Нохчийчоь --Пачхьалкхан мехкадаьттан университет, 2015\nПачхьалкхан юкъара экзамен дIаяла аьтто боцуш дукха бераш дисина кху шарахь Нохчийчохь. Оцу бахьаница Соьлж-ГIаларчу лакхарчу доьшийлашкахь студенташ тIе ца тоьаш сингаттам лаьтта. Цуьнца доьзна цкъа а бина боцу кхайкхам баржийна доьшийлаша: мехаза дуьйлий а, дешахьара аш, бохуш.\nПачхьалкхан юкъара экзамен (ЕГЭ) берашка ялийтар долийчхьана цунна гонах дуккха а дийцина дай-наноша, хьехархоша, Iилманчаша, политикаша, журналисташа, шаьш кегийрхоша. Къаьсттина, кхушара бераша дIалуш дукха емалйора дешаран барам талларан, мах хадоран кеп наха.\nАмма дешаран, Iилманан министралло лергах ца ухьу церан латкъамаш.\nКхушара къаьсттина луьрачу хьелашкахь хилира Нохчийчохь экзаменаш ялар, полици тIехь а лаьтташ.\nТахана а шайлахь дуьйцу бахархоша Закан-Юьртарчу школехь и экзамен бахьанехь полисхоша цхьана дешархочунна еттарх.\nПачхьалкхан юкъара экзамен тIех шогачу кепашкахь дIаяхьар бахьана долуш, вуно дукха дешархошна тIеIаткъам а хиллера. Цул совнаха, ледара хилира хаарийн жамIаш а.\nЦуьнан тоьшалла санна ду социалан машане Соьлж-ГIаларчу пачхьалкхан университетан хьехархоша оьрсийн маттахь кху деношкахь бина кхайкхам.\nГочдо: «Накъостий! Гергара нах бу шун, доттагIий-накъостий, бевза-безарш, балабе уьш тхан доьшийле, мегаш ду муьлхха а диплом. Пхеа шарахь церан деша лаам бацахь а, схьада кехаташ, тхуна тIе ца тоьа студенташ.\nБюджетан меттигаш дIа юьзча ца довлуш хьал ду тхоьгахь. Иштта юккъера дешар дешна, техникумаш чекхъяьхна дипломаш карахь долучаьрга а ду тхан дехар, дуьйла тхо долчу деша, къаьсттина тIе ца тоьа студенташ «Географин», «Агротехнологан», «Историкан», «Математикан», «Физикан», «Филологин» факультеташкахь».\nМаршо Радио зIене елира Нохчийчуьрчу пачхьалкхан университетан нохчийн филологин кафедран доцентца Мамалова Хьозица. Цо довзийтира, шена хуучу барамашкахь, ша болх бечу доьшийлера хьал.\nМамалова: «Дукхахдолчу бераша дIацалуш йисинарг математика экзамен яра. Тхан филологин факультетехь набор яра, Ватсаппехь хиллачу хаамца гIалаташ ду. Заочни олучу отделенехь проблемаш яцара, математикан, физикан, радиофизикан, географин, геокологин факультеташкахь дара кхачамбацарш.\nХIунда аьлча, эццахь оьшург яра математика. Исторехь, филологехь юьхьанца хIоьттинера кризис, юха дипломашца дуккха а нах бахкар бахьана долуш, йирзира проблема».\nНохчийчоьнал арахьа а, шуьйра евзачу, дукхачу къаьмнийн тоьлла академикаш, профессорш, хьехархой, лоьраш арахецна йолу Нохчийн пачхьалкхан университет хилла а цаIа тахана еса, студенташ тIе ца тоаьш.\nКхин тоьлла хьал дац Соьлж-ГIалин мехкадаьттан университетехь а, Нохчийн Пачхьалкхан институтехь а.\nДуккха а шераш ду Серганова ТIауса Соьлж-ГIаларчу хьехархойн институтехь болх бен. Дешаран система ерриг йоьхна, боху цо тхан къамелехь. Делахь а, еккъа цхьана Нохчийчохь хилла а ца Iа и хьал - йоллу Къилбаседа Кавказехь а лаьтта.\nСерганова: «И хьал махкахь долу ши-кхо шо а ду. Кхушара цкъа а ца хиллачу кепара хала а, къиза а дара гIуллакх. ХIунда аьлча, меттигерчу Iедало массарел а хьалха а бевлла, шаьш чIогIа цIена дIахIура ю кху шара ЕГЭ аьлла, спецоперацеш еш санна массо а школашкахь полици а хIоттийна, проверкаш а, досмотраш а, обыскаш а еш оцу берашна, хьал дара.\nТехникумаш, училище яьхна берашка "схьадагIахьара шу" бохуш, «шаьш дIахIиттор ду шу» бохуш, и кхайкхам а бина, гергарнаш, бевз-безарш, лулара а схьабалийнера. Хьехархойн институтехь а, мехкадаьттан университетехь а дара ишта хьелаш».\nГарехь, пачхьалкхан юкъара олучу экзамено кхин а кIаргъйийр ю лаккхарчу доьшийлашка студенташ цатоаран проблема. I0-II шарахь тоъал Iамийна боцчу кегийрхойшкара цхьана дийнахь луьра, лаккхарчу тIегIанара хаарш дехар гIалат долчух тера ду.\nЭзарнашкахь оцу экзаменан хьокъехь боьлху ериг Оьрсийчохь дай-наной, бераш.\nТкъа цунна дуьхьал хьалхалера кеп Кремлна юхаялон ца луучух тера ду.\nСерганова: «И хьал махкахь долу ши-кхо шо а ду..."


Украинаца Донбассехь сепаратисташа бечу тIамна аьтто беш хьийза церан шайн а, Оьрсийчоьнан а зорбан гIирсаш, социалан машанашка гулъелла тобанаш. Доцург даржадеш арахоьцучу суртех, я къамелех тахана «фейк» олу. Амма аьшпех шуьйрра пайдаэцар дуьххьара дац.\nТIемаш шаьш хьочу юкъанна Донецкерчу а, Луганскерчу а оьрсаша гойтура «украинахоша къиза бераш дойуш», маьрша нах, уьш «Украинана дуьхьал хиларна» хIаллакбеш. Аьлча а, кхолла а кхуллий, сепаратисташа доладора, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша даржадора.\nБакъду, «къизаллин тоьшаллаш» - суьрташ, видеош, тIеман дийцарш арадевлла а довлале, билгалдолура, уьш аьшпаш буйла – керлачу хазачу дашца аьлча – фейкаш.\nДуьненна украинахой фашисташ хилар гойтуш, тоьшаллина леладаьхна суьрташ цу сахьта гучудолура я Нохчийчохь,я Гуьржийчохь оьрсаша къиза хьийзачу заманашкахь даьхна дуьйла.\nХIинца а арахецна сепаратисташа, яржийна Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша рогIера керла фейк-видео. Донецкан кIоштарчу Ждановка юьртахь лецна сепаратисташ чохь кхаба концентрационан набахти ю еш, аьлла гойтуш ю аьчкачу телашца керт чIагIйина гIишлош.\nИ саннарш кхин а кхоъ-йиъ ю еш, боху информаци яржийначу оьрсийн Ньюс-Фронт агенталло. Изза сурт, оццу маьIнехь даржийра Оьрсийчоьнан эскарийн «Звезда» («Седа») телеканало а нийсса бутт хьалха.\nТкъа теллича гучудолу иштта меттигаш хилар, уьш йина яхаза хилар. Делахь а, яц уьш я набахтеш а, я концентрационан лагершна лерина гIишлош а. Уьш ханна легалехь боцу, кхайкхаза баьхкина мигранташ Украинера дIа а лехьош, цхьана ханна, цIехьахьовссолц чохь кхаба йохкуш центраш хилла. Уьш ян ахча Евоберто а луш.\n20II-чу шарахь йолийна и объекташ яц я йина яьхна а. Ишта центраш вуно дукха ю Оьрсийчохь, Грецехь, Британехь, иштта кхин а мехкашкахь.\nТкъа и центраш Оьрсийчоьно концлагерех таръяр а дац дуьххьара. Масала, I995 шарахь Югослави юхуш лаьттина тIемаш боьлхуш Оьрсийчоьнан зорбано концлагерш ю бохуш гойтура Боснера и санна йолу центраш.\nХууш ма-хиллара, муьлххачу а тIемашкахь йохкучу агIонаша политикан пропаганда яржош оьцу пайда доцчух.\nТахана Оьрсийчоьнан оцу прпагандийн фейкашна кIел ю Украина. Цо муха йо дуьхьало шена дуьхьал баржочу аьшпашна, шен хатI маьттаза гойтучу сепаратистийн, ткъа ма-дарра аьлча, Оьрсийчохь кхуллучу фейкашна?\nОцу хаттарна жоьпаш делира "Стоп-фейк цIе йолчу интеренетерчу юкъараллан хьалханчех йолу Гонтарь Маргос.\nГонтарь:«Зазадоккху-баттахь журналистийн школерxe белхан накъосташца цхьанакхетар хилира тхан. Iалашо яра информацин тIамна дуьхьал болх болон. ХIунда аьлча, тIаьххьарчу хенахь телевизионехь, зорбанехь дуккха а харцдерг дуьйцу. Оха сацамбира интернетехь сайт кхолла, цигахь Iорадаккха харцдерг.\nТхан проектехь болх беш масех стаг ву. Ву цаьрца гочдархо, оха информаци ингалсан маттахь а ло. Цкъачунна волонтерийн проект ю иза, амма карарчу хенахь дийцарш ду оха дIахьош тайп-тайпанчу фондашца, тхайна гIо-накъосталла доьхуш. Тхоьга дуккха а кехаташ оьху сайт йоьшучаьргара, оха дуьйцу бакъдерг бахьанехь, шайн аьтто хуьлу аьшпех теша нах бакъдолчунна тIаьхьакхио, бохуш. И тхан кхиамаш лара мегар ду.\nОха дуккха мел дуьйцу а, тхан сайт йоьшу нах дукха мел бу а лахлур ю аьлла хета тхуна фейкаш яржочийн чот. Дахначу шарахь интернетан машанехь дуккха а суьрташ дара берашна тIехь къизалла латтайо бохуш гойтуш, масала, Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь оьрсаша лелийна къаизалла гойтуш сурт дара Украинехь маьршачу нахана тIехь Iазап латтадо аьлла даржийна. И тайпа метттигаш хIинца кIеззиг хааало. Оха тхешан сайта тIехь дуьйцу фейк-сурт муха къаьста бакъдолчух, хIоранна а хиича дика хир дара харцо къасто».\nКремло шерашкахь доцчунна тIехь, тардинчу хIуманашна тIехь кхуллу пропаганда хьайначух тера ду дерриг дуьненна а.\nШи бутт хьалха Евроберто кампани йолийна Оьрсийчоьнан пропагандана дуьхьал. Массех пачхьалкхан лидеро бартбина Москохара баьржа аьшпаш Iорабоху, дезинформаци къаръен стратеги кхолла. Европан мехкийн саммитехь и хаам баржийра церан юкъарчу арахьарчу гIуллакхийн урхаллан куьйгалхочо Магерини Федерикас.\nХарц информаци гучуйоккхуш «туьйранаш дохош» болх бийр бу кхолла леринчу тобанаша, бохура Магеринис. Телевизионан а, радион программаш хир ю оьрсийн маттахь Европехь кечъеш, цара къарбан декхар ду дйинахь-буса, цахеддаш Оьрсийчуьра дIасабаьржа аьшпаш.\nГонтарь Марго: "Информацин тIамна дуьхьало - "Стоп-фейк!"


Кадыровс тIемалошна кхерамаш тийсар нийса лерина Москох гIалин кхело\nОхан-бутт 14, 2015\nТIемалой гергарчарна кхерамаш тийсарна Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал бехк-такхаман гIуллакх схьаделла Талламан комитет реза цахилар нийса ду аьлла сацам бина Москох гIалин кхело. Стохка ГIура-баттахь цу хьокъехь кхеле кехат яздинера «Новая газетан» корреспонденто Милашина Еленас.\nКадыровс шен инстаграммерчу агIон тIехь дIахьедар динера, нагахь тIемалочо Нохчийчохь полицин белхахо вехь цуьнан доьзал махках боккхур бу, ткъа цуьнан хIусамаш йохор ю шаьш аьлла. Цул тIаьхьа бакъонашларъярхошна гучудаьлларг дара Нохчийчохь масийтта хIусам ягийна хилар.\nТалламан комитет реза цахилира Милашинера кехат схьаэца. Талламан комитетана хетарехь, журналисто бинчу латкъамехь цхьа а хаам бац зулам дина хилар гойтуш.


"Со цигахь адаман меха а ца хетара, цундела цIа веара со"\n"Эхо Кавказа" редакцин материал\n"Имеди" телекомпанина еллачу интервьюхь "Грузинская мечта" парти вовшахтоьхначу Иванишвили Бидзина мукIарло дина, тIейогIучу хенахь пачхьалкхера белхазаллин проблема ерзон цхьа а перспектива ца го шена аьлла. Европехь балха хIотта аттох хир ду бахархошна, церан аьттонна Iедалхоша цхьацца гIуллакхаш дан долийна аьлла хета цунна.\n- Цкъа а кхечу пачхьалкхе дIадаха коьрте деаний шуна?\nГеоргий, 47 шо: "Ойла ярал совнах, со ваьхна цхьана хенахь Европехь. ХIунда дIабаха безаш бу нах? Пайден дацара, бахархоша кхузахь къа а хьоьгуш, шайн мохк кхиош хилча? Со Европехь адаман меха а ца хетара, цундела цIа веара со. Хилийта сан алапа лахара, амма сан дахар адамийн санна ма ду кхузахь.\nКетеван, 19 шо: Цкъа а ойла хилла яц сан. Со гуьржи ю, гуьржи хилла лийр а ю.\nАбгарян Элла, 29 шо: ТIейогIучу хенахь дIаяха дагахь-м ю со. Канаде я Испани ойла лаьтта сан. Цкъа хьалха турист санна цига яхна, хьал муха ду талла йоллу со, муха ду цигара дахар сайна хууш хилийта. Керла зеделларг оьшу суна. Суна хаьа, Испанехь болх каро хIумма а атта хир дац, нагахь церан мотт хууш а яцахь, гIала а ца йовзахь…Амма бакъду, цигахь яха лууш-м яра со.\nИзольда, 65 шо: Цкъа а дагадеана а дац, я гIур а яцара. Гуьржийчохь а йиш ю паргIат ваха. Сайн доьзалхочун езачух машен хир яра, сан доьзал даккхийчу цIеношкхаь бехар бара аьлла, цкъа а дIагIур яцара со.\nШен цIе ца йовзийтина зуда: Со мича дIагIур яра боху ахь, йоI? Ас муха хуьйцур бара сайн мохк кхечуьнца?\nНикола, 20 шо: Франци дIавахна, цу махкахь ваха виса Iалашо ю сан. ХIунда аьлча, цигахь гIоле ду, пачхьалкх а дика ю. Бакъдерг аьлча, Гуьржийчоь дика мохк ца хета суна. Адам собаре дац кхузахь.Ткъа Франци – Европан юкъ ю, Гуьржийчоьнал а кхиаме ю иза.\nТорнике, 21 шо: Со хилла вац дозанал а арахьарчу пачхьалкхашкахь. Кхузарчу хьоло цхьана а кепара проблемаш ца йо суна, цундела сайн махкара дIаваха дагадеана а дац суна.\nШен цIе ца йовзийтина йоI: Со яц дIаяха дагахь. Бакъду, суна бевза дуккха а дIа-м бахна.\nМариам, 19 шо: ТIейогIучу заманчохь дIаяха тарло со. Европе я Iамерке яха ойланаш ю сан, делахь а, кхин къаьстина дац билггал стенга гIур ю. Со кхета, цигахь дуккха а перспективаш ю. Карьера ян а таро ю, кхидолчунна тIехь а токхе ду цигара дахар. Цигахь деша а дешна, жимма хан яккха лууш яра со, корматалла кIаргъян. ТIаккха цул тIаьхьа юхайогIур яра со. Бакъду, цигахь йиса там бара со, айса сайга ала а кхоьру со.\nКобахидзе Отар, 27 шо: Дера ойланаш дукха йина ас, кхузахь бан болх цахиларна. Амма бакъду, гуттаренна а Гуьржийчоь дIатаса лаам бац сан. Нагахь санна, дIаводахь а, цхьана кхаа-деа шарна гIур вара со. Жимма болх бина, ахча а гулдина, цунах кхузахь цхьа дезар дан.\nГугулашвили Сосо, 21 шо: Цкъачунна ойла яц сан. Хено хIун гойтур ду ца хаьа, амма дегайовхо ю сан, цхьанхьа а дIаваха оьшур дац аьлла.\nШен цIе ца яьккхина зуда: Цкъа а дагатесна дац суна дIаяха. Амма бакъду, дуьненна го тасар дезаш ю со. Керла пачхьалкх ган сайн аьтто хилча, хазахетарца дIайоьду со. ХIораннан а ишта таро хила луур дара суна – кхечу къаьмнийн култура а, архитектура а йовза, масала, эр вай, Парижан…


