Стигалкъекъа-бутт 04, 2017\nДАIИш-ан тIемалочуьнга безамо бIарзйина агент Шема кхаьчна\nКиночохь бен ца хуьлу аьлла хетачух сюжет ю Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу журналисташна кху деношкахь гучуяьлларг. Талламийн Федералан Бюро олучу Iамеркахойн нуьцкъалчу къайлахчу сервисан белхахо ДаIиш тобанехь уггаре а луьрачех ларалуш волу Германера Кусперт Денис боху террорхо веза а велла, шен балха тIерачарех лачкъа а лечкъина, Шемахь цуьнга маре яхана хилла.\nИ IалагIоже хIума ша 2014-чу шарахь хиллехь а, амма гучу хIинций бен ца даьлла журналисташна, хIунда аьлча къайлахчу сервисо цу зудчун гонахь йолу информаци хьулйина хиларна.\nДаниэла Грин цIе йолуш хилла хIетахь, ша и кхераме маре дечу хенахь 38 шо долу зуда. Иза Федералан Талламийн Агенталлехь гочдархо а, Iилман белхахо а хилла.\nЦул сов, Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарехь болх бечу эпсарехь марехь а хилла иза, шена рэп-лакхаро Десо Дог санна гIарваьлла, ткъа 2013-чу шарахь Шема дIа а вахана, ДаIишах дIакхетта волу Кусперт Денис везалучу хенахь.\nЦу шинна зIе цкъа хьалха интернетехула хилла, хетарехь, хIеттехь зудчо цу стаге шен балхаца йоьзна йолу пачхьалкхан къайленашца йоьзна информаци дIалуш хилла, масала, Кусперт Денисан дуьхьал Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь дIахьош болчу талламан деталаш.\nЦул тIаьхьа Грин Даниэла шен куьйгалхошка ша Мюнхене гергар нах болчу йоьду аьлла харцдерг а дийцина, Туркойн махкахула Шема дIаяхна. Цигахь хIинца а Iамерхочуьнгахь официале марехь хилла йолу иза ДаIишехь шена Абу Тальха аль-Альмани цIе схьаэцначу Кусперте кхин цкъа а маре яхна.\nБакъду, и маре дина масех бутт баьллачул тIаьхьа дохкояьлла хилла зуда ша динчунах. Кхин а масех баттахь цо Шемара яда аьттонаш лехна, тIаккха эххар а Цхьаьнатоьхначу Штаташка юхайирзина иза. Цигахь 2014-чу шеран мангал баттахь кеманийн портахь охьаюссушехь шен хьалха хиллачу белхан накъосташа лаца а лаьцна чуйоьллина иза.\nХетарехь, цу зудчо ша реза а йолуш Iамеркан къайлахчу сервисашна ДаIишах лаьцна дуккхаъ мехала информаци яларна, цунна ши шо бен хан ца тоьхна, кхечарна цу террорхойн цхьаьнакхеталлица уьйраш хиларна гучубевллачарна юкъарчу хьесапехь 10-12 шераш тухуш делахь а. ХIинцале а и ши шо набахтехь даьккхина а аьлла, араяьлла иза.\nТкъа журналисташна цу тамашийначу, Голливудехь кино яккха хьакъ болчу безамах хIинца бен ца хиъна. Хиинчул тIаьхьа Малхбузехь яьржаш ю зударий, зуламхой а бохучу темана гонахьа дискусси. Муха нисло-те цхьаццаболчу зударшна ДаIишера чаьлтачаш сел безамехь хетар? Муьлхачу синхьаамаша Iехабо уьш, гаррехь къизалла лелийна я лелош болу боьрша нах шайна безалучу хенахь?\nВенерчу университетехь джихадхойн боламаш толлуш волчу профессоро Лолкер Рюдигерс хьастагIа Маршо радиога дийцира, доккхачу декъехь зударшна ишттачу нахаца товш дерг цара шайна долчунна дуьне кIай-Iаьржа аьлла аттачу кепара декъна хилар ду, царна атта ду ондачу нуьцкъалчу турпалхочуьн кеп лелочу божарийн IиндагIехь шаьш гIийла а, цу царех бозуш а хетар. Ткъа цхьаццаболчарна шаьш ДаIишерчу тIемлошка маре дича шаьшна маршо а, эмансипаци а карийна моьтту, бохуш.\nЛолкер Рудигер: „Цара къоначу зударшна цхьа аттачу низамехь дIадахьа йиш йолу дахар гойту, иза тIаккха тов зударшна. Цул совнаха, зударшна тов цхьа „рыцаран“ кеп гойтуш болу турпалхойх ловзуш болу божарийн.\nЦул совнаха, оха толлучу цхьаццаболчу Шема баханчу зударшна юккъехь тхуна карийна цхьа парадоксе хIума - Шема бахар царех цхьаццачарна маршабовлар санна хIума дац, цхьа ша-тайпа харцахьа эмансипаци яр санна“.\nЦу юкъана и хIинца гIарйаьлла йолу Iамеркера зуда цхьаъ хилла ца Iа, ДаIишерчу террорхо везавелла, цуьнца маре динарг. Масех шо хьалха Нохчийчохь шуьйра гIарделира, хIетахьлерчу махкарчу мигрантийн сервисан куьйгалхочун Дудуркаев Асун йоI Седа къайлаха Шема а яхана, цигахь цхьа хьалха Ачишвили Хьамзат цIе йолчу тIемлочуьнга маре яхнийла.\nИза вийначул тIаьхьа шайн йоI цIаерзон цуьнан нах гIоьртича къоначу зудчуьнга безам бахана хиллачу ДаIишан тIеман куьйгалхойх цхьаъ волчу Шишани Абу Iумарс, я цуьнан бакъйолчу цIарца аьлча Батирашвили Тарханс иза шозлагIа зуда санна шена дIаерзийнера. Даханчу шеран аьхка дуьйна вийна ларлуш ву Батирашвили, ткъа цу йоьIан кхин дIа болу кхоллам бевзаш бац.\nАла догIу, террорхошка кхоллабелла брутале божарийн товчу цхьаболчу зударийн безам. Зевнечу безамийн дийцаршна юккъехь хIинца а хьалхарчу могIаршлахь лара йогIу вевзаш волу къу хиллачу Мадуев Сергей санна гIарваьллачу Мадуев Iелин, цуьнан зуламаш толлуш хиллачу талламхочуьн Воронцова Натальян юкъаметтигаш.\nДуккхаъчу зуламашна бехке а вина, хетарехь, тоьпаш тоха кхел ян мегаш чувоьллина хилла Мадуев Санкт Петербургерчу Кресты набахтера вада гIоьртира, амма лецира. Цул тIаьхьа гучуделира, цунна вадагIортарехь гIо динарг милицин эпсар Воронцова хилла хилар. Цу зудчуьнна тIаккъа 7 шо хан тоьхнера. Ткъа цу шиннан безамах лаьцна „Набахтера романс“ аьлла кино яьккхира.\nКараулова Варварина 4,5 шо хан кхайкхийна\nКарауловас динчу орзах сацам бийр бу тIебогIучу баттахь\nВологдерчу набахте кхачийна Караулова\nИнтернетехь ДАIИШ-ан байракх хIотторна бехке вина Нохчийчура вахархо\nПетарбухарчу бохамо ксенофоби гIаттийна юха а\nАсада охьадилла деза президентан дарж, дIахьедо Трампан администрацино\nТIемало я ФСБ-н агент?


Нохчийн меттан Iаматех дийцира\nЗама кхиарца кхуьуш, хийцалуш схьадогIу Iилма а, дешаран кепаш а. Цуьнца доьзна вайн республикехь а хийцина, карлаяьхна нохчийн меттан а, литературин а Iаматаш юха зорбане йохуш боккха болх бина.\nРоссин Федерацин серлонан министерствос федеральни переченна юкъаяхийтина нохчийн меттан Iаматаш. Оцу Iаматех лаьцна дийцира Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманана а министерствон Дешар кхиоран институтан директора Умхаев Хьамзата.\nХьамзат, вайн республикин шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь а, школашкахь а дукха хаамаш бира карлаяьхначу, юха зорбане яьхначу нохчийн меттан Iаматех дуьйцуш. Дай-наношна юкъахь хьовха, могIарерчу хьехархошна юкъахь а нисло: «Оьшуш дарий вайн Iаматаш карлаяха? Хьалха шаьш ма-хиллара мегаш яцара уьш?» – олуш берш. Ахь хIун эр дара шеконехь болчу нахе?\nКарла ца яьхча ца йовлура нохчийн меттан а, литературин а Iаматаш. Советийн Iедал долчу хенахь, оцу Iедалан идеологица йогIуш хIиттийна яра уьш. Чулацам, кеп, царна тIехь дерг дерриге а ширделла дара. Цул сов, дешаран федеральни стандарташкахь хилла хийцамаш бара кхузаманан дешарехь тидаме эца безаш. Уьш хьесапе оьцуш хийца езаш яра Iаматаш.\nТIаккха оцу Iаматаш тIехь, хийцамаш беш, къахьегначу Iилманчийн белхан мел мах хадор бара ахь? И Iаматаш муха тIеийци хьехархоша а, меттан говзанчаша а? Iаматаш вовшахтохархошка хаза дош олурш бевллий-те?\nТахана, дийнна схьаэцча, вайн меттан Iилманчаша дика а, боккха а болх бина аьлла хета суна. Iаматашна тIехь хийца дезаш, нисдан дезаш дуккха а хIуманаш дара.\nЦаьрга шаьш тIелаьцнарг кхочушдаделла аьлла хета, хIунда аьлча, дешар Федеральни керлачу стандарташца нисдеш, Iаматашна тIехь вай ма-барра болх бан безаш Россин кхийолу субъекташ а яра. Амма схьагучу суьртаца Нохчийн Республикий, ГIезалойн Республикий бен ларийна яц и болх бан. Цхьана дашца аьлча, вайн шина республикехь бен ницкъ ца кхаьчна и хийцамаш бан.\nЦкъа делахь, карлаяьхна Iаматаш экспертизех чекхъевлла. Вайн вешан эксперташа мах хадийна ца Iаш, Москвахь Федеральни тIегIанехь а зорба тоха магийна вайн тойина Iаматаш. Iаматийн кхиаман барам билгалбоккху аьлла хета суна Дешар кхиоран институтан Iилманан белхахоша кечйина Iаматаш федеральни переченна юкъаяхийта къобалйина хилар а.\nДан а ду иза доккха хIума. Нохчийн мотт кхиоран, Iалашбаран декъехь масех конференци дIаяьхьна вайн республикин дуккха а министерствошкахь. Нохчийн Республикин къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствехь дIадаханчу 2018-чу шеран лахьанан (ноябрь) беттан 28-чу дийнахь дIаяьхьначу «Къилбаседа Кавказан халкъийн меттанаш Iалашдар – Кавказан истори а, шира культура а Iалашъяран хьелаш» Iилманан-практикин конференцехь вара Дагестанан меттан а, литературин а, искусствон а Iилманан туьшан Iилманча Магомадов Мохьмад. Цо шен докладехь билгалдаьккхира хIокху тIаьхьарчу 15 шарахь Дагестан Республикехь дехачу къаьмнийн меттанашкахь йолу дешаран Iаматаш цкъа а карлаяьхна яц аьлла. Хууш ма-хиллара, дукхакъаьмнийн мохк бу иза. Цаьрга диллича, вайн республикехь нохчийн мотт кхиорна а, Iалашбарна а оьшуш долу хьелаш а дика ду, оцу Iалашонца деш дуккха а гIуллакхаш а ду.\nДоцца аьлча, Iама луучарна хьелаш ду, Iаматаш, методикин пособеш ю.\nДешархошна оьшург а, хьехархошна гIоьнна лерина динарг а кIезиг дац аьлла хета суна. Кхин дукха ца дийцича а 1-11-чуй классашка кхаччалц йолу нохчийн меттан а, литературин а Iаматаш карлаяьхна, тойина, зорбане яьхна вайн республикехь. Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министр Байханов ИсмаьIал ша а ву нохчийн мотт безаш а, цуьнан кханенах дог лозуш а. Массарна гуш ду цо нохчийн меттан хьехархойн до сий а, нохчийн маттахь болх бечу яздархойн, журналистийн бо ларам а.\nХьамзат, оцу Iаматашна тIехь къахьегнарш муьлш бу?\nНохчийн меттан а, литературин а Iаматаш карлайохуш къахьегна болу Iилманчаш хIокху вайн Дешар кхиоран институтан Iилманан белхахой бу. Царна юкъахь нохчийн меттан а, литературин а хьаьрмахь гIарбевлла бевза Iилманчаш, яздархой, меттан говзанчаш, хьехархой бу. Масала, филологаш Овхадов Муса, Вагапов Iаьрби, Солтаханов ИбрахIим, Эдилов Салавди, Абдулкадырова Раиса, Абдурзаков Шертбек, Дудаев Султан, Тутаева Сацита, Хунарикова ПетIамат, Дашаева Лайлаъ, Ахмадов Муса, Алиева Зарина. Институтан филологин лабораторин говзанчаш бу уьш.\nВайн республикин школашна вуно дукха Iаматаш ю оьшуш. Уьш зорбане яхар хьенан чоьтах нислуш ду?\nЦкъачунна вайн республикин чоьтах зорбане йохуш ю и Iаматаш. Амма тIедогIучу шарахь кхечу предметашкахула йолу Iаматаш санна Федеральни чоьтах зорбане яхар нислур ду аьлла хеташ а ду вай.\nОцу керлачу Iаматех лаьцна хIун аьлла хета-те вайн республикин нохчийн меттан а, литературин а хьехархошна?\nХьехархошкара схьахезачу хабарехь уьш реза бу оцу Iаматашна. Ткъа хIинца вайн институтан Iилманчаш оцу хьехархошна лерина семинараш вовшахтухуш, дIаяхьа Iалашо йолуш бу. Юьхьанцарчу классашкара лакхарчу классийн хьехархойн биста кхаччалц болчу хьехархошна лерина хир ю и семинараш, мастер-классаш. Цигахь дийцаре дийр ду керлачу Iаматех пайдаэцарх дерг. Хьехархошна хетарг хьесапе а оьцур ду, юха зорба тухуш царна хетарг тидаме оьцуш, болх бийр бу.\nХьамзат, тахана нохчийн меттан дошамах дерг аьлча, массара, къобалъешъерг Мациев Ахьмадан дошам ю. Дошам карлаяккхаран гIуллакхах дерг дийца хан хуьлий ахь куьйгалла дечу институтан коллективаца?\nНохчийн халкъ депортацера цIадирзина, хала мур бара Мациев Ахьмада болх бинарг. Ахьмада шен хенахь бинарг Iаламат боккха болх бу, цо динарг дика гIуллакх а ду. Тахана цуьнан дошам академически лоруш, иза коьрта лоруш, цунах пайдаоьцуш схьадогIуш ду вай. Амма цул тIаьхьа, вайна гуш ма-хиллара, маттаца хийцамаш хилла, мотт кхиъна, иза тидаме а оьцуш, и дошам юха тIеюьзна зорбане яккхар оьшуш дара вайна. Мациевн дошам карлаяьккхича тоьар дара аьлла хета суна. Цкъа цул хьалха вай дан дезарг – иза нохчийн меттан йозанан бакъенаш цхьана хорша, цхьана низаме, къепе яло хьовсар дара. Меттан Iилманчаш цхьана юкъарчу ойланехь севцца бац вайн. Иза дика дац. Хан дIайоьдуш ю. Комисси кхоьллина, цо сацам бича дика хир дара аьлла хеташ ву со.\nДешар кхиоран институтан Iилманан говзанчаша нохчийн мотт кхиорехь а, Iалашбарехь а беш болу болх оьшуш бу. ГIуллакх деш хилча бен ца хуьлу кхиар а. Iилманан хьаьрме беш болу къинхьегаман некъ хала а, чорда а хуьлу. КхидIа а баккхий кхиамаш хуьлда, Хьамзат, ахь куьйгалла дечу Институтан коллективан. Дела реза хуьлда хьуна!\nМассарна а хуьлда Дела реза! Нохчийн мотт кхиа а, иза нохчаша буьйцийла а лууш ду-кх вай, Дала мукъ лахь, диканиг хир ду!


