Ненан мотт - аганан илли » Нийсо-Дагестан\n22.04.2020 1 099 0 niyso\nХ1ора дийнахь аьлча санна, хазлуш,толуш, исбаьхьа а хилла, овкъаршлахь юхаденъеллачу Соьлжа-Г1алина юккъехь яра школа.Школан дахар шен рожехь д1адоьдуш дара, берийн хазахетарш, халахетарш шеца а долуш. Дешаран шеран т1аьххьара чийрик йоца хиларна, дешархой ма-хуьллу шайн хаарийн мах хьехархошка лакхара хадабайта г1ерташ, дешарна т1ебирзинера. Шайн къастийна урокаш-математика, русский язык, обществознание – яра церан…\nНохчийн меттан урок къастийнарг наггахь бен вацара. Царна хетарехь, нохчийн мотт башха оьшуш бац, оьшур а бац, даржехь лакхавала , юкъараллехь шен «ас-со» ч1аг1дан а. Школан урокийн расписанехь а бара нохчийн мотт т1аьххьара д1аязбина.\nБерашна гуш яра цунна елла меттиг: иштта меттиг пекъарна кхочуьйту. Коьрттехь, баьрччехь а йоцуш, не1саг1ехь яра х1окху школехь нохчийн маттанна билгалйина меттиг. Еа-пхеа урокехь к1адбелла, физкультура урокехь х1иттина дешархой, цхьа а лаам боцуш чубог1ура т1аьххьарчу уроке. Тахана а иштта дог-ойла йолуш класса чу баьхкинчу дешархойн. Де дика а дина, шен к1еда-мерза къамел д1адолийра куьцехьчу хьехархочо.\n- Бераш, таханлера урок,кхечарах тера йоцуш,башха урок ю. Хууш ма-хиллара, НР-н Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Р.А. Кадыровс шен Буьйраца апрель беттан 25-г1а де « Нохчийн меттан Де» ду аьлла , д1акхайкхина. Вайн меттан сий-ларам хьалабаккха, иза бийцар шардан, цуьнан оьмар яхъян, цуьнга шовкъ-безам ч1аг1бан 1алашо йолуш д1акхайкхина и Де.\nХ1окху дуьненахь шен мохк боцуш адам,халкъ,къам хила йиш елахь, шен мотт боцуш хила йиш яц. Нагахь буьйцуш мотт белахь, оцу маттахь ойла еш, иллеш, эшарш локхуш , цаьрга ладуг1уш , уьш шайна ца хезча, сагатлуш, сахьийзаш, цаьрга юх-юха а ладог1а лууш хуьлу халкъан нах. Вайх х1ораннах а иштта к1ант, йо1 а кхиахь, вайх кхана а нохчийн халкъ хир ду…\nДег1ера к1адо д1аяьлла, хьехархочо мел олу дош сутара схьалоьцура дешархоша. Царалахь а къаьсттина лерина ладуг1уш яра Аминат. Нохчийн мотт гуттар бара цуьнан синехь, иллийн, эшарийн , назманийн а мукъамехь. Цунна шен синехь юх-юха хезара шен ненан меттан 1аь,аганан иллин мукъам,бераллера туьйранаш. Цуьнан синан к1оргенехь дара, цунна хаза кхаъ бохьуш дог1ург, амма дацара лерсинехь.\nХьехархочо дуьйцург хезаш яцара Аминат, халла цхьадолу дешнаш бен. Ялх шо хьалха, х1ара пхоьалг1ачу классехь доьшуш йолуш, зуламхоша кхеран ц1а эккхийтира. Кхунна ч1ог1а дукхавеза да велира, нана ехха больницехь 1иллира, чевнаш д1а ца йоьрзуш. Ша больницехь йолуш, шен хьал-де хаа баьхкинчу гергарчаьрга шен дена, нанна а х1ун хилла, уьш мичхьа бу хаа лууш, ша йистхила йоьлча, ша йистцахилаелча, хиънера йо1ана шена хилларг. Оцу хенахь дуьйна мотт ца хууш,наггахь долу дош бен ца хезаш, къора а яра Аминат, шена г1ийла, хезачу дашца синна боккха кхаъ кхочуш. Нохчийн меттан урокехь иштта лерина ладоьг1уш шена цкъа а ца гинчу берашка, цецъялла, хьоьжура йо1. Цуьнан цецъялар шашаха д1аделира, хьехархочо классан уьн т1е: «Нохчийн меттан Денна» - лерина сочиненеш язъе аьлла, юкъара тема д1аязйича. Х1инццалц Нохчийн мотт шайна оьшур бац баьхнарш и ойла хилларш, дахаран масех некъ д1асабоьдучу шаьш д1ах1иттича санна,ойланехь бара. Массо а, т1ебирззина, нохчийн маттах нохчийн маттахь язъеш бара, шайна дукхадезачу дех-ненах, йиша-вешех шайна язъяр т1едиллича санна. Корехула чукхеттачу малхан з1аьнарша хазахетарна екхаелла дешархойн яьххьаш серлаяьхнера. Цкъа а ца хиллачу т1ег1ане баьккхинчу нохчийн маттах ц1ена, хаза, сийлахь дош яздан г1ертара уьш, шайн баккхийбер лечкъа а ца деш.\nУрок чекъяьллий хоуьйтуш,горгали бийкира. Шайн сочинени хьехархочуьнга д1аяла сихвелла цхьа а вацара. Хьехархо а яцара уьш сихбеш. Цхьацца т1е а вог1уш, дешархоша шайн сочиненеш хьехархочун стоьл т1е охьаехкира. Цкъа а ца хиллачу тайпана белабелла-бекхабелла, хьехархочуьн 1одика а еш, класса чуьра арабуьйлира дешархой. Классан уьн т1ехь д1аяздина: «Нохчийн меттан Денна» -йоза а дуьтуш,класс чуьра араелира хьехархо а.\nГуттара а санна, буьйсанна хан яьллачу хенахь, шен дешархойн сочиненеш еша, йолаелира хьехархо. Г1алаташ дукха делахь а , чулацам дика берш схьакъастош, лерина йоьшура цо уьш, цхьадерг шен тетрада т1е д1аяздеш. Дика язйинчарна юккъера, къаста а йина, ша охьайиллира хьехархочо Аминатан сочинени. К1ирандийнахь садаь1на, оршотан дийнахь школе баьхкина дешархой цецбевллера, урокийн расписанехь, х1инццалц «Родной язык» аьлла,д1аязйина урок «Чеченский язык» аьлла, хийцина а , т1аьххьара а йоцуш, лакхахь д1аязйина а. Расписанина уллехь хаам бара: «Тахана, апрель беттан 25-чу дийнахь,школехь даздаран хьолехь билгалдоккхур ду «Нохчийн меттан де» ,яздархоша,журналисташа дакъалоцуш. Марша дог1ийла шу!»\nИ ши х1ума – расписанехь хийцам, нохчийн маттахь хаам а-керла хиларна , хаза кхаъ хилла,т1еийцира хьехархоша а,дешархоша а.\nУрокаш д1аюьйлаеллий хоуьйтуш, зевне бийкира школан горгали.Шайн-шайн класс чу бахара хьехархой а, дешархой а. Дуьххьара а, т1аьххьара а школехь нохчийн маттахь нохчийн маттах сочинени язйина цхьайтталг1ачу классан дешархой синтеме бацара,шайн сочиненийн хьехархочо хадийна мах муха бу ца хууш. Классехь х1оьттина тийналла йохош,меллаша,к1еда – мерзачу,аьхначу маттахь йистхиллачу хьехархочо элира:\n- Хьомсара дешархой! Еххачу заманахь цкъа а «Нохчийн меттан Де»къастийна а, д1акхайкхина а, даздина а дацара. Сайн а,шун а ц1арах даггара баркалла ала лаьа суна Ахьмад-Хьажин Рамзанна, иштта нохчийн меттан сий-ларам барна. Дела реза хуьлийла цунна!\nОцу Денна лерина сочиненеш язйира аш шоьтан дийнахь вайн хиллачу урокехь. Со реза ю аш язйинчу сочиненешна. Шайн маттаца, халкъаца, махкаца йолчу уьйрах дика дош аьлла аш, йозанехь г1алаташ делахь а. Дикачарна юккъехь а дика сочинени Дикаева Амината язйинарг ю…\nДешархоша, хьала а г1евттина, Аминат декъалъеш, массара а цхьаьна т1араш туьйхира. Т1аккха кхийтира йо1 къамел шех лаьцна хиларх. Куьйгаэшара шен маттахь масех дош аьлла,шена хьалха 1уьллучу шина кехат т1е «Баркалла шуна!»-аьлла, даккхийчу элпашца яздина ,ша яздинарг массарна а гайтира цо. Хьехархочунна ша яздинарг д1агойтуш, б1аьрхиш охьахьаьлхира йоь1ан. «Баркалла Хьуна!»- дашна т1е хьаьжначохь т1унделла хьехархочуьн б1аьргаш , Аминатан б1аьрхиш а гича, гучудевлла шайн б1аьрхиш лечкъа ца дора дешархоша. Шен сочинени дикачарна юккъехь къасторна аьлла «Баркалла хьуна!» хилла ца 1ара иза,хьехархочо нанас санна,шен динчу 1уналлина, тергонна,масех шо хьалха шех тешарна, цуьнан шега хиллачу,болучу безамна «Баркалла Хьуна!»-олуш яра иза, ша а,шен нанас а цунна дукхазза а аьлла долу.\nЯлх шо хьалха, Аминат больницера араяьлча, лерринчу школе д1а ца лахь, дешарна, кхетамна а т1аьхьаюьсур ю элира лоьраша. Нанна ца лаьара йо1 уьйрех хадо. Аш школехь хьехначул т1аьхьа, ша а ц1ахь 1амор яра, школехь деша йитахьара бохуш, дехар динера нанас. Аминатан ненан дехар дагах кхеттарг, йо1 шена т1елаьцнарг а яра тахана кхуьнца цхьаьна б1аьрхиш охьаоьху хьехархо-Медни Нурдиевна.\nМедни Нурдиевнас, шен б1аьрхиш меллаша д1адохуш,школехь д1адахьа леринчу даздаршкахь сочинени еша бакъо йийхира Аминате.Йо1а корта та1ийра,ша реза юй а хоуьйтуш.\nДукха адам дара школан зала чохь: хьехархой,дешархой,дай-наной,яздархой,журналисташ.\nНохчийн маттах къамелаш дира школан директоро,яздархоша,журналисташа, стихаш йийшира ,эшарш лекхира дешархоша Нохчийн меттан Де дазадарехь. Шен рог1ехь йистхиллачу Медни Нурдиевнас,Нохчийн меттан Денца зала чохь берш декъалбина , ша дош дехаран бахьана довзийтира:\n- Ткъе итт шо сов зама ю ас нохчийн мотт,литература а хьоьху. Оцу ткъе итт шарахь ас шега сатийсинарг кхочушхилла Де ду х1ара. Шу дерриге а х1окху сийлахь-дезачу Денца декъалдеш , сайн дешархочо Дикаева Амината шен сочиненина юкъадалийначу дийцарца дерзо лаьа суна сайн къамел:\n«Мацах цхьана заманахь цхьана пачхьалкхан доккха эскар кхечу пачхьалкхана т1е а летта,1аламат дукха адам дийна, и мохк х1аллакбеш. Веддарг бен к1елхьара ца волуш, х1аллакдина цу махкара адамаш. Куьйгех г1оьмаш а тоьхна, дуккха адам д1адигна толамхоша шайн махка ,лай а дина, дацо. Царна юкъехь хилла зударий,бераш. Дукха генарчу махкара баьхкинчу мостаг1аша д1ахадийна оцу йийсарийн шайн махкаца а, халкъаца а йолу з1е. Д1абигнарш д1аийна оцу пачхьалкхерчу адамех, шайн мотт, г1иллакхаш,1адаташ а дицделла. Ткъа шо хьалха, и къиза мостаг1 т1елеттачу хенахь, кхо шо долу йо1 д1айигна, шайн г1айг1анца, сангаттамца цхьа-а дисина дай,наний хилла балано охьата1ийна ,хеназа къанделла зама токхуш.1уьйранна а,суьйранна а , шеран массо а заманахь, шен йо1 дагара ца йолуш,тийжаш-йоьлхуш нана хилла. Яйначу йо1анна гатдечу сино а, йо1анна йоьлхучу ненах хетачу къино а к1елвуьтуш да а хилла.Иштта зама токхучу денна хабар хезна ,шайн йо1 эцна эла, и шайн йолуш санна, луларчу пачхьалкхехь вехаш 1аш ву аьлла. Шен хезнарг х1усамнене дийцина ,цуьнах дагаваьлла, бакъ ду-дац хьажа,кхечу махка ваха араваьлла да. Бехха некъ бинчул т1аьхьа ,шена буьйцуш бен ца хезначу махка кхаьчна йоь1ан да. Хехошкара бакъо а яьккхина,элан ков-керта а х1оьттина,дехар а деш, дийцина дас:\nЛераме эла! Хьан керта со варахьама ца веана,цаваьлла веана генарчу махкара.Ткъа шо хьалха бертахь, ирсе доьзал бара сан, шун луларчу пачхьалхера къиза эскар тхан махка даллалц. Оцу эскаро, жима-воккха,стаг-зуда ца къестош,х1аллакдира тхо. Дуккха а адам д1адигира. Д1абигначаьрца цхьаьна сан кхо шо кхачанза йо1 а йигира. И мичхьа ю ца хууш, цунна дукха сагатдина ас. Сингаттамо хуьйдина к1елъюьсуш ю йоь1ан нана. И тхан йо1, ахь эцна ялийна, бохучу хаамо кхачийна со хьан керта. Лераме эла! Сингаттамо хуьйдина оцу йоь1ан ненах къахетий, цо ша набаро 1ехаяллалц Деле дехаршца дечу до1анашка ладог1ий,хьайн дог к1аддалийтий,тхан йо1 тхоьх схьакхетийтахьара ахь.\nЦецваларан кеп а х1оттийна , вела а велла, жоп делла эло:\n- И х1ун къамел ду ахь дийриг, сан керта а веана?! Сан йо1 хьан муха хуьлу?!\nСо-эла,ткъа хьо-цхьа миска…\nД1аг1о,аравала сан кертара,ас хьо чуволлале!\nЦара дуьйцург хезна ,араяьллачу йо1а хаьттина шен дега-эле:\n-Х1ун боху цо,дада?Х1ара мила ву? – аьлла.\n-Хьо шен йо1 ю , д1айигийта шега боху,-аьлла ,жоп делла эло.\n-Со муха ю хьан йо1,мила ву а ца хууш,хьенан ву ца хууш волчу? Со хьуна хьалха лаьттачу элан, цхьаъ бен йоцу,хьоме йо1 ю,-аьлла йо1а.\nОцу дешнаша кийра мерцина,дог а доьхна, корта охьабахийтина, боккхачу сингаттамца, ша йоь1ан нанна д1акхачо безачу шийлачу кхоаца шайн махка,шайн ц1а боьду некъ юьхьарлаьцна , д1аволавелла кхайкхаза веана хьаша. Бехха некъ бинчул т1аьхьа, шайн махка,юьрта,ц1а кхаьчначу йоь1ан дас дерриг а ма-дарра дийцина йоь1ан нене. Дуккха а йилхинчул т1аьхьа ,шен ц1ийнадега дехарца йистхилла йоь1ан нана:\n-Ма дика ду-кх,вайн йо1 хьуна дийна карийна,мичхьа,хьаьнгахь ю хиъна! И дийна ю аьлла хезначахьана,серладаьлла сан баьрсинна,х1инццалц бодане хилла х1ара маьлхан дуьне. Даго хьоьху суна: вай вовшахкхетар ду, вайн йо1 соьца ц1а йог1ур ю. Со цкъа ган,сан меттан 1аь, и аганахь йолуш ас цунна хийлазза лекхна йиш хаза еза цунна. Меттан а, эшаран а мукъам-цуьнан синехь денлур бу, еххачу хан - замано набарехь, белча санна ,латтийна болу.\nБеха некъ бан кечам а бина,шайн йо1 ц1а яло нигат а дина, арадаьлла дай,наний. Дукхе дукха беха некъ а бинчул т1аьхьа,эла вехачу махка,юьрта,цуьнан ков-керта кхаьчна х1ара щиъ. Юха а шен керта веанарг вевзинчу эло, мохь тоьхна, шен хехошка омра дина:\n-Схьалеца,д1абехка,чубохка и харцлоь нах! - аьлла.\nШен къа-бала,сингаттам,г1айг1а ялхо йолаелла нана юкъахйоккхуш,йистхилла шен керта баьхкинарш хаабелла,уьйт1а яьлла элан йо1:\n-Хьажахьа,зуда,сайн дай,наний а долуш,х1окху ц1а чохь, х1окху кертахь хьалакхиъна а,х1окху юьртарчу сайн нийсархошца уьйр-марзо йолуш яьхна а йолу со шун,хьан йо1 муха хуьлу?!Ишттаниг хуьлийла а ма дац! Хьо, сингаттамо галъяьккхина,кхаьчна тхан керта. Кхечанхьа лаха хьайн йо1, араялахьа , д1аг1охьа х1окху кертара!\nХ1окху дуьненахь ша т1аьххьара йоьлхуш санна,доггаха йилхира нана,элана а,йо1анна а хьалха голаш т1е а х1оьттина.Шен дехарна цара жоп ца делча ,меллаша хьала а г1аьттина ,цергахьа букъ ца берзош,б1аьранег1ар тухучу м1аьргонехь а шен йо1 шена гучураяларна кхоьруш,кевл араелира нана, шен сатийсамца,къинхетаме дог оцу кертахь дуьтуш. Сингаттамо г1ора а эшийна, генадоццуш охьадог1учу хин йисте охьалахъелира нана. Цунна гора эсала хьажар,1аьржа ши б1аьрг, ша жима йолуш хьистинчу а,х1инцца шена гинчу а шина йоь1ан,х1ан-х1а,цхьана йоь1ан ши б1аьрг. И ши б1аьрг нанна бицбала йиш яцара. Муха бицлур бара,хан яьллачу хенахь,набаро 1ехийначу хенахь, йоь1ан елхаро ша самаяьккхича,цо шен хаза ши б1аьрг д1ахьаббалц,г1енаша и 1ехаяллалц, ша цунна аганан йиш лекхна хилча?! И сан йо1 ю! И сайниг ю! Хийлазза ас, и теян г1ерташ,хьоьстуш, шега мотт бийцина,аганан йиш лоькхуш,г1енашка 1ехаяйтина сан йо1 ю иза. Ц1еххьана,б1аьрхийх а ийна,меллаша ненан аганан иллин мукъам белира,легашка х1оьттина хораме шад бостуш,богучу кийрара.Ненан богучу кийрара схьабаьлла мукъам аренца баьржина,эла вехачу юьрта,цуьнан ков-керта кхечира. Мукъамехь аз а хезна, йоь1ан са карзахделира,дог тохаделира. Х1инццалц,дуккха а шерашкахь,шена х1ун ду а ца хууш, шен деган а , синан а к1оргенехь,наггахь лерсине а кхочуш,бекна,лекхабелла,цуьнан сагатдина,сахьаьстина мукъам бара хин йистера схьахезаш.Цуьнан лерсинна хьоме,дагна аьхна дешнаш а,мукъам а бара даго а, сино а д1ахудуш.Ша садо1уш 1ачу четар к1елахь хьалаг1аьттина, ладоьйг1ура йо1а…Синна аьхначу мукъамо шена т1екхойкхура иза.Меллаша кевл араяьлла,лерина ладоьг1ура йо1а кхечарех а тера хила йишйоцучу шен бераллерачу, шен хьомсарчу ненан мукъаме. Доггаха шен нене а кхойкхуш,мукъаме ненан мотт шена схьахезачу аг1ор едира йо1, и ду-кх сан ненан аз,х1инццалц хьенан,х1ун аз ду а ца хууш , ас сайн деган къайленехь кхаьбна,къийлина,лардина аьлла.Хин берда йистехь долчу диттан 1индаг1ехь охьахиъна,ша ага техкош йолуш санна, куьг хьалха а туьйсуш , охьаоьхуш баьрхиш а долуш, йиш лоькхучу шен нанна т1екхаьчча,йоь1ан мохь белира: «Нана! Сан хьоме,сан хьомсара Нана!»-аьлла.\nШа сочинени ешна яьлча,меллаша куьг хьаькхна,шен б1аьрхиш д1адаьхна,шен нанна уллехь хиъна 1ачу Аминатана т1е а яхана, Медни Нурдиевнас элира: «Схьайола цкъа, и хьайн хьекъале хаза корта мараболлийтахьа соьга!».\nЗала чуьра адамаш а,Медни Нурдиевна сочинени ешна яьлча, шайн б1аьрхиш д1адохуш дара. Хьошалг1а веанчу яздархочо нанна, Хьаванина а, Медни Нурдиевнина а доккха баркалла а аьлла,Аминатина совг1атна шен киншка елира…\nСамукъане,адамийн дог-ойла иракарах1оьттина,хаза чекхделира Нохчийн меттан Де,овкъаршлахь юхаденъеллачу Соьлжа-Г1алина юккъерчу школехь,Нохчийн мотт баьрчче а баьккхина.\nМ.Горькийн цIарах йолчу гимназехь ненан меттан денна лерина урокаш, мероприятеш дIаяьхьира. Уьш кечъеш жигара дакъалецира гимназехь нохчийн мотт хьоьхуш болчу хьехархоша