Бусалбанийн агIо лоцуш\nТкъе цхьаалгIа бIешо доладелчхьана схьа бусалба динца доьзна Европан кхело теллинчу девнех уггаре гIарадаьлларг дара Австрерчу Садабич-Вольф Элизабетин дов.\n2011-чу шарахь оцу зудчо, Мохьаммад Пайхамар педофил хилла, аьлла, маьттаза къамел динера, цунна 480 евро гIуда туьйхира Венерчу криминалан кхело. Цул тIаьхьа 7 шо даьлча, стохка, Садабич-Вольфан арз листира Страсбурго. Амма ца елира кхел атеистан агIор – бехкейира иза бусалбанашна вас ярна.\n«Сабидич-Вольф, цуьнан биографино гайтарехь, хан хьалха яьхначух тера ду ГIажарийчохь. Цо шен цхьана интервьюхь аьллера, бусалба мехкийн дахаро къахкийна ша бусалба динах, шена ца тов и дин. Ша «исламан эксперт» ю олу оцу зудчо. Амма луьйш а ю Исламна, цундела алалур дац соьга иза хьакъ ю эксперт хила», - боху гIалгIайн журналиста, бакъоларъярхочо Евлоева Изабеллас.\nМохьаммад Пайхамарах, иза педофил хилла, цо Iайша тIех жима йолуш йигина, олий, буьйлало критикаш-атеисташ, ткъа иза мел бакъ хилча а, яц иштта дийца бакъо, зама а, гонахара хьал-дахар а кхин хилла Пайхамаран хенахь, боху Евлоевас.\nДин сийсаздарна луьсту девнаш адаман оьздангаллах дозаделла ду, аьлла хета «Кавказ.Реалиица» къамел динчу дуьненаюкъара низамаш девзачу юристна Соколкова Марияна.\n"И тайпа девнаш этиках, оьздангаллах хьакхалуш а, даима а санна, гIарадовлуш а ду. Кхел декхаре хуьлу шина кепарчу маршонна юкъара доза билгалдаккха. Цхьана агIор – динан маршо, вукху агIор – хетарг ала бакъо. Делахь а, нийса дац оцу маршонаша елла бакъо питане ерзор», тешна ю Соколкова.\nЯхначу гурахь кхин а цхьа резонансе даьлла дов листира Европан кхело: «Белгина дуьхьал Лачири». Иза Брюсселехь йоьдучу цхьана кхелера араяьккхина хиллера, коьртахь хьиджаб ю аьлла. Европан кхело бехкейира Белги бусалба зудчуьнан бакъо эшорна.\nЛачирин дов дийцадаьккхира Белгин а, Францин а юкъараллаша – адамашна духарца динан билгалонаш гайта доьхку сацамаш арахеца гIертара хIетахь шина а мехкан Iедал.\nКхин а хьалхо дара хьолахошна динан духарахь лела нах балха ца эца маца мега къастош Страсбурго сацам арабаьккхича. Нагахь санна, масала, хиджаб йоьхна зуда шайна балха эца ца лаахь, шайн фирманийн программашкахь гайта и бехкам, адамашна хьалххе дIайовзийта шайн дресс-код, иза ца дича, аш лелориг дискриминаци хуьлу, бохура оцу сацамо.\nАла деза, хьиджаб а, никъаб а дуккхаза а хьехийна Европан кхелехь. 2014-чу шарахь кхело бинчу сацамо бохура, Францехь никъаб лелон доьхку низамхила торуш ду, цо ца хьошу адамийн бакъонех йолу Европан конвенци. Амма Страсбурган и сацам емалбира Дуьненаюкъарчу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино.


Лараме президент а, доттагI а\nЧехийн Республика -- ХIавел Вацлав велла 2 шо кхачарца иза дагалецира ПрахIехь, ПрахIа, 18ГIур2013\nЙозуш йоцучу Чехин дуьххьарлера президент ХIавел Вацлав кхелхина ши шо кхаьчна. Нохчийчура тIом бахьана долуш Путин гаррехь емал ван воьхьнарг цхьаъ бен воцу дуьненан лидер санна дагахь виссина иза вайнахана.\n2006 -чу шарахь, ХIавел Вацлав президентан даржера дIаваьллачул тIаьхьа кхо шо даьлча, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир, эххар а Праге ваха некъ маьрша а баьлла, цига кхочучу деношкахь ХIавела, шеца цхьа могIа Нобелан совгIатан лауреаташ а болуш, дуьнентIера цIеяххана политикаш а, исбаьхьалхой а болуш, схьадиллина кехат зорбане даьккхира, Нохчийчохь оьрсийн эскархоша а, Iедало а хIоттийна Iазапе хьал бахьана долуш Путинна ира критика еш.\n„Цензурин кирхьанца Нохчийчохь хIоттийна Iазап а, инзаре хьал а хьулдалур дац. Цхьа а тешар вац, Путинс ма-дийцара, и хIума „террорхошца къийсам латтош“ дина ду бохучух. Амма дуьне дист ца хуьлуш Iаш ду, Соьлжа-гIала хIаллакйаре а хьоьжуш, цигара кхинйолу ярташ а, гIаланаш а санна. Я нохчийн бераший, зударий, кхинболу бахархой вай ларам бан а, царна сагтада а хьакъ бац те, кхин дIа мел долу адамаш санна? Вайн дист ца хиларна цхьа а бехказло карон йиш яц“, - бохуш яздина дара цу ХIавел ша автор волчу кехата тIехь.\nЦхьаболчара ала тарло: „Атта-м дера дара цунна, ша президент волчуьра дIа ваьлчул тIаьхьа иштта критика ян. Ткъа ша Чехин коьртехь волчу хенахь хIунда ца дира цуо тIом сацон хIуммаъ?“ - аьлла. ХIан-хIа, дира. Дукхаъ дира. Цхьанна а дуьненан пачхьалкхан президенто ца динчу кепара дира.\nИза цхьаъ бен вацара, ша Чехин президент мел ву Нохчийчуьра тIом бахьана долуш Оьрсийчоьнан президент Путин Владимирца цхьаьна ца кхеташ чекхваьлларг. 2000 -лоха шераш дуьйладелчу муьрехь, уггаре а къизачу кепара тIом ДегIастанахь дIабоьдучу хенахь, Малхбузерачу пачхьалкхийн куьйгалхой, массо а цхьаъ санна, Путин Владимир шаьш долчехь тIеоьцуш, цуьнца гергарло чIагIдан гIерташ, иза хьаста а, хастон а гIерташ лела хан яра иза.\nХIетахьлерачу Цхьанакхеттачу Штатийн президента Буш Джорджа, масала, дира цу муьрехь ша Путинца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа шен эхь ца хетаран дозанал тIехь даьлла хилла, тамашийна, дуьнентIехь шуьйра дIадаьржина хилла мукIарло: „Со Владимиран бIаьргаш чу хьаьжира, суна цу чохь бакъволу демократ гира“, аьлла. Немцойн хIетахьлерачу канцлера Шроьдер Герхарда чIагIо йира, „Путин цIенчу хIух волу демократ ма ву“, аьлла.\nЦарел а тIехкхоссавелира Францин хIетахьлера президент Жирак Жак. Цуо, шен дагахь эстето а, цу шен дагахь литература йовзархочуо а, Путинца ша цхьанакхетта волуш, цIеяхханчу оьрсийн поэтан Лермонтов Михаилан „Аганан йиш“ цIе йолчу байтана юккъера могIанаш дийшира дагахь: „Дера нохчо текха бердашна тIехьахула, шен шаьлта а ираеш“, аьлла, „и нохчий-м даима а хилла иштта акха“, бохучунна нун дохуш.\nТкъа ХIавел ша цхьаъ вара цу могIарехь, нохчий бахьана долу Путинца а, Оьрсийчоьнца шен пачхьалкхан юкъаметтигаш талхарна ца кхоьруш, шен принципашна ямарт ца хуьлуш, чекхваьлларг. Иза цкъа а я Путинца цхьана а ца кхийтира, цуьнга куьг а ца делира цуо, я мара а ца кхийтира.\nБелгерачу нохчийн политолога Асхабов Хьамзата а билгалдоккху, ХIавел Вацлав президентан даржо хийца ца хийцира, шел хьалха а, тIаьхьа цу дарже кхаьчна хилла волу хийла диссидент цуо хийцина ма-хиллара, бохуш.\nАсхабов Хьамзат: „Иза Iедалца гуттар а къуьйсуш а, харцонна дуьхьал гуттар а лаьттина а, ша цхьанна а дарже кхочур ву аьлла сатуьйсуш а воцуш, цу уггаре а халчу тIамехь а, халчу къийсамехь а чекхваьлла кхонаха вара иза. Ша президент хIоьттича а, шен амал а ца хуьйцуш, харцонна дуьхьал а лаьтташ, шена тIехь оццул доккха дукъ долшшехь, чекхвелира.\nДуьненчохь муха ду хьуна аьлча, политика олушехь, „реал-политика“ олу, цул тIаьхьа муьлха а хIума бакъдеш, муьлхачу хIуманна геч а деш, „иштта ца хилча ца долура иза“ а олий, шен дуьнене болу хьежамаш а, шен принципаш а хуьйцуш, хIума дIадерзош Iедал ду.\nТкъа и къонах кхин шен амал ца хуьйцуш, кхин харцонна корта охьа ца таIош, оцу Оьрсийчоьнан президентаца а нохчий бахьана долуш, Нохчийчохь Оьрсийчоьнан пачхьалкхено лелийна харцо бахьана долуш, Путинца а, цу Iедалца а гамвелла, вайна тIе а хIоьттина чекхвелира иза, ша велла дIаваллалца. Нохчаша латточу къийсамехь гIо доккхуш, цуьнца доглахар дIахоуьйтуш а, кехаташ яздеш а, кхин дерш деш а, цу къомах ша волуш санна, ша нохчо хилча а кхин совнаха хIума далур доцуш, вайца накъосталла а лоцуш, чекхвелира иза“.\nХьахон догIу иштта, 2011 шарахь, ша кхалха дукха хан йисале а, цуо тIаьхьара Путинна, олуш ма-хиллара, „тоьхна хилла тIара“. ХIетахь Германерчу цхьана мехалчу „Квадрига“ олучу совгIатан оргкомитетера мотхьакхархоша Путинна кхайкхинера и совгIат, „цуо къаьмнашна юккъехь барт барна“, аьлла. Иза шена хаа ма хиънехь, ХIавел Вацлава, 2009-чу шарахь шена а изза совгIат кхаьчна волчу, ша шенарг совгIат юхалур ду, аьлла, дIахьедар дира, и совгIат нагахь санна боккъал а Путинна лахь. „Демократин мостагIчун луш долу совгIат суна оьшуш дац“, -элира цуо хIетахь.\nЙоккха гIовгIа а елира цул тIаьхьа, гIиттира меттигера адамийн бакъонашларйархой а, журналисташ а, Путинна муха ло иштта совгIат аьлла. ЮхьIаьржа хIиттинчу „Квадрига“ премин оргкомитетан декъашхойн кхин дан хIума ца дисира, и совгIат Путинна ца ло шаьш а, аьлла, юхабовлар бен. Ткъа Оьрсийчоьнан президент, майдана а ваьккхина, доллучу халкхана хьалха лерга юххе тIара тоьхча санна висира.\nПолитолога Асхабов Хьамзата ма-аллара, политикан тарханашка ша кхаьчча а, ша хьалха ма-хиллара диссидент висира ХIавел. Иза цхьаъ вара Путинан эскарша Нохчийчохь хIоттийнарг фашистин Германин эскарша Европехь лелийначунца дуьстинарг. Иза цхьаъ вара Путинс Соьлжа-гIаличохь хIоттийнарг Гитлера 1944 шарахь Варшава -гIала дIахьакхарца дуьстинарг а.\nИза иштта виса а висина, чехийн а, нохчийн а, доллучу дуьненан а дагалецамашкахь – лохачу дегIера, ванне а зоьртала воцу, амма доккха дог а, майра леламаш а, сийлахьа лара мегар долу дахар а хилла волу къонах санна.\nХIавелан цIе лелор ю ПрахIерчу аэропорто\nИнтервью: Нехан маьршонашкахьа къийсина стаг ю Тэтчер Маргарет\nАдамийн бакъонаш ларъярна - ХIавел Вацлаван цIарах совгIат\nХьалхара ХIавелан цIарах совгIат делла Беларусерчу бакъонашларъярхочунна


Шайн дахаран хаза хан, х1окху исбаьхьачу дуьненах самукъадолу къона хан ерриге а шайн доьзал ирсе хиларе а хьажийна, къанделла долу да-нана, ваьш кхиъна девлча, вешан доьзалш хила болабелча, вешан доьзалшка баханчу безамна вайн дай-наношка болу безам ларамза хербала болало вайн. Амма диц дан йиш яц вайн, церан и бухбоцу безам ширлуш ца хилар цкъа а. Х1оранна а хуур ду иза, шен доьзал шена мел дукха беза хиъча… Вай 1еха деллачу х1окху исбаьхьачу дуьненчу вай даккхидерца баьккхина болу ког самукъа а долуш, дагабог1ург да-нана бен дац! Даима шайн нуьре яххьашт1ехь къажар а долуш, дагадог1у царна иза, дуьненан баланаш шайн мел дукха байнехь хьан жималла шайна дагаеача, и баланаш бицло вайн наношна, дайшна. Иштта дагадог1у царна ахьа дуьххьара аьлла дош, ахь диначу дикачу г1уллакхех даима баккхийбе уьш. Хьо мацвелча, вузо сихлуш, хьо шелвелча, вохван сихо еш… Терго елаш, марха досту де, массо хаза духарца кечло де герга г1оьртича, шайн доьзалшна керла-керланиг т1еюху цара, ткъа шайна – шира бедар. Ваьш кечдалар хьалха а долий, вайн дай-наной кечба дицло вай. Нийсо яц иза!!! Хьуна наб кхетча, хьуна т1е моза ца хоуьйтуш, хьан наб ларйеш, чуьрке къовза ца войтуш, хийла вайна улле а хевшина буьйсанаш яйина цара. Ойла е вай оцу белхан!?\nДа… вайн наноша вайна даош долу хьанал рицкъа чудохьуш верг ву иза! Вай а, вайн нанойн а сий лардарехь шен корта къежбелларг ву иза!!!\nИштта, вайна дукха сагатдина вайн дай-наной тесна бита бакъо яц вайн!!!\nВеза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Хьан Дала омра дина, Ша воцчунна 1ибадат ма дойла аш, деца-ненаца дика а хилалаш, аьлла. Хьуна гергахь цаьршиннах цхьаъ я ший а къаналле кхачахь, ахь цаьршинга ма алалахь «уффай!», чеха а ма делахь и шиъ, ахь ала цаьршинга хаза дош. Ахьа цаьршиннах къинхетам беш охьата1абе (хьайн) сийсазаллин т1ам, ахьа ала: «Сан Дела, ахьа цаьршиннах къинхетам бехьа, жима волуш цаьршимма къинхетам беш, со кхиорах терра». «Аль-Исраъ», 23-24


«Терекан» керла цIе марзъян гIерта Нохчийчуьра Iедалхой\nМассо тIегIан хьаькамаш декхарийла бина федералан маьIна долчу некъашца а, адам дукха лестачу меттигашкахь а даккхийчу элпашца яздина «Ахмат-ницкъ» тIехь долу транспоранташ хьалаохка.\n«Терекан» керла цIе марзъян гIерта Нохчийчуьра Iедалш\nКеста дIаболалуш бу Оьрсийчоьнан футболан чемпионатан керла мур. Цуьнца доьзна, хIинца а дуьйна, хьасартне кечамаш бу Нохчийчохь дIахьуш. Массо тIегIан хьаькамаш декхарийла бина федералан маьIна долчу некъашца а, адам дукха лестачу меттигашкахь а даккхийчу элпашца яздина «Ахмат-ницкъ» язораш тIехь долу коьчаллаш-транспоранташ хьалаохка. Новр кIоштан цхьана юьртахь тергалделла хIара сурт.\nЖима ши стаг ву бахархойн дог-ойла айархьама,керла цIе тиллинчу «Ахмат» буьрканан тобанна махкахой орцахбовлийта «Ахмат-ницкъ» йоза тIехь долу кIади вогIу-воьдучунна гучче хьалауллуш.\n- И стенна тухуш ю пенах? ХIун хир долуш ду?\nХIайттархо: «Хьалхара матч хила езаш ю «Ахмат» командин юха тIедогIучу кIирандийнахь. ХIорш дIаухкуш болх бе аьлла арадаьхна ду-кх тхо.»\nДолчу хьолах ма-дарра аьлча, «Терек» цIе дIа а яьккхина кхин цIе тиллар къобалдийраш дукха бац.\nНахана цхьа челакха, кIорге йоцуш дина хIума хета, шен истори а,ламасташ а долуш, геннара дуьйна схьаеъначу тобанан цIе хийцар. И цIе хийцарца доьзна Iедалан балхахь болчу бахархошна беш болу тIеIаткъам марсабер бу, кхин хир долуш кIадда а дац боху могIарерчу наха.\nХьалхара вахархо: «Безнаш игрокаш бу боху оьцуш. Уьш эцнера аьлла хIумма а хийцалур ду ала-м ца хаьа».\nШолагIа вахархо: «ЦIаро хIун нисдийр ду. Iовдал хIумнаш стенна леладо а хаац. Толур долуш хIума делара. Дан ма дац!».\nКхоалгIа вахархо: «И цIе а хийцина,стадион юзаеза бохуш нах хьийзо бохку. Хьалха ишколашкара а,дарбанан цIийнашкара а. Кхечу урхаллашкара а итт-итт стаг вуьгура футболе, ткъа хIинца кхин а дукха буьгур бу. Стадион юьззина адам хила деза боху…»\n«Терек» тобанна «Ахмат» цIе тилларо, Оьрсийчоьнан чемпионат йолаяла герга мел кхочу а,ажиотаж бохучу маьIнехь,хабарш а, хетарш а дебош, йоккха гIовгIа гIаттийна футболан «лазар» долчу махкахошлахь.\nХьалха «Терек» «гIикъ» ала а ца юьтуш эшийча, «Терек» кхоьссина, батт дурйина яийти, я «Терекна» цхьа тIам а лаьцна мийра биттина олура,ткъа хIинца хIун ала деза?\nЦу могIарера хаттар,мух-мухха а доцуш,чолхечех цхьаъ ду футбол езархойн гонехь. Цундела дукхахболчийн сакIамделла керла йолалучу чемпионатехь «Ахмат» тобано дендерг хаа.


