«Ахь, велча, хьайн кийра тарвелахь со…» - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n«Ахь, велча, хьайн кийра тарвелахь со…»\n22.06.2017 16:08 Четверг\nСо лийр велахь, вала лаьа, цкъа\nцхьа дика нохчийн маттахь\nНохчийчоьнах назма аьлла.\nХалкъан дахарехь а, цуьнан маттахь а цхьа а х1ума дац маь1не доцуш, цхьана г1иллакхца, ламастаца доьзна доцуш. Не1саг1ин а, ц1ийнан баьрчан а ду халкъан дахарера дог1у маь1на. Цунна тоьшалла до нохчийн маттахь долчу барч, баьрчче, баьрчче ваккха, баьрчче вала, баьрчче довла – дешнаша а, дешнийн цхьаьнакхетарша а. Ц1ийнан баьрччерчу пена т1ехь кхозуш топ, тоьпан г1ап, шаьлта хилла вайнехан. Нагахь х1усамда илланча велахь, баьрччехь лаьтташ я пенах кхозуш дечигпондар хуьлуш хилла.\nХьошалг1ахь илланчийн а, дечигпондаран а меттиг гуттар а вайнехан х1усамехь баьрччехь хилла, цара халонаша, сингаттамаша г1елвинарг, са хьостий, айвеш хиларна, дег1ан а, синан а лазарш дайдеш хиларна. Халкъан турпалхойх, сингаттамах, баланах, г1айг1анах иллеш олу илланча халкъо шен лоруш хилла, цунна «халкъан илланча» ц1е а туьллий. Иллеш олурш дукха хиллехь а, халкъан илланчаш к1езиг хилла, и пох1ма наггахьволчунна бен Дала ца делла дела. Илланчийн иллешкахь вайга схьакхаьчна вайн халкъан историн цхьайолу аг1онаш, турпалхойн ц1ераш а. Ницкъ бу иллехь – къенаниг къоналле виггал, заь1апчунна шен заь1апалла цхьана ханна дицдалийттал, г1орасизчунна г1ора дала а. Нохчийн илли олуш хезна, б1аьргех хиш девлла къаной гиний шуна? Шуна хезний, гиний нохчийн йиш локхучу, илли олучу хенахь: «Маржа дуьне я1!» — бохуш, доггаха мохь беттарш?! Шуна гиний, шена дукхавеза доьзалхо, шен сица са доьзнарг дахарх къаьстича а сатоха ницкъ къаьчнарш иллино, эшаро собарх бохош а, собаре кхойкхуш а?! Шуна уьш гинехь, шуна гинарш нохчийн меттан мукъам шайн сица, ц1ийца, т1амарца берш хилла шуна. Ца гинехь, лерса а, б1аьрса а артделларш… Нохчийн дечигпондаре ладуг1уш, цуьнга дагарадуьйцуш хилла вайнаха, са гаттонехь хьовзийча, маьлхан дуьненахь орца кхача йиш йоцуш шаьш дисча а. Хийла к1ант, йо1 шайна луург а, бохург а ца хуьлуш, сатийсамаш кхочуш а ца хуьлуш, эхарта бирзина, шайн ойланаш йийца а, ялхо а пондар бен боцуш. Шайна т1е яккхий халонаш, баккхий бохамаш х1иттинчу хенахь вайнаха цуьнга ялхийна, цуьнга ялхаяйтина синхааме а, экаме а, ховха а шайн ойланаш. Шен к1ентий, шен йо1арий шех херебахар лан а ца делла, Даймохк тийжамечу узаме баьлча, цуьнан тийжарх д1аийна, г1орг1ачу аьзнашца, зевнечу мерзашца декна илли, назма, мукъам. И илли – дечигпондар – тийжина, билхина баккхийчийн, кегийчийн, нанойн, йижарийн – дерриге а халкъан аз хилла, цуьнан мукъам, узам, тийжам, г1иг1, мехкан илли хилла, шен халкъан гатте хьаьвзинчу сица цхьаьна. Иза билхина Туркойн махка, Гуьржеха, Г1ум-Азе, Казахстане бахийтинчу нохчашца цхьаьна набархадовлаза новкъа даьхначу берийн лазам хилла, нанойн, баккхийчийн къаьхьа б1аьрхиш хилла. Бекна вайн пондар, декна вайн илли генарчу Туркойн махкахь, Шемахь, Иракехь, Иорданехь, Г1ум-Азин арахь. Тахана а бека иза, самукъане а боьлху иза, сатийсаман аз хилла, Нана-Нохчийчоь, Малхбузерчу пачхьалкхашкахь… Х1аъ, ницкъ бу иллигахь, пондарехь, мукъамечу озехь. Иза иштта хиларх юха а тешадо вай халкъан илланчин Дагаев Валидан исбаьхьчу кхолларалло.\nДагаоьху Валидан дахарера цхьа де. Нохчийчоь т1еман ц1ергахь, к1уьрлахь ю Валидан кхоллараллина лерина цхьаьнакхетар Гуьмсера №3 йолчу школан зала чохь д1ахьош. 2002-чу шеран октябрь бутт бу иза. Илланчина лерина суьйре вовшахтохар Нохчийчоьнан кханенах дегайовхо хиларан тоьшалла дара. Илланчин озо, доггаха д1ааьллачу иллеша а иза иштта хилар ч1аг1дира.\nСцени т1е, г1о а деш, хьалабехира «Беркат» ц1е йолчу тобанан декъашхой. Царна ца гора шайга ладуг1учеран яххьаш, ца йовзара церан амалш, ца хаара уьш муьлш бу, уьш муьлхачу къомах бу. Церан синошна гург, хуург а деккъа цхьаъ дара: шаьш б1аьрзе хилар, х1ара Маьлхан к1айн Дуьне шайна гуш цахилар, шайга ладоьг1урш, шаьш санна, машаречу дахаре сатесна адамаш хилар а. Цундела цара доггаха Эльмурзаев Бекас даьккхинчу иллийн мукъамца, дегнашца дехар дора: 1ожалла керта йохьуш беана т1ом сацабахьара бохуш, «т1ом кхайкхийнарг, шаьш санна, б1аьрзе вуьсийла», — бохуш. Тийналла яра зала чохь х1оьттина. Илланчийн дешнаша, б1аьрзечу илланчийн мукъамечу аьзнаша, легашкахь, шийла т1улг хилла, гулделла къаьхьа, г1орасиз къурдаш мелачу б1аьрхишка дерзийра ладуг1учеран. Б1аьрхиш вовшех лечкъа ца дора махкана а, халкъана а т1ех1оьттина бала, тезет д1адаккхар доьхучара, цхьаъ бен воцу к1ант а вийна йисначу нене куьгбехкениг витар доьхуш санна, доггаха т1ом сацор цара доьху дела, шайна оццул деза б1аьрса а ца доьхуш.\nБаьрчче охьахаийна халкъан илланча, б1аьрзе илланча – Дагаев Валид а вара б1аьрхиш охьаоьхуш. Халкъан илланчин б1аьрхиш дара уьш. Ц1ена б1аьрхиш… сингаттам а, бала а 1аьткъина, девлла б1аьрхиш. А.Сулеймановн цхьана иллехь ду: «Доттаг1аша олу соьга, хьо даимна воьлхуш ву», — дешнаш. Цкъа цхьана концертехь, Валида и илли ша аьлла ваьлча, масех дош элира зала чохь болчаьрга: «Йижарий, вежарий! Вай сема ца хилахь, вай вешан г1иллакхаш, оьздангалла хьеша дуьйлалахь, къизалла яржахь, къинхетам охьата1абахь, воьлхург со а, Ахьмад Сулейманов а хилла 1ийр вац шуна. Т1аккха вайн халкъ дерриге а доьлхур ду шуна». И бакъ дешнаш Валидан иллеш дезачарна хезира, ткъа къиза дегнаш дерш башха иллешца, эшаршца уьйр-безам болуш ца хуьлу, уьш нацкъаро лела къоман дикачу ламасташна. Цундела царна уьш ца хезира, я хаза ца лиира.\nТ1аьхьо илланчин дешнаш бакъ хилира Нана-Нохчийчохь… «Воьлхург» поэт Сулейманов Ахьмад, илланча Дагаев Валид а хилла ца 1ара, къаьхьа къурдашца х1инца йоьлхург Нана-Нохчийчоь яра. Вайн махкахь а, кхечу мехкашкахь а дика вевзаш, везаш а волу Дагаев Валид 1940 шарахь Бух1ан-Юьртахь (Алды) да Шит1а, нана Кулсум а йолуш дуьненчу велира. Жималлехь, махкана генахь, Валидана хазара шен ненан сингаттаме мукъам, узам, назма; гора ден а, ненан а сингаттаме, г1айг1ане яххьаш… Генарчу, хийрачу махкахь 1уьйренаш, суьйренаш г1айг1анца яхъяла йоьлча, баланаш базбала боьлча, бевза-безарш, гергарнаш херабовла боьлча, Даймахке сатийсарна дог лазамца деттадала доьлча, ненан тийжаме узам дешнашка болура. Г1ийлачу мукъаме дирзинчу дешнашка…\n«Дукха жима волуш баккхийчара шайца цхьаьна синкъерамашка, белхешка вуьгура со. Цигахь цхьацца эшарийн мукъамаш олуьйтура соьга. Шийтта шо кхаьчначу хенахь сан вашас беана дечигпондар дуьххьара караэцна, сихха 1амийра ас», — дуьйцура Валида цкъа ша Хошкалде хьошалг1а веача. Ловзаргахь, синкъерамехь бен лакха йиш яцара пондар, эшар. Нохчийн мел дерг дихкина, нохчийн къоман ц1е яккха а ца магадо зама ю иза. Нохчийн интеллигенцин векалша дуккха а кехаташ Москва яздинчул т1аьхьа бакъо елира вайнехан синъоьздангаллах цхьадерг хьахо, довзийта а. Вайнехан иллеш, эшарш радиохь лекха юьйлира, вайн маттахь «Къинхьегаман байракх» газет араделира. Вайнахана боккха кхаъ бара Димаев 1умаран, Сулейманов Бауддин, Цицкиев Идрисан, Хамхаев Ахьмадан иллеш, эшарш, мукъамаш радиохула хазар. Даймехкан кхайкхам санна т1еийцира вайнаха и мукъамаш. Цул т1аьхьа дукха хан ялале Даймахка бахка бакъо елира нохчашна. Цу хенахь пох1ма долчу кегийрхойх ансамбль вовшахтуьйхира яздархочо 1-Хь.Хамидовс. И ансамбль Даймахка еара. 1957 шарахь дуьйна шен дахар шен къоман культураца дуьйзира Валида, шен ден весетах: «К1ант, ахь схьаоьцург деза а, луьра а, нахана дезаш герз а ду хьуна. Нагахь хьайга и оьзда д1акхехьалур дацахь, схьа ма эцалахь. Халкъана оьшу, халкъо лерина пондар бу хьуна ас буьйцург. Нехан хьашташ царна луъучу хенахь айхьа кхочушдийр дацахь, г1уллакх долуш а, доцуш а и пондар караэцна хьо лелар велахь, и кара ма эцалахь. Пондаран а, иллин а сий довр дац хьуна – хьан довр ду хьуна сий» – шен дахаран къилба а дина.\nКагерманов Доккин «Сан Кавказ» ц1е йолчу дешнаш т1ехь дуьххьарлера мукъам баьккхина, и илли д1аэлира Валида, т1аккха Дадуев Абун «Бацалахь ц1ен зезаг санна…» ц1е йолу илли дара. Илланча дикка вовза а, веза а волавелира махкахь дика бевзачу поэтийн стихашна мукъамаш дохуш, иллеш ала иза волавелча. Халкъалахь даьржина, дезарца т1еэцна иллеш дара М.Мамакаевн «Даймехкан косташ», «Шовдане», «Т1улгаша дуьйцу», А.Сулеймановн «Лойша суна шийла шовда», «Календаран т1аьххьара лист», «Дог дохдо ц1е», «Хьаг1 йоцу сан безам», А.Айдамировн, М.Дикаевн, Ш.Рашидовн, Хь.Сатуевн, М.Сулаевн дешнашна т1ехь даьхнарш. Нохчийчохь наггахь а юрт яцара Валидан доттаг1 воцуш. Иза массанхьа а т1еоьцура «Дела ва хьо могуш, маьрша…», — олий, илланча шайга варе масийтта шарахь шаьш хьоьжуш 1ийча санна. Иза цхьана а х1усамехь кхайкхаза хьаша вацара, везаш хьаша вара, массо а нохчийн х1усамехь цуьнан баьрччехь меттиг яра. Делахь а Хошкалдера шен доттаг1чун Абдурашидов Вах1идан х1усаме вар сих-сиха хуьлу цуьнан. Илланча юьрта веача, «Вах1ид волчу Валид веана!» — бохуш, вовшашка кхаьънаш дохура юьртахоша: цуьнан иллешка ладог1а шайн а йиш хир юйла хууш. Гуллора баккхийнаш, къонанаш. Валида иллеш олу, уьш даьхначу х1ора а поэтах довха дош олуш. Казахийн, г1ирг1азойн меттанашкахь Валида олучу иллина т1аьххье г1ийла мукъам болабо махкана генахь бералла д1аяхначара. Самукъане бека, г1айг1анца боьлху, тийжа пондар… Цо кхайкхабо машар, барт, халкъашлахь вошалла, доттаг1алла, 1аламан хазалла, цо базбо, балхабо безам, «Илланча сох винарг, хьоь бахна безам бу», — мук1арло а дойтуш, яхь йолчу к1енташка д1акхачадо «Даймехкан косташ», хоьтту: «Хьаг1 йоцу сан безам хьанна бу новкъа?» – бохуш. Шен сица дерг нехан сица дуйла хуучу илланчо, лерина пондаран мерзех п1елг тосий, ладуг1учийн деган сине кхачадо шен илли. Нанас шен бер санна, дукха лерина, дукха хаза шен карара пондар охьабуьллий, илли олуш санна, ц1еначу озехь, мукъамехь къамел доладо Валида: — «Ас х1инцца д1ааьлла илли Мамакаев Мохьмадан дара. Сол ткъе итт шо воккха вара иза, делахь а доттаг1алла дара тхойшиннан. 1едало хьийзийна, набахтехь ехха хан яьккхина вара. Нохчий а, Даймохк а ч1ог1а лерина 1алашдора цо. Цундела иштта чулацам бу цуьнан иллийн», — аьлла, дерзийра цо шен къамел.\nИлланча нахана иллеш олуш вехаш велахь а, цуьнан а хуьлу ша-шен сатедеш, дог тедеш олу илли. Наггахь, шен сагатделча, олу Валида ша-шена илли:\nИ сийна стигланаш\nИ 1аьржа латтанаш\nдухдуьйлуш ма лаьтта,\nхербелла ма бог1у –\nХьо муха ловр-техьа\nяхь йолчу к1енташа? —\nДукха концерташ елла Валида хиллачу СССР пачхьалкхехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а. Иорданехь, Шемахь, Ливанехь бехачу нохчашна: «Маржа Дуьне я1! Маржа Даймохк я1!» – цигахь бехачу вайнахе бохуьйтуш, доггаха мохь беттийтина илланчин озо. Казахстанехь д1ахьочу цхьана даздаршкахь аьллера Валида: «Хьомсара казахаш! Бертаза Даймахках къастийна, шун махка кхаьчча, мацалла беллачу сан къоман векалийн даь1ахкаш ю шуна шун лаьттахь д1айоьхкиний, д1айохказий. Шаьш охьабуьллу ког байн биллалаш…» Нохчийчуьра массо а х1усам, кхерч, массо а доьзал, шен болуш санна, дукхабезара Валидана, церан дика-вон шен хетара цунна. Валидан кхоллараллин лаккхара мах хадийна 1едало а, халкъо а: цунна елла НР-н халкъан, РФ-н сийлахь артист ц1ераш, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин орден. Х1окху махкахь мел йоьлхучу ненан елхар, шен йолуш санна, сих кхетий, дагна лазаме чов хуьлий, т1еоьцура цо.\nАдамашлахь уьйр-марзо, доттаг1алла, безам д1акхайкхош; хьаг1-гамо емал а еш ваьхна халкъан илланча 1ожалло вайна юкъара д1авигна (Дала гечдойла Валидана) мехкан тезет дара Нохчийчохь, х1ораннан а лерсинехь, зов а хилла, схьахезаш Валидан аз а долуш:\nГеналлехь хан яларх\nхетац хьо хийра –\nХьан массо маь1иг а\nхета сайн ц1а.\nБерриг хьо тарби ас\nжимачу сайн кийра –\nАхь, велча, хьайн кийра\nХьо а хетара, Валид, х1оранна а шен. Иштта хетар а ву, нохчийн къоман синкхетам а, са а мел деха.


