КIиранан хиламаш: муфтийх "харцлуьйриг" ви, ТимурзиевгIеран дас гечдар дийхи, Джохарах жайнина совгIат ди\nОршотан де, Дечкен-беттан 11-гIа\nКIира долалушшехь хаам кхечира, Швецехь оппозицин блогерна Абдурахманов Тумсона вен Iалашонца тIелатар динчу Оьрсийчуьрчу бахархойн хьокъехь шаьш бина сацам бовзийтина Швецин суьдхоша аьлла. Кхеле хIоттийначу Мамаев Русланна набахтехь даккха итт шо хан кхайкхийра, ткъа цуьнан декъахочунна Шапиаева Эльмирина бархI шо. Шведахойн прокуроро Линдквист Пера бахарехь, Нохчийчоьнан хиллачу президентна Кадыров Ахьмадна йина критика бахьана долуш дина хилла блогерна тIелатар. "Талламчийн лараш Соьлж-ГIала йоьлху", - дIахьедина Линдквиста, Евле гIалахь кхелан ладегIарш доьлхучу хенахь, яздо Шведехь арадолучу Aftonbladet газетано. Лурчаха Зазадокху-баттахь Абдурахмановс йинчу критикана тIехула блогерна чIир кхайкхийра нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада. Кхелан процессехь къастийна, кIело хьалхе дуьйна кечйина хилар. Дийцарш дIахьош цхьанакхетарш хуьлуш хилла церан Москвахь а, Соьлж-ГIалахь а. Блогер вуьйриг Мамаевна 60 эзар евро ахча лур ду аьлла, чIагIо йина хилла. Кхелан сацамехь билгалдаьккхина, Мамаевна а, Шапиаевана а тIедожийна хиларх Абдурахмановна дала 140 эзар шведийн кронашкахь компенсаци а цхьана. Набахтехь тоьхна хан яьккхинчул тIаьхьа даймахка депортаци йийр йолуш ю шинне а, юхабахка бакъо а ца юьтуш. Стохка Чиллан-беттан 26-чу дийнахь Швецерчу Евле гIалахь дира Абдурахмановна тIелатар. Нохчийчуьрчу куьйгалхошна оппозицехь лаьтта блогер ву Абдурахманов Тумсо. Iедало шена тIе зуламаш хьерчо долийча битина цо шен даймохк.\nШинарин де, Дечкен-беттан 12-гIа\nНохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь а, Британера имам, шейх Димашкъыйа Iабдурахьман а\nМеттигерчу зударшка никIабаш охьаяхийтинчу Нохчийчоьнан муфтийгара Межиев Салахьера бехк боккхуш видео дIаязйина Британерчу имамо, шейхо Димашкъыйа Iабдурахьмана. "Путинан муфтийс, Асад Башаран муфтийс, Кадыров Рамзанан муфтийс сийдоцург далийтина шегара, никIаб тиллина бусулба мехкарий полицино шена тIебалийча. Цо тIедожийра царна никIаб охьаяккхар, вахабистийн а, Iарбойн а ламаст ду иза лелор аьлла. Шегара бехкаш даьхча, шен дешнаш юхаийцира цо: шена дуьхьалбевлларш шех нийса ца кхетта аьлла. Ша аьлларг "нийса ца гочдина" боху цо. Оццул еха маж ю муфтийс лелош, оццул харцдерг а дуьйцу", - боху Британерчу имамо. Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа а, Соьлжа-ГIалин полицин урхаллин куьйгалхочо Ирисханов Аслана а довдира бусалба духар никIаб лелочу меттигерчу 7 яхархочунна. Сюжет гайтира "Грозный" телеканалехула. Межиевс хаийтинера никIаб ерриг юьхь къовлу Iаьрбийн зударийн духар хилар а, иза лелор тIехьдацар а. Цо бахарехь, деа а бусалба мазхьабо а боху изза. ТIекхуьу чкъор кхета деза, никIаб Iаьрбийн Iадат хилар, зударшна дино иза лело тIедожош доцийла, бохура муфтийс. Соьлжа-ГIалахула никIабаш а йоьхна зударий ша лоьлуьйтур бац, иза лелор нохчийн Iадатехь а, дино хьоьхуш а дацарна, никIаб лелораш Iаьрбийн мехкашка дIабаха беза, аьллера Ирисханов Аслана а. «Хьехамаш» бина бевлча, телеканало гойтучу мехкарша никIабаш дIаехира шайн яххьаш тIера.\nКхаарин де, Дечкен-беттан 13-гIа\nНицкъаллийн структурийн белхахошца хиллачу цхьанакхетарехь къамел деш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хьахийна, Соьлж-ГIалахь некъан полисхошна тIелеттачу ТимурзиевгIеран шина вешин декъий гергарчаьрга дIакхачорах. "Нагахь санна, "Терроризм" аьллачу артиклехь уьш ца хилахь, декъий дIадохкийта дIадала деза. Амма, терроран артиклца доьзнехь, цхьана а агIор хьехадойла яц уьш дIабалар. Оьрсийчохь дац ишта низам, тIаккха Нохчийчохь а хуьлийла дац", - аьлла Кадыровс. Шина кIиранах гергга Нохчийчохь лаьцна латтийначу ТимурзиевгIеран Хьасанан а, Хьусайнан а дас Ахьмадхана, нохчийн полисхо шайн кIенташа верна, массаьрга а гечдар дийхира. Меттигерчу "Грозный" телеканалан эфирехь гайтина да вистхуьлуш сюжет. Тимурзиевс дIахьедо, лецначул тIаьхьа шайца гIиллакхехь доцург ца лелийра полисхоша аьлла. Шен ши кIант бехкехиларх шеконаш яц шен аьлла цо. "Шун бераша теракт йина элира тхоьга. Стигал къовкъар санна хIума дара и тхуна. Со айса хIун леладо хууш а вацара. Делахь а, бакъ хилла дели иза. Сан бераша, схьагарехь, цхьаъ лелош хилла шайн телефонашкахула, цхьаммо корта дIабаьхьна хилла церан. Цара зулам дина хилар - цIена бакъ ду. Суна гайтина уьш тIелеташ яьккхина видео", - аьлла байъинчу вежарийн дас. Шайн доьзалшкара даьллачух жоьпалла шена а, шен хIусамнанна а тIехь ду боху Ахьмадхана. "Тхо бехке ду. Оцу шина кIентан да суо хиларе терра боху ас, сан бехк бу доьзалера даьллачунна", - аьлла Тимурзиевс нохчийн телеканалехь оьрсийн маттахь.Цул тIаьхьа гIалгIайн маттахь дIахьедо цо "сайн къомана хьалха а юьхьIаьржа ву со". "Цхьаннан а бIара хьажа юьхь яц сан", - аьлла дас. Шина кIиранах латтийра вийначу шина вешина да Тимурзиев Ахьмадхан а, цуьнан хIусамнана Лидия а, йоI Зарета а нохчийн полисхоша лаьцна.\nЕарин де, Дечкен-беттан 14-гIа\nЯхначу аьхка Дижонехь хиллачу къепедацаршна тIехула шеконашца лаьцна хилла Нохчийчуьра мухIажир Тимиргириев Руслан Францин кхело, дIасавалар а дихкина, цIахь витина. Къепедацаршна бехкевинчу Тимиргириевс кху деношкахь талламчийн палате дехар динера, ша маьршаваккхахьара аьлла. Цунна тIетайначу суьдхоша цуьнан дехарна жоп делла. Маршо Радионо яздина ма хиллара, стохка Францерчу Дижон гIалахь Алжирера а, Мароккора а схьабевлла кегийрхой девне бевллера Мангал-беттан 10-чохь. Дерриг а доладеллера 16 шо долчу нохчочунна йиттинчул тIаьхьа. ГIалахь наркотикаш юхкучу наха дина и зулам, аьлла, гIалин юккъехь лаьттачу кальян-баран дайх леттера нохчий. Цул тIаьхьа дIасабахнера. Амма эццахь гIалахула талораш дан буьйлабеллера нохчашна дуьхьаллаьттарш.\nПIераскан де, Дечкен-беттан 15-гIа\n1990-чу шерашкахь Европе дIа а бахна, цигара схьа адамийн бакъонаш хьешарна Нохчийчоьнна бехкаш дохку нохчий тIеэца баккхийбийр бу даймахкахь. Уьш галбевлла хилар гечдийр ду царна, нагахь санна, цхьана хIумана тIехь церан бехк хиллехь, таIзар а дийр ду. Оцу кепара дIахьедар дина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана еарин дийнахь Думан депутатаца Делимханов Адамца а, парламентан спикерца Даудов Мохьмадца а, ницкъаллин структурийн куьйгаллийца а, кхиболчу официалан нахаца а шен хиллачу кхеташонехь, хаам бо REGNUM агенталло. "Ичкерин туьйранийн зама тIехтилла, халкъ кхетта, мила - мила ву, тIаккха декхаре хилла и туьйранчаш Европе бовда. Цигахь а вовшашца девнашка бевлла. Делахь а, уьш цIа багIахь, реза ду тIеэца, Соловей-разбойникаш санна уьш лелахь а", - аьллачу Кадыровн дешнаш даладо REGNUM-о. Ишттареспубликан куьйгалхочо билгалдаьккхина, Нохчийчохь дуьненчу а ваьлла, нохчийн мотт буьйцучех хуьлуш вац нохчо, "эхь-бехкаллин кодекс" а ларъеш, нохчийн амалш хила еза стагехь аьлла. "Галваьллачунна гечдийр ду, бехкечунна таIзар дийр ду, амма оха цкъа а могуьйтур дац евроичкерихошна тхайн махкана лер", - дIахьедина Кадыровс.\nШоьтан де, Дечкен-беттан 16-гIа\nИчкерин хилла хьалхара президент Дудаев Джохар\nНохчийн Ичкерия Республикан хиллачу хьалхарчу президентца Дудаев Джохарца хилла интервьюш вовшахтоьхна, стохка Киевехь арахецна хилла книга Украинан "Шеран жайна" (Книга года) премин шорт-лист юкъаяхна. "Публицистика" категорехь билгалъяьккхина иза."Лицар свободи" ("Рыцарь свободы") цIе йолу книга стохка арахийцира. Цу юкъаяхна интернетехь яржийна интервьюш а, иштта, хьалхарчу Ичкерин президентан доьзало елларш а."Тхан гочдархоша интервьюш тексте а ерзош, украинхойн матте гочйира, церан цхьа дакъа нахана хезна яц, иштта цхьанхьа а зорбанехь хилла доцу, доьзалан альбомаш юкъара суьрташ а цхьана ду цу юкъахь", - аьлла книга арахецначу Савченко Дмитрийс. Иштта, цо билгалдаккхарехь, жайнин цIе тиллина Дудаев Джохаран хIусамнанас Дудаева Аллас. Цо язйина книгин дешхьалхе а.\nКIиранан де, Дечкен-беттан 17-гIа\nПIерасканан дийнахь Google компанино YouTube каналера "Ахмат" футболан клубан а, ийначу кепехь латарийн Absolute Championship Akhmat (АСА) оьрсийн промоушенан аккаунташ дIакъовлуш бинчу сацамна шаьш резадацар дIахаийтина Нохчийчуьрчу зорбанан министро Дудаев Ахьмада. Яздо цунах лаьцна "Спорт" газетано.\n"АгIонаш дIакъовларца гуш ду футболан а, ийначу кепехь латарийн а фанатийн бакъонаш йохийна хилар. БIеннашкахь нах бу уьш. АСА-н цхьана YouTube-канале язвелла ву 1,5 миллион гергга стаг. Дудаевс бахарехь, Нохчийчоьнна а, мехкан куьйгалхочунна Кадыров Рамзаннна а дуьхьал болийна гибридан, информацин тIом бу иза.\n"Дуьххьар гуш дац вайна, уггар а "демократин" пачхьалкхо, ша демократин ага ду бохучо, шога бакъонаш хьоьшуш хилар. Таханалерачу дуьненахь Американ Цхьанатоьхна Штаташ ю уггар а чIогIа бакъонаш йохош ерг, цхьа а демократи кхузахь юьйцийла а дац", - аьлла Дудаев Ахьмада.


Кху деношкахь Дуьненаюкъарчу терроран духьал къийсам латточу центро зорбане даьхна ДАIИШ-ан тобанах дIакхета Европера дIабаханчу нехан терахьаш.\n4300 герга европахо ларалуш ву хийрачу тIамехь дакъалаца вахана\nХIаагерчу терроран дуьхьал къийсам латторан центро хIоттийна йолу террорхойх а, джихадхойх а, цаьрца озабезам болчех а йолу „ кхечу мехкашкахь тIемаш беш болу Евробертан бахархой“ аьлла нохчийн матте гочдан мегар ду.\nЦу цхьа бIе ах бIе агIонах лаьттачу документехь деталашкахь дахкийна ду Малхбузерчу пачхьалкхашкара Шема тIаме баханчу нахах а, церан башхаллех а.\nИштта, масала, 4300 герга европахо ларалуш ву хийрачу тIамехь дакъалаца вахана. Царех 30 процент цул тIаьхьа юхавирзина ша вехачу пачхьалкхе, ткъа 14 процент вийна. Тамашийна кхин цхьа хIума а ду- тIаме я Халипатехь ирсе дахар лаха баханчу нахах 17 процент зударий я къона мехкарий бу.\nИштта вуно лакхара ду бусулба дин тIе а эцна, им диллинчул тIаьхьа Шема я Иракъе баханчийн терахь – уьш тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь массо а тIемалойн 6 процентера 23 проценте кхаччалца бу.\nБен-бенчу Европерчу пачхьалкхашкахь джихадхошца долчу хьолан статистика а ялайо Дуьненаюкъарчу терроран дуьхьало яран центран рапорто. Бакъдолчу, и статистика мелла а ширйелла йолчух тера ду, масала, Германехь а, Австрехь актуале долу терахьашца иза юьстича.\nИштта, кху деношкахь Австрерчу къайлахьчу сервисан Конституци ларйаран а, терроризмаца къийсам латторан а хьукматан куьйгалхочуо Гридлинг Петера дахкийра уггаре а тIаьхьара терахьаш. Цуо дийцарехь, Австрера Шема я Иракъе вахнарг 267 стаг ву.\nМаршо Радион ладогIархошна ирчадерг ду – царех ах герга, аьлча а, 110 стаг нохчийн къомах я нохчийн къомах ларалуш хилар. Цу нахах 44 хIинцале а вийна ву, ткъа кхин 100 хIинца а цигахь тIамехь ларалуш ву.\n79 стаг Шемахь я Иракъехь тIемаш а бина, Австре юхавирзина. Ткъа кхин а 44 стаг цига дIаваха гIертачура шайн гергарчарна а, Iедалхошна а гучу а ваьлла, дIа ца вохуьйтуш сацийна, хьастагIа Грацерчу кхелехь жоьпалле озийна хилла йолу къона зуда санна, шен 3 бераца Халипате яха гIертачуьра юхаерзийна йолу.\nСел жимчу нохчийн къоман диаспорера сел дукха джихадхой бовлар тайп-тайпанчу бахаьаншца туду тергамхоша. Царех дукхахчарна хетарехь, иза доьзна ду тIаьхьарчу заманчохь Нохчийчохь лаьттинчу тIемашца а, Европехь нохчийн къомах болу кегирхой, уьш деша а, баха а ца буьтуш, радикалечу хьежамашца талхочу питанхойн балхаца а.\nШен кIант ишттачу питанхоша шайн пропагандица Iеха а вина, тIаме а вигина, вейтинчу нанас, - цуьнан цIе Сагаипова Залман санна йоккхур вай, - Маршо радиога дийцира, иза цу нахах кхетчахьана муха хийцавелира бохучух лаьцна.\nСагаипова : „Цкъа а ца юьйцуш йолу политика йийца волавеллера иза. Агитацино боккъал а чIогIа ша лаьцна ца хилча иза иштта хийцалур вацара. ХIара дуьне дош а дац, кху лаьттахь йоккхуш йолу хан Делан дош айдеш яккха еза, кхиндерг дош дац, бохуш и хIума дийца волавелира цIеххьана.\nИза хийцавала волавелча, иза мичахь лела хьожуш а, даима а тIаьхьа телефонаш етташ а, тхайн хуьлчу агIор иза ларван гIиртира тхо. Амма цу агIор ша цхьаьнаветталуш болу нах муьлш бу а, мичахь бу а цуо хоуьйтуш дацара“.\nЦу юкъана Европахошна а, доллучу дуьненан бахархошна а карарчу хенахь уггаре а боккхах кхерам террорхошкара хилар къайлахьош вацара Австрерчу леринчу сервисийн куьйгалхо Гридлинг Петер шен Венерчу Акцент театрехь хиллачу дискуссехь.\n„Шух муьлха а ву шуна террорхоша вен тарлуш“, - элира цуо масийтаза а. Цундела мехала ду элиар цо, йоллучу юкъаралло а кегирхошца болх бар, хIунда аьлча полисхой - уьш социалан белхахой бац, кегирхошна дерадикализаци ечохь полисхойн болх чекхболуш бу, ткъа юкъараллин болх болалуш бу“, аьлла тIе а тухуш.


