Подмосковьехь тIелатар дина Новая газетан журналистана Милашина Еленина\nТIаьххьара карладаккхар Охан-бутт 05, 2012\nОьрсийчоь -- Измайлов Вячеслав, Маршо Радион Москох студи, 21Деч2009\nЕарин буса шен хIусаманна генадоццуш йиттина Новая газетан корреспондентана Милашина Еленина. Цунах лаьцна цо ша яздина шен интернетехь йолчу агIонна тIехь. Шен доттагIчуьнца цIа йогIуш йолчу шена тIелеттарг ши стаг вара бохуш яздо цо.\nЕарин буса шен хIусаманна генадоццуш йиттина Новая газетан корреспондентана Милашина Еленина. Цунах лаьцна цо ша яздина шен интернетехь йолчу агIонна тIехь. Шен доттагIчуьнца цIа йогIуш йолчу шена тIелтатрг ши стаг вара бохуш яздо цо.\nДукха чIогIа йиттинчух тера ду журналистана цергаш а йохуш. Цуьнца хиллачу зудчуьнгара тоьрмиг баьккхина зуламхоша чошь ноутбук а йолуш. Шега ахча даьккхина бохуш яздо Милашинас.\nОьрсийчоь – Милашина Елена, Маршо Радион Москох студи, 11Гезг2008\nНовая газета Iедалшна ца товш долу материалаш зорбане яхарца доьвзуш ду. Цу газетан корреспонденташна тIелетарш дар сих сиха хуьлуш ду. Байинарш а бу царна юкъахь. Цхьа Политиковская Анна хьахийча а тоьар ду цара ловш болу тIеIаткъам муха бу бохург кхето.\nНовая газетан белхахочуьнга Измайлов Вячеславе дийхира Маршо Радионо хиллачух лаьцна дийцахьара, аьлла.\nМаршо Радио: Хьуна хIун бахьана ду, аьлла, хета цунна тIелатар даран?\nИзмайлов Вячеслав: ХIинцца полицин куьйгалхо, Балашихера полицин куьйгалхо ваханчух тера ду цига иза йолчу, дарбанцIийне. Аса юйцур яц версиш. Сайна билггала хилларг хIун ду хууш ца хилча, дуьйцур дац аса.\nМаршо Радио: Ткъа мила хир ву, аьлла, хета хьуна шун балхана реза воцуш верг, цу тайпа тIелетарш шун журналисташна сих-сиха хьулун дела хоьтту оха иза?\nИзмайлов Вячеслав: Массо а бу оха бечу балхана реза боцуш, Iедалшна тIера дIадолийна, могIарерачу криминалана тIекхаччалц. Реза боцуш бу тайп-тайпана нах.\nМаршо Радио: Хьалха хилла долу Новая газетан журналисташ байар а, царна тIелетарш дар а толлуш, цхьа а жамIаш дуй?\nИзмайлов Вячеслав: Хала хеташ далахь а, Домников Игор хьокхехь долу гIуллакх дIадаьккхича (цигахь гIуллкх дIадирзина дацахь а, иза кхин дIа а толлуш ду цунна тIеталар де, аьлла, омра делла болу нах лохуш), кхечу гIуллакхашкахула хIара ду, аьлла, жамIаш доцуш ду. Бабурова Анастасия ер толлуш жамIаш ду, амма кхечу гIуллакхашкахула жамIаш дац. Дац!\nМаршо Радио: Ткъа Милашина Еленас язйеш ерш хIун материалаш яра? ХIу теманаш яра цо газетехь дIахьуш ерш?\nИзмайлов Вячеслав: Леночка 18 шо шен долуш дуьйна, ша МГУ-н журналистикан факултетан хьалхара курсехь йолчу хенахь дуьйна болх беш ю Новая газетехь. 1997-чу шарахь дуьйна болх беш ю иза кхузахь. 15 шо хуьла-кх иза. Тахана иза дIалоцуш ю, цхьана хенахь Политковская Аннас дIалоцуш хилла, меттиг. Ерриг а Къилбаседа Кавказ цунна тIехь ю. Берриг а журналистан адамийн бакъонашларйон болх а бу Леночкина тIехь.\nМаршо Радио: Шун накъостана рогIера тIелатар дина. И бахьана долуш шайн позициш хуьйцур ю, аьлла-м, ца хета хьуна шайн журналисташа?\nИзмайлов Вячеслав: ХIа-хIа. ХIа-хIа. Новая газетехь болх беш болчу журналисташа кхечу меттехь, цхьана а зорбанан гIирсехь, болх бийра бацара. Уьш иштта бу. Новая газето шайна делларг бахьана долуш, дог дуьзна бу уьш. Уьш хастам беш бац шайна ахча даларна, уьш хастам беш бу шайна иштта болх бан аьтто барна. Цундела уьш совцур бац. Къаьсттина совцо хала хир бу кхераме болх беш болу зударий: Милашина Леночка а, цуьнца хIинцца дарбанцIийне яхана йолу Боброва Олечка а, Гордиенко Юлия а.


Хьалхара редактор — Сердало\nЛохехьа кепатеха я «Сердало» хьалхара редактор» яха статья. Цун автор ва гIалгIай мехка а цун доазол арахьа а дика вовзаш, из мел вайзарашта дукха везаш хинна Iилмахо-лингвист Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета профессор Мальсагов Дошлакъа. Из статья цо язъяьй шовзткъа пхийтта шу хьалха. Цу TIapa хIама ца хувцаш, кхыметтел цу ханаца хIанзара ха нийсйича тахан башха нийса ца доагIаш санна хеталуш дола хIамаш а дуташ оаха кепатох из статья.\n40 шу хьалха, 1923 шера 1 Мая арадувла доладеннад «Сердало» газет. Цу денгара хьадоагIаш да гIалгIай йоазув, художественни литература.\nКъилбеседа Кавказе деникински ордаш йохаяьча хьалхарча деношка Советски Iaьдало ший викалашка Г.К. Орджоникидзегеи С.М. Кировгеи гIолла чIоагIа йоакхо йир гIалгIай халкъа, цун экономикеи культурен дегIадахкара.\nКъаман йоазув хьадарах дола лоархIаме декхар лоаццача хана дика кхоачашдир.\nГIалгIай йоазон автор 3.К. Мальсагов ва. Цо 1920 шу чакхдоаллаш гIалгIай алфавит оттадир, хIаьта 1921 шера гIалгIай орфографе керттера бокъонаш а язйир. Хала дар 1920-23 шерашка типографи хьае. Цхьабакъда Москвай новкъосталца вIашагIъеллар гIалгIай типографи. Типографе болх вIаштIехьбаккхара доккха новкъостал дир эрсий полиграфисташа Полянске, Квасникова, Герасимова, иштта кхыбараша. Цу гIулакхаша таро хилийтар гIалгIай кепайоазув дIадоладе.\nМальсагов Зоврбик ваьв 1894 шера. ХьалхагIа дийшад цо Симбирск яхача городерча юкъерча школе. Юкъера школа йистеяьккхай Амурски областерча Благовещенск яхача городе. Лакхера образовани яккха вIаштIехьдаьннад цун советски Iаьдала шерашка, Ленинграде, академикаша Крачковскеи Бортольдеи хьеха а хьехаш.\nДика дакъа лоацаш хиннав Мальсагов Зоврбик граждански тIем т1а. Цунна бIарга а байнаб, из къамаьл деш а хиннав Кировцеи Орджоникидзецеи. 1918 шера августовски тIем тIа човчаш йир 3оврбика.\nТайп-тайпара бехктокхаме балхаш даьд цо. Из хиннав Горски республика просвещене комиссар. ГIалгIай облисполкома халкъа образоване отдела заведующи, цул тIехьагIа гIалгIай а нохч-гIалгIай а истореи, меттеи, литератураи Iилма-тохкама института директор.\nЗоврбик хиннав гIалгIай буквара, кIеззига дийшарашта долча книжка, арифметически задачника, гIалгIай метта грамматика, гIалгIайи эрсийи меттай словара, иштта кхыча балхий автор. Из ва эггара хьалха гIалгIай меттала араяьннача литературни публицистически произведеней автор. Цо язъяьй «Пхьа», «ЙоI йодаяр» яха пьесаш, «Нохчий халкъа илли» яха статья, иштта кхыяраш. Зоврбика хьалхаленца вIашагIъеллар гIалгIай литературни общество.\nГIалгIай мехка общественни вахаре йоккха моттиг дIалаьцар коммунист Мальсагов Зоврбик эггара хьалхара редактор хиннача «Сердало» газето. Зоврбика вIашагIъеллар дика актив: Албогачиев Юсуп, Альдиев Султан, Беков Тембот, иштта кхыбараш. Белгалбаханза баргбац хьалхарча юхьигах а цул тIехьагIа а «Сердало» газетаца болх баьраш: Хаматханов Жабраил, Аушев Мухьмад, ОзиевгIар Салмани Ахьмади, Аушев Iабдул-BoaxIап, Myталиев Хьажбикар, Осмисв Хьамзат, Базоркин Идрис, Зязиков Бахьауддин, Паров Сулейм, иштта кхыбараш.\nIалаьмате чIоагIа йоакхо еш хиннав Зоврбик кадраш кхеяра. ЦIенхашта принципиальни а ше кулгалдеча болхлошкара болх хьабехаш а хиннав Зоврбик. Бакъда, хIама хьадеш, хьадулуш болча болхлошца гIулакхаца а, дика а, йоаккхо еш а вар Зоврбик, Мекъали тешаме ца хилари гоама дар цунна. Дика болх баьб Зоврбика «Сердало» газета гонахьа рабселькоровски сеть вIашагIйоллаш а шеръеш а.\nМальсагов Зоврбик могадеш хиннавац автораша Iо мел язъяь хIама кепа еттилга. Автораша хьа мел ена хIама сихха кепа етташ хинна ха дIаяьннай, бокъонца критически тохкам а беш, хержа еза кепайоазонна йола материалаш, яхаш яздаьд цо 30-ча шерашка.\nТаханарча дийнахьа а байнабац цу дешай лоархIам. Редакце болхлой а берригача литераторий а декхар да шоай творчески говзал хадданза лакхъеш хила, вахар къаьгагIа хьахьокхара эшаш йола художественни формаш леха.\nМальсагов Зоврбик кхелхав 1935 шера, творчески низах тоавенна волча хана. Цо дIадоладаь гIулакх кердача тIехьено дIахьош да.\nфилологически Iилмай кандидат\n← Халкъага сердал кхувдаю кечал


Нохчочунна урс даьккхинчу Австрин депутатера мандат дIадаьккхина\nАвстрин политик, парламентан декъашхо Дёнмез Эфгани депутатан бакъонех ваьккхина, цунна дуьхьал долийначу бехкзуламан гIуллакхца доьзна. Туркойх схьаваьлла политик Мангал-беттан тIаьххьарчу деношкахь 23 шо долу нохчо юкъахь волчу скандале инцидент юкъахь нисвеллера.\nПолитико бахарехь, Линц олучу гIалахь хилла ю и конфликт, шен жимахйолу йоI вилспет хахка кхо Iамочу хенахь. ТIехволучу цхьаммо туйнаш туьйхира шен йоIана, цул тIаьхьа иза вилспетара чутоха гIоьртира аьлла, дIахьединера политико. Австрин парламентан депутат волчу Дёнмеза, ша урс даьккхира боху, цунна дуьхьало еш. Политико чIагIдо, цул тIаьхьа зуламхо гергарчу букмекерийн гIишлочуьра четар а эцна, шена иза детта вуьйлира бохуш. Оцу меттиге кхаьчначу полицино цхьана ханна дIалецира тIелатархо. Ткъа Дёнмез дарбан цIийне вигинера, пIелг кагбина хилла цуьнан.\nИшта хиллачух кхин верси а яра лелаш. Шеконашка эцначу нохчочо дийцарехь, политик хилла цунна тIелеттарг, дийцина "Кавказ.Реалии" портале Линц гIаларчу полицин векало. Дёнмез уьрсаца шена тIехахкавелира, тIаккха букмекерийн бюро чу иккхира ша, орца деха аьлла нохчо ву бохучо. Цу чохь карадеанчу четарца дуьхьало йира ша агрессица шена дуьхьалваьллачу политикна бохуш, дийцина бехкевинчо. Инцидент зуьйчу юкъанна полицин Iалашо яра талла, стенна лелош хилла политико шеца урс.\nМасала. 2015-чу шарахь мухIажирш а, бусулбанаш а емалбеш цхьа могIа сийсаз дIахьедарш динчул тIаьхьа декхаре хилира иза Баьццарчийн парти юкъара аравала. Цул тIаьхьа канцлер лаьттинчу Курц Себастьяна куьйгалла дечу Австрин халкъан партих дIакхийтира Дёнмеза. 2018-чу шарахь немцойн Социалан-Демократин парти юкъарчу Чебил Савсан сийзазвинчул тIаьхьа, дIаваьккхира иза оцу партера а.\nЛинц гIалин прокуратурано "Кавказ.Реалиин" корреспонденте бинчу хаамца, Дёнмезера депутатан бакъонаш дIаяха аьлла дехар дахьийтинера пралменте гIуллакх къасточара инцидент хиллачул тIаьхьа, ткъа кху деношкахь жоп делла парламентарийс.