Берийн багара яккхина а, лачкъийчхьана...\nГIадужу-бутт 19, 2015\nКоорупци - вайна юкъара долуш доцу сакхт, аьлча а, мискачу нахах хьаьрчина гIуда. Денна бохург санна хеза, эццахь хьаькам балхара вохийна, дIогахь вохийна, куьйгашна цIена вацарна, олий. Кху деношкахь Iедало дов айдина Куьрчалан кIоштан дешаран урхаллин куьйгалхочунна дуьхьал.\nIедалан хаамийн гIирсаша хIора а кIирнах бохург санна гIардохуш лаьтташ ду балха тIехь харцонаш лелийначу, куьйгана цIена ца хиллачу хьаькамийн хьокъехь сацам-бакъдерш: цара шайна магийтина хьарамлонаш бахьнехь леца, гIуданаш детташ токхамаш байтар. Цу декъехь масалш дукха ду.\nХIинцца кху деношкахь мехкан прокуратуро бух болуш а лерина, Шелан кIоштан суьде кхачийна Ильясов Русланна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. Курчалойн кIоштан 59 шо долу дешаран урхаллин юккъерчу тIегIан и хьаькам бехкевеш ву, шен даржах пайда а оьцуш, харцонна шен боцу йийбар-бахам долабаккха гIортарна.\nСуьде кхачийначу бух-тоьшаллица Ильясовс 36 барт-тIелацам бина ишколашака 4эзар 600 соьман меха йоза-дешар Iаморехь оьшу цхьацца коьчаллаш кхачо, амма талламхоша динчу зераша гучудаккхарца Ильясов Руслана шена пайденна уьш беза-бевзачаьргахь,шена са яккхархьама къайлаяьхна, кехаташ тIехь уьш ишколашка дIакхачийна сурт а хIоттош.\nДукха бахархошна гергахь Нохчийчохь и тайпа къоланаш дар могIарера гIуллакх ду. Цара бечу чIагIамашца, лахара хьаькамаш аьттехьа а хIуьттур бацара балха тIехьа сел кIоршаме хьарамлонаш лело, шайл лакхарчеран пурбанций бен.\nУггар хьалха харцонан дай Iедалан векалш лоручех ву шен юьззина цIе йоккхийла ца лиъна Гуьмсан кIоштера Iумар.\nДаккхийчу гIанташкахь болчу Iедалхоша шайл лахарчарна мага а деш, хьанал а, хьарам а ца бохуш, ахча даккха, чухьекха зIе -тIийриг ю кхузахь хьовх ерриг Оьрсийчохь а кхоьллина. Цу кепара хьажам болчех ву Шелан кIоштера пенсехь волу заьIапхо Хаваж а.\nГIийла лол бетташ, хала хене бовллал бен алапа доцурш, даьлларг мел кIезиг хIума делахь а, чохь яккха хенаш а тухий набахте хьежабо, ткъа инзаре дукха ахчанаш диънарш маьрша буьту бохуш къамел дина пенсахо Хаваж тешна ву, Оьрсийчохь ишта харцонаш тергаллуш йолу иттаннаш шераш а ду, керла хIума доцуш цигара схьаэцна хатI –кеп ю махкахь тергаллуш ерг а аьлла.\nБутт батте моссазза болу терахь дебахь бен, лах ца луш кхела хьалха хIиттош лаьтташ бу юккъерчу тIегIан хьаькамаш.\nЗаводан кIоштан «Чеченгаз» урхаллин цхьана хьаькаман гIуллакх а кхачийна кхеле. Цо ООО «Экологи»цIе йолчу газан бахамехь гучудийлина гIалат-кхачамбацарш тергамза а дуьтуш, бакъо елла газ чухеца, шайн «Грозненски» газан филиалана I00 сов зе а деш.\nЦхьацца хилла кийтарлонаш лелош, Iедална йогIу ял охьа ца юьллуш, харцонаш лелаярна бехкевеш, жоьпе ийзош ву Устрад гIалара шекаран заводан директор а. Цо Iедалан бохчи чу ца кхочуьйтуш хьулам бинарг 5 млн сом сов ахча ду, талламхошна хетарехь.\nНизам талхош, шен киса дузархьама, бахархошна лаьттан дакъош дохкарна дов суьде кхачийна Пригородни олучу Шина суьйла коьртарчу юьртде гIовс лаьттинчу вахархочуьнан а. Цу могIарера масалш кIезиг дац.\nАла дашна, кху тIаьхьарчу масийтта шарахь Оьрсийчохьа дукха кIошташ хир яц Нохчийчохь санна, хьарамлорнаш бахьнехь юртдай балхара бохийна а, кхела хьалха хIиттийна а.\nIумар: "Iедалхоша мага а деш, хьанал а, хьарам а ца бохуш, зIе -тIийриг кхоьллина..."\nКIира: Кадыровна уллохь лаьттинчу хьаькамера бехкаш дехи, Сталинан депортаци йийци, Немцов дагалеци


Давлетукаев Анзор. Арван | ВАЙНАХ\nДавлетукаев Анзор. Арван\n28.08.2015\tПроза Оставить комментарий\n«Филармония» социйле кхаьчча трамвайни аьчкан некъ а хадош, сехьа тротуара тIе елира иза. Цуьнца жима бер дара куьг лаьцна. Цо иза сих-сиха хьостура, хIетахь цуьнан юьхь цхьа тамехь елалора, цIен бос лепачу беснеш тIехь горга юьхь кхулуш башха кIаьгнаш хIуьттура. Беран дог эцна ма-еллинехь, шуьйрачу хьаж тIера хьаьрса месаш дIасатоттура йоIа. Латтар, йолаялар, дIасахьажар, беран догъэцар – шадерриг дара цуьнгахь башха. Вахин дог къовзийра йоIа.\nХIара ю-кх хIинццалца эзарнашлахь аса сатийсинарг, лехнарг, дуьххьара ма-гиннехь даго къобалйинарг, хьегнарг, стиглара чубоьжначу седанца хазалла къуьйсу нуьре амат дерг, кхехкара кийрахь ойла. Вахина и йоI бен гуш хIумма а дацара. Иза хьалаяьллачу №3 йолчу трамвай тIе хьала а ваьлла, микрорайон йолчухьа дIавахара иза. Уггар садуург, йоIа ша тергал ца вар дара, оцу минотехь и кийча вара муьлхха а хьуьнар гайта, доккхачу дуьненан йисте ваха и резаярхьама. Цунна цкъа а хилла дацара иштта йоIа синтем бохор. Халонца иза доьшуш йолчу педучилишан юкъарIойлин адрес даьккхира ас. ЙоьIан цIе Арван юйла хиира.\nЦул тIаьхьа Ваха кIиранах шозза-кхузза воьдура тIехьийза йоI Iачу студентийн юкъараIойле. Араяла хьеелча дагалелхачу бес-бесарчу ойланаша холчухIиттош шеконаша огура кийра.\nЦхьаьнакхетча, коьртачу декъана, хьалде, дешарх къамел дара дийриг. Сих-сиха варо Арван шен доггах болчу безамах кхеташ хиларх тешна вара, воккха а вора оцу хьолах. Шега деллачу хаттарна жоп даларна бен кхин хабарна тIера яцара Арван. И цкъа а юьхьадуьхьал ца хьожура, цундела Вахина атта хуьлура йоьIан боьмаша бIаьргаш тергал дан, хазалле дог Iаббалц хьежа, цуьнан юьхь тIехь комаьршо, догцIеналла, муьтIахьалла а еша. Арван яра цуьнан дагна езаш еза паччахь, сатийсам, и хиларх дагна хьаам хилла, сатийса а, гуттар ган а лаар – и шадерриге ийна, цхьа тамашийна хIора цхьаьнакхетар синхьаам, синтем бохьуш догIура.\nВаха цкъацкъа холчухIуттура, лаамаза оцу цIеххьана еанчу марзонах хаьдда, дуьнен чохь дог Iабо йиш йоцуш, къобал хила амал доцуш висарна.\n«Со селхана охьаягIаш», – олий, ламанхойн мотт буьйцура цо. И буьйцуш и ша санна тамашийна хетара, цуьнгахь тан а товра и таза мотт. Цо наггахь доккху доккха са а шатайпа дара кIантана.\nАрван хаза яра, ас-со бохучу кIанте къайлах синош дохуьйтур долуш хаза. Цундела, дIо деган кIоргенехь иза боккъал а вогура шех чекхсагарна, чамбаларна, иза кхечо Iехорна. Дукха кегийнах бара шайн машенашкахь «либарцIак» бевлла лелаш. Хьоло Iеха ма во. Дика ваха, зовкх хьега хIоранна а лаьа, нехан цIен тIе йоьдучу йоIана муххале а. Адамашна, дукхахьолахь, хьалдолчаьрца деза гергарло. Ткъа иштта ду-кха дуьненан къиза гIиллакхаш…\nЦкъачунна дешна валлалц йолчу юкъана, цуьнга шега йола ала йиш цахиларо дагна ницкъ бора. Мел хьесап дарх, бахьанаш лехарх, синтем я гечо ца карадора. Цкъа Вахина ларамаза дагадеара: «ХIун дийр ду, къонах вацахь а цIубдина цIазам санна къегинчу машенахь схьахIоьттинчу кIанта Арванан корта хьовзабахь? Ма къематде ду и, – йоьхна ойла хьийзара коьрте. – Боккъал а, бакъ ду-те, зудчун хьекъал пхьидан цIоганал бен дац, бохург?» – ойла кхехкара коьртехь. Делахь а, «ГIала йиллинчун яц, яьккхичун ю», – олуш ду, ша-шен сатедора. Эзар хаттар, эзар ойла кхоллалора. Доьхнарг, шадерриге Арванан карахь хилар дара, цо ларамаза бIокъажийчхьана тхьамаран гIаланах хаьрцар йолуш яра дIо деган къайленехь йоьттина безаман гIала.\nИза муха тешор ю дуьнен чохь шена санна иза езаш адам хила йиш цахиларх. Нохчийн ледара лоруш ма-ду, юьхьдуьхьал хIоьттина кхечу къаьмнийн санна безаман берриг синхаамаш бийцар. Мичхьа ду и цуьнан деган къайленан догIа? – хаттар дора ша-шега, дуьхе цакхиаро бIарзвора. Тахана безамца къежахь а, Iийр юй-те шина шарахь дешна валлалц соьга хьоьжуш? Ма дукха хан ю-кх иза, лула а хиъна вовшех хьоьгуш ларъян. ЙоI юкъара ю, цуьнан дог догий-те сайниг санна, синтем байна, безаман цIарах сийсаш, сийначу цIарах? И хилар, цунах воккхавер доцург кхин керахь хIумма а дацара. И дара доьхнарг. Бакъду, кхуьнан ирс я дуьне дохар Арванан карахь дара. Цхьа а шеко яцара Вахина оцу муьрехь безамал доккха хIума дуьнен чохь хеташ цахиларх, цо стигаллий, латтий латтош хиларх а, безамца доцург цхьа а дош доцуш хиларх а.\nЦунна чIогIа лаьара Арване сурт деха, амма эхь хетара. Делахь а, иэхьал лаам а тоьлла, цхьана суьйранна ницкъ кхечира сурт деха. Суьртах воккхавеш, инзаре доккха дика шена хилча санна Ваха студентийн юкъараIойле кхечира. Чуьра ши накъост араваларе сатесна лаьттира дикка, уьш арабевлча кисана куьг даьхьира хьомечу амате юх-юха а ца кIордош хьежархьама. Чухларчу кисанахь сурт дацара. Иза инзарвелира. Куртка тIера схьа а яьккхина, массо а кисана хьаьжира, чета куьйгаш хьийкхира, сурт мел лехарх доцуш дара. Я раббана Везан Дела, цхьа гIуда ду-те хIара?! Ма тамашийна хIума ду хIара! – элира цо ша-шега.\nИза маса арахьаьдира ша гIаш цIавеана некъ таллархьама. Хьала-охьа некъаш деш, хIора метр некъ зуьйш, хIара лелаш арахь бода къовлабелира. ШолгIачу дийнахь занятешка ца воьдуш, юха а лийхира сурт, амма цуьнан доь дайнера. Вехха Iийра догъэтIаш, холчу а хIоьттина, наб ца кхеташ… «Арванан сурт хаза долун дела цхьамма схьаэцна дIадаьхьна-те?» – дагадеара, амма оцу ойлано гIоли ца йора. Хиллачо бIарзвора, холчухIиттавора. «Деллахь, цхьана дийнахь иштта хи чохь бIаьргаш биллича санна вуьсурий-те со? – дагадеара. – Цхьа цаторручун билгало ю-те хIара, беш хаам бу-те?» – духе кхиа гIертара кхарзлучу кийро хьийзош, амма дерриге хи чу кхоьссина тIулг санна лораза дайна дара.\nСурт дайна ши бутт бара, амма Арване хьахадойла а дацара. Амма цхьана дийнахь Арван йолче юкъараIойле вахча, иза кхайкхича ара ца елира, дуьхьалъеанчу йоIа кхин схьа ма гIерта, шен кхин некъ бу лелош хьоьга, дIагIо боху, аьлла, хабар даийтира. Кхо-диъ де далийтина юха а вахара – жоп изза дара. Вахин дегIах цIе летира, иза даима кхийринарг тIехIоьттинера. Сурт дар, цхьа дагахь а доцуш, хиндолчуьнан горгали-хаам хиллий-те, дагадеара. Кийра бузош чу хIаваъ ийзош иза ша-шен теван гIертара, хIавао гIоли ца йора бIарзбеллачу кхетамна. Дала хьала-охьа кхоьллина, дан хIумма а дацара, иза гIорасиз вара шена дагахь а доцуш тIебеанчу хьовзамна, тешнабехкана. Цунна зен-зулам атта хир дара лан, оцу тешнабехкал. Иза духе кхиа гIертарх ца кхиара, и муха даделла хьомечу Арване, цуьнан мотт муха керчина, хIун кIилло ю и Iехийнарг? – ийгIинчу кхетамо, тIе ца кхуьучу хиламо холчухIиттавора.\nБIарзбелла корта ша зоьпаршца санна къийлара йоьхначу ойланаша, болчунна тIе а бала базбеш. Иза къера вара, юкъаметтиг ях мел ели а иза къовса езарх и шек вацара цкъа а. Амма, лан хала дара хIинцалц ойла хьистина хьоме амат иэсера даиманна дIадаккха деза бохург. Къизаллашна юкъахь а къиза эшам бара. Цунна, Арван къевсина летта валар г1оли хетар дара, хIинца, оццул юьхьйоцуш яьккхинчу йистал. ХIокху дийне кхаччалц лаамийн, сатийсамийн паччахь хилла лаьттинарг стешха хиларх кхета хала дара.\nЦхьана буса лаамера баьллачу хьагамо Ваха вигира Арванан кора кIел, вехха дитта тIехьа лечкъина Iийча, езаран хьоме гIаларт хIоьттира коре, хIуьттаренна санна, шех юха-юха хьего санна иза къайлаелира сихха, хIетал-метал хилла. Цунна девзира бойна тIехьа можачу серлоно хьоьсту, шена дукхадезначу йоьIан амат. Вахина шайна юккъехь хилларг, лелларг дицделлера. Цуьнан кегаелла ойланаш бен доцуш кхерстара даьссачу Соьлжа-ГIалин урамашкахула.\nЦIеххьана саца а сецна, Арван ехачу юкъараIойле бIаьрг туьйхира, цуьнан кор кхерчан овкъарех тарделира. Арвана чиркх дIабайъинера, Вахин даг чуьра ша кхачо йоллуш дIаяйа санна. Амма и эрна дара, жимхан дог ца Iалора дагна хьомечу васте кхийдаш бен. Баьгначу безаман кхерчахь ян ца туьгуш жим-жимма леташ, йоккха хилла, марсаяьлла цIе лата санна сийсаш Iара даг чуьра алу. Эххар, гIорасиз хиллачу ойланаша дIавуьгура Ваха хьалхахьа, шена дагахь цхьанненна ца оьшуче, неI тоха йиш йоцче, цхьа а хьоьжуш воцче, б1аьрзечу синтеме. Некъ бина хIоьттина сецира, бIогIамах а тевжина, сихдинна са а доьIуш. Оцу буса, лаамаза шена ницкъ а беш, Арван йицъян сацам бира, ша-шена чIагIо йира кхин шен дехаршца езар ца кхардо, мел шена хала делахь а. Йоккха яра дагна йина чов, цунна шен дуьнен чохь цкъа а ца хилла я хир а доцу ирс хетара дайнарг, цкъа гуча а даьлла, хьега а вина, цIеххьана ткъесах доь доцуш дайна.\nХан-зама дIайоьдура. Шо гергга ханъелира кхин и шиъ ларамаза вовшийн ца гуш.\nШолгIачу шарахь ВахагIеран курс АрвангIеран юьрта фольклорни практике яхийтира кхунна дагахь а доцуш. ХIетахь ша гездина урамаш гича дерриге карладелира. Ченех ийначу овкъарех юха а безаман цIе летира даг чохь. Даго хьоьхура, лаьара, доггах лаьара Арван цкъамукъана а ган. Цхьана дийнахь эвлаюккъера бепиг духкучу туьканна хьалха зударийн рагI гира кхунна. Де а дагахь доцуш, зударшна юккъехь лаьтташ Арван яйра. Ваха меллаша мисарболато санна тIевигира цунна: «Де дика дойла хьан, Арван! Муха ду гIуллакхаш?» – хаьтира цо.Х1етахь карлабаьллачу безамо хьераяьлла вота йоьттуйтура кийрахь даге. И цунна хаалора, кийрахь х1оьттинарг къаьхьа де хиларна.