Астраханерчу психиатрин дарбан цIийнера ведда Басаевн тобанхо карийна\nЛоьрийн экспертизех чекхваккха психиатрин дарбан хIусаме валийначуьра байначу беттан 26-чохь ведда Алханов Мохьмад шинарин сарахь Астраханехь лаьцна. Информаци тIечIагIйина Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Астраханерчу урхалло, яздо ТАСС агенталло. КIира дара иза ницкъхоша лоьхуш волу.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша хаам барца, Астраханерчу Трусовскан кIоштарчу кафе чохь каравеана Алханов.\nХьалхо зорбане дехира, хетарехь, Алханов Мохьмад ву бохуш, видеокамераша даьхна суьрташ. Иза лоьхуш юкъаозийнера дуккха а къайлахчу сервисийн векалш, ткъа Алханов волу меттиг хаийтинчунна 100 эзар сом кхаъ кхайкхийра.\nБасаев Шемалан а, Хаттабан а тобанхошца Нохчийчуьрчу Шуьйта кIоштарчу Улус-Кертахь Псковрчу десантхошна герзашца тIелатар дина ву аьлла, шеконаш кхоллаелла Алхановх. 2000-чу шарахь Чиллан-беттан 29-чохь хилла ду дуьйцу тIелатар. ХIетахь вийра, официалан версица, цу тIамехь 84 Оьрсийчоьнан эпсар а, салти а. 6 стагана чевнаш йинера.


ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам — Википеди\n46°13′40″ къ. ш. 6°08′14″ м. д.HGЯOL\nЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам\nмеждународная негосударственная организация[d], агентство по оказанию помощи[d]\nИнгалсан мотт, Французийн мотт, Испанхойн мотт, Ӏаьрбийн мотт\n300 000 стаг\nпремия Четырёх свобод — Медаль свободы[d] (2014)\nНобелевская премия мира[d] (1963)\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара болам (кхин а бевза Дуьненаюкъара ЦӀен ЖӀар я Дуьненаюкъара ЦӀен Бутт аьлла) — дуьненаюкъара гуманитаран болам, кхоьллина 1863 шарахь, цхьанатуху дуьненахь 100 миллион сов белхалой а, волонтераш а.\nБоламо «Цхьан а къестамаш а боцуш массо а халонехь волчунна гӀодар, иза бахьнехь Дуьненан тӀехь машар хӀотторхьама» шен коьрта Ӏалашо лору.\nДуьненаюкъара ЦӀен ЖӀаран коьрта дакъош:\nЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет (ЦӀЖДК).\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а юкъараллин дуьненаюкъара федераци[en] (ЦӀЖ а, ЦӀБ а ЮДЮФ) (инг. International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC)).\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн юкъараллаш.\nБоламан куьйгаллин меженаш:\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан дуьненаюкъара конференци — хуьлу 4 шарахь цкъа. Цигахь къаьмнийн юкъараллин вовшехкхетарш хуьлу Женеван Конвенцин пачхьалкхийн-декъашхойн векалшца.\nВекалийн Кхеташо — Кхеташо вовшахкхетарш хуьлу 2 шарахь цкъа.\nДаиман йолу комисси — ю Дуьненаюкъара конференцин векалйина меже Конференцешна юкъарчу муьрехь.\n1 Бух буьллу принципаш\n3.1 ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет\n3.1.1 Сольферино, Анри Дюнан а, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет кхоллар а\n3.1.2 Дуьненан хьалхара тӀом болучу хенахь\n3.1.3 Дуьненан шолгӀа тӀом болучу хенахь\n3.1.4 ТӀемал тӀехьарчу муьрехь\n4 ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци (2006)\n5 ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX конференци (2007)\nБух буьллу принципаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЦӀен бутт тӀехь болу сиха гӀоьнан автомобиль. Бакох, Азербайджан\nЦӀечу Беттан автомобиль Туркменехь\nКхайкхийна 1965 шарахь ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а Дуьненаюкъара ХХ конференцехь Венехь.\nШен балхехь волонтёраша а, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а юкъараллин белхалоша а куьйгалла до оцу фундаментан принципашца.\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара болам, гӀодан Ӏалашо йолуш кхоьллина тӀеман аренашкахь массо а чевнаш йинчарна цхьа юкъара а ца воккхуш, цхьаьн озабезам а ца беш, гӀерта муьлххачу хьолехь а, дуьненаюкъара хуьлда иза я къоман тӀегӀан тӀиера хуьлда иза, адамо бала хьегар дӀадаккха а, аттачу даккха а. Боламан декхар ду адамийн дахар а, могашалла а ларъян, адаман сий дайтар. Цуо аьтту бо вовшех кхета, доттагӀалла лело, вовшен гӀодан, халкъашна юкъахь чӀоггӀа машар латтабан.\nОзабезам ца хилар\nБоламо ца йо цхьан а дискриминаци къам, бос, дин, класс я политикин ойла бахьнехь. Иза адамийн баланаш лагӀбан бен ца гӀерта, уггар хьалха, уггар чӀогӀа оьшучунна а беш.\nМассеран а тешам хилийтархьама, Боламан йишяц тӀеман девнехь цхьан а агӀо лаца, политикин, расан, динан я идеологин амалийн къийсамаш юкъагӀерта.\nБолам бозуш бац. Къамнийн юкъараллаш, шайн правительствошна гуманитаран гӀуллакхехь гӀодеш, шайн пачхьалкхан законашна муьтӀахь йолуш, тӀаккха а даиман автономи латтон еза, ЦӀечу ЖӀаран принципашца лела таро хилийта.\nШен лаамехь хилар\nШен лаамца лелон гӀодаран белхашца Болам пайда баккха ца гӀерта.\nПачхьалкхехь цхьаъ бен хила йиш яц ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан къоман юкъаралла. Иза хилаеза йиллина массарна а, шен гуманитаран болх пачхьалкхан шайолчу меттигашкахь бан а беза.\nБолам дуьненаюкъара бу. Массо а къаьмнийн юкъараллаш цхьатерра бакъонаш йолуш ю, декхарийлахь ю вовшен гӀодан.\nЭмблемаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЦӀен кристалл, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан динан нейтралитетан символ ю\nТуркойчоьнан поштан-налогин марка. Гулделларг ЦӀен Беттан фонде доьду (1928, 1 пиастр).\nЦӀЖДЮК дуьххьарлера эмблема — цӀен жӀар кӀайчу баса тӀехь — юьхьанца дуьйна а динан маьӀна дацара, гойтура ша швейцарин байракхан (цӀечу баса тӀехь кӀайчу жӀаран метта — цӀениг кӀайчун тӀехь) негативан копи (инверси). Амма 1877—1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀамехь Хункар-мехко дӀаяьккхира и эмблема, хийцира цӀечу беттаца, хӀунда аьлчи цӀечу жӀаро йора негативан ассоциаци жӀарахошца.\n1929 шеран Женеван конвенцис къобал бира цӀен бутт шолгӀа эмблема санна. И эмблема лелайо къаьмнийн кхолламаша дукхах йолу бусулбаченран мехкашкахь, амма массанхьа яц, алсама бахархой бусулбанаш болчохь бен. Иштта, ХӀиндонезехь къоман юкъаралло лелайо цӀен жӀаран эмблема: юкъараллин куьйгалхочо дийцарехь, иза доьзна ду кхоллам а, жӀаран эмблема а, пачхьалкх а — динан нейтралитет йолуш ю.\nИштта официалан символан статус елла цӀечу лоьман а, маьлхан а хьаьркан, хьалха 1980 шо кхачале лелош хиллайолу Исламан Республикин Иранан пачхьалкхан ХӀост.\n2005 шеран декабрехь, цхьана символан кховдина болу цӀен Давудан седа дӀатеттинчул тӀехьа, Исраил дипломатийн а, Америкин ЦӀен ЖӀаран векалшан а ницкъашца гучуелира кхоалгӀа динан-нейтралан эмблеман проект — цIен кристалл.\nЦӀен жӀар 1906 шарахь дуьйна ю иштта чӀагӀйина «Johnson & Johnson» фирман йохк-эцаран марка, ша эмблема лело йолийра фирмано 1887 шарахь. 1905 шарахь АЦШ Конгрессо цӀен жӀаран символ лело бакъо дӀаяьккхира муьлххачу кхолламна, ЦӀен ЖӀара йоцучунна. J&J шен эмблема хьалха чӀагӀъяр бахьна долуш, иза декъара яьккхира.\nЦӀен жӀар ю лардаран эмблема, чӀагӀйина ю ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан хьаьрк аьлла, цундела и символика лело кхечу кхолламашна магийна дац дуьненаюкъара законашца. 1949 шеран Женеван конвенцино чӀагӀйина ЦӀЖДК бакъонан статус, иза бахьнехь ЦӀен ЖӀаран (ЦӀен Беттан) хьаьрк ларъеш ю дуьненахь.\nСоветийн Союзехь, тӀехьа ДЙП пачхьалкхаша а цӀечу жӀараца билгалйоккхура медицинех хьакхалуш йолу массо а хӀума. Иштта символ лелаяро хеттарш хиттор ду. Цул сов, символ тӀеман хенан бен йогӀуш яц. Украинехь 2002 шарахь тӀеэцна закон, официалан ца магош символ шайна ма-луъу лелаяр. Иза бахьнехь цӀен жӀар яйна сихонан медицинан гӀоьнан машенаш тӀиера, ткъа некъан сервисан хьаьркаш тӀехь «Хьалхара медицинан гӀоьнан пункт» а, «Дарбанан цӀа» а хьаьркаш хийцира кӀайн жӀараца баьццарчу басар тӀехь я баьццара жӀар кӀайн басар тӀехь.\nЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет[нисйе бӀаьра | нисйе]\nСольферино, Анри Дюнан а, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет кхоллар а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАнри Дюнан, «Сольферинон дагалецамаш» жайнин автор\n19 бӀешераш юккъе даххалц яцара тӀамехь чевнашйина салташна дарбадаран эффективан система а, уьш дӀатарбан кхерам боцу меттиг а. 1859 шарахь июнехь швейцарин бизнесмена Дюнан Анри Францино оккупаци йинчу Итали веара французин императорца III Наполеонаца цхьанакхета а, Алжирехь бизнес лелоран халонех дагавала цуьнца. Сарахь 24 июнехь иза кхечира Сольферино гӀала, цигахь иза хилира тӀеман теш, цигахь велира я чевнаш йира 40 эзар гергга салташна шине а агӀора. Дюнан Анри воьхна вара тӀеман тӀехье а, мискъалзарратал медицинан гӀо цахилар а бахьнехь. Цуо хьалха хилла Ӏалашо дӀатеттира, масех де дайира чевнаш йинчарна дарбадеш а, цаьрга хьожуш а. Женеве цӀа веачи, цунна жайна яздан лиира, 1862 шарахь иза «Сольферинон дагалецамаш» цӀе йолуш зорбатуьйхира шен чоьтах. Цуо дӀасаяхьийтира жайнин масех экземпляр Европера коьртачу политикин а, тӀеман а гӀуллакххошна. Жайна арахецар доцуш, Дюнан волавелира тӀамехь чевнаш йинчу салташна гӀодан къаьмнийн шайн лаамца йолу кхолламаш кхолларан ойланаш ян. Цул сов, цуо кхайкхамбора нейтралан медикашна а, тӀеман аренашкара дарбанан цӀеношна а кхерамазалла луш дуьненаюкъара барт кечбан а, куьг яздан а.\n1863 шеран 9 февралехь Женевехь, Дюнан Анрис кхоьллира «Пхеан комитет», Дюнан ша воцуш, оцу юкъавахара кхин а дош лелаш болчу женеверчу доьзалийн виъ векал: Муанье Гюстав, Женеван нехан аьттон юкъараллин юрист а, председатель а волу, аренан хьолашкахь дукха болх бина волу лор Аппиа Луи, цуьнан коллега Женеван гигиенан а, могашалла Ӏалашъяран а комиссера Теодор Монуар Аппиа, швейцарин эскаран гӀараваьлла инарла Дюфур Гийом-Анри. Комитет Женеван нехан хьолан юкъараллин комисси яра. Цуо шена Дюнанан ойланаш таллар а, кхочушъяр а, уьш практике яхархьама дуьненаюкъара конференци ян а Ӏалашо хӀоттийра. БархӀ де даьлча пхеаммо барт бира шайн комитетан цӀе хийца «Чевнашйинчарна гӀодаран дуьненаюкъара комитет» аьлла. 1863 шеран 26-29 октябрехь Женевехь дӀаяьхьира комитето кечйина дуьненаюкъара конференци. Конференцино тӀеман аренашкахь медицинан гӀуллакххошка болх тобайтархьама Ӏалашо хӀоттийра практикан белхан система кечъяр. Конференцехь дакъалецира 36 делегата: пачхьалкхийн правительствошкара 18 официалан делегат, 6 векал правительствон боцу кхолламашкара, 7 официалан воцу кхечу пачхьалкхашкара делегат, 5 комитетан декъашхо. Конференцехь яра: Австро-Мажаран импери, Баден, Баварин пачхьалкх, Франци, Йоккха Британи, Ганновер, Гессен-Кассель, Италин пачхьалкх, Нидерландаш, Прусси, Российн импери, Саксонин пачхьалкх, Испани, Шведийн-норвегийн уния, Йоккха Британин а, Ирландин а цхьанатоьхна пачхьалкх.\nКонференцино 1863 шеран 29 октябрехь тӀеэцначу резолюцехь, бара хӀара кховдамаш:\nЧевнашйинчу салташна гӀоьнна къоман юкъараллаш кхоллар;\nНейтраналлан статус а, чевнашйинарш ларбар а;\nТӀеман аренашкахь гӀодан волонтераш лелабар;\nКерла конференцеш яр, и концепцеш дуьненаюкъара бертан бакъонаш ларъярхьама юкъаягӀийтар Ӏалашо йолуш;\nМедицинан персоналан уьш къастийтархьама, цӀен жӀар йолу бехчалг, юкъара символ хилийтар.\nШолгӀачу шарахь швейцарин правительствос кхайкхира массо а европин пачхьалкхийн, ткъа иштта АЦШ, Бразилин, Мексикин правительствош официалан дипломатийн конференце. Шайн делегаташ хьовсийра Женеве ялхийтта пачхьалкхо. 1864 шеран 22 августехь конференцис чӀагӀйира «ТӀеман аренашкахь тӀомбеш долчу эскарийн цомгашчеран а, чевнашйинчеран а хьал тодар» аьлла йолу дуьххьарлера Женеван конвенци. Цунна куьг яздира 12 пачхьалкхан векалша: Баденан, Бельгин, Данин, Францин, Гессенан, Италин, Нидерландийн, Португалин, Пруссин, Швейцарин, Испанин, Вюртемберган. Конвенци латтара 10 статьях, цара хӀиттийра хьалхара тӀеэгийна бакъонаш, цара гаранти елира нейтралаллин а, тӀеман конфликтехь чевнаш йина салташна, медицинан персоналан, гуманитаран кхолламашна гӀодаран а. Цул сов, конвенцис хӀоттийра Къоман юкъараллийн дуьненаюкъара комитет къобалъярхьама шиъ бехкам:\nКъоман юкъаралла къобалйина хилаеза шен правительство\nПачхьалкхан къоман правительство Женеван конвенцин декъашхо хилаеза\nЖеневан хьалхара конвенцин оригинал, 1864\nЖеневан конвенцин куьг яздешшехь кхоьллира къоман юкъараллаш Бельгехь, Данехь, Францехь, Ольденбургехь, Пруссехь, Испанехь, Вюртембергехь. 1864 шарахь дуьйна Аппия Луи а, голландин эскаран капитан волу ван де Вельде Шарль а, тӀеман конфликт йолуш цӀен жӀаран эмблемаца болхбан буьйлабелла дуьххьарлера бозушбоцу а, нейтралан а векалш хилира. Кхо шо даьлча, 1867 шарахь, кхайкхира дуьххьарлера тӀамехь чевнашйинчарна медицинан гӀодаран Къоман юкъараллин дуьненаюкъара конференци.\nОццу, 1867 шарахь, Дюнан Анрин кхайкхо дийзира банкроталла Алжирера шен бизнесан аьтту цахиларна, цуьнан дукхах долу бахьна Дуьненаюкъара комитетехь цахеддаш къахьегар дара. Бизнесан аьтту цахиларо а, Муанье Гюставца дов хиларо а дӀаваьккхира Дюнан Комитетан секретарь даржера, декъашхошна юкъара а дӀаваьккхира иза. Дюнан бехкевира харц банкроталлехь. Иза лаца язйина ордер а яра. Цуьнан йита йийзира ша вина гӀала, кхин цкъа а юха а ца веара цига.\nЦул тӀехьа боламан къоман кхоьллира массо а аьлча санна европин пачхьалкхашкахь. 1876 шарахь комитето чӀагӀйира цӀе а «ЦIен ЖIаран дуьненаюкъара комитет» аьлла, иза хӀинци а йолуш ю. пхи шо даьлчи Бартон Кларин ницкъашца кхоьллира Америкин ЦӀен ЖӀара. Женеван конвенцин куьг яздина пачхьалкхаш алсам евлира, цуьнан низам кхочушдан долийра. ЦӀен ЖӀаран болам массара а къобалбира, шайн лаамца къоман комитеташкахь болхбан резахуьлура дуккха нах.\n1901 шарахь дуьххьара Нобелевн дуьненан премеш лучу хенахь, Норвегийн Нобелевн комитето барт бира иза яла цхьанне Дюнан Анрин а, Пасси Фредерикана а — гӀараваьллачу пацифистана. Коьрта хилам, Нобелевн премица совгӀат дар доцуш, бара официалан ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето декъалавар, цуо гайтира Дюнан Анрин реабилитаци а, цуо ЦӀен ЖӀара кхуллуш бинчу белхан йоккха роль а. Дюнан велира ис шо даьлчи жимачу швейцарин курортан Гейден гӀалахь. Дюнанан къена мостагӀ, Муанье Гюстав велира ши бутт хьалха. Иза Комитетехь президент лаьттира исторехь уггар дукха.\n1906 шарахь 1867 шеран Женеван конвенци юхакегийра. Шо даьлчи ШолгӀа дуьненаюкъара машаран конференцис Гаагехь тӀеийцира 1907 шеран Гааган конвенци, цуо шорбира Женеван конвенцин болх хӀордан тӀиера тӀеман гӀуллакхаш тӀе а тоьхна. Хьалхара дуьненан тӀом болалуш, ЦӀен ЖӀара кхоьллина а, Женеван хьалхара конвенци тӀеэцна а 50 шо даьлчи, дуьненахь 45 къоман юкъаралла яра чевнашйинчарна гӀодеш. Болам арабелира Европин а, Къилбаседа Америкин а дозанашкара, цунна юкъаяхара Юккъерчу а, Къилбан а Америкин пачхьалкхаш: Аргентина, Бразили, Чили, Куба, Мексика, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азин пачхьалкхаш: Цийн Республика, Япон, Корей, Сиам; Африкин пачхьалкхаш: Къилба-Африкин Республика.\nДуьненан хьалхара тӀом болучу хенахь[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1915 шеран Французийн листовка\nДуьненан хьалхара тӀом болалуш ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет Ӏоттаелира чолхечу гӀуллакхех, цуьнца лара ца елира къаьмнийн юкъараллийн гӀоьнца бен. Европин пачхьалкхийн медицинана гӀоьнна баьхкира шадолу дуьнен тӀиера ЦӀен ЖӀаран белхалой, царна юкъахь АЦШ а, Япон а. 1914 шеран 15 октябрехь, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето кхоьллира ТӀеман йийсархойн гӀуллакхийн дуьненаюкъара агентство, 1914 шо чекхдолуш цигахь болхбеш вара 1200 стаг, дукхахберш волонтераш. ТӀом чекхболуш Агентствос дӀасадахьийтира 20 миллион сов кехат а, хаам а, 1,9 миллион совгӀат, 18 млн швейцарин франк сагӀа гулдина. Агентствон гӀоьнца 200 эз. гергга тӀеман йийсархочун цӀехьа воьрзийла хилар йийсархой хийцар бахьнехь. 1914—1923 шерашкара Агентствон картотекехь 7 миллион сов йийсархойн а, тӀепаз байначеран а карточка дара. Оцу каталого гӀодира 2 млн сов тӀеман йийсархо вовзийта, гергарчаьрца уьйр таса таро елира. ХӀинца и каталог ю женеван ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара музейхь. Каталог лелоран бакъо дозатоьхна ю.\nТӀеман хенахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето девнан агӀонаша 1907 шеран Женеван конвенци кхочушъяр тергойора, нагахь йохийча, низам дохийначу пачхьалкхе арз дора. Исторехь дуьххьара химин герз лелийча ЦӀен ЖӀаро протест йира. Женевин конвенцин мандат доццушехь, Дуьненаюкъара комитет гӀиртира зулам хиллачу гражданийн хьал тодан. ДӀалаьцна официалан статус йолу латтанаш тӀехь, Дуьненаюкъара комитето гӀодора гражданийн бахархошна 1899 а, 1907 а шерийн Гаагин конвенцица. И конвенцеш хилира иштта ЦӀен ЖӀаран йийсархошца болу белхан коьрта бакъо. Дуьненаюкъара агентствон лакхахь бийцина болх боцуш, ЦӀен ЖӀаро тӀеман йийсархойн лагершна инспекци йора. ТӀом боьдуш болуш ЦӀен ЖӀаран 41 векал 524 лагерехь хилла Европин массо а маьӀӀера.\nХемингуэй Эрнест ЦӀен ЖӀаран сихачу гӀоьнан шоферан духар доьхна\n1916—1918 шерашкахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето зорбатоьхна цхьа могӀа поштан открыткийн тӀеман йийсархойн лагерашкара суьрташ долуш. Царна тӀехь дара йийсархойн денна а долу дахар, цаьрга цӀера кехаташ дар, кхин а. Дуьненаюкъара комитет гӀертара иштта тӀеман йийсархойн доьзалашна дегайовхо йита, церан гергарчу нехан хьолах лаьцна ца хуушдерг лагӀдан. ТӀом чекхбаьлчи ЦӀен ЖӀаро цӀехьа берзийра 420 эз. сов тӀеман йийсархо. 1920 шарахь дуьйна репатриацин Ӏалашонаш дӀаелира хӀинцца кхоьллинчу Къаьмнийн Лиган, цуо и болх кховдийра норвегийн дипломатан Нансен Фритьофан. ТӀехьа цуьнан бакъонан мандат шордира, цуьнан декхарш юкъа беира бевддалелачарна а, арабаьхначарна а гӀодаран болх. Нансен юкъадаьккхира Нансенан паспорт олушдерг, иза лора шайн гражданалла яйна бевддалелачарна. 1922 шарахь Нансенан къинхьегам билгалбаьккхира Нобелевн дуьненан преми.\nТӀеман хенахь бинчу шен пайден болх бахьнехь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан совгӀат дира 1917 шеран Нобелевн дуьненан премица. И преми яра 1914—1918 шерашна юкъахь елла цхьаъ бен йоцург.\n1923 шарахь Комитето хийцира керла декъашхой харжаран политика. Оцу хене кхаччалц Комитетехь болхбан йиш яцара Женеван бахархойн бен. И бехкам дӀабаьккхира, Комитетехь болхбан бакъо массо а швейцархочун хилира. Дуьненан хьалхарчу тӀеман зеделларг лоруш, 1925 шарахь чӀагӀбира Женевской конвенцин керла тӀетохам, цуо законера арадаьккхира герз меттана садукъдо а, дӀевшен а, биологин хӀуманаш а лелор. Диъ шо даьлчи ша Конвенци юхакегийра, чӀагйира «тӀеман йийсархой лелабаран» шолгӀа Женеван конвенци. ТӀамо а, ЦӀен ЖӀаран балхо а тӀеман муьрехь хаъал айира Комитетан репутаци а, авторитет а дуьненан юкъараллехь, цуо шорйира белхан сфера.\n1934 шарахь Дуьненаюкъара комитето юкъа а яьлла, чӀагӀйира тӀеман конфликтехь маьрша бахархой ларбаран керлачу конвенцин проект. Амма дукхах йолу правительствош яцара и конвенции юкъаяккха лууш, Дуьненан шолгIа тIом чекхбаллалц цуо шен ницкъ ца ийцира.\nДуьненан шолгӀа тӀом болучу хенахь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЦӀен ЖӀарин Лодзера хаам, Польша, 1940.\nДуьненан шолгӀа тӀом болуш ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан белхан бакъонан бух бара 1929 шеран редакцера Женеван конвенци. Комитетан болх Дуьненан хьалхарчу тӀамехь хиллачул хийцабелла бацара: тӀеман йийсархойн лагерийн инспекци, маьрша бахархошна гӀодар, тӀеман йийсархошна кехаташ яхдан таро ялар, тӀепаз байначарах хаамаш бар. ТӀом чекхболуш 179 векало 41 пачхьалкхера 12750 тӀеман йийсархойн лагершка зиярат дина. ТӀеман йийсархойн центран хаамийн агентствохь (Zentralauskunftsstelle für Kriegsgefangene) вара 3 эз. белхало, йийсархойн картотекехь 45 миллион карточка дара, Агентство дӀасадахьийтира 120 млн кехат. Йоккха дуьхьало яра Немцойн ЦӀен ЖӀара нацисташ тергоеш хилар, женеван статьяш лоруш яцара цара.\nЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан аьтту ца хилира нацистийн Германица концентрацин лагерашкахь адамаш лартӀахь леладаран барт бан, тӀеххьаре а, шайн Ӏаткъам сацийра тӀеман йийсархошца бен болх саца ца байтархьама. Цуьнан иштта гӀуллакх ца хилира байаран лагеран хаттарехь а, шортта европин жуьгтий а, цигонаш а байаран хаттарехь а. 1943 шеран ноябрехь Дуьненаюкъара комитетан пурба делира концентрацин лагерашка посылкаш яхьийта, нагахь хууш делахь адресатан цӀе а, волу меттиг а. Посылка схьаэцаран хаам тӀехь дукха хьолахь куьг яздора кхин чубоьхкинчара, цунна Дуьненаюкъара комитетан аьтту белира 105 эз. гергга чуьвоьллинарг вовза, дӀакхачо 1,1 млн гергга посылка, дукхах дерг Дахаухь, Бухенвальдехь, Равенсбрюкехь, Заксенхаузенехь.\nХууш ду, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан векал волу швейцарин эпсар Россель Морис, хилла 1943 шарахь Освенцимехь а, 1944 шарахь Терезинштадтехь а. Цуьнан дагалецамаш дӀаязбина хилла Ланцманн Клода 1979 шеран «Дийначарехь тӀехӀотта веанарг» цӀе йолчу документалан фильмехь .\nЖуно Марсель, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан векал Германехь тӀеман йийсархойн лагерехь. (© Benoit Junod, Switzerland)\n1945 шеран 12 мартехь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан президент волу Буркхардт Карл Якобе кхаьчна хаам СС инарлегара Кальтенбруннер Эрнстегара ЦӀен ЖӀарина бакъо луш концентрацин лагере бахка. Германис биллам бира, векалш биса беза лагерашкахь тӀом чекхбаллалц. Дуьненаюкъара комитето хьажийра 10 векал. Царех цхьаъ, Гефлигер Луин, аьтту белира Маутхаузен-Гузен хӀаллакъяр сацо, немцойн планаш америкин эскашка дӀа а хаийтина, иштта кӀелхьарваьккхина 60 эзар гергга чувоьллинарг. Дуьненаюкъара комитето емалбира цуьнан болх, хӀунда аьлча иза шайн лаамца лелош дара, цуо тӀамехь йолу ЦӀен ЖӀаран нейтралалла шеконе хӀоттийра. Гефлигеран репутацин реабилитаци ца йира 1990 шарахь бен.\nКхин къинхетаман доккха масала гайтира Будапештера Дуьненаюкъара комитетан векал хилла волу Борн Фридриха. Цуо кӀелхьарабаьхна 11 — 15 эзар жуьгтий. Женеван лор волу Жуно Марсель хилла европахойх хьалхарчех цхьаъ, Хиросиме кхаьчнариг ядеран бумбанаш тоьхначул тӀехьа.\n1944 шарахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан елла шолгӀа Нобелевн дуьненан преми. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь санна, и преми 1939—1945 шеран тӀеман муьрехь еллайолу цхьаъ бен йоцург яра. Дуьненаюкъара комитето тӀом чекхбаьлчи болх бира къаьмнийн юкъараллашца, тӀамах алссама зехиллачу пачхьалкхашна гӀодан гӀерташ. 1948 шарахь Комитето шаьш бина болх зорбанехь гайтина, цигахь яздина дара тӀом болчу хенахь бинчу балхах лаьцна. 1996 шарахь Дуьненаюкъара комитетан оцу муьран архив йиллина яра академийн а, публикан а талламашна.\nТӀемал тӀехьарчу муьрехь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЖеневера ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитета штаб-квартира\n1949 шеран 12 августехь чӀагӀбира керла хийцамаш хьалхалерачу шина Женеван конвенцеш юкъахь. ХӀинца шолгӀа женеван конвенци олуш болу «хӀордатӀиера тӀеман ницкъийн декъашкара човйинчеран а, цомгушчеран а, хӀурдакема доьхначеран а хьал тодар» тӀетохам, бина Женеван конвенцин коьртачу текстан 1907 шеран Гааган конвенцин тӀехье лоруш. 1929 шеран «тӀеман йийсархошка хьажаран» Женеван конвенци яра историн агӀора хьаьжчи шолгӀа, амма 1949 шарал тӀехьа цунах кхоалгӀа ала буьйлабелира, хӀунда аьлчи иза юкъаелира Гааганчул тӀехьа. Дуьненан шолгӀачу тӀеман зеделларг лоруш, чӀагӀйира «тӀеман заманахь маьрша бахархой ларбаран» Женеван еалгӀа конвенци. 1977 шеран 8 июнехь кхин а тӀеэцначу протоколаша кхайкхийра, конвенцин ницкъ хилар чоьхьарчу девнехь а, масала, гражданийн тӀемашкахь. Тахана йиъ конвенцин а, царна тӀетоьхна протоколашна а тӀехь 600 сов статья ю, 1864 шеран дуьххьарлера Женеван конвенцехь 10 статья бен яцара.\n1963 шарахь бӀешеран юбилей кхочуш, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан цхьаьна ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а юкъараллин дуьненаюкъара федерацица елла кхоалгӀа Нобелевн дуьненан преми. 1993 шарахь дуьйна Дуьненаюкъара комитетан векалш хила бакъо хилира швейцарин боцу гражданийн. Оцу хенахь дуьйна Дуьненаюкъара комитетан иштта болу белхалойн барам кхаьчна 35 %.\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци (2006)[нисйе бӀаьра | нисйе]\n2006 шеран июнехь хилира ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци, цигахь коьрта хилам бара ПалестӀинан а, Исраилан а къоман юкъараллаш Боламан юкъаэцарехь хилла барт. ХӀинца пачхьалкхана арахьа Исраилан «Маген Давид Адом» юкъараллин лаамхойн болх ларбийр бу дуьненаюкъара бакъонашца.\nКонференцин декъашхоша барт бира Боламан кхоалгӀа нейтралан эмблемех — ЦӀен Кристалл.\nДавудан ЦӀен Турс цӀе йолу къоман юкъаралла юкъаэцар дӀатоьттура 60 шарахь гергга кхолламан символикан гонахьа хиллачу къийсамаш бахьнехь, хӀунда аьлчи яхӀудаш къобал ца йора христианин жӀар а, бусулбачеран бутт а. Конференцехь тӀеэцначу декларацино боху, Исраилехь эмблема хилла лелор ю цӀен кристалл — кӀайн бос тӀехь цӀен биъсаберг. Оццу хенахь барт бира, Исраилан «Давудан ЦIен Турс», я «Маген Давид Адом» (МДА) кхолламо Исраилехь хьалхалера символ (цӀен ялх са болу седа — гонахьа цӀен ромб йолу «Давудан турс») лело магарехь.\nБусулбанийн пачхьалкхийн векалш дуьхьала бевлира Исраил юкъа ца эцийта — масала, Шемано шайн ЦӀен Беттан юкъаралла 1981 шарахь Исраило дӀалаьцначу Голанийн лакхенаш тӀейита бохура.\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX конференци (2007)[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX-гӀа дуьненаюкъара конференции хилира Женевехь (Швейцари) 2007 шеран 26 — 30 ноябрехь.\nКритика[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДуьненан шолгӀачу тӀамера ДЦӀЖ болх тахана а емалбеш лаьтта. Тешалла деш долу тептарш а, гиначеран дийцарш а, шуьйра лелийна Рюттен Кристина «ЦӀен ЖӀар КхоалгӀа рейхан заманахь» фильм йоккхуш, иза гайтина 2007 шеран 26 сентябрехь немцойн-французийн Arte каналехь. Оцу чохь, чӀогӀа емал до ДЦӀЖ хӀара гӀуллакхаш:\nЦӀЖДК хьалха хиира нацистийн жуьгтий хӀаллакбаран планах дерг, амма дукха лачкъийна латтийра и хаамаш.\nЦӀен ЖӀаран куьйгалхойн а, белхалойн а цхьа дакъа баккхийбеш бара Гитлеран гӀуллакхех.\nЦӀЖДК президента Хюбер Макса ша куьйгалла дира нацистийн Германица жигара болхбечу шина предприятехь.\nЦӀЖДК вице-президент Буркхард Карл Гитлера хьошалгӀа кхайкхина Германехь хилира, вахарх «цецваьлла вара».\n1938 шарахь августехь концлагерь Дахау зиярат дарах чот луш билгалдаьккхира лагерах «дика ойла» йисар.\n1942 шарахь ЦӀЖДК куьйгалхошна хаам кхечира, Берлинера тӀеххьара жуьгтий Освенциме дӀабуьгу аьлла, амма хӀумма а ца дира, и хаам нахал а ца баьккхира.\n1942 шеран аьхка ЦӀЖДК куьйгалхошка кхечира Дуьненаюкъара жугьтийн конгрессан женеван бюрон директорера Ригнер Герхартера «хадийна чекхдаккхаран» план кхочушъяран тешалла, амма юха а хӀумма а ца дира и хаам дӀа а ца белира.\n1944 шеран 23 июнехь ЦӀЖДК векало Россель Мориса зиярат дира Терезиенштадт концлагере, шен чоьтехь гайтинарг — леррина схьахаьржина диелакъежучу берийн сурташ дара.\n1944 шеран сентябрехь оццу Россель Мориса зиярат дира Освенцим концлагере, цхьа а хаттар ца делира газан печех а, шортта нах байарех а лаьцна, амма билгалъяьккхира чӀогӀа хазайолу эсэсахойн маникюр.\nФилателихь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nССРС арахецна яра ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а боламан лерина йолу поштан марканаш:\n1956 шо: «Къинхьегамхойн могашалла ларъе!»\n1956 шо: «Схьаэца санитаран хаарш!»\n1958 шо: ССРС ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан Юкъараллин 40 шо кхаьчна\n1965 шо: Доноралла сийлахь ду!\nStamp of USSR 11.jpg\n1960 шо: ССРС ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан Юкъараллин декъашхойн йолан марка\n1973 шо: ССРС ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан Юкъараллин 50 шо кхаьчна\n1988 шо: ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан дуьненаюкъара боламан 125 шо кхаьчна\n↑ BeritaSatu. Indonesian Red Cross Refuses to Change Its Logo, Jakarta Globe (2012, 26 февраль). Хьаьжна 5 апрелехь 2017.\n↑ Красный кристалл: эмблема Третьего Протокола вступает в силу\n↑ Красный Крест — НЕ символ медицины!\n↑ Красный крест — уже не символ медицины?\n↑ VIVANT QUI PASSE. AUSCHWITZ 1943 - THERESIENSTADT 1944. R: Lanzmann [FR, 1997]. Cine-holocaust.de. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 29 апрелехь. Теллина 2009 шеран 14 апрелехь.\n↑ 30-я Международная конференция Международного движения Красного Креста и Красного Полумесяца.\n↑ Д. Домбр. Le Monde: «Первое впечатление о Дахау скорее благоприятное…»\n↑ Газета «Минский курьер», № 223 (1324) от 26 октября 2007 года\nКрасный крест // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nОрганизацин устав темин\nВолонтёры Российского Красного Креста Архивацийина 6 декабрехь 2012 шеран..\nБрокгауза и Ефрона · Брокгауза и Ефрона · Военная Сытина · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Швейцарский исторический\nBIBSYS: 1465468306125 · BNF: 118683491 · CiNii: DA11076977 · EGAXA: vtls002776249 · GND: 138093-X · ISNI: 0000 0001 1941 4682 · LCCN: n2001131185, sh85112043 · NKC: ko2009518538, kn20040205007 · NLA: 35444802 · NUKAT: n2009031564 · PTBNP: 116426 · SUDOC: 028180585 · VIAF: 145680594\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЦIен_ЖIаран_а,_ЦIен_Беттан_а_дуьненаюкъара_болам&oldid=6686600»\nНобелан машаран совгӀатан лауреаташ\n1864 шарахь кхоьллина организацеш\nWikispecies тӀера дӀасахьажоргаш йоцу йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 4 октябрь, 00:45.