Дика нус — Сердало\nБIаргаш дайна ва́гIар воккха саг. ВоIо лелавора из. Цхьабакъда, воI, ший низ кхоачача тайпара, дика хьожар даьга: хан-ханнахьа даар-малар лоаттадора, лувчавора, хан-ханнахьа тIакIалдулар хувцар, ше дутта а дутташ. Вай ха́на барзкъа дутташ мешенаш ма йий.\nКъонахчун бIаргаш довле, воIаца яхаш сесаг яр. Маьрдаь бIаргаш дайна шу да́лале, из догъяхар. Мар тIехьавахача, цIая́ тиганзар: могаргдац шийна, аьлар, хьа бIаргаш дайна ва́гIа да́ лелаве. ЦIи а тесса, цIавера воI. Кхы фу дергдар цо?\nВайна ма хой, цIагIа кхалсаг йоацача цхьалхале ца хулилга. Дукха моттигаш я, кхалсага кулг эшаш.\nХьажар воI саг йоалае. Дукханешца дийцар, цхьабакъда, укхан бIарза да́ волга хайча, юхабоалар кхалнах, раьза хилацар.\nИйс шу дIадахар иштта ераш кхесташ, хIа́ра ди хала токхаш.\nВоIа хала дар, хIана аьлча, цIен гаьна ваьнна, га́ йиш яцар, да́ дагавоаллаш. Балха доаккха бархI сахьат, бутт мо, дIаьха дар воIа. Болх ца бича ва́лацар, сискал яа ма езий.\nИштта ераш лелаш, дикача новкъосто цхьа саг йийцар укхан.\nКъайлагIа ваха́ бIарг техар укхо гаьннара – дIа фу де воал хьо! – тоамболаш, сибат долаш, гIов-кеп долаш, хоза саг яр.\n– Из сога йоагIаргьяц, – аьлар укхо новкъостага, – жеро яле а, моллагIча зIамигача саго йига тоамболаш саг я из. Дикача балха тIа а я.\nУйла а я тIатехар укхо:\n– Сакъердам бар-кх цо фу бахьан даьккха со юхаверзаву.\nНовкъоста гаргар саг яр цу кIалха балха, цо вIаштIехьадаьккхар, ер шиъ шоайла гайтар а, йист хилар а.\nЮххьанца кегавелар, тIаккха дуккхача кхална́ха шийга ак аьнналга дага а деха, ер цаI тIа ма́ра кхетий царна, аьнна, дага а деха, баге яьстар укхо.\n– Бехк ма баккхалахь, Iайши, – аьлар Башира ше волалушше а, – айса бена никъ хургбоацилга ховр сона, ер гIулакх хьоадаьчарех цавоалаш венав-кх…\nЕлакъажа хаьттар кхалсаго:\n– Фу даьд цига, сел хьо гIулакхах ца тешшал?\n– Даьра, Iайши, хела хьо мочар юхь мерца борз ма я хьона хьалхишка я́гIар.\nДIадийцар укхо ший хьал: бIаргаш дайна ва́гIа да, едда дIаяха́ сесаг, бинза ца боала болх – шоай хала ва́хар. Лерг дилла ладувгIаш ягIар Iайши. Ше дийца́ ваьлча, дог паргIатадаьнна, нийсвенна Iохайр. Велакъажар:\n– Дукха ха яр, сай цIагIар ба́ла бийца, дог паргIата ца доаккха. КъинтIера я́лала́хь.\n– Со къинтIера я́ла езаш хIама дац. Даьллахь, ийс шу да-кх Iа хьай да́ лелаву.\n– Да, ийс шу да.\n– Iайха лувча а веш, Iайха барзкъа дутташ, Iайха яъахIама а еш?\n– Иштта да-кх из. Кхы мала хьожаргва цунга? Да́ ма вий из.\n– Да́-м ма вар из, цхьаболчарна из дицлу ма́ра. Хьо дика воI ва. Цох шеко яц. ТIаккха цхьа дош дахьаш ма венавий хьо. Фу ях Iа?\n– Фу аргда аз? Аьлча а… ХIанз-м хIаьта а, хьона шеддар ма хой, тха цIагIа доаллар. Фу пайда ба цун?\n– Сога йола а́ла венавеций хьо? Ма товр!\n– Вена-м венавар со…\n– Са жоп эшаций хьона?\n– Хьа жоп ховш ва со.\n– Вац, – аьлар кхалсаго, нийсса бIара а хьажа, – са жоп хьона хац.\n– Мишта хац?\n– Дика воI ва хьо, Башир. Аз тхьовра ма аьларий из. Дикача сагах ма́ра дика воI хилац. Тахан дегаш дийла́ къамаьл даьд вай. Iа – хьай ба́ла бийцаб, со – хьох цецъяьнна я. Вай ха́на дукхагIчар рузкъан аьттув лех, ва́хара атто лех. Хьо хьай даьга хьожаш ва, хьай даа безам бола дуне а дита. Вай барт вIашагIкхета мег. Юха воагIаргва хьо. Сона а ха эш уйла е. Цхьа хаттар хьо дIавахале: Башир, из бIаргаш дайна вагIар да́ а воацаш, из хьо вита́ яха́ сесаг хилча, фу дергдар Iа.\nУйла йинзар цо жоп луш:\n– Соца яьха кхалсаг бIарза йисача, аз лелаергьяр из, сай низ кхоачача боараме.\n– Саг тIайоалаергьярий Iа?\n– Аьъ! Мишта? Цу лазара тIа кхы а дог эттIадеи? Аз дергда́цар из. – корта лостабир цо. – А, а, къонахчун гIулакх дац из…\n– Волле, Башир, дIагIо. Са уйлаш кегаяьй Iа.\nIадика йийца дIавахар из. Ши ди даьлча юха вера. Къамаьл лоацеи, ходамеи хилар.\n– Со раьза я хьога я́, – аьлар Iайше.\nЦул тIехьа бутт боаллаш, ехар-йигар долаш нускал цIадоаладир.\nНах дIа-хьа къаьста ши-кхо ди даьлча, ноаналче даахIама деш йоаллар Iайши. Башир цIагIа вацар. Воккха саг таккхалча ший цIалга чу ва́гIар.\nКабуц оаташ хинна урс истола тIа Iо а дилла, дIачуяхар Iайши маьр-да волча.\n– Воти, со я из, Iайши. Мотт ба́ста енай со, цкъа баста безаш хилча. Бехк боаккхаргбий Iа?\n– Ай, бехк? Сенна?..\n– ХьагIаттал, Воти, дIачудолх вай.\n– Мича вуг Iа со, йиIиг?\n– Вайна кхача хIама кечйе йоаллар со. Цхьаь сагота я. – пхьош лаьца гIоттавир маьр-да.\n– Со-м Iемав цхьаь вагIа.\n– Во Iамар да из. Сона магац цхьаь.\nНоаналче лоацига диван латтар, цигга Iохоавир воккха саг.\n– Аз ер болх кхоачашбешше а, Iа цхьа Iаж буъаргба. Воти, лораша фу оал хой хьуона?\n– Фу йоах цар?\n– Сом хьалха баа беза йоах. ТIаккха вож кха́ча баа беза.\n– Вайгахь-м сом дуаргдар диа баьлча мара оттабиц.\n– Из-м вайгахь а, кхычахь а да иштта, хIаьта а, лораша я́хачох, сом хьалха биача дегIа́ пайдане хул. Воти, царгаш миштай хьа?\n– Царгаши? Лакхера цхьа кха́леи, лохера ши царги дIаяьннай. Уж а шоаш телха яханзар – мешен кIалтIаяьнна болх хилар, мочхал лозадеш… Йисараш хийцца даа хIама Iохьаш я.\nБашир чукхаьчача, укхан даи нускали къамаьл тотташ ба́гIар, наг-наггахь бела а луш. Из та́маш йолаш хIама дар: цхьоал юаш ваьгIа воккха саг охца оамалаш Iомаеш ма варий.\nIайше наьнагар хьаийца́дар: ше цIа́ цхьалха доаккхаш, чухьа фо кхетийта ниI еллаш.\nЦкъа иштта цIагIа кулг тохаш йоаллаш, ше йийла хинна ниI тIакъайлар Iайше. Корта оагIора билла озавелар, велакъажар воккха саг:\n– А́раяьлар. Атта дий къаьнача а́лачийна эздел кха́ба? ВоIага баге етта Iема оамал йита езаргья. Баген доалде деза. Ва́гIар-гIаттара нийса хила а деза.\nЕла а къажа, ниI техар нускало, ше а́рара чуяьлча санна.\n– Воти, хIама эшарий хьона?\n– А! ХIама эшац. Дукха я́хийла! Мича ваха́в ер?\n– Цхьа новкъост цамогаш хиннав аьнна вахав. Хьайна эшар хьаккхашта хьаа́ла Iа. Вай шиъ-м та́ деза.\n– Со-м вац хьоца эгIа лаьрхIа.\n– Iа гIулакхаш дайтац хьайна, воIага ма́ра. Со хийра лоаттаю Iа. Со раьза яц. Вай хIанз дIадоладергда гаргало чIоагIъю гIулакх.\nТукарги каьхата листи яхьаш хьа а ена, духьал гIанд оттадаь, Iохайр.\n– Воти, хIанзарчоа вай хьа мIараш дIайоахаргья. ЙIаьхъеннай хьа уж. Кулгаш дIа ма увзаделахь, тукарг Iотталой хац. Таккхалча ва́гIа, Воти. Со йоккха пхьар я мIараш дIая́ха. Дас сога ма́ра яхийтацар, ше метта уллаш.\n– Даьяраш-м, даь йоландаь ма яьха́йий Iа, саяраш дегаза еций хьона?\n– Да́ а – да ва. Маьр-да́ а – да ва. ЦаI дIаийцав Дала, ха кхаьча, шоллагIвар хьавеннав. Хьо ца хьувш ва́гIаре цIенна дIайоахаргьяр вай ераш. ХIа иштта! Молодец! Воти, со маьрел тIерада́ккха енаяц – я́ха енай. ТIаккха вай шиъ воайла кхеташ хила деза. Iа со дIа ма тетта. Со-м баIа мо я хьона.\n– Эйяхь! Цкъазахь гIожа дош экх сога. ТIаккха дехке а воал, цхьа ха яьлча.\n– ВIалла хIама дергдац. Дас-м хIама а тох. Цудухьа оал цох да́.\nДог чIахкар миска. Дукха ха ма ярий цунца кхалсаго, дезалхочо дега тIара къамаьл ца ду. Наггахьа хьабоагIар гаргара кхалнах, цIа́ цхьалхадаккха, гIулакхаш де. Царна тIатоIIадаь баркалаш я́ха дезар.\nМIараш дIаяха яьлар.\n– Воти, кIаьдваьвий аз хьо?\n– Со фу даь кIаьдлу, таккхалча вагIаш хилча?\n– Из иштта дале, хьона сатоха моге, – аьлар несас, – вай хIанз хьа можах латаргда.\n– Еррига дIатасса йоал хьо? – кхеравелар из. – Товргвий со?..\n– А! Нийсъергья вай, хоза герг а яь.\n– Даьллахь, йиIиг, – кулгаш лостадир цо, – хьайна совлен гIулакхаш тIаэц-кх Iа.\n– Уж тIаэца енай-кх со укх фусаме, цу гIулакхех хьагаш. Хьо нийса ца ва́гIе, кIодо совлен цатохаргья, хьа модж оагIора яргья, тIаккха чувенача хьа воIа сона дов дергда, са да́ ийрчаваьккхав Iа, аьнна. ГIар ергья. ТIоара сагар а кхерам ба.\n– Из-м соцаве хала вацар, йиIиг.\n– Жи, Воти-марш, са оагIув лувцалахь даима, со бакъяле а, харцъяле а. Са харц хIама хуле, вай цхьаь дисача хьааргда Iа. Мега́ргдий?\nВелаш дукха ха яьккхар маьр-дас.\n– Мегад! Мегад! Барт бир вай.\nМар а сесаг а Iуйрана цхьана балха болхар. Уж чубахккалца цхьаь вусар бIарзо.\nIайше ийца радио ера:\n– Воти, тхо цIагIа доацача ха́на ер летаергья Iа. Хоза къамаьлаш дувц мехкарашеи кегийча нахеи, ашараш лекх гIалгIай кана́ле. Сел цхьаь хетаргвац хьо хьайна.\nСайре яр. Маьрда пхьор дуадаь Iо а вужаваь, пхьегIаш юллаш йоаллар Iайши. Башир газет дIа-хьа кIалтIадетташ вагIар.\nОаркхинг бе доаллаше а, латтийсар нускал, уйла дIаяха. Башира зийр из.\n– Хьона фу дир? – тохавелар из, кхеравенна.\n– Сона хIама даьдац, айса леладер нийса а хетац… вай шинне…\n– Фуд хьа нийсадоацар тIаккха?\n– Нийсадоацар, даьра, цхьаь укх биъ пен юкъе бIарза маьр-да Iо а хоаваь, со ахча даккха балха ахар да.\n– Ай, дIаяла, Iемав из вай чудахккалца цхьаь вагIа. Хьалха-м со дикан-вон араваьлча, бIарчча дийнахьа цхьаь вусар.\n– Из хьалха хиннад, Башир, со я́ле, хIанз хила йиш яц. Са сино хьайоах из. Сона къахет цох.\n– ТIаккха фу дича бакъахь да вай?\n– Вай яхий Iа? Вай, даьра, деза… е цаI цIагIа Iоха́, балхар хьа а даьнна, е… Хала ха-м я ер, балха дIатоссавала низкъала ма да. Вай шиннена а дика а́лапеш ма доагIа, кхоачам болаш… Воти дагавоал-кх… бов мо цхьаь ва́гIа…\n– Сабардел, – газет дивана тIа Iодиллар Башира, – «е балхара цаI хьада́ла деза, – аьлар Iа, – е…» Из шоллагIа «е» хьагучадаккхал.\n– Из иштта да: вай Вотена саг йоалайе еза! – дош хоададир Iайше.\n– Фу яхар Iа? Мала йоалае? – цецваьлар из.\n– Саг йоалае! Саг! Ший сесаг хургйолаш. Ший-ший!\n– ЙоагIаргйий бIаргаш дайна вагIача сагага..?\n– ХIана ягIац цунга? Из сел къаьна вац. Кховзткъеи шиъ шу ма́ра дий цун. ГIовна эзди ва. ХIанзар къонахий, сискалаш Iочуйиэ, йиэ дегIа́ такх. Воте гIов цIона саьрг мо эза да. Кулгаш тIера цIока зийнадий Iа? Хобаденна дац. Косметикологаша йоах: эггара хьалха къалур кулга тIера цIока да, тIаккха юхьа тIара. Айса деча гIулакхах кIаьдъенна яхац аз, цхьабакъда, цхьаь ва́гIийта лаьрхIа яц. Мелла дувце а, несийца, ший сесагаца санна хьакхаштало яц.\nКорта лаьца, уйла е хайр Башир. ВIалла дага ца дехар ма дарий нускало хьоадаьр. ДIатехкача, нийса а дар. Аьттув а баьнна, цунца тарлургйола саг йоалайича, массе оагIуорахь вIаштIехьа хулар. Да́ цхьаь хургвацар, ераш а из дагавалла ца везаш балха ухаргбар, кхыча даханза даргдоацача гIулакха́ а. ЦIагIа лостам а хургбар.\n– Сона ховш-м яц вайна мегаргийола саг, – баламаш хьалэзар Башира.\n– Кхална́х-м ба. Дукха а ба, гIадбаха хьабоагIаргболаш. Царна юкъера, воашца товргьяр харжа еза вай.\n– Бий хьа дIабахка ба́даш уж моргаш. – велавелар мар.\n– Ба. Вайна малагIа еза хой хьона? ТIехьа текха цIог доацар. Са кхычахь улларгдоацар. Еррига, хьаеча, вайца хургьяр, кхы яха моттиг йоацаш.\nЦецваьнна бIарахьажар мар: селла кIоарга хьаькъал хилар.\n– Iа мича́ра Iомадаьд из.\n– Дийшад аз, кагийча на́ха а дайна. Поалхам. ВоккхагIволча вошас цхьа воча наьха саг йоалайир, кхестадир тхо цо шийтта шера́. Метта уллача даьна юхе яьгIар со шин шера. Дийшад аз. Ва́хара университет. Шорттига, кхера а ца веш, Воти кечве веза. Цкъа-м цо къодадир.\n– Фу къодадир? Саг йоалае шийна аьннеи?\n– КIоанольг йийцар. Цхьа бIаь шу хьалха хинна хIама. Цу ха́на къонахий, Iай а аьхки а, дийнахьа халача балхашка хиннаб: оахаш, оардаш, макха боахаш, мангал хьокхаш, хьунагIа десага ухаш. Нохчий хиннаб уж даи воIи хьунагIа десага баха́. Хала вордаш етта́ цIабаьхкаб. ТIайийха бIоржаш хиннай. Айраш Iохьайнад пIелгаш а́радувлаш. Къонахий пхьор а диа Iобийшаб. Сесаго ший маьра бIоржаш тийга а тийга, керда декъа къадж чу а делла кечъяьй. ВиIий яраш тега кхийнадац. Iуйрана хьунагIа баха токхабеннаб даи воIи. ВоIо бIоржаш тIайийхача, пIелг аракъедаб. Даь бIоржаш зийнай укхо, уж лерттIа хиннай. «Да́да, – аьннад йоах воIа, – цхьа хIума а́лийтахь». «Алахь», – жоп деннад дас, из фу а́лавоал а ца ховш. «Даьллахь, Да́да, и зуда боаха хIума хIо́ра къоунахчун ший хила ма езар-кх!»\n– Из кIоанольг-м цо сакъердама́ каст-кастта ювцаш я, – аьлар Башира.\n– КIоанолг хинна Iац хьона из – хоам ба из, говзача меттаца хьабенна. Саг лаха еза, унахцIена йолаш, ха́на къаьна а йоацаш. Саб-б-бардела… Аь-аь… Лизи!\n– Лизи. Тха офисе балха яр из соахка штукатурка еш. Кхоачарле яц мискинга, цхьа гаьнарча ноанахошкар саг волча ях. Ях аьлча а, чулатт-кх, ший хьацарца из йовсар кхоабаш. Ийрча саг яц. Лизи! Аз хьа а йоалаяь кечъергья из, сув санна.\n– Я́ ца туге фу дергда Iа? – хаьттар ма́ра.\n– Йодергья, – елаелар Iайши.\nШий балхарча кхална́хага хаьтта, телефонаш дIа-хьа йийтта, йола моттиг хьалехар. Лизи ишколен спортзал тоаеш йоаллар.\nДIадийцар Iайше ше дена гIулакх, зоахалол. Цкъара кхетанзар, шийга Iайше фу де йоах, дIакхийттача хаьттар:\n– Мишта? Со маьре йига йоал хьо?\nIайше лечкъадинзар ер югар фу хьал долаш саг ва, дIааьлар долчча тайпара.\n– БIарза хилар ма́ра, кхы сакхат дац цун дегIаца.\n– Из-м бIарза вале а, къонах хургвар. Со Iеха ма елахь, Iайши. Хало дукха йиа саг я со. Даьра йоагIаргьяр, гудар мо уллаш вале а-м, цу наркомана бIаргкIалхар дIая́ла. Аз ер аьшкал хьекхаш хала доаккха ахчилг оззадий дIадоакх согар, цкъаза маькха́ ца дуташ. Ши-кхо ма́ха тоххал хилац са а́лапий. Цо со мукъа-м йоалийтаргьяц. Со маьре йоде, са алапи а пенси а доацаш ма вусий из.\n– Из сога дита Iа, Лизи.\nЛизи еха хьалха бахараш Цигана (иштта оалар цох на́ха) лац аз аьнна юхаба́хкийтар, ше хала кхоабаш я, ше из дIайолла лаьрхIа а ва аьнна.\n– Ховргда-кх, Циган, – аьлар Iайше ше-шеца, – шоллагIча раунда́ хьона фу карагIдоал.\nЛизе тайпах дика цIи йола ши къонахи, юрта имами, ши туркхи, чухийцар шозлагIа болхаш. Кхеравенна бос баха́ вар Циган.\n– ДIайига. Из я шоана! Укхан поартал кейче са торо йоацилга дIаха́лаш.\nЖоп денналга хайча, а́ра къаьста мешеначу яьгIа Iайши, тетта дIачу а яха, килг лаьцца Лизи йоалаеш ара ера.\n– ДIайодаш ма йий хьо, – тIехьакхайкар цунна Циган, – укхазахь юхаерза хьай моттиг йоацилга дIаха́лахь.\nГIа бехкабенна йисар миска. Оззаяь коара а́раяьккха, тоIIаяь мешена чу еллар из Iайше.\n– Ай хIамалгаш хьа ца эцаш…\n– ДIаялал Даьллахь! Фу хIамилгаш? Укха коа-м яц хьона дIаяхьа а, юхе йиса а хIама. ДIаллала вай мешен!\nГIалгIаша ехар-йигар яха болх хилар укхох.\nЗамеш чукхоаччаше а, дIа чу а бига, шуна тIа ховшабир хьолчагIа даа. Шоашта дика а хьийга́, мовлат а дийша́, ловца баьккха боккхий нах цIабахар.\nШоллагIча дийнахьа, балхар мукъаяьнна, Лизи ийца тикашка яхар Iайши. Керда денача нускалга товргбола гIирс ийцар, кувгашкар кертага кхаччалца.\nЧу а йоалаяь, кийчъяь, кизга чу хьожайир.\n– Иббали! Из дIа латтар со я тIаккха?\n– Хьо я, са маьр-даь сесаг. Нускал! Хоза еций?!\nЦу деношка таккхалча, ший цIагIар а́ра ца къадаш вагIар Iума́р, радио лекхаш, шийна несас хьачуеннар юъаш.\nХьалхар ши бийса зале дивана тIа яьккхар Лизе. КхоалагIча буса, кулг а лаьца, дIа а йига, маьр-да вагIача дIачу а яьккха тIехьар ниI тIакъовлаш аьлар:\n– ХIара кхалсаг ший мар волча бакъахьа я.\nБа́ха хайшар ераш, цIа дизза диезал а хинна, хIа́ране ший моттиг, ший гIулакх лаьца.\nЦхьан пIаьраска сайрана Iайши балхара чуеча, истола тIа кхаьннахьа къаьст-къаьстта Iоовтаяь кагий хIамаш латтар.\n– Вайна сагIийна хIама енай лоалахоша.\n– Лизи, Iа кховдадаьдий вай са́гIа?\n– А, – корта лостабир кхалсаго, – яхьанзар со.\n– Хьох. Цахоатташ дIадала…\n– Фу ца хоатташ? – кхетанзар Iайши.\n– Пурам ца хоатташ хьогар…\n– Iа хIана хоатт согар пурам?\n– Хьо еций укха цIагIа главни?\n– Главни?.. Со кхетац. Фуд из? Сона дага а доагIаш, пхийттара яьлча ха́на денз, хьа а ийца кхычунга хIама дIакховдае йиш хиннаяц са. Из дош бахьан хела аьта́ да са дегI. Лоралу со, наьха хIамах.\n– Мишта наьха… Лизи? Цхьа дезал деций вай?\n– Iайши, хьо дIакхеталахь… Пхийтта диза́ яцар со, даь-вошас маьре дIалуш. Къу вар, наьха доахан лечкъадеш. Лаьца чувеллача, набахта дов а даьнна вийнавар.\nЦул тIехьа цхьаькханахь дIаелар со, кIал сесаг йолча. Со сесаг эшаш йигаяцар, ший метта улла на́на лелае йигаяр. Во дог долаш йоккха саг яр, кIораш мо Iаьржа, къиза бIаргаш а долаш. Унхочунга хьажа венача гаргарча саго а́хча деннадар, гIайба кIал делладар. Из ахча дайр. Лахар. Кораданзар. Сона тIадера. Iайха лочкъадаь ахча хьада́, яхаш, коа гIолла керчаеш йийттар сона. ЙоккхагIчо а́ракхайка́ аьлар:\n– Хаче чу делла хургда цо; из говза саг я. Вай дахалда, цига а-м хьажар.\nАхча-м юха Iуйрана хьакорадир, кегаеннача мосашта юкъе доаллар.\nIайши, цхьа гIоза гIа мо хIама да аз укх коа леладер. Да́ла дикаца чакхдоаккхалда ер!\nШийна юххе дивана тIа Iо а хоаяь, бер мо, хьаьстар Iайше маьр-даь сесаг. Вокхан бIаргех, бочаяьнна хий хьийдар.\n– Елха! Елха! Дийлхача паргIатадоал кхалсага боча дог.\n– Со йийлха-м яц, хIанз мара.., елха а яхьацар…\n– Хьажал, Лизи, вай укх цIагIа вIашагIкхийттад цхьа дезал хила. Вотии хьои – доккхагI да, сои Башири – зIамагIа да. Тхо да шуца дагадувлаш, шугар пурам деха дезараш. Хьайна эшаш, е догэтта хIама хьаала. Торонга хьажжа гIулакхаш дергда вай.\n– Iайши, сона ха езаргья, Iа яхача ла́гIа тIа я́ла. Хьожаргья со. Лелаш Iама мег.\n– ХIама дезац, Лизи, Вотега дика хьажа ма́ра, дIахо мелдар ше метта оттаргда.\nХоза дIатерабенна ераш лелаш, цхьан сайрана вена хьаэттар Циган. Из бIаргагушше а, ноаналче чу а иккха, кхы гучая́ланзар Лизи.\n– Фу леладу Iа? – хаьттар Iайше, – цхьогалах едда пхьагал санна ма я́гIий хьо.\n– Согар пенселг дIадаккха венав из, маха тоха корзагIваьнна.\n– Цох сагот ма делахь, кхера а ма кхералахь. Укхазар яхьа хIама яц цунна, лазар ма́ра. Майрра корта айбий хьай ма́р волча дIачугIо. Циган оаха кхетавергва, ше бена никъ нийса боацилга.\nХьаьшийна, везача гаргарча сага́ ма доаггIара́, даа-мала оттадир Iайше. БIа тесса мар уйче чу а ваьккха, дIадийцар Лизе аьннар.\nЧа́м боаццаш цхьа чаь пела а менна, ше ва́гIача хьайр хьаьша. Цу ханна ноаналчера араяьлар Лизи.\n– Сайрдика хийла хьа, Лизи! Миштад хьа керда вахар? Оаш бехк ца боккхаре, цигга уйчеча йист хургвар со укханга. Ма хули гаргарча на́ха юкъе…\nIайше шийга аьннар дагалаьца, майрра бIарахьажар Лизи Цигана:\n– Лохан, соцар гаргало лаьрхIа венавац хьо, хьо венав са пенсецар гаргало ца хадийта. Бат хьаьн-м, даьра, лургьяц хьа…\nГIетта а́раволавелар хьаьша. Из накъаваккха тIехьа араваьлар Башир. Цигга, коанаIарел а́рахь, пхьарс лаьца́ соцавир цо Циган:\n– Са а дар хьога а́ла цхьа ба́шха дош.\n– Хьаа́ла хьай дале, – пхьарс дIаозабир цо мукъабаккха.\n– Ц… Лохан, Лизи са даь-сесаг я.\n– Хилча фуд?\n– Хилча да, аз сай даь-сесаг на́хага кхестаяйтаргьяц. Из да са дош. Вешта, водаш-воагIаш хила, гаргара саг ма вий хьо. Лувш-оалаш, чай молаш да́гIаргда вай.\nКатеха пхьарс мукъа а баьккха, дIаволавелар, юха а вийрза аьлар:\n– Шун чай-м адамо ма моладалар! Дуру пригрели и…\n– Аьъ! – иккхар Баширага, – Iа са даь-сесагах фу аьлар?!\nБашир дIатIехьаведар, из човхаве, вокхо дур бихьар…\nБашир хьавийрзача, наIара санагIа тIа елаш латтар Iайши:\n– Башир, ма дика дIанийсделар-кх ер деррига! Iа тIадам оттабир.\n← Йоккхача паччахьалкхен тIехьлен хоржамаш\nГолосование прошло с воодушевлением →