matiev — литература — LiveJournal\nМот - халкъа са!\nJuly 24th, 2013, 07:20 pm\nМатиев Аббаса «Аьттув» яхача романах лаьца Коазой Iийсас аьнна дош.\nМоллаг1а цхьа дие дезашдола х1ама ца дие, бахьан лиехаш хул нах. Г1алг1ай каьхата-мотт ца 1омабие бахьан кора а даь, из бахьан хьалхадоахаш бар х1анзалца дукхаг1бола г1алг1ай, царна корадаь бахьан дар: г1алг1ай меттал дола литература чамза а да, къие-меца а да, яхаш. «Дега́ сакъердам луш дац, керта хьоанал луш а дац» - оалар дукхаг1чар. Бакъбарий уж? Бакъбар, совета 1аьдало яздархой лакаш лаьцача заманчухь. Прозаи драматургеи темаш къие яр: граждански т1ом, колхозхой, «тиша 1адаташ», бусулба динацар т1ом, коммунизма г1алаш. Вешта аьлча «Блокнот агетатора» могадер.\nШовзткъа-къовзткъа шера г1алг1ай поэзе ши-кхо г1а мара баккханзар – ужаш а дар кувгаш дуодача берий г1алгаш. Х1ана? Бокъо яцар дега чура мел доаг1ар каьхата т1а даккха. Цудухь г1алг1ай лирикаш ба ала йиш йолаш массехк саг вар, нач1ала к1оаргалца белгалбаьнна: Дж. Яндиев, Капитон Чахкиев, Джабраил Албаков, Гагиев Гирихан. Цар кхолламашта юкъе а дукха я цабоалаш яьзъяь х1амаш: 1а парти, Ленин, совета 1аьдал хоастадеш йоазув юкъе ца долле, хьа книжка киепа туохацар.\nТахан из шеддар т1иерадаьннад. Цензура яц. Г1алг1ай яздархоша а, поэташа а шерра г1а боахаш кхоллама лоам боаккхаш латт. Т1еххьарча итта шера хьадаьд хьалха д1адахача кховзткъе шера даьчул дукхаг1а а дикаг1а а.\nХьадел вай «Литературни Г1алг1айче» яха журнал: мел дукха ба мехкарий, кегинах, къуонахий, кхалнах – поэзи а проза а кхоллашболчар керда ц1ераш. Дала аьттув боаккхалба цар. Со ала валлац шоана хьалха д1аяхача йоазонхой ноахало кхеллар шеддар вуо да. Да цар йоазонашта юкъе деша чам болаш х1амаш, амма к1езига да.\nХ1анз г1улакх хувцаденнад. Вай дика поэташ а, прозаикаш а, драматургаш а гучабаьннаб. Гарочханов Бадрудин, (прозаик), Матиев 1аббас (прозаик), Теркакиева Аьсет (драматург, прозаик). Поэташ-м б1арчча къунабарий плеяда ма йий.\nЦудухь аз майрра ях: тахан г1алг1ай йоазув г1алг1ашта юкъе д1а ца дахар бахьан ца1 мара дац – г1алг1ашта – шоай наьна мотт 1омабе цалар мара. Вай поэзи а вай проза а кхыча гаьнадаьннача къамашта т1акхувш а латт.\nАз дувцар г1алг1ай метталдар мара дац, вешта эрсий меттал яьздеш а ма бий. Даьра эрсий меттала литература библиотекаш йизза ма латт, вайна, г1алг1ашта, цар метта царца нийсдала ма могаргдац.\nДукха ха яц Матиев 1аббаса «Аьттув» яха роман арадаьнна. Цох массехкдош ала лов суона. Из дийшачоа гучабоал ший тайпара романа лоаттам – шаьрача арадаьнна тайжа дуода Шолжа тоатол муо.\nХIХ б1аьшера чаккхеи ХХ-ча б1аьшера хьалхар юхьиги чулоац романа, аз кхиетадечох.\nЕр роман, вай литературни яьржа юкъарчал яларе, хьогге айдаь тахка диезаш дар. Тахка бахьанаш дукха а доахк укханах...\nАз укх лоацача сай йоазон т1а белгалдоаккхаргда, сайна къаьстта диезаденна цхьа-ши х1ама. Эггара хьалха белгалбаккхабиезар – ц1ена г1алг1ай мотт. Г1алг1ай метта керттера оамал – сабар да. Cабаре мотт ба вайбар. 1аббаса романа мотт – шие ма дарра сабар да. хьажал мишта буолалу романа шоллаг1а корта: «Керда вахар доладир Г1айг1ата ший во1ацеи несийцеи. Хоза тар а луш, баха хайшар уж. В1алла хозацар, йоккха саг насийна е во1а т1ачайха. Несийга йистхулуш оалар: «Ай, Дала дукха йоахае хьо, Дала хайра де хьох». Къовсам бола х1ама-м цо маьр дезалца а леладацар. Нахаца таръяла ховш саг яр Г1айг1ат». (18 оаг1ув).\nЦу цхьан абзацо сийрдадоакх Г1айг1ата сурт-сибат, хьа а йоалайий 1ооттаю дешачарна хьалхишка цу ханара г1алг1ай йоккха саг. Цул совг1а мишта тайжа дуода автаро хьадувцар. Цу буоларах д1адуода деррига ер доккха роман (500 совг1а оаг1ув).\nЦул совг1а укх романа т1а мел бувца турпалаш, кхалнах а, ма1анах а, бераш а, боккхий нах а – х1аравар ший юхьа-сибат ший белггала г1ов-кеп, буолар, оамал йолаш ба. Из да яздархо ший белха дика пхьар вольга.\nЕр тайпа статья язъеш хилча эггара хьалха тема хьоае езар. Тема я – ч1ир лиехар. 1аьдала бокъо т1айоацаш даьхача Кавказа къамашта юкъе лаьтта г1улакх да из. Из тема автаро яьшхай: нах бахача метте нийслу саг вер. Цхьадар цаховш, дагадоацаш нийслу, цхьадар эг1азло юкъе ийккхача нийслу – дукха ма дий хатара бахьанаш. Наьсара Жабал вув, г1аттий топ яьнна. Жабал ший диекхар хьадеха венавар. Цу фабула гоннахьа говза хьат1аувз автаро из башха роман, йоач1инга т1а аьхинг лусташ муо.\nБахьан да из. Д1ахо мел дуодачо хьахьокх г1алг1ай къаман вахара чухьие: оамал, хьашташ, г1улакхаш, боахам, т1абувха г1ирс, ц1енче – шеддар. Керттерадар ца1 – къаман нигат – шоай дегашца г1алг1ай маьрша нах хилар, массавар а цу хана герз леладеш хиннавале а: «Геттара к1езига кховдар цу хана шалташкеи, тепчашкеи. Ч1оагг1а харцо котъяьлча мара яхацар уж беттара. «Цу хана г1алг1ашта юкъе к1езига нийслора цу тайпара моттигаш, к1езиг-мезига долчоа сатоха низ кхоачар,…» (35 оаг1ув)\nЦу нигатаца нийслуш да ший караг1 саг веннача Наьсара къоньгашта ду хьиехар: « - Саг мишта ваха веза хой шоана?... Ваха веза, хьаьнала къа а хьегаш, хьадаьр лора а деш, Дала шийна денначох хам а беш. Шийга хьакхаьчача х1аман сага хьурмат дича, из дуккхаза соввоаккхаргва Дала. Лоацца аьлча, ше хьадаьчох кхоачам бе беза, наьха на1ар т1а деха ца ухаш. Вай даьша яьхад: «Деха на1арга ваха, 1о ца та1а, къахьийга, дег1 то1адар тол»… Ханнахьа 1овижа веза, 1урре г1атта веза. Ханнахьа 1овижар кхаь вонах ваьннав, ханнахьа г1аттар кхаь диках кхийннав, яхаш да…». (62 оаг1ув)\n«Маьржа я1, х1анзарча вай ноахала ма иэшаш хьиехар да-кх цу абзацо кхайкадер! Х1ара 1ийрана, х1ара сайрана берригача Мехка хозаш д1акхайкаде дезар из. Х1ара сага (г1алг1ачоа) дега чу 1очудолла дезар из.\n«Кхича къамий яздархоша (кхиметтале ц1ихезача Пушкина, Лермонтовс, Толстойс) вай кавказхой оамалех, хьаштех, нигитех яздаьр ма гаьна а хиннад-кх бакъдолчоа. Т1ехьнахьардар гуш хиннад царна, чухье гуш хиннаяц.\n«Крепостное право» яхача харц низо то1адаь, г1елдаь, гуораоттадаь, цхьаккха бокъо йоацаш, е из бокъо дунен т1а йий а ца ховш болча шой къахьегамхошца дусташ хиннад цар кортамукъа баха 1емача кавказхой вахар. Цецбаьнна а хиннаб цхьалха нах иштта хилара, хила йиш хилар а.\nДаьра цу Пушкина, Лермонтова, Толстойна, уллув ваг1аш Матиев 1аббас хиннаваларе, уж к1оаргаг1а кховдарг ма бар.\nЦар йоазонаш 1одийшача вай герзага кховда кийча, ц1ий хьаштдолаш да. 1аббаса дика хов из мишта хиннад. …Ший караг1 Жабал валар мишта хилар д1адувц Наьсара къонгашка:\n« - Ца ховш, г1аттий топ яьнна, са кара х1ама доацаш, хилар из. Далла ма хой из, цун метте се-м хулийтаргвар!» 64 оаг1ув.\nШийна караг1даьнначох ше воккхийвеш, курал еш вац Наьсар – г1айг1а, бала, венначох доглазар, юхь1аьржало, дехкевалар да цунга.\nДиеша чам болаш 1о а диешалуш, диешачоа цу яхача заман г1алг1ай вахар шие мадарра хьалхишка 1о а дуллаш роман да ер, цхьа говза яздаь цу хана баьхача г1алг1аех дола справочник, ала йиш йолаш.\nТахан тамашне цхьа керда ха эттай вайна: вай къаман цхьоаг1о ч1оаг1ъеш, бартбеш мел хинна х1ама каглуш латт. 1илманхоша бакъяц из – цивилизаци я из, йоах.\nКъаман юкъе ба-м ба нах, кагбала ца тугаш, шоай къама эзделах буоха ца тугаш, даьша еттача ларда т1а латташ. Царна накъадаргда «Аьттув» яха роман. Цар сакъердаргда, цар чулоацаргда цаховр. Къаман бакъйола элита уж нах ба.\nМасала, тормаз хьа а ийккха, мухале чухьийддий мешен. Шофер говза а хуле, диенал долаш а хуле, цуо из мешен к1алт1а ца йуожийташ 1олохе, шаьрача яьккха а мег. Цун тара къаман бакъйолча элитас (рузкъан элитас яхац аз, яхьан элитас ях) вай къам юха ший нийсача наькъа т1а дерзаде а мег, замах пайдане мел дар хьа а эцаш, зуламе, б1еха, харц мелдар дута а дуташ. Из хургда г1алг1ай къаман яхьан элита барта а хуле, сабаре а, диенале а хуле.\nГ1алг1ай мотт а бувцаш, г1алг1ай эздел а кхоабаш, ах миллион долча къаман юкъе, б1аь диезал хуле, г1алг1ай вахар метта оттаргда.\nЦарна накъадаргда Матиев 1аббаса «Аьттув».\nИюнь 2013 шу.\nP.S. Романа редактора хьалхишка бехказа вала лов суона, хьоа ца варах. Вай х1анз лартта болх беш редактораш хила а хилац, Хамхой Вахеи, Ноакастхой Хаважи мара. Х1аьта Ваха укх романа редактор а ва. Сайгар доаг1ачоа Вахийна баркал ала воал со.\nПоэма о пророке Мухьаммаде (с.а.с.) Абас\nМатиев Аббаса «Аьттув» яхача романах лаьца Коазой Iийсас аьнна дош. — 7\n5 Dec 2016, 02:15\n10 Jan 2015, 18:09\nВосхождение на гору Маьтлоам (Столовая гора). 2013 год. 16 май.\nПоддерживаю твою идею\n10 Jan 2015, 16:54\nЧтобы увидеть эти места надо пойди туда где они есть))\n4 Jul 2014, 20:50\nДиане Котиковой сделали операцию!\nДика г1улакх да из ишта нийсаденна. Ц1аькха а къамаьл хиннадар са Дианай нана Хатчатаца, Бакъда ц1ен денна д1адаргдац йоах лораш цун из лазар. Вешта ханна дола дарба де йиш я. Даьлага шорта ма дий…


Далиева: "Тхо кхоьру, коьрта бехкениг таIзарх валарна..."\nЗазадоккху-бутт 12, 2017\nТалламан комитето дуьхьало йина Сунжа кIоштан полисхойн декъан куьйгалхо Беков Мохьмад лаца. Иза бехкево дахначу шеран аьхка эксремизмаца къийсам латточу Центрехь ницкъбина 50 шо долу меттигера вахархо Далиев Мохьмад верна.\nКавказ.Реалии портале бина и хаам Далиевн гергарчара.\n«Сан ваша валаран бахьанаш талла долийча, Беков дIа ца лецира Iедало. Ша могуш вац, дарба лело Москох вахана аьлла, дIахьедира цо хIетахь. ХIинца иза ГIалгIайчу юхавеана, пIераскандийнахь кхеле озон везаш вара иза, амма суьдхойн кхеташо дIататта дийзира, Беков кхеле цаварна. Могуш воцуш а хилла, дарбан цIийне дIавигинера ша боху цо», - аьлла дийцина Кавказ.Реаллига Далиевн йишас, ПетIамата.\nТахана, Зазадоккхучу-беттан 12-чу дийнахь гучудаьлла, шоьтадийнахь Беков Iедало лаца а лаьцна, Талламан комитете леван валийна хиллийла. Амма цуьнга цхьа а дов ца кховдош, шина сахьтехь къамелаш а дина, маьрша витина иза.\nШен хьасташна тIе а тевжаш, Далиев Мохьмадан йишас, ПетIамата дIахьедо, шен вешин гIуллакх луьстуш волу талламхо 48 сахьтана Беков сацон дагахь хилла, амма ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан куьйгалхочо Могушков ИбрехIима пурба ца даларна, бакъо йоцуш висина аьлла. Стенна делахь а, талламбар дIадахдеш ду Бековс, тешаш а, бехкенаш а дуьхь-дуьхьал ца хIиттош.\n«Шинарийдийнахь кхел ю хила езаш, цу дийнахь Беков бехкехилар тIечIагIдахь, цунна доьхкур ду дIасавахар. Тхо кхоьрург ду, иза СИЗО-чу а ца вуллуш витар. Сан вешех йисина Марем ю теш, Мохьмадна ницкъбинарг Беков хиларан. Цуьнца бартбан гIерташ, шен нах тIеэхийтира Бековс», - дуьйцу Кавказ.Реалии порталан журналисташка Далиева ПетIмата.\nДалиевас бахарехь, церан адвокаташ лерина бу, Бековн могашалла толлуш берш бозуш боцу лоьраш хилийта. Церан шеконаш ю, Бековн медицинан тоьшаллаш харцхиларна.\nЦкъачунна Кавказ.Реалии порталехь ницкъаллийн структурийн белхахошкара комментареш йоцуш ю.\nХьалхо Маршо Радионо дийцира, стохка банкана къоладина аьлла, шеконашца экстремизмаца къийсам латточу Центре бартхатта далийначу Далиев Мохьмадах а, цуьнан зудчух Точиева Маремах а лаьцна. Цу Центрехь тIехь ницкъбинера шинне а, Далиев Мохьмад Iазапах хьалха ца велира.\nХIетахь дуьйна ницкъ ца кхочура ДалиевгIеран бехкечарна таIзар дайта.\nЕссентукерчу Талламан комитетан куьйгалхочун гIовсна Карнаухов Борисна уьш тIекхаьчначул тIаьхьа, леца болийна зуламна бехкеберш.