"Навальныйна дIовш делларш" Къилбаседа Кавказехь: жигархойн а, тIемалойн а баларш\nОьрсийн оппозиционерна Навальный Алексейна дIов даларна бехке хила тарло аьлла хетачу бархI ФСБ-н белхахочун дIасалеларх таблица зорбане яьккхира Керла шо карадале журналисто-талламхочо Грозев Христос.\nКъаьсттина дукха листина уьш Къилбаседа Кавказе. Цул совнах, меттигера жигархой лечу заманчохь а цигахь нисбелла уьш.\nГрозевн зерашца, тIаьххьарчу 11 шарахь Навальныйна дIовш делларш бу аьлла хета нах, Къилбаседа Кавказехь мел лахара а 100-зза хилла бу. Билггал масаза бахана уьш цига ала хала ду: информаци бакъ елахь а, юьззина яц.\nЦкъацкъа, масала, ХIинжа-ГIала богIура уьш, ткъа юха ца боьлхура цигара. Нислора билгалдаьккхинчу дийнахь ца богIуш а, амма Москва юхабахка эцна билеташ хуьлура.\nЦул совнах, сих-сиха цхьана гIала кхочура уьш, ткъа юхабоьлхура кхечу шахьарара. Уьш дукха листинчу гIаланех ю БуьритIе а, ХIинжа-ГIала а. Иштта дукхазза бахана уьш Минеральные Воды гIала а цхьана. Хила тарло и, цхьана заманчохь Кавказехь и цхьа аэропорт бен дийнахь масийттазза Москва кеманаш гIуьтту аэропорт цахиларца доьзна.\n"Даго ца лайна"\n2013-чу шарахь цхьахволу "химик", цкъацкъа ша новкъаволуш Спиридонов фамили лелийна волу Осипов Иван цхьана хенахь Соьлж-ГIала марзвеллера.\nОхан-беттан 18-чу дийнера Товбеца-беттан 18-чу дийне кхаччалц вовшахтоьхча, мел лахара а ворхIозза хила иза Соьлж-ГIалахь.\nОццу шарахь шозза Нальчикехь а хилира иза. Ткъа кхо шо хьалха пхи де даьккхира цо Ставрополехь. 2019-чу шарахь юха а веара иза цхьана денна ша леста Iеминчу шахьаре.\nОсиповца цхьана Нальчике веара Кудрявцев Константин а. Цуьнца къамел динера телефонехула Навальный Алексейс, цушиммо дийцинера хечи тIехь дисинчу дIовшах лаьцна а.\n2014-чу шеран Марсхьокху-беттан 22-чу дийнера 31-чу дийне кхаччалц Осиповс хан яьккхина хилла Минеральные Воды олучу гIалахь.\nНальчикера жигархо Куашев Тимур валар нисделира иза веана а волуш.\nВеллачун доттагIчо Абакаров Абакара хIетахь дIахьедира, Куашев вийна ву аьлла: "Цунна дIовш делла хиларх массо а билгалонаш йолуш ю. ПIелгаш Iарждала доьллера. Пхьарса кIел маха тоьхна лар ю, цIийелла и меттиг... Оцу кепара къиза стаг вуьйр ву ца моьттура".\n2019-чу шеран Гезгамашин-баттахь Куашев валар толлуш долийна гIуллакх юкъахдаьккхира "зуламан бух бац" аьлла. "Кавказе "дIовш делларш" лестар дуьхь-дуьхьал хIиттош, зераш ас дина дац, - аьлла Кавказ.Реалиига КуашевгIеран доьзалан хиллачу адвокато Шомахов Заура. - Бакъду, иза вийна ву аьлла, хета суна а. ХIаъ, дIовш делла вийна вара иза".\nМел лахара а доьазза юкъахдаьккхира Куашевн гIуллакх таллар аьлла, билгалдаьккхира Шомаховс. Цул тIаьхьа юха а талла буьйлалора, амма кхачам боллуш листа Iалашонца-м ца дора цара и.\n"Оцу гIуллакхах кхин йист ера йоцийла тхайна хиича, къийсам сацийра оха", - аьлла, дерзийра шен къамел адвокато Шомаховс.\nКхин а цхьана лезгинийн юкъаралхочун Магомедрагимов Русланан валар а нисделира, и нах бахкарца. 2015-чу шеран Зазадокху-беттан 24-чохь велира иза. Оцу хенахь Осипов-Спиридонов БуьритIехь вара, Грозевн таблицица а догIуш.\nДаге лазар деана велла аьлла, дIахьедира официалехь. "Садвал" боламан лидеро Эседов Альберта чIагIонаш йора хIетахь, патологоанатоман жамIаш тIехь, иза валаран бахьана - асфикси дара бохуш.\nШаьш шайх республика аьлла, дIакхайкхийначу Абхазин хIинца волу президент Бжания Асланна дIовш даларца ган а гуш цхьаьнанисдаларш дацахь а, бакъду, и нах масийттазза, Бжания шозза а дарбан цIийне виллича, Сочи баьхкинера. Сочера Сухуми кхача - 125 чакхарма бен некъ бац.\nОппозицин лидер лаьттина Бжания 2019-чу шеран Охан-беттан 21-чохь дарбан цIийне охьавиллира дуьххьара. Александров псевдоним лелош волу Фролов веара Сочи цхьана денна Охан-беттан 16-чохь. Цул а бутт хьалха Сочехь хилира лакхахь вийцина Осипов.\nШолгIа Бжания лазартне охьавиллира стохка Зазадокху-беттан 2-чу дийнахь. Ткъа Чиллан-беттан 26-чохь цхьана денна Сочи веара Фролов, Осипов Зазадокху-беттан 11-чу дийнахь хилира цигахь.\nБехк боцуш нах лоьцучу заманчохь а, тIемалой лоьцу бохуш, лерина операцеш дIакхоьхьучу хенахь а нислора Навальныйна дIовш делларш бу аьлла, билгалбаьхна нах, Къилбаседа Кавказехь.\nКъаьсттина дукха нисделла церан ХIинжа-ГIала бахкарш. Масала, Кудрявцев борхIазза хилла Къилбаседа Кавказехь, ткъа царех пхоьазза вар оцу кепарчу хиламашца доьзна ду.\nСтохка ГIадужу-беттан 8-чохь тIаьххьара хилла къайлахчу сервисийн белхахой Дагестанехь. Иза ду Навальныйна дIовш делла бутт баьлча.\nБуьритIе веанчу агенто Кривощековс кхо де даьккхира цигахь.\nОццу заманчохь Нохчийчохь лерина операци дIаяьхьира, гIаттамхой бара аьлла, Борчашвили Рустам а, Байдулаев Казбек а вуьйш. Ала догIу, Байдулаев шолгIа "вийра".\nДIовш делла тIемалой байъарх яздира Оьрсийчоьнан зорбанаш 2010-чу шарахь. "Росбалто" чIагIдарца, 2010-чу шарахь дIовш делира мел лахара а 17 тIемалочунна. Меттигерчу бахархоша царна дIаеллачу сурсатех тоьхна хиллера дIовш. Байъина аьлла, цIераш яьхначарлахь бара буьйранчаш - Темиралиев МагIарби а, Пашаев Абубакар а, Умаров Докку а, Амат Ясир а, Хаттаб а.\n"Со кхеташ хIума дац хIара, амма хIан-хIан, бакъ дац олийла дац сан, хIунда аьлча, хIокху пачхьалкхехь хIуъа а хила йиш ю, - аьлла, дийцина Кавказ.Реалиига нохчийн бакъоларъярхочо Титиев Аюба. - Цхьа а хIилланаш а ца лелош хIаллакбойла ду Кавказехь нах. Делахь а тарло, оцу кепашца уьш хIаллакбина хила. Кавказехь стаг новкъараваккха - дукха хIума ца оьшу. Церан карах дакъазабевлла бIеннашкахь бац, эзарнашкахь бу. Бакъду, хIокху талламбаран духе со кхийдина вац".\n"ФСБ-н агентийн" дIасалеларца доьзна ГIалгIайчохь истореш тIаьххьарчу итт шарахь хилла яц боху ГIалгIайчуьрчу "Мемориалан" офисан куьйгалхочо Акиев Тимура.\n"Нах бойъу, лечкъа а бо, - дуьйцу Акиевс. - Дийцарехь, Умаров Доккина дIовш делла хилла. Тарло и нах Кавказе лестар а, оцу хена чохь гIаттамхой байъар а иштта ларамза нисделла хила а. Ца хила а тарло. Вайна ца хаьа, гIаттамхойн буьйранчаш муха къаьстина шайн дахарх".\nАкиев тешна ву, дIовш делларш бу аьлла, буьйцу нах ГIалгIайчохь хилла бац аьлла: "Кхузахь массо а вовшашна вевзаш ву. Муьлхха а велла стаг лупехула а хьуьйсуш, толлу. 2013-гIа шо тIедаллалц тхан нах къайлабохура, бовра. Цул тIаьхьа бакъо йоцуш лецарш долийра, амма адам тIепаза довш- ца нисло кхузахь".\nТIедогIучу деношкахь Грозев Христос ша бинчу талламан керла жамIаш Iорадохур ду ша аьлла. Хетарехь, цуьнан жамIашкахь жоп хила тарло, Навальныйна дIовш деллачу нехан цIарах, оццул муьтIахь туристаш хIунда бара Кавказан бохучу хаттарна.


Шемахь лачкъийна кIант кIелхьарваьккхина - Кадыров\nЗазадоккху-бутт 02, 2019\nШема - Эл-ХIол мухIажираш латто меттиг.\nНохчичоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаам бина, Гергарчу малхбалехь лачкъийна Дагестанера яхархочуьнан бер кIелхьардаьккхина аьлла, хаам бо РИА Новости агенталло. Цо дийцарехь, Ибрагимова Нурьянас (беран нанас) дехар дина хилла цуьнга, шен кIант лачкъийначул тIаьхьа.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо билгалдаккхарехь, кIант карийна, иза дIакхачийна кхерамазалла йолчу метте Гергарчу Малхбалерчу цхьана пачхьалкхехь. Кадыровс дийцарехь, кехаташца доьзна хаттарш дIанисдан а, Оьрсийчу кIант схьавало а цига воьдуш ву цуьнан векал, хаам бо РИА Новости агенталло.\nМуьлш бу ца хуучу наха Оьрсийчуьра бер лачкIийна Шемахь "Эль-ХIол" мухIажирийн четаран гIалара. Цунах лаьцна хаам бинера РИА Новости агенталло, Нохчийчуьрчу бакъонашларъярхочунна Саратова Хедина тIе а тевжаш.\nХьалхо социалан машанашкахь видео гучуелира, муьлш бу ца хуучу божарша Iаьрбийн маттахь хьарса месаш йолчу кIанте хаттарш деш гойтуш. Беро царна доцца жоьпаш лора Iаьрбийн маттахь, тIаккха оьрсийн маттахь элира "шен ненайиша йолчу ваха лууш ву" ша аьлла. Цуьнца цхьана видеороликана кIеллахь яздина ду цуьнан да нохчи ву аьлла.\nаратовас дийцарехь, и кIант ХIинжа-ГIалара ву. 2014-чу шарахь дас харцонца дIавигина хилла иза Шема. КIентан да вийна. Ша висинчу кIантана Iуналла деш хилла Дагестанера цхьа зуда.\nЕрриг оцу хеначохь шен кIант лоьхуш хилла цуьнан нана. Дукха хан йоцуш цунна карийна хилла кIентан доладеш йолу зуда. Лачкъийначул тIаьхьа нене масийтта сурт а, видео а яийтина муьлш бу ца хуучу наха, хIун оьшу аьлча, кхаъ бала безаш хилар а къедош.\nНанас дийцарехь, видео тIехь волу кIант лачкъийна хиларх лаьцна хиина цунна Iунала деш йолчу зудчера. Цо орцадаьккхина хилла "Эль-ХIол" мухIажираш бехачу меттиган кертахь бепиг схьаэца ваханчура кIант цIа ца веача.\nНанас дийцарехь, "Эль-ХIол" дуьненаюкъара четаран гIала а, иза чIогIа ларйеш ю. Цигахь дIатарбина бу иттаннаш пачхьалкхашкара зударий а, бераш а.


Кадыровн говраш, "иноагенташ", пандеми. Къарлур юй Оьрсийчохь коррупци?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана са яккха хоьхкуш лелийна Европера говраш йисина финансех хаьдда – Американ Шататаша а, Европан Берто а санкцешна бухавахийтина церан да. Къайленехь, аьлча а, декларацешка ца яздеш лела "говрийн ахча" дуьххьара довзийтира масех шо хьалха коррупци толлучу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" цхьаьнакхетаралло.\nМуха дирзира Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьал баккъал а мел ду, стенах гулло зер? Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиигашен интервьюхь дуьйцу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматан инарла директоран гIовса Шуманов Ильяс.\n"Доза тоьхначу кепара долу Оьрсийчоьнан низам"\n– Нийсса ши шо даьлла Кадыровс миллионашкахь къайлахьош долу говрашкара хуьлу ахча Iарадаьккхина, таллам бовзийтина. Оцу хьокъехь ахь кехат хьажийра коррупцина дуьхьалоечу президентан урхалле. КхидIа хIун хилира цунах?\n– Нохчийчоь Оьрсийчоьнан субъект елахь а, Кремло а, тIехьожучу урхаллаша а шатайпа юкъаметтигаш латтайо цуьнца. Цигахь Оьрсийчоьнан низамаш цхьана декъанна бен лелаш дац. Яздира дера оха-м президентан администрацига, Кадыровс шен бахам ма-барра ца гойту декларацешкахь, аьлла, ткъа жоьпаш даьхкира: дерриг а нийса ду, низамехь ду.\nПолитикан гIара эккхарх кхоьруш хиллачух тера дара прокуратура\nПолитикан гIара эккхарх кхоьруш хиллачух тера дара прокуратура а, тергамза битира тхан таллам, я ша а ца теллира. Оха Iуьйранна бовзийтира тхайн таллам, ткъа сарахь-буса официалехь жоп даийтира Кадыровн пресс-векала,"дерриг дика ду, са ма гатде" бохучу маьIнехь. Суна хетарехь, кхин а доьхна хир дара, цхьа а тидам боцуш, иза дитинехь.\n– И тема юьхьаръэца кхераме дацара шуна?\n– Кхераммий? Дера бара, иштаниг муха доьрзу вайна гина ма дуй –къинтIеравалар дехарца я кхечу кепехь. Цундела кIезиг хуьлу Нохчийчуьра хьал талла лаам. Коррупци кIезиг зуьй, ца хьейо, нах боьлла, царна ишта а хаьа хIун ду хуьлуш дерг, ткъа ша тема хьеян кхераме ду. Тхан таллам могIарчех бацара, доьналла оьшуш болх бара иза.\n– Ерриг а Къилбаседа Кавказ хьахош хилча, олийла дуй цигахь коррупцин шен башаххала ю?\n– Ду дера, Кавказ – иза шен ламасташца еха, консервативан, юкъарлонаш шайлахь лелаш регион ю. Цигахь нахана вовшех дерг вуно дика хаьа, лаккхара ду цигахь доьзална кхочу дакъа. Цуьнга хьажжина ду коррупцица лерг а – ахча-бохча лелачохь гергарчарна озабезамаш бар, гергарнаш даржашка хийшор. Аь вай цунах "доьзалан коррупци".\nКъаьсттина дика го иза бусалбанашна юкъахь – шатайпа "юкъара экономика"\nТайп-тукхамалла леларал сов, трайболизм а лела цигахь – юьртахоша вовшашна аьттонаш бар. Къаьсттина дика го иза бусалбанашна юкъахь – шатайпа "юкъара экономика". Цуьнан башхалла хаало АрашуковгIар, КоноковгIар, кхин дуккх а болу гергарчу нехан машанаш тидаме эцча.\nБилгалдаккхар: Арашукову Рауль бехкево зуламийн маза кхолларна. Раулан кIентан, экс-сенаторан, бехке дуьллу ши стаг вейтар, зуламхойн тоба вовошахтохар. Каноков Арсен - ГIебарта-Балкхаройчохь президент Iийнарг, сенатор, "Форбс" журналан версица иза ву хьолахойн могIаршкахь 185-гIачу меттехь.\n– Цхьаболчарна товр дац хьан къамел, эр ду, "тхан гIиллакхаш ду уьш, ма гIерта хийца". Дукха нах бу иштта бехаш. Хьуна муха хета,\n– Дац иза ишта. Масала, Кавказхошлара цхьана кхечу нехан гоне кхочу стаг, цо юьхьанца шен махкахо лоху, ца карийча, тоам бо гонах болучу нахах, царех дIаоь, тIеоьцу дахарехь, леларехь бухара кеп.\nЦа еза дера хила ламасташ кегдан Iалашо. Цхьа доьзал санна бехачу гергарчу нахаца дуккха а ду диканиг, цара вовошашна гIо до кху халачу дахарехь, аьттонаш кховдабо. Иза дика ду, дуккха а бу ламасташ онда долу бусалба мехкаш, иштачу меттигашкахь Къилбаседа Кавказехьчул лахара го коррупци. Оцу сакхтах вай довлалур ду, ас бохург декъаза делахь а, лелориг гуш хилча, Оьрсийчохь долу низамаш мукъане а лардеш хилча.\n– Дукха хан йоццуш Пачхьалкхан Думехь юхалиста долийна коммерцех йоцчу, "Трансперенси" санна йолчу организацешна тIехьажийна, "арахьарчу агентех" долу низам. Хьо кхетий, мел оцу низамо шайна тIеIаткъам бийр ю?\n– Долуш ду иза. "Хьераяьлла принтер" шен болх беш ю. Оцу низамах чаккхенгехь хIун хир ду, муьлхачу кепехь иза арадер ду хууш дац. Оьрсийчоьнан бахархошкара бакъо дIаоьцу репрессийн низам ду иза. Амма иза ца хьакхало цхьацца Кипран паспорташ кисанахь кхобучу нахах, могIарчу бахархойх хьакхало. Цу тIе, и нах бац я политикехь а, я хьолаца а де долуш.\nОьрсийчоь 30-чу шерашкахь Германис арахьоьцуш хиллачу низамех тера низамаш арахоьцуш хьийза\nДозанал арахь цхьацца институташа гранташ латтайо Iилма кIаргдечу говзанчашна, талламчашна – дуьненаюкъара система ю иза. Цунах шен халкъ дIахадош ю Оьрсийчоь, ша-шен куьг дакхар санна ду иза. Арахьарчу институтийн гIо дойла дара Оьрсийчоь кхиорехь. Ткъа Оьрсийчоь, 30-чу шерашкахь Германис арахьоьцуш хиллачу низамех тера низамаш арахоьцуш хьийза. Германи хIетахь дикане ца кхачийна оцу боламо.\n"Шайнчарна" кхоьллина низамаш\n– Коррупцина цхьа а тIеIаткъам биний пандемино? Кийтарлонашна керла некъаш бевллий?\nЛобби муха яьржа, муха лела ахча дIасахьежочохь ду гуш\n– Пандемино цхьаццайолчу коррупцин кепийн башхаллаш гучуяьхна. Хьалха уьш гуш ца хиллехь, тахана дика го. Масала, пачхьалкхан цIарх, цхьа а конкурс а йоцуш, эцарш ян. ХIинца оцу кепехь эца йолийна кIоламна тIера беракемане кхаччалц массо а хIума.\nПолитикан коррупцехь лела даккхий ахчанаш, кепаш хIинца хаало протекционизман хьаьттахь, пачхьалкх цхьацца компанешна гIодан гIертарца. Лобби муха яьржа, муха лела ахча дIасахьежочохь ду гуш. Муьлхачу компанешна ахчанца аьтто бо теллина оха. Уьш хуьлу я депутаташа, я баккхийчу хьаькамийн доьзалша лелош ерш, 60% компанеш ю Iедало аьтто латточех иштанаш. Бакъал а йолу бизнесна ца кхочу 20% ахча бен. "Шайнчарна" ду деш дерриг а дика.


