Магас | Беркате никъ - БезФормата.Ru - Новости\nМоллагIча сага вахаре эггара лоархIамегIеи халагIеи долча декхарех цаI да, ший къахьегама никъ хоржилга. Из атта доаца декхар дего къоабал а даь. Нийсача наькъ тIа ваьнначун вахаре чIоагIа аьттув боал, ший балха тIа башха-дика мулаш доахаш хиларца белгал а воал. Сий долаш ба Дахкильгов Iадрахьмана ИбрахIима хержа къахьегама никъ. Ткъаь бархI шу совгIа ха я цо, Iилман болхло, педагог волаш, Л.Н.Толстоя цIерагIча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете болх бу. Ший вахарах ах гаргга ха дIаеннай ИбрахIима цу лоархIамеча профессена. Майрра ала йиш йолаш да цу шерашка цо хьабена къахьегама никъ Iалаьмате беркате хиннаб, аьнна. ГIалгIай литературан, Iилман, дешара гIулакхаш дегIадоаладечарна юкъе хьинаре къахьегачарех цаI а хинна дIаэттав профессор И. Дахкильгов. Iилман, профессе къайленаш тIа-тIа кIоаргагIа йовзара тIагIертта къовсам а лоаттабеш, цо даь балхаш кIоарга чулоацам болаши доккха маIан долаши да. Духьалъийттай дукха халонаш. Цхьабакъда денал, сабар, хьаькъал долча хьехархочун низ дIакхаьчаб уж эшае.\nЮкъера школа дикеи тIехдикеи дешаш ше чакхъяьккхачул тIехьагIа, Казахски ССР столицерча, Алма-Атерча, «Эмальпосуда» яхача заводе балха а этта, къахьегамах чам баьккхар гIалгIай зIамсага. ДIахо дешилга юкъагIа ца дита чIоагIо йир цо. ЛаьрхIар кхоачаш а дир. Сталина репрессех мехкахваьккха лийнна дийтта шу даьнначул тIехьагIа, ше ваьхача Даькъастен чу а вена, 1957 шера деша дIаэттар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически институте. ТIехдика дешаш из чакхъяьккхар ИбрахIима 1962 шера. Цудухьа ше деша ваьгIача институте болх бе юхевутт из вайнахски филологе кафедра ассистенталла. 1966 шера денз, воккхагIвола хьехархо, 1972 шера денз 1990 шерага кхаччалца йолча хана, доцент волаш, болх бу цо университете. Къаьстта цун вахаре а белгалдоалаш, беркате хилар 1990 шу. Цу шера апрель бетта профессор яха сийдола цIи елар цунна.\nЦунга кхачалехь башха-дика гIулакхаш карагIдувлаш, Iилман новкъа йоккхий урхенаш йоахаш, хьавенав Iадрахьмана ИбрахIим. Мосверча дунен литературай институте 1969 шера толаме защита йир цо филологически Iилмай кандидата диссертацена. Хьехархочун декхараш кхоачашдеш воллашехь а, 1970 – 1973 шерашка цо болх бу филолологически факультета декана заместитель волоаш, тIаккха, укх тIеххьарча шерашка кхаччалца йолча хана, цу факультета декан а хиннав из. Студент волча хана санна, хьехархочун болх беш волча хана а доккха дакъа лоац И. Дахкильговс юкъарча балха тIа а. Дуккхача шерашка из хиннав университета парткома член, вай республикерча дешара министерстверча хьехара — методически Совета, йоазонхой Союза критикий секце член.\n…ЦхьоалагIа сентябрь — дешара шу дIадолалу ди. Ткъаь ийсазлагIа университете хьехаш волаш, дIадоладаьд из И. Дахкильговс. Царех хIарадар, цаI шоллагIчох тара доацаш, къахьегамах хьалдиза хиннад цун. Цу дийнахьа нийсвелар со ткъаь пхийттех шера сайна вовзаш, сайца цхьана институт яьккха вола ИбрахIим волча. Никх гIеттача санна яр, Нохч-ГIалгIай Паччахьалкхен университета уйчешка. Дегаш гIоздаьнна, белаш, шоайла моаршал хетт студенташа, педагогаша. Царна бIарахьежаш латташ, сона юха а дагаера 30-34 шераш хьалха хинна педагогически институт (хIанзара университет). Цу хана укхаза каст-каста дездора Нохч-ГIалгIайчен яздархой юбилейни цIайш. Дахкильгов ИбрахIима дилла яздархочун-юбиляра портрет сиха хьалтохар институте дIачувоаллача. «Са Iочудолла мара ца дезаш, хьа-м ваьв вай художника юбиляр», — оалар цунна бIарг тIаэттача студенташа а хьехархоша а. Наггахьа саг вацар царех цу хана, нахаца товш, Iимерза, гIулакхаца, эхь-эздел долаш а вола гIалгIай зIамсаг, студент И. Дахкильгов ца вовзаш. Къахьегамах хьалдизза дар цун хIара ди, кIира. Института студенчески профкомеи факультета партбюрои члена декхараш хадданза цIенеи диззаи кхоачашдеш хьавоагIарех вар из. Каст-каста гIалгIай юрташка а ухаш, багахбувцам дIаязбора, студентий халхара ансамбле хьинаре дакъа лоацар. Цу дерригне а цунна новкъарле йицар тIехдика деша. Юкъарча балха тIа доккхий гIулакхаш карахдувларах, дешар тIа Iалаьмате дика кайоалаш хиларах, студент волча хана парте мугIарашка дIаийцар ИбрахIим.\nШе дешаш волча группах чIоагIа дог лазаш вар из. Каст-каста ИбрахIима оалар: «КIантий, мехкарий, кхыча группашца яхь хила еза вай, вай мел дола гIулакхаш царел тIех хила деза». Даьсса доаца, дег тIара доагIа дешаш дар уж. Дукха новкъостал дора цо дешарах дика ца кхетачарна. Цу дерригача гIулакхаша сий даьккхадар цун групперча студенташта юкъе а.\nЛакхе белгал ма даккхара, ткъаь иттех шу даьннад цу хана денз. Цу шерашка дукха хувцамаш хиннад ИбрахIима вахаре а цун балха тIа а. Мел дукха доккхий гIулакха шийна карахдувларах е балха тIа ше лакхварах, курали сонтали дег чу йоссарех хиннавац из. Университета филологически факультета декан из волча хана, цхьаннена а дагадохийтанзар цо, ше кулгалхо ва аьнна. Хьехархошца, студенташца дIаийна, дог цхьалха долаш, саг из хилар белгалдоалаш дар. Оамалашта а вIалла хувцавеннавацар. Из ха дагаух сона. Цхьацца гIулакхаш е хаттараш долаш, хадданза деканате хьачуух университета хьехархой, студенташ. Со ИбрахIим волча нийсвеннача шин-кхаь сахьата, укх тайпара сурт хьалхашка эттар сона. Ше волча хьачу мел боагIараш Iалаьмате безаме тIаийбу факультета кулгалхочо. Цаховш а цхьа дош тулладалийтар кхераш санна, царех хIаране яхачунга ладувгI цо. ТIаккха цар шийна тIаденача гIулакха, сих ца луш, бокъонца уйла яь, хоадам боллаш дола жоп лу ИбрахIима. Ше волча баьхкача хьехархоех, студентех цхьа саг аравалийтанзар цо, царех хIаране дена гIулакх къоастадаь мара.\n…Чувоал аргIанара саг. Мел дукха къоастаде дезаш ший гIулакхаш дале а, факультета кулгалхо ше хиларах тарра, безаме тIаийцар цо из а. Из ва ялат чуэца болхача студенташца ваха везаш вола лор.\n— Фу гIулакх долаш венав, эшар-дезар фуд хьона?- аьнна шийга даьча хаттара жоп а луш, ялат чуэцача студенташца ваха везача лора аьлар:\n— Хьо факультета декан ва, мича хана вIашагIкхета деза, ца хилча яргйоаца медицински инструменташ, молхаш, кхыбола кхоачам малагIа ба хьажар гIоне, хьоца дагавала венав со.\nИбрахIима цу хаттара денна жоп лоаца а хоадам боллаш а дар:\n— Хиланза яргйоаца инструменташ мара хьаэца езац хьона, мел эшача молхашца совхозо ше Iалашвергва хьо. Нагахьа санна хьона гIонна эше, университета медсестра а хьожаергья оаха хьоца болх бе.\nЦунна тIеххьа чуйоал деканате, эрсий кафедра заведующи йола, из дешаш волча хана цунна эрсий мотт хьехаш хиннача Мальсагов Дошлакъий Лида. Заявленей бIарчча цIов ба цун бебоаллаш. Из дагаювл деканаца (хIанзарча прфессорца) шоай кафедре балха бахкара йолча конкурсе дакъа лацара заявленеш еннача кандидатурех лаьца. Шийга деча хаттарашта жоп дала сихлуц ИбрахIим. Шийга эрсий метта кафедра заведующе хьаеннача заявленешка, хьалха цар болх баьчара царна еннача характеристикашка, юкъарча балха тIа мишта дакъа лаьцад, кхыдолча документашка хьежаш вагIаш, цхьа юкъ йоаккх юкъерча дегIарча, безаме, шера юхь йолча, сабарерча И.Дахкильговс. Цхьан юкъа сатем отт деканате. ТIаккха доккха са даьккхе, цо оал Лидайга: «Уйла ергья вай укх гIулакха, сиха даха хий фордах кхийттадац, яхаш, халкъа кица а ма дий. Цхьа-ши сахьат даьлча, юха хьачуоттал деканате, Лида. Цу ханалехь, дерригача документашка хьежа а варгва со». Иштта хьакъоастайир Iадрахьмана ИбрахIимеи Дошлакъий Лидаси шоашта мегаргба аьнна хетачар заявленеш а документаш а. ТIаккха цу кандидатурех лаьца дувц цар университета общественни организацешцеи ректорцеи.\nIадрахьмана ИбрахIима хIара балха ди иштта къахьегамах хьалдиза дар, филологически факультета декан из волча хана. Вайнахски кафедра ассистентагара филологически факультета деканага, профессор яха сийдола цIи яларга кхаччалцабола бIаьха никъ хьабенабцо таханарча денга. Факультета кулгалхочун декхарех мукъаваьннавале а, хIанз а кIезига дац цунна тIалатта дукъ. Студенташта хьехарах дола юкъарча балха тIара ший керттера декхараш кхоачашдича сатийна Iе йишъярех вац из хIанз. Йоккха опыт йола педагог, Iилманхо хиларах тарра, хIара дийнахьа тайп-тайпарча лоархIамеча дешаех, проблемаех лаьца цунца дагабувл университета хьехархой, студенташ. МоллагIдола гIулакх дахьаш шийна тIавена саг, со мукъа вац аьнна, е кхы бахьан даьккха цо юхаверзийта цхьа моттиг нийсъеннаяц. ХIаранена хьехам бала, эшаш дола гIо-новкъостал де ха корайоагIа цунна. Иштта вола И. Дахкильгов университетерча дуккхача студенташа, хьехархоша, кулгалхоша чIоагIа лоархIаши сий деши ва.\n— Iилман къайленаш а йовзаш, таханарча лакхаленашка кхачара аз ткъаь иттех шера университете хьехаш хьабена никъ атта хиннаб аьлча бакъдац, — йоах ИбрахIима. — Селхан студент хиннача сона юххьанца дукха халонаш нийслора ассистента балха тIа. Укхаза эшаш дар боккхагIчар новкъостал, цар луш бола хьехам, опыт. Из дика кхетадешбараш а нийсбелар. Сона чIоагIа хала хиннача цу шерашка Iалаьмате дика накъабаьлар йоккха опыт йола преподавателаш. ЦIаккха дагарваргвац сона тахан вайна юкъе воацаш вола, студентий а къонача хьехархой а хьехамча хинна профессор Мальсагов Дахий Дошлакъа, Оздоев ИбрахIим, кхыбараш. Вайнаьха литература а багахбувцам а цар безабалийтар сона.\nЦар новкъосталца Iилман къайленаш тIа-тIа кIоаргагIа йовзаш, педагога балха тIара опыт йоккхагIа хулаш, къахьегаш вар ИбрахIим. Максим Горьке цIерагIча дунен литература института йоккхагIйола Iилман болхло Долгат Уздиат Башировна кулгалхо а йолаш, И. Дахкильговс язъяьча диссертаце тема яр «ГIалгIай литература хьахилари дIаоттари» яхаш.Iилман юкъе цо баьккха хьалхара боккха толам бар из. У.Б. Долгатаца хьахинна Iилман бувзам беркате хилар цу кхалсага шийна а. Къамах даргинка яле а, вай багахбувцамах монографи язъе раьза хилар из. Цу балха тIа И. Дахкильговс доккха новкъостал дир цунна вай багахбувцам Iилман наькъашца нийсагIа тахкара, тексташта таржамаши комментареши яра. ИбрахIима дакъа лоацаш, язъяь «Героический эпос чеченцев и ингушей» яхача монографех докторски диссертаци а лаьрхIа, У. Долгата докторски степень елар.\nВай литературоведене хьалхара кандидат хинна вола ИбрахIим дика кхеташ вар, диссертацена защита яьяр яхаш, сашорта лела ший йиш йоацилгах, шийна хьалхашка доккхийи бехктокхамеи декхараш оттилга, дIахо Iилман кIоаргаленаш йовзара шийгара кхы а дукхагIа дIадехаргдолга вай къонача Iилмо. Долче, цу лостамагIа хадданза дукха Iилман балхаш дора цо. Иштта болх барга хьежжа, хьаIовра цун тохкама балхаш. Вайнаьха багахбувцами гIалгIай литературеи тохкаш дукха Iилман балхаш арадийннад ИбрахIима яздаь. Царна юкъе белггалара а хоадам боллаш а йола моттиг дIалоацаш я монографеш. Вай литературоведени дегIайоалаяра боккхача лоархIаме хилар эггара хьалха цо баь хинна «ГIалгIай литература (40-ча шерашка кхаччалца бена никъ)» яха болх. Вай багахбувцамах яздаь книжкаш да ИбрахIима.\nШколашка, педучилище гIалгIай меттала литература укх тIеххьарча ткъаьх шера Iомаду ИбрахIима оттадаьча книжкаш тIара. Уж да массехказа арадийнна дола 10-ча класса гIалгIай литературах дола хрестомати а цу классанна лаьрхIа учебник а, педучилище кхоалагIчеи йиълагIчеи курсашка дешачарна дола учебник а.\nБашха дика хьехархо, Iилманхо, общественник, тешаме новкъост хинна ца Iеш, ИбрахIим берий йоазонхо а ва. Берашта лаьрхIа йола повесташи дувцараши тIадолаш, арадаьннад цун «Куке денал», «Шутар» яха книжкаш. Дувцарашкара повесташка водаш, ИбрахIим ваьлар йоккхача литературни жанрага – романага. Ховш да из жанрвай литературе тахан дика дегIаенилга, бакъда вай къонача дешархошта лаьрхIа романаш яцар. «Берд» яхача ший романа тIа ИбрахIима ювц исторически геттара гаьнара ха, диъ-пхи бIаь шу хьалхара зама. Из ха ювцаш вола саг хила воагIа вай истори, этнографи, багахбувцам дика бовзаш. Цудухьа карагIдаьннад автора, цун исторически овланга хьежача роман бакъйолаши тешамеи язъе. Вайнаьха истори хайра Iомаданза долча вай берашта, кхувшбоагIарашта цу романах ховргда социально-бытовой оагIорахьара гIалгIай вахар мишта хиннад, дунен кхетам мишта хиннаб цар, малагIа гIулакхаш леладаьд цар. Цу мел долча хIаманга хьежача, вайна хьалхашка отт бокъонца роман яхача жанра белгалонаш йола произведени.\nIилман болхи йоазонхочун болхи – шаккхе а цхьана лелабе атта дац шийна, ИбрахIима яхе а, цо керда литературни произведени язъелга сакхийра са. Цун хьалхара кхо книжка наха а литературни критика а дезаденна хиларо тешаву, гIалгIай йоазонхочо дешархошта кхы а ший кердача произведенешца совгIаташ дергхиларах.\nЙоккхий кхоллама планашя Iадрахьмана ИбрахIима кхоачашъе лерхIаш. Шеко яц, цо уж кхоачашъергхиларах, хIана аьлча ше лерхIаш дар, халонех бIа ца къожабеш, дизза кхоачашдеш, дош чIоагIа долаш саг ва из. Лоацца аьлча, ИбрахIима хьабенар хала, бIаьха, шакIа санна цIена никъ ба. Iилман балха тIа доккхий гIулакхаш карагIдувлаш хьавоагIача цо, ший къахьегамца духхьашха баьккха толам бар, вайнанхски филологе кафедре воккхагIволча хьехархочун балхагара дIаволавалар. 1979 шера доцента цIи лу цунна, лакхерча аттестационни комиссе диплом а луш. Наха кхаь шера аспирантуре дийшача мара язъяц кандидатски диссертаци. Аспирантура (очни е заочни) йоацаш, болх бешше, Iилман тIа къахьегаш, кандидат хул цох. Иштта хилар ИбрахIима дIахора болх – из доктора диссертаци язъяра нийса лаьрхIе, профессор яха цIи хьожаю цунна. ЛагIаш тIара лагIаш тIа вувлаш, ИбрахIим лакхаленаш тIа вувл.\nИбрахIима хьабена педагога-Iилманхочун никъ беркате, бIаьха, сийдолаш хилара тешал деш да хьехархочун балха тIа цунна карагIдийнна башха-дика гIулакхаш белгал а доахаш, цунна тийнна совгIаташ. Цунна еннай «Пятилетка ударник», «Социалистически яхье котваьннар» яха массехк сийлен знак, Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета Президиума сийлен грамота, РСФСРа лакхерчеи лаьрххIа йолча юкъерчеи дешара Министерствон сийлен грамота, «Нохч-ГIалгIай АССР культура заслуженни болхло» яха сийлен цIи. Из профессор ва.\nP.S.: Лакхе кепа теха йоазув даьд, Нохч-ГIалгIай Республика йолча шерашка, цу хана «Сердало» газет а Шолжа-ГIалий тIа дар. ГIалгIай мохк хьакъаьстачул тIехьагIа, Наьсаре ваха вера Дахкильгов ИбрахIим. Дуккхача шерашка болх бир керда хьаяьча университете, Iиилма-тохкама институте. 2004 шера из хьожаву цун директор алла. Дукха пайдане, чIоагIа эшаш дола книжкаш арадаьхад цо ше болх беча юкъа. Царех да «ГIалгIай багахбувцама» ши книжка (ши том), «ГIалгIай мифаши легендаши», «ГIалгIай фаьлгаш, оаламаш, шира дувцараш», «ГIалгIай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш», цо кийчъяьяр гIалгIай багахбувцама бархI том араяккхара хетаяь проект. Дахкильгов вар гIалгIай байракха автор.\nХьинаре дакъа лаьцад ИбрахIима школе Iомадеш дола книжкаш оттадеш. Царех да 11 класса лаьрхIа хрестомати. Педучилищен йоккхагIча курсашта лаьрхIа дола книжка кийчдаьр а из ва. Багахбувцамца, литературни критикаца дувзаденна книжкаш а кхеллад цо.\nЛакхе хьоахадаьрел совгIа, Дахкильгов ИбрахIим вар Россе яздархой Союза доакъашхо, ГIалгIай Республикан дешара заслуженни болхло, РФ лакхарча профессиональни дешара сийдола болхло, РФ социальни Iилмай Академе доакъашхо, Наьсарен сийдола вахархо.\nХьийгача къих цунна еннаяр «Нохч-ГIалгIай Республикан хьалхашка карахдаьннарех», «Къахьегама ветеран» яха майдилгаш, «ГIалгIай Республикан хьалхашка карахдаьннарех» яха орден, ГIалгIай Республикан Президента а Россе йоазонхой Союза асийлен грамоташ.\nКхелхав Дахкильгов Iадрахьмана ИбрахIим 2014 шера.\nЙоазув кепа тоха кийчдаьр ва\nБеркате никъ - Магас\n18:22 11.08.2017 Сердало\nСегодня состоялся очередной инспекционный выезд представителей Минобрнауки РИ по государственным дошкольным учебным учреждениям Ингушетии.\nДмитрий Медведев: 56 тысяч учебных мест будет создано в 2017 году\n19 июля под председательством Премьер-министра РФ Д.А. Медведева состоялось совещание «О расходах федерального бюджета на 2018 год и на плановый период 2019 и 2020 годов в части здравоохранения, образования,\nГIалгIай мотт дийна лоаттабаь саг\nМоллагIча къаман мотт ла, нагахьа санна из даим бувцаш ца хилча. Дешаш кIезиг-кIезига дицлуш дIадоал, дIабувцачар шеклелхаш бувц, юххера безаме, дега тоам беш из бувца ховш болча наьха фу хадарга кхоач.