Ца йоагIача нувхаш Iокхувсар — Сердало\nГIалгIайчен экологехи Iалама торонахи йолча комитета бехктокхама болхлой баха хилар МагIалбикеи еригача районеи гIолла экологен бокъо йохаяь хIама дий хьожаш. Цох бола хоам язбу, Комитета тхьамада Бабхой Мухьмада «Facebook» ший оагIон тIа.\nХьагушдолчох, цхьаккха бокъо лора а ца еш, ца йоагIача тайпара лаьтта нувхаш Iокхийса моттигаш йолаш я шахьаре. Бокъо йоацаш толхадар гучадаьннад МагIалбикеи, Зязиков-Юртеи, Йоккхача Ачалкхеи кхалаш йирца.\nДIахо хьагучадаьннача толхадарах доагIа таIазар дергда ГIалгIайчен Экологехи Iалама торонахи йолча комитето хьоахаяьча моттишкарча администрацен кулгалхой боагIача боараме бехктокхаме озарца. ХIаьта дIахо йодача ханачухьа из болх массанахьа ГIалгIай мехка гIолла чакхбаккха уйла йолаш ба, Комитета викалаш.\n— Из болх массайолча мехка юрташка гIолла дIахьош дIачакхбаккха лаьрхIа я Комитет. ХIанз, МагIалбикера хьаболабаьб тха инспектораша из болх. ДIахо йодача хана массанахьа чакх а байна ца йоагIача нувхаш Iокхувсаш вай Iалам бIехдечарна доагIа гIод тохарца уж бехктокхаме озаргболаш ба. Вай мохк нувхех IоцIенабаллалца соцаргболаш бац из болх, — йоах Комитета пресс-секретарь йолча Хадзенаькъан Хатимас.\nГIалгIайчен экологихи Iалама торонахи йолча Комитета, мехка массабола бахархой дакъа бахкар деха, моллагIа ца йоагIача нувхаш Iокхувсаш, е аьлешка бIеха хиш Iочудехкаш вай Iалам бIехдеш моттигаш шоашта бIаргагой из белгалдарца шоашта гIо дара. Нагахь санна, из мо ийрча моттигаш бIаргагой цох бола хоам бе йиш я 8 (8734)55-15-89 яхача телефона номерах, е komitet.ri@mail.ru яхача электронни адресах.\nВайна гонахьара Iалам цIена хуле садаха атта а паргIата а хургья вайна. Кхы вIалла деце, адама унахцIена а тешаме а хургья гонахье. Бакъда, Iалам бIеха хуле вай вахар дегаза хиларал совгIа, дукхагIча даькъе тиша хургда. Iалам бIехдаларца вай садоахаш дола фо а, мелаш дола хий а, буаш бола сом а унахцIена хилац.\nВай мехка йола Iалама хозленаш: хьунаш, даьгIенаш, къаьга хьасташ, тайп-тайпара доккхий а кегий а аьлеш, хиш вай лора ца дой вай кхоане дегаза хурггья. Из шедар нувхаш Iокхувсарца дегаза доаккхаш бIехдеш да цхьацца йолча мехка моттигашка. Кхы вIалла деце, лазараш хьахул цох. ТIаккха цунца наха бала хул.\n← Дага-м дагIац\nШий дагалоаттама тIакхуш хилар →


Вайнах махкахбахар. Архивера сурт.\nСуьлхьанан буьртигаш пIелгашца керчадеш,\nМаьркIажан боданаш тийналло Iадош,\nБIаьрхишца Iийдалуш мел гина эрчонаш,\nСих-сиха йоьлхуш Iаш хуьлура Баба.\nМасех шо кхаьчна бер ду со цу заманчохь,\nЦа хIуттуш маьркIажан тийналла йохон,\nСайн Бабин бIаьргаш чу йижначу паналле\nХатта ца хIуттуш со и хIунда йоьлху.\nДе-дийне долура, йоьлхура Баба сан,\nЦхьатерра хуьлура маьркIажан бода,\nЭххар а, хIетахь а туьйранех хаданза,\nГIоьрти со сайн Бабин къайлене кховда:\nХьо хIунда йоьлхуш ю, бIаьрахиш Iенадеш?\nСоьга а дийцахьа, эли ас цуьнга.\nМеллаша со кара хаийра шена цо,\nДийцира куьг хьоькхуш сан жимчу куьйгах:\nДара и хьо йина йоцучу заманчохь,\nБазара яхча со луларчу эвла,\nСалташа цIеххьана го бира базарна,\nАра ца волуьйтуш дуьхьалабевлла.\nЦIеххьана шийла кхаъ тхан лере кхиира,\nСийначу Сибреха дIадуьгу аьлла,\nТхайх хуьлуш долучух кхета а кхиале,\nТхо йиъ дIаедира гонера яьлла.\nТIехьашха топ тоьхна цхьаъ йожайира тхох,\nИ маре яханза кхиъна йоI яра.\nТIаьхьашха беттара тхуна шайн боьха мохь.\nЮьртахо йисира Iожаллин марахь...\nДаьндаргийн шок екаш кортошна тIехула,\nИдира, керташна тIехула лелхаш.\nДерриге дIадийца дешнаш а тоьур дац,\nДерриге далхадан тоьур дац бIаьрхиш.\nТхайн юьрта дIакхаьчча хилла и къематде\nКхин цкъа а ма гойла дуьненчохь цхьанна,\nБедар тIейоха а ца дуьтуш шена тIе,\nАдам дIадохош ду шийлачу IаьнтIехь.\nИ некъан бохалла тхайн декъий эгадеш,\nГIурано сенйинчу Сибреха кхечи.\nДийна мел виснаверг веллачух хьегавеш\nЕара цул тIаьхьа мел лайна эрчо...\nПоппарах биначу кошарин пена тIехь\nКIан буьртиг чохь болу чамхалгаш лехьош,\nЦерг цергах етталуш эгадеш шелонна,\nЦIадуьгур ду, бохуш, тхаьшша тхаьш Iехош...\nШи шо бен кхачанза сан жима беран цуьрг,\nДуьххьаралера сан доьзалхо хилларг,\nЯллалца йитина сан дагна дера чов,\nКаш хилла вуьйжира мацалла-мийлла...\nШо-шаре дийларах, Iай-бIаьстей хийцалуш,\nДе-буьйса хийцалуш дIаэхарх зама,\nЙоьлхий со-м дуьненан къематде диц ца луш,\nЙоьлхий со-м дицдарна кхоьруш и кхана...\nЦу Бабин дийцаро сан туьйра хийцира,\nЙовзуьйтуш селхане, гайтира кхане.\nВай кIарлагI югIур ю, и де а дицдина,\nВайн къоме и дицде мел бохучарна!


