Куьцаш – дегнаш, даьхнеш – Iамалш. Олхазар - Динул-Ислам\nКуьцаш – дегнаш, даьхнеш – Iамалш\nАдаман ши агIо хилча, цуьнан гучахь дерг а, къайлах дерг а хилча, дегI а, са (дог) а хилча, цаьршинах коьрта дерг хIун ду, хьалха дерг хIун ду, тIаьхьадогIург а хIун ду? Хаза куц долуш хилча хуьлий адам дика? Йа доккха дегI долуш хилча хуьлу? Йа шортта ницкъ болуш хилча хуьлу? Йа шортта даьхни хилча ло́ру адам дика а, деза а, сийлахь а? Йа и дерриге шолгIа даржехь долуш, коьрта дерг – кийрахь дерг ду-те, къайлах дерг ду-те, дог ду-те? Дела хьожуш верг, Делера къинхетам хуьлуш ерг гучахь йолу юьхьан хазалла ю-те, йа кийрара деган хазалла ю-те? Ме́л луш хилча, диканца доькхуш хилча, къинхетам беш хилча, Далла цхьа адам дезаш хилча, цуьнан юьхь хаза йара аьлла, йа дегI доккха-онда дара аьлла, йа цуьнан шортта даьхни дара аьлла до-те Цо адамана и массо дика хIуманаш, йа хIета а, цуьнан дог а, са а дика долу дела, цуьнан дог а, са а цIена долу дела, цуьнан дог Делера цу диканашка сатесна долу дела, цуьнан дагчура Делах тешар чIогIа долу дела, тIаккха цу шен деган дикалла цо шен Iамалшца гучуйоккху дела хуьлу-те АллахI цуьнца дика?\nЦхьаболчу нахана юкъахь сийлахь верг а, дика верг а, цара лоруш верг а шортта даьхни дерг хилча, ницкъ болуш верг хилча, ас-со бохуш леларг хилча, товш куц-кеп долуш верг хилча, хаза юьхь-сибат долуш ерг хилча, тайпа-тукхам доккха дерг хилча, паччахьалла-олалла долуш верг хилча, мила ву-те массо элийн Дела волчу АллахIана гергахь уггар хьалха сийлахь верг, Кхоллархо волчу АллахIана хьалха́ веза верг, массо хIуманна тIехь Шен ницкъ кхочуш волчунна герга верг, Цо гIо дийриг, Цо Iуналла дийриг, Иза шеца верг, Цунна везарг, цундела дуьненахь а, эхартахь а декъал хир верг? Гергарчарна дуьссур долу даьхни а, дахкаделла дIадера долу дегI а – и буй-те дикаллин бакъболу барам? Йа даьхни а, дегI а дIаьдаьлчи а цкъа́ а лийр доцуш лаьттар долу са ду-те? Синан цIоналла а, деган дикалла а ю-те адамах адам дийриг, цунах Делан бакъволу лай вийриг, йа куц-кеп, хьал-бахам бу-те?\nТIаккха, лелош дерг гучахь хаздина лелийча тоьаш дуй-те, кийрахь дерг ирча хилча, дог дикаллех даьсса хилча? МоттаргIанаш лелийча, нах Iехалахь а, Дела Iехалур вуй-те? ЦIенчу даггара, лаккхарчу Iалашонца, дикчу ойланца дан дезарг, цIерахазамна а, гайтамна а лелош хилча, цунах пайда хир буй-те, йа зен хир ду-те?\nТIаккха, сан дог цIена ду, сан дог дика ду а бохуш, шен леларехь шена луъург лелош хилча, дика а, вон а къастош ца хилча, хьарам-хьанал къастош ца хилча, Делан дозанаш лардеш ца хилча, шен даьхнийца доьзна долу декхарш кхочушдеш ца хилча, цо шен дог дика ду бахар, цIена ду бахар баккъалла бакъдолуш дуй-те? Деган цIоналла, синан дикалла леларехь гучудолуш ца хилча, кийрарчу деган хазалла, дикалла, цIоналла еккъа маттаца а йолуш, дахарехь цунах гуш Iаткъам боцуш хилча, тоам хуьлий-те? Йа Дала тIедуьтурий-те?\nЦу массо хаттарна жоп ду Муслима дийцинчу хьадисехь Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хIокху шен дешнашца аьлларг: «Бакъдолуш, АллахI шун куьцашка а, шун даьхнешка а хьожуш вац. Шун дегнашка а, шун Iамалшка а хьожуш ву Иза».\nДеган Iуналла дан дезар, иза цIена хилийта дезар, цуьнан лаамаш цIанбан безар, массо сакхтех иза цIандан дезар.. Делах кхерар еккъа гучахь йолчу Iамалшца хуьлуш ца хилар, Делах кхераран бух дог хилар, цкъа доьххьара дог дика а хуьлий, тIаккха и дикалла дегIан меженашца гучуйолуш хилар.\nДеган Iамалш коьрта ю. Дела вовзар, Иза везар, Делах кхерар, Цуьнга догда́хар, Иза шега хьожуш вуй хаар, Иза даим ларвар, иштта и санна йолу и йаккхий Iамалш дагчохь хуьлуш ю, даго еш ю. И Iамалш гучахь ечу вукху Iамалел дуккха еза а ю, коьрта а ю. Ткъа дог цу Iамалех даьсса делахь, гучахь еш йолчу Iамалша бан кIеззиг пайда бу. Цуьнан масал ду ламаз, цхьана хьадисехь деана ма-дарра, дог а, ойла а цхьанхьа кхерсташ а йолуш динчу ламазах ме́л ца хуьлу, йа Дала иза къобал а ца до, тIедоьжна декхар цунна тIерада́лахь а.\nДегнаш, тIаккха Iамалш.. Дог а цIена хила деза, цуьнца цхьаьна дегIан меженашца еш дика Iамалш а хила еза. Сийлахь Къуръан тIехь вуно дукха айаташ ду и ши хIума цхьаьнахуттуш, и шиъ тIаьхьий-хьалхий да́лош: «Делах тешнарш, (тIаккха) дика хIуманаш динарш».. «Тешар» – деган Iамал ю, «дика хIуманаш дар» – дегIан Iамалш ю. Иштта цхьаьна йогIуш ю шина кепара йолу Iамал даим, цхьаъ вукхуьнах йоьзна йолуш санна, хьалха ерг хьалха а йолуш, тIаьхьа ерг тIаьхьарчу даржехь а йолуш. Цигара схьа девза вайна, сан дог цIена ду аьлла, кхин цхьа а дика хIума ца деш Iар нийса ца хилар, йа сан дог цIена ду бохуш вон Iамалш йар а, къинош летор а мегаш ца хилар.\nДог цIена дацахь, лаам цIена бацахь, Iалашо цIена яцахь – дегIан Iамалш къобал хуьлийла дац. Къобал ца хилла ца Iаш, гайтамна а, цIерахазамна а, доцца аьлча дуьненан доьхьа еш йолу Iамал – нахана гучахь дикалла а йолуш, амма баккъалла – Iесалла ю. «Нахана ша́ гайтархьама, йа цаьрга ша́ вийцийтархьама дIахIоьттина цхьамма цхьа (дика) хIума дахь, АллахIа Къемат дийнахь (массо адамашна хьалха́) гучувоккхур ву иза, довзуьйтур ду цуьнан дагчохь хилларг» - аьлла ду хьадисехь. Абу СаIид ал-Худрийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана дийнахь тхо Даджал вуьйцуш а долуш, Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен чура ара а ваьлла, тхуна тIевеара. ТIаккха цо элира: «Сайна гергахь шуна Даджалал кхераме дерг довзийтий ас шуна?». Оха элира: «Довзийтахьа, хIай АллахIан Элча!». Цо элира тIаккха: «Къайлах долу накъоствар ду иза Делаца: цхьана стага дIа а хIуттий шен ламаз хаздо (дикка, хаза ламаз до цо), шега хьожуш цхьа кхин стаг волу дела».\nДаьхни хилар вон ду бохург дац кхузахь лууш дерг, дегI а, духар а цIена лело ца деза бохург а дац. Иза-м кхетаме ду, девзаш ду, хIета а цхьанна цIеххьана и дагаэккхахь а аьлла хьахадо вай иза. Ба́рам хIун бу, коьрта дерг хIун ду, хьалха даккха дезарг хIун ду, нийса кхетам муха бу – и ду вай дийцинарг, аьлча а, цу хьадисехь дуьйцург. Ткъа, дог а, Iамалш а дика йолчу дикчу бусалба стеган кисанахь товш ду даьхний (цуьнан даг чохь доцуш). ДегI а, духар а цIена хилча товш ву Делан лай, хуьлийла иза стаг, зуда, бе́р, иза церан декхар а ду.\n«Адаман гучахьалла а, дуьненан дахаран гучахьалла а яц АллахIа Ша́ резахилар луш ерг. Шен диканаш дуккха долу, беркате волу, лекха хинволу АллахI догцIена хиларца Шега воьрзуш волчуьнга хьожуш ву. Шена герга бахка лууш иштта болчара дийриг ду Цо къобал дийриг. Ткъа и доцуш, адамаша шайгара лелон хIуманаш, церан дуьненна тIаьхьабовларш, дуьненан хазаллаш – уьш цхьа а мах болуш яц Цунна гергахь, йа цаьрга хьожуш а вац Иза».\n«Делах кхераран бух – дегнашкахь бу, ткъа церан хьал ма-дарра нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIана бен ца девза. Делера салават а, салам а хиларо аьлла: «Бакъдолуш, АллахI шун куьцашка а, шун даьхнешка а хьожуш вац. Мелхо а, шун дегнашка а, шун Iамалшка а хьожуш ву иза». Ткъа иза иштта хилча, адамашна юкъара дуккха нах хила тарло хаза куц-кеп долуш, даьхни долуш, нахана юкъахь цIе йоккхуш волуш, йа дуьненан паччахьалла долуш, хIета а шен дог Делах кхерарх даьсса долуш. Цу хIуманех цхьа а шеца доцуш верг хила тарло, шен дог Делах кхерарх дуьзна долуш, цундела лекха хинволчу АллахIана гергахь сийлахь хуьлу иза. Ткъа дукхах долчу хьолехь хуьлуш дерг а хIара тIаьххьарниг ду».\n«Массо кхачамбацарех цIена а, лекха а волу АллахI Шен лайшкахь церан догIмашка хьожуш вац, уьш даккхий ду йа кегий ду, маьрша ду йа цомгаш ду. Сибаташка (куц-кепе) хьожуш вац И, уьш хаза ду йа ирча ду.. И массо хIума АллахIана гергахь хIумма дац. Схьава́ларга хьожуш а вац Иза, лакхарчу цIийнах схьаваьлла ву иза йа лахарчу цIийнах ву.. Даьхнешка хьожуш вац Иза. Цу хIуманашка хьожуш вац Иза цкъа́ а. АллахIана а, адамашна а юкъара зIе – Цунах кхерарца бен яц. АллахIах кхерар алсам дерг – АллахIана кхечерал герга верг ву, АллахIана гергахь кхечерал сийлахь верг ву. Цундела, кураллаш ма йе ахь, дозаллаш ма де ахь хьайн даьхнийца, йа хьайн хазаллийца, йа хьайн дегIаца, йа хьайн берашца, йа хьайн гIаланашца, йа хьайн машенашца, йа хIокху дуьненах цхьаъа хIуманца, цкъа́ а. Хьо Дала Шех кхерарна тIенисвахь – иза Делера хьуна къинхетам бу хьуна, цундела Цунна хастам бе ахь Цо хьайна и даларна. «…Шун дегнашка хьожуш ву И» аьлла Делера салават, салам хиларо. Дегнаш ду ба́рам».\nЦу хьадисо гойтуш долчу даккхийчу маьIнех ду «деган Iуналла дан дезаш хилар, цуьнан хьолана, цуьнан куьцашна даим тидам бан безар, цуьнца доьзна долу Iилманаш довза дезар, цуьнан лаамаш нисбар тIехь къахьега дезаш хилар, иза массо вочу куьцах цIанда дезар, массо дикчу амалца иза дуза дезар. АллахI хьожуш верг дог хилча – иза даим Цунна гуш дуй хууш, шен деган хьал лардеш хила деза, цу чохь И реза воцу хIума Цунна ца гайтархьама, и бахьана долуш ша́ хIаллак ца хилийтархьама. Кхин а гойту вайна цу хьадисо, деган хьал туодар а, нисдар а дегIан Iамалшца доьзна долчул хьалхара хилар, хIунда аьлча дегIан меженашца еш йолу Iамалш нийса хуьлуьйтуш дерг дог долу дела, цIенчу даггара йича бен Iамал нийса хуьлуш йоцу дела. Нийса хилча а, Далла ша́ даим гуш вуй, Цунна ша́ даим хезаш вуй, И шен даим тергам беш вуй хаарца бен кхочур яц и Iамал лаккхарчу даржашка – Ихьсан олу хIума ду иза (ткъа иза деган Iамал ю). Ткъа гучахь йолу Iамалш нисйийриш деган Iамалш хилча, и деган Iамалш вайна гуш йоцуш къайлахчу хьолехь хилча, гучахь йолу дика Iамал йинарг билггал дика стаг ма-ву аьлла хадам бойла дац, хIунда аьлча и Iамал нийса ца хуьлуьйтуш долу цхьа вон куц (сакхт) хила тарло цуьнан дагчохь, АллахIана хууш-девзаш долуш. Iесалла йоьжна волчунна вон адам ду аьлла билггал хадам бойла а дац, хIунда аьлча цуьнан дагчохь АллахIана евзаш долу цхьа дика хьал хила тарло, и бахьана долуш АллахIа цунна гечдеш… Цигара схьа девзаш хуьлу, дика гIуллакхаш деш верг дукха сов ваз ца вар а, шегара вон гIуллакхаш дуьйлуш вайна гуш волу бусалба стаг сийсаз ца хетар а. Ша́ и стаг сийсаз хета ца веза ишттачу хьолехь, мелхо а цуьнгара Iеса хьал вон хета деза. Ойла елахь цу башхаллий тIехь, иза кIорггера кхетам оьшуш хIума ду хьуна».\n«Бакъдолуш, АллахI шун куьцашка а, шун даьхнешка а хьожуш вац. Шун дегнашка а, шун Iамалшка а хьожуш ву Иза» - хьайн дагчохь Цунна сийлахь маьIнеш гайта гIорталахь, цIена лаамаш гайта гIорталахь. ЦIанделахь хьайн дог, хIора дийнахь Iуналла деш хилалахь цуьнан. ХьаьгIнаш-гамонаш цу чохь гул ца йалийта, къаьхьа дагалецамаш цу чохь гул ца балийта – хьан некъах хьо вухаветта буржалш ду хьуна уьш, дахаран марзонах хьо къехкош гIоьмаш ду хьуна уьш».\nВезан Дела, йа АллахI Дела, тхан дегнаш цIанде Ахь, тхан синош туоде Ахь, тхан Iамалш нисйе Ахь, тхо Хьой реза хиллачерах а де Ахь. Йа АллахI, Хьайн Элча Мухьаммад Хьайн хазчу хасторца хаставе Ахь, Цунах хьайн къинхетам бе Ахь, тхуна цунах беркат а де Ахь. Хастам бу-кх Хьуна, йа АллахI Дела, Ахь тхо бусалба кхолларна!\n11.07.2014 = 13.09.1435\n Ахьмада а, БайхIакъийс а дийцина иза.\n Ибн Ма́джахIас, БайхIакъийс дийцина иза.\n «Хулукъул-муслим», Шейх Мухьаммад ГIаза́лий.\n «Джа́миIул-Iулу́ми вал-хьикам», 2/276, Имам Ибн Раджаб.\n «Шархь риядиссо́лихьи́н», 1/61, Шейх Мухьаммад ал-Iусайми́н.\n «Дали́лул-фа́лихьи́н литIурукъи риядиссо́лихьи́н», 1/73, Имам Ибн Iалла́н.\n «Лав кунту тIайран», Шейх Салман ал-Iавда.


