Стигалкъекъа-бутт 29, 2017\n"Дика лелийна бераш цхьаммо а дIа ца доху"\nЕвроперчу пачхьалкхашкахь нохчийн а, кхечу къомахчу доьзалшкара а, бухарчу бахархошкара а санна, цхьацца бахьанашца Iедало бераш дIа а дохий, Iуналла дан я кхечу доьзалшка, я пачхьалкхан юкъараIойлашка дIалуш хилар къайле яц.\nМасех шо хьалха вуно акха а, цеце а хеташ хилла „хьенехера бераш дIадаьхна“ боху къамел хIинца жим-жима доьрзуш деладийнахь хуьлучу хиламе доьрзуш лаьтта.\n…Амма керла хIума ду нохчийн нанас шегара Iедало дIадаьхначу берашна Iуналладар махкахошка шайна тIеэцахьара аьлла кхайкхамбар.\nЦуьнца цхьана зудчо дуьйцу, Германера нохчийн доьзалера ялх бер Iедало дIа а даьккхина, хийрачу доьзалшка дIасадекъа кечдеш ду, бохуш. Уьш меттигерчу бахархошка ца кхачийтархьама цу берийн ненан лаам бу Европерчу нохчаша цу берашна тIехь Iунналла дар.\nШайн аьтто болучо, шайн йиш йолучо, вайн нохчийн берех дог лозучо...\nВатсапп-кхайкхам: „Хьоме махкахой, чIогIа дехар дара шуьга, цхьана зудчуьн ялх бер схьа а даькхина, яккхий проблемаш ю. Шайн аьтто болучо, шайн йиш йолучо, вайн нохчийн берех дог лозучо, и бераш цхьацца тIелацахьара, и дехар дара-кх чIогIа“.\nХаам социалан машанашкахула лела болабелчхьана дуьйна Маршо Радиоца зIене бевлла дукха нах, муха далур дара цу зудчун берашна Iуналла, уьш дола даха хIун хьелаш оьшу, хоьттуш.\nАвстрехь нохчийн доьзалшца а, меттигерачу «Югендамт» олучу берийн хьукматца а шерашкахь юкъаметтиг а лелош, маслаIатан белхаш бинчу Оздемирова Розина хаьа оцу хеттаршна дуьхьал муха жоп ду.\nОздемирова: „И саннарг кест-кеста тIеIоттало кхузахь вайнахана. Амма даьлла хIума а доцуш, бахьана а доцуш, бераш схьадахар хуьлуш дац. Нагахь цхьа зуда берашца ша йиснехь, я иза могуш яцахь, я уллохь хIусамда я марзхой бацахь, цу зудчо шена бовза-безачаьрга я шеца доттагIалла лелочу кхечу зудчуьнга ала деза, со ца ларйо, сан берашка хьажахьара хьо.\nТIаккха иштаниг Iедало а магош ду. Амма хилларг хилла даьллачул тIаьхьа, хIинца и бераш дIадаьхначул тIаьхьа дуккхаъ хан яьлча, и бераш «Югендамто» нохчийн доьзалшка лур ду аьлла суна ца хета. Цаьрга цигахь хьовсуш а ма бу кхин нах“.\nМогушший, хазий ду аьлла, бераш доьзалера дIадаххал харцо ма яц кхузахь лелош.\nХIинцалца схьа ша белхаш бечу муьрехь нохчийн доьзале бераш Iуналлина делла меттиг шена ца хаьа боху Розас. ХIунда аьлча, цхьамогIа хьелаш кхочушдан деза Iуналла дан бер схьаоьцучара.\nОздемирова: „И бер схьаоьцучу доьзалан шена тIедогIуш тоъал рицкъ хила деза, кхидолу хьелаш хила а деза. Нохчийн доьзалера схьадаьхна бераш кхечу нохчийн доьзале дIаделла бохург хIинцалц схьа суна гучудаьлла дац“.\nНохчийн юкъараллехь уггаре а шуьйра яьржинчех миф ю, Европерчу берийн хьукматхоша къаьстина нохчийн бераш дIадоху, уьш хаза а, могуш а долун дела бохург. Оздемирова Розас иза бакъ дац боху.\nОздемирова: „Могушший, хазий ду аьлла, бераш доьзалера дIадаххал харцо ма яц кхузахь лелош. ТIаккха-м массеран бераш а дохур ма дара цара дIа! Мелхо а, оьшшучу барамехь Iуналла ца дарна, могашалла галяьлларш ма хуьлу цара дIадохурш. Я меца леларш, я школе шайца юург ца йохьуьйтуш дерш. Я да-нана даима а девнаш дохуш, чохь цу берийн психикана ницкъ бечу доьзалера доху. Бахьана доцуш, чу а лелхий, дIадуьгуш дац бераш“.\nМаршо Радио шен тергонехь латтош ю Баварерчу 6 бер дIадаьккхинчу берийн хьал. Материал эфире кечъечу муьрехь, интервью лахьара аьлла, дехарца тхан къамел хилира берийн деца-ненаца. Амма шайн хьолах лаьцна дийца мелла а хан оьшу шайна, цхьацца нахах дагадовла а деза, элира цара. ТIейогIучу хенахь уьш бистхила резахиларе хьоьжур ю Маршо Радио.


ШолгIа шо а доладелла ГIалгIайчуьра схьабевлла, аль-Азхаран уиниверситетан дешархой Мисаран Iедалхоша набахтехь латтош болу. Экстремизмаца боьзна бу аьлла, бехкаш дехкина царна. Ткъа хIинца а хууш хIума дац, лаьцначу цхьана гIалгIачун кхолламах.\n2018-чу шарахь Марсхьокху-беттан 14-чохь Мисарахь вайра ГIалгIайчуьра пхи студент: Плиев Рамазан а, Дзейтов Iела а, Аушев Илез а, Чемурзиев Исмаил а, Дугиев Хизир а.\nТIаьххьара цIе яьккхинарг СаIуда Iаьрбийчохь доьшуш вара, КъахIирерчу шен махкахой болчу хьошалгIа веанера иза аьхкенан мукъа ханна. Дугиев воцург, байна берриш а карийра пхи бутт баьлча набахтехь. Экстремизмна бехкехиларца шеконаш кхоллаеллера полисхойн церан хьокъехь.\nМисаран арахьарчу гIуллакхийн министралло тIе ца дуьту, Дугиев варна шайн пачхьалкхан Iедалан бехк бу бохург, дIахьедира Кавказ.Реалиига КъахIирерчу Оьрсийчоьнан консулан декъан куьйгалхочо Абакаров Юсупа. Министраллан позици иштта ю: цаьргахь информаци яц, Дугиев шайн пачхьалкхе а кхаьчна, иза Мисарахь а вара аьлла.\nТкъа вукху студентех дерг аьлча, йа талламо а, йа, хIоразза а уьш чохь бахкоран хан 45 денна а, буьйсанна а дIаяхъечу кхело а, дуьйцуш дац гIуллакх талларх, йа хиллачу жамIех а, латкъамаш бо лецначийн гергарчара. Билггал царна дуьхьал даьхначу бехкех хууш хIума дац.\nЦхьахволчу лаьцначу студентан хIусамнанас хаамбира Кавказ.Реалиига, шен цIийндас наггахь шеца цхьана чохь бахкхочу меттигерчу бахархошкахула косташ кхачадо шега аьлла. Царна тIаьхьа оьхучу гергарчара схьакхачадо цуьнга хIусамдегара кехаташ.\n"ХIинца тхуна къаьстина, гIалгIайн кегийрхойн гIуллакхна тIехула бехке озийна кхин а цхьа Мисаран вахархо а, цуьнан зуда а, шемахо а, ГIирIизойчуьра схьаяьлла яхархо а. Информаци бакъ юй хьажа тхан аьтто бац. Талламхоша тхуна гойтуш кехаташ а дац. Оьрсийчуьрчу массо а инстанцешкахула чекхдевлла тхо, тхайн нах цIаберзон Iалашонца. Пачхьалкхан думан парламент а цхьана юкъаозийна оха, амма цкъачунна яьлла йист яц. ГIуллакх шега дIаэцначу Мисарарчу адвокатах а пайда ца бели",- аьлла, дийцина зудчо.\nЛаьцначу Дзейтовн нанас Маликас дийцира, стохка дийнна шарахь шен кIанта а, цуьнан накъосташа а кехаташ кхоьхьуьйтура шайга, амма ГIуран-баттахь кехаташ севцира аьлла.\nСа карзахдаьллера гергарчийн хIетахь, амма дукха ца Iаш Iарбойн маттахь кост кхаьчнера цаьрга. Цу тIехь кхеран доьзалхошца цхьана камера чохь латтийначо яздора, шаьш вовшахдаьхна аьлла. Дзейтов а, Чемурзиев а цхьана набахте хьажийнера, Плиев а, Аушев а кхечухьа. Ца битира уьш цигахь а цхьана камераш чохь.\nТIаккха КъахIире яхара Малика а, Исмаилан нана Чемурзиева Марем а. Стохка гурахь хиллачу кхелан кхеташонехь гIалгIаша тIедожийна хиллера, шаьш лецаран бахьанаш шайга схьахаийтар, шаьш бехке цахилар дIа а хьедеш.\n"Тхо КъахIире доьлхучу хенахь оха хьалхха дIахаийтира Оьрсийчоьнан векалте тхаьш арабаьккхинчу некъах. Оха дийхира, тхайна дуьхьал дахкар а, тхайна гочдархо а лахьара аьлла. Цара жоп делира, оцу гIуллакхна тIехь накъосталла дан шайн бакъо яц аьлла. Тхуна ца лаьара, цигахь доьшуш болчу гIалгIайн кхечу студенташна тхайгара хьовзам баккха. Дика дара суна хIума дика дагахь лаьтташ хилар. Сайн кIента дуьхьа ницкъ кхечира сан ситуацехь юха ца яла. Ингалсан маттахь интернетехь цхьацца хIума карийра суна, дагахь Iамийра ас. Iарбойн маттахь уггар а коьртаниг интернетера схьаийцира", - дуьйцу Дзейтовас.\nИза а, Марем а набахтен хьаькамна тIеяхара.\n"Iарбойн маттахь къамел дан дийзира цаьрца. "Сан хьоме кIант" аьлла, дехар дира ас цуьнга, тхо генара даьхкина а ду, тхайн берашца кест-кеста цхьанакхета бакъо лахьара ахь аьлла. КIиранах цкъа царна тIедуьтура тхо. Юха дехар дира оха, цхьана камера чохь мукъна а битахьара уьш аьлла. Ткъе итт стагана дийнна баттахь юург кхоьхьура оха, шина камера чохь латточу тутмакхашна. Тхан доьзалшца юучуьнца дакъа деш ма Iийнера уьш а. Ницкъ хуьлура тхуна чIогIа, ахчанца а аьтто бацара. ГIалгIайчуьрчу тхан массо а гергарчара ахчанаш тийсинера тхоьга, цунах а юург латтийра оха царна", - дуьйцу Дзейтовас.\nЦо бахарехь, гIора а эшна карийра царна шайн бераш. Кхачам боллуш юург ца хиларна а, хIаваэ арадовлар а кIезиг хиларна. Дийнахь 20 минот хан ло царна хIаваэ бовла. Нагахь санна, латкъам бахь, шолгIачу дийнахь и хан а ца яла тарло.\nКху шиммо юх-юха а дехарш динчул тIаьхьа, лецна латтош хилла кегийрхой цхьанатуьйхира камера чохь.\nКоронавирусан пандеми йолаелча, боху Дзейтовас, студентийн дайшна а, наношна а хиира, Канадера цаьрца чохь латтош хилла жимстаг цомгаш вуйла. Церан информацица, пачхьалкхан векалто араваьккхира иза цу чуьра. Ткъа дезинфекци еш набахтехь хих тоьхначу хлоркица цIано йира.\n"РогIера кхелан кхеташо хиллачул тIаьхьа, тхо тешна дара, уьш маьршабохур бу аьлла. Тхан кIенташа дицинера суьдхочуьнга, шаьш низамаш талхийна цахиларх. Ткъа вукхо, къажа а къежна, жоп делла хиллера, хIаъ, шу дика бераш дуй хаьа суна аьлла. ШолгIачу дийнахь набахтен хадархошна хиинера, уьш чохь латтош кхин а 1,6 баттана сацам бинийла", - дийцина Дзейтовас.\nКарарчу хенахь Гезгамашин-беттан 13-чу дийне кхаччалц дIаяхъйина церан хан.\nШен кIант гинчул тIаьхьа, шена хетачух дийцира Чемурзиева Марема а. Цо бахарехь, цомгаш ву цуьнан воI.\n"Тхо цигахь долчу хенахь сан кIентан гIора дацара соьца къамел дан а. Цуьнан нерваш ян а яцара. Хьала а гIоттий, бIаьргех хиш а оьхуш, дIавоьдура иза. Кхечаьрца мелхо а атта хуьлура суна къамел дан. Ши шо ду тхан бераш банне а боцчу бехкаца хьийзош болу. Уьш бехке хиллехь хIун дара хьуна...Цхьана жимачу камера чохь латтош бу уьш, серло яц гуш. Массо а цхьана, устагIий санна, арабоху уьш, юха чу буьгу. Со дарбан цIийнехь болх беш ю, инфекцин декъехь санитархо ю со. Декхарех а, кредитех а йоьттина со. Мисара йоьдуш а, нахера ахчанаш а даьхна, яханера со. Официалан информаци ян а яц, схьахезочу хабаршка ла а доьгIуш, хан йоккхуш ду тхо", -аьлла, дийцина Марема.\nКеста гIуллакхах цхьа йист ер ю, йа уьш лецна ши шо даьллачул тIаьхьа Оьрсийчу царна депортаци йийр ю аьлла, дегайовхо ю ненан. Делахь а, цо бахарехь, Мисарахь меттигаш бу, цхьана артиклехь толлуш долу гIуллакх дIа а дерзадой, царна дуьхьал кхин бехкаш дохуш. Иштта чохь буьссу нах.\nЦул совнах, дуьйцуш ду, оппозицин акцехь лаьцна Мисаран вахархочун паспорт карахь хилла Iамеркахо, ша лаьцна ворхI шо даьлча кхалхарх КъахIиран набахтехь.\nОьрсийчоьнан Мисарарчу векалтан консулаллан декъан куьйгалхочо Абакаров Юсупа дийцина Кавказ.Реалиига, лаьцна даьлла ши шо билламе дац, Марсхьокху-беттан 14-чохь студентийн кхолламах цхьа йист ериг хиларх а, дегайовхо яц аьлла.\nЦул совнах, дагадоуьйту Абакаровс, карарчу хенахь чохь бахкор Гезгамашин-бутт юккъе боллалц дIадахдина хиларх.\n"Цхьа шой, ах шой хьалха а адвокаташа чIагIдора, цу кепарчу гIуллакхийн ши шо даьлча йист йоккхуш хуьлу, бехкебечарна жимма хан а тухуш, иза а цара лаьцна яьккхийначу хенаца дIа а нисъеш бохуш. Оцу сацамца арабовла йиш яра церан, царна депортаци ян а йогIура. Оцу дийне чIогIа сатуьйсу чахь бахкочара а, церан дайша-наноша а. Бакъдерг аьлча, дегайовхо-м яц", - боху Абакаровс.\nСтудентех цхьахволчун дас-нанас Орсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралле дахьийтинчу кехатна жоп делира стохка гурахь, шайн министралло тIедожийна "махкахой катоххий цIахьовсабе" аьлла. Кхи реакци ца йира урхалло.\nГIалгIайн студенташ чохь буьтуш сацамбина Мисарарчу кхело\nГIалгIайн виъ студент Мисарахь чувоьллина ву, пхоьалгIачун кхолламах хууш дац