Гена ца девлла ГУЛАГ-ан аьзнаш. Нальчикна тIелатарна хан текхнарг – набахтерчу 16 шарах\nАхкубеков Азамата 16 шо даьккхина набахтехь. ГIуран-беттан юьххьехь цIавеъна иза Якутерчу колонера шен даймахка – ГIебарта-Балкхаройчу. Талламо а, цул тIаьхьа кхело а бехкевира иза а, кхин 57 стаг а Нальчикна 2005 шеран ГIадужу-беттан 13-чохь тIелатарна.\nХIетахь, официалан версица, масех герзахойн тоба, 250 стаг хир волуш, тIелетира Нальчикерчу администрацин а, Iедалан а хьукматашна. Дийнахь-буса лаьттира тIематдаларш. Вийра 35 Iедалан ницкъийн структурера белхахо а, 15 маьрша вахархо а. 200 гергга бара лазийнарш.\nТIелеттачех велира 95. 58 кхачийра кхеле. Царех дукхахболучара дареш дира, амма бакъонашларъярхой тешна бу уьш цаьргара ницкъаша даьхна хиларх. Цул сов, цхьамогIа нах шайна дуьхьалбаьккхина бехк ледара бух а болуш хьовсийра кхеле, бохура журналисташа а, бакъонашларъярхоша а.\nАхкубековс ша бехке вац, боху. Оцу дийнахь иза, цо дийцарехь, шена вевзаш волу Султанов Зейтун ган, цуьнца Хасанья-юьртаь хила езачу митингах лаьцна къамел дан ваха араваьллера. Юьртахошца цхьаьна шайн Хасанья Нальчиках дIатохар протесте даккха дагахь бара уьш. Амма хIара шиъ вовшахкхета везачу меттехь герзашца нах бара республикан коьртачу шахьара баха арабевлла, гулбеллачаьргацо кехат кховдийра, яз а дина, цу тIехь бохура, амире Султановга ладугIуш хила. Ахкубеков тIематасадаларш дуьйлалучу сахьтехь къайлавелира, Iийра уьш дерззалц цхьана шайн гергарчу нехан хIусамехь.\nЦхьа хан яьлча иза полице вахара, ша тIелатаршкахь дакъалаьцна войцийла хаийта. Цо дийцарехь, цунна йиттира, гIело йира тоькаца. Ахкубековс куьг яздира бехк тIеоьцуш, амма тIаьхьо юхавелира ша динчу дарех. Талламан изоляторехь итт шо гергга даьккхирацо, тIаккха –Якуте, набахте, цигахь цо дуккха аьрзнаш яздира шен бакъонаш хьоьшуш хиларх лаьцна а, хьелашна леткъаш а. Протестан мацалла а дIаяьхьира цо дукха, масала, шегара хIуманаш дIахарца доьзна а.\nШа муха лаьттина системина дуьхьал – Оьрсийчоьнан кхелашна, талламна, Федералан таIзар кхочушдарн урхаллина, муха хьийсийра Европерчу адамийн бакъонаш Iалашъечу кхеле аьрзнаш, стенна вогу шен кханенах, Ахкубеков Азамата дийцира Кавказ.Реалиина ша еллачу интервьюхь.\n– 2000-гIа шераш дуьйлалуш Къилбаседа Кавказера, цхьана декъанна ГIебарта-Балкхаройчуьра а, хаамаш баьржара, теракт йина я ян гIоьртина, олий. ХIетахь муха латтабора террористашца къовсам?\n– Милицина даккхий ахчанаш лора оперативан болх дIабахьа, терроризмца а, экстремизмца а къийса. Iедалнах а бара хьийзош. Вахьабхой бара Iедална гIенах гурш а, массанхьа а карабора уьш. Ткъа кхелехь милцоша бакъ ца дора шаьш хьаькамаша динлелочарна гIело ян декхаредо бохург, оцу хьокъехь документаш шайна ца дайна олура.\nАла деза, маьждиг мичахь ду хууш боцурш а хуьлура вахьабхойн тептаршка язбина, къаьркъа муьйлурш а, иза эца нахера сагIа доьхуш хьийзарш а бохура оццу декъе. Суна хетарехь, ницкъхоша шайна луш долу ахча иштта бечу балхаца такха дезаш дара, нах бух боцуш лоьцура. Бехкене юьллура терроризм, талламо шеггара кхуллура бехкаш, ницкъаша дойтура дареш. Оцу хьоланна тIекхетара къаьмнийн юкъаметтигаш ийгIина латтар а. Сан къам – балкхарой – жиманиг ду республикехь, тхуна тхаьш декъаза хета.\nЦигаьрка ца узург, къаьркъа ца молург, оьздда вехарг вара цхьацца бехкашна бухаийзош\nБалкхарой махках баьхна Сталинан заманахь, Юккърчу Азе хьовсийна, ткъа юхабаьхкича, тхан латтанаш кхечара далецна лаьтташ хилла. ТIаьхьо буьйр арадаьккхина Нальчикна гонахара ярташ цунах дIатоха магош – шахьарх дIайоьзна Белая Речка, Хасанья, Маьрша Эвл. Ткъа тхуна маршо езара, тхеша дан лаьара тхайн яртийн дола. Халкъ реза дацара цундела, гуламаш лаьттара ярташкахь.\nХасанья маьршаяккха гIиртина юьртда Зокаев Ахьмад вийра 2005 шарахь.\nОццу шарахь тхан юьрто кехат дахьийтира Путине. Арздира юьртара дин лелош болу кегийнах хьийзабо, аьлла. Инзаре хьал дара лаьтташ: цигаьрка цаузург, къаьркъа цамолург, оьздда вехарг вара цхьацца бехкашна бухаийзош.\nПрезидентан резиденцера кехат деара, амма ца деара иза тхоьга, мехкан динан урхалле деара, цигара жоп хьажийра, дерриг а дика ду, проблемаш яц, аьлла.\n– Доцца дийцича, ахь муха мах хадабо 2005 шарахь, ГIадужу-беттан 13-чохь хиллачу бохаман?\n– Иза Iедалерчу ницкъхоша ечу гIелонна дуьхьал гIаттам бара. Кхелехь иза кхечу верси тIе даьккхира – ГIебарта-Балкхаройчоь Оьрсийчоьнах дIахадо гIиртина, аьлла. Амма иза Iовдал хабар дара. Муха бакхало шана бIе стаге мохк Оьрсийчоьнан долара? Прокуратура, Iедалан цIа, аэропорт дIалаца гIиртина, бохура. Туьйранаш ду уьш. Со суо вахара чоьхьарчу гIуллакхийн министраллина тIе.\n– Оццу дийнаххьий?\n– Оццу дийнахь вахана хиллехь, со вуьйр вара циггахь. Ши бутт гергга хан ялийтира ас. Суна хаийтира сайна дуьхьал цхьаммо а мотт бина боцийла, лецначара со гIаттамехь хилла вац бехира. Уггаре дукха сайга низамаша доьхур долу жоп муьлха ду а хаьара суна – низамехь а доцуш, цIахь герз латтор.\nХьуна хаьий герз лело?\n– Кавказехь сан хенарчу наханна юкъахь хир вац герз ца девзаш стаг. Герз карахь кхиина дукхахберш. Сайн 15-16 шо долуш Iаьмна со герз кхосса. Амма адамашна дуьхьал ас иза цкъа а ца лелийна.\nСоьга кхин а ши стаг бехка кIел хьо, аьшпаш кхолла, бохура, юьртда вийна алар а тIедожийра\n13-гIачу дийнахь лелларг толлуш, со ллехна Iедалхоша, официалехь лаца ца кхайкхийнехь а. Со цIераваьлла лелла а вац оцу хенахь. Бакъду, сов арахула-м ца лелла. ГIура-беттан 9-чохь с лулахочуьнца цхьаьна вахара милице, цигарчу талламан декъан кьуйгалхочо деллачу дашах а тешна. Цо ша грант ву аьллера тхойшинна зен ца хилийта. Амма тхойшиъ эццахь лецира, Чегемерчу изоляторе кхачийра, шолгIачу дийнахь Нальчике вигира, изоляторе. Талламан изоляторе кхоччушехь етта. ГIелонаш ян йолийра. Соьга кхин а ши стаг бехка кIел хьо, аьшпаш кхолла, бохура. Айса администрацин куьйгалхо вийна алар а тIедожийра суна. Амма суна еттарх гIуллакх ца хилира церан.\n– ТIаккха буьйлира то етта?\n– ХIаъ. Эскархойн тиша телефон яра цаьргахь. Советан заманахь тIеман штабашкахь лаьттара иштанаш. ТIам хьовзийча, ток йоккху цо. Иза еттара. Цунах "Путине горгали тохар" олура.\nИза дара уггаре а инзарениг. Со шозза велира иза еттачу хенахь тиларчуьра. Багахь дийцалур дац оцу телефоно дийриг. Оцу хьелашкахь ас шина стагна тIе доцург кхоьллира. Ницкъхойн бала а бацара ас гIаттаман дийнахь лелийначуьнца.\nТхуна ток йиттинчу декъерчу белхахоша кхелехь харцдира шайгахь и аппарат хилар. Амма соьца цхьана лаьцна латточуьнга бартхоттуш яьккхина видео яра кхелехь. Цу чохь гуш яра цхьаьннан сейыа тIехь лаьтта и телефон. Оперативан белхахошка хеттарш дира, ткъа цара ца делира кхоччуш жоп, ца дийцира, стеннна лечкъадо шаьш и телфонаш лелош хилар. ТIаккха кхелахочо а, прокурора сацадайтира видеога хьажар, кIелхьарбехира шайн коллегаш.\n– Психиканна тIеIаткъам борий?\n– Со даиа а букархIоттийна лоьлуьйтура, корта охьа а таIийна, гIодаюкъал лакхабаккха йиш яцара. Набахтин белхахоша сийсазвора. Садетта дийзира.\n– Хьо "ТIеман гIаттамехь" дакъалацарна, "Бандиталла лелорна", "Теракт ярна", "Iедалан низамхошна тIе куьг дахьарна", "Герз лачкъорна я дIадаккхрна" бехкевира, ахь вийна я лазийна цхьа а воццушехь. Муха яра хьо бехкевечийн позици?\n– Со зуламаш дарх сайн лаамехь юха ца ваьлла, деккъа дIа ца кхиина тIелата, карахь герз хиллехь а, буьйр сайна даре хьоьжуш Iийна аьлла дерзийра. Амма соьца хиллачу масех стага шайна некъан инспекцина тIелата аьлла, ткъа тхо юхадевлира, бохура. ГIуллакхан материалашкахь тоьшалла ду и омра дина хиларан хьокъехь. Тхо зулам дарх тхайн лаамехь юхадевлла бохург ду – Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексан 32-гIа артикл. Талламо а, кхло а низам дохийна со бехкеварца а, хан тохарца а.\n– Ахь кхочушданза дисина омра динарг мила вара?\n– Тхан амир, Султанов Зейтун. Цхьана заманахь ГIебарта-Балкхаройчохь тоьлла иччархо а, некъан инспекцин белхахо а Iийна иза. Къона волуш цунах масал оьцура, милицин школа лаккхарчу хааршца, цIечу дипломца чекхъяккина цо. Исламо магош дацаре терра, кхаьънаш ца эцархьама а, ца балархьама а дIаваьллера иза милицера. Бусалбанаш хьийзош а гина, Iедална дуьхьалвелира иза. 2000-гIа шераш дуьйлалуш Хасаньяхь коьрта амир вара иза.\n– Бакъоларъярхойх мила вара хьоьгахьа?\n– Бакъонашларъярхойн "Мемориал" центр (Оьрсийоьчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара яьккхина "Мемориал", ткъа иза цуьнца реза яц. – Ред.) дIаделира адвокатах ахча. Делахь а адвокате дукха накъосталла ца данделира – хиндерг хьалххе къастийна дара. Цу тIе, терроризм бахьанехь лецначаьргара дIаяьккхина бехккъасторхошкахула дов лийтийта бакъо.\nСоьца йолу конфликт суна 10 эзар евро даларца ерзор хьехна Оьрсийчоьнна Европерчу оцу кхело\nСуна хетарехь, тхан бахьана а дара цуьнан. Бехккъастораш бара хоржуш тхан кхеле хьовсо, амма, Конституци а талхош, тхоьгара и бакъо дIаийцира. ТIаьхьо "Бакъонийн инициатива" проекто гIодира суна дов Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхачо, гIодеш схьайогIу хIинца а.\nОьрсийчохь 2008 шарахь хийцина терроризманна дуьхьалояран низамаш, дихкина кхелашкахула чекхдуьйлу терроризмах долчу девнашка бехккъасторхой озор. Кхаа кхелахочух лаьттачу коллегино бен луьстийла дац и тайпа девнаш. Оцу бахьаница Конституцин кхело юхатеттира бехкебечара шайна бехккъасторхойн кхел хуьлийла лаьа аьлла дина аьрзнаш.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело дов листина дац хIинца а. ТIедогIучу шарахь иза хиларе сатуьйсу набахтехь бохкучара а, хан текхна, арабевллачара а. Девнан цIе ю "Ахкубеков а, кхиберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал". Гулдина ткъех аьрзнаш, наха бехкедо Iедал Iазапца дареш дахарна а, харц кхел ярна а.\nАс арздира Якутерчу набахтера хьелаш низамца догIуш дацар далхош. Соьца йолу конфликт суна 10 эзар евро даларца ерзор хьехна Оьрсийчоьнна Европерчу оцу кхело. Амма со реза ца хилла ахча схьаэца – суна лаьа сайн ерриг а аргументаш таллийта, сайна тIехь Iазап латтор а, со низамца догIуш доцчу хьелашкахь кхабар а.\n– Набахтехь хьоьгара ламазан куз дIабаьккхинера. Стенна?\n– Соьгара Якутехула набахтийн урхаллин буьйранча волучо ламазна бухтосург а, пес а, ораматийн даьтта а, шура а, чай а дIадаьккхира. ХIинца цо даре ца до ша со волчу кхаьчна хиларх а. Цл хьалха, 2018-чу шарахь перативан белхахочо а лачкъийра сан ламазан куз. Низамехь бакъо ю сан иза лелон.\nЛаьа таллийта, сайна тIехь Iазап латтор а, со низамца догIуш доцчу хьелашкахь кхабар а\nХетарехь, хьаькамо суна бекхам беш дIабаьхьира куз, ас Президентан гонерчу адамийн бакъонийн кхеташоне сайн хьокъехь, со чохь латточу таIзаран чоьнехь (ШИЗО) боьха хиларх лаьцна арз дахьийтарна. Мукхадехкий дара цучухула уьдуш. Арз Якуте юхакхаьчнера. Ца тайнера иза набахтийн хьаькамна – цо со мукъаваллалц ШИЗО-хь кхаба аьллера.\n– Хьо набахтехь сов стенна латтийра, кIира сов?\n– Владивостокера ИссалгIачу кассацин кхелера документаш схьакхачанза ду бохура. Сан цIийннанас массанхьа телефонаш йиттира – Якутерчунабахтин урхалле, прокуратуре - цхьа жоп дара цаьргара хезаш.\n– I6 шо набахтехь текхна цавеъна хьо. Муха ду хьоьгара хьал?\n– Хан оьшу вола. Шина денна а висиний хьо петар чохь цхьаъ? Хала дарий? Ас 6 шо даьккхина иштта, набатин хеьлашкахь? Стаг меттавалош вац набахтино, къизалла яллош меттиг ю иза. Гена ца девлла ГУЛАГ-ан аьзнаш, хезаш ду. Цига кхаьчча дерригенах а волу хьо. Ур-атталла болх а ца ло. ДIаIа набахтин чоьнехь. Хьох цхьа саьрмик бо. Аьр вай, бакъо ю тутмакхан туькана ваха. Амма ца вуьгу иза цига, прайс йоуьйту, харжа, олий. Ткъа хадечара къастадо. ХIун мега-ца мега хьуна эца. Стаг искритигна бечу эшамашца долаверзаво.\nМарта дойтура хударца, ас и тайпа худар сайн бежанашна ца лора. Делкъе а соьга ца ялора динца доьзна – белла етта беана я хьакха, хьуна стенгара хаьа? Сарахь картол лора. Иза яа торура. Дийнахь кхузза бепиг лора. Азлора дера, гIора дIадолура, хIун дер тIаккха.\nНабахтехь Iийна хиларе терра, хаьа, террорна бехкевина хиллачунна атта дац болх карон\nIаткъамаш бой, охьатаIаво таг. Боккхачу тIамца йохура библиотекера книгаш а. Деша а ца вуьтура. Оха массо а хIума йоьшура, каракхаьчнарг. Шира, Советан заманара мухIарш тIехь долуш яра книгаш. Ас тIаьххьара ешнарг Толстойн "ТIом а, машар а" яра, хьалхара дакъа. ШолгIаниг ца дешна.\n– ХIинца хIун лелон дагахь ву хьо?\n– Набахте кхачале юьртахь ваьхна со, дечиган пхьалгIахь, бераш кхиийна, цIахь белхаш бина, маьждиге лелла.\nБераш даккхий хилла. Цкъачунна твола хьожур ву со. ТIаккха цIахь-чохь дерг дийр ду, куьг Iотта дезаш бу бахам, даьхний лелор ду, ваха гIортар ву. Маршонехь а дац лела атта, шозлагIа таIзар дахь, административан тергаме кхачор ву бархI шарна. ХIора кIиранах гучувала вез шву со полицехь. Сарахь итт даьлча, Iуьйранна ялх даллалц аравала магош дац. Нальчикера дIасавала а ца мега суна.\nНабахтехь Iийна хиларе терра, хаьа, террорна бехкевина хиллачунна атта дац болх карон. Машенна кхерамзаллин раже язъян а бакъо яц – къаьстина дечу къамелехь, 205-гIачу артиклца чохьваьлинчунна и бакъо кхачор дихкина, олу.\nГIурт бу. Европан кхелехь хьо тоьллехь, Оьрсийчоь хьуна компенсаци яла декхаре хуьлу, амма хьуа банко некъ ца ло ахча тIеэца, йоьллуш яц и таро, боху, терроризм бахьанехь набахти текхначунна. Массанхьа а «хIан-хIа» лела. Кхечу пачхьалкхе ваха а бакъо яц – арахьара паспорт ца ло.\n– Цхьа кхерам-м ца лаьтта хьуна тIехь?\n– Лаьтта. Суо вен мега аьлла хета суна. Цхьаъ вийна ницкъхоша, Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле ваьллера иза – Хупсергенов Хьасанби. Стохка аьхка оцу кхее делла арз юхаэца аьлла цуьнга Iедалхоша. Кехат а хилла цара оцу хьокъехь кечдина, куьг яздичхьана долуш. Иза реза ца хилла, тIаккха вийна.\n"Бакъонийн инициатива" проектан адвоката Мацев Рустама комментари елира Кавказ.Реалиина Ахкубеков Азамата Европерчу кхеле деллачу орзах хуьлуш долчух лаьцна.\n"Кхелан сацамна герга кхаьчна гIуллакх. Хеттаршна жопаш луш, Iедале хьийсош долу кехаташ тергалдеш Iа тхо. Оьрсийчоьно харцдо Ахкубековна тIехь Iазап латтийна бохург, дегIа тIехь ларш йитина хилар а дац тидаме оьцуш", – элира Мацевс.\n2019 шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело декхаре йиллина агIонашна машарца къовсам берзоран кеп.\n"Кхело гаранти ло агIонашка машаран хьелаш тIеэцийта. Иштта хилла барт къайленехь кхобу. Цхьана агIоно ца къадийна машарца дов дерзийта лаам. Оьрсийчоь декхаре хуьлу компенсаци яла, ша низам дохорна къера хилахь. Декхаре хуьлу Iазап латтор талла а, кхел нийса цаярх ша динчу даренах а жоп дала, - боху Мацевс.\nЦо дийцарехь, Ткъа Оьрсийчоьнан Iедало хаам хьажийна Европран адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле, "массо а агIор теллина, Iазап латтор бкъ ца карийна, чевнаш маца, муьлхачу бахьанашца йина ю гучу ца даьлла", аьлла.\nАмма Iедало ца теллина арздиначийн верси. Ца гIаттийна Iазапан хьокъехь бехктакхаман гIуллакх. Аьрзнаш динчарна массарна а борхIазза юхатеттина кхелаша дехарш листар.


ГIалгIайчоь -- Нохчийн а, гIалгIай а бохийна де дагалоцуш хилла митинг, Несара, 23Чил2012. ngushetia commemorated the victims of the 1944 deportation of Chechens and Ingush from the North Caucasus, Nazran, 23Feb2012\nНохчийчура делегаци Сурхахи БатIал-Хьаьжин зиярте ярах лаьцна ingushetiyaru.org интергнет сайт тIехь материал зорбане яьккхинера меттигерчу бусулбан юкъараллин жигархочо Хашагульгов Амирхана. Цунах лаьцна иштта дийцира Хашагульговс Маршо Радион дехарца.\nХашагульгов Амирхан: «Делимханов веанере Сурхахи, Пайхмаран мас йохьуш. Сурхахера схьавогIуш Яндаре чувеанера иза. Со цIера Яндарера ву. Iовдин йоI, ПетIамат, тхо долчехь дIайоьллина ю. Тхоьгахь марехь хилла ю иза. ПетIаматан Яндарехь барз а бу, цуьнан кIант а ву цунна юххехь дIавоьллина.\nЦигахь Делимхановс ша барз то а бийр бу, зиярт а дийр ду аьлла, бохуш хезнера суна тхайн туркхера Даурбеков Минкаилера. Молла а Iовдин вирдехь ву тхан, туркх а Iовдин вирдехь ву. Иза хаза а хетта, гIуллакх ду-кх кхо деш дерг аьлла, цунна юьртан цIарах баркалла мукъа ала аса аьлла, кхайкхам язбинера аса».\nГIалгIайчохь таханлерчу дийнахь лелош 4 вирд ду бохуш, дуьйцу Маршо Радион аналисто, историн Iилманан докторо Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Нохчашкара схьаэцна вирданаш ду уьш. Уггара хьалха цара тIеэцнарг Кунта-Хьаьжин вирд дара, Кишин Хьаьжин вирд дара. Амма иза Iедалша дIалаьцначул тIаьхьа, цуьнан некъ эцна, хьалха ваьлла масийтта стаг вара.\nЦарах цхьаъ Iовда вара, Баматгири-Хьаьжа олу цунах. Махкахь Iовда аьлча вевза-кх иза, Эвтарара вара иза. ГIалгIайн махкахь БатIал-Хьаьжа вара, Белхороев. Амма революци хиллачул тIаьхьа, оьрсийн Iедал доьхча, 1917-чу шарахь, нохчийн махкахь гIарваьлла майра стаг ву аьлла, наха лара а лоруш, веза а везаш Дени-шейх хилла, Арсанов. Цуьнан некъ тIеэцна, вуно дукха гIалгIай тахана Арсановна вирд доккхуш а бу.\nТахана схьагучу суртаца 4 вирд ду цигахь. Кишин Хьаьжин вирд ду цхьаъ. ШолгIа Iовдин вирд ду. КхоалгIа БатIал-Хьаьжин вирд ду. Ткъа доьалгIа накъашбандийн ду. Иза Арсанов Денина а, цуьнан къантана Бадруддина а вирд доккхуш ду. И диъ вирд ду-кх тахана ГIалгIайчохь лелош».\nОьрсийчоьнан Iедалийн а, бусулба дин лелочу вайнехан а юкъаметтигаш аттачех ца хилла. Тахана муха ду ГIалгIайчохь нехан дин лело йиш хиларца доьзна долу хаттар бохучух иштта элира Хашагульгов Амирхана.\nХашагульгов Амирхан: «Динца долу гIуллакх дика ду. Шен пхи ламаз а деш, маьждиге а воьдуш, шен мархийн бутт а кхобуш, Iад Iаш волчунна Iа меттиг ю кхузахь. Шен дин а лелош, харцхьа хIума а доцуш, паччахьо бохург а деш Iад Iачунна дуьхьло яц кхузахь».\nИсторин Iилманчана Вачагаев Майрбекана а хета, ГIалгIайчохь тахана динца доьзна долу хаттар шен кепа дирзина аьлла.\nВачагаев Майрбек: «Мелла а аьтто бу, хIунда аьлча, тахана динца гIуллакх дац Iедалийн. Тахана тIемалошца болчу баланна тIе яхийтина ю цара шайн ерриг а ойла. Цундела, дин лелийча мукъа Iад Iийр бацар тIе хIорш аьлла, дин меттах ца доккхуш, цунна дуьхьало ца еш хIума ду. Дуьхьало йо аьлла, цхьана а кепара хаа ца делла суна. Цундела гIалгIайн махкахь вайн махкахь санна, дин лело атта ду моьттуш ву со».\n2012-шарахь цIеххьана цхьацца цакхетамаш лилхинера Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхошна Кадыров Рамзанна а, Евкуров Юнус-Беканна а юкъахь. Цу гIуллакхо шел йиний нохчийн а, гIалгIайн а юкъаметтигаш? Хьалха санна оьхий ГIалгIайчура бусулба нах Нохчийчура зиярташка аьлла, хаьттира оха Яндарехь вехачу бусулба юкъараллан жигархочуьнга Хашагульгов Амирхане.\nХашагульгов Амирхан: «ГIалгIайчохь иза новкъа хеташ дукха нах бу. Нагахь Кадыров а, Евкуров а ийгIина хилча, оха хIу дан деза? Аса ца бах Кадыров бакъ ву, я Евкуров бакъ ву. Ши къам лата ца латахь иза кхаъ бу суна. Зиярташка воьду со Нохчийчу. Мархийн бутт кхаба оьшуш а бац, ламаз дан а ца оьшу цига воьдуш хазахеташ воцучу стага.\nИ шиъ эгIарх нах цига эхар соцур дац. Дин тIехь вай цхьаъ хилча, саца йиш йолуш дац иза. Кадыров а шен рицкъ чекхдаьлча дIавер ву. Евкуров а шен рицкъ чекхдаьлча дIавер ву. И шиъ ийгIина аьлла, эгIа йиш йолуш дац вай».\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хьехамча волчу Делимхановс бинчу хаамца, БатIал-Хьаьжин цIарах долу маьждиг дан сацам бина Кадыров Рамзана шен чоьтах, цуьнан мурдаш гайттинчу меттигехь.