Украина -- Шайн къам махках даьккхина 70 шо кхачар дагалоцуш бу ГIирмера гIезалой, May 18, 2014\nОьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа вуно вочу хьелашка нисбелла цигара гIезалой. Уьш лууш бацара Украинехь дIакъаста. И бахьана долуш Оьрсийчоьнан Iедалийн оьгIазалла ловш бу уьш кху деношкахь. Кремло хIиттийначу меттигерчу Iедалша ГIирмера гIезалошца лелош ерг ю адамалла доцу политика.\nСтигалкъекъа-беттан 18-чу дийнахь ГIирмера гIезалоша дагалецира шайн къам дохийна махкахдаьккхина 70 шо кхачар. Юккъерчу Азе а, Урале а дIахьажийначу цу нахах нисса ах кхелхира мацалла а, цамгарех а, шело ца лайна а. Тахана Советан Iедал доьхна 23 шо даьллачул тIаьхьа и къам юха а цу кеппарчу кхераман къеллахь ду.\nОьрсийчоьно ши бутт хьалха цIеххьана дIалаьцначу ГIирмера гIезалойн дахарах масийтта масал далор ду аса. Зазадоккху-беттан 15-чу дийнахь, ГIирмехь референдум аьлла цIе тоьхна хIума дIадахьа масийтта де дисинчхенахь, бутт болалуш вайна хиллачу, кхаа беран ден Ахметов Решатан дакъа карийра.\nГуш дара и стаг веле къиза хьийзийна хилар. Ахметовн доьзало дийцарехь, иза дакъалоцуш хиллера Симферополехь парламент дIалацарна дуьхьал гIезалоша дIаяьхьначу митингехь. И парламент дIалаьцнарш бара герзаца болу нах. ТIаьхьо, Путина даре а деш, гучуделира и нах Оьрсийчоьнан лерринчу эскаран тобанера хилар.\nМеттигерчу Оьрсийчоьнехьа йолчу милицино Ахметов валаран бахьана некъан бохам бу аьлла дIаяздинера. Амма ГIирмера гIезалошна иза сигнал яра, Москохна дуьхьал хилаш дохко бохур хийлар гойтуш йолу.\n«Референдум» хиллачул тIаьхьа 14 шо долчу гIезалойн къомах волчу кхиазхочунна йиттира герзаца хиллачу оьрсаша, цо телефонехула гIезалойн маттахь къамел дина аьлла.\nКху беттан 6-чу дийнахь машенахь хиллачу ГIирмера гIезалойн меджлисан декъашхочунна Егиз Iабдурахьманна йиттира оццу «самооборонан ницкъаш» олучу тобанийн декъашхоша, шайна машенан кехаташ ца гайтина аьлла. Цул тIаьхьа цу наха, дозанехь саца а вина, шен даймахка ца ваийтира ГIирмера гIезалойн бакъонаш кIуьйсуш Советан заманахь а лагерех чекхваьлла волу Джемилев Мустафа.\nГIирмера кампани йолош Оьрсийчоьнан коьрта Iалашо яра гIезалойн фактор эшон, дуьненаюкъаралле шаьш ГIирма дIалацар дуьхьал стаг а воцуш дина ала. Цундела и нах эца гIоьртира Кремл.\nАмма хIинца, ГIирма Оьрсийчоьно дIалацар хилла даьлла хIума дуц аьлла дуьненаюкъаралла дIатийча, Москохо кхочуш дан йолийна шен ГIирмерчу политикан рогIера дакъа. ХIинца хIоттийна Iалашо ю ГIирмера гIезалой бекъар, къаьсттина цу нехан политкан бух болу Меджлис екъар.\nМоскохо хьул а ца деш хаийтина, нагахь гIезалой Оьрсийчоьнна муьтIахь ца хилахь, Кремло царца кхечу агIор къамел дийриг хилар.\nОьрсийчоьнан куьйгалхоша ГIирмера гIезалошца къамел дан юкъаозийна ву ГIезалойчоьнан президент Минниханов Рустам. Цо хIинцале а дIахьедар дина гIезалойн кхолламан Iаткъхам бан Меджлисан болу аьттонашна схьадиллина кор хIинц-хIинца къовлалур ду аьлла.\nТкъа Путина и кор хIинцале а чIаьгIначух тера ду. Даханчу ПIераскан дийнахь иза цхьаьнакхийтира Кремлехаь болчу ГIирмера гIезалошца, шайна юкъахь цхьана а дас лоруш боцу нах а болчуш.\nЦуьнца цхьаьана Оьрсийчоьно чIагIдеш ду психологин Iаткъам бар. Цхьацца хабарш даьржина, нагахь Меджлис оьрсашка ладугIуш ца хилахь, ГIирме Кадыров Рамзан хьажор ву цьарца юкъаметтигаш къасто аьлла. И хаамаш официала кепара тIечIагIбина бацахь а, Кадыров ГIирмера гIезалой хьокъехь дуьйцург маслаIате доцу хабарш ду.\nИ дерриг а ГIирмера гIезалошна дагахь ца хилларг ду. Къаьсттина иза хьакъалуш ду тоталитаран йоцу пачхьалкхехь кхиинчу кегийрахойх. Цундела царах дукхах берш лууш бац Оьрсийчоьно ГIирма дIалацар даре дан. Вуьйсуш махках бовла ойла йолуш бу. Ткъа кхолагIчара кхайкхамаш бо Оьрсийчоьнна дуьхьало ян еза бохуш.\nМел тамашийна делахь а, Сталино департаци йина 70 шо кхочуш ГIирмера гIезалой юха а бисина харжа ши некъ бен боцуш. Царах цхьаъ бу Оьрсийчоьно шайн мохк дIалацарна къурд а аьлла къелбисар. Ткъа шолгIа некъ бу, оццул шаьш а, шайн дайша а сатийсина болу даймохк а битина, махках бовлар.\nСанкцийн ницкъ а, эгIазалла а\nУкраинин малхбалехь а, ГIирмехь а адамийн бакъонашца доьзна хьал теллина дуьненаюкъаралло


1 февраля в 13:18 (2010 г.)\nДуьненахь а тоьллачех курорташ хила еза Нохчийчохь Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана кху деношкахь рог1ера цхьаьнакхетар д1адаьхьира Нохчийчоьнан Правительствон Председательца Байсултанов Одесца, цуьнан заместительца, х1усамийн-коммунальни бахаман а, г1ишлошъяран а министраца Сугаипов Абуца. Цигахь дакъалоцурш вара иштта республикан Президентан а, Правительствон а Администрацин куьйгалхочун хьалхара заместительТаймасханов Галас, могашалла1алашъяран министр Ахмадов Шах1ид, «Нохчийн Республикехь г1ишлошъяран – меттах1итторан белхаш д1абахьаран дирекци» казенни предприятин генеральни директор Эдилов Ибрах1им. Цхьаьнакхетарехь дийцаре дира Нохчийчохь г1ишлошъяран-меттах1итторан белхаш д1абахьаран хьокъехь долу г1уллакхаш. Нохчийчоьнан Правительствон куьйгалхочо О.Байсултановс дийцира Аргун г1алахь йолчу муниципальни г1ишлошна реконструкци яран белхаш д1абахьарехь долчу хьолах лаьцна. Цо дийцарехь и белхаш карара бутт чекхболуш бина бовлуьйтур бу. Цул т1аьхьа О.Байсултановс дийцира Курчалойн-Эвлахь а, Курчалойн районехь а реконструкци яран генеральни ши план х1оттийна хиларх лаьцна. Район меттах1отторан оперативни штабо планаш х1иттийна республикан архитектура а, г1аланашкахь г1ишлошъяран а урхаллин говзанчаш юккъе а озош.\n– Герггарчу деношкахь оха хьуна уьш йовзуьйтур ю. Иза йовзуьйтучу хенахь ма-дарра дуьйцур ду районехь дан леринчу дерриг а г1уллакхех лаьцна, – бохура Байсултанов Одеса. Цо билгалдаьккхира Курчалойн-Эвла юккъехь йолу районан комендатура а, прокуратура а кхечанхьа дехьа яккхаран план цкъачунна кийча цахилар. Президента цунна т1едиллира и г1уллакх йоццачу хенахь къастийна цхьалхадаккхар.\nМогашалла1алашъяран объекташ яран хьокъехь дуьйцучу хенахь Нохчийчоьнан Президента Кадыров Рамзана д1ахьедира Шела г1алахь могашалла1алашъяран объекташ яран боларшна ша ванне а реза вац, аьлла.\n– Керла шо т1екхачале йина йовлуьйтур ю бехира уьш. Ткъа объекташ тахана а йина евлла яц. Финансировани ярехь т1аьхьадисарш хилла ца хилча со кхеташ вац уьш яр оццул дахх1нделла делла. Социальни мехала маь1на долу г1ишлош йина ялийтаран г1уллакх дахдар магийта ца деза вай ваьшна. Уьш йина йовлийтаран билгал планаш а, хенаш а хила еза шун, – бохура Кадыров Рамзана.\nЦуьнца цхьаьна, республикан куьйгалхочо ч1аг1дарехь, жигарбаккха беза Нохчийчохь туристически комплексаш яхкарна говзанчаш юккъе озоран болх а. Иза цхьаьнадан дезаш ду социально-экономически проблемаш д1аяхарца.\n– Вайн декхар ду ницкъ ма-кхоччу Нохчийн Республиках Россин туризман центр ян хьовсар. Оцу 1алашонца схьахаржа еза туристически базаш яран уггар а дика, хаза проекташ. Уьш массеран а б1аьрг т1ех1уттуш хила еза, – бохура Р.Кадыровс.\nЦуьнца доьзна къамел динчу Г.Таймасхановс дийцира лаьмнийн районашкахь курорташ а, цаьрца хила йог1у инфраструктура а яран хьокъехь дозанал арахьарчу цхьамог1а говзанчашца дийцарш д1ахьош хиларх лаьцна. «Царах цхьаберш х1инцале Нохчийчохь а хилла, курорташ ярна бег1ийла йолчу меттигашка а хьаьвсина. Уьш иштта хьаьвсира хьешац1енош дарна леринчу меттигашка а. Говзанчашна хетарехь туристически комплексаш яхкарехь уггар а чолхениг лаьмнашкахь лыжанаш хехкаран некъ бар хир ду». – бохура Г.Таймасхановс.\nНохчийчоьнан Президента билгалдаьккхира туристически базанаш йохку йолчу районашка доьлхуш долу некъаш дуьненахь тоьллачу некъийн дикалла йолуш хилийтарехьа г1уллакхаш х1инццехь д1адоло дезаш хилар.


Варс а, Сава а - Bajki Bez Granic\nМаццах хьалха, чӀогӀа ширачу заманехь, дуьне дуьззина Ӏаламат чӀогӀа йаккхий, инзаре юкъа хьаннаш хилла. Цу хьаннашкахь массо а тайпана акхарой хилла йехаш. ЧӀерех дуьззина сирла а, чекх са гуш хьаьъна, ахьдогӀуш хиш хилла. ХӀетахьлера адамаш е йаккхий гӀаланаш, е некӀаш а ца дора. Оцу хьенашкахь нах жима йарташкахь Ӏаш хилла.\nИшта жима юьртахь, Висла олу орган йистехь вина а, Ӏаш а хилла Варс. Цуьнан да чӀерийлецархой вара.\nЧӀогӀа тайна, лекха, майра а, къахьегарна тӀера а волуш, кхиира Варс. ХӀора буьйсанна, сатасле дуккха хьалха, ша ше куьга уггаре тоьлла дечигах бина бурам тӀехь, орган юьккхе чӏериш лийца воьдура иза. Хи чу ов а тоси, чӀерехь и хьала юззалц хьоьжуш Ӏара Варс.\nӀаламата дика, шен болх безаш а, хууш а чӀерийлацархой вара иза. ЧӀерий доцуш цӏавара ца хиллера цуьна, тӀаьххьара, хӀинццалц шен долу дахар хуьцуш еана, цхьа башха буьйса йаллалц.\nТкъа хилларг дара иштта. Цхьана буса, чӀерий лаца дагахь, Варса шен ов нис а йина хин чу тосуш волуш, хезира кхунна цхьа чӀогӀа тамашийна, деган кӀеда, лерган мерза, хӀинццалц жима стаган девзина доцу аз. Хин юккъера хезаш бара и дагах кхета мукъам. Мукъаман аз цкъа хин тӀехула дӀа а даьржий, юха, буьсанан тийналлехь, хезаш долчу татанех дӀауьйра.\nЦхьабосса гӀайгӀане а, самукъане а, бара и мукъам. Цхьатерра тийна-аьхна а, юха айделла – онда а дара цу мукъаман аз. Варс меллаша, эрзан къух дӀаса а хилийна, каро а хьажира сел исбаьхьа, хӀинццалц цахезначу аьзнаца, мукъам бийриг мила ву. И буьйса, беттаса мархаша хьулдина, чӀогӀа Ӏаьржа йолуш, цунна хӀумма а ца гора. Меттаха ца волуш, ладугӀаш вара и цу аззе. Къайлаха бекачу мукъаман хӀора хӀо, цуьнан деган кӀорге чудужара.\nЧӀерий а дицдина, ов а йицъелла, ша шех а вицвелла – ладоьгӀуш Ӏаш вара кӀант. Цхьа лаам бен бацар Варси – цкъа а и мукъам аз ца хедаш, цуьнга ладугӀаш Ӏа лаьара цунна. Хинан чаппаро бохийра цуьнан эшаре болу тидам. Мукъаман аз хедира. Цу буса дуьххьара, чӀерий лацаза, напха доцуш цӀа вирзира Варс. Амма а, цӀаьххьана бахначу безамо буьзнера цуьнан кийра. Цуьна безам бахнера бӀаьрга а ганза, хӀу-мила йю цахуучунга.\nШолгӀачу дийнахь Варс, маьркӀажа бода къовлабаларца, кечвелира а чӀерий лийца ваха. Синтем байна, сатуьйсара цо и хаза аз кхи цкъа хазаре. Шена юха а и аз хезча, цо меллаша, цуьнца избеш, тӀаьхьара мукъам балийра. И аз дериг цецъяьлла, шен эшар цӀкъа саца а йина, жимма Ӏийна, юха а йолийра. Цу буьйса йохаллинц хезаш дар, цхьани дека шиъ аз, цхьа мукъам беш.\n– Ма тера ду тхан мукъам бар а, дагара дуьйцуш къамаьл дарах – аьлла, ойла йира Варсо. И цунна дагадар ца, хинан чаппалга а даьлла, церан мукъам цӀеххьашха хедийра. Исбаьхьа аз тӀепаза дайра. Меллаша малх гучу болуш, са даржа доладелира.\nЮха а, чӀогӀа синтем байна, дийнан дохалла, буьйсане сатуьйсура Варсас. Малх анайисте а бала ца кхианера, иза шен бурамц органан юккъех вара. Бода дика чӀагӀ белла, шен дог хоьсту мукъам хеззашехь, цо хаза а хаьтта, цуьнца дӀаийбеш, шен мукъам балийра. Буьйса чӀогӀа йаькхна дӀахӀоьттира. Къегина хьакхаьттачу бетта са, хинан экъана тӀехула кхерсташ, ловза делира.\nХинан бецаш юккъехула, аз декачу агӀор дӀахьаьжначу Варсана, йайчу тӀулгӀенаш йукъара, айаелла йоӀ йайра. Шена гӀенаха дуьхал хӀуьттуш гӀаларта сурт ду моьттуш висира и – самаха хуьлийла доцуш, инзаре хаза яра и йоӀ. Стигале хьала а йирзина бора цо шен мукъам. Цуьнан еха месаш хинан тӀоьхула йаьржина яра, баьццара бос баьтталуш, къегина ши бӀаьрг а бара. Варсийн кхин цхьана хӀуманна а тидам хилира: когийн метта, йоьӀа… чӀеран санна цӀога дара.\n– Хьо милла ю? – аьлла, и къахкарна а ца кхоьруш, мохь тухуш хьаттира Варсас. ЙоӀ, ша локху эшар саца а йина, тӀехилира жима стаган.\n– Сан цӀе Сава ю, тӀкъа хьо хӀора буса вогӀу, сан хьаша ву, ас кхайкхаза вагӀахь а – аьлла, тӀетуьйхира йоӀа.\n– Бехк цабиллара доьха хьога. Суна ца хаара хӀара хи хьан цӀа дуйла. Со кху гергахь вехаш чӀерийлецархо ву. Пурба ло суна, хӀинца сан хӀусаме хьо хьошалгӀа кхайкха.\n– Со хазахеташ йогӀур йара хьошалгӀа, амма тхан хинкарой таро яц хичуьра арадовла – аьлла, чӀогӀа гӀайгӀане йоьжна, жоп делира Савас.\n– Хьан со волчу хьошалгӀа йан йиш яцахь, соьга маре а йоли йагӏахьара хьо! Со хууш вац, хӀинца хьо йоцуш, ас цхьаъ де а муха докхурду.\n– ТӀкъа со, хьо воцуш, цхьана сахьте а йалалур яц – элира Савас.\n– Тхан хин бухарчу дуьненахь аьлла ду, нагахь цхьана кӀантана Хин-Аьзни а, цунна и кӀант а, даггара вовше дезалахь – чӀера цӀоганах когаш а хилла, Хин-Аьзни адамашна юккъехь йаха йиш хир ю.\nИ къамел а даьш, Сава йола-йолуш, хина йисте елира. ЦӀенчу адамийн сурт а, сибат а дара цуьна.\nТӀаккха чӀогӀа воккхавечу Варсас и шен хӀусаме чу йигира. ШолгӀачу дийнахь, дукха доккха той а дина, массийтта дийнахь синкъерам дӏакхийхира цара.\nВарс а, Сава а, шайна хинан боьрдан йистехь хӀусам йоьгӀна, дукха деха дехира ирсе а долуш. Церан комаьршалла а, хьошалла а, дукха генарчу меттигашкахь доьвзаш дара. Дукха нах бара царна гергехь шайн хӀусмаш йогӀа хьаьгна.\nЦеран ков-каьртан гонах, жим-жимма кӀотар хоьттира, тӀаьхьо цунах йоккха юрт хилира. Цу юьрта бахархоша, Варсий Савий безамна, церан ларам беш, Варссава аьлла цӀе тиллира.\nТӀаьххьара цунах, тахана Варшава цӀе йолу, шахьар хӀоьттира.