Говза хьехархо - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n27.10.2017 16:29 Пятница\nАвтор: ДАМАЕВА Има\nДуккха а йолчу говзаллех хьехархочун говзалла хаьржина стаг ерриге и юкъаралло лара хьакъ ву.\nЦо т1елаьцнарг хала хилла ца 1аш,1аламат жоьпалле г1уллакх ду… Масала, Норвегехь адам кхелхича, иза д1адерзош, цуьнан чурта т1е, говзалла билгалйоккхуш, йоза яздан ца магадо.\nЕккъа цхьа говзалла ю цара, сийдеш, чуьрта т1е язъян магийнарг – Хьехархочун говзалла. Шен кхетам лакхара болчу юкъаралехь иштта лакхара мах хадабо хьехархочун белхан.\nХьекъалчаша аьлла а ма ду: «Муьлххачу а юкъараллин кхетам кхиаран барам оцу юкъараллехь хьехархочун дечу сий-пусаре хьаьжжина къастош ду». Иштта маь1не бу хьехархочун болх.\nХьехархочун корматалла, говзалла хаьржинчарех ву Абдурзаков Ибрах1иман Шертбек а. Шен балха т1ехь шортта зеделларг а долуш, баккхий кхиамаш болуш ву Шертбек.\nЦуьнан дешархоша республикански олимпиадашкахь а, къовсамашкахь а хьалхара меттигаш йоху: «Стела1ад» журналан а, «Гумс» газетан а аг1онаш т1ехь шайн говзарш а йовзийтина цуьнан дешархоша.\nИштта иза дакъалоцуш ву нохчийн меттан пачхьалкхан коьрта экзаменан талламан лараран коьчаллин вовшахтохаран тобанехь.\n9-чу классана леринчу пачхьалкхан коьртачу экзаменан эксперт а ву, ЧИПКРО-он-тьютер а ву. Билгалдаккха деза, Шертбек цхьана х1уманна, нагахь и нохчийн маттах а, литературах а хьакхалуш делахь, юьстах 1аш цахилар.\nШен белхан зеделлачух говза пайдаэца а хууш, кхечу хьехархошна оьшшучохь г1о-накъосталла деш, къахьоьгуш ву дуккха а шерашкахь.\nМуьлххачу а школехь ахь методически цхьаьнакхетараллин папка схьаэцча, цу юккъехь Шертбекан календарни, урокийн а планех пайдаоьцуш, вовшахтоьхнарг карадо. Хьехархошна г1оьнна араяьхна Шертбека «1аламан совг1аташ», «Нохчийн маттахь нохчийн маттах» — пособеш а.\nЧИПКРО-н – нохчийн меттан а, литературин а кафедран белхахо йолчу аса а Шертбекан белхан зеделлачух пайдаэцна. Цундела сан шортта диканиг бен дац цуьнан балхах лаьцна ала. Шен дешархошна пайде хилла ца 1аш, шен к1оштарчу а, республикерчу а хьехархошна шегара г1о кхачийна ву Шертбек.\nДика хьехархо хилла ца 1аш, оьзда а, г1иллакхе а, коьмаьрша а, оьшучунна орцхволуш ву Шертбек. Ц1ена а, сирла а бу хьан некъ, Шертбек.\nИштта кхимаш а бохуш, дуккха а ваха Дала могашалла лойла хьуна!


Мирзоева Я. «Дудаев 1абди – нохчийн литературин бухбиллархойх цхьаъ» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nМирзоева Я. «Дудаев 1абди – нохчийн литературин бухбиллархойх цхьаъ»\nЛитературо йоккха меттиг д1алоцу муьлххачу а къоман дахарехь. Ткъа поэзи цу литературан х1оттаман дакъа ду. Нохчийн къоман дахарехь сих-сиха т1ех1уьттуш хилла йолу хала киртигаш тергал ца еш, шайн дахар а, маршо а ца кхоош, нохчийн яздархоша, поэташа кхиийна нохчийн литература, лардина нохчийн дош.\nЦарна юкъахь ву нохчийн поэзин бухбиллархойх цхьаъ лара вог1уш волу Дудаев 1абди. Цуьнан 110 шо кхачарна лерина, иза дагалоцуш яра дукха хан йоцуш Зорбанан ц1ийнахь д1аяхьна йолу кхоллараллин суьйре.\nДудаев 1абди вина 1901 шарахь Элистанжи ц1е йолчу ламанан юьртахь. Ша вехаш волу зама санна, хала а, къиза а хилла цуьнан дахар. Шовзткъа шо а кхачале хаьдда Дудаев 1абдин дахаран некъ. Дала дуьненчохь шена яккха елларг к1еззиг хан хиллехь а, дуккха а мехала г1уллакхаш дан ларийна 1абди.\nНохчийн литературин классик санна вевза и вайн къомана юкъахь. Жималлехь, школе воьду хан т1екхаьчча 1абдин дас Дудас юьртарчу хьуьжаре деша вахийтина хилла и. Цунна ч1ог1а лууш хилла шен к1антах к1орггера ислам а девзаш, дика 1еламстаг хуьлийла. Амма кхолламо цхьаьнга а ца хоттуш, шена луъучу аг1ор д1анисдина цуьнан дахар.\nСоветан 1едалан заманахь, Нохчийчохь 1илма а, дешар а д1ах1отточу шерашкахь, Дудаев 1абди Соьлжа-Г1аларчу хьехархойн курсашка деша воьду. Ткъа уьш чекхяьхначул т1аьхьа шен юьртарчу школе хьехархочун болх бан вог1у 1абди. Дукха ца 1аш цу школан куьйгалхо а хуьлу цуьнах. Оцу хенахь дуьйна хьехархочун болх бо Дудаев 1абдис.\nУггар хьалхара шен байташ 1абдис ша хьехархойн курсашкахь доьшучу хенахь язйина. Уьш зорбане евлира 1923-чу шарахь дуьххьара нохчийн маттахь арахеца долийначу «Серло» газетан аг1онаш т1ехь. Цу газетехь зорбатухура Дудаев 1абдин массо а байташ, х1унда аьлча дукха хьолахь уьш шайна чохь къинхьегаме, машаре кхайкхам болуш хилла. Оцу байтийн ц1ерех а кхета мегар ду, церан муха маь1на хилла. Царах цхьаерш ю «Пионерашка кхайкхам», «Бераш кхетош эшар», «Дика к1ентий», «Мало ма е», и. кх. д1. а.\nДудаев 1абдин байташа ешархошна авторан лаккхара корматалла а, поэтически хаарш а гойту. Нохчийн барта кхоллараллин ламасташ хилла ца 1аш, Къилбаседа Кавказан а, Малхбалерчу къаьмнийн барта кхоллараллин а, поэзин а ламасташ хаало Дудаев 1абдин байташкахь. Авторо гойту вайн нохчийн меттан хазалла, иза чулацаме, хьалдолуш хилар а, къаьсттина иза гучудолу 1аламах, а берех а, безамах а лаьцна йолчу байташкахь. 30-г1а шераш юккъедаханчу хенахь Дудаев 1абдин поэзи шуьйра евзира республикехь.\n1935-чу шарахь Дудаев 1абдин оьрсийн матте гочйина байташ Москва г1алахь араяьллачу «Нохч-Г1алг1айн поэташ» ц1е йолчу поэтически гулара юкъахь зорбане евлира. Ткъа ши шо даьлча, 1937 шарахь Пятигорскехь зорбане яьллачу «Советан Нохч-Г1алг1айчоь» ц1е йолчу поэтически антологи юкъа а яхара цуьнан байташ. Оццу шарахь Соьлжа-Г1алахь зорбане елира «Партизанийн эшарш» ц1е йолу цуьнан поэтически гулар.\nЦуьнан кхоллараллин а, дахаран а т1аьххьара мукъам бара и гулар. Цу шеран 24-чу октябрехь кхечу поэташца а, журналисташца а, яздархошца а Советан 1едална дуьхьал хиларехь а, къомана юкъахь национализм яржорехь а харцонца бехке а вина, лаьцнера иза. Ткъа 24-чу декабрехь Нохч-Г1алг1айн АССР-н НКВД-н урхалло уггар лаккхара та1зар дан бина сацам кхочушбеш, Дудаев 1абдина тоьпаш туьйхира. Мел т1аьхьа делахь а бакъдерг метта ца х1уттуш ца дисира – 1958-чу шарахь Дудаев 1абдина реабилитаци йина.\nХ1окху деношкахь нохчийн литература кхиорехь дуккха а мехала г1уллакх динчу поэтан Дудаев 1абди дуьненчу ваьлла 110 шо кхаьчна. Иза дагалоцуш Зорбанан ц1ийнахь гулбеллера Нохчийн Республикан кхоллараллин интеллигенцин векалш, кегийрхой, поэтан гергара нах а. Царна юкъахь вара Россин халкъан артист, поэтан к1ант Дудаев Муса.\nЦхьанакхетарехь гулбеллачара билгал даьккхира Дудаев 1абди даггара шен къам а, мохк а безаш стаг хилла хилар а, нохчийн поэзин бухбиллархой и лара вог1уш хилар а.\nКъиза кхоллам бахьанехь кхоллараллехь дуккха а къахьега Дудаев 1абдин аьтто ца баьллехь а, цуо къеггина лар йитина нохчийн литературехь а, доллучу нохчийн къоман иэсехь а.\nДала декъалвойла иза!\nКоличество подписчиков: 1 502