Оьрсийн сепаратизм яхчало Украинан лаьмнашкахь\nУкраина - Националистийн гулам дIасалохкуш ю милици, Kiev, 2012\nТан, Терк, Псыж, Воронеж, Усмань хишца Оьрсийн автономи кхолла хьаьгна кегийрхой дΙагулбан дагахь ю шайн махкахь «Украинан Национал Цхьаьнакхетаралла» шех олу юкъаралла. 45 дийнахь царна Ιамор ду оьрсийн автомигахьа пропаганда яржон а, Ιедалан ницкъашна духьал латта а.\nТΙебогΙучу беттан юккъехь дΙагулбелла, кхаа меттехь – Харьковн, Киеван мехкашкахь, Карапаты-лаьмнашкахь цхьана баттахь эха баттахь оьрсийн автономи кхуллучу новкъа нах баха а, эшначохь Ιедалшна дуьхьаллатта а Ιамор бу Украинерчу националисташа Оьрсийчуьра националисташ.\nКегийрхой оцу бараме дΙакхойкхучу Украинан Национал Цхьаьнакхетаралло новкъабовлучаьрга доьху шайца чохь набъен галеш, истангаш, кад-Ιайг, довха духар, онда мачаш, 1000 гривна ахча схьаэцар.\nХΙун ю и йийца яьккхина «Оьрсийн автономи», хΙинца иза а стенна оьшу, Тан (Дон), Псыж (Кубань), Терк, Идал (Волга), Воронеж, Усмань хишца беха нах реза буй шайна и тайпа пачхьалкхалла аш тΙедохьийла, хаьттира Маршо Радионо Ιаморашна кечлуш болчу лидерех цхьаьнга – Полтавский Олеге. Цо ша Украинерчу Национал Цхьаьнакхетараллехь тΙеман референт ву, элира.\nПолтавский: «Уьш гΙалгΙазакхийн мехкийн бахархой бу – Терк, Тан, Псыж, Черноземьера бахархой а. Уьш – уггаре а къезиг Ιалашъен этникан тоба ю. Оьрсийчоьнан Федерацерчу оьрсашца вуно вон ю Кремль. Массо а рицкъа а славянех йоцчу этникан тобанашна луш ду, масала, оццу Нохчийчоьнна Ιаламат яккхий дотацеш ло. Стенгара йовлу и дотацеш? Оьрсашкара йоккхучу йолах вовшахтуху-кх, Кремло нуьйр тиллина къаьмнаш уьш долундела».\nТкъа муха товр бу аш гΙаттийна болам, Оьрсийн автономи шайн латтанаш тΙехь кхолла лерина шу хилар гучу Кавказан а, Ерриг-Оьрсийчоьнан а бахархоша, аьлла хаьттича, Полтавский Олегна дала карийна жоп иштта ду.\nПолтавский: «Цхьа а машар хуьлийла дац исламисташний, керстанашний юкъахь. Вайна гуш ду джихΙад дΙадахлуш. Европан доккхачу декъанна хΙинцале йоьлла исламан хьу. Оьрсийчохь а кеста доккхах дакъа хир ду бусулбанаш. Цундела дац цхьаьна маьрша Ιойла. И территореш дΙакъасто еза, масала, Израило шеца юкъарло а доцуш, Палестина дΙа ма-къастаярра, юккъе боккха пен а хΙоттийна. Суна хетарехь, еккъа и цхьа кеп бен а яц оьрсийн къам хΙаллакъхуьлучура кΙелхьардаккха».\nХΙун дозу Украинерчу националистийн луларчу пачхьалкхарчу хьелашца, царна стенна оьшу де-юре кхин пачхьалкх ларалучу мехкашка кхийда, цигара сепаратисташ шаьш долчохь гулбан? Орсийчоьнан Ιедална муьтΙахь волчу а, воцчу а оьрсийчух цабезамца «Москаль» олуш волчу Украинерчу националистийн хΙун гΙуллакх дозу оьрсашца? Иштта а, и тайпа а хеттарш дуккха кхоллало.\nОцу хеттаршна жоьпаш далар Маршо Радионо дийхира оьрсийн автономи кхоллархойн боламах лаьцна хьалхо интеренетехула шен хьажам гайтина волчу Идал-хин мехкан регионалан а, динан а талламийн центран векале Сулейманов Раисе. Цунна иштта го Украинерчу националисташа гΙаттийначу кампанин орамаш.\nСулейманов: «Иза йоккхачу Украинан шовинизман хьажам бу. Украина шена гергарчу оьрсийн кΙошташна геополитикан тΙеΙаткъам бан гΙерта, уьш шегахьа оза. Оцу меттигашкахь беха оьрсийн кегийрхой шаьш долчу Ιамон, кеп-кепарчу школашка, семинарашка, конференцешка а кхойкхуш, цаьргахь сепаратизман ойла чΙагΙйо Украино, уьш шегахьа берзош ю иза».\nΙилманчанна Сулейманов Раисна хетарехь, ша-шеца лелаш, цхьалха болам бац Оьрсийн автономи кхоллархоша гΙаттийнарг. Оьрсийчоьнан массех регионехь а лела латтанаш шаьш-шайна дахаран ойланаш. Хиндерг доцчех и тайпа ойланаш ю ала а ца хΙутту Сулейманов.\nСулейманов: « И санна хьал ду хΙуттуш Норвегин жигараллица Оьрсийчоьнан Къилбаседанехь – поморийн сепаратизм ю кхиош Архангельск-махкахь. Ткъа Сибрехарчу сепаратизмах-м, дийца а ца оьшуш, хууш ду. ТΙетаьΙΙина иза чΙагΙъеш хилар ду массара а дуьйцуш. Хенан йохалла Оьрсийчохь политикан майданахь кегари эккхахь, кийчча хир ду пачхьалкх йоха оьшу хьелаш. Оьрсийчоьнан цхьааллина кхерам хΙинцале а болуш бу».\nШеко яц, кхидолчу къаьмнийн сепаратизмаца санна гома ю Кремль оьрсийн сепаратизмаца а. Цунна ду Украинехь дΙадахьа кечдечех са а, дегΙ а дахчаде Ιамораш хуьлуш нисдалар. Хаьа бухарчу а, тΙебоьлхучу а националисташна юьхьарлаьцначу халачу новкъахь шайн хийла буй-тΙара лаьттар юйла ФСБ-ца а, полицин ницкъашца а. Ткъа цкъачунна хетарг довзийтанза бац я зорбанехь а, я интернетерчу машанашкахь а Кремлан ницкъаш.\nУкраинан лаьмнашкахь яхчало оьрсийн сепаратизм


Оьрсийн ши эскархо лаьцна Украинехь\nУкраинан эскаран буьйранчаша чIагIдо, шайн дакъоша йийсаревина Донбассерчу сепаратисташкахьа тIом беш хилла Оьрсийчоьнан ши эскархо бохуш. И шиъ шаьш Киеве кхачош ву журналисташна гайта, элира Украинан эскарийн инарла штабан пресс-секретара Селезнев Владислава. Щасте гIалахь, тIеман хьелашкахь лецна оьрсийн эскархой, хаамбо хьостанаша.\nВидео яржийна Киево царех цхьаъ Украинан кхерамзаллин белхахоша левеш – цо ша ву боху Тольяттерчу леринчу ницкъийн декъера сержант. Кремлан векалша юха а харцдо Оьрсийчоьнан ницкъаш Украинехь хилар.


Шемарчу бахархошна гIодан лаам бу дуьненан лидерийн\nШемахь 5 шарна гергга яхъелла лаьттачу тIамо гIелбинчу маьршачу бахархошна 9 миллиард долларна гIодан лаам болуш гулбелла дуьненан лидерш Лондонехь. Конференцехь дакъалоцуш бу 70 гергга пачхьалкхийн куьйгалхой. Луларчу мехкашкахь мухIажиралла дIакхоьхьучу пхи миллион гергга нахана орца кхачор ду цара.\nГерманин канцлеро Меркел Ангелас бохура кхеташонехь, карарчу а, тIедогIучу а шарахь Германино 2 миллиард 600 миллион долларна гIодийр ду. 1 миллиард 750 миллион долларна кхача а, духар а, медикаменташ а, кхиболу гIирс а хьажор бу Британино.\nМассарел а дукха орца кхачо дош делла Iамеркахоша а. Дуьненаюкъарчу гIоьнан юкъараллаша деношкахь критика йира дуккхаъчу мехкашна, цара тIамо балехь латточу шемахошна гIо ца до аьлла, иштта бехкейира 250 эзар стаг бомбанаш етташ вийна, лазийна, дукха адам махкахдала декхаредина йолу Оьрсийчоь а Iа юьстах, аьлла.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Марехь хиланза, йа майрачо йитинчу зудчуьнан хьал муха хир ду ялсаманехь? Коьрта агIо\n3. Марехь хилла а йолуш, делахь шен майра ялсамани гIур воцу зуда (Дала лардойла вай жоьжахатих). Иштта зуда а хьалхалерачу шиннах тера ю, цунна а ялсаманехь кхин маре лур ду. Шейх Ибн Iусайми́на – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла ишттачу зудчуьнах лаьцна шега динчу хаттарна жоп луш: «Цуьнан жоп АллахIан хIокху дешнийн юкъарчу маьIнех схьадолуш ду:\n[Цу (ялсамани) чохь шуна хир ду шуна деззарг, цу чохь шуна хир ду аш дехнарг; гечдеш волчу, къинхетам беш волчу (АллахIера) хьошалла ду иза].\n[Синошна дезарг, бIаьргашна мерзадерг (массо хIума хир) ду цу чохь; шу даим лаьттар а ду цу чохь].\nИштта, нагахь санна зуда ялсаманин охIлунах хилахь, иза маре йахана ца хиллехь, йа цуьнан майра ялсаманин охIлунах ца хилахь, иза ялсамани чу йахача, ялсаманин охIлунах божарий хир бу зударий балоза болуш, церан ялсаманенна кхоьллина зударий а хир бу, дуьненара зударий а хир бу царна лаахь, царна иза дезаш хилахь.\n6. Марехь йолчу хенахь майра а велла, кхечуьнга маре йахана йолу зуда. Иштта хилла йолу зуда ялсаманехь шен тIаьххьара хиллачу майрачуьнца хир ю. ХIокху кепара йолчу зудчуьнах лаьцна вай дийцира жимма алсам хIокху хаттарехь: «Дуьненахь масех майра хилла волу зуда ялсаманехь муьлхачуьнца хир ю?».


Дай-наношкара бер дIадоккху бIоба - Barnevern\nНорвеги -- Barnevern, дай-наношкара Iуьналла доцу я цара харц кхиаден бераш дIадоху урхалла\nЕвропехь бехачу нохчашлахь кест-кеста даьржа, цхьацца доьзалшкара бераш дIадаьхна боху хабар. Къаьстина, Норвегера берашна тIехь тергояран хьукмат ю гIараяьлла. Дукха хан йоццуш рогIерчу нохчийн доьзалх а хьакхабелла и сингаттам.\nМуьлхачу а ден-ненан уггаре а боккха сингаттам а, церан уггаре а ирча гIан-набарш а ю, шайн доьзалхочуьнца цхьа Iоттабаккхам нисбалар. И бераш мичахь хьаьнца ду а ца хоуьйтуш, церан хьал-де довза йиш а йоцуш, цаьрца шаьш къастор ишттачех цхьа боккха бала бу. Хийраллехь, генарчу махкахь, тIекхача а, орцах вала а кхин гергарчех цхьа а воцучехь и хIума нисделча-м муххале а.\nДелахь а, гIайгIане бакъдерг ду, Европехь бехачу вайнахах и сингаттам сих-сиха Iотталуш хилар. Берийн бакъонаш ларйечу а, берашна тIехь терго ечу а хьукматаша, цхьацца бахьанашца я наг-наггахь данне а бахьана а доцуш а, я шайна хетаделлачу-тарделлачу бахьанца, я цабезамхойн аьрзнашца, доьзалера болчу кхерамах кIелхьарадоккху олий, бераш дIадохуш нисло.\nБаханчу охан баттахь Норвегехь ехачу Адамова ПетIаматера а яьккхина кхиина йогIуш йолу ши йоI цу кепара дIа. Барнаварн цIе йолчу, массара а, меттигерчу бахархоша а, тIебаьхкинчу нехан доьзалша а боккхачу кхерамца а, харцонаш лелош ю бохуш чIагIдарца а юьйцуш йолчу Норвегин берашна Iуналла даран хьукмато ишколера дIа йигина и 14 шо долий, 16 шо долий ши йиша. Официала бахьана – цу шина йоьIан 15 шо долчу вешо царна етташ хилла боху чIагIдар ду. Берийн нанас Адамова ПетIамата Маршо радионе дийцарехь, цхьа а бух боцуш ду и чIагIдар.\nАдамова: „Тхо долчу кху Норвегехь вуно йоккха харцо ю доьзалшца юьйцуш. ТIаьхьарчу хенахь чIогIа дукха нохчашкара а даьхна бераш дIа. Сан йоьIан хьехархочуо, хетарехь, цхьана дийнахь а оцуш, массийта баттахь цунна тIехь тидамаш а беш, цуьнга хеттарш а деш, терго латтош, кечамаш бина хиллачух тIера ду, цу Барнаварн цIе йолчу хьукмате аьрзнаш а деш. Сан йиша йоI ишколера дIайигина, суна хууш хIуммаъ доцуш, суна сарахь бен хаийтина а дац хилларг.\nЦу шиммо со бехке йина а яц, мелхо а, шайна шанй нана дукхаеза, иза дика нана а ю аьлла цара. Бехкевеш верг церан ваша ву, 15 шо долчу вашас етташ хилла цу шина йоIана бохуш. Иза бакъ дац. Уьш бераш ду, иза а бер ду, берийн вовшашлахь дов долуш а хуьлу, амма цуо царна еттара бохург бакъ дац, ас цунна иза могуьйтур а дацара, цуо йиттина сайна хиъча. Суна ши йоI гойтуш а яц, хозуьйтуш а яц, и шиъ мичахь а ца хоуьйту суна. ХIинца прокуратурера сацам бовзийтина суна, нагахь санна со цаьрца зIене яла гIортахь, я со уьш ган гIортахь, я урамехь богIуш гича со цаьрга йист хилахь, со чуйуллур ю, аьлла. Йоккха харцо ю цара соьца юьйцуш ерг“.\nШи йоI дIайигар нанна хилларг хилла даьллачул тIаьхьа, суьйранна бен хаийтина а дац Iедалхоша. Цул тIаьхьа Адамова ПетIамат а, шен шина йишина еттарна шеконе лаьцна волу цуьнан 15 шо долу кIант СалахIаддин а, жимах йолу 12 шо долу йоI, вуно йоккха а, кхераме а лерина операци еш санна, кхаа машенахь неIарга полисхой а баьхкина, тайп-тайпанчу машенашкахь, вовшашна тIе а ца кхочуьйтуш, полицин декъе дIабигина хилла. Цигахь цаьрца Iуьйранна 9 даьлча дуьйна сарахь ворхI даллалца хеттамаш бина, цхьа-цхьаццане. Къаьстина, 15 шо долчу кIентаца бала хилла Iедалхойн, ПетIамата дийцарехь, цуьнан телефон чохь тIемлойн сарташ а, радикала исламхой тIехь болу видеогайтамаш а карор бахьана долуш.\nАдамова: „Сан кIанте цара хетта а ца хоьттуш хIума дитина дац. 15 шо дочлу берана цара вуно боккха беш психологикан тIеIаткъам бу. И кIант жима ву, цуьнга уллохь адвокат а воцуш, хеттамаш бан шун бакъо яц ас шайга аьлча, со тешийта телефонехула соьга цхьа адвокат масех минотехь вист а хилийтина, цул тIаьхьа цхьа а адвокат а воцуш, цуьнга масех сахьтехь хеттамаш бина. Телеофн дIаяьккхина цара цуьнгара, тIаккха цу чохь интернера схьаэцча тIемлойн сарташ а хилла, тIемлой тIехь болуш видеогайтамаш а хилла. Уьш ас хьалха сайна гича дIаяьхнера цуьнан цу чуьра, хаац, цара уьш меттахIотточу программица юхаметтахIиттийнийла а. И роликаш эцца интернетехь шорта ю, ас сайна хиъча, дIа а яьхнера уьш, цуьнан цхьа цаьрца кхераме интерес юйла сайна тусаделлехь, ас айса а цхьа орца дехна а хир дара, иза цхьа а радикалан хьежамаш болуш а вац.\nКху Норвеге иза схьавеана шо бен а дац, Нохчийчохь кхиина кIант ву иза, тхан кхин менталитет а, кхин Iадаташ а ду. Цхьана шарчохь цуьнах норг а хиллур вац, цунна алсамо хан ма еза, кхузарчу Iадатех кхета а, дIавола а аьлла ас, амма цара иза тергал а ца до. Дукха харцонашца а, низамаш хьешарца а лелош ду цара тхоьца лелош дерг, иза тхан адвокато а боху“.\nКарарчу хенахь адвокатаца а, психологашца а цхьаьнаболх а беш, шен ши йоI йолу меттиг къастон а, и шиъ цIаерзон а, ткъа иштта шен кIантана кхоьллина йолу харц цIе тIера яккха а гIерташ, къахьоьгуш ю Адамова ПетIамат. Цуьнан хIусамда Нохчийчохь тIамехь дакъа лаьцна хиларна бехке а бина, массийта шо хьалха чувоьллина, Оьрсийчохь хан токхуш ву.\nТIамах а, Оьрсийчоьнан Iедалхша шайца йийцина харцонах едда, шен доьзалца Норвегехь кхерамазалле сатесина еанчу Адамова ПетIамати, цунна санна кхин а дуккхаъчу вайн махкахошна санна, кицанехь вийцинчу хих ведда хьера кIела иккхинчунна хилларг хилла.\nАдамова ПетIамат а, иза санна Норвегерчу берийн хьукматан Барнаварнан харцонехь зулам даьлла болу бIеннаш кхинболу доьзалш а тIедогIучу шота дийнахь Осло гIалахь йоккха митинг дIаяхьа дагахь бу, шайн доьзалш цIаберзоре Iедале кхойкхуш. Царна юккъехь нохчи хилла ца Iаш, дуккха а норгхойн а, кхечу къаьмнийн а векалш бу.\nАдамова ПетIамера ши йоI дIаяьккхина Норвегехь