\n– Дика ду, – тийна жоп делира йоIа. Х1етахь и больницан ехачу халатах хьаьрчина, эхьхеташ аг1ор б1аьрса доьг1на 1ара. Цундела цунна атта дара къорзачу халатах хьаьрчина лаьттачу Арванан ша дукха сатийсинчу юьхьсибатах 1аба.\n– Хьо цIахь ю? – ша х1ун олу ца хууш рог1ера хаттар дира.\n– ХIан-хIа, больницехь ю.\n– Муьлхачу отделенехь?\nВахина-м дийно сарралц латта лаара, амма эхь-бехко къастаран дешнаш дагадахкийтира.\n– Дала маршала дойла. Даламукъалахь гур ду вайша, хьо хьеярна бехк ма-билла.\nИ шиъ д1асакъаьстира.\nОцу суьйранна накъосташа: «Хьо хIун язъеш ву сел лерина?» – Iиттарш еш йиъ агIо кехат яздира Арване. Вахас шена дага а догIуш, оццул доггах кехат цкъа а ца яздинера. Кехат тIе могIанаш шаьш дуьйшура, мацах-мацах карзах хьийзинчу ойланаша хьоьхура яздан дезарш, ойланаш ян оьшуш а дацара, уьш иэсехь чIагIделла дара ингалсан буьртиг болу болат санна. Цу тIехь бара сатийсамо лайна бала, хьежар, догдахар, дегайовхо, сатийсам, дерриге тIехтиллачу хенахь Iеткъаш, даг чу дижнарг. Цхьана дашца аьлча – боллу безам.\nШолгIачу дийнахь медйишига Арване дIалахьара аьлла, кехат чу а дахьийтина, Ваха жоьпе ладоьгIна сецира терапевтически декъан неIсагIехь.\nДукха ца Iаш, кIайн халат йоьхна йоI еара карахь шалха тоьхна кехат а долуш. Иза Вахе схьа а делла, чуяхара иза.\nКехат схьадиллича: «Со кхана I2 сахьт долуш хьо лаьттачехь хир ю», – дара хазчу хотIехь яздина.\nАрван ша аьллачу хенахь еара йиллинчу метте. Шо хьалха санна хьал-де, гIуллакхаш хаьттина дIасакъаьстира. Арван гаро Вахин кийра кIегаш тIе “хIуп” аьлча санна марсайолуш цIе латийра. Больницера шуьйра оллаелла къорза халат а цунна тIехь товш хетара, цунна юкъахьаьрчина йолу Арван а вуно куьцехь яра.\nНийсса шарахь тIехьийзира Ваха. Кхеран курс стройотрядехь йолуш хелхаршкахь дов делира Иркутскера баьхкинчу мехкаршна тIехула. Сихха генавала везара я гIуллакх дIадерзо шортта ахча, цIахь болчарна хьалха юьхьIаьржа хIотта везара. Ларамаза оцу аьхка Ваха Ленинграде дIавахара целевой направлени а яькхина.\nДIакхаьчначу дийнахь юкъараIойлехь хелхарш дара дIадоьлхуш, тIелетта джинсаш йоьхна башха мехкарий сеттара зала чохь. Лоькхучу музыко олург ца хозуьйтура. Дагахь доцуш цхьана хьаьрсачу йоIа Ваха хелхавала кхайкхира куьг а лаьцна. ШолгIачу дийнахь, занятешкара цIавеъча, неIарх ба-й пIелг туьйхира. НеI схьайиллича селханлера Таня яра неIарехь лаьтташ.\n– Хьаша тIе оьций ахь? – кIайн цергаш гуча а йохуш къежира йоI.\n– Дера оьцу, тхуна хьеший дукхабеза… Чоьхьаяла.\nОцу буса кино дахара ший а.\nКор, неI я уьйтIе ларъян а ца езара, синкъерамехь, муха долу ца хууш Ленинградехь дIаделира кхо шо. Цхьана дийнахь юкъараIойлин коменданта тетя Валяс: «Вакуев, ахьа мотт схьабеллий? Хьо хIун деш лелаш ву юкъараIойлахь?» – шега аллалц Вахина дага ца деара дIаваха дезар. Аьхкенан юьххьехь сесси дIа а елла, студенташ дIа а бахана, яссаелира юкъараIойла. Исс гIат долчу юкъараIойлин гIишлонна хьалха охьа а хиъна Вахас ларамаза ойла йира, тетя Валяс мел дехарх хIинццалц шен цIа санна хиллачу юкъараIойли чу ша вуьтур вац-кх, аьлла. Цуьнан кисанахь диплом дара, студентийн хазачу дахаран чаккхе лан Iаламат хала дара, амма цIа ваха дезара, кхин Питерехь хIара тIелоцур волуш хIусам яцара. И дага мел деа а холчухIуьттуш цIа ван новкъавелира.\nЦIерпоштан чкъургаша хаддаза цхьанаэшшара вота етташ Ваха Нохчийчу валийра аьхкенан хазачу дийнахь.\nИза оцу аьхка балха хIоьттира, амма цунна цхьа хIума ца тоьара. Иза Арван яра, цхьана хенахь дог къовзийна, кхунна сил дукха езна, амма Питеран самукънечу дахарх Iехавеллачу хIокхо йицйина башха Арван. Цо и лехира. Цуьнан юьртахочо вокзале боьдучу некъахь туькнахь ю элира и болх беш. Ваха гIаш мосуьйттаза хIора туькан чухула чекхвелира, амма Арван яцара цхьана туькан чохь. Юха Ленинан проспектерчу хIора туькан чохь лийхира шена цкъа а дицлун доцу амат, амма Арван яцара. Юха «баьццарчу» базарахь мел йолчу туьканашкахула хьийжира, амма эрна хилира. Дийнан сарралц гIаш некъ а беш, Соьлжа-ГIалахь мел йолчу туьканашкахула чекхвелира Арван лоьхуш, хоьттуш, хIора йохкархочо ца хаьа я юьйцуш ца хезна, олий жоп лора. Арван, тоххара маре а яхана, майрчуьнца Иваново-гIалахь ехаш ю, шен доьзал а болуш, иштта жоп деара эххар.\nДе дийно хуьйцуш, Iаьно аьхке хуьйцуш дIаихира денош, беттанаш, шераш. Вахин гиччош къежделира, юха месаш нилхайовла а юьйлира. Иза цхьана вара. Бакъду, цуьнан хIусам, тоьлларг машен, гIалахь квартира, дика болх бара. Амма Iуьйранна, суьйранна догъэца, самалха дала тохара корехь сатийсина гIаларт дацара, кхийолчу йоIа кхин цуьнан дог а ца къовзийра.\nВаха цIавирзина нийсса ткъа шо дара. Кхуьнга Арванан юьртахочо цхьана дийнахь: «Ахь дукха йийцина Арван цIаеана, аэропорте боьдучу урамехь №I28 цIа чохь Iаш ю хьуна»,– элира.\nШолгIачу дийнахь дуьйна, балхара ма-веллинехь, хIора дийнахь Арван ларъян воьдура Ваха. Цуьнан дагахь цхьа а вониг дацара, деккъа и ган лаар доцург, хиллачарна меттиг яцара ойланехь, хьесап дарехь. Цунна шена ца хаьара ша и хIунда леладо, цхьа чоьхьарчу ша тIаьхьа ца кхуьучу ницкъо вуьгура иза Арван ехачу ураме, цуьнан кетIа. Дуьнен чохь уггар шен хазачу хенахь дог хьаьстина, дог тешийна, сатийсина, сатедина амат, васт Арван хиларна лераман дуьхьа воьдуш лорура цо ша. ХIунда аьлча, цунна муьтIахьаллина уллохь хьакхаелла шеко хиларна хьегIаш.\nЦа йиъна, ца мелла, еттинчу кибарчигийн цIенонна улло дIахIоттайора цо машен. ХIуьттаренна санна, Арван ца гора оццул сатийсарх. Цо дуьхьалхIиттадора цуьнан амат. Муха ю-те Арван йоккха хилча? Иза тешна вара и цкъа а эрча ериг цахиларх, ишттаниг, безаман шерашка ма ца эшало.\nБутт хан яра Ваха цхьанаметта дIахIуттий Арванан кетIе ларъеш волу. Цхьана сарахь цхьа зуда араяьлла, кетIахь лаьттара. Ваха сихха машен чуьра охьавоьссина, гIашнекъа зуда йолчухьа хьаьдира. ХIетахь цунна шена хаалора арадала санна деттало дог. Ваха герга кхаьчча, кхунна уллохь лаьттара I7–I8 шо хир долуш йоI. Цуьнан хьаьрса месаш яра, жимма ирхкхетта мара, къежначу юьхьа тIехь горга ши кIаг, боьмаша басахь бIаьргаш… Ваха, Iадийна, цкъа сецира йоIана уллохь, юха ша лелочух кхетта, кхеравелча санна, дIахьаьдира хьалхахьа. Генна дIавахана хьуьхьвоьлла сецира.\nИза кхийтира: цунна гинарг ткъа шо хьалхалера Арван яра, башха, исбаьхьа, цхьаннах тера йоцу, Iуьйранна гIаьттинчу дашочу малхаца, буьзначу даточу баттаца хазалла къийсина хьоме Арван. Ваха кхийтира, шен бIаьрахьалха хIоьттинарг Арвана сих даьлла са дуй, ткъа иза шен нана санна Маьлха-Аьзнех тера ца хилча ца йолий. Иза дехьа новкъа а ваьлла шен машен тIе вахана, цу чу а хиъна, газ тIеелла, гена велира Арван ехачу цIенонна, урамна. Ца кхоош тIеелира машенан масаллин газ, кхин кетIа, ураме цавархьама, цунна генавала, цуьнан башха амат шен даг чоь хьул а дина, жимчохьлера Арванан хаза амат кхаба ша дуьнен чохь мел веха. 20 шо хьалха санна даима а и къона, шен дог къовзочу хенахь ма-хиллара йолу Арван даг чохь латто.\nНазад: Магомед Абдуллаев. Тростник моих чувств… Стихи\nВперед: Тимбулатов Мовсар. Даймохк. Стихаш


Озиев ИсмаIалий Салман – педагог, йоазонхо, Iилман болхло » ИА Кавказинфо\nНовости » СКФО » Ингушетия | 4-02-2016 | Просмотров: 125 | Комментариев: 0\nВай мехкара хьажой дIакхаьчаб\nГIалгIай меттала йоазув, дешар, литературни кхоллам эггара хьалха дIаболабаьрашта юкье хьалха лаьттарех ва Озиев ИсмаIалий Салман. Из ваьв 1902 шера 1-гIча феврале Наьсарен района Дошлакъий-юрта. Цун да – Озиев Эке ИсмаIал – Къулбаседа-Кавказе лаьттача граждански тIем тIа дакъа лоацаш хиннав. Цул совгIа, гIалгIай арабисташта юкъе бусулба дина дешар кIоаргга дайзача нахах а хиннав. 1895 шера нохчий мехка цIи хеза волча алима, Iилманхо-арабист хиннача Новрера Усман-Хьажий бусулба дешара лакхера курсаш яьха а хиннав из. 1898 шера денз 1919 шерага кхаччалца гIалгIай мехка кхаь юрта хиннача маьждигий имам хиннав ИсмаIал-Хьажа. 1898 шереи 1901 шереи – шозза Мекке ХьажцIа ваха, ИсмаIал-Хьажа аьле цIи йоаккхаш хиннай цох гIалгIай бусулба наха. Эрсий йоазув-дешар довзаш хиннавеце а, из дика бовзаш хиннав эрсий меттала болча дешара мах. Из ваьхача замах таро йоацача гIалгIачунга кхача йиш йолаш хиннадац светски дешар. Цудухьа цар юрта 1911 шера кхаь шерара хьалкъа дешара школа хьайийллача, цу школе хьалхарча берашца ший воI Салман деша хоаваьв цо.\n1914 шера дешарах дика кхеташ чакхйоаккх школа Салмана. Эрсий дешар дешарца цхьана Iарбий мотт Iомабе а декхарийла ву из дас.\n— Делкъелца школе эрсий метала дешар аз, – дувц Салмана, – хIаьта делкъел тIехьагIа Iарбий мотт Iомабора. Даьвошас – Илеза – гIо ду цунна из Iомабе.\nЦу шерашка гIалгIай мехка цаI мара хиннаяц 1868 шера Крепосте хьайийла хинна пхе шера дешара школа. Ший юртарча школе дийша ваьлча, цу пхе шерарча школе кхоалагIча классе деша дIаотийт Салман. 1917 шера цига дешаш волаш, дувц Салмана, – са безам тIабахар эрсий меттала долча дешара. Сай лоIамах деша ваьлар эрсий классически литература: Лермонтова, Чехова, Л.Толстойя, Тургенева, Пушкина, кхы дуккха барий стихаши, дувцараши, поэмаши.\nКрепостерча школе дийша ваьлча, революционни шерашка йиш йолаш дацар дIахо деша. ДIакъайлар школаш. Цу ханага диллача, дика библиотека вашагIкхийтта хиннай Салмана. Цудухьа делкъелца ший даьца Iарбий дешар Iомадеш хул из, хIаьта делкъел тIехьагIа эрсий меттала дола книжкаш деш цIагIа. Пушкинеи Лермонтовеи стихаш дагахьа Iомаю.\n1918-1919 шерашка гIалгIай мехка граждански тIом латташ, лазар кхийтта метта вус цун да, ИсмаIал. Цу шера Дошлакъий-юрта хьайийла болх беш хиннай Iарбий дешар Iомаду медресе. МутIаламашта из дешар хьехаш хул Салмана даьвоша – Илез. Илез цу хана гIалгIай берригача мехка къаьда хиннав. – Цу медресе, – дувц Салмана, – арабистика дешар Iомадарал совгIа, кхыдола Iилмаш а Iомадора: логика, лексика, таржамаш дара говзал, кхы дуккха а. Цига дешаш хул Салман. Уж Iилмаш Iомадарал совнагIа, кхы тIа, чувеча урокаш телаш хиннай цунна даьвошас Илеза.\nЦу медресе итт шера дийшад Салмана. 1929 шу хьатIаотташ арабистика еррига курс (58 жай) Iомаду цо. Цхьабакъда граждански тIом латташ яь хиннача човнаша новкъарле ю Салмана балха тIа а вахаре а. Цо ше дувц цох лаьца:\n– Наьсар-Керте деникински дошлошта духьала латташ даьра чов яь хиннай цIеча партизана Кокархой Товбота виIийна Мухьмада. ТIема юкъера из аравоаккхаш хиннав Салман. Бронепоезда тIара деникинцаша хьатехача йоккхача топа кхо гарг кхийттай Салмана, контузи ярах шаккхе лерг къорденна дисад. Цу хана денз хIама хьа ца хозаш, йоазонца мара нахаца къамаьл де йиш йоацаш висав из. Цо тIема юкъера араваьккха Кокархой Мухьмад, ше вийрзача, Салман волча венав цунца гIалгIай Iаьдалах доттагIал чIоагIде. Цу хана денз дув биаь доттагIий болаш баьхаб уж.\nГраждански тIема шерашка дIайхача лазарах нана еннай Салмана, тIаккха 1923 шера кхайкора лазарах да венна вусс из. Цу хана денз ший ши юша а кхоабаш къахьега волалу из.\nБера хана денз, – дувц Салмана, – поэзеца чIоагIа хьашт долаш вар со. Цудухьа дукхагIа безам тIабодар эрсий классикий стихаш ешара. Дагахь халахеташ хиннав Салман ший къаман меттала стихаш язъеший таро ца хиларах, хIаьта эрсий меттала уж язъяра тоъал эрсий мотт хацар. 20-гIча шерашка эрсий алапашца гIалгIай меттала стихаш язъе оттарах хIама хилацар цун. ГIалгIай метта оазаш дIаоалалацар. Цига цунна долча гIо-новкъостала, гIалгIай цIи хезача просветитела Мальсагов Кураза Зоврбика гIалгIай йоазув хьакхолл латински графика ларда тIа. Вешта аьлча, абат. 1923 шера 1 мая цох пайда эца могаду гIалгIай правительствос – арайоал гIалгIай къаман метта «Сердало» газета хьалхара номер. Исторически лоархIам болаш долча цу хIамо гIалгIай дегаш айду. Цу хана денз гIалгIай алапаш Iомаде волавеннав Салман. Лоаццача юкъа уж алапаш а Iомадаь «Сердало» газета тIа кепатоха дIалу цо ший хьалхара статья – тIахьехам. «ГIалгIай берригача боккхийча а кагийча а нахага» яхаш корта а болаш «Сердало» газета тIа араяьннача цу статья тIа Салмана тIахьехам бу берригача гIалгIашка шоай меттала язде а деша а Iомале яхаш. Из статья 1923 шера 17-гIа июне араяьлча денз Салмана хьинарца къахьег гIалгIай меттала дола йоазув наха могадеш. 1923 шера, из статья араяьнна бутт баьлча, Крепостеи Назранеи хьаелл 3 бетта йола хьехархой курсаш. Цига деша дIаотт Салман а. Уж дийша чакхъяхачул тIехьагIа, гIалгIай къаман литература хьакхоллара къахьега волалу из.\n1924 шера гIалгIай меттала ший хьалхара массекх стихотворени язъю Озиева. Царца я «ГIалгIай халкъи просвещении» яхар. Художественни куцага диллача, уж эсала а хеташ, шийх нах белар кхераш, кепа тохийтац цо. Медресе деша вагIаш волча цо мишта язъю светски стихаш, аьнна алар кхерар ше, йоах цо. ХIаьта а уж араяьха хиннай газето. Цу ханналца саго язъяь хиннаяц ший меттала йола стихаш. Цу хана Iарбий меттала назмаши нохчий меттала зикраши мара хиннадац гIалгIашта юкъе лелаш. Цул тIехьагIа, 1928 шера «На подъеме» яхача ростовски журнала тIа Пролетарски йоазонхой Къулбуседа-Кавказски Ассоциаце правлене Председатель хиннача В.