Нохчийчохь Гуьмсерчу кхело бехке лаьрра меттигера вахархо Саиев Адам, экстремистийн материалаш яржийна аьлла, цо "ВКонтакте" бардан Муцураев Тимуран йиш дIахIотторна.\nОцу социалан машанехь "Аудиозаписи" декъехь шен агIонехь цо дIахIоттийна хилла "Хадис Пророка" (Пайхамаран хьадис) цIе йолу Муцураевн йиш. Цуьнца цхьаьна экстремистийн материалийн тептарехь и цIе йолуш йиш яц.\nСаиев бехке веш Гуьмсерчу кхело юьхьарлаьцнарг бу Ростов (Ростов-на-Дону)сгIалан Первомайски кIоштан суьдо бина сацам. Ткъа оцу сацамехь экстремизман лерина а, яьржор дихкина а долчу эшарийн тептарна тIехь ерг ю текст а, "Исламан умма" видеоролик а.\nСаиев Адам къера хилла ша бехке хиларна. Федералан суьдхочо Аврабиев Мухмада таIзар дина цунна 100 тьума гIуда такха декхарелахь а вина.\nОьрсийчоьнан низамашца а догIуш, экстремизман материалаш кечъярна а, уьш яржорна а гIуда тоха догIу 100-300 туьма, я чуволла догIу 15 денна.\nЭкстремистийн материалаш яржорна бехкевира Къилба ХIирийчуьра студент. Социалан машанерчу цуьнан агIон тIехь нохчийн бардан Муцураев Тимуран 2014-чу шарахь Оьрсийчохь дихкинчех "Сады нас ждут" илли хааделлера полисхошна. Оьрсийн зуламан кодексан 20.20 артикл йохийна аьлла, тIечIагIдинчу кхело тидаме эцна оцу кIентан цу деношкхаь бен 18 шо кхаьчна цахилар. Оцу бахьанашца 1000 эзар сом гIуда а текхна, валийтинера иза.


Дешаран шо долалуш бер ишколе дахийта кечдар атта гIуллакх дац. Къаьсттина халонга долу дешархошна тIе, кога дохар гIийла бохкучарна, чохь доьзалхой алсам болчарна.\nСтенна аьлча, дахарехь зеделла ма хиллара, лаххара а иттех эзар ахча деза цхьана берана бедарш эца. Шена-м мелла а атта ду, ша а цIийнда а балхахь ду, мардена а, марнанна а пенсеш а догIу боху Соьлжа-ГIалин кIоштан яхархочо Медента.\nМедент: "Ишколан духар эцна ас. Цхьана берана 7-8 эзар ахча-м деза, нагахь ахь езанаш ца эцахь. Тхога-м эцало. Марда а, марнана а пенси оьцущ бу. Тхойшиъ а ду балхахь. Доьзалш дукха болчара хIун до-м ца хаьа. ГIийла лол беттарш дукха-м бу".\nБархI беран нана ю Шелковск кIоштера Маржан. Пхи бер ду цо ишколе дахийта кечдеш. Цо а билгалдоккху, Iедалера хуьлуш гIо а доцуш, хала а, атта а шаьш берашна цхьа чкъор барзакъ эцар.\nМаржан: "Бакъдолуш тхуна цкъа а Iедалера, ишколера гIо хилла дац-кх! ДIаяздина-м ду тхо гIо дийр ду аьлла… Жимачу берийн хIумнаш а мел еза ю алахь! Цхьа эзар а, ши эзар а доьху - кх берийн кучамех а. Цхьайолу бедарш лург а эцна".\n"Суна-м хала ду хIорш нисбан"\nБолх-некъ цахиларна тIедогIуш хIума дац, берашна оьшург латто гIерташ ша-м хало хьоьгу, кхечара хIун до-м хаац боху Шелковск кIоштерчу Меднас а.\nМедна: "И воккханиг ханнна жима велахь а, хьуна ма-гарра, кегийчарна санна хIума мегаш а вац. Ши эзар а делла хеча эцна ас цунна, ишта ши эзар а делла мачаш а эцна. Цхьайтта эзар дIа-м даьлла. Киншкаш цкъачунна эцна а яц. Эца йиш йоцурш со санна дуккха а хир бу. Болх -некъ бац. Суна-м хала ду хIорш нисбан, нахехь а дац кхин даладелла хьал".\nДинчу зераша ма-гайттара, ишколе хьовсо бераш кечдар лазаме довлурш дукхе дукха бу. Царех цхьаъ ю Теркйист кIоштера 7 беран нана Тоийта а.\nКхаа берана цIерачара а гIо а деш, бедарш нисйина ша боху цо, ткъа шинна тIедоха, оьшург эца ницкъ ца кхочу. Тоийта ю дуьйцуш.\nТоийта: "Уггар йораха хIумнаш эцна ас. Кхаа берана 30 эзар дIа-м даьлла. Ши бер цIахь ца дитича а ца йолу. Уьш кечбан таро - м яц. Оцу кхаа берана барзакъ оьцуш а ненахоша гIо дина, ца динехь сан йиш а яцара".\n"Йоккхах йолу ши йоI ишколе ца а йоьдуш юьсуш лаьтта"\nХеттаршка ваьлча гучу ма даллара, эшамехь бехарш, дог ца дохош бер ишколе хьажо таро йоцурш хIумма а кIезга а бац. Шен йоьIан доьзалх дуьйцуш ю аренца йолчу цхьана юьртара Зулпат.\nЗулпат: "Сан йоьIан ялх бер ду. Царех пхиъ ишколехь хила дезаш ду. Церан цхьа бер а дахийта таро яц. Оха гIо а деш кхо бер кечдина. Болх белхьара къахьоьгур долуш вара нуц. Чохь пенси догIуш стагга а вац. Йоккхах йолу ши йоI ишколе ца а йоьдуш юьсуш лаьтта. Ца магийтахь а дан хIума-м дац ша Iедало гIо ца дахь".\nТIе-кога духа дац аьлла, бераш цIахь муха дуьту? Тарлуш дуй и саннарг кху 21-чу бIешарахь хила? Мискачаьрга гIоьналлин куьг кховдо дагахь буй те урхаллехь берш? Оцу а, кхечу хеттаршна а жоьпаш дала хIуьттуш ца карабора дешарх боьзначу балхахь болу хьаькамаш.


Туркойчохь дIалаьцна нохчо: теракт кечдарна бехкево\nГIуран-бутт 26, 2018\nТуркойчуьрчу Адана провинцехь полисхоша антитерроран кампани дIахьочу юкъанна дIалаьцна Нохчийчуьра орамаш долу стаг. Керла шо тIекхочучу заманчохь теракташ дан Iалашо хиллачух тера ду цуьнан, яздо хаамийн гIирсашкахь. Haberturk гIирсо яздарехь, экстремистийн "Хайят Тахрир аль-Шам" тобанан декъашхо ву дIалаьцнарг. Хетарехь, иза хилла Керлачу шарахь лелхийтарш дан кечлуш. ЦIе йоккхуш яц лаьцначун, Г.А аьлла, язво иза зорбанашкахь.\nШемарчу тIемашкахь хилла ву каравеанарг, уллорчу уьйрашкахь хилла иза стохка Истанбулерчу буьйсанна самукъадоккхучу Reina клубехь нах байина аьлла, лаьцначу Узбекистанан вахархочуьнца Машарипов Iабдулкъадирца а, тIечIагIдо Haberturk хьостано.\nМашарипов ваьхначу Истанбулерчу хIусамехь пIелгийн лараш карорца дIалаьцна ву Оьрсийчоьнан вахархо дIахьедо "Кавказ.Реалиин" портале Туркойчохь болх бечу нохчийн журналисто Исаев Сосланбека.\n"ПIелгийн таммагIаш бахьана долуш дIалаьцна ву иза. Ткъа кхидерг – Туркойчохь "совгIаташ" дан кечлуш хила бохург, талламчашна хетарг ду. Къаьстина ду, Къидбаседа Кавказерчу "Ал-Къайдан" цхьана декъехь лаьтташ хилла иза, ткъа 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедалш шена тIаьхьадевлча, Туркойчу ведда вахана хилла иза. Харц кехаташ а кечдеш, дукхазза Шема а, Мисара а лелаш хилла бехкевийриг. Цигара юха вогIуш а хилла", - дийцина Исаевс.\nЖурналистна хетарехь, исторехь цхьа "нохчийн лар" лехар оьшуш дац.\n"Туркойчоьно "Ал-Къайдаца" возуш лору иза, нохчашца воьзна ца хета царна иза. Нохчо ву бохуш, билгалдаккхар а тидаме оьцу хIума дац, аэропортехь динчу терактехь а санна. Нохчий бехкехилла оцу терактна аьлла, цхьа тоьшалла дацара. Хан тоьхначарлахь цхьаъ вац нохчо, бацара нохчий тешашлахь а ур-аттала", - дуьйцу Туркойчуьрчу журналисто.\nДагадоуьйту, нохчийн гIаттамхошлахь лелла, Тбилисехь леринчу операцехь вийна Чатаев Ахьмад туркойн Iедалша бехке лорура 2016-чу шарахь Истанбулехь динчу эккхийтаршна.\nВуьйцучу Г.А-с чIагIдо, террорхойн организацешца шен гIуллакх хилла дац бохуш.\n"Со кхеташ вац, Машарипов ваьхначу петар чохь сан пIелгийн лараш муха карийна. Со даIишца а вац, я "Ал-Къайдан" декъашхо а вац. Туркойчохь тIелатарш дан кечлуш а вацара, со кхузахь йохка-эцар лелош вара", - аьллачу Нохчийчуьрчу вахархочун дешнаш далийна пачхьалкхан Anadolu информацин агенталло.\nОцу юкъанна, агенталло зорбане даьхна, гIаттамхошца цхьана даьхна Г.А-н суьрташ. Ишта Anadolu-с, прокуратуран хаамашна тIе а тевжаш, яздо, лаьцначуьнгара схьаяьхначу терахьийн материалаштIехь куьйгаечу бомбанийн суьрташ хиларх.\nИстанбулехь куп тоьхначу нохчийн диаспоран куьйгаллана хууш хIуммаъ дац лаьцначух: туркойн полисхоша дIаяьхьначу операцех лаьцна "Кавказ.Реалиига" ала дош ца карийра царна.