СовгIаташ дар дихкина Нохчийчохь\nХьекъалан кIорге йоьлчуьнга бен атта кхета а лур дуй те аьлла а хеталуш, цхьаболчарна беламе а, кхечарна бегаше бух-чулацам а хеталуш, тамаше сацам тIеэцна къоман политикан, арахьарчу уьйрийн, зорбанан, хаамийн министараллин куьйгалло.\nЦо тIеэцна юккъерчу барамехь ишта маьIна долу сацам.\n"Керлачу шеран а, Iийса пайхамар винчу дийнан сий-лерамна а хьашленаш, даздарш дIахьуш министаралло дагадоуьйту совгIаташ дала а, схьаэца а дихкина хилар».\nМаьхькIамхоша карладаккхарца коррупцина дуьхьал къийсам баллорна тIехьажийначу низамехь билгалдаьккхина ду совгIаташа далар мегаш цахилар.\nЦхьаболчарна хетарехь къоман политикан, зорбанан хаамийн министараллин «кхерчахь» кхоллабеллачу цу хьекъалечу сацамо юккъерчу тIегIан хьаькамийн дагалецам мелхо а «самсабоккху» и совгIаташ дан деза хан кхаьчний хоуьйтуш.\nКхечарна хетарехь «тхуна тхайн балха тIехь цхьа агIо а йиц ца елла, оха хIара а дIакхайкхийна, иза а дIааьлла» ала, Iорадаьккхина хIума ду совгIаташ дала мегар дац бохург.\nХьанна ца хаьа уьш дала мегар доций? Луш хилча а шакарца кхайкха а деш ло совгIаташ а, кхаьънаш а?\nИшта хеттаршка буьйлурш а бу. «Керла шо хуьлда иза, министар я цуьнан гIовс вина де хуьлда иза,вуно даккхий,деза совгIаташ оьций боьду тоттий.\nИ цхьа къайле а яц, мелхо а шатайпа ламаст ду кхузахь. И хуъчарна беламе ца хетча долий совгIаташ дан мегар дац аьлла, дина дIахьедар».\nИ къамел динарг ву социалан хьашт-дезарш луьстучу цхьана хьукхматера белхо.\nХьаькамашна, лаккхарчу даржашкахь гIуллакхехь болчарна и совгIаташ цакхачар халонга довлуш берш могIарерчу нахалахь банне бац.\nАмма царна вуно чIогIа лазаме даллал новкъадогIу ишколашкахь доьшуш долчу берашна Советан Iедал долуш массарна а кхочуьйтуш хилла совгIаташ къедар.\nБахархошна кхета халаниг ду кхечу мехкашка бIеннаш тоннашкахь дIакхоьхьуьйтуш рицкъа а долуш кху чуьрчу берийн дегнаш эшадар. Ишколашкахь долчу хьолах,\nКерлачу шеран совгIаташ берашна мича барамехь кхаьчна дуьйцуш бу Новр, Шелковск,Ножай юрт кIошташкара хьехархой.\nХьехархо: «СовгIаташ делла 4-чу классан дешархошна тIекхаччалц. Кхечарна ца делла. Стохка - м 1-чу классан дешархошна бен ца деллера».\nХьехархо: «4-чу классана тIе кхаччалц бен ца делла совгIаташ. Дера ца дела-кх! Хьехархошна ца делла, я церан берашна а ца делла».\nХьехархо: «Хьалхарчу классашна делла кхин ца делла. Хьалха лора хIинца-м ца ло. 80- тонн рицкъа Шема а хьажийча, кхечанхьа а дахьийтича ца тоьу хир ду-кх. 5-чу, 6-чу классера бераш хьежа а хьоьжуш Iа дезаш ду-кх».\nХьехархойн къамелашка ладоьгIча, кхераме ойла кхоллало къоман политикан, зорбанан, хаамийн министаралло ишколера бераш биста кхаччалц дихкина те совгIаташ далар?\n"Керла шо даздар - эрна ен харж..."\nХIетал-метал хаийла шуна…?


Буденновскна тIелеттачу Нохчийчуьрчу вахархочун гIуллакх кхеле кхачийна\nЗакъалтхой лецарна а, теракт дарна а, нах байъарна а бехкаш тIаьххьара а тIечIагIдина Нохчийчуьрчу вахархочунна Черхигов Хазвахина, хаам бо Инарла прокуратуро. Къилбан тIеман кхелехь хоттур долуш ду цуьнан дов.\nТалламан версица, 1995-чу шеран Товбеца-баттахь Басаев Шемала буьйралла а деш, Ставрополан кIоштарчу Буденновскна тIелетта ву Черхигов. Оцу зуламехь кхелхира 129 стаг, 317 вара чевнаш хилларг, 1 586 стаг йийсаре а лаьцна, закъалтехь латтийра.\nОьрсийчоьнан Талламан комитето чIагIдо, хIетахь 198 машен йохийна хиларх а, берийн кхоллараллин ЦIа хIаллакдарх а, хаъал зенаш дина хиларх кIоштарчу дарбан хIусамна а, чоьхьарчу гIуллакхийн декъан гIишлонна а, гIалин администрацина а, иштта, нах беха 107 хIусам йохорах а, царна 95 миллион соьмана зен а деш.\n"Ша лелийначу зуламийн жоьпаллех валархьама Черхиговс шен фамили Исмаилов аьлла, хийцина хилла керлачу Оьрсийчоьнан вахархочун паспортца", - аьлла, билгалдаьккхина урхаллан пресс-релиза тIехь. Керлачу фамилица лелачу заманчохь 2011-чу шарахь Москварчу кхело таIзар дина хиллера цунна, бахамна а, юкъараллан кхерамзаллана а дуьхьал динчу зуламна тIехула. 2013-чу шарахь Курскан кIоштарчу колонехь хан токхуш волчу цуьнан вада аьтто баьллера.\nТIаьхьо юха а шен цIе а хийцина, еххачу хенахь лечкъаш леллера иза Iедалх. 2018-чу шеран гурахь юха а каравахара иза полисхойн.\n1995 шарахь Басаев Шемил коьртехь волчу тIемалойн тобано дIалецира Буденновск гIалара дарбан хIусам.\nБуденновскерчу рейдехь дакъалацарна 12 шо хан тоьхна нохчийн тIемалочун\nКолонехь яккха 11 шо хан тоьхна Буденновскехь хиллачу Исламовна\nБуденновскна тIелатар дина ву аьлла, нохчо дIалаьцна Москох\nБелялов Рамзанан гIуллакх юха а листа долийна кхело


Тушети — Википеди\nТушѐти (гуьрж. თუშეთი) — къилбаседа-малхбален Гуьржийчоьнан историн а, географин а ломан область.\nРегион, цунна юкъахь къоман парк Тушети, юкъатоха кховдийна ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискан.\n1.1 Меттиг, климат, латта\nАдминистративан агӀора Тушетино дӀалоцу КӀахети регионан Ахметан муниципалитетан къилбаседа дакъа.\nОбласто дӀалоцу Ӏаьндийн Койсу эркан а, и хи кхуллуш долчу Пирикитан а, Гомецаран а Алазанин лакхенашкара ломан боьра.\nТушети къастийна ю КӀахетех къилба агӀора, малхбузера Боккха Барбало бохь (3294 м) тӀиера малхбалера Шавиклде (3578 м) кхаччалц, Коьрта Кавказан дуькъан декъаца. Шена тӀехула, 1980-гӀа шарахь биллина автомобилан шоссе Пшавели —Абано(ингалс.)нохч. дукъ даккхар — Омало чекхболу Абано дукъ даккхаро (2850 м), уьйр латтайо Тушетин таханлера уггаре йоккха эвлан Омалон кӀоштан юкъца Ахметаца.\nДоккхаха долу лаьмнашна тIехь гуттаренна а лайш ду, дисинчарна тIаехь ло ца хуьлу чIогIа йовха ца хилчи. Дерзина лекха тархаш айаделла дум ассо а агIора, хьаннаш а яц, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Климат луьра ю, чIогIа хийцалуш а ю меттиге хьаьжжина. Iа лаьтта бархI баттахь, гурахь а, бIаьста а чIогIа мехаш хуьлу, доцца аьлчи, Ӏалам башха дика дац оцу меттиган бахархошна, церан амалехь а, гIиллакхехь а гуш ю уьш бехачу лаьттан климат.\nЛатта кхузахь кIезиг леладо, деккъа даьхний ду бахархойн бахам, Iа дахделча церан хьал дика ца хуьлу. Оцу меттигехь беха шуой а, тушинаш а алсама реза бу шайн дахарна, церан амал а ю кIеда пхийнчул, цара дIалоцу кхин а лакхара Кавказан ломан акъареш. Пхийн хьена доцу латто ялта кIезиг даларна цара гуьржашца тIаргIа хуьйцу ялтан дуьхьала.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тушети&oldid=6137011»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 7 июль, 17:45.