Кадыровна гучубевлла Нохчийчура харц кхелаш ен суьдхой\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзанан Instagram-ра видеон сурт.\nНохчийчура Лаккхарчу кхелан суьдхошка даржаш дита аьлла кхайкхам бина Нохчийчоьнан администрацин куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Сольлж-ГIалахь хиллачу кхеташнехь республикерчу суьдхоша бечу балхана луьра критика йина цо.\nХIара къамел Кадыров Рамзана дина Нохчийн Республикан Лаккхарчу кхелан а, кIоштийн федералан а суьдхошца шен хиллачу кхеташонехь. Цу цхьаьнакхетарехь республикан куьйгалхочо некъ битира Нохчийчура Лаккхарчу кхелан куьйгалхочунна Каратаев Магомедана а, кхин а кхаа суьдхочунна а балхар дIабовлаш дIахаийтаран кехаташ яздан. Нагахь сий а, белхан этика а хIун ю хууш нах уьш балахь, уьш шайн лаамехь дIабовла беза балхара аьлла, яздина Кадыровс.\nНохчийчоьнан администарацин куьйгалхо тешна ву, нагахь цу суьдхоша и сацам бахь иза церан дахарехь уггаре а нийса сацам хирг хиларх.\nКаляпин Игорь Оьрсийчура бакъонашларъярхойн мобилан тобанан куьйгалхо ву. Дуккха а хан яьккхина цо Нохчийчохь цигарчу бахархоша бина латкъамаш цхьана жамIе кхачо гIерташ.\nКадыровс критика йинчул тIаьхьа я Каратаев а, я кхин болу а цу кхеташонехь цIераш яьхна суьдхой балхбахь бисахь тамаш бу, уьш Кадыровн нисса дIа куьйгакъеллахь бацахь а аьлла хета цунна.\nКаляпин: «Ма дарра аьлча, со вуно шеко йолуш ву уьш цул тIаьхьа даржера дIабевр бац бохучух. Амма, кхетий шу,.. иза цхьа беламе анекдот ду: губернаторо даржера дIабоху Лаккхарчу кхелан суьдхой, коьртехь цу кхелан гIаьнда а волуш...»\nНохчийчура суьдхой бевзаш бу кхеле озийначу нахана кхета цакхеттала яккхийн хенаш етташ хиларца. Ур-аттала тIемалочунна баьпка юьхк елла аьлла шеко йолу лаьцнчу стагана а цара лаххара а 10-15 шераш хенаш йиттина дуккха а меттигаш ю. Иза тидаме эцча, кIезиг нах хила мега Каратаев а, кхин болу а суьдхой Кадыровс балхара лахкар бахьана дролуш синтем байна, я дог доьхна.\nНохчий цаьрга хьийзабойтур бац ша боху Кадыровс.\nКадыров Нохчийчоьнан куьйгалхо волу дуккха а хан ю. Коьртачу декъана цу республикера хьаькамаш цо кхиийна а, хIиттийна а бу ала мегар ду. Тахана цо коррупцин дай бу аьлла билгалбаьхна суьдхой болу а ду шайн даржашкахь дуккха а шераш.\nКаляпин: «Суна ца хаьа Кадыров мел бехк бу цигара суьдхойн тоба цу кепара вовшахтоьхна хиларан. Бакъ ду куьйгалхочо Iаткъам бар хьакхалуш хила а мега Iедалх, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллах, прокуратурах. Ткъа кхелех иза мелла а къезиг хьакхалуш хила мега. Цундела иза хила а мега Кадыровна цатовш дерг".\nТкъа Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахь суьдхошца долу хьал муха ду аьлла хета хьуна? Уьш буй куьйгана цIена? Цара еш йолу кхелаш нийсонца йина ю ала мегар дуй?\nКаляпин: «Суна хетарехь, Нохчийчура кхелаш кхечу регионашкахь йолчарел а кхин алсам коррупци лелош яц. Нийса дерг алар хьамма эар ду ас, нохчийн суьдхоша наггахь цIингаш кхуьйсуш меттиг богIу аьлла. Ас дагадоуьйтур ю судхочуьнца Абубакаровца хилла истори. Чоьхьарчу гIуллакхин министро Алхановс телефон тоьхна хиллера цуьнга нийса кхел муха ян еза бохуш хьехар деш.\nАбубакаров реза цахилира кхин дIа и гIуллакх листа, министро шега дийцинарг тидаме эцча, шен бакъо яц цу стагана кхел ян аьлла. Ас кхин а масаллаш далор ду, суьдхоша шаьш реза цахилар гойтуш шайна башха хетарг кхелан сацаман тIехь билгалдоккхуш хилла.\nАс эр ду Москох, масала, суьдхой дукха хенахь дуьйна бу тийна-таьIна Iаш. Цундела суна ца хета суьдан Iедал Нохчийчохь вуно во ду ала, Москох долчул, масала. Кхин хIума ду мэрана Собянинна цкъа а коьртачу догIур дац, цхьана суьдхойх тешам байна шен баха. Иза, цхьа а шеко а йоцуш, эхь дайнарг хир дара. Цул сов, суна хетарехь, Москох мэр сихха нисвийр вара».\nКадыровс Инстаграммехь дIахIоттийначу видеона кIеллахь комментареш юьтуш бу дуккха а нах. Царах дукхах берш вуно реза бу Кадыровн куьйгаш эххаре а суьдхошна тIекхаьчна.\nНохчийн республикехь цхьа а стаг хила цавеза, харц кхел а йина, таIзар ловш а, я вониг дарна кхеле озийна вооцуш а аьлла яздина Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен Instagram-ехь…\nДАIИШ-ан тIемало хиллачу Товсултановна кхел еш ю Нохчийчохь


Туристашна кхераме йоцу Къилбаседа Кавказ\nИталера туристаш Дагестанехь.\nПолшин арахьарчу гIуллакхийн министралло кхайкхам бина шайн махкахошка, футболан дуьненан чемпионат йоьдучу деношкахь Оьрсийчу ца доьлхуш совцахьара аьлла.\nМинистралло хьахийначу Оьрсийчоьнан регионашна юкъахь ю Кхарачой-Чергазийчохь а, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, ГIалгIайчоь а, Нохчийчоь а, Дагестан а. Цул сов, полшхошна баххане а баха мегар доцу меттиг ю аьлла билгаляьккхина ю ГIирма.\nПолшин дипломатин хьукматана хетарехь, Оьрсийчохь Мангал-беттан 14-чу дийнахь дуьйна Товбеца-беттан 15-гIачу дийне кхаччалц футболан чемпионат йоьдуш тIелатарш дан мегаш ду ловзарш дIахьочу гIаланашкахь.\nПолшин арахьарчу гIуллакхийн министралло хьахийна республикаш даима а хилара юьйцуш Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн бахархошна ца бахча гIоле хетачу меттигашна юкъахь, боху Кавказан проблемаш толлучу центран белхахочо Ярлыкапов Ахьмада. Полшо и республикаш хьехор керла хIума ца хилар а билгадоккху цо.\nЯрлыкаповна хетарехь, Полшин министралла шен могIарера болх беш ю, шега жоп доьхур долун дела, нагахь шайн махкахошца Оьрсийчохь цхьаъ хилахь.\nЭксперт тешна ву Москох кхерамазаллица доьзна хьал Къилбаседа Кавказехь долчулла а кхин гIоле дац бохучух. Делахь а Нохчийчохь тIемаш хиллачу хенахь дуьйна Къилбаседа Кавказ тIеоьцуш ю "цхьа дIаьвше хIума санна", ткъа Цхьаьнакхетта Европа, гуш ма хиллара, сихлуш яц и цунна тоьхна цIе дIаяьккха, боху эксперто.\n"Тур в Дагестан" туристийн фирман белхахо ву Магомедов Муртазали. Iедалша, ма гIо бохуш хьехарш дахь а, Европера туристаш шаьш долчу богIу, боху цо. Иштта, Магомедовс чIагIдарехь, 2017-чу шарахь Дагестане баьхкинера италхой. Уьш чIогIа реза бара шайна Дагестанехь гинчунна, дуьйцу Магомедовс.\nТур в Дагестан" сатесна ю кху шарахь шайн республике керла туристаш богIур хиларе. Шаьш долчу баьхкинчара "шайн беза-бевзачаьрга дуьйцу кхузара дика хьал, цундела уьш а хуьлу регионе бахка лууш", боху Магомедовс.\nЦо дийцарехь, футболан дуьненан чемпионат дIайоьдуш Оьрсийчу баьхина нах Кавказе а кхача мега. Амма халахоьтуьйтуш ду цхьаболчу зорбанан гIирсаша Дагестан вочу агIор гайтаро туристаш къахкош хилар, бохуш латкъамаш беш вара туризман фирман белхахо.\n5089 турист хилла Нохчийчохь\nТурист вац - хьаша ву...\nIамеркахо Хендрик Майкл: "Нохчийчу вахар кхераме дац..."\nКадыровга шайн махка некъ балабайта хьаьгна бац гуьржий


Яккхий хенаш кхайкхийна шина тIемалочунна\nЦхьанна 9, вукхунна 16 шо хан а тоьхна, чувоьллина Нохчийчурча кхело меттигера ши вахархо. Царшинна бехке диллинарг ду терроран тIелатар кечдар а, ницкъаллин структурийн белхахошна тIелетарш дар а. Амма цу шимма бехк тIе ца лаьцна. Церан адвокаташ дагахь бу wу сацамна латкъам бан.\nЗулам дан кечамаш бар, талор дан Iалашо хилар,герзаш карахь тоба вовшахтохар а,цуьнан декъашхой хилар а,Iедалан балхахь болу низамхой байа гIортар.герггарчу барамехь ишта бехкаш а кхийдина лаьцначу пхеа кIантана яккхий хенаш кхайкхийна Нохчийчоьнан Лакхарчу суьдо.\nГерзах йоттаелла тоба вовшахтоьхнарг а,цуьнан баьчча а хилла аьлла 16 шо хан тоьхна Тепишев Салманна а,цуьнан юххера накъост-хьадалча хилла аьлла Саккаев Артурна а.Луьрачу хьелашкахь такха 14 шо хан тоьхна Тепишев Салманан вешина Юсупна а.Кхойтта шо кхайкхийна Зубаев Исламна а.Мелла а дай таIзар,исс шо хан тоьхна витнарг ву Хамзаев Мохьмад.\nОццул яккхий хенаш а тоьхна хотIа эгийна набахте хьовсинчара бехк тIелаьцна а бац,цу тIе цара суьдехь дIахьедар дина барт-хаттам бинчу талламхоша харц тоьшаллаш дойтуш шайна ницкъ бина аьлла.Ишта хаам бина Кавказан узел газета белхочуьнга цхьана тутмакхан гергарчо.Амма суьдо хьесапе ца эцна бехкебиначара цхьа а талор дина цахилар а,царна массарна а низамо магош боцу тIеIаткъам бина хилар а.\nХIара карахь болу мангалан бутт бовш ши шо кхочу Тепишев Салман коьртехь хилла зуламхойн тоба бохуш и кегий нах Нохчийчохь бийца баьхна. Дуьххьала царна бехке дуьллург дара 2011 чу шеран мангалан баттахь Новр кIоштехь аьчган некъан буха куьйга йина оьккху хIума йоллар.\nТалламхоша чIагIдарца маьхкадаьттах йоьттина йоьду цIерпошт эккхийта йоьллина радиоурхалла деш йолу фугас дуьххьала йоьллинчуьра схьа а яьккхина и кхечанхьа йолла дIахьуш полисхошна гучубевлла зулам дан лоьруш берш.Iедалан кара ца баха боху официалан кечдинчу кехат тIехь,тепишев тобано низамхошна тIе герз дуьстина.масех лаза а веш.\nЦул тIаьхьа лецна зуламхой. Церан дов суьде кхачийна шолгIа шо доладеллачул тIаьхьа хенаш кхайкхийна бехке эгинчарна.Бакъду уьш лецарца доьзна ца Iаш,шарахь гергга чохь бахкош.ца богIу ницкъ беш уьш хьийзор биста кхаччалц дуккха а хеттарш церна хьокъехь жоьпаза дуьсуш боху адвокаташа а,гергарчара а. Царна жоьпаш каро арз-леткъам бина тутмакхаш баьхначеран агIончаша.\nНохчийн Лакхарчу кхелехь хоьттурш доцуш и тайпа девнаш кху тIаьхьарчу хенахь хоьттуш лаьтта кIошташкахь а. Хьалха-мартанан прокуратуро и тайпа дов кхачийна хIинцца кIоштан суьде. Кхачанан сурсаташ а,молханаш а латтош тIемалошна хене бовла гIо дина ву аьлла цигахь кхела хьалха хIоттийнарг ву Хазанчаев цIе йолу жима стаг.\nТалламхоша дийцарехь цо буьззина тIелаьцна шен бехк.Официалан даре а деш .еккъа цхьана Хьалха-Мартанан кIоштехь кху цхьана шарахь цу кепара хаьттинарг 5-6 дов ду.Ткъа НОхчийчохь масса хьажийна ишта дов а хоттуш набахте хууш дац.\nЯккхийн хенаш кхайкхийна шина тIемалочунна\nГIалгIайчохь минин тIехь 3 эскархо иккхина\nБусулбанашлахь террорхой лоьху дерриг а дуьнено


Криминалан къу Япончик вийнарг лаьцна Абхазехь\n2009-чу шарахь авторитетан къу Иваньков Вячеслав, криминалан гонашкахь "Япончик" цIарца дика вевзаш хилларг верна бехкевен Бутба Астамур лаьцна ша шена маршо кхайкхийначу Абхазехь. РЕН ТВ канало бина и хаам, шен хьасташна тIетевжина.\nТалламан версица, криминалан авторитет вуьйш юкъахь хилла пхи стаг, ткъа Бутба ву Япончикна снайперан герз тоьхнарг. Дуьненаюкъарчу лехамашка велла иза лечкъаш лелла Папава Нугзарца цхьаьна Абхазехь, ткъа меттигера Iедалхой дуьхьал бара Оьрсийчоьне иза дIавала, шайн конституцица догIуш дац бохуш.\nДелахь а, карарчу шеран Зазадокху-беттан 10-чохь Абхазин коьртачу шахьарахь Сухумихь банкан белахочунна тIелеттачу веа стага лачкъийна миллион сов сом. Вара бохуш дуьйцу цаьрца Бутба а. Хадархошца герзаш дIаса а диттина, зулам динчу меттигера бевддера уьш. ХIинца льцна уьш берриш а.\nКху шеран Охан-баттахь Москварчу Савеловскан кхело шогачу хьелашкарчу набахтехь даккха 14 шо хан туьйхира Абхазин вахархочунна Газзаев Кахина. 2009-чу шарахь авторитетан къу Иваньков Вячеслав (Япончик) вуьйш декъахь хилла ву аьлла, бехкевира иза. Боллу бехк цо шена тIелацарна, леринчу къепехь луьстуш дара гIуллакх, материалаш кхин зен а ца зуьйш.\n1970-чу а, 1990-чу шерийн а юьххьехь Оьрсийчуьрчу криминалан дуьненахь цхьахволчу лидерех лоруш вара Иваньков Вячеслав. Советан заманахь зуламхойн иерархехь шен 33 шо долчу хенахь криминалан авторитетан лаккхара дарж кхаьчна иза, уггар а жигарчех цхьаъ вара Советан Iедал доьхначул тIаьхьа а тобанашкахь ден зуламаш даржош.\nШен 69 шерийн 20 шо сов зама лаьцна яьккхина цо. 1990-2000-чу а шерашкахь иттех шо текхира цо набахтехь Америкехь талораш дарна а, ахчанаш дахарна а. Нью-Йоркехь оьрсийн мафин лидер ву олура иза, цул тIаьхьа Оьрсийчоьне дIавелира. Москварчу кхело бехказа ваьккхира иза шозза стаг вийна аьлла, дехкинчу бехкашна.\n"База" интернет-ресурсан информацица, талламчаша бахарехь, Иваньков вийна хилла криминалан авторитетан Симония Ильян (Махо) дехарца. Иваньковс а, Усоян Аслана а (Дед Хасан) ваьккхинера иза криминалан авторитетан даржера. Усоян вийра 2013-чу шарахь.26 шо даьллачул тIаьхьа, 2019-чу шарахь Махос юхаерзийра шен криминалан авторитетан статус.\nТекстехь хила мега ша йоцуш йоцу пачхьалкх хилар дIакхайкхийначу Абхазехь лелош йолу терминологи а, топонимаш а.