Нохчийчохь кеманан билеташ деза хиларан бахьана къастор ду антимонополин урхалло\nЛахьан-бутт 13, 2019\nСоьлж-ГIалара Москва кеманан билеташ луларчу ГIалгIайчохьчул хаъал деза хиларан бахьана къастор тIедожийна Нохчийчуьрчу Iедало Федералан антимонополин сервисан меттигерчу урхаллана, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло.\nЦунах лаьцна хаам бинчу Нохчийчоьнан экономика кхиоран министро Идрисов ИбраьхIима дийцарехь, кеманан билетийн мехаш цу кепара хила йиш яц, дIасалеларан хьелаш цхьатерра хилар а, некъахой дIасалелориг изза компани хилар а тидаме эцча муххале а.\nСоьлж-ГIалара Москва а, Несаран Магас аэропрортера Москва а бечу некъан бохалла ю цхьатерра ала мегар долуш. Соьлж-ГIаларчу аэропортера - 1499 километр, ткъа Магас аэропортера - 1481 километр. Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а шина аэропортана юкъахь яц 80 километр а бен.\nТIехула тIе галдаьлларг лору Нохчийчохь Соьлж-ГIалара Москва кеман билеташ цхьадолчу деношкахь маситтаза дазлуш хилар.


Оьрсийчоьнан Президентан Харжамийн ЖамIаша Цец ца Яьккхина Малхбузе\nОьрсийчоь -- Путин Владимиран бIаьргех хиш девлла, Манежан майданахь шен агIончашка вистхуьлуш, Москох, 04Заз2012\nОьрсийчуьра харжамаш - масала доцу бозбуунчаллаш а, оппозицин кандидатийн агIора харцонаш лелор а, ерриг пачхьалкхан хаамийн гIирсийн аппарат цхьана кандидатана Путин Владимиран хьашташ кхочуш дарна хьажийна хилла хилар – иштта ю Малхбузера политикийн а, тергамхойн а оьрсийн харжамаш бийцаре барехь юкъара ойла.\nМалхбузерчу политикашна юккъехь, схьагарехь, цхьа а вац Оьрсийчоьнан президентан харжамийн жамIаша цецваьккхина. Европехь тIаьхьарчу масех баттахь Путин кхин цкъа а президент хоржур хилар хилла даьлла хIума санна тIеоьцура.\nБакъду, президентан харжамийн жамIех воккхавеш а вац Малхбузенехь цхьа а. Я уьш цIена а, нийсонна тIехь а дIабаьхьина харжамаш бара бохучух тешаш а. Бундестаган депутат волчу Герке Вольфганга ма-аллара, „и харжамаш а цIена хиллехь, кхин дIа мел хилларш муха бара бохург суна хаа а ца лаьа“.\nНемцойн Аьрро Партин цIарах бундестаган депутат волчу Герке Вольфгангана цу боллучу а харжамашкахь цхьа дика хIума гира- Путинан кху муьрехь цкъа а ца хиллачу кепара дукха дуьхьалончаш хилар, кхера а ца кхоьруш, майра урамашкахь шайна хетар дIаала боьхьуш болу. Оцу хIумано сатийсам кхуллу немцойн политикехь, Путинан карьерин чакхе дIайолалелла бохучуьнга. Ткъа ша Путин Владимир шена гуонахьа лаьттачух кхетачуьра ваьлла аьлла хета цунна.\nГерке Вольфганг: Цуо ша оьрсийн эскарна цкъа мацах хилла ницкъ а, сий а юхадерзор бу бохуш дуьйцу. Ткъа и цуьнга далург ду бохучух теша хала ду. Цул совнаха, Европехь оьшуш дерг герзаш лахдар ду, цу герзийн шорталлехь къийсадалар а доцуш. Суна схьахетарехь, Путин шена гуонахьа лаьттачух кхеташ вац. Цуьнан ницкъ лахлуш бу, ткъа хийцамаш хирг хиларан аматаш суна ца го.\nМаршо радио: Политикана хетарехь, Путин „керла оьрсий“ шайх олучу совдегаршна тIетийжаш ву, ткъа уггаре а къечарна цуо деш хIумма а дац.\nЦуьнца цхьана Малхбузе кхеташ ю, тIедогIучу дуккхаъ шерашкахь шен, лаахь а, ца лаахь а, Путинца цхьана белхаш бан безийла а. Харжамийн тергамхо санна Москоха яхана хиллачу немцойн баьццарчу партин векал йолчу Бек Мариелуизена кхеташ ду, Германи Оьрсийчоьнца дика юкъаметтигаш ца лелийча ер йоцийла.\nХIетте а, боху цуо, вай кхеташ хила деза, Путин альтернатива йоцучу харжамашкахь хаьржина вуйла. Ткъа оппозици кхиа Iедалан хаамийн гIирсаша цхьа а аьтто ца битнерий а. Цундела, цунна хетарехь, хIинца кхерам бу, Оьрсийчохь Путина сел хестийна стабилалла кхин дIа иштта лаьттар яц бохучунна.\nМариелуизе Бек: Система Путин кхин дIа а стабилалла бохучуьнца доьзна а доцуш, мелхуо а, и бахьана долуш махкахь машаречу хьолана болу кхерам кхоллабала сахьт дац. ХIунда аьлча, нехан самукъа ца долу, шайна аьшпаш буьттуш хилча. Ткъа харжамаш аьшпех маьрша хила беза.\nХаржамаш дIахьучу дийнахь хилла а ца Iаш, уьш дIабахьале а, дIабаьхьанчул тIаьхьа а. ДIабахьале бохург – иза оппозици харжамашна юккъейитар бохург ду. Iедалан дай шайн даржашкахь хийца луучу кандидатийн и хийцамаш бан аьтто хилийтар а ду, - шайн кхаьжнашца.\nМаршо радио: Ткъа официалан хаамашца харжамашкахь цхьа а хIара ю аьлла харцонаш я бозбуунчаллаш гучу ца евлла, уьш вунуо цIена чекх а бевлла, бохучу хьокъехь Бундестаган депутата Бек Мариелуизес элира.\nМариелуизе Бек: Иштта хуьлуш ду-кх иза, нагахь санна Харжамийн Комиссин коьртехь хьуна лууш долу терахьаш дIакхайкхон гуьнахь волу хьуна муьтIахь волу стаг ахь хIоттийча.\nМаршо радио: Цхьацболчу немцойн хаамийн гIирсашкахь хеза, Путин Владимир шен шозлагIчу президентан гуонехь хьалха санна Малхбузенца дера а, демократина гома а ца хила ма мега боху сатийсаме аьзнаш.\nЦу хьокъехь Германера уггаре а вевзачарех Оьрсийчоьнан аналист волчу Шоккенхофф Андреас элира, Путин хийцалур ву бохург бакъ дац, аьлла. „Путин, хьалха санна, къайлахчу сервисашна доIа деш ву, иза хьалха санна Оьрсийчоьнах массо а кхерийта лууш а ву. Модернизаци лакхара охьа ялур ю моьтту цунна, ткъа иза бакъ дац“, - элира Шоккенхофа.\nЦунна хетарехь, могIарерачу нахана а лаьа, шайн аз айа а, иза мехала ларийта а, Iедалшна иза хазийта а. Ткъа цу кепарчу хийцамашна Путинан Оьрсийчохь меттиг хьалха а бацара, хIицна а хир бац.


Даймехкан орамашка марзо а гIаттош\nЛомахь, къоман аганахь, заманех а, вайх а\nКъоьзан-Iомана уллерчу Хой юьртахь кху деношкахь дIабаьхьира нохчийн суртдаккхархочо Берсаев IабдуллахIа шен суьртийн гайтам. Иза цуьнан дуьххьара бу, амма шорта нах тIеохунболчу Соьлж-ГIалахь ца хIоттийра цо иза.\nШа нохчийн Iалам а, истори а езаш хиларе терра, шен суьрташ цо нехан тидаме дехкира дIатесначу оцу ширачу юьртахь.\nДийнахь санна къагийнера Хой, аьлча а, цуьнан херцарш. Урамашка серло а ялийна, суртдаккхархочун хIора балхах марзо эца йиш яра цига баьхкинчу хьешийн.\nКъоьзан-Iомехь дIабоьлхучу хинкеманийн регатица цхьаьнабеара барам. Дукха нах а баьхкира гайтаме хьажа. Цунах воккхаве ша суьртдаккхархо Берсаев IабдуллахI а.\nБерсаев: «Цигахь гайтам оцу парусан регатана юкъа а бохуьйтуш бина бара. Хойн херцарш серла а йохуш, бира-кх оха иза».\nРадио Маршо: Хойхь со а хилла дуккхаза. Амма цига вахча, массо а хенахь цхьацца ойланаш кхоллало: муха Iийна теша кхузахь нах, цхьана хенахь кху урамашкахь берийн зевне аьзнаш декна хир ду-кх, олий. Хьуна хуьлий иштта?\nБерсаев: «Дера хуьлу. Нах муха Iийна кхузахь, олий, ойла хуьлу. Цхьана агIор, ма ирсе Iийна уьш, вукху агIор, ма хала дахар хилла церан. Цхьана кхерамах бевда, кху лекхачу меттигашкахь баьххна-кх уьш, олий, ойла йо».\nНохчийчохь тахана ма хуьллу яьржош ю туризм. Оцу тIегIанехь болх бечарна баккхий аьттонаш белла Iедало. Туристашца болх беш ву Девкар-эвлара вахархо Болотбиев Iадлан. Уггаре а чIогIа шаьш шарйина маршрут "Къоьзан-Iам", "Хой" ю, боху цо.\nБолотбиев: «Хой а, Къоьзан-Iам а гича чIогIа самукъадолу вайн хьешийн. Ширачу гIишлойх цецбовлу уьш. Оцу гIаланах а цецбовлу. Йоккха хилла иза ширачу заманахь».\nХойхь, Макажахь, кхечу цхьайолчу меттигашкахь, ша-тайпа архитектура ю. Масала, бухара чоьнаш тIулгийн когаш, тIерачу нартолийн тхевнаш ду. Цхьана а кепара чIагIонна, пенаш дуттуш, лелийна чорпа а йоцуш йина ю уьш.\nБерсаев IабдуллахI нохчийн фотографашлахь дика вевза. Леррина Iаламан а, ширачу яьртийн а суьрташ дохуш ву иза. Кхачанза меттиг яц. Амма ша а ца кIадло цецвийла, боху цо.\nБерсаев: «Вайн махкахь уггаре а хаза, тIекхача хала меттиг суна МIайста хета. Дозанхоша бакъо елча бен цига кхочийла дац. Некъ а бац цига боьдуш. Цхьа готта аса бен яц, иза а хьалхаваьлла цхьаъ хилча бен гуш а ца хуьлу. БIевнаш ю цигахь. ТIулгийн бердашца. ЧIогIа хаза а, инзаре а меттиг ю».


Мултимедиа, Охан-беттан 08, 2018\nКIиран-де 8 Охан-беттан 2018\nОхан-беттан 08, 2018\nКерста наха Пасха даздина Соьлж-ГIалахь\nКерстанийн уггаре деза де Пасха даздира Соьлж-ГIаларчу килсехь\nОхан-беттан 06, 2018\nМухIажиран тоьшалла: Лаахь, лор хила а хала дац Европехь\nЭвтархо Исрапилов Халид медицинан университет чекхйоккхуш ву Венехь. Лоьран дешар массанхьа а лору халачех, амма жимчу стага воккхавеш дуьйцу студентан дахарх лаьцна.\nОхан-беттан 05, 2018\nТитиевс полицина дуьхьал дина арз толлур ду Нохчийчохь\nПолицино шена тешнабехкца йиллина наркотик, боху Титиев Аюба. Оцу хьокъехь цо дина арз тIе ца оьцура талламо, хIинца Талламан комитет реза хилла иза талла.\nОхан-беттан 04, 2018\nОьккхучу герзах даьккхина ду нохчийн латта\nДуьненаюкъарчу минанашца къовсам латточу денна лерина.\n42 шо долчу "Жигули" тIехь дуьненна го баьккхина шина чехо\nЧехерчу Вогл Филипа а, Явурек Петара а 10 баттахь дуьненна го баьккхина 42 шо долчу "кепек" олучу Жигули (ВАЗ 2101) тIехь.\nОшан вахархочо Бахрама шен нийсархой кхойкху деша\n23 шо долчу Рахьмана кегийрхошка доьху дуьненан Iилма кардерзор. Шен интернет-агIонтIехь цо яздо харц некъаш хаьржича хуьлучу вончу тIаьхьалонех лецна. Цо ца лечкъадо ша массех шо хьалха, Iехавелла, Шема тIаме ваха ойла йолуш хилла хилар.\nОхан-беттан 03, 2018\nУрдунан Университетан хьехархо Бено Iадил\nДахаран массо а агIонашкахь жигара бу Урдунера нохчий. Царалахь хилла ца Iа беккъа цхьа спортхой - дуккха а бу Iаьрбийн дуьнено лору нохчий Iилманехь а, Iеламчашлахь. Маршо Радионо вовзуьйту Iамманерчу университетехь экономика, финансаш хьоьхуш волу Бено Iадил.\nОхан-беттан 02, 2018\nХIун раж ю ГIажарийчохь?\nИсламан Республика 1979 шарахь кхайкхийна ГIажарийчохь.\nЗазадоккху-беттан 31, 2018\nГоьваьлла "хIусам йоцу – экскурсилелорхо"\nПетарбухахь уггаре вевза "хIусам йоцу – экскурсилелорхо" ву Раснер Василий. 67 шо ду цуьнан. Географин хьехархо вара иза цхьана хенахь. Жоьлкаша тешнабехк а бина, шен хIусамах ваьккхина иза – ворхI шо ду арахь веха. Яа-мала мехах экскурсеш а лелош йоккху цо шена.\nЗазадоккху-беттан 30, 2018\nПрофессор Чухуа: ЖовхIар тешаме доттагI вара\nНохчийчоьнан хьалхара президент хиллачу Дудаев ЖовхIаран дахар а, ша Нохчийчохь Ичкерин заманахь яьккхина хан а дагалоьцу Тбилисерчу Гуьржичоьнан пачхьалкхан университетан профессоро Чухуа Мераба.\nЗазадоккху-беттан 29, 2018\nАьттонашна еца гIала\nIамеркарчу консалтинган MERSER компанино довзийтина ша шарахь цкъа бечу талламех рогIерчун жамI: муьлхачу гIаланашкахь атта а, дика а ду адамна даха. Зийначу 230 сов гIаланах юха а, иссазлагIа, хьалхарчу метте яьлла Вена.\nЗазадоккху-беттан 28, 2018\nХасуха – тIаьххьара обарг\nМагомадов Хасуха тешна бехкца вийна де ду тахана.\nБакъ дац, Кремл и васт кхуллуьйтург 90 %\nБакъ ду, харц нах дукха бу вайлахь 10 %\nТокхамашна ахча далар, ЕГЭ чолхе яккхар, Кадыровн резиденци цIанъяза йисар\nWhatsApp "кагъян" аьтто баьлла\nЛецна нохчийн кегийрхой, гIалгIа, бекхаме хьоьжу паьнказхо, "къайлах" лело бизнес