Обновлено 28.01.2019 08:09 Автор: Administrator 28.01.2019 08:05\nДагахь кхоьллина а доцуш, билггал хилла долу хӀуманаш ду кху тӀехь дуьйцуш дерш. Уьш бераллехь хилла хӀуманаш долу дела, берашна дуьйцуш а ду, баккхийчарел а дика бераш кхетар дуйла хууш.\nБакъду, дерриш а-м кхетар дац бераш. Хьайбанашца, жӀаьлешца, цицигашца доттагӀалла ду дуьйцуш дерг. Цхьадолу бераш и тайпа доттагӀалла девзаш дац. Мелхо а, «мостагӀалла» ду церан жӀаьлешца, цицигашца, хьайбанашца, олхазаршца. Хьозанан бен бохош, цициг лазош, жӀаьла Ӏехош, цунна къайлаха тӀулг-гӀорза тухуш сакъерало церан. Къиза дегнаш хилар ду иза. Къиза дог – вон дог ду. Воккха хилча а, иштта вон дуьсуш хуьлу и тайпа бераш. Дукха хьолахь. Бакъду, воккха хилча «лачкъо» хьийзадо шен вон дог. Нахана гучохь «культурни» хила а гӀерташ. Амма берахьлера деган къизалла, д1а ца яьккхина къизалла, гуттаренна а юьсуш ю.\nИ деган къизалла (деган волла) ян а йоцуш, xlopa а садолчу хӀуманах хета къа а долуш, бецан хелиган а бан тӀалам а болуш долчу берашна девзар ду дуьйцуш долу доттагӀалла. Амма цхьа кхин ду: хьайбанашца, жӀаьлешца, цицигашца, олхазаршца доттагӀалла хир дац моьттуш долу бераш нисдала тарло къинхетаме дегнаш долчарлахь а. Баккхийнаш а хуьлу и моьттуш. КӀезиг а ца хуьлуш. Ткъа иза деган къизалла а йоцуш, доттагӀалла таса цахааро хӀоттош сурт ду.\nХаттар хӀутту: кӀорггера хаамаш, яккхийра говзаллаш оьший-техьа хьехош долчу дийнаташца доттагӀалла тасархьама? Ца оьшу. Хьастар бен, кхин хӀума ца оьшу. «Хьастаме кхиъна эса шина аттах декхна», олуш ду. Ша хьаьстича ца хууш дийнат дац. Вай хьехош долчарлахь. Лаххьийна коьртан хье дӀабаьккхича, хӀумма а ган ца го, хаза а ца хеза жӀаьлина бохуш, дуьйцу И.П. Павловс. Амма, букъа т1е куьг хьаькхна, ша хьоьстий хаалой, цӀога ластадора ишттачу жӀаьло, бохуш. Оццул боккха ницкъ болуш хӀума ю и хьастар бохург. Цундела олуш ду: «Мерзачу дашо Ӏуьргара лаьхьа баьккхина, хазачу дашо лам биъна».\nАмма хьекъалш (кхетамаш) цхьатерра ца хуьлу дийнатийн. Цхьанатайпана долчийн а. Адамаш санна, сонтанаш а хуьлу. Цу сонталлица йозуш къизалла а, кӀиллолла а йолуш. (Оцу «къизаллех» «акхаралла» аьлча нийсахо хир ду.) Кхеташдерш а хуьлу.\nМасала, цхьаццадолу жӀаьла берашна, зударшна леташ ца хуьлу. Я кертахь а, я арахь а. Керта богӀучу божаршна а ца лета, нагахь кертара стаг (хӀусамда) арахула велахь. Керта вогӀушверг цунна гуш велахь. Кхетам болу дика жӀаьла ду и. Ткъа Ӏовдал жӀаьла и хержамаш болуш дац. ХӀусамда арахула велахь а, «дӀадала» бохуш, мохь бетташ велахь а, чукхиссалуш хуьлу керта вогӀучунна – боьршачунна а, зудчунна а, берашна а. Охьа а дуьллий, хьекха а до бер. Амма вукху, берана ца леташ долчу, жӀаьлех атта кхера а ло.\nКхин цхьа хаттар а хӀотта тарло берашна: жима долчу хенахь (бекъа, эса, кӀеза, кӀорни долчу хенахь) стенах девзар ду кхетам болу а, боцу а дийнат? Кхечу дешнашца аьлча: мича билгалонца «майралла-кӀиллолла» хӀотто мегаш яра, майралла хьекъалх, кӀиллолла сонталлех а дузуш. Амма тӀаккха а хӀутту хаттар: и муха къасто деза? Ткъа цу кегийчу муьрехь дийнатийн майралла-кӀиллолла церан «къехкарца» къастайо. Уьдуш, цхьанхьа дӀалачкъа гӀерташ хуьлу кӀиллониг. Акха хуьлу. Аьрха хуьлу. Хьастар, цахьастар девзаш ца хуьлу. Сихха куьйгах дулуш, караӀемаш хуьлу. Цундела жимачу дийнатан хьекъалан барам адамашца йолчу уьйраца буста тарлуш ду.\n1920-г1а шо ду и. Сан цхьайтталгӀа шо долуш. ЖӀаьла далийра тхуна тхан хьешаша Ӏаьндоша. Дикачу xlyx ду, эли. Ши шо а дузаза кӀеза ду, тов. Ц1е – Гуржи яний.\nОнда бӀотӀа яра «кӀеза», бодане-цхьогалан басахь. Ерстинчу говраниг санна бара чо: боца, шера. Когаш деха дара, цергаш яккхий яра. Берзаниш санна. Ирча хеташ, стомма муцӀар а яра, амма ши бӀаьрг хаза бара. Жимма боккхо а болуш, бодане-боьмаша басахь нисбелла ши бӀаьрг бара. Дукха сема, безаме хьажар а долуш. Амма лергаш тедда дара. ГӀуллакх доцуш тедда а долуш! ЦӀога а дацара. Йоцца цхьа тхьум бен.\nЧувахна, йоккха сискалан юьхк а эцна, тӀеваха со «к1езана»: «Гуржи, Гуржи», – аьлла. Беха некъ бина, дукха мацделла хиллера Гуржи.\nЦӀенош тӀехьа беша а даьккхина, ден нанас дов дешшехь, кхин-кхин а яахӀуманаш а кхоьхьуш, дузий ас Гуржи. Баккхийчарна къайллаха, ког-куьг хьокхий, хьаста а хьостуш. Цу дийнахь доттагӀий хили тхойша. Бегашна а доцуш. Вовшийн ган са а гатлуш. Вовшийн дагара а хууш.\nСо чохь хилча, нийсса неӀарна дуьхьал (амма генна) охьа а хуий, со араволу тергалвеш хуьлура Гуржи. Не1 моссазза йоьллу, бӀаьргаш неӀаре хьовсадора, лергаш а дулуш. Араволуш верг со ца хилча, лергаш духадохура. Чамбаран билгало яра и. Корехула къайлаха цу суьрте хьоьжуш хуьлура со.\nСуьйрана эвлаюккъе ловза со воьдуш, соьца дан лууш хьаьвзара. Моссазза воьду а. «Мегар дац!» – аьлла, човхийча, цӀахь соцура. Делхаран хьесапехь кӀеззиг цӀовза а цӀевзаш. Со цӀа вогӀу тергалвеш Ӏара, кетӀа а долий.\nДе-буьйса, кӀира даккха дехьа-сехьа воьдуш меттигаш нислора сан наггахь. ТӀаккха, дукха холчахӀутту, бохура, Гуржи. Саца а, хӀотта а меттиг ца карош, хьийза, бохура, кертахула. Сих-сиха цӀовзаран белхар а деш. И цӀовзар а дара Гуржин башха: угӀаран хьесапехь чӀогӀа а дацара, юххехь ца хилча, хезар долуш а дацара, амма делхаран хьесап дара. Кийрахь делхар санна хӀума дара. Аганарчу беро набарха дечу узарех а тарлуш.\nХьастаделча, ас ша тергал ца дича, доккха халахетар хуьлура Гуржина. Хала а хетий, генна а долий, соьгахьа букъ а тухий, охьахуура, хьуьлла бешахула д1а а хьоьжуш. Дегабаам бара и. Атта д1а а ца болура. Генара кхайкхарх, дош долуш дацара, мел «мерза» кхайкхича a. T1e а вахана, куьг-муьг а хьокхуш, гуттар лерина хьаьстича, халла дӀаболура и дегабаам. Баккъалла а берг.\nБегашена дегабаам беш меттигаш а хуьлура. Дегабаам бина моттуьйтуш. Дехьа а долий, букъ тухий, охьа а хуура. Баккъалла долуш санна. Амма шега кхайкхича, лерг меттахъхьадаза ца Ӏелора. Ша-шаха санна, охьатаьӀара лерг. Цу лерго ша гучудоккхуш лаьттийла хууш, сацо а хьийзадора Гуржис и. Хьалхахьа дӀаийзадора. Амма, хьастаран озахь со вистхилча, лерг охьатаьӀара. Гуржин бертаза таьӀаш санна. ТӀаьххьара а, шен «дегабаамах» дош хир доций а хуий, чӀогӀа ловза а оьккхуш, соьгахьа схьахьодура. Ловзадолура соьца, дистхила гӀерташ санна, цхьа «гӀам-гӀим» а деш. «Вало, ловза гlyp ду вайша!» – бохучу хьесапехь эвлан йистехьа д1а а хьодуш.\nКест-кестта эвлан йисте долура тхойша. Ӏаннашка, хьаннашка, бердан басешка. Цул хазахеташ хӀума дацара Гуржина.\nӀаьндийн лаьмнашкахь дина а, цигахь кхиъна а долчу цунна дукхадезара лаьмнаш, бердаш. Эвхьаза а дара бердашца. Хица чӀара санна. КӀеззиг гечонан тача долчухула атта дехьа-сехьа долура. Со валалой а хьожура. Ца валалуш я валалац моттуьйтуш, со сацавелча, суна гlo дан гӀоьртара: сехьадолуш, дехьадолуш, хьийзара, муха вала веза гойтуш. Шен «гӀам-гӀим» а деш. Иштта «халачу» меттигашкахь со шел жима лорура цо. Со тергалвеш хуьлура. Суна орцахдала кийчча.\nНагахь со охьакхеттехь, суна тӀехьодур дара. Кхерадаларан сурт а юьхьа тӀехь. Хьала ца гӀаттало моттуьйтуш, велхаран кеп а хӀиттош, со Ӏуьллуш хилча, гонаха хьийзар дара. ЦӀийза а цӀийзаш. Цергашца меллаша бедар а лоций, оза а вора. Шен «бегаш» (харцдегабаам), ас сайн бегаш санна, гучу а боккхура дукха хьолахь: со велавалаза ца Ӏелора, ткъа и мацца а гучувалар дара. Дукха шера хаьара Гуржина и хӀума. Сан юьхь т1е ма-хьаьжжинехь, хаьара цунна ас лелориг бегашина делахь а, дацахь а. Цундела, айса моттаргӀа лелочу хенахь, бертал вужура со, сайн юьхь цунна ца гайта. Оцунна хир долуш дара, ша моттаргӀа хӀоттош, Гуржис соьгахьа букъ берзабар а. Сан юьхь тӀехь сан дог-ойла шена гар санна, шен юьхь тӀехь шен дог-ойла суна а гур юй хаьара Гуржина.\nИштта, вовшен дагара а хууш, сой, Гуржий ловзуш лелаш, гуьйре тӀееара. Куьпара ялташ а дӀалистира. Тхан бежана-кежана а ерзийра кӀотара. Гуттара а санна. ЦӀен-Берд олучу берда йистехь яра и. Берда йистерчу хьуьнхахь. Юххехь кхин цӀенош а дацара. Сан а дийзира цига дӀаваха. Сайн Гуржица цхьаьна.\nГуржина-м дукха хазахетара соьца новкъадалар, амма со вогуш вара: дукха вон жӀаьлеш дара новкъахь. ДӀакхаччалц. ДидигагӀеран жӀаьлеш. Ялх дара уьш хӀетахь, цхьатерра дӀахӀоьттина. Тхан санна, цигахь дакъа дара Дидиган. Тхоьга боьдучу некъана ши-кхо б1е метр генахь. Наггахь бен лата-м ца летара уьш новкъа воьдучунна, амма, тӀехьаьлхича, чӀогӀа хьовзавора.\nГуобоккхий д1а а хӀуьттий, чукхиссалуш. Жимма ледара хилча, вен а вуьйр волуш, вон жӀаьлеш дара. Гуттар чӀогӀа тӀаьхьадовлура уьш жӀаьлина. И дара со вогург. Со-м кхура т1е вер вара. Некъа йистехь, СаӀидан кха тӀехь, кхор бара. ТӀевала атта а болуш. Цунна тӀекхачале жӀаьлеш тӀехьаьлхича, водий воьдий, кхура т1е волура со. Цуьнга нисвеллачу хенахь тӀехьаьлхича, дукъал тӀехьа дӀахьулвала кхуьура. Сайца Гуржи ца хилча-м, изза дийр долуш вара со-м цу дийнахь а. Амма Гуржина дан хӀума дацара. ХӀара дерна кхоьрура вукхара.\nПаргӀат садаӀа ца ваьхьаш, ма-хуьллу ког байбина, воьдуш вара со. Улле даьлла догӀуш Гуржи а долуш. СаӀидан кхуре кхуьуш воллура. «Х1инца-м чекхволуш воллура со», – бохург сан дага а теси – «гӀалх» айи жӀаьлеша. ТӀехьа ирхе яра царна. Цундела дукха чехка а ца догӀура. Амма догӀуш дара. МогӀа а бина. Ялхе а.\n– Же, дадалахь, Гуржи! – аьлла, сайн доттагӀчуьнга мохь а тухуш, дӀатасавели со. Дукъал тӀехьа хьулвала кхуьур волуш вара. Амма, цигга а ваьлла, вуханехьа хьаьжча, Гуржи догӀуш дац. Новкъара д1а а даьлла (жӀаьлешна дуьхьал дирзина!), хьаьжкӀийн туддарех хьожа а йохуш, дӀасахьийзаш ду, шен узарш а деш. Ведда т1е а вахна, ворта а лаьцна, д1а а ийзи. Меттах а ца даккхалора. Вир санна, йоккха хӀума хиллера цунах цу хенахь. Ас дика дахош хилар хир дара и.\nТкъа жӀаьлеш тӀекхочуш дохкура. «Хьоьца кхузахь вала йиш яц сан», – аьлла, кхура т1е вели со.\nХьалха догӀуш долу жӀаьла цхьа иттех метр хиллал шена гергагӀоьртинчу хенахь, цунна дуьхьал кхоссадели Гуржи, «гӀалхан» метта йоккха-тоьпаниг санна долу цхьа-ши «гӀов» а олуш. Дуьхьал а кхоссаделла, буххера тӀа а лаьцна, шен дегӀ дӀанехьа а тесна, шена тӀехула хьовзош, духанехьа кхоьсси жӀаьла. Кхоьссина дӀадахийти. Пхи-ялх метр хиллал гена. ТӀаккха иза, шийлачу маьхьарца, тапча кхосса доллуш санна, шен тӀа хьалхахьа а хьажийна, цӀехьа охьадеди.\nШолгӀачунна а, кхоалгӀачунна а дин Гуржис изза. Дисинарш тӀе ца гӀирти. Шайн накъостех хьожанаш а йохуш, цӀехьа дуьйладели уьш а. ТӀаккха, царна тӀаьхьа а хьаьжна, цаьргара кхин кхерам бацар шена гича, соьгахьа дирзира Гуржи. Цу хенахь со ву, кхура тӀера охьа а иккхина, дукха ирча гӀовгӀа еш. Ирх а кхиссалуш.\nЦул суна хазахетта хӀума хилла хир долуш дацара сайн вахарехь.\nИштта дӀадоладелира Гуржин хьуьнаре гӀуллакхаш а. ХӀетахь-м ас ойла а ца йира цуьнан, амма хӀинца го: эша а эшна дӀадоьлхучу жӀаьлешна тӀаьхьа цагӀертар – къонахалла дара Гуржин. Деган куралла яра. Шел эшнарг хьийзавар – осалалла ю, жӀаьлин а, хьайбанан а, адаман а. Оцу вукхара-м ца дуьтура шайна нисделла жӀаьла, дедча а, доьжча а. Ден хьийзош, хьекхадора. Цхьана орцано кӀелхьарадаккхалц.\nКӀотарахь синкъераме хийтира Гуржина: гобаьккхина акха Ӏалам дара, буьйсанашца берзалой а угӀуш. Дукхахьолахь геннахь угӀура уьш, ЦӀен-Берда кӀел. Я Шаьлма-Ӏинал дехьарчу зандакъойн дукъахь. Наггахь узарш гергадогӀура. Хьалха-м хьайбанийн керта гӀоьрташ меттигаш хуьлура. Кертарчара герзаш а кхуьссуш. Амма хӀинца Гуржин «гӀов» дукха буьрса дуьйлура. Берзалойн угӀарна дуьхьал. Гергахьо борз уьгӀча, хьуьн чу дӀа а хьодура Гуржи. Дикка хан яьлча, догӀура. Берзалой дӀа а лелхайой. Церан yгlap а дӀатуьйра.\nБуьйсанца иштта цӀенна Ӏуналла дора Гуржис, ткъа дийнахь бежнаш Ӏалашдора. Дажа лелаш долу. Царна кхин Ӏу ца оьшура хӀинца. Куьпа уьш дахнехь а, ЦӀечу-Берда кӀел хьуьн чу дахнехь а.\nЦхьана сарахь дара, маьркӀажан бода лестинчу хенахь. Етт а оьзна, хӀетта дина жима эса цунна кӀел а хецна, ша чуйоьдуш, нанас эли соьга:\n– Эса жима долчу хенахь цуьнца цхьаьна юьстахбала гӀоьрташ Ӏедал ду цу аьттан, цуьнга хьажалахь.\nСайн цхьа ловзарийн базар еш воллучу суна етт бицбели. Кхано араяьллачу нанас хаьттича бен, дага а ца беа. Ткъа етт бацара. Баханера эса а эцна. И муьлхачу aгlop бели ца хууш, хьаьдда лелара со а, нана а. Бода булуш а лаьттара. Цхьана хенахь деана хьуьн чуьра схьаиккхира Гуржи. Нанина юххе хьаьвзина, «гӀам-гӀим» а дина, духа хьуьн чу хьаьди. Тхойша а тӀаьххье дӀахьаьди.\nКӀеззиг уьшал йолуш цхьа меттиг яра цу хьуьн чохь, хьайбанашна мала хи ӀаӀийта баьккхина жима кӀаг а болуш. Цига гӀоьртина хилла етт хи мала. Ткъа кхуьнца долу эса хотталахь дисина хилла. Цаьршинна тӀехӀиттий тхо Гуржис, дига а дигна. «ХӀара гой шуна!» – бохуш санна, шен «гӀам-гӀим» а дина.\nНанас хотталара эса схьа а даьккхина, ц1а дирзи тхо. ЧӀогӀа там хилла хьалхадаьлла Гуржи а долуш. Суна дов а дина, цунна дика яахӀума елира нанас хӀетахь. Нийса болх бина а хиллера.\nЛаьмнашца, хьаннашца бехачу нехан гезарий хуьлура кхобуш – сиха деба а деба, докъар дукха а ца деза, бохуш. 1ай а яжа лелара уьш хьаннашка – се бууш, ковст юуш. Тхан да а вара гезарий йоло лууш, амма царна виллина 1у везара. Ткъа и вацара кертахь. Со бен. «Хьан хенара нехан бераш жа-бажа лелош ду», – бохург а кхуссура суна. ЧӀогӀа тӀе а ца дожош. Со а ӀаддаӀара, вист ца хуьлуш. Гезаршка лела цалаарна дацара сан вистцахилар. Уьш яцарна дара. Амма цу гурахь – Гуржица кӀотара со вахначу гурахь – цхьа колл-гезарий ялош веара да. Юкъахь кхаба, бохура, лург эцна, бохура, вицвелла со. Цуьнан бала хӀетахь сайн хила а ца хилла дела. Ткъа гезарий ялаяр вон ца хийтира суна. Суначул дукха хаза Гуржина а хийтира: жа юкъахь дина а, жаца кхиъна а долуш, жен жӀаьла дара и.\nГезаршка лела доладелира тхойша – со а, Гуржи а. Дика накъост дара Гуржи. Со тӀаьхьа хилча, гезаршна хьалха долура. Со хьалхаваьлча, тӀаьхьахӀуттура. Со воцчу aгlop хуьлура гуттар а. Бегашийна дацара Гуржин Ӏуналла.\nГезарша «поп буу» зама яра и. Попан хьун яра ЦӀен-Берда кӀел. Нана-даккхий пепнаш дара, шач санна, дӀахӀиттина. Наггахь ирзош а долуш. Бердан басешкахь дара даккхий пепнаш. Ткъа царна кӀел попан бӀараш хуьлура. Ӏана а доьлхий. Уьш дуура гезарша. ДаӀамаш санна, ерстара, и «поп» буий.\nТхан кӀотарна юххехула цхьа некъан бахьана дара ЦӀен-Берда кӀел боьдуш. Ворда-м хьехайойла а дацара, халла салаз йоккхура цу гечохула хьала-охьа. Иза а – дукха йоьттина яцахь. Оцу новкъа лелара сан гезарий а.\nЦхьана сарахь ду. ЦӀа вогӀуш ву со, гезаршна хьалхаваьлла. Ирхех тӀеваьлла вала воллуш. Дукха чӀогӀа а ца олуш, цкъа-шозза «гӀалх» эли тӀаьхьадогӀучу Гуржис. И соьга дара. Вухахьаьжча – хьуьлла бухахь ду. Ирхе йолалуччохь. Некъа т1е а хӀоьттина, юххерчу баса хьоьжу, шен «къамелаш» деш. И эрна доций сайна хуъушехь, вуха чувосса мало йина, хьала а дийхи ас. Ца догӀура. Соьга а хьоьжуш, цӀийза а цӀийзаш, варша гӀертара.\nВаха со. Со тӀекхочушшехь, баса а даьлла, дӀахӀоьтти: «ХӀара болх гой хьуна?», – бохучу хьесапехь. ДӀахьаьжча, цхьа авст саннарг ю, стовн шалгу юккъехь лаг а дисина, хьалхара ши ког лаьтта а ца кхочуш, леш йоллуш. Цу стовн гӀодах хьалхара ши ког гӀортийна, хьалакхевдина хир йолуш яра и се кхалла. Циггахь, ког шершина делахь а, мухха делахь а, шалго юкъа яхнера. Схьаялалур йолуш а ца хиллера. Mala а лаьцна, хьалаозийна, хьалаяьккхи ас и. Охьаетталора. БӀагор беана куц дара. И охьа мосазза южу, Гуржи а хьаьвзара гонах. Цунна хиллачу бохамах боккха цатам хиллера Гуржина. И болх шен бехк болуш хилча санна, хьийзара. Узарш а деш. Ткъа, бӀагор дӀа а баьлла, авст цӀехьа йолаелча, хаза а хеттера. Ирча болх! Ловза лелхара. Саццаза «хабарш» а дуьйцуш.\nАмма со цецваьлларг кхин дара – Гуржина и авст цигахь йисний хаар: цкъа-делахь, некъана дикка генахь яра, шолгӀа-делахь, гойла дацара – дукха луьста варш яра дуьхьала. Ерзина елахь а. Цу т1е, авст етталойла долуш а яцара, садоӀийла долуш а яцара.\nНехан гезарий гергахьа нисъелча – царний, сайчарний юккъе долура Гуржи: вовшах ца кхетийта. Нехачарна юккъера схьайогӀучунна а, сайчарна юккъера дӀайоьдучунна а дуьхьал дуьйлура, лета а леташ. Юххехь неханаш ца хилча а ца юьтура генна юьстахъяла, нагахь яхка йоьдуш и яцахь. Яхка йоьдуш ерг Ӏадъюьтура, мел гена йодахь а, амма цунна тӀаьхьа дӀадоьдура ша а. И хӀума гучу а дели, бӀаьстенан юьххьехь гезарий яхка йолаеллачу хенахь. Яхкаран гӀуллакхна къайленга йовла, «лачкъа» гӀоьрташ Ӏедал ду гезарийн, Ӏуйшна хууш а ду, яхка йоллург муьлха ю. Къайллах тергал а еш, «лачкъа» юьту. Изза дора Гуржис а.\nКхано, цхьана хенахь, газа ша дийриг дина яьлча – «кхаъ баккха» догӀура. Ловза а лелхаш. Хьалха а долий, дӀа т1е а вуьгура газанна. Гергахьа гӀоьртича, мара бекабора газано – жӀаьлина олуш долу «хӀерт» саннарг олуш. Ши маьӀна долуш хеталора и газанан «хӀерт»: тӀедогӀучунна «кхерам» а, шен буьхьиге «ларлолахь» а. Ткъа буьхьиг «ларъяла» а гӀоьртара: охьа а южий, дӀатебара, лергаш а дийшош. ХӀинцца дуьнен т1е яьлла, якъаелла а ялаза йолушшехь!\nT1e а воьдий, схьаоьцура буьхьиг. Дукха хьолахь шиъ хуьлура. Хьалхара когаш а лоций, охьакхозош хуьлура уьш. Нана тӀаьхьахӀуттура.