Зазадоккху-бутт 03, 2013\nCCCP -- Сталин валар хьокъехь Москох хиллачу тезетан митингехь бу къинхьегамхой, 09Заз1953\nСталин Иосиф куьйгаллехь верг терроран а, дуккха а дамаш дайаран а, колхозаш яхкаран а, цкъа а дуьненна гина боцу кIиза тIом хиллан а зама хилла. Амма тахана Сталин хестош болчу наха дуьйцу, цуьнан хьунар бахьана долуш Советан Пачхьалкхо толам а баьккхина, цунах тIех онда пачхьалкх а хилла бохуш.\nДикторан хаам: «5-чу мартехь суьйранна 9 сахь 50 минот яьлча, еза цамгар лайначул тIаьхьа велла Иосиф Виссарионович Сталин».\nОццу сарахь цхьа къеззиг маьрша болчу вайнахах уггаре а вевзаш волчу нохчочо Авторханов Абдурахьмана дIахьедар дира, нагахь хезаш хилча, цуьнан махкахойн дегнаш Iабор долу. Цуьнан чулацам бовзуьйту Чабаев Лемас.\nЧабаев Лема: «Эххара а вели Сталин. Детталучуьра сеци чагΙалкхан дог, болх бечуьра сеци йилбазан корта. ДΙадаха шеца я ларам а, я безам а, я къинхетам а, цхьа а адамаллин хьаса а боцуш даьхна адам. Шийлачу чалтачан амалой, шен са лардан хуучу дийнатан стешхаллой адаман тайпанца догΙуш а доцчу акхаройн тайпанах дΙатарвора иза.\nДΙаваха, адамашлахь уггаре а тоьллачу миллионийн синош чекистийн баннашкахь, Сибрехан варшашкахь, Колымарчу маьΙданийн оьрнаш чохь, Юккъерчу Азин гΙамаршкахь, Кавказан лаьмнашкахь хΙаллакдарца, шен цΙе яха йитина стаг.\nДΙаваха, цкъа а хилла доцу пачхьалкхан лолла , къизаллин Ιаьржа бода кхоьллина а, чΙагΙбина а, шорбина а волу стаг.\nДΙаваха, хΙинца да а велла, байлахь бисина саьхьара шен гΙентах тийсало, шех тера, ша санна болу халкъан чалтачийн бΙонаш кхиийна стаг.\nДΙаваха гΙаттамаш, революцеш, тΙемаш бахарехь, шех шайн ах-дела а вина, цуьнан лаамаш кхочушбеш дуьне а бале хΙоттон кийча хьийза говзанчаш кхоьллина а, кхиийна а волу стаг.\nДΙаваха ткъе итт шеран дохалла, хуьлуш цхьа а бекхам а боцуш, вайн дайн, вежарийн цΙийлахь, вайн нанойн йижарийн бΙаьрхишлахь нека деш ваьхна стаг.\nДΙаваха, кху дуьнентΙехь лела а лелла, неΙалт хиллачех уггаре а неΙалт хилла стаг.\nТаллан гΙуркх болийла цуьнан коша чекх!\nЦкъа а ца дов неΙалт хуьлда цунах дисинчу эсана!!\nЛуьра тΙом лаьттийла цуьнан тΙаьхьалонца!!! Иштта бу вайн къаьмнийн сардам. Иштта хир бу иза тΙейогΙучу тΙаьхьенийн а».\nДжугашвили Иосиф, Сталин Иосиф вина 1879 -чу шарахь Гуьржийчурча Гори олучу гIалахь. Сталинан нана Джугашвили Геладзе Китиван (1858-1937) хилла бедаршйиттархо а, бедарштегархо а. Шен кIант деша вахийта аьтто хилла цуьнан Тбилисехь йолчу Гуьржийчоьнан Керстан Ортодоксан Семинаре.\n1849-чу шарахь вина волу Сталинан да Джугашвили Виссарион велла шен кIантах хилларг галеиза 1909-чу шарахь.\nСталин цIе лело волавелла Джугашвили Иосиф I9I2-чу шарахь.\nСталинан хьалхара хIусамнана хилла Сванидзе "Като" Екатерина. Сталина иза ялийна цо Тбилисехь 1906-чу шарахь. Цуьнан а, Сталина а кIант хилла 1907-чу шарахь вина волу Яков Джугашвили. Яков велла ШолгIа Дуьненан ТIом боьдуш 1943-чу шарахь Охан-баттахь Германехь йийсарехь волуш. Сталин реза ца хилла иза немцойн тутмакхца хийца. Джугашвили Яков валаран бахьана билггал хууш дац.\nСталинан шолгIа хIусамнана хилла Аллилуева Надежда. Иза елла 1932-чу шарахь, цомгуш а хилла. Цхьаболчара чIагIдарехь, цо ша шена тапча тоьхна. Вукхара дийцарехь, иза йийна Сталина.\nСталинан кхин а ши бер хилла Васлий а, Аллилуева Светлана. Светлана йина 1926-чу шарахь. Iамерке дIаяхара иза 1967-чу шарахь, Советан Пачхьалкхехь шен ши бер а дитина. 1984-чу шарахь Гуьржийчу яха юхаеанера Аллилуева Светлана. Амма ши шо даьлча, 1986-чу шарахь иза юха а дIаяхара Цхьаьнатоьхначу Штаташка. Цигахь иза елла 20II-чу шарахь.\nСталин Василий вина 1921-чу шарахь. Иза хилла кеманхо. Инарла. Сталин велча чувоьллинера иза. Амма дукха хан ялале дIахийцира. Велла 1962. шарахь.\nОфициала кепара Советан Союз машаран а, прогрессан а, гармонин а, ткъа уггаре а коьртаниг, Сталин везаш а, цунна тешаме а адам долу пачхьалкх хилла. Иза хилла «халкъийн да», «адамийн ирсан бешлелорхо. Цуьнан сурташ хилла массанхьа а.\n«БIаьннаш шераш девр ду, вайн тIаьхьенашна вай уггаре а ирсе нах хетар ду, уггаре а аьтто болу нах хетар ду, вайна Сталин, вайн генийн лидер, гина хиларна»,- бохуш яздина цхьана советан яздархочо.\nДуккха а кху дуьнентIера историкаш бу хIинца а, цу «уггаре а ирс долчу нехан» бакъйолу истори толлуш болх беш.\nСталинан зама Советан Союзан экономика кхиаран мур хилла. Пачхьалкхан пропагандо хестош хилла индустрехь, корта хьовза мегар долуш, сиха хуьлуш болу кхимаш а, юьртбахамехь хуьлу хийцамаш а, юьртабахаман имперех индустрин пачхьалкх еш.\nАмма дукхах йолу и проекташ, шайна юкъахь Москва-Волга хин канал а, Беломор канал а, Поляран гонан арахьа биллина аьчган некъ а кхочуш йина ГУЛАГ олучу лагерийн машанехь латточу наха.\n1929-чу шарахь дуьйна 1953-чу шарахь Сталин валлалц цу ГУЛАГ-ахь чекхваьлла 14 миллион стаг.\n1 миллион 600 эзар стаг цигахь велла. Цу лагершкахь латточу нахана луш хилла дукха декъаза кхача Дукха ледар хилла лоьрийн гIо. Беркъа хилла цу нехан духар. Цара болх беш лелош ца хилла цхьа а балхана оьшуш болу цу заманахьлера гIирс.\nГУЛАГ коьллина хилла экономикан хьашташ кхочуш дан. Дукхах йолчу лагерша махкахь индустриализаци еш кхочуш деш хилла билггал долу декхарш: хьун хьакхар, маьIданех пайда эцар, индустрийн гIишлош яр.\nШолгIа Дуьненан ТIом чекхбаьлча 1 миллион сов, нацистийн йийсархойн лагершкахула чекхбевлла болу советан салттий дIахьажийна хилла ГУЛАГ-е. Сталин 1953-чу шарахь Зазадоккху-баттахь веллачул тIаьхьа коммунистийн Iедалша долийра ГУЛАГ дIаяккхар. 1954-чу шарахь дIахийцира цара политикан тутмакхаш. Ткъа и ерриг а система официала кепара дIаяьккхира 1960-чу шарахь Дечкен-беттан 25-чу дийнахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан указца.\n1939-чу шарахь дуьйна ша валлалц Советан Пачхьалкхехь деха кегийн къаьмнаш махках дохош дехьа-сехьа доху политика дIахьуш хилла Сталин.\nЦу балех ца бевлла вайнах а. Нохчий махках бахаран бахаьана билггал хууш дац тахана а. Историкаш тIаьхьакхиа гIерташ бу цунна. Царах ву историн Iилманча Вачагаев Майрбек. Цо дуьйцу.\nВачагаев Майрбек: «Къилбаседа Кавказ вай схьаэцча баркхархой а, кхарачой а, нохчий а, гIалгIа й а- диъ къам оцу (Гуьржийчоьнан) дозанца ду. Вайна юкъахь кхин чергазой бац, хIирий боцурш. ХIирий вайна хууш ду, нана хиллачух ьера ду цуьнан хIирийн къомах. И диъ къам дохор бахьана гуьржийн дозанца хилар ду аьлла хета суна.\nСталина ша вист хуьлуш аьлла ду нохчийн къам пачхьалкхана дуьхьал хилла ду аьлла. Уьш пачхьалкхана дуьхьал бу аьлла бохийна. Ткъа гIалгIашца дерг хIиришца доьзна хир ду аьлла хета суна. ХIунда аьлча гIалгIаша Совтеан Iедал дика тIеэцна. Сехьа Совтеан Iедал дика тIеэцна болу дагестанхой а метта ца баьхна. Чергазой а, гIебартлой а, адыгаш а меттах ца баьхна».\nКIиза политика лелош хилла цо полякашца а, румынашца а, литовцашца а, латышашца а, эсктонцашца а, Поволжьерчу немцошца а, финнашца а, ГIирмерчу гIезалошца а, ГIирмерчу грекашца а, калмыкашца а, балкхарошца а, кхарачошца а, Месхетерчу туркошца а, корейхошца а, нохчашца а, гIалгIашца а, кхечу къаьмнашца а.\nТIеххьара болчу талламашца, 6 миллион стаг вохийна махках ваьккхина хилла Сталина. Царах 1 миллион 500 эзар сов стаг велла. Дукхах болу махкахбаьхна нах баха ховшийна хилла Генарчу Малхбалехь а, Юккъерчу Азехь а. Цхьацца долчу къаьмнашна юкъахь 40 сов процент адамаш делла мацалла а, цамгарех а.\n1956-чу шарахь, Сталинан зуламаш дуьйцуш ша динчу къамелехь, Советан лидеро Хрущев Никитас элира, украинцаш махках ца бохуш битаран бахьана дара уьш дукха хилар аьлла. Уьш бахьа меттиг яцара махкахь, бохуш вара иза.\nЦундела ларамаза дацара Сталин велча махакахь хазахетта дукха а нах хилар. Царах бара Сибрех а, Юккъерчу Азехь а Даймахке сатуьйсуш хан йоккху нохчий а, гIалгIай а. Сиржа-Эвлара Сайдулхаджиев Iумар иттех шо долуш хилла Сталин веллачу шарахь. И де иштта дагалуьйцу цо.\nСайдулхаджиев Iумар: «ХIетахь 4-чу, я 5-чу классехь вара со. Нижняя Аларча олучу эвлахь школехь доьшуш вара со а, Янорс олуш волу кIант а. Сталин вала воллу бохуш школана уллохь болчу кедачухула дуьйцуш хезира тхуна. Школехь линейка а йина, вайн Сталин вочу хьолехь ву бохуш, дуьйцуш дара.\nСталин веллачул тIаьхьа вайнехан дахаре хийцамаш дукха сиха кхечира бохуш, дагалуьйцу, 1953-чу шарахь жима хиллехь а, Сталин велла де дика дагадогIуш волчу Сайдулхаджиев Iумара.\nСайдулхаджиев Iумара: «1954-чу шарахь, Сталин велла шо а кхачале, тхо цигара дIадахара. Цул тIаьхьа ши шо кхочуш хан яьккхира оха. 1956-чу шарахь Гезгмашан-беттан 20-чу дийнахь тхо цIадаьхкира. Хасав-юртахь охьадиссира тхо. Юхадерза деза шу а элира тхоьга Хасав-юьртарчу милицино.\nОцу Хасав-юртахь, баIар а даьккхина, оцу баIаран хьожа йохуш... вилхина-кх со... ХIинца а, иза дагадеача, велха дог догIу сан.»\nШамаев Шисуди: «Тхан кетIара дIахьажча гуш рудник яра. Iуьйранна белхалой кхойкхуш «гудок» екара цигахь. Тхо кегийра дара. КетIахь ловзуш дара тхо. Цхьа а раж а йоцуш и «гудок» екайолаелира. Иза хIун ду те аьлла, баккхийчерга хаьттича, Сталин велла бохуш, цунна кадам беш екаш ю иза элира тхоьга».\nДепортацин политика дIаяьхьира Iедалша Сталин веллачул тIаьхьа а, оццул боккхучу барамехь ца хиллехь а. 1959-чу шарахь цIаберза бакъо елла лаьмнашкара нохчий баха ховшийра аренца йолчу ярташкахь. бахархошца.\nСоветан Пачхьалкхехь инзаре «чистка» йира 1936-чу а, 1938-чу а шерашкахь. Оцу йоццучу хенахь 1 миллион гергга стаг вийра, я велира набахташкахь. Террор чIагIъеллачу 1937-чу а, 1938-чу а шерашкахь Сталинан кхерамазаллин органаша, тоьпаш а етташ, хIора дийнахь вуьш хилла юккъерчу барамехь 1000 стаг.\nСталин куьйгалла деш хилла цу террорана. Архиверчу кехаташа гойтуш ду, цо шен куьйга 40 эзар стаганна тоьпаш тохийтина хилар. Цхьаболчу нехан цIерашна уллехь яздеш хилла цо, шен къайлахчу полицега, цу стаганна ницкъ бе олий.\nСталин веллачул тIаьхьа леррина кхоьллинчу комиссино дIахьедар дира, цо «луьра зуламаш дина Коммунистийн партина а, социализман пачхьадкъана а, советан халкъана а, дуьненанаюкъарчу революцин боламна а дуьхьал» аьлла.\nГорбачев Михаила юкъаяьккхина перстройка йолуш дуккха а цу террорехь байиначу нахана реабилитаци йира, уьш бехказа а баьхна, цIанбеш. Амма уггару а Сталинан луьра мостагI хиллачу, 1940-чу шарахь Мексикехь Сталинан агенто вийнчу Троцкий Левана хIинца а йина яц реабилитаци.\n1988-чу шарахь кхин а 20-30 шо даьлча Сталин «советан заманан пачхьалкхан лараме гIуллакхо» санна дагахь латтор ву аьлла, хетарш бацара I процент бахархой а. Амма тахана, Левада-центро бинчу талламца, Сталин уггаре лараме стаг ву Лбрсийчохь Советан Пачхьалхкан а, Оьрсийчоьнан а исторехь хиллачу нахана юкъахь.\nЦуьнан дикачу агIор мах хадийна 47 процент бахархоша. 22 процент бахархой бен бац Сталинан вуно вочу агIор мах хадош. 1988-чу шарахь бинчу талламехь и терахь дара 60 процент. 1988-чу шарахь Сталинан заманах лаьцна хIумма а ца хаа шайна аьллачу нехан терахь дара 30 процент. 2012-чу шарахь цу тайпа нах бу 70 процент.\nСоциологашна хетарехь, Сталинна реабилитици яр доьзна ду, махкахь керла чIор кхиарца. Царна ца хаа Сталинан зама муха хилла. Кхин цхьа бахьана а ду цуьнан. Оьрсийчохь зорбанан гIирсашкахь а, филмашкахь а, литературехь а дикачу агIор гойтуш ю Сталинан зама.\nПачхьалкхо шен караэцца школашкахь истори Iаморан болх. Iедалан версица а догIуш, Сталин тIех онда пачхьалкх кхоьллина, цхьацца совнаха хIуманаш лелийнехь а.