Къоман турпалхойн цIераш техкина Соьлж-ГIалин кIошташна\nЛенинан а, Октябран а, Заводской а, Старопромыслан а кIоштий цIераш хийцина нохчийн къоман турпалхойн цIерашца. Мехкан президент лаьттинчу Кадыров Ахьмадан а, Бенойн Байсангуран а, Кавказаy дуьххьарчу имаман Шейх Мансуран а, Советан заманан Турпалхочун Висаитов Мовдидан а цIераш лелор ю билгалъяьхначу меттигаша. "ВКонтактерчу" шен пена тIехь бина цунах хаам Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Шахьаран бахархошка хеттарш деш, боккха болх дIабаьхьира цIераш хийцале хьалха комиссино. Iаламат жигаралла гайтира бахархоша оцу хаттамехь. 69,8 процент наха кхаьжнаш тесна. РогIерчу гIалин думан кхеташонехь сацам тIеэцна Соьлж-ГIалин кIоштийн цIераш хуьйцуш", - яздо Кадыровс.\nИштта, бахархой реза хилла гIалара Бароновка а, Башировка а вовшахтоьхна, цунна Шейхан Кишиев Кунта-Хьаьжин цIе тиллийта.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан реза ца хиллера Куьрчалахь керла йинчу берийн майданахь дехкийнчу васташна. Цунна хетарехь, бераш ловзучу меттехь бахка хьашт дац америкахойн Marvel-комиксашкара турпалш.\n"ДIаяха еза хIара коьртехь кхоьллина персонажаш, хIара фантази. Вайн бакъболчу турпалхойн суьрташ дIадетта", - омра дира Кадыровс.\nМехкан куьйгалхо реза ца хилларш бу Капитан Америка, Аьчка стаг, Стаг-Гезг, кхиболу а комикс-турпалхой – иза го социалан машанашкахь яьржинчу видео чохь.


Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Гуламехь вистхилар.\n- Паччахьан а, Советан а, Демократан а - олуш, шена ц1ераш а тохкуш, кхо б1е шо сов хан ю Россин империc, нохчийн къоман маьрша дахар а дохийна, цуьнан маршоне кхийда лаам кагба къахьоьгу.\nПаччахьан Россис нохчашца бина т1емаш, лелийна хароцонаш, къизаллаш, йохийна, ягийна ярташ, дайина бехк боцу адамаш.Эзарнаш яхь йолу нохчийн къонахий х1аллакбина паччахьан Россис. Уьш а, кхин а довза таро ю, нохчийн къоман а, паччахьан Россин а цу хенахь хилла чолхе юкъаметтигаш вай теллича.\nПаччахь а вохош, 1917 шарахь большевикаша кхоьллинчу Советан Россис, 23. 02. 1944 шарахь вайн къам Сибарех дахийтича: нохчаша лайна баланаш а, халонаш а тоьар яра —кхидерш ца хьехийча а. Къомах кхо дакъа дича, ши дакъа гергга: мацалло а, цамгарша а х1аллакбина нохчий - Сибарех буьгуш а, цига д1акхаьчча а. Дуьххьарлерачу шина - кхаа шарахь, Сибарех шаьш лайна баланаш буьйцуш, баккхийчеран б1аьргаш хих дузуш гинчех ду вай.\n- Делах д1акъаьстинчу кху Советан Россин 1едало нохчашна т1ехь лелийна къизаллаш а, харцонаш а аш йицъяхь, тхо къинт1ера девр дац шуна - алара баккхийчара кегийрхошка, белхаран къурдаш а деш.\nКъизалла а, ямартло а сов ялар а бен, жима нохчийн къоме болу шен хьажам, адамалла йолчу т1ег1ана баьккхина бац, 1991 шарахь, Советан Россин 1едал а дохош, кхоьллинчу «демократан» Россис а.\nВай цхьадерш теш а долуш, адамийн ц1и мийлина Советан 1едал доха герга даханчу хенахь, 23-25. 02. 1990 шарахь къоман Гуламехь (ОКЧН) нохчаша маршо кхайкхийра. Цул т1аьхьа нохчаша, Дуьнанаюкъара низам а лардеш: маьрша Ичкери пачхьалкх а кхоьллира, Жовхар (Дала г1азот къобал дойла цуьнан!) Призидент а хаьржира, Конституци т1е а ийцира. Аллах1а а, Дуьненаюкъаралло а магийна бакъо яра нохчийн\nкъам цу хенахь т1етевжинарг. И хиламаш гина а, цигехь дакъа лаьцна а ду вай цхьадерш.\nБакъонца кхоьллина Ичкери пачхьалкх йохо а, маршоне кхийда лаам кагба а, «демократан» Россис нохчийн къоманна т1е ямарт а, къиза а 1аткъам бан болийра.\nХьехархошна а, лоьрашна а, кхиболчу белхалошна а алап дала ахча схьа ца хоьцуш, пенсеш сецош, шайна бохкабелла «нохчий» карзахбохуш, цаьрга талораш дойтуш, кхийолу новкъарлонаш еш къахьийгира Россис - керла кхоьллинчу нохчийн Ичкери пачхьалкхана адам дуьхьалдаккха\nЦуьнах г1уллакх ца хилча, къиза ши т1ом бира Россис нохчашца: кхо б1е эзар гергга бехк боцу адамаш а дойуш, виъ Призидент а вуьйш. Царех 42 шиъ эзар а сов дайинарш бераш дара.\nШайгара доьналла гайтарца, къизачу мостаг1анна дуьхьал а х1уьттуш: Ичкери пачхьалкх а, къоман маршо а ларъеш — эзарнашкахь яхь йолчу нохчийн к1енташа, мехкарша д1аделла шайн мерза синош. Вай уьш бицбахь - ирсе дахар а, сий а хир дац нохчийн къоман. Иза хаадеза - х1ора нохчочунна.\nРоссин набахтешкахь эзарнаш нохчий бу, боцу бехкаш т1е а кхуллуш, чубоьхкина. Царна т1ехь къизаллаш латтош хилар къайле яц...\nКхо б1е эзар сов вуй-те аьлла, нохчий бу, сил дукхабезачу Даймахках а къаьстина - Европехь а, кхечанхьа а 1ардолуш. Нохчий тахана а бу, Нохчийчуьра ара а буьйлуш, хирачу мехкашкахь тховк1ело а, парг1ато а лоьхуш.\n- Нохчалла шегахь ерг Даймахках къаьстир ма вацара, доккха бахьана ца хилча — олуш, вай ч1аг1о ян дехьир дара.\n«Демократан» Россис, ницкъ алсам шегахь хиларна: Нохчийн Ичкери пачхьалкх д1алаьцна хилар а, цо нуцкъалла т1ех1оттийначу 1едало Нохчийчуьра бахархойн бакъонаш хьешар а - и ши коьрта бахьана ду нохчий сил дукхабезачу Даймахках къестар.\nАренца болчу нохчашна юккъехь: динехь а, къоман маршоне болчу хьежамашкахь а декъадаларш ду. Къаьсттина, нохчашна лазаме а, эшаме а ду - динан хьокъехь цакхетамаш хилар.\n-Политика а ма йийца, Ичкери байракх а ма ийба, митинге а ма эха - бохурш а бу кху аренца. Тешам а г1елбелла нохчашлахь. Т1екхуьучу кегийрхошна мотт хаарехь а, нохчийн г1иллакх-оьздангалла йовзарехь а ю г1ело. Хаамийн г1ирсашкахь цхьаболу «нохчий» хаало вовшашна луьйш. Къоман векалх даьлла меттазниг а, яьлла ледарло а хаамийн г1ирсашкахь нахалайохурш а бу нохчашна юккъехь. И саннарш дан йиш яц Нохчалла шегахь йолчо...\n- Муьжгийн Россин салтийчо шен буьйха ког нохчийн лаьтта т1е биллинчу хенара схьа, тезет хедда дац Нохчийчохь - аьлла, Cоветан Россин 1едалца къийсам латтийначу Автарханов 1абдурахьманас (Дала гечдойла цунна!).\nНохчийн къоман дахар чолхе динарг а, цуьнан барт бохийнарг а Росси хилар - шеконе дилла йиш яц цхьаммо а.\n- Маскохара - Кремль- ц1е йолу буни йохийча а бен - нохчийн къоман дахар маьрша а, ирсе а хуьлийла дац» -олуш, шен хенахь, Жовхара дитина дешнаш, мехала ду тахана а.\nЛакхахь билгалдинарш а, кхин а нохчашна юккъехь долчу лазаршна дарба лахар коьрта 1алашо а йолуш, Даймахкал арахьа 1ардолчу Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн Кхеташо кхоьллира 23. 02.2014 шарахь, Брюссель г1алахь. Тахана диъ шо кхаьчна и Кхеташо йолу. Иза кхолларх а, цо шена хьалха х1иттийначу декхарех а, динчу г1уллакхех а дийца дуккха а ду. Уьш, цхьадерш, довза таро ю хаамийн г1ирсашкахь.\nШун хан к1езиг яйархьамма, Къонойн Кхеташоно бинчу балхах коьрт - коьртаниг довзийта хьовсур ду вай - лахахь:\n1) барт боьхна меттиг билгалъяьлча, масла1ат а лехна;\n2) нохчочун бакъонаш талхош хааелча, цунна г1о - накъосталла дан а хьаьжна;\n3) нохчийн г1иллакх — оьздангаллах а, маттах а дош олуш - хаамийн\nг1ирсашкахь видероликаш яржийна;\n4) политикан 1алашо йолчу вовшахкхетаршкахь дакъа а лаьцна, цигехь\nдистхиларш а дина;\n5) -Къанойн дош - аьлла, ц1е а йолуш, Кхеташонан сайт а кхоьллина;\n6) х1ора баттахь, компьютаран г1оьнца, цхьацца хаттар дийцаре а деш,\nКхеташонан Декъахойн Гуламаш а бина;\n7) Кхеташонан Декъахоша бина сацамаш а, кхайкхамаш а адамашна бовзийта -\nхаамийн г1ирсашка а баьхна;\n8) Берлинехь а, Венехь а меттигера Кхеташонаш а (филиал) кхоьллина;\n9) Нохчийн къоманна т1ехь лелийна а, лелочу а харцонех Росси жоьпе озор\nдоьхуш - Дуьненаюкъара хьакъдолчу урхаллашка Кхайкхамаш а язбина;\n10) Доьлхуш а, дог1уш а, цхьацца меттигашкахь, нохчашца вовшахкхетарш а дина.\nАьттонаш а, таронаш а йоцуш, шайн киснара соьмаш а духкуш: Аллах1ана гергахь нийсадоцург а, Дуьненаюкъараллийна зуламехиндерг а, къоманна эшамедерг а ца дан нигат а долуш- къахьегна Къанойн Кхеташонан Декъахоша. Аллах1ан а, доьхна хьийзачу къоман а дуьхьа ца хилча - лелор дац и саннарш.\n- Ахча а, кхиболу аьттонаш а белхьара, вайга кхочур а бацара х1ара белхаш - алара, цхьаболчу Кхеташонан Декъахоша, х1ума ца нислуш меттиг беъча.\nДоьхна, даьржина, хало 1овшуш къам а долуш: бехказлонаш а лехьош, чу д1а а тийна, доьшанах кхачо а йина - 1ан йиш яц яхь йолу Нохчо.\nДайн мостаг1о, Россис: барт а бохийна, маршонах а хадийна, йийсаре а лаьцна, г1ело 1овшучу шен къоманна орцах а ваьлла - ирсе кхача меттиг бу тахана нохчочунна.\nКъаьсттина, нохчийн къомехь тахана долу чолхечу хьолан еза аг1о, даъиманна а ма хиллара: шайн белшашна т1е эца а, иза д1акхехьа а декхарийлахь бу кегийрхой - баккхийчаьрца дага а бовлуш.\nАс даггара баркалла боху Къанойн Кхеташонан Декъахошна, аьттонаш г1илаболлушехь - Даймахках къаьстинчу нохчашкахь долу лазаршна дарба лохуш къахьегарна. Къаьсттина, баркалла ала лаьа Францехь 1ардолу воккхачу стаганна, Данилбекана, шен чуьра виъ доьзалхо г1азотехь а кхелхина, могшалла шеца йоццушехь, Къанойн Кхеташонан Декъахо а волуш - къахьегарна. Х1ума деш а, къахьоьгуш а долчу адамера г1алато йолу. Нагахь Къанойн Кхеташонан Декъахошкара: хууш а, т1е ца кхуьуш а цатамехь дерг даьллехь, - вежаршка, йижаршка, къинт1ера довлар доьху.\nХаамийн г1ирсашкахь Къанойн Кхеташонна луьйш а, цо бечу балхана резабоцурш а: - Иза бакъонца коьллина яц - бохурш а хаъло. - И Къанойн Кхеташо Закаевн Ахьмадан лаам кхочушбан кхоьллина ю - бохурш а бу царна юккъехь. Тхо Закаев Ахьмадан а, я, кхиволчун а лаамаш кхочушбечарах дац. Къанойн Кхеташонан Декъахоша кхо шо хьалха, маршонна юкъ йихкинчу нохчашлахь барт лохуш къахьийгира. Дистхиларш а,\nталламаш а, дагадовларш а дича, Къанойн Кхеташонан Декъахоша:\n- Закаев Ахьмадас а, цуьнан накъосташа а нохчийн къам маршоне кхачо кху аренца хьоьгу къа къобал а до, иза пайде а хета - олуш сацам а бира, иза хаамийн г1ирсашка а баьккхира. И сацам тахана а къобал бо Къанойн Кхеташоно - нийса а, бакъонца\nа хиларна. Коьртачу декъана оцу сацамо кхоьллина ду, лакъахь билгалдина, Къанойн Кхеташонна аларш а, резабацарш а. Нагахь - И сацам харц бу - бохуш, тоба елахь, шари1атехь цуьнах къастам бан реза бу Къанойн Кхеташонан Декъахой. Кхеташонан\nДекъахоша д1ахоуьйту, дийцаре диллинчу х1уманан жам1 деш: шаьш бакъо лехний а, харцонан накъостий ца хиллий а, хирдоций а.\nНахана лер: Далла гергахь къилахь а, нохчийн къоман 1адатехь осал а лору. Нахана лийнарг сийдолуш хилла вац нохчашна юккъехь - цкъа а!\nХьаг1, цабезам кийрахь а болуш, луьйш, цхьаъ алаг1ертарг билгалваьлча: - Ж1аьла лета, амма эмкалийн ковра - м йоьду (Собака лает, а караван идет) - алара Жовхара.\nВай баркалла боху Европан а, кхийолчу пачхьалкхийн а куьгалхошна, цигарчу бахархошна: де эшна баьхкина нохчийн мух1ажарш т1еэцарна а, царна тховк1ело а луш, кхидолу г1о дарна а.\n- Цхьаьна шинаро юьртан бажа бехбина - олуш, кица ду нохчийн. Цхьаболчу нохчаша шайгара юьлуьйтучу ледарлонаша: цабезам а, вон ойла а кхуллу - дерриг а нохчийн къомах. Ша 1ашволчу пачхьалкхан низам а талхош, хьаштдоцург лелочо: Даймахкал арахьа 1ардолчу нохчийн меттиг а йохайо, 1едална зуламе а ву и саннарг.\nНохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн Кхеташо хилар а, цо Даймахкал арахьа 1ардолчу нохчашна юккъехь болх бар а - ч1ог1а оьшуш а, мехала а ду. Иза оьшуш хилар т1еч1аг1до, шен хенахь, нохчийн маьрша дахар а нисдеш, къоман са а, ч1аг1ам а хиллачу Мехкан Кхиэлан цхьа суй шеца болуш и Къанойн Кхеташо хиларна.\nКъанойн Кхеташонан белхан кхиамаш алсам хилийта новкъарло йо: Даймахкал арахьа 1ардолу нохчий, гуьлахь а боцуш, баьржина хиларо а, Кхеташонан Декъахойн баха - бахка аьттонаш бацаро а. Къаьсттина, Къанойн Кхеташонан балхана новкъарло йо, мостаг1о, Россис: нохчашна ямарт, къиза 1аткъам баро а, цу 1аткъамо къам декъаро а. Вежарий, йижарий, нохчашна юккъехь долу кхачамбацарш (лазарш) д1адаха хир вац цхьа а - вай доцурш. Цу т1е а доьг1на: барт хиларе а, само яре а кхойкху - яхь йолчу нохчашка!\nНохчийн Ассамблеи Къанойн Кхеташонан х1оттамехь цхьацца хийцамаш бан безаш хьал х1оьттина. Цхьаболу Кхеташонан Декъакъахой, бахьнаш а х1иттина, юкъара д1абевлла хиларна, уьш парг1ат а буьтуш, Кхеташонан Декъахой т1ехаржар а ду кочуш дан дезаш.\nКхеташонан Декъахо хилавеза: собаре а, нохчаша маьрша хила латтабо къийсам къобалбеш а, бакъонан г1арол а, наха лоруш а. Цхьаьна наха тешам а белла, юкъарчу г1уллакхан цхьа гечо лардан резахиллачу нохчочунна хаадеза: шена т1ехь жоьпалла дуй а, бехказлонаш а ца лехьош, къахьегадезий а.\nНохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн Кхеташонан коьрта 1алашо нехан хьашташ кхочушдар хиларна, аренца болчу вежаршка, йижаршка кхойкху - цу Къанойн Кхеташонна накъосталла даре.\nНохчийн Асамблеи Къанойн Кеташонан болх беркате а, кхиаме а хуьлда! Дайша сатийсинчу маршоне а кхачош, Дала ирсе дахар лолда вонаш дайначу нохчийн къоманна!\nЕвропехь а, кхечанхьа а 1ардолчу Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Кхеташонан Декъахойн тхьамда - Хучин Ахьмад. 24. 02. 2018 ш. Бельги