Медет Онлу вийначийн декъахо лаьцна Туркойчохь\nВевзаш волу нохчийн юкъараллан жигархо Онлу Медет вуьйш дакалаьцна волу меттигера вахархо лаьцна туркойн Iедалхоша. 27 шо долу Пелтек Iумар ву иза, Туркойчоьнан Iедалхоша масех шарахь лохуш хилла волу.\nМаршо Радион Туркойчуьрчу хьостанаша дийцарехь, Пелтек ларамаза каракхаьчна полицина. Масех де хьалха Аланья гIалахь Махмутлар кIоштарчу петаршкахь талламаш дIахьош болчу Iедалан белхахошка кхечу стеган цIарах даьккхина документ гайтина хилла Пелтекс. Цу кехатах шекбевллачу Iедалхоша цуьнан пIелгийн лараш схьаэцча гучудаьлла, сацийнарг Медет вуьйш декъахиларна лехамашкахь волу Пелтек Iумар хилар. Иза лаца а лаьцна, Аланьерчу набахте воьллина полисхоша.\nТуркойчохь вина а, кхиъна а волу нохчийн юкъаралхо, Ичкери республикан Туркойчуьра векал Онлу Медет 2013-чу шарахь вийра шен Хонкарарчу офисехь. Иза верна лохуш ву хьалха наркотикаш йохкарна а, кхин долу талорш лелорна набахтехь хан текхна волу, Iедалхоша киллер лоруш волу Алуч Мурат.\nПелтек Iумар киллерна гIо деш хилла. Онлу Медет вуьйчу дийнахь чаьлтача машенахь дIакхетийнарг а иза хилар а къастийна талламхоша.


Францера актер Депардьё Жерар Мордовин коьртачу гIалахь Саранскехь аэропортехь гойтуш ву шен Оьрсийчоьнан паспорт, 06Деч2013\nХIан-хIа. И дешнаш Депардье Жерарх лаьцна аьлла дац. Артист а, дуьннена а вевзаш волу кхаьркъамийлархо а иза велахь а. Олуш ма-хиллара, цхьаболу артисташ а, цхьаболу къаьркъамалархой а Соьлжа-гIала „Марша догIийла шу!“ аьлла, дIакхойкхуш бу, кхечарна цигахь „артист хилар“ тIехтохаме лоруш делахь а. Депардьена, масала, артисталла сийлалле лору Соьлжа-гIалахь а.\nШена Оьрсийчоьнан президенто цу пачхьалкхан олалла даларх дукха гIадвахана волу Депардье Жерар Оьрсийчоьне болу безам а, шен цу махкаца йолу уьйраш а, президенте Путине болу ларам а бийцина а ца волу. „Суна дукхе дукха еза Оьрсийчоь, шун адамаш, шу истори, шун яздархой!“ - бохуш яздинера цуо шена оьрсийн паспорт деллачул тIаьхьа цхьана лериначу схьадиллинчу кехатехь.\nЦIеххьана цу кепарчу синхьаамашкахь совваьллачу жухIаргин исбаьхьаллин говзанчас дийцира, ша Францин президенте Олланд Франсуага дIахаийтина, шена Путина везар а, Путинна ша везар а, аьлла. „Ас Олланде элира, Оьрсийчоь - иза бакъйолу демократи ю.\nЦу пачхьалкхехь премьер-министро шен вахархочух декъаза, я гIийла, я пайдабоцу стаг эр дац цкъа а“, - аьлла яздира цуо шен Твиттер -агIонна тIехь, даханчу шеран гIура баттахь ша Францехь ясакх ца ялархьама Белге ведда дIавахча, Францин премьер-министро шен лелар декъаз ду аларна нундохуш.\nХIетахь дуьйна Франци-пачхаьлкхан олалла охьадилла араваьлла волу Депардье, лоьхуш санна, карийра и тайпа популистийн гIулчаш вуно хазахеташ волчу Путинна, оцу сохьта ша артистана Оьрсийчоьнан олалла лур ду аьлла дIакхайкхинчу.\nАмма ур-аталла Путин а хьалхарниг вацара, ясакхех ведда цIеххьана оппозиционер хилла волу Депардье Оьрсийчу кхайкхинарг.\nУггаре а хьалха цунна тховкIело кховдийнарг шен артисташца йолчу башхачу юкъаметтигашца гIарваьлла волу Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан вара. Депардье Iер-вахарна керла меттиг лохуш ву бохург хаамийн гIирсашкахь даьржашшехь цуо дIахьедар дира, артист ша Нохчийчохь вуно даккхийчу сийдаршца тIеоьцур вара, иза резахилахьара, аьлла элира республикан куьйгалхочо хIетахь, масех бутт хьалха ша вина де, я вуьшта, официала аьлча, Соьлжа-гIалин де даздеш ша волчехь хьошалгIахь а хилла, шегара комаьрша совгIаташ а эцна, цIехьа вирзинчу Депардьен хьокъехь.\nТкъа хIинца-м Соьлжа-гIала хилла ца Iаш, ерриге а Оьрсийчоь а ясакхах вадархочунна Депардьена когашка йилина Оьрсийчоьнан президенто. „Дика ду Оьрсийчохь“, - яздо керла ваьллачу Путинан махкахочо интернетехь. Амма бакъ ду, яллане а ясакх ца луш иза вуьсур ву бохург бакъ дац, ясакхаш яла ма - еззара дIа ца еллера бохучу бахьанца Путинс шерашкахь набахтехь валлочу Ходорковскин кхоллам шена юхакарлабаккха ца лаахь.\nБакъду, и тутмакхан кхоллам Путинна дуьхьал аз айдиначарний бен ца кхочуш хиларна, ткха Депардье хIинцале а Оьрсийчоьнан президентан мотт хьекхна халчу хIоьттина хиларна, там бу цунна и саннарг ца хила а. ХIетте а, дукхаъчу тергамхошна хетарехь, цу хьолехь шен дахаран уггаре а кхардаме рол ловзош верг Депардье ву, Путин вац.\n„Путин-м шен Iедалехь циникаллин ловзар дIахьош ву, - бохуш яздон немцойн Франкфуртер альгемайне цайтунгехь. - Ткъа а цу ловзарехь ша шех жIухIарг йинарг Депардье ву“, - аьлла. Газетано карладоккху, артистан доттагIашна юккъехь Узбекистанан президентан йоI Гульнара Каримова а, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а хилар а, тIаьхьарчун винчу денна леринчу тойнехь, схьахетарехь, дикка кеп хиллачу Депардьес „Сий хуьлда Кадыровн!“ бохуш цIогIа диттина хилар а.\nИштта кхин башха гIадбахна дукхах болу Оьрсийчоьнан бахархойн а бац шайн керлачу махкахочух, бохуш яздо Зюддойче Цайтунгехь.\n„Депардьех Оьсрийчоьнан вахархо хиллийла хиинчул тIахьа интренет-машанехь сарташ даьржира, цу хIуманна дуьхьало ян арабевллачу нехан. Цара айъинчу плакаташна тIехь яздина ду, „Тхо мел лакхара а ясакх яла кийча дара, тхуна Францин олалла лахь“, - бохуш. Ткъа Путинан гергара хьаша волчу режиссеро Говорухин Станислава гуттар а дIахадийра цу хьокъехь долу къамел, „Кхин цхьаъ а къаркъан кад тIекхийти-кх хIинца“, - аьлла“.\nИштта яздо немцойн Зюддойче Цатунгехь, нагахь санна, Депардьена ша царь Путинан къайлахчу хIусамашка чу вуьтур ву моттахь, иза гIалат ву, цунна Оьрсийчохь кечйина рол, мел лакхара а, Путинан пачхьалкхан театрехь циркехь нах белочу мокхачу ченан рол ю, аьлла, тIе а тухуш.\nАмма Путинан пачхаьлкхан театрехь жухIаргалла лелон кийча верг цхьаъ хилла ца Iа Францин цIеяхханчу артисташна юккъехь. Кху деношкахь Бардо Брижита а дIахьедар дина, ша а ойла еш ю, Оьрсийчоьнан олалла тIеэцнехь хIун дара теша, бохуш.\nЦхьана хенахь хазаллин эталон хилла, ткъа хIинца, къаналлехь, дийнатийн бакъонашкахь къийсарца гIараяьллачу Бардос билгалдаьккхира, Путин Владимирна акхарой а, дийнаташ а дукхадеза, цундела ша иза президент волчу махка дIаяха там бу, аьлла.\nДийнаташка гIодаккхархочо ца хьахийра амма, акхарой сел дукхаезаш волу Путин адамаш башха дезарехь гIараваьлла ца хилар я Путинан омрица биначу тIемашкахь Къилбаседа Кавказехь Нохчийчохь бIеннаш эзарнаш адамаш дайъина хилар а, нахана тахана а къиза таIзарш деш хилар а.\nКхетачух тера дац къена мацахлера исбьахьаллин символ, Путинна ша а, Депардье а рогIера дийнат я гIаргIулин „стерх“ олу тайп, я хиллане а хи бухара цо хьалаяккхина йолу шира кхаба санна бен, кхин мехала ца хилар. Цу стерхашна а, цу кхабанаш а санна, цуьнан популистийн ловзаршкахь цхьа декъазчу статистийн рол шайга кхаьчнарг хиларх а.


Лез От-ГӀивьегӀ — Википеди\n(Ле-От-Ривьер тӀера хьажжина кхуза)\nЛез От-ГӀивьегӀ (фр. Les Hautes-Rivières) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀденаш. Дозанашца йу Жеспёнсар , Тиле (коммуна). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лез_От-ГӀивьегӀ&oldid=7576595»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 16 январь, 14:28.


Пачхьалкхан думан депутато лелийначу криминалах видео яржийна Яшин Ильяс\nОьрийчоьнан оппозицин политико Яшин Ильяс шен ютьюб-канале видео хIоттийна, Нохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан думан депутат волчу Делимханов Адама лелийначу криминалан гIуллакхех лаьцна. "Оьрсийчоьнан уггар а кхераме депутат" ву аьлла цунна Яшина, яздо Кавказ.Реалии портало.\n16 минотехь яьккхинчу видео тIехь Яшин Ильяс дуьйцу, стенна тIера дIаболийна Делимхановс шен некъ, муха хилла цунах Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна "уггар а тешамениг".\nЯшина карладаьккхина, Радуев Салманан машен лелош, Делимхановс шен карьера йолийна хилар. Радуев – нохчийн тIеман буьйранча вара, 2001-чу шарахь велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхайкхийра цунна, терроризм лелорна а, нах закъалте лецарна а.\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдучу заманчохь Делимханов федералан ницкъашкахьа ваьллера. 2003-чу шарахь цо куьйгалла дира "нефтяной" полкан, иштта тешаме накъост хилира цунах Кадыровна.\n2007-чу шарера схьа ца хийцалун Пачхьалкхан думан депутат ву Делимханов.\nМосквахь дика вевза иза, низамехь гIуллакх чекхдаккха ницкъ ца тоьначу бизнесхоша цуьнга орца доккхуш хиларца, чIагIдо шен видеохь Яшина.\nДукхахболчаьрга хьаьжча, Делимханов ца гIерта шен хьал-бахам хьулбан. Яшина дийцарехь, нохчийн Джалка олучу эвлахь депутато хьалайина йоккха шахьар ю.\nШен видео тIехь Яшина дагадоуьйту, 2013-чу шарахь парламентан гIишло чохь Пачхьалкхан думан депутатах Журавлев Алексейх Делимханов латар а.\nЯмадаевгIеран вежарий байъарна а бехкево Яшина Делимханов, цо карладоккху, оцу тIехула Интерполехула иза цхьана хенахь лехарх а.\nОьрсийн оппозицин политико дагадаийтира, 2006-чу шарахь Москван юккъехь ФСБ-н подполковник Байсаров Мовлади вер а. Цо бахарехь, оцу операцин куьйгалла дийриг а вара Делимханов.\nЦкъачунна оцу видеох лаьцна Соьлжа-ГIалано официалехь аьлла хIума дац.\n2016-чу шеран Чиллан-баттахь "Нохчийчоь кхоьру Кадыров Рамзанах" аьлла дIахьедира Яшин Ильяс. "Халкъан кхерамзаллина тIехь лаьтта кхерам" аьлла, рапорт йовзийтира цо Нохчийчуьрчу коррупцех, Кадыровн гонах, политика бахьанехь нах байарх, Кадыровна гонах лаьттачу тIеман ницкъех а.


Нохчийн мотт хьехаран мехала гIуллакхаш\nОхан-бутт 23, 2012\nНохчийчоь -- Нохчийн меттан де а, нохчийн меттан Iилманчан Джамалханов Зайндин 90 шо кхачар а бигалдоккхуш, хьехархойн конференци хилла Соьлж-гIалахь, 14Охан2012\nНохчийн меттан де а, махкахь шуьйра вевзаш волчу Iилманча-фолклористан Джамалханов Зайндин 90 шо кхачар а бигалдоккхуш, хьехархойн конференци хилла Соьлж-гIалахь.\nСоьлж-гIалан президентан лицей-доьшийлехь дIаяьхьначу ерриг а Оьрсийчоьнан хьехархойн коференци цIе иштта зевне екаш яра: «Нохчийн мотт хьехаран мехала гIуллакхаш: дIадаханчуьнан зеделларг а, кханенан ойлаяр а».\nНохчийн маттах доьзначу тайп-тайпанчу хаттаршна жоьпаш цу гуламехь къамелаш дан билгалваьккхинарг хилла 23 стаг, шайна юкъахь Iилманчаш а, хьехархойн а, бен-бен тIегIа маьхькIамхой а болуш. Цу цхьаьнакхетар теш хиллачара дечу тоьшаллийца, и хилам ерриг а Оьрсийчоьнан хьехархойн конференци лара бахьана кIезиг хилла.\nАла догIу, цу гуламехь хиллачара дарий а деш, кIорге а йолуш, нохчийн маттах, цуьнгахь тахана долчу вочу хьолах, цунна орцане мохь беттал гIо оьшуш хиларх дийцинарг ву физико-математикан Iилманийн доктор, профессор Дадашев Райком.\nЦо цхьа могIа масалаш а далош, дустарца гайтира, амал мадду сиха нохчийн ишколашкара юьхьанцара классаш ненан метта тIе яха езаш хилар а,тахана и ца дахь кхана тIаьхьа хирг хилар а.\nЦуьнан кхоллараллех а, нохчийн мотт когабахийтарехь ца лаьцначу декъах а дуьйцуш, ша къаьстина къамелаш а деш, билгалдаьккхина цу гуламехь, гоьваьллачу Iилманча-фолклористан Джамалханов Зайндин 90 шо кхачар а.\nШа ала догIу, гарехь, дукха хена дуьйна а нохчийн университетехь хьоьхуш волчу филологийн Iилманчо Халидов Айсас цу конференцехь динчу къамелан цхьана агIонах.\nЦо чIагIдарца, дуьненаюкъарчу «Юнеско» цхьаьнакхетаралло нохчийн мотт леш болчу меттанаш юкъа дIаязбар нийса дац. Нохчийн мотт леш бац, цара иза цхьа зер-талламаш бийраш хила дина хIума ду, аьлла, тешна ву и меттан говзанча.


Кехаташ ца хиларна Украинерчу чемпионатехь дакъалоцур дац гIалгIайн латархочо Белхароевс\nКиевехь дIадаьхьначу къийсадаларшкахь толам баьккхинчу гIалгIайн латархочо Белхароев Зеламхас дакъалоцур дац Украинехь хинйолчу чемпионатехь, шен кехаташца проблемаш хиларна аьлла, дийцина цуьнан тренеро Батхиев Казбека.\nУкраинан вахархо цахиларе терра, цуьнан бакъо яц къоман чемпионатехь дакъалаца. "Кху беттан 29-чохь Украинан чемпионате къесточу турнирехь чемпионатехь тоьлла Зеламха. Цкъачунна Украинан вахархочун санна документаш дац цуьнан карахь", - хаамбина тренеро, Белхороевн яккхий таронаш хилар билгалдоккхуш. Финалехь Зеламхаца лата цуьнан къийсархо Дзигасов Зеламха дуьхьалваьлча, Киеверчу чемпионатан толамхо ву аьлла, дIакхайкхийра Белхароев.\nЦуьнан адвокат тешна ву, шен клиенто латаршкахь гайтина кхиам бахьана долуш, Украинан Iедалша цунна оьшу кехаташ лург хиларх.\n2017-чу шеран аьхка Украинан кхерамзаллан урхаллан белхахочо чов йира ГIалгIайчуьрчу вахархочунна. Оьрсийчоьнан ФСБ-но шеконашка эцна Белхароев, радикалан "Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар" тобанехь кечамаш бина ву иза аьлла. 2014-чу шарахь Магасерчу кхело иза лаца бакъо елира. Ткъа ша Белхароевс чIагIдо, билгалъяьккхинчу хенахь ша Туркойчохь цхьана спортан клубехь кечамаш беш вара бохуш.\nТуркойн пачхьалкхера Украине веара иза 2015-чу шарахь. Оьрсийчохь деллачу кхечу пачхьалкхе дехьаволучу шен паспортан хан кхаьчначул тIаьхьа, харц кехаташца Туркойчу дIаваха гIоьртинера иза, амма Украинан дозанхоша лецира. Белхороевна Оьрсийчу депортаци ян сацамбира Украинан Инарла прокуратурано, амма ООН-ан адамийн бакъонашкахула йолчу комитето дуьхьало йира.\n2016-чу шарахь Белхароев маьршаваьккхира, когах электронан буржал а тоьхна. Дукха хан ялале электронан хIоз баьстина, къайлавелира иза. Белхороевн адвокаташа чIагIдора, иза лачкъийна вигина бохуш.\nТкъа 2017-чу шарахь Iедалхошна юха а каравеара иза.


