84,8%, дуьхьал - 15,01% (дакъалаьцна харжамхой - 84,22%);\nДагестан: резахилла - 89,19%, дуьхьал – 10,24% (дакъалаьцна харжамхой – 89,99%);\nКраснодар-мохк: резахиллла - 88,92%, дуьхьал - 10,57 % (дакъалаьцна харжамхой - 81%);\nГIебарта-Балкхаройчоь: резахилла - 85,52%, дуьхьал - 12,68% (дакъалаьцна харжамхой - 79,5%);\nГIалмакхойчоь: резахилла - 84,09%, дуьхьал - 14,88% (дакъалаьцна харжамхой - 73%);\nАдыгей: резахилла - 84,55%, дуьхьал - 14,66% (дакъалаьцна харжамхой - 82%);\nГIалгIайчоь: резахилла - 87,5%, дуьхьал – 10,85% (дакъалаьцна харжамхой - 76.33%);\nКъилбаседа ХIирийчоь: резахилла - 82,8%, дуьхьал - 16,8% (дакъалаьцна харжамхой - 82,7%);\nНохчийчоь: резахилла – 97,92%, дуьхьал – 1,94% (дакъалаьцна харжамхой - 95,15%).\nЕрриг Оьрсийчохь кхаьжнаш тосуш дакъалаьцна 65% харжамхоша. Конституцин хийцамаш къобалбина 77,92% кхаьжнаш тесначу наха. Духьал кхаьжнаш тесна 21,27% харжамхоша.\nЛоьман кIорни гIелонехь кхабарна дов айдина Дагестанехь\nДагестанерчу Избербашехь бехктакхаман дов айдина дийнатна гIелоярца доьзна. Йина чевнаш а йолуш, 8 бутт кхаьчна лоьман кIорни карийра цигахь хьалхо.\nКхаарин дийнахь мехкан прокуратуро бинчу хаамца, дов гIаттийна таллам бинчул тIаьхьа, наха Симба цIе тиллина лоьман кIорни лазор теллича.\nБилгалдаьлла, 2020-чу шеран Чиллан-баттахь я Зазадоккху-баттахь Симба лазийна хилар. Арахь карийна иза Зазадоккху-беттан 24-чу дийнахь, дарбадан долаэцна ветеринараша а, дийнатийн терго ечу говзанчаша а, кхачийна Челябинске, акхарошна реабилитаци ечу центре.\n2019-чу шеран Лахьан-баттахь Дагестанерчу волонтерийн "Зоолайф" юкъаралло дийхира Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 245-чу декъехь хийцамбар (дийнаташца къиза хилар) – ден таIзар лах а деш, акхарой кхобу меттигаш тояр а, циркашкахь а, зоопаркашкахь а адамаш дийнаташца лараме хила декхаредар доьху волонтераша.\nОцу юкъанна, дуккха а бу Дагестанехь, да воцуш девлла лела дийнаташ дайъа деза аьлла хетарш. Масала, Хасу-Юьртахь дийнаташна тIехIуьттучу волонтерашна гина дуккха а жIаьлеш дойъуш.\nДолара "зоопаркаш" кест-кеста гучуюьйлу Дагестанехь. 2018-чу шеран юьххьехь черчий яра видео чухула гойтуш, некъайистерчу цхьана туьканна уллехь, зIенах йихкина латтайо уьш, 50 сом а луш, суьрташ дохура цаьрца тIехбуьйлучу наха.\nКъилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу дийнахь-буса уьнах велла 9 дархо, цамгуш хилла кхин а 630 стаг\n9 стаг велла коронавирусах, 630 цомгуш хилла дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь.\nОьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу Оперативан штабан хаамца, 3 стаг велла Дагестанехь, 2 – Кхарачой-Чергазийчохь, цхьацца – Краснодар-махкахь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Ставропол-махкахь, ГIалгIайчохь. Пандеми йолаелчхьана схьа Къилбаседа Кавказехь уьнах велла 794 стаг.\nДийнахь-буса уггаре дукха коронаврисах цомгуш хилларш бу ГIалмакхойчохь – 194 стаг.