Имаман наиб Кайбалиев Равил вийна Ставропол-кIоштахь\nСтавропол-кIоштарчу Кара -Тюбе эвлан имаман наиб Кайбалиев Равил.\nСтавропол-кIоштарчу Кара -Тюбе юртахь дIавоьллина цу эвларчу имаман наиб Кайбалиев Равил. Тапча тоьхна вийна карийна иза Оршот дийнахь Прасковея олучу эвлан йистехь.\nКара-Тюбера имаман наибан (гIоьнчана) Кайбалиев Равилана тIелатар дина иза шен машенахь Буденовск-гIала вахана вогIуш. Цуьнан дара 38 шо. Кайбалиев вара ялх беран да.\nМаршо Радион ладогIархошна дагавогIу хир ву и стаг, хIунда аьлча шен йоIе школехь йовлакх ца леладайтар нийса дац аьлла суьде ваьллера иза 2012-чу шарахь. Цу процессах лаьцна шуьйра дийцира Оьрсийчоьнан телевизионашкахула а, зорбан гIирсашкахула а.\nЦкъачунна Кайбалиев вийна зуламхо карийна вац. Талламхоша дIаболийна шайн болх имамо цу дийнахь телефон тоьхначу нехан цIераш билгалъяхарца.\nКайбалиев вер толлуш Iедалша юьхьара лаьцна ду масийтта бахьана. Уггаре а хьалха царна юкъахь бу цуьнан динца боьзна болх, тIаккха бизнесан гIуллакхаш а.\nВай лакхохьа хьахийна ма-хиллара, Кайбалиевн цIе гIаръелира Оьрсийчохь 2012-чу шеран гурахь Кара-Тюбе эвларчу школехь масийтта йоIана коьртахь йовлакх лелор дихкича. Царна юкъахь яра имаман наибан йоI а. Кайбалиев тIехIоьттира зудаберашна, йовлакх бусулба зудчуьнан духаран дакъа ду аьлла.\nСтаврополехь хиллачу суьдехь юкъараллан цIарах тергамхо санна дакъалоцуш вара, йовлакх тиллар дехкар Оьрсийчоьнан Конституцица догIуш ца хиларх суьдхой тешо гIерташ волу Москохара адвокат Мусаев Мурад а.\nЭххаре а школан директорца а, меттигерчу Iедалшца а доладелла и дов делира федералан тIегIантIе. Амма Оьрсийчоьнан Лаккхара кхел дуьхьалъелира Кайбалиевна. Цул тIаьхьа ерриг а Оьрсийчохь дихкира школашкахь динца доьзна духар а, атрибутика а лолор. Делахь а школе лелачу бусулба зудаберашна бакъо елира коьртахь дайн йовлакх лело.\nКайбалиев Равил дуьххьарлера имам вац Къилбаседа Кавказехь кху тIаьхьарчу хенахь вийнарг. Стохка Марсхьокху-баттахь оццу Ставропол-кIоштарчу Иргаклы эвлахь вийра хьошалгIа вахана вогIуш хилла имаман наиб Махмутов Замирбек.\nТкъа кхин а нисса цхьа шо хьалха, 2014-чу шарахь Къилбаседа ХIирийчохь, 7-зза тапча а тоьхна, вийнера Буру-гIаларчу маьждиган 36 шо долу имам Гамзатов Расул. Цул хьалха хилла волу Буру-гIаларчу маьждиган имам Дударов ИбраьхIим вийнера 2012-чу шарахь.\nОццу шарахь вийра Ставропол-кIоштан муфтийн наиб Исмаилов Курман. Цуьнан машен зуламхоша эккхийтинера, чу тротил а диллина.\nИ нах байинчу зуламхойх цхьа а стаг карийна вац Iедалшна.\nКхин а цхьа Iелам-стаг вийна ХIирийчохь\nБайинчу гIаттамхойн цIераш йовзийтина\nБусалба хилла олийла дац Ниццерчу террорхочух\nБердиевс хьоьхург зуламе хета Австрерчу Iеламчина


Пенсин фондан куьйгаллехь лаьттинчу Абдурашидов Омарехула тIемалошна 2018-чу шарахь 160 эзар сом хьажор толлуш зуьйш волчу, оцу муьрехь ХIинжа-ГIалахь полицин буьйранча Iийначу Ашиков Раипна коронавирус кхетта изоляторехь, хаамбина цуьнан адвоката Магомедова Сапията.\nМагомедовас бахарехь, дан ма-доггIу дарба дац Ашиковна деш. "Тхоьгахь болчу хаамца, изоляторерчу дарбан декъе дехьаваьккхина а вац иза. ХIун дарба дуьйцийла ду, изоляторехь массо а цамгарна дуьхьал цхьа аналгин бен луш а ца хилча? Изоляторехь карантин ю, бохуш, цхьа а хIума яц цуьнга дIайолуьйтуш. Таллам боьдучу юкъанна, изоляторера ФСБ-н урхалле вуьгуш даьллачух тера ду цунна ун", - элира "Кавказ.Реалиига" адвоката.\nМагомедовас шена цхьа а меттиг ца карайо арздан, массо а хьукматаш къевлина ю, боху. Ашиков цомгуш хиллийла хиина цунна иза лаьцна кхобу хан яхъян кхел гулъелча.\nШена харцо лелайо, ша бехке вац, чIагIдо Ашиковс. Оьрсийчоьнан Пенсин фондан Дагестанерчу урхаллин а, махкарчу Росссельхозбанкан филиалан а коьртехь Iийначу Гаджимагомедов Гитиномохьмада кхоьллина шена тIе доцург, боху цо. Ткъа Абдурашидовс массийтазза дIахьедина, шега полицехь етташ дайтина Ашиковна дуьхьал тоьшаллаш, аьлла.\nЛаьцначунна дарба ца до, аьлла, адвоката Магомедовас динчу дIахьедаран хьокъехь Дагестанерчу набахтийн системин урхаллера комментари оьцийла ца хилла "Кавказ.Реалиин".


Эрмалойн геноцид къобалйина Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nЭрмалойн геноцидах музейхь латтон суьрташ, Ереван, 2015ш ярх даьхна суьрта\nОсманан имперехь 1915-чу шарахь эрмалой хIаллакбар геноцид ю аьлла КIайчу цIийно. Оцу кепара дIахьедар дина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Байден Джос Охан-беттан 24-чохь, и хиламаш дагалоьцучу заманчохь.\nАмерикерчу шина а конгрессийн палатано 2019-чу шарахь и зулам геноцид ю аьлла, тIеийцира, амма резолюцина тIе ца тайра хIетахь Американ хиллачу президентан Трамп Дональдан администраци.\nКеп-кепарчу зерашца, 1915-1916-чу а шерашкахь Османан империн дозан тIехь байина 1, 5 миллион гергга эрмалой. Царех дукхахберш Iедалхойн пурбанца хIаллакбира бохуш, чIагIдо талламчаша.\nТуркойчоь дуьхьал ю дуьнено геноцид яра иза аьлла, тIеэцарна. Эрмалой пачхьалкхан политикан бехкашца белла бац, мацаллехь а, тIемашкахь а байина бу бохуш, къар ца ло уьш. Делахь а, дуьненчуьрчу 34 пачхьалкхо геноцид лору хилларг.\nЭрмалойн геноцид къобалйийр ю ша аьлла, чIагIо йира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Барак Обамас шен президентан хьалхарчу рожехь, Байден Джо а вара цуьнан командехь вице-президент. Делахь а, Обамас ша аьлларг кхочуш ца дира, президентан даржехь шолгIа хан чекхъяьлча, дохко ваьлла ша тIелаьцна хилларг кхочуш ца дина аьлла, дIахьедира цо.\nДуьненчуьрчу 30 сов пачхьалкхо эрмалойн геноцид лору хилларг.\nОсманан имперехь 1915-чу шарахь эрмалой хIаллакбар геноцид ю аьлла, резолюци тIеэийцира стохка Чиллан-баттахь Шеман парламенто а.


Хьехархо дера ву тахана, я дешархой бу бехке?\nЗазадоккху-бутт 31, 2016\nДеношкахь балхара а йохийна, Iедална ханна яца тIедожийна Шеларчу цхьана школехь педагоган низам дохийна хьехархо а. Стенна нисло иштаниг?\nДара я дацара бахьана хьехархочунна шен дешархошна етта?\nТIаьххьарчу хенахь ишколашкахь кест-кеста хьехархошна а, дешархошна а юкъахь гучуюьйлучу конфликтийн тешаш хуьлий дIахIуьтту вай.\nХIунда аьлча, хIоранна а карахь мобилан телефон ю. Дов долалушшехь, классерчу дешархочо хуьлуш дерг къайлах дIа а яздой, интернетчу кхусу.\nСоциалан машанехь ши бутт хьалха шуьйрра дийцаредеш, кар-кара оьцуш хьуьйсуш видео яра Шела кIоштарчу цхьана ишколехь къона хьехархо къизаллица берех леташ.\nИза хиллера нохчийн мотт, литература а хьоьху Сулиманова Марет. ВидеотIехь гуш ду, хьехархочо шога, шийлачу маьхьарца дешархошца ден къамел, кхерабелла, уккалш таIийна Iен бераш, цунах тоам боцуш яьIничу рогI-рогIана тIара детта йолало хьехархо шина кIантана.\nКеп-кепара тидара хьовсархоша гуш долу сурт. Цхьаболучара хьехархо нажжаз йора, вуьйжуш хьехархочунна тIехIуьттура, алапаш кIезиг ду хьехархойн, цуьнан бехк а бац дера хилча, бохуш.\nБераш кхузаманан юхахьара ду, дай-наной бу бехке, уьш жимчохь дуьйнна кхетош-кхиорехь болх ледара барна, аьлла хьажам берш а бара царалахь.\nНохчийчуьрчу прокуратурех а дIакхийтира хьем ца хуьлуш и видео. Хьехархочунна хьалха бехктакхаме гIуллакх айдина, зераш динчул тIаьхьа, дахначу шинарийцдийнахь, кхело сацам тIеэцна Сулиманова Маретан хьокъехь.\nШколехь педагоган низам хьехархочо дохийна хиларна тIе а тевжаш, Iедална 250 сахьтана яца тIедожийна Шеларчу школан нохчийн меттан хьехархочунна Сулиманова Маретна. Цул совнаха, яьккхина цуьнгара бакъо 1,5 шарна хьехархочун болх бан а.\nАмма дина таIзар тIех кIеда хета прокурорна – бехктакхаман кодексо магадо иштачу хьолехь стаг набахте хьажо а, шина шаре кхаччалц Iедална вацо.\nРеза бац Маретан белхан накъостий а, Iедало хьехархочунна къастийначу таIзарна.\nТIех кIеда лору цара а бина бекхам. Ур-аттала, гIуда а ца хьарчийна цуьнах, набахте хьажор-м дуьйцур а дацара. Тамаша бу-кх, кхи дIа йолчу хенахь, оцу хьехархочунна дайша-наноша шайн бераш тешадахь, бохуш.\nДукха хьолехь нисло, шайн болх, шайн некъ, шайн кепаш хьехархоша бакъеш, мел нах шайна реза ца хилча а.\nДелахь а, Нохчийчоьнан хьехархо вац оьшуш кхечу мехкашкахьчул а. Харцо шен доьзалехь елахь а, гуш бу царех дукхахьберш.\n43 шарахь ТIехьа-Мартанарчу кIоштан цхьана ишколехь юхьанцарчу классашкахь хьехархочун болх бина Саламова Залпаа. Цунна гергахь а, атта дац школехь болх бан, амма ша бакъ хьехархочунна хала дац берийн дагтIе некъ билла, бохуш, дийцира цо Маршо Радионе.\nСаламова: «Хьалха а, хIинца а нехан берех лета йиш-м яц! Масала, корта шарбанза ишколе бер деанехь, я куьйган мIара хадонза, даим сайн тIоьрмичохь яхк а, тукар а лелийна ас. Церг ю шайн малъелла, лесташ аьлча, и бер Iеха а деш, цуьнан церг яьккхина ас.\nСайн долуш санна лелийна ас и бераш. Юхьанчарчу классашкара беран тухур яра аьлла я дага а ца деана.Тахана сайн а ду сан бераш, йоьIан, кIентан, сайчарна тоха а луур дац суна. И да-нана схьа а кхайкхина, дIавалхор ша ду дешархо, вуьшта латар нийса ца хета. Берах латарна бехке суна хьехархо хета».\nИштта хаттам бира оха Нохчийчуьрчу цхьаболчу дайшка-наношка а. Мила ву-те бехке тахана школашкахь гIуьттучу конфликташна? Соьлж-ГIалара ву Руслан а, Зелим а, иштта къамел хилира тхан цаьршинца.\nРуслан: «Суна дехьаранаш, сехьаранаш IадIийча гIоле хетар-кх. кхи дIа ша шех дIадоьрзур дара и хьал».\nМаршо Радио: Оцу хьехархочунна хьалха хьайн бер нисделлехь, оцу хьехархочо хьайн бер вукхарна хьалха сийсаздаьккхича муха хетар дара хьуна?\nРуслан: «Ас и хьехархо хIетте а бакъ во, и хьехархо хиларна, бехк сайн доьзалхочун бийр бара ас. Амма кхи дIа йолчу ханна и тайпа хьал сайн берана тIехь дойтур дацара».\nЗелим: «Соьга хаьттича, хIинцалера бераш харцахьа а ма ду. Тхо кегий долуш хиллар аьттехьа а дац. Тхо-м тхайга "IадъIе, совца" аьлча, IадъIан хууш а дара. Эхь хетара, бехк хетара. ХIинца дер, цхьана агIор оцу берана ницкъ ца бича, кхетар ду ала хала ду. Со тахана хьехархо велахьара. оцу берех летта хир вара, дукха хена дуьйнна.\nОцу хьехархочух со дика кхета. Шега дIа бохург схьалоцуш, я кхетош ца хилча, цхьаъ ца дичап ма цап долу. Эцца шен сихъеллачохь, моха еанчохь тоьхна хир ю цо. ЦIахь бер харцахьалелча. тоха а мега. дов дан а мега, амма школехь тоьхча, вай и ца магадо».\nДара я дацара хьехархочунна, шен а бераш долчу зудчунна бахаьана нехан берашна, шен дешархошна етта? Къовсамехь лаьтта и хаттар Нохчийчохь. Ойланаш шалхаевлла лела.