Кхин цхьа седа а буьйжи "паччахьан" дагтIера\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалин мэр лаьттина Хучиев Муслим вохийна даржера, Соьлж-Гала, 16Заз2011\nНохчийчоьнан хьаькамийн могΙаршкахь хийцамаш хилла юха а. Мехкан администратора Кадыров Рамзана, телевизионехула нахала а воккхуш, даржах вохийна шерашкахь шен уллера накъост хилла лелла, тΙаьххьарчу хенахь Соьлж-ГΙалин мэр Ιийна Хучиев Муслим. Хьалха балхара дIаьбаьхначу префекташна а, мэрашна а санна, цунна а бехке до латтанаш духкуш хьарамлонаш лелор.\nХучиев Муслим, веккъа, Iедалан даржхо хилла Iаш вацара. ХIокху тIаьххьарчу шерашкахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан уггаре а ца торуш волу, тешаме белхан накъост вара иза.\nЖурналист волчу Хучиевн Iедалан ирхенашка некъ болабеллера президентан Алханов Iалун зорбан-сервисе кхачарца. Цигара иза «Кадырован тоба» шех олучу гоне дехьавелира. Кадыров Рамзанна уггаре герга болучу хьаькамех а ларалуш схьавеънера хIинцалц Хучиев Муслим. Цуьнан гIовс а, хьехамча а, зорбан-секретарь а хилира иза. ТIаьххьара дарж - Соьлж-ГIалин мэр. 5-6 шарахь Iийра оцу меттехь. Хучиевца дузура херцаршкара шахьара гIаттор а.\nХучиев Муслимах Кадыровн тешаш хилар гойтуш дара республикехь мел айечу проектана миллиардашкахь ахча дойучу Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондехь цунна вице-президентан дарж дукхаъчу шерашкахь латтийна хилар. ХIинца иза дерг а дIадели. Цхьана дийнахь.\n...Соьлж-ГIалин 194 шо кхачарна леринчу даздаршкахь, цига гулбеллачу даржхошлахь, шахIаран мэр Хучиев Муслим воцург, массо а вара самукъдаьлла. Цуьнга ша дIааьллера, мукъаденош дIа ма девлли, хьо балхара дIаваьккхина ву-хьуна, аьлла, хаийтира махкана тIаьхьо меттигерчу телевизионехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nМэрехь белхахой а гул бина, цаьрца дIадаьхьначу цхьанакхетарехь Кадыровс ша къастийна керла куьйгалхо а вовзийтира. Иза ву цуьнан гергара стаг Кадыров Ислам. Цхьа-ши бутт хьалха оццу мэрехь куьйгалхочун хьалхара гIовс а хилла, юха цигара латтанийн а, хIолан а юкъаметтигийн министр вахийтина вара иза. Республикан вице-премьеран дарж а дара цуьнгахь.\nОцу гуламехь Кадыров Рамзана бахьанаш а довзийтира ша шена оццул герга хилла белхан накъост даржера вохоран. Ах шо хьалха Нохчийчуьра маситта кIоштийн куьйгалхо дIаваьккхира балхара, цара Iедалан латтанаш духкуш хилла, аьлла. Юкъа дукха хан ца юлуш, даржера бохийра Хьалха-Мартанан а, Соьлжан а, Теркйистан а кIоштийн куьйгалхой. ХIетахь дуьйна мел волчу куьйгалхочунна дихкина дара латтанаш деккъар. И шен сацам бохийна хилар шена Соьлж-гIалин мэрера гучудаьлла, элира Кадыров Рамзана.\nШен агIор Хучиев Муслима хиллачу оцу цхьанакхетарехь бехк ца биллар а, къинтIера валар а дийхира мехкан куьйгалхочуьнга шегара гIалат даларна.\n- Суна ахь даима а накъосталла динера. Ахь белла тешам соьга дIа ца бахьабелла. Цхьажимма а аьтто белахь, суна къинтIера вала Делан дуьхьа, аьлла, дийхира хиллачу мэро.\n- Делан дуьхьа ас дийр доцуш хIума дац, cо къинтIера ваьлла хьуна, амма Iедалца долу гIуллакх талла дезаш ду, - аьлла, ша луьрчу кхело санна, сацам бира мехкан куьйгалхочо.\nКадыровн и дешнаш кIоргга маьIна долуш дуйла хууш ву махкхахь мел веха нохчо.\nСоьлжа-гIаларчу бахархойх а, церан лаамах а доьзна дац мэр харжар а я иза дIаваккхар а. Цундела башха тидаме а ца оьцуш дисина кхузахь хилларг. Амма, дукха наха даредо Хучиев коьртехь волчу хенахь гIалахь бакхий кхиамаш баьхна хилар. Зулай цIе йолчу шахьарарчу яхархочо ишшта элира.\nЗулай: "Соьга хаьттича, и Хучиев башха вон мэр а вацара. Тхан цIа долчу сих-сиха, буьйсанна хан яьлча а тIехь вогIура иза, йовхо муха ю хьоьжуш. Царна юккъехь дерг хуура дац цхьаннена а. Дахар а шен цхьана хорша дирзина. Хуур ду-кх хIинца хIоттинчу керлачу мэро хIун до, дIаваьккхинчул тIехдаьккхина».\nЗийдат цIе йолу йоккха стаг шена Iедалера гIо лоьхуш дукха ихина хьаькамашна тIе. Амма ша цкъа а тIе ца кхачаелла я Хучиевна а я Кадыровна а, элира цо, гIалийн да хийцарх дахарехь шен карча хIума дац,аьлла, тIе а тухуш.\nЗидат: "ТIом дIабаьлла а балале, уггаре а халачу хенахь, Хучиевс а, цунна тIаьхьахIиттинчара а къахьийгира, цаьрга иза хьега а хьегийтира. Хийла цунна а, Рамзанна а тIекхача гIиртина со. Амма соьга иза дан ца делла. ХIара гIала цIанъяр бен, суна кхин хилла гIо дац. Со саннарг хIумма а йоцург а хилла Iаш ю кху дуьненахь. Бехаш берш бехаш бу, къеберш къебелла. Суна цига милла а веъча а бен вац-кх".\nХийцамийн муьрехь хийлачу хьаькамна вайн заманахь нислург ду Хучиев Муслимна хилларг. Иза дуьххьара а вац я, гарехь, тIаьххьара а вац, иштта бехк а баьккхина, балхах вохош.\nЛатта догу мэрийн когаш кIел


Барт тар — Сердало\n(берашта а кагирхошта а лаьрхIа фаьлг)\nМоцагIа, дезал а боацаш, шоаш цхьаь бахаш, текъаш, хано къаваь воккха саги, сов дукха укх дунен тIа дIагIийрта букарйийрза цун сесаги хиннаб. Шоай сих хьадаьнна хIама доацандаь, масса тайпара коа тIара хьайбаши оалхазараши леладеш хиннад цар. Боккхийча наьха хиннад: говр, гамаж, етт, вирбIарз, вир, газа, устагIа, жIали, куни, циск, москал, гIаж, котам, боабашк, цийцарг, дистбIарлелхарг а тIехьа хиннай цар.\nУж шоай дезал болаш мо, хьесташ, боча леладеш хиннад боккхийча наха мотт цахов хьайбаши оалхазараши. Цудухьа, дага мел дехача, харцахьа-бакъахьа дIа-хьа ца а ухаш, хоза шоайла тара а луш, хIаране ше-ше де дезар кхоачаш а деш даьхад уж. Бакъда, хьайбаш шоаши оалхазараш шоаши – къаьста дахаш хиннад. ХIаьта циски дистбIарлелхарги боккхий нах чуIеш болча цIагIа хиннад Iеш, наггахьа шоай дог эттача хьоашалгIа дIа-хьа а долхаш.\nЦхьа оамал хиннай циска: массаза дехкий лувца а лувцаш, цхьаннахьа чу а дехкаш, царга бала бахьаш, уж даха цадуташ, кхестадеш хиннад цо. ХIаьта дехкий цох чIоагIа къехкаш хиннад, цо шоаш даар кхераш. Царга бала бахье а, боккхийча наьха къамаргаш, е букъ, е гонаш лазадаьлча, царна ший ховха цIог а хьекхаш, дарба деш хиннад цице. Наггахьа воккхача сага сагота хилча, «фхррр, фхррр», яхаш, фаьлгаш дувцаш а хиннад цо. Иштта хIара хьайбан а оалхазара а хиннай ши-ший оамал.\nЦхьан сарахьа, котамо кIоригаш яьхача, деррига коа тIара хьайбаш а оалхазараш а гулденнад. БоргIало дийха хиннад уж, ший дезала ловца баккхийта а, царга хIама даийта а лаьрхIа.\nЯлат дIаоттадаь латтача отара кIалха гулденнад уж дерригаш а, цхьана ха дIаяхьа лаьрхIа.\nШий керда дезал цIагIа а бита, шоай хьамара гулбеннача хьаьшашка моаршал хатта а, эшача хIаманга хьажа а араяьнна, отара кIалха ена хьаэттай котам. Укхо моаршал хетташ, вокхар массане ловцаш доахаш хьувзача юкъа, пхьор хьадаьннад. Дика шоашта диззалца хIама а диа, долхаш цIаькха кIоригех ловцаш а даьха, шо- шоайцига дIа-хьа дахад деррига а дийнаташ.\nХьаьший чубахачул тIехьагIа отара кIалха хоза лостам а баь, масса киркай оагилгашка долха наькъаш дIа а къайла, чуяхай котам, хIаьта боргIал, ше лоаме тIа хьалхалехьа, массанахьа а бIарг кхаба яхай. Йийша яда ший кIоригаш сомайовлар кхераш, шорттига, тата дужа а даь, бун наIара лохе юстаро йоаллача къоргах дIачу а яьнна, кIерам хьал а сега, кIоригаш чуядача бIена дIатIаяхай котам.\nЦигга, шийна бIаргадайначох, дог дIа а лаьца йисай нана-котам. Еррига Iолийга ядаш кIоригех дIаиха бедаргаши, Iоиха цIий тIадамаши хиннад. Из шийна бIарга дайча, во дагадессад котама. ТIаккха цIогIа детташ, оарц деха яьннай из:\n— «Къа-тIа-а-а, къат-къат, къат-къат!» Оарц дала, оарц дала! Дуне Iочу ма хаьдарий, хIанз фу дергда аз, фу оарцагIа даргда? Кхаь кIира яьгIа аз даьккха таьлме да ма дайрий са. «Къа-тIа-а-а,\nКотамо сов чIоагIа детта цIогIа дIахеза, дехьара а сехьара а хьаада дайлар хьайбаш а оалхазараш а. Массарел массагIа боргIал йоагIар. Хиннар фуд хайча, корзагIдайна хьайзар деррига дийнаташ. Цу сахьате цIагIара аралийлха, шоашта улув циск а дистбIарлелхарг а йолаш, чехка баьхка хьаайттар дийнаташа детта цIогIарч хеза боагIа боккхий нах а. Цасоцаш Iехача котамо цогIа деттача чуяьлча, гучадаьлар йоккхача сага хиннар фуд. Цо бун чура шийна гур хьаараоаллаше:\n– Даьра, цогал-м да из болх баьр, – аьлар воккхача сага.\n– Даьра, лар тар-м я долчох. ТIехьа, лора а даь, топ теха де деза вай из, — аьлар йоккхача сага, ший цIен-дас аьннар бакъа а даь.\n– Даьра, дувргдар, магар а бIаргса а хьалха хиннар даларе-м. Ка эг, топа Iоаршув нийсса хьалаца аьттув балац, – аьлар йиш ехача воккхача сага.\n– Фу дергда, сатохаргда-кх вай тIаккха, — аьнна, бун чура лампа Iо а йоаяь, ниI дIатIа а къайла, бежкарта яьлар йоккха саг. Шинне а дIа-хьа лелхадаь хьайбаш а оалхазараш а шо-шоай метте дIа-хьа а дахийта, чубахар уж. ХIаьта, дукха юкъ ялале, дог деха яьгIа котам йолча, цун са теде а, кIоригех фу хиннад хьажа даха а, юха хьагулделар тхьовра боккхийча наха шо-шоай метте дIачу-хьачу мел лелхадаь дийнаташ.\nБоабашк, гIаж, москал, цийцарг шоай ма даггара, тарлуча тайпара котам тееш, цунга, сатоха, яхаш, хьувзар. ХIаьта вожаш дича бакъахьа долчун уйла еш дар.\n– Цу къоаношта-м ховчох тара дар кIоригаш йигар фу да, – аьлар кхетам болча говро.\n– Да ма хьакха, адамий мотт вай кхета цабеча, — кхессар боргIало.\n– «МаьIув». Мишта кхетабиц адамий мотт? «МаьIув», — аьлар тIехьашкара хьатIаэттача циско.\n– Бакъдий из, хьан кхетабу вайх адамий мотт? – хаьттар жIале цискага, сихденна.\n– Сиха ма ле, «маьIув». Соца цхьана цIагIа яхача дистбIарлелхарга-м хов адамий мотт. «МаьIув», хIанз боккхийча наха дувцачунга ладувгIаш а я из, – аьлар циско.\nЧехка, шоашта уллув даьккха циск а долаш, дистбIарлелхарг йоалае дахар жIалийи, устагIеи, вири. ДIадахараш, дIакъайла дайна далалехьа, шоашца дистбIарлелхарг а йоалаеш, юхадаьхкар.\n– «Ц-ца-Iарррр», цар къамаьл хеза я со. Цар йоахар, кIоригаш йихьар берда чу даха цоги да. «Ц-ца-Iарррр». Кхоана фетхала е марта юаргья цо уж, йоахар даде, — аьлар хьадоладаьча оалхазаро.\n– Жи, – аьлар гамажа. – Кийчле говри, вирбIарзи, жIалии, газеи. Кхы юкъ ца йоаккхаш даха деза вай цогена наIарга.\nЕтт а, вир а, кхы дIаходола хьайбаш а тохаделар царца даха. Бакъда, дерригаш цига даха вай гучадовле, боккхийча наха дегабуам бергба вайх, аьнна, гамажа яхар а даь, тийр уж.\nДаха, цогала тола наIарга дIа а айтта, бартагIа къамаьл де доладелар хьайбаш. Бакъда, цоге,\nфуннагIа акхар дирах, ладувгIа тиганзар:\n– Аз сай кIоригашта енай ераш, шун бала болаш хIама дац, дIадаьле чугIо шоаш\nхьадаьхккача новкъа, е аз човхадергда шо, — аьлар цогала.\nТIаккха шозлагIа а кхозлагIа а дехар дир гамажа – хIама хиланзар. Яхар де тугаш дацар цогал. ТIаккха ший кур бетташ, тол хоарцае эттар гамаж. ХIама хиланзар цунчох, къорг лаьттах Iочуйоаллаш хиларах, тIакхача хала дар. ТIаккха говро а, вирбIарзо а, газо а, когашца тIера лаьтта чутоха гIерташ, къахьийгар. Цох а хIама хиланзар, тIаккха жIалий доладелар тола чу йода къорг ахка, бакъда, цо ший тIоамарашца лаьтта хьадаьккхача, дахчаш латтар, дIачIоагIа а яь, духьала хьаовттаяь.\nЦох кхы хIама ца а хинна, иштта а дукха ха яйнай вай, аьнна, чудахар уж. Болчча тайпара шоаш бихьа никъ акхар дIабийцача, кIалхарчар акхарна дала кхы хьаькъал а доацаш ераш багIаш, устагIо аьлар:\n– Даьра, цу оаша дувцача тайпара из къайла яле, вайна-м еллалургйий-хьогI из хьа? ДистбIарлелхаргага боккхийча нахага цар меттала дIаалийтача, фу дар-те, вай кIоригаш мичахьа я?\n– А, а. Эшац. Воаш цхьа хIама де хьожаргда вай. Цул совгIа, царга из дIаоалилгах тховсар хIаьта а хIама хургдац, хIанз бийша хургба уж. ХIаьта из тIехьа хилар кхерам ба. МоллагIа а кхы никъ лаха беза вай. Уйла е массане а, — аьлар говро.\nЦар мел дувцар хьа а хозаш, даггара шийна дахьа кIа гулдеш боалла дахка, пурам а дийха, йистхилар. Цу сахьате тIатоссаденнача циско лаьцар из. КорзагIдайнача дийнаташа юха дIахецийтар цунга из чехка.\n– Аз дергдар шоана цу гIулакха новкъостал, — аьлар дахко.\n– Ай, дукха баха хьо, хьа фу вIаштIехьа даргда? – хаьттар елха а чIехкаш котамо.\n– Сона цу тола чу дIачубаллал моттиг хургйий цига? – хаьттар цо.\n– Ай, даьра, хургья-кх, – жоп делар жIале.\n– Долле, хIаьта, со оаша цига дIабуге, аз шорттига, цогена хIама а ца хайташ, дIачу а баьнна, чIуг яьккха, ниI хьаелларгья. ТIаккха цогена таIазар дергда оаш. Бакъда, из аз делехьа сона дош дала деза оаш цхьан хIаманна тIехьа.\n– Фуд из, алал Iа чехка, — дийхар гамажо.\n– Шун новкъостага цискага са тайпах дехкий да лийца чудоахкаш, нагахьа санна оаш уж хьахеце, аз, айса яхача тайпара, новкъостал дергда шоана.\n– Ва-а, циск, бакъдолий-те дахко яхар? – хаьттар говро.\n– «МаьIув», бакъда из. Амма со-м дац дехки мукъа хеца лаьрхIа.\n– Дукха даха хьо, циск, са ираз довш ма латтий, боккъала а дахко яхар де, — хьоастаенна, циска когех хьаьрчар котам.\n– «МаьIув», мегаргда хIаьта. Шо дерригаш тешаш а долаш, дош да цунна, цо кIоригаш хьаарайоахаш гIо даьчул тIехьагIа, деррига дехкий аз мукъа дутарг хиларах, — аьлар циско.\nЦигга, кхы ха ца йоаеш, шоашца дахка а болаш, деррига коа тIара дийнаташ дIа а даха, кIоригаш мукъаяьхар. ХIаьта цогал дика йийтта эккхадаь, берда чура а юртара а арадаьккхар.\nВоккха саги йоккха саги чIоагIа гIаддахадар кIоригаш дийна а йолаш чуяьхка. ГIадбахарал совгIа, уж чу мишта яьхкай, мичара гучаяйнай цаховш цецбайнабар уж.\nЦиско, ше ма аллара, деррига дехкий дIа а хийца, хьалха шоаш хиннача тайпара даха хайшар коа тIара хьайбаш а оалхазараш а. Хьалхарчул чIоагIагIа лора дора цар хIанз шоай вахар. ДIахо йодача хана хIара бус цхьаццане аргIах ха а деш дIаяхьа лаьрхIар цар шоаш дунен чу йоаккхаргйола ха.\n← Разрешение споров об изменении установленного судом размера алиментов и освобождении от уплаты алиментов\nЕсли есть земельная площадь, должен быть ипподром →\nАнсамбль «Сийг» представит Ингушетию на фестивале «Содружество-2018» в г. Владимире