\nТIаьххьарчу дийнахь тIекхиина а, юьхьанца дуьйна цомгуш хиллачийн терахьаш иштта ду:\nГIалмакхойчоь +194 (1717)\nСтавропол-мохк +93 (5318)\nКхарачой-Чергазийчоь + 69 (3668)\nДагестан + 68 (7968)\nКраснодар-мохк + 59 (6102)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 48 (5109)\nАдыгей + 46 (1981)\nКъилбаседа Х1ирийчоь + 21 (4049)\nГIалгIайчоь + 19 (3088)\nНохчийчоь + 13 (1736)\nЕрриг а Къилбаседа Кавказехь официалехь коронавирусах цомгуш хилла лору 40 741 стаг. Товбецан-беттан 2-чу дийнахь Оперативан штабо бинчу хаамца, юьхьанца дуьйна Оьрсийчохь уьнах цомгуш хилларг ву 661 165 стаг.\nФедералан штабан статистика дукха хьолехь цхьана ца йогIуш нисло меттигашкарчу терахьашца. ЖамIаш ден хьесапаш кеп-кепара хиларца дузу иза Iедалхоша.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкашлахь уггаре кIезиг харжамхоша кхаьжнаш тесна регион ю ГIалгIайчоь\nОьрсийчоьнан Конституцин хийцамийн хьокъехь кхаьжнаш тосуш Къилбаседа Кавказехь дакъалаьцна ах сов харжамхоша. Иштта бу Оьрсийчоьнан харжамийн коьртачу комиссин хаам.\nТовбецан-беттан 1-чу дийнан делкъехь лаккхара гайтамаш бара кхьажнаш тасарца Нохчийчохь (массанхьачул а лакхара ду Оьрсийчохь цигара терахьаш), Къилбаседа Кавказехь уггаре лахара ду дакъалацархойн терахь ГIалгIайчохь.\nНохчийчоь - 85,89%;\nКхарачой-Чергазийчоь – 75,54%;\nКъилбаседа ХIирийчоь – 74,65% ;\nДагестан – 74,09%;\nГIебарта-Балкхаройчоь – 71,89%;\nКраснодар-мохк – 71,18%;\nАдыгей – 69,36%;\nСтавропол-мохк – 63%;\nГ1алмакхойчоь – 65,61%;\nГIалгIайчоь – 55,96%.\nТовбеца-беттан 1-чу дийнан делкъана 12 сахьт даьлча Оьрсийчохь кхаьжнаш теснарш бара 57,43% харжамхой.\nКхаьжнаш тесна пхи де далале хууш хир ду, низамца а догIуш, харжамийн жамI.\nНохчийчохь кхаьжнаш тесначу харжамхойх 98% къобалбина Конституцин хийцамаш\nНохчийчохь харжамийн каппашка кхаьжнаш таса бахначу харжамхойх 97,92% къобалбина Конституцин хийцамаш, хаам баржийна официалехь.\n"Оьрсийчоьнан Конституцин хийцамашкахьа кхаьжнаш тесна харжамашка бахначу нахах 97,92%, ткъа дакъалаьцнарг ву 712 909 стаг, дуьхьал кхаьжнаш бу 1,94% (14 132 харжамхо)", - яздо РИА Новости агенталло, махкарчу хажамийн комиссин терахьашна тIе а тевжаш.\nПачхьалкхарчу харжамийн коьртачу комиссин информаци йовзуьйту "Интерфаксо": ерриг а Оьрсийчохь листина 98,01 % протоколаш, кхаьжнаш тесначу харжамхойх 78,05% къобалбина Конституцин хийцамаш. Харжамийн коьртачу комиссин куьйгалхочо Памфилова Эллас бинчу хаамца, пачхьалкхерчу харжамхойх 64,99% дакъалаьцна барамехь.\nКонституцин хийцамийн хьокъехь хенал хьалха кхаьжнаш тийса болийра Оьрсийчохь Мангал-беттан 25-чу дийнахь. Харжамийн коьрта де дара Товбецан-беттан 1-ра де. Хийцамаш тIеэцна ларало харжамхойх эха декъо къобалбарца.\nКъилбаседа Кавказерчу массо а мехкашкахь бахана кхаьжнаш таса ах сов харжамхой. Уггаре дукха дакхалацархой бу бараман Къилбаседа Кавказерчу регионашлахь Нохчийчохь, уггаре кIезиг – ГIалгIайчохь.\nБуьритIерачу №11 школин хьехархоша хаам бина, куьйгалхоша шаьш декхаредира харжамашка даха а, Конституцин хийцамаш къобалбеш кхаьжнаш тийса а, аьлла.\nНохчийчуьра Мадина – доьзалехь ницкъбар лайнарг яц?\nЮсупов Iилман. Хьо вина де (вешин ИбрахIиман безамна)\nБисултанов Апти. Куьзганийн пардонех...\nБисултанов Апти. Да воцу жIаьла\nБисултанов Апти. Сан безам...\nБисултанов Апти. Сан Даймохк...