Венерчу нохчийн бераша а даздо Керла Шо\nДечкен-бутт 01, 2014\nАвстри - Нохчийн бераш ду Венехь Керла Шо даздеш, 30ГIу2013\nДуьне ма-дду дIасабаьржинчу нохчашлахь лела шаьш шайца мацах цкъа дIабаьххьина кхетам, ламасташ. Бухахь кIезиг лелаш делахь а, даймахкахь доллу даздарш керлачу мехкашкахь а шайн берашна латтадо вайнаха. Масала, Керлачу Шеран база. Иза а хIоттийна, бераш гулдира нохчаша Австрин шахьарахь Венехь а.\nШозлаха шо ду Австрин коьртачу шахьарехь Венехь нохчийн берашна а, кегирхошна а лерина йолу цхьаьнакхетараллийн кхерч кхоьллина йолу. „Позитив“ цIе йолчу цу кхерчахь вайнехан берашна меттанаш а, нохчийн гIиллакх-Iадаташ а, луучарна - хелхарш а, мукъамаш а Iамабо.\nЦу кхерчан тховкIелахь кхоьллина ю иштта 8 шарера I8 шаре кхаччалца долчу нохчийн берашна нохчийн а, оьрсийн а меттанаш Iамадо ишкол а. ТIедогIучу Керлачу шарца доьзна цу дешархошна а, церан дай-наношна а лерина даздарш дIадаьхьира кхерчан куьйгалхочуо Оздамирова Розас.\nРозас ша иштта дуьйцу шаьш вовшахтоьхна хиллачу даздарийн Iалашонех лаьцна.\nОздамирова Роза: „Цу берийн дог-ойла жимма айъелла хилийта а, церан самукъадаккха а, уьш декъалдан а, церан уьйраш чIагIйан а Iалашонца вовшахтоьхна дара и хIума. Бераш вовшахкхетачохь хаза нохчийн маттахь байташ еша а, эшарш лакха а, кицанаш дийца а аьтто хуьлу. Шаьш кIеззиг доцийла цу берашна хаийта а лаьара суна. ЧIогIа самукъа а делира берийн а, церан дай-нанойн а.“\nЦхьа шой, ах шой ду Венерчу шозлагIчу кIоштахь нохчийн цхьаьнакхетараллийн кхерч схьабиллина. Цигахь берашна мотт Iамийна ца Iа. Хийраллехь кхуьучу нохчийн кхиазхошна а, кегирхошна а шайн къоман Iадаташ диц ца далийтар а, уьш царна хер ца довлийтар а лору Розас шайн Iалашонех коьртаниг.\nОздамирова Роза: „И вайн бераш цхьанхьа паркашкахула дуьйладелла лелачул суна-м гIуолехь хета уьш цхьанхьа пайденна долчу хIуманна гуллуш хилар. Царна вовше ган а, вовшашка уьш дистхила а, ненан мотт царна шарбалийта а гIерта тхо. Цигахь цаьрга озха вовшашка немцойн ма бийца олу, нохчийнарг бен. ТIом а баьлла, мотт Iамо йиш йоцуш бисинарш а бу царна юккъехь, кегий болуш, кхуза схьабаьхкина, мотт дика ца хууш берш а бу. Кхузахь динчу берашна хIетаъ дика ца хаа ненан мотт“.\nХIора беттан тIаьхьарчу кIирандийнахь „Самукъане сахьт“ аьлла цIе а йолуш, лерина вайнехан кегирхошна, - мехкаршна а, кIенташна а, - лерина цхьаьнакхетар дIахьо Оздамирова Розас куьйгалла дечу нохчийн кхерчахь. Вовшашна кегийнарш бовзийта а, церан марзонаш а, гергарлонаш кхолладалийта а лууш, нохчийн ширачу Iадатийн кепехь уьш вовшашка бистхила аьтто царна хилийта а дIахьо ша а цхьаьнакхетарш бохуш дуьйцу Розас.\nАвстри - Нохчийн бераш ду "Керла Шо" йиш локхуш, Вена, 30ГIу2013\nОздамирова Роза: „Кхузарчу ишколашкахь мел дукха а цхьаъ-шиъ нохчийн бер бен ца нисло. ТIаккха церан аьттонаш ма ца хуьлу, вовший довза, вайн цIахь санна. Зудаберийн наноша и зудабераш дукхахьолахь цIахь - чохь кхиош, кхетош а хуьлу. Вайн Iедалехь кино вахча а нийса дац, я дискотека ваха магийна дац. Кхузахь ваха а, ван меттигаш кIеззиг бу, гергар нах а бац хьошалгIа эха. Цундела вайн кхиина догIуш долу бераш, хьенан мила ву я ю хьажа а, вовшашна уьш бовзийта а, гайта а дагахь, хIора баттахь цкъа цхьаьнакхетар дIахьо оха. Цига кегий нах богIу, иштта мехкарий а богIу, шай наношца цхьаьна. Хьалхара ах сахьт оха вайн нохчийн гIиллакх-Iадатех лаьцна дуьцуш доккху, тIехьийзар, захало дийцар, ирахIер, кIант йоIе вистахилар – и дерриге муха хилла, муха хила деза бохург а хьоьхуш цу кегирхошна“.\nОздамирова Розас, цуьнан накъосташа а араяьккхинарг дика Iалашо елахь а, массо а вац Венехь бехачу вайнахалахь цу хIуманна реза. Къаьстина динца доьзначу бахьанашца и тайпа кхерчаш оьшуш бац аьлла а, я маггане а магийна бац аьлла а хеташ берш нисло дуккхаъ меттигерачу вайнахалахь.\nОздамирова Роза: „Вайна ма-хаара, кхузахь вай хазнеха санна декъаделла ма дуй. Цхьаболчара бусулба динехь пондар лакхар а, хелхарш а, эшарш а магийна дац, олу. Вай даккхийдерш-м ваьшна гушдерг гина а девллера. Амма суна цу тIекхуьучарех къахета.\nКху Европехь ду аьлла цIе хилар бен, кхин царна гуш хIуммаъ дац. Къаьстина цу вайн зудаберашна. Царна и цхьа интернет -м го, я компьютер а ноутбук вай оьцун дела. Иза ду-кх церан дуьне. Кхин гуш царна хIуммаъ дац. Делахь, вай тIемаш лайна а хилча, дIасадаьржина а хилча, и вайн къоман гIиллакхаш дIадовлийтийла ма дац, аьлла, долийна дара оха и хIума.\nЦигахь цхьа эхь долу хIумаъ ца леладо, массо а хIума вайн Iадаташца догIуш ма-хиллара хуьлу. Хаза гIиллакхца хуьлу массо а хIума а. ТIаккха, ма дика ду аш хIара меттиг йина, Дела реза хуьйла шуна аьлла тхайга хийла наха аьлча, чIогIа там хуьлу тхуна а“.\nКегирхой а, бераш а гулделла ца Iа Венерчу нохчийн кхерчахь. ЦIера шайн доьзалшца схьа а баьхкина, чу-ара бовла кхин башха аьттонаш я меттигаш а боцуш, сагатлуш Iаш дуккхаъ баккхий нах бу Австрехь. Царна, цу нохчийн баккхийчу нахана, гулбала а, луьйш-олуш вовшашца хан яккха а аьтто а бу цу хIусамехь – хIора оршотан суьйранна вовшахкхета уьш Оздамирова Розас куьйгалла дечу кхерчахь.\nАвстрерчу нохчийн бераша а даздо Керла Шо


Кхааран буса 3.30 сахьт даьлча мохк бегийна Италехь. Белла иттаннаш, дукха нах лазийна. Эпицентр ю Норча, Аккумули коммунаш, Аматриче, Пескара-дел-Тронто г1аланашкахь.\nМохкбегоран бохам лайнарш Италин юккъера регионаш ю, доккхачу декъехь лаьмнашца Iоьхкучу кегийчу гIаланашца а, ярташца а. Пачхьалкхан орцакхачоран хьукматан векалша кхаари Iуьйранна бинчу хаамашца, Аккумули а, Аматриче а цIе йолчу меттигашкахь бегийна хилла мохк.\nИ ярташ вуно чIогIа йохийна а ю. Мохк бегийначул тIаьхьа латтанаш такхар бахьана долуш ламан басешца Iоьхкуш долу нехан цIенош а, туристашна лерина кегийра хIотелаш а, ур-атталла меттигера ишколаш а йохийна. Амма бохам буьйсанна хилар бахьана долуш ишколашкахь бераш ца хилла.\nОфициало 60 сов стаг ву велларг аьлла дIакхайкхина бохам хиллачу кIоштийн урхаллийн векалша. Амма сахьт дац и терахь кхин дикка лакхадала, хIунда аьлча, цкъа делахь, бIе сов болчу лазийначарна юккъехь дуккхаъ кIелбисинарш бу. Ткъа шозлагIа делахь, вуно доккха ду хIинца а каронза, ларйоцуш байначийн терахь иттанашкахь ду. Сахьт дац, гIишлойн херцашна кIелахь церан декъий кардан. Цул совнаха, масех эзар стаг коьрта тIехь тхов боцуш висина, шайн цIенош дохорна.\n„Иттанаш баъйинарш бу тхан. Дукха нах хIинца а хершцашна бухахь бохку. Тхо кхузахь декъий охьадехка мегаш йолу меттиг Iалашйан гIерташ дохкуш ду“, - аьлла бара Аматриче гIалин мэр волчу Пироцци Стефанос хиллачух лаьцна дуьйцуш дуьххьара меттигерчу ANSA агенталле телефонехула бина хаам. Цо иштта элира, хIинцалера мохкбегор 2009-чу шарахь Лакуиле гIалахь хиллачуьнца дуста йиш йолуш ду, аьлла. Карладаккхарна аьлча, хIетахь Италехь 300 стаг вийра мохкбегор бахьана долуш.\nИталехь бехаш мухIажарш санна дукха вайнах бацахь а, амма дукха бу тIаьхьарчу шерашкахь цу махка мехе оьхуш вайн махкахой. Цул совнаха, кху деношкахь цига садоIа бахана бу Нохчийчуьра а, йоллучу Европера а вайнах. Хетарехь, царех цхьанха а Делан къинхетамца и Италера мохк бегор хьакхаделлачух тера дац, карарчу хенахь цу махка мехе яханчу Кацаева Тумишас Маршо радионе ма-дийцара.\nКацаева: „Тхо хIокху Флоренцин, Миланан агIор ду, и мохкбегор Перуджа а, Лацио а агIор хилла ю, цигахь вайнах бу аьлла ца хета суна. Алсамох вайнарш Римини а, Милна а агIор хуьлу, я хIорд болчохь хуьлу. Хала-м хета и бохам баьлла, ирча хIума ду-кх иза, мохк бегор а, хи хьадар а боккха бохам бу-кх, мел вадарх кIелхьарвала аьтто боцуш. Къахета-кх цигахь байъинчех“.\nШен мохкегоран ондаллех аьлча, Цхьаьнакхеттачу Штаташкарчу геологин сервисо бинчу тидамца, Рихтеран шкалаца дуьстица 6,2 балл ницкъ болуш хилла мохкбегор. Хьалхара бегорш сахуьлчу хенахь деалгIачух ах даьлча хилла, ткъа цул тIаьхьа цхьа сахьт даьллачул тIаьхьа 5,5 балл болуш юха а бегийна. Юкъарчу хьесапехь 60 иттаза ластийна цу регионехь латта, юх-юха а ласторш хуьлуш деа сохьтана дах а делла и ирча хьал.\nЦу юкъанна, Италин орца кхачоран хьукматийн болх шогачу критике беш бу меттигерчу хаамийн гIирсаша а, бахархоша а. Оццу Аматриче гIалин мэро Пироццис дийцарехь, орца кхачорхой а, оьшуш йолу техника а вуно тIаьхьа бен ца кхечира бохам ловчу меттигашка – мел кIезга а, кхо сахьт, ах сахьт даьллачул тIаьхьа баьхкинера уьш.\n„Сахиллачул тIаьхьа тхуна гира, хилларг тхуна моьттинчул кхин а инзарох хIума дуйла – эгна, дохийна цIенош, херцаршна бухара орцане кхойкху адамаш, хIаллакдина лаьтта гIалин доккхах долу дакъа“, - элира цо, карарчу хенахь уггаре а коьрта Iалашо ка ма-доллу алсамохчу нахана орца кхачор а, херцашна бухахь дийнаберш карон кхиар а ду аьлла билгал а доккхуш.


Лаьтта (дуне) — Википеди\nЛáьтта (символ: ; эрс: Земля́, ингал: Earth, лат: Terra) — Малхагахьара хьалоархIаш хилча кхоалагIа дуне. Боарамга диллача из пхелагIа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Шийна тIа дийна кхолламаш долча Айлама хIамаех адама́ Лаьтта мара довзац.\nЦу хана денз Лаьттан биотIéхар-Iено лоадаме хийцад тIехар-Iи а, кхыдола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийна хӀамаш дIа-хьа я́ржарца йийбай, озона тIоа а (озоновый слой) хьахиннаб. Цу тIайво Лаьттан магнитий го́маца цхьана вáхара́ зе́не́ йолча маьлха зӀанархе́цара низ лаьгIбу.\nЛаьттан тIехен 70,8 % гаргга Дунен оакафордо дIалоац, юхе дисса тIехен дáкъа гIарашеи гIайренашеи лаьцад. ГIараш (материкаш) тIа да дóда хиши, Iáмаши, лаьтта кIалхара хиши, шанаши доахк. Цар массане цхьана хинтIехар-Iи лоаттаю. Довзаш мел долча дийнача дегӀамашта эшшане эшаш дола коача хий цхьаь-цхьан довзача Маьлха ковна дунен тӀехен тӀа дац. Лаьттан дунен шодамаш шанах латт, Арктикай форда ша а Антарктикай шан турс а юкъе а долаш.\nЛаьттан чухье тоъал хьинаре я а́ла йиш йолаш я. Из чухье цаӀ шоллагӀчо тӀакхуллача кхаь даькъах латт: хетаргахьа, аьшкахи никелахи латташ долча чурча дегахи, цунна гонахьа долча коачача дегахи, уж шаккхе хьулдеш манти яхаш цӀи йолча сомеи декъеи болча тӀайнахи. Лаьттан физически экамаш бахьан долаши, цун го́ма ле́лам бахьан долаши укх тӀехьарча 3,5 миркха шера́ ва́хар хилара бехкамаш кхоачаш хиннад. Ӏилмо тайп-тайпарча оттадаьчох, Лаьттан тӀа уж бехкамаш кхы а 0,5—2,3 миркха шерашка кхоачаш хила мегаш да.\n↑ Newman, William L. Age of the Earth. Publications Services, USGS (9 Баьцамеа 2007). ТIехьара хьажар хиннад 20 Михий 2007. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 19 Чантар 2013.\n↑ Stassen, Chris. The Age of the Earth. TalkOrigins Archive (10 Михий 2005). ТIехьара хьажар хиннад 30 Чантар 2008. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 8 Мяцхали 2012.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Лаьтта_(дуне)&oldid=47850»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 25 АгӀой 2022, 23:29.