Эздел эшаш да, даьра цIена газелаш а-м я иштта эшаш — Сердало\nДукхагIча даькъе, балха водаш-воагIаш автобусаца е Газелаца ваха нийслу са. Цхьа наггахьа мара айса лоаллаш, машенаца наькъа аравалац со, хьаштдале сога из я а яц, цхьаннегара ца йийхача.\nУкх деношка, ишта нах дIа-хьа кхувлаш, наьха наькъа хьашт кхоачашдеш лелача Газелаца ваха нийсвелар со, балха. Цкъарчоа, хьатIаенача газелаца ца ваха велар со, сов тиша а, хьатIайоагIаш шийца дахьаш тата долаш а из хиларагI. Бакъда, из дIа а яхийта цун тIехьа йоагIаргйолчунга хьежа со гайча балха дIакхача дикка тIехьавусаргволаш вар со. Цудухьа, сайна цунца ваха хала дале а, хьалчуваьнна сай моттиг хьа а лаьца Iохайр со Газела чу. Со воацаш кхы а кхалнах маIа нах багIар юкъарча транспорта чу, шоай гIулакха баха наькъа байна.\nНаггахьа наькъа латта саг, лоаллаш волчо Газель соцайий хьачу а хайташ тхо долхаш, юртара ара а довлале «ткъайнг» аьнна хьалйизар машен. ТIеххьара хьачу хайнача кхалсагаца кхийна ши йоI яр, бакъда, цхьан сага хьачуха мара моттиг яцар Газела чу. Еце а дIатеIа-хьатеIа цхьа бахьан дIатар а бенна Iохайшар уж кхалнах. Цкъа марка вицлора шоана дIахайта, массаза санна кхалнах дукхагIа бар газела чу.\nЮххьанца волавеннача хана аз хьоаха ма дарра Газель тиша а, цох мел йоалла оатхал эгаш яр ала мегаргдолаш таташ деш а, чу вагIа хала долаш тиша а яр. Цул совгIа, из еррига хьалйикъа дом бар чухьанахьа баьнна, моторо ду тата а дар ла ма могга цIогIа детташ. Цу тайпара из цхьа Газель мара яц аьлча бакъдац, из цаI мара ецаре геттара бакъахьа а дар, дукха я уж моргаш вай мехка лелаш.\nГазела чу баьгIа нах, дешачо книжка а дешаш, хьожар телефона чу а хьожаш, водар эгIаз а водаш наькъа долхаш дар тхо. Цхьаннахьа бордюра тIехдовлача хана цхьа во тоссаенна ай а енна юха меттаэттар газель.\n— Ва водитель, кIезига шортигагIа лалла ер машен, вайна тIехьа боагIаш замеш беце, — кхессар цхьан сесаго, раьза йоаццаш.\n— Замеш-м аз тIехьа байтаргба хьона… хье раьза еце Iояла мара езац машена чура, саго низагIа хоаяьяц хьо! – хезар юха.\n— ЗIамига саг, нийса да хьога цо яхар, машен кIезига шортагIа лалла, кхы дахча ийца водаш а мича ва хьо, — аьлар шоллагIйолча кхалсага.\n— Шо дугачул дахча дахьар гIойлем-м яр сона, — аьнна тийр Газель лоаллаш хиннар.\nКхы цун дохьал дош а ца оалаш, шоашка да баьгIар кхалнах. Цунга къамаьл даь истий, шаккха а цун нана хила мегаргйолаш хана боккхий бар. Товш доаца, эзделаца доаца гIулакх дар цо гойтар. Шорттига, бехк ма баккхалаш аьнна из тийча даьннадар гIулакх, цун хила эхь а дацар цох. ГIалгIай зIамигача сагага хIаьта а товш дац шийл боккхагIболча кхалнахага царца нийсвала гIерташ яппараш яр. Цига чакхдаланзар из, долхаш да тхо дIахо.\n— Ва са Даьла! – ийккхар цхьан йиIийга. – Дог во хилар мотт сона укхан, е тхьайсай ер?\nИйккха цунгахьа со дIахьежача, лувш йолча йиIий белаж тIа корта а болаш кхетам чура яьнна сийна енна, матар яха цхьа йоI ягIар. Чехка цун дегI хьалнийс а даь, пIелгаш чудаьха шерра цун баге а йийла фо чудахийтар цунна цхьан сесага. Лорал-пхьарал фуд ховчох тара яр из.\n— Водитель соцаел машен! Яй кора хьадел, керда фо чудайтал укханна, шийга долчо хий дал! – Газела чу мел вагIачун тхьамада хинна хьувзар кхетам чура яьнначоа оарцагIъяьнна кхалсаг.\nМассане а шоашка яхар дир, Газель а соцайир из лоаллаш волчо, кор а хьадийлар цу юхе яьгIачо. ХIа аьнна кор хьаделаше чутехар корах цхьа во дом, наькъа йиста тIара гIетта дом бар из чубенар, догIа дилхача хана баьннача хоттах малх IотIа ма хьажинге а баьнна.\n— ДIакъовллахь, дIакъовл-лахь! Дом дика бац укхан, — аьнна, цу юкъа цхьанне шийга дIакховдаь хий моладаь, юхьах хий цискхаш теха хьаметтайоалайир кхалсаго йоI. Миска эхь хеташ елха озаелар.\n— Фу хилар цох, хьаметтаерий из? – аьнна, ший газель дIахо лаьллар руляга вагIачо.\nХьаметта енача йиIийга, кхалсага, скорая помощь хьаехий вай аьлча, йоIо жоп далале цхьанне йоахар:\n— Ма товра, хIанз вай из хьа а йийхача, ер Газель санна эгаш тиша а из хилча.\nЦох сакъердам хинна белабелар нах.\nЙоIо лораш бехабезац а аьнна, юххера даха автостанце дIа а кхаьча дерригаш чура Iодайлар тхо, хIаьта Газель дIахо яхар, тхо санна цхьаькхаш кхыбола нах кхестабе. Тха-м аьттув бар Iуйре хиларах малх сов бIайха боацаш, къада-кх даттача дийнахьа цучу кхестабезачар.\nЙоIа дьар фу дар аьлча, сов чIоагIа йIайха а йолаш, Газела чу латтача демала садаха дегаза хеташ юхьа тIа кулг оттадаь яьгIа хиларах са декъадар цунна.\nШоана сох хета а, оаша сога хатта а тарлу, ер диррига дувцачул Газель лоаллаш волчунца къамаьл де а, из дIакхетаве а мегацарий Iа нийса доацачох, аьнна. ДIадувцар дIахозаргдолаш дацар цун лергаш, хозе а, дIахезар дIатIаэцаргдолаш юхьмараж хIаьта а яцар.\n← Хала, сийдола никъ\nЛораделаш бераш кхерамах →


Туркойн вице-премьере шайн билламаш дIабелла дуьхьалонан акцийн делегацино\nТуркойчохь дуьхьалонан акцешкахь дакъа лоцучара кхайкхам бина Уьстмалан а, Хьонкаран а, кхин а цхьамоггIа гIаланийн а администрацийн хьаькамаш а, акцешка арабевлла хиллачу нахана тIехь ницкъ бина болу полицин кьуйгалхой а белхашкара бохабе, аьлла.\nДуьхьалонан акцино векал йинчу делегацино дIахьедар дина Хьонкарахь, шайн туркойн вице-премьерца Арынч Буленчица тахана хиллачу цхьанакхетарехь. Цига баханарш бара Уьстмалера Таксим майдане дуьххьара машаран акце арабевлла хилларш.\nЦул сов, цара тIедиллира, Таксим майда юхаяран планаш хийцар а, лецна болу дуьхьалонан акцийн декъашхой мукъабахар а, полицина бIаьргах хи туьйсуьйту газ лелор дехкар а, иштта, махкахь дешан маьршо алссам хилийтар а.\nТахана хьалхуо полицино хи туху тоьпех а, кIур боккху тIеман гIирсах а пайда ийцира Уьстмалера а, Хьонкарера демонстраци дIасалоллуш.\nДаханчу пIераскан дийнахь Уьстмалехь йолаелла акци, Таксим майда юхаян йолчу Iедалийн планашца йоьзна яра. Полицино ницкъ лелон болийча, цунах Iедална дуьхьал йолу демонстраци хилира дукха хан а ялале. Кхечу туркойн гIаланашкахь а акараийцира иза. ХIинцале ши стаг велла цигахь хиллачу къепедацаршкахь.


Салам далар динца догIу я керла юкъаяьлла мода?\nХIинццалц "Де дика дойла", "Марша вогIийла" баьхнехь а, тахана даьржина саламаш далар: кIанта дега, зудчо ша санначу зудчуьнга, хIусамдас хIусамнене...\nДуккха а, кхин долу ламасташ санна вовшашка маршалла хаттаран ламаст хийцалуш догIу нохчашна юккъехь. Нагахь санна ворхIе а дайшкара схьа дуьхьал кхеттачу вовза-везачуьнга «марша йогIийла» я «марша вогIийла», «де дика дойла» я «суьйре дика йойла» аьлла, маршалла хоттуш хиллехь, тIаьхьарчу хенахь цуьнан метта вовшашка саламаш далар даьржаш ду халкъалахь.\nХьалха оьзда лоруш дацара жимчо воккхачуьнга салам далар, жимчо де дика дарца хоттуш дара маршалла. Иштта къоман гIиллакхца ца догIуш дара кIанта дега я вашас веше салам далар.\nКъаьстина тамашийна ду лерсина зударша вовшашка салам далар я цара и саламаш божаршка далар.\nСоциалан машанашкахь а, юкъараллехь а дукха къийсамаш кхоллало и керла ламаст бахьана долуш. Цуьнан дуьхьалончаш салам къонахчо къонахчуьнга луш ду олу. Ткъа цуьнан агIончаша гуглан гIоьнца КъурIан чуьра аяташ а, Пайхамаран, Делан салам хуьйла цунна, хьадисаш дахкадо, салам далар тIедожош ду бохуш.\nИттех шо ду ша зударшка салам дала а, шега делча схьаэца а йолаелла бохуш дуьйцу Германехь ехачу Шовхалова Эсилас. Цу хенахь цу керлачу Iадатна резабоцурш алсамох бара нохчашлахь хIинцачул а боху цо.\n"Исс-итт шо хьалха со дуьххьара аяташ а, суранаш а, хьадисаш а доьшуш, бусалба дин Iамо йолаелча, цигахь хиира суна и саламаш дала дезаш а, схьаделча дерзон дезаш а дуйла. ХIетахь цу хIуманна дуьхьал берш дукха бара. ХIинца-м жима а, воккха а салам луш ву. Суна схьахетарехь, нохчашна юккъехь иза даьржина даьлла моьттуш ю со".\nЭсилин зеделлачуьнца, тIаьхь-тIаьхьа зударшлахь а, зударшний, божаршний юккъехь а "де дика", "суьйре дика" ярна метта я "марша догIийла", "марша Iойла" аларна метта саламаш далар емал деш берш кIезиг белахь а, амма и керла ламаст хийра хеташ а, иза нохчийн гIиллакхашца ца догIуш хетарш а шортта бу.\nШа кхеташ яц цу хIумнах, зударша божарша санна саламаш далар а, кIанто дега салам далар а шена мода хета бохуш дийцира Маршо Радионе Голландехь ехачу Чагараева Розас.\n"ХIинца айса хIара иштта аьлча сайн нийса хир ду-дац ца хаьа суна. Амма суна цхьа тамашийна хета-кх зудчо зудчуьнга салам далар. Цхьа боьршачу стаго иза луш санна хета суна. Вайна юкъехь зударшна саламаш луш а дацара, дас кIанте салам луш а дацара.\nХIинца уьш массара луш ду, схьа ца эцча юха хьо динца лелаш йоцуш а, иман доцуш а йо. Хьуьжарехь КъурIан Iамо оьхуш яра со, цига схьа мел йогIу зуда, къена а, къона а салам луш яра. Суна «де дика дойла», «марша догIийла» бохуш дерш вайн къамаца а, вайн маттаца а догIуш хета. И саламаш далар суна цхьа мода санна хIума хета-кх"\nНохчийн юкъараллехь тIаьххьарчу ткъех шарахь хиллачу хийцамех цхьаъ бу вовшашка маршалла хаттаран кеп хийцалуш схьайогIуш хилар.\nИза дика ду я во ду бохург хIораммо а ша шена туда дезаш ду. Делахь а, и ламаст хийца луш хиларо дуккхаъ таронаш ло, адамашлахь марзо яржарна метта, мелхо а, гамо а, вовшашна цIераш техкар даржорна.\nIарбойх тарбала гIертарш лору цу керлачу ламастан дуьхьалончаш саламаш лучу зударшна, ткъа вукхара и салам зударшка далар къобал ца деш берш иманаш доцу, бусалба динца гамо ерш санна лору.


Францехь карийна ши кIира хьалха вайна хилла нохчийн кIант\nЗазадоккху-бутт 08, 2018\nЧиллан-беттан 23-чохь Марселе йоьдучу цIерпошта хиъначул тIаьхьа лар йоцуш вайнера Францера "Loir et Cher" олучу департаментера 15 шо кхаьчна кхиазхо Умаров Iабдул-Малик. Полисхошка а хаийтира, Ватсапехула орца а даржийра гергарчу наха шайн кIентан сурт а гойтуш, телефонан номерш а юьтуш, и хаавеллачара шайга хаам бахьара аьлла.\nЗазадоккху-беттан 7-чохь Маршо-радио зIене елира Iабдул-Маликан ненаца кIант каравиний аьлла. Шаьш кIант лохуш массанхьа хьаладиттина долу сарташ дIадохуш яра телефон схьаэцначу хенахь кIентан нана Умарова Фатима. Хаза кхаъ баьккхира цо Маршо-Радиога: Шен кIант Марселерчу нохчашна сурта тIехь гина хиларна вовза а вевзина, цигахь цара чу а вигна, хIинца тIаьхьабахначара цIавалош ву, ша и схьакхачаре хьоьжуш а ю, аьлла.\nХууш ма хиллара, бер кхуьучу заманчохь, цуьнан амал хIотталуш болу мур хала мур лоруш бу психологаша а, хьехархоша а, беран герчарчара а. Амма Фатимас шен кIантах аьлларг дерриг диканиг бен дацара, шен диъ берах жимахволу Iабдул-Малик футболе лелаш а ву, ламаз-марха долуш а ву, хьасене а, догдика а ву, аьлла.\nШен бер хастош товш дацара, бехк ма билла ша цуьнан амалш йийцарна, элира Фатимас тIаьххьара тIе.\nАмма шина кIиранахь мичахь ву ца хууш кIант лехначу ненан дагах кхета хала дацара, хIунда аьлча иштта чуьра бераш дIа а дахна, уьш цIадерзон аьтто ца хилларш а болуш бу, хууш ма-хиллара...\nУмарова Фатим иштта элира: "Со оцу вайна хиллачу кIентан нана ю. КIант тхуна схьакаравина Делан пурбанца а, наха динчу доIанийн бахьанца а. Вайн нохчий гIо-накъосталла деш хиларна чIогIа гIуллакх хилла тхан. Делан къинхетам боккха бу. Массарна, доIа динчарна а, сагатдинчарна а, дакъа мел лаьцначарна Дела реза хуьлийла ала лаьара суна.\nХIара кIант спорт еш а вара тхан, ламаз-марха долуш а... Могуш-маьрша хIара караварна Далла хастам бу. ЧIогIа наха гIо дира тхуна. Дела реза хуьлийла массарна а."\nЦхьадолу хеттарш жоьпаш доцуш диснехь а, "каравиний", бохучу коьртачу хаттарна хилла долчу "каравина могуш-маьрша а волуш", бохучу жоьпо кхиндIадерг дерриге а асаран суьртехь а гойтуш, туьйранахь санна хаза чакхе йолуш дирзина Францерчу УмаровгIеран доьзалах Iоттаделларг.\nАмма чохь бераш долчу дайшна-наношна шортта ойланаш ян бахьана даьккхира оцу хиллачо...\n«Францехь бехачу нохчаша шай цIе дикачу агIор йоккхуьйту»\nКхиамашца шайн дика цIе йоккхуьйту Францерчу вайнехан бераша\nФранцехь веха нохчо дIавехна Оьрсийчоьнан Iедалша\n"Малхбузенна бовзийта гIерта тхо вайнехан бохам"\nНохчийн кхиазхо вайна Францехь