Халкъашта юкъе машар бар — Сердало\nЧакхъяьнний «Таргим – 2018» яхача къонбарий форума регистраци. Цох бола хоам бу, ГIалгIайчен къоначар гIулакхех йолча комитета викалаша. Форума регистраци яра гIулакх дIадихьад «Молодежь России» яхача сайта тIа АИС ражах. Цудухьа укх дунен тIарча моллагIча сага аьттув хиннаб «Таргим — 2018» яхача форуме дакъалаца регистраци е.\n— ХIанз укх сахьате белгалбаьнна форуме дакъалаца чам болаш дукха кагирхой ба. Царех 20 совгIа йолча Россе доазол арахьарча паччахьалкхенашкара 30 совгIа кхыча къамах бола доакъашхой ба. Форуме дакъалаца чам болаш хоам хьабайтачарна юкъе хоржам баьлча царга хоам дIабергба оаха. ХIаьта, моллагIа дакъалоацаш вола саг ший цхьа проект а йолаш, ший мехка, халкъа пайда бе уйла а йолаш хила веза. Цунга хьежжа бу оаха шоаех хоамаш хьадахкийтача кагирхошта юкъе хоржам, — аьнна белгалдир форума хьалххочо Ведажанаькъан Зоврбика.\nУкх форума доакъашхой аьттув хургба халкъашта юкъе бартбарах долча даькъе къахьега а, кхувш боагIача кагийча наха шоай вахара наькъ тIа эздех бола никъ харжа а.\n— «Таргим — 2018» форума доакъашхошта кийчъя массехк майда я тайп-тайпара хаттараш доашхаргдолаш. Уж я: «Патриотическое воспитание»; «Межнациональные отношения»; «Добровольчество»; «Грантовая система Федерального агентства по делам молодежи». Укхаза аьттув хургба кагирхой шоай говзал гучаяккха а, шоаш дикагIа бовзийта а, тайп-тайпарча къамах бола нах бовза а, — йоах дIахо Зоврбика.\nФорума доакъашхой аьттув хургба ГIалгIайчен Мехкдаьца Евкуранаькъан Юнус-Бекаца къамаьл де а цунца дагабовла а. Доакъашхошка моаршал хоатташ а царна дунен вахара наькъа хьалаш белаглдеш а хургва Мехкда. Иштта хьаьшашта кийчдаь экскурсе даькъе а, культура даькъе а вIашагIкхетараш хургда.\nАла деза, VI Халкъаштаюкъера «Таргим — 2018» яха форум дIахьош хургья лоамарча «Арамхи» яхача салоIама цIагIа.\n← ГIалгIай хьалхара поэма\nКъаман вахар дувца йоазув →


Савченко дIахеца дагахь яц Кремл\nОьрсийчоьнан Талламан комитето бакъ ца дина Украинин кеманхо Савченко Надежда кестта дIахьоьцур ю бохург. Карарчу хенахь и зуда латтош ю Москох талламан изолятор чохь. Талламан комитетан векло Маркин Владимира дIахьедар дина шайн цхьа а бух бац Савченко маьрша яккха аьлла.\nСавченко Надежда бехке еш ю Украинехь Луганскана уллехь Оьрсийчура ши журналист вуьш дакъалацарна. Минскехь цхьаьнакхетар дIадирзича Украинин президенто Порошенко Петрос хаам бира, Савченко гергарчу хенахь маьрша йоккхур йолуш ю медицинин экспертиза а йина, талламхоша хьалхара жамIаш даран болх дIабирзинчул тIаьхьа аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс дIахьедар дина, Путин Владимиран Украинин а, Францин а, Германин а лидершца Минскехь хиллачу цхьаьнакхетарехь Савченкон хаттар дийцаре ца дина, и тема хьахийна хиллехь а аьлла.


ПIераскан-де 17 Мангал-бутт 2022\nМангал-бутт 17, 2022\nОьрсийчоьнна кхерам бу Кадыров Рамзан, цунах лаьцна журналисте Дудь Юрийга дIахьедина оппозицин политико Яшин Ильяс.\nМангал-бутт 16, 2022\n1944-чу шарахь Сталина махках баьхначу Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а, ГIебарта-Балкхаройчоьнан а гIаланийн векалшна Москвахь "Толаман тарраш" делла, Советан Iедалан баьччан сурт тIехь долуш.\nМангал-бутт 15, 2022\nУкраинана дуьхьал тIом бинчу Нохчийчоьнан бахархошна республике юхабирзинчул тIаьхьа гIо а, дарба а ца кхачадо меттигерчу Iедалша. Цунах лаьцна шай кхайкхамехь дIахьедира ригионан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане тIамехь дакъа лаьцна хила мегачу кхаа декъашхочо.\nНуьцкъаша Украине вахийтинарг вийна\nНохчийчуьра Эна-Хишкара вахархо Сасламбеков Шемал вийна Украинерчу тIамехь. Дийцарехь, тIемаш боьлхучу меттиге бертаза вахийтинера иза – кадыровхоша лачкъийначул тIаьхьа.\nМангал-бутт 13, 2022\nУкраинхойн илли бахьана долуш Черкесскехь Iазап латтийна жигархочунна тIехь\nКхарачой-Чергазийчуьрчу жигархочунна полисхойн декъехь таIзарш дира, цо украинхойн маттахь илли аларна.\nМангал-бутт 09, 2022\nУкраинехьа болчу нохчашна герз охьадиллар тIедожийна Кадыровс\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхайкхам бина Украинехьа тIом беш болчу нохчийн батальонийн тIемалошка. Официалерчу телеграм-каналехь зорбане яьккхинчу видео тIехь Кадыровс юха а дехар дира, совгIатна дуьхьала церан буьйранчийн болу меттиг хаийта аьлла.