Бусалбанашка гамо ю кхуьуш\nМалхбузехь бусулба динца а, иза лелочаьрца а гамо лакхайолуш хиларх лаьцна лерина рапорт арахецна дуьненаюкъарчу Freedom House цIе йолчу цхьаьнакхетаралло.\nЕвропа бусулбачийн интервенци ловш ю\n„Европин уггаре а йоккха проблема – иза цигахь янне а либерале йоцу политика либерале боцучу политикша яржор ю“, - иштта яздо шен бусулба динца гамо Малхбузехь яржар толлучу рапортехь Фридом Хаус цхьаьнакхетаралло.\nДаханчу шарахь и проблема кхин а марсаелира, Шемара а, Гергарчу Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а бIеннаш эзарнаш мухIажарш Европе схьаэха буьйлабеллачул тIаьхьа, аьлла билгалдаьккхина авторша.\nМацах Советашна юккъе йогIуш а хилла, ткъа хIинца маьрша пачхьалкхенаш шайх хиллачу мехкашкахь демократин муьлхачу хьолехь ю, ткъа иштта Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь либералан мехаллаш мича тIегIане девлла а толлуш ю Фридом ХIаусан аналисташа хIоттийна йолу рапорт.\nЦу адамийн бакъонашларйаран цхьаьнакхетаралла хIора шарахь зорбане боху дуьненчохь маршонийн а, бакъонаш ларйарий я хьешарийн индекс шех йолу шайн талламаш. Ткъа кху шарахьлераниг рапорт хьалхачул а кхерамеха хьал дуьненчохь нехан коьртачу маршонашца а, демократица а хилар гойтуш ю.\nИ хьал кхераме доккхучу хиламашна юккъехь талламан авторша билгалдоккху, цхьа могIа пачхьалкхашкахь авторитаран политика чIагIйалар а, ткъа къаьстина Европерчу цхьаболчу мехкашкахь либерале йоцу национализм урхаллин могIаршлахь яржар а. Масала, уггаре а чолхе хьал Полшехь а, Венгрехь а лору Фридом Хаусо, цу шинна а пачхьалкхехь ултра-аьтто хьежамаш болу урхаллаш Iедале яхкар бахьана долуш.\nВенгрин премьер-министр Орбан Виктор Европехь уггаре а хьалхарниг вара пачхьалкхийн куьйгалхошна юккъехь мухIажаршна, къаьстина царех бусулба дин лелош болчарна, дуьхьал популистийн пропаганда йолийнарг. Дуьххьара пачхьалкхе яра иштта Венгри мигранташ чу ца бита шен дозанехь пен ботта йолаелларг а.\nТкъа цкъа хьалха иза ирачу критике еш хилла йолу кхин йолу Европера пачхьалкхенаш жимма тIаьхьа цунах масала а эцна, мигрантийн кризис бахьана долуш сихъелла шайн арахьара дозанаш дIа а къовлуш, ша башха гIап хила гIерташ хилар а кхераме симптом лара йогIу, рапортан авторша билгалдакхарца.\n„Цу пачхьалкхийн куьйгалхоша а, цигарчу аьтто хьежамаш болчу партеша мигрантех пайда оьцу, шайн мехкашкахь коьрта гуманитаран принципаш хьешарна а, демократикаллин плюрализман идеалашна генабовла а“, - иштта ду Фридом Хаусан жамIа.\nЕвропа бусулбачийн интервенци ловш ю бохуш чIагI а деш, цхьа могIа популистийн политкаша шайн некъ маьрша баьккхина, урхаллашка а, парламенташка а чекхбовла. И санначу къамелаш демократин букъ кагбо, цуьнан уггаре а йоккха мехалла – массо а стаг низамна хьалха цхьатерра бакъонаш йолуш хилар дохадарца.\nЦо иштта кхерам кхуллу, и тайпа цабезам а, паранойа а яржош долчу къамелаша мигранташна дуьхьал ницкъбаршка хьал дерзарна“, - аьлла билгалдаьккхира рапортан дешхьалхе язйинчу Шенкан Хейта, Фридом Хаусан къаьмнех а, миграцех а долчу декъан директоро.\nМигранташна а, тIехьаьжча бусулабчех терболчу нахана а дуьхьал ницкъ бара хIинца а дела дене ца дирзинехь а, амма хааъалла алсамдаьлла Европехь хилар къайле яц.\nИштта, масала, цхьана Германехь даханчу 2015-чу шарахь кхечу къаьмнех болчарна а, мухIажаршна а дуьхьал динчу зуламийн терахь цул хьалхарчу шарца дуьстича пхеазза лакхадаьлла, цу махкарчу Бундескриминалан хьукмато дахкочу терахьашца.\nОццу шарахь 1005-за тIелатарш динера аьтто-радикалечу талорхоша мухIажарш бехачу кхерчашна. Дустархьама аьлча, 2014-чу шарахь и тайпа тIелатарш 199-за бен дина дацара.\nЕвропехь хийрачаьрца гамо алсам мел йолу а бусулба динца а гамо алсам йолуш хилар а ларамаза дац, аьлла хета Венерчу университетехь бусулба педагогикан факультетан профессор волчу Аслан Iаднанна.\nИза тешна ву амма, бусулбачеран шайн леламашца а, шайн хазчу Iадаташца а таро ю, меттигерчу бахархошна бакъдолу бусулба динан сибат гайта, карарчу хенахь санна массо а шех кхоьру а, къехка а сибат а ца гойтуш, аьлла.\nАслан Iаднан: „Нагахь санна вай бакъдолу бусулба дин нахана дIагайтахь, цхьа а стаг кхоьрур вац цу динах. Цкъачунна вай кхузахь гойтуш долчу динах-м со а кхоьру, сан доьзал а кхоьру. Ткъа нагахь санна вай гайта ма-деззара бусулба дин, вайн Пайхамаран, Делан салам хуьйла цунна, Iадатехь, цуьнан гIиллакхехь нахана дIагайтахь, цу нахана дезар ду-кх и дин. Иза Iилманийн дин ду, маршонийн дин ду, гуманизман дин ду. Иза стаг марша воккхуш долу дин ду“.\nЦу юкъана Германерчу консервативан Кериста-социалан партин векало Шойер Андреаса дIахьедар дина, меттигерчу маьждигашкахь немцойн мотт бийцар тIедожон деза низамца, аьлла.\nЦо иштта кхайкхам бина урхалле, Германера маьждигаш Туркойчуьра а, СаIуди Iарбара а финансийн гIо оьцуш хилар сихонца сацаде, лерина низам а даккхий, аьлла, хIунда аьлча, консервативечу политикна хетарехь, цу кепарчу дозанал арахьара имамашна алапаш луш хиларо интеграцина новкъарло йо.


Лачкъийна вигна меттигера вахархо вер таллар юкъахдаьккхина Нохчийчохь\nСоьлжа-ГIалара вахархо Умаров Мовсар верах талламбар юкъахдаьккхина Нохчийчуьрчу Талламан комитетан урхалло. "Iазапашна дуьхьалояран Комитето" Кавказ.Реалиига бина и хаам, цуьнан гергарчара тIетевжина. "ТаIзаре хIоттон веза бехке хетарг мила ву ца къастар" бухе диллина талламхочо.\nКавказ.Реалии корреспонденте "Iазапашна дуьхьало яран Комитетан" юристо Янгулбаев Абубакара дийцарехь, гIулакхан материалаш цкъачунна йовза кхаьрга кхачийтина яц талламо.\nСтохка Товбеца-беттан 18-чу дийнахь Умаров лачкъийна вигинчул тIаьхьа цуьнан гергарчарна бIостане хаамаш кхачабора полицино.\n"Юьхьанца бехира цуьнан доьзале, Мовсар полицехь сецош ву, зуламаш лелийна аьлла хетачу нахана тIедигийтархьама. Вуьйр ву шаьш бохуш, кхерамаш тийсинчул тIаьхьа реза хила дийзира Мовсаран. Цуьнан гергарчаьрга дIа аьлла хиллера ишта ницкъхоша Митаев Хьусайна а, Бисаев Дартас а, Байтуев Мохьмада а, Агамерзоевс а, Адаевс а. Нефтеполкан белхахой бу уьш, цара къамел динера Умаровн гергарчу нахаца", - хаам бина Янгулбаевс.\nДелахь а, стохка гурахь, иза веран хьокъехь Соьлжа-ГIалахь бехкзуламан гIуллакх диллича, оцу полисхоша шаьш хьалха аьлларг бакъ ца дира, Умаров лацар а ур-атталла, тIе ца дитира цара, тIетоьхна юристо.\n"Iазапашна дуьхьалояран Комитет" лерина ю гIуллакх таллар сацорна арз дан.\nТIаьхьо гергарчарна полисхошлахь вевзинера Умаров лачкъийнарг – цара чIагIдарехь, Байтуев Мохьмад ву иза. Хьалхо Байтуев Нохчийчоьнан куьйгалхочун информацин-консультативан урхаллера консультант ларалуш вара документашкахь, ткъа тIахьо хIоттина Кадыровн гIоьнча.\nНохчийчуьрчу синбахаман хьукматашкарчу белхахошца къамел деш, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана комментари йира меттигера вахархо Умаров Мовсар вадорна шен гIовс Байтуев Мохьмад бехке ву, бохуш, нохчийн пабликашка баржийначу хаамна. Байтуев шен гонехь ву 20 шера чохь, цкъа а ца хилла нахаца гамо йолуш, цуьнан болх деккъа дIа прессица юкъарло латторрий, ша тIедехкина декхарш кхочушдаррий бен бац, цундела цо лоцийла дац стагга а, дIахьойла дац лерина операцеш, цо цхьа а лаьцна, цхьаьнхьа а вигина вац, аьллера Кадыровс.


Нохчийн Республикин Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Кадыров Рамзанан кхайкхам\nИэсан а, лазаман а дийнахь вай юха а дагалоьцу нохчийн халкъо лайна бохамаш, Iазапаш, къизаллаш. Историн ерриге а йохаллехь къизачу зерех – махках дахарх, тIамех, Iазапех чекхдийла дезна вайн. Вайн декъана кхаьчначу бохамаша ирча лар йитина: йохийна, аьтта гIишлош, хIаллакьхилла, бIеннаш эзарнаш нах, тIепаза байна эзарнаш, хьаькхна дIаяьхна гIаланаш, ярташ.\nОцу халчу хенехь хьере хилла халкъ орца дохуш дара. Амма гIо-орца кхача меттиг яцара. Халкъ цхьаьнатоха, иза шена тIаьхьа хIотто хьекъал, хьуьнар, ондда лаам, генна хьалха дерг ган хууш тхьамда оьшура. Оьшура халкъан дуьхьа шен дахар дIадала кийча волу стаг. Ишттаниг хилла дIахIоьттира Нохчийн Республикин хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Халкъан кхоллам къаьстачу оцу чолхечу муьрехь Нохчийн Республикех а, цуьнан бахархойх а долчу жоьпаллин дукъ шен белшаш тIе ийцира цо. Цуьнан ницкъ кхечира и адамаш цхьаьнатоха, маьршачу дахаран некъа тIе даха.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжас а, цуьнан тешамечу эзарнаш бIанакъосташа а шайн дахар ца кхоийра нохчийн махкахь машар а, токхо а, синтем а хилийтаран дуьхьа. Цара ларйира Россин цхьаалла а, йозуш ца хилар а. Цуьнан некъаца дIадоьлхуш долчу вай йохийна дIаяьккхира Нохчийчуьра дуьненаюкъара терроризм, меттахIоттийра республика, нохчийн халкъан юха а дика цIе яккхийтира.\nЦуьнца цхьаьна вай юкъадаьккхина иэсан а, лазаман а де. Вай и дина Нохчийн Республикин халкъашна шайн историн гIайгIане агIонаш дагахь лаьттийта а, уьш кхин цкъа а ца хилийта вайх дозуш дерг дерриге а дайта а. Оцу дийнахь вай сагIанаш доху кхелхинчу вайн махкахошна тIера, хиллачу весашна а, цатемашна а вовшашна къинтIера а довлу. Вайн сийлахь декхар ду оццул беза мах а луш вай баьхначу кхиамийн хама бар, уьш кхин а алсамбахар.\nРоссехь а, бакъонца , уггаре а кхерамза а, бегIийла а, синтеме а йолчу цхьана регионехь Iаш ду вай. Вай доьшаш ду, кхуьуш ду, гIишлошъеш ду, спортехь гIуллакхаш деш ду, экономика, культура кхиош ду. Оцу дерригено а таро елла вайна Нохчийн Республиках махкахь уггаре а сиха кхуьуш йолчу регионех цхьаъ йина дIахIотто. Тешна ву вайн коьрта кхиамаш хьалхахьа хиларх.\nХьомсара доттагIий! Лаьа шун доьзалшкахь ийман, беркат, токхо лаьттийла, шун ондда могашалла, кхиамаш, маьрша дахар хуьлийла.


Даудовс тIецадуьту ЛГБТ олучу нахана ша ницкъбина бохург\nСтигалкъекъа-бутт 28, 2017\nНохчий Республикан парламентан спикеро Даудов Мохьмада дIахьедина, ЛГБТ олу нах хьийзош ша дакъалаьцна бохург бакъдац аьлла.\nHuman Rights Watch дуьненаюкъарчу адамийн бакъонашларъечу вовшахтохаралло шен талламехь тIечIагIдинера кху деношкахь Нохчийчуьрчу полицино кху шеран бIаьста ламастан гендеран башхалла хийцинчу нахана эшам а бина, хьийза а бина, сийсаз а бина аьлла. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Human Rights Watch-о леррина кечдинчу дIахаийтарехь.\nДерриг а документ ду 29 агIонах лаьтташ. Иза зорбане даьккхина Стигалкъекъа-беттан 26-чу дийнах. Цу дIахаийтарехь билгалдоккхуш ду, гарехь, ЛГБТ-н юкъараллан декъашхой хьийзош коьрта дакъалоцург Нохчийн Республикан парламентан спикер Даудов Мохьмад хилла хилар.\nБохкабелла "адамийн бакъонаш" ларйеш ду шаьш боху нах бу суна тIеязда гIерташ, ас тхо долчех цкъа а ца хиллачу нахана ницкъбина бохург. Царна хаийта лаьа шена ша цкъа а гIийлачу нахана тIе куьгдаьхна цахилар, суна уьш мел цабезнехь а, яздина Даудовс Instagram-ехь.