И.Ставске яздеш хиннад: «Озиев Салмана 1924 шера массекх стихотворени язъяьй. Уж дика я, аьнна, лархIа йиш я, цхьабакъда цар художественни куцага диллача автора эсала а хийтта, 1928 шера мара араяьха дIаенна хиннаяц цо уж.\n1924 шера гIалгIай меттала «Урдуви Тамареи» яха поэма язъю С.Озиева. Цу тIа автора тIахьехам бу халкъага дIаяхача замах тIехадисача зуламерча гIулакхашца къовсам лоаттабараи лоаман кхалсага маIача наха нийсса бокъонаш хилийтараи. Цу поэмах лаьца Нохч-ГIалгIай университета доцент волча В.Б.Корзуна яьздаьд: «20-гIча шерашка кепа теха араяьннача произведенешта юкъе къаьстта белгала я С. Озиева «Калым и Тамара» яха поэма. Цо тешал ду кердача советски заман хьалашка, ший безам хуле, гIалгIай Iадаташца лоаттабеча къовсаме котъяла тарлу кхалсаг». «Тамареи Урдуви» яхача поэмах лаьца тIатоха деза:\n– 1923 шера Озиев Салман кхаь бетта хьехархой курсашка дешаш волча хана, цига гIалгIай мотт хьехаш хиннав гIалгIай литература хьакхелларех цаI вола Беков Тембот. Цу хана 50 шу даьнна къонах хиннав из, цхьабакъда паччахьа замах лайнача халонашеи лазарашеи кIалвитарах, дуккха воккхагIа хеташ хиннав дешаш барашта. Цудухьа дешарах дика кхеташ хиннача Салмана гIо деш хиннад цунна урок лерттIа дIа яхьа.\n«Беков Темботаца каста-каста литературни темаех лаьца къамаьлаш хулар тха, – дувц Салмана, — сох литератор хилар догдоахаш вар из. Са уйла тIаерзаеш йола литературни сюжеташ ювцар. Царех цаI яр дас аьннар, духьале ца еш дIаэцаш, къаьнарча Iадаташа дIа ма дехха, яхар деш хинна лоаман йоI, хувца а енна, къизача даьна духьала а янна, цхьаккха урдув а ца эцаш, шийна везача зIамсагага маьре яхар дувцаш. Сона езаелар из тема. Цу курсашка деша вагIаш шу даьнначул тIехьагIа, сай хьалхарча произведене хургйола сюжет оттаеш къахьийгар аз. ТIаккха язъе волавелар со «Урдуви Тамареи» яха поэма. Из дар 1924 шу. Кхаь бетта къахьийгар из язъеш». Цу заманга диллача, поэмай тема керда а хала а хиннай. Дуккхаза кердайоахаш, юха язъе езаш хиннав цун автор. Из болх йистебаьлча, «Сердало» газета редакце хоам баь хиннаб Салмана цунна кепа тохар дехаш. 1928 шера 10-гIча июле арадаьннача «Сердало» газета тIа кепатеха хиннай Озиев Салмана «Урдуви Тамареи» яхача поэмана. Диъ шера иллай из кепа ца тохаш, газета «Литературни оагIув» цу шера мара хьа ца хиларах. Газета редакце Озиев Салмана жоп луш 1924 шера язъдаь хинна письмо хьакорадаьд 1979 шера №2 йолча «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа цох лаьца хоам беш хиннача литературоведа Мальсагов Абойна. Цо язду: «Ший ткъо шу даьлча «Урдуви Тамареи» яха поэма 1924 шера язъяь хинналга ховш дацар хIанзалца. Из гучадаьннад 1924 шера 10 июле Салманага хоам беш газета редакце яздаьча письмох. Из бахьан долаш литературоведаша цу ханналца «Урдуви Тамареи» яха поэма 1928 шера язъяьй яхаш дар, хIаьта из язъяра ха-м 1924 шу да. Диъ шера иллай из «Сердало» редакце кепа ца тохаш.\nОзиев Салмана язъяь «Урдуви Тамареи» яха поэма нохчий а гIалгIай а литературе эггара хьалхара хилара тешал ду нохч-гIалгIай литератораша. Йоазонхочун Плиев Махьмад-Саида 50 шу дизара хетаяьча юбилее белгалдеш дувцар. Масала, нохчий йоазонхочо Сулаева Мамеда яьхад: «Фу бахьан белгалву аз С. Озиев? Нохчийи гIалгIайи йоазонхоех эггара хьалха цо поэма язъяь хиларах». ХIаьта Нохч-ГIалгIай Университета литература кафедра доцент хиннача В.Б.Корзуна яьхад: «С.Озиева «Урдуви Тамареи» яха поэма Нохч-ГIалгIай литературе гучаянна хьалхара произведени я».\nГIалгIай хьалхара сюжетни поэма язъяр Озиев Салман ва. Цун цIи «Урдуви Тамареи» яр. Цу тIа бувц гIалгIай кхалсаг дIа яхача заман тIехьадисача гIулакхех мукъаяларах бола никъ». Из йоазув даьд профессора И. Дахкильгова «ГIалгIай литература» яхача 9-гIча класса учебника тIа.\n1928 шу долалуш гIалгIай литератораши йоазонхойи эггара хьалхарча конференце гулбенна хиннаб г. Владикавказе. Цу конференце вIашагIъеллай пролетарски йоазонхой ГIалгIай Ассоциаци. Цу конференце хержа хиннай пхе сагах латта правлени. Т.Д.Беков председатель а волаш, правленена юкъе хиннаб М.Д.Аушев, Х.С. Осмиев, С.И.Озиев, К.Ежский. Конференце дакъа лоацаш хиннаб И.Зязиков юкъе а волаш областа кулгалхой. ШоллагIа гIалгIай оазанхой конференци гулъенна хиннай Владикавказе 1930 шера. Цу вIашагIтеха хиннай керда «Литературни тоаба». Цун правлени хержай пхи саг юкъе волаш: З.К.Мальсагов (председатель), О.А.Мальсагов, Л.П.Семенов (казначей), Х.Б.Ахриев (художник), С.Озиев. Цига тIаийцай «Литературни общества» балха программа а Устав а. 1934 шера еррига йоазанхой организацеш дIа а яха СССР йоазанхой Союз хьаяь хиннай. Цунна кулгалдеш хиннав А.М.Горький. 1934 шера из хьайича денз СССР йоазанхой Союза юкъе волаш хьавенав Озиев Салман. Цун членски билета кIала кулг яздаьд М.Горьке, СССР йоазанхой Союза Председатель из хиларах. Укхаза белгалде деза 1934 шера, СССР йоазаонхой Союза доакъашхой гIалгIаех кхо саг мара ца хинналга: Базоркин Идриси, Муталиев Хьаж-Бийкари, С.Озиеви, хIаьта нохчех ворхI хиннав: Ш.Айсханов, С.Бадуев, А.Дудаев, М.Исаева, М.Мамакаев, Н.Музаев, А.Ножаев.\nГIалгIай литература дегIакхувлара дукха къахьийгад Озиев Салмана. Ший оригинальни произведенеш кхолларал совгIа, цо таржамаш деш хиннад эрсий литература классикий прозаи поэзенеи, дешара учебникаш оттадеш дакъа лаьцад. Иштта цо таржамаш даь хиннад А.пушкина, М.Лермонтова, И.Крылова, Н.Некрасова, Ф.Тютчева, В.Короленко, С. Михалкова, иштта дуккха кхыбарий прозаи поэзеи произведенешта.\n1931 шера Владикавказерча педтехникумера дешар чакхдаьлча, Озиев Салман балха хьожаву Наьсарен района Аьлта-юртарча школа заведующела. Цун педагогически балха тIара къахьегам дIаболалу вай мехка бахача наха йоазув-дешар Iомадайтара дIайолаенна хиннача кампанеца цхьана. Школа заведующи ше хиларах Салман керте отт культштабана. Кхийнача наха йоазув-дешар Iомадара болх дIаболабу, хIаьта школе аха деза бераш дешара чуозара школа массекх филиал хьаел юххьанцарча классашка дешара. ХIаьта кхийнача наха дешар Iомадара массекх итт ликпункт хьаел. Культурни болх хьокхам луш вIаштIяхьбаккхарах, 1933 шера январь бетта Назрановски РайОНО школашта тIахьожам лоаттабеча инспектора балха тIа хьожаву. Цу шерашка дешара грамматика учебникаш оттаданза хиларах, школа занятешка пайда эцаш хиннаб 1925 шера Мальсагов Зоврбика яздаь хиннача Iилман граматиках. Цудухьа РайОНО балха тIара мукъа а валийта, 1933 шера ОблОНО вIашагIтехача авторски коллективана юкъе хьожаву Салман. Из юкъе а волаш кхаь сагах латтача тоабас учебникаш яздара болх дIаболабу. ГIалгIай йоазон исторе эггара хьалха 1-2 классашта лаьрхIа дешара программа оттаю цу авторски тоабас. Из болх баь ваьлча Галашкарча РайОНО школашта тIахьожам лоаттабеча инспектора балха хьожаву. Цу хана цига РайОНО заведующи волаш болх беш хиннав цунца педтехникуме ваьгIа Осмиев Хьамзат. Цига болх беш волаш, Галашкарча РайОНО а школай а болх мишта лелабу тахкара цига йоагIа РСФСР Наркомпроса Управлене инспектор йола Кронгауз тайпан цIи лелаю кхалсаг. Цар болх тахка а техка ше Москве цIайодаш, цо тIадилла хиннадар ГIалгIай областа ОблОНО кулгалхошта, Салман РСФСР Наркомпроса Управлене командировке хьалвайта, укх шера ше баьча балхах лаьца цунга доклад-отчет яйтара. Цига отчет е ваха волаш, Салман тIаийца къамаьл даь хиннад цунца РСФСР Правлене наркома заместитель хиннача Н.К.Крупскаяс. Цига цунца вIашагIкхетарах лаьца цIавеча стихотворени язъяьй Салманас «Н.К.Крупскаяйца вIашагIкхетар» аьнна корта а болаш. Из стихотворени юкъеяхай 1978 шера Нохч-ГIалгIай издательствос кепа теха арахийцача «Ираза хьаст» яхача стихай гуллама.\n1938 шера СССР правительствос соцам бу мехкара ерригача къаман республикай кепайоазув кирилица алфавита тIа даккха, аьнна. Из соцам кхоачашбара Москвера Нохч-ГIалгIайчене хьожаваь хиннав СССР хьалкъий йоазони меттеи Института профессор Н.Ф. Яковлев. 1938 шера февраль бета ЧЕЧИНГОБЛОНО кулгалхоша Галашкарча РайОНО заведующега распоряжени лу нохч-гIалгIай йоазув эрсий алфавита тIа даккхараи гIалгIай орфографи тоаяраи Озиев Салман Грозне хьожаве, аьнна. Из болх лоаццача юкъа чакхбоаккх Озиев Салман юкъе хиннача тоабас. Паччахьалкхен комиссес къоабалбу нохчийи гIалгIайи йоазув эрсий алфавита тIа доаккхаш цар баь болх. Цу хана денз эрсий алфавита тIа даьккха кепа тоха доладеннад гIалгIай меттала дола йоазонаш. 1938-1941 шерашка Оздоев Iабдразкъий ИбрахIимаца цхьана Озиев Салмана юххьанцарча а юкъерча а школашта лаьрхIа гIалгIай грамматика учебникаш яздеш хул.\n1939 шера Орджоникидзера пединститут заочно дешаш чакхйоаккх Озиев Салмана. ТIаккха из балха хьожаву Нохч-ГIалгIай хьехархой говзал лакхъяра йолча институте Iилман болхло волаш. Цига 1940-1941 шерашка педагогикахи хьехархой говзал лакхъяраи йолча гIалгIай мотт хьехара методиках лекцеш ешаш хул из. 1943 шера Салман болх бе хьожаву Нохч-ГIалгIай Паччахьалкхиздате воккхагIа вола редактор волаш болх бара. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхиздата воккхагIа волча редактора балха декхараш кхоачашдарца цхьана Озиев Салмана кулгалду гIалгIай меттала йолча Радиокомитета передачай керттерча редактора, хьехархой говзал лакхъяра йолча института Iилман болхлочун, Нохч-ГIалгIай АССР йоазанхой Союза консультанта декхараш кхоачашдеш. Из болхлой кризис этта хиннай немцашца тIом хьарах шевар тIом тIа хиларах. ХIаьта Салман къора хилар бахьан долаш мукъаваьккха хиннав тIем тIа вахара. 1940 шера Советски Союза Гимн гIалгIай меттала яккха хиннай Озиев Салмана. Иштта уж болхаш деш хул из 1944 шера 23 феврале нохчийи гIалгIайи мехках баххалца. ГIалгIаша Казахстанеи Юкъерча Азеи лайна Iазап, халонаш ювцаш поэма язъяьй Салмана «Тамаш яр» яхаш корта а болаш.\nКазахстане Кустанайски областа «Трактовый» яхача юрта кхоач Салман а цун дезал а. Цига колхоза учетчик волаш болх бу Озиева.\n– Хала дар, – дувц Салмана, – наха, гIалгIашта, тIакхаьчача Iазапа, халонашта бIарахьежа. Шелалах а моцалах а лазарех а дукха нах бовр. Алапи аз беча балхах лацар колхозе. Дезал моцаллах ца бовл ялат лора. Цхьа-ши бутт баьлча, Мальсагов Дошлакъийгара каьхат дера сога. Цу тIа яздора цо:\n«Салам-моаршал хилда хьона, хьамсара са новкъост Салман! ЦIаккха хийттадацар сона Киргизера хьо волча Казахстане айса каьхат яздергда аьнна. Из язде дезача кхаьчад вай, иштта хиннай, хьагучох, вай кхел. Са къа хургда хьа, сога массекх мугI каьхат ца яздой. Язде сога, деррига хьай вахар-лелар миштад. Болх беш ва со Фрунзенски областе Токмак яхача городе бане директор волаш. Кастта балха дIавеха мег Фрунзе йолча Iилман Академе филиале болх бе. Со дог тийша ва, хьона а хьай профессех, Iилман-педагогически болх корорба, аьнна. Бусулба жайнаша ма яххара – халонашта са техар – кIалхарваргва…» Кастале халла камендантагара бокъо а яккха, Киргизе Ош яхача городе баха болх ОзиевгIар дезал. Цига Озиев Салмана болх бу Ошски образоване отдела воккхагIа вола инспектор волаш. Ший болх цо дика лелабарахи цох дика кхетарахи облОНО кулгалхоша кхы а лакхву из. 1948 шера Ошски хьехархой институте курсаш хьаелл киргизски школашта лаьрхIа эрсий мотт хьеха хьехархой кийчбара. Цига педагогикеи психологии хьехаш хул Салман. ТIаккха Ошски хьехархой института директоро болх лу цунна. Педагогически балха тIа волаш а Киргизе йоазонхой Союзаца бувзам лоаттабу цо. 1947 шера денз цун мугIарашка хул из. 1957 шера цу балхара хьа а ваьле ший мехка цIавоагIа Озиев.\n– 13 шера сона цIаккха бицлуш хиннабац сай мохк а сай къам а, – дувц Салмана. – Са безам бар низ, хьинар, знанеш дIале а, вай йоазонхой произведенеш кепатохаш араяьха, берашта учебникаш оттаде, эрсий классикий произведенеш гIалгIай меттала яьха. Сайна дагадаьхка уж хIамаш кхоачашде волавелар со цIа ма кхаьччинге а». СибарегIара цIавеча ший болх дIахьо хьу Салмана. Нохч-ГIалгIай книжни издательстве болх бу цо воккхагIа вола редактор волаш. Цунца цхьана ший литературни кхоллама балхаш деш а хул. ГIалгIай школашта лаьрхIа юххьанцарчеи лакхерчеи классашта лаьрхIа учебникаш язду гIалгIай меттала. Сов дукха низ, хьинар цу балха дIабаларах цамогаш хул Озиев Салман. 1960 шера болх бита безача отт из. Дарба дайта а салаIа а вода из. Цхьабакъда лазарах вийрзача, магац Озиева, цIагIа вагIа. Нохч-ГIалгIай пединституте гIалгIай мотт хьехаш хул студенташта. ТIаккха 1963 шера ший литературни кхоллама балхаш де волалу хьехархочун болх бита а бита. Цун поэтически произведенеш-поэмаш, стихотворенеш кепатохаш араювл «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа а, къаьст-къаьста гуллама книжкаш долаш а. ХIаьта «Молодая гвардия», «Детская литература» яха Московски издательстваша, «Таврия» яхача Симферопольски издательствас эрсий меттала араяьха хиннай Озиев Салмана поэтически произведенеш.\n1930 шерашка денз хьалкъа дешара системе хьинаре къахьегарах, литературни кхолламе толамаш дахарах Озиев Салман белгалваьхав паччахьалкхен совгIаташ, сийлен цIераш яьларца. 1949 шера СССР Лакхехьарча Совета Президиума Указах «За трудовую доблесть» яха медаль лу. Спецпереселенцашта телаш хиннадац из тайпа совгIат цхьа доккха хIама балха тIа карагI ца даьлча; 1979 шера Нохч-ГIалгIай АССР Лакхерча Совета Президиума Указах «Заслужени работник культуры» яха цIи лу. 1984 шера Нохч-ГIалгIай Лакхехьарча Совета Президиумо «Нохч-ГIалгIай АССР халкъа поэт» яха цIи лу. Аз белгалдаьха совгIаташ, цунна тийннарех цхьадараш мара дац. Ше вахача юкъа беррига ший низ, знанеш, дIалуш сийленца къахьегарах дагардаь варгвоацаш дукха совгIаташ тийннад цунна къахьегамца белгалваларах. Халкъа образоване, Iилман учрежденешка, литературни балхаш деча – миччахьа цо къахьегарах гонахьарча наха сийдеш, лоархIаш, дукха везаш чакхваьннав Озиев Салман. Дала гешт долда цунна.\nЧ.Ахриева цIерагIча гуманитарни Iилмаш тохкача института литература отдела Iилман болхло