Соьлжа-ГIалахь СИЗО-н керла гIишло схьаеллар | ИА Чечня Сегодня\nСоьлжа-ГIалахь СИЗО-н керла гIишло схьаеллар\n10:23, 22 декабря 2009г.\nНохчийн Республикан уголовно-кхочушдаран системехь таханлерчу дийнахь йолуш ю номер: 2 йолу лецнарш нисбаран колони, Чернокозово поселкера номер 2 йолу следственни изолятор, Аргун гIалара колони-поселенин участок, Соьлжа-ГIалара номер 1 йолу СИЗО. Нохчийн Республикехь тIеман хиламаш хилар бахьанехь вайн регион дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран организацийн лерринчу тидамехь хилла ю. Уьш дукхазза а хилла республикан лецнарш нисбаран учрежденешкахь, – цхьана шарахь ялхазза а богIуш. Дуьненаюкъарчу комиссин декъашхоша хIоразза а резахиларца билгалдоккхура чубоьхкинчу нехан бакъонаш ларъярехь долу хьал хаъал тоделла догIуш хилар.Номер 1 йолчу следственни изоляторан гIишло тишъелла йолу дела, тIеэцна сацам бара, массо а санитарни хьелаш а лардеш, керла объекташ ян.\n2002-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь СИЗО-н хьалхарчу комплексан гIишло ян йолийра, 199 стагана лерина йолу.\nФБУ ИЗ-20/1-н хьаькамо, чуьрачу службан подполковника Х.Идрисовс дийцарехь, керла режимни корпус цхьана ханна дIалецначу нехан чохьбахкоран хьелаш тодархьама оьшуш яра.\n– Хьалхалерчу ширачу корпуса чохь лаьцначу маса стагана меттиг яра?\n– Камераш хьалаюзаран лимит 322 стаг яра, ткъа верриг а чохь воллург 215 стаг вара. Дера, нах чохьбахкоран хьелаш Европин стандарташца догIуш ма дацара. Амма тхан аьтто хилира, оццул лимит елахь а, бехке беш болу нах кIезиг а хилла.\n– Ткъа лоьрийн гIо дар муха дара кхузахь?\n– Цу балхана схьакъастийна кхо камера ю, царах шиъ инфекционни цомгашчарна лерина ю. Лоьраша а шайн болх дика бо.\n– ХIинца режимни керла корпус схьайоьллуш долу акт чIагIдина даьлла, Европин стандарташ тидаме эцний цу чохь?\n– Доцца «хIаъ» аьлча, цунах цхьа а хIума алар ца хуьлу. Амма, ма-дарра аьлча, вайн махкахь тоьллачех йолу режимни корпус ю иза, массо а европейски стандарташ а ларъеш.\nТIеэцаран комиссино 199 стагана леринчу хьалхарчу комплексан массо а объект теллина, гIишлошъяран норманашца а, проектно-сметни документацица а йогIуш ю-яц а хьожуш. ГIишлошъярхоша бинчу балхана комиссин декъашхой резахилира.\nКомплекс болх бан йолаяларан акт чIагIдира цара.\nОбъектан барам 199 стаган лерина бу, царна юкъахь 3 камера белла дIабовллалц чохь бахко хан тоьхначарна лерина ю, 49 камера юкъара ю, 2 – вовшахтоьхнарг, 2 – карантинни декъана лерина. Ша корпус 4 гIатах лаьтташ ю, дуьненаюкъарчу стандарташца йогIуш а йолуш, Къилба Федеральни округехь шех тераниг ян а йоцуш.\nВеа стагана лерина, 18,98 кв. метр йолчу камераш чохь оьшуш дерг дерриг а ду: керамикех йина санитарни прибораш, лаьттахь тоьхна аннаш, довха а, шийла а хи. ХIинцалера вентиляционни гIирсо бовха а, цIена а мох латтабо Iаьнан заманахь.\nКорпусехь лоьрийн блок ю, шишша стагана лерина 7 палатех лаьтташ стационар а йолуш. Цхьана ханна лецна болчеран аьтто хир бу, нагахь лоьрийн гIо царна эшахь, анализаш дIалуш, могашалла таллайта, флюрографех а, рентгенах а чекх а воккхуш, стоматологин а, хирургин а гIо деш. ЧIогIа цомгаш берш дIасабаха лерина больницин лифт ю, 630 кг хьала-охьа яккхалуш.\n4-гIа гIат тIехь чубоьхкинчарна буьйлабала лерина 20 меттиг ю, царна шинна чохь спортивни гIирс а болуш.\nЛарма йолчу декъехь следственни отделени ю. Корпусехь цIарах ларваран сигнализаци а, видеотергамбаран система а, радио а, зIе а, телевиденин массарна лерина антенна а ю. ГIишлонна тIеялийна хинан, газан, тоькан, канализацин инженерни сеташ ю.\nЦIарах ларваларан Iалашонца чохь хи латто кечйина 150 куб. метр а, 50 куб. метр а йолуш резервуараш ю.\nХаддаза хи хилийтархьама, дIахIоттийна чохь хи IаIош йолу ши бIов ю, 50 куб. метр хи чу а доьдуш, насосни станцица цхьаьна.\nКорпусна уллера меттиг хаза тойина. Цхьана ханна лерина КПП а ю, машенашка хьажа а, адамаш чекхдовлийта а йина йолу. Инженерно-технически гIирсаш кечбина, тергояран чардакхаш а хIиттош.\n– Цхьана ханна чубоьхкинарш режимни керлачу корпуса чу дехьабохур буй?\n– ХIаъ. Тхо кийча ду ширачу корпуса чуьра массо а керлачунна чоьхьабаха.\n– Нагахь керлачунна чохь адамашна меттигаш ца тоахь?\n– Шира корпус йохийна дIаяккха гIерташ дац тхо, иза тоян езаш ю. Оьшуш хилахь, цунах а пайда оьцур бу.\n– Вайн гражданаш законаш ца талхош хила лаьара, тIаккха чубоьхкинарш нисбаран учрежденеш а, следственни изоляторш а хенан йохалла яссалур яра.\nИшттачу дикачу лаамца чекхделира тхан СИЗо-н хьаькамца Идрисов Хьумидаца хилла къамел.\nКерла еш йолчу 2-чу комплексехь, «2-чу рогIехь СИЗО-1 Нохчийн Республикан Соьлжа-ГIалахь меттахIоттор» аьлла йолчу, йийр йолуш 2 гIат долу СИЗО-н административни гIишло а, лаьцначарна тIаьхьабаьхкинарш еххачу ханна лаьцначаьрца цхьаьнакхетийта лерина а, 36 меттиг йолуш следственни отделенина лерина а гIишлош а ю.\nИ гIишлошъяр дIадоьрзур ду 2011-чуй, 2012-чу шерашкахь.


Керлачу шеран дезачу деношкахь кхин тIе а яьржина коронавирус Къилбаседа Кавказехь\nКъилбаседа Кавказан Федералан гонашкарчу регионашкахь байначу беттан тIаьххьарчу дийнера Дечкен-беттан 10-чу дийне кхаччалц 9 252 стагца къаьстина коронавирусан инфекци. «Стопкоронавирус.рф» официалан ресурсо бина цунах хаам, яздо РБК агенталло.\nСтаврпополан кIоштахь 2 675 вахархо билгалваьлла ун долуш, Дагестанехь - 1 744, Нохчийчохь - 1 093, ГIебарта-Балкхаройчохь - 1 092, ГIалгIайчохь - 784, Кхарачой-Чергазийчохь - 939, Къилбаседа ХIирийчохь - 925 стаг.\nВерриг а Къилбаседа Кавказан Федералан гонашкахь пандеми яьржичхьана ковидан ун кхийтира 130 675 стагах.\nКерлачу шеран дезачу деношкахь дарба а хилла, лазартнешкара аравалийтина 9 876 стаг.\nУн даьржичхьана гIоле хилла 113 237 дархочунна.\nИштта юьххьехь билгалъяьккхинчу хенаца Къилбаседа Кавказехь COVID-19 уьнах велла 149 пациент. Ставрополан махкахь – 72, Дагестанехь – 41, ГIебарта-Балкхаройчохь-20, ГIалгIайчохь -9, Нохчийчохь – 5. Ун хааделлачу хенахь дуьйна верриг а кхелхинарг ву 2 620 стаг.


Дахаран сирла некъ...\nЭльмурзаева Розех лаьцна дуккха а хир дара дийца. К1езга хир бу вайн махкахь иза ца евзарш. Кхин а к1езга хир бу цуьна аз хазаза берш: 40 шо сов хан ю нохчийн радиохь дикторан иза болх беш йолу.\nШа радиохь болх бен еххачу хенахь г1иллакхах, оьздангаллех йоьхна яц Роза. Цунна тоьшал дуккха а ду дало. Д1аяхана совет-1едал зама къиза а, харц а яра. И ца евзанчунна кхета хала хир ду цунах. Тахана, цуьна 1аткъам бевзаш хилларг, дозаллица хьахо лууш верг волу, цу хенахь 1едалца баьллачу 1уотбаккхам бахьанехь шена хилла г1ело йийца. Амма Розех санна даладан масал дерш к1езга бу.\nКазахстанера вайнах ц1а бирзина а, ц1а боьрзу 1957-г1а шо дара иза. Телерадион диктор хоржуш конкурс яра кхайкхина цу шарахь. Конкурсехь чекхъелира къона йо1.\nХаза аз а, ц1ена буьйцу нохчийн мотт а бахьанехь г1араелира Розин ц1е. Телевидени балха а кхайкхира. Цига яха реза ца хилира: корт-1уьйра 1а езара халкъана хьалха. Оьздачу де-ненан йо1ера дала йишйоцург дара иза, йовлакх доцуш ша гайтар.\nИ цхьа хьуьнар дара. Кхин д1а Розас ша дуьйцу: «1960-чу шарахь марсабаьккхира 1едало бусалба динна дуьхьал беш болу болх. Республикан районашк ахь гуламаш беш емал бора ламаз-марха долу баккхий нах. Бусалба дин а, къоман г1иллакх а «ширчух буха дисина айпаш» лорура. Ишттачу гуламера кечйина передача радиочухула еша дуьхьало йира ас. «Политически доккха г1алат» даларна комсомолера а, балхара а д1аяьккхира… «Баккхийчийн дахаре» дуьххьара г1улч яьккхинчу «Ленинан некъ» газетехь масех баттахь болх бинчул т1аьхьа, динна дуьхьал йолу передачаш йоьшуьйтур яц аьлла, къайлах барт бина, юха йигира со, белхан хьашт хиларна. Цу хенахь сан 18 шо дара».\nХьен-хьенна а, х1етахь со-ас бохуш лелачу боьршачу стагера цо йолу стогалла яра иза. Цхьа г1улч а 1едалца ийг1ича ша кхин рицкъ доцуш, махкахь парг1ат лела бакъонах хаьдда моьтту мур бара х1етахь лаьттинарг. Иза, цкъадолчунна, дакъазалла а яцара. И саннарг хилла, гина, лайна дукха меттигаш бара. Дайшкара т1аьхьене кхаьчначу балано нах хьере бинера. Дукхах берш кхоьрура, шайн сих-дег1ахчулла а ч1ог1а шайн доьзалх х1ун хир ду ца хууш. Цуьна дахар муха нислур ду ца хууш хийла х1уманна къурд бой к1елсовцура.\n«1еламнаха дуьйцуш хезна суна, – боху Розас, – Дала шена дукха дезачу къомана бен ца ло дуьненахь хало. Билггал бакъ долуш, нохчийн къомана сов доху Дала зераш. Эхартана пайденна, Шена дуьхьал вай ц1ена, къинош доцуш дахкийтархьама… Дала иштта хуьлитийла иза».\nЦкъа пхийтта шо кхачаза а йолуш, цхьана Делан лаамца ша нисъеллачу белхан новкъахь хьанал къахьоьгуш кху дийне схьаеъна Роза. «Со теша нохчийн халкъ, дуьненан къаьмнашна юкъахь а хаза масал хилла, ирсе дехарг хиларх. Цунна тоьшалла ду бусалба дине вай халкъан ларам а, безам а хилар. Бусалба динан бух т1ера нохчийн къоман г1иллакх а, ламаст а хилар», – аьлла Розас, шен цхьана къамелехь.


Полшин коьрта гIала Варшава.\nПолшин чоьхьарчу кхерамазаллин агенталло шайн махкахо шпион лаьцна Оьрсийчоьнна болх беш хилла. Цунах лаьцна хаам бина лерринчу сервисийн балхана урхалла дечу министран зорбанан секретаро Жарын Станислава.\nЦо дийцарехь, Марек В. цIарца вуьйцуш волу и стаг хилла энергетикан проекташ жоьпаллехь латточу даржехь. Оьрсийчоьнна информаци дIаелла цо "Северный поток 2" газан биргIа ца яьйта Варшаво йохур йолчу гIулчашца йоьзна йолу.\nПолша дуьхьал ю, Украина а, Полша а юьтуш, хIорда бухула Оьрсийчуьра Германе йоьду и биргIа тасарна. Варшавана хетарехь, цу газан биргIано чIагIйийр ю «Газпром» компанин Юккъерчу а, Малхбалерчу а Европехь газ йохкарехь йолу позицеш, Европа Оьрсийчуьрчу газах йоьзна хилар алсам а доккхуш.


Iамеркан юстицин министралло цкъачунна аьлла рапорт кечдина Нохчийчура вахархо Тодашев ИбрехIим вер хьокъехь. И документ дIакхачийна Флорида-г1алан прокуратуре. Цуьнах лаьцна журналисташка хаам бина цу г1алин прокуроро Эштон Джефа.\nЦкъачунна билггала цу рапортана тIехь дуьйцург хIун ду хууш дац. Карарчу хенахь Iамеркехь волу Тодашев ИбрехIиман да Тодашев Iабдулбакъи дагахь ву, меттигерчу адвокаташа накъосталла а деш, Федералан талламан бюрона дуьхьал латкъам чубала.\n26 шо долу Тодашев ИбрехIим вийна Федералан талламан бюрон белхахочо кху шеран Стигалкъекъа-беттан 22-чу дийнахь. "Ассошейтед Пресс", агенталло бинчу хаамца, карарчу хенахь шега кхаьчна рапорт доьшуш ву прокурор Эштон Джефф.


Озтюрк Энгин, туркойн актер - ГIоьрдаларчу нохчочун тIаьхье\nОзтюрк Энгин - Нохчех схьаваьлла туркойн актер\nТуркойчохь а, цул арахьа а гоьваьлла актер ву Оьзтюрк Энгин. Боккхачу тергамца хьоьжу нах иза чохь волчу филмашка дуккхаъчу мехкашкахь. Цо ша дийцарехь, иза схьаваьлла 150 шо хьалха Туркойчуьра дIабахначу нохчех. Шен дайша даймахкахь йитинчу юьртан цIе а йоху цо – ГIоьрдала.\n«ХIун бехк бу Фатмагюлан?» (Ясаран Селим), «Чанаккалехь чекхболу некъ» (Кемал Мустафа). Уьш ду Озтюрка стохка а, лурчаха а дуьнено тIеэцначу сериалашкахь ловзийна васташ.\nКхушара Европехь а, Iаьрба мехкашкахь а, Оьрсийчохь а нах алсам хьожучех ю «Сийлахь тоьлла зама» сериал. Оцу чохь Шехзаде Селиман васт хIоттадо къоначу актера.\nОзтюрк Энгин вина 1986-чу шарахь Истамулехь эскархочун доьзалехь. ХIонкарахь чекхъяккхина пачхьалкхан консерватори. Кино веана 2012чу шарахь театран факультет чекхъяккхича.\nНахана везавеллачу актерах лаьцна дуккха а хабарш лела Туркойчохь а, арахьа а. Цо ша иштта довзуьйту шех дерг: сан дай Кавказера схьабевлла, билггал аьлча, Нохчийчуьра, 19-чу бIешеран юккъехь баьхкина Туркойчу, Гоьрдала олучу меттера».