Шерашца ца яйна цу дийнан йозалла..\nМарсхьокху-бутт 06, 2016\n20 кхаьчна Оьрсийчоьнца боьдучу тIеман хатI, хIуьйцуш, Кремл шен ницкъаш юха а баьхна, Нохчийчоь маьрша йита декхарееш, Ичкерин эскарша Соьлж-ГIала мукъаяьккхина.\nСоьлж-ГIалахь тIемалоша дIалоцучу хенахь 6 эззар салтий вара чоьххьарчу эскарера а, милицийн белхахойх а.\nИштта, Ханкалахь а, аэропортехь а кхиъ 10 эзар салтех хIоьттина тIеман дакъа дара. Ша гIала юккъахь, 22 блок-пост а, 7 комендатура а яра.\n1996-чу шеран бIаьста тIемалоша гIалана тIелатар динчулла тIаьхьа, оцу блок-посташка а, тIеман дакъошка а, шортта тIеман гIирс а, герз а, баттахь сов яъал хIума а хьажийнера.\nЧIагIам бина къовла а беллера эскархой.\nХIетахь динчу лараршца Соьлж-ГIала чубогIуш 130 некъ бара. Царах 33 бен эскархойн карахь а ца хилла. Цундела схьаяьккхалур йоцу гIап Соьлж-ГIала ян ца еллера цаьрга.\nТкъа бахархоша къайлах-къулах тIемалошна деш долу гIо лерича-м, церан гIуллакх аьттехьа а дацара дика.\nТIемалой гIала чубогIур бу аьлла дуьйцуш, и хан тIекхачале цхьа ши кIира а дара. Марсхьокху беттан 5 сарахь, гIала юккъахь севцнера дукха а журналисташ. Уьш теш хилира, хьалхара тIом чекхабаьккхинчу оцу хиламан.\nТIемалоша дIаяхьначу оцу операцин башха йоккха къайле яцара. Иза тIеман низамашца хила ма деззара дIаяхьинера, цара, аьлла дийцира Маршо Радиога хиллачу журналиста Басханов Алихана.\nБасханов: «ТIеман говзалла шайгахь йолундела толам баьккхира. Оьрсийн уггаре а дукха меттиг болчу дIахIиттинера нохчий. И меттигаш схьалаьцнера. Цу чуьра араволочунна герз тухий воьра. Ханкалара гIонна аьлла араяьлла колонна а йохийра цара. Со дукххачу метте кхача ма кхечири. Суна сайна гина хIуманаш ду уьш».\nСоьлж-ГIала чувахнарг эзар ца кхоччуш тIемало хилла. Цара, эскархой лаьтташ мел йолу меттигашна гобина дIакъевлинера, гIо тIедан йиша йоцуш.\nТIемалоша гайтина майраллин ша а, ша санна болу кхечу пачхьалкхера журналисташ бара.\nШайна а, чIогIа хала а, кхераме а дара болх бан. ТIамна юккъера материал а яьккхина араваьлча, юха гIур вац аьлла хеталора журналистна Басханов Алиханна.\nШа деш дерг шен къоман цхьа гIуллакх ду аьлла хеташ юхавоьдура, элира цо.\nБасханов: «Хаза нехан санна хала дара цигахь лела. Могашалла а оьшура. Дуккха а чакхарма некъ а бой, машен дIа а хIоттайой, гIаш гобоккхий Несар-гIала воьдура материал дIатаса.\nЦигахь хIума а кхаьллина дIавуьжуш, моьттура, кхин юха гIур вац цига. Iуьйранна ойла хийца алой, юха воьдура.\nКхара дийца-м дуьйцу, Оьрсийчохь дийнна институташ яра вайна дуьхьала болх беш бохуш. Уьш а оьшуш ма яцара вайна. ТIом дIабаьлча, и хIума кхин дIа лело хууш ца хилар дара бехке. Ша верриг майра вара, герз охьа а диллина, цIабаха лууш бацара. Мехкдаьтта лечкъо долийра, нах а хьийзо болийра. ТIаккха и ваххабизм боху хIума а юккъеделира».\nТолам а баьккхина маршо дIахIоьттича, иза карахь хIунда ца латтаделла нохчашка аьлла, оццу хаттарна тайп-тайпана ойланаш ю нохчийн юккъъараллехь.\nДуьххьара барт ца хилар дара оцу хIуманна бехке элира юкъаралхочо Шамсудинов Вахас.\nШамсудинов: «Вайнехан дакъазаллан билгало ю, хьан диннчу диканах а, вонех а доладан ца хаар. Цхьаъ хилча, со иза ву, со важ а вуй олий, дIахIутту. Хаза нехан санна доьналла а гойтуш схьа а баьхкина дукха зама хьалха дуьйна. Ерриге а вайн дакъазалла, вайна лела ца хаар ду-кх. Кхин хIумма а дац-кх».\n1996 шарахь аьхка баьккхина толам кхин а кхаа шарахь сов лаьттира.\nЦул тIаьхь Оьрсийчохь Iедал хийцаделира. ШолгIа тIом иккхира, хьалха хилларг берийн ловзарх тар а деш.


Р.Кадыров: «Нохчашна тIом ца беза» («RТ» Росси)\n8 февраля в 13:28 (2010 г.)\n– Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан, оха доккха баркалла боху хьуна тахана хьо тхоьца цхьаьна хиларна. ХIинца Къилбаседа-Кавказан республикаш федеральни цхьана округехь цхьаьнатоьхна. Цу тIе цуьнан куьйгалхо хIоттийна граждански, Сибирера волу стаг, цуьнан вице-премьеран статус а ю. Оцу дерригено а хIун хийцамаш бийр бу аьлла хеташ ву хьо? Хьуна хьайна вевзаш вуй и стаг?\nКАДЫРОВ РАМЗАН, Нохчийн Республикан Президент: – Суна иза вевзаш ву. Цуьнгара хIун хиларе хьийса деза. Тхо хьуьйсу тхан регионаш билггала экономически кхиоре. Нохчийн Республикан Президент хиларе терра, сан ала йиш ю тахана тхуна экономика коьрта некъ хилар, тхуна цхьа а маьIна долуш дац иза Сибирера я Питерера, Москвара хилар. Коьртаниг ду иза дика куьйгалхо хилар, цуьнан адамаллин дикаллаш хилар. Цо регионехь болх а бина, предприятешна а, организацешна а тIехь куьйгалла а дина, система а евза. Важадолчунна тIехь оха массара а гIо дийр ду цунна. Цу тайппана, цуьнан статус а ю, цуьнан дарж а ду, цу тIе нагахь санна цунна цуьнан даржаца цхьаьнайогIуш йолу бакъонаш лахь, тIаккха Къилбаседа Кавказан федеральни округан регионаш зазадоккхуш, хьалхарчу рогIехь экономически декъехь зазадоккхуш хир ю.\n– Дика ду. ХІетте а, и стаг Кавказера цахилар дика ду, я вуон ду?\n– Иза чIогIа дика ду. Нагахь санна тхан Iадаташца, Кавказан гIиллакхашца, нагахь санна иза гIебарто велхьара, кхиберш цунах хьоьгуш, эмгараллин юкъаметтигаш йолуш хир бара… Цуьнга диллича дика ду иза Кавказера цахилар. Дика ду иза инарла воцуш а, иза хIоттийнехьара эр дара: инарла хIоттийна дозанца йолчу пачхьалкхашца гIоьртина юкъаметтигаш хиларна, цундела цхьана хIуманна кечам беш бу. Ткъа иза цIенна экономически амал йолу стаг ву, цуьнан алсам ю экономикан дикаллаш. Тхуна гIолехь ду кхузара воцуш, арахьара стаг хилар.\n– Амма хьан а, Кавказан республикийн кхечу куьйгалхойн а шайн хьежар ма-ду шайн республикийн экономика муха меттахIотто еза бохучуьнга. Ткъа нагахь санна и хьежар цуьначуьнца цхьаьна ца дагIахь, цхьаьнадогIуш дерг муха карор ду хьуна?\n– Ас къамел дина цуьнца. Цо шен хьалхара командировка Нохчийн Республике хир ю элира. Цунна республика а, регион а евзар ю, тIаккха цунна хуур ду хIун гIуллакхаш дан деза. Со тешна ву иза ларориг хиларх, хIунда аьлча иза регионан куьйгалхо хилла ву. Красноярски регион Россин Федерацехь уггар йоккха регион ю. Нагахь санна иза тхуна гIо деш а, накъосталла деш а хилахь, оха иза къобалдийр ду. Нагахь иштта ца хилахь, тIаккха оха эр ду: ишттаниг тхуна стенна оьшу. Тхешан ойла а, юьхьарлаьцна некъ а боцуш, Кремло хIиттийнарш ма дац тхо а. Сан дахаре сайн хьежам бу. Со сайн халкъана гIуллакх деш ву, цундела со болх беш хир ву. Сайна цхьа хIума ца дезча, сан муьлххачу а хенахь ала йиш ю: «Суна иза ца деза».\n– Дукха хан йоццуш Президента элира, хIинцалерчу политически системина либерализаци яр оьшу. Нагахь санна хIокху тIаьхьарчу хенахь Къилбаседа Кавказан республикийн куьйгаллин парте хьаьвсича, цигахь хаалуш ду советски хотIехь долу жамIаш – 90 процент харжамхоша гIо лоцу куьйгаллин партин. Цо стенах лаьцна дуьйцу? Иза партин билггала болуш болу ницкъ бу? Я иза кхин харжам цахилар ду? Я цо Къилбаседа Кавказехь оппозицина чолхе хилар гойту?\n– Хьажал, йолуш йолчу ерриг а партешка. Суна хетарехь, йолуш ю билггал болх беш йолу халкъан «Единая Россия» парти а, важаерш а.\nБилггал гІуллакхаш деш ю халкъан Іедалан парти, партис массанхьа а дакъалоцу – республикан социальни дахарехь а, политически дахарехь а, экономически дахарехь а. Цо шен болх дІахьо гІиллакх-оьздангаллехь, ийманехь кхеторан а, кхиоран а нийсачу новкъа. И парти дийнахь а, буса а республикан дахарца, цуьнан проблемашца, нийсачу некъашца ехаш ю.\nВажайолу партеш гучуюьйлу харжамийн хенаш тІекхаьчча. Цхьаъ бехкевар – иза уггар аттаниг ду. Ткъа цхьа хІума дан хала ду. Юкъараллин-политически ерриг а партеш декхарийлахь ю цкъа хьалха шаьш гайта, шаьш мича механ ю гайта, пачхьалкхан, я регионан Іедална Іиттарш а ца еш, цунна лен а ца луьйш, мелхо а цунна гІо а деш. ТІаккха харжамашкахь цаьргахьа адамаша кхаьжнаш тосур ду, партийн тхьамданаш тІеоьцур бу хила ма-безза болу политически деятельш хиларе терра. Вуьшта, уьш хІумма а ца деш, дуьххьалдІа хабарш дуьйцуш бу.\n– Ахьмадан Рамзан, цхьа шо гергга хан ю шу долчохь контртеррористически операцин раж дІаяьккхина. Хьуна стенца го маьршачу дахаран билгало? Иза керла болх, я керла гІишлош йина, меттахІоттийна гІала, я дуьххьалдІа адамийн ойланашкахь хилла хийцамаш бу?\n– Иза-м хІора нохчичо шега сатуьйсург ма-дуй – тІом чекхбалар, бомбанаш ца лелхийтар, Соьлжа-ГІаларчу аэропортера кеманца кхечу пачхьалкхашка даха тхан таро хилар, тхо долчу хьеший бахкар, дозанал арахьара спортсменаш, культуран а, политически а деятельш бахкар. Иза хІора нохчичо шега сатуьйсуш дерг ду, массарел а чІогІа цуьнга сатуьйсуш ву со.\n– Ахь дийцира Кавказерчу боевикийн Малхбузехь баккхий спонсорш хиларх лаьцна. Террористийн гІо лоцуш дерш хІун адамаш ду?\n– Церан цІерш ца евза суна, амма йолуш ю Россин Федерацин хІокху суверенни пачхьалкхашна дуьхьал юкъаюьйлуш йолу пачхьалкхаш. Уьш США-н Іедална кІел йолу малхбузен пачхьалкхаш ю. Царна тІедиллина декхар ду Росси малъяр а, йохор а. ХIунда? ХIунда аьлча царна мостагIа оьшу. Царна хаьа Кавказера адамаш сийлахь-Воккхачу АллахIах тешаш дуйла, тхо бусалбанаш дуйла, тхо терроризм езаш, тIеоьцуш ду моьтту царна. Моьтту нохчий Советски Союзана дегабаам болуш бу, тхо Россина дуьхьалдовла кийча ду, хьалхара а, шолгІа а тІемаш оха дІаболийна.\nИсламах дерг аьлча, иза терроризмаца цхьа а юкъара хІума долуш дац. Исламе, шариIате, джихаде болу кхайкхамаш санна долчу гIуллакхех лаьцна дуьйцуш болчеран дай цкъа а ламаз деш а ца хилла. Церан ден дай а ца хилла цкъа а ламаз деш. Уьш гуттар ямарт хилла исламца а, ткъа иштта тхан гІиллакхашца а, Іадаташца а. Масала, схьаэцал Умаров Докка – иза шен дерриг а дахарехь зуламхо хилла. Масхадов шен дерриг а дахарехь эскарехь гIуллакхдеш хилла, цо цкъа а ламаз ца дина, цІаьххьана джихІаде кхайкхамаш бан волавелира иза. Изза ала мегар ду Дудаевх лаьцна а.\n– Хьуна хетарехь, нохчийн террористаш Аль-Каидица боьзна буй?\n– Аль-Каида хьан вовшахтоьхна? Іамаркан Цхьаьнакхеттачу Штаташа! США-с дахар делла цунна. Іамарко цунна дош делира Ирак я ОвгІан дІаяла, амма цара кхочуш ца дира шайн дош. ТІаккха Бен Ладен царна дуьхьал гІуллакх дан волавелира. Цара бухабиснарш Кавказе хьовсийра. Иштта кхоллаелира Аль-Каида. Ма-дарра аьлча уьш Аль-Каидера бу. Ца хилча цара вайга кхайкхамаш бийр бара. Ткъа иза цкъа а ца до. Умаровс цкъа элир-кха нохчийн халкъ шен мостагІа ду. Муьлхачу дикане сатуьйсуш ву иза, тхан халкъ шен мостагІа ду аьллачул тІаьхьа? Аль-Каидин шен идейш ю. Уьш дегабаам бина адамаш ду. Цара Іамаркехьа тІемаш бина, Іамарко кхоьллина уьш. Амма ша делла дош кхочуш ца дина. Иза ду дерриг а. Дерриг а цунах доллуш ду.\n– Господин Президент, цхьадолчу гIуллакхаша эшам бина Нохчийн Республикан сий-ларамна. Масала, хІара тІаьххьарлерниг – евзаш йолу бакъонашларъярхо Эстемирова Наталья ер. Оцо Іадийна Малхбузе. И гІуллакх таллар муха дІадоьдуш ду?\n– Эстемирова ейтира Политковская а, Литвиненко а йийначара. Со билггал тешна ву иза Березовскийн болх хиларх. Политковскаяс гуттар а дуьйцура Нохчийчоьнах лаьцна. Республикехь дерриг а тоделла дІахІоьттина, тхо цхьана а хІуманна тІехь бехкедан хІума ца хилча, чІогІа бегІийла хан хІоьттира иза ен а йийна, система талхорхьама, бехк Кадыровна тІебилла.\nТаллам дІабоьдуш бу. Со тешна ву иза ер прокуратуро толлург хиларх. Тхуна уггар мехалниг ду оцу зуламна жоьпалле верг мила ву хаар. Оха хьалха а дийцира тхан республикехь теракташ а, зуламаш а, нах лечкъор а цахиларх лаьцна. Оха иза оллушехь, Эстемирова йийра, цул тІаьхьа йийра Садулаева Зарема, правительственни йоцчу организацин белхахо. Цул тІаьхьа бийра оьрсийн доьзал. Ткъа и дерриг а зуламаш дира йоццачу юкъана. Цул тІаьхьа хІун ала деза ас?\nОха талла дезаш долу уггар доккха зулам ду иза. Цул сов, каро безаш бу тхан хьалхара Президент верна бехке берш. Дуккха а хан дІаяьлла, ткъа зулам динарг хІинца а Іораваккхаза ву. Оха дан тарлуш дерг дерриг а до нах байар ницкъ ма-кхоччу сиха Іорадахарна.\n– Къилбаседа Кавказехь бакъонашларъярхо хила мел хала ду? Царна-м бен а ма даций шаьш хьан дойу бохург. ХІуъа а дийцича а, церан болх чІогІа кхераме бу.\n– Тхан республикехь чІогІа дукха ю бакъонашларъяран организацеш. Социальни гІуллакхаш лелош берш шайн дахар дІанисдеш бу, кхечарначул царна кхерам алсам бу аьлла ца хета суна. Цара къамелаш до, цхьа хІумнаш дийцаре до, кхидерш бехкедо. Сан коллегаш гуттар соьга хаттарш деш хуьлу церан балхах лаьцна, цара хІора дийнахь телефон етта соьга, экономически, цхьана кхечу чолхечу гІуллакхех цхьа хІума дан мегар дацара-те, бохуш дІахьедеш. Ас «Мемориале» дийхира масех гІуллакх цхьаьна вовшахтохар, ас цаьрга хаьттира царна мехала хІун ду: халкъан проблема кхочушъяр я тхо бехкедар? Ас цаьрга дийхира цхьаьна гІуллакхаш дар.\nАс вовшахтуьйхира комитет, Эстемирова Наталья цуьнан председатель хІоттийра, ткъа Кучиев Соьлжа-ГІалин мэран заместитель вахийтира. Амма Н.Эстемирована болх бан ца лиира. Иза болх цабан бехказлонаш леха йолаелира... Иза Малхбузера ахча эца йолаелира. Церан Іалашо яра тхох лаьцна алссам дийцар а, алссам ахча эцар а. Царна ахча лора тхан проблемех лаьцна цара дийцарна. Оха цаьрга бохура – вайн проблемех лаьцна мохь бетташ хІунда дуьйцу аш, нагахь санна уьш дІаяха гІерташ тхо хилча? Цуьнан дуьхьа дехаш ду тхо, цунна ло тхуна алапа. Нагахь санна тхо цхьа аьтто боьхна делахь, цунах лаьцна дерриг а дуьненна мохь хІунда бетта?\nНагахь санна цхьана дакъошкахь кхачамбацарш делахь, царна тІе тхан тидам бахийта, нагахь санна тхоьгара цхьа ледарло яьллехь, цунах лаьцна ала я язде тхоьга. Нагахь санна проблема кхоллалахь, цара оцу сохьта цунах лаьцна дерриг а дуьнене дІахоуьйту. Ткъа Іамарко Иракехь цхьа а бехк боцу адамаш дойуш хилча, я ОвгІанехь цхьа а бехк боцу адамаш дойуш, я царна ницкъ беш таІзар деш хилча, – бакъонашларъярхой бист ца хуьлуш Іа. Нохчийн Республикехь зулам деш хилча я доьзалехь ницкъ баран кепехь цхьа хІума хилча, гуттар а дерригенна а Кадыров бехке хуьлу. Миллион стагах жоп дала йиш яц сан. Зуламаш хир ду, зуламаш хуьлуш ду массанхьа а.\n– Терроризм – иза дерриг а дуьенан проблема ю, Кавказехь хилла а ца Іаш. Оцу хиламца къийсам латто гІерташ ду дерриг а дуьне. Терроризм юьззина муха дІаяккха лерина ду шу?\n– Оха дехха къамелаш дира цаьрца. Тхуна лаьара уьш юха а телевизоре хьийса а, радиога ладогІа а буьйлалойла. Тхан ницкъ кхечира 78 стаг маьршачу дахаре юхаверзо. 2009-чу шеран майхь и гІуллакх дитина оха. Амма цара пайдаийцира кхолладеллачу хьолах. Тхан ницкъ кхечира 78 стаг юхаверзо, ткъа цара дІавигира кхин а 56 стаг. Царех ах цомгаш нах бу, психически я физически. Масала, бІаьрзенаш. Доцца аьлча, заьІапхой бу. Оцу нахах шахІидаш, террористаш-шаьш-шайн бойурш бина цара. Оха дІакхайкхийна оцу дийнахь дуьйна цаьрца дийцарш дар совцош хилар.\nКхидІа цаьрца къамелаш дан ойла йолуш вац со. Уьш кхаьчначохь массанхьа а цІий Іенош ду. Уьш карорхьама, гІуллакхаш деш а ду тхо.\n– Маьршачу дахаре юхадоьрзур вай. Малхбузерчу телехьовсархошна уггар чІогІа хаа лаьа цхьа хІума: хьо дукха зударий балорехьа ву, вуй?\n– Москва хьайх кхетар хаалой хьуна?\n– Цунах дерг ас ца хоьтту цаьрга, хІунда аьлча дукха зударий балоран хьокъехь долу закон тІеэцар хьалхахІиттош тхаьш цахиларна. Иза тхан шира Іадат ду. Тхан исторехь хилла дукха зударий балор. АллахІа бакъо ло бусалбанашна дукха зударий бало. Со дукха зударий балорехьа ву.\nКхузахь хьалхахІутту кхин гІуллакх. Зина дечул гІолехь дац бакъонца йолу йиъ зуда хилар? Зударшна гуттар а хаа шайн майра тахана мичхьа ву, кхана мичхьа хир ву, лама мичхьа хир ву. Ткъа боьршачу стага, ша балхахь вара я кхечанхьа вара бохуш, стаг зина деш лелар магадо бакъонца ши-кхо зуда ялор зулам лору. Зударий массанхьа а бухкуш бу, цу юкъахь вайн пачхьалкъехь а – дуьйцурш ду официальни а, официальни доцу а зина деш долу цІенош. Адамаша иза лартІехь хІума а лору. Муьлххачу а дега хаттал – хьайн йоІ 50 долларх йохкаялар лартІехь хетий хьуна? Цунна хІун жоп лур ду цо?\nПубликацин оригинал: Every Chechen dreams of the war being over – Kadyrov\nСОФИ ШЕВАРНАДЗЕ, «ИноСМИ».\nГочйинарг – С.МАГОМАЕВ.