Трамп Кремлехьа а верзахь, мехкдаьтта деза а латтахь...\nОьрсийчуьрчу аналитикаша чIагIдо, Цхьанатоьхначу Штаташа а, Европан Берто а Кремлна тоьхна санкцеш юхаяхахь, сом ондда чIагIлур ду кхечу дуьненан валюташна хьалха, бохуш. И хаам баржийна Bloomberg-агенталло.\nЛаххара а 5-10 процентна совъер ю соьман таро, боху аналитикаша. Амма тергоеш Iен экономисташ бутт хьалха санна ца теша Iамеркан Штатийн президенто Трамп Доналда санкцеш юхайохур ю бохучух цунах хьалхо 45 процент нах тешаш хиллехь, хIинца и процент 35-нне охьаяьлла.\nОцу юкъанна Оьрсийчоьнан финансийн министралло дIахьедина, лелаш болу соьман мах цуьнан бакъ мехал бестийна бу, 10 процентна девальваци кхайкхо еза, аьлла.\nОьрсийчоьнан 2017 шеран бюджет ю мехкдаьттан дуьненаюкъара мах 40 долларал лахбер бац аьлла хIоттийна, оцу тIегIанца хьал дисахь, Оьрсийчоьнан валюта долларна дуьхьаллатталур ду 70 сомал лакха ца долуш.


ГIалгIайчохь бехктакхаман гIуллакх долийна Толаман де вочу агIор хьахорна\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан ГIалгIайчуьрчу урхалло бехктакхаман гIуллакх долийна меттигерчу 32 шо долчу вахархочунна дуьхьал. Цьнан ц1е йоккхуш яц. Оцу стагана бехке дуьллуш ду "хаамийн-телекомуникацийн машанех, шайна юкъахь интернет а йолуш, пайда а оьцуш нацизмна реабилитаци яр".\n"Талламехь болчу хаамца, 2021-чу шеран Товбеца-беттан 12-хь шеконевиллинчу стага интернетехь дIахIоьттийна хааман материал. Цу тIехь цо вочу агIор яздина 1941-1945 шерашкахь хиллачу Сийлахь Даймехкан тIамехь толам баьккхина де даздарх лаьцна, ветеранийн сий а, ларам а аьшнаш а беш", - аьлла ду Талламан комитетан сайта тIехь.\nХьалхо хаам баржийнера гIалIайн 32 шо долчу блогерна Белокиев Исламна духьал бехктакхаман гIуллакх долийна хиларх лаьцна, тIемалойн сийн символийн сий дайъарна.\nСтигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь You-Tube-рчу "Мысли Ислама" каналехь, "День позора" цIе а йолуш видео арахецнера блогера. Талламхойн версица, оцу видеоно эсан сий дойъу даймохк ларбинчеран.\nОьрсийчоьнан инарлин прокурора Игорь Красновс некъ кховдийна нацизмана реабилитаци бакъяр, пропаганда яр экстремизм хилар санна тIелаца деза аьлла. Прокурорна хетарехь, оцо вуно аьтто бийр бу цу тайпа хIуманашна дуьхьало ян.\nКхушара Товбеца-баттахь президента Путин Владимира низамна тIе куьг таIийра, гуш-хезаш СССР а, нацистийн Германи а ШолгIачу дуьненан тIамехь цхьатерра яра алар доьхкуш.