Газ ягорах ца тоьу - мах боьху цунах...\nХIусамашкахь яго газ бахьнехь вуно чIогIа ладегIамехь кхоьбу Iедало махкахой. Къаьсттина эшамехь, хало ловш бу болх-некъ боцуш, пенсеш а, пособеш а лардеш Iаш болу нах.\nКъечу нехан къинах велха вац стагга а...\nБахначу ГIуран-баттахь бахархошкара ягочу газах догIу ахча схьадаккхар тIедожийра Iедалхошна мехкан куьйгалхочо Кадыровс. ХIетахь дуьйна дIадолийна махкахь коммуналхоша, юххебаьхна ницкъаллин структурийн декъашхой а болуш, бахархошна тIеIаткъамбар. Нехан таро ю-яц бохург а, Оьрсийчоьнан низам кIоршаме талхош хилар а, тергамза а дуьтуш, дийнна урамаш, каппаш газ йоцуш дитинера каде хьийзачу Iедалан белхоша.\nЦу хенахь хедаярх цхьайолу газан биргIанаш хIинца а яц тIетиссина а. Iедалан хьостано официалехь далочу терахьашца, йовхо йоцуш витинарг 40 эзар сов декхархо вара. Цу хенахь дуьйна а дукха вайнехан коьрта лазам а хилла лаьтташ ю газ дIахедаяр а, цунна токхамаш бан ницкъ цахилар а. Баккъал а ахча дIадала лаа а лууш, амма и охьадилла де доцурш Iаламат дукха бу Нохчийчохь.\nИ саннарш доза а доцуш цецбуьйлу миска лол бетташ хене буьйлучаьргахь а Iедалан векалша яллочу гIелонах. Чоь юьззина заьIапан бераш кхобуш Iаш волчу шен ваша газана ахча охьаддила бохуш,суьде а луш , готте хьийзаварх дуьйцуш ю Теркйист кIоштера Мусаева Макка.\nМакка: «Газ дIахадо мегар дара ахча дIадала таро а йолуш,ца луш Iаш болчеран. Дан амал доцуш гIийла мика бохкучаьрга цара хIун ден боху баха а. Кхара стенна леладо кхечанхьа доцург. Кхо шо даьллачул тIаьхьа низамо а магош ма дац нехан газ хедо а,гIуданаш детта а.\nКхечанхьа беш болу къинхетам кхара стенна ца бо? Чохь диъ зIаьIапан бер долчу стаге цара хIун ден боху ,и ша а ма ву 2-чу тобанан заьIапхо. Суьдехь дов а хаьттина ах сов дIадаьккхина, 52 эзар тIехь дитна. Цуо мичара ,муха дала деза оццул ахча?»\nДукхахболчу махкахошка кхета ца ло,тайп-тайпанчу синкъерамашна а,дуьнентIе мел долчу ловзаршна а,латаршна а хIора баттахь миллионашкахь еш харж а йолуш, миска нах цу декхарх хьалха цабитар. Газана ахча охьадилла бохуш нах хьийзорах цецйийлина ца йолучех цхьаъ ю пенсехь йолу Асаева Майнат.\nМайнат: «Тхан шичин а хадийна газ дIа, 80 эзар охьадилла аьлла. Кхо доьзалхо волчу цунна мичара дала деза и ахча? Шайна синкъерамашна лесто ахчанаш ду ткъа адам лаг а лаьцна хьийзош ду. 6-7 эзар пенси догIучу стага хIун дан деза?»\nПремьер министаран даржехь лаьттинчу Черномырдина шеха эккхийтина шен заманахь : «Вуьшта а Iуьллуш верг оза гIерташ ду-кх вай хIинца а». Тахана махкахь долчу хьолан бакъ мах хадош лору и дешнаш цхьаболчу тергамхоша.\n«ТIеман ветеран ларалуш,шен Iедало делла кехат-тоьшалла а долуш 85 –ра зуда ю тхан урамехь. ХIинцца кхо де хьалха дIахадийна цуьнан газ. Префектана тIевахна а лелла цуьнан кIант. Цо шен карахь дац аьлла, изза боху газан хьукхматехь а. Кху чохь йолу къизалла яц цхьана лула-куларчу мехкашкахь».\nИ къамел динчу МIамкхин юьртарчу тергамхочунна хетарехь, мел бух бацахь а, низамца мел гома нислахь а – цхьа хIума а хьесапе а ца оьцуш, кхузахь лелориг,вуно чIогIа хьех а кхеташ, дазлуш ду нахана. Шайн юьхь ларьян а,Iедалан а,низаман а сий-лерам байта а саготта бац маьхькIамхой,мел челакха дина омра а дахаре дерзо бен. Юха а шен метта ду аьлла хета мацах Черномырдина аьлларг: « ХIинца а жимма хан ю юьхь ларьян.Цул тIаьхьа ларйийр ю-кх дегIан кхийолу меженаш.


«ГIалгIйчен са дIалургдар аз» — Сердало\n«ГIалгIйчен са дIалургдар аз»\n17.08.2016 21.03.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nЕрригача Къилбаседа Кавказе санна, ГIалгIайче гIолла а туризм яха хIама даржар бахьан долаш, тIехьарча шерашка дукха хьаьший тIабахка нийслу вай мехка. Царех дукхагIбараш кхыча къамах бола нах ба, цхьабараш цIаккха а вай мехка хиланза нах а хул царех. ДукхагIа Кавказе а, къаьстта ГIалгIайче а боагIашбола хьаьший укхазарча къамай Iадаташ, оамал, гIулакх довза, лоамаш бIаргаго чам болаш боагIа. Цхьавар цкъа хиле дIавода, хIаьта хIара шера, е шера шозза е кхы дукхагIа юхаухаш, лоамаш доацаш Iе цалураш а хул дукха. Ишттачарех я вай мехка хьоашалъухаш йола Москвера Гилева Елена.\nЭггара хьалха ГIалгIайче ена Елена нийсъеннай 2014-ча шера. Москве баьхача шийна бовзача гIалгIаша хьоашалъехарца, аьхке эггара хозагIа хулача хана чухьа енай из вайцига. Ала деза, цу хана денз хIара шера аьхке балхара шийна салаIа луча деношка из гIалгIай мехка йоагIаш я, аьнна. Ший тайпара оамал йолаш, чIоагIа нахаца ийна, нах безаш, цар къаман культура, литература довза чам болаш саг я из.\n2012-ча шера къоабал а даь, шийна гарга хийтта, бусалба дин тIаийцад Еленас. Из бахьан долаш хила а тарлу цунна ГIалгIайченцара безам сов чIоагIа хилар. Цудухьа цох дар цунга шийга дувцийтардухьа са хаттараш хилар цунга:\n— Фу бахьан долаш, мишта ера хьо эггара хьалха ГIалгIайче?\n— Хьалха, со вIалла а ГIалгIайче ялехьа, дукха ховр сона укх мехках, къамах, укхун духах, оамалех, Iадатех, лоацца аьлча культурах дола хIамаш. Са гIалгIай бовзар доладелар Базоркин Идриса яздаь «Боадонгара» яха роман аз дийшача. Цул тIехьагIа цхьа ше-шагIа санна нийсделар са, Коазой Iисай кхоллам аз бешаш, цул тIехьагIа Яндакъонгий Джамалда стихаш а йийшар аз, тIаккха йолаелар со лаьрххIа гIалгIай истории культуреи тахка, довза. Вешта деррига а ГIалгIайченца дувзаденна мел дола хIама, аз кхы дукха къахьега а цадезаш, ше-шагIа санна хьатIадоагIа сона. Ер мохк сайна дукхабезандаь да аьнна хета сона из. Со цунга дIа а Iемай.\nМоскве баьхача сона бовзача гIалгIаша ехарца ера со эггара хьалха ГIалгIайче. Цу хана уж а боацаш, интернете гIолла а, вешта аз хьехаш хинна а бовзаш нах бар сона ГIалгIайче. ТIаккха, се гIалгIай мехка хьалъярца, Iеш сайна бовзаш хиннача гIалгIашцига яле а, кхы дIахо болча интернете гIолла сайна байзача гIалгIай къамах болча нахаца вIашагIкхетар хулаш а, иштта лийлар со. Цхьа хIама зийнад аз, гIалгIачунца Iа хьоашал тессача, къаьстта интернета оагIонашка, уж болча метте кхы а дукха новкъостий хьасовбовла хьа. ГIалгIашца къамаьл ду а, царца аз хьоашал тувса а 8 шу даьннад, цудухьа укхаза а мехкал арахьа а дукха ба са новкъостий, гIалгIай къамах.\n— Эггара хьона ГIалгIайче хозагIа хетар, дукхагIа дезаденнар фуд?\n— Лоамаш, гIалаш, нах. Уж кхоъ геттара дукхадезаденнад сона. Лоамаши гIалаши-м моллагIа а кхетаргволаш жоп да аьнна хета сона, хIаьта нах… Цхьа тамашийна ба укхазара нах, цхьадолча хIаманна эрсашта тара ба уж, цхьадолчунна чIоагIа башха а ба тхох. ХIанз дагаух сона, сендухьа ух со хIара шера ГIалгIайче? Со кхета, айса укхазарча нахага сатувсилгах. ХIаьта лоамаш чIоагIа деза сона, мерзадича санна. ЧIоагIа новкъа да сона масса хана а сай лоамашка хила йиш йоацаш, цига лела, уж ходала аьттув боацаш. Дукха а езаш сатувса аз Цхьорегара денз Iо мел йолча моттигага. Цига а хиннай со укх шера. Соахкеи, укх шареи шозза Маьт-Лоам тIа а хиннай со, эггара лакхагIча моттигага кхаччалца хьалтIаяьнна. ХIаьта масса доагIа хиш, аьлеш, шийла хьасташ цар хам баь а мах баь а варгвац саг. Хоза мохк ба шоана Далабеннар.\n— Ер са да-кх, аьнна, хьона хеташ, е Iа хьайна дIатIаийца хIама дий хьа гIалгIай халкъангара?\n— Фуд аз дагалаьцари сайна хьаийцари? Хала хаттар да из, хIана аьлча «гIалгIал» — гIалгIашца дувзаденна мел дола хIама чIоаггIа чудаьннад са вахар чу. Се ГIалгIайче хьаеча, е кхычахьа цхьаннахьа арахьа гIалгIашца къамаьл дувцаш хилча, се гIалгIа йолаш санна хул со, бакъда, эггара хьалха ГIалгIайче се енача хана цхьа тамашийна хетар сона. Укх шера цхьаккха хало йолаш, сона сай цахеташ хIама дацар, духхьал гIалгIай бокъонех яха йолаелар со ГIалгIайче. Москве бокъонаш кIезига кхыча тайпара я, цудухьа Москве юха хувцаяла езаш хул со, дIацIаяхача.\n— ГIалгIайче кхы юхайола чам бий хьа?\n— Кхозза хиннай со ГIалгIай мехка: 2014-чеи, 2015-чеи, 2016-чеи шерашка. Кхы а юхая чIоагIа чам ба са. МоллагIа хинна а, сай ГIалгIайче цхьа гIулакхаш хилийта дог доагIа са, укхаза хьалъаха аьттув хургболаш. ХIана аьлча, салоIача деношка а доацаш, мичча кхыча Iалама ханашка чам ба са укхаза я. Мел дукха се хьаахарах, сайна укхаза хилар кордадергдацар аьнна хета сона.\n— МалагIа гIалгIай оамалаш, Iадаташ довза хьона, фуд хьона царех дукхагIа дезаденнар?\n— Iадаташ, оамалаш. Кхаь шера цхьатарра тIанийсъеннай со мархаш доастача цIайна. Цу цIайна Iадаташ, гIулакх дика довз сона. Таьзете а хиннай со. Сона новкъа дале а, е саг йоагIача е йодача укх кхаь шера цкъа хьоалчагIа долча хиннаяц со. ПIаьраска бийсанна сагIийна хIама телаш дола Iадат дика довз сона, укх шера нешаца лоалахошка ухаш, сагIийна хIама телаш хиннай со. ЧIоагIа хоза хета сона, боккхагIий гучабайлача зIамагIбараш хьагIувтташ, бакъда, сайна нах хьагIайттача, чIоагIа во хеташ, юха Iоховша оал аз чехка.\n— ТIеххьара а малагIа ловца боаккхаргбар Iа ГIалгIайченна а цун бахархошта а?\n— Укх мехка бахархошка аргдар аз, шоай лаьттеи халкъеи дукха деза аьнна, дешашца а доацаш, гIулакхашца. Цкъаза лоамашка а аьлешка а ядаш нувхаш го йиш я. Массахана а цIена хилац нах бахача моттигашка. ЧIоагIа новкъа да сона шоаш бахаш йола ер ялсмале мо йола моттиг наха цIена лоаттаеш цахилча. Шоаш бахача лаьтта, шоай моттигашта наха мах ца белга да из. Боккъалдар аьлча, цIено – Россе мел бахача наьха бала-м ба, амма дукхагIа мел бараш шоай йоккхийча шахьарашка лостам беш ба нах, хIанз. Беррига гIалгIай – бусалба нах ма бий, хIаьта бусалба сага – цIено дина бух ба. ХIаьта хIана лелайиц наха шоаш бахача шоай хьамсарча лаьтта цIено.\nХалкъанцарча безамах аьлча, гIалгIай болхаш, боагIаш кIезига шоаш а нах а лорабеш хуларе дикахетар сона. ХIана аьлча, со цецйоаккхаш дар айса укх шера аьхке яьккхача лоацача юкъа машенаш вIашкаеттаенна хиннача зуламех нах бовр. Царех цхьа хатар со яхача дезалах хьокхалуш, цар нах бовш а нийсделар. ТIаккха цкъаза дагадох сона, цу массайодача машено се чуягIача машенах кхийтта хатар де тарлургдий-хьогI аьле. Из а хала хета. Сона хет беза ма беззара нах безар доацандаь из хулаш санна. Юха а аз ях гIалгIай – бусалба нах ба, хIаьта ислам – безаман дин да. ХIаьта безам яхар шийна гонахьара нах лорабар, уж лархIар да. Цудухьа укхаза ала дог доагIа са «Шоайла вIаший дезаш хиллаш».\nГIалгIайчен халкъанна ловца боаккхаш аз ях, цIаккха а машар, ираз ма хадалда шун мехкара.\nЕлена ше филолог я. Кхыча къамах болча наха эрсий мотт хьехаш я из. Вешта литература чIоагIа дешаш, цунгахьа совъювлаш я из. Эрсечул совгIа, Кавказе дахача къамай литература дешаш, къаьстта гIалгIай литература дукха дезаденна я Елена. Укх шера шозза хиннай из Магасерча ГIалгIайчен паччахьалкхен телевидене хьоашал йийха, гIалгIай литература хьаькъеи дерригача дунен фаьлга хьакъеи шийна хетар оалаш.\nЕлена бусалба дин тIаэцар а гIалгIашца дувзаденна да. «Аз бусалбал хьатIаэцар нийсденнад гIалгIашка гIолла. ХIана аьлча цу хана сона вовзаш хиннача гIалгIачо дикадар мара во хIама дицар. Из яхилга дац аз гIалгIай дукха безарах дин тIайцад. Со массаза а нийсдар дезаш, сайна дега гаргагIдар лохаш лийннай, бакъдолчунцара безам бахьан долаш тIаийцад аз дин», — йоах Еленас.\nХьамсара мехкахой, къамаьл доладеннача хана раьза йолаш, гIадъяха яле а, вай мехка вай нувхаш Iокхувсарах, машенаш во лелаеш, воашта зе дарах хала хеташ я вайцига хьаена хьаьша. Нагахьа санна вай лора цалой, шийна зулам хилар а кхер из. ХIаьта вай декхар да моллагIвола саг вай мехка ва чам болаш, укхаза цхьанна а хIаманца кхерам боацаш хургволча тайпара вай мохк а, вай нах а, вай оамал а лорадар.\nЯхийла ГIалгIайче, цун бахархой.\nРазвивать свой туристический потенциал →


Нохчийчура газеташ. 2012 шо.\nСтигалкъекъа-беттан 3-гIа де хIора шарахь билгалдоккхуш ду Дерригдуьненан зорабанан гIирсаш маьрша хиларан де санна. Цунна хьажийна цхьамогIа акцеш дIахьош Iедал ду дерриг а дуьнентIехь юкъараллин жигархоша а, журналисташа а. "Фридом хIаус" дуьненаюкъарчу тобано дийцарехь, пресса маьрша хиларехь Оьрсийчоь ю Пакистанна а, Мексикина а юккъехь.\nЗорбан гIирсаш маьрша хиларна хьажийна де билгалдаьккхира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Коьртачу Ассамблейно 1993-гIачу шарахь ГIура-баттахь. Цул тIаьхьа Стигалкъекъа-беттан 3-чу дийнахь Виндхукан олу деклараци тIеэцначу дийнахь дерриг дуьнентIехь цхьацца мероприятеш дIахьош Iедал ду пресса маьрша хиларна хьажийна.\nЦу акцеш аьтто бо маршо езачу нехан шаьш зорбан гIирсаш маьрша хила лууш хилар дIагайта а, пресса маьрша хиларан мах хадо а, зорбан гIирсаш шайн куьйгакIел хилийта луучу нахана дуьхьало ян а, белхан декхарш кхочуш деш кхелхина журналисташ дагалаца а.\nЗорбан гIирсаш маьрша хиларна хьажийна де тIекхочуш цхьамогIа дуьненаюкъара организацеш рапорташ Iора дехира кху дьунентIехь йолчу 200 гергга пачхьалкхехь дешан маршоца долчу хьолан мах хадош.\nТкъа муха ду Оьрсийчохь зорбан гIирсаш маьрша хиларца доьзна хьал?\n«Фридом хIаус» цIе йолчу дуьненаюкъарчу организацино бинчу талламца, Оьрсийчоь билгалъяьккхина ю маьрша йоцу пачхьалкх санна. Цуьнан рейтинг ю 6, уггаре а лахара рейтинг 7 а йолуш. Ткъа рейтинг 7 йолчу пачхьалкхашна юкъахь ю Къилбаседа Корей а, Шема а, Узбекистан а, Экваторера Гвиней а, Эритрей а, Малхбузера Сахара а, Туркмени.\nЦхьа шо хьалха, цхьанне а дагахь а доцуш, Нохчийчурча зорбан гIирсийн мах хадийра цу республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цо шен Iедалан белхахошна хьалха дина къамеле ладогIа аьтто бу, масала, инетрнетехь YouTube порталехь.\nКадыров: - Цхьаъ мукъане а дозуш доцу... хIума дуьйцуш газет хила цамега?.. Журнал хила цамега? Радио хила цамега?.. Шу болх беш дац! Интернетера цхьа ...(хаам) cхьа а оьций, цунна юхазорба тухуш Iаш ду шу.\nДаиман а хуьлуш ма-хиллара, Кадыровс дуьйцучунна реза хилира гулбелларш. Цунах лаьцна хаам бира цу хенахь республикера пресса шен Iуналлехь латточу Даудов Мохьамада.\nДаудов: - Вай анализ йича шу болх ноль бу ала мегар ду. Вайн телевидено бечу балхе хьажча, дийно сарралц шун передачашка хьажча, суна хетарехь, шу чудохка дезар ду. "Главас", ара а ваьлла, цо бина болх... и сюжет йоцург, аша гойтуш ерг хIун ю а цахаьа.\n«Чеченинфо» олучу Нохчийчура Iедалш латточу сайто бинчу хаамца а догIуш, Нохчийчохь арадолуш ду масийтта республикан тIегIантIера газет: «Вести Республики», «Даймохк» («Отечество»), «Молодёжная смена», "Столица +», журналаш «Орга» («Аргун»), «Вайнах», «СтелаIад» («Радуга»). Уьш дерш арахоьцуш ду бюджетерчу ахчанах. Царна тIетоха мегар ду 4 телеканал а, 2 радиостанци а.\nЦул сов 13 кIоштахь а ду Iедало, ахча а луш, латтош долу кIоштара хаьл дуьйцу газет.\nКадыровс цу газетийн белхан вуно ледара мах хадийначул тIаьхьа цхьа шо даьлла. Цу хенахь ша цхьана а кепара новкъарло цайо, я йийр а яц шена критика ян луучу журналисташна бохуш вара республикан куьйгалхо.\nКадыров: - Дозуш доцуш хила деза газет. Суна дуьхьал хилча а, хьанна а дуьхьал хилча а, мухха а хилча а... цу тIехь яздан деза, бакъдерг дийца деза. Нахана тIаккха бен шу девзар дац, дезар дац. ТIаккха бен шоьца бала хир бац, аша дерг цадийцича. "КадыровгIара цамогуьйту", - олий дIабуьйлало... Делан КIураннора могуьйту!\nГарехь, цу дешнех пайда эца дагахь волу стаг ваьллачух тера дац Нохчийчохь.\nБакъдерг дийцича, Кадыровна критика еш нах бу Оьрсийчохь. Уьш бу Оьрсийчура а, дуьненаюкъара а адамийн бакъонашляръярхой. Цара дийцарехь, цхьа а стаг вац Нохчийчохь мьарша дош ала ваьхьаш. Нагахь цу тайпаниг ваьлча цуьнан кхоллам да воккхавуьйр воцуш хуьлу.\nЦу нахана дала жоп а ду Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан.\nОхан-беттан хьалхарчу дийнахь Путин Владимира юха а Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан дарж кхочуш дан хIоттийначу Кадыровс дIахьедар дира РИА "Новости" агенталлина, Нохчийчохь демократи а, дешан маьршо а яц бохург эладитт ду аьлла. Берш а аьлча санна, (80 процент) Нохчийчура бахархой шена гIортор еш бу, шаьш дерриг а нийса дон дела бохуш вара иза.\nАмма оццу хенахь республикехь цхьа кхин нах бу «шизофреникаш" а, коьртана дика боцу нах а, ткъа иштта шайн яхь а, сий-ларам а боьхкина болу" -бохура Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nОццу хенахь Кадыровс дIахьедар дира Нохчийчура Iедалш адамашца къамел дан кийча хиларх лаьцна. Шайн министарш а, администрацин куьйгалхой а хIора Iуьйранна маьждигехь ламаз деш хуьлу. "Муьлхха а луучуьнан аьтто бу царна тIе а вахана хаттар дала", - элира цо.