Песни про любовь на казахском языке\nГ1аларчу бешара, схьа хеза эшараш. Массачу жималли зьовне аьзнаш. Дахаро ч1аг1 йина марзонаш, уьранаш, Кегичу дегни безаман мукъамаш. $припев: Соьлжа г1ала, азаллаьхь дуьна къонахи ага. Хьайха йала соь ахь ц1а ма ала. Соьлжа г1ала хьо сан деги дакъа. Ехийла маьрша хьо, Соьлжа г1ала. $ Кочачу саьттарша хаздина Соьлжа. Эсала шаьрша г1алийна йукъеша. Дитташа хьобстучу цу хина йистоша маршалла хоьтту тайначу шабаршца. %припев% Вай дайша кхилина оьзда г1иллакхаш. Сирлачу имане кхойкху маьждигаш. Къинхьегаман беркато къагийна некъаш, Соьлжа г1аларчу туьйрани куьзанаш\nСа са ду кирара малх бу хьо\nI. Сих елла зама гена д1аюьйлуш, Хьоь болу сан безам денна сан кхуьу. Со еза бохуш соьга хьоьжу хьо, Хьо воцуш Дала ма юьтийла со. Припев: Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Кху дуьненчохь хьо вовзарна ирсе ю со. Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Вайшинан безам ларбелахь везар. II. Дависса, маьлхан з1аьнарш ялар со, Хьо вохвеш хьоьга хьоьжур яра со. Дависса беттасо далара со, Хьан коре хьоьжуш лепар яра со. Припев: Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Кху дуьненчохь хьо вовзарна ирсе ю со. Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Вайшинан безам ларбелахь везар. III. Буьрса т1ейог1у 1аьржа буьйсанаш, Сан коьрте хьийза г1ийла ойланаш. Дуьненан 1алам хета суна хьо, Хьо воцуш Дала ма юьтийла со. Припев: Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Кху дуьненчохь хьо вовзарна ирсе ю со. Сан са, сан дог, сан кийрара бала бу хьо, Вайшинан безам ларбелахь везар.\nилли ал вай халхадовл вай тахан вай хал деза ловзара дей безаман дей, хал деза вай йижари вежари сий дол Г1алг1ай Г1алг1айчун кегархой гона юхдовла Ираз чу довсийта хьара коа Къонахи мехкари шо халхадовла ер илли хозаш да хьара коа припев. вай са мукъ дакха йо1 з1амсаг халхдакха пандар д1алакха халхар бал бакха — 2 раза Дог дела вай турпал Г1алг1ай Иразе дахийта массазе вай Фатт тоха хей Ловзара дей Дог тохадолийташ халдовла вай.. Г1алг1айчун кегархой гона юхдовла Ираз чу довсийта хьара коа Къонахи мехкари шо халхадовла ер илли хозаш да хьара коа\nХинйисте веънера хьо, Хи иэца еънера со. Ахь элира:\_"Азиза,мерза шовда малийта...\_" Азиза... Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дагахь лаьтта хьан хаза б1аьргаш. Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дуьхьал лаьтта хьан хаза б1аьргаш. Шовданах ца 1ебаш хьо, Г1иллакхех ца юхуш со. Ахь элира:\_"Ирс хилла-кхин мел еза езийла...\_" Езийла... Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дагахь лаьтта хьан хаза б1аьргаш. Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дуьхьал лаьтта хьан хаза б1аьргаш. Хинйисте мел вог1у хьо, Хи иэца йог1ур ю со. Алийта хьоь:\_"Азиза,мерза шовда малийта...\_" Малийта... Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дагахь лаьтта хьан хаза б1аьргаш. Ло дог1у...Лайнан чимаш... Дагайог1у хаза суьйренаш. Ло дог1у...К1айн чимаш... Дуьхьал лаьтта хьан хаза б1аьргаш\n1. Даго шена къасти хьо, кхи хир яц аьлла, Ма хаза хийтира хьо сай ю ва аьлла, Ма серла белира б1аьргаш дуьххьара хьо гича, Кхи д1а ас ч1аг1о йи б1аьрг т1ера ца баккха. Припев: Со муха ваьхна те хьомениг хьо ца гуш, Кийрара жима дог хьоьга д1а ца далхош, Малх санна къегийна хьо йог1уш ва яйчи, Хьомениг сан ойла хьуна т1е ма йоьрзу. 2. Йеллахьа езар схьа вай ирсан деган некъ, Деллахьа б1аьргаш д1а, ерзахьа юха цкъа, Безамах чам кхетта хьийза шу ураме, Цхьа жимма терго яй т1е эцахь сан безам. Припев: Со муха ваьхна те хьомениг хьо ца гуш, Кийрара жима дог хьоьга д1а ца далхош, Малх санна къегийна хьо йог1уш ва яйчи, Хьомениг сан ойла хьуна т1е ма йоьрзу. 3. Ахь олу хаза дош сан синтем бу хьуна, Сох лаьцна ен ойла совг1ат ду суна, Геннара б1аьрг кхетча хьуна т1аьхьа хьоьжуш, Хьоьх лаьцна ен ойла сан эрна хили те. Припев: Со муха ваьхна те хьомениг хьо ца гуш, Кийрара жима дог хьоьга д1а ца далхош, Малх санна къегийна хьо йог1уш ва яйчи, Хьомениг сан ойла хьуна т1е ма йоьрзу\nЦа хутту веза ала хьо\nЛазина чов ецуш\nХьоьх дуьххьар б1аьрг кхетча, Йист хуьлу хезча, Хьан озе ладоьг1уш, Хьийжира хьоьга. 1аьржачу, эсалчу Б1аьргаша хазчу, Дагчу ц1е йиллира, Хьаьжча хьо соьга. Безаман цу ц1аро Ботту сан кийра, Наб яйна г1уьтту со Хан йоцчу хенахь, Амма ца х1утту со Дагара дийца, Кхоьру ахь со къиза Таттарна гена. Сих-сиха генара Хьо йолчу вог1ий, Воьду со сайн дагахь Хьо хьоьстуш хьоьжий, Ткъа, хьуна-м ца хаьа, Сан кийра богий. Дарбанна хьоьгара Хьан безам оьший Хьан деган къайленаш, Ойланаш еша-м. Ца хаьа хьан хазчу Б1аьргаш чу хьежарх. Буй техьа хьан дагчохь Кхечуьнга безам? Юй-те хьо х1инццалца Къастоза везар?\nСа гат ло хьуна\nХьо цхьаъ бе вацара\nВала хелха нохчийн к1ант\nWala xalxa noxchi k1an t wala c7ana kogan t1e7 wala 2oi2oshmexkan see a7 dog 2eocu mexkaree ma 7eja 7o soega gheela bossita bezam dag chu yussur yu serlachu deena7 xaza yo3 7a husam chu wala xalxa noxchi k1ant arzonan7ay bolarca ghatta gayta sixalla way lawzaran xazalla\nДада, сан сий ду хьо\nБийца дай боцуш верг мел г1ийла ву Цара дика ц1е ца йитинарг кхиъ декъаза ву Да боху деза дош мел онда ду Шен вала Да вериг мел сийлахь ву Иллешкахь хесториг вай Нана ю Миска, эсала и хеташ ю Нана санна Да хесто вай бехке ду Вай къоман г1иллакхехь и веза ву Да, хьан сий лардан кийча ю со яла Дада, Дада, Да, Да, сан Да Сан дозалла, сан сий ду хьо! Са дезаш дац хьуна х1ай сийлахь Да! Са лоруш дац хьуна сан къонах Да Хьан лерам доза дац, бац барам цхьа а Аьхь хеташ 1а хьуна сан мерза да Де хьехарш деза ду, коьрта а ду! Цо белла оьзда некъ – вай декхар ду Вонна а, диканна а и цхьаъ ма ву Шен дег1 цкъа ца кхоош лаьттина ву\nСо яг1ара хит1а\nКхи йо1 ахь хьаржина\nХьо везарна бехк ма билла Хьо вовзарна бехк ма билла Хьо веза мегар ду моьттуш Со леларна бехк ма билла Ас 1уьрене тисина са Ас суьрене тисина са Ас хьо варе тисина са Хьа баркалле тисина хилла... Ахь баркалла оли хиъняхь Хьо и ала воли хиъняхь Шовдан йистяхь гат ца г1ерташ Куга ахьа йир ери со Ас 1уьрене тисина са Ас суьрене тисина са Ас хьо варе тисина са Хьа баркалле тисина хилла... Хьо са хирвац бохуч наха Со хьа хир яц бохуч наха Стиглунаш вахь яха еза Латтанаш бух даха деза Ас 1уьрене тисина са Ас суьрене тисина са Ас хьо варе тисина са Хьа баркалле тисина хилла... Хьо са хир вац бохуч к1анта Со хьа хир яц бохуч йо1а Ша санна дег1 кхолла деза Цунна чу са дила деза Ас 1уьрене тисина са Ас суьрене тисина са Ас хьо варе тисина са Хьа баркалле тисина хилла...\n12\t3\t4\t5\t6\t7\t8\t> >>>


Шема а, Иракъе а больхучарна некъаш боьхкуш ю Европол\nЕвроперчу полисхойн сервисо лерина дакъа кхуллуш ду, ша шех Исламан Пачхьалкх олучу ДаIиша тобано интернет машанахь кегирхошна юккъехь беш болу пропагндин болх юхатохархьама. Доккхачу декъехь социалан машанашкара йозанаш толлур ду цара, джихIадехь дакъалаца керла тIемлой гулбешберш гучубахархьама.\nЦецваллал хIума ду ша шех "Исламан Пачхьалкх" аьлла цIе а тиллина, бусулба дин сийсаз деш йолчу ДаIиш тобан агIончаша а, жигархоша а интернетехь, хIуммаъ а хьуллуш а боцуш я къайла а ца хьош, шайн пропаганда дIаяхьар.\nХетало наг-наггахь цара яздеш дерш дешча, Малхбузера Iедалша, хаддаза интернетехь могIарерчу бахархойн леламех долу хаарш гулдеш долчу, цу гулдаршна а, и хаарш дIа а ца дойъуш, шерашкахь, эшшинчу мIаьргонехь тIекхача кийча архивашкахь латтадан юх-юха а меттигерчу парламенташкара мукъар-мохь боьхуш а долчу, муха магадо-те сел гаррехь кегирхой шайн халипате дIакхайкхаран а, шайн къизаллаш яржоран а болх даIишхошна дIакхехьар олий?\nМуьлхачу а маттахь кегирхой жигара болчу чаташка я форумашка хьаьжча, „Довлатуль исламийа бакъия!“, „Пайхамаран манхьадж“, „Халипатан сийлахьа латта“, иштта дIа кхин а паролаш а кхайкхош, керла-керла агIончаш гулбеш Iаш болу цу тобан жигархой карабо. Цара бечу белхан масалаш нохчийн а, оьрсийн а, Iарбойн а, доцца аьлча, муьлхачу а маттахь деша йиш ю.\nИшттачех цхьа масала даладо Германерчу бусулба динан Iилманчано Дири Батима Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь. КесталгIа им диллина йолчу кхиазчу йоIе иза ДаIишах дIатоха гIерташ къахоьгучу цхьана тобан векало яздеш дерг доьшу цо.\nБатим: „Оцу сохьта гуш хуьлу, цу нехан динца бала боцийла, цара юхьаралаьцнарг политикан идеологи юйла. Цу такфирхойн а, джихадхойн а кхетам цхьана башхачу политиках болчу хьежамашна тIехь кхоллабелла бу, цара динца бакъбеш болчу. ХIара цхьа масала ду, къона австрихо, бусулба динера орамаш доцу, я мигрантех а йоцу, даханчу шарахь цара им диллийтина, йоццачу хенахь иза радикалан хьежамашка а яьккхина, хIинца шайца цуьнан уьйраш чIагIйан гIерта уьш.\nЦарех цхьаммо яздо цуьнга чатехь: „Ялсаманехь уггаре а лакхара гIат цхьа стаг бусулба дине верзийначун хир ю. Амма и гIат кхочур дац цуьнга, нагахь им диллинарг Делан некъа тIехь кхалха ца кхалхахь. Цундела тхо хьуна тIаьхьара девр дац, хIунда аьлча тхо хьуна дикадерг дан лууш ду.\nТкъа мунепакъш хьоьга дуьйцур ду, тхо нахана манипуляцеш а, радикализацеш а еш ду бохуш“. Кхин дIа а яздо цо цуьнга: „Машар болчехь мичахь Iано йиш ю муслимо шен цIий Делан некъа тIехь? Картолгаш цIанйеш Iанор ду цо иза? Массо меттехь яздина ду хьуна иза, КъурIан чохь а. Мунепакъш иза шайна ца гуш санна дуьту.\nШахIид санна ялар – иза уггаре а деза хIума ду, АллахIу акбар! Хьо Делан новкъахь лийр ю, доккха сий ма ду иза! Иккхина ялар, массарел а хьалха а иккхина ялар!“ Иштта дIа кхин а. Дуккхаъ тайп-тайпана чаташ ю уьш, цу кепарчу тобанаша я наха кхинберш цу шайн гоне а бохуш, царех хIуъу дан кийча долу адамаш, тIемалой бан гIуртуш йолу“.\nЦу кепара пропаганда кIеззиг яц нохчийн сайташна тIехь а. Цхьана ДаIишан агIончано яздо, халипатан къизаллаш цхьана сайта тIерчара емал йича: „СубхьаналлахI! Мел дукха питана ду кху чохь. Хастам бу АллахIана, тхан Исламан пачхьалкхе йолуш! Тхан Халип Абу Бакр аль БагIдади волш, тхан шариIат долуш! ТIамана эзарнаш чакхармаш гена а девлла, аьшпаш буьтту аш! Исламан пачхьалкхе чIагIлуш ю, АллахIу Акбар!“ - бохуш. Халипатан критика еш берш массо а муртадаш бу бохуш чIагIдо цуо.\nХIинцачул тIаьхьа амма цу кепара дукха айдаран хьаьркашца кхелина мохь-цIогIа деттарш, хетарехь, тIаьхьало йоцуш дуьсур дац. Европоло кху деношкахь кхоьллинчу леринчу сервисо тидаме лоцур ду, интернет машанахь ДаIишан пропаганда еш берш, Шема а, Иракъе а хьовсо керла тIемалой а, цигарчу тIемалошна хьажон керла нускалш а лоьхурш.\nБританерчу Гардиан газетано шен хьосташна тIе а тевжаш яздарехь, дийнахь, мел кIезга а, I00 эзар хаам буьту интернетехь ДаIишан пропагандин жигархоша шаьш цу Iалашонца кхоьллинчу 50 эзар герга аккаунташна тIера. Ткъа Европоло кхоьллинчу, товбеца беттан хьалхарчохь болх бан йолалучу леринчу декъан Iалашо хир ю, и аккаунташ дIакъийлар а, церан йозанаш дIадайъар а, ткъа уьш яздеш берш жоьпалле озор а.\nПропаганда кIеззиг яц нохчийн сайташна тIехь а