Нохчийчохь Серлонца къуьйсу Бодано\nБижаза бу Соьлж-ГIалахь Юкъарчу библиотеканий, гIалин синкхачан департаментний юкъабоьлла къовсам. Шаьш чохь долу гIишло мукъа а яккхий, Къоман библиотекан хIусаме, шайн жайнийн фондца цхьаьна, дехьадовла аьлла библиотекаршка депортаменто.\nТкъа махкахь тIемаш а бовлале дуьйна оцу библиотекин долахь хилла цIа дIатаса ца лаьа белхахошна. Юкъархошна хетарехь, дикачу меттехь лаьттачу библиотекан хIусамна тIехь бIаьрг сеццачух тера ду Iедална герга волчу бизнесхойх цхьаьнан.\nКъоман библиотеке шаьш дехьадаьхча, шаьш долчу лелачу нехан барам лекъар бу, аьлла хета дукха зама хьалха дуьйна гIалин библиотекехь куьйгалла дечу Исраилова Сацитина. (Ала дашна, Сталинан режимца тIемаш бинчу нохчийн гIаттамхойн баьччин Исраилов Хьасанан кIентан йоI ю иза).\nШри-Ланка: лаьцна шина Iожалхочун да миллиардер ИбраьхIим Мохьмад\nНохчийчохь толлуш ду актерана полицехь еттар\nУкраинахой мотт лелорах низам тIеэцна Лаккхарчу Радо\nПогоровн цӀийнах хьожуш бу ФСБ-н белхахой\nКху шарахь тIемало ву аьлла 1 стаг вийна Нохчийчохь\nКолонехь ламаз ца дайтар низамехь доцуш лерина Нохчийчуьрчу кхело\n"Нохчийчоь денъярна" Путинна баркалла аьлла Даудовс\nОьрсийчоьнан куьйгалхо даим Путин хила веза - Кадыров\nБер доьхкина зуда лаьцна Нохчийчохь


Минск гIалин юккъехь бевзаш боцчу наха лачкъийна Колесникова Мария\nБелоруссерчу оппозицин лидерех цхьаъ йолу Колесникова Мария лачкъийна бевзаш боцчу наха Минск гIалин юккъехь Гезгмашин-беттан 7-хь Iуьранна. Цунах лаьцна, хилларг гинчу тешана тIе а тевжаш, хаам бо Tut.by зорбан гIирсо, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nЛачкъош гинчу Tut.by ешархочо дийцарехь, Колесникова дIайигина Связь" тIехь йоза долчу микроавтобусна чу а хаийна. Цуьнан телефон жоп луш яц. Белоруссин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина, Колесникова лаьцна аьлла цхьа а хаам бац шайгахь аьлла.\nБолчу хаамца, жоп луш вац кхин а оппозицин Координацин кхеташонан ши декъашхо - Роднянков Антон а, Кравцов Иван а. Дозанал арахьа йолчу оппозицин лидеро Тихановская Светланас бехке дина Белоруссин Iедалш жигархой лечкъорна,"Iедал террор дIахьош ду ", аьлла дIахьедар а дина.\nКолесникова ю лаьцна волчу президентан харжамашкахь кандидат хиллачу Бабарико Викторан штабан векал. Иза шуьйра евзира махкахь харжамашна кечлучу юкъанна, митингашкахь къамелаш динчу кхаа зудчух цхьаъ иза хиларна. Харжамашкахь дакъалаца регистраци ца йинчу кандидатан Цепкало Валерийн хIусамненаца а, президентан харжамашкахь дакъалоцучу Тихановская Светланица а жигаралла гойтуш яра иза. Оцу кхаанах цхьаъ бен яцара Клесникова Белоруссехь дIалацаза маьрша йиснарг.\nДукха хан йоццуш кхоьллинчу оппозицин Координацин кхеташонан президуман декъашхо ю Колесникова. Де хьалха иза дакъалоцуш яра Минскехь хиллачу дуьхьалонан маршехь. Оцу маршехь цхьаьнакхеттера иттаннаш эзарнаш декъашхой.\nБелоруссин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, Гезгмашин 6-чу дийнахь тайп-тайпанчу гIаланашкахь 633 стаг лаьцна ницкъаллин структурийн белхахоша. Бакъонашларъярхоша хьалхо дIахьединера лаьцна 200 стаг ву аьлла. Иза деш хилларш бара мог1арерчу бахархойн духар доьхна хилла, карахь чхьонкарш йолу "титушки" олу нах.\nХьалхо Белоруссин Iедалша Iаткъам бар бахьана долуш махкара дIаяхара Тихоновская Светлана а, Координацин кхеташонан президиуман декъашхо Ковалькова Ольга а. Президентана Лукашенко Александрна дуьхьал акцеш дIайоьлху цхьа бутт гергга хан ю Белоруссехь. Дуккха а цу акцийн декъашхой лецна а, тIехь ницкъ бина а, сийсаз бина а бу.\nАмриев Зураба дуьйцу, стенна оьшу Iедална шен ваша Мурад\nБелоруссин Iедалша къайлаха ладугIу шайн махкахойн къамелашка


Бийтаро ХЬ. «Гадаев Мохьмад-Салахь дагалацаран суьйре» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nБийтаро ХЬ. «Гадаев Мохьмад-Салахь дагалацаран суьйре»\nНохчийн Республикан Правительствон Кегийрхойн гІуллакхашкахула йолчу комитетехь дІадаьхьира Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллина лерина литературни цхьаьнакхетар.\nОцу цхьаьнакхетаре кхайкхинера Нохчийчоьнан Іилманийн Академин вице-президент, физикин Іилманийн доктор Дадашев Райком, НПУ-н философин кафедрин куьйгалхо, философин Іилманийн доктор Гадаев Ваха, педагогикин Іилманийн кандидат Мусханова Йисита, нохчийн литературин критик Бурчаев Хьаьлим, нохчийн халкъан иллиалархо Усманов Іимран а, иллиалархо Джамалдинов Ислам а, Бетельгериев Хьусайн а.\nЦига баьхкинера Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультетан къоман отделенера студенташший, церан хьехархой, «Рамзан» ц1е йолчу патриотически клубан декъашхой. Цхьаьнакхетар кечдина, дІахьош яра къона поэтесса Халикова Асет.\nДадашев Райкома дийцира кегийрхошна Гадаев Мохьмад-Салахьан дахарх а, Іилманехь цо бинчу талламех а лаьцна.\n«Гадаев нохчийн тоьллачу яздархойх цхьаъ ву, амма цуьнца цхьаьна цо талламаш бина Іилманехь а. Бакъду, цу тІехь иза лаккхарчу кхиамашка ца кхаьчнехь а, нохчийн исбаьхьаллин литературехь цкъа а йоврйоцу лар йитина цо. «Даймахке сатийсар», «ЦІен-Берд», «Дарта», «Гуьйренан зезаг», кхин а цхьамогІа Гадаевн стихотворенеш нохчийн поэзин жовхІарш хилла йисина тІаьхьенна. Ткъа «Йисите» цІе ерг нохчийн маттахь безамах лаьцна язйинчарна юкъахь массарел а хьалхара ларалуш ю. Мах хадийна а вер вац цу поэта вайна шел тІаьхьа йитинчу поэзин хазнин», – иштта дерзийра Дадашев Райкома шен къамел.\nЛитературин критика Бурчаев Хьаьлима дийцира Гадаев Мохьмад-Салахьан ши киншка зорбанна кечъеш Нохчийн Республикан Іилманийн Академин белхахоша бинчу балхах лаьцна.\n«Рашидов ШахІида, Хатуев Іабдулхьамида (Дала гечдойла цунна!), Цуруев Шарипа, ас а дукха къахьийгира материалаш гулъеш, уьш зорбанна кечъеш а. И болх хала бара, хІетте а цхьа тамашийна тІеІаткъам бора Гадаевн кхолларалло, шена тІехь къахьега догдоуьйтуш. Цунах лаьцна карийна керла цхьа могІа а боккха кхаъ хуьлура тхуна. Къаьсттина баркалла ала лаьа и гІуллакх вовшах а тоьхна, шен тергонехь а латтош, дІадаьхьначу Дадашев Райкомна», – элира цо.\nГадаев Вахас дийцира Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллин а, талламийн а маьІнех лаьцна:\n«Хьекъалчийн ойланаш ю цуьнан поэзехь а, прозехь а. Гадаев Мохьмад-Салахьан кехаташ а ду кІорггера чулацам болуш, доккхачу маьІнехь. Шен лехамашкахь иза философ ву, дуьненан маьІнин къайлене кхийдаш, дахаран хаттарна жоьпаш лоьхуш. Ас даггара баркалла олу Дадашев Райкомна, оцу сийлахьчу поэтан кхолларалла тІегулъяран, цхьаьнатохаран а гІуллакх дІадолийна а, карарчу хенахь дІахьош а волчу. Суна хетарехь, шен Іилманан белхаш дІа а теттина, оцу гІуллакхна Райком орцах ца ваьллехь, хІинццалц схьакарийна материалаш а ян тарлора. Дела реза хуьлда цу тІехь къа мел хьегначарна!», – элира шен къамелехь Гадаев Вахас.\nШа педагогикин Іилманийн кандидат хиларе терра, шен Іилманан лехамашкахь Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллах ша пайда муха ийцира дийцира Мусханова Йиситас.\n«Гадаевн кхоллараллехь дуккха а ду хьехархошна шайн кхетош-кхиоран балха тІехь пайдаэца. Кегийрхой гІиллакх-оьздангаллехь кхиорехь доккха гІо хир ду цуьнан стихех, дийцарех, цо яздинчу кехатех а», – элира цо.\nИллиалархочо Усманов Іимрана дийцира Гадаев Мохьмад-Салахьан шайн доьзалца хиллачу гергарлонах а:\n«Мохьмад-Салахь сан де шича хилла. Суна и дага ца вогІу, и лоцучу хенахь 3-4 шо бен хан ца хилла сан. Со хьоьстуш, ловзош самукъадолуш хуьлура иза бохуш, дуьйцура сан да-нанас. «Муьста» цІе йолу стихотворени а цо суна язйина ю, бохура цара. Со воккхаве ас уггаре хьалха цуьнан дешнаш тІехь иллеш даьхна. Мохьмад-Салахь вайн дерриге халкъан вуьззина къонах хилла, цуьнан поэзин исбаьхьа жовхІарш ца хилча, мелла а къен хир яра нохчийн поэзи», – аьлла, лаккхара мах хадийра цо поэтан кхоллараллин.\nНПУ-н студенташа йийшира Гадаев Мохьмад-Салахьан стихотворенеш, царах лаьцна шайна хетарг а дийцира.\nУсманов Іимраний, Джамалдинов Исламий, Бетельгериев Хьусайний Гадаевн дешнаш тІехь даьхна иллеш а олуш, дика дІадаьхьира и цхьаьнакхетар.\nКоличество подписчиков: 1 509


3 — Сýрат Áли 1имрáн « islamanserlo.net\nал-Фуркъа́н, 58 аят\nЛулахочун зулам дар | Шайх МустIафа ал-Iадавий\n3 — Сýрат Áли 1имрáн\n3 — Сýрат Áли 1имрáн [1имрáнан доьзал] [Мадúнатехь доьссина ‚ 200 áят ду]\nАллáх1а ц1арца къинхéтаме , къинхéтам беш волу\n2.Аллах1 [ву] — кхин дéла вац [кхолламехь] Изá бен , [Шá] дийна , [адамийн хьашташна] д1ах1оьттина волу .\n3.Цó хьýна т1е бакъонца [дáкъошкахь доссош] жайна доссийна , шел хьалхарниг [шá] бакъдеш . [иштта] Цó доссийна Таврáт а , Инжийл а ,\n4.[Къуръáнал] Хьалха , [цу заманара] нáхана нийса некъ хилийта . [иштта] Доссийна [бакъ-хáрц] Къастóриг а . Баккъалла а шаьш Аллах1ан áятех цатешнарш , цáрна ч1óг1а 1áзап [хир] ду . Аллах1 сийлахь , бéкхаман Дá ву .\n5.Баккъалла а Аллах1 — Цунах хьуллуш дац цхьá х1ума лаьттахь а , дац стиглахь а .\n6.И ву шу [нáнойн] кийранашкахь [тайп-тайпана] кéпé [сибтé] дерзош , Шéна ма-лаъара . Кхин дéла вац [кхолламехь] Изá бен , сийлахь , кхéтамé волу .\n7.И ву Шá хьýна т1е жайна доссийнарг , цуьнах ду билгала [долу] áяташ а , уьш жайнан нáна [бух лóруш] ду , вуьйш [маь1наш вовшех] терадерш [билгала дóцурш] а . Амма шайн дегнаш чохь [бакъóнах] д1атовжар дерш , уьш т1аьхьах1уьтту цуьнах [вовшех] тера хиллачáрна , [нáхана] питан дáккха г1ерташ а , и тида г1ерташ а . Цуьнан тидар ца хаа [цхьана] Аллах1ана бен . 1илмангахь к1оргé баханчáра óлу :»Тхо тешна цуьнах [билгала дóцучух] . Дерригé [Къуръáн] тхан Дáлла гергара ду». [делахь] Хьéхам ца оьцу хьéкъалан дайша бен .\n8.Х1ай тхан Дéла ! [бакъóнах] Д1а ма товжадéхьа тхан дегнаш , Айхьа тхо [цу т1е] нисдинчул т1аьхьа ! Лóхьа тхуна Хьайгара къинхéтам , баккъалла а Хьо ву-кх луш верг.\n9.Х1ай тхан Дéла ! Баккъалла а Хьо ву-кх нáх гулбийриг , шéгахь шекó йóцучу [къéмата] дийнахь . Баккъалла а Аллах1а ца йóхайо [Шен] ч1áг1ó .\n10.Баккъалла а шаьш [Дéлах] цатешнарш , цéран даьхнешá а , цéран бéрашá а Аллах1ах [цкъá а] х1уммá а хьалха бóхур ма бац уьш . Уьш бу уьш жоьжахатин ц1éран г1ирс .\n11.Фир1авнан ох1лунан а , шаьш цáрел хьалхарачéран а хьóлах терра [ду цéран хьал] , Тхан áяташ харцдира цáра , т1аккха Аллах1а цéран къинош бахьанехь [1áзапца] схьалийцира уьш . Аллах1 та1зар ч1óг1а долуш ву .\n12.Ахь áла шаьш [Дéлах] цатешначáрга :»[дуьнéнахь] Эшор ду шу , [эхартахь] жоьжахати чу д1агулдийр ду шу . Ма вон мотт бу-кх и [жоьжахати]».\n13.Бакъдолуш [т1амна] дуьхь-дуьхьал кхетначу шина тóбанехь билгалó яра шуна , [цáрех цхьа] тóба Аллах1ан нéкъахь т1ом беш ю , важа [тóба] керста ю . Цáрна [бусулбанашна] уьш [керстанаш] го шайл шозза дукха б1аьргана гарехь . [амма] Аллах1а ч1аг1во Шен г1оьнца Шéна [ч1аг1ван] луург . Баккъалла а цунгахь [хьахийначунгахь йоккха] билгалó ма ю [и ган] б1аьрса долчарна .\n14.[Дáла] Адамашна хаздина даггара бéзар зударий а , к1ентий а , дешех а , детех а [гулбина] чот йóцу [дукха] бáхамаш а , хаза [тайна] дойш [говраш] а , даьхнеш а , кхаш а . И [дерригé] дуьнéнан дáхаран зовкх ду . Ткъа Аллах1 — Цунна гергахь хаза воьрзийла ю .\n15.Ахь áла :»Асa цул дикадерг дийций шуна ? Шаьш [Дéлах] кхийранчáрна шайн Дáлла гергахь шайна к1елахула тáтóлаш лéлаш йолу бошмаш а , [шаьш] гуттар цу чохь лаьттар болуш , ц1ена [оьзда] зударий а , Аллах1éра [ч1óг1а] рéзахилар а ду . Аллах1 гуш [бевзаш] ву [Шен] лайш ,\n16.