Юха а «Платонна» дуьхьалбовла бохку кирлелорхой\nДагестанерчу машенлелорхойн протестехь\nДагестанера машенашца гена кир лелочийн юкъаралла кечлуш ю тIебогIучу баттахь протесташка яла\nПротестан акци йолор ю «Платон» олучу некъашца кир лелорах йоккхучу йолан тариф лахъяйта. Цул совнах, Оьрсийчоьнан президентан дарже шайн боламан лидер Батужин Андрей хьалхататта дагахь а бу кирлелорхой.\nКхушеран бIаьста Оьрсийчоьнан Iедало сацамбира федералан некъашца дIасакхоьхьучу кирах луш йолу ял 1,53 соьма тIера 1,90 соьме (километрх) хьалакхачо.\nРезабацара езачу машенийн дай. 33 дийнахь лаьтира уьш протестан гуламашкахь. Массарел а жигара хьаьвзира Дагестанера машенлелорхой. Амма «Платон» Iедало юха ца яьккхира.\nТIебогIучу баттахь йолан тарифна дуьхьал йолор ю акци, иза яхлур ю 10 денна, 4 мукъаде юкъа а лоцуш.\nДагестанехь ши юкъаралла ю кирлелорхойн – ерриг а Оьрсийчуьрчу боламан дакъа а, мехкан кирлелорхойн цхьаьнакхетаралла а.\nОьрсийчуьрчу кирлелорхоша президентан дарже кандидат веш хьалхатта кечвинчу Бажутинан накъостий протесте бовла кийча белахь а, шолгIа тоба цкъачунна ойла еш Iа, гIо шаьш я ма гIо те акце, бохуш.\nЦхьаболучарна хетарехь, Бажутина шен политикан амбицеш Iабайо нехан протестан гIоьнца, «тхан лехамаш экономикал совбовлуш бац», боху цара.\nВуьйш реза бац оцу къамелашна. Дахначу кIиранах гулам бира кирлелорхоша шайн некъ билгалбаккхархьама, протесте шаьш довлу я ца довлу дийцаре дан, амма ца къастабелла хIинца а. «Иза оха тIедогIучу кIиранах къастор ду», - элира жигархойн векало "Кавказ.Реалиига".\n«Пачхьалкхан «распил» (хьал лечкъор) ю дIайоьдуш»\nКарара бутт бале Дагестане ваха дагахь волу Бажутин тешна ву шена цигарчу кирлелорхошца юкъара мотт карориг хиларх. «Оха буьйцург цхьа мотт бу», - элира цо "Кавказ.Реалиига".\n«Нагахь со сайна аьтто леха араваьлла хилча, эхь хета-х дезарий суна бIаьста Манасе ваха? Ас дуккха а дийцира цигахь нахаца. Массо а бара соьгахьа. Бакъду, ши-кхоъ велира, со сайн политикан хьашташна араваьлла олуш. Хила тарло «политикан хьашташ» а, амма уьш юкъара ма ду, сан сайн ма дац».\nБажутина бахарехь, иза кхета Кавказерчу хьолах. «Iедало цига дуккха а ахча кхочу боху, амма хьенан кисина доьрзу иза? Цигахь еш хIумма а яц. Стенна бу цигахь оццул дукха кирлелорхой? Болх нисбина-кх оцу наха шаьш шайна! ГIажаройчуьра а, Азербайджанера а кир дIаса а кхоьхьуш», - чIагIдо цхьаьнакхетараллан лидеро.\n«Регионашкахь индустри кхион еза, ца оьшу футболах ловза хууш а йоцчу пачхьалкхехь еза стадионаш ян. Сибрех юккъера барамехь алапа 7 эзар сом ду. Иза муха мега?» - цецвуьйлу Бажутин.\n«Платон» юхаяккхар – иза политикан гIуллакх ду. Пачхьалкхан «распил» ю дIайоьдуш. Идал хитIа кхаччалц мехкан бахам лечкъош бу, Сибрех а, Генара Малхбале а японхошна, китайхошна юхкуш ю», - аьлла хета жигархочунна.\n«Платон» юкъаяккхар - ма-дарра аьлча, массо а федералан некъаш цхьаьннан долаберзор ду. Аьчка некъаш Ротенбергаша шайн болуш санна лелабо, ягориг, энергетика – Сечинан ю, иштта дIа кхин а. Ловзабевлла уьш халкъаца, царна Оьрсийчоьнан Федераци шайн долахь беш ю моьтту, ткъа халкъ – хьеша а торуш, зингатий»\n«Федералан телегойтийлашка кхачархьама кандидат вала веза»\n«Чуьрабевлла бошмашлелорхой» совцорхьама Бажутин Алексей лерина ву президентан дарже гIерта. Оцу тIехь цуьнгахьа ду Дагестанерчу Кирлелорхойн цхьаьнакхетараллан дакъа.\nОьрсийчоьнан кирлелорхойн цхьаьнакхетараллан лидер Бажутин Андрей\n«…Ас кхин а алсам эр ду, со Андрей президентан дарже кандидат ваккха веза дуьххьара аьллачех ву. Пачхьалкхан телеканалашка кхача некъ а бу иза тхуна», - элира "Кавказ.Реалиица" къамелдеш Бажутин коьртехь волчу кирлелорхойн цхьаьнакхетараллан Дагестанерчу декъан лидеро Магомедов Камалдина.\nЦо бахарехь, кирлелорхой кийча бу протестан акцешна. Хьал хьалхачул а эшна, пачхьалкхо, тIех беза кир лелош йолу машенаш некъаш тIе а йохуш, «садукъдеш» лаьтта доларчу машенашца кирлелочийн.\n«Делахь а, ца хаьа тхуна цкъачунна, хIун некъ юьхьарлоцур бу кирлелорхойн цхьаьнакхетаралло. Уьш тхоьл а дукха бу. Вовшахдетталур ду, гур ду-кх», - элира Магомедовс.\nАмма иза ца теша Дагестане хьажийна керла куьйгалхо Васильев Владимир шайца бертан къамеле хуур ву бохучух.\n«Вайн дерриг а Iедал ду Кремло хIиттийначу хьаькамех лаьтташ. Регионийн коьртехь, цигарчу нехан бала а болуш, меттигера нах хила безара. Тамаша бу кхузахь иштаниг нислахь, гур ду-кх…»


Bellingcat: Хангошвили вуьйш дакъалаьцнарг мила ву хиина\nBellingcat тобано а, Оьрсийчуьрчу The Insider портало а, Германерчу Spiegel журнало а бовзуьйту шаьш юкъахь бина таллам. Цара бахарехь, Iораяьлла Нохчийчуьрчу тIеман тобанийн баьччанех хилла Хангошвили Зеламха стохка Берлинехь вуьйш дакъалаьцна кхин а цхьана Оьрсийчуьрчу вахархочун цIе.\nЗулам шен карах динарг хила тарлуш ву Германехь лаьцна кхобу Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъашкахь болх бина волу Красиков Вадим.\nBellingcat-о а, The Insider-о а, Spiegel-о а бахарехь, Красиковна Хангошвили вуьйш гIодина Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан ФСБ-н "Вымпел" декъехь болх бинчу Демьянченко Романа.\nИза Европе веана Хангошвили велле хьалха, "Давыдов Роман" аьлла, харц цIе тIеязйина паспорт а долуш. Нохчо вийначул тIаьхьа Демьянченкоца маситтазза телефонехула къамел дина Красиковца уьйрехь волчу Сазонов Андрейс. Талламан авторша зийна "Давыдовнний", Демьянченконний суьрташ – цхьа стаг ву царна тIехь верг.\nBellingcat тобано чIагIдарехь, 1980 шарахь вина Демьянченко, ткъа "Вымпелехь" болх бина цо 2011-гIа шо тIедале. Иза хIинца а ву ФСБ-хь болх бинчу а, балхахь болчу а нахаца зIенехь. Официалехь цо 2019-гIачу шарахь болх бина "Вымпел" ассоциацин президентан Бендерский Эдуардан долахь йолчу "Вымпел — Содействие" компанехь. Талламчаша дийцарехь, оццу Бендерскица къамелаш хилла Красиковн иза Германе ваххале.\nХангошвили вен ши кIира дуьсуш, Словакин визица вахана Демьянченко Европе (харц паспорт гучу а даьлла, Словакино дукха хан йоццуш нон-грата кхайкхийра Оьрсийчоьнан ши векал).\nДемьянчекос хIун дакъа лаьцна Хангошвили вуьйш, билгал ца даьккхина талламо. Амма авторшна хетарехь, Хангошвили Зеламха вийнарш "Вымпелца" юкъарло долу нах бу, ткъа царна тIехь урхалла деш хилла ала тарло ФСБ-но.\nГерманин прокуратуро хьалхо дIахьедира, Хангошвили вен Iалашо а хIоттийна, иза кхочушйинарг Оьрсийчоьнан Iедал хилар го шена, аьлла. Официалехь Москвано маситтазза дIахьедина ша зуламан декъахь яц аьлла.


"Ахмат- сила!" а олуш, йоккха топ кхоьссина Нохчийчохь жимачу кIанта\nНохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча волчу Турлаев ШаIин кIанта шен инстаграмерчу пена тIехь видео хIоттийна, цхьана беро танкана дуьхьал туху гранатомет кхусуш, яздо Кавказ.Реалиино. Ролика тIехь гуш ду, шен дегIа тIехь тегначу Росгвардин белхахочун духарца волчу 7-8 шо долчу кIанта лаьмнашкахьа топ кхусуш. Цул тIаьхьа граната эккхаш гойту. "Ахмат-сила! АллахIа акбар!" олий, мохь туху кIанта.\nКхоссархочун некха тIерачу асана тIехь яздина ду "Межидов" аьлла. Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказан гонашкарчу къоман гвардин къаьстинчу бригадехь оцу фамилица стаг ву.\n249-чу къаьстинчу "Юг" батальонан командир Межидов Хьусайн ву иза. Батальонан 15 шо кхочуш хIоттийначу барамехь Кадыровс мидал а елира цунна, белхан декхарш дика кхочушдарна.\nШолгIачу дийнахь герз детташ видео зорбане яьккхира Межидов Хьусайна ша а. Оцу кIантана тIерачух духар ду цунна тIехь а. Межидовс дийцарехь, "Юг" батальонан территори тIехь ду и сурт.\nДахначу оршотан дийнахь Путина низам къобалдира, ша Iалашван лаамца герз эца бакъо 21 шо кхаьчначул тIаьхьа бен ца луш. Ишта герз лелон лицензи кхачор яц герзах, лоьлхуьйтчу гIирсех пайда а оьцуш, къиза я юккъерчу барамехь лелийначу зуламашна тIехула, я терроран, экстремистийн башхаллехь зуламаш лелийна аьлла, таIзарш динчарна а.\nГерз оьцучу заманчохь 2I шо кхачаза а волуш, амма тIеман декхарш кхочушдеш я кхочушдина иза велахь, пачхьалкхан тIеман организацешкахь болх беш, я тIеман чин, я лерина юстицин цIе лелош иза велахь, бехкам цунах хьакхалур бац.\n"Новая" газето яздарехь, 2010-чу шарахь дуьйна Оьрсийчоьнан ницкъаллин структураша лоьхучу нахана юкъатоьхна вара Турлаев. Цунна бехке дуьллуш дара цхьамогIа нахана дина тIелатарш вовшахтохар. Цуьнан цIе хьехош яра, масала, Пачхьалкхан Думин депутат хилла Ямадаев Руслан а, Кадыровн гIаролхо лаьттина Исраилов Iумар а вер хьокъехь бинчу талламашкахь.


2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-чохь Кремлна герггахь вийра оьрсийн оппозицин политик Немцов Борис. 55 шо дара цуьнан. Президентна Путин Владимирна дуьхьалваьлла либералан политик Оьрсийчохь демократигахьа къийсам латторан символ хилла дIахIоьттина.\nНемцов вийначу Дадаев Заурна набахтехь даккха 20 шо хан тоьхна 2018-чу шарахь. Цуьнца цхьана хилла аьлла, кхеле озийна Нохчийчуьра кхин а виъ стаг 11 шерашна тIера 19 шерашка кхаччалц шайна тоьхна хенаш токхуш бу набахтехь. Немцовн доьзал а, цуьнан доттагIий саготта бу, иза вен кхайкхийнарш цкъа а жоьпе озор бац аьлла хеташ.\n5 Шен йоIаца Жанница ву Немцов, 1996-гIа шо.\n6 Премьер-министран дарже хIоттийна дукха хан ялале. 1997-гIа шо.\n7 Москвахь горгачу стоьлехь ву Немцов шахьаран мэрца Лужков Юрийца. 1997-гIа шо.\n8 Кремлна гергахь "Цавевзачу Салтичун Кашна" хIоттийначу мемориална хьалха ву Китайн урхалхо Цзэминь Цзян а, Немцов а.


Москальковас кхи дIа а толлур ду Нохчийчуьра хьал\nОьрсийчоьнан президентехула адамийн бакъонаш ларъян векал йинчу Москалькова Татьянас хаамбина, Нохчийчохь байна бохучийн гергарнаш ницкъаллийн структураша шаьш ларбийр бу аларх. ТАСС агенталлан корреспоонденте еаридийнахь Архангельскехь регионийн юкъара форум йоьдучу хенахь аьлла и цо.\nБутт хьалха Москальковас дIахьединера, Нохчийчохь вайначу 18 стеган хьокъехь зуламан бехктакхаман гIуллакх долийна аьлла. «Новая газетан» масех артиклашкахь дуьйцура, Нохчийчохь гейшна тIехь Iазап латтош ду, лоьцуш, бойуш бу уьш аьлла.\nКхечу публикацешкахь яздира, лерина операци дIахьочу хенахь дIалецна кегийнах байина аьлла.\n"Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а, мехкан администрацига а ас официалан дIахьедар динера, адамашна тIехь оццул ницкъбар могуьйтийла дац аьлла. Соьга жоп деана, и нах полисхоша шаьш шайн гIоьна кIел лаьцна аьлла", -дийцина Москальковас. Байначийн гергарчаран тIеIаткъам бо аьлла информаци ша толлур ю аьлла омбудсмено.\n"Нухажиев Нурдига а, кхечу хьостанашкахула а хаийтинера ас со Нохчийчу йоьдуш хиларх а, соьца цхьанакхета мел луург ас тIелоцур вуйла а. Цхьанакхетаршкахь хиллачу наха соьга ца дийцира шайна кхерамаш тийсина хиларх.\nДелахь а кхечу хьасташкахула информаци кхечира соьга, нах кхерийна хиларх", -аьлла Москалькова Татьянас.