"Иза къонахаллех вуьзна вара, амма Iедална кхераме вара..."\nКунта-Хьаьжин Ненан Хедин Зиярат\n154 шо кхечи кхаарийндийнахь Кунта-Хьаьжа Оьрсийоьнан паччахьан Iедало махках ваьккхина.\nКунта-Хьаьжа махках ваьлла де хIора шарахь билгалдоккху Нохчийчохь. Тахана а Шелахь зуькарш деш, Далла Iибадат деш, дIадаьхьара и де.\nДакъалоцуш махкара массо а вирдийн векалш хилла цигахь. Кунта-Хьаьжин боггIу мах хадош, цуьнан дахар а, динан философи а йийцаре йира гулбеллачара.\n1864 -чу шарахь Дечкен-беттан 3-чу дийнахь Шелахь дIа а лаьцна, цигара Володоган кIоште Устюжна олучу гIала дIавигина хилла Кунта-Хьаьжа. Иза схьавеха аьлла, цигахь гулбеллачу цуьнан мурдашна тоьпаш тоьхнера Iедало. Ша верриг оцу майданехь вийнера 300 стаг.\nКунта-Хьаьжийн дахарх а, цо нохчийн а, Къилбаседа Кавказерачу цхьадолчу къаьмнашна а бинчу Iаткъаман мах хадош геннарчу 1994 шарахь жайна арахецнера историка Акаев ВахIида.\nИштта дуьйцу автора Кунта- Хьаьжех а, иза гучуваьллачу заманах а: "Иза Iийна зама чолхе, вон хьал долуш хилла. ТIом хилла беш. 25 шаре баьлла хилла иза. Кхетам болуш, хьекъале а, кIоргера дешна нах а ма хилла вайн оцу хенахь. Ойла еш а ма хилла цара. Киши-Хьаьжийн воI Кунта а хилла ойла еш.\nОцу къоман кIоргера культура а евзачу цуьнан а ма кхоллаелла ойланаш, я раббана Дела, муха довла деза вай хIокху балех кIелхьара аьлла. Шен гергарчаьрга а, накъосташка а аьлла цо, хIара тIом кхиъ дIабодахь, вай хIаллак хир ду".\nБехха лаьттачу Кавказан тIамехь, уггаре а доккха дукъ нохчаша шайна тIелаьцна хилла. Иштта хьал кхиъ дIадахча, къам кху дуьненчуьра дIадаларна кхерамах кхеттачу цо, машаран философи яржош хилла гIора дIадолучу нохчашна юкъахь.\nИза цо оьрсийн паччахь везаш ца динера аьлла, кхин дIа а дуьйцу Акаев ВахIида: "ТIевогIуш волу паччахь везаш ма ца аьлла цо. Сатоха жимма, сатоьхначуьнгахьа Дела ву олуш хилла. Да велча 15 шо долу цуьнан воI а тIам тIе воьдуш ма хилла. Иза а цигахь вуьйш хилла. Инзаре зама йолуш, цо и хьехамаш бо. Нахана, дагахь кхетта-кх уьш. Иштта хилла-кх Кунта-Хьаьжин хьехамаш".\nТIаккха, Кунта-Хьаьжа оццул машаре кхайкхамаш беш волу, паччахьан Iедало куьйгаш тIе а виллина хIунда ца лелийна аьлла, деллачу хаттарна иштта жоп делира историка Акаев ВахIида: «Иза атта хаттар а дац хьуна жоп дала. Ас-м сайн белхаш тIехь аьлла ду иза. Шамалца дуста ма дезий иза.\nЦо 25 шарахь тIом бина. Цунна тIаьхьа вайнах а, Дагестенера къаьмнаш а дахна. Шен некъ дIакхехьна цо. ТIаьххаре йийсаре а вахна, Оьрсийчоьнан Iедало доккха цIа а лой охьахааво. Шен хьоме, леррина накъост волуш санна иза тIеэцна паччахьан Iедало.\nТкъа, Кунта-Хьаьжас цхьа топ ма ца кхоьссина. Мелхо а ма кхосса ма баьхна цо. Кунта-Хьаьжа, къам гIаттаме далахь хьалха вала мега аьлла хеташ, иза вай кхузара дIаваккха веза аьлла, хIоттийна кехат ду-кх архивашкахь. Шайна дуьхьала тIом бинчу Шамалал кхераме хетта-кх иза. И ду-кх бахьана. Кхин бахьана дац-кх, сан хьесапехь".\nКунта-Хьаьжица, иза махкахь ваьккхича, къамелаш дина хилла оьрсийн историка Попов Ивана. Цо оцу хенахь а тидам бина Устазан кхечу нахах, башхаллех.\n"Со чIогIа цецваьллера, цуьнан оьздангаллех а, гIиллакхех а, къамел дан хаарх а, веларх а, амалех а, цо нийса букъ латтторах а. Доцца аьлча, и стаг дуккха а дикачу хIуманех а, къонахаллех вуьззина вара. Иза тамехь стаг вара, амма политикан тIегIанехь кхераме вара",-аьлла язйина Поповс.\nКунта-Хьаьжас ма аллара, Деле бирзинчу нохчех кхоьруш хилла паччахьан Iедал аьлла, дуьйцу цуьнах историк-яздархочо Ибрагимов Ризвана а: "Оьрсашна иза кхераме хIунда хетта аьлча, адам оцу Делан некъан тIехь чIагIдича, царна а хууш хилла дуьхьал латта хала хир дуйла. Цундела, оцу нийсачу некъан тIе адам ца далийта, бусулба дин чIагI ца далийта махках ваьккхина ву-кх Кунта-Хьаьжа".\nТахана нохчех а, гIалгIайх а, Дагестанера Iаьндойх а нах бу Кунта-Хьаьжийн вирдехь. Цуьнан мурдашна иза ша чохь латточу меттера вада аьтто а баьлла, туркойн махка дехьаваьлла. Иза цIахь юха а гучувер ву аьлла хеташ ду.


Къуйн якъо цкъа а ца хIутту\nЛахьан-бутт 17, 2015\nШимма болх а беш, охьадуьллу ахча висинчу шина доьзалхочо лечкъадеш хилча, мел рицкъ дуьсур ду доьзалехь? Хаттар, лойла а доцуш, деса хетало! Иштта эрна бу къинхьегам сила долчу халкъан, баьлла пайда оцу халкъах боьллачу къолахоша шайн кисана берзош белахь.\nIедалехь болчара низамаш талхор дебахь...\nПачхьалкхан хьукхмат-урхаллашкахь, доьшийлашкахь, юьртабахамашкахь, муьлххачу а Iедалан цхьаьнакхетараллехь балхахь болчара даре дарца, цкъа а хилла дац Нохчийчохь тахана санна, леррина цхьа ант даккха, гIалат-ледарло каро гIертачух тера, сих-сиха коммисеш а лесташ зераш дар, кхин дIоггара белхан балакхачар а доцуш, кехаташ таллар,цхьа элп а гал хилча, и деста а деш, «генадаккхар».\nIедалхоша кхеторца нийсонан,бакъонан бух тIехь болх тобарна, лакхарчу тIегIа баккхарна тIехьажийна ду зер-талламаш марсадахар. Къаьсттина цу «цIийнах хьовсарша» тидам тергоне эцна дарбанан цIийнаш а, доьшийлаш а, бахархойн хьашт дезарш луьсту, берийн цIийнаш биста кхаччалц, цхьацца социалан урхаллаш а.\nДоцца аьлча карарчу хенахь хьехархоша а, лоьраша а, кхечу социалан белхоша а лакха хьакъ ду вайнехан фольклорера хIара эшар:» ЦIала-цIула цIен кIархаш, денна йогIу пачхьалкхаш, дала дайа шу амал, аш дайина тхан амал».\nБалхахь болчара а, боцчара а тамаше а хеташ кхеториг кхин ду, харцо, хьарамлонаш ца лелаяйта, дела цIарца тIетаьIIина дIахьуш зераш доллушехь, куьйгана цIена ца хиллачунна тIебазбеллий лаьтташ кхерам боллушехь, бутт-батте мел болу а дебахь бен лахлуш дац хьарамлонийн бух тIехь деш долу зуламаш.\nОфициалан хааме дохучу терахьаша ма-гайттара цу декъехь къаьсттина каде хьийзаш бу Iедалан гIуллакхехь болу хьаькамаш. Иштачех цхьанна «Горлифт урхаллин» директорна дуьхьал долийна бехктокхаман гIуллакх, нийса а лерина, кхеле хьажийна мехкан прокуратуро.\nТалламхоша чIагIдарца, цо федералан ял гульечу урхалле харц кехат-гайтамаш а кхачош, Iедалан бохчина 7 миллион сом гергга эшам бина. Талламхоша гулдинчу тоьшаллашца шена пайденна и хьарамлонаш цу хьаькамо лелийна 2012-2013 –чуй шерашкахь. И зулам цо шеггара дина я цуьнан кхин накъост-хьехамча хилла ца хилла хууш дац.\nШех тешийна Iедала гIишло-хIусамаш хайра доцуш «дIасаекъарна» бехктокхаман гIуллакх а долийна жоьпе ийзош ву ГУНПП «Промавтоматика» урхаллин инарла директор а.\nИ бехкевеш ву, барт беш хIоттийна кехат а доцуш, Iедалан хIусмаш маьхаза лело йохкаэцархошка дIаялар. Низамхоша билгалдаккхарца цу кепара «Промавтоматикана» 4.5 миллион сов зе дина директоро.\nХIинца талламхоша ахкаме дехкина и зулам даран бахьанаш а, хьелаш а муха хила тарло боху хеттарш.\nКхо шо хьалха дина зулам-къола гIара а даьлла, жоьпе озийна Шелковск кIоштера хьалха маьхькIамхо лаьттина 63 шо долу вахархо а. Цуьнга кховдийначу бехкаца, цо зуламе пайдаэцна шен даржах. 2012–чу шарахь Шелковск кIоштан администрацехь, отдел култури олучу оьздангаллин декъан хьаькам лаьттинчу Салгириев Исрапила Сары-Су эвлахь Оьздаллин цIа тодина хиларан акт тIе куьг яздина, и белхаш бинчу хьукмата чоьте тIе 25 миллион ахча доккхуш.\nТалламхоша юьхьарлаьцначу шеконца, и кIелдIашхула барт а бина, совнаха цо догIу ахча тIеяздеш дина зулам ду. Царна хетарехь, ишта маша а боьзна, Iедалан лачкъийнарг ду лаххаре а 9 миллион сов ахча. Прокуратуран хьостано хааме даккхарца Салгириевн Исрапилан дов Шелковск кIоштан кхеле дIахьажийна.\nЛакхахь дагардина зуламаш санна, кхузахь Iедалехь болчара кIоршаме низамаш талхор дебахь бен кхачалур долчух тера дац схьагучу суьртехь.\nБакъду могIарерчу бахархоша а,белхоша а йоккхачу шеконца тIеоьцу,юккъерчу тIегIан хьаькамаша, шайл лакхарчу куьйгалхошца дага а ца бовлуш,царна хууш хIума а доцуш, шайн киснаш дузу хIуьттур бара бохург.\nКъам махкахдаккхар хьахийна юха а Кадыровс\nIадат телеграм-канале язбеллачу нехан цIераш зорбане яьхна Нохчийчохь\n77 шо кхаьчна нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш махкахдаьхна\nIовхойн кIошт юхаерзон еза аьлла, юха а карладаьккхина Дагестанан Iедалхошна\nКадыровца цхьана сурт даьккхинчу шен гIовсера жоп дехна Украинан премьеро\nНенан меттан дуьненаюкъара де дара Чиллан-беттан 21-ра\nШайн бераш ненан маттах хер ца дан гIерта арахьа беха нохчий\nБерлин: нохчийн а, Iаьрбийн а дов\nВена. Муьлхха а лазам бу юкъара\nУрдунерчу нохчаша онлайн кепехь дIадаьхьна дагалецарш


Плиев Баширна - керла автобус\nКIира хьалха Несарара Нохчийчу кхочучу новкъахь журналисташна а, бакъоларъярхошна а тIелатардеш зуламхоша ягийра церан хIуманашца цхьаьна уьш чохь хилла микроавтобус. Хьеший дарбанцIийнехь а латтийна, полицехь лен а бина, дIабахийтина ГIалгIайчуьра.\nАмма микроавтобусан да Плиев Башир массех беран да, хала воллуш стаг хилар а, цунна уггаре дукха чевнаш тIелеттачара йина хилар а къастийначу цуьнан махкахоша ахча вовшахдетта долийра шайггара цунна керла автобус эца.\nОьшучу цхьаъ-ах миллионах цкъачунна гулделла 450 эзар сом, и ахча теснарг ву ах эзар стаг, хаамбо гIалгIайн зорбано. Оьрсийчоьнан журналистийн юкъаралло а сацамбина оцу акцехь дакъалаца – Плиевна автобус эцархьама Москох концерт хIотто.