Ше-ший ханачухь гучабувл керда говзанчаш. Царна юкъе белгала ба йоазанхой. Советий Iаьдал долча хана, царех оалар «адамий синой инженераш» аьле. Уж ба уж, шоаш бахача е баьхача заман куцаш, говзача йоазонашца, тIехьа доагIача ноахалашта дита а дуташ а къахьегаш хьабоагIараш. Дунен дуккхача къамий доккха начIал дола, каьхата метта говза йоазанхой хиннабецаре, мел къе хургдар халкъий истори.\nХовш ма хиллара, вай къаман литература хьахиннад, 1923 шера гIалгIай кепайоазув вIашагIделлача хана. Юххьанца зIамигача жанрашкара (стихашкара, лоацача дувцарашкара, лоацача статьяшкара) дIа а болабенна повесташка, романашка, пьесашка кхаьчаб гIалгIай йоазанхой. Укхаза аланза далац, вай йоазув хьа а хилале, эрсий меттала яздеш нах вай хинналга. Цу хьакъехьа массайтта Iилман болх ба язбаь. Цар цIераш шерра йовзаш я.\nIилманца бакъдаь да, адамаша дувца метташ кхаь тайпара хилар: йоазон метташ, къона йоазув долаш, йоазув доацаш. Царна юкъе вай гIалгIай мотт, къона йоазув долчарех ба. Эрсий меттала аьлча «младописьменный». ХIаьта йоазон истори Iалаьмате чоалхане, шира, кIоарга да. Массайтта эзар шу хьалха загал-йоазув (клинопись) леладаьд. Цул тIехьагIа заман башхалашца керда йоазонаш хьахиннад дунен дуккхача мехкашка. Вай замах дукха йоазон системаш я адамлено пайда эцаш лелаеш. ХIаьта гIалгIай кепайоазув кириллица ларде да (1923-1938 шерашка латинница ларде хиннад). Вай хIанзара алфавит кириллица ларде а долаш, 46 алапах латташ да. Цунца ялх грамматически гойтам ба, ялх ха я, бархI падеж я. Долче, цо вай метта йизза кхоачо ю. Цудухьа ала лов, гIалгIай меттала яздеш дуккха а йоазанхой болга. Царех я тахан вай укх йоазонца хьоахаяь Iахильгнаькъан Зарета а. Вай метта говзал, чулоацам, кIоаргал, хозал ювцарех йоацаш шийна ховш я из. Цудухьа цо гIалгIай меттала деш дола йоазонаш, атта дешалуш а наха дезалуш а да.\nИз яьй Iахильгнаькъан ТIохага Хьусенеи Атабе Хьаваи дезале. Заретай ши вошеи ши йишеи да.\nЧернореченское яхача юртара ишкола йистеяьккхача, Буро тIарча Къулбаседкъа ХIирийчен университета химико-биологически факультет йистейоаккх Заретас. ЦIагIара зIамагIбола вежарии йижарии боча лелабу боккхагIболча вежараша Джамалайласи Сай-Саьламеи. ЗIамига болча хана да-нана доацаш уж биссарах, цар беркате йIовхал эшийтац цу шинне, зIамагIчарна.\nЛакхера дешар дийша йистеяьлча, кердача фусаме кхаьче, ший дезал хьахул цун. Ала деза, боккхача, шин сесаго баь дезал болча фусамерча, воккахгIволча воIаца Заретай вахар дувзаденналга. Итт вошеи йиъ йишеи, да-нанеи, дуккха а кхоачара гаргара нахи болча дезале нийсъенна яле а царна ийшача метте наьна когаметта отта а ховш, цар хьамсара нус а йолаш хьайоагIа из. Вайна ховш да гIалгIай несий декхараш мел чоалхане, бехктокхамеи а дукха а да. ХIаьта ше а дезала нана я из. Цун виъ дезалхо ва. Кхоъ воIи цхьа йоIи. Уж хIанз шоай дезалаш а болаш бахаш ба хьаьнала къа а хьегаш. Цу виъъе дезалхочо лакхера дешар Iомадаьд.\nЦхьабакъда, вахара куцаш атта хиннадеце а Заретай-м аьттув боал кхолламе къахьега а, ший балха аха а, эздий нус хила а. «Наьха цIен тIа (маьре) яхача кхалсага вахара ираз, цун ший кара да», оалар вай боккхагIчар. Цун маIан да, ше чуяхача дезала а, лоалахой а, гаргарчар а лерхIам беш хилча, цунна яха атта хургда яхалга. ХIаьта къона нускал долча хана денз, ше езийташ, хозача гIулакхаца йолаш, балха тIа, цIагIа-ара шийца къамаьл долаш мел болчарга ше лархIийта а ховш, уж а лоархIаш хьайоагIа из.\nКастлушха Аьлтий-Юртарча ишколе хьехархочун говзалца къахьегаш хул къона кхалсаг, 198I шера денз 1994 шера кхаччалца. Ше Iомаяьр химика-биолога говзал яле а, цу дешарах кхоачам бац цо. Цудухьа 2011 шера йистейоаккх Москверча Дуненхалкъашта юкъерча Академически института юридически факультет. Дунен дешарах боала пайда боккха болга ховш йолча Заретас, хадданза къахьег шийна ховш дараш дIачIоагIдеш, ца ховр хьаIомадеш, кердадоахаш.\nЦхьа къаьстта боча гаргало я, дуккхача йоазоний а книжкай автор йолча кхалсага, ший хьамсарча гIалгIай меттаца. Духхьашха ший йоазонашта эрсий меттала кепаетта йолаенна яле а наьна меттала шийна язлургдолий-те яхача уйлах йола шеко, вIалла гарга йитац цо, боккхагIчар хьехамца. Цудухьа ба цун йоазон мотт а лебеш бола мотт а гIалгIаша лебеча боараме хозеи кIаьдеи.\nКхувш воагIача хана хIаранена лов цаI дале а йоазув де. Метта хозал йовза лар а керда йоазув де хар а лоархIаме хиларах цхьаболчарех йоазанхой хьахул. Цу хьакъехьа Iилманхочо белгалду: «....Наггахьа саг виссац вайх, къаьстта ше къона волча хана, цхьацца говзаме произведени, масала, стихотворени, дувцар, эпиграмма е кхыча тайпара дола говзаме йоазув де безам тIа ца бодаш, цу хьаькъе ший низ а, хьинар а ца тоахкаш.\nХIаьта цу тайпара говзаме произведени хьакхоллилга массанена а хIана хетац аьнна дикка атта а, сиха а, моллагIча сага а вIаштIехьадаргдолаш дола гIулакх хетарах, дукхагIча даькъе наггахьарча сага мара вIаштIехьадалац из хIама доаггIача тайпара кхоачашде.\nЦудухьа оалаш да из, йоазонаш деш бараш мел дукха бале а, бокъонцара йоазонхой геттара кIезига хул аьнна, хIаьта кхы а кIезигагIа хул ший халкъа литература дика дегIадоаладе а, из кхы а лакхагIча лагIа тIа даккха а карагIдаьнна бола йоазонхой.\nЦун бахьан да, ший замалахьа бахача наьха дагардар бокъонца зе а дувца а дуккхачар уйлаши хьашташи гойта, цар духовни вахар хьахьокха моллагIча сага карагIа ца доалаш хилар. ДIаяхача замашкахьа а, хIанз а из дуденнадац, цо мел дукха йоазонаш дарах, бокъонца волча поэта мара...»\nЗарета бокъонца пэтически говзал йолаш хилара масалаш ди-денга мел доал гучадувл цун йоазонашца, книжкашца, цох яздеча Iилман балхашца. Бера хана денз говза аьнна дош дукха дезаш, гIалгIай метта мах а хам а бовзаш, из дика лебеча дезалера ше хиларах тарра, цун йоакхо еш хул из. Хадданза поэтически боараме уйлаш хул цун сакхетаме лелаш. Цхьабакъда уж нахала яха лоархIа ца еш, цхьа юкъ яьккхай цо, эхь хеташ а ший йоазоний дикалах шек йолаш а. Дале а мелла къайла илла эздий уйла, ший бахьан хьаэтте наха дIайовз, сага оамалашца, цун вахара куцашца, цо нахаца леладеча хозача гIулакхашца.\nЗаретай эггара хьалхарча йоазонашта кепатехай 2011 шера.\nГIалгIай мотт а эрсий мотт а цхьатарра дика ховш йолча йоазанхочун произведенеш, тайп-тайпарча кепайоазон изданешка IотIаяьхай. «Яздеш вар ца яздича Iелац» яха алар, цунна доагIаш да ала мегаргда. Цудухьа хадданза ший сакхетамо хьалоаца хоза уйлаш литературни кепе ерзаеш къахьегаш йоалл из. Iахильгнаькъан Заретай йоазонех Iарчакхнаькъан Сале белгалду: «...Литературанна ше юкъеена дукха ха еце а, бакъда арадийннача книжкашка, йоазонахошта юкъе ший моттиг хьалацарга диллача, из боккхагIчарна тIехьакхийнай, цхьадолча даькъе хьалха а яьннай...»\nЙоазанхочун новкъа яьнначул тIехьагIа, ший болча аьттонца, вай къаман мотт, йоазув, гIалгIай эpдела куцаш дIадовзийташ дукха къахьийгад Заретас. Цунна дола тешалаш да, из дукхача юкъарлен вIашагIкхетаршка дакъа лоацаш хинна хилар.\nЦу тайпара къахьега атта доацалга хов йоазонца вувзавенначоа. ХIаьта цун тарлу цу тайпара болх дIабахьа.\nВай лакхе хьоахадир, Заретас гIалгIай а эрсий а меттайл цхьатарра дика язду аьнна. ХIаьта таханара ер къамаьл, цо а цунах а гIалгIай меттала даьча йоазонех да. Тарлой, дIахо йодача хана эрсий меттала а яздергда вай, йоазонхочун вахарах а кхолламах а. Дика йоазув моллагIча адамий меттала хилча башхало яцар. Ше-шийна ховча меттала дешаргдар из хIаране. Цхьабакъда вайна-м гIалгIай меттала хилча лоархIаме да уж йоазонаш. Хьалхара стихай гуллам «Безмахи безарехи» цIи йолаш кепатехаб 2011 шера. ТIаккха 2013 шера арадоал Заретай «Ханахи, вахарахи, кхелахи» яха йоазон гуллам. «Дагара дар» аьле цIи а тилле 2015 шера кепатох цхьаькха книжкана. 2016 шера гIалгIай меттала арадоал «Хьалхара такилг» цIи яр.\nВа нах, стихаши лоаца дувцараши мара кхы йоазонаш даь деций-те авторо? яха хаттар отта тарлу. Яздаьд. «Воаллаше а валац когабухьара» яхача гIалгIай кицан терко еш санна цхьа ха а яьккхе, Заретас 2021 шера кепатехе арахец «Гаьнара безам» цIи йола роман. Роман! Цун чулоацамах мел дола йоазонаш укх наькъа дувца аьттув бац вай. Цхьабакъда цу романа лоархIам боккха болга шеко яц. ХIана аьлча, укх тIеххьарча ткъаь иттех шера, цу жанре дола йоазонаш, геттара кIезига арадийннад вайцига, къаьстта гIалгIай меттала.\n«...Духхьал байташ язъяь ца Iеш, дукха дувцараш а яздаьд цо, хетаргахьа кхы а яздергда...» йоах тохкамхочо. Шеко а йоацаш, укхаза из, бакъхинна дIаэттад. Дукха къахьег Заретас ший йоазон говзал лакхъеш а уж наха дIадовзийташ а.\nВай даьй кица да: «Дер дайна ма вагIа вуссалва» яхаш. ВIалла а дер дайна Зарета ца ягIалга а ягIаргйоацалга а цо хьадовзийтад, хадданза кхолламе къахьегарца, хьакъ долча вIашагIкхерашка дакъа лацарца. Вай республике, Москве, Казахстане, Кисловодске, ГуржегIа, Киргизе хиннача, кхолламца бувзам болча сайренашка дакъа лоацаш хиннай из массайттаза. Цул совгIа вай йоазонхоех цхьанне керда книжка арадаьнна е из ваь ди дездеш дIахьоча, кхоллама сайре еш долча вIашагIкхетаре, хьинаре дакъа лоацаш, цунах а цун йоазонех а шийна ховр ца хьоахадеш Iац из. ГIалгIай-Мехка юкъарлен вIашагIкхетарашка а дакъа лоац цо. Таханарча денга ГIалгIай Республика йоазаохой Союза правлене доакъашхо а хоржаш ший, новкъосташа тешам белар цунна, цу йоазанхой юкъарлен керда кулгалхо хоржача дийнахьа. ХIаьта массехк шу да из РФ Йоазанхой союза доакъашхо йола. Цхьаькха цхьа дика куц да Заретайца. Цунна Iалаьмате хийра да «со», «аз» яха дешаш. Цудухьа цо наха луш дола совгIат къайлагIа дIалу. Малаш ба ца ховча наха аьлча мара ханзар сона, из вайцигарча могаш доацача берашта реабилитаци яра центре а массайттаза яхар санна йодаш, царна могаш доацача берашта совгIаташ луш моттигаш цун хинналга. Хетаргахьа из дош хьоахадарах сона раьза ца хила а тарлу Зарета. Дале а саго даь дика кхайкадар, эздийча оамалца лоархIаш хиларах, бехк ца хила а мег сона.\nШий йоазонашца, вай къаман эздий куцаш дIадовзийташ къахьегаш я из. Укх деношка, берашта лаьрхIа «Дошо зама» цIи йола, керда книжка арадаьннад Заретай, гIалгIай меттала. Укхаза белгалде деза, берашта лаьрхIа дола йоазонаш де, геттара хала долга. ХIана аьлча боккхийчар уйлаш, сакхетам царна дIабовзийта ца а гIерташ, берий оамалга вала веза царна яздеш вола йоазанхо. Заретай из дика вIаштIехьадаьннад. Ховш ма хиллара берашта лаьрхIа дола гIалгIай меттала йоазонаш: стихаш, кIоанолгаш, дувцараш, дагардергаш, сихаоалргаш кIезига да. Цудухьа боккхача лоархIаме да, вай берашта лаьрхIа цхьа книжка арадалар а. ХIаьта дукхагIа арадувларе-м дика ма дарий уж. Укхаза белгалде дезаш цхьаькха хIама да. Из да 2018 шера ГIалгIай Мехка Изобразительни музее цо вIашагIтехача теникий гойтам хинналга. Шийна бераш дукхадезарах, царна (къаьстта йиIигашта) хозахета уж ловзоргаш дукха я цун. Еррига а 80-нел совгIа я уж. Цар башхало я, Заретас уж вай Россе Мехка дахача къамий барзкъаш тIадийха кийчъяь хилар. Цу гойтаме дакъа лацарах цунна диплом делар.\nВай хьоахаде деза Заретай, эрсий меттала дола йоазонаш а дуккхача гулламаш тIа арадаьнналга:\n1.Журнал "Литературная Республика«.№ 2, 2017, М.2017.С.13-24\n2.Большая книга лауреатов литературных конкурсов МГО Союза писателей России 2017, М. 2018. С. 20-25.\n3. Год добровольца. М. 2018.С.4-8.\n4.Судьбы 100-летия. М.2018.С.8-11.\n5.Признание в любви. М.2018. С. 122-129.\n6.Ингушская лира. М.2018. С. 130-137.\n7.ПРОЗА. Современная литература народов России. М. 2018 С.183-187.\n8.Книги настоящего и грядущего. Интервью с Заретой Ахильговой. Литературная газета. № 40. 2-8 октября 2019.\nХIаьта, шийна гIалгIай мотт санна, эрсий мотт а дика ховш хиларах, цо эрсий меттала даь а да йоазонаш:\nЗарета Ахильгова. О времени, о жизни, о судьбе... М. 2013.\nЗарета Ахильгова. Откровение. М.2015.\nЦун мел долча книжкашта юкъе белгала ба «Хьалхара такилг» цIи йола, гIалгIай меттала бола, стихаи лоацача дувцарии гуллам. Из книжка ГIалгIай Мехка кепатеха да цун. Кхы дIахо мел дола книжкаш Москве арадийннад.\nУкхаза къаьгга белгаданза далац, цо массайттаза телевизионни а радио а передачашка дакъа лаьцалга а цох шийх лаьца йола передачаш хинналга а. Царга хьажа а ладувгIа а безам болчо «Зарета Ахильгова» яздаь, Ютуб-канале хоам бича хоалу уж.\nIахилгнаькъан Заретай кхолламахи вахарахи, эрсий меттала даь а йоазонаш да, вайцига арадийнна а:\nМадина Оздоева. Времен невидимые нити, газета «Ингушетия», 29 июня, 20I6, № 89-92;\nЯ. Патиев. 100 писателей Ингушетии. М. 2019. С.264-265.\nМадина Оздоева. Литературный вечер Зареты Ахильговой в Москве, газета «Ингушетия», 31 января, 2019, № 9-12;\nМадина Оздоева. Пока жива поэзия, газета «Ингушетия», 4 апреля, 2019,№ 45-48;\nМадина Оздоева. Счастье — это когда тебя ждут дома, газета «Ингушетия», 21 мая, 2020, № 19;\nМадина Оздоева. Труд во благо родины, газета «Ингушетия», 31 марта, 2022, № 12;\nШеко йоацаш да моллагIча сага а йоазанхочун вахарах мел дар ала а язде а аьттув баргбоацалга. Цудухьа, тарлучох кхоллама никъ белгалбу куцаш мукъах яздича а кхоачам бе мегаргбар аьнна хеталу.\nIахильгнаькъан Заретай йоазонех дола къамаьл дIахо хьош аланза далац, из ший йоазоний уйла а еш, хадданза къахьегаш йолга. Белгалданза далац цхьаькха а, авторо ше моллагIа произведени язъеча хана, вай багахбувцама жовхIарех а пайда эцалга.\nХьусена Заретай юкъарлен къахьегаме дакъа лацара а кхоллама а лакха мах хоадабаьб. Цунна дуккха а сийлен грамоташ, моаршал хаттара адресаш деннад. Царел совгIа 2017 шера Бишкеке (Киргизе), цунна еннай: «Кыргызстана Халкъий Ассамблея сийлен доакъашхо хилара» значок; «Россе ноаной» Комитета дипломаца мейдилг еннай цунна; 2017 шера Алмате, Казахстанерча Россе Генеральни Консульстве цунна еннай «Даьхенна а казачествана а хьалхашка карахдийннарех» яха Орден; Москва города СовгIатий Комитето 2013 шера «Мехкахошта хьалхашка карахдийннарех» яха I степена орден; Россе йоазанхой съезде «Даьймехка литературана тешаме амал дарах» цIи йола мейдилг а диплом а деннад; «Акха Дивизе» леладаьраш сакхетаме дуссаргдолаш къахьегача«, Региональни отделене Президента мейдилг еннай, диплом а долаш; 2019 шера «2019 шера Поэт» кубок йоаккхаш котало яхь цо; 2018 шера ГIаьбартой-Балкхарой Республике «Алтын къол» (Дошо кулгаш) яхача фестивале дакъа лоац; 2017 шера Москве хиннача Россе Халкъий Вай заман Литература Фестивале дакъа лоац; 2018 шера цо дакъа лоац, ГуржегIарча Анаклия цIи йолча городе дIайихьача Кавказа а Закавказье а Халкъий поэзе Фестивале; 2019 шера 1 феврале Москверча Библио-Глобус цIи йолча книжкай двореце, цун кхоллама сайре хиннай.\nХIаьта аланза далац, Заретай «Гаьнара безам» яха, 2021 шера кепатеха арадаьнна книжка довзийтар (презентаци) Къаман библиотеке укх шера 17 марте дIаяхьарах. Цига дукха нах бар, цу даькъе Заретай дезалий дезалаш а болаш. Цига дукха совгIаташ луш, дегчура доагIа ловцаш доахаш, зизаш луш белгалбаьккхар цун кхоллам.\n«Книжкаш уж дешаргдолчарна ма яздой йоазанхоша. Цудухьа уж нахага дIакхачар, дIадовзар лоархIаме да» яха уйла яр, вIашагIкхетаре къамаьлаш даьчар йовзийтар. ХIаьта Iахильгнаькъан Заретай йоазонаш довза ловчоа, уж дийшача дукха керда уйлаш, эздий вахара масалаш, говза аьнна дош короргда. Цудухьа вай ях, цо ший йоазонхочун декхар дика кхоачашдаьд.\nНаха пайда эцаргболча йоазанхочун беркатеча новкъа дукха толамаш даха аьттув балба хьа Зарета оал вай, таханара ер йоазув дерзадеш.\n1.Мальсагов Або. «Чахкиев Капитона вахарахи кхолламахи», «Литературни ГIалгIайче», № 3 (37), 2006, ОагI.91.\n2. Арчаков С. Кхоллама новкъа. Газет «Сердало», № 96-97 (12431-432), 2020 шера 11 июле.\n3.Арчаков С. Кхоллама новкъа. Газет «Сердало», № 96-97 (12431-432), 2020 шера 11 июле.\n4. Iахилгнаькъан Зарета. Дошо зама. М.2022.\nМерешкнаькъан Султан, РФ Йоазанхой союза доакъашхо.\nАьлте-Юрт, 08.04. 2022.