Уггаре "ирсечу" махка къоьлла юссуш лаьтта\nНохчийчоь -- Болх лоьхурш, Соьлж-ГIала, 20Гез2014\nМалхбалено тоьхна санкцеш шайн дахарехь ца хаалуш ца висина Оьрсийчохь стагга а. Муха го санкцийн ларш Нохчийчохь? а. Кремл мел и хьал къайладахьа гIертарх а гуш ду къоьлла юйла бахархойн доьзалшка юссуш.\nДукха хан йоццуш, NewsEffector агенталло хIоттийначу «ирсан» рейтингехь Нохчийчоь хьалхарчу меттехь яра. ЖамIдеш цара тидаме эцнера бахархойн дахаран аьхналла, Iаламера хьал, тоьлла-тоаме кхерамзалла махкахь хилар.\nДуккхаъчу тергамчаша шеконе биллинера хIетахь NewsEffector-ан и бIаьрла хаам.\nИрсечу халкъалахь хир яц белхан меттигашца къоьлла, нах байарш, лецарш, лелхарш-лелхийтарш, уьдур бац дикачу мехкан бахархой хийрачу пачхьалкхашка баха, я оьхур бацмохь: «Къоьлла кхидIа ца кхехьало»...\nNewsEffector-о Iедалера боцчу Нохчийчуьрчу зударшка я божаршка хаьттинчух тера а дац, юй хьо, вуй хьо ирсе, кхачо юй даарца-маларца.\nШегарчу мисканалло сакхачийначу Соьлж-гIалин яхархочо Муслимова Зараъа яздина кехат тоьхна «Даймохк» газето шен агIонтIе.\nЦо яздо: «ТIеман шерашкахь, бутт кхаьчна кIант байлахь а вуьсуш, кхелхина сан цхьа воI. Ши йоI, кIант ду машенца хьовзам а хилла, заьIап висинчу шолгIачу сан кIентан.\nТхан халачу дахарах едда сан ший а нус а. Меттара кIант а, хьажа да воцуш, дисина диъ бер а охьа а кхоьссина, сан яда меттиг бац. Сан пенси 5 эзар сом а дац, ткъа цунах хене дала дезаш дисина тхо 6 адам, цу тIе, молха-дарба оьшуш лазархо а ву».\nКхидIа а яздо Муслимова Зараъа: «Нохчийчохь цхьа а вер вацара-те суна соьгахь йолчу корматалле а хьажина, болх суна бала а, сан доьзалан бала кхача а? ВаллахIи, соьга кхин дIа-м ца кхехьало кьоьлла!»\nИштта бу нохчийн зудчун даго орцанна бетта мохь. Амма бакъду, оццу лазамашкахь беха доьзалаш дуккха а бу Нохчийчохь, ахь бала а кхаьчна, нахе ладоьгIча.\nМаршо Радиоца хиллачу къамелехь Жимчу АтагIарчу яхархочо Атабаева Зулайс доцца, амма чулацаме жоп делира шен Iер-яхарх лаьцна динчу хаттарна.\n"Ирс хIун ю?"\nДуккха а хезар бу хаза луучунна и санна леткъамаш Нохчийчохь. Вуно жима ша йолуш тIера цIийнда велла, кхаа доьзалца ша йисинчу Тамарас а лайна ша боху массо тайпа къоьллин бала.\n"Адамалла цатоарал йоккха къелла ян а яц"\nХалачу хьелашкахь хьалакхиина доьзал гIиллакхе а, оьзда а хуьлу, чIана алссамъяьллачу доьзалшкахь кхуьучарел, бохуш дуьйцу цхьаболчу тергамчаша. Цара чIагIдарехь, бахамо стаг паргIатвоккху вонах а санна, диканах а. Шена хIуъа а лело, дан а могуьйтуш, паргIатвериг алссам нисло хьолахошлахь, аьлла ду говзанчийн зераш.\nАмма кхеташ дац, и терахьаш хьенах дагабовлуш схьаоьцу NewsEffectorо а, иштта кхечу харц агенталлаша а.\nТкъа Нохчийчохь къоьлла яц, къам ирсе дехаш ду бохург, туьйра ду, Кремлан политикан хьаштех жайна а дина бехачара кхоьллина туьйра.\nСанкцеш шайн метта кхеттачух тера ду


Иерусалим - Соьлж-ГIала: "Вашас" "вешина" тIара тоьхна тов! - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Иерусалим — Соьлж-ГIала: «Вашас» «вешина» тIара тоьхна тов!\nКхин цхьа декхар а шена тΙийцира Тивияев Роберта — ша а, ша санна, Дагестанера а, Нохчийчуьра а Израиле дΙабахнарш, шаьш тахана-кхана оцу шина нохчийн футболхочух а кхетар ду, бухарчу националисташна хетарг аьттехь а доцийла а хоуьйтур ду, элира Дагестанера схьаваьллачу тата.\nТивияев: « Со тешна ву, Нохчийн Республике со веъча, сан цигахь болчу накъосташа со куьйгаш тΙехь лелориг хиларх. И ши кΙант, футболхо, суна — и ас сайна декхаре дина — гур а ву, со вуьззина кавказхо хиларе терра, охьахуур а ву цаьрца, кхойкхур бу уьш ресторане а. Ковдор ю оха царна агΙо, хоуьйтур ду фанатех ю боху боьха хΙуманаш кхузахь дукха йоцийла. Доккхаха дакъа лараме ду цаьрца, оха царна иза гойтур а ду».\n«Тахана дуьйна дΙа «Бейтар» сан клуб ю, цуьнан васташ – уьш сайнаш а ду. Израилан чемпионатехь ас дуьххьара буьрка чуйиллича, тΙекаре хир бу соьца цкъачунна суна резабоцу нах а. Сан дин – футбол ю. Со Ιаьрби а вац, бусулба а вац. Со футболхо ву», — элира Садаевс, бохуш, даржадо прессано.\nМуха дΙадахлур ду Израиланний, Нохчийчоьнанний «дΙа — коч, схьа- коч» гергарлонаш тергонехь кхобурш бу дуккха, бу уьш нохчашлахь а, бу жуьгташлахь а.


Мальсагова: Нохчийн тутмакх вийна Красноярскан кIоштарчу колонехь\nЛахьан-бутт 03, 2017\nОьрсийчоь -- Красноярскан кIоштарчу колонехь, 18ГIад2010.\nМальсагова: Нохчийн тутмакх вийна Красноярскан кIоштарчу колонехь.\nКху деношкахь цхьацца гIирсашкахула дIасабаьржина, Красноярск кIоштахь нохчийн тутмакх Магомадов Ислам вийна аьлла хаам. Иза 22 шарна чувоьллина вара 2006-чу шарахь Кондопога-гIалахь хиллачу девнехь дакъалаьцна аьлла.\nХан кхайкхийнчул тIаьхьа, набахтеш хийца а хуьйцуш, валлийна иза, ма-хуьллу тIехь ницкъ а беш. ХIинца, ша шена хорам а бина, ирахъоллавелла бохуш дуьйцуш ду официалан версица. Цуьнах ца теша Исламан да Магомадов Сайд-Эмин.\nМагомадов Сайд-Эмин: «Хьалаоллавелла бохуш дуьйцуш ду. Я оцу хьола тIе иза ваьккхинехь а. 7 минот бен камери тIехь дерг гойтуш а дац. Важа хIунда ца гойту ца хаьа. Цара иза Норильске дIавигнера Iаткъам беш.\nСуна и гIуллакх кхуза кхаьччий бен хиъна а дац. ЖIаьла тIехоьцуш, камери чувуллуш, цу чу газ хоьцуш, ламаз ца дойтуш хIума лелийна. Цкъа элира цо соьга, кхара хIун леладо ца хаьа шена, ша дарбанан хIусаме охьавилла гIерташ бу. Ша могаш а ву. Я цхьа синIаткъам бо маха тоьхнехь суна-м ца хаьа».\nМагомадов Ислам, рогIера нохчийн жима стаг, набахтехь вер дукха нахана халонга даьлла. Тутмакхийн гIуллакх лелочу бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета иштта элира оцу гIуллакхах.\nМальсагова: «Дала декъалвойла Ислам. Соьга дукха наха телефонаш йиттина цуьнах дика дешнаш олуш. Иза шайга «каг ца велча» вийна цара. Дала мукъ лахь, ас царна дуьтур дац иза. Со тIаьхьараер яц царна.\nЦуьнан гергара нах-м хIетте а бевр хир бац. ХIора шарахь набахтера Нохчийчу 2 дакъа ца дохьуш хуьлуш дац. Наггахь 4-5 а хуьлу. Шайн чекхдолу дела леладо цара иза. ХIинцачул тIаьхьа, Дала мукъ лахь дер дац».\nМасех де хьалха юкъаралхочо Шевченко Максима Оьрсийчоьнан президентаца Путинца хиллачу цхьаьнакхетарехь айдинера набахтешкахь бахкочу бусулбанийн хаттар. Церан хьал чолхе хилар а, царна хьакхин жижиг даош а, ламазаш дойтуш цахилар а довзийтира цо. Путина ла а доьгIна, оцу харцонашна дуьхьало ян еза аьллера.\nИ цхьаьнакхетар хилале, Нохчийчуьра Iедал а меттахдаьллера набахтешкахь Iазап ловчу нохчийн масалш гулдеш ду аьлла. Ватсап чохь кхайкхам а бира цхьана даржахочо, ма-хуьллу сихха уьш гул а дина, республикин куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хьалха охьайилла езаш ю и справка аьлла.\nЦхьажимма а Оьрсийчуьрчу набахтешкахь долу хьолан бала кхаьчначарна дукха дика хаьа, цигахь уггаре а бала хьоьгурш кавказхой буйла, хьалхарчу меттехь нохчий а болуш. ХIинца и хьал хийцалур хиларх теша боху бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета. Жимма вас хилла-м ю иза Шевченкос Путине и гIуллакх даккхалц, шаьш мел кхайкхадарх, цхьаьннан а бала цахиларна.\nСтенах велла тутмакх Исраилов Султан?


Краснодарехь 3 стаг лаьцна Хабаровскера протест къобалъечу гуламера\nКраснодарерчу Ленинан кIоштан кхело кхаа денна лаьцна Хабаровскерчу гуламхошкахьа шаьш хилар хоуьйтуш гIалахь хIоттийначу акцин кхо декъашхо. Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиига хаам бина адвоката Аванесян Алексейс. Цо бахарехь, «санкци йоцу акци хIотторна» аьлла довзийтина кхело бахьана.\nТовбеца-беттан 25-чу дийнахь (шот) Краснодарерчу мэрин цIенна хьалха гулвелира 100 гергга вахархо. Полицино гулам низамца богIуш бац шайга аьлча, гIалин цхьана урамехула охьабаха буьйлира нах, «Со, тхо Хабаровскера ду» лозунгаш а кхайкхош. Амма леца болийра ницкъхоша.\n"Баьццара кучамах йоьхна, шаьш акцехь дакъалоцуш буйла гойту кегийрхой болийра леца. ВорхI, лаьцна, кхачийра полице, веанга цигахь буьйса яккхийтира, Iуьйранна дIахийцира цхьаъ, кхелехь вогIур волуш. Кхоъ кхело лаца сацамбира, уьш гуламан лидерш бу ала бух а боццушехь", - дийцира Аванесяна.\nХабаровскехь ши кIира сов хан ю, лаьцна, Морсква дIавигина губернатор Фургала Сергей арахецар доьхуш, бахархойн гуламаш лаьтта. ТIаьххьарчу шоьтадийнахь гулвелира цигахь, кеп-кепарчу хаамашца, 20-90 эзар протестхо.\nХабаровск-мехкан губернатор Фургал лаьцна, цо 2004–2005 шерашкахь нах байъийтина, аьлла.


ПIаьнгаз чIожера бахархой кIиран дийнахь арабевллера митинге. Дуьхьалонан акци дIаяхьаран бахьана дара, Баркиани олучу, нохчий бехачу ехачу юьртана йистехь Iедалша хица ток йоккху станци (ГЭС) ян лерира хилар. Бахархошца цхьаьнакхетар дан баьхкина хилла и станци елла гIертачу компанин векалш. Баккхий къийсамаш бевллера церан цигахь. Цхьанна а кепара шайна пайде хир ду аьлла ца хета пIаьнказхошна ток йоккху станци шаьш долчохь йича.\nЦуьнах дийцира меттигерчу журналиста Бордзгор Сулхана: "Оцу юьртана уллехь еш ю цара и ГЭС. Цундела бара нах дуьхьалбевлла. Цигахь охьадогIу Алазань хи биргIанаш чудерзийна. ЧIара а, хи а ша мел долу хIума хIаллакьхуьлуш лаьтта. Цигара бахархошна цхьанна а агIор пайда беш хIума дац иза. Иза йойтур яц аьлла барт хилла нехан".\nМассийта ГЭС ю Панкисехь кху тIаьхьарчу 10 сов шарахь йина. 2005-чу шарахь инцидент а хиллера Хадори цIе йолчуьнца. Шайн лаьтта тIехь йинчу оцу ГЭС-о шайнаток оьшучу барамехь луш яц аьлла цунна гуо а бина, митинг дIахIоттийра нохчаша. ГIароллехь болчара ирах герз а диттина, совцийнера уьш.\nШайна ГЭС йича, цуьнах хуьлу зен алсам ду, хир ю бохучу санал, элира цигарчу яхархочо Маргошвили Тамарас: "Кхузахь ГЭС елла гIерташ бу. Тхуна ца еза иза. Тхуна Алазань хи дIакъовлийта ца лаьа. Цигахь тхан бераш луьйчу. Оха молуш а ду и хи. Оцу хин хIинца таллам бича, цигахь мазот карийна. Тхуна ца лаьа цигахь и ГЭС хилийта. Тхайн бераш ловзийта лаьа тхуна. И цхьаъ бен хи а дац тхан. Иза дIакъовлийта а ца лаьа тхуна".\nТIаьхьарчу шерашкахь Гуьржийчоьнан Iедалан программица пачхьалкхехь цхьа могIа ток йокху станцеш ян йолийна. Коьрта тидам бу ламанца долчу хиш тIехь уьш яр. Сванетехь а дуьхьалбевллера цунна, амма уьш шайгахьа берзийра Iедало. ХIинца, кистойн рагI ю шайн бакъо къовса. Меллалц тоьар бу уьш гур ду тIейогIучу хенахь


Шемарчу маслаIатах лаьцна резолюци юха йийцаре йир ю Кхерамазаллин Кхеташоно\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташо. Архивера сурт.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташоно пIераскан дийнахь юха а йийцаре йир ю, Оьрсийчоьно вето а кхайкхийна юхатоьхна йолчу, Шемахь 30 денна лерина герзаш деттар сацош маслаIат дарца йоьзначу резолюцин проект.\nШвецино а, Кувейто а кечйинчу текстана тIехь жимма хийцамаш бина. Ша аьлча, герзаш деттар сацош маслаIат дар хьакхалур дац "Ал Кайдица" а, "Исламан пачхьалкхаца" а йоьзначу тIемалойн тобанех.\nЦкъачунна кхеташ дац керлачу проектана реза хир юй Оьрсийчоь. Хьалхо Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс дIахьедар динера, маслаIат дийр дац шаьш Москохо терроран лоручу тобанашца аьлла.\nЦу тобанашна юкъатоьхна бу Оьрсийчоьно Шеман президентан Асад Башаран режимана дуьхьал болу Димашкана гергахь йолчу Малхбалерчу Гутехь тIом беш болу гIаттамхой.\nОппозицин тIеман тобанаша Iуналла дечу оцу кIошта бомбанаш еттар дара Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташо цхьаьнакхетаран бахьана.\nШемарчу оппозицино а, дуьненаюькъарчу гуманитаран юкъараллаша а дIахьедарш до, цига бомбанаш етташ бойуш маьрша нах хиларх лаьцна.\nIамеркан Пачхьалкхан департаментан векло Нойерт ХIизера Малхбалерчу Гутехь цIий Iенарна жоьпаллехь йина Москох. "Оьрсийчоьно Шемарчу режимана гIортор еш яцахьара и адамаш дайар а а, хIусамаш а йохор а хир дацара", - аьлла цо.