Ковраев ШапаI. Ишттаниг халкъо виц ца во | ВАЙНАХ\n22.05.2018\tПопулярно, Проза, Публицистика, Статьи Оставить комментарий\nВайн халкъо даим лоруш хилла г1иллакх, оьздангалла, майралла, доьналла, комаьршалла, къинхетам, Даймахке болу безам. Цкъа а езна яц осалалла, сонталла, куралла, тешнабехк, ямартло.\nМел ч1ог1а халахеташ делахь а, наггахь тахана а нисло вайна юкъахь кху ирсечу дахаран г1иллакхаш т1е ца оьцуш болу цхьа шатайпа нах. Хаз-хазниг т1е а юхуш, шаьш ца девзачу нахана юкъахь кура хабарш а дуьйцуш, нехан шайх чам а бойуш, тхо санна к1ентий дан а дац я хила йиш а яц кху доккхачу к1айн маьлхан дуьненчохь, бохуш лелча, тоам хир буй техьа царна? Далор вай цхьа масал.\nИттех шо хьалха Н. Дунда вайн республикехь цхьана г1ишлошъечу фирмехь белхало вара. Массаьрца а велавелла-векхавелла, к1еда-мерза вара иза. Ткъа цхьа хан-зама яьлча фирмера д1а а ваьлла, кхин говзалла караерзийра цо. Цунах хилира г1еххьа волу «хьаькам», шен долахь «Камри» ц1е йолу машен а йолуш. Ша оцу балха вахана дукха хан ялале бевзарш-безарш бицбина, уьш д1атесна, ша цу юьртара воцуш санна, шена дуьхьалкхетчуьнга вистхилар доцуш, шен нийсархошна цавашаран кеп х1иттош, цаьрца ларам боцуш, г1иллакхе воцуш, ша-шех дозалла дан волавелира. Амма шел лакхарчу хьаькамашца т1екаре вара, цаьрца гергарло а леладора, ларам а бара. Цо аьлла бохуш хезна суна: «Сан 1индаг1ан меха бац кху юьртара кегий нах». Цхьана а тайпана шайна т1е п1елг хьажо меттиг йолуш бац уьш, хьанал къахьоьгуш, шайн юьртахоша а, Даймахко а сий-ларам баре кхаьчна. Суна ала луур дара Дундига: «Шен юьртахой ца лоруш волчу стеган ши кепек мах бац. Дика ду уьш хьоьгара г1о-накъосталла оьшуш боцуш а, хьан вонах кхера церан меттиг йоцуш а. Хьайгара г1о-накъосталла эшна уьш бисча, ма хала дара хьо царна орцахвала».\nЦхьаболчу наха иза мел шайна хьалха хьашт ца хиллехь а, стаг дикачу балха нисвелча, цуьнца гергарло леладо, иза воцуш шаьш мегар доцуш санна, «везаш», «хьоме» лелаво. Масала, Н. Шерипан цхьана хенахь х1ара ву аьлла, доттаг1а а, накъост а вацара улло волуш. К1ант воккха хилира. Дешна а ваьлла, дикачу балха нисвелира. Хьалха х1орш 1аш мичахь бу а ца хууш хиллачу нехан а, цкъа а х1орш хьашт хилла боцучу а, х1ара шайна улло волуш дола хеташ леллачу накъостийн а гергарлонаш гучудийла дуьйладелира. Шерипе а, цуьнан дега, нене а «кхочуш», уьш санна дика бусалба адамаш дац бохуш, цаьрца гергарлонаш лелош, уьш шайга бистхилча, цунах тоам беш болу нах а бара.\nШайн к1антал башха, цуьнан дай-наний а дацара нийсонна т1ехь шайн к1анте нахана г1о-накъосталла дахьара эр долуш. Уьш бацара мискачарах, г1ийлачарах дог лозур долуш а, цаьрга д1ахьажа бешар болуш а.\nСо-м инзарваьлла ца волу сел яхь-юьхь йоцуш муха хуьлу-техьа и цхьадолу адамаш, олий. Стаг хьалдолуш велахь, иза дикачу балхахь велахь, цуьнгара шайна бала пайда белахь, цуьнан дикане тийса са делахь, вонах кхера меттиг елахь, цхьана а тайпана эхь-бехк ца лоруш, цунна несала лелош а, иза куьйгаш т1ехь лело кийча хуьлу и цхьаболу кийрахь дог доцу нах.\nДуьненан хьал-бахам болуш а, даржехь волчу стагана мел цуьнца адамалла яцахь а, цунна ж1аьлин к1езий санна, т1аьхьа а бовлий лелаш хуьлу и цхьаболу кийрахь нохчийн дог доцу осала нах. Иза шен ков-кертахь цхьа г1уллакх деш волчу хенахь, церан ларамза цунах б1аьрг кхетахь, цуьнга и г1уллакх ца кхочуьйтуш, чекхдоккху оцу осалчу наха. Ткъа важа, царна т1аьхьашха царах ца вешаш, воьлуш лаьтта. Иза ма вац церан диканехь а, вуонехь а лаьттар волуш а, цаьрга салам дала вешар волуш а. Доккха х1ума дера ду оцу тайпана шайх цуьнан а, нехан а дог кхардор а, наха шайна т1аьхьашха олу долу дош ца лардар а…\nХьарам-хьанал къастош воцуш цо гулбинчу дуьненан бахамах шу цец а ма довла. Я цунах хьега а ма хьега. Аллах1 Далла хьалха оцу дерригенах жоп дала ма хала хир ду цунна. Шаьш оцу декъехь доцуш, Аллах1 Далла хастам белаш.\nМассо а х1уманна диканехь а, вонехь а леррина тидам беш 1едал ду сан. Масала, стаг таро йоцуш, г1ийла-миска велахь, цуьнан тезет «шийла» хуьлу. Тезет йоккха ца хуьлу. Оцу тезетахь латта дола хеташ болу нах а хуьлу вайна юкъахь. Х1ун бахьана ду? Дера ду велларг а, тезет схьаоьцуш волу цуьнан верас г1ийла-миска хилар. Уггаре хьалха ийман долуш, Аллах1 Делах кхоьруш хила дезара вай. Иза бусалба стеган декхар ду. Цу т1ехь вай ойла йича, мел пайдехьа хир дара вайна.\nСан дагна йоккха чов хуьлу стеган таро яцахь, иза тергал ца веш, цуьнга бистхила дола а хеташ, шаьш цул лакхара а хеташ «адамаш» сайна дайча. Стаг дуьненан рицкъа долуш, даржехь велахь, мел йоккха хуьлу цуьнан тезет. Тезет схьаоьцуш а мел дукха 1еламнах а хуьлу. Шаьш оцу тезетахь хилла, шайна т1ера бехк д1абаьллехь а, генарчу ярташкара юх-юха а бог1у тезета нах. Х1унда бог1у? Х1ун 1алашо йолуш? Дера бог1у, кхечу нахана а шаьш оцу тезетахь гайтархьама а, велларг шайн юххера гергара стаг ву моттийтархьама а. Оцу Везачу Аллах1 Дала шайна оьг1азло ярна кхоьруш бац и нах. Шаьш Цунах кхоьруш хилча, лелор ма дацара цара Иза резавоцуш долу х1уманаш.\nИштта осала болу нах кийрахь нохчийн дог долчу цхьана а стагана безар бац. Нах боцчу нахаца цхьанне а гергарло дезар дац, цаьрца уьйр-марзо а хир яц. Юьхь т1ехь чкъор доцуш, кийрахь дог доцчу нахаца х1ун аьлла лелор ду гергарло, х1ун аьлла лелор ю цаьрца юкъаметтиг? Олуш ма-хиллара: «Дуьне деса ца дита Аллах1 Дала дуьненчу яьхна еса х1уманаш», – ма ю уьш.\nУьш хир ма бу лакхарчу хьаькамашца т1екаре, уьш къежар ма бу царна, цара лелор ма ду царна несалла, уьш лелар ма бу церан лай хилла. Кхин оцу тайпанчу нахана х1ума хьакъ ма дац. Аллах1 Дала вай лардойла-кх царах!\nДагара ца долу пхийттех шо хьалха сайна гинарг. Соьлжа-Г1алин №9 йолчу клинически больницехь хирургически отделенехь чолхе операци а йина, шен дег1ана дан-амал доцуш, лазаро лаьцна 1уьллуш вара М. Нурди. Дукха нах бацара цунна т1ехь лаьтташ, цуьнгара хьал-де хаа лууш: гергара нах а, бевза-безарш а. Цхьа цуьнан нанас дена дина йиша-ваша дара цунах даггара дог лозуш а, цунна денна т1ехь лаьтташ а. Оцу муьрехь Нурди волчу отделени кхечира лакхарчу даржехь болх беш волу К. Мас1уд. Х1ора денна бохург санна, цунна т1аьхьа бог1ура цуьнан гергара нах а, бевза-безарш а. Иза ца хилча, шайн йиш йоцуш санна, дийнахь а, буса а хедаш бацара цунна т1ехь лаьтташ болу «мог1а». Т1аккха сан коьртехь ойла кхоллаелира: Мас1уд санна, Нурди а лаккхарчу даржехь балхахь хиллехьара, цунна а ма дер дара иштта «доккха орца», цунна а лелор ма дара гергарчара а, бевза-безачара а несалла, цунна а къежар ма бара эхь-бехк доцуш.\nНохчийн халкъан яздархочо Сулаев Мохьмада дика аьлла шен «Къонах» ц1е йолчу стихотворенехь цу тайпанчу нахах лаьцна:\n…Лакхарчу хьаькмашца т1екаре а хиларх,\nКъежарх и, церан куьг лоций,\nДелахь а, адамашца г1иллакхе и вацахь –\nХаалахь и къонах воций…\nМосква г1алахь цхьана медицински 1илманан-талламан институтехь лор-консультант яра А. Милана. Иза Москва г1алахь оцу даржехь болх беш йолуш хазахетта, иза вайн махкахошна йовзийтархьама, цунах лаьцна очерк язъян дагахь иза йолчу вахана хиллера вайн республикански газетин корреспондент. Вайнехан маттахь цо шен де дика дича, Милана йист-м муххале а ца хиллера цуьнга, ша хиъна 1ачуьра меттах ца яьллера. Шегара цхьа г1о-накъосталла оьшуш, сатуьйсуш веана хир ву моьттуш хиллера Миланина. Ткъа ша деана г1уллакх корреспондента шега д1а ма-дийццинехь, мотт а баьстина, керла далийна нускал санна, дег1 нисдина, хьала а г1аьттина, елаелла-екхаелла къамеле елира къона лор-консультант А. Милана.\nШа вайн мехкан столицехь болх беш хиларх дозалла дар дуй-техьа? Я юй-техьа куралла, сонталла?\nШен къомах волчу стагаца ларам хилар – иза сийлахь а, деза а ду. Вайн вовшашца аца хилча, вай вовшийн сий, хама-пусар ца дича, ма атта хетар ду вай кхечу къаьмнашна, цара а ма дийр дац вайн сий-пусар. Вай нохчий хилар, вайн хаза г1иллакхаш дицдан мегар дац ша муьлххачу махкахь велахь а, ша мел доккхачу даржехь хиларх а.\nКху деношкахь цхьана йоккхачу стеган къамел тасаделира соьца. Дегйовхонца дуьйцу Джабраилова Зайнапа шен к1антах, Хьусенах лаьцна. Шен цхьаъ бен воцчу к1анта шен дика терго еш хилар а хоуьйту, иза шеца боккха къинхетам болуш хилар а ч1аг1до. Цуьнан къамеле ладоьг1ча, кийрахь дог ловзаделира сан. Хазахета, воккхаве цу тайпанчу оьздачу, дикачу к1ентех.\nОцу миноташкахь суна хьалха х1утту Соьлжа-Г1алахь ехаш йолчу А. Амнатан амат. Ваха вуно жима волуш кхелхира цуьнан х1усамда. Масех шарахь шен хиллачу х1усамден «ч1ир кхобуш» ц1ахь 1ийра Амнат Ваха а лелош. Цул т1аьхьа, наха йита а ца йитина, кхечу стаге маре яхара. Амма к1ант д1а ца тесира. Цигахь а Амнатан масех доьзалхо хилира. Воккханиг Ваха вара. Цуьнан т1ехь да воцуш хиларна, алсам терго йора нанас. Лаккхара дешаран заведени чекх а яккхийтира цуьнга. Цул т1аьхьа Вахас зуда ялийра. Несан а, марненан а барт ийг1ира. Ваха зудчух ца волуш, шен ненах къаьстира. Ша хала къахьоьгуш дина ков-керт а дитина, чуьра араяла дийзира ненан. Шен «дикачу» к1ентан сий лардеш, бахам а, ц1енош а декъа бохуш, суьде а, прокуратуре а леткъамаш а ца бира, амма къанъеллачу хенахь чохь 1ен меттиг а, сал-пал а вовшахтоха г1ерташ ницкъ хилира нанна.\nХ1инца Вахин шен а ду бераш, амма цара марзо ца оьцу дененах, дейишех, девешех. Муха оьцур ю шайн ден а, ненан а цаьрца уьйр-безам ца хилча?\nТкъа иштта ша хала кхиийначу а, шен дуьхьа яла а, ц1ергахь яга а кийча хиллачу а шен ненан сий ца дича, доккха эхь ду. Нана дуьненчохь цхьаъ бен хуьлуш яц. Цуьнан сийдан деза х1орамма а. Иза де эшча д1атасар – стогалара валар ду.\nОсалчу нахах лаьцна дийца масалш дуккха а ду. Царах лаьцна айса дуьйцуш, хорам хуьлу сан дагна. Я Аллах1! Доьху Хьоь: Хьайн боккхачу къинхетамца и леш д1абахар бусалба нахана юкъара. Царах диканиг ца долу.\nАхь б1аьргнег1ар тухучу юкъана, хьуна доккха зулам дийр долуш бу. Церан Аллах1 Делах кхерар ма дац, уьш шайца тешнабехк, ямартло, х1илла долуш ма бу. Цунна къеггина тоьшалла деш долу масал далор вай.\nДукха хенахь дуьйна соьца «гергарло» лелош вара Мутуз. Цунна сайгара оьшуш долчу х1уманна цкъа а дуьхьало йина а вацара со. Суо санна догц1ена, бусалба стаг ву моьттура суна сайца «доттаг1алла» лелош хилла волу Мутуз.\nШена соьгара цхьа г1о-накъосталла оьшуш меттиг нисбелча, со волчу вог1ура. Даима ас цуьнан юьхь йора. Цкъа а айса цунна динчу г1о-накъосталлех лаьцна дуьйцуш а, хьехош а 1едал а дацара сан. Иза а вацара ахь шеца лелийна долу г1иллакх нахе «хьехор» долуш. Хьан шеца болу ларам хууш вацара Мутуз. Вицваларан кеп х1иттайора. Аллах1 Дела хилла цунна теш. Мутуз оцу шерашкахь г1ийла а, таро йоцуш хиларна а, суо бусулба стаг хиларе терра а, мискачух, г1ийлачух суо дог лозуш хиларе терра а, цунах къахеташ, Аллах1 Делан дуьхьа ният долуш, лелийна ду ас цуьнца г1иллакх. И г1иллакх айса цуьнца лелийна х1умма а дохко а ца ваьлла со. И дерриге Аллах1 Далла гуш ма ду. Цунах со воккхаве…\nБусалба динехь а, нохчийн г1иллакхехь а ша сан «доттаг1» ву бохуш лелла волчу Мутуза динарг нийса дац. Цхьана а тайпана г1иллакх, оьздангалла, эхь-бехк доцуш и лелар ду суна тахана халонга даьлларг. И ледарло шегара ца йолуьйтуш, шена т1аьхьенна а ала дош ца дуьтуш, дуьненчуьра велла д1авалар сийлахь дара цунна а, и санна болчарна а. Вайн турпал къомана юкъахь товш ма бац и осала нах…\nНохчийчохь т1ом болчу 1994-1995-чуй шерашкахь со сайн Соьлжа-Г1алахь болу бахам а битина, т1амах ведда, сайн доьзалца цхьаьна кхечира сайн «деган доттаг1» волчу юьрта. Даим сан х1усамехь лаьттина волу Мутуз, со шен юьртахь волчу хенахь, цхьана а тайпана соьца г1иллакх х1оттийна, со 1аш волчу х1усаме шен ког ца баьккхира. Хьо муха 1аш ву? Хьуна х1ун г1о-накъосталла оьшу? – аьлла, цхьа-ши дош ца элира цо г1иллакхна а. Цуьнгара суна оьшуш х1умма а дацара, цхьа вайнахана юкъахь лелаш долу г1иллакх бен. И г1иллакх, оьздангалла цуьнгахь ца хиллера…\nСайн доьзална рицкъ латто а, нахана дан г1о-накъосталла долуш а вара со оцу т1еман шерашкахь а. Дуьйцуш товш дацахь а, сайга далуш долу г1о-накъосталла а дора ас сайн гергарчу нахана а, бевза-безачарна а. Т1ом д1абаьлча, цара массара а суна Аллах1 Делера доккха баркалла а элира.\nМутуз соьца долу гергарло оьшуш лелла ца хилла, цуьнан соьца хилла «гергарло» соьмаца доьзна хиллера.\nИштта мекарло, х1илла долуш бу и цхьаболу шайца адамалла, ийман, ислам доцу нах. Аллах1 Дала вай лардойла царах т1ейог1учу ханна. Х1инца а со царах ца кхетахь, сох эхь ма дац. Кхета а веза, нах бовза а беза, церан х1илла, ямартло цхьамма а чекхъялийта а ца еза. Уьш шаьш болчохь «меттаха» ца бохуш битар бен са ма яц. Цаьрца дика а, вуон а хила а мегар ма дац.\nТ1аьхьа делахь а, Мутуз ша ма-варра, вевзина дика а хета суна. Иштта болчу осалчу нахаца кхин «гергарло» лело оьшуш цахилар сайна хиъна, воккхавина а ца волу со…\nДахарехь шайн да санна, нахаца эхь-бехк доцуш, шайца шайн «ц1ока» юьззина х1илла, мекарло, ямартло йолуш бу Мутузан доьзал а. Уьш бевзаш болчу наха царна бехк ца буьллу. «Шайн дех тера ца хилча къа дацара церан?» – олу царна наха.\nДаржехь болу дукха нах бевза царна. Оцу нахана ч1ог1а къежа уьш, хьестало. Цкъа а кхеран диканехь а, вонехь а хилла бац уьш, я хир болуш а бац.\nКхин церан шайца ларам ца хилча а, цара шаьш тергал ца дича а, уьш ца бевлла шайга бистхилча а церан осалчу дегнашна цунах «инзаре, боккха» там хуьлу…\nШа стаг волу стаг цхьанна а хьесталур вац. Иза иэхье а, осала а х1ума ду нохчийн къомаха волчу стагана.\nНохчийн къомаха схьаваьлла волу стаг оьзда а, г1иллакхе а ца хилча, цо шен осала хилар гайтича суна вуно ч1ог1а халахета, дагна йоккха чов хуьлу. Вайн сица а, ц1ийца а йог1уш ма яц и ледарлонаш.\nНохчийн къомаха схьаваьлла волу стаг оьзда а, г1иллакхе а ца хилча, цо ша осала хилар гайтича, суна вуно халахета, дагна йоккха чов а хуьлу. Вайн сица а, ц1ийца а йог1уш ма яц и ледарлонаш.\nЛ.Н. Толстойн ц1арах Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хиллачу университетехь, филологически факультетехь доьшуш хилла со 1977-1982-чу шерашкахь. Соьца цхьаьна университетехь доьшуш бара вайн махкара шайца эхь-бехк долуш, оьзда, г1иллакхе вайнехан мехкарий а, кегий нах а. Х1инца а ду тхо вовшашца гергарлонаш лелош. Диканехь а, вонехь а даима цхьаьнакхетар а хуьлу тхан.\nСуна тахана долуш санна, юьхь-дуьхьал лаьтта дукхахболчеран юьхь-сибаташ. Цара и суна дагахь латта йитина шайн йовр йоцу хазна: оьздангалла, г1иллакх, эхь-бехк. Масала: Авторханова Макка, Махмудова Малкан, Ахметханова Жарадат, Абдулмежидова Малкан, Товгереева Мадина, Гезуева Раиса, Сулейманова Салмату, Османова Фатима, Хожалиева Разет, Демельханова Билкъис, Утаева Кулсум, Дасаева Яха, Батукаева Марьям, Хутуева Асет, Висерханова Пет1амат, Долкаева Киса, Орзамиева Маржан, Арсанова Сацита, Майрсултанова Яхит, Музаева Лиза, кхиберш а.\nКегий нах а бара вайнехан г1иллакхаш дика девзаш а, оьзда лела хууш а. Шайгара цхьана а тайпана ледарло ца ялийта г1ерташ, даим вайнехан 1адаташ лардеш а. Тахана дозаллица шайн ц1ераш яха хьакъдолуш бу уьш. Масала: Атабаев Султан, Буруев 1умар, Амхатов Амхьад, Галаев Х1арон, Довлетукаев Ахьмад, Арсаханов Бай-1ела, Магомедов Хизир, Магомадов Абу, Сасоев Асламбек, Цуцаев 1алавди, Хациев Руслан, Ахмадов Адам, Мальсагов 1ийса, иштта кхиберш а.\nВовшийн цхьа йижарий, вежарий санна хилла чекхдовла Аллах1 Дала Шен боккха къинхетам бира тхох. Хастам хьуна, Аллах1 Дела!\nВайна массарна а санна, дуьне дезаш, тхоьца цхьана диканехь а, вуонехь а хила лууш, шайн доьзалх уггаре самукъадолучу хенахь, уьш байлахь битина, хеназа тхайна юккъера д1акъаьстина, эхарта бирзинчу тхайн бусалба йижарийн а, вежарийн а ц1ераш яха а луур дара суна. Шайн ц1ераш яха, шайх дика дош ала меттиг йитина цара а. Уьш тхан дегнашкахь бу даима:\nАлиева Лариса, Исрапилова Зараъ, Халидова Лайлаъ, Хадисова Жавадат, Орзамиева Эйсет, Чуликова Зараъ, Аюбов Наип, Альтамиров Сулумбек, Джабраилов 1умар, Дибиев Са1ид, Муслимов Сайд-Эми. Аллах1 Дала царна массарна а гечдойла!\nУьш массо а бара шайца ийман, ислам, эхь-бехк долуш, яхь, оьздангалла, г1иллакх, комаьршалла, къинхетам, доьналла долуш, хьуна г1о-накъосталла эшначохь, б1аьрганег1ар ца тухуш, хьуна юххехь латта кийча.\nДуьненчохь тхо вовшех марзо эца ца кхиънехь а, и марзо Шен Ялсаманин х1усамехь вовшашца эца Оцу Везачу Аллах1 Дала пурба лойла тхуна.\nСтеган хазачу г1иллакхех лаьцна цхьамма дуьйцуш сайна хезча а, сан цуьнга леррина ладуг1уш 1едал ду. Стеган г1иллакхе, оьздангалле кхочуш х1умма ма дац.\nСайн юьртахочо тезетахь Хаьмби-Ирзехь дуьйцуш хезначунна теш хила а дийзира сан. Иза дара зудчуьн доьналлах лаьцна.\n– Боьрша стаг санна, доьналла долуш яра Тайбат, – бохуш, дуьйцура цо.\nОцу шерашкахь суна хууш тхан юьртахь и ц1е йолуш цхьа сан нана йоцург, кхин зуда яцара. Къамелан дега, Алимханов Шисига, ас хаьттира:\n– Ахь юьйцуш йолу зуда мила ю? – аьлла.\nЦо сан хаттарна иштта жоп делира:\n– Дера ю хьан нана, Тайбат, – аьлла. – Аллах1 Дала цунна гечдойла!\n– Боьрша стаг санна, доьналла долуш хила, х1ун хьуьнар даьллера цуьнгара? – аьлла, ас цуьнга юха а хаттар дира. Т1аккха цо юьртахошна а хозуьйтуш, сан нана Тайбат дика бусалба стаг хилар тоьшалла а деш, дийцира:\n– Хаьмби-Ирзехь, эвла йистехь, со жима волуш, машенаш лелаш болу т1улга некъ а хадийна, со дехьа волучу юкъана, суна т1е машен а тоьхна, со мелчу ц1ийла керчаш 1уьллучу заманчохь, суна т1екхаьчна хиллера Тайбат. Суна гуобаьккхина гондахьа лаьтташ дукха адамаш дара, амма уьш шаьш х1ун дан деза ца хууш, боьхна лаьтташ хиллера.Тайбат йоьхна ца хьаьвзира. Дукха сихонца шена юьртахошка г1о-накъосталла а дайтина, со машен т1е а виллина, Соьлжа-Г1ала больнице кхачийнера цо. Кхузахь лоьрашка доккха орца а даьккхина, ша беана ирча некъ цаьрга д1а а бийцина, сихонца со 1ожаллех к1елхьара ваккхар дехнера цо. Со синкхетаме валлалц, оцу дийнахь а, буса а суна юххера д1а а ца йолуш, 1ийнера Тайбат, – дуьххьалд1а хьалха Аллах1 Дела, шолг1а Тайбат бахьана долуш, ша дийна висарх лаьцна дийцира цо.\nИштта доьналла долуш сайн нана хилар суна хаза а хийтира, нахана юккъехь юьхьк1ам а хилира.\nЛаа дийцина ца хиллера тезетахь Алимханов Шисас сан нана Тайбат боьрша стаг санна, доьналла долуш яра, бохуш. Цунна къеггина тоьшалла деш долу кхин цхьа масал дало а лаьа суна.\nНохч-Г1алг1айн «Промстройматериалы» цхьаьнакхетараллин урхаллина чуйог1уш хиллачу КСМ №2 йолчу заводехь сан ненаца цхьаьна болх беш хиллера Хаьмби-Ирзера Висерханова Хьаята. И шиъ х1инца вайца яц. Аллах1 Дала гечдойла царна!\nДагахь доцуш, ц1еххьана балха т1ехь Висерханова Хьаятина электрически ток тоьхна, тоько т1еозийна хиллера, яларан киртиг хиллера т1ех1оьттинарг. Цунна гена йоццуш болх беш йолчу Тайбатна гина хиллера и сурт. Кхин йоьхна а ца хьаьвзинера Тайбат. Йоккхачу дечиган реканца электрически ток т1е йог1уш долу серий хедийна хиллера цо. Хьаята тоько д1ахецна хиллера. Цул т1аьхьа сихонца скори помошь а кхайкхина, сихонца ша цунна уллехь а йолуш, больнице д1акхачийнера.\nХьалха Аллах1 Дела, шолг1а Тайбат бахьанехь 1ожаллах к1елхьара яьллера тхан юьртахо, Хьамзатан нана, Висерханова Хьаята.\nДерриге а нохчийн къомаца цхьаьна, 1944-чу шеран 23 февралехь Даймахках а даьккхина, Казахстанехь хало, бала, мацалла, шело лайна ду сан дай-наний – 1ийса а, Тайбат а (Аллах1 Дала декъалбойла уьш!). Амма Сталинан, Бериян къизалла лан а, цунах юьхьк1омаца чекхдовла а Дала Шен боккха къинхетам бира царах.\nСтеган де эшначохь, хьо цунна орцахволуш велахь – иза хьо къинхетаме дог долуш, вуьззина бусалба стаг хиларан билгало ю. И тайпана болчу нахана Аллах1 Дала дуьненахь а, эхартахь а диканца шен бекхам бийриг хиларх со дог тешна ву.\nНохчийн Республикин дуьххьарлера Президента Кадыров Ахьмат-Хьаьжас (Аллах1 Дала цуьнан г1азот къобалдойла) дуьненан миччхьа а маь11ехь ша хиларх а, ша нохчи хилар а, нохчийн къомах а дозаллица дуьйцура. Дезара цунна шен къам, безара цунна шен Нана-Даймохк – Нохчийчоь. Шен халкъан дуьхьа д1аделла цо шен кийрара мерза са. Цунах масал оьцуш хила деза вай массо а. И санна оьзда а, г1иллакхе а, комаьрша а, къинхетаме а, доьналла долуш а, шен халкъана эшначохь шен са а кхоор доцуш а. Оцу Везачу Аллах1 Далла гергахь цул деза а, сийлахь а кхин х1ума хила йиш яц кху дуьненчохь а, эхартахь а.\nГ1иллакхе, оьзда, къинхетаме, комаьрша, нахаца тарлуш, царна везаш, цара лоруш, адамашца к1еда-мерза, царна эшначохь шен са а кхоор доцуш, сонталла а, куралла а йоцуш, стогалла, майралла, доьналла шайца йолуш а, эхь-бехк а долуш хиларе кхойкху со къоначу т1аьхьене. Хаалаш! Ишттаниг халкъо виц ца во. Иза веха Ахьмат-Хьаьжа Кадыров санна, массеран а дегнашкахь.\nАллах1 Дала вайна пурба лойла и г1иллакхаш вайца долуш шена дуьхьал дахка!\nпроза Публицистика\t2018-05-22\nМетки: проза Публицистика\nНазад: Р. Кадыров заявил, что обстановка в Грозном никак не изменилась после нападения боевиков