Абу Исмаилов. | ВАЙНАХ\n30.09.2014\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nХ1окху шеран цхьайтталг1ачу августехь 65 шо кхочу Исмаилов Абу вина. Абу, вийца ца оьшуш, нохчийн маттаца жимма а гергарло долчу стагана вевзаш ву – поэт, прозаик, публицист, гочдархо, меттан 1илманча. Тахана а, сада1ар доцуш, нохчийн матта т1ехь къахьоьгуш а ву Абу. «Вайнах» журналан редакцин белхалоша даггара декъалво шайн гуттарлера автор. Абу, айхьа дага мел лаьцнарг кхочушдан Дала могашалла а, ницкъ а лойла хьуна! Дала дукха вахавойла хьо!\nКхерамаш тхуна ма тийса,\nШуна а новкъа бу уьш.\nДегаза тхоьга ма хьийса,\nТIаьхьарчу заманна луьйш.\nШун дайша, дендайша баьхна\nШайн зама тIаьхьара ю.\nХIетте а таханналц даьхначу\nШун берийн бераш а ду.\nЦеран а дезийца даха,\nДезийца бIаьстенаш ган.\nДезийца шайн иллеш даха,\nДайх диснарш диц а ца дан.\nКъоначу дегнашна Iеткъа\nИ къамел, хIай баккхий нах.\nТIаьхьарчу заманна леткъаш,\nАша тхан хедабо мах.\nОха шун къоьжаллин сийдо,\nЛору аш яьккхина хан.\nХаьа, тхо шу санна хир ду,\nНекъаш а кхачор ду тхан.\nБуц санна бIаьстенан арахь,\nКхуьур ю тIаьхьенаш вайн.\nШайн тIаьхье хьоьстур ю цара –\nХедар дац заманан тай.\nКхана а кхехкар ду дахар,\nЮха а хьожур бу малх.\nЗама а кхачор яц наха,\nКхачор бац замано нах.\nГIиллакх а, даима лелаш,\nНохчашлахь оьзданиг ду.\nБаккхий нах, са ма гатделаш –\nКъонахех шун тIаьхье ю.\nБакъболу баккхий нах лору,\nБахкарна заманца уьш.\nЛарбийр бу шун синтем оха,\nТхайн йовхо шуна дIалуш.\nШовданал хьаьъна ю ойла,\nБIаьстенал къона ду дог.\nЛаьа шу даима гойла:\nШу мел ду, къона ду тхо.\nСуна а хетара:\nСо ву-кх дуьненчу ваьлла,\nКхуьнан и бохь белахь,\nДезашверг цу боьххье вала.\nМичахь бу дуьненан бохь?\nГайтийша суна и!\nБийцийша цунна тIебоьду некъ.\nУггаре лекха лам,\nДжомолунгма шех олуш болу,\nСол хьалха масийттамма.\nIапказ чохь уггар кIорга Iин,\nМарианан чоргIе толлуш,\nКъардайнарш сол хьалха.\nСол хьалха кхийдина нах.\nУьш цига а кхаьчна,\nЮха а бирзина цIа.\nТкъа мичахь бу техьа\nКху нана-дуьненан бохь?\nЯ бан буй техьа и?\nБохь бу-кха, ахьа хьайн\nДоьналла эшначохь гайтахь,\nХьан хьуьнар, адамна\nДика деш, беркате хилахь.\nТIаккха хьан йиш хир ю,\nХозуьйтуш массарна мохь,\nДIакхайкхо: «Баххьаш дац\nДуьненчохь коьртаниг –\nКоьртанаш орамаш ду.\nДай баьхна лакхенаш,\nЦара мийлина шовданаш,\nЦарах дисна гIиллакхаш,\nЦара вайга бийцина оьзда мотт бу!»\nИ дерриг дагадогIий,\nСуо нохчо хиларах воккхавеш,\nТIамарш а яржайой,\nАьрзунан курачу хотIехь,\nКъоьжачу Башламна хьалха\nБугIу ас хелхаран бохь!\nСхьахьоьжу цадевза сибат.\nЦкъа мацах гича санна\nХетало маьттаза и бат.\nАс цунна хичашйо,\nДуьхьала хичашйо цуо.\nЙист сеттош, бIаьргаш а къерзош.\nХьаьжа юккъе шад хIиттош,\nДегаза хьоьжу и соь –\nСо аьшнашвеш ву и.\nМила ву, суна цавевзарг,\nЯ вовза ца луург?\nАс лоьхург вац иза.\nИ сибат дIадайна\nткъе итт шо хьалха.\nДIаоьххьург схьаоьхьуш долчу\nКуьзганан хIун бехк бу?\nБоху цуо: «Ма хIитта холча.\nСо хьо ву, хьуна цавовзарх,\nЯ вовза цалаарх,\nНисдала хIума а дац».\nХIай къоьжа корта!\nЗабаръян ца мега?\nЙиш ма яц вайн вовшахкъаста.\nХьо – со ву.\nСо – хьо ву.\nИ ю-кха куьзганан бакъо.\nХир а ю,\nвайшиннан зама дIалаккъалц.\nТIаьххьара, со шена велакъежча,\nИза а велакъежира.\nАс шена бIаьца йича,\nЦуо соьга а таIийра бIаьрг.\nИштта дIа барт хилла,\nВовшашка ластийна куьйгаш,\nМацца а цкъа юхагур аьлла.\nЦхьа илли алахьа, ГIапур,\nВайшиннан бераллех лаций,\nАьрхачу жималлех лаций.\nМа дуьне дара и…\nМа зама яра…\nМа бесаш дара уьш…\nМа басарш дара…\nМа хIаваъ дара и..\nМартанан хьаъна хи,\nIаббалц вай мийлина,\nИ стенга дахана?\nМичахь ду и хIаваъ?\nМичахь ду и Марта?\nВай «тIамах» левзина\nИ Iаннаш, и басеш,\nБакъболчу цу тIамо\nIадийна лаьтташ ю.\nЛаьтташ ду Дами дукъ,\nМусин ирзе, Лечан хьиэх.\nЛамазан тIулг а бу,\nБаьццарчу корсаман кузаца\nКечбелла, некъахо тIевоьхуш,\nЗаманан теш хилла лаьтташ.\nВай хIетахь идийна\nИ некъан тачанаш\nЛарйоцуш, дIаяйна боху.\nЦу Орцан кешнашкахь\nБаьрзнаш а совдевлла догIу.\nКъастадеш оьмарийн дозанаш,\nЯздина терахьаш доьшу ас.\nХеназа кхелхинчу нийсаройн\nЙицъяла ца туьгу, цIераш ас йоьшу.\nКхин дуьне, кхин дахар\nМартанан кху йистехь.\nХуьлда и адамаш\nВайшиннал дуккха а ирсе!\nУьш гIоза дехийла,\nКхин юха ца хезаш\nЦу тIеман гIовгIа.\nЦу тIеман къахь ца гуш,\nЦу тIеман къизалла,\nЦу тIеман юьхьйоцу сибат\nЦарна кхин ма гойла!\nЦарна ма хезийла!\nДекхначу кху дийнахь,\nИ дерриг диц ца деш,\nКарла а ца дохуш,\nДог карзах ца доккхуш,\nЮткъьелла ойла ца хедош,\nЦхьа илли алахьа, Г1апур,\n2009 шо, июль\nНазад: Шаран Дашаев. Ревность.\nВперед: Память. Стихи.\nАдиз Кусаев. Конец Волкодава


«Депутинизацин» Процесс Йолаелла Оьрсийчохь\nМангал-бутт 17, 2010\nОьрсийчоь -- Президент Медведев Дмитрий ву премьер-министрца Путин Владимирца, Москох, политикан система кхиорах лаьцна къамел деш, 22Деч2010\nЦентрехь Iедал а чIагIдеш а, регионашкахь шен муьтIахь болу нах хIиттийча а, оьрсийн премьерана Путин Владимирна еза кеп ца хIоьттина Оьрсийчохь. Дукха хан ю оьрсийн оппозицина «депутинизаци» боху дош марзделла. «Кхиам» бохучу дешан маьIна до цунна, Путин Iедалера дIавала луучара.\nОппозицин лидерша ма-аллара, «депутинизацин» процесс йолаелла.\nДуьххьара, итт эзар стага дакъа лецира малхбузе Калининградехь хIокху шеран январ беттан 30-чу дийнахь вовшахкхеттачу оппозицин мтингехь. Оьрсийчохь бехачу нехан муьтIахьалле хьаьжча, вуно лакхара терахь ду иза. Калиниградхойн шайн бахьана дара оцу митинге арабовла.\nАрахьара чудохьчу сурсаташна лакхаяьккхинчу йоло доккха зе дира, чуялочу машенийн бизнесана. Уьш юха Оьрсийчу дIайигарна тIехь са йоккхуш вехаш вара, мелла лаххара а, ткъа эзар калининградхо. ЦIеххьана лакхабевлира коммуналан сервисан мехаш. Цу тIехула тIе, Москоха цига губернатор вахийтинчу Боос Георгийс керла ял юкъаяьккхира машенаш хохкучарна. Иттех шарахь дуьххьара цигахь экономика оцу кепара гIелъеллачу хенахь, Боос Европе а вахана, ахча а ца кхоош садоIуш ву аьлла хабар даьржича, меттигерчу нахана бIаьрга схьаван ца везавелира иза.\nЦунах боккха кхаъ хилла, Калининграде яхара оьрсийн оппозици. Меттигерчу жигархошна улле а хIиттина, ял лахъяре а, белхан меттигаш алсамъяхаре а кхайкхарца цхьана, Путин дIаваккхаре а кхайкхамаш бира цара. Къамелаш динчарна юкъахь билгалволуш вара Немцов Борис. 90-чу шерашкахь Лахарчу Новгород кIоштан губернатор хилла ву иза. Елцин Борисан заманахь оьрсийн премьер-министран когаметтан дарж а дIакхехьна цо.\nМоскохо кIоштакара ахчанаш дIаийзадо, уьш шен колониш йолуш санна. И кхаьънаш оьцуш долу Iедал дIадаккхалц, вай гIорасиз ду бехира Немцовс. Иза боккъалла а тешна ву, Путин а, цуьнан го а дIабахчий бен, Оьрсийчоьнан кхане хир яц бохучух.\nЦензурин а, аьшпийн а, къизаллин а бух болу, ширчу заманлера, полицин раж йолу, яхкаелла система ю Путинас кхоьллинарг\nОьрсийчоь -- Немцов Борис, Дакъакхачаран боламан лидер, Москохара студи, 25Деч2010\nНемцов: Путин дIавахар - суна модернизацица а, прогрессца а, Оьрсийчоьнан кхиамца а доьзна, цхьа маьIна долу дешнаш хета. ХIунда аьлчи, цензурин а, аьшпийн а, къизаллин а бух болу, ширчу заманлера, полицин раж йолу, яхкаелла система ю Путинас кхоьллинарг. Оьрсийчоьнна хьалха лаьтташ йолу Iалашо и бух а болуш кхочушъян йиш яц. Цундела, суна хетарехь, Путин дIавахарца кхиаме хила аьтто хир бара Оьрсийчоьнан. Цуьнца а догIуш, модернизаци ян а.\nМаршо радио: Шайн, аьлчи а, оппозицин коьрта Iалашо, яккхий митингаш Москох дIаяхьар хета Немцовна. Цул тIаьхьа маьрша харжамаш дIабахьа беза аьлла хеташ ву, оппозицин лидер цхьаъ волу Немцов:\nНемцов: Махкахь цIена харжамаш хила лаьа тхуна. Махкахь политикан конкуренци хила лаьа тхуна. Махкахь йолу парламент дискуссеш ен меттиг хила а лаьа тхуна. Iедал хийцалуш хила а лаьа. Суна хетарехь, протесташ яран жигаралла кхин а алсамъер йолуш ю.\nМаршо радио: Оппозицех доьзна а, доьзна доцуш а, юкъ-кара, реза ца хиларан акциш дIахьо Оьрсийчоьнан цхьацца гIаланашкахь. Май беттан 3I-чу дийнахь Москохарчу Триумфальная майданехь, рогIера, Путине Iедал дитар доьхуш акци вовшахтоьхнера жигархоша.\nАмма, мел лаххара а, шина кепара царна дуьхьало ян хьаьжира, Путинас чIагIдина Iедал. Цхьана агIора, царна уллехь вовшахтоьхнера донорийн акци. Аьлчи а, цIий дIадаларе кхойкхуш болу цхьа гулам. ШолгIа, бакъо а йоцуш, митинг дIаяхьа бакъо яц шу бохуш, милцоша етта а етташ, дIа а луьйцуш, дIабигира, митинге гулбелларг. Уггар а хьалха, кегий нах.\n3I-чехь оцу митинге вахана волуш лаьцна ву къона, «Газета.ру» журналист а, жигархо а Артемьев Александр. Шаьш кхеташ дара, оцу «донорийн акце» балийнарш, оьш-оьшучехь арабохуш болу нах буйла элира цо, Маршо радиоца къамел деш:\nАртемьев: ХIаъ, донорш бара цигахь. Делахь а, донорех дог а лезна, царах дIакхета гIоьртинчу стеган гIуллакх хир дацара, хIунда аьлча, тIекхочийла яцара. Иза а автозак чу хаор вара. Акци яцара иза, цхьа гулам бара. Ма-дарра аьлчи-м, оьшучу дийнахь, оьшучу сохьтехь Триумфальная майданехь вовшахтухуш болу нах бу уьш. Iалашонаш бен дIа а яц. Ша и Iалашо дика ю дера. Аса къобалдо иштта акциш дIаяхьар. Амма, гуш ма ду, уьш тIехъевлла йолу шалхонаш юйла.\nАкци яцара иза, цхьа гулам бара. Ма-дарра аьлчи-м, оьшучу дийнахь, оьшучу сохьтехь Триумфальная майданехь вовшахтухуш болу нах бу уьш\nМаршо радио: Карарчу хенахь Москохарчу 29-чу дарбан цIийнахь Iуьллуш ву Артемьев. ХIара къамел а, мобилан телефонехула хилла ду тхан. Триумфальная майданехь дIа а лаьцна, «Замоскворечье» Чоьхьарчу ГIуллакхийн Декъе вигинчарна юкъахь нисвеллера иза.\nАртемьев: ХIокхул а хьалха хилла маршаш а, догIуш ма хиллара, кхин а дукха нах лоьцуш дIаерзара. Амма 31-чу Майхь митинг дIасалаьллина къизалла, дагахь а доцчу кепара хилира. Иштта, зе хиллачарна юкъахь со а нисвелла.\nМаршо радио: Милцоша куьг кагдина Артемьевна, милицин декъехь. Иза муха нисделира, иштта дийцира Маршо радиоца дарбан-цIийнара схьа телефонехула къамел деш, ша журналиста.\nАртемьев: Лаьцначунна тIехь беш болу ницкъ-м, массарна а кхочуш бара. Суна хилларг кхин а гена даьлла хIума ду. Кхаа сохьтехь а эха сохьтехь милцойн автобус чохь латтийначул тIаьхьа, шина милцочо ши куьг а лаьцна со вуьгучу хенахь, кхоалгIаниг тIеведира. Цо сан саттийна куьг кагделира. Цул хьалха а дукха хIума хилира. Москох-гIалихула цхьана сохьтехь эха сохьтехь лелийра тхо автозак чохь. Оцу йовхонехь са а дукъаделла, чIерий санна, багош гIетточчехь диснера тхо. Чоьхьарчу ГIуллакхийн Декъехь тхо охьадиссийча, жимма хIаваъ лацаделира тхоьга. Кхин дIа хир йолчу процедурашна - протоколаш хIитторна - кечделлера тхо. Делахь а, тхо юха а оццу автозак чу доьхкира. Юха цхьацца дIа а кхойкхуш, автозакана хьалха паспорт тIера терахьаш дIаяздан хIиттира. Амма нехан собар кхачийнера. Тхо сийсаздахар дара иза.\nТхо гIишло чу кхайкха я паспорташна тIера терахьаш дIаяздеш йолу зуда тхоьца автозак чу яккха элира оха, тхан хьал муха ду хаийта. Эххар а, тхо лаьцначул тIаьхьа кхо сахьт дIаьллий билгал ма деллина, тхаьш дIасахецар дийхира оха. ТIаккха, тхо автозак чура арадаха сацам бира милцоша. ХIумма а кхоа а ца деш, адамаш аратекхадора божабераш а, зудабераш а. ДаьIахкаш ца кегъйира, амма, мIараш тесна меттигаш яра. ЧIогIа тамехь доцуш хIума дара. Зудабераш доьлхуш дара.\nВайн бераш муьлхачу пачхьалкхехь дехар ду?\nЮкъараллехь хеттарш дIахьучу социологин таалмийн хьесапехь, оьрсийн президентан Медведев Дмитрийн а, оьрсийн премьер-министран Путин Владимиран а рейтингаш лакхара ю. Амма, уьш естийна юьйцуш хиларх шеко яц дукхах болчу аналистийн а, оппозицин а. Оццу хенахь, къамел а доцуш, Оьрсийчохь уггар а нуьцкъала политик а, Iаткъаме стаг а ву Путин.\nЦундела а, цуьнга шегга дIахаийтича мукъа а гIуллакх хир дацара те олий а боьлху Оьрсийчура, вуно кIезиг бисина, пачхьалкхах дог лозуш болу артисташ а, суртдиллархой а, йишлакхархой а. Ма-дарра аьлча, кхолларийн дахарехь къахоьгурш берш. ХьастагIа, оьрсийн премьерца хиллачу цхьанакхетарехь хилира йишлакхархо Шевчук Юрий. Шен дагахь ира хаттарш а эцна ваханера иза оцу цхьанакхетаре. Делахь а, цунна ма моттара ца хилира.\nОьрсийчоь -- Йишлакхархо Шевчук Юрий ву, каьнсер йолчу берашна ахча гулдан вовшахтоьхначу цхьанакхетарехь къамел деш, Путин Владимир цуьнга ладугlуш ву, Петарбуха, 29Сти2010\nШевчук: Дера, ма лаъара деха ма ца нисделира къамел. Дукха хаттарш ца делира аса. Ца кхиира. Амма, "вайн бераш муьлхачу пачхьалкхехь дехар ду?" боху коьрта хаттар-м делира аса. И дара коьртаниг. Цигахь аса кхин а дийцира мел боданечу, оьзда йоцчу, кхаьънаш оьцучу, цхьа къинхетаме йоцчу, дог доцчу пачхьалкхехь Iаш ду вай. ТIаьххьарчу тIаме, гIуда токхучу батальонера санна балха оьхучу шахтерех лаьцна а хьахийра аса. Эзарнаш шерашкахь вайн екъаеллачу юкъараллех лаьцна а дийцира - элий а, лай а болчу юкъараллех. Бен дац, церан карахь партин билеташ делахь я тхов тIехь къегаш чиркхаш долчу машенаш тIехь белахь а; важа, къа-бала хьоьгуш долу къам ду. ХIинца оцу хьолара аравала болу беккъа цхьа аьтто, массо а низаманна хьалха цхьатерра хилийтар ду. Демократи ю. Цхьана агIора, Путин къера ву, низаманна хьалха массо а цхьатерра хиллалц, демократизаци хиллалц, Оьрсийчоьнан кхане яц бохучунна. Уьш цуьнан дешнаш ду.\nЦхьана агIора, Путин къера ву, низаманна хьалха массо а цхьатерра хиллалц, демократизаци хиллалц, Оьрсийчоьнан кхане яц бохучунна\nМаршо радио: Ерриг а Оьрсийчохь а, Москох а, Петарбухехь а тIаьхьарчу хенахь вовшахъеттачу митингех лаьцна а хаьттинера Шевчука оьрсийн премьере. Хьо реза вуй цо хьайна деллачу жоьпана?\nШевчук: Со реза вац дера. ХIунда вац? ХIунда аьлча, цо маршаша новкъарло ян ца еза шайн гIалин йистарчу хIусамашка боьлхучу нахана а, цомгушчарна лоьрашна тIе кхача а аьллан дера. Со ца кхиира цуьнга ала, цхьа стоьлан дан гIалахула цхьанхьа воьдучу хенахь ерриг а гIала лаьтташ хиларх лаьцна. Цуьнан жоп цхьа тамашийна хийтира суна. Тамашийна аьлчи а, цхьа сиха делла жоп дара. Басилашвили Олега а гIортор йира суна. ГIалех а, гIалара архитектурин хIолламаш бохорах а, Газпроман и бIов ярах а, иштта дIа кхин а дийцира цо. Цунна а жоп ца делира цо. И къасто дезаш ерг гIалин администраци ю элира цо.\nМаршо радио: Кхузахь билгалдаккха деза, Шевчука дина къамел, Путинна муьтIахь йолчу пачхьалкхан телевизионаша буьззинчу барамехь хазийтина ца хилар. Цо делла хаттарш а, шайна хетачу кепе дерзийнера. Делахь а, летачул а, къуьйсучул а, къамел дар гIолехь а хетта ваханера ша оцу цхьанакхетаре элира Шевчук Маршо радиога. Цул сов, коьрта хаттар дан кхиаваларх а воккхавевора иза.\nАдам санна муха хийтира хьуна Путин? Хьан аьтто белира цуьнан бIаьра хьажа, дийцахь.\nШевчук: "Махкарчу юкъараллехь реза боцу нах алсамбовлуш буйла хаьий хьуна?" аьлла, аса шега хаьттича - нийсса цуьнан бIаьргашна чу хьоьжуш вара со - халла са а даьккхина, "хIаъ" элира цо. Ловзуш вацара иза. Премьер-министрна иза хууш дуй? Иза а вон дац. Вукху агIора, Iедало хIун дийр ду? Цунна ала хIума дац. Масех бIе шарахь Iедал карахь долчеран а, кхолларин векалийн а долу къамел дара иза. Дуккха а наха дина къамел, аса а дир-кха къамел.\nМаршо радио: Кхин цхьа забаре хIума а дийцира Шевчука. Ма-дарра аьлчи-м, кхин забар а яцара иза. Путинца долу цхьанакхетар доладалале хьалха, цуьнан администрацерчу векало хьехарш динера йишлакхархочунна, муьлха хаттарш дала мегар ду, муьлханаш дала мегар дац, хала а, ира а хаттарш ма лолахь, аьлла. Шевчука иза Путине дIадийцира. Цунна дуьхьала, иза цхьа питана ду, шен администрацера хуьлийла дац иза аьллера Путина. Ахьа муха туьду и лелар?\nШевчук: Забар а йина, дIадерзийра цо иза. Аса элира тIаккха, цхьа тамашийна стаг хилла хир ву забар йинарг. Ма дарра аьлчи, аса ойла йира... ойла стенна еш яра, суна эха сохьтехь хьехча, муьлхачу хаттаршна жоп дала деза, муьлха хаттарш дала мегар дац, иштта дIа кхин а.\nМаршо радио: Шевчуке, кхин цкъа а оцу кепарчу цхьанакхетаре хьо кхайкхича, гIур варий боху хаттар, хIаваэхь дисира.\nОьрсийчохь гIоттучу, Iедална реза ца хиларан цхьа амал ю, ледара амал – цхьанакхета а, барт бан а, онда ницкъ а кхоьллина, сакхтех дуьзначу Iедалца къийса ца хаар.\nИштта, оьрсийн оппозици ю барт ца хуьлуш. Шайн-шайна тIе юргIа ийзор бахьанехь, чIагIделлачу Iедална тоъал кхераме ницкъ ца хуьлу оьрсийн оппозицех. Вовше тола гIерташ, къийсало уьш, цундела, цхьа альянс кхолла ца ло. Цхьаболчу аналисташа чIагIдарехь, нагахь санна, урамашка алссам нах ара а бевлла, Iедал карчадахь а, Iедалан мукъ, коммунисташа я, кхечу, авторитаран хьажар долчу ницкъаша дIалоцур бу. Оцу кепарчу партишна атта ду, аналисташа бахарехь, къомана, цхьацца кег-мерза хIуманаш лур ю а ала.\nОьрсийн Iедалан хьалха санна хIинца а таро ю, и хуьскаш кхийдон. Цунна йоккха сА йолу духкучу маьхкадаьттанах а, газах а.\nПутинна дуьхьала ечу протесташа цуьнан а, цуьнан гонан а жимма сингаттам баьккхинехь а, уьш кхоьру ала йиш яц. Наха мел цуьнга дIавала бахарх, цо хIумма а дан деза а, я бехказавийла веза а аьлла ца хета, кхечу аналисташна. Шен ницкъ буйла хууш ву Путин. Оьшуш хилахь, кхин а харжамийн спектакл а йина, кхин цкъа а Iедале вогIурв ву иза. Я нан-йоккха пиар кампани а йина, къомана ша воьзуьйтур ву. Цу тIехь зеделларг долуш ву хIинцалера оьрсийн премьер.\nТкъе цхьайттолгIачу майхь хиллачу митинге вахар бахьана долуш, куьг кагдина волчу Артемьев Александран а бац тешам, протестийн митингаш дIаяхарх, башха хийцамаш хирг хиларх. Делахь а, ша хаьржина некъ хета цунна:\nХьекъалехь цхьа карчамаш а хилла я урамашка арабевллачу наха тIеIаткъам а бина, боккхачу барамехь демократин хийцамаш бийриг хиларх догдохуш вац со\nАртемьев: ХIан-хIа, суна хетарехь, аьттехьа а хир дерг дац иза. ХIунда аьлча, экономикехь а, политикехь а кхолладеллачу хьоле хьаьжча гуш ду, Iедалехь берш шайн бахамаш алсамбахарна а, шайн дахар тодарна а тIебирзина буйла. Иттех шарахь кхоллаелла буржуази кийча яц бахамашна тIера синан хьашташна тIеерза. Цундела, хьекъалехь цхьа карчамаш а хилла я, урамашка арабевллачу наха тIеIаткъам а бина, боккхачу барамехь демократин хийцамаш бийриг хиларх догдохуш вац со. Лаа-м лаара суна цунах теша. Тахханехь махкахой хила луучарна "3I" стратеги суна нийса стратеги хета. Дуьненан бахамаш боцурш, маьршонашца боьзна бахамаш маьIне болчарна.\nМаршо радио: Артемьев санна, урамашка арабовлучу нехан хIун догойла хуьлу те? Баккъалла а теший уьш, шайга хийцамаш балург хиларх?\nЕккъа шена хета ойла йовзийтар а дац иза. Реза ца хилар дIагайта и цхьа некъ бен ца го шена аьлла хета, Артемьевна.\nАртемьев: Со суо дIагайтар аьлчи а, махкахь хуьлчунца реза ца хилар ду. Схьагарехь, реза ца хилар дIагайта, цкъачунна болчух цхьа некъ бу иза. Маьрша харжамаш бац, маьрша хаамийн гIирсаш бац. Цундела, оцу кепара махкахойн акци ю-кха.\nИнтернетехь керла ойла кхоллаелла, протестийн акцешка боьлхучу журналисташа шаьш баьццара пхуьйшаш доцурш а, зорбан-картанаш а оьцур дац аьлла. Вукху агIора, журналисташа хIунда юхуш ю, тIемашкахь шина а агIора герз деттачарех къастош йолу билгалонаш? Iедална иштта атта долун дерий?