Нохчийчоь – Кадыров Рамзан а, цуьнан да Ахьмад-хьаьжа а тIехь волу сурт, Гуьмсе, 27Гез2006\nНохчийн халкъан кхоллараллехь дIаяздина къоман турпалхойн васташ. Уггар вевзачу турпалхойх ву Таймин Бийболат, Эвтархойн Ахьмад, Чечанара Мадин Жаьммирза, иштта дIа кхин а. Халкъо ша къобал а бина, иллешкахь базбина шен майра кIентий. Таханлера гIиллакх чIогIа къаьсташ ду хьалха заманахь леллачех. Карахь ницкъ а, таронаша йолчара шаьш шайна хIолламаш хIиттабо, урамийн цIераш тохку, иллеш-эшарш лоькхуьйту, жайнашна зорба тохуьйту.\nОццу хенахь, дош ца кхоош, цхьаъ йожаре сатуьйсуш, хьестабала кийчча лаьтта, Iедална гонаха гуттар а хьийза тоба. Кхана Iуьйрре йицлур йолу цхьа похIма а, маьIна а доцу байташ йоху цара, эшарш лоькху. И бахьанехь стамъелла, Iедал карахь долу стаг вазвеш йолу ша-тайпа кхолларалла.\nБухахь ладогIа оцу керлачу кхоллараллех лаьцна тхан эфирехь хиллачу программе.\nIедалш хесторан иллеш\nСоветан Iедал долчу хенахь, пачхьалкхан массо маьIIехь вуно дукха куьйгалхочуьн суьрташ дIадеттар, хIолламаш хIиттор, байташ яхар, эшарш лекхар, кIошташна а, гIаланашна а цуьнан цIе тиллар – ишта хила а дезаш, ца хилча йиш йоцу хIума санна тIеэцара.\nЦуьнца цхьана, йиш йоцург йина, йазъйина йийцара коммунистийн парти а.\nРадиочухула а, телевизионехь а, шайн дагахь, миллионаш бахархойн дог ойуш лекхара патриотийн эшарш. Масала, хIара саннарг лоькхуш хилла Нохч-ГIалгIайчохь. "Хьоме парти" бохуш, безамехь цIе йолуш.\n«Хьоме парти», шира йиш.\nIедалш даздеш йолу хенаш дIаяхна бохург данне а дац. Бакъдерг аьлча, масех шо деара, эхI, дIаевли-кх уьш аьлла, хоьтуьйтуш. Оьрсийчохь цхьа а кIошт карор яц таханлерчу президентан Путинан Владимиран жима а йоккха а, - Путин везаре хьаьжжина хир ду иза - бюст, сурт, куз а боцуш. Гуттар гена ваьллачу цхьана оьрсийн вахархочо ша помдорийн керла даьккхинчу тайпана цIе а тиллина "Путин". Ткъа хIокху йоIа дийцарехь, цунна тIехьийза кIант а, Путинах тераниг бен ца веза.\nОьрсийчоь -- Премьер Министр Путин Владимир шех лаьцна арахецначу книге хьоьжуш ву, Пенза-гIала вахана волуш меттигерчу бахархошца хиллачу цхьанакхетарехь, 09Заз2011\nНохчийчура кегий нах ца бисина, Путин санна волу тIехьийза кIант везачу йоIана тIаьхьа. Ши шо хьалха ГIадужу беттан 5-чу дийнахь Нохчийчохь президентан харжамаш дIахьуш дара оьрсийн Iедалш. Хьалххе дуьйна хууш дара Соьлжа-гIаларчу Iедалан цIийне хуур верг Кадыров Ахьмад вуйла. Оццу дийнахь, ша вина де даздеш вара цуьнан кIант Кадыров Рамзан.\nЛокхуш-олуш, баьхкина нохчийн артисташ бара. Царна юкъахь вара, цхьа къона хелханча. Ша декъал вина ца Iаш, массо Нохчийчура бер а декъал дира цо, Кадыров Ахьмад президент харжарца. Цхьана хормина оьшуш долу кхаьжнаш дагар дина а далале, жима велахь а, Iедал карахь долчу нахана там болу дош ала хиира цунна.\nСтигалкъекъачу беттан 9-чу дийнахь Соьлжа-гIаларчу стадионехь эккхийтар а дина вийра, эха шарахь бен Нохчийчоьнан президентан цIе лело ца кхиина волу Кадыров Ахьмад. Цуьнан цIарах дукха урамаш, майданаш, школаш ю Нохчийчохь. Цунна леррина яьккхина ю Расаев Хьусейна локхуш йолу йиш а.\nХьан эр ду, кхана Iуьйрре хIокху, боккъалла а хазчу мукъамна тIе кхин дешнаш дохкур дац?\nКадыров Ахьмадан цIе лелош ю гIо-даран фонд а. Оцу фондо даккхий ахчанаш билгалдохуш ду, катоьхна Гуьмсехь аквапарк ян. Схьагарехь, тIемаша кIелъйитинчу Нохчийчохь тахана уггар оьшуш меттиг ю иза. ХIинций дуьйна хууш ду, Кадыров Ахьмадал 20 де тIаьхьа веллачу цуьнан кIентан, Зелимхин цIарах иза хир юйла.\nТкъа таханлерчу Нохчийчоьнан Iедалехь вице-премьеран даржехь волуш, шен кхерамазаллин ницкъаш болчу Кадыров Рамзанан цIе ца лелош, хIумма а йисиний те аьлла хетало – спортан комплексашна тIера, некъаш жIара довлучохь туп тоьхна лаьттачу, чIепалгаш духкучу кафешна тIе кхаччалц. Схьагарехь, и ша дерриг ган а гина, хIара йиш ца лекхча ца Iавелла, Далдаев Шамхан.\nКхин цхьа йиш ю, вевзаш волчу нохчийн бизнесменна а, Нохчийчохь дIахьучу массо президентан харжамийн кандидатана а Сайдулаев Маликана яьккхина. Бакъдерг дийцича, йиш лакхархочуьнан цIе хаа аьтто ца белира сан. Схьагарехь, "Минга" цIе йолчу гIо-накъосталлин организацин куьйгаллехь лаьттачу бизнесмено динчу гIоьнна баркалла ала гIерташ ву иза.\nНохчийчохь а, ОвхIан пачхьалкхехь а, хьалхуо, цунамино бохам беанчу Къилба Азехь а, кхин а дуккха а пачхьалкхашкахь гIо-даран белхаш беш ю дуьненаюкъара организацеш. Масала, Чехера "Адам балехь" цIе ерг. Делахь а, цуьнан куьйгалхочун Пойар Томашана яьккхина я байт а, я йиш а ца хезна суна. Ур атталла, хьо лаха воьлчи а, цуьнан сурт ца карадо интернетехь.\nЧехехь чIагIелла хилла коммунистийн режим йохош коьрта дакъа а лаьцна, маьршачу харжамашкахь шозза толам а баьккхина, Чехина куьйгалла динчу Вацлав ХIавлана а ца яьккхина цхьана цхьа йиш а, байт а. Иза ца везар я ца ларар дац иза. Стаг иштта хила везаш хилар гIиллакх хилла, дIахIоьттина хилар ду, шаьш дош хетачу нахана юкъахь.\nДаккхий дегнаш долчу наха цкъа а ца вазво цхьа а, аьллера\nшен хенахь французахойн яздархочо де Бальзак Онорес.\nЗеделларо гойту, ларам болу стаг вазвина вийца оьшуш ца хилар. Лай хилла виса луучуьнан гIуллакх ду иза, аьлла Бэкон Фрэнсиса, ингалсан философа.\n(Хlара программа эфирехь хилла 2005-чу шарахь, Дечкен баттахь)


Нохчийчуьра схабевллачу бахархоша Дижонехь йиттинчу Магрибан пачхьалкхашкара схьаваьллачу мухIажаро ша бехке вацара аьлла, кхиазхочунна тIелатарна. Дижонехь къепедацарш хилла шо даьллачул тIаьхьа, стохка нохчийн кIантана тIелатар долийнарг ву аьлла, нохчаша бехкевинчу БрахIим цIе йолчу жимчу стага интервью елла францхойн Le Bien Public гIирсана. Цуьнан аз хийцина, юьхь хьулйина ю.\nБилгалдоккху, стохка Товбеца-беттан 14-чохь суьйранна бархI сахьт долучу заманчохь Грезиль кварталерчу Анри-Кретьенан урамехь шина диаспоран векалшна юкъахь хиллачу тасадаларшкахь цунна а йиттина хилар. БрахIима бахарехь, мостагIалла дац цуьнан шена вас йинчаьрца, ткъа кхиазхочунна тIелетар цо дина дац.\n"Тхан къовсам бара. Къамел дерзийна а довлале, цхьа машен схьа хIоьттира, уьш суна тIебеттабелира. Цхьа цIеххьашха йина харцо яра иза. Маса стага йиттира суна? Билггал ала ца хаьа суна...Пхиъ, ялх, итт, пхийтта... Суна хуийла дац. Коьртах, букъах, белшех еттара суна. Мийрашца, буйнашца еттара. Сан са дукъон гIертара уьш", - дIахьедина цо шен къамелехь.\nМуьлхачу тIегIанехь ю кхелан процесс аьлла, журналисто хаьттича, БрахIима аьлла, шен "хIинца а жоьпаш дац", амма, кхелан органаша оцу гIуллакхна тIехь болх дIахьош бу хIинца а аьлла.\n"Шайн кIантана ницкъбинчул тIаьхьа цуьнан ден-ненан хиллачу лазамах а, балахьегарх а кхета со. Амма оцу тIехула цхьанна бекхам бан беза, низамашца доцу таIзар дан вахан веза? Шаьш динарг нийса дара, хIокху юкъараллехь проблемаш ишта ницкъаца ерзон еза цара аьлча, со гIеххьачул а дог даьлла ву", - аьлла цо.\nНохчашка вистхила шега журналиста аьлча, царна вон болх хила ца лаьа суна аьлла, жоп делла БрахIима.\nТIелатар динчу кхиазхочун дас Кавказ.Реалиига дийцарехь, стохка аьхка цуьнан кIант спортзалера цIа вогIучу заманчохь, цунна а, цуьнан доттагIашна а божарийн тоба дуьхьалъяьллера.\n"Йиттина ца Iаш, шаьш дойур ду шу бохуш, кхерамаш а тийсина хиллера. Бага тапчанан мукъ а боьллина, сан кIант сийсазвина хиллера, ткъа цуьнан доттагIчунна-албанхочунна коьртах тапчанан бух тоьхнера", - аьлла, дIахьединера дас.\nСтохка аьхка Францерчу Дижон гIалахь масех дийнахь лаьттира Нохчийчуьра а, Къилбаседа Африкера а схьабевллачу наханна юкъахь девнаш.\nНицца гIалин мэрана Эстрози Кристианна арз дира кхеле францхойн "Лига прав человека" органиацино, цо массарна а хезаш "динан къестамаш барца доцург кхолларна". И кхайкхам бина, байначу баттахь мэро Дижонехь хиллачунна тIехула Францехь беха нохчий наркобизнесца боьзна бу аларна, яздора France Info гIирсо.