Керстанийн кешнашкахь субботникаш кхайкхийна Нохчийчохь\nНохчийчоьнан Iедало бюджетан белхахой керстанийн кешнаш цIандеш, кхайкхийначу субботникашка арабаьхна аьлла, "Кавказан узел" агенталле дийцина махкарчу бахархоша. Агенталло хьалхо ма яздарра, субботникийн бутт дIакхайкхийра республикехь байначу беттан тIаьххьарчу деношкахь. Шайн чоьтах цIанъян еза организацеша а, хьукматаша а шайга кхачийна территореш.\nНохчийчуьра белхахошка иштта цIандойтуш ду Соьлжа-ГIалин урамаш а, кхийолу яккхий ярташ а, иштта нехаш лехьайойтуш, битаме дало тIеэгийна керстанийн кешнаш аьлла, дийцина "Кавказан узел" агенталле бахархоша.\n"Урамашкахь нехаш лехьаяйти тхоьга цхьана хенахь, хIинца кешнашка хьовсийна. Субботникехь лаахь а, ца лаахь хила веза хьо, ца хилахь проблемаш хир ю аьлла", - дийцина Абу цIе йолчу махкарчу цхьана хьукматан белхахочо.\nБелхан деношкахь а, мукъаденошкахь а кхайкхадо субботникаш. "Мичча хенахь а телефон тоха тарло хьаькаме я министраллера я префектурера, хIоккхул, оццул нах бахкийта нехаш дIаяха олий", -дийцина министраллан белхахочо Маликас. Iедалхоша бюджетхой субботникашка ийзор, нуйхьоькхурш цатоарца дузу.\nХьалхо гIазакхийн марха дастале аьлла, эзарнашкахь хьаькамаш, школашкара дешархой, хьехархой, кхечу хьукматашкара белхалой арабаьхнера Нохчийчуьрчу Iедалхоша керстанийн кешнаш цΙандан.\nДерриг а Нохчийчохь, болчу хаамашца, 58 гIазакхийн кешнаш ду, царех 7 Соьлжа-ГIалахь.


Юсупов Султан. ЦIетуха луо соьга. | ВАЙНАХ\nХIей, маржа дуьне! ЦIетуху луо соьга – ас тIулгах суй боккхур бу. Дош ло соьга – ас лалор бу тIулг! – иштта мохь тоьхнна дIайолийра илланчас шен назма.\nЦуьнга элира: хан кхаьчна! Ткъа цо ойла йира: ма жима берд у-кха хIинца а сан Iайнди.\nЦуьнга юха а элира: хан кхаьчна, воккха хила хьан кIант!\nИза сахиллалц Iийра цуьнан гIевлангахь хиъна, ткъа Iуьйранна, шен дог а чIагIдина, пенах кхозу шаьлта схьа а эцна, дIакховдийра цо:\n– Новкъа вала.\nСаьккал чохь ламаз деш вара воккха стаг. Ша ваьлча, чувеанчуьнга дIахьаьжира иза. Доллучух кхийтира. ТIаккха элира:\n– Дукха хан ю ас хьоьга ладоьгIу.\nIайндис жоп ца делира.\n– Со хIинца къанвелла, – бохура воккхачу стага, – хьуна со мацца карийна а карор вара. Цундела кхуззахь, эвлахь, сайна бен тарбира ас.\nСаьккал чохь йоI яра.\n– Заира,– элира цо. – Яло, лулахошка гIуо. Со волчохь бехке хьаша ву.\n– Къеначу берзан цергаш охьаэгна, – кхидIа а дуьйцура воккхачу стага. – Амма къеначу барзо цIоькъалоьман мIарашна юкъахь шен садоккхуьйтур ду де-дийно лечкъаш, бус-буса, чангIалкх сана, цIийзаш лелачул.\nIайнди вист ца хуьлура.\n– Хьем ма бе,– элира воккхачу стага. ТIаккха тIечевхира: – Хьо хIун деш лаьтта? Я ца хIоттало? Я цIоькъалоьман доьзалехь пхьагал кхиъна? Хьан да Нохчийчохь цIеяххана динбере вара. Амма ас иза вийра, цо сан деваша вийна дела.\n– ХIа-ан! Яхь-бехко ца вуьту хьо гIорасизчу воккхачу стагана тIе куьг айа! Делахь-хIета, ас хоуьйтур ду хьуна, кIеза, багахь цергаш йоцчу берзан хIинца а кIомсарш йисанийла!\nШаьлтанх ка а тухуш, Iайндина тIекхоссавелира иза. Цуьнгара шаьлта схьа а яьккхина, иза юьстах а кхоьссина, саьккал чуьра аравелира жима стаг.\n– КIилло! – хьедара цунна тIаьхьа. – КIилло!