1АЛАМАН ХИЛАМЕХ, СЕДАРЧЕХ, БАТТАХ, МАЛХАХ, ЛАЬТТАХ, ХИХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nАДАМАХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nАДАМИЙН ДЕГ1АН МЕЖЕНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nАДАМАН Т1Е-КОГА ЮХУЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nАДАМАША ЛЕЛОШ ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nВАЙНАХА ЛОРУШ ДОЛЧУ Г1ИЛЛАКХЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nЦ1ИЙНАХ, ЧОХЬ-АРАХЬ АДАМАША ЛЕЛОШ ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nЦ1ИЙНАН БАХАМЦА ЙОЬЗНА ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nСТОЬМЕХ, ХАССТОЬМЕХ, ДУУШ-МОЛУШ ДОЛЧУ СУРСАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nХЬАЙБАНЕХ, ДИЙНАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nХЬАЙБАНЕХ А, Ц1АХЬ ЛЕЛОЧУ ДИЙНАТЕХ А ДОХУЧУ СУРСАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\nЙОЗАНАХ, КЕХАТАХ ЛАЬЦНА ДЕРШ\n1АЛАМАН ХИЛАМЕХ, СЕДАРЧЕХ, БАТТАХ, МАЛХАХ, ЛАЬТТАХ, ХИХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n1. Х1ЕТАЛ-МЕТАЛ хаийла хьуна: букара е чуьра кегий жаг1а?*\n2. Х1етал-метал хаийла хьуна: вайн бедана т1ера цаца буьззина г1улгаш?\n3. Х1етал-метал хаийла хьуна: лахьо а ца терг, ласто а ца терг?\n4. Х1етал-метал хаийла хьуна: мел дестарх а, хе ца хьуриг?\n5. Х1етал-метал хаийла хьуна: тоьхча, туьро а ца хадориг?\n6. Х1етал-метал хаийла хьуна: хи чу кхоьссича, буха ца доьдург; ц1ерга кхоьссича, дага ца догуш дерг?\n7. Х1етал-метал хаийла хьуна: дуьненна го туьйсуш йола йорг1а Пет1амат?\n8. Х1етал-метал хаийла хьуна: вайн ц1ийна т1ехьахула ч1ишаш лехьош йоьду Жоьра-Баба?\n9. Х1етал-метал хаийла хьуна: ц1ергахь а ца йогу, хин буха а ца йоьду?\n10. Х1етал-метал хаийла хьуна: вайн бедана т1ера ах сискал?\n11. Х1етал-метал хаийла хьуна: 1уьйранна дог1у ц1ен куьйра, суьйранна дог1у к1айн леча?\n12. Х1етал-метал хаийла хьуна: массо адамаша узуш болу етт?\n13. Х1етал-метал хаийла хьуна: хуьл-хуьлуш - хингал, хилла даьлча, - хьокхам?\n14. Х1етал-метал хаийла хьуна: бог1ам а ца х1оттош дина раг1о?\n15. Х1етал-метал хаийла хьуна: массо а х1уманан беркат дахьаш вог1у хьаша?\n16. Х1етал-метал хаийла хьуна: дуьненан массо а шун х1оттош вог1у хьаша?\n17. Х1етал-метал хаийла хьуна: шарахь цкъа вог1уш волу беркат доцу хьаша?\n18. Х1етал-метал хаийла хьуна: туьнталга йисте хиъна можа хьоза?\n*Х1окхуьнан а, кхин д1а долучу х1етал-металийн маь1на ца хуучунна иза карор ду тексташ чекхъевллачул т1аьхьа далийначу Билгалдаккхаран "Х1етал-металш" ц1е йолчу декъа т1ехь. Х1ета - х1уманна духе кхиа г1ерташ верг ву, мета - х1уманна духе кхаьчнарг ву (Хасиев С.-М.).\nАДАМАХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n19. Х1етал-метал хаийла хьуна: 1уьйранна - биъ кога т1ехь, дийнахь - шина кога т1ехь, суьйранна - кхаа кога т1ехь?\n20. Х1етал-метал хаийла хьуна: гонахь дечиг, юккъехь дилха?\n21. Х1етал-метал хаийла хьуна: бухахь дилха, т1оьхлахь дилха, юккъехь дечиг?\n22. Х1етал-метал хаийла хьуна: пхи шо кхаьчча, - буьхьиг, пхийтта - борз, шовзткъа - лом, б1е - котам?\nАДАМИЙН ДЕГ1АН МЕЖЕНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n23. Х1етал-метал хаийла хьуна: некъан дехьа-сехьа веха ши ваша?\n24. Х1етал-мстал хаийла хьуна: дуьне хьох д1ахьулдеш долу девзиг?\n25. Х1стал-метал хаийла хьуна: ц1ечу г1ожмаш т1е хевшина к1айн котамаш?\n26. Х1етал-метал хаийла хьуна: сих-сиха т1етт1а боьду ши берд?\n27. Х1етал-метал хаийла хьуна: цхьана г1айби т1е вижна волу пхи ваша?\n28. Х1етал-метал хаийла хьуна: букъ-хьалха, гай-т1ехьа?\n29. Х1етал-метал хаийла хьуна: вайи тхов т1ера деман гали?\n30. Х1етал-метал хаийла хьуна: хаза дийцича, хаза йолуш, къаьхьа дийцича, къаьхьа йолу х1ума?\n31. Х1етал-метал хаийла хьуна: ден-ненан дарба доцуш йолу цамгар?\n32. Х1етал-метал хаийла хьуна: цхьанна дуьхьал воьду пхиъ?\n33. Х1етал-метал хаийла хьуна: х1окху дуьненчохь хан мел йоккху ган йиш йоцу х1ума?\nАДАМАН Т1Е-КОГА ЮХУЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n34. Х1етал-метал хаийла хьуна: хьалаерзийча, - яьсса, охьаерзийча, - юьзна хуьлуш йолу х1ума?\n35. Х1етал-метал хаийла хьуна: дийнахь сарралц - юьзна, са-хиллалц,- мецнаш?\nАДАМАША ЛЕЛОШ ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n36. Х1етал-метал хаийла хьуна: къеначу стеган говр?\n37. Х1етал-метал хаийла хьуна: ши ког лергаш т1ехь, ша мерана т1ехь ехаш ерг?\nВАЙНАХА ЛОРУШ ДОЛЧУ Г1ИЛЛАКХЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n38. Х1етал-метал хаийла хьуна: туьканахь юхкуш а йоцуш, цхьана а заманчохь, ехча, лур а йоцуш, нахана юккъехь эша а оьшуш йолу х1ума?\n39. Х1етал-метал хаийла хьуна: болатал ч1ог1аниг?\n40. Х1етал-метал хаийла хьуна: массо а меттехь оьшуш йолу х1ума?\nЦ1ИЙНАХ, ЧОХЬ-АРАХЬ АДАМАША ЛЕЛОШ ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n41. Х1етал-метал хаийла хьуна: сарралц - ши мостаг1а, сарахь - ши доттаг1а?\n42. Х1етал-метал хаийла хьуна: даима стигала хьала хьоьжург?\n43. Х1етал-метал хаийла хьуна: т1ехь - ц1е, к1ел - хи?\n44. Х1етал-метал хаийла хьуна: буйнал бен яц, амма ц1а серла доккху?\n45. Х1етал-метал хаийла хьуна: ц1ога лаьцчий бен бедана чу ца боьдург?\nЦ1ИЙНАН БАХАМЦА ЙОЬЗНА ЙОЛЧУ Х1УМАНЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n46. Х1етал-метал хаийла хьуна: малх санна къега, лаьхьа санна шерша?\n47. Х1етал-метал хаийла хьуна: жима а ю, 1аьржа а ю, дата а ца лета, цергаш а ца юхку, амма керта а ца воуьйту?\n48. Х1етал-метал хаийла хьуна: говрал лекха, ж1алел лоха?\n49. Х1етал-метал хаийла хьуна: ког - ц1а чохь, корта - арахь?\n50. Х1етал-метал хаийла хьуна: масийтта 1уьргахула чекхъоьккху илбаз?\n51. Х1етал-метал хаийла хьуна: дерриг дуьне духа а духу, ша берзана а лела?\n52. Х1етал-метал хаийла хьуна: ц1инц1алга текхо минцолг?\n53. Х1етал-метал хаийла хьуна: буса доттаг1а, дийнахь тесна 1уьллу?\n54. Х1етал-метал хаийла хьуна: хьуьнах корта биттан-биттана, ц1а а кхаьчна, - дижна 1уьллург?\n55. Х1етал-метал хаийла хьуна: д1а - хьуна, схьа - суна?\nСТОЬМЕХ, ХАССТОЬМЕХ, ДУУШ-МОЛУШ ДОЛЧУ СУРСАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n56. Х1етал-метал хаийла хьуна: цхьа корта, исс лерг, пхи даь1ахк?\n57. Х1етал-метал хаийла хьуна: муш бахлуш, сту берсташ?\n58. Х1етал-метал хаийла хьуна: букур бабина чуьра ц1инн1алг к1орнеш?\n59. Х1етал-метал хаийла хьуна: ц1а дуьззина хьеший бу, чу-ара бовла кор-не1 дац?\n60. Х1етал-метал хаийла хьуна: стиглахь куй а бисна, вог1уш верг?\n61. Х1етал-метал хаийла хьуна: жимачу яй чуьра мерза даар?\n62. Х1етал-метал хаийла хьуна: хинчохь беша т1улг?\n63. Х1етал-метал хаийла хьуна: хилла яьлча, яа ца мегарг?\n64. Х1етал-метал хаийла хьуна: лаьтта юьжуш, стигал г1оттуш, дег1 морг1ал шен хиллалц?\nХЬАЙБАНЕХ, ДИЙНАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n65. Х1етал-метал хаийла хьуна: йоьдуш йитина йоьдург, йог1уш яхьарг йог1ург?\n66. Х1етал-метал хаийла хьуна: хинна т1ай,некъана - накъост.\n67. Х1етал-метал хаийла хьуна: дийнахь - эла, буьйсанна - лай?\n68. Х1етал-метал хаийла хьуна: к1айчу т1улгаш т1ехь 1уьллу палсан т1елхиг?\n69. Х1етал-метал хаийла хьуна: хийистера къорза бохча?\n70. Х1етал-метал хаийла хьуна: б1у-у боху, - буг1а а яц, латта охку - хьакха а яц?\n71. Х1етал-метал хаийла хьуна: хи - дуьне, дуьне - эхарт?\nХЬАЙБАНЕХ А, Ц1АХЬ ЛЕЛОЧУ ДИЙНАТЕХ А ДОХУЧУ СУРСАТЕХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n72. Х1етал-метал хаийла хьуна: ц1ечу бердах детталуш долу к1айн дог1а?\n73. Х1етал-метал хаийла хьуна: чудотта бертиг а, лаца т1ам а боцург?\n74. Х1етал-метал хаийла хьуна: цхьана чарми чохь шина басахь хи?\nЙОЗАНАХ, КЕХАТАХ ЛАЬЦНА ДЕРШ:\n75. Х1етал-метал хаийла хьуна: к1айн шаршу т1ера х1ун буьртигаш?\n76. Х1етал-метал хаийла хьуна: к1айчу экъана т1ера 1аьржа сизаш?\n77. Хетал-метал, хаийла хьуна: стиглара т1ай т1е йоьжча, ца юху, т1ай т1ера хи чу йоьжча, юху?\n78. Х1етал-метал хаийла хьуна: дуьнен т1ехь йоцу пхи х1ума?\n79. Х1орд ловза а баьлла, х1урдакема доьхна. Цу т1ера цхьа стаг х1урдо цхьана г1айре т1е юьстахкхоьссина. Оцу г1айре т1ехь шаберш зударий хилла, юкъахь цхьа а борша стаг а воцуш. И зударий ч1ог1а хаза хилла, цхьа а ирча ю аьлла билгалъяккха зуда йоцуш.\nЗударша сацам бина и стаг, зуламе валале, ирахъолла. Цу стага зударшка цхьа х1ума аьлла. Зударша цул т1аьхьа ца вуьш витина и стаг.\nХ1етал-метал хаийла хьуна: цу стага зударшка аьлларг?\n80. Цхьа сту хилла бежаш. Ворх1 ломал дехьа кхевдий буц кхоллуш, вукха ворх1 ломал дехьа кхевдий 1ам чуьра хи молуш хилла иза.\nМичара ели а ца хууш мархашкара, лакхара, цхьа йоккха аьрзу еана. Катоьхна м1арашца и сту схьа а лаьцна, мархашка д1аяхна аьрзу. Лелаш, лелаш охьа а хиъна, сту баа меттиг лоьхуш хилла цо.\nТ1аккха цхьа йоккха бож яйна цунна лаьтташ. Оцу бежан ма1аш т1е а хиъна, сту биъна цо. Сту биъна а яьлла, шен з1ок оцу стеран пханаран даь1ахках хьаькхна ц1ан а йина, и даь1ахк охьакхоьссина аьрзуно. Пханар доьжна наб еш 1уьллучу жа1уьнан б1аьрга. Цунах сама а ца ваьлла жа1у.\nАьрзу д1аяхна. Кхано сарахь ша жа а лаьхкина ц1а воьдуш, жа1уьнна шен б1аьрга яхана х1ума хааелла. Хьекхийна б1аьрг - д1ума схьа ца яьлла.\nЦ1а веача шен нене аьлла цо:\n- Баба, х1окху сан б1аьрга цхьа х1ума яхана, и схьаяккхахьа! Нанас схьаозийна х1ума, схьа ца яьлла.\n- Вай, х1ара-м дер ю пханаран даь1ахк, - аьлла нанас.\nТ1аккха лулахочуьнга кхайкхина нана. Шиммо а озийна, - схьа ца яккхаелла.\nИсс эзар к1ур болуш йоккха юрт хилла иза. Г1аж такхол мел болу баккхийнаш а, бераш а гулбина, з1аьнаш а тесна жа1уьнан б1аьргара пханар схьадаьккхина. Шайн жа1у оцу балех хьалхаваларна баккхийбеш, оцу юьртахь болчу массо а наха сацам бина: исс эзар к1ур болу ерриг а юрт цу пханарна т1ехь йилла. Чехка шайн юрт пханарна т1е а йиллина, баха хевшнна нах.\nЦул т1аьхьа цхьа тамашийна х1ума хааделла юьртахошна. Буьйсанна хьеран т1улг санна, хьийзаш хилла церан юрт. Х1ара х1ун ду-те аьлла, кегий нах юьртара арабахана буьйсанна, и х1ума ларъян. Хьаьвсича, гина царна, буьйсанна, цу пханари т1ера церг етташ жижгаш даха оьхуш цхьа доккха цхьогал хилар.\nШозлаг1чу буса оцу юьртахь топ йолуш мел волу 125 стаг ара а ваьлла, тоьпаш а йиттина, цхьогал дийна.\n1уьйранна арабевллачу наха цхьогалан цхьан аг1о т1ера ц1ока яьккхина. Оцу исс эзар к1ур болучу ц1ийнах мел волчунна цхьогалан ц1оканах цхьацца кетар хилла.\nВукха аг1ор цхьогал даккха а ца делла, ц1ока т1ехь йисна.\n1уьйранан заман чохь хи т1е йог1уш хилла цхьа къена Жоьра-Баба.\n- Х1ара яра х1окху юьрте а т1ек1ел ца яккхаелла цхьогалан к1орни? - аьлла, Жоьра-Бабас, чамий а 1оьттина, цхьогал вукха аг1ор даьккхина:\n- Сан кхо шо кхаьчначу к1ентан к1антана кетар хир ю кху-нах, - аьлла, бабас цхьогалан йисна ц1ока схьаяьккхина.\nШен к1ентан к1антана кетар йина бабас, амма пхуьйшашний, кетаран кочаний ц1ока ца тоьъна.\nХаал оцу йийцанчех муьлха йоккха хилла: сту, аьрзу, бож, жа1у, цхьогал, Жоьра-Баба, я цуьнан к1ентан к1ант?\n81. Цхьа жима стаг хиллера бах, хьошалг1а вахана. Синкъерам бина хилла цунна. Синкъерамехь 1аш цо йо1ана т1е хабар дахьийтина.\nЙо1а жоп даийтина хилла, ирча ву аьлла.\nК1анта йо1е хаттар динера:\n- Вала дисина цхьа сахьт бен хан а ца хилча, киснахь цхьа сом бен ахча а ца хилча, барх1 лам битина иссалг1ачу лома т1ехьа а ваьлла, дашо г1ала ян езаш волчу к1анта х1ун дан деза, - аьлла.\nЙо1ана ца хиъна нийса дош дала.\nХ1етал-метал хаийла хьуна: оцу к1анта деллачу хаттаран маь1на?\n82. Цхьа кхо к1ант хилла цхьа йо1 езаш. И йо1 ялон дагахь арабовлу уьш. Х1орамма цхьацца совг1ат кечдина хуьлу цара йо1ана дала. Цхьамма - чухьаьжча, дуьнен т1ехь мел хуьлуш долу х1ума гойтуш долу куьзга, вукхо - сихха д1акхачош болу куз-кема, ткъа кхозлаг1чо - массо а цамгарх стаг товеш болу 1аж.\nНовкъахь хьалхарчуьнан куьзган чу хьаьжча, тайна езаш йолу йо1 лен цамгар кхетта гина царна. Т1аккха шолг1ачу к1ентан куз-кемана т1е а хевшина, сихха и йо1 йолча д1акхаьчна к1ентий. Кхозлаг1чу к1ентан 1аж а белла, тойина йо1.\nТ1аккха йо1а, совг1атийн мехалле а хьаьжна, царах цхьаъ къастийна.\nХ1етал-метал хаийла хьуна: муьлхачуьнга яхана и йо1?\n83. Говрахь схьавог1уш цхьа стаг хилла, т1ехьа цхьа йо1 а хаийна.\n"Хьуна т1ехьа 1аш ерг мила ю?" - аьлла, шега хаьттича, цо жоп делла:\n"Кхуьнан наний, сан наний - нус-марнаний хилла".\nХ1етал-метал хаийла хьуна: и йо1 мила хилла?\n84. Чу вог1уш цхьаъ хилла, араволуш цхьаъ хилла. Чувоьдучо аьлла: "Х1ара г1ала хьена ю хаьий хьуна?". Вукхо жоп делла:\n"Х1ара-м сан ден яра, амма со цуьнан к1ант-м вац".\nХ1етал-метал хаийла хьуна: оцу хаттарна жоп делларг мила хилла?