Туркменистанан президент Бердымухамедов Гурбангулы.\nСтенга къайлабовлу, муха кхелха СССР-на юкъахь хиллачу пачхьалкхийн президенташ\nДIадаханчу мукъачу деношкахь хаамаш баьржира Туркменистанан президент велла аьлла. Амма Оьрсийчуьрчу Ашхабадан векалаллехь а, ГIиргIизойчохь а харц бира и хаам.\nХьалхо пачхьалкхан телеканалаш гайтира 62 шо долу Бердымухамедов Гурбангулы, мукъаденош а эцна, "Туркменистанан дарбанан бецаш" шен энциклопедин рогIера том кечйеш болх беш а, ша лоькхучу шен эшаршка ладугIуш хиина Iаш а.\nТIаьххьарчу шерашкахь юкъа-кара хабарш даьржа Бердымухамедов еза цамгар ловш ву олий. Иза хIоразза а еххачу хенахь къайлаволу. Амма и хабарш официалан кепара бакъ дина дац.\n"Карара хан" портало гулдина цу кеппара къайлабовлучу Советан пачхьалкхана юкъахь хиллачу пачхьалкхийн лидерех лаьцна хаамаш.\nБакиев. Инсульт хилла боху эладита а, латар а\n2008-чу шарахь Зазадоккху-баттахь "гучуьра къайлавелира" цу хенахь ГIиргIизойчоьнан президент хилла Бакиев Курманбек. Хабарш даьржира иза "чIогIа цомгуш" хилла аьлла. Цхьацца версеш лелара, иза инсульт хилла ву а, жимаш лозуш ву а бохуш. Цхьана хаамца иза лазийна вара, цуьнан кIанта Максима герз а тоьхна.\nБакиев Курманбек ГIиргIизойчу юхавирзира ша "къайлаваьлла" 25 де даьллачул тIаьхьа. Цо хаам бира, Зазадоккху-беттан 3-28-чу деношкахь ша Германехь вара шина кIиранна "садаIа" а, "лоьраш хьажийта" а вахана аьлла. Делахь а, Бакиевс дийцарехь, лоьраша цуьнга аьлла хиллире мелла шуьйра могашалла зер оьшу аьлла.\nЦуьнца цхьаьна Бакиевс ша ца кхета элира, "цунах лаьцна президентан администрацино къайле хIунда йинера" бохучух.\nПутин. "Грипп" а, "Кабаева Алина" а\n2015-чу шарахь Зазадоккху-баттахь хабарш даьржира Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир гучуьра къайлаваларх лаьцна. Наха дийцара иза велла, грипп кхетта, Iедал а карчийна, даржах вохийна я Швейцаре вахана, бер деш йолчу Кабаева Алинина тIехIотта бохуш (Путинан а Кабаева Алинин а юкъаметтигех лаьцна яздинера маситта Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсо, ша аьлча цул тIаьхьа дIакъевлинчу "Московский корреспондент" газето). Путинан зорбан секретаро Песков Дмитрийс юх-юха а харц дора и хабарш.\nПутин Владимир гучувелира 10 де даьлча цу хенахь ГIиргIизойчоьнан президент хиллачу Атамбаев Алмазбекаца дIахьочу цхьаьнакхетарехь. Атамбаевс дIахьедар дира журналисташка, наха хуъа дийцахь а, Путинан могашалла дика ю аьлла: "ХIинцца Владимир Владимировича со машенахь хихкира Константинан ЦIийна чухула, иза ша вара хьалха хиъна".\n"Эладитанаш дацахьара сингаттаме хир дара", - билгалдаьккхира ша Путина.\nЛукашенко. "Со дIавоьллина. Хьо а дIаволла мега"\n2018-чу шарахь Товбецан-баттахь эладитанаш даьржира Лукашенко Александрна инсульт хилла аьлла. Товбецан-беттан 26-хь иза дагахь вара Гомеле ваха. Амма визит ца хилира. Цига дIакхечира президентан гIарол а, журналистийн пул а, амма ша Лукашенко ца веара цига. Иза ларвеш хиллачу Iедалхошка цхьа а вист ца хилира.\nЛукашенко гучувелира нахана хьалха Марсхьокху-беттан 2-чохь. Ялта гулдечу вахана кхатIехь волчу цо тIедожийра хьакимана бинчу балхах лаьцна жоп дала цхьа шо даьлча, амма цул тIаьхьа шеквелира иза, цу хене вер вуй-те и стаг аьлла.\n"Хьо тIедогIучу шаре вер ма ву? Амма дIоггара чIагIо а ма е ахь. Со де-буьйса хьалха дIавоьллинера, хьо а дIаволла мегаш ву хьуна" -, элира Лукашенкос.\nКаримов. Веллачул тIаьхьа декъалбира махкахой\nУзбекистанан президент валар официалан кепара тIечIагIдира 2016-чу шарахь Гезгмашин-беттан 2-хь. Амма иза кхалхарх лаьцна къамелаш даьржинера 6 де хьалха дуьйна. Цхьаболчу зорбан гIирсаша яздора, цуьнан клиникан валар хилла бохуш, Марсхьокху-баттахь Узбекистанан олимпийн тоба цIаерзар хьокъехь той хиллачул тIаьхьа (цу хенахь узбекийн спортхоша цIа еара 4 дашо мидал – иза бара цу пачхьалкхан уггар тоьлла гайтам).\nАмма Каримов формалан кепара "дийна" висира кхин а маситта дийнахь. Гуш-хезаш а воцуш, цо Гезгмашин-беттан 1-чу дийнахь Узбекистанан халкъ декъалдира Маршонан денца.\nАлиев. Ах шо, хууш хIумма а доцуш\nАзербайджанан президент Алиев Гейдар валарх лаьцна официалан кепара хаам бира 2003-чу шарахь ГIуран-беттан 12-хь. Амма тIаьххьара иза гуш-хезаш вистхиллера 8 бутт хьалха – Оханан-баттахь. Къамел деш а волуш, цунна шозза вон хилира.\nЦул тIаьхьа Алиев Гейдар велла олий хаамаш баржар а, уьш харц бар а хилара хIора денна аьлча санна.\nСтигалкъекъа-баттахь Алиев Гейдарна дарба лелийра Истанбулерчу "Гюльхане" клиникехь, ткъа Товбецан-баттахь иза дIавигира Iамеркерчу Кливлиндерчу дарбанан хIусаме.\nТIаьхьо телевизионан интервью гучуелира Аливца, дарбанан палатехь иза хиъна а волуш Iамеркерчу клиникехь дIаязйина йолу. Товбецан-баттахь коьртаччу харжамийн комиссино Алиев Гейдаран кандидатура тIечIагIйира ГIадужу-беттан 15-хь хила безачу харжамашкахь дакъалаца. Шен кандидатура хьалхатеттира цуьнан кIанта Алиев Ильхама а. Амма цо сихха элира, президент Алиев Гейдар хир ву, тха ша кандидат хиларо аьтто бийр бу шен цуьнгахьара пропаганда ян аьлла.\nАмма ГIадужу-беттан 2-хь пачхьалкхан телевизионехула дIабийшира Алиев Гейдаран кхайкхам. Цо дIахьедар дира президентан харжамашкахь шен кандидатура юхайоккху ша, шен кIентан аьтто беш аьлла.\nАлиев Ильхам президент хаьржира, 76,86% кхаьжнаш а луш. Амма дас толам баккхарца декъал ца вира иза.\n"Карара хан" (Настоящее время)


Кадыровс а, тIеман министралло а дIахьедина, Мариуполехь "дукха нах" йийсаре буьйлу. Цуьнан тIечIагIдарш дац\nМариуполь, Охан-беттан 3-гIа де\nХьалхо Мариуполера Ильичан цIарах комбинат йолу меттиг ларъеш хилла Украинан эзар сов хIордан гIашсалти йийсаре ваьлла, бохуш дIахьедо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"ВСУ-н эзар сов хIордан гIашсалти тахана Мариуполехь каравеана ваьлла. Царлахь бIеннаш лазийнарш бу…", - яздина Кадыровс шен телеграмерчу каналехь.\nIуьйранна хиллачу брифингехь тIеман министраллин официалан векало Конашенков Игоря дийцира, 36-чу хIордан гIашсалтийн бригадера 1 026 украинхойн эскархо ййисаре ваьлла, бохуш.\nУкраинан тIеман ницкъийн официалан сайта тIехь карарчу хенахь шортта гIашсалтий ййисаре бовларх лаьцна хаам бац.\nУкраинан Къоман гвардина юкъайогIучу Мариуполь ларъечу "Азов" полкехь реза ца хилира оьрсийн официалера хьаькамийн дIахьедаршна комментарий йан.\nОцу хеначохь ВСУ-н Мариуполера цхьахйолчу тобанан командира шен цIе а ца йоккхуш, хаамбира Кавказ.Реалиига, 36-чу бригадера цхьаберш кхечу тобанашна тIекхаьчна, важа дакъа Ильичан заводехь диссина, аьлла. Шортта нах йийсаре эцарх лаьцна хаам тIечIагIбан, йа харцбан ца хIоьттира иза.\nЗазадокху-беттан 4-чуьра схьа дуьйна шен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана 26-зза дIахьедира, оьрсийн эскархоша а, иштта Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министарллан полкан дакъоша а, Росгвардино а гуонна юкъаерзийна украинхойн Мариуполь кеста схьайоккхур ю аьлла.\nОхан-беттан 13-гIа де – тIеман 49-гIа де. Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира дIахьедина, шегахь шеконаш яц аьлла: лерина операци шех олучун Iалашонаш кхочушйийра ю. Цо бахарехь, оцу Iалашонех коьртаниг – "Донбассерчу наханна гIо дар". Мариуполехь луьра хьал лаьтта бохуш хаамаш кхочу. Шинарин дийнахь ВСУ-но йина лерина операци бахьанехь, баттахь сов Мариуполь чоьхьара ларъеш хилла 36-гIа хIордан гIашсалтийн бригадан бIеннаш эскархой гуона юкъара арабаха аьтто баьлла. Харьковна уллора Изюм гIалин агIонехьа йогIуш йолу оьрсийн тIеман техникан йоккха ковр ю спутникан суьрташ тIехь гуш.