МИСКА ХЬО ЯЦ...\n«Ма йоккха миска йина яьккхина хилла-кх со Дала кху дуьнена», – аьлла, шен доьлху бIаьргаш лечкъош коре йирзина, букъ тоьхна дlаьх1оьттира зуда.\nИза иштта де эшна, гIад дайна гар дог саццал лазаме, халоне даьллера суна. Яхь, доьналла, цуьнца даима а дара. ЦIе яра цуьнан: цо ша йина цIе.\nБакъду, орам а бара цуьнан. Оьздачу ц1ийнах схьадаьлла да-нана дара. Дела, Пайхамар, эвлаяъ, устаз лийринчу хIусамехь кхиъна йолаелира иза дуьненан некъашна тIе шен некъ бан. Тахана кIадъелла, хIоьттина го, мацах самукъане, каде хьийзина йоI.\nМаре яхара иза шена везачуьнга. Дахар дика нисделлера цу шинний: юьртахь цIенош, керла ков-керт дира, гIалахь квартира ийцира. Шена чохь-тIехь дерг шен чоме, лааме хьаьжжина дойтура марзахоша. Цул доккха ирс хир а дуй яха еанчу зудчунна?\nЦIийнада бан болх бац бохуш, доьзалан дукъ зудчунна тIе а диллина паргIат Iачарех вацара. Iедал дуьйхира, цхьа ша къаьстина пачхьалкх йо бохуш, валалуш верг ша ма-валлара Iовдала, сонта ваьлла даьхкира шераш. Алапа хаьттинарг мостагI вара. Хьаьмцаш, хIонка ду бахара халкъан даар. Ткъа мехкан даьтта, хаац иза мехкан маца хилла-м, «мехкан доцу» даьтта хаддаза ша кхехьа Iеминчара дIакхоьхьуш дара. Халкъ шина-кхаа декъе декъаделира – «собар дехначарний», «собар ца тоьачарний», «собар цкъа а хила а ца хиллачарний».\nДан а ма ду иза иштта. Цхьаболчарна къола дар беркате дирзира, вукхарна – зуламе делира. Садетташ, хало Iовшуш, ца вийчахьана бохуш Iийнарш хIусамех, аьтто-таронех бевлира.\nДукхачарна элира-бахарехь а доцуш шайна хиира, дуьненчохь цхьа зама йогIуш хиллий дог доьлхушшехь хьо вела къежа дезаш. Иза хиллера хьо хьайн хIусамах, бенах ваьлла, шарахь Iийна а ца Iаш, 15-17 шарахь Iен везаш ву бохург.\nХIинца дика хаьа, дIора лаьттачу зудчунна, гурахь шайн бен чуьра гIевтина дIайоьлху гIаргIулеш, некъан бохалла тийжаш хIунда йоьлху... Ваша вешина тIе ма гIойла-кх кхаа дийнал сов хьелуш... шен хIусамах валар, нахана тIехула волавелла лелар, хиллера дера иза хьо ах валар санна, гIо доцуш висар.\nШен собар гуттар а кхачаделча киншкан чохь лаьттачу шкафана тIе йоьдий, можа мужалт хьарчийна Гайтукаева Банин байтийн гулар схьаоьций, дог оьцу байт еша хIутту иза. «Баьрганашна бIаьрзе хилий яха боху соьга, лергашна къора а хилий лела боху соьга...».\nЧу озийна са теттича бен ара даккха ницкъ ца тоьа цуьнан. Куьйгашкахь, дегIехь хIинца а бисина ницкъ, амма синан ницкъ кхачийна. ГIелоно цостуш хила иза. Нехан хIусамаш хуьйцуш доьзалаш баккхий хили цуьнан. Нехан хIусам аьрха ю, неха ю... Цуьнан цIенкъе, пенаш, чоьнаш ша долу хIума хьоьга шен йоцийла хоуьйтуш хийра ю. Цо атта ловр бара и бала, нагахь санна гуонахьара кхин сурт хIора денна шена гуш дацахьара…\nЦо къахьоьгура, берашка доьшуьйтура, цомгаш хилла цIийнда а лелавора. Амма шо-шаренга даьлча бала байлуш ца карабора, ткъа цхьанхьа балхахь а боцуш, дешна а боцурш де-дийне бахамо хьере беш гуора. Церан бахамаш хи диллина наьрс санна кхиара. Цунна доьзал баттахь кхаббал долу рицкъ цхьаболчу наха шайн берийн тайнигех духкура.\nГIалин урамехула, паркехула ойланаш еш йолалора иза. Нахана юкъа вала аьлла-кх хьайгара бала базбелча. Паркерчу гIантахь хиъна Iаш дагатуьссура дIаяхана ирсе хенаш: гIалахь Iара, тIаккха гIалин гIовгIа, кула хьехча, юьрта хьодура.\nГIаш ког а ца боккхура, ша ялош ма-еззара, хIинца а дукхаезаш кхебира цIийндас. ХIинца ша чохь витина цIийнда дагавогIуш, бIаьргех хи хьодий, паркехула дIасалелачу нахана гале, сихха дIабоккху тIадаман буьртиг.\nСай санна айвелла доьналца лелларг, тахана чохь висна могашаллах хаьдда ваьлла. Атта дац езаш-оьшуш кхаьбна зудчунна, цхьана дийнахь доьзалан да-нана, Iу хилла дIахIотта. Дош дашера ца долуш дIадахна шерашна йоьлхура иза. Иза ирсе ма яра, коча ма яра хIетахь. Цуьнан амал ма дара зуда хилла Iен.\nТкъа хIинца, мангал кхетта «петIаматах»… ЦIахь болчарна иза балхара ялаза ю моьтту х1инца а. Ткъа и шен бIаьрхиш лечкъош, шегара хьал хьулдан еана ю кхузахь.\nХIинца гIаьттина шен гIийла хьал гIанта тIехь дитина, елаелла чу гIур ю. ТIаьхьарчу хенахь цо кест-кеста до иштта.\nИза евзачарна цунна елха дицделла моьтту, цунна ца хаьа моьтту. Дагца елхар нуьцкъала хуьлу, бIаьргашца йоьлхучул а.\n«Хьаьжахь, иштта декъаза миска хIунда ю техьа со?». Хоьтту цо соьга.\nМиска хьо яц, декъаза а хьо яц олу ас цуьнга. Миска дера ву хьо хьайн хIусамах яьккхинарг, хьуна хIусам ца луш, шайниш дебош бехарш, ахь дуьне гIийла дууш, хIара дуьне дукха тIехь мерза даарна иза къахьаделла бехарш, кера юккъехь къаьсташ а доцуш, ахь къахьогуш чудохьу миска алапа, шайн доьзалшна ворданашкахь нехан рицкъ чу кхоьхурш, ахь хьарам-хьанал къасточу хенахь, бакъ-хIарц доцуш «суна, суна» бохуш шаьш бен ца гуш бехарш.\nМиска хьо яц. Хьо эла ю, хьо «петIамат» ду, хьо цIена, сирла, аьхна Малх бу. Хьан ийман даггара ду, дагахь а, багахь а цхьаъ долуш, аьлларг аьлла долуш.\nХьо адам ду, цIена, сирла, тешаме адам.\nМиска хьо яц, хьан дIадаьлла дахар юьхькIам бу. Ахь токху хала хан – юьхькIам бу.Хьо саннарш эзарнаш, эзарнаш бу.\nХьан сий цIена ду, хьан куьйгаш, ойла цIена ю.\nХалкъ а, уммат а хьо санна чарех лаьтташ ду. Хьо тхан дозалла ду. Хаалахь, пенаш, тхов, Iайг-мIара ца хиларх дакъаза ца волу, ийман, яхь, сий дайнарг декъала а ца хуьлу. Миска хьо яц хьуна. Миска хьоьга миска ойла мел йойтуш верг ву.\nХьо санначух малх алийтахь ...Малх.\n«ЙоI йина хьуна!» Цу кхоана велавелла вац цхьа а да. ЙоI йича, ур-аттал зингатна а новкъа догIу боху. «ХIан, хIинца хIара а еа, цуьргаш охьаэга ца дуьтург», – олу боху цара.\nХьуна атта ирсе хила а ца хии, хьо зингат ду-кх цуьрг эцна доьду, рицкъ лаха доьду, хьо – цIоькъалом ду-кх кеман, танкин, бомбин цIе яйа канахь хи эцна доьду. Стиглара охьадогIу догIа а догIа дац, – уьш хьан гулделла бIаьрхиш ду, халахетча а, хазахетча а девлла бIаьрхиш.


Нохчийн зударшка кхайкхам\n21 октября в 14:31 (2009 г.)\nХьомсара наной, йижарий!\nВеза а, Воккха а волчу Дала ша кхуллуш дуьйна яккхий корматаллаш, хьуьнарш делла, цаьрца цхьаьна даккхий декхарш т1едехкина шу дуьненчу дахкийтина хилар цхьа а шеко йоцуш ду. Цунна тешалла до х1окху дуьнент1е мел долу адам Дала шуьгахула доккхуш хиларо. Зударийн декхарш алсам ду доьзалш кхиор, 1амор, нийсачу новкъа х1иттор, уьш юхь1аьржонах ларбар т1ехь. Дуьххьара олу дош нанас 1амадо берана, вониг, диканиг цо къастадо цунна. Цундела массо къаьмнийн сийлахь, еза ю нана. Х1ун хир ду ненал хьоме, мерза? Цуьнгахь инзаре боккха ницкъ, берана т1е1ат1къам бу. Цундела шуьга бу тхан, конференцийн декъашхойн, кхайкхам.\nТахана вайна т1ех1оьттинарг хала киртиг ю. Вайн бераш 1ехош-тилош, исламан сирлачу некъара баьхна, цаьрга шаьш а, шаьш санна болу бусалбанаш х1аллакбайта г1ерташ беш боккха болх бу. Цхьаццаверг цара 1ехийна, цо нахана даккхий зулам дина меттигаш ю. Х1оьттинчу хьолехь йиш юй вайн юьстах латта? Ma хилийта вай вешан бераш гуш лаьтташехь х1аллак! Уьш нийса некъат1е бахар вайна т1ехь ду. Дала делла хьекъал-ницкъ ма кхоабе вай. Цкъа а нохчашна юккъехь хилла х1уманаш ма дац уьш.\nВайн берийн кхиъна далазчу хьекъалах, кхетамах шайна луург ян г1ертачу ниц1къана цхьаьний дуьхьал ца довла йиш ма яц вай. Т1амехь мостаг1 гуш, мила ву хууш хуьлура. Берийн дегнашчу г1ерташ берш ма бу хала. Царна дуьхьал латта декхар вайна т1ехь ма ду. Xlopa х1усамехь нанас шен бере буьйцучу маттал, лучу хьекъалал, дийнахь-буьйсанна сема ла доьг1на хиларо санна г1о-тергам бийр бац кхиазчу беран. Нанна ца хиъча кхин хьанна хаа деза беран дагара, цуьнгара баланаш, г1айг1анаш? И беран г1айг1а-бала д1аэцар дуьне кхоьлличахьана шуна т1ехь ма ду.\nХьоме наной! Далла хьалха, бендацарца хьежа бакъо яц вайн тахана х1аллакхуьлучу берашка. Далла 1амал еш, дуьне лохуш, ирсе ваха, къомана а, махкана а пайде хила, дай-наной баккхийбейта дуьненчу воккхуш ма ву массо а. Кхана Далла дуьхьал х1иттинчохь вешан доьзалах жоп дала дезар ма ду вай.\nНохчийн Республикан хьалхарчу Президента Кадыров Ахьмад-Хьажас д1а а долийна, тахана цуьнан к1анта Кадыров Рамзана д1акхоьхьуш ду нохчийн мохк ц1инбаран, кхиаран сийлахь г1уллакх. Хьоме наной, йижарий! Цу т1ехь цьунан накъостий хилла д1ах1итта декхарийлахь ду вай массо а!\nДийцинчуьнца доьзна дехарца кхайкхам бу шуьга, тхан сийлахь наной, йижарий! Дерриге а д1ататтий, сема ладоьг1на хилахьара шу. Иштта вай дерриге сема, мало йоцуш ца хилахь, xlара Нана-Нохчийчоь сирла кхане йоцуш йисарна кхоьру тхо.\nДела орцах волийла вайна!\nДала г1o дойла вайна массо а дикачу х1уманна т1ехь!\nДала ийманехь нисдойла вай!\n«Нохчийн юкъараллехь зудчун меттиг»\n(Соьлжа-г1ала, 17 сентябрь, 2009 шо)


Нохчийн хоккеист ловзур ву Москох "Динамохь"\nГIуран-бутт 29, 2018\nМоскох "Динамо" хоккейн клубо цхьана шаранна лерина барт бина форвардца (тIелатархочуьнца) Раисов Асланца. Иза ловзур ву цуьнан коьртачу тобанехь. 27 шо долу спортхо вевзаш ву Нохчийчуьра хьалхара хоккеист санна.\nРаисов вина Нохчийчохь, амма тIом баьлча Москох дIабахана хилла церан доьзал. Цигахь дуьххьара ловза волавелла иза берийн хоккейх. 14 шо долуш РаисовгIара баха хевшина Казанехь. Цу гIалахь "Ак Барс" хоккейн школе лелла Раисов.\nМоскох "Динамо" 12-чу меттехь ю КХЛ олучу Оьрсийчуьра а, Белорусера а, Казахстанера а, Китайра а, Латвера а, Словакера а, Финляндера а тобанаша Гагаринан цIарх кубок къовсучу лигехь. Ерриг а цу турнирехь дакъалоцуш ю 26 тоба.\nРаисов "Динамохь" тIелетарг хирг хиларх лаьцна хаам бу цу клубан официалан сайта тIехь.


Бусулба дин шегахула чIагIдан лаьа Нохчийчохь Кадыров Рамзанна\nТовбеца-бутт 14, 2012\nМохьмад Пайхамаран хилла бохучу хlуманашка хьожуш ву маьждигехь Кадыров Рамзан, 11Тов2012\nIаьрбийн мехкашкара Iелам наха иштта пайхамарах йисина хIумма юй хьовсуш чIогIа таллам а рисерча йина дукха хан ю. Цу талламан жамIаша схьагайтарехь, пайхмара лелийна йисина цхьа а хIума яц таханалерчу дийнахь. Нохчийчуьра Iедало Дела Салам хуьлда, Делан элчано лелийна йисина хIуманаш Нохчийчу еъна бохуш хIоттийна шатлакхе гича, цхьаьцца зорбанан хьостанашкахула и жамIаш юха а дийцаре диллира цара.\nДаханчу шарахь Гезгмашин-беттан 22-чохь Соьлж-гIалан телевизион чохь нохчийн Iедало Пайхмаран хилла ду бохуш цхьа зока нохчийчу кхочуш, и зока дохьуш маситта машен тIаьхь-тIаьхьа хIиттина нах некъашкахь дехьа-сехьа хIиттина гайтича дийна, арара нохчийн дукха цец ца бевлира хIунда аьлча, тахана нохчийчохь Дин цIарах лелош дерш кхин долу хIуманаш кхин инзаре хIуманаш долу дела.\nАрарчу нохчаша дукха бехк ца билла Нохчийчуьра вайчара лелайо харцонаш гича. Iаьрбийн мотт мел дика Iамийна хиларх цу Нохчийчуьра молланаша, Iаьрбийн мехкашкахь бехуш болчу нохчашна санна ненан мотт санна цкъа а иза хуура бац цу молланашна, ткъа иза иштта ца хиъча, Динах а, Коръанах гIалат ца кхеташ ца диса цара Коръанан тIера туьдуш, лелош долу динан гIуллакхаш. Ишттачу гIалат кхетамаш цхьаъ и Пайхамаро лелийна ю боху нохчийн Iедало оьцу хIуманаш ю. И зока доцург, кхин ши куза эцна нохчийн Iедало Дела салам Делан элчанан кош тIе тесна хилла болу.\n2012 шеран тов бецан беттан 2-чу дийнахь юха а кхайкхира оьрсийн муьтIахь долу Iедало Дела элчана коьрта тIера а, маж тIера а месаш а, бедарш а, коган лар а, кхин а цхьацца хIумнаш а кхачийна нохчийчу.\nБусулбан Дино муха лору иштта пайхамарах йисна хIумнаш беркате ю бохуш уьш езаеш лела ера Муьхмад Надьяс дуьйцу.\nМуьхмад Надья: Сан хIинца 50 шо ду. Суна Дела элчан кад бу бохуш, и базбон бохуш цкъа а хезна дац иштта хIума. Туркочохь цхьанхьахь музейхь ю бохуш хезна дара суна, амма и базбеш, белха а боьлхуш цунах доккха хIума дина цкъа а хазна дац суна, Делан салам хуьлда, Делан элчано аьлла цхьа хIума ду,- ши хIума дитина ша, аша уьш Iалаш дахь, цкъа а тилира дац шу, Дала доссийна Коръан а, Дела элчан Суннат.\nСуннат бохург, цо мел аьлларг а, динарг а, магийнарг ду амма кхин дIа суна дуьххьара хезаш ду иштта хIума. Оццу ютюб чухула гира суна и кад бохьуш, баIаьнашца и машенаш бензин дойуш, дуккха а харж йолуш, массо адамийн гIуллакхаш сацийна, и кад бу богIуш бохуш.\nТаханлерачу дийнахь цхьа а некъ бац-кх билгал и Делан элчано лелабина кад бу я бац ала. Дела салам хуьлда, Дела элчан месаш ю бохуш,- ца хаьа суна и месаш СаIодера схьа муха йохьу цара. Оццул ахча долу СаIодеш муха йохка уьш, билгал елахь. Царех хIун до. ШарIаца цхьа а догIуш хIума дац иза. Цкъа а тергал дина хIума дац иза хьалхалерчу баккхийра Iелам наха. цкъеллиг-цкъа хьехийна а, даздеш лелийна хIуманаш дац уьш. Оццул дукха и харж дуккху бусулба нахана бахам то бан, дарба а, яа а, мала а, церан бакъонаш ларъян и ахча леладар Далла гергахь кхин хьанал ду, Далла дезаш хIума а ду. Иштта ахчанаш дайар Далан дезаш хIума дац.\nБаккхий божарий и кад гина боьлхуш суна цхьа башха хийтира, хIунда, Делан элча дагавеана, и дукха везар, сан дагахь долуш санна, церан дагахь хир ду-кх аьлла. ЧIогIа велха дог доуьйтуш хIума до и. Амма бакъдерг ала деза, и шарIо магош дац. Делан элчано деана ШарIо магош дац и. И хIинца валахьара а цо магор долуш хIума дацар иза. Вайна и мел дукха везарх, цо боххург дан деза, цо магийнарг маго деза, цо ца магийнарг маго ца деза вай. Иштта везар ву вайна Делан элча.\nМаршо радио: Урдунехь ШарI кхелахо волуш Заркъера гIалахь Бусулбан ШарIан кхелахойн хьаькам волуш МаIсом Омаре хаьттича, МаIсоман къамеле вала ца лиира амма Надьяс аьлларг тIечIагIдеш Динехь мегаш дац елира цо Дела салам хуьлда, Дела элчанах йисна хIуманаш ю бохуш уьш лекхар Динан даржехь ларар.\nIаьрбийн мотт а, Коръан дика хууш болу арара нохчашна, Нохчийчохь динан цIарах лелайо харцонаш емал еш къамел дан ца лаьа хIуна аьлча, шаьш лелориг харц ду аьлча, Вахабист ву олий цIе тилла сихло нохчийчуьра молланаш.\nТамашийна дерг, СаIодера Вахабистан идеологи тIеэцна болу СаIодешкара Пайхмаран дегI тIера месаш ю бохуш уьш эца мега эзарнаш ахчанаш луш амма вахабист хилар мага ца до нохчийчуьра молланаш. Цул сов, СаIодеш, шайн махкахь вина а, ваьхна а, Дин даржийна а Пайхмаран йисна хIуманаш йохккал къе Iедал дац СаIодин нагахь санна боккъалла пайхамарах йисна уьш елахь.\nИслам дин шегахула даржон лаьа Кадыровна