Нохчийн къам кхоччуш декъна шийла де\nЛахьан-бутт 26, 2012\nНохчийчоь -- Ичкерин агIончаш, 1994\n18 шо хьалха 1994-чу шарахь, Лахьан-беттан 26-чу дийнахь, Оьрсийчоьнан эскархоша гIо а деш, Соьлж-ГIалана тIелатар дира Дудаев ЖовхIаран Iедална дуьхьал болчу оппозицин ницкъаша. Цхьаболчарна хетарехь, цу хиламо бух биллира кхин а кхо кIира даьлча болабеллачу тIаманна.\nДудаевн агIора оцу дийнахь жигара декъашхой хилла дукхах берш тахана дийна бац. Оппозици ю бохуш, хIета Оьрсийчоьнан Iедалша герзашца кечбина хилларш, цхьаберш, хIинца а, кесста-кесста гучубовлу, цхьацца, дуьненах а, политикех а, шай болу хьежамаш буьйцуш. Амма, дегнаш чохь церан а хила там бу, «ваннах, ма боккхачу буохаман бахьан даьккхира оха, оцу дийнахь»,-бохуш.\nХIета Нохчийчоьнан президент хиллачу Дудаев Джохаре, цуьнан гуонна юккъерачу цхьаболчу наха, хьехамаш буора, ТIеркйистехь куп тоьхна, дела денна чIагIлуш йолу оппозици хIаллак ейта бохуш. Амма, вукхо, и сацам ца бира, цуьнан тIаьхьалонаш муха хира ю а хууш.\nТесина ала мегар долуш дитинчу оцу гIуллаккхан, нохчий даиманна кхийринарг хилира. Лахьанан бетан 26 дийнахь, къоман доккхохчу декъо къобал вечу Дудаеван Iедал харцо Iалашо йолуш, йолийра операции. Оцу гIуллакхан лерина оьрсийн эскархоша, беракеманаш а, танкаш а, БТРаш а, муьлха а герз а деллера оппозицига.\nХьалхайоьвлачу танкаш тIаьхь хIиттинера оппозицийн декъашхой бу боху нах. Кхаа агIорара чу еънера уьш. ХIаваIера царна Iуналла деш, дар оьрсийн беркеманаш, оьрсийн пилоташ чохь а болуш. Танкаш чохь берш а, оьрсий эскархой бара.\nГIала чу боххучу хенахь, царна доьхьало ца йинера, амма, юккъе кхача уьш герга бахча, кхин ала дош ца карадо, ша вахьаьттера бохург ца алахь. Шинна агIорара байина нах бара, тIелеттарш дукхах а болуш.\nГIала чу еана мел хилла йолу танкаш ягийнера, ян лелхийтинера.Бехха латтийра, гIала юккъахь рескоман гIишлонна гена доцуш, цхьан танкан тIера эчкийн корт. Танк эккхийтича, масех тонн язалла йолу иза, айелла хIаваэхь, цхьа бIе метар дIа а яхан, асфальт а йохош ах лаьттах чу яхнера.\nИза доккха къаьхь де дара бохуш, шен даглецамаш буьйцу историк волчу Нашхоев Мурада.\nНашхоев Мурад: « Цу дийнахь, арахь а, урамашкахь а, моьттура дара, и даьндаргаш а суна Iте етта. Зорбан цIийна хьалхахь а адамийн декъий дара Iоьхкуш, чоьххьарчу гIуллакхийн министрална хьалхахь а декъий дара Iоьхкуш. ТIом беш бара.Кесст-кесста хезаш дара «Джаллай кIентий» бохуш. ТIом бийра бац, иза буолабийра бац бохург бакъ дацара».\nЦхьаболчу тергамхоша хIинаа а дуьйцу, и штурм эшийта лууш дара, махкахь шуьйра тIом баккха луучу ницкъашна бохуш. Цуьнах лаьцна Маршо радиога дийцира, нохчийн бакъонашларъярхочо, оцу хиламийн теш хилчу Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: «Ельцина воцучу массара а къобал а веш, цуьнгара лелош ма дара ша дерг. Нохчийочхь тIом а боцуш дIадоьрзура ду бохуш, дог-ойланаш яра, барт кара а бина, юкъметтиг нийса йийра ю бохуш. Сан а яра иштта ойланаш.\nАмма, иштта бакхий тIемаш а хуьлуш, иштта бакхий сингаттамаш а буьйлуш, хIума хира ду аьлла ца хетара. ТIом цхьанна а оьшуш дацара. Оппозиции боху хIума, Москохара а, Кремлера а, кечйина а йолуш, вайна юккъахь иштта питан хилча, тIом кечбинчарна боккха аьтто белира-кх».\nИттанашкахь бара штурм ян баьхкинчу оппозиционерийн могIаршлахь, оьрсйин эскархой. Иттанашкахь уьш карабахара нохчийн эскархошна. Халла бен Оьрсийчоьно уьш шай бу аьлла тIе а ца ийцира. Кхин дIа а дуьйцу Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: « Оппозиции ю бохуш, танкашна тIехь дуккха а эскархой чу уьйзира цара кху чу. Хууш ма хиллара, оцу танкаш чохь мел хилларш дIалаьцнера. Юха уьш гайта а гойтуш, пачхьалкхан думера бахкинчу депутаташна дIабелира уьш. Хьалхарчу муьрехь шай бац уьш бохуш дийцинехь а, уьш дерриге а дуьненна дIа ма гайтича кхийтира.Дуккха а нах байа а бойуш доккха зулам делира».\nОьрсийчоьнан президент Ельцин Борис демократ ву, цо, тIом буолабийра бац аьлла шеко йолуш, тIаккха а дукха нах бацара Нохчийчохь. Амма, буьттуш болу аьшпаш а, нохчийн къоманна цхьацца йогIуш йоцу цIераш техкар а, дуоладелча, къаьстира, хьал, кхин меттиг а боцуш кIоршме дала мегаш ду аьлла. Иза дукха сиха нахана кхийтира, аьлла тидам бира Бадалов Руслана.\nБадалов Руслан: « Оцу агIора некъ хаьржина хилча, дукха наха а, политикаш а, кхийтира, тIом бала мегаш сурт дIа хIоьттинарг аьлла. шаьш Оьрсийчоьнан Iедало, дуьтура доцийла гуш дара, шайтIанца шай эскаршца уьш иштта чубохура буйла, иштта билгало гайтира-кх цара оцу дийнахь».\nОппозицин штурм йохначулла тIаьхь, масех де далле, демократ ву бохучу Ельцинан Iедало сацам бира, Нохчийчу эскарш чу дига. Иза а, шина сахьтехь цхьана десантийн полкца нохчий къарлура бу аьлла къамел дина волу Грачев Павел а хIокху дуьненахь воцуш ву. Амма, цара меттахдаьккхина долу зулам хIинца а, дерзаз лаьтташ ду, тIеман цIаргахь адамийн синиош дIа а хьош.


Путин Владимира Оьрсийчоьнан президентан даржехь бечу балхана реза бац 18 процент Оьрсийчура бахархой. Иштта жамI ду Левада-центро Дечкен-баттахь бинчу талламан. Цу кепара, кху тIаьхьарчу баттахь Оьрсийчоьнан президентан рейтинг охьаяьлла 6 процентана. ХIинца иза ю 82 процент.\nЦуьнца цхьана, пачхьалкх нийсачу новкъа йоьдуш яц аьлла хетачу нехан терахь тIекхаьчна 34 процентана. Баханчу баттахь и терахь дара 27 процент. Оьрсийчоьнан Iедало бечу балхана реза бац 48 процент Левада-центран талламехь дакъалаьцна нах. Регионийн куьйгалхоша бечу балхана реза бац 47 процент бахархой.\nСтохка Лахьан-баттахь ВЦИОМ олучу талламан центро шен талламан жамIаш довзийтинера. Цаьрца а догIуш, Путинан рейтинг яра 88 процент. ВЦИОМ-ерчу эксперташа дийцарехь, Оьрсийчоьнан президенто деш дерг къобул дечу нехан терахь уггаре а лакхадаьллера 2014-чу шеран бIаьста, Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа.\n2015-чу шеран ГIадужу-баттахь социологаш хаам бира Путина дийриг къобулдеш бу 90 процент бахархой аьлла. Цара дийцарехь, цу тайпа хьал доьзна дара Оьрсийчоьно Шемахь тIеман операци йолорца.


М. Бексултанов. Цхьа некъ - Проза - Литература - Каталог статей - Орга\nСреда, 22.08.2018, 08:49\nГлавная » Статьи » Литература » Проза\nМ. Бексултанов. Цхьа некъ\nПачхьалкхана дIалуш долу даьхни вовшахтуху меттиг – йоккха аре. Гонаха йина гIуркхийн керт. Цу чохь ши-кхо бIе бежана. Царна юкъахь бугIанаш, кегий старгIанаш а. Нах, акхарой я муьлхха а (зIакара, маIаш йолу) даьхни вовшахк- хеттачохь цхьаъ къаьста, да хIуттуш – иштта ду дахаран гIиллакх, садолу хIума кхоьлличхьана. И гIиллакхаш кхузахь а хуьлу, бежанаш долчу кертахь. Цхьа бугIа къаьста хIу тоьллачарах, кхара кIега санна, цIен бос а уьдуш, овкъаран басахь ши маIа а. БугIа йоккха хуьлу, ерстина, арц санна, лекха белакорта ерриг а ворта йолуш санна. БугIано мохь хьоькху, арабеъна шуьйра мотт а болуш, багах кхозу мазаш а го. Цунна дуьхьал цхьа а ца хIутту, цо массо а эшийна.\nЦхьана дийнахь, делкъал тIаьхьуо, цхьа ламанан саргIалг (1) кхуссу даьхни долчу керта. ДегIана хьаьрчано, туьппалг санна, йоца, стомма, кегийра маIаш а гуш, цхьа уранга 2 старгIа, доIах-басахь йолчу цIоканна тIехула можа-мокха сизаш а оьхуш. СаргIалгана мохь хеза, цхьана дуьненан йистера санна. СаргIалг йолалой тIейоьду йоккхачу бугIанна, цочул а дера мохь а бетташ, иштта бага а гIаттайой. СаргIалг тIекхета ма йоггIура. Вукхо цинц а ца боккхуьйту. Кхин а, кхин а чухьоду старгIа. ХIоразза а юхакхуссу. Цу шинна гонаха бежана ца соцу. Ерриг а меттиг еса хуьлу. БугIий, саргIалггий ген-геннахь соцу. БугIа наггахь яжа кхевда. СаргIалго бугIа ларйо, цкъа а букъ а ца берзош. Малх охьахууш бугIано ша йолччохь мохь туху. ДIора саргIалг тIейолало. Кхин а, кхин а чуччайоду. Юха а иштта дIасайолу (цхьаъ вукхул ца тулуш), ген- генахь саца.\nШина дийнахь дахло дов, бугIа мохь хьакха хIуттушехь, саргIалг цунна тIе а уьдуш. Ша мохь а хьаькхна, юха саргIалг гучуяьлча, бугIа гуттар а карзахъюьйлу, ша лаьттачохь кхийса а луш, корта дIаса а лестош, батт лаьттаца охьа нис а йой. БугIане ца лало саргIалго шен хьийзор, мохь бетта цайитар, шен ца болу толам а. КхоалгIачу Iуьйранна (мохь беттар дикка лагIделча) бугIано, йицъелча санна, цхьа инзара мохь туху. СаргIалг гучуоьккху, бугIанца дукха тийсаяларна йора дирзинчу боларца. БугIа кхоссало цхьана меттехь, бугIано корта лестабо, бугIа гIуьрашка йоьду. БугIа цкъа яда тохало, пен а берзош. ТIаккха цIеххьана дуьхьал хIутту, тап-аьл ла дIатерца, беа ког дIа а гIортабой, корта лаьтта а лахбеш. ТIехьаьдда йолу саргIалг, жIаьла санна, дIа чIинчIура хуу тIехьарчу когаш тIе, бердах кхетта тIулг санна, генна юха а кхуссуш. БугIа хьоьжу, тIекхета а дагахь. СаргIалг чукхоссало, шена хиллачо дарйина, цхьа а сацар а доцуш.\nБугIано, пел а оьккхий (кур каррах ца кхетийта), саргIалган чукIело шен маIашца нислушшехь, корта цIеххьана хьалатохарца (цхьа маIа чуьйрех чу а йоьдуш) саргIалг генна ирххьо, букътIехьашха лаьттах тухуш. Юха саргIалг кога гIаттале куьраца дIа ведйо, шен дегIан ерриг а йозалла маIашна тIе а йохуьйтуш. ТIаккха дIасакхуьйсу цхьацца маIаца, хIоразза а дил ха а этIош. Юха мохь хьоькху, буточу когийн кегийчу бергашца кIоргга латта а охкуш. Етт а, шинара а ца дуьту, тIе а уьдуш, кур бетташ, раз-пурх кхийсалуш, хьожа яхарца батт ийзош. СаргIалг-цуьрг яьржина Iуьллу, дIакхоьссина бехчалг санна, шена динчу хIилланах цкъа а кхетар а йоцуш. Суна кхин сурт дуьхьал хIуьтту, маццах цкъа хилла долу. Шайн а, нехан а хIума бен а ца лоруш, Iовдал сонталла йолчу Индарбин бе рех (цуьнан исс кIант кхуьу цхьаьний), шаьш вийнарг ца вовзарна (Iелам стаг воь цара), мехкан чIир хьаьрча. Кхелахоша кхаа баттахь (диндай юкъахь а болуш) дов дерзош бина машар кхузткъе берхIитта етт хIутту, цхьана аьттан а да воцчу Индарбис дIабала безаш. БерхIитта аттана дуьхьал Индарбин йоргIа дин боьду – цуьнан берриг а бахам.\nПхиппа аттах пхи кха духку, шиъ (кхелахошна хьасталой) дена тIаьхьа а дуьтуш. ТIаьххьарчу хьаьжкIан цинцах мукадехко до санна, массо а хIумнах цIан- велча а, кхин итт етт буьсу Индарбис такха безаш. Цунна Мовла го цхьана сарахь, генна Iинал дехьахь Iаш волу. Мовлин цхьа а кха ца хуьлу. Иза дохнаца вехаш ву. Цу шиннан барт хуьлу цу бусса, Мовлас итт шарахь шега цхьа кха леладой- тург Индарбина итт етт а луш. Мовла цу Iай хьаьттано хьо, довха денош даьхкича. Зудий, кIант дуьсу тIаь- хьа. КIентан бархI шо бен ца хуьлу. Мовлин зуда Индарбис, готана еъча, эккхайо, ша даьхни воттана (3) далийнера олий. Цо пхи шо а хьехадо. Индарби веллачул тIаьхьа Мовлас даьхни «доьхкина» хуьлу – исс вашас дуьйцу иштта, шайн баа дуй бу а олуш. Наха къера дуй схьа ца оьцу. Юха нийсса итт бIаьсте дIа а яьлла, цхьайтталгIа гота йолаелча, берхIийт- тара ваьлла волу Мовлин воI Малцаг Индарбин доьзал болчу хIутту, я шен итт етт, тIаьхьа итт эса а долуш (зама яларна), цIа берзабе, я ша хIокху кIиран дийнахь йолийна гота итт шарахь дIахьур ю олий.) Малцаг халла кIелхьараволу, вежарша тIера хеча ца йоккхуш – Малцаг цхьалха стаг хуьлу. Iуьйранна нанас (хIетахь а наб кхетаза волу) шен кIант чуьра аракхойкху.\nМалцагна шен мостагIаша кха буссехь аьхна го. «Аш ялта гурахь чудерзадахь, со сайн нанас дена Мовлина йина йоI ю-кх шуна», – хабар дохьуьйту Малцага. Ялта кхачдала долало. Ялтин кан шуьрех боьлча, йочане хан а ларйой, Мал- цаг буса кIа хьакха воьду, цхьаьна накъост а воцуш. ХIара валале сахуьлу. Орца долу. Юрт гIотту. Виэ бохуш, мохь а хеза. ХIара чохь зударий, бераш бен, кхин боьрша стаг ца висначу гIаличу оьккху, чухулара гIуй дIа а буллуш. Масех стаг, вовшах дихкинчу гIуркхашна тIехула, гIалин буьххье волуш го цунна. Малцаг, тIе зударийн коч а юьйхина (цхьанна тIера схьайоккхий), кIудалца юьхь а лечкъош, гона юкъара кIелхьара волу. Ша Iинал дехьа а ваьлла, дукъах хьалавирзича: «Эхь ду-кх шуна, цу ялтех хьекха а беш, межаргаш ца буун белахь!» – мохь туху цо вукхаьрга. «Маре баха хьан толам, зударийн коч а юьйхина болу», – вуьйш дуьхьал кхойкху. Малцаган коьртах сийна цIе лета. Иза мохь а болуш, вухахьоду (коч боху дош хеза цунна), ша эхь декха тIекхачале, вуьйш баларна кхеравелча санна. Цхьа ши хьоькх тIехьа юьсу, хIара юьртах чувулуш. ГIовтIехь цхьа бер а хаало, карахь тIулг ловзош Iаш. Боьршачу нахах бIаьрг ца кхета. Кхуо мохь туху, цаьрга кхойкхуш. Юрт тийна ю, кешнаш санна.\nТIулгаш го цхьанхьара кхуьйсуш, ген-геннара, хьежош санна. Цхьаъ кхета. Юха кхин цхьаъ а. ТIаккха зударий, бераш. Маьхьарий, къадехар, массара а детта тIулгаш а. Коьртах кхета, белшех, тIаккха шолгIа а – коьртах. Малцаг вужу. Цхьаъ-м ала гIерта. ТIулгашна куьг а лоьцуш, ле. Дуьххьара цкъа яккха дагахь хьалаозийна шаьлта а юьсу, мукъ батта тIера хьалахьаьдда, шина пIелггал а херо а гуш. Цунна ца кхета, ша хIунда ле, шена динарг хIун ду а – доьналлица хIилла ца деха, хIилла кIиллошца хуьлуш ду, меттан шалхо кхача болчу, дахаран – масех некъ а. Малцаган цхьа некъ хуьлу. Цхьана дашо вен а воь. IСаргIалг – дегIана жима, буто, горга старгIа; 2Уранга – таьIна-мокха бос болчу бежанан дахалла охьа хуьлу Iаьржа томма- гIаш; 3Воттана – корта метта а буьсуш, кхаа шарна бIе жий дIабелча, кхо шо тIех- даьлча и бIе жий юхаберзор.\nКатегория: Проза | Добавил: orga95 (15.08.2010)\nПросмотров: 1402 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 0.0/0\n1 itsmeolord (02.01.2011 22:48)\nЧ1рг1а хаза ненан мот бу\nВсего пользователей: 15.\nЗа месяц: 1.\nНовости . Грозный