Киев: Донбассера хьал кхин а чолхе даккха гIерта Оьрсийчоь\nУкраинин Iедалша бехке йина Оьрсийчоь шайн дозанна ницкъаш тIеозарна. Киево чIагIдарехь, Оьрсийчура йолах тIом бечу наха гIо а деш, сепаратисташ тIемаш беш бу Украинин дозанхошца Оьрсийчура тIеман техника чуяло гIерташ.\nУкраинин Къоман а, Кхерамазаллин а Кхеташонан зорабан сервисан векло Лысенко Андрейс бинчу хаамца, Оршотан дийнахь тIеман тасадаларш хилла Оьрсийчоьнан дозанца йолчу Дъяков олучу меттехь. Цунна хетарехь, хуьлуш долчо гойтуш ду Оьрсийчоь Донбассехь дIадоьдуш долу дов даржо йолалуш хилар.\nЦу хенахь Украинин Iедалша хаама бина, кеманашца тохарш а дина, Луганскерчу кеман портана бина го баьстина шаьш аьлла. Украинин эскаран векалша чIагIдарехь, авиацино бомбанаш а, ракеташ а йиттина байина дуккха а сперататисташ.\nШамановн а, "Солнцевская" талорхойн тобанан а уьйрех лаьцна дийцина The Insider-о\nОьрсийчоьнан футболхоша хIинцале даьккхина 12 миллион доллар\nОьрсийчохь эпсарш ца тоар цхьалхадаьккхина тIеман министралло\nДуьненчохь уггаре а еха шашлык йир ю Дагестанехь\nСоьлж-ГIаларчу маьждиге рузбан ламазе гIур бу Мисаран футболхой\nХи чу а дахана, кхо бер делла Нохчийчохь\nВенехь полисхоша йиттина доьзалхочух йолчу нохчийн жимачу зудчунна\nМалхбузехь тховкIело лоьху Оьрсийчу футболан чемпионате баьхкинчу наха\nОьрсийчоьнан Лаккхара суд: Базарш дIаяхьар бахьана дац митингаш ца яйта\nМацалла кхайкхийна Оьрсийчохь колонехь латточу ГIирмерчу гIезалочуьнан нанас\n"ГОЧ" – дуьненан литературе вуьгу тIай\nКIанта шен да дIахецийтар доьху Кадыровга


Дерригдуьненан вайнехан конгресс вовшахтохар шен хеннахь доцуш хетта нохчашна а, гIалгIашна а -- "Кавказский узел"\nТуркойчоь -- Истанбул\nДерригдуьненан вайнехан конгресс дIахьярх лаьцна хаттар дийца кхеташо вовшахтоьхначу наха шуьйра даржийна шаьш Истанбулехь цхьаьнакхетар, амма цигахь дакъалоцуш вацара 30 стаг а, хаам бо "Кавказский узело".\nДийцарехь, Туркойчуьра нохчийн диаспора а, гIалгIайн жигархой юьстах севцна цу мероприятина, цу кепара конгресс дIаяхьар шен хеннахь доцу гIуллакх ду аьлла.\nКхеташо вовшахтоьхначара гайтина шаьш Оьрсийчоьнан Iедалшна муьтIахь хилар, ткъа декъашхошна юкъахь хилла Iедалхой а, билгадоккху "Кавказский узело".\nУфахь (Башкортостан) регистраци йинчу Къаьмнийн юкъаметтигаш кхиоран "Машаран институт" регионийн юкъараллин тобано кхеташо дIаяьхьира Гезгмашин-беттан 29-хь Туркойчуьрчу Истанбулехь, дуьненчохь дуьххьарлера вайнехан конгресс кечъян дохку шаьш аьлла.\nЦу кхеташоне кхойкхуш "инстутутан инарлан секретаро" Плиев Руслан цIе йолчу стага кехаташ дахьийтинера Нохчийчуьрчу а, ГIалгIайчуьрчу а юкъараллин жигархошка, Дерригдуьненан вайнехан конгресс вовшахтухуш ву ша аьлла.\nШен кхайкхамашкахь цо иштта яздора, конрессо дийцаре дийра долуш ши хаттар ду бохуш: "къоман хелхар а, ненан мотт а ларбар".


Дохк - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nБIаьсте… Ткъа хIетахь-м Iа дара. Ша хьаькхна. Хьалха-Марта юкккъера майда. Сан а, сан доттагIчун а пхи-пхийтта шераш. Тхо – майданан цхьана йистехь. Ткъа вукху агIор – И гучуели. Тхо цхьана школехь доьшуш дара. Цкъа-шозза суна ела а къежнера и. Школан ученан маьIIехь гучу а къедда, хьажарца со дIавоьхуш санна…\nТхуна тхаьш поэташ хетара. ДоттагIчо-м цу шарахь республикехь дIакхайкхинчу сочиненийн къовсадаларехь хьалхара меттиг а яьккхинера. Мехкаршка кехаташ а, царна байташа а язъярца куьг шардора оха. Цхьаберш тхоьгара кехаташ кхаьчча гуш лаьтташехь, баккхий хуьлий, кепаш хIиттош, баккъал а айлой дIахIуьттура, вукхара хье уллехь пIелг хьовзабора…\nДуьйцуш ма ву со… майданан дехьа маьIIехь мичара йолу а ца хууш гучу ма ели И.\n– Валохьа, – боху ас доттагIчуьнга, – тIаьхьа а кхиъна, вистхуьлу вайшиъ.\nЗудаберашца къамеле вала зеделларг ма дац тхойшиннан. Шинна а хуург вовшахтоьхча а, тIара доттал а.\nДоттагIчунна эхь хийти, ас пхьош а лаьцна дIаозий и…\nХIан-хIа, тхойшиъ ведда воьдуш вацара – тхойшиъ майданан ша тIехула шершаш, кегий гIулчаш йохуш вара. Ши-кхо гIулч яра Цунна тIекхача йисинарг, суна когаш кIел берг ша хилар дицлуш. Цу мIаьргонехь сан когаш цхьанхьа дIабаха-кх…со сайн кхузткъе пхеа кийланца кIесаркIаг а хаалуш, охьакхийти.\nИ соьх къахетта сецира моьттий шуна?! Ма бакъ а дацара-кх и! Неканца йоьдуш санна, дIаяха-кх…сан бIаьргаш хьалха лаьттачу кIайчу дахкарлахь къайлаели-кх.\nАмма ас цунна бекхам а хаза бира: пхеа шарахь буьстира ас церан урам. Ткъа иза дагардеш Iара, со шайн кора хьалха мосазза тIехвели…\nДоцца аьлча, суна ма къежа-кх! Со тIаьхьахьодур ву, охьакхетар ву – тIаккха дерриге а иэсан дахкаре доьрзур ду…\nИцлаев Iабдулла (Гочдинарг – Петирова ПетIамат)\nКоличество подписчиков: 1 691


ГлавнаяХоамашМуниципалитеташ партнераш ба законаш кхоллача\nХила езаш йолча пленарни заседане ден повесткана «Гӏалгӏай Республика паччахьалкхен меттайх» долча Гӏалгӏай Республика закона хувцамаш юкъедахьара хьакхехьа» долча Гӏалгӏай Республика закона проект юкъеяхьар дийхар дешареи, культуреи, дин организацешцарча бувзамийи хьакъехьарча комитета председатель йолча Амриева Марема. Из законопроект кийчъяьй Наьсарен муниципальни района моттигерча самоуправлене Совето «Гӏалгӏай Республика паччахьалкхен меттайх» дола Гӏалгӏай Республика закон федеральни занашца вӏашкадоаладира духьа.\nЕр хьалхара дац, Парламентои муниципальни образованей представительни маьженашеи цхьана болх беш. Мунипалитеташеи Парламентои цхьана болх бу законопроекташ хьакхоллача.\n«Цу тайпарча цхьана болх биро таро лу нормативни кӏийленаш тоае, Халкъа Гуллама планаш наха яхачунга хьежжа вӏаштӏехьъяха, хӏаьта региональни депутаташта цу хӏамо таро лу моттигерча депутаташца массаза а бувзам лелабе», – аьнна белгалдир Амриева Марема.\nДепутаташа яхачох, регион дегӏакхувлара декхараш кхоачашдеча доккха гӏо да моттигерча самоуправлене маьженаша дакъалацар. Моттигерча ӏаьдала викалашта дикагӏа хов шоаш бахача моттигера хьалаш а кхоачамбоацараш а. Цудухьа муниципалитеташа а региональни ӏаьдало а цхьана бе беза болх – тӏаккха хургда цу белхах хайра.\nГӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама аргӏанарча пленарни заседане ден повестка проекта юкъеяхьа лаьрхӏар республикански законий 9 проект, 31 законодательни инициатива.