Малхара кашамашкара тIехкаш лаьттах дIайохка езий? Фу йоах цох бусалба дино? — Сердало\nМалхара кашамашкара тIехкаш лаьттах дIайохка езий? Фу йоах цох бусалба дино?\nТIехьарча хана, гIалгIай кагийча наха дувца доладаьд Лоаман ГIалгIайчен юрташкарча малхара кашамашка бадача гIалгIай тIехкаш цу чура хьагул а, цхьаннахьа уж дIа а ехка, царна маьл а кхайкабаь, дуIа дича фу дар-те, ишта ядийта мегаргйий-хьогI уж тIехкаш малха, яхаш. Массехка шу хьалха а дувца доладаьдар из хаттар кагийча наха интернете гIолла. Цу хаттарашкахьа башха болаш, къовсамашта тIехьа дебаташ деш а, къамаьлаш деш а нийсделар цхьаболчар. Бакъда, цхьанне а цу тарматхой кашамашкара хьа а баьха шоай дай кхычахьа дIабохканзар цу хана. Дале а деце а хIанз а, юха айдаьд из хаттар интернете, хьалха санна къовсамаш деце а, дукха даьржадеце а.\nГIалгIай Мехка бахаш бола вай къаман нах берригаш бусалба нах ба. Хьалха вай ГIалгIай Мехка бусалба дин доацача юкъа гIалгIай къаман наха тарматал е кхыдола дин леладеча хана цу тайпара дIабехкаш хиннаб наха шоай байнараш. Кхы хьалхагIа лаьттах каша хьисапе кIоаг а баьккхе, из дахчанца е кхертIошца дIанийс а дай дIаволлаш хиннав веннар. Из геттара хьалха беш хинна болх ба йоах мохктохкархоша. Кхы хьалхагIа кхыдар леладаь а хила йиш я. Цох бакъдар ховр Даьла ва.\nЦхьан тайпара теркам ца беш а жоп доацаш а ер хаттар цадитар духьа оаха лаьрхIад бусалба Iилма дийшача нахаца дага а дайна ер хаттар дашха. Цул совгIа моллагIча динах вола саг миччахьа дIаволла веза а, велча цун кхоачо мишта е еза а, из дIавеллача цун дуIа дар а, кхыдараш а миштад хьожаргда вай. ГIалгIай Мехка а доазол арахьа а цIихеза бусалба Iилма дийша саг ва Iаьлий-Юртара имам воккха саг ЦIечой Iийса. Цунца хилар тха цу дешаца дувзаденна хаттараш.\n— Бусалба а кераста а саг велча дIаволлара хьукам миштад? Цхьатарра йий цу шиннена еш йола дакъан кхоачо?\n— Бусалба саг ший хьурмат долаш ва: цун халахетар де а, цатовр де а, маьже кагье а йиш йоацаш. Венначул тIехьагIа а ишта ва из. Элчас аьннад саллалЛахIу IалайхIи ва саллам, «Веннача сага тIехк кагъяр дийнача сага яр кагъяр мо да», аьнна. Бусалба саг велча, из лувча а ваь, мерчи а делла, каша а даьккха дIаволлар важиб да бусалба наха тIехьа. Цун гаргара нах бале эггара хьалха царна а, гаргара нах беце хийрача наха а, уж а беце бусалба наха а тIа да из дIаволлар, фард кифаят да из. ДIавеллачул тIехьагIа цун каша тIа Iоха а бокъо луц, из юха хьаахка а бокъо луц ахканза ца воалаш хIама деце. Цун тIехкаш йохкаенна дIаяллалца цига кхывола саг дIаволла а мегаргвац, цига хIама де а йиш яц. Иштта хьурмат долаш ва бусалба саг дийна волча хана а венначул тIехьагIа а.\n— ХIаьта каша юха хьа а аьхка цига саг дIаволла йиш хилара ха мел йIаьха я?\n— Цун тIехкаш талхарга хьежжа да из. Цхьатара хилац из, лаьтта тайп-тайпара да, сага ший оттам а тайп-тайпара ба. Цудухьа бокъонца тIехкаш талха дIаяьнналга халцца цига кхы саг дIаволла бокъо яц. ХIана аьлча, цу веннача сага хьакъ да из.\nДIахо кераста саг, из шин даькъе ва. Бусалба нахаца машар а болаш, царца цхьа чIоагIо а йолаш, царца баь барт а болаш вола саг ва цаI, шоллагIвар бусалба нахаца моастагIал а долаш, царна зене а, царна духьал тIом беш вола саг ва. Цу шинне хьал тайп-тайпара да. Хьоца машар а болаш, чIоагIо а йолаш, барт а болаш вахаш волча сага а бусалба сага дар санна деце а хьурмат да. Цун тIехк кагье а, каша дохаде а, дакъа ийрчадаккха а хIама де бокъо яц. Иштта вола кераста саг велча, нагахьа санна из дIаволла цун гаргара кераста нах бале цар дIаволларгва из, беце бусалба наха дIаволларгва из. Бакъда бусалба нахаца моастагIал а долаш, тIом а болаш, зе деш волча кераста сага хьурмат дац. Иштта вола кераста саг дIа ца воллаш вита а мегаргва, дIаволла а мегаргва, цох хьаж хьа ца ахийта, новкъара из дIаваккха. Иштта да цар хьал. Керттера дар фуд, цу тIемца волча сага дар – цун хьурмат цахилар. ХIана аьлча Элчас саллалЛахIу IалайхIи ва саллам, цар кераста нах боабаьча хана цхьаннахьа кIоаг а баьккха дIачукховсийтаб уж, новкъара дIабаха. Бакъда, Даьла раьза хилва цунна турпал Iаьлас ший да Абу-ТIоалиб велча хьа а вена Элчанга аьннад: «Тувлавенна хинна вола воккха саг – хьа даь-воша веннав», аьнна. «ДIа а вахе дIаволла из» аьннад цунга Элчас саллалЛахIу IалайхIи ва саллам. хIана аьлча хьурмат да цун.\n— Хьалха нах бусалба хилале тарматал леладеш уж болча хана, байначул тIехьагIа малхара кашамашка дIабехка боахка вай къамах болча наьха тIехкаш хьагул а яь, уж кхычахьа дIа а ехка царна маьл кхайкабар е дуIа дар миштад? Де дезий из, миштад цу тайпара хIама дар?\n— Тарматхой уж хилар бахьан долаш ишта ма дий цар кашамаш. Ишта уж хинна ца хилча бусалба IаьдалагIа дIабохкарг ма барий уж. Царна дола хьукам – цхьаккха хIама ца деш бита йиш йолаш а ба уж, хIана аьлча бусалба наха новкъа бац уж тахан, новкъа хила а мег цхьаболчарна, цудухьа дIабохка а мегаргба уж, ца бохкаш бита а мегаргба. Нагахьа санна из моттиг бусалба наха эшаш яле цу моттигах пайда эца а мегаргба. Нагахьа санна, бусалба нах цу моттигага хьашт болаш хилча, цигара хьа а баьха кхычахьа дIа а бихьа дIабохка мегаргба уж. ХIана аьлча Элча саллалЛахIу IалайхIи ва саллам Мадинате хьавенача хана цо даь маьждиг кераста наьха кашамаш долаш моттиг хиннай из. Элчас саллалЛахIу IалайхIи ва саллам уж цигара хьабаьхе дIа а баьхе цига маьждиг хьалде аьннад. Цудухьа бусалба наха новкъа бале дIабаха мегаргба уж, бакъда маьл кхайкабе мегаргбац царна, дуIа де а мегаргдац царна, лувча бе а безац уж, мерчий долла а дезац царна, е къаьстта кашамаш даха а дезац царна. Новкъа хургбоацаш дIакъайлабахар мара дац царна дола хьукам. Нагахьа санна уж наха новкъале еш а боацаш, шоашкара зе доацаш хилча бита мегаргболаш ба уж шоаш болча. ХIаьта а нагахьа санна цига бахаш болча бусалба наьха барт а хинна уж тIехкаш хьагула а яь цхьаннахьа дIайохка царна дагадохе, лаьрххIа комиси хьакхолла еза цу гIулакха Iаьдал юкъе а долаш, дийша нах а юкъе болаш, боккхий нах а юкъе болаш, лораш а юкъе болаш. Лораш хила беза, хIана аьлча, уж дукхагIбараш у кхийтта байна нах ба. Лорашта хьажача ховргда цу лазарах хIама юхе дисадий. ТIаккха лаьрххIа дувхар а долаш кийчбаь хила беза царца болх беш бола нах а. Нагахьа дале лазар а тохкаргдолаш, царна е езе дезинфекци а ергйолаш иштта да цар хьукам. Бусалба дино яхар из да, ховр АллахI ва.\n— Нагахьа санна цу моттигашка бусалба нах хьашт боацаш хилча, уж новкъа а ца хилча ишта ца бадийтар духьа цигара дIа а баьха кхычахьа дIабохка безаш хулий уж?\n— Иштта ца бадийтар духьа цигара дIа а баьха уж дIабохка безаш хьукам дац цар. Хьалха тарматал долча замашкахьа, наха Даьла дин довзале дIабийхка нах ба уж цига бадараш.\n— Нагахьа санна хинналга а ховш бусалба саг, малхара каша е кхычахьа кераста наьха кашамашка дIавелла воалле цун фу де деза?\n— Цу моча кашамашка воалле хьакъоастаде деза цун каша. Е цигара хьа а ваьккха бусалба наьха кашамашка дIаволла веза из. Нагахьа лувчаве йиш йолаш цох хIама диса дале лувча а ваь, мерчий а делла дIаволларгва из, хIама дисадеце лувча а ца веш ше волча тайпара дIаволла мара везац.\n— Малхара кашамашка яда тIехкаш ловза а еш, уж хьал а ийъеш царца бегаш бар миштад?\n— Аз тхьовра а аьлар из, дакъ ийрча даккхар. Бусалба наьха Iадат дац дакъ ийрча даккхар, из де мегаргдолаш хIама дац.\n— Нагахьа санна бусалба наьха кашамашка воалалга а ховш кераста саг дIавелла воалле цун фу де деза?\n— Е дIакъоаставе веза из къаьста карта а яь, е цу чура дIаваккха веза.\n— Нагахьа санна Сибаре волча хана дале а е кхыча мехка дале а бусалба наьха кашамашка дIавелла саг воалле, цо ше валале ший мехка дIаволла аьнна васкет даь хиннадале, из цигара хьа а ваьккха ший мехка цIавахьа везий?\n— Из васкет кхоачашде декхар бац уж. ХIана аьлча имам ШафиIичо, Дала къахетам болба цох, кхычахьа саг дIавахьар хьарам да йоах, вокха имамаша карахIат да йоах из. Ше веннача метте дIаволла веза саг. ДIавеллачул тIехьагIа кхычахьа дIавахьар духьа хьаваккха мегаргвац из. Нагахьа кераста кашамашка из воалле а, цигара хьа а ваьккха цIава везац из, цига бусалба нах боахкача дIаволла мара, кераста наьха кашамаш доацача. Из васкет кхы кхоачашде хьашт дац цар, бокъо а яц.\n— ХIанз къаьстта бусалба саг венначул тIехьагIа из дIаволлале цун тIехьа бусалба наха кхоачашде деза хIамаш фуд?\n— Саг венначул тIехьагIа де дезаш дар, цкъар боккъонца из веннилга хар да. ДегIацара са дIакъаьстачул тIехьагIа цун маьженаш кIаьдъяр суннат да, дегI дувлалургдоацаш. Саг велча, дийла дале цун бIаргаш дIакъовлар а, мочхал Iодаха дале из хьалдехкар а суннат да дакъ ийрча хургдоацаш. Веннача сага кхоачашде деза декхараш да эггара хьалха цунга доалле наьха декхар дIадалар, нагахьа дале дIалургда из цу хана, деце цхьане шийна дIатIаэца деза из, хIана аьлча декхаро лаьца латта из венна бусалба саг. Элчас дакъа ламаз а даьдац декхар доаллаш веннача сага асхьабашка дайтад, ше даьдац. Нах боацача из Iовиллар, лувчавар, лувчаваьчул тIехьагIа цун дакъа ламаз дар, ламаз дича каша а даьккха из дIаволлар, цун васкет кхоачаш дар, цун хIама цо аьннача метте, шарIо могадеча дIадахийтар. Цул тIехьагIа цун диса хIама цун варасашта юкъе дIадекъар. Саг венначул тIехьагIа из лувчавари, мерчи доллари, цунга доалла декхар дIадалари, дакъа ламаз дари, дIаволлари декхар да, фард да. ДIавеллачул тIехьагIа цун тIера дуIа дар а, сагIийна хIама далар а суннат да, нагахьа санна цо васият даьдале.\n— Саг дIавеллачул тIехьагIа цун дуIа де цун каша тIа ахар миштад?\n— Веннача сага из Даьлагара вехари, цунна дуIа дари суннат да. Духхьал цун каша тIа а ухаш де дезаш дац из. ДIавеллача хана а дергда из, цул тIехьагIа миччахьа вале а цун дуIа дар дика да. ХIана аьлча, цо пайда беш хилар массаболча Iалам наьха барт кхийтта хIама да. Вешта кашмашка зерате ахар суннат да сага, Элчас саллалЛахIу IалайхIи ва саллам, аьннад кашамашка аха, цо валар а дагадохийт вайна.\n— Баркал хилда хьона Iийса, хаттарашта жоп даларагI.\n— Аьттув хилба шун.\nДукха ба из хаттар айдаь а дувцаш а раьза боацаш нах, къаьстта боккхийча наха хала тIаэца из мо дола хIама. ХIана аьлча уж дукхача шерашка хьийга мохк ба ер, царна ше болча тайпара беза ер мохк мичча тайпара бале а. Цар раьза цахилар нах кхета безаш да. ХIана аьлча, хIанзалца сага новкъа а йоацаш, деш зе а доацаш яьдай уж тIехкаш, кхы дIахо а ядаргья хетарагI. Уж тIехкаш лакхе дийшача сага хьаяхачох таккхалча яда йитача дин оагIорахьара кхы новкъа йолаш яц, хIанз шоаш йолча хьала тIехьа. Бокъолдар аьлча, нах – деррига къам кийча дац цу гIулакха. Цудухьа ий а ца деш таккхалча дитача бакъахьа да из хаттар.\n← Назрановцы готовы принять пострадавших


Украинах лаьцна, гуш лаьтташехь - аьшпаш\nОьрсийчоь -- Москох гуламаш лелха юкъ-кара Украине Оьрсийчоьнан эскарш хьовсорна резабоцчу нехан, 04Заз2014.\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира пресс-конференцехь дIахьедина, Оьрсийчоь шен эскарш Украинина чу гIорто дагахь яц, аьлла. Цуьнца цхьаьна цо билгалдаьккхира, ша цигара керла Iедал къобал ца до, оьшуш меттиг хилахь оьрсийн эскарш цига хьажо бакъо а шегахь юьту ша аьлла.\n„Украинехь конституцица боцу карчам а хилла, нуьцкъала Iедал дIа а лаьцна"- элира шинарий дийнахь шен Ново-Огареворчу резиденцехь, цIеххьана журналисташ схьа а гулбина, пресс-конференци еллачу Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира.\n„Украинин халкъана хийцамаш беза, иза цуьнан бакъо ю, со цу лаамах кхета а кхета. Амма конституцица доцу, низамца догIуш доцу леларш къобалдан мегар дац“, - элира цо, Украинехь карарчу хенахь цхьа жоьлгаш вукху жоьлгашца хуьйцуш ю, аьлла, тIе а тухуш.\nАмма уггаре а коьртаниг, журналисташна а, шина пачхьалкхенан, Украинин а, Оьрсийчоьнан а юкъараллашна а хаа луушдерг, кхин дара – Оьрсийчоь тIамца Украинина чугIуртур ю я яц, ГIирма ах-гIайре цуо ницкъаца схьайоккхур я яц.\nЦу хаттарна Оьрсийчоьнан президента билгал жоп делира: хIан-хIа, Оьрсийчоь Украинерчу хьолана юккъе гIертар яц, ша цу махка эскарш хьажорах йолу планаш хийцина, аьлла. Бакъду, оьшуш хилахь я цигарчу наха орца Оьрсийчоьне доьхуш хилахь, и гIулч яккха бакъо шегахь юьту ша аьлла, тIе а тухуш.\nКхеташ ма-хиллара, доккха цхьа дакъа меттигерачу бахархойн Оьрсийчоьнехьа йолчу ГIирмера цу кепара орцан мохь кхачийта цхьа а тайпа хала Кремлана хир дац. Цу хьаштана шена муьтIахь йолчу ГIирман Радига цхьа официалан кхайкхам байтичхьана, Кремлехь цуо низаме лоруш долу бахьана хир ду, „Украинехь бехаш болу Оьрсийчоьнан бахархой ларбан“ аьлла эскарш чудига.\nТкъа ша ГIирманахь муха тIеэцна бахархоша Оьрсийчоьнан президентан дIахьедарш? Хийцаделлий теша цуо цигахь Оьрсийчоьнан эскарш хир дац аьллачул тIаьхьа цу эскарша дIалаьцначу хьукматашкахь я гIалин урамашкахь долу хьал?\nЕвзаш йолчу меттигерачу тележурналиста Халил Мавилес дийцарехь, шинари дийнахь боккъал а меттигера Радин а, министрийн кабинетан а гIишлош оьрсийн эскархоша йитина. Амма тIеман объекташ хIинца а дIалаьцна латтош ю.\nХалил: „Оьрсийчоьнан президента „меттигера шаьш ларбаран эскархой“ аьлла цIе тиллина болу цуьнан эскархой ГIирмера арабовлуш бу ала цкъачунна йиш яц. ХIунда аьлча цара хьалха санна оккупаци йина латтош ю кхузара тIеман объекташ.\nБакъду, цара паргIат йитина ши гIишло – Лаккхарчу Ралин гIишлой, урхаллин гIишлой. Царна хIинца кхин бина гуо бац, я герзаш долу нах а бац цигахь хIинца. Амма ГIирман тIеман дакъош лаьттачу гIишлошна гуонахьа кхераме хьал лаьтта. Цундела хьал тоделла я тийна ала цкъачунна йиш яц. Цкъачунна хьалха санна кхераме лаьтта кхузара хьал“.\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимирс оьрсийн эскарш ГIирманахь дац аьлла дIахьедар дира. Цигахь урамашкахь лелаш болу эскархой, наха оьрсийн лоруш болу, ткъа ма-дарра аьлча, цара шаьш а шаьш оьрсийн эскарера хилар хьулдеш а боцу, Путина меттигера жигархой бу элира, туьканахь тIеман духар а, герз а эцна, шайн мохк ларбала арабевлла болу.\nХалил Мавилес и тайпа дIахьедар меттигерачу бахархоша кхардарца а, забаршца тIеэцна бохуш дуьйцу.\nХалил:„Цо дина долу дIахьедар, и кхузарниш оьрсийн эскарш дац, уьш цхьа а шаьш ларбан арабевлла жигархой бу бохуш долу, иза кхузахь забаршца тIеэцца наха. ХIунда аьлча дукхахболчара шаьш цу эскархоша шаьш оьрсийн эскарера хилар, масала, Iаьржачу хIурдан флотера шаьш хилар, къайлахьош а дацара.\nИштта Путина аьлла долу дешнаш, муьлхачу а туьканахь духар а эцна, герз а эцна, оьрсийн салтех тарбала йиш ю хьеннан а бохуш долу, беларшца тIеийцира наха, хIунда аьлча, тамаша бу БТР машенаш цхьанна а туьканахь эцалахь-м. Цундела дуккхаъчеран шеконаш кхоллаелира, Путинс иштта аьлча, иза хьанал луьйш вуй теша бохучух“.\nЦу юкъана Малхбузера политикаш керла некъаш лоьхуш бу, Оьрсийчоьнан Украиница болу хьежамаш а, леламаш а хийцийта ницкъ болу. Еарий дийнахь Брюсселехь вовшахкхетар болуш бу Евробертан пачхьалкхийн куьйгалхой, Украинера хьал а, Оьрсийчоьнера кхерамаш а бийцаре бан. Керла Украинин урхаллин куьйгалхо Яценюк Арсений а ву цига гIур волуш.\nИштта оршот сарахь Евробертан арахьарчу гIуллакхийн министарша шайн сихонца дIадаьхьанчу цхьаьнакхетарехь сацам бира, еарий дийнахь дIахьон йолчу саммитехь Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш тIеоьцур ю, нагахь санна цуо шен эскарша ГIирмера юха ца дахахь, аьлла.\nНемцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмаер Франк Вальтеро, - ала дашна, хIинцалца схьа немцойн урхаллехь уггаре а Оьрсийчоьнгахьа узуш лоруш волчу, - элира цу хьокъехь: „ХIара вайна тIаьхьарчу иттех шарахь гинчарех уггаре а кхераме кризис ю“, - аьлла. - Шеко а яц, Оьрсийчоьно Украинехь лелош дерг цхьанна а кепара магон йиш йолуш хIума дац“, - аьлла тIе а тухуш.\nЦу юкъана Iапказал дехьа а, Цхьанатоьхначу Штаташкахь цхьа могIа гIулчаш яьхна, Оьрсийчоьне шен болар хийцийтархьама. Иштта цу пачхьалкхено Оьрсийчоьнца йолу массо а эскарийн а, тIеман а цхьаьнаболхбарш сацийна, ГIирманера шен эскарш Москохано юхадахалца.\nИштта массо а Оьсрийчоьнца долу цхьаьнакхетарш а, саммиташ а, конференцеш а сацийна, лакхарчу хьукматхошна визангаш ялар сацор а, экономикан санкцеш Мосокхана дуьхьал яр а толлуш ду карарчу хенахь Вашингтонехь.\nАьшпаш боьттира Путина юха а


Москалькова юха а Нохчийчу яха дагахь ю "байинчийн" гIуллакх талла\nОьрсийн омбудсмен Москалькова Татьяна\nОьрсийчоьнан омбудсмено Москалькова Татьянас юха а талламбийр болуш бу, Нохчийчохь шена байинчийн метта церан вежарий гайтина хилла аьлла, "Новая газетано" оршотдийнахь яржийначу информацин хьокъехь аьлла, хаамбина цуьнан пресс-гIуллакххочо.\n"Газетано Iорабаьккхина хаам Iаламат маьIне бу, цундела ша талламбийр бу оцу хаттаран гонах аьлла Москальковас. Ишта зIене елира иза "Новая газетан" журналисташца а, шега материалаш схьакхачае аьлла", - яздина хаамехь. Омбудсменан зорбанчаша дIахьедо, Нохчийчу яхча байинчийн метта церан гергара нах хIиттина шена хьалха аьлла, цхьана а кепара тоьшаллийн материалаш шега кхаьчна яц боху цо аьлла.\n"Шо хьалха "Новая газетано" дийцира ша Iехийна аьлла, амма таханалерачу дийне кхаччалц иза бакъхиларх аппарате матераилаш кхаьчна яц", - аьлла "Интерфакс" агенталле оршотдийнахь пресс-гIуллакххоша.\nОршотдийнахь зорбане даьккхина "Новая газетано", Нохчийчохь вийначу шина вахархочун метта церан вежарий гайтина хилла Оьрсийчоьнан омбудсменна Москалькова Татьянина аьлла. Юсупов Шамхан а, Мускиев Махьма а ву шаьшиъ аьлла, ши стаг хьалхахIотторо новкъарло йо гIуллакх талла, яздо хьостано.\n2017-чу шарахь Нохчийчуьрчу шолгIачу полкан гIишло чохь Iазапаш лелийна, мел лахара а 27 стаг вийна хиларх хаам баржийра "Новая газетано" шен агIонашкахь зорбане яьккхинчу "Это была казнь" артиклехь.\nОьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татьяна а цхьана еара Нохчийчу, амма цунах а пайда ца белира: вийна аьлла, тептаре язвинчех цхьаъ "дийна" хиллера. Тептарехь тобан эмир ву аьлла, билгалваьккхина Мускиев Махьма хиллера иза. Бакъонашларъярхой тешна бара, омбудсменна дуьхьал валийнарг вийначун ваша ву аьлла.\nКхин а цхьана "вийначун" вашас чIагIдира, шен ваша вийна вац, шен Iожаллех велла ву, даге лазар а иккхина бохуш. Цуьнан каш а цхьана гайтинера цо. Каш даьстина, экспертиза яйта ца хIоьттинера Москалькова.\nГазетан хаамашца, 20I7-чу шарахь Юсупов а, Мускиев а, кхин а 25 нохчо а вийна тIехь къизаллаш лелийначул тIаьхьа.