Урокан тайпа:Хуучу хаарех пайда эцаран урок. Урокан кеп: Шаьш беш болу болх, кхолларалин болх. Урокан г1ирс: Книга, ручка, тетрадь, кехаташ УМК: В.А. Янгульбаев, Ж.М.Махмаев. Х1оттош долчун хьесап (гайтамаш) (Урокан 1алашонаш): Предметни (Кхеторан):Хаа деза, дешхьалхе х1ун ю, цуьнан чулацам, цо дашна луш долу керла маь1на. Дешхьалхе билгалъяккхар.Дешхьалхенашца дешнаш кхолла хаар. Дешхьалхенашка хьаьжжина дешнаш тобанашка декъар. Дешан д1ах1оттам муха бу хаар. Нохчийн меттан нийсаяздаран дошамах пайда эцар Метапредметни (Кхиоран 1алашо):1амийнарг карладаккхар.Дозуш долу къамел кхиор. Личностни (Кхетош - кхиоран 1алашо):Шен матте болу безам д1акховдо хаар.\n1. Хьехархочун ц1е:\n2. Класс: 5 «Б», «В», «Г».\n3. Терахь: 12.02.2015 шо\n4. Предмет: Нохчийн мотт.\n5. Урокан ц1е:Дешхьалхе.\n6. Урокан тайпа:Хуучу хаарех пайда эцаран урок.\n7. Урокан кеп: Шаьш беш болу болх, кхолларалин болх.\n8. Урокан г1ирс: Книга, ручка, тетрадь, кехаташ\n9. УМК: В.А. Янгульбаев, Ж.М.Махмаев.\n10. Х1оттош долчун хьесап (гайтамаш) (Урокан 1алашонаш):\nПредметни (Кхеторан):Хаа деза, дешхьалхе х1ун ю, цуьнан чулацам, цо дашна луш долу керла маь1на. Дешхьалхе билгалъяккхар.Дешхьалхенашца дешнаш кхолла хаар. Дешхьалхенашка хьаьжжина дешнаш тобанашка декъар. Дешан д1ах1оттам муха бу хаар. Нохчийн меттан нийсаяздаран дошамах пайда эцар\nМетапредметни (Кхиоран 1алашо):1амийнарг карладаккхар.Дозуш долу къамел кхиор.\nЛичностни (Кхетош - кхиоран 1алашо):Шен матте болу безам д1акховдо хаар.\nПланехь долу хиндерг\nШен, долахь долу\nБерийн ойла дешарна т1еерзор\nБелхан меттигаш кийча хилар таллар. Маршалла хаттар. Урокан ц1е а, 1алашо а йовзийтар.\nУьн т1е хьалхе яздина дешнаш.\nМалх бац тахана гуш,-\nБижна и бисна.\nЯ кхерабелла и,\nстигал ю буьрса.\nУрокана кечам бо.\nХьехархочуьнга маршалла хаттар.\nХезчун маь1на къастор, шайн дешнашца.\n(Х1орамма шен белхан кечам бар).\nПознавательни: анализ яр, керлачун хаам бар.\n(Х1ора дешархочун урокан мотиваци яр).\nДешнийн диктантах пайда оьцуш керла коьчал йовзийтар.\nЦ1е хьалалатийра, ц1ен шекъа, к1ай д1алатийра, к1айн котамаш, к1ентан да, х1ун дан, ден амал, марха досту де, т1евог1уш ган, охьаоьзна га, сан д1аяхана хан.\n-Стенах олу лард, чаккхе?\n-Муха лоху дешан орам?\n-Буха сизаш хьаькхначу дешнийн хьайна девза дешан дакъош билгалдаха.\n-Муьлха дешан дакъош дисина вай тидам база?\n-Дешан муьлхачу меттехь лаьтташ ду уып? Схьа- караде уьш:\nд1а - латийра\nт1е - вог1уш\nд1а - яхана\n-Дешан лексически маь1на муха хийцаделла и дещдакъа т1ет1оьхча?\n-Муьлха ц1е тилла мегар дара оцу дешан декъа-\nна: а) дош д1адолориг;\nб) дешан маь1на хуьйцург;\n-Стенах олу дешхьалхе?\n-Муха билгалйоккху дешхьалхе йозанехь?\nД1аязйо дешнийн диктант.\nТекст т1ехь болх бо.\nЛадуг1у деллачу хаттаршна нийса жоп ло.\nТ1едиллар кхочуш дар.\nКерла предметни хаарш.Х1ора дешархочун схьакаро деза нийса жоп.\n(таллар, бинчу балхан мах хадор), шен оьшуш йолу материал къасто хаар.\nКоммуникативни: Шен дагахь дерг нийса д1аала хаар\nПознавательни: шен оьшуш йолу материал къасто хаар\nКхосса, вала, веара, кхийтира, кхечи.\n- Схьа, - д1а, - ара, - чу, - хьала, - охьа, - т1е, - охьа.\nСхьакхосса, д1акхосса, аракхосса, чукхосса, хьалакхосса, охьакхосса, т1екхосса.\n- Дешхьалхенийн г1оьнца керла дешнаш кхолла.Д1аязде уьш.\nЛадуг1у, т1едиллар кхочушдо.\nДешхьалхенийн г1оьнца керла дешнаш кхоллу. Тетрадаш т1е д1аяздо уьш.\nПроблема къасто 1ема\nПредметни хаарш т1еч1аг1дар\nВовшашца яьхье буьйлуш, собаре хила 1ема, урокан 1алашонаш кхочушйо\nШаьш бинчу балхана мах хадор\n1амийнарг т1еч1аг1даран шардарш.\n1. Кхочушде 219-г1а шардар. Лард билгалъяккха.\n2. Учебникан дошам т1ера схьаязде 10 дош. Дошкхолладаран къастам бе царна.\n3. Цхьана дашна х1оттае дошаман статья.\nТ1едиллар кхочушдо, Кхочушдо 219-г1а шардар. Лард билгалъйоккху\n2.Учебникан дошам т1ера схьаязде 10 дош.Дошкхолладаран къастам бе царна.\n3.Цхьана дашна х1оттае дошаман статья.\nПредметни хаарш т1еч1аг1дар.\nТ1едиллар кхочуш дар\nПроблема толлу, къастам бо\n(таллар а, бинчу балхан мах хадор), шен оьшуш йолу материал къасто хаар\nларамца цхьа барт хилар, тобанашкахь\nПознавательни: маь1на дан 1ема.\nУрокана маь1на а, жам1 а дар. Урокехь 1амийнарг билгал а доккхуш, 1амош йолу материал йийцаре ярехь дакъалаьцначу дешархошна оценкаш а йохку.\nХаттаршна нийса жоп ло. Шаьш бинчу балхана мах хадор, х1оттина хиллачу 1алашонаш дешархоша муха кхочуш йина хаар.\n1амийначун жам1 дан 1ема\nРегулятивни (таллар а, бинчу балхан мах хадор), шен м1аьна кхоллала. Коммуникативни:\nПознавательни: (анализ, жам1 дар)\nШа – шен хаарш таллар, масийта тайпана мехала хаарш к1оргло\nЦ1ахь бан болх.\n1. 1амае 4б-г1а §.\n2. Муьлххачу а исбаьхьаллин произведени т1ера схьаязъе 5 предложени, шайца дешхьалхенаш йолу дешнаш а долуш, дошкхолладаларан къастам а беш.\n3. Дешхьалхе бохучу дашна бе фонетически къастам.\n3. Терахь: 16/18.02.15.\n5. Урокан ц1е: Изложени «Доттаг1 вонехь вевза!»\n6. Урокан тайпа: Дозуш долу къамел кхиор.\n7. Урокан кеп: Кхолларалин болх.\n8. Урокан г1ирс: Ручка, тетрадь.\n9. Х1оттош долчун хьесап (гайтамаш) (Урокан 1алашонаш):\nПредметни (Кхеторан):Дозуш долу къамел кхиор.\nМетапредметни (Кхиоран 1алашо): Текстаца болх болх бар.Нийса предложенеш х1иттор. (шайн ойланца кхетамца). Предложенешна юкъахь уьйр хилийтар, цхьаьцхьаьнца а, вукхуьнца а доьзна хилар.\nЛичностни (Кхетош - кхиоран 1алашо):Ненан меттан, йозане берийн безам кхиор.\nХезчун маь1на къастор\nХьехархочо д1айоьшу изложении текст.\nСуьйранна дара иза. Юх-юххе дижина Iapa Борз (ж1аьла) а, цуьнан доттаг1а Ч1ама (эса) а.\nЦхьа хан яьлча «булкъ» олуш г1овг1а кхечира лере. Б1аьрг ца боьллуш, лергаш дуьйлина, ладог1а делира Борз. Юха хезира г1ийла кхайкхаме аз. Кхин ладоьг1уш 1ен йиш яцара.\nБешан сетканан кертах дехьаоьккхуш, бетонан йоккхачу ной чу иккхира Борз. Хи чохь керча Иман лаза ца еш схьалаьцна, хьаладелира иза.\nЦ1ийнан не1аре Иман охьа а йиллина, «г1алх, г1алх», аьлла, чуьрчаьрга кхайкхира ж1аьла. Чуьрнаш аралилхира, йо1ана го беш. Борз нацкъара а даьлла, шен хьекъале б1аьргаш йоь1ан дена-нанна т1е боьг1на, шена т1ера хи д1адоккхуш, дегаделира.\nЧ1ама цунна т1е мотт хьоькхуш, и дакъо х1оьттира.\nИштта кертарчу баккхийчаьрца гергарло ч1аг1делира борзан.\nЛадуг1у,цхьац долу х1ума шайн тетрадаш т1ехь д1аязйо\nНийса предложенеш х1иттор. (шайн ойланца кхетамца).\nХьехархочунга болу безам ч1аг1бар.\nЦа кхеташ долу дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш уьн д1аяздо, церан лексически маь1на, нийсаяздар билгалдоккху.\nЦа кхеташ долу дешнаш,дешнийн цхьаьнакхетарш тетрадь т1е д1аязйо, церан маь1на до.\n1. Хаттарш а луш, дешархошка буьйцуьйту изложении чулацам.\n2. Цул т1аьхьа х1оттайо план.\n2. Борзана хеза г1овг1а.\n3. Ж1аьло rlo до.\n4. Доттаг1алла ч1аг1делла\n3.Оцу план т1е а хьожуш, масех дешархочо схьаюьйцу изложении текст.\nДеллачу хаттаршна нийса жоп луш, план х1оттайо.Оцу план т1е а хьожуш, масех дешархочо схьаюьйцу изложении текст.\nПроблемни хаттарш х1иттадо.\nшен оьшуш йолу материал къасто хаар.\nларамца цхьа барт хилар.\nХьехархочо шолг1а д1айоьшу текст\nХьехархочо шолг1а д1айоьшу текст.\nДешархоша шайга болх байтар\nДуьххьара дешархошка язйойту изложени цхьана кехаташ т1е.Цул т1аьхьа бен ца язйойту тетрадаш т1е.\nДуьххьара дешархоша язйо изложени цхьана кехат т1ехь. Цул т1аьхьа бен ца язйо тетрадаш т1е.\nИзложенин кечам бе. Бакъонаш карлаяха.\nТехнологически карта 1.\nЦ1е хьалалатийра, ц1ен шекъа, к1ай д1алатийра, к1айн котамаш, к1ентан да, х1ун дан, ден амал, марха досту де, т1евог1уш ган, охьаоьзна га, сан д1аяхана хан\nКхочушде 219-г1а шардар. Лард билгалъяккха\nУрокан тайпа: Дозуш долу къамел кхиор\nХьехархочо д1айоьшу изложении текст


ШолгӀа дуьненан тӀом — Википеди\nШолгӀа Дуьненан тӀом- 1939-1945-чу шерашкахь литтина глобалан тӀом бу. Ерриг яккхий мехкаш а чулоцуш, тӀамехь дакъалоцуш яра дукхаха йолу дуьненан пачхьалкхаш а, цара ши дуьхьаллаьтташ йолу тӀеман Берташ кхоьллира. Цхьана агӀор- Гитлеран дуьхьал йолу коалици яра, вукха агӀор- «семанан» пачхьалкхаш а яра. Ткъе итт сов пачхьалкхера бӀе миллион сов стаг юкъавогӀуш а, массо а декъахь волу тӀеман хьолехь, коьртачу декъашхоша адамийн а, тӀеман а гӀирсийн юкъахь башхалла ца йеш, шайн экономикин а, индустрийн а, Ӏилманан нуьцкъалла девнан гӀуллакхе тӀеберзийра.\n1939 шо тов-бецан 1-ра де-1945 шо тов-бецан 2-гӀа де\n1919-чу шеран Версалан машаре бертано Германин хIиттийна бахкий билламаш а; А.ХӀитлеран къоман-социалистийн ойланаш а, политика а; Кхийолу пачхьалкхийн политика а; Версалан-Вашингтонан кепан (системин) тӀаьхьенаш а;\nДуьненаюкъара экономикин кризис а;\nАдамийн исторехь II-гӀа Дуьненан тӀом уггаре къиза конфликт яра. Цуьнан муьрехь гергга кхузткъе итт- доьзткъе пхийтта миллион адам хӀаллакхилла. Дукхачу хьолехь машаре бахархой белла. Иттаннаш миллионаш хӀаллакхилла мацаллехь а, массийн адамаш дайъарехь а, иштта лазарш а, геноцидаш (масала Холокост) а хиларна а.\nАвицино доккха дакъа лаьцна хиллачу девнехь, масала гӀаланаш тӀе стратегин бомбанаш еттарехь а, зарратан герз кечдарехь а.\nЛоруш ду, II-гӀа Дуьненан тӀом болабелла 1939-чу шарахь тов-бецан-беттан (сентябран) 1-чу дийнахь Германи Польшан тӀелатарца. Цул тӀаьхьа 3-чохь Йоккхачу Британино а, Францино а Германин тӀом кхайкхийра. 1939 чакхенера 1941-чу шаре кхаччалц масийтта тӀеман кампани ярца а, вовшаца тӀом ца бан чӀагӀамаш барца а , Германино тӀамца долалле яккхира я контроле лаьцнера доккхаха долу континентан Европин дакъа. Германино Италица а, Японица а вовшахтуьхира «семанан Цхьаьнакхетар». Цул тӀаьхьа кхиъ алсам пачхьалкхаш еара Цхьаьнакхетаран декъе.\n1939-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 23-чохь тӀелаьцна йолу Молотов-Риббентропан пактца Германино а, Советийн Бертано а йийкъира а, иштта аннекси йира шай европин лулахошна: Польшин а, Финляндин а, Румынин а, Балтийн пачхьалкхийн а. 1941-чу шарахь асаран-беттан (июнан) 22-чу дийнахь Германи Советийн Бертан тӀелетарца схьайиллира Малхбалера фронт. Иза исторехь уггаре йоккха лаьттахулара йолу тӀеман театр санна лоруш ю.\nАзин-Тийначу Ӏапказан регионехь коьртера хила лууш йолу Япони, 1937-чу шарахь Цийн Махкаца тӀом беш яра. 1941-чу шарахь гӀуран-баттахь Къилба-Малхбалера Азин а, Тийначу Ӏапказан юккъерчу декъан а тӀекхачарца, Япони цхьаназаманчохь тӀе а летира америкин а, Британийн мехкийн. Оцу муьрехь японхой Пёрл-Харборехь америкин флотна тӀелетта хилла. Сийлахь-йоккхачу Британино Японин тӀом кхайкхинчул тӀаьхьа, иштта кхайкхам бира Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ а. ТӀаккха «семанан Цхьаьнакхетаран» чуйогӀу европин пачхьалкхаш шайн декхарш кхочушдархьама Америкин Цхьанатоьхначу Штаташна тӀом кхайкхо сацам тӀеийцира.\nДукха хан ялале, Японино дӀалецира Тийначу Ӏапказан дуккхаха долу малхбузера дакъа. Амма 1942-чу шарахь Мидуэй йистехь Японин флотан даккхий зенаш дарца, цуьнан жигара болам сацийра. ТӀаьхьо Къилбаседера Африкехь а, Сталинград олучу шахьарехь а Германин а, Италин а эшам хилира.\n1943-чу шеран бохамаш хиларна- масала Малхбален фронтехь Германин аьттоцахилар а, Коалици Сицилин а, материкан Италин а тӀелатар а, иштта Коалицино Тийна Ӏапказ дӀалацар а- «Семанан» паланаш юкъахъевллера, цул тӀаьхьа цера юхадовла дийзира. 1944-чу шарахь малхбузера Коалици Германино дӀалаьцна йолу Франци чуеара. Цу хеннахь Советийн Барто шен территорийн дайарш юха а меттахӀоттийра. ТӀаккха Советийн Барт тӀамца тӀебирзира Германин а, цуьнан бартхошна а.\n1944-1945-чу шерашкахь Япони эшийра континентан Азехь. Оцу хеначохь Коалицино японийн флотан даккхий зенаш дира, иштта Тийначу Ӏапказан малхбузенан декъан а коьрта йолу гӀайренаш дӀалецира.\nЕвропера тӀом а чекхбелира немцоша оккупаци йина латтанаш маьршадахарца а, Советийн Барт а, малхбузера бартхой а Германи чукхачарца, юха цуьнан нана-гӀала йожарца а. Коалици Берлине чукхаьчча ХӀитлер Адольф ша-шена тапча тоьхна велира. 1945-чу шеран хӀутосург-беттан (майан) 8-гӀа де Германино юьззина капитуляци йина де ду.\n1945-чу шарахь мангалан-беттан (июлан) 26-чохь бартхоша куьг яздира Потсдаман декларацина. Амма Япони юхаяла реза ца хилча а, Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ 1945-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 6-чохь Хиросиман а, 9-чохь Нагасакин а зарратан (атоман) бомбанаш йиттира.\n1945-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 15-чохь Японино шен капитуляци дӀахьейира, цуьнан бахьанаш дара:\n«Даунфолл» операци кечъяр а;\nкхин тӀе зарратан бомбаш йетта кхерам хилар а;\nЯпонин дуьхьал Советийн Барто тӀом болабар а,\nиштта хьаьттан (августан) 9-чохь Советийн Барт Маньчжурин тӀелатар а.\nБартхоша цу хьокъехь шекойоцуш Азехь толам тӀечӀагӀбира. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Германи а, Япони а дӀалецара. Ткъа немцойн а, японийн а хьалхабевлларш тӀеман кхеле озийра. Коьртачу декъехь Грецехь а, Югославехь а зуламаш леладар, официалан кехаташца тӀечӀагӀдина доллушехь а, амма дипломатин юкъаметтигаш хиларна, итальянийн лидершна а, генералшна а дуьхьалдаьхна бехкаш бух боцуш бу аьлла сацамбира кхело.\nII-чу дуьненан тӀамо хийцира дуьненан политикин а, социалан а дӀахӀоттам. Халкъашна юккъера цхьаьнагӀуллакхдар чӀагӀдарна а, тӀейогӀучу заманашкахь тӀемаш ца хилийта кхоьллира Вовшахтоьхна Къаьмнийн Организаци. Ткъа толам баьккхина йолу пачхьалкхаш- Цийн Халкъан Республика а, Франци а, Советийн Барт а, Сийлахь-йоккха Британи а, Америкин Штаташ а- цуьнан Кхерамзаллан Кхеташонан цахийцалун декъашхой яра.\nЕвропа тӀамехь дакъаза яьлча, дуьненахь цуьнан мехкийн Ӏаткъам лахбелира, и бахьан долуш тӀаьхьо болабелира деколонизацин мур. Дукхаха йолу пачхьалкхаш, зен хилла индустри меттахӀоттайира. Европехь йолайелира политикин интеграци. Цуьнан Ӏалашо яра тӀейогӀучу хенашкахь тӀемаш ца балийта а, яханчу заманахь хилла гамо дӀаяккхар а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ШолгӀа_дуьненан_тӀом&oldid=6086054»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 28 июнь 11:37