\nНеIсагIехь яра Заира.\n– Къонаха! – элира цо. Дикка лаьттира иза цунна тIаьхьа хьоьжуш.\n– ЦIа вирзина хьан кIант, – элира.\n– КIилло ву хьан кIант,– элира.\nНаб кхетта Iуьллчу кIантана юххе а хиъна, йоьлхуш са хилийтира нанас. Ткъа Iуьйранна, бахка а баьхкина, цара юха а: «Хан кхаьчна!» – аьлча, цо самаваьккхира кIант.\n– ЦIий кхойкху, – элиа цо. – Ас хьарамбо хьуна баийна сайн накха – вало, дIадекха. Ненан неIалт Iаьржа беза мохь хилла хьаьрчар ду хьох, ахь чIир ца екхахь. Хьоьга болчу безамах дуьзначу сан даг чохь цабезам карор бу хьуна, нагахь ахь чIир ца екхахь.\nШаьлта юкъах а йихкина, араевелира кIант.\nЦунна юха а гира тохарлерра йоI.\n– Хьо сан да виэн вогIуш ву! – цIогIанца цуьнан когашка юьйжира иза.\nЦуьнан кIажарш ченала ийгира, ткъа бIаьргашна чохь бIаьрхиш къегира. Iайндис хьалагIаттийра Заира, дакъийра бIаьрхиш.\n– Миска Заира! – иза а аьлла, шен новкъа дIавахара кIант. ТIаккха Заира кхийтира: иза лаьмнашка воьдуш вара.\nЛаьмнаш – дегнаш санна ду. Цигахь ду мокхаза чIогIа чхернаш а, ховха-юькъа сийна хьаннаш а; цигахь аьрзу а ека, месала нана-кхокха а шен кIорнешка кхойкху. Цигахь мекара цIокъ а, гIорасиз лу а ду; цигахь зарзарийн эшарш а, чангIалкхийн узамаш а хеза.\nIайнди веара гIаш оьгучу хенахь. Иштта оцу можачу гIашца седарчий а оьгура. Цхьадерш чIогIа сиха, чIогIа сиха, бIаьрнегIар тоха а кхиавале, дIадовра, вуьйш, дашочу тайн уьйригах керчара. Оцу хенахь буьйса бархат санна хуьлу, ткъа дийнахь эсала малх къега.\nТкъа цхьана дийнахь шена юххехь Заира гира цунна.\n– Хьо хIунда еана? Хьох ган тарло.\n– Ткъа хьо хIунда лечкъа?\n– Нанас неIалт кхайкхийна суна.\n– Сан а яц нана.\n– ДоттагIаша букъ берзийна суна.\n– Делахь хьан хилла а бац доттагIий.\n– Ерриге эвла а ю сох кхаьрдаш.\n– Деший – деший хилла дуьсур ду, мел боьха диларш цунна тIейоттарх а. Хьо царел веза-лекха ву. Хьо массарел дог цIена ву. Цхьа а стаг вац ахь шена хьалха корта охьабахийта. Воссахьа аренга.\n– Жима, хьекъале Заира! Хала ду Iадаташна дуьхьала гIаьттинчунна. Со цхьан-цхьаъ ву.\n– Iайнди, со еана хьоьга дIаала: хьуо шелвелча, Заира дагалацалахь – вохлур ву хьо; хьайн сагатделча, Заира дагалацалахь, тIаккха байлур бу хьан бала. Седарчий оьгучу хенахь, «Заира!» алалахь, тIаккха цхьан хир вац хьо.\n– Заира, Заира…\nТIаккха Iайнда эвла веара.\nБеламе тIелецира иза. Элира: «Аьрзонан бен чохь хьоза кхиъна!»\nУр-аттала, зударий а хьала ца гIуьттура цунна, иза юххешшхула тIехволуш. Мехкарша ца лечкъайора шайн яххьаш – эхь хета меттиг бац кIиллох. Баккхийчу наха тIаьхьа туйнаш кхуьйссура.\nАмма Iайнди курра корта а айбина лелара. Массарна юьхьдуххьал дIа а хьоьжура. Ткъа нах цунах ца кхетара. Стенах дозалла дийр ду шен мостагIчуьнца цхьана эвлахь вехаш волчу стага? Лурхочун йоIа куьг а лаьцна эвла валийначу стага?..\nИлланчас кхидIа а дуьйцура:\n– Заирин кIеда-зевне аз а, кIеда куьйгаш а ду. Заирин, ткъесийн буьйса санна, Iаьржа кIажарш а, стеш санна, догуш балдаш а ду. Ткъа бIаьргашна чохь – ламанан шовда, шовданна бухахь – маьлхан зIаьнарш.\nIайндис Iаьржачу буса вогIий а хьоьстура иза, седарчийн буса вогIий а хьоьстура иза. Беттан буса вогIий а хьоьстура иза.