Белгехь стенна лецна нохчий?\nБельги --полисхойн машен, 2015\nБелгерчу масех гIалахь лаьцнера шинарийдийнахь I6 стаг, террорхошца уьйрашкахь хилла бохучу шеконца. Царех дукхахберш нохчий бу аьлла дара. ХIинца гучудаларца, лецначех 2 воцург, вуьйш бехке бац аьлла, дIахецна.\nБелгин тайп-тайпанчу гIаланашкахь полисхоша йиначу 2I леринчу операцина жамIехь I6 стаг лаьцнера. Уьш берриш а нохчийн къомах бу аьлла хаам а баьржира оцу сохьта, полицин хьосташна тIетевжачу хаамийн агенталлашкахула.\nБелгерчу Остендехьий, Антверпенехьий, Намюрехьий, ткъа иштта царна гуонахь Iоьхкучу кхечу масех кегийчу гIаланашкахьий йинера Iедалхоша шайн рейдаш. Церан бахьана – террорхойн маша а кхоьллина, кегирхой Шема а, Иракъе а тIаме бигархьама кечбеш хиларна шеконе лаьцначу нехан хьокъехь схьадиллина шиъ бехкталламан гIуллакх хидар дара.\nЦул совнаха, белгихойн полицин шеконаш яра, тобан декъашхой цу пачхьалкхехь терроран тIелатарш дан кечлуш бу аьлла. Цхьаьнатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисашца цхьаьна болх беш хиллачу меттигерчу Iедалхоша коьртачу декъехь WhatsApp цIе йолчу социалан машанехула дечу къамелашкахула гучубаьхнера шаьш потенциала террорхой лоруш берш.\nДаханчу Iай цкъа хьалха, Iедалхоша дийцарехь, Левен цIе йолчу гIалахь вехачу масех нохчичо вовшашлахь ватцапехула дечу къамелаш тIе тидам бахийтинера полисхойн. Церан хьокъехь къайлаха бинчу талламаша кхин хIара аьлла бух болуш къепедацар гучу ца даьккхинера.\nАмма цу махкахь бехаш болчу нохчийн кегирхойн кIирбелла терго еш болчу Iедалхойн кеста кадаьллера, Шемахь тIом а бина, Белге юхавирзинчу цхьана нохчочун лар лаца. Остенд гIалахь вехаш волу иза кху шеран чилла баттахь, шена Шемахь чов йинчул тIаьхьа, дарба дан юхавирзинера масех шо хьалха, ша Оьрсийчоьнан къизаллех ведда, ДегIастанара араваьлча, шена политикан тховкIело а, кхерамазалла а еллачу махка.\nЦуьнгахула тIаккха Iедалхой кхечу радикалан хьежамаш болчу нохчийн кегирхойн леламаш талла а буьйлабелира. Эххар а, кху деношкахь цара шеконе ларалуш болчу нехан петаршкахь талларш а дина, царех I6 стаг дIалецира.\nАла догIу, лийцинчех I4 стаг дукха хан ялале маьрша ваьккхина хилар, ткъа шиннан хьокъехь зуламан гIуллакх схьадиллина, Шемахь Ал-Къаидин дакъа ларалуш йолчу Джабхат ан-Нусрах а, цигахь тIемаш беш йолчу Имарат Кавказ тобанах а дIакхетон кегирхой гулбелбеш хилла аьлла.\nЦул совнаха, лийцинчарна юккъеь ца хилла волу кхин кхоъ нохчо оццу шеконашца лаха сацам а бина Iедалхоша. Царех цхьаберш, Iедалхоша чIагIдарехь, Шемахь а, ОвхIанехь а тIемлой кечбечу лагершкахь кечамаш а бина, юхабирзина бу.\nИ хIинца Белгехь санна тобанашкахь нохчийн кегирхой дIалийцар дуьххьара хилла дац Европехь. Иштта Австрехь даханчу шарахь лецира пхиъ вайнехан жимстаг, Оьрсийчохь олимпикан ловзарш дIадахьа кечам бечу муьрехь уьш терроран эккхийтарш дан Iалашо йолуш хилла аьлла.\nШи шо хьалха Испанехь а лецира йоккхачу гIовгIанца нохчийн кегирхойн тоба. Дукхахьолехь, ишттачу IалагIожца лийцинчехь доккхах долу дакъа де-буьйса даьлча, я оццу дийнахь дIахоьцу Iедалхоша. Амма и бохург дац данне а цхьа бахьана а доцуш и нах полицино дIалуьйцуш бу, бохуш дуьйцу Австрерчу нохчийн диаспорин векала Исханов Хьусейна.\nЦара вовшашлахь дIасакхоьхьуйтуш долу радикала чулацамаш болу йозанаш а, видеогайтамаш а, ткъа иштта цара шайн тIеман джихадца йолу марзонаш а, хьул ца еш, социала машанашкахула массарна а гойтуш, кхайкхош хилар ду дукхахьолехь цу кегийчу нахах доьдуш дерг.\nИсханов: „Вай кхуза Европе схьадахкийна долу хIинца 20-22 шераш долу и вайн бераш, тIом бахьана долуш мегарг деша аьтто ца хилла болу, уьш хIинца хьалакхиина. Цара дешна ца хиларна я хIинца а уьш деша лууш ца хиларна, церан шорта мукъа хан хуьлу, кхечу хIуманийн ойланаш ян а, кхечу, харцахьчу некъа тIе бовла а. Уьш харцахьчу некха баха гIертачу питанхошна кара а бо царна тIеIаткъам бан аьттонаш.\nТкъа полицино цхьаьна дийнахь цIеххьана чу а лелхий, иштта хазхета дIалуьйцуш бац ьш. Беттанашкахь царна тIехь терго а йой, цара хIун яздо, я уьш муьлхчу сайташна тIе буьйлу, церан хьаьнца зенаш ю бохург толлу цкъа хьалха. ТIаккха и бераш дукха генадовла дуьйладеллча цара рейд а йой, уьш дIабуьгу.\nДIабигича оцу сохьта хенаш тухуш яц царна. Цкъа хьалха цаьрца къамелаш до, гойту царна шаьш лелийнарг низамцашца мегаш доцийла. Ткъа цул тIаьхьа уьш тергонехь латтабо. И вайн кегирхой лабала лууш ца хилар а, царна деша ца лаар а ду кх царна бале долуш дерг“.\nБелги, Австрица цхьаьна, уггаре а алсамох нохчийн мухIажарш Шема я Иракъе тIаме баханчу Европерчу пачхьалкхех ю. ХьастагIа рогIера Белгера ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобан могIаршлахь тIом бан вахарн волу цигара нохчи жима стаг вийра. Вийра цуьнца цхьаьна иштта цо и кху лаьтташ мел волчу воккхачу Iелим стаго бусулба динан мостагIийн тоба аьлла билгалйаьккхинчу ДаIиш тобан исбаьхьалла марзйина, Нохчийчуьра дIавигина волу цуьнан ненан вешин кIант а.\nТкъа оршот дийнахь Венехь дIайолаелла ю даханчу аьхка ДаIишах дIакхета новкъабевлла хиллачу Австрерчу итт нохчочунна тIехь кхел. Царна юккъехь цхьа къона зуда а ю, доьзалхочух а йолуш тIаме яха араяьлла хилла йолу. Набахтехь цуо дина долу 4 бутт кхаьчна бер а ду, иза ша кхеле озийна дацахь а, амма шен ненан тамашийначу Iалашонийн, кхетамийн а закъалт а хилла, Австрерчу уггаре а чамбоцучу Йозефштадт набахтехь дуьненчу даьлла а, шен дахар дIадолийна а долу.\nВенехь дIайолаелла итт нохчочунна тIехь кхел


ЙоIах бIаргтохар (бегаш)\nТхьовра, дуккха хьалхарча хана хиннад из. Ши зIамига саг вахав курача цхьан йоIах бIаргтоха. Ше йолча баьхка хьаьший эца беззача тайпара тIа а ийца, цIагIа чу а баьха хаттар а даь Iоховшабаьб йоIо. Зоахалол дийцачул тIехьагIа, бIаргтоха веначох ца яшача йоIо, белама яъа хIама оттаяьй кагийча наха. Цхьа Iаг чу а уллаш худара кад хиннаб оттабаьр, ше царех ца яшалга хойташ. Цхьа ха йоаккхаш баьгIачул тIехьагIа кхийттаб кагий нах, йоIо леладечох, из зIамигача сагах ца яшаш цо даьлга. Худара кад ший Iаг а тIехьа ара а бихьа, тхьовра шоаш чубоагIаш коа хиннача жIалешка кхайкав царех цаI, пхьара, пхьара, пхьара, аьнна. ЖIалеш хьатIадайддад, Iаг цаI мара бац шоана, дIа-хьа а эцаш дуаргда оаша, аьнна, бахаб коара, йоIах бIаргтоха баьхкараш.\nЦу тайпара бегаш беш хиннаб хьалха. Бокъонца хинна хIама да ер.\nШийга дIадувцар фуд ховш\nХьалхарча замалахь вай дай баьхаб жа, доахан, гаьзарий, говраш лелаеш. Дукха лаьтташ а оахаш, цох шоай дезал а кхоабаш – сискал юаш.\n— Цхьан юрта йисте вахача хьаькъал долча къонахчун говраш йигай. Говраш йигай вай, — аьнна Iурра цIагIа чуваьннав воI.\nСабарца хьаькъалца хиннав да, ший воIага ла а дийгIа цо аьннад:\n— Шийга дIадувцар фуд ховш, ше хьадувцар фуд а ховш волча сага йига хийла уж.\nЦу моча сагаца дувца атта хургдолга ховш хиннав къонах. Иштта хила веза яхалга да ер.\nЦхьан юрта вахаш хиннав кегавенна саг, ДергIа. Цу юртарча молла – дийшача сага овттабаь хиннаб хьалдаь латтача цIеношта тхов тилла аьнна болхлой. Тховна карниз цу балха юкъе йоагIа яхаш хиннад молла. Карнизах бола мах ше къаьстта бала беза яьхад овттабаьча болхлоша. Къовсамга даьлча ваIад яьй акхар, эггара хьалха гучаваьннача сагага хоаттаргда вай, аьнна, вайх бакъ малав?\nГучаваьннав саьрга говра тIа а вагIаш ДергIа. Шоай къовсам акхар дIабийцачул тIехьагIа, ла а дийгIа ДергIас аьннад:\n— Дийша саг ва хьо, юрта имам а ва хьо, хьо харц лув ала йиш яц сога, хIаьта эрсий харц луврг боацилга-м хов сонна.\nИштта хоадам баьб ДергIас эрсий болхлоштеи, юрта имамаи юкъера къовсам.\nБокъонца хинна хIама.\nЗокх болаш волча юрта вахача Саьме цаI мара воаца воI веннав. Таьзета хьаухача наха кодам беш яьхад:\n— Дала къахетам болба, Дала гешт долда, Дала вийрза моттиг даькъала йойла, кхоана доагIача къематта дийнахьа Дала вIашагIатохалда шо.\nШий венна воI чIоагIа дагавоаллача Саьме яьхад:\n— Кхоана доагIача къематта дийнахьа-м сох миха хьайра хулаялара, тахан дунен чу сона ер ваха виса.\nЦхьан юрта вахаш хиннав ши молла, ши даь веший воI – Рахьими Карими. Шоайла чIоагIа яхь йолаш хиннаб ераш. ХIаьта Рахьима цхьа воI чIоагIа къаракъ молаш хиннав, дас аьннар деш хиннавац.\nЦкъа цхьан сарахьа коа-карта ер кулг тохаш воаллаш, Рахьимага саг венав, хьа воI къаракъ а менна юрта юкъе гIолла лелаш ва, аьнна хоам а бахьаш. Цу гIулакха раьза воаца Рахьим араваьннав из ший воI хьа а леха дика човха а ваь чувоалаве дагахьа. Лийхав, лийхав массанахьа, хургва аьнна мел хетача гIолла, клубе а тика тIехьашка а. Юххера а кафе дагаехай укхунна. Ваха ер кафе дIачуваьлча дуаш-молаш чу баьгIараш цец а баьнна, гIайттаб.\n— ХIана венавар хьо? — яхаш молла цIи а йоахаш тIаихаб кагийнах, — Фу эшаш венавар хьо? — яьхад кагийча наха.\nДIа-хьа а хьежа ший воI цу чу воацилга хайнача молла яьхад, ше воI лохаш лелалга дIа ца а хайтташ.\n— Карим укх чу вий хьажа венавар со-м.\nТховсара шунцига далар-кх вай\nМоцагIа, цхьа саг вахав кхыча юрта ший гаргара саг волча. Хьаьша, эца веззача тайпара тIаийцав фусамдас а цIеннанас а. Дика шу оттадаьд, безаме цхьацца-шишша къамаьл деш багIаш ахбийса яьннай. ЦIенда чIоагIа наб йоагIаш хиннав, хIаьта хьаьша ваха дага а хиннавац, ер балха а воацаш мукъа саг хиннав, бакъда фусамда къахьегаш саг хиннав. Кхы из дIаваха а ца ваьнна аьннад фусамдас цун цIи а яьккха:\n— Хьанаьхка, тхьовсара шунцига далар-кх вай.\n— Фу де воаллар хьо? — аьнна хьаьттад хьаьшас?\n— Даьра воаллар, се дIа а ваха, шо Iодувшийтта-м, — аьннад фусамдас, иштта мукъагIа из цIаваха веза ха тIехъянналга дIа а хайташ.\nЦу тайпара нах а хул вайна, шоай ханнахьа цIабаха ца ховш.