Сийлахь яздархо дагалоцуш » Нийсо-Дагестан\n06.11.2019 96 0 niyso\n28-чу октябрехь Соьлжа-ГIалахь Къоман библиотекехь дIаяьхьира Нохчийн халкъан яздархо Абузар Айдамиров дагалацаран суьйре. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн республикин яздархойн союзо а, Къоман библиотеко а. Суьйре дIахьош волчу, республикехь шуьйра вевзачу поэта Саиев Iумара Абузарах лаьцна хаза дош элира:\n– Тахана кху зала чохь гулбелларш Айдамиров Абузаран кхолларалла евзаш а, езаш а болу нах бу. Со тешна ву, цуьнца цкъа къамел динчу стагана иза цкъа а вицлур вацара. Абузар вуно оьзда, гIиллакхе, догцIена стаг вара. Цо Iаламат йоккха хазна йиллина шен кхоллараллица вайн литературина а, культурина а юккъе.\nАубзарах дош олуш, вистхилира Нохчийн яздархойн союзан председатель Ибрагимов Канта. Яздархочун кхоллараллин лаккхара мах хадийра Кантас, цо вайн литература шен говзаршца деборах, кхиорах лаьцна дийцира. Нохчийн Республикин Хьалахарчу Президента Кадыров Ахьмад-Хьаьжас а, Айдамиров Абузара а гIо дар бахьанехь шена Россин Пачхьалкхан преми яларх лаьцна а дийцира Кантас.\nАйдамиров Абузаран кхоллараллех лаьцна чулацаме доклад йира литературни критика Бурчаев Хьалима.\n«Сан шеца хиллачу къамелехь Абузара элира, шен историга йолу шовкъ кхоьллинарг гуьржийн яздархо Александр Казбеги ву аьлла. Цо нохчех лаьцна дуьйцу шен повесташ тIехь. Уьш махках бовлар,цара хьегна баланаш гойту. Нохчийн истори кхин тIе а талла, цунах дерг къасто ойла кхоллаелира шен, дуьйцура Абузара. Иштта веара иза шен исторически романашна тIе, – элира Хьалима. Цо билгалдаьккхира яздархочун кхолларалла хIинца а кхоччуш теллина цахилар. Цу тIехь бан безаш дуккха а болх бу, элира критика.\nЦул тIаьхьа къамелаш динчу Нохчийн республикин Куьйгалхочун пресс-секретара Каримов Iальвис, Нохчийн Iилманийн академин вице-президента,академика Дадашев Райкома, академика Батаев Денис, халкъан яздархочо Нунуев Сайд-Хьамзата, кхечара а лаккхара мах хадийра Айдамиров Абузаран кхоллараллин, цуьнан дикачу амалх, гIиллакх-оьздангаллах, шен къомах дог лозуш иза хиларх лаьцна дийцира цара.\nШен кхоллараллица а, хьаналчу дахарца а Айдамиров Абузара боккха тIеIаткъам бина яздан буьйлалуш болчу яздархошна а, поэташна а. Царна воккха доттагI а, хьехархо а хилла схьавеана иза. Тахана Нохчийн республикехь шуьйра бевзаш болу яздархой, цара дуьххьарлера гIулчаш литературехь йохуш, Абузара когаирахIиттийна бу. Цунна гора церан говзарийн кхачамбацарш, ледарлонаш, амма къоначу авторшна хала ца хоьтуьйтучу кепара уьш нисбеш, литературин халачу новкъахула дIабаха гIо деш, къахьоьгура цо. Цунах лаьцна а дийцира Абузар дагалацаран суьйренехь.\n«Иза шен юьртан а, районан а векал хилла ца Iара, иза вайн массеран а вара. Халкъан кхетам самабоккхуш, нийсаниг нийса ду, зуламениг зуламе ду майрра дIаолуш вара иза. Цуьнгахь бакъдерг дIаала доьналла дара», – элира Нохчийн республикин хьакъволчу журналиста Сумбулатов Денис.\nСуьйренехь дакъалоцуш дешархой а бара. Цара Айдамиров Абузаран стихаш йийшира. Вайн республикехь а, кхечу регионашкахь а шуьйра евзаш йолчу Нохчийн республикин халкъан артисткас Дадашева Тамарас Абузаран дешнаш тIехь яьккхина йиш лекхира, иштта яздархочун дешнаш тIехь даьхна иллеш элира иллиалархоша Межидов Сахьаба а, Мунашев Анзора а.\nСуьйре ерзош, баркаллин дош олуш, йистхилира Айдамиров Абузаран йоI, яздархо Айдамирова Машар.


Эльдерханова Зайнап. Да декъалван йогIу массо йоI\nГезгмашин-бутт 12, 2019\nДа декъалван йогIу массо йоI\n(НОХЧИЙН ЗУДЧУН ДЕННА)\nЦхьацца боьллуш, бIаьргаш схьабиллина, гуонаха дIасахьаьжна, делакъежира и малик, дуьнен чу боьссина маьлхан буьртиг.\nХIинца кхин цхьаьнан доьзалехь а ю йоI. АлхьамдуллиллахI! Дера ю иза АллахIа язйина яийтина хьаша. Тахана шега кхаьчначу ирсах кхета а, теша а кийча вацахь а, амма ирс долуш-м хили хIокху дуьнен чохь кхин цхьа да а.\nХIаъ, беза тIоьрмиг айба ницкъ кхочур болуш ца хилахь а, дуьззина ведар эцна новкъа дIадахьа гIорасиз хир елахь а, кхана догIур долчу доккхачу Къематдийнахь шен да декъалван ницкъ кхочун берг ю и, схьаеана, аганахь Iуьллург.\nПайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) бусалба уммате кхаъ баьккхина доьзалехь йоI хиларан дозаллах. Цуьнан хьашташ кхочушдеш хьакъ, ламаз-марханца, гIиллакх-оьздангаллица цхьаъ кхиийна а йоI кхиийнарг, иза бусалба нехан цIен тIе яхийтина да ялсаманин декъах хир ма ву аьлла. ЙоIа дуьнен чохь мел йоккху хан декъалйина АллахIа. Шена тIевирзин деш долу ламаз, Нанас мохь тохарна бен юкъахдаккхар магийна а дац.\nБусалба дин юкъадалале хьалха дуьйна а, нохчийн халкъо сий деш, лерина йоI, йиша, зуда, нана.\nНохчийн зудчух дош аьлла кхечу къомах болчу яздархоша, Iилманчаша. Нохчийн зуда шен мах хууш, шен дайн сий лардеш, юьртан а дозалла хилла яьхна ю. Дех-ненах къинхетам бо лор а, кертахь дан дезарш дIасалуьсту гIоьнча а ю ша дика хила нийят долуш кхуьу йоI.\nЗудчун дозалла сийлахьчу Къуръан чохь хьахийна. Эвлаяаша лийрина оьзда йоI.\nНохчийн зудчо лайначух назманаш яьхна, яздархоша васташ хIиттийна, суьрташдахкархоша церан оьзда сибаташ гайтина. Мехкан мостагIаша юрт ягийча, тур ойуш гина ю нохчийн йоI. ВорхI кIентан мехха ю беркате цхьа йоI. Оьзда йоI юьртарчу баккхийчу наха а лийрина. Нохчийн ярташкахь керла маьждиг а юьртарчу уггаре а оьздачу йоIе схьадоьллуьйтуш гIиллакх лелла.\nЗуьдчуьнгахула (АллахI реза хуьлда Хадижатана) хиъна ду Пайхамар Пайхамар хилар. Зуда ю доьзална кечдо пхьор кIезиг бен ца хиллехь а, иза хьанал хиларна АллахIана хастам беш гинарг. Шен мискачу хIусамехь, куьйга кохьар хьийзош цхьана буса даъал бен доцу пхьор кечдеш, гIийла яьхначу, Сийлахьчу ден йоIана ПетIаматана АллахI реза хуьлда!\nДоьзалхой бахьанехь я марзахошца, я баккхийчу нахаца а эвхьаза ца буьйлуш, оьзда чекхбевлла, АллахIана дуьхьал баханчу вайн оьздачу наношна ма гойла кошан гатто, жоьжахатин Iазап.\nВоцург ву моттийта гIерташ, йохьах ца юхуш, шайн цIийндайн сий деш болу тхан йижарий, АллахIа хьостийла шу собаре дегнаш.\nНохчийн зудчун дезна къонах хилла яха. Нохчийн зуда – нохчийн къоман дозалла. ХIокху харц дуьненахь аш ларбина доьзалш. Шун оьздангалло юьхькIоман новкъахула схьадалийна, ларделла, хIокху дийне кхаьчна вайн къам.\nНохчийн кIантана ша йиша хоьтуьйтуш хилла ю цуьнан лулара хIора нохчийн йоI. Нохчаша цкъа а ца хьедина луларчу йоIе захало. Стаг волчу стага шен йишех санна жоп делла цунах. ЙоьIан сийна кхерам ца хилла къонахчун куьг шаьлтин мукъ тIе кховддалц бен. Ловзаргахь хелха йолучу йоIах ларамаза кхетта куьг, дожийна ду вашас, девешин кIанта, лулахочо, муьллхачу къонахчо а.\nМаьрша а хилла нохчийн йоI. Цунах дош аьлла XVIII-чу бIешарахь ваьхначу гуьржийн яздархочо Казбеги Александра. «Кавказан халкъашлахь яха-ян массарел маьрша ю нохчийн зуда. Цо лардеш ду шен сий а, шен некъ а».\nАмма уггаре а хьалха доьзалан ирс, беркат ду дика йоI. Къаналлин гIортор ю дика йоI.\nНохчийн кицанехь ма-аллара ду дахарехь: «Ков-керт – кIантана, да-нана – йоIана». Кхаьънаш кIант вича дахахь а, говраш цуьнан сий деш хехкийтахь а, да декъалван йогIург-м дика йоI ю.\nЭльдарханова Зайнап - нохчийн яздархо а, журналист а ю.


30 сов стаг вийна Таджикистанерчу колонехь хиллачу къепедацаршкахь\nТаджикистанехь Вахдат гIаларчу чолхечу рожан колонехь бунт хилла Стигалкъекъа-беттан 19-чохь. Цу къепедацаршкахь вийна 3 гIаролхо а, 29 чувоьллина стаг а. Цунах лаьцна хаам бо пачхьалкхан "Ховар" агенталло, юстицин министраллана тIе а тевжаш.\nТаджикистанан юстицин министралло чIагIдарехь, "Исламан пачхьалкхана" юкъахь хилла аьлла чувоьллина волу 30 тутмакх вада гIоьртина хилла колонера. Цара закъалтана лаьцна вийна 3 гIаролхо. Цул тIаьхьа гIуданан изоляторера шайн 8 накъост араваккха гIоьртина уьш.\nКхерамаш тосуш бунт айинчара вийна 5 тутмакх, иттаннашна чевнаш а еш, аьлла ду цу пачхьалкхарчу таIзарш кхочушдон коьртачу урхаллан хаамехь.\nБунт охьатаIош вийна 24 тутмакх, 35 лаьцна ву. Инарлан прокуратуро талла долийна хилларг. Цо динчу дIахьедарца, бунт айинчарах цхьаъ ву, Шема а вахана, "Исламан пачхьалкх" тобанах дIакхеттачу Таджикистанан ОМОН-ан командир хиллачу Халимов Гулмуродан кIант.


Интернет машанехь гIардаьккхина ма-хиллара адамийн бакъонаш ларъечу «Мемориал» центаран декъашхоша Орлова Юлияс, Нестеренко Натальяс «Кавказехь бехачу оьрсийн къаношна гIодер вай» цIе а йолуш, йолийна йозуш йоцу проект, къинхетамаллин бух тIехь дIадолийна беркате хIума лору цхьаболчу бахархоша. Интернет зIенах пайда а оьцуш ахча гулдар дIадолийна гезган машин беттан 4-чу дийнахь. Буьззина боцчу баттахь вовшахъкхеттарг ду 86 эзар гергга ахча.\nБакъонашларьярхоша дийцарехь цу проекта коьрта Iалашо ю Нохчийчохь цхьа бехачу, де эшначу баккхийчарна ахчанца а, довхачу дашца дог оьцуш а гIодар. Цуьнца цхьана тидамехь латтайо талламан, зераш даран агIо а. Цу дIадолоран агIонча ву «Русский репертер» журналан редактор Соколов-Митрич Дмитрий а. «Къаношнка гIоьналлин куьг кховдош дIадолийнарг къинхетамаллин кеп-чулацам болуш хIума ду» боху бакъонашларьярхочо Орлова Юлияс. Цкъачунна жигархой болх бан лоьруш бу Соьлжа гIалахь бехачу оьрсийн баккхийчаьрца, цул тIаьхьа цара шайн гIо кхачо лоьру Шелковск а, Новр а кIошташка а.\n«Тхуна дуккха а шаьш беха бакхий зударий гина. Цхьаболчаьргахь чIогIа вон хьал дара»,- бохуш дийцина Кавказан узел газетехь Орлова Юлияс. Цо дийцарехь оьрсийн къаношна вуно хала ду Соьлжа гIалахь велларг дIаверзо а, стенна аьлчи цигахь яц, кхечу меттигашкахь санна, кхелхинарг дIаверзо бюро а. Цу декъехь Iедалдайшка дехаре бовла дагахь бу и проект юьхьарлаьцна жигархой.\n«Баккхийчарна , уггар хьалха, халонга долуш дерг дахаран хьелаш ледар хилар а дац, ма-дарра дийцича. Царна ницкъ бийриг цхьаалла а. хьасане ваьлла, дагардийца юххехь стаг цахилар а ду. Дукхахберш ,тIемаш бахьнехь психологина эшам хилла бу, цхьаццаболчарна коьртах даьлла кхерамаш тиссар а, гIело яллор а.\nОьрсийн мотт буьйцучу баккхийчарна Iаткъаме даьлла культурах хербалар а, вовшашна тIекхача а, бистхила а меттиг цахилар а, нохчийн лулахошца юкъаметтигаш кIеда-мерза.дика елахь а оьрсийн къаношна тоъане а тоац тIетовжа гIортораш а.бала кхачар а. Цундела уьш хала хене бовлуш бу». Цу кепара бу бакъонашларьечу центаран говзанчаша бина тергамаш.\nЦхьалла ловш болчу а, гIорасиз бисинчу а оьрсийн баккхийчарна гIодан юьхьарлаьцна некъ адамаллин а.къинхетаман а акци лору цхьаболчу тергамхоша. Царех ву Шелан кIоштера Сельмуханов Абубакар а.\nСельмуханов: «Оьрсийн мотт буьйцучарна и гIо дIа а кхочур долуш йолийна акци елахь дика хIума ду иза. Пенсеш даккхий дац, коммуналан хьашташна дIадала ахчанаш ца тоьу. Терго кIезга йолуш.юург ледара йолуш бу и бакхий нах. Ставрополана хьо дехьа ваьлча беха гIазкхий буй къаьсттина цаьргахь вон хьал ду. ткъа Нохчийчохь болчарна-м гIо до хьуна лулахошан,нохчаша.\nТхан лулахо ю-кх, масала, 87 шо долуш оьрсийн зуда. Тхан несо ша юург мосазза йо юучух ца йоккху иза. Беберса яьккхина хIума йича цунах а ца хадайо. Нохчийчохь оьрсий вара аьлла воккханиг дIакхоьссина вуьтур вац. Уьш белахь а дукха бац кхузахь. Церан коммунал хьашташна гIо дан хьара кхин хIума ца эшар царна. Суна дика хIума хетта цара къинтамца деш долу хIума».\nМемориал центаран бакъонашларьярхоша къаношна гIодеш дIадолийнарг хIума цхьа тIаьхьло а йолуш, бутт-батте мел болу шорлуш дIадахаре сатуьйсурш кIезиг бац.\nБакъоларъярхой бу къаношна ахча гулдеш


ЭрдохIанах кlадлуш бу Туркойчоьнан бахархой\nТуркойчоь -- Оппозицин Республикан халкъан партин агIончаш шаьш меттигерчу харжамашкахь толам баккхар даздеш бу Истанбулехь. 1 Охан, 2019\nТуркойчоьнан президент ЭрдохIан Реджеп кху тIаьхьарчу деношкахь халонца ловш ву шена массо агIор, мехкан арахьара а, чоьхьара а деш долу тохарш.\nДIадаханчу кIиранан дийнахь хиллачу муниципалан харжамашкахь цуьнан Нийсонан а, кхиаран а парти дуккха а шерашкахь дуьххьара эшна туркойн яккхийчу гIаланашкахь, шайна юкъахь Хонкара а, Истанбул а йолуш.\nКхин а цхьа де даьлча Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа дIахьедар дира F-35 олучу уггаре а тоьллачу тIеман кеманна оьшу коьчаллашца Туркойчоьнна кхачо яр сацош ду шаьш аьлла. Иштта жоп делира Вашингтоно стохка Оьрсийчоьнера С-400 олу ракетан системаш эцар хьокъехь ЭрдохIана бинчу сацамна.\nУьш эца Туркойчоьно махбинера Оьрсийчоьнца 2017-чу шарахь. Ткъа стохка шо чекхдолуш туркойн Iедалша иштта Iамеркера ийцира Patriot ракетийн системаш. Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, НАТО-н а лидерша маситтоза варе винера ЭрдохIан, оьрсийн ракетан система юкъатоха аьтто хир бац НАТО-н ницкъашна аьлла.\nВашингтон кхето гIиртира Хонкара, Оьрсийчоьнера герз эцар бахьана долуш санкцешна кIел яха мега Туркойчоь бохучух. Делахь а туркойн Iедалша чIагIдора, Iамеркан ракетийн комплексийн метта оьцуш яц шаьш оьрсийн комплексаш бохуш.\nПентагон саготта яра нагахь Туркойчоьно С-400 комплексах пайда эцахь, Оьрсийчоьнан аьтто бала мега Iамеркан гуш доцу кеманаш довза оьшучу информацина тIекхача бохуш.\nF-35 кеман техника а, документаци а Туркойчу яхьийтар сацор хьалхара гIулч хила мега и кеманаш цу пачхьалкхан дохкар сацоран. F-35 Туркойчоьнна ца дохкар хьокъехь кечдинчу низаман проект Конгрессе хьажийна дIадаханчу кIиранах.\nF-35B тIеман кема.\nЦу хеннахь, тIаьххьара зорбане даьхначу терахьашца, ЭрдохIанан агIончаш еххачу хенахь дуьххьара яккхийчу гIаланашкахь эшна муниципалан харжамашкахь, хьалхо туркойн президенто шен парти тоьлла аьлла дIахьедар динехь а. 2000-гIа шераш дуьйладелчхьана дуьххьара цуьнан Нийсонан а, кхиаран а партин карардаьлла Iедал Хонкарахь а, Истанбулехь а.\nОппозицин коьрта Республикан халкъан партин агIончаш шаьш меттигерчу харжамашкахь толам баккхар даздеш бу Истанбулехь.\nЦхьамогIа аналитикашна хетарехь, дIадаханчу кIиранан дийнахь хилла харжамаш чулацам болу хилам бу. Уьш буста мегар ду 1994-чу шарахь ша ЭрдохIан Истанбулан мэр а хоржуш хиллачу харжамашца. Цу тIера болабелира ЭрдохIан Реджепан, 16 шарахь премьер-министран а, президентан а даржашкахь шен карахь латточу, Iедале боьду некъ.