МАЬТ-ЛОАМ (эссе) - Сердало\nХетаю Базоркин Муртуза Идриса,\nЦаI шоллагIчо хувцаш, тамашийна ийсбаьхьалена сурташ увтт бIаргашта духьал. Еррига лоам тIе сийр-даяьккха камаьрша малх цхьан юкъа дIахьулабу кIаь-дача морхаша. Сох хьекхалуш дIаух морхаш, цхьанна сага а, е шоашта а ца ховча, ца бовзача наькъагIа. ДIаух, со юкъе а вуташ, дехьа-сехьа гIолла, гIозалла вIашдухьала нийсъяь сагото а кхеллалга хойташ Низ-болчо. Цу хана шаьра хоалу из. Лохера хьалхьежача мара хеталац царех-м «кIайча боамбе аргIаш». Хьагулалуш мо, юха а дIаярж морхаш. Уж нийлхъенначада хьакъад малх, хьалхарча юкъа бетта тара а бийрзе. ТIаккха, лакх-лакхагIа яр хьалхагIа а йоалаш, гучаювл ира лоамий зIогалаш. Лoxeгla, къаьст-къаьста чхараш гучаяла йолалу. Къаьгга хьагуш йоацача царех, дунен къайленаш йовза хайша, уйлашкахьа баха багIа дух-лохамхой тарлу.\nЦхьа ха ялча гучайоал, берригача Маьт-лоама бочагla, хьамсарагIа, сийленга диллача кхы сийлахьа ше йоаца хозне — шира элгац. Цхьан хана, са гаьннара даьй текъа иха: шоай бала дIакодабе а, гIозал екъа а, мохк вIашагIакхеташ хинна моттиг!\nМалх морхийлара мукъабаьннаб. Из ба хIанз соца хьежаш элгацага. Из хьежа-м дуккха ха я. Цунна-м шаьра дагадоагIа, из хьалдаь ди а. Тахан со а хьеж. Алхха цхьа элгац дайна Iац сона. Сона-м кхы дуккха а гу: бIаьшерий боадонгара таханарча денга кхаьчача, сийрдача вахара зем беш, Iолохе хьежача Маьт-цIеле дукха сурташ духьала доаладаьд сона хIанз.\nГой, ераш да царех цхьадараш...\nДикагIча дакъилгага сатувсаш, хало, моцал, у дара деналах, къонахчалах, эзделах ца вохаш, тIера биркъа, бакъда чура куравола, сигала юхь ерзаяь, Далла текъаш латта лоамий дезалхо — лоамаро...\nЧура хьаийккха ткъамал даллал, е из хила йиш еце, деха дIадаххал, дог тохадолийташ бола чIондарга мукъам...\nДовна-пхьегIа тIа а, шуне вагIаш моастагIчунца а эздел кхоаба лоаман кIант...\nХьайла, дIа шаьрагIча моттиге гу цIаста яьш. Цанна кIала михьаръювлаш йоага цIи. Кастта хьадаргда байначанна синнела хетадаь, дийначар кера кхоачо ергйола, мерза хьаьна шунаш...\nДIа-а аьттехьа, лакхе, текъам йисте баьнначул тIехьагIа, вIашагIкхийтта къаьста тоаба гу. Из белгала я кхычанна юкъе, сийлахьча сатеме ше хилара. Пхьенаш дута моттиг я из...\nХIаьта, укхазахьа хьажача кхы сурт да. Ловзара го отташ латт. Халхара кийчлуш да йоIи зIамсаги. Сигаларча малхах а, баьца тхирах а, е айлама фех а лорабе, хьулабе дагабола сийрда безам кхоллалуш латт дегай, бIаргий, уйлай...\nИз шедар хIанз духьалдера сона, элгацах бIарг-кхийттача. Иззал низ ба-кх Маьт-лоамага! Дика да-кх, лоамаш леш доацаш. Замаш хувцаялара, эргалонаш духьала увттара, уж шоаш хиннараш да даимма а.\nХIаьта, нах а хул царех тара, нагахьа дунен чу йоаккхача лоаццача хана, дикаех етта гIалаш цар юте, вайна хьалхашкара дIабаха бале а, тахан вайна гуш беце а, уж а бовц. Баха бус уж, юхебусарий, тIехь-тIахургбарий дегашка, уйлашка, цар сакхетам чу, цар догдоахилге.\nАьрзи а хьайр, дIа-а ше яьгIачара. Со-м из чхаран бухь ба мотташ вар, из дIа-са хьалцца. Селлара сабаре яьгIай-кх из. Са а ваха веза ха кхаьчай. Самукъадаьлар са тахан Iалаьмате.\nКхы массаза ва вIаштIехьахургда-хьогI? Эггара хьалха се укхаза нийсвеннача денна хьамара, шера хоададаь цхьа ди да са, укхаза доаккхаш — ахкан-юкъ екъалуча бетта пхийтталагIа ди.\nДаькъала хилда из! Даькъала хилба хьо а, Маьт-лоам! Хьа элгац хилда даькъала! Хоза латт из. Кхы а латталда бIаьшерий замаш йоахаш, ше хоздаьча Маьт-лоама сий кхы а дIадебадеш!\n1985-гIа шу, 15-гIа июнь


«Халкъа воI» яхача, Курскенаькъан Юсупа книжка презентаци хилар Къаман библиотеке\nДегаца язъяь повесть\nБекарга бетта 26 ди 2022 шу\nКъаман библиотеке дIайихьар, Курскенаькъан Юсупа «Халкъа воI» яхача, книжка презентаци. Вайна массанена дика вовзаши везаши хиннача журналиста из повесть хетаяьй ший даь-веший воIа Хидриса. ТIема аренаш тохкаш, моастагI вохавеш, коталон денга кхаччалца дIавахача цу сагах ала дукха да. 2021-ча шера арадаьннад из йоккхача темах лаьца дола книжка. Ше дийна а волаш, из повесть наха юкъе ешаш хилча, ма боккха кха хинна хургбар дикалах дизза дог хиннача Юсапа. Ший вахара ха журналистике къахьегаш, ший къаман гIулакха латташ дIайихьар Юсапа. Нохч-ГIалгIайче йолча хана денз наха везаш, лоархIаш хьавера из беркате саг.\nРеспубликански радио болх беш дукха ха яьккхар цо. Цу наькъа тIара, ший эггара хьалхара гIа, 1958-ча шера баьккхар цо. Казахстанера цIавена йоккха юкъ ялалехьа, тIехьагIа ший вахаран професси хинна дIаоттаргбола никъ хержа, доладир цо, сатийсача мехкара вахар. 23-шу даьнна мара веце а, гаьнарча, хийрача мехка лелаш дуккхадараш Iомадаь, довзаш вар зIамига саг. 90-ча шерашка, вай къаман телевидени хьакхоллача хана, цу хьалха лаьттарех, къахьийгарех цаI вар Юсап. Цун журналистикаца говзал, кхетам чIоагIа эшаш хилар вай къаман. Радиога, телевизорага ладувгIарашта везавелар из беркате журналист. Цун кIаьда оазеи, кIоарга маIан долаш хинна передачеши, бахархошта хIанза а дагаух.\n«Цхьа дог цIена, кIаьда оамал йолаш саг вар из! Дувцалга а доацаш чIоагIа дукхадезар цун ший къам, цун Iадаташ, оамалаш. Ший къаман визза вола Юсап радио, телевидени къахьегарал совгIа, «Сердало» газетан тексташ язъеш къахьегаш вар. Цо массе хана, шоаш болчча бесса бувцар нахагара кхаъаш ийду, шоай къамах дог лазаш боаца хьакимаш. Зуламаш леладеча нахаца, ший низ дIакхоачаш бола, тIом лоаттабеш саг вар из. ЧIоагIа ийрча гIулакх лоархIаш къаман юкъера дIадаккха гIертар из саг йодаяр. «Лоаман Iуйре» яхача цу ханарча альманаха тIа арадаьлар цун «Вий», «Ровзан», «Ча яцар бехке» яха, иштта кхыдола а дувцараш.», — яздир тха газете дукха ха йоацаш, цун цIен нанас Радимхана. Ший цIен даьх дисар дега боча долаш лорадеш хьайоагIа из. Тахан араяьнна повесть цо лораеш илар, арахеца ший аьттув хиллалца. Эггара лоархIамегIа йола хьаша хинна яьгIача Радимхана дийцар, Юсапа из книжка яздеш хьабенача наькъах, цхьаккха хIама юкъе ца дита гIерташ цо хьийгача къахьегамах.\n«Дега йоккха чов хинна дIаэттар цун вахаре 1992-гIа шу. Массе гIалгIашта санна, ла ма могга, хала дар цун из хатар, дийцар Радимхана. ГIалгIай а Нохчий а мехка, цу хана, хоамаш хаза йиш йолаш цхьа никъ бар — прямой эфире аравувлаш хинна Юсап. Цу доккхача хатара юкъера ваьле, Шолжа-гIалий тIа цIакхаьче, прямой эфире аравала кхувра цун. Шийна ма могга эттача унзарча хатарах дола бакъдар, наха дIадовзийта гIертар из. ЦIагIара телефон дIасеца цхьа минот хилацар. Ма даггара хьаеттар массе миIингера бакъдар довза гIерташ. 1992-ча шера республика хьакхелла, гIалгIай къамо ший телерадиокомпани хьайилача Юсапа радион кулгалде оттавир. Ма хулла, вай мехка из болх тоабе гIерташ, оарцагIваьнна хьайзар Юсап. Къона журналисташ, начIал дола нах лехаш, уж балха хьакхувлаш къахьегар цо. Ах шу далалехьа, ший хила боаггIача боарама радио хинна дIаэттар из моттиг, сов чIоагIа дог лазарца цо къахьегарах. Хоза ханаш яр уж тахан дагайоха эттача.\nХIара Iуйре, хIара сайре дIайолалора кIаьдача дешашца: «Эфире я гIалгIай радио». Наьха чIоагIа сакъердалора цу дешаца. «Халкъа воI» яхача книжкан презентаце къаман библиотеке гулбир мехка яхь лораераш, цу гIулакха лерхIам лакха лоаттабераш. Царех вар ший мотт безаши, лорабеши вола журналист, йоазанхо вола Матенаькъан Илез. Из ва Юсапа книжка тоадеш хьажар. Цунга хьежжа, Илеза дукха дар повестех дувца. Лакха мах оттабеш хьоахабир цо Юсапа цIена, хоза, бешачун атта бола гIалгIай мотт. Къаьстта из повесть йишачун дег чуюжаргйолаш, уйла е дуккха хIамаш дуташ я. Къаман библиотека книжкашта юкъе ший йизза моттиг дIалоацаргья цо. "Исторех долча Iилман доктор йолча Дзараханаькъан Зайнапа дийцар журналистах. Хьоахадир цун дегIах яьхкача эзди оамалех, цун нахаца хинна лерхIамах, ший къам дезаш цо хьийгача къахьегамах.\nЖурналистике хьабенача наькъа тIехьа ший воккхагIа вола доттагIа, хьехархо хинна лаьттача Юсапах хоза дешаш дийцар йоазанхо, этнограф, хьехархо волча Мерешканаькъан Султана. Повеста тIара цхьацца йола моттигаш йийшар цо гулбеннарашта. Тамаш еш теркал бир, ший къаман моттигаш ювцаш, хестаеш, цо бувца цIена наьна мотт. Муниципальни доазан комитета кулгалхочо Чабенаькъан Бахьаудина хозахеташ дийцар Юсапаца ше леладаьча хьоашалах, шоаш цхьана биача безамах. ЦIихезача журналиста кхоллам безараша, доккха баркал аьлар Радимхана, из деррига лорадаь арадаккхарах. Дукха ха йоацаш, цIен даь архивера, цхьацца дола, каьхаташ хьачуделар цо библиотеке. Коллекцен юкъе дар академик, профессор, Казахстана къаман Iилман академи корреспондент волаш къахьийгача цун вошас, Курскенаькъан IабдурахIмана яздаь книжкаш.\nЮсапа книжкай презентаци доккха дика хинна дIаэттар-йоазанхой, журналистий, дешархой, из везаш, вовзаш мел хиннача наьха вахаре. Къаман библиотеке къахьегараш, а ма хулла, наьха самукъадаргдолча тайпара дIайихьар из кхетаче. Доккха баркал оалаш, хозача дешашца, кхетаче дIакъайлар Юсапа цIен-нанас Радимхана. Ираз, аьттув кхайкадир цо, ший цIен даь сийна библиотеке хьамелбаьхкарашта.