\n– ЛадогIахьа, хьомсара Заира, ладогIахьа, – бохура цо. – Илли хилла хьан кIажарех вуцалур ву со, Заира. Туьйра хилла вуьжур ву хьан бIаьргашна чу, сан деган ерриге аьхналла хьуна ю, Заира. Хьо ду сан ирс!\n– Веза хьо хьан ирсана, – элира цо.\n– Хьох вогу со. Хьуна гечдийр дац соьца цхьаьнакхетарш. ДIагIо вай лаьмнашка?\n– Дас хIумма дийр дац. Цунна дукхаеза со. Ткъа кхин тхан стагга а вац.\n– Хьох вогу со. Дайн Iадаташна къинхетам бовзац…\nИза нана йолчу вахара.\n– Елла яла со делаI! Шуьшиъ хьакъ дера ду вовшашна, – тийжамаш бан йолаелира иза. – Цхьа а хIума дац шуна сийлахь-деза.\n– Безам бу иза, нана.\n– Заира бахьанехь дицдина ахь дайн Iедал. Заира бахьанехь стаглара волушву хьо. Шаьлтанал деза ду къонахчун яхь-бехк. Къонахчун дозалло кхардам ца лов. Дедайн кIиллолла – тIаьхьенна эхь ду. Емалвеш иллеш дохур ду хьох юьртахоша. ТIекхаьчча доттагIчо букъ берзор бу хьуна. Массара неIалт кхайкхор ду хьуна. Вайн тайпанан эхь хилла вехар ву хьо.\n– Ахь хIунда, ахь хIунда кхайкхадо суна неIалт, нана? Массаьрга а дIататтийтахь со, ткъа хьо-х сан нана ю. Хьо къежъелла, гIайгIа-баланаш хебаршца бижина хьан юьхь тIе, нана. Хьуна-м ма ца лаьий хьайн кIант, стаг а вийна, лурволийта, цуьнан кийрахь Iаьржа къизалла гIатто? Цуьнан шаьлта батта тIекхаччалц цIийх юзийла? Миска сан нана, хIун хир ду хьан безамал ницкъ болуш?\n– ЦIийна хьалха декхар. Далла хьалха кхерам.\n…Нуьречу ткъесо сиз даьхьира Iаьржачу стиглан йистах. Лазар туьйхира даг чу. Цхьамма корах пIелг туьйхира.\n– Дохко вер ву хьо! Воьлхур ву хьо! Хьо волчу лестар бахьанехь дас йийна Заира…\n– ЭхIей, маржа дуьне яI! ЦIетуху луо соьга – ас тIулгах суй боккхур бу. Дош луо соьга, ас лалор бу тIулг, – иштта мохь туьйхира илланчас.\nБIаьстенан арахь дашочу петIаматан корта охьатаIийра мохо, – петIаматийн аренгахула кхерстинчу йилбазмохо, Заирин цIий санна, цIен пардош охьадаьхнера. Боккхачу балано илланчин корта кера божийра. Илланчин пIелгаш пондаран мерзех дIахьакхалушшехь, сов дера оьгIазе илли, аренна тIоьхула гIаьттина, аьрзунаш хьийзачу кIоргачу стигла хьалакхерстира.\n– Заира? ХIунда йий? ХIунда йий Заира?\n– КIажарех дуьйцина илли бахьанехь.\n– Iаьржа буьйсанаш бахьанехь, беттасин буьйсанаш бахьанехь, седарчийн буьйсанаш бахьанехь.\n– Цунна хьо везар бахьанехь.\n– Цунна маьрша хила лаарна, аьрха мох санна, ламанан чехка хиш санна, кура ирс санна.\nИштта, олхазаран жимачу кIорнис, дорцалахь гIоттий, цу инзар Iаламатехь шен тIемаш зуьй-кха.\n– Иштта, зарзаран хьалхара аьхна йиш, къинхетам боцуш экхано шен мIарашна юкъахь Iовду-кха.\n– Дайн Iедал ца ларди, бекхам эца беза. – Берриге кIиллой, духьала цхьа дош а ца олуш, цунна тIетайра.\nТкъа иза, йоI шен кера а эцна, лаьмнашка дIавахара. Иза вист ца хуьлура. Дист ца хуьлура цунна тIаьхьа догIу адамаш а.\nБIешерийн акхтаргаша шайн генаш-куьйгаш Iайндин маьхьарна тIе охьохкийра. Къоьжачу Арзуламо бIаьргашна дуьхьала уьйзира Iаьржачу мархин ковраш. Малх къайлабелира – дукха сирла кхеттера иза. Хьун а дIатийра, ойланашка девлира чхернаш а. Селла а беза бара церан мохь…\nНохчийн матте гочдинарг\nНазад: Валид Докаев. Таинственный приют.\nВперед: Пушкин Александр. Евгений Онегин. Роман байташкахь.