шаьш óлуш болу :»Х1ай тхан Дéла ! Баккъалла а тхо тешна [Хьоьх] , гечдéхьа тхýна тхан къинош , 1áлашдéхьа тхо [жоьжахатин] ц1еран 1áзапах !»\n17.[шаьш] Сóбарé а , бакълуьйш а , муьт1ахь а , харжйеш а , 1уьйкъéнашкахь гечдар доьхуш а болу .\n18.Аллах1а тоьшалла дина , баккъалла а кхин дéла ца хиларца Шá бен . [иштта мук1арлонца] Малийкашá а , [тéшарца] 1илман дайшá а [тоьшалла дина] . Нийсонца д1ах1оьттина ву [И Аллах1] . Кхин дéла вац , И [Аллах1] бен , сийлахь , кхéтамé волу .\n19.Баккъалла а [бакъ] дин Аллах1ан гергахь Ислам [дин] ду . Шайга жайна делларш бéкъа ма ца белира , шайга 1илма деанчул т1аьхьá бен , шайна юккъéрчу хьаг1-гáмонна . Шá Аллах1ан áятех цатéшарг [милла велахь] , баккъалла а Аллах1 [цуна] хьéсап чехка деш ву .\n20.Цáра хьоьца [динехь] къевсинехь , ахь áла :»Аса муьт1ахь йина сайн юьхь Аллах1ана , сýна т1аьхьа [мел] х1оьттинчó а [йина и]». Ахь áла шайга жайна деллачáргá а , цаделлачáргá а :»[Дáлла] Муьт1ахь хиллий шу ?» Ткъа уьш [Цунна] муьт1ахь хиллехь , т1аккха бакъдолуш нийсачу новкъа бевлла уьш , ткъа уьш д1абирзанехь , баккъалла а хьýна т1ехь [дерг , деккъа] д1акхайкхор ду . Аллах1 гуш [бевзаш] ву [Шен] лайш .\n21.Баккъалла а шаьш Аллах1ан áятех цатéшарш , цхьá бакъó йóцуш пайхамараш бойъурш , нáхах нийсóнца шаьш омар дийраш бойъурш [муьлш белахь] , ахьа цáрга кхаъ бáккха лазóчу 1áзапца .\n22.Уьш шайн 1амалаш [эрна] йайнарш бу дуьнéнахь а , эхартахь а . Цéран бац [1áзап духатóха] г1оьнчий .\n23.Хьýна ца гина шайга [Дáла] жайнах [цхьа] дáкъа делларш , Аллах1ан жайне кхойкхуш , цунга цáрна юккъехь кхел йайтархьама ? Т1аккха цáрех [цхьа] тóба д1айоьрзу , шаьш [кхéлана] дуьхьал болуш .\n24.И [цéран д1аберзар] , баккъалла а цáра :»Тхоьх [жоьжахатин] ц1е хьакхалур ма яц дагардинчу [масситта] дийношкахь бен» — аьлла дéра ду . Уьш 1éхийра [лéбира] шайн динехь шаьш [харц] кхуллуш хиллачó .\n25.Мýха [хир ду цéран хьал] , Óха уьш шéгахь шéко йóцучу [бéкхаман] денна гулбина , х1óра дéг1ана шá гулдинарг кхоччуш д1аделлачу хенахь , цáрна [цхьá] харцó ца еш ?\n26.Ахь áла :»Йá Аллах1 ! Х1ай паччахьаллин Паччахь ! Хьайна луучунна паччахьалла ло Ахьа , Хьайна луучунгара паччахьалла схьадоккху Ахьа , Хьайна луург сийлахь во Ахьа , Хьайна луург сийсаза во Ахьа . Хьан карахь [дóлахь] ду [массó] дика . Баккъалла а Хьо массó х1уманна т1ехь ницкъ кхóчуш [Эла] ву .\n27.Буьйса дийнан чуйуллу Ахьа , де буьйсан чудуллу Ахьа [и шиъ хийцадалийтарца] , деллачух дийна дерг схьадоккху [делларг дендо] Ахьа , дийначух делларг схьадоккху [дийнадерг кхалхадо] Ахьа , Хьайна луучунна рицкъа ло Ахьа чот йóцуш [дукха].\n28.Ма лéцийла муъманáха керстанаш гергара [шаьш санна болу] муъманáх [1адда] битина ! — Шá [цáрца] и [гергарлó] деш верг [милла велахь] , т1аккха Аллах1éра [гергарлóнах] х1уммá дац [цуна] — Цáрех лардалархьама Шу кхéрар дóцург . Аллах1а Шéца [Шен 1áзапца] кхéрамтосу шуна . Аллах1é ду [шун] дерзар».\n29.Ахь áла :»Шайн кийранашкахь [дегнашкахь] дерг аша хьулдичá а , йа аша и гучудаьккхичá а , Аллах1ана хууш ду и . Цуна хаа стигланашкахь [мел] дерг а , лаьттахь [мел] дерг а . Аллах1 массó х1уманна т1ехь ницкъ кхóчуш ву .\n30.Х1óра дéг1ана шá диканах динарг а , шá вóчух динарг а схьадáлийна карор долчу дийнахь луур ду , баккъалла а шéнá а , цуннá а юккъехь геннара хан хулийла . Аллах1а Шéца [Шен 1áзапца] кхéрамтосу шуна . Аллах1 [Шен] лайшха къахéташ ву».\n31.Ахь áла :»Шу делахь Аллах1 вéзаш , сýна т1аьхьадáза , [т1аккха] Аллах1ана дéзар ду шу , шун къиношна шуна гечдийр ду Цó . Аллах1 гечдеш , къинхéтамé ву».\n32.Ахь áла :»Муьт1ахь хила Аллах1анá а , элчаннá а». Ткъа уьш [муьт1ахьаллех] д1абирзанехь , баккъалла а Аллах1ана ца бéза керстанаш .\n33.Баккъалла а Аллах1а [пайхамараллийца] хаьржина Áдам а , Нýхь а , Ибрáх1иман ох1лý а , 1имрáнан ох1лý а 1áламашна т1ехь —\n34.Шех цхьаберш вýкхáрех [схьабевлла] болу т1аьхьé . Аллах1 хезаш , хууш ву .\n35.1имрáнан зудчó элира :»Х1ай сан Дéла ! Баккъалла а асa Хьýна [1úбáдатна] мукъадаьккхина хьажийна [д1аделла] сайн кийрахь дерг , къóбал дéхьа соьгара [и] . Баккъалла а Хьо хезаш , хууш ву».\n36.[к1ант хиларе сатуьйсуш йолу] Шá и [йо1] йинчу хéнахь [бехкала йахна] цó элира :»Х1ай сан Дéла ! Баккъалла а асa йина и стé». Аллах1 вунó дика хууш ву цó йинарг [йо1 юйла] . Бóжа дац стé санна . Баккъалла а асa цуна Марьйам ц1е тиллина . Баккъалла а асa Хьоьца ларйо изá а , цуьнан т1аьхьé а [шéна Хьан] не1алт дахначу шайт1анах».\n37.Т1аккха цуьнан Дáла хаза къóбалйарца къóбул йира и , хаза кхиорца кхиийра и , Закрийга цуьнан дóладайтира . Закрий и йолчу х1усамé мел вóг1у , цунна гергахь рицкъа карадóра цунна . Цó [Закрийс] элира :»Х1ай Марьйам ! Мичахьáра [даьлла] ду хьýна х1ара [рицкъа] ?» Цó элира :»Иза Аллах1ан гергара ду . Баккъалла а Аллах1а Шéна луучунна рицкъа ло [цхьа] хьéсап дóцуш».\n38.Цигахь кхайкхира Закрийс шен Дéлé , цó элира :»Х1ай сан Дéла ! Лóхьа сýна Хьайгара дика [оьзда] т1аьхьé ! Баккъалла а Хьо , до1а хезаш ву».\n39.Т1аккха малийкаша кхайкхира цунга , иза [маьждиган] михьрáб чохь д1ах1оьттина лáмаз деш волуш , баккъалла а Аллах1а кхаъ боккху хьоьга [хьан хир волчу к1антаца] Яхьйáца — [шá] Аллах1éра [долу 1ийса дуьнен т1е вáлар] дош бакъдеш волу , тхьамда [хир] волу , [зударех] вухакхетна волу , диканáхах [схьаваьлла] пайхамар волу .\n40.Цó элира :»Х1ай сан Дéла ! Сан мýха хуьлу к1ант , бакъдолуш къáналла т1е ма еана сýна , сан зудá ю бéр ца хуьлуш ?» Цó [Дала] элира :»Иштта , Аллах1а до Шéна луург».\n41.Цó [Закрийс] элира :»Х1ай сан Дéла ! Билгалó éхьа сýна !» Цó [Дáла] элира :»Хьан билгалó — кхá дийнахь ишарца бен хьо нáхé вист ца хилар ю . Хьайн Дéла хьахавé дуккхá , вазвé [Иза] суьйраннá а , 1уьйраннá а».\n42.Малийкаша элира :»Х1ай Марьйам ! Баккъалла а Аллах1а хаьржина хьо , ц1анйина хьо , [цу зáман] 1áламийн зударашлахь хаьржина [йазйина] хьо .\n43.Х1ай Марьйам ! [хьастаелла 1ибáдат дарца] Муьт1ахь хила хьан Дáлла , сужда-дé , руку1 дечáрца руку1-дé !»\n44.И [хьахийнарг] къайлахчу хабарех ду , Óха шá хьоьга хьоьхуш . Хьо цáрца вáцара , цáра шайн [палтосу] къóламаш [пхерчий хи чу] кхуьйсучу хéнахь , Марьйаман дóла шайха хьá дийр ду [хьовсуш] , хьо цáрца вáцара цáра къуьйсучу хéнахь .\n45.Малийкаша элира :»Х1ай Марьйам ! Баккъалла а Аллах1а кхаъ боккху хьоьга Шéгарчу дашца , цуьнан ц1е «Масийхь» — Марьйаман к1ант 1ийсá ю , дуьнéнахь а , эхартахь юхьк1áмé волуш , [Дáла Шéна] гергаоьзначáрех волуш ,\n46.И вист хир ву нáхе áганахь волуш а , воккха волуш а , диканáхах [цхьаъ] хир волуш».\n47.Цó элира :»Х1ай сан Дéла ! Мýха хуьлу сан бéра , соьх [цхьá] стаг хьакхавеллá ца хилча ?» Цó элира :»Иштта , Аллах1а кхуллу Шéна [кхолла] луург . Шá [цхьана] белхан сацам бича , баккъалла а Цó óлу цунга :»Хила !» — т1аккха и хуьлу .\n48.Цó цуна 1áмор ду йóзá а , кхéтамаллá а , Таврат а , Инжийл а .\n49.Исрáилан к1енташка элчá а [вийр ву цунах , шá óлуш] :»Баккъалла а со шоьга веана шун Дéлéра билгалонца — баккъалла а асa шуна поппарх олхазаран санна кеп йийр ю , т1аккха цу чу 1а тýхур ю , т1аккха цунах олхазар хир ду Аллах1ан пурбанца . Асa тóвийр ву б1аьрзéниг а , «прокáза» [цамгар] ерг а , денбийр бу белларш а Аллах1ан пурбанца . Асa шуна дуьйцур ду ашa юучух а , шайн х1усамашкахь ашa хьулдечух а дерг , Баккъалла а цу [хьахийна] чохь , шуна билгалó ма ю , шу маъманáх делахь .\n50.[иштта , со шуна веана] Сайл хьалха Таврáтах деанарг бакъдан а , [хьáлха] шуна хьáрам дина [хилла] цхьадерг шуна хьáнал дан а . Со шуна веана шун Дéлéра билгалонца . Аллах1ах кхéра , сýна муьт1ахь хила !\n51.Баккъалла а Аллах1 — сан Дéлá а , шун Дéлá а ву , Цунна 1ибáдат-дé . Х1ара бу [шуна] нийса некъ».\n52.[шéна] Цáргара [билггала] керстаналла хааделча 1ийсáс элира :»Муьлш бу сан г1оьнчий Аллах1ан т1е [боьдучу новкъахь] ?» [1ийсáн] Нáкъосташа элира :»Тхо ду-кх Аллах1ан [динан] г1оьнчий . Тхо тешна Аллах1ах , тоьшалла дéхьа баккъалла а тхо бусулбанаш [Дáлла муьт1ахь] хиларца !\n53.Х1ай тхан Дéла ! Тхо тешна Ахьа доссийначух , тхо т1аьхьадаьзна [Хьан] элчанна [1ийсáна] , д1айаздéхьа тхо [Хьó цхьаъ хиларца] тоьшалла дечáрца [цхьана] !»\n54.[1ийсáна] Х1илла дира цáра , Аллах1а [дуьхьал] х1илла дира [цáрна] . Аллах1 ву х1илланчех уггар говзаниг .\n55.Аллах1а элира :»Баккъалла а Асa хьо д1акхалхор ву , Сайга хьо хьалавоккхур ву , шаьш [Соьх] цатешначáрех хьо ц1анвийр ву , шаьш хьýна т1аьхьах1иттинарш къéматде дáллалц шаьш [Соьх] цатешначáрна т1ехула бийр бу . Цул т1аьхьа Соьга ду шун дерзар , т1аккха Асa кхел йийр ю шуна юккъехь , шу шéгахь дéкъалуш хиллачунгахь .\n56.Амма шаьш [Соьх] цатешнарш , Асa цáрна 1áзап дийр ду ч1óг1ачу 1áзапца дуьнéнахь а , эхартахь а , бáц цéран [и юхатóха] г1оьнчий .\n57.Амма шаьш [Соьх] тешнарш , диканаш динарш , Цó цáрна кхоччуш д1алур ю шайн éлаш . Аллах1ана цабéза зуламхой .\n58.И [хьахийнарг] , Óха и доьшу хьýна áяташна т1éрá а , кхéтамéчу хьéхамна т1éрá а .\n59.Баккъалла а 1ийсан [кхолларан] масал Аллах1ан гергахь Áдаман масалах тера ду . Цó и [Áдаман чáрх] кхоьллира лáттах , цул т1аьхьа элира :»[дийна] Хила» — т1аккха и хилира .\n60.[и хьахийнарг] Бакъдерг ду хьан Дéлéра , хьо ма хилалахь [цунах] шекболчáрех .\n61.Шá хьоьца цу [1ийсáн] хьокъехь къевсинарг [милла велахь] , хьоьга [цунах дерг] хаар деанчул т1аьхьа , ахьa [цáрга] áла :»Схьадуьйла , кхойкхур бу вай тхан к1ентий а , шун к1ентий а , тхан зударий а , шун зударий а , тхан дог1маш а , шун дог1маш а [пхьоьхане] , цул т1аьхьа [не1алт] доьхур ду вай [харцлуьйчунна] , т1аккха [и] Аллах1ан не1алт [вайха] харцлуьйчáрна хьажор ду вай».\n62.Баккъалла а х1ара [хьахийнарг , шéгахь шéко йóцуш] бакъ хабар ма ду , [кхин] дéла [ма] вац Аллах1 бен , баккъалла а Аллах1 — Иза сийлахь , кхéтамé ма ву .\n63.Ткъа уьш [иймáнах] д1аберазахь , баккъалла а Аллах1 [и] бóхaмхой бевзаш [ма] ву .\n64.Ахь áла :»Х1ай жайнан ох1лу ! Схьадуьйла тхýнá а , шунá а юккъехь цхьатерра долчу дашé — [и ду] Аллах1ана бен вай 1ибадат дийр дац , Цунна цхьá х1ума дéкъахó йийр йац , вайха цхьаболчáра вуьйш дéланаш лоьцур бац Аллах1 [1адда] витина . Ткъа уьш [Дéла цхьаъ варх] д1абирзанехь , т1аккха аш áла :»Тоьшалла-дé баккъалла а тхо [Дéла цхьаъ веш] бусулбанаш хиларца».\n65.Х1ай жайнан ох1лу ! Х1унда къуьйсу аш Ибрáх1иман хьокъехь , цул т1аьхьá бен доссийнá [ма] дац Таврат а , Инжийл а ? Шу ца кхéта [шаьш харцлуьйш хилар] ?!\n66.Шу ду х1орш шаьш къевсинарш , шайгахь шéца хаар долчунгахь ! Ткъа ашa х1унда къуьйсу шайгахь шéца хаар дóцучунгахь ? Аллах1 [цунах дерг] хууш ву , шу хууш дац .\n67.Ибрáх1им ца хилла жугтийн динехь а , ца [хилла] ж1áран динехь а , амма и хилла бакъдинé туьйжуш [Дáлла] муьт1ахь [бусулба] , и ца хилла [Дáлла] дéкъахóвечáрех .\n68.Ибрáх1имца [хила] сов хьакъ болу нáх , шаьш [цу зáманахь] цунна т1аьхьабаьзнарш а , х1ара [Мухьаммад] пайхамар а , [цуьнан умматах] шаьш [Дéлах] тешнарш а бу . Аллах1 ву муъманéхан 1уналча .\n69.Жайнан ох1лунах [цхьана] тóбана дийзира шаьш шу тилóр , [амма] цáра тила ца до шайн дог1маш бен , [делахь] цáрна [и] хаацало .\n70.Х1ай жайнан ох1лу ! Х1унда цатéша шу Аллах1ан áятех , шаьш [уьш бакъ хилар] теш долушехь ?!\n71.Х1ай жайнан ох1лу ! Х1унда эдо ашa бакъдерг харц долчунца ? Бакъдерг хьулдо ашa , шайна [и бакъ хилар] хууш долушехь .\n72.Жайнан ох1лунах [цхьана] тóбанó элира :»Тéша шá имдиллинчáрна т1е доссийначух де дóлалуш , керстаналла-дé цунца и [де] чекхдóлуш ! Уьш бухаберза тарло .\n73.Шу ма тéшалуш шайн динна т1аьхьаваьзнaчуннá бен ! — Ахь áла :»Баккъалла а нийса некъ — Аллах1ан некъ бу» — Шоьга [жайнах] делларг саннарг цхьанна даларна , йа цáра шоьца къийсарна шун Дáлла гергахь». Ахь áла :»Баккъалла а комаьршалла Аллах1ан карахь [дóлахь] ю . Цó и ло Шéна луучунна». Аллах1 шортó йолуш , хууш ву .\n74.Цó къаставо Шен къинхетамца Шéна лууш верг . Аллах1 [вунó] йоккха комаьршалла йолуш ву .\n75.Жайнан ох1лунах ву шéх тешна ахьa шорта даьхни дитча , шá и [тéшамца] хьоьга духадерзóш верг , [амма] цáрех ву шех тешна ахьа [деккъа] цхьа сом [дийнáр] дитча , [шен ямартлонна] хьо шéна т1ех1оьттина мел ву бен шá и хьоьга духа ца дерзош верг , иза — баккъалла а цáра áларна ду :»Тхýна т1еххьа-м бац бóдане [1арбойн] нéхан хьокъехь [къа хила] некъ». Аллах1ан т1ехь харцо óлу [йуьйцу] цáра , шайна [шаьш харцлуьй] хуушехь .\n76.Х1аъ бу [царна т1ехь къа хила некъ] . Шá шен ч1áг1ó кхочуш йинарг , [Дéлах] кхийринарг [милла велахь] , баккъалла а Аллах1 [Шех] кхоьрурш дукхабéзаш ву .\n77.Баккъалла а шаьш Аллах1ан [шаьш йина] ч1áг1óнах а , шайн дуйнех а [бохкабаларца] к1еззиг мах оьцурш , уьш — цáрна эхартахь [цхьá] дáкъá дац , [цéран дог оьцуш] Аллах1 вистхир вац цáрга , къéмат дийнахь [Шен къинхéтамца] цáрга хьожур вац , уьш [къиношха] ц1анбийр бац . Цáрна лазош [долу] 1áзап [хир] ду .\n78.