Боккха сай — Википеди\nБоккха сай (оьрс. Лось) — хьайбанех уггаре а доккха хьайба ду боккха сай. Шиъ, ах метар лекха а, кхоъ метр деха а ду цуьнан дегӀ. Шовзткъа пунт гергга ю цуьнан йозалла. Цхьана хенахь Европин, Азин, Ӏамерикан хьаннашкахь хуьлуш бара и шатайпа боккха сай. Ткъа хӀинца, Малхбузера а, Юккъерчу Европера а хӀаллакдина дӀадевлла уьш, Швецехь а, Норвегехь а дуккха а долуш ду. Вайн махкахь дукха ю уьш долуш меттигаш. Европехьа долчу мехкашкахь а, къилбаседехь а Черниговски, Киевски областашка кхаччалц къилбехь а, Уралехь а, Генарчу Малхбалехь а, Уссурийски крайхь а ду уьш.\nБоккха сай иза хьуьнан хьайба ду. Цхьана меттехь дац церан дажар. Хьаннашца кхерста уьш. КӀорга ло диллича, дӀай-схьай лела хала хиларна Ӏа доккхуш цхьана меттахь совцу уьш. БархӀ а, итт а корта хуьлу церан цхьанакхетта бажа. Шешан руьйта даа гӀа а, генаш а долчу метте, хьуьн чохь хӀоттайо цара. Толлан чкъор дукха деза оцу хьайбанна. Хьун хьаькхначу меттехь тӀекӀел йехкина дечигаш ерриге а йожу цара дӀай-схьай а керчош. Цундела хьун хьокхуш болчара, гӀулчаш а ца еш, шаьш охьа ма-еттара юьту уьш. Аьхка буц цоу оцу хьайбанаша. Къаьсттина дарбане бецаш йоу цара. Ялташна новкъарло а ца йо, адмаша кечдина цхьа а тайпа докъар а ца доу оцу шатайпачу хьайбанаша. Ша мел меца хиларх адамаша бинчу элан холанна тӀе ца кхевда боккха сай. Оццала акха бу иза. Цхьаллехь ду цуьнан дахар. Ша цхьаъ къаьсттина кхерсташ Ӏедал ду цуьнан. Хиш, Ӏаьмнаш лаьттинчу тогӀешкахь, диттийн кондарш, маргӀал долу меттигаш еза цунна. Адам а, говр а чекхдалалур доцчу Ӏаьмнашкахула хотталхула атта лела иза. Лекхачу настарша а, шуьйра яьржаш йолчу бергаша а гӀо до цунна ишттачу меттигашкахула лела.\nХи дезаш хьайба ду боккха сай. Иза хи буха а лечкъа. Цунна нека дан а хаьа. Уггаре а цуьнан къиза мостагӀий чуьркаш, горанаш, веччаргаш ю. Горнах чӀогӀа кхоьру иза. Цхьа гора юкъа яьлчи динна бажа бодий хӀора-хӀо бола. Чуьркех мозех кӀелхьарадала аьтто ло цунна хе. Аьхка дукхах йолу хан хи чохь йоккха цо.\nБакъду, горанах кӀелхьара бала аьтту бац боккхачу сен хи чохь а, я екъачохь а. Гора мерӀуьргаш чу йоьду цунна къамкъаргашка кхаччалц. Циггахь зирх тосу. Оцу зирхах кхоьбарчий хуьлу 60-70. Оцу кхоьбарчаша чӀогӀа сагатдеш ницкъ бо цунна. 4 сантиметр еха хуьлу и кхоьбарчий. Юха аьхке йоллалц мер чохь а садоӀучу къамкъаргаца а тасалой йохку уьш. Церан ачонна "кхахь" бохуш сагатдо цо. СадеӀарна новкъарло а йо. Царех садукълой леш меттиг а хуьла. И кхоьбарчий кхиъна евлича дӀатасаеллачуьра охьаоьга. Царех, тӀемаш а довлий, юха горанаш хуьлу. Цу кеппара оцу хьайбанна массо а ханна мостагӀ ю гора. Кхоьбарчий хи чу эгчи ле. Цундела аьхкенан заманчохь оцу хьайбанийн хи чохь хиларо лагӀдо горанийн хӀу. Йиъ метар шуьйрачу саьнгарх а ши метар лекхачу кертах а тӀехъэккха боккха сай. Берзалойх хӀумма а кхоьруш бац иза. Берзалой гондахьа евлича, дечигах букъ а тухий, дӀахӀутту иза. Цуьнан хьалхара когаш шайна мел кхераме бу хаьа царна. Цундела цхьа а борз а юххе гӀорта ца яьхьа. Цо цкъа ког тухий борз йоь.\nСибрехарчу таллархойн кица ду, "Чана талла водахь мотт кечбе, боккхачу сена талла водахь каш кечде".\nБоккха сай адамах къаьхкаш бу. Бакъду, царех оьгӀазъяхна эра бугӀа тӀеӀоттаелчи цо динна обоз о йохайо. Иза а наггахь хилла хӀума ду. Боккха сай ган атта дац. ЧӀогӀа само йолуш хьайба ду иза. Эса шиъ до цо хӀора шарахь. Атта кара а Ӏема уьш кегийра долуш. КараӀамийна кхиънарш аьхка ворданна а, Ӏай салазна а дужуш леладо. Ӏаьнна докъар Ӏалашдан а ца деза царна, чудохка божал дан а ца деза. Муьлхха а шело а, дарц а, йочана а лало цаьрга.\nБухара тоба: Ruminantia\nБухара доьзал: Capreolinae\nКуц: Alces alces\nAlces alces (Linnaeus, 1758)\nКӀезиг кхерам берш\nIUCN 3.1 Least Concern : / 56003281\n↑ Берсанов Х.А. Вайн махкан акхарой а, олхазарш а.(нох.). — Соьлжа-ГIала (Грозный), 1992. — А. 26. — 176 а.\nХӀара зоологех лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Боккха_сай&oldid=6107299»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 4 июль 01:18\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 4 июль, 01:18.


Темирбулатова Сиржан — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nСиржана дуьххьара пондар караэцна пхи шо а кхачале. Цуьнга безам бахийтинарг цуьнан нана Маьлхиш, воккхах волу ваша Ахьмад вара.\nКехат – пондаран диканиг цуьнан цхьаьна а мукъамца эладита, сардам я не1алт ца лакхаадалар хетта Сиржанна.\nЦуьнан репертуарехь ткъа сов шеен дешнаш т1ехь яьхна эшарш ю, оццул гергга, чу са кхоллаза ю.\nШен х1ора эшар нанна бер санна дукхадеза Сиржанна.\nКъаьсттина цуьнан езаш т1еэцначех ю, «Хан йоцчу хенахь г1уьтту со»,\n«Сийна Б1аьсте», «Д1айоьду зама», кхиерш.\nШена нохчийн халкъан эшарш йовзийтинарг, шеен хьехархо а халкъан артистка Ганукаева Йисита лору цо. Айдамирова Айманис («Тешнабехк»), Кагерманова Раисас («Хьо лела некъаш»), кхечара локху Сиржана дешнаш, мукъамаш баьхна эшарш\nбиография Темирбулатова Сиржан


Украинехь шайлахь дукха баларх дIахьедина Нохчийчуьрчу эскархоша\n"Ахмат" СОБР-н эскархой Мариуполехь. Украина\nУкраинана дуьхьал тIемаш бечу Нохчийчуьрчу эскархоша дIахьедина, шайлахь дукха баларх а, чевнаш йинарш а хиларх. Хетарехь, Украинан тIемаш боьлхучу дозанашкахь яьккхина видео зорбане йиллина оппозицин нохчийн 1АДАТ телеграм-канало.\n"Дуккха а тхан вежарий эгна. Дала къобалдойла церан гIазот", - боху нохчийн маттахь, окоп чохь дIаязйинчу видео тIехь волчу цхьана эскархочо. Муслим, Хайрулла, кхайкхаме "Бардак" цIе йолчуьнга а кхойкхуш, рацихула цаьрца зIене вала гIерта иза.\nВидео тIехь болчара дIахьедо, чевнаш йинчу шайн накъосташна тIаьхьа даьхкина шаьш. "Хирург" цIе йолу цхьаъ гойту операторо, окоп чохь аренца лелочу лоьрийн гIирсаца волу. Роликан автора боху, "цуьнан карах дуккха а декъий а, оццул лазийнарш а чекхбевлла".\nКхечу видео тIехь цхьахволчу эскархочо къамел до, эзар стаг хиллачу шайн отрядера верриг а 300 тIемало ву виссинарг аьлла, дIахьединчу 19 шо долчу Тамерланца. Ролика тIехь болчара билгал ца доккху, муьлха дакъа ду дуьйцург, хьахадо къона эскархо хIордан пехотера хилар.\nУкраинерчу эскархойх шиъ кхалхар бен бакъ ца до Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Хаам зорбане боккхучу хенахь официалехь йина комментарий яцара кадыровхоша баккхий эшамаш хиларх динчу дIахьедаран.\nОцу юкъанна Зазадокху-беттан 4-чуьра дуьйна Кадыровс 26-зза дIахьедина, оьрсийн эскархоша а, иштта Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан полкан дакъоша а, Росгвардино а блокадехь латтош йолу украинхойн Мариуполь кеста схьайоккхур ю аьлла.


Т1ой юрта бахача нахаца парламентарий хинна в1ашаг1кхетар\nГлавнаяХоамашТ1ой юрта бахача нахаца парламентарий хинна в1ашаг1кхетар\nОпубликовано 17 апреля 2018 г .\nГ1алг1ай мехка Наьсара района Т1ой юртарча меттигерча депутаташца в1ашаг1акхетар хилар тахан Г1алг1ай мехка Халкъа Гуллама депутатий. Т1ой юртарча боккхаг1а болча наьха Парламента спикерца Евлой Заьлмаханаца къаьст-къаьста нах т1а а эцаш болх беча даьча къамаьла чаккхе яр меттигерча депутаташца а юртарча цхьацца долчоа-доацча хьалхабувлаш лелача а нахаца хинна къамаьл.\nПарламента массехк комитета доакъашхой бола Арчакханаькъан 1ийса, Ахильганаькъан Сейт-Салам, Оздой Заьлмаха юкъебоаг1а, юрта кхаьча депутатий тоаба спикера т1адаларца вице-спикер вола Светличный Василий кертеволаш яр. Юртарча наьха ц1ерах оалар олаш барашта къувлараш ше-шийна ц1а деш волчоа доаг1аш дола лаьттан доакъош хилийтар а ара д1алехка доахан дажаргдола доакъош белгалдар а да. Орджоникидзе ц1ераг1а йолча юртабоахама предприяте-ГУПа деш-дуташ дар а да юртарча наьха сагото йолаш.\nМуниципальни образоване депутаташ нах бахача метте динза ца доалараш дувцача а деча а дукхаг1а дакъа хилар а цар шоаш деш-дуташ дараш наха делга-дуталга ховш дир а лов иштта. Юрта администраци бахача нахаца дага а йолаш дер деча метте аьттув дикаг1а болаш хилар гуш дале а, шоаш де дезар фуд ховш а шоай декхараш кхоачашдеш а бац депутаташ берригаш а. Дика хьокхам бар, массава ара а ваьнна, д1аяьккха юрта йистере бокъо йоацаш хьахинна нувхаш д1акхувса меттиг, дуккха хана денз фо б1ехьдеш хинна.\nГулбаннараш дийцар терко йоацаш дусарг ца хилар а хьажавезар хьажа везчунга хьожаргхилар бакъ долга а аьлар Светиличный В. Нагахь эше, цу дийцачун хьаькхе Правительствага а къаьст-къаьстача министерствашка а бе беза хоам д1абергба а аьлар. Юртахошта къувлаш дарий хьаькъехьа шоашта дулалуш дараш деча, шоаш юстара хургбац аьлар Халкъа Гуллама депутаташ, цхьабакъда юртахой шоаш а ба цу юкъе дукхаг1а дакъа хила декхара. «Юрта эшаш дараш хиннадалар цу юрта бахача нахах а да тийша», - аьлар в1ашаг1кхетар чакхдолаш вице-спикера.\nВице-спикера яхачох, кхыча муниципальни образованешка а хургдолаш да Т1ой юрта хиннараш мо дола в1ашаг1кхетараш.


"Ахмат" футболан клубан ютуб-канал схьаястар тIедожийна Google-на Москварчу кхело\nКадыров Рамзан "Ахмат Аренехь", 2017 шо\nАмерикан Google LLC компанина а, церан Оьрсийчуьрчу ООО "ГУГЛ" декъана а Москварчу арбитражан кхело тIедожийна, блок тоьхначу Соьлжа-ГIаларчу "Ахмат" футболан клубан YouTube видеохостинган хьелаш юхадерзаде аьлла. Иск чуеллера 2021-чу шеран аьхка. Оцу гIуллакхехь кхозлагIа агIо лаьцна Роскомнадзоро, яздо Кавказ.Реалиино.\nАдамийн бакъонаш талхочарна дозанаш деттачу Магнитскийн актехула санкцийн тептаре яьккхинера "Ахмат" футболан клуб. Иштта сацам тIеийцира Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, клубан титулан спонсор "Кадыров Ахьмадан цIарах Фонд" хIоьттинчул тIаьхьа. Зорбанан гIирсийн хаамашца, цунна ахчанаш латтадо меттигерчу бахархошкара бертаза гулдеш (Нохчийчоьнан Iедалхоша бакъ ца до).\nХьалххе хиллачу кхелан кхеташонехь довхочо жоп делира, искан дIахьедар листанза дита аьлла, хIунда аьлча, ша компани Калифорнехь дIаязйина хиларна. Google-н векалша иштта билгалдаьккхина, иск кховдийначун таро хилар Англерчу а, Уэльсерчу а кхелашка вала. Цуьнца цхьана Москварчу Арбитражан кхелан суьдхочо Козленкова Ольгас юхатеттира дехар, Оьрсийчохь иск листа сацамбина.\nТIаьххьара а суьдхочо сацам тIеийцира, иск къобалъеш, видеохостингна тIедожош, АКНМАТ GROZNY аккаунт схьаястар. Сацам кхочуш ца бахь, Google LLC а, ООО "ГУГЛ" а декхаре хир ю футболан клубана кхозлагIчу дийнера дуьйна хIора тIехдаьллачу дийнах 10 эзар сом дала, нагахь санна, сацам шина баттахь кхочуш ца беш битахь – 100 эзар сом хIора денна, кIира мел долу мах шозза тIе а кхеташ. Маса кхочушбе аьлла, дIахьедина кхелан сацам, амма цунна латкъамбан йиш ю арбитражан апелляцин ИссолгIачу кхелехь.\n"Кхелан хIокху сацамо "Ахмат" клубаца а, низамашца боцчу буха тIехь клубо лелочунна тIехь терго латтон дезначу кхуьнан эзарнашкахь болчу фанаташца а йолу нийсо меттахIоттийна. ХIинца компанино йа яста еза канал, йа шайна тIедожийна гIуда такха деза", - аьлла, комментарий йитина кхелан сацамах лаьцна шен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nСоьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу спортан комплексо тендер хIоттийна, стадионехь официалан барамаш дIахьочу хенахь вип-ложашкахь юург вовшахтоха. Лаккхарчу хьешийн гIуллакхе хьожуш, ресторанан хьелаш хIиттон бюджетера кхо миллион сов сом хьажон кийча бу.\n2021-чу шеран Охан-баттахь Москварчу арбитражан кхело Google-на тIедожийра, санкцеш бахьана долуш ютьюбера дIакъевлина ультраконсервативан "Царьград" телеканал меттахIоттайе аьлла. Сацам кхочуш ца бахь, корпорацина дийнахь 100 эзар сом гIуда тоха чIагIо йира. Делахь а, блокировка дIа ца яьккхира (хIинца YouTube изза цIе а йолуш, кхин канал ю лелош).


НовостиМахмуд-Али Калиматов встретился с В. Матвиенко и обсудил вопросы социально-экономического развития Ингушетии\nКалиматанаькъан Махьмуд-Iаьла вIашагIкхийтта хилар Матвиенко В., дийцар ГIалгIай республика социально-экономически дегIайоалаяра хаттараш.\nФедераце Совете ГIалг1ай республика Мехкдас Калиматанаькъан Махьмуд-Iаьлас вIашагIкхетар дIадихьар Федераце Совета председатель йолча Матвиенко Валентинайца.\nКъамаьл деш, терко йир регион социально-экономически дегIайоалаяра хаттарашта.\nЛакхерча палата спикера ма алар , Федераце Совете дIадехьа денош пайда болаш хургда, цул совгIа, из дика аьтув ба региона толамаш довзарала совгIа, республике латт цIенхашта кхоачамбоацараш довз а.\n«Республика санна,из болх пайдане ба сенаторашта а ,цар законотворчески къахьегама . Чаккхенах, оаха оттаергья палата Постановлени, из РФ правительства а йовзийтаргья»,- аьлар вIашагIкхетар дIахьош, Матвиенко Валентинас .\nКалиматанаькъан Махьмуд - Iаьлас довзийтар региона социально -экономически хьал, баркал аьлар Федераце Совета ГIалгIай мохк федеральни майдан тIа хьокх пурам далара.\n«Белгалдаккха лов,республика йовз безам хилар, цун халонаш а толамаш а ха безам хилар дег тIара хилар, гуш дар, оах хIаране дика кхетадир из. Региона массаз оагIув хьаллоацаш, цун новкъостал деш хьавоагI паччахьалкхен Президент Путин Владимир а Россе Федераце правительство а. Бакъда, дукха хана денз латташ йола тха халонаш, сихха юстаръяхац. Путин Владимира хьалхашка оттадаь декхар- юкъарлен консолидаци ер, социальни хаттараш дашхара оах йоккха терко яй. Сон хетачох, регионо, къаьста бахархош лакха сакхетам хьахьекхаб», - аьнна, белгалдир ГIалг1ай Республика кулгалхочо Россе парламента лакхерча палата спикераца къамаьл деш.\nСФ кулгалхочо лакха мах оттабир ГIалгIайчен Iаьдало федеральни органашца айха бувзам лелабеш хилара.\n«Цу тайпара бувзам оаш лелабер геттара нийса да. ГIалгIайчен йоккха потенциал е, из потенциал ма ерра гучйоаккхарг йолаш паргIато е ез. Бахархошта хьатIаухаш долча ахча боарам лакхабе без, уж дукха бахархгболаш къахьег дез. ТIехьашка ца довлаш Iаьдала федеральни органашца болх бе — из геттара чIоагIа эшаш да. Оах тхоашкара доагIаш дола гIо дергда», - аьлар Матвиенко Валентинас региона кулгалхочунга.\nМехкадаьи ГIР Правительстваи пресс -гIулакхче\n24.11.2021, 482 просмотра.