"Нохчий къоман мостагIий хилла, цара Гитлерна дашон нуьйра йолуш кIайн говр кечъйина хилла..." ..."ХIан-хIа, нохчий Iедална дуьхьал хилла..." Вайнах махкахбахарх бакъдерг а, харцо а.\n"Къонахалла а, доьналла а лаьттах йолла йиш яц!"..\nДепортаци. Геноцид. Къематде. Iаьржа феврал.\nКху деношкахь социалан машанашкахь дуккха а йозанаш даржадо 73 шо хьалха доцу бехкаш тIа а хьарчийна вайнах къинхетам боцуш махках баьхна, генарчу, хийрачу Казахстанан а, ГIиргIазойн а мехкашка дIахьовсорах.\nДIа ойла йича, цу дийнах лаьцна а, нохчаша 13 шарахь лайначу къаьхьаллех а, дуккха а дийцина, яздина, кхи тIетоха а я тIера даккха а хIума доцуш, хIетте а хIоразза а, Чиллан- беттан деношкахь цхьа шатайпа меттахбуьйлу и лазаме, дайша-наноша вайна весетна санна битина дагалецамаш.\nМасех декъе екъаелла хаало тахана нохчийн депортацех ойланаш…\nНохчийчуьрчу Iедало дихкина ду цу дийнахь даймахка юхабахказа бисиначарна тIера сагIанаш дохуш, депортацех лаьцна муьлхха а кепара цхьанакхетарш дIадахьар.\nКIеззиг бац «кIордийна делха, даим дийца дезаш ма дац вониг» бохуш, гонах яппарш йийраш а.\nЧиллан-беттан 23-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Турслочун де санна билгалдоккхуш ду махкахь.\nЦу дийнахь чоьхьарчу гIуллакхийн белхахошна мидалш ухкуш, уьш декъалбарца артисташа сийлаллийн эшарш, иллеш декош комаьршачу тойнехь гулбо Кадыров Рамзана.\nИштта рогIерачу даздаршкахь мехкан куьйгалхочо низамхой декъалбарца вистхуьлуш, дайшкара бехк боккхуш санна хазийра «хIетахь Нохчийчохь лидер ца хилла, шен къам Iалашдан, царна тIехIотта, оццу бахьанаца дохийна къам» аьлла.\nТкъа мичара хир бара нохчашкахь ницкъ, Iаьнан Iуьйранна герзах буьзна ямартлонца шайн го лаьцначу 9 эзар гергга НКВД-н, НКГБ-н белхахошна а, 100 эзар гергга эпсаршна а дуьхьало ян?\nКъам меттахдаккхале 3 шо хьалха Нохч-ГIалгIайчохь бахархойн цIийнах хьоьжуш, 1055 стаг а лоцуш, 839 герз а, патронаш а дIалехьийна а ма хилла.\nШо шаре вайна юкъара леш, гIаланашкахь а, ярташкахь а цхьа наггахь бен ца бисина, и де тIекхуьучу чкъуранна ма-дарра дийца а, дагалеца а шайн бIаьрга дайнарш, шайн дегнашца лайнарш.\nИштта гIелделла яздархойн депортацех дийцарш, лахъелла поэтийн байташ.\nКъам махках даккхарх лаьцна Оьрсийчоьнан Iедало а, цунна муьтIахьболучара а, оьрсийн историкаша а, кеп-кепарчу наха шайна ма-хетта дийцахь а, ма-дарра и хилларг я зийна я мах хадийна а, бакъо-харцо теллина яц тахана а.\nНохчийн къам махках даккхарх юкъараллехь кеп-кепара хетарш, моьттурш лелар ду хан-зама мел яларх а, амма цхьа дегайовхо юьсу, къоман цхьаболу къонахий мел лаьтта, вайн дай-наной махках баьхна де хIора шарахь хьакъ ма-дду билгалдоккхур хирг хилар.


Нохчийн къоман депортаци Iедалдайша юкъараллехь хьахор магош дацахь а, могIарера нах, цхьамма омра дича санна, жигара хьийза махкахь кху деношкахь сагIанаш дохуш мискачарна, гIийлачарна, шайн беллачарна тIера.\nКъаноша даре дарца, нохчашна цкъа а дицлур дац советан Iедало къам дохийна хIоттийна къематде.\n«Боьхна,Iадийча санна бисира нах. ХIусамашкара арабаха болийра нах. Цхьанхьара-м яьхкина урамашна юккъе дIахIиттира «студебеккарш» олу яккхий машенаш. Царна тIедуттуш дара адам. Нахера схьа а йохуш, кхуьссуш, юхаоьхуьйтура галеш, юргIанаш, гIайбеш.\nIаьнан шийлачу, тIуьначу хIаваэхь маьхьарий,белхарш,жIаьлийн угIар, бежнийн Iехар... Цхьа тайпа аьтто, дан амал доцуш хIума дара ламанхошна тIеIоттаделларг.\nМашенаш юьртаха араевлла йовлаза яра салташа маьждиган момсар оьккхуьйтуш….» Къематан де ду-кх, къематан де!»- хезара баккхийчаьргара. Маьлхастахь юьртахь мел верг вийна охьавиллина бохуш, хезаш хабарш дара…\nТIеоьхура керла салазаш. Зударий, бераш, баккхийнаш, цомгашниш… Цхьана жимачу кIентан карахь шурула кIайн Iахар бара…Шегара и Iахар дIаозийча велха хIуттура кIант….карара схьа а баьккхина, ластийна лайлахула дIабахийтира и Iахар салтичо. Воьлхуш хьаьвзина кIант нанас куьг а лаьцна чувигира.\nГIовгIанаш, белхар, хьожа, бода- дерриге а вовшахъийнера божал чохь…»\nНохчийн къам дохадарх ялийна и кийсаг Нунуев Сайд-Хьамзата «Йилбазан оьмар» романан тIера «Хьайбаха» декъан юкъара ю. Исбаьхьаллин ирта цхьа дакъа хиларна дукха дестийна, басар дина дийцина хета а тарло цхьаболчарна, хьал ца хIуъчарна, салташа гайтина, доза доцу къизалла.\nАмма шайн бIаьргашца и эрчонаш гинчара доьза йойу цу хьокъехь мел йолу шеконаш. Оццу салтийн къизаллех, вайнаха лайначу Iазапех дуьйцуш ву Теркйист кIоштера къано Гизуев Хьусайн.\nГизуев: «1944-чу шарахь, Чиллан- беттан 23-чу дийнахь, ишколе воьдучуьра юха а верзийна, кога мачаш ца юхуьйтуш, гоьллелц догIучу лайлахула, велха а воьлхуш дена тIаьхьахIоьттина воьду со, чехавора «ма велха, мостагIчуьнан муцIар», бохуш, тIехьахула цхьамза а Iуьттуш, дIавигира со адам гулдечу метте.\nСуна хаза нехан санна лазаме де ду иза, со дийна мел ву цкъа а суна дицлур доцуш.»\nМаршо Радио: Дохийна шу, хийра махка дIадигна шу. Хьуна гергахь уггар хала хан муьлха яра шуна?\nГизуев: «Оцу арадаьхначу дийнахь дуьйна 1950-гIа шо тIекхаччлц йолу хан яр-кх. Хьалакхалла хIума йоцуш, тIетаса я когадоха хIума доцуш, етта а етташ, балха лелош, тIедуха хIума дац аьлча, «и тхан бала бац» олура.\nНовкъахь дIадуьгуш дийнахь-бусий цкъа дIайоьллура неI. Охьабиссинарш, оцу лекхачу вагона тIе хьала ца валавелча,топ а тухий охьавуьллура, цуьнан дакъа циггахь Iилла дуьсура… Вагонна тIехь садаьлларг а цIерпошт сецча лайтIе а охьакхуссура. Царах хилларг а ца хаьа…»\nМаршо Радио: Хеназа,хенал хьалха баларш дукха хиларий те Казахстанехь?\nГизуев: «Дера хуьлура! Ваккха а воккхий, хьо дIавуьгура, юьртара бахархой бита а буьтий. «Шу спецпереселенцаш ду, шуна тIехь ду омра кхочушдар» олий, стерчий а дужий,миччара яй а бежнашна хьалха кхосса хIума ян олий хьо дIавохуьйтура, мел чIогIа шийла хиларх, хьокхуш дарц хиларх.\nХийла меттиг йогIура, ишта багIанаш юхабахка некъ ца карош милла белла. Веллачун тIе хьаькам кхачна олург хIун дара «кхоам бу-кх кху хьайбанийн» олура, гIормийна велла стаг ган а ца гора».\nМаршо Радио: Хьо дахарехь зеделла, халонашкахь вахчавелла стаг ву. ХIинца Iедалан балхахь цIеххьана цхьаъ нисделла ларамаза велла стаг. Ахчанца я дашца нехан дог оьцуш, аьтто беш меттиг йогIурий Iедало?\nГизуев: «Ахь дуьйцург баьIаш диинчо а дуьйцур дац. И велларг дIаволла-м ца вахийтора Iедало. «ДIавало, дIавало балха!»- бохуш, чеха-м вора, балха дIалоьхкуш…»\nДохийна къам Сибрех дахийтарх, баларш хьесапе ца оьцуш, Советан Iедало, тIехь эрадоккхуш, 13 шарахь нохчашка Iазапехь хан такхийтарх дийцина 82 шо долу къано Гизуев Хьусайн тешна ву вайнаха цкъа а дицдан йиш йоцчех ду махках дахар аьлла.\nЦул сов Гизуев тешна ву къомана хиллачу эшаме хьаьжча, Iедало бина харц тIеIаткъам бахьнехь, сабIарздина хьийзор, хеназа нах байар доцуш, нохчашна хилла даккхий зенаш а, къоман сийсазйина цIе меттахIотто а Оьрсийчоьнан Iедало кхачо йоллуш дина хIумма а дац аьлла.\nГизуев: "Суна хаза нехан санна лазаме де ду иза..."


Ярташ-гIаларташ а, юьстах беха нах а. Муха Iалашйо Дагестанехь истори\nГIадужу-бутт 14, 2020\nШо шаре мел долу кхуьуш ю Дагестанехь нахах мукъаевлла ярташ. Рицкъ лохуш, дIасаоьхуш, юьту уьш бахархоша. Оцу яртех дукхахъерш тIекхача чолхе долчу лаьмнашкахь ю: гIаш гIур ву хьо цига, амма машенца кхачалур яц хIусаме я йийбар а, я айъа беза бахам а; Iер-вахар а ду вуно хала – ца деза тахана нахана 21-чу бIешарера доцу хьелаш.\nМуха Iалашъялур ю истори тIаьхьенна? Эша а оьший-те иза ларъян гIерта?\nДагестанерчу Гамсутль гIаларт-юьртахь #живигамсутль ("яха, Гамсутль") болам болийна волонтераша. Дахар дIалекъна цигахь пхи шо хьалха меттигера тIаьххьара вахархо валарца. Ткъа "кхоччуш" юрт яла ца юьту туристаша. БIеннашкахь кхочу цига лаьмнийн хазалла толлу нах. Ткъа юрт-м ю херцаш. Бац Iедало иза денъян беш цхьа а болх.\nКху беттан 10-чу дийнахь волонтераш буьйлабелла юрт нехех цIанъян, гIерта стохка наха цхьана цIийнан пенех схьа а даьхна, лечкъийна шира тIулгаш меттахIитто, аьтто боккху туристашна дIасабаха-хьовса. Болам айбинарг ву луларчу Чох юьртара Цохолов Заур.\n"Хьомечу Дагестанехь ярташ хIаллакъхуьлуш чIогIа халахета суна. Сайга далург дан гIерта-кх. Со нийса хила а мега, харц хила а мега. Цхьаберш ца кхета, стенна оьшу хьуна, олу, эрна хета ас лелориг. Амма ас дийриг а ца дахь, нехан тергонера евр ю шира ярташ. Болх болор бахьана долуш, тхоьга дукха хIума данделла кхузахь", - дуьйцу Заура.\nМасех шо хьалха Хьамзат Цадасан цIарх йолчу меттан, литературан, исбаьхьаллин институтерчу Iилманчаша Магомедов Амирбека а, Юсупов Хизрис а ягарйина Дагестанехь еса лаьтта ярташ. Махкарчу 1610 юьртах 50 гергга, чохь бехаш нах боцуш, еса лаьтта.\n"Статистика яц лелош. ХIинца-м ишта ярташ кхин а дукха хир ю. ХIусамашкахь лелийна бахам, цуьнца лелла синбахамалла йовш ю", - балхабо шен сингаттам Магомедов Амирбека, историн доктора.\nЦунна хетарехь, дийна йисийта йиш ю Дагестанера шира ярташ, иза дан дезарг а ду. Туристаш хьовсучу меттигийн статусехь латтийна а. Иштачу ярташка ломан хьелашца догIу хьешан цIенош хIитто дезара, боху Магомедовс.\n"Хьешан хIусамаш ехкича, нах гергаозалур бара йовш лаьттачу ярташна. Оцу тIера долон а дезара уьш Iалашъяр. Нах ломара охьабовларх тесна йита йиш яц и ярташ, шира цIа дендар хаза а ма дуй", - дикане сатийсарца боху Iилманчас.\nШен юрт – шен цIе ю дагестанхочунна\nАхтын кIоштахь 17 ю тесна йитина юрт. 70 шо гергга ду цигара дукхахболу нах дIабахана. Шайн лаамца бахархой берраш а ца бевлла ломара охьа – Советан Iедало, шерачу меттигашкахь атта ду дахар дIатардан, бохуш, охьабаьхна. Амма къар цабелларш а хилла. Уьш шаьш, цхьалха буьсуш а нисделла шайн ярташкахь., Гра юьртахь Джабраилова Биче санна, масала. Иттаннаш шерашкахь ша цхьаъ яьхна иза шен цIа чохь. Амма къанъелча ломара охьаяла дезна. ХIинца шен гергарчу нахехь Луткун юьртахь еха иза.\nШайн тоьлла дахар дIа а тосуш, гIаланашкара лома хьалаоьху нах бевлла тIаьххьарчу шерашкахь. Бакъду, дукха бац иштанаш. Ахтын кIоштарчу Ялцух юьрта юха а баьхкина, латта, даьхний лелош бу массех доьзал.\n"Кухул юьртара охьабевллачу нехан доьзалш юхабоьлхуш бу шайн дайн юьрта. КIоштан куьйгалло дIатарбала гIо до царна, кхуллуш ю инфраструктура – некъ, тоькан станцеш, тIедалош ду хи", - дийцира Кавказ.Реалиига Ахтын кIоштан администрацин пресс-векалтехь.\nШи шо хьалха дайн юьрта хьалаваха сацамбира Исмаков Идриса. Ша веха Каспийск гIала а йитина, Кайтаган кIоштарчу Чахдикна юьрта воьссина иза.\nЛулара Бяжлук, Турага, Анта ярташ а лаьтта цхьалха, еса. гIаларташ санна. "Юьстах веха стаг" олу оцу меттигашкахь ша вехаш хаалучу вахархочух наха. ХIора юьртахь бац цхьаъ-шиъ доьзал бен. Оцу яртех дукхахъерш ур-атталла географин картанашна тIехь а яц.\n"Даршага, Иричи. Цигахь цIенойх цхьа оганаш бен ца дисина, – леткъа Кайтаган кIоштан администрацин белхахо.\nСинбахамаллин мехалла ю аьлла, пачхьалкхо Iуналле эцна яц ши юрт бен – Шира Гоор а, Шира КIахиб а. Ткъа "Iуналле эцар" дац и ярташ денйо бохург – цигара латта хьадан ца мега, ца мега цигахь гIишло йотта – иза ду дерриг а "Iуналла".\n"Дагестанан цхьайолчу меттигашкахь ерриг а юрт ца оьцу Iедалан Iуналле. Масала, Гамсутль юьртахь 17-18 бIешерашкара ши бIов ю ларъеш, Корода юьртахь а ю ларъеш еккъа цхьа-ши объект", - хаийтира тхоьга Дагестанан синбахамаллин мехаллаш ларъечу агенталло.\nОцу агенталло Iалашоне оьцу синбахамаллин мехаллаш, амма ца бо уьш денъеш белхаш. Юрт дийна йисийта арабовла безарш оцу ярташкара орамаш болу нах бу уггаре хьалха, тешна ву юкъарчу дахаран жигархо Цохолов Заур.\n"Шен юрт – шен цIе ю дагестанхочунна. ШолгIа делахь, туризманна пайде а ю шира юьрташ. Iедало царна тIе тидам берзийча, дийнна кластер кхоллалур яра туризмехь. Нахана белхаш а хир бара. Некъаш баха безара царна тIе. Туризманна лерина. Дагестанна а хир бара пайда", - тешна ву Цохолов