Баккъалла а цáрех [цхьа] тóба ма ю , жайница [цуьнан маь1на талхорхьама] шайн меттанаш керчош [хьийзош] , шуна и жайнара ду моттийта . И [ма] дац жайнара . Цáра óлу [йуьйцу] Аллах1ан т1ехь харцó , шайна [шаьш харц хилар] хуушехь .\n79.[цхьанá] Стагца дóг1уш ца хилла , Аллах1а шéга жайнá , кхéтамаллá , пайхамараллá делча , т1аккха цó нáхé áлар :»Шу хила сан лайш Аллах1 [1адда] витина !», делахь а [цунца дóг1уш ду цó áлар] :»Шу хила [даккхий] устáзаш [к1орггéра 1éламнáх , суьпанáх] , шу жайна хьоьхуш хиларнá а , шу доьшуш хиларнá а».\n80.Цó шоьга омар дийр дац аша малийкаш а , пайхамараш а дéланаш лéцарца . Цó шоьга керстаналлийца омар [мýха] до тов , шу бусалбанаш хиллачул т1аьхьа ?\n81.Аллах1а пайхамарашкара ч1áг1ó ийцира :»Х1ара Аса шоьга жайнах а , кхéтамаллах а луш дерг ду . Т1аккха шуна вóг1ур ву элча , шоьгахь дерг бакъдеш . Шу цунах [шéкó йóцуш] тéшар ма ду , аша цуна г1ó дийр ма ду . Цó элира :»Дарé [мук1арло] диний аша , цу т1ехь сан ч1áг1ó къóбал йиний аша ?» Цáра элира :»Дарéдина óха». Цó элира :»Т1аккха тоьшалла-дé , Сó [хир] ву шоьца тоьшалладечáрех».\n82.Ткъа шá цул т1аьхьа [иймáнах] д1авирзинарг [милла велахь] , уьш — пéсакънáх бу уьш .\n83.Аллах1ан дóцу дин лоьху тов цáра ? Цунна муьт1ахь [ма] хилла шá стигланашкахь , лаьттахь [мел] дерг [бертахь] лаамцá а , [бертаза] лаамзá а . Цунга боьрзур [болуш ма] бу уьш .\n84.Ахь áла :»Тхо тешна Аллах1ах а , тхайна т1е доссийначух а , Ибрáх1имна , Исмá1илнá , Исхьáкъанá , Я1къýбанá т1едоссийначух а , Мýсáгá , 1ийсáгá , пайхамарашка шайн Дéлéра деллачух а . Óха цáрех цхьанненнá юккъехь къестамаш ца бо . Тхо Цунна муьт1ахь ду».\n85.Шá Ислам дóцуш [кхи] дин лууш верг [милла велахь] , и [цкъá а] цунгара къóбал дийр ма дац . Иза эхартахь эшначáрех [хир] ву .\n86.Мýха нисбийр бу [тов] Аллах1а шайн иймáнал т1аьхьа керстаналла дина нáх , баккъалла а элча бакъ хиларца шаьш тоьшалла дина [болу] , шайга билгалóнаш йаьхкина [болу] ?! Аллах1а нис [ма] ца бо зуламé [болу] нáх .\n87.Уьш — цéран бекхам — баккъалла а шайна т1ехь Аллах1ан а , малийкин а , массó адамин а не1алт хилар бу .\n88.[шаьш] Гуттар цу [не1алт] чохь лаьтташ . Цáрна 1áзап дайдийр дац , уьш т1аьхьáтоттур бац .\n89.Шаьш цул т1аьхьа дохкóбевлларш а , дика 1амалш йинарш а бóцурш . Баккъалла а Аллах1 гечдеш , къинхéтамé ву .\n90.Баккъалла а шаьш , шайн иймáнал т1аьхьа керстаналлá дина , цул т1аьхьа керстаналлехь сов бевлларш , цéран дохкóбовлар [цкъá а] къóбал дийр ма дац . Уьш бу уьш тилларш .\n91.Баккъалла а шаьш керстаналлá а дина , шаьш керстá болуш белларш , цáрех цхьанггéрá [цкъá а] къóбал дийр ма дац латта дуьззина деши , цó и [шен дéг1ана] махийна даларх . Уьш — лазош [долу] 1áзап ду цáрна . Цéран бац [и духатóха] г1оьнчий .\n92.Шу [цкъá а] дикаллé кхóчур ма дац , шайна дукхадéзачух аша харж йаллац . Аша цхьанá х1уманца харж йийр [ма] яц , баккъалла а Аллах1ана и хууш долуш бен .\n93.Массó юург [йаа] хьáнал хилла Исрáилан к1енташна , Исрáила [Я1къýба] шен дéг1ана хьáрам динарг дóцург , [Дáла] Таврат доссóрал хьалха . Ахь áла :»Cхьадá [и] Таврат , дéша и , [нагахь] шу бакълуьйш делахь».\n94.Цул т1аьхьа Аллах1ан т1ехь шá харцó кхоьллинарг [милла велахь] , уьш бу уьш зуламхой .\n95.Ахь áла :»Бакълийна Аллах1 . Т1аьхьадáза [бакъóнé] тевжаш волчу Ибрáх1иман динна ! Иза ца хилла [Дáлла] дéкъахóвечáрех».\n96.Баккъалла а нáхана [1ибáдатна] доьг1на [долу] дуьххьарлéра ц1а , шá Маккахь [доьг1на] дерг ду , беркатé а , 1áламашна нийса некъ а [хилла] долу .\n97.Цу чохь б1аьрла [къеггина] билгалóнаш ю — [цáрех ю] Ибрáх1им [х1оьттина] меттиг . Шá цу чуваьлларг , маьрша хилла . Нáхана т1ехь ду Аллах1ан дуьхьа [хьаж] ц1а бахар — [цáрех] цига ваха нéкъаца ницкъ кхаьчначунна . Шá керстаналла динарг [мила велахь] , баккъалла а Аллах1 хьашт вац 1áламашка .\n98.Ахь áла :»Х1ай жайнан ох1лу ! Шу х1унда цатéша Аллах1ан áятех , [И] Аллах1 теш ма ву аша дечунна т1ехь ?»\n99.Ахь áла :»Х1ай жайнан ох1лу ! Х1унда юхаветта аш Аллах1ан некъах шá [Цунах] тешнарг , шайна и [некъ] гамбан лууш , шу ма ду [и нийса хилар] теш ? Аллах1 [ма] вац аша дечух чидамза [тергамза]».\n100.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! [нагахь] Шу муьт1ахь хилахь , шайна жайна деллачáрех [йолчу цхьана] тóбанна , [т1аккха] цáра шу дерзор [ма] ду шун иймáнал т1аьхьа керстанаш хилла .\n101.Ашa керстаналла мýха до [тов] , шайна т1ехь доьшуш Аллах1ан áяташ долуш , шайна юкъахь Цуьнан элчá волуш ? Шá Аллах1ах [тéшарх] тасалург [милла велахь] , бакъдолуш нийсачу новкъа нисвина [Цó] иза .\n102.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Аллах1ах кхéра , Цунах кхéра ма-дезза , шу дала ма лойла шаьш бусалбанаш долуш бен !\n103.Шу тасалó Аллах1ан [динан] муьшах дерригé , къеста ма лó [динехь] , ашa хьахадé шайна т1éра Аллах1ан зовкх ; мостаг1ий дара шу , т1аккха Цó [динца] барт бира шун дегнашна юкъахь , т1аккха шу хилира Цуьнан къинхéтамца [дина] вежарий . Шу дара [жоьжахатин] ц1еран óран йистехь [цу чуэгга дохкуш] , т1аккха Цó [ийманца] к1елхьара дéхира шу цунах . Иштта , Аллах1а шуна билгалдо Шен áяташ . Шу нисдала тарло .\n104.Шоьх [цхьа] тóба хулийла , [нах] диканé кхойкхуш , диканца девзинчунца [цáрга] омар деш , вóчух [уьш] юхатýхуш . Уьш бу уьш дéкъалдай .\n105.Шу ма хилалуш шаьш [динехь] къаьстинарш а , шайга билгалóнаш йаьхкинчул т1аьхьа бéкъабелларш а санна ! Уьш — цáрна доккха 1áзап [хир] ду .\n106.Цу [къéмата] дийнахь [цхьаболчéран] яххьаш к1айлур ю , [вýкхеран] яххьаш 1аржлур ю . Амма шайн яххьаш 1аржйелларш [цáрга эра ду] :»Керстаналла [х1унда] дира ашa шайн иймáнал т1аьхьа ? 1овша [х1инца] 1áзап , шаьш керстаналла деш хиларна !»\n107.Амма шайн яххьаш к1аййелларш , Аллах1ан къинхéтам чохь [хир] бу , уьш цу чохь гуттар лаьттар бу .\n108.Уьш [х1орш] Аллах1ан áяташ ду , Óха доьшу уьш хьýна бакъонца . Аллах1 [ма] вац , 1áламашна зулам [харцó] лууш .\n109.Аллах1ан [дóлахь] ду шá стигланашкахь [мел] дерг а , шá лаьттахь [мел] дерг а . Аллах1éга дерзор ду [массó] г1уллакхаш .\n110.Уггар тоьлуш [долу] уммат дара шу , шá нáхана [диканна] гучудаьккхина [долу] , диканца девзинчунца омар деш , [массó] вóчух [нах] юхатýхуш , Аллах1ах тéшаш . Жайнан ох1лу [тéша ма-дезза] тешнехь , цáрна и г1óли [хилла] хир ма дара . Цáрех бу муъманáх а , [амма] цáрех дукхах берш пéсакънáх бу .\n111.Шуна цхьá зен дийр ма дац цáра [маттаца] вас яр дóцург . Шоьх летча [эшна] баккъаш берзор бу цáра , т1аккха цáрна [цхьаммó] г1о дийр дац .\n112.[Дáла] Сийсаза бина уьш , миччахьá [бéхаш] белахь а , Аллах1éра [эцна] ч1áг1онцá а , нáхéра [эцна] ч1áг1онцá а бен [к1елхьара бевра бóцуш] . Аллах1éра оьг1азлó [хьакъ] хилира царна , [Дáла] мискалла т1еяийтира цáрна . Иза — баккъалла а уьш Аллах1ан áятех цатéшаш а , [цхьá] бакъó йóцуш пайхамараш бойъуш а хиларна ду . Иза — уьш [Дáлла] 1éса хиларнá а , [Цуьнан дóзанел] т1ехбуьйлуш хиларнá а ду .\n113.[делахь] Цхьатерра бац уьш . Жайнан ох1лунах [цхьайолу] тóба ю , [бакъонна т1ехь] нисйелла , буьйсан хéнашкахь Аллах1ан áяташ доьшуш шаьш сужудехь болуш .\n114.Уьш тéша Аллах1ах а , т1аьхьарчу дийнах а , цáра омар до диканца девзинчунца , вóчух [нах] юхатýху , цáра сихó йо диканашкахь . Уьш — диканáхах бу .\n115.Цáра деш долу [цхьá] дика , [Дáла] цéран и [ял йóцуш] хьулдийр [дойъур] дац . Аллах1ан бевзаш бу [Шех] кхоьруш берш .\n116.Баккъалла а шаьш [Дéлах] цатешнарш , уьш Дéлах [Цуьнан 1áзапах] х1уммá а хьалха бóхур ма бац цéран даьхнеш а , цéран доьзалш а . Уьш — [жоьжахатин] ц1еран дай бу , шаьш цу чохь гуттар лаьттар болуш .\n117.Цáра х1окху дуьнéнан дáхарехь ечу харжан масал , шéна чохь [вáгош] шéлó йолчу [я шакарéчу] махé тера ду , шайн дог1машна зуламé хиллачу нéхан ялтийна шá т1ебеана и х1аллак динчу . Аллах1а [и х1аллак дарца] зулам ца дина цáрна , делахь а [1éса хиларца] шайн дог1машна зулам до цáра .\n118.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Аша ма лéца шаьш дóцучáрех [болу] хьéший ! Цáра ледарлó ца йо шуна новкъарлó ярехь . Цáрна лиара шуна халó хилар . Бакъдолуш цабéзам гучубаьлла цéран батóшех , ткъа цéран кийранаш хьулдийриг [цул] доккха ду . Бакъдолуш Óха шуна билгалдина áяташ , шу хьéкъалé хиллехь .\n119.Шу ду х1орш шаьш уьш бéзаш , цáрна шу-м ца дéза . Шу ду дуьззина жайнах тéшаш [уьшша-м ца тéша шун жайнах] . Шаьш шуна духьал кхетча , цáра óлу :»Тхо тешна». Ткъа шаьшша бисча , шоьга [йолчу] оьг1азлонна [шайн] п1елгех кадетта цáра . Ахь áла :»Лé шайн оьг1азлонца . Баккъалла а Аллах1 хууш ву [шу] кийранаш чохь дерг».\n120.Шоьх [цхьа] дика хьакхалахь , цó г1айг1анé бо уьш . Ткъа шуна [цхьа] вóн т1едáг1ахь , цунах баккхийбоь уьш . Ашa [цéран новкъарлонна] сатóхахь , шу [Дéлах] кхéрахь , цéран мéкарлóнó х1уммá а зен дийр дац шуна . Баккъалла а Аллах1 цáра дечунна [хаарца] гóбина ву .\n121.[дагадаийта] 1уьррé хьан доьзал болчура áравéлира хьо , муъманáх т1амна меттигашка д1ах1иттош . Аллах1 [шун къамéлаш] хезаш , [шун хьéлаш] хууш ву .\n122.[т1амах óзаелла] Юхайáлар дагчу дуьйжира шоьх [йолчу] шина тóбанна , Аллах1 ву цéран г1оьнча . Аллах1ана т1е товжийла муъманáх .\n123.[Дéлóра] Бакъдолуш Аллах1а г1о ма дина шуна «Бадрехь» , шу г1ийла долуш . Кхéра Аллах1ах . Баркалла áла тарло ашa .\n124.Муъманáхé óлу ахьa :»Шуна ца тоьу ткъа , шун Дáла шуна кхо эзар малик доссош г1одар ?!»\n125.Х1аъ [дéра тоьу] , ашa [мостаг1на] сáтóхахь , шу [Дéлах] кхéрахь , уьш шуна х1окху сохьтехь бáг1ахь , шун Дáла шуна г1одийр [ма] ду [шайна] билгалонаш йинчу пхé эзар маликца .\n126.Аллах1а и [г1о] ца дина шуна [тóламца] кхаъ хилийтá а , цунца шун дегнаш д1атейтá а бен . Тóлам [ма] бац , Аллах1ана гергара бен , Сийлахь , Кхéтамé волчу .\n127.Шаьш [Дéлах] цатешначáрех [цхьа] áг1ó д1ахáдорхьама , йа уьш сийсаза бархьама , т1аккха уьш [цхьá] кхиам бóцуш юхабоьрзур бу .\n128.Хьан карахь дац [цéран] балхах х1уммá , йа гечдийр Цó цáрна , йа 1áзап дийр цáрна . Баккъалла а уьш зуламхой бу .\n129.Аллах1ан [дóлахь] ду шá стигланашкахь [мел] дерг а , шá лаьттахь [мел] дерг а . Шéна луучунна гечдо Цó , Шéна луучунна 1áзап до . Аллах1 гечдеш , къинхéтамé ву .\n130.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Ма йаа ял дукхазза шалха . Кхéра Аллах1ах . Дéкъалхила тарло шу .\n131.Кхéра шá керстанашна кечйинчу ц1ерах .\n132.Муьт1ахь хила Аллах1анá а , элчаннá а . Шоьх къинхéтам бан тарло .\n133.Сихлó шайн Дéлéра гечдарé а , ялсаманé а , шен шóралла стигланаш а , лáттá а [санна шуьйра] йолчу , шá [Дéлах] кхоьручáрна кечйина йолчу .\n134.Шаьш аттóнехь а , халóнехь а харжйеш болу , оьг1азлó сéцош болу , нáхана къинт1éра бовлуш болу , Аллах1ана дукха бéза дикадийраш .\n135.Шаьш [цхьа] дастамéниг дича , йа шайн дог1машна [цхьа] зулам дича , Аллах1 хьахийна , шайн къиношна гечдар дехна болу . Хьá гечдийр ду къиношна Аллах1а бен ? Шаьш динчунна т1ехь ч1аг1 ца белла болу , шайна [и вон дуй] хууш .\n136.Уьш — цéран бéкхам шайн Дéлéра гечдар а , шайна к1елахула тáтóлаш лéла [ялсаманин] бошмаш а ю , [шаьш] цу чохь гуттар лаьтташ . Ма хаза ю-кх [дика] 1амал ечéран ял .\n137.Бакъдолуш , шоьл хьалха д1адахна нéкъаш . Лаьттахула дуьйлалой хьовса мýха хилла [элчанаш] харцбечéран чаккхé .\n138.Х1ара нáхана кхéтор а , [цáрех Дéлах] кхоьручáрна нийса некъ а , а [хаза] хьéхам а бу .\n139.Г1ел ма лó , г1айг1анé ма хила , уггар лакхарнаш шу [хир] ду шу [баккъал] муъманáх делахь .\n140.Шоьх чов хьакхаеллехь , бакъдолуш [керста] нáхах ма хьакхаелла и санна чов . И дéнош — Óха уьш [муьрашкахь] хуьйцу нáхана юккъехь , Аллах1ана шаьш [Шех] тешнарш бовзархьамá а , шоьх [цхьаберш] «шахúдаш» [г1áзотехь] бархьамá а . Аллах1ана ца бéза зуламхой .\n141.Шаьш [Шех] тешнарш Аллах1а [къинойх] ц1анбархьамá а , керстанаш х1аллакбархьамá а .\n142.Ткъа шаьш ялсамани г1ур ду моьттинéра шуна , Аллах1ана шоьх шаьш г1áзот динарш а , [халóнашна] сатоьхнарш а бевзинá [билгалбевллá] бóцуш ?!\n143.[Дéлóра] Бакъдолуш , [г1áзóтехь] даларé сатуьйсуш дара шу шаьш цунна дуьхьал кхéталé . Бакъдолуш [х1инца] ги-кх шуна и [далар] , шаьш хьоьжуш долуш [дé х1инца г1áзот].\n144.Мухьаммад [ма] вац , элчá бен , бакъдолуш шел хьалха элчанаш д1абахана волу . Ткъа и [хан кхаьчна] велча , йа [мостаг1ó] вийча , шайн к1áжашка [юха керстаналлé] духадоьрзур ду шу ? Ткъа шá шен к1áжашка вухавирзинарг [милла велахь] , Аллах1ана х1уммá зен дийра ма дац цó . Аллах1а [диканца] бéкхам бийр [ма] бу баркаллéчáрна .\n145.[цхьá] Са далар ца хилла , Аллах1ан пурбанца бен , язйина тоьхначу хéнахь . Шá [шен 1амалца] дуьнéнан ял éзарг [милла велахь] , Óха цунна лур ю цунах . Шá [шен 1амалца] эхартан ял éзарг [милла велахь] , Óха цунна лур ю цунах . Óха [диканца] бéкхам бийр бу баркаллéчáрна .\n146.Хийла пайхамар ву шéца цхьана [мостаг1чух] шорта тóбанаш летта . [амма] Аллах1ан нéкъахь [къахьоьгуш] шайна [халóнех] т1едеанчунна г1ел ца белира уьш , ледара ца хилира уьш , къар ца белира . Аллах1ана дукхабéза сóбарéнаш .