Обновлено 09.03.2018 17:06 Автор: Administrator 06.03.2018 18:33\nГенарчу а, хийрачу а махкахь…\nБевзаш боцу генарчу, шийлачу махкахь, 1944 шарахь дӀадохийначу вайн къоман хилла дахаран суртхӀоттадо Махаева Жавжана хӀетахь ша хиллачу, гуттар а мацаллица къийсам латто дезначу беран бӀаьргашца.\nМахках даьхча, колхозе балха ца йоьдуш, цӀахь сецира тхан нана Жоврат. Ша а тӀехь, тхо ворхӀ адаман дахар а, кхиэл а цуьнан карахь, цунах тешна яра хӀинца. Юьртахь МТС-хь (Машино-тракторни станци) болх беш а волуш, юкъараӀойлехь (общежитехь) шен вешиций, кхаа йишиций Ӏаш вара тхан дешича Дода. Да я нана а дацара церан. Нана, хӀара пхи бер кегий долуш, еллера. Да эзар исс бӀей ткъе ткъеесналгӀачу шарахь Ӏедало, хӀунда вуьга а ца дуьйцуш, дӀа а вигина, кхин цунах дерг а ца хууш, тӀепаза вайнера. ХӀинца-м хӀорш дикка баккхий бара, делахь а, массо а нохчий санна, хала бохкуш бара-кх хӀорш а. Кхин тӀетовжа а, кхин гӀо деха а стаг вацара Жовратин кху сохьта.\nЖоврата, Дода волчу юьрта а яхана, цуьнга дӀадийцира тхоьгахь долу хьал а, кхин шен, цу колхозехь Ӏаш мел ю, балха яхан йиш цахилар а, ткъа ша балха ца яхача, тхо ворхӀ адам мацалла лийриг хилар а.\nДодас цу колхозе а веана, тхо а ша Ӏачу дӀадигира. Тхой, ДодагӀеран доьзаллий боцург, кхин цхьа доьзал а бара цу чохь Ӏаш. Ткъех адам дара тхо оцу цхьана чохь Ӏан дезаш дерг.\nКху чохь мел дукха адамаш делахь а, Жовратта-м йоккхаеш яра тхо кхуза схьадалийна.\nХӀинца коьртаниг болх карор дара. Цхьа-ши кӀира а дӀаделира болх ца карош. Тхо чӀогӀа меца дара. Цул совнаха, тхуна бераш лийчо а, я корта била а, тӀера хӀума йитта а саба а дацара, я ахча хилча а, иза эца меттиг а бацара.\nЦхьана дийнахь Додас Жовратига элира; «Нагахь хьуна эхангех хӀуманаш ян хуур делахь, хьуна бан болх карийна суна», – аьлла. Райздрав цӀарах цхьа фирма ю. Цигахь\nэхангех хӀуманаш ян хаа деза: пазаташ, носкеш, жигеткаш… Цул совнаха, куйнаш а, валенкаш а йо цигахь. Цига балха яхара Жоврат. Цунна-м чӀогӀа дика хаьара эхангах хӀуманаш ян.\nБолх барах йолуш яцара Жоврат. Балхара сарахь цӀа еача тхан дезарш кхочушдора цо. ТӀаккха пеш лато, юург ян, чай кхехко дечиг оьшура. Иза-м дан а ма дацара. Ара а йолий, кхетилла мега йолу хӀума лаха йоьдура Жоврат. Екъа елахь, яраш а, къаххаш а, гӀий а, яго мегаш мел йолу хӀума а лахьайой, чуйогӀура.\nДодийгара юхалург ахча а даьккхина, ши кийла кӀа эцнера Жоврата. Додас ша балхахь волчохь йина еана цхьа кохьар яра. Цу кохьарца кӀах а, хьаьжкӀех а жарж баккхалора. Ши кийла кӀех жарж а баьккхина, яй буьззина долчу хи чу цхьа кана жарж а тосий, чорпа йора Жоврата. Тхо ворхӀ адамо юура и чорпа. Чай а оха, баьллийн гӀаш, генаш а дохий, царах кхехкадора. Тхо Ӏалашдина ша яьлча, эхангах носкеш ян охьахуура Жоврат. Чохь стогар бацара. Ши носки, я цхьа еха пазат а йой, охьаюьжура Жоврат. Кхана балха йоьдуш, ша буьйсана йина и ши носки, я еха пазат балха дӀахьора цо. Шен белхан норма цхьаъ ах я шиъ кхочушйора цо. Цуьнца балхахь берш а, цуьнан куьйгалхой а чӀогӀа резабара цунна. Цунна дуьххьара алапа делча-м массо а цецваьллера, хӀунда аьлча масийтта шерашкахь болх бечарал а дикка алсам дара Жовратин алапа.\nСо а, сан ваша Деналбек а уьйтӀахула а, нехаш дӀакхуьссучу меттигашкахула а яа мегаш йолу хӀума лохуш лелаш хуьлура: яраш, бецаш, кхийолу хӀума а. Тхайна карийна хӀума юура охашимма, чохь болчарна а хьора. Цара а, резахуьлий юура. Цкъа нехаш дӀакхуьссучу меттехь картолийн чкъоьрнаш а карийра, уьш чудеара охашимма. Сарахь, ша балхара цӀа еача, тхан нанас кхехка а дина, оха массара а, дика а хеташ, диира и чкъоьрнаш.\nЦкъа цхьана дийнахь цхьана тишачу рагӀу кӀелахь лаьтташ дечиган яьшка гира тхойшинна. И яьшка лекха хиларна цу чу ца хьажалуш, масех де дӀаделира. Цхьа тиша гӀант а карийна, и гӀант оцу яьшкина юххе а хӀоттийна, тхойшиъ цу чу хьаьжча, цу чохь, цхьа хӀуш тӀера схьаяьхначу чкъоьргех йича санна йолу, плитканаш гира тхуна. Шоколадни плитканел яккхийра а, царел кегийра а яра уьш. Чам баьккхича, церан чам дика хийтира. Иза хиллера заводехь маьлхан хӀуьнах даьтта доккхуш бухайисина чӀоьргаш а, кхийолу хӀуьнах бухайисина хӀуманаш а – макуха. Ши-кхо ведар хиллал яра иза. Иза говрашна яош хиллера. Мухха а йисинехь а, оцу яьщки чохь йисина хиллера-кх иза. Макуха а юуш, цхьа-ши кӀира дӀаделира тхан, доьлех цӀий дуьйлуш. Чуяьхьча, чохьболчара а, дика а хеташ, яа-м юура иза. Кхидолчу берашна цу яьшки чохь юйла хиинчул тӀаьхьа, сихха кхачийра тхан макуха.\nЖовратана балхахь дуьххьара алапа-м деллера, амма оцу ахчанах эца цхьана а туьканахь а, базарахь а ялтех хӀума ца карийра тхан нанна. Тхо меца дара. Иза шадерг а гуш волчу Додас элира: «Оцу ахьа болх беш йолчу Райздраван цӀарах кхин цхьа фирма а ю, боху. Пастанаш а, хорбазаш а, копастанаш а лелайо, боху, цара арахь. Цигахь болх беш болчу белхалошна дийнахь цкъа, делкъехь, чорпа ло, боху. Хьуна лаахь, аса цига балха йохуьйтур ю хьо.» Схьахетарехь, иза гӀоли хила мегаш дара, кху сохьта ялта чӀогӀа къен хилар бахьанехь.\nЦига балха яхара тхан нана. Цигахь чорпа йора, жимма чу жарж а тосий, копастанан гӀаш а, кхийолу яраш а тосий. Цхьажимма шура а тухура цу чорпанах. И чорпа яр тхан нанна тӀедиллинера. Цхьа масех де дӀадаьлча, тхойшиъ шеца балха дигира Жоврата. Цигахь тхойшинна дика хийтира. Тхаьшшинна евзаш йолу, яа мегаш йолу бецаш карайора цигахь. ТӀаккха, делкъана белхалошна чорпа а йина, иза дӀасайийкъира Жоврата. ХӀора а белхалочунна цхьацца чами чорпа лора. И чорпа а юий, белхалой шайн балха дӀабоьлхура. Жоврат, шена йогӀуш йолу цхьа чами чорпа тхойшинна екъа а йоькъий, иза тхойшинга яа а йоийтий, ша хӀумма а ца юуш, балха дӀайоьдура. «Ахьа чорпа хӀунда ца юу, хӀума ца йиъча, болх муха бийр бу ахь?» – аьлла, шега хаьттича, аса копастан гӀаш дуур ду, элира цо. Иштта цхьана кӀиранах тхойшиъ шеца балха дӀакхийлира Жоврата. Кхана дуьйна шаьшшинна кхуза схьада хуур дарий шуна? – аьлла, хаьттира тхойшинга тхан нанас. Цара тӀехь болх беш долу кха эвлайистехь дара. «Хуур дара», – элира охашимма. Делахь, кхана Ӏуьйранна со балха схьайогӀур ю, шуьшиъ делкъна суна тӀаьхьа, кхуза, схьада дезар ду», – элира цо. Цул тӀаьхьа, делкъана, вовшийн куьйгаш а лоций, нанна тӀаьхьа доьдура тхойшиъ. Цигахь нанна йогӀуш йолу чорпа а юий, уьдуш а лелий, яа мегаш йолу бецаш а лехьайой, сарахь ненаца цӀадогӀура тхойшиъ. ЦӀахь берш а биц ца бора оха. Муьжгаш а, муьстаргаш а, ӀаьӀий а, нитташ а, кхийолу а яа мегаш йолу бецаш а лахьайой, уьш цӀа а йохьий, цӀахь болчарна дӀалора оха. Цара уьш, чӀогӀа реза болуш, юура.\nТхох «спецпереселенцы» олура. Наггахь бен чеченцы ала а ца олура. Бакъду, чеченец бохург а, меттигерчу къоман маттахь, «бандит» бохург дара.\n«Всем главам семей переселенцев явиться в сельсовет!» – аьлла, хаам бира тхоьга. «О-о-о-о! ХӀинца вай цӀа дохуьйту боху. Вай цӀа дохуьйтуш ца хилча, вайга сельсовете дӀа а кхойкхур дацара», – бохуш кхаьънаш дохуш вара массо а.\nСельсоветехь тхоьга элира: Массо а доьзалан цӀарах шишша уьстагӀ луш бу шуна. Шайна лаахь, уьш даа йиш а ю шун, шайна лаахь, кхаба йиш а ю шун». Тхаьш цӀа дахийтаре сатуьйсуш Ӏаш долчу тхуна м башха хаза а ца хийтира, цара иза аьлча. Мацалла леш долчу тхуна-м боккха кхаъ бара, мацалла ца далийта, тхайна уьстагӀий делча. Делахь а, цӀа дахарца дуьстича, уьстагӀий тхайна далар башха иштта чӀогӀа дика гӀуллакх а ца хийтира тхуна. УьстагӀий схьадалийра оха. Бакъду, цхьа-ши де даьлча, тхан уьстагӀий дала дуьйладелира.\nХӀинца хӀун дан деза? ЦӀа-м муххале а ца дахийтира тхо, уьстагӀий а къен леш ду-кха тхан, аьлла, массо а холчахӀоьттина вара. Бусалба стагана къен еллачу хӀуманан жижиг даа мегаш а дац, ткъа тхо тхаьш а мацалла леш а дара. УьстагӀий-м дийнахь дика лелаш хуьлура, буьйса а яьккхина, сахилча, делла Ӏохкуш карадора. Къен леш дара уьш. Уггаре а вевзаш волчу моллина тӀе а бахана цуьнга наха хаьттинера: «Тхан доьзалш мацалла леш бу, тхан уьстагӀий а, дукхахдерш, къен делла. ХӀун дича бакъахьа дара-техьа оха?», – аьлла. «Шайн беллачу уьстагӀанна логах урс хьакха, нагахь цуьнан логах кхо тӀадам цӀий далахь, цуьнан жижиг даа магийна ду» – элира цу моллас. Ца хаьа суна, деллачу уьстагӀашна логах урс хьаькхна я ца хьаькхна-м. Бакъду, массара а цу къен деллачу уьстагӀийн жижиг даа-м диира. ЦхьакӀеззиг болчара, и уьстагӀий къен делла дӀадовлале, урс а хьокхуш, диира.Уьш доьалгӀа дакъий бен хир а дацара. Цхьабакъду, цу уьстагӀийн: урс хьаькхначийн а, къен деллачийн а чуьйраш тӀехь даккхий дерташ а, боьгнаш а яра. Оцу цхьана кӀираначохь урс ца хьокхуш ца диснарш а делла дӀадевлира. Цхьа шо даьлча хиира тхуна, и уьстагӀий бруцелёз цамгар хиларна жех дӀакъастийнера. Хьалха а тхаьш леш хиллехь а, хаттар хӀуттура: «Тхо делла дӀадовлийта, делла хиллий-техьа тхуна цомгуш долу уьстагӀий?» – олий. Хаац, тхуна тӀехь лелийначу а, хӀинца а лелочу а къизалле хьаьжча-м, иза хила мегаш хӀума дара. Массара а дийца а дуьйцура: «И цомгуш уьстагӀий а даийна, вай дайина дӀадаха гӀерташ хилла-кха уьш», – бохуш.\nЦхьана дийнахь, тхо Ӏаш долчу меттигна гена доццуш, ша лаьтташ цхьа жима цӀа (цӀа аьлча а, цхьа бун) гира тхуна. Цхьа а кор а дацара цуьнан. Цхьа метар лекха а, ахметар шуьйра а хир йолуш неӀ а яра цуьнан. Ва ВЕЗАН ДЕЛА!!! Цул хьалха а, я цул тӀаьхьа а гиний-техьа цхьана а адамана иштта хӀума? Оцу чуьра аратекхаш, аратекхаш аьлча а, шайна чохь са дуйла хаийта гӀерташ санна, куьйгийн а, когийн а меттана йолу даьӀахкаш меттаххьееш, текха сурт а хӀиттош, кхаа беран суьртахь даьӀахкаш яра. Сой, Деналбеккий кхераделла а, цецдаьлла а, царна тӀедаха а ца даьхьаш, я дедда дӀадаха а ца даьхьаш, лаьттара. Леш долу а, делла а, гӀийла а адамаш дуккха а гинера тхуна цу хенахь, амма хӀара санна инзаре хеташ, ирча хеташ хӀума ца гинера. Оцу цӀа чуьра, мухха а текхнехь а, Ӏуьйранна дуйна схьатекхначух тера дара уьш, хӀинца-м делкъал тӀаьхье йолуш хан ма яра. Шаьш текха гӀерташ, детталуш Ӏохкучу хенахь, шайна юххе нисъелла хӀума, иза бӀал белахь а, тӀулг белахь а, чӀешалг елахь а, бехчалг елахь а, иза схьаэца гӀерташ, куьйгийн даьӀахкаш а хьоькхуш, детталора уьш. Шайга халла схьаэцаелларг бага юллура. Чохь, лаьттан цӀенкъахь, охьатесна Ӏохкуш цхьа модуш юьзна тӀелхигаш яра. Цу тӀелхигашна тӀера дуьйна схьатекхна, биллина некъ бара. И некъ оцу берийн чуьйно тӀадабинера. Шаьш Ӏаьхкинчуьра цхьа-ши метар, арахьа схьатекхнера-кх уьш. НеӀарах цхьа ахметар сов арадевллера уьш. Царах йогӀучу хьожанна, царна юххе а ца гӀорталора. Кортош лергина дара церан. ТӀехь цхьа а тайпа тӀеюьйхина хӀума а яцара церан. Царах доккханиг а, жиманиг а къаста а ца лора. Бакъду, цхьана ненан дуйла хуур долуш-м дара уьш. Махо арахь и кхо бер (аьлча а, кхаа беран даьӀахкаш) лоькхура, малхо уьш доттура. Нагахь царна тӀе я цициг, я жӀаьла кхаьчнехь-м, цара билггал дӀаюур яра и даьӀахкаш. Сарралц тхойшиъ арахула лелаш, оцу берашна тӀедогӀуш а, я уьш тергалдеш а, цхьа а адам а ца гира тхуна. Цул тӀаьхьа дикка хан яьлча, хиира тхуна: цхьаболчу доьзалех санна, цу доьзалан да а, махках дохуш, царах дӀакъастийна, цхьанхьа дӀавигна хилар а, церан нана, уьш мацалла ца далийта гӀерташ, и бераш шаьш чохь а дуьтуш, балха оьхуш хилар. Кхин цул тӀаьхьа и бераш, аьлча а и даьӀахкаш, ца гира тхуна.\nДеналбекин ялх шо а кхаьчча, и деша вохуьйтуш вара. Со цул кхо шо йоккха йоллушехь, суна чӀогӀа деша лаарна, тхан нанас цуьнца цхьаьна классехь – хьалхарчу классехь – деша дахийтира тхойшиъ.\nКхоалгӀачу классехь тхо доьшуш долуш, цхьа кӀант валийра тхан классе. Мел чӀогӀа цецдаьллера тхойшиъ, и кӀант хӀетахь тхуна гинчу кхаа берах, (даьӀахкех) воккханиг вуйла тхайна хиъча. ХӀетахь мила тешар вара, оцу даьӀахкех, ден а делла, адам хир ду аьлча? Важа шиъ цуьнан жимахйолу ши йиша хиллера. И шиъ, цул дукха хан ялале, елла хиллера. Цу кӀентан фамили Шатаев яра (цӀе дага ца йогӀу суна).\nЦул тӀаьхьа Деналбекан дика доттагӀ а хилира цунах. Цу кӀанта чӀогӀа дика а доьшура.\nВовшашна тӀекхаьчча, уггар а хьалха хоттуш дерг: «Вай цӀа дохуьйту ца боху?» – олий, хаттар дара.\nТхо дӀадигинчул тӀаьхьа, пхи шо даьлча, оха дукха кехаташ, заявленеш яздар бахьана долуш, тхан да а тхох схьакхийтира. Бакъду, шен нана ца гира цунна, хӀунда аьлча иза махках дахале дуьйна а цомгуш яра. ДӀадигна масех шо даьлча, и кхелхира. Дала гечдойла цунна.\nЦу хенахь дукха халонаш, ирча хӀуманаш гира нохчашна, цхьабакъду, оьздангаллах, гӀиллакхах ца дуьйхира нохчийн адамаш. Цундела массо а нохчийн адам а дуьненан меха хета суна. Дуьненчохь миччахьа уьш белахь а, царна вон хӀума аьлча, чӀогӀа хала а хета.\n Г1ий-дакъаделла, дакъийна кхо.