Брюсселехь адамаш дайарна бехке веш ву кхо стаг\nБелги - Брюсселехь терроран тIелатарш дарна дуьхьал хиллачу акцин декъашхой. 03.2016.\nДаханчу кIиарнахь террорхойн тIелатаршкахь баъйинчу нехан керла терахь далийра оршот дийнахь Белгерчу Iедалша – уьш 35 стаг ву. Иштта оршот дийнахь Белгерчу прокуратурано бехк дуьхьал деттина террорхойн декъа хиларна кхаа стагна.\nКIирандийнахь Брюсселан масех кIоштанахь а, кхечу гIаланашкахь а потенциалан террорхошна дуьхьал лерина операцеш дIаяхьира Белгин Iедалхоша. Коьртачу шахьарехь йина ца Iаш, Брюсселан гена йоцуш Iуьллучу Мехелен гIалахь а, Дюффелехь а террорхойн агIончаш а, царна гIодеш хилларг а лаха арабевлла хиллачу полисхоша I3 рейдан жамIехь 4 стаг лаьцнера.\nЦарех цхьаъ иза бехк боцуш хилар билгалдаьллачул тIаьхьа дIахецна, ткъа вукху кхаанна оршот Iуьйранна террорхойн тобанийн декъахиларна бехк дуьхьал теттина. Брюсселерчу прокуратурано журналисташка бинчу хаамца, лийцинчеран цIераш Яссин, Мохьаммад, Абубакер ю, цул совнаха йолу информаци талламан белхашна новкъарло ца хилийтархьама яржон йиш яц.\nИштта оршот Iуьйранна Белгерчу полицин урхалло интернетехула а, телевизионехула а зорбане яьккхина зазадоккху беттан 22-чохь Брюсселерчу Завентем кеманийн портехь террорхоша динчу лелхийтарийн видеойоза. Цу тIехь гуш ву иккхинчу шина террорхочул совнаха, цаьрца цхьаьна чамдеш тIейохку гIудалкх теттина воьдуш волу кхозлаха жимстаг.\nЦунна тIехь сирла духар а, коьртахь сирлачу басахь малхах ларвон шляпин тайпа а ю. Iедалхоша чIагIдарехь, цу кхозлагIчу стаго аэропорте яьхьна хилла йолу бома уггаре а йоккхах хилла, амма цкъачунна къастийна доцучу бахьанашца иза эккха ца эккхаш йисина.\nШегара бомба ца оьккхийла хиъча кхеравелла, иза кеманийн портерчу цхьана нехаш чукхуссучу контейнер чохь а йитина, къайлаваьлла хилла волу и Шеффу Фейсал цIе йолу жимстаг лаца каделира полисхойн кхо террорхо шинари Iуьйранна аэропорте дIакхетинчу таксин шопаран гIоьнца.\nКеманийн портан гIишлочуьра дIа ша вехачу Мезер майдане кхаччалца цуо бина некъ урамашкарчу видеокамерийн гIоьнца юхаметта а хIоттийна, шен петарехь лаьцнера иза Iедалхоша бохуш чIагIдо Малхбузерчу хаамийн гIирсаша.\nЕвроперчу пачхьалкхийн кхерамазаллин хьукматаш карарчу хенахь кхин 8 потенциалан террорхо лохуш ю, цхьана кепара Парижехь а, Брюсселехь а хиллачу тIелатарийн декъа уьш хиларна шеконца. Германерчу Ди Велт газетано шен хьостанашна тIе а тевжаш дийцарехь, и нах Францин, Белгин бахархой бу. Царех цхьа дакъа Шемахь къайлабевлла хила тарлуш бу, ткъа вуьш берш Европехь.\nХIинца а амма къаьстина дац, оршот Iуьйранна Нидерландашкахь меттигерчу полисхоша лаьцна волу 32 шо долу Францин вахархо а цу бархIанна могIарех ву я вац. И цIе ца йоккхуш волу стаг ДаIиш тобан омрица Францехь терроран атака ян кечлуш хиларна шеконца лаьцна ву, гергарчу деношкахь Париже дIакхетор волуш а ву.\nЦу юкъана Брюсселехь хиллачу терроройн тIелатаршна цхьана декъана бехке цу пачхьалкхан куьйгалла лору Европерчу цхьаццаболчу аналисташа, хIунда аьлча масех шо а ду массарна а хууш долу, цу махкахь дийна цхьа кIоштанаш юйла, радикалан исламхойн тIеIаткъамца ехаш. Масала, Брюсселера Моленбек я Андерлехт, уггаре а дукха джихадхой шайна чуьра бевлла йолу.\nИза хуушехь, тоъалла гIулчаш ца яьхнера пачхьалкхан куьйгалло, адамаллин гома идеологи яржош болчу радикалхошца къийсам барехь а, могIарера маьрша бусулбанаш церан тIеIаткъамах кIелхьарабахарехь а, аьлла хеташ ю немцойн аналиста Везел Барбара, цуо шен Дойче Велле агенталлина йазйинчу артиклехь билгал ма-даккхара.\nЦул совнаха, Брюсселехь 35 стаг вуьйш, кхин 300 стагана чевнаш а еш болу бохам хиллачул тIаьхьа гучудаьлла, 2015-чу шарахь Францерчу къайлахчу сервисо лаьцначу шина джихадочуо Хаме Редас, Моро Николяс даре дина хилар, ДаIишо Европехь тIелатарш дан кечвина 400 герга террорхо ву аьлла даре дина хилар.\nАмма иза хуушехь кхоччуш кхерамазалла ларйарехь гIулчаш ца яьхначу Iедалхойх кхета хала ду, иштта хала ду харц кхеточу торенталлин бахьанца радикалхойн леламаш Iедало ловш хиларх аьлла тешна ю аналист.\nБелгехь лелхийтарш хиларна Европа бехке йина Оьрсийчоьнан Iедалхоша\nБелгехь полицин рейдаш ю дIахьош\nТеррорхой хиларна шеко йолчу кхаа стаге бехк кховдийна Белгин прокуратуро\nГерманин къайлахчу сервисаша ахчанаш делла хила мега Ал-Кхайдерчу нахана\nТIерикъатехь воцчунна гатто хIотто бохку "паччахьаш"\nДин хьехош зуламаш дан кечлуш хилла нах лецна Германехь а, Белгехь а\nБрюссел шена хиллачу зенийн жамIдеш ю


23-25. 11. 1990 шарахь:«Маршо еза тхуна!»- алар доцург, кхин бохуш а, доьхуш а х1умма доццушехь, Россин 1едало, шегахь ницкъ алсам хиларна, дохийна, даржийна хьийзош ду жима нохчийн къам, кху т1ехьарчу 25 шарахь.\nРоссис шиъ маса т1ом а би нохчашна т1ехь. 300 б1е эзар гергга бехкбоцу адмаш а дайи, царна юккъехь 42 эзар сов бераш а долуш. Эзарнашкахь нохчий докъаза байна. Россин набахтешкахь, тутмакхаш а бина, дуккха а вайн вежарий бу, бехк а боцуш, шайна т1ехь муьжгийн 1едало къизалла латтош.\nНохчийчохь Путина х1оттийна къизачу Россин 1едалан куьйгак1ел ца совца, Даймахках а къаьстина, Европехь а, кхин а хийрачу мехкашкахь д1атарбелла 1еш бу эзарнашкахь цхьаболу нохчий. Бухарчу 1едалша шаьш т1елаьцначун дола а до, г1о а до. Баркалла боху, де эшначохь, г1о-накъосталла деш, нохчий т1еэцначу пачхьалкхийн 1едалшна а, церан къаьмнашна а.\n«Адамийн бакъо ларъеш а, мог1арера вахархочун аьтто хуьлу аг1о лохуш а, Нохчийчохь долу 1едал саннарг дац, Россин пачхьалкхан цхьаьна а декъехь! Къоман кхане ирсе а, адмийн кхерамазалла лакхарчу т1ег1анахь а ю Нохчийчохь...!» - уьш а, кхин а бохуш, Россин президенто а, цо нохчашна т1ех1оттийначу 1едало а, шаьш баккхийберца, д1ахьедарш до хаамийн г1ирсашкахула кху Дуьнене.\nНохчийчохь йина г1аланаш а, тодина некъаш а, дина хаза маьждигаш а Дуьненна а д1аоьхьу цара хаамийн г1ирсашкахула. Амма, жимма а ойла ян корта болчунна гуш а, хууш а ду, нохчийн къомехь тахана долу чолхе хьал.\n«Цхьа а ца къастош, цкъа шед тухуш, юха, ц1азам а лой, хьостуш, вайн къам доькъуш» - б1ешерашкахь лелийна политика ю Россис нохчашца тахана а д1ахьош. Россина ца оьшу: Орца а, Бота а, Мазлак а, Кадыров Ахьмад а, х1инца, цуьнан к1ант Рамзан а, уьш саннарш а - нохчийн къоманна т1ехь шайн харц лаам чекхбаккхан а бен. Къоманна юккъера цу тайпана болчу «нохчашна» т1ехь, чано шен к1орни яа дагадеъча дийриг до -Россин 1едало. Иза бакъхилар т1еч1аг1деш, дукха а ду дагарда масаллаш.\nКху т1аьхьарчу хенахь, Даймохк а буьтуш, Европе схьаоьху нохчий - г1арбевла хаамийн г1ирсашкахь. Польшан дозанехула сехьа а ца бовлуьйтуш, доьхна, г1ийла хьал токхуш бу уьш. Баккхийнаш а, бераш а ду цаьрца... .\nНохчийн къоманна т1ехь кху т1аьххьарчу 25 шарахь лелларш а, тахана цуьнгахь долу чолхе хьал а тидаме эцна, цуьнан хьесап дича, х1урдкема бухадоьдуш, цу т1ера уьдучу дехкашкахь доллу хьал ду Нохчийчохь тахана.\nСийрехь дерг гуш ду вайна. Хала хьал ду цигарчу адамашкахь. Сийрин къомехь долчул а хала хьал ду нохчашкахь. Дуьстича хуур ду, иза бакъхилар.\n«Мичахь ду орца, нохчийн къомехь долу чолхен хьал аттачу даккха?» - аьлла, нохчаша шайна хьалха хаттар х1оттийча. Оцу хаттарна жоп лохуш, вай мел ойла ярх -г1о дан да вац нохчашна. Нохчий шаьш меттах ца бевлча, дац кхин орца нохчашна хила. Цуьнах хьалхе кхетар, иза пайдехь хир ду нохчашна. Вижанчуьра г1оттуш, само а йина, цуьнах теша веза Нохчо.\nТахана нохчий бекъабелла. Даймахкахь болу вайн вежарий а, йижарий а г1орасиз бу, вайна ма хаъара. Польшан дозанехь берш а бац, ма - барра, шайгара бала балхо х1уьттуш. Закаев Ахьмад а, цуьнца цхьаьна болу накъостий а, кхин а, пелгашна т1ехь вагарваллал бен вац, нохчийн къомехь болу бала, шайна кхераме делахь а, Дуьненна бовзийта г1ерташ а, нохчийн къоманна орца доьхуш а. Нагахь кхета а кхетта, тахана Дуьненчохь долчу хьолан вай ойла йича, Европехь а, кхечанхьа а д1атарбелла нохчий, цхьа барт а хилла, г1овтахь — цул доккха орца дац нохчийн къоманна т1екхача.\n25 шо хьалха, маршо кхайкхош, нохчийн яхь йолу к1ентий а, мехкарий а г1евттича: Хазбулатовг1ара а, Автархановг1ара а, Хаджиевг1ара а, Завгаевг1ара а, Аслахановг1ара а, кхиболчара а - лелийнарг дагадог1учех ду вай. Цаьргара цу хенахь къоманна хилла зен, тахана а, т1е1аткъам беш ду нохчашна.\nДаймахкал ара а бевла, эзарнашкахь нохчий бу д1атарбелла хийрачу мехкашкахь. Царех 80%, кхин а сов бацахь, доьшане а марзбелла: «Политика а ма хьехае, байракх а ма ийба, митинге а ма г1о» - бохуш, шайн сурт даккхийта а ца бехьаш, 1аш бу. Кху муьрехь нохчийн къоманна т1ех1оьттина чолхечу хьоланна цара деш долу зен, лакхахь вай билгалбинчу «нохчаша» динчул а сов ду.\n«Хи бухавоьдучунна орца хилар, цуьнан шен карахь ду»-олуш, кица ду лелаш. Цу кицанан чулацамо ма бохху, къомехь тахана долу чолхе хьал нисло аг1о - нохчашкахь шайггахь ю.\nТахана нохчийн къомехь долу чолхе хьал кхолладаларан бахьанаш вай дагардича, эзарнашкахь нохчийн къоман маршонна шайн синош д1аделлачу к1ентийн а, мехкарийн а вай, кхоччуш, лерам ца бар - иза коьртачех бахьана ду аьлла хета.\nЛакхахь йозане диллинарг кхачо йолуш а лерина, дерзош, къесттина, Даймахкал арахьа 1ар-дахар долчу нохчашка:\nНохчийн къомехь долу чолхен хьал нисло аг1о лаха а, Польшан\nдозанехь де эшна хьийзачу вежаршна а, йижаршна а, берашна а\nг1о-накъосталла дан а - Европехь а, кхечанхьа а д1атарбеллачу\nнохчашка г1овтаре а, само яре а кхойкху;\nШайна юккъера кхетаме а, тешаме а болчу векалех Кхеташо (совет)\nкхолларе а, Кхеташонан (советан) чёт билгалъяре а, хаамийн\nг1ирсашкахула, къийла а ца луш, шайгара бакъонца болу бала\nбалхабаре а - Польшан дозанехь болчу Нохчийн Мух1ажаршка а кхойкху;\nЙоккха чов а хилла, лазаро хьийзош йолу Гила борз санна, нохчийн къоман маршонан мостаг1о, Россис, шен харцо хьалха а яьккхина, г1елдина, къиза хьийзошдолчу нохчийн къоманна дарба лаха, Аллах1ан а, къоман а дуьхьа - г1аттаре кхойкху оха х1ора Нохчочуьнга!\nДерригге а хуушверг Аллахь ву! Цуьнга доьху, бакъо а толош: нохчийн къоман барт хилийтаре а, иза маршоне кхачадаре а!\nЛакхахь йозане биллинарг, Европехь а, кхечанхьа а д1атарбеллачу Нохчийн Мух1ажарийн Къанойн Кхеташонан Декъахоша сихаллехь, рог1ехь йоцчу Кхеташонехь т1еэцна - сацам бу.\nЛерамца - Кхеташонан тхьамда - Хучин Ахьмад.\n09. 2016 шо.