ПIераскан-де 20 Марсхьокху-бутт 2021\nВоронежехь автобус иккхина\nШи зуда елла, берхIийтта пассажирна чевнаш йина Воронеж гIалахь еарин сарахь автобус чохь хиллачу эккхийтарехь. Воронежан кIоштан Iедалхоша хаам барехь, ши зуда елла, цхьанна ший а ког дIабаьккхинера аьлла.\nМарсхьокху-бутт 12, 2021\nКадыровн къийсамхочо юхасхьайиллина инстаграмера шен агIо\nБаттахь къевлина а латтийна, шен инстаграмера аккаунт схьайиллина мехкан куьйгалхочун харжамашкахь дакъалоцучу Хаджимурадов Iисас. Нохчийн пабликашкахь наха ша хесто волийча, шен инстаграм-аккаунт дIакъевлинера цо\nСтенна оьцу нохчаша хIусамаш Туркойчохь?\nОьрсийчуьра бахархой бу Туркойчохь 2021-чу шарахь петарш, цIенош оьцучийн могIарахь кхоалгIанаш, хаам бо пачхьалкхан TurkStat институто. ТIаьххьарчу шерашкахь вуно жигара дIаоьцу цигара хIусамаш Нохчийчийчуьра схьабевллачу наха – даймахкахь бехачу а, Европе дIакхелхинчара а.\n"Спутник V" йинарш ца буьту хьаьжцIа\n"Спутник V" мел йинчу Оьрсийчуьрчу бусулбачийн аьтто бац кху шарахь Iумрат дан. СаIуда Iаьрбийчоьнан Iедалша къобал ца йо оьрсийн вакцинаш


ГIалгIайчохь къовсам лаьтта республикерчу бохамийн медицинан центран куьйгаллиний, цигарчу белхахошний юкъахь. Юхьанца ковид хьелашкахь къахьегарна дала догIу ахча ца луш битира медикаш, ткъа аьрзнаш дан уьш боьлча, цхьацца бахьанаш а лоьхуш, балхара дIабаха болийра.\nГурахь дуьйна хеза орцан медицинан белхахой даржашкара бохош бу бохуш. 50 стаг вара хIетахь балхара дIаваьккхинарг, царех 43-мма яздинера "шайн лаамехь болх битарх" долу кехаташ. Ткъа масех стаг велира кхеле, уьш меттахIиттийра даржашка, амма 2021-чу шеран Охан-баттахь рогIехь йоцу аттестаци кхайкхийра царна, церан говзалла зуьйш. Оцу аттестацин жамIаш дуьхьал а детташ, аьрзнашка бевлла хьийзинчех белхашкара вохийра 10 стаг. Медикаша и аттестаци низамца йогIуш йина яц, Оьрсийчоьнан могашаллин министра Мурашко Михаила арахецначу омрано ца магадо аттестаци дIаяхьа 2022-чу шеран Дечкен-бутт тIебаллалц, боху.\nБелхахоша Мурашко Михаилан хьукмате а хьийсийна аьрзнаш, видеодехар хьажийна президенте Путин Владимире а, амма кхаьчна дац цаьргара гIо.\nНахана орца кхачорна а, кхеле аьрзнаш дарна а – гIуданаш\nЧиллан-беттан 26-чохь Несарарчу кхело листина республикан бохамийн медицинан центро орцан декъан машенлелорхунна Оздоев Ахьмадна дуьхьал чуделла арз – цо белхан машенца некъан низам а талхош тIехьарчийна 33 800 сом гIуда текхна центро, и ахча цуьнга меттахIоттадайтар доьхура хьаькамаша.\nОздоевс кхелехь бохура, ша ца-ваьлла дохийра некъан низам, лечу хьолехь болчу наханна сихха лоьраш тIекхачорхьама. Кхел цуьнгахьа хилира.\nСацамо бахарехь, центро ца далийна Оздоевна некъан низам дохон бахьанаш хилла дацар гойту тоьшаллаш. Кхело билгалдаьккхина, машенлелорхочо некъан бакъонаш талхийна ханний, медикаш цомгушчарна сихха тIекхача арабийлина ханний цхьаьнайогIуш хилар – иза го центрерчу документашкахула.\n2021-чу шеран Мангал-беттан I6-чохь Магасерчу кхело листина республикан бохамийн медицинан центран кхин а цхьа претензи. Куьйгалло 150 эзар сом центрна охьадилла декхарейора цигара ши медик.\nХилларг иштта ду. Стохка, Мангал-беттан 26-чохь орцан медицинан машен яхна Плиевн цIарах йолчу куьпа 54 шо долчу вахархочунна гIо кхачош. Медикаша юьхьанцара гIо а дина, дарбан хIусаме дIавига гIоьртина цомгушниг, амма цо ша ца вогIу аьлла куьг яздина. Цхьа хан яьлча дархо велла. Центран куьйгалло шен белхахой, ши фельдшер, бехкейина белхан декхар кхочуш цадарна – "бан оьшшу талламаш а бина, цомгушниг дарбан цIийне цакхачорна".\nБехкедийраш тхо ду, оха ун даьржинчу муьрехь бинчу балхах догIу ахча кхелехула дIадехна хиларна\nЛоьралла тоъал цадар теллинарг ю Росздравнадзор – тергоен хьукмат. Цо бахарехь, лоьраша "кийрара, букъдIаьхкан остеохондроз" а, "чIагIъелла коронаран синдром"а ца зийна тоъал. Оцу бахьаница хьукмато 150 эзар сом гIуда тоьхна центрна. Магасерчу кхело сацамбина, лоьраш декхаре бац центрна хьалхара гIуда такха, аьлла.\nБехке лоручу лоьрех цхьамма, шен цIе цайовзийтар а доьхуш, Кавказ.Реалиига дийцира, шаьш кхелахошна дIагайтира цомгушчо дарбан хIусаме вижа ша резавацар тIечIагIдеш куьг яздина кехат, аьлла. Цул совнах, боху цо, вахархочунна вон хиллачу дийнахь а бахана иза волчу орцан медицинан лоьраш.\n"Оцу тобано а ца вигина пациент дарбан хIусаме, амма иза хIуманна а бехке ца йо куьйгалло. Бехкедийраш тхо ду, оха ун даьржинчу муьрехь бинчу балхах догIу ахча кхелехула дIадехна хиларна. Цул тIаьхьа гIаттийра тхуна дуьхьал харцо. Белхан хьелаш шагдира. Буса дечу медикан хане хьийсо йолийра тхойшиъ юьстахарчу ярташка, болх бан хIиттадора тхайца гамо латточу белхахошца", – дуьйцу лоьро.\nЦо бахарехь, массарца цхьаьна аттестаце хьажийна иза, амма чекх ца яьлла.\n"Коллективехь юкъаметтигаш эгIийнера. Боккху хIора ког тергалбора, таIзар дархьама. КхидIа маьIна дацара болх бан", – боху зудчо. Даржера дIа а яьлла, кхечу метте балха яхана иза – нехан доларчу клинике.\nСтохка гурахь балхара дIаваьккхина пхи стаг меттахIоьттина кхелехула, царалахь ву машенлелорхо Оздоев а. Оцу нахах дукхахболчийн доьзалш бу чоь юьззина. Балхахшаьш боьхна леллачу ханна алапа доцуш бисина уьш, адвокаташна дала а дезна дукха ахча.\nКхело центр декхарейина ша бехказа балхара бохийначу, беттанашкахь цIахь Iийначу наханна хилла зен меттаIхотто – хIоранна дIалала кхачийна 180-190 эзар сом. Амма центр реза яц оцу сацамна, аьрзнаш хьийсийна аппеляцин инстанце. Ткъа кхело меттахIиттийна нах хIинцале хIиттина шайн балха тIе.\n"Уьно хьийзочу нахана гIодан а ца кхуьура тхо"\nБелхахойх цхьаберш кхоьру журналисташца къамел дан. Балхахь бисинарш а, меттахIиттийнарш а, дIабаьхнарш а ийзало центран коьртачу лоьрах Антошкиев Мохьмадах. Ткъа ша хьаькам реза ца хилира Кавказ.Реалиин хеттаршна жоьпаш дала.\nГIалгIайчоьнан могашаллин министраллерчу пресс-векала Яндиева Лайлаа бахарехь, хьукматна евзаш ю центрера проблемаш. Министралле официалехь хеттарш хьийсор хьийхира цо Кавказ.Реалиина. Цо бахарехь, регионера массо а бахархой бу хIоьттина проблема кхочушхиларехьа.\n"Цара сан доьзална а ма до лоьралла! Цигахь ткъа сов белхаш бина нах бу, баккхий доьзалш бу церан. Оха сагатдо царна! " – бохура Яндиевас.\nКавказ.Реалиино хьажийра министралле шен хеттарш официалехь, амма жоп ца делира масех бутт баьлча а. Доцца дара аьлларг: "министр кхеташонехь ву, цунна хан ца тоьу".\nГIалашкарчу дарбан цIийнан лоьре суна чохь Iилларх лаьцна делла кехат юхадаккха бохуш а хиллера цара.\nФельдшер Котиева Мадина Охан-баттахь дIаяьлла бохамийн медицинан центрера шен лаамца. Иза а яра "ковид-ахча" шена цадаларна арздинчаралахь. Белхан книжка дIа ца елла цунна хIинца а. Цуьнца болх бинчара бахарехь, документ "дIадаьхьина ФСБ-но". Стенна – иза хууш дац. Прокуратуре яха дагахь ю оцу хьокъехь Котиева.\nЗуда шена официалехь йогIу мукъа хан эцна, цIахь яра, цул тIаьхьа цомгуш хилла Iийра. Балха арайоллушехь аттестаце хьажийра иза.\n"Балха араяьллачу шолгIачу дийнахь, тахана аттестаци ю, элира соьга. Нахана бутт хьалха дуьйна хууш дара иза, амма со цомгуш Iиллинера оцу хенахь. Яхара со аттестаце. Цигахь вара коьртачу лоьран гIовс Барахоев Закри, яра комиссехь коьртачу лоьран зуда а – цуьнан кхин цхьа гIовс ю иза. Со латта альаттина, араелира, кхийтира балхах со йохорхьама ялийнийла аттестаце. Цул тIаьхьа хиира суна, со чохь Iиллинчу ГIалашкарчу дарбан цIийнан лоьре суна чохь Iилларх лаьцна делла кехат юхадаккха бохуш а хиллера цара. Иза сайггара яздича санна. Со чохь мел Iиллинчу дарбан хIусамашка телефонаш йиттинера. ШолгIачу меттехь хеназа дIакъевлира сан цамгаран кехаташ", – дуьйцу Котиевас.\n"Уьно хьийзочу нахана гIодан а ца кхуьура тхо. 10-12-зза кхойкхура цомгушчарна тIе Зазадоккху-бутт болабелчахьана а. Охан-бутт боьрзуш со суо а хилаира цомгуш. Юха, аьхка шолгIа тулгIа а тIехIоьттира. Дечкен-баттахь ковид-бригадашца яра со юха а. ХIинца а ю ун кхеттачаьрца болх беш. Зеделларг, хаарш долу белхахой балхахра дIабуьйлучу кхачабо куьйгалло. Кегийнаш эцна балха, ткъа царна наха аьрзнаш до. Сан гергарчара дукха хан йоццуш кхайкхина лоьраш шайна тIе – ца баьхкина. ШолгIачу дийнахь хьажийна медикаш цаьрга хьовса. Ткъа шина-кхаа сахьтанна гIо тIаьхьадисар – иза даима лелаш дерг ду", – леткъа Котиева.\nОцу юкъанна. ГIалгIайчохь тIаьххьарчу дийнахь-буса коронавирус гучуяьлла 53 вахархочуьнгахь. Пандеми яьржичхьана схьа цомгуш хилла уьнах 17 эзар вахархо.


Дуккхаъчу пачхьалкхашкахь даздо Зударийн Де. Ткъа балкхарошна иза тезетан де ду. 73 шо хьалха оцу дийнахь Советан Iедало, махкахдаьккхина, Юккъерчу Азе хьажийна и къам.\nБалкхарой махкахбаьхна де\nЗазадоккху-беттан 8-чохь мел хала ду Оьрсийчохь балкхархо а хилла яха?\nХьалхо, хууш ма-хиллара, оццу репрессешна буха а кхачийна, божарша даздечу Чиллан-беттан 23-чохь Советан Iедало дохийна кхин ши къам а – нохчий, гIалгIай. Къилбаседа Кавказан сервисо дуккхаза а гIиттийна, цхьаболучарна тезетан хьелаш а лаьтташ, Оьрсийчохь дезаденош дIакхехьарх лаьцна тема.\nАмма пачхьалкхахь мел дехачу къаьмнех цхьа халкъ дан гIертачу Оьрсийчоьнан Iедало пусар ца до оцу башхаллин. Делахь а цхьаболу юкъархой къера бу, пачхьалкх а хила езийла, оцу деношкахь бала хьегначу къаьмнашца цхьаьна.\nЖурналистна Кеворкова Надеждина хетарехь, депортаци лайначу къаьмнаша са а ца туьйсу, шайх Оьрсийчоь кхетаре – цуьнан бахархой боьлла, лаккхара охьахьийсадо омранаш кхочушдан.\nДепортацин тема а ю къевлина яьлла\n«Оьрсийчоьнан бахархой бац цхьаьнцца а. Хьакамаша аьллаче дIабоьлхура уьш, ницкъаша бахийтора демонстрацешка а. Депортаци лайна къаьмнаш хьаьгна а дац, суна хетарехь, шайх кхечара къинхетам барх. ХIун долу царна цунах? Компенсацеш царна кепекашца йина.\nБалкхарошна шайн латтанаш юха а ца дерзийна. Репрессеш лайначарех цхьанненна а ма ца делла цхьа а хIума юха. Ша депортацин тема а ю къевлина яьлла», - элира Кеворковас.\nЕвроперчу кегийн къаьмнийн юкъарлонан вице-президент, Оьрсийчуьрчу германхойх йолу Мартенс Ольга тешна ю, махкахдаьккхинчу къоман векална хила ма-доггIу ду тахана балкхарошца цхьаьна хилар.\nТезетца ийна дезде\nАмма цкъачунна балкхарошна, къаьсттина церан зударшна, Зазадоккху-беттан 8-гIа – иза бIаьргаш хих бузу де ду, ца хуьлу цаьргахь Толаман Дийнахь, масала, хуьлу ойла.\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу Iилманчас Биттирова Тамарас шегахь шина тайпа ойла хуьлу боху.\nБалкхаройн зудчунна даздаршка яла новкъарло йо дахначун мохь къоман букътIера боссанза хиларо\n«70 шо даьлла, амма эс деха халкъаца. Тхан баккхийчара лайнарг оха дицдойла дац, цхьа а доьзал бац мацаллах я шелонах доьзалехь стаг валанза», - боху цо.\nБиттировас боху, зударшна лаьа шайга божарийн терго хуьлийла, «амма балкхаройн зудчунна даздаршка яла новкъарло йо дахначун мохь къоман букътIера боссанза хиларо».\nМахкахь бартхилар гойтуш а элира Биттировас. Ша болхбечу институтехь Зударийн де тIехIоьттича, оцу дезачу дийнал хьалха коллегаша хьахориг, балкхарой махкахбахар хуьлу, элира цо.\n«Халахеташ делахь а, хила торуш а доцург хилла ГIебарта-Балкхаройчохь – стохка махкарчу хIирийн юьртахь хIоллам хIоттийна Сталинна. Стенна? Мухха а делахь а, оцу юьрто тахана, массо а махкахдаьхначу къаьмнийн а чалтачехьа ша хилар гайтина», - элира Биттировас.\nЦунна хетарехь, балкхарой хенан йохалла а гIерта беза дикане, теша беза дикачух.


Космосан кема хилла Маск Илонан Tesla Roadster машенах\nМаск Илонан Space X компанино Марсана тIе хьажийна Tesla Roadster космосехь.\nМаск Илонан Space X компанино Марсана тIе хьажийна Tesla Roadster машен юкъатоьхна, NASA HОRIZONS олучу космосан кеманийн базина. Цуьнан цIе хир ю хIинца Tesla Roadster/Starman. NASA-н Малхан Системан Динамика олу тоба ю цу базана Iуналла деш.\nNASA HОRIZONS базина иза юкъатухуш дIаяздина Tesla Roadster-ан тIехь ю скафандар йоьхна манекен а, Азимов Айзекан "Бух" цIе йолчу книган электронан вариант а, SpaceX компанин 6 эзар белхахочуьнан цIераш тIехь йолу у а аьлла. Кеманан йоьзалла ю 1250 кила.\nFalcon 9 олу 3 ракета вовшахтесна кечйина йолу Falcon Heavy космосе хьажийна Флорида штатерчу Канаверал олучу меттера Чиллан-беттан 6-чу дийнахь. SpaceX компанин куьйгалхочо Маск Илона бинчу хаамца, машен тIемаяьлла йоьдуш ю астероидийн асана тIе. Бахьана ду "Тесла" Марсана уллерчу орбите яккха езачу космосан аппаратан мотораша тIех сов болх бар.\nFalcon Heavy гайтаман проект яра. Маск Илонан космосан программин коьрта Iалашо ю Марс планетина тIе космосан аппараташ а, адамаш дахийтар.\nМаска дагалаьцна ма хиллара цуьна машен тIемаяьлла лелар ю космосехь миллионаш шерашкахь. NASA базехь Teslaан траектори лаьрра ю 2030 шаре кхаччалц.