Европа. Иза муха го цигарчу а, даймахкарчу а нохчашна?\nТовбеца-бутт 23, 2015\nПолша --Дуьненаюкъарчу нохчийн кегийрхойн кхеташонехь, Пултуск гIала, 16Гез2010\nОьрсийчоьнера къизалла ца лан, генна юьстахбевллачу нохчаша шайн таханлерчу дахарх лаьцна кест-кеста дуьйцу Маршо Радионехь. Ткъа муха го цаьргара хьал Нохчийчуьрчу бахархошна, церан гергарчарна?\nДахарехь зеделла бакъдерг ду муьлхха хIума а дустарца дика довзар а, кхето, мах хадо атта хилар а. Цу дустарца мах хадорехь Оьрсийчохь дехачу къаьмнаша цхьа туьйранера, кхечу дуьненера хиламаш санна тIеоьцу Европан пачхьалкхашкахь,нийсонан,бакъонан бух тIехь кхоьллина дахар а, адаман хьашт-дезарш листарехь, цуьнан терго,лерам барехь,шайн халкъийн леш хилла Iедалдайша йоккхачу самонца хьанала къахьегар а. Цунна тешаш бу эзарнашкахь Европан пачхьалкхашкахь беха нохчий а.\nДиъ шо ду Теркйистерчу Лаха-Неврера Эльмурзаев Висита шен доьзалца Фаранцехь дIатарвелла. Мархин баттахь вочу лазаро лаьцна, хеназа кхелхина кIант валош цIа веънера иза а,цуьнан хIусамнана а. Цигарчу дахарх, хIусме беъна бохаман бала байбеш шайна Iедало а, наха а гIо дарх дуьйцуш ду Висита а,цуьнан хIусамнана а.\nВисита: «Цигара дахар адамийн хьашташ кхочушдеш дахар ду. Хьо Iедало цхьана а кепара лахвеш вац. Хьаькам велахь а, хьолада велахь а адамалла хаало-кх хьуна массаьргахь а. ХIора дийнахь,хIора сохьтехь мискачеран терго йо-кх цигахь. Мел доккхуш долу низам нахана пайдехьа хилахьара бохуш доккхуш ду. И шайн дуьхьа даьккхиний а хууш лардеш а ду наха шаьш. Цара кхечаьрга а лар а дойту. Iедало тIетеIо оьшуш а дац уьш ларде бохуш».\nМаршо Радио: Хьуна тан а товш, хьо реза а йолуш и кIант цомгаш хилча а.дIаваьлча а..\nХIусамнана Лида: « Реанимаци чохь вара и кIант. И чIагIвелчахьана а тхан чIогIа терго йора лоьраша дарбанан цIийнехь. ТIаьхьа мел веънарг чу а витора цхьа-а дуьхьало ца еш. Массо кепара гIо-накъосталла дора. Ур-аттал еса деша стаг а шаьш валор ву бехира, нагахь шу вацахь.\nЛоьраша дукхахберш къона бара тIаккха а мара а бетталуш,тхан догьэца гIерташ саготта хьийзира уьш. Валлай доккха накъосталла дира нохчаша а. Цигга дарбанан цIийнехь чоь юьззина дIа гулбелла еса дийшира. Дийцина ца валлал гIо-м дира…»\nВисита: «Къаьсттина де доьхначу стеган терго еш чIогIа хьовсу лоьраш. Чехка-чехка каде хьовсу уьш. Стресс,хьуна хилла ницкъ байбан гIерташ,тIаьхьло йоцуш дIадерзийта,психолог а лоций готте-м хьийза.\nАхь зIе тохарций орцаллин машен схьайогIу,гена меттиг елахь беркема догIу. Хьуна там берг-берг леладо-кх цара. Ур –аттал берийн самукъадаккха жухIаргаш-м балабо-кх цара. Церан самукъаненна мел гена а дIадуьгу цара лазарца долу бераш. Кху ОЬрсийчохь ишта хьелаш делхьара нах дIа а оьхур бацара. 80% адам цу дарбанна дIаоьхуш ма бу.\nЦигахь дIатарбелларш юха цIа ббогIур бу аьлла суна-м ца хетта. Берана деша меттиг ю,дешна бевлча болх бан меттиг ю. Доьшуш а,балха хIуттуш а кху цIахь санна ахчанаш кхийдо ца оьшу. И кхетам цигахь бан а бац».\nЕвропан а,кхузара а дахар дустарца соьца къамелаш динчу Теркйист кIоштан Лаха-Неврерчу Эльмурзаев Виситас а,цуьнан хIусамнанас мел дийцинарг бакълена а хетало цхьа кхечу дуьненера, Оьрсийчохь хиллане а хила тарлуш доцчу хиламех тера бакъдерш.\nКхузахь, Оьрсийчохь а,цуьнан кIошташкахь а, къаьмнаш шайн дуьхьа деха а ца моьттуш, харцонаш а ца лелош, цу къаьмнийн леш хилла бецаш Iедалдай а болуш, мацца а цкъа синтеме дахар хир ду ала а ца хIуьтту дукхахболу бахархой.\nКъинхетамалла алссам йолуче...\nЕвропера вайнах а бу ГIурба даздеш\nПолшерчу набахтешкахь бохку дуккха а нохчий\nМухIажирш вовшахлетта Германехь\nМуьлш бу Ибрагимов Сайд-Эмин вадийнарш?\nШайн къам юьхькIайн ца до нехан тIаме лелачу нохчаша\n"Ма дика ду тхан кхузахь Iан ца дезаш!"


Нохчийчохь вакцинаци йина 96 процент баккхийчарна\nНохчийчохь вакцинин хьалара компонет тоьхна 535 635 (96%) вахархочунна. ТАСС агенталле бина цунах лаьцна хаам регионерчу могушалла Iалашъяран урхаллан пресс-гIуллакххоша.\n"Карарчу заманчохь республикехь хьалхара барам тоьхна 535 635 стагана, мехий детта леринчу терахьах 96 процент ду иза. 60 шарал тIехбевлларш бу царлахь 48,1 процент. ХIокху жигарчу боларехь вакцинаци яр кхин а дIахьахь, кампани йерзор ю гергарчу хенахь", - билгалдаьккхина пресс-гIуллакхоша.\nОцу юкъанна, коронавирус яржаран официалан статистикано гойтуш ду, республикера хьал хIинца а сингаттаме хилар. Байначу беттан юккъера схьа дуьйна Нохчийчохь цIеххьашха кхиадоьлла цомгашчийн терахь, йоллу бIаьсте а, Мангал-беттан юьхь а дийнахь-буса итт стагана бен ун ца долуш схьаеанехь а, тIаьххьарчу масийтта дийнахь бIеннал а сов бу уьш. Масала, карарчу беттан 18-чохь 124 стаг ву ун даьлла аьлла, дIакхайкхийра, цул а хьалха, 119, 112, 107.\nПандеми йолаелчхьана 14 574 стаг вара COVID-19 ун кхетта, царех 12 701 товелла. 257 дархо кхелхина лоруш ву махкахь коронавирусан уьнах.\nМаршо Радионо яздира, карарчу беттан 12-чохь дуьйна Соьлжа-ГIала коронавирусна дуьхьал прививка ца йина машенлелорхой буьтуш бацара аьлла. Иштта, дихкина хиллера бахархошна мехкан кIошташкахула дIасалелар а. Юкъарчу транспортца дIасалелачу пассажирашкахь мехий диттина хиларх кехат дацахь, масканийн раж ларъяр тIедожадора царна.


Кризисах хьалхадовла керла план кечйина Грецин Iедалша\nЯл яккхаран а, пенсеш даларан а системашкахь реформаш яр хьокъехь Грецино Еарин дийнахь хьалхатеттинчу планана реза хилла еврозонина юкъарчу пачхьалкхийн финансийн министрех а, еврокомиссарех а, Европан коьртачу банкан куьйгалхочух а, кхин болчу Евробертан куьйгалхойх а лаьтташ йолу Евротоба.\nИ план тIеэцийта гIерташ бара Афинашка Евробертан лидерш. ХIинца иза чекхъяккха езаш ю Грецин парламентехь. Евротобанан хьалханчо Диссеблюм Йеруна цу хьокхехь дIахьедар дина, Грецех доьзначу хаттарехь сацам бан безарш Еврозонана юкъайогIучу пачхьалкхийн финансийн министрш бу аьлла.\nЦеран цхьанакхетар хила дезаш ду Шоьтан дийнахь. Евротобанан куьйгалхойн саммит хир ю кху беттан 12-чу дийнахь. Греци еврозонина юкъара цаялийта а, иза финансашца гIорасиз хилар юхатоха а гIо дан аьтто бан мега грекийн Iедалша кечйинчу реформаша.


Школехь поэташца цхьаьнакхетар д1адаьхьира - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n25.04.2019 17:29 Четверг\nАпрель беттан х1ора дийнахь нохчийн маттана лерина иттанаш мероприятеш д1ахьуш ю вайн махкахь. Иза доьзна ду Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Р.А. Кадыровс 2007-чу шеран апрель беттан 25-г1а де «Нохчийн меттан Де» №207 лоьмар йолчу Буьйраца д1акхайкхорца. НР-н Куьйгалхочо арадаьхначу дуккхаъчу Буьйрашна юкъахь а, нохчийн меттан хьал тодан билггалчу 1алашонца арадаьккхина и Буьйр 1аламат боккха хилам бара, т1аьхьарчу шерашкахь хаъал де эшна, марг1алделла нохчийн меттан дахарехь. Вайна цахуург дац: нохчийн мотт ишколашкахь, вузашкахь, юкъараллехь, доьзалашкахь а 1амор, бийцар а г1ийла хилар. Уггар хьалха «х1окху заманан нохчаша» лахдина цуьнан сий-ларам бар, «престиж йолуш мотт бац иза», — бохуш. Шаьш цабийцарал сов, т1екхуьуш долу чкъор иза 1аморах а, бийцарх а мелла а юхадаьккхина цара. Оцу бахьанехь нохчийн мотт буьйцучара а шайх\nпайдаоьцуш дац б1еннаш, эзарнаш дешнаш. Б1еннаш шерашкахь кавказан къаьмнашлахь а титульни мотт хилла схьабеанчу нохчийн маттана боккха эшам бу иза. 1862-чу шарахь нохчийн маттана дуьххьара алфавит язйинчу кавказоведа-1илманчо Петр Карловича Услара билгалдаьккхина, нохчийн мотт хьалдолчу меттанех цхьаъ бу аьлла. Аш дика ладог1ийша оцу матте, оцу маттахь д1аолучу иллешка, локхучу эшаршка а. Дика ладог1ийша, оцу иллийн, эшарийн а, уьш даг чу юьссуш… Дукха хан йоццуш Соьлжа-Г1алахь ц1еяххана вевзачу этнографо Хасиев Сайдмохьмад, нохчийн маттах, нохчийн мукъамах а тхо къамел деш 1аш, элира: «Нохчийн мотт – вайна Аллах1а делла деза жовх1ар ду, ткъа и мотт санна цхьанне а къоман йоцу шен мелос йолуш бу, нохчийн лард ларъеш язбина болу мукъам а». Мел исбаьхьа, зевне, аьхна, токхо йолуш, шатайпанара даг чу буьжуш, хаза бу\nнохчийн мотт. Цунна б1аьрла тоьшалла деш санна, ч1ог1а хаза, дика, чулацаме д1адахара 20-чу апрелехь Къеда-Юьртан юккъерачу ишколехь Нохчийн меттан денна лерина «Ненан мотт – г1иллакх-оьздангаллин хьоста» — кхоллараллин цхьаьнакхетар. Цхьаьнакхетараллин сий-лараме хьеший бара, кхайкхина баьхкина вайн махкахь дика бевзаш болу яздархой: Борхаджиев Хожбауди, Саиев 1умар а. Ц1архазмана дина цхьа а х1ума доцуш, вовшахтохархоша къахьегна, дика кечам бина мероприяти яра иза. Яздархой ишколан уьйт1а а кхачале, вайн дайшкара схьадеана хьаша т1еэцаран хаза г1иллакх лардеш, белабелла-бекхабелла хьешешна дуьхьалбаьхкира Къеда-Юьртан администрацин куьйгалхо Арсунукаев Шахруди, ишколан директор Домбаева Маржан а. Арахь дуьйна а гуш дара, ишколана юьртан администрацино верасалла деш хилар. Беркатечу адамийн говза куьг кхаьчна хилар хаалора д1а ког баьккхинчохь. Шена т1е б1аьрг бохуьйтуш, сир-кир дина, хаза кечйина ишкол, юкъ-юккъехь парг1ат охьахоийла долу дуккха а г1анташ. Ишколан ков-кертахь сада1а тойина меттиг йолчунна т1е а хазйинера заза хецначу йоккхачу стоьмийн бешо. Зал чохь, олуш ма хиллара, куй биллал меттиг яцара. Цхьабосса долчу дешархойн к1айчу духаро чоь серлаяьккхинера. Кхоллараллин цхьаьнакхетар дика д1адаьхьира 7-чу «В» классан дешархочо Мунталов Шарипа, 8-чу «А» классан дешархочо Сулейманова Аминас а. Мехкарий тобано «Ненан мотт» эшарца д1айолийра литературинмукъамийн программа. Цул т1аьхьа бовзийтира яздархойн Х.Борхаджиевн, 1.Саиевн а кхоллараллин некъ, церан стихаш, говза еша а йоьшуш. Иштта\n7-чу «А» классан дешархочо Гачалаева Мархас йийшира Х. Борхаджиевс язйина «Сан шераш» стихотворени, ткъа иштта 3-чу «Б» классан дешархочо Гачалаев Увайса, 6-чу «А» классан дешархочо Делимханова Хедас, 6-чу «Б» классан дешархоша Борчашвили Мархас, Абубакарова Асхьаба, 7чу «Б» классан дешархоша Сулейманова Самирас, Делимханов Самада а йийшира: «Нохчийчоь», «Ненан мотт», «Сан парзаш», «Толаман байташ», «К1анте весет» стихаш. Иштта езаш т1еийцира ладог1архоша 5-чу «А» классан дешархочо Идрисова Элизас яьккхина д1алекхна Х.Борхаджиевн дешнаш т1ехь «Сан Кавказ» ц1е йолу эшар а. Иштта 9-чу «Б» классан дешархочо Халаева Заирас, 10-чу «А» классан дешархочо Мангаева Анисас, 9-чу «В» классан дешархочо Баймуратова Сацитас говза йийшира 1.Саиевс язйина стихаш: «Дахар доьху…», «Нохчийчоь», «Ваха лаьа». Литературин-мукъамийн программа чекхъяьллачул т1аьхьа Х.Борхаджиевс, 1.Саиевс а кхин а шуьйра йовзийтира хьехархошна, дешархошна а шайн кхолларалла, говзарш йоьшуш. Яздархочо 1.Саиевс ешна афоризмаш езаш т1еийцира ладог1архоша. Чаккхенга кхочуш, цхьаьнакхетар хеттаршка дирзира. Дешархойн цхьа а хаттар тидамза ца дуьтуш, дуьззина жоьпаш делира яздархоша. Цхьаьнакхетар дерзош, хьешашна даггара баркалла аьлла, Арсунукаев Шахрудис, Домбаева Маржана а хьешашна совг1аташ а дира, чомечу кхачанан шун а х1оттийра. Цхьаьнакхетар д1адирзича кхоллаелла ойла цхьаъ яра: Къеда-Юьртарчу юккъерчу ишколехь нохчийн мотт 1амо а, бийца а кхачам боллуш хьелаш кхоьллина хилар.