Швецерчу UFC-латархочо Чимаев Хьамзата хаийтина, ша стенна дIаяьккхина Москварчу митингехь летта Джумаев Сайд-Мухьаммад хастош шен агIоне хIоттийна хилла пост – вашас дожийнера шена тIе иза дIаяккхар, боху цо.\n"Кхеташ дац, иза стенна юкъахьакхавелла тахана а, кхеташ дац цигахь хIун хилла", амма ша шен вешига ладоьгIна, аьлла Чимаевс шен интернет-дIахьедарехь.\nСпортхочо чIагIдарехь, харц ду, иза цхьаннех кхеравелла, оцу бахьаница цо пост юхаяьккхина, аьлла, даржийна къамел. Ша "кхеравойтучех вац", боху Чимаевс.\nМГУ-н студент Джумаев Дечкен-беттан 23-чохь Москвахь хиллачу протестан гуламехь духаршца чIоггIа къовлабеллачу полисхойх берзинчу буйнашца духьалваларна лаца кхайкхийра, лецира иза 5 де даьлча, бехкево Iедалан белхахошна гIелоярна.\nДуккха а наха социалан машанашкахь хеставо Джумаев, адамашна ницкъ беш хьийзинчу полисхошца иза латарна. Оцу хьокъехь хастийра жимстаг UFC-н латархочо Чимаев Хьамзата а. Амма дIаяькхира ша хIоттийна пост тIаьхьо.


Муса Бексултанов "Йо1-Б1аьсте" - 29 Июля 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Июль » 29 » Муса Бексултанов "Йо1-Б1аьсте"\nРФ Яздархойн союзан декъашхо\n«…цхьаъ-м хила деза моьттира цунна, цхьа хаза хIума, дика хIума, цхьа ша-шаха, туьйранахь санна, цкъа а дагахь ца хилла долу цхьа тамашийна доккха хIума…». Бексултанов Мусан хIара дийцарийн гулар «оцу тамашийначу доккхачу хIумнех», гIоза къайленех, «хазалло кхуллучу гIайгIанех», адамна ваха ницкъ лучу, са тIомадоккхучу, дагца ехачу бIаьстенах, уггар цIеначу, сирлачу синхаамех – безамах дуьйцуш ю.\nЭзар шерашкахь, бIешерашкахь хьалха дуьйна, адамаш мел деха, муьлххачу а кхоллараллин – хуьлийла иза поэзи, музыка, суртдиллар, архитектура (безамо кхоьллина дукха архитектурни хIолламаш бу дуьнен чохь) – хьоста дукхахьолахь безам бу.\nБезаман къайле яста, иза кхоллало некъаш, цуьнан дозанаш, хьоста мичхьара ду хаа гIерташ, цхьацца билгалонаш луьстуш, хIара я иштта хуьлу безам, бохуш, тайпа-тайпанчу синхаамашна цIераш тохкуш, безаман хила тарло аматаш дагардеш, ойланаш еш, кхоллаелла исбаьхьаллин кхолларалла ю хIара киншка. Исбаьхьаллин кхолларалла эзар шерашкахь яха юьсу, тIаьхьа тIедогIучу чкъурашна цхьацца некъаш хьоьхуш, васташ кхуллуш. Амма хIора керлачу замано шен-шен керла аматаш, васташ дохьу, керла Ромео а, Джульетта а кхуьу, тIаккха искусствос церан оьмар яхйо.\nБезам кхоллабала а тоьа цхьа мIаьрго, иза боха, атабала а – иштта мIаьрго. Безамо йийсаре лаьцначу синна хан ян а яц, хазаллех ца Iеба са санна, гондхьарниг – хан а, зама а, дуьне а дицлой, ирсах хьаьгначу ойланехь деха иза. Масала, «Дегабаам» дийцарехь турпалхочо шена йоI гина, езаелла, шен ойла цунах хьаьрчина йоца мIаьрго абаде кхаччалц яхйо: «КIира делира, я кхо бутт, я кхо шо, абаде, шуьша дуьххьара дистхиллалц, цIе хатталц, довзалц».\nКIантана ирсе хила геннара йоIах шен хьерча ойла тоьа, ирс цхьаьнца а декъа сих ца ло иза.\nЙоьIан боьхна синхIоттам иштта гойту автора кхин совнаха дешнаш а ца далош: «…Iоьттича санна, сецна хьажар, бIарзделча санна, лацалуш…» – йоьIан дуьне духу, хазаллех дуьзна хилла дуьне. ХIунда, муха, маца – дала жоп дац.\nКIант йоIах ца кхета.\nЛарамаза долу цхьа хьажар, бен башха доцу цхьа дош тоьа дуьненах дог дилла, я дерриг дуьне, хьайн долуш санна, воккхавеш, ваха. Иза ю-кх безаман дуккхачех цхьаъ йолу сюжет: «Со дуьххьара, сайн дахарехь, сайн дахарехь дуьххьара – ца кхеташ санна кхийтира, йоьIан сих – безамо хьаьшначу сих – са кхуьуш, йоьIан сих дуьнен чохь цхьа а кхетта а я кхетар а воцийла цкъа а…». Кхета йишйоцчух кхета гIерташ кхоллалуш ю искусство.\n«ГIала еса хIунда яц тахана?» – дийцар йоьIан, кIентан диалогех лаьтташ ду. КIентан ойланех а. Диалогаш йоца ю, амма яздархочо говза, цхьа маьIне йоцчу оцу диалогашца коьртаниг хьулдеш санна хета, оцу хьулдан гIертачунна тIеюгIу дешархочун ойла. Дерриг дийцар синхаамех дуьзна ду, дешархочунна и дийцар доьшуш, шен синхаамаш боьшуш санна хета, дахарехь доцург, амма хила луург.\nБексултанов Мусан безаман темин хилла а ца Iаш, ерриг кхоллараллин коьрта ойла ю – ирс довзар, ирсанна тIебоьду некъ коьрта ларар, лехам коьрта хетар, карочул а: «Айса язъеш, ойла лаца гIерташ, лоьхуш хуьлу со ирсе, дийцар яздина ваьлча, чекхдолу дерриг, сатийсам кхачийча». Сатийсам – геннарчух, доцчух, хила хьаьгначух – кхоллараллин коьрта хьоста ду Бексултанов Мусан.\n«ЭхI, эшар хIунда Iена-кх» – иза элеги ю, безам бовзаран гIайгIанех юьззина элеги. Дуьххьара бевзинчу безаман синхаамо воккхахуьлуьйту кIант, дахарх кхиаво. КIентан кхиар ду дийцарехь коьрта – дахар ду йоьIан вастехь кIантана деллалуш шен маьIнашца: гондхьара Iалам, йоьIан сакъерадалар, цуьнан ловзар, дахарх йоккхаер, ирс лацадалале карарадалар,синкъерамо хуьйцучу гIайгIанах. Бексултановн турпалхой, Нодар Думбадзес ма-аллара, синхIоттамаш бу, дешархочун дийцар дешначул тIаьхьа кхоллалуш болу. «ЭхI, эшар хIунда Iена-кх» дийцарехь йоI – иза заза даьккхина, чIуг хьовзош, дахаран вастехь гайтина ю. ЙоI йол-йолчохь малх кхетта де ду, йоцчохь – текхна йоьду хан, догIанаш, дохк а долуш. ЙоI – иза тIома яьлла йоьдучу заманан васт ду, зама санна, гуттар едда-хьаьдда, аьрха, кхийсалуш, тIаьхьахьажа кхиале, сихха дIайовш, дерриг дуьне шеца долуш, дерриг цунна цхьанна гондхьа. Юха и «эшар» – дахарх кхоллалуш йолу дуьххьара гIайгIа йовзаран эшар ю, кIентан дагах чекхъюьйлуш: «седарчашна юккъехула, бода цоьстуш, лоьлхуьйтуш, доIа чIехкаш санна….сел гIайгIане хIунда хьаьвза-кх, тем бойуш, синкарзахе, кху лаьмнийн даккъашкахула, гу лакхе, даг чухула….» – синхаамийн симфони: деган цхьалла, дахарх кхиар, дахар кхин дуй хаар, хьуна моьттинарг, ахь хьайна кхоьллинарг а доцуш. Оцу ойланийн галморзахаллаша адамийн амалш кхуллу, адам кхиадо: «Юрт, урам, бералла», «Басмин коч» дийцарш а ду дуьххьарчу безамах.\nХIара гулар вовшахтухуш, чIогIа хала дара безамах долу дийцарш харжа. ХIунда аьлча, Мусан ерриг кхолларалла схьаэцча, цхьа масех бен дийцар дац цуьнан безам хьахош доцуш. Дийцаран коьрта тема кхин елахь а, безаман цхьа дакъа доцуш цхьа дийцар хир дац цуьнан. Амма и безам буьйцуш долу «дакъа» маьIне хуьлу, дерриг дийцаран меха. Мусана карочу исбаьхьаллин басарша, цунна гайта ницкъ кхочучу оцу синхааман йозалла дешархочунна даима дагахь юьсу. Масала, «Буо» дийцар стеган цхьаллех ду, зама йоцчу заманахь стеган сий хьалхадаьккхина, маршо, яхь, юьхь бохучу синмехаллашца ваха гIертачу стагах. Билггалчу цхьана заманахь турпалхочун юкъараллица болчу Iоттабаккхамех. Амма Овтархан Юсупан а, Масаран а безам дийцаран идеялла коьрта а хуьлий, дIахIутту. Масара Юсупах аьлла дешнаш дагахь дуьсу: «Къонахчуьнга яха ца яхча а, яла яха мегар дара». Къонахчуьнца яьккхина цхьа мIаьрго а тоьа зудчунна шен дерриг дахар чулацамах дуза. Иштта ю «Iаьржа бIаьрг» дийцаран турпалхо Резет. Iаьзим веллачул тIаьхьа а, цунах дог ца дуьллуш, цуьнан дуьхьа, цунах йолчу ойланашца шен дахар дузуш еха иза. Иштта ТоргIин хIусамнана Баччал а, ТоргIа вийначул тIаьхьа, ялтех мотт ца тухуш, ткъе цхьайтта де даьллачул тIаьхьа мацалла ле. Нохчийн зудчун васт ду Мусас оцу турпалхошца кхуллуш, къонахчун мах хадош ерг зуда юйла гойтуш.\n«ТIом кхин цхьаъ тIаьхьа хиллера» цIе йолчу дийцарехь Нохчийчохь хиллачу тIаьххьарчу шина тIамо хIаллакбина кегийрхойн кхоллам бу гойтуш, сирла кхане кхолла гIерташ, нохчийн идеян буха тIехь, шайн дешар а, хаарш а нохчийн культура лакхаяккхарехьа тIедерзийна, вайн къам дуьненна а довзийта лаам болуш, сирла ойланаш йолуш кегий нах бу дийцаран турпалхой. Шина турпалхочун кхолламехула гайтина яздархочо къоман бохам. Амма безам бохамал а, тIамел а тулу, хазалло эрчалла эшайо. ТIом балале, турпалхой ирсе хиллачу суьртахь го вайна можа патарш – кIанта йоIана гулдеш долу. Юха цул тIаьхьа, турпалхой вовшах къаьстича, тIеман херцарашна юккъехь, массо хIума доьхна атаделла, догдаха кхин хIумма а ца дуьсуш, турпалхойн кхолламехь ерза а лур юй аьлла хета лазаме чов Iийжа. Амма вайна го можа патарш – безаман цхьа хьаьрк ю иза. ЙоIа ша шена гулдеш хуьлу уьш, цкъа мацах ша ирсе хиллачу меттехь, охьадехкина дуьтуш – иза сатийсам бу йоIан даг чохь бехаш, дегI цIаро чахчийнехь а, са дийна дисина цуьнан: «Суна дагадеара, иза шайн дагийначу цIенна гонаха масийттаза сайна гар, даим тхойша Iийначу гIантах йисинчу бетона тIехь Iаш со а волуш. Цуьнан буйнахь гуттар а патарш хуьлуш хилар а дагадеара суна, хиъна Iачу суна дIанехьо цо уьш лехьадар дага а догIуш. Цкъа, цIен тIийриг а хьарчийна, со хуучу бетона тIехь патарийн курс а гира суна, айса иштта можа патарш Ирмина луш хилар дагахь латтар дага а догIуш, бетона тIехь патарш гича». Безамо муьлххачу бохамах Iалашдо са, гIо до дийна диса, халонаш эшо.\nБексултанов Мусан цхьана турпалхочо олу: «Дуьненан хазалла шина стеган вовшашца йолу марзо ю хьуна». Адам дуьнен чохь мел деха безаман тема кхачо йиш яц, иза уггар сирла синхаам бу дахар къагош, къинхетам, догцIеналла яржош.\nХIора заманахь хир бу шен-шен Ромео а, Джульеттий, Тристан, Изольдий, Юсуп, Масар, Iаьзим, Резет а, вайна масална баха буьсур бу уьш вайн ойланехь.\nБексултанов Муса, цхьа а шеко йоцуш, дика яздархо а, художник а ву. Прозаик велахь а, поэтически дуьненанхьежам болуш ву Муса, цундела хуьлу цуьнан васташ синхааме, са тIома долуш, айделла, дахарел лекха, вайн, дешархойн ойланаш а лакхайохуш.\nМусан произведенеш уггар дукха йоьшучарех а ю. ХIунда ю аьлла, ойлайича, Мусас вайн, адамийн, дагахь дерг яздо, вай цхьаьнгга а дийца йишйоцург, вай вешан дагахь хьулдешдерг, нахаладаларна кхоьруш, къайленехь кхобуш дерг. Вайн ойланийн, синхаамийн художник ву иза, цундела ву хIора дешархочунна иштта гергара а, вайн ерриг гIайгIа луьстуш, даг тIе некъ лоьхуш, шен ойланех цо вайна синхьааме совгIат дарна…\nПросмотров: 48 | Добавил: kanta_ibr | Рейтинг: 0.0/0