Полисхоша бахархошна еттарх лаьцна хаамаш баржийна зударий кхеле баьхна\nСемаIашкахь изоляцин низамаш дохийначу бахархошна полисхоша йиттина аьлла, аудиош социалан машанашкахула яржийначу зударша шайна къинтIера довлар дехна. Кхаа зудчо гечдар доьхуш дIаязйина видео меттигерчу инстаграм-аккаунтехь зорбане яьккхина.\nВидео тIехь хIора зудчунна уллохь лаьтташ цуьнан цIийнах волу борша стаг ву. Цара а доьху гечдар.\n"ХIуммаъ гина дац. Цхьа а полисхо а, йа мелла стаг а гина вац суна", - боху Малика цIе йолчо.\n"Вайн дуьхьа хьийзаш ма бу уьш. Дийца мегар дац 'суна моьттинера', 'суна гира', 'со Iадийнера' бохуш. Цу тIе и хьан гIуллакх долуш хIума а дац", - бохуш, цхьахйолчу зудчуьнгара бехкаш доху цуьнан марзхойх волчо.\n"Хьакхарчий санна байа безаш бара, и къизаллаш лело полисхой" баьхначу, Кировн цIарахчу совхозера зудчо а къинтIера баьхна шегара даьллачунна. Цуьнан кIанта чIагIо йина, цу кепарниг кхи долуьйтур дац шаьш аьлла.\n"Суна сайна гина хIума дац, йа бIогIамех бихкина нах а ца гина. Со яцара цигахь. И видео сайна гича, дог даьттIа элира ас - и бу сан бехк. Ас динарг нийса дац", - аьлла Манаш цIе йолчу зудчо.\nТIехьа-Мартанан кIоштан къедас Дацуев Iабдул-Рашида а, аудиош яржийна зударий бехачу яртийн имамаша а кхайкхам бина божаршка, шайн хIусамехь зударийн дола де, "тIаьхьа юьхьIаьржа ца хIитта" аьлла.\nМарха достучу дийнахь мессенджерашкахула зударийн аудион хаамаш баржийнера, ницкъаллийн структурийн белхахоша урамашка бевллачу нахана етташ ю, зударшна а цхьана бохуш.


Тбилисин кхело Саакашвилина набахтехь яккха хан тоьхна\nШегарчу даржах пайда а оьцуш, зуламаш лелорна Тбилисин кхело набахтехь даккха кхо шо хан кхайкхийна Гуьржийчоьнан экс-президентна Саакашавили Михаилна. И дуьххьара сацам бу, политикна Гуьржийчу экстрадици ян бахьана лучех. Саакашвилин агIончаша кхелан сацам -политикан бух болуш бу аьлла.\nШи шо а дара Саакашвилин хьокъехь талламаш бен. Тбилисин цхьана банкехь болх беш хиллачу белхахочун Гиргвлиани Сандрон гонах яра и гIовгIа. 2006-чу шарахь Тбилисерчу цхьана бара чохь дов даьллачул тIаьхьа, полисхоша лаьцна, хьуьнха дIа а вигина, къиза йиттинера цунна.\nЦеран карара вада аьтто баьлла Гиргвлиани, хьуьнхахь тила а велла, цхьана ор чу а воьжна, веллера. Иза лоцуш полисхойн декъехь лаккхарчу даржашкахь хиллачу веанна набахтехь даккха масех шо хан туьйхира. Веллачун гергарчара а, доттагIаша а, оппозицин лидерша а чIагIдора, Гуьржийчоьнан чаьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллера дина омра дара Гиргвлиани лацар, шайггара дина хIума дацара бохуш.\nТалламан версица, ницкъаллийн оцу урхаллан а, шен уллерчу гонан а цIе ца йожорхьама, лаьцначу веа полисхочунна Саакашвилис хьехнера бехк тIелацар, ткъа ша кеста уьш маьршабохур бу аьлла, чIагIо а еш.\nКхо шо даьллачул тIаьхьа 170 тутмакхна гечдеш, омрана куьйгяздо Саакашвилис. Царлахь хилла Гиргвлиани Сандро лачкъийна вигинарш а.\nСаакашвили Михаилна дуьхьал даьккхина кхи а масех бехкзуламан гIуллакх ду. Иза бекхево депутатна, бизнесхочунна Гелашвили Валерийна еттарна а, цхьана интервьюхь Саакашвилин хIусамнана саийсазъйинера цо.\nИштта бекхево пачхьалкхан ахчанаш даарна а, протестхой дIасалахкарна а.\nРезинан хIоьънаш а детташ, демонстранташ лехкинера цуьнан омраца.