ИIтикаф дар - Хаттар-жоп\nАллахIан къинхетам а, маршалла а хуьлда Цуьнан Элчанна\nМухьаммадна а, цуьнан охIлунна а, цуьнан асхьабашна а.\n1. ИIтикáфан хадам хIун бу? ИIтикаф дар бохург хIун ду?\nИIтикáф – нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIана Iибадат дан ниййат а дина, цхьана юкъана маьждигехь Iар ду, хуьлийла иза дийнахь йа буьйсанна.\n2. ИIтикáфан хьукм хIун ду?\nИIтикáф дар муьлхха хенахь а суннат ду. Рамадан баттахь иIтикáф дар кхийолчу хенахьчал а чIогIа суннат ду, ткъа рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь иIтикáф дар кхийолчу массо хенел а чIогIа суннат ду. Нагахь санна цхьамма иIиткáф дар шена чIагIо йина тIедожадахь, и чIагIо кхочушйеш важиб а хуьлу иIтикáф. Иштта, вайна билгалдели иIтикáф даран кхаа хьолехь кхо хьукм хилар:\nХьалхарниг: Суннат хилар, мелехь хилар. Иза массо хенахь а долу хьукм ду.\nШолгIаниг: ЧIагIдина суннат хилар. Иза Рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь ду. Оцу деношкахь иза чIагIдина хиларан бахьана – цу денойн буьйсанех цхьаъ «лайлатул-къадр» (дозаллин буьйса) хилар ду, ткъа «лайлатул-къадр» буьйса уггар еза буьйса а, эзар баттал еза а ю. Шена чохь «лайлатул-къадр» буьйса йоцуш долчу эзар баттахь Iибадат дарал деза ду цу буьйсанна Iибадат дар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Дозаллин буьйса дика ю эзар баттал].\nКхоалгIаниг: Важиб хилар. Иза цхьамма иIтикáф дийр ду аьлла чIагIо йина шена тIедожийнехь хуьлуш долу хьукм ду.\n3. ИIтикáф дар дика хиларан тешалла хIун ду?\nИза дика хиларан коьрта тешалла Къуръан тIера айаташ а, суннатера хьадисаш а ду.\nАллахIа Къуръан тIехь хьахийна а долуш, вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша лелийна а долуш, дезчу Iибадатех цхьаъ ду иIтикаф.\n• ИIтикáф деш волчо иза чекхдаллалц зударшца юкъаметтиг яийтар мегаш ца хилар хоуьйтуш лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Шу царна герга ма гIойла шаьш маьждигашкахь Iибадатана севцна Iаш (иIтикаф деш) долуш].\n• ИIтикáф дар таханлера вайн шариIатал а хьалха хилла долчу Делан шариIаташкахь девзаш хилла ду, лелош хилла ду. Иза вайна девза нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIан хIокху дашца: [Оха омру дира ИбрахIимана а, ИсмаIилана а: ашшимма цIандойла Сан цIа (КаIбат), тIаваф дечарна а, иIтикаф дечарна а, рукуI дечарна а, сужуд а дечарна а].\n• Iáишас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иIтикáф дора аьлла, рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь, тIаккха цул тIаьхьа цуьнан хIусамнаноша а дора аьлла.\n4. ИIтикафан хьекъале бахьанаш а, коьрта пайданаш а, Iалашонаш а хIун ю?\nИIтикаф даран дуккха хьекъале бахьанаш а, пайданаш а ду. Церах цхьадерш хIорш ду:\n- ИIтикаф дечо шен дерриге дегI а, са а, ойла а АллахIана Iибадат дарна дIало;\n- АллахIана герга кхачарна новкъарло хуьлуьтуш йолчу дуьненан ойланех а, цуьнан баланех а цIена хуьлу иIтикаф дечуьнан са, цундела иIтикаф – АллахIана гергарлоне вуьгучу уггар дикчу некъех цхьа некъ бу;\n- ИIтикаф деш верг даим ламаз деш верг санна ву, хIунда аьлча иIтикафан коьрта Iалашонех цхьа Iалашо – жамаIатехь ламаз лардар а, цуьнан хан ларйар а ю;\n- ИIтикаф дийриг малийкех тарлуш ву, бIаьрга негIар тухучу юкъана а АллахIана Iеса а ца хуьлуш, Цо шайна тIедиллинчунна муьтIахь долуш, дийнахь-буса а кIад ца луш, даим шайн Далла Iибадат деш долчу, Иза хестош, Иза вазвеш, Цунна тасбихь деш долчу.\n5. ИIтикафан билламаш хIун бу? ХIун лардан деза иза нийса хилийта?\nХьалхара биллам: ниййат дар. ИIтикаф дIадолочу хенахь ниййат хила деза, «АллахIана Iибадат дан маьждиг чохь хан яккха ниййат до ас» аьлла, хенан барам билгал а беш. Нагахь санна АллахIа доьхьа а доцуш, цхьана дуьненан гIулкхана маьждиг чуводахь, йа чувоьдучу хенахь дагчохь цхьаъа лаам ца хилахь, ишттачу хьолехь маьждигехь Iар иIтикаф лорур дац.\nХIокху билламца доьзна ду иIтикаф дийриг хьекъалх воьхна воцуш кхетам чохь хила везар а, хIуманна къастам балуччул кхиъна хила везар а, хIунда аьлча кхетам чохь воцучуьнга а, хIуманна къастам бан ца хуучу бере а ниййат ца дало.\nШолгIа биллам: ИIтикафан хан маьждигехь яккхар. ИIтикаф ден меттиг маьждиг хила деза, маьждигехь доцуш кхечанхьа дина иIтикаф нийса хир дац. Гуттар дика ду иIтикаф рузбанан маьждигехь дар.\nХIокху билламна юкъадогIу маьждигехь Iен мегаш хиларан билламаш: эвхьаза юкъаметтиг хилар бахьана долуш лийчар тIедоьжна ца хилар а; зуда, беттан денош лардеш йоцуш, ламазана цIена хилар а; дегI а, духар а маьждиг бехдийр долчу боьха (наджас) лоручу хIуманах цIена хилар а.\nАмма йоккхучу хенах лаьцна аьлча – иIтикаф деш яккха мегачу хенан барам бац, кIеззиг бен йоцучу хенахь дичи а нийса лору иза, масала, хуьлийла иза 10 минот, йа ах сахьт, йа ах де, иштта кхидIа. Рамадан баттахь дечу иIтикафан евзаш йолу хан а, ларйича дика йолу хан а тIаьххьара итт де ду.\n6. ИIтикаф муьлха хенахь дан мега? Билгалдина денош а, беттанаш а дуй цуьнан?\nИIтикафан билгалдина денош а, беттанаш а дац. Муьлхха дийнахь а, баттахь а, хенахь а дича нийса лору иза. Масала, шена луъучу хенахь, иIтикаф дан ниййат а дина, 10-15 минотана, йа эха сохьтана маьждиг чу ваха мега, иза нийса иIтикаф а лору.\nТкъа, рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь иIтикаф дар кхечу хенахьчул чIогIа чIагIдина суннат ду.\n7. ХIуманна къастам балла кхиъна долчу беран иIтикаф нийса хуьлий?\nХуьлу. Ша дийриг хIун ду а хууш, ниййат далучу беран иIтикаф нийса хуьлу. Ткъа шерашкахь иза билгалдан хьаьжча – уьш тайп-тайпана хир ду, массарна а цхьана шеран барам хIоттабойла дац. Масала, бер къастам балуш хила мега итт шо кхаьчча а, йа цул хьалха а.\n8. Зудчо дан мегий иIтикаф?\nМега. ИIтикаф дар мелехь ду зударшна а, божаршна а. Iáишас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иIтикáф дора аьлла, рамадан беттан тIаьххьарчу итт дийнахь, тIаккха цул тIаьхьа цуьнан хIусамнаноша а дора аьлла.\n9. Майрачуьнгара пурба доцуш иIтикаф дан мегаш дуй зудчунна?\nМайрачуьнгара пурба доцуш иIтикаф дан мегаш дац зудчунна, хIунда аьлча иIткаф дар суннат ду, ткъа майрачуьнан хьакъ лардар важиб ду.\nМайрачо пурба а делла, масала, маьждиге ламазана йоьдучу хенахь зудчо иIтикаф дан ниййат дахь, иза нийса хир ду.\n10. Зудчо иIтикаф ден меттиг дIакъевлина хила езий?\nМаьждиг чохь зударша ламаз ден а, иIтикаф ден а меттиг дIакъевлина хир ю, божарийн бIаьрг тIехIуттур боцучу кепара, хуьлийла иза доьхьал хIума олларца, йа къастош пен барца, йа къаьсттина зударшна шолгIа тIегIана тIехь меттиг кечйарца. Божаршна шаьш гур доцучу кепара иIтикаф деш хилла Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – заманахь Iаишата а, Хьафсата а, Зайнаба а – Дела реза хуьлда царна.\n11. ИIтикаф даран уггар коьрта суннаташ а, гIиллакхаш а хIун ду?\n1) ИIтикаф дечо шен хан лекха хинволчу АллахIана Iибадат деш яккхар дика ду, Дела хьахош, Къуръан доьшуш, Iилма карладоккхуш, ламазаш деш, иштта кхидIа а. ХIунда аьлча, и хан Iибадат деш яккхар герга ду иIтикаф дарх лууш долу маьIна кхочуш хиларна.\n2) Дуьззина дийнахь иIтикаф деш хилча, йа цхьана дийнан дукхах йолчу хенахь иIтикаф деш хилча марха кхабар дика ду, хIунда аьлча марха а кхобуш дина иIтикаф кхечул деза ду. Цул совнаха, мархано гIо а до дегIан марзо юхатоха а, ойла тIеерзарна а, са цIандаларна а. Ткъа, рамадан баттахь а доцуш, кхийолчу хенахь марха а ца кхобуш иIтикаф дича нийса хуьлий аьлча – иза нийса хуьлу, хIунда аьлча иIтикаф деш марха кхабар суннат ду, важиб дац.\n3) Дика хабар доцург кхин хIумма а ца дийцар дика ду. Цхьанна а лен а ца луьйш, гIийбат а ца деш, эладита а ца дуьйцуш, шен бала боцу къамел а, эрна къамел а ца деш дан деза иIтикаф.\n12. ИIтикаф дечу хенахь ца дича дика долу хIуманаш хIун ду?\nИIтикаф дечу хенахь ца дича дика долу хIума шиъ ду:\n- ЦIий даккхар (хьижама йар). Иза, маьждиг бехлур дацахь а ца даьккхича дика ду, амма маьждиг бехлур делахь хьарам ду.\n- Дуьненан белхех цхьа болх лелор. Масала хIума тегар, тIаргIа къажбар, йохкар-иэцар, иштта кхидIа а.\n- Лакхахь ма-аллара, эрна къамел дар а, пайдане доцу къамел дар а, совнаха къамел дар а, йа иIтикафан коьрта Iалашонашна новкъарло ен муьлхха а хIума лелор а.\n13. ИIтика́ф деш хилча кечвала мегий?\nИIтикаф дечо – хуьлийла иза стаг йа зуда – керла духар духа а, хаза духар духа а, IатIар тоха а, маIар хадо а мега.\n14. ИIтикаф дохон хIуманаш хIун ду? ХIун дича духу иза?\n- Зудчуьнца эвхьаза юкъаметтиг яийтар. ИIтикáф деш волчо иза чекхдаллалц зударшца юкъаметтиг яийтар мегаш ца хилар хоуьйтуш лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Шу царна герга ма гIойла шаьш маьждигашкахь Iибадатана севцна Iаш (иIтикаф деш) долуш].\n- Аравала магош долчу бахьанийна а, хьаштана а доцуш, кхечу хIуманна шен лаамца маьждигера аравалар. Иштта араваьлча иIтикаф духу.\n- Бусалба динах юхавалар а, кхетам чура валар а, вахар а (корта бахар).\n- Зудчуьнан хIора баттахь йолу, йа бер динчул тIаьхьа йолу тIуналла араялар. Зудчунна и хьал тIехIоьттича иIтикаф духу, кхидIа маьждигехь Iан а ца мега цунна.\n15. Генадаьлла эвхьаза гIулкх а доцуш, зудчунна бартбаккхаро а, и санна долу хIума хилийтаро а дохадой иIтикаф?\nЗудчунна бартбаккхаро а, иштта цуьнан маьIнехь долу хIума хилийтаро а иIтикаф ца дохадо, нагахь санна и бахьана долуш оралла ца яьллехь. И бахьана долуш оралла ялахь иIтикаф духу.\n16. ГIенах цхьа бахьана а хIоьттина оралла яьлча духий иIтикаф?\nЛелийна бахьана а доцуш, лаамза оралла яларо иIтикаф ца дохадо, хуьлийла иза гIенах, йа вуьшта. Делахь а, мелла а сиха лийча а лийчина цIанвала веза.\n17. Суннат иIтикаф шена луъучу хенахь сацо мегий?\nСуннат иIтикаф шена луъучу хенахь сацо мега, шена луъучу хенахь юкъаравала а мега. Суннат иIтикафана ниййат дина хилча, ниййат дина йолу хан чекхйаллалц иIтикаф деш Iар важиб дац, и хан чекхйалале хьалха иIтикаф сацор къа а дац.\n18. ИIтикаф доха а ца деш, аравала магош долу бахьанаш хIун ду?\nИIтикаф доха а ца деш, аравала магош долу бахьанаш хIорш ду:\n- Нишка вахарна а, тIедоьжна лийчар тIерадаккхархьама а, шен бедар йа шен дегI наджас (боьха) хIуманах дIацIанйархьама а, Iетто дог хилар бахьана долуш а аравалар. Оцу бахьанашна маьждигера аравала мегаш ду, иштта араваьлча иIтикаф доха а ца духу. Делахь а, шен гIуллакх чекхдаьлча арахь дукха хьевелча иIтикаф духу.\nТкъа нагахь санна, деккъа ламаз иэцар бен кхин бахьана а доцуш – нишка ваха везаш воцуш - тIаккха иза маьждиг чохь, йа цуьнца хIоттаелла йолчу чоьна чохь иэцалуш делахь аравала мегар дац.\n- ЯахIума яа а, хи мала а аравалар. Нагахь санна маьждиг чохь хи дацахь хи мала а, яахIума яа а маьждигера аравала мега иIтикаф дечунна, иштта араваьлча цуьнан иIтикаф доха а ца духу.\n- Цомгаш хилча аравалар. Цомгаш хилла аравала дезаро иIтикаф ца дохадо.\n- Шен лаамца а доцуш аравала дезар. Масала, цхьа бахьана а хIоьттина, Iедало маьждиг чура нах арабохуш хилча, церан иIтикаф доьхна ца лору, и бахьана дIадаьлча юха чу баха мега царна, керла ниййат а ца деш.\n19. КIеззиг йолчу ханна маьждигера араваьлча иIтикаф духий?\nМуьлхха ханна а маьждигера араваьлча иIтикаф духу, хуьлийла иза кIеззиг йа дуккха йолу хан.\n20. Шен дегIан цхьадолу дакъа арадаьккхича иIтикаф духий?\nМаьждигера шен дерриге дегIаца араваьлча бен ца духу иIтикаф. Масала, коьртан йа ах дегIан барамехь корах арахьаьжча, йа неIарх аракъедча иIтикаф ца духу. Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша иIтикаф деш волуш, дегI маждиг чохь а дуьтуш корта шен чоьна чу а боккхий, шега ша́рбойтура аьлла.\n21. Аравала магош долчу бахьанийна араваьлча, и бахьана чекхдоккхуш сихонца лела везий?\nСихонца лелар тIехь дац, муххале а, ша кхечу хенахь ма-леллара юкъарчу боларца лелча тоаьш ду.\n22. Вицвелла маьждигера араваьлча иIтикаф духий?\nДагахь доцуш, вицвелла маьждигера араваьлча иIтикаф ца духу, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла долу дела: «Сан умматана бехке лоруш дац (галваьлла) гIалат дина хIума а, вицваларца динарг а, ца луъушехь нуьцкъах дайтинарг а».\n23. Хьашт доцуш аравалар бахьана долуш иIтикаф доьхча, кхидIа а иIтикаф дан лууш хилча хIун дан деза?\nБахьана а доцуш ара а ваьлла шен иIтикаф дохийначо, шена кхидIа а иIтикаф дан лаахь, керла ниййат дан деза. Ниййат карла а даьккхина, керла иIтикаф дIадоло мегар ду цунна.\n Сурат «Ал-Къадр», 3 айат.\n Сурат «Ал-Бакъарат», 187 айат.\n Сурат «Ал-Бакъарат», 125 айат.


Жириновский: Нохчийчуьрчу харжамашкахь дакъалаца ца буьту либерал-демократаш\nПолитика бахарехь, еккъа цхьа Нохчийчоь ю партин и проблема йолуш. Цо махкарчу прокуратуре аьрзнаш а дина оцу хьокъехь, прокрорашна ца карадо либерал-демократашна харжамашкахь дакъалацар дехка бахьанаш, амма хийцалуш хIума дац, леткъира Жириновский.\nХьалхо Жириновскийс, регионийн куьйгалхошна дехка деза арахьарчу политикан хьокъехь къамелаш дан, элира. Иза цо бохура, Макрона, карикатураш яхкар – иза маршо ю, аьлла дина къамел емалдеш Кадыров Рамзан вистхиллачул тIаьхьа. Нохчийчоьнан куьйгалхочо ЛДПР-н лидер декхаревира аьллачух дохковала, амма Жириновскийс иза тIе ца ийцира.


ГIалгIайчохь дагалаьцна вайнах бохийна де\n1944-чу шарахь къам махках даккхар дагалаьцна ГIалгIайчохь. 71 шо хьалха Чиллан-беттан 23-чу дийнахь 650 эзар сов нохчий а, гIалгIай а махках ваьккхина дIахьажийра Казахстане а, Юккъерчу Азе а. Царах ах белира Сибреха дIабуьгуш а, шелонна а, мацалла а. 1957-чу шарахь дийна бисинчу нохчашна а, гIалгIашна а бакъо елира шайн махка юхаберза.\nНохчийчохь цу денна хьажийна цхьа а акци цахилла. Дагалецаман а, балабоьссина а де билгалдаккхара Нохчийчохь хIора шарахь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь. Амма 2012-чу шарахь республикан Iедалан коьртехь волчу Кадыров Рамзана сацам бира и гIуллакх Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийне дIататта.