Туркойчуьра Ататюркан аэропорт болх бечуьра сецна\nТуркойчохь еххачу заманчохь уггар а йоккхачух леринчу Станбулерчу Ататюрк аэропорто шен болх сацийна шоьтадийнахь дуьйна. Керлачу дуьненаюкъарчу Стамбулерчу аэропорте къоман Turkish Airlines компани дехьаяларца доьзна ду и.\nIаьржачу хIордана гена йоццучу, Стамбул гIалина къилба-малхбузехь лаьттачу керлачу аэропорте пIераскандийнахь дуьйна дIакхелхаш бара. Turkish Airlines компанин 300 кема а дIакхачийна цига. Шоьтан делккъалц къевлина яра ший а аэропорт, делкъал тIаьхьа керлачу аэропорто болийна шен болх. Хьалхара рейс йина Туркойчоьнан шахьаре Хонкара. ТIаьххьара кема гIаьттина Сингапуре даха.\nСтамбулера керла дуьненаюкъара аэропорт схьайиллинера стохка гурахь- туркойн республика йиллинчу Ататюрк Мустафа Кемалян 95 шо кхочучу денна лерина. Керлачу аэропорто лелор яц Ататюркан цIе, Дуьненаюкъара Стамбулера аэропорт аьлла ю цуьнан цIе.\nТуркойн Iедалшна хетарехь, керла аэропорт дуьненахь а уггар йоккхачух хила тарло. 150 миллион пассажиран хьашташ кхочушдан таро лур ю цо.


Вайнах (телеканал) — Википеди\n(Вайнах (телерадиокомпани) дӀасахьажийна кхузе)\nБолх баран зона\nБолх баран хан\nКъамел даран мотт\n«Вайнах» — «Россия» телеконцернан Нохчийн Республикехула йолу филиал. Нохчийчоьнан филиалан къайогӀуш ю Россия 1/Вайнах, Россия 2/Вайнах, Россия К/Вайнах телевизионни кепаш а, Радио России/Вайнах радио а. Нохчийчуьра Вайнах телекеп Къилбаседа Кавказехь уггаре а шира ларалуш ю. Амма даиман а цхьана цӀарца ца бина цу телекепо болх.\nЦуьнан хилла дукха цӀерш (масала ЧИГТРК, Чеченская Республика, Низам, ЧГТРК, иштта дӀа кхин а). Цу телекепан сигнал лоцуш ю Нохчийчоьнан муьлхха а меттехь.\nТкъа 2014 шо долалуш, Нохчийчоьнан леринчу цифровой телетӀоьрмиган хьалхарчу мультиплексан юкъа а тоьхна иза, шен цӀе Россия + Вайнах а йолуш. Иза цу канал тӀехь эфире йолу сарахь масех сохьтан. Ткъа дийнахь меттигера керланаш а бовзуьйту цо нохчийн бахархошна.\nЕрригроссийн пачхьалкхан телевизионни а, радиочухул къамел даран компанеш а\nРоссия-1 · Россия-2 · Россия-24 · Россия-К · Карусель · Россия HD · РТР-Дуьне · Euronews · Еврокерланаш · Сан дуьне · Iилма 2.0 · Истори · Русский бестселлер · Русский детектив · Русский роман · Сарафан · Спорт-1 · Спорт · Бойцовский клуб · IQ HD · · Москва 24 · 360° Подмосковье · РТР-Беларусь · 2 Спорт 2 · Бибигон · Планета Спорт · Российские университеты · Метеор-Спорт · Метеор-Кино\nFilmpro.ru • Sportbox.ru • Gmbox.ru • Zoomby.ru • Вести.ру • .ру • друзей • Российн федеральни керланаш\nАдыгей • Алани • Алтай • Амур • Башкортостан • Белгород • Бира • Брянск • Буряти • Вайнах • Владивосток • Владимир • Волга • Волгоград-ТРВ • Вологда • Воронеж • Вятка • Лаьмний Алтай • Дагестан • Дальневосточная • Дон-ТР • Ивтелерадио • ГIалгIайчоь • Иркутск • Иртыш • ГIебарта-Балкхари • Калининград • ГIалмакхчоь • Калуга • Камчатка • Къарачай-ЧергIези • Карелия • Коми Гор • Кострома • Красноярск • Кубань • Кузбасс • Курган • Курск • Липецк • Лотос • Магадан • Марий Эл • Мордови • Мурман • Лахара Новгород • Новосибирск • Ока • Оренбург • Орёл • Пенза • Пермь • Поморье • Псков • Регион-Тюмень • Самара • Санкт-Петербург • Саратов • Сахалин • Саха • Слави • Смоленск • Ставрополье • Тамбов • ГIезалойчоь • Тверь • Томск • Тула • Тыва • Удмурти • Урал • Хакаси • Чита • Чуваши • Чукотка • Къилбе Урал • Ярослави\nВоркута • Дальневосточни • Камчатка • Красноярск • Кубань (Сочин ГТРК) • Норильск • Пермь • Нарьян-Мар (ГТРК «Заполярье») • Ставрополье • Таймыр • Чита • Югория • Къилбе Урал • Ямал\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вайнах_(телеканал)&oldid=1059874»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2016, 19 март, 23:57.


Бусулба Зударийн Духарш Дийцаре Дар Лахлуш Дац Европехь\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2010\nГерманехь а бу дуккха а бусулба зударийн духаран кеп шайна хетачу агIора нисъян лаам болу политикаш а, жигархой а. Амма пачхьалкхан Коьртачу Низамо - Контитуцино муьлххачу а стагана шен дин шена хетачу агIор лелон а, ткъа иштта, шен духар маьрша харжа а луш йолу бакъо бахьана долуш, церан хIинца Европехь сел чIогIа яьржинчу керлачу политикан модица - зударийн духарш билгалдохуш йолчу- нисбала аьтто бац.\nНикабаш, нохчийн маттахь аьлча, бусулбачу зударша шайн юхь-сибат дIакъовлуш лелош долу Iаьржа корталиш, Германехь а дехка деза аьлла, хабар кхузарчу политикийн гуонашкахь дола ма деллий, немцойн Бундестагехь хIинца Iедалехь йолчу кериста-демократийн цIарах депутат волчу Босбах Вольфганга билгалдаьккхира, Германехь, цкъачунна лелаш Конституци ю, ткъа цу Конституци тIехь йиалгIачу артиклехь дIаяздина долу дешнаш хIинца а нуьцкъала ду, аьлла. «Динан маршо а, дин лелоран маршо а, ткъа иштта хIора стеган дине а, дуьнене а болу хьежамаш тIе куьг дахьа йиш йолуш бац», боху дешнаш ду цу депутато хьахийнарш.\nЦу тIехь Германехь бусулбачу зударийн духарх долу дийцарш политикан тIегIанехь цкъачунна дIатийна. Амма юкъараллехь и тема, схьахетарехь, кхин а ехха йийцаре йийр йолуш ю. Цундела Германерачу «Дойче велле»- «Немцойн тIулгIенаш» цIе йолчу радиокампанехь болх бечу цхьана зуда-журналисто кху деношкахь цхьа ша-а башха эскперимент дIаяьхьнера. Шен дегI а, юхь а, ур-аттала куьйгаш а дIахьулдеш, кIора санна Iаьржа никаб а йоьхна, Коьльнерачу урамашка яьллера иза, оцу тайпана дIахьулъелла зуда гича наха хIун до теша бохург талла.\nГIажарера орамаш долчу Шамселасиль Аярис шота дийнахь дIайолийнера шен эсперимент, Коьльнан урамашкахь къаьстина дуккха нах лела хан харжархьама. Туристаш а, меттигера бахархой а гуллучу Коьльнерачу доккхачу Кирхьана уллорчу еза мачаш юхкучу туькнара дIаболийнера цуо шен таллам. Иштта буьйцу цуо шен цу туькнахь хилла леламаш:\n«Цу чохь дуккха а адам дара, дукхахьолахь зударий. Со гича царех цхьаберш белакъежар, вуьш ойлане бовлур, цхьаццаберш сихлой, дехьабовлура. Цхьа къона йохкархо тIееара суна, ас хаьржина йолу мачаш а яхьаш. ТIе а йоьхна, гIехь юйла хьожуш ша-а гIо дой хьуна, аьлла хаьттира цуо. Ас «хIаъ» аьлла, корта ластийра. Цунна сан ши бIаьрг бен кхин хIуммаъ гуш дацара. Ткъа охьа а таьIна, суна мачаш тIе юхуш ша-а гIо дечу хенахь иза даима а цхьа тамашийна къежаш яра, мелла а йоьхначух тера дара иза. ХIунда аьлча, со сайна хIуммаъ бен а доцуш санна Iаш хиларна, цуьнан сан ехачу паранджан йистош хьала айъа дезара, суна мачаш гIехь юйла хьожуш».\nЦул тIахьа, журналист, ша-а араяьккхина Iалашо дIа а йовзийтина, шеца къамеле яьлча, цу мачашйохкархочуо дийцинера, хиджабаш йоьхна бусулба зударий-м шена дуккха а гина, уьш шайн клиенташ юккъехь хIора дийнахь а хуьлу, амма иштта Iаьржа паранджа йоьхнарг мелла а тамашийна хетар шена, аьлла. Иштта цуо мукIарло динера, никъаб йоьхначу зудчунна немцойн мотт хаьий кхетча, мелла а са паргIат делира шен, аьлла.\nТкъа журналиста шен талламинй некъ кхин дIа а баьхьнера. Ша-а дуьххьара доьхнера цу дийнахь и тайпа къевлина духар, бохуш дуьйцу экспериментан автор йолчу журналиста Шамселасиль Аярис. Цундела шена цкъа хьалха атта дацара, цу никъабах дIайола, бохуш. Амма ша-а сарралца немцойн гIалин урамашкахула паранджа а йоьхна лелаш, шена тамашийна хеттарг а, кхета лиънарг а еккъа цхьа меттигерачу бахархойн реакци хилла ца Iара, шена цул а чIогIох кхета лаьара, и тайпа духар доьхна Европин гIаланашкахь лелачу бусулба зударийн хIун дог-ойла хуьлу теша, цара муха лов теша, нах шайга хьежар а, нах шайх цакхетар а, наг-нагахь шайх кхерар а, бохуш дийцира журналиста шен талламийн Iалашонех.\nМачаш эцначул тIаьхьа ша-а урамерачу цхьана кафе чу кофе мала яхара, - бохуш дуьйцу Аярис кхин дIа а. Луларчу стоьла йистехь Iаш масех боьрша стаг а, зударий а бара. Шайн къамелаш а деш, бела а боьлуш Iаш хилла уьш, ша-а схьагушшехь, мелла а дIатийра, боху. Ткъа ша-а царех шена эхь хетар юхь къевлинчу никъабана кIелахь къайла а даьхьна, меллаша кофе мала гIоьртира боху. Бакъду, юхь дIакъевлинчу корталин бухула иза малар аттачех хIума ца хиллера, хIунда аьлча, гуонахьачарна ган а ца гойтуш, и кортали хьала а айдина, кофе бете яхьар боккъал а говзалла оьшуш хIума хилла. Ткъа хьуо наха кIирбелла тергал еш юйла хууш хилча-м хIетте а.\nШа-а кофе мала гIерташ хьоьгуш болу бала а гуш, шена цхьа зуда елакъежира, бохуш дуьйцу журналиста. Юха хIара цуьнца къамеле а аьлла, ша-а дIайовзийтича, цу Коьльнан яхархочуо шена хIинцалца схьа кафе чохь цкъа а иштта юхь дIа а къевлина, кофе молуш зуда ца гинера, бохуш дийцинера. «Иза мелла а тамашийна хетало, - аьллера цу зудчуо. Амма суна хазахета. Со иштта кхиийна ю, кхечу нехан культура а, Iадаташ а лара деза бохучу кхетамехь», - аьлла. «Бакъдерг дийцича, хьуна кофе мала иштта хала дуй гуш, суна цхьажимма къахийтира хьох», - аьлла тIе а тухуш.\n«Дойче Веллен» журналиста шен башха эксперимент кхин дIа духиш духкучу туьканахь а, зударша юхь тIе хьокху басарш духкучу туьканахь а, метро чохь а дIаяхьнера. МогIарерачу немцойн цуьнан духаре болу хьежам хазанехасанна атта а, кхетаме а хиллера, Европа мел ю политикаша никъабаш йоьхна болу зударий, уьш цхьа кхераме зуламхой болуш санна, коьртах баьхна белахь а. Иза къаьстина немцойн юкъаралла кхечу къомах а, Iадатех а болчу нахаца тIекаре а, хьасене а хиларца доьзна хила а мега. Кху махкахь вехаш волчу виъ миллион бусулбачу нехан тIеIаткъам баьржина хиларца доьзна хила а мега. Я немцойн, уггаре а чIогIа аьлча санна, низам лоруш къам хиларца, ткъа цу низамо хIора стеган шена луу дин лелон а, цу динца догIуш долу духар лелон а бакъо ю аьлла кхайкхина хиларна уьш муьтIахь хиларца доьзна а хила мега.\nМухха а делахь а, немцойн журналиста Шамселасиль Аярис йиначу эксперименто дуккха а нахе ойла йойту, политикаш а, юкъаралло а, кхин дийца хIума доцуш санна, юхьарлаьцначу никъабаш лелочу зударий хьал муха ду теша, бохучунна. Церан хIун синхьаамаш хуьлу теша, шаьш урамашкахула лелаш, нах шайга хьоьжуш я шайх кхаьрдаш хилча бохучунна. И никъабаш йоьхна болу зударий йоллучу йоккхачу Европехь а масех бIе бен ца хилар тидаме эцча-м муххале а.\nАзимова Сийлаха, Маршо радиона лерина, Германи.


Олимпиадехь дато мидал яьккхина Дагестанерчу боксёра\nМарсхьокху-бутт 06, 2021\nГаджимагомедов Муслим (инстаграмера сурт)\nДагестанерчу боксах латархочо Гаджимагомедов Муслим (81-91-на кийлане кхаччал йозаллан категори) дато мидал яьккхина Токиохь дIайоьдучу Олимпиадехь. Финалехь цунна т1ехь толам баьккхина Куберчу боксёра Хулио ла Круза.\nГаджимагомедов Муслим суьйлий ву Тляратинскан кIоштан Нитилсух эвлара ву. Оьрсийчоьнан спортан хьакъ долу говзанча а ву иза (2021 шо), Оьрсийчоьнан къоман вовшатоьхначу тобан декъашхо а ву (2020 шо), Дуьненан чемпион а ву (2019 шо), Европан чемпион а ву (2019 шо), Европан чемпионатехь дато мидал яьккхина а ву (2017 шо).\nХьалхо Японин коьртачу гIалахь Токиохь дIайоьдучу Олимпиадехь дашо мидал яьккхира Дагестанера латархочо Угуев Заура (57 кийла).\nМарсхьокху-беттан 5-хь Дагестанерчу боксах латархочо Батыргазиев Альберта (57-тта кийлане кхаччал йозаллан категори) дашо мидал яьккхина Токиохь дIайоьдучу Олимпиадехь, финалехь Америкерчу Рэган Дьюкана тIехь толам а баьккхина. Ахфиналехь Батыргазиевс эшийра Кубера боксёр Альварес Ласаро.\nГреко-риман кепехь леташ Олимпин ловзарийн чемпион хIоьттина ГIалгIайчуьра спортхо Евлоев Муса. Финалехь цо эшийна Эрмалойчуьра латархо Алексанян Артур.\nОьрсийчуьра нохчийн къомах волчу боксёра Хатаев Имама борзана мидал яьккхина Токиохь дIадоьлхучу Олимпин ловзаршкахь.\nОьрсийн тобанан декъашхо волчу нохчийн дзюдоиста Башаев Тамерлан борзана мидал яьккхина Олимпиадехь 100 сов кила йозаллин категорехь. Ахфиналехь иза эшийра Гуьржийчуьрчу спортхочо Тушишвили Гурама.\n2020-Олимпиадехь дакъалоцуш бу кхечу пачхьалкхашкахь беха нохчийн спортхой. Иштта 26 шо долчу Австрин Олимпин тобанан декъашхочо Гуьржийчуьрчу Панкисехь винчу дзюдоиста Борчашвили Шамила яьккхира Токиорчу Олимпиадехь борзана мидал 81 кила йозаллан категорехь леташ.