\n147.Цéран дош дáцара цáра áлар бен :»Х1ай тхан Дéла ! Гечдéхьа тхýна тхан къинош а , тхан г1уллакхехь тхо т1ехдийлар а , [г1áзотана] ч1аг1бéхьа тхан кóгаш , тóладéхьа тхо керста нáхана т1ехь !»\n148.Аллах1а цáрна елира дуьнéнан ял а , эхартан хаза ял а . Аллах1ана дукхабéза дикадийраш .\n149.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Шаьш [Дéлах] цатешначáрна шу муьт1ахь хилахь , цáра шу духадерзор ду шун к1áжашка [керстаналлé] , т1аккха шу доьрзур ду эшна [долуш].\n150.Мелхó а , Аллах1 шун вéрас [1уналхó] ву , Иза г1оьнчийх уггар диканиг ву .\n151.Шаьш [Дéлах] цатéшачéран дегнашчу кхéрам тосур [ма] бу Óха , цáра Аллах1ана дéкъахó ярна шéца [боьзна] Цó боссийна [цхьá] бух бóцург . Цéран чуг1ойла [жоьжахатин] ц1е ю . Ма вон ю-кх [и] зуламхойн х1усам .\n152.[Дéлóра] Бакъдолуш , Аллах1а шуна бакъйира Шен ч1áг1ó , аш уьш Цуьнан пурбанца бойъучу хéна , шаьш к1иллó довллалц а , [пайхамаран] г1уллакхехь шу [шайлахь] къовсадаллалц а , шуна дéзарг Цó шайна гайтинчул т1аьхьа шу [цунна] 1éсадовллалц а . Шá дуьнé дéзаш верг ву шоьх , шá эхарт дéзаш верг ву шоьх . Т1аккха [кхéрамтесна] д1ахьовзийра Цó шу цáрех , шу зерхьама . [Дéлóра] Бакъдолуш , шуна къинт1éра ваьлла Иза . Аллах1 комаьршалла йолуш [ма] ву муъманáхана т1ехь .\n153.Шу д1ахьаьвдира цхьанггá а юха ца хьовсуш , шоьх [бухабисина] вýкхáрна юкъахь [волу] элча шайга кхойкхуш волуш . Т1аккха сингаттамна т1е сингаттам белира [Дáла] шуна , шу шайха [х1онсах] д1атиллачуннá а , шайна [эшамах] т1едеанчуннá а г1айг1анé ца хилийта . Аллах1 [вунó дика] девзаш ву аша дийриг .\n154.Т1аккха [цу] сингаттамал т1аьхьа Цó шуна т1е тесира синтем беш йолу наб , шá шоьх [цхьа] тóба хьулйеш . [важа] Тóба шайн дог1маша [деккъа] шайна сагатдойтуш ю . Шáйна [мотта] хьакъ дóцург Аллах1аца моьттуш — сонталлин [зáманан бáхархойн] моттар , шаьш óлуш :»Х1уммá [хир долуш] дуй ткъа тхýна [цу тóламан] г1уллакхах ?» Ахь áла [цáрга] :»Баккъалла а , и дерригé г1уллакх Аллах1ан [карахь] ду». Цáра хьулдо шайн дегнашкахь , шаьш хьýна гучу ца доккхург . Цáра óлу :»Тхан [карахь] хиллехь [цу] г1уллакхах [цхьа] х1ума , х1оккхузахь дайъина хир дáцара тхо». Ахь áла [цáрга] :»Шу [т1амна áрá ца довлуш] шайн х1усамашкахь [1ийна] хиллехь а , [шоьх] шайна [Дáла] кхалхар яздинарш áрабевра ма бара шайн 1илларшка [кхалха бéза меттигашка]». Аллах1а шун кийранашкахь дерг зерхьамá а , шун дегнашкахь дерг ц1андархьамá а . Аллах1 хууш ву кийранашкахь дерг .\n155.Баккъалла а ши тóба дуьхь-дуьхьала кхетначу дийнахь шоьх шаьш [т1амах] бухабевлларш , баккъалла а шайт1анó бóхийна [галбаьхна] уьш цхьадолчу [къинойх] цáра гулдинчунца . [Дéлóра] Бакъдолуш Аллах1 къинт1éра ма ваьлла цáрна . Баккъалла а Аллах1 гечдеш , сóбарé [ма] ву .\n156.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Шу ма хила шаьш [Дéлах] цатешна , шайн вежарех [лаьцна] шаьш аьлларш санна , уьш лаьттахула [совдéгарна] д1асхьабахача , йа г1áзóтехь хилча :»Уьш тхýна гергахь [ц1ахь 1ийна] хиллехь , [нéкъаца] беллá хир [ма] бáцара , [я т1ам т1ехь] байъинá хир [ма] бáцара». Аллах1а цунах цéран дегнашкахь бáла бархьама . Аллах1 ву [уьш] денбеш верг а , болуьйтуш верг а [кхи х1уммá дац] . Аллах1 аша дийриг гуш ву .\n157.[Дéлóра] Шу Аллах1ан нéкъахь [къахьоьгуш] дайъахь , йа лахь , Аллах1éра гечдар а , къинхéтам а цáра [дуьнéнан даьхнех] гулдечул а [вунó] тоьлуш ма ду .\n158.[Дéлóра] Шу лахь , йа дайъахь Аллах1é д1агулдийр [долуш] ма ду .\n159.Аллахéра къинхéтамца к1éда-мерза хили хьо цáрца . Хьо [дашна] к1оршамé [шóга] , буьрса [къиза] дог долуш хиллехь , хьýна гóнахьáра [хьо д1атесна] д1асабевлла хир ма бара уьш . Цáрна къинт1éра вáла , цáрна гечдар дéха , [хьан] г1уллакхехь цáрца дагавáла . Ткъа ахьа сацам бинехь , Аллах1ана т1е товжа . Баккъалла а Аллах1ана дукхабéза [Шéна] т1етевжарш .\n160.Аллах1а шуна г1о дахь , шуна т1ехь [цхьá] тóламхó [хир] вац . Ткъа Цó шу д1атасахь , [т1аккха] мила ву и шá шуна г1одийр дерг Цул т1аьхьа ?! [веккъа] Аллах1ана т1е товжийла муъманáх !\n161.Пайхамарца дóг1уш [ма] дац [шен асхьáбашна] йáмарт хилар . Шá йáмарт верг [милла велахь] , и вóг1ур ву къéмат дийнахь шá йинчу йáмартлонца . Т1аккха х1óра дéг1ана шá [гул] динарг [кхоччуш] д1алур ду , цáрна зулам дийр дац .\n162.Шá Аллах1 рéзахиларна т1аьхьаваьлларг , шá Аллах1éра оьг1азлонца вухавирзинарг санна ву ткъа ? Цуьнан чуг1ойла жоьжахати ю . Ма вон воьрзийла ю-кх [и].\n163.Уьш Аллах1ан гергахь [тайп-тайпана] даржаш [долуш] бу . Аллах1 гуш ву цáра дийриг .\n164.[Дéлóра] Аллах1а [боккха] дика болх ма бина муъманáхана , цáрна юккъехь шайха [волу] элча ваийтинчу хéна , цáрна Шен áяташ доьшуш , уьш [къинойх] ц1анбеш , цáрна жайнá а , [суннатан] кхéтамаллá а 1áмадеш , баккъалла а уьш [цул] хьáлха билгалчу тиларехь бара .\n165.Шайна т1е [цхьа] сингаттам [эшам] беанчу хéна — бакъдолуш и санна ши сингаттам бинéра аша [хьáлха цáрна] — аша элира :»Мичхьáра [баьлла] бу [тхýна] х1ара [сингаттам , тхо бусалба ма дара] ?» Ахь áла :»Иза шух шайха [баьлла] бу-кх». Баккъалла а Аллах1 массó х1уманна т1ехь ницкъ кхóчуш ву .\n166.Ши тóба дуьхь-дуьхьал кхетначу дийнахь шуна т1е беана сингаттам [эшам] , Аллах1ан пурбанца бу , Цуна муъманáх бовзархьамá а ,\n167.шаьш мунéпикъалла динарш бовзархьамá а . Цáрга элира :»Схьадуьйла т1ом бé [мостаг1ца] Аллах1ан новкъахь , йа бухатóха [уьш] !» Цáра элира :»Тхо т1ом бан хууш делхьáра , шуна т1аьхьах1иттана хир ма дара». Уьш цу дийнахь керстаналлийна герга бу , шаьш иймáнна [герга] хиллачул а . Цáра óлу шайн батошца шайн дегнаш чохь дóцург . Аллах1 [вунó] дика хууш ву цáра [мунéпикъаллах] хьулдеш дерг .\n168.Шаьш — [т1аман áрабовларх] ц1ахь 1ийна — шайн [динан] вежаршка аьлла [болу] :»Уьш тхýна муьт1ахь [хилла óха бóхург дина] хиллехь , уьш байъина хир [ма] бáцара». Ахь áла [цáрга] :»Юхатóха шайха далар , шу бакълуьйш делахь».\n169.Ахьа лáра ма лóрийла шаьш Аллах1ан новкъахь кхелхинарш белла . Мелхó а дийна бу [уьш] , шайн Дáлла гергахь шайна [ялсаманин] рицкъá долуш .\n170.Аллах1а Шен комаьршаллах шайна деллачух баккхийбеш , шайла т1аьхьа [т1емалойх дийна бисина] шайха д1ацакхетначáрга кхаьънаш бóхуш , цáрна [цигахь] кхéрам [хирг] ца хиларцá а , уьш г1айг1анé [хирг] ца хиларцá а .\n171.Цáра кхаьънаш бóху Аллах1éра зовкхацá а , комаьршаллийцá а , баккъалла а Аллах1а муъманéхан ял йойъуш ца хиларцá а .\n172.Шаьш Аллах1анá а , элчаннá а [кхайкхамна] жоп делла болу , шайна [г1áзóтехь] чов хиллачул т1аьхьа . Цáрех дикадинчáрнá а , кхийринчáрнá а йоккха ял [хир] ю .\n173.Нáха шайга аьлла [болу] :»Баккъалла а , нáх гулбелла шуна [дуьхьал] , цáрех кхéралуш !» Цó ийманехь сов бéхира уьш . Цáра элира :»Аллах1 тоьуш ву тхýна , ма дика векал ву-кх Иза».\n174.Аллах1éра зовкхацá а , комаьршаллийцá а бухабирзира уьш , шайха [цхьá] вон ца хьакхалуш , Аллах1 рéзахиларна т1аьхьабевлира уьш . Аллах1 йоккхачу комаьршаллин Дá ву .\n175.Баккъалла а и [дуьйцург , адам] йилбаз ду шуна , шен гергарнаш [долу шу] кхéрош . Шу цáрех ма кхéра Соьх кхéра , шу муъманах делахь .\n176.Хьо г1айг1анé ма войла шаьш [Дéлах] цатéшарехь сихó ечáра . Баккъалла а цáра Аллах1ана цхьá зен дийр ма дац . Аллах1ана лаьа цáрна [цхьá] дáкъа ца дан эхартахь , цáрна доккха 1áзап [хир] ду .\n177.Баккъалла а шаьш иймáнах керстаналла эцнарш , цáра Аллах1ана цхьá зен дийр ма дац , цáрна лазош [долу] 1áзап [хир] ду .\n178.Шаьш [Дéлах] цатешначáрна мотта ма моттийла , баккъаллá а Óха шайн оьмар яхйар шайна дика ду . Баккъалла а Óха цéран оьмар яхйо уьш къилахь сов бовлийтархьама , цáрна [шаьш] сийсаза [бен] 1áзап [хир] ду .\n179.Аллах1 ма ца хилла муъманáх [1адда] буьтур болуш , шу долчу [хьóла] т1ехь , Шá боьханиг ц1еначух къаставаллалц . Аллах1 ма ца хилла Шá цáрна къайлé йовзуьйтур йолуш . Дéлахь а , Аллах1а хоржу Шен элчанех Шéна [къайлé йовзийта] луург . Шу тéша Аллах1ах а , Цуьнан элчанех а . Шу тéшахь , кхéрахь , т1аккха шуна йоккха ял [хир] ю .\n180.Аллах1а Шен комаьршаллах шайна деллачунна шаьш б1аьрмециг болчáрна мотта ма моттийла , и [б1аьрмецигалла] шайна дика ду . Мелхó а и цáрна вон ду . Уьш шéца б1аьрмециг хиллачух кóчарш ухкур ду цáрна [логах] къéмат дийнахь . Аллах1ан ду стигланашин а , лаьттан а ирс . Аллах1 аша дийриг девзаш ву .\n181.[Дéлóра] Бакъдолуш , Аллах1ана хезна , шаьш :»Баккъалла а Аллах1 къé ву , тхо тарó йолуш ду» — аьллачéран дош . Óха д1аяздийр ду цáра аьлларг а , цхьá бакъó йóцуш цáра пайхамарш байъар а . Óха эра ду :»1овша [жоьжахатин] ц1еран 1áзап !»\n182.И [1áзап] шун куьйгаш динчунна [дуьхьал] а , баккъалла а Аллах1 лайшна зуламхó ца хилар а ду .\n183.Шаьш аьлла [болу] :»Баккъалла а Аллах1а тхýна т1едиллина тхо [цхьанá] элчанах цатéшар , иза тхýна вáллалц шá ц1арó дууш долчу г1урбанца». Ахь áла [цáрга] :»Бакъдолуш элчанаш [ма] баьхкира шуна соьл хьáлха билгалóнашцá а , аш аьллачунца а , т1áккха уьш [мукъанé а] х1унда байъира аша шаьш бакълуьйш хилча ?»\n184.Цáра хьо хáрцвинехь , бакъдолуш хьоьл хьалхá харц [ма] бина цáра элчанаш , шаьш билгалóнашцá а , [Ибрáх1иман санна] тептаршцá а , нуьрéчу жайнийцá а баьхкина болу .\n185.Х1óр дег1 валар 1овшур долуш ду . Баккъалла а шуна [кхоччуш] д1алур ю шун éлаш къéмат дийнахь . Шá жоьжахатна гéнаваьккхина , ялсамани чувахийтинарг [милла велахь] , бакъдолуш [боккха] кхиам [тóлам] баьккхина цó . Дуьнéнан дáхар ма дац , 1éхаваларан зовкх бен .\n186.[Дéлóра] Шу зуьйр ма ду шайн даьхнешкахь а , шайн дог1машкахь а . [Дéлóра] Шуна хезара ма бу , шоьл хьалха шайга жайна деллачáргарá а , шаьш [Дáлла] дéкъахóвинчáргарá а дуккхá цатам . Аша [цунна] сатóхахь , шу [Дéлах] кхéрахь , баккъалла а и ду-кх доьналлах [Дáлла лиънарг].\n187.Аллах1а ч1áг1ó ийцира шайга жайна деллачáргара :»[Дéлóра] Аш и [жайна] нáхана билгалдийр ма ду , аш и хьулдийр ма дац» — [аьлла] . [амма] Цáра [йóхá йина] шайн баккъаш т1éхьá кхоьссира и [ч1аг1ó] . Цáра цунах ийцира к1еззиг мáх . Ма вон ду-кх [и] цáра оьцург .\n188.Хьýна мотта ма моттийла — шаьш динчух баккхийбуьйш берш а , шаьш ца динчунца шаьш хестó лууш берш а — уьш 1áзапах к1елхьара бевлла ма моттийла хьýна . Цáрна лазош 1áзап [хир] ду .\n189.Аллах1ан ду стигланашин а , лаьттан а óлалла [дóлалла] . Аллах1 массó х1уманна т1ехь ницкъ кхóчуш ву .\n190.Баккъалла а стигланаш , латтá кхолларехь а , буьйса , де хийцадаларехь а [Дéлан ницкъан] билгалóнаш ма ю хьéкъалдолчáрна ,\n191.шаьш Аллах1 хьахош болу ирахь а , охьахевшинá а , шайн áг1óнашна т1ехь [áг1орбевллá] а , шаьш ойланаш еш стигланаш а , латтá а [инзарé] кхолларехь , [шаьш óлуш] :»Х1ай тхан Дéла ! Ахьа ца кхоьллина х1ара эрна [бéгашна] . Ц1ена ву-кх Хьо [цунах] . Лардéхьа тхо [жоьжахатин] ц1еран 1áзапах !\n192.Х1ай тхан Дéла ! Баккъалла а , Айхьа [жоьжахатин] ц1ерга вохуьйтург , бакъдолуш сийсазвина Ахь иза . Зуламхошна [ма] бац [цхьá] г1оьнчий .\n193.Х1ай тхан Дéла ! Баккъалла а , тхýна хезира кхайкхорхó [нáх] иймáнé кхойкхуш :»Шайн Дéлах тéша !» [áларца] , т1аккха тхо тийшира . Х1ай тхан Дéла ! Гечдéхьа тхýна тхан къинош , ц1андéхьа тхо тхан вóнех , далийтахь тхо дикачáрца цхьана !\n194.Х1ай тхан Дéла ! Лóхьа тхуна Ахьа хьан элчанашкахула тхýна ч1áг1ó йинарг , cийсаза ма дéхьа тхо къемат дийнахь ! Баккъалла а Ахьа йóха ца йо [Хьан] ч1áг1ó».\n195.Жоп делира цáрна цéран Дáла :»Баккъалла а Аса [эрна] йойъур [ма] яц шоьх 1амал еш волчун 1амал — боьршачуни [яц] , стечуни [яц] . Шоьх цхьаберш вýкхáрех [схьабевлла] бу . Шаьш махкахбевлларш а , шайн х1усамашкара áрабаьхнарш а , Сан новкъахь хьийзийнарш а , т1ом бинарш , байъинарш а [Дéлóра] Аса цáрна гечдийр ма ду цéран вóнаш , [Дéлóра] Ас уьш бохуьтур ма бу шайна к1елахула тáтóлаш лéлачу [ялсаманин] бошмашка — Аллах1ана гергара мéлана . Аллах1 Шéна гергахь дика мéла болуш ву».\n196.Хьó 1éха ма войла , шаьш [Дéлах] цатешначéран махкахула [дика хьоьгуш] лéларó .\n197.К1еззиг зовкх ду [и] . Цул т1аьхьа цéран боьрзийла жоьжахати ю . Ма вон товжийла ю-кх [и].\n198.Амма шаьш шайн Дéлах кхийринарш , цáрна шайна к1елахула тáтóлаш лéлаш [ялсаманин] бошмаш ю , цу чохь [шаьш] гуттар лаьтташ . Аллах1ана гергара [хьéшан бо] кéчам бу [и] . Аллах1ан гергахь дерг [дуьнéнан зовкхал] тоьлуш ду дикачáрна .\n199.Баккъалла а жайнан ох1лунах ма бу шаьш Аллах1ах а , шоьга доссийначух а , шайга доссийначух а тéшарш , Аллах1ана муьт1ахь болуш . Цáра ца оьцу Аллах1ан áятех к1еззиг [болу] мáх . Уьш — цáрна шайн ял ю шайн Дáлла гергахь . Баккъалла а Аллах1 чехка хьéсап долуш ву .\n200.Х1ай шаьш [Дéлах] тешнарш ! Сóбарé хилалуш , [халóнашна] сатóхалуш , [Дéлан дуьхьа] г1одаюкъ ехкалуш , Аллах1ах кхéралуш . Шу дéкъал хила тарло .\n12 сентября, 2016 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 789 Хьаьжна\n« 4 — Сýрат Аннисáъ\n2 — Сýрат Албакъара »