Лахьан-бутт 07, 2016\nФранци - тховкIело йоцчу мкхIажирех дисина четарш ду дIадохуш, Париж, 2016\nФранцерчу Ницца гIалахь бехачу ЭскаевгIеран доьзалера пхи бер Iедало гIадужу бутт бовш дIадаьккхина ду. Амма юкъараллехь, уггаре а хьалха, Малхбузехь бехачу нохчашлахь цунах лаьцна коста кху деношкахь бен ца даьржина, хетарехь, кIира хьалха Норвегехь цхьана кхечу нохчийн доьзалера 4 бер Iедало дIадаккхарца доьзна IалагIож яржарца доьзна.\nАла догIу, доьзалера Iедало бераш дIадахар муьлхачу а бахьанца иза хиллехь а, дена-нанна а, уггаре а хьалха цу дIадаьхначу берашна шаьшна а вуно боккха бохам а, къахьо а елахь а, амма ЭскаевгIеран бераш хьукматхоша дIадигар хьастагIа ИбрахIим а, Раиса а цIе йолчу дегара-ненера Норвегехь бераш дIадахарх дикка къаьсташ ду.\nНагахь санна Норвегехь Iедалхойн дас шен берашна етта боху шеко кхоллаеллехь, Францерчу хьукматхоша ЭскаевгIаьргара пхи бер дIадаккхар уьш цу махкахь Iен-баха бакъо луш йолу кехаташ а доцуш, тIехула тIе билеташ а доцуш, цIерпоштица Ниццера Париже баха новкъабевллачехь Iедалхошна гучбовлар ду.\nИ гIуллакх шен тидамехь латтош волчу Ниццерчу нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо а, цигарчу маьждиган имам а волчу Магамадов Рамзана Маршо радионе дийцарехь, Iедалхой шайгара доьзал дIабаккха гIертий кхетанчул тIаьхьа церан дас Эскаев Iимрана дуьхьало ян гIоьртина, шен бераш лардан дагахь. ТIаккха цигара полисхоша куьйгех гIоьмаш а тоьхна, лаьцна дIавигна иза. Магамадов Рамзана иштта дуьйцу хиллачух лаьцна.\nМагамадов: „Ниццепа Париже баха новкъабаьлла хилла ЭскаевгIера доьзал. ВорхI стаг ву уьш. Кехаташ доцуш, ахчанца аьттонаш боцучу цара билеташ эцна ца хилла. ТIаккха цу тIе ваьллачу билеташ толлучуна гина цаьргахь кехаташ доцийла, цо тIаккха Iедале хаам бина. ЦIеропшта Каннаш гIала кхаьчча цига царна полисхойн дуьхьал бевлла тIаккха.\nIедалан белхалоша и бераш дIадаха гIертийла хиича, да оьгIазвахана хиллачух тера ду, мелла а и бераш дIасаийзош хьал а хилла цигахь, шен дена тIедедда долчу цхьана беран багар церг а яьккхина цигахь. ТIаккха полисхоша и да лаьцна дIавигина. ШозалгIчу дийнахь набахте цунна тIаьхьа яханчу хIусамнене цунна дуьхьал дIахьедар язде аьлла хилла. Цо ша яздийр дац, ша шу кхеле лур ду аьлча иза а лаьцна, чуйоьллина. Ткъа бераш къайладаьхна.“\nФранцерчу нохчийн къанойн кхеташонан куьйгалхо Гулаев Заурбек а, Ниццера туркх Талхигов Сайд-Мохьмад а, Францерчу нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо Магомадов Рамзан а волу кху деношкахь цхьаьнакхетар дIадаьхьира хиллачун хьокъехь Ниццехь. Цара цигахь тIеэцна цхьа могIа сацамаш бу, доьзалах къастийначу Эскаев Iимранна гIо-накъосталла муха дан йиш ю бохучух лаьцна.\nУггаре а коьрта сацам вовшахкхеттачара тIеэцнарг – меттигерачу диаспорин ницкъаца ЭскаевгIеран доьзална адвокат лацар ду. Цул совнаха, Францехь а, Европехь адамийн бакъонаш ларйаран цхьаьнакхетараллашка а, берийн бакъонашларйечу хьукматашка а кхайкхамаш бан лерина а бу меттигера жигархой, цаьрга ЭскаевгIара дегара-ненера бераш дIадаха бахьана ца хилар а хоуьйтуш, уьш юхадерзорехь гIо-накъосталла даре а доьхуш. Магамадов Рамзана дуьйцу кхин дIа а.\nМагамадов: „Тховса адвокаташца а, адамийн бакъонашларйархошца а цхьаьнакхеташ ду тхо, цу доьзална муха гIо дийр дар бохург дийцаре дан. Уггаре а коьрта Iалашо сихонца и берашца дена-нанна юхадерзор ю тхан. Ткъа цул тIаьхьа цу хIуманна бехке Iедалхой доьпалле озор ю“.\nХIинцалца схьа дайшкара-наношкара бераш Iедало дIадахарехь къаьхьа гIарйаьлла Норвегий, Австрий, Германий яра Малхбузехь бехачу нохчашлахь. Ниццерчу юкъараллин жигархочо, цу гIаларчу нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо волчу Магамадов Рамзана дуьйцу, хIинца ЭскаевгIеран доьзалца и бохам Iоттабеллачул тIаьхьа вуно дукха вайнах зIене бевлла шеца, шайгар-шайгар бераш дIадаха кхерамаш тийсина хьукматхоша бохуш.\nМагамадов: „Кху Францехь хIинцалца схьа кхечу мехкашкахь санна иштта дукха даьржина дацара и хIума. Амма хIинца ЭскаевгIаьрца и бохам баьлча дуьйна схьа тхоьца зIене буьйлучу дукхачу наха дийцина тхоьга, Iедало шайгара бераш дIадохур ду бохуш, кхерамаш тийсарх лаьцна. Массо а зIене мел волург вуно сингаттамехь ву и бахьана долуш“\nЦу юкъана, хьастагIа Норвегехь 4 бер дIадаьккхинчу ИбрахIиман, Раисин хьолах кхин къаьстина цкъачунна хIуммаъ дац. Шинари дийнахь хила езаш йолу кхел чекхйаьлча мелла а хийцаяла там бу церан ситуаци. Маршо радионо шен тергонехь латтор ду хьал.


Шаьш Путинан "гIашсалти" бу боху хьаькамаш стенна кхийда ШарIе\nНохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад ШарIан кхелехула юкъаметтиг къасто гIерта Магасерчу митингехь шена а, Кадыровна а дуьхьал къамел динчу жигархочуьнца Барахоев Ахьмадца. Пачхьалкхо, дин юьстах а дуьтуш, деккъа шен цIарх арахоьцучу низамашца еха Оьрсийчоь цецъялла оцу суьртах.\nБарахоев а санна, шина мехкан доза далхош, митингехь "эвхьазваларна" Даудовс ша а вуйла лоьхуш ма-хиъи, ШарIан кхеле нийсо яр ша дехна ГIалгIайчуьрчу кхечу цхьана протестхочо – ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Iийначу Погоров Ахьмада. Цо доьху шех лаьцна телевизинашкахула, прессехула кIон дош аларна Кадыров Рамзан ШарIе валор.\nЛорда (оцу цIарца вевза Даудов дукхахболучу нахана) луларчу махка а вахана, кевнаш а детташ, шен цIахь лоьхучаралахь вара Магасерчу Iедалца къийсалуш веха муфтий Хамхоев Iиса а. Ша баьхьина некъ видеоца интернете а биллира Даудовс, муфтий воьху цо ШарIан кхеле.\nШарI а, Iадаташ а\nЦхьа нохчий хилла ца Iа ШарIе кхийдачаралахь. Цуьнгахьа гIерта гIалгIай а, Дагестанера къаьмнаш а. Мелла а оцу могIара бахка тарло кхарачой а, балкхарой а. Цхьа наггахь юлу ШарIан кхел адыгIашна юкъа.\nШарI доцуш, Iадаташца а луьсту кавказхоша шайн юкъаметтигаш.\nОьрсийчохь импери йолчу хенара дуьйна схьа лелаш хаало ШарI. Динан (ШарIан) а, ламанхойн (Iадатан) а кхелаш юкъара ехира Советан Iедало 1924-чу шарахь. Кхин а 4 шо даьлча дIакъевлира хьуьжарш. Бусалбанашна маршо кхайкхош хилла тIаьххьара вакуфаш (хьолаца, ахчанца доьзна девнаш луьсту хьукматаш) дIаехира 1930-чу шарахь.\nIаьрбийн маттахь "хьаст, динан коьрта орамаш" бохург ду "ШарI". Шуьйрачу маьIнехь, цунна чудогIу Исламо бусалбанна къастош долу кхетаман хатI а, бакъо а гойту низамаш. Ала деза, пIелгаш тIехь багарбал бен а бац Кавказехь ШарI дуьззина девза Iеламчаш.\nЛелча а, ШарIан кхелашна листа дуьтуш дац Оьрсийчуьрчу регионашкахь нехан дар-дацарш къестор бен, хуьлда иза бахам къовсуш я дегара воIана кхочу рицкъ доькъуш иккхина цакхетам.\nБусалба доьзалшкахь ШарI лелаш Европехь а хаало. Iедалша кеп лелайо ца гуш санна. ШарIе воьдучу шимма дош ло, шайна цуьнан къастам ца тахь, дов Iедале ца даккха.\nХала ду возуш воцу къеда каро\nМагасерчу гуламхошний, уьш тIелийначу Кадыровн гонний юкъабоьлла къовсам луьстуш толам боьзна хир бу къеда стенгара, мила, хьенан ву хьаьжжина. Соьлжа-ГIалахь кхел яхь, кхеташ ду, тоьлларг Кадыров бен хир вац. Ткъа нохчашна резабацар дистина лелачу ГIалгIайчохь ШарIан кхел хилахь, шеко яц бухара вахархо бакъвийр вуйла.\n"Кавказ.Реалиино", Оьрсийчохь мел лела таро ю ШарIан, аьлла, динчу хаттарна жоьпаш деллачех ву ша цавовзийтар дехна Iеламча-блогер Арслан. Орьсийчохь, бусалбанаш миллионашкахь белахь а, магош дац ШарI, я низам а ца хета иза Iедална, элира цо. Магош хилча а, цунна хетарехь, Iедало шен Iуналлера йохийла дац ШарIо къестош йолу нехан юкъаметтигаш.\nДуккха а бусалбанаш шеца болчу блогеро М. Хьусайна, Кавказехь дуккха а бу ШарI девза говзанчаш, царалахь бу къаьмнийн дар-дацарш листа хуурш, амма шен кхел бен лоруш а йоцчу Оьрсийн пачхзьалкхехь лела бух бац ШарIан низамашна, элира. Хьасайнна гарехь, къедано дов мел хаза, нийса листарх а, цо дина хьукма (сацам) хьехам а хуьлий буьсу.\nУггаре халаниг ду тахана, цхьаьнггахьа а ца узуш, хьоьгара хьакамалла, хьан ахча-бохча ца лоьруш, нийсса ШарIца кхел еш волу къеда каро. "Вай цкъачунна кийча дац", бохура "Кавказ.Реалиица" къамел динчу эксперташа.\nОьрсийчоьнан кхелех цатешарна, къедига леткъа нах. Делахь а, ШарIан кхеле стаг ийзор ловзар бен дац цкъачунна. Амма иза дац нехан ШарIе ларам бац бохург, динца къастош йолу кхелаш юкъараевр ю бохург.


Эльдерханова Зайнап. ЙоI йина\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2017\nЭльдерханова Зайнап. ЙоI йина...\n"ЙоI йина хьуна!" Цу кхоана велавелла вац цхьа а да. ЙоI йича, ур-аттал зингатна а новкъа догIу боху. «ХIан, хIинца хIара а еа, цуьргаш охьаэга ца дуьтург», – олу боху цара.\nДукха доьзалийн кхолламашкахь хилла-лелла хIума ду, йина аьлча, воккха ца вийнехь а, амма цул тIаьхьа мел йог1учу хенахь, йоI шен кIентел а дукхаезаш, вехаш нисло да.\nДен цIахь а, арахь а децIенна чу садиллина, беркате-м хуьлу йоI.\nСхьахетарехь, нохчийн да воьлхуш йогIуш ши киртиг ю: ненан барам кех ара боккхуш а, дика, муьтIахь кхиъна ийман долу йоI маре йоьдуш а.\nЙоI дуьнен чу ялар я доьзалехь а, я юкъараллехь а дош ца хетахь а, амма экамечу, гIийлачу доьзалхочун – йоьIан карах-марахула чекхдолу доьзална, халкъана тIедогIу дика-вуо.\nШена дан амал доцург даима а къомана орцах юьйлуш гина дуьне-м ду хIара.\nНохчийн зуда, цкъа къонах хуьлий новкъа йолура хьо, юха, са дуткъделча, гIелделла жима бер хуьлура хьох.\nАмма цкъа а гина яц хьо доьналлах, яхьах йоьхна. Ас юьйцург боккъал а цIий-орам нохчийн кхерчара схьабаьлла нохчийн йо1 ю.\nНохчийн зударийн де герга кхачале кест-кеста ойла вайн зударийн дахарна, кхолламна тIейоьдий Iа со.\nСоьлжа-ГIала юккъехула йоькъуш, доьдучу Соьлжа хина тIехула тиллинчу тIеха йолуш, юхахьажаелча ирча, буьрса догIучу хих бIаьрг кхетча, генарчу заманахь йохийна, ягийна йохийначу Дадин-Юьртара дакъазабаха дуьгучу зудаберийн сурт карладолура. Ткъа Терк Соьлжа хинал а дистина, кIорга, шуьйра ду. Хи, цIе, Iин – ирча ду церан карах валар хилахь.\nЕригге а заманашкахь ма деза, цIена, сирла хилла нохчийн йоьIан сий. Шен са мерза ду хIоранна. Къанвелча а лаьа ваха, могаш воцуш висча а ца лаьа дуьненах вала. Ткъа шайн жимачу, хазачу, дахар-дуьне дезачу хенахь 46 йоI цхьа барт бина Терка чу лилхина, елла бохург дуьненан шоралла, дохалла дехачу жил-Iаламна дIакхайкхадал хIума дара.\nДукха хуучара шайлахь дуьйцуш, даккхий синош дохуш, ойла ярца дагатосура и де. Амма оьздангаллин лар цкъа а ца йов, сий, цIе ларъяран некъах мел аьлла дош, мел баьккхина ког дуьне эхарта дерззалц диц ца до наха.\nХIинца вай дехачу курачу заманахь, сий, цIе бохург дIасакхийса ваьшна магочу заманахь, хIора урамехь, юьртахь оьшу дош дош долу къонахий, сий айбина лела мехкарий...\nЯлсаманахь уггаре а йоккха меттиг хьуна йогIу аьлла хета. Кедан юкъ санна, жимачу, горгачу Нохчийчоьнан кхерчахь хьуна тIехIиттинарш, ахь лайнарш, ахь дIасалистинарш собаран лам оьшу гIуллакхаш дара.\nАхь айхьа хьайна долчул а тIех даздина леладора дуьне. Хьайн эгIазчу куьйгашка беза мохь эцна йогIуш ю хьо.\nХьуна атта ирсе хила а ца хии, хьо зингат ду-кх цуьрг эцна доьду, рицкъ лаха доьду, хьо – цIоькъалом ду-кх кеман, танкин, бомбин цIе яйа канахь хи эцна доьду.\nСтиглара охьадогIу догIа а догIа дац, – уьш хьан гулделла бIаьрхиш ду, халахетча а, хазахетча а девлла бIаьрхиш.\nНохчийн зударийн де. Иза хIора дийнахь а ду, хIора хIусам церан оьздангалло хазйина ю, церан собаро латтош ю.\nЗударий оьзда мел бу дийна ю Нохчийчоь.


Вайначу жигархочух Тепсуркаевх долу арз кхаьчна Европан кхеле\nЛахьан-бутт 18, 2020\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Европан кхело листа тIеэцна нохчийн жигархо, Телеграмерчу 1АДАТ пабликан модератор Тепсуркаев Салман варах долу арз. Оцу хьокъехь хаам бо "Кавказский Узел" газето.\nБакъоларъярхоша Оьрсийчоь декхарейо Тепсуркаев лаха а, иза мукъаваккха а, цунна кхерамзалла кхачо а. Юьхьанца Европан кхело т1е ца ийцира арз, амма масех дед даьлча, шен сацам юха а баьккхина, листа магийна.\nОьрсийчоьне хеттарш хьовсийна кхело: юй пачхьалкхан урхаллаш жигархо вадийначу нахаца, хIоттийний цунна т1ехь Iазап? Оьрсийчоь декхаре ю Страсбурге тIебог1учу беттан 12 дийнале жоп хьажо.\n"Кавказского узел" газето яржийначу информацица, ши бутт хьалха Нохчийчохь лачкъийра лаххара а 53 стаг, байначу а, карарчу а беттанашкахь цIера бигина иттаннаш кегийрхой. Доккхачу декъанна и нах идийна Тепсуркаев Салманан контакташ лохуш а, Европерчу нохчаша мехкан Iедална критика еш араюьйлу материалаш ешарна, цаьрга хьийсарна.