Бексултанов Муса. Бохь боцу бIаьвнаш (кийсак)\nНохчийчоь -- Нохчийн лаьмнаш, шира юрт, марсхьокху-беттан 29-гIа, 2012\nБексултанов Муса. Бохь боцу бIаьвнаш\n"Бохь боцу бIаьвнаш" дийцарна юккъера кийсак...\n"..Ва Нана-Нохчийчоь, хьо лата-м ма летира! БIешершца бIарзйина хьо, гIелоно гIелйина йолу, цкъа мукъна а дог Iабо, бекхам бан, чIир эца… Хьайн са сих ца кхарддал, ойла юззал доьналлех… Уьш кхача-м ца ели, ца хеди-кх церан зIе; уьш хIордал дукха хили-кх, стигланел шорта: цара Iехош йоьхки-кх хьо, ери-кх хьо бIешершкахь, хьайн гIенашца, Iуьйренашца, бера-берийн ловзаршца а… Хьайн тешарг лолда-кх хьан, шаьш бен хьан бац баьхнарш, хьан баланах зовкх хуьлуш, тезетах той деш, цIарца йийца цIе йоцу гIело хьан коча юьллуш, хьан даьIнийн Iоврашкахула хIонц карийна хьийзарш…\nНохчийчоь! Ага хьо, тхан эвхье кура нускал! Хьан бухъяьхна Iаьржа кIажарш, дакъош хилла гIабали, шуьрех хьаьгна кIайн накхош пхьуйн кIомсарша цистина, хьеран тIулго буьртиг санна, хьан кхоамза дерина дегI! Хьаьжжинчохь диси-кх вай, бIаьрзе стаг стигла санна, маршонах хьаьггинчохь, орам хих ма хьаггара, лай – Делан къинхетамах а.\nХIун дуьйцуш язде-кх ас, мила хьехош, мича кхоана, мел везнарг воцуш хилча, мел езнарг а къаьстича сайх.\nМила хуьлуш хIотта-кх со орца доцчу хьан тезета: кадам оьцу да хилий, я дог хьаста веъна стаг – дакъа а, каш а со суо хилча, юха велларг а, виснарг а – со.\nСо – бохь боцу бIаьвнаш хьан.\nХьан чоь йоцу аре.\nХIора а чурт хьан суна доьгIна.\nХьан кешнийн латта а – со.\nХьан мерз хаьдда пондар.\nГIайгIанна тIаьхьа болу узам.\nУзамна тIаьхьа – бIаьрхи…\nМа виса-кх Хьо йоцуш, ган йоцуш, велха а!\nТхан Нана-Нохчийчоь! Тхан куралла! Каш тхан!..."\nIаьнан ехачу буьйсанца, тийналлин гIара а хезаш, суо цхьаъ цхьалха, ойланашца сайн, дIатаьIина Iуьллучу суна, геннара хьиегIа гIайгIа санна я гергарчу аьзнашца сайн бералла дуьхьал хIуьтту дагалецамийн некъашца.\nНана го сайн, сийна уьйтIе, кIайн кир тоьхна жима цIа.\nЖа дукъал чоьхьа, доккхо къаьстачу таьIначу аганчохь дара. Лам берриг а Iаьржа къаьстара, стигал кIел бохь гIортийна. Седарчий, сагалматаш санна, меттахъхьера.\nМох сих-сиха тулгIенашца схьахьодура. ТIаккха бовра.\nЦхьа кIеззиг хан яьлча, юха а хьокхура. Цо цхьацца хьожанаш а, тIаккха кхерамаш а бохьура шеца.\nЖа нахарш дохуш Iохкура, узарш а деш, йовхарш а етташ.\nНаггахь Iахар Iаьхара, цхьа цIена, цхьа зевне. Нанас къорра, доцца аз хазадора дуьхьал. Iахарна ца хаьара, хIара хIун ду, жа иштта дIа хIунда тийна. Iахарна лела лаьара, жана тIехула когаш а бетташ, царна байн кур а тухуш, наггахь, ша гена баьлча, нана мичахь ю а хьожуш.\nНанна хаьара. Нанна дерриг а хаьара. Нана цундела меллаша Iаьхара дуьхьал, шен аз ца даржийта, ца хазийта, мохе дIаса ца дахьийта.\nЦхьа шийла, цхьа инзара, дерриг а дегI гIорош, чо стамбеш аз деара цхьана геннара, хьевхьера схьа: «ув-ув-увв-увв» деш, тIаьхь-тIаьхьа дахлуш, озалуш, дерриг а дуьне дIалоцуш санна.\nЖIаьла дай летира, меллаша: «гIалх-гIалх-гIалх» деш, ша-шена санна, юха иштта цу озана «ув-ув-увв» деш, гIийлла дуьхьал а цIевзаш.\nЖий Iаьхира боцца.\nIахар бедда тIебеара. Охьабижира нанна уллохь. Нана хьаьжира, хьожа а йоккхуш.\n– Нана, хIара хIун ду? – хаьттира Iахаро, – со цхьа шел ма ло, дегI эга ма до сан?\n– Иза борз ю, – элира нанас, – цуьнан аз шийла ма ду, деза ма ду цуьнан аз… Борз инзара ма ю, къиза ма ю иза чIогIа…\n– Иштта хIунда ю иза? – хаьттира Iахаро юха.\n– Цуьнца Iожалла ю, – элира нанас, – хьан а, сан а – массо а са долчу хIуманан а.\n– Iожалла хIун ю, нана?\n– Лазам бу-кх, беккъа цIена – лазам. Коьмо кур тоьхча лазабой хьо?\n– Иштта лазам бу-кх Iожалла а…\n– ТIаккха борз вон ю-кх, нана? Юй?\n– Ю. Борз бIобаш ма ю. Хьо хьайн нанна уллохь хила ма беза, гена а ца болуш.\n– Ахь жIаьла хилча, хIумма а хир дац ма элира…\n– ЖIаьло вай лар ма до. ЖIаьла леташ хезирий хьуна?\n– «Ма гIерталахь кхуза схьа, кхузахь со ду хьуна. Ас нанин Iахар бохьуьйтур бац хьоьга!» – бохура хьуна жIаьло.\n– Нана, жIаьла дика ма ду, дуй?\n– ХIаъ, ду. ЖIаьла сахиллалц дIа ма ца дуьжу, вай барзах лардеш. Сахиллалц лета ма лета иза. Цунна берзан хьожа а ма кхета…\n– Нана, борз бен, кхин цхьа а вон хIума ма дац, даций?\n– Борз санна вон хIума-м дац, кхин а дуккха дан-м ду уьш.\n– Кхин хIун ду, нана?\n– Урс а ду, кIода а ду, уггар вон – Iовдал Iу а ву, юха аьрзу а ду.\n– Iу Iовдал а хуьлу, нана?\n– Хуьлу. Жа шайн моккъа дажа ца дуьтуш, цхьана метта хьийзош, тIелоьхкуш верг вон Iу ма ву. Олуш ца хезна хьуна уьстагIо: «БIаьста со суо хьалагIатталц ца Iуьллуьйту волу Iу ма хуьлда сан – со хьалагIаттале керла буц тIейолу; гурахь со суо гIатталц Iуьллуьйту волу Iу а ма хуьлда сан – со бижинчуьра гIаттале буц якъало гурахь», - олуш.\n– Ца хезна… Нана, аьрзу хIун ю тIаккха?\n– Цхьа даккхий тIемаш а долуш, стигалхула хьийзарг аьрзу ду-кх. Цо хьо санна болу жима Iахар дIа ма хьо, нанна юххера дIабаьлча…\n– Со цкъа а хьуна юххера дIа а бер бац, со… со…\n– Хьой? Гурахь хир бу-кх. Хаза ларга а лергина, цIан а белла, ши маIа а яьлла…\n– Ларга хIунда лоргу, иза хIун ду, нана?\n– Иза кIода ду-кх, ас хьоьга дийцина долу. БIаьста, гурахь – шозза Iожална кIел ма дуьйшу вай, кIоданца лоргуш.\n– Со бедда-бедда дIагIур бу-кх, боккха ма хилли.\n– ДIабахча барзо буур бу, дIабаха мегар дац…\n– Ткъа ас хIун дан деза! КIоданах келхьара муха бер бу со?\n– Хьуо ларга охьабиллича, бетта а ца луш, Iадда Iилла беза. Тохабелча – хадабо. Хадийча – нIаьний до, нIаьний дича – цомгаш хуьлу, цомгаш хилча - урс хьокху.\n– Нана, уьш дукха ма ду, соьга лелалур ма дац… уьш. Суна цхьа кхин хIума…\n– Буьхьигаш-м ма ца юьйшу жана юккъе, дIога, гой хьуна, тархашца лаьтта-кх, юьстах а евлла…\n– Уьш хIунда ца лоцу, нана, борз царах кхоьру?\n– Ца кхоьру, цаьрга мохь болу, шаьш лаьцча. ТIаккха жIаьла лета. Юха Iу гIотту, топ а кхуьйсуш.\n– Со-м ларлур бац, со иштта охьа а бижина, кхин хьала а ца гIоттуш, Iуьллур бу-кх хIуьттаренна, вон хIумнаш дIадовллалц…\n– Нана яла хьан, иштта мегар ма дац. Дуьне ма ду хIара, Дала иштта кхоьллина. Барзо уьстагI буу, борз кхечо юу, кхиниг вукхо юу. Хьуна буц ма еза, езий?\n– И буц а ма ю иштта са долуш, хьо а, со а санна. Хаза сийна хьала а яьлла, тIехь зезагаш а долуш, малхехь йох а луш, иза а лаза ма йо…\n– ТIаккха ас хIун дан деза! Ас буц юур а яц-кх, со хьох бакха а бекхаш, хи а муьйлуш, ловза а ловзуш, лелар бу-кх.\n– ХIан-хIа, буц а яа еза. Буц вайна яа тIейолуш ма ю, вайга мийлийта оьхуш ма ду шовданаш а…\n– Ас ахь аьлларг дийр ду-кх, нана… со юьстах а лелар бац, жана юккъехь охьа а буьжур бу, кхин… кхин хIун ду, нана? Кхин хIун де ас?\n– Кхин хIумма а дац-кх, хьо хьайн ненан бакхарш бу-кх, жима а болуш, хаза а болуш, кIайн-кIайн тIаргIа а хьийзина, боккха дума а лестош… ХIинца хьайн ненах бакхал цкъа, тIаккха охьабуьжур бу хьо, хьайн нанна улло.\nIахар, хьалхара голаш лаьтта гIортош, охьа а таьIна, шозза-кхузза чинк тоьхна, шура а йолаялийтина, дуьман суьрк дIаса а лестош, юх-юха а чинк а етташ, бакха хIоьттира шен ненах.\nНана, нох а дохуш, Iадда лаьттара, наггахь Iахаран дуьмех бат а Iуттуш. Iахар гуттар а карзахболура, ша нанас хьаьстича, дума лестош, чинк етташ, юх-юха а бекхаш.\nЮха и шиъ охьабижира: нанас шена улло, «бIа-бIа-бIаь» олуш, некха хьалхха схьабалийра Iахар, шена гуччохь хилийта.\nIахар когаш кIел бохкуш, ненах дIа а хьакхабелла, хьаьрччина, буйннал хуьлуш горггбелла, «пах-пах» аьлла, шозза-кхузза шок тоьхна, мара а цIанбина, яьIна ирах а саттош, дIабижира.\nБуьйса Iаьржа яра, лаьтта тIехь хуьлуш ма хиллара, стиглахь-м иштта Iаьржа а ца хетара. Лаьмнийн баххьаш стиглан таьIна-сийначу соьналлехь бода хуьлуш лацаделлера.\nЦхьанхьа-м чIоб а дийкира: «чкъий-й-дт, чкъид-чкъий-й-дт» деш, хенан барам боькъуш санна.\nБуьйса сама а ца елира – буьйса тхьевсинера, Iахар санна.\nIахарна сийна-баьццара дуьне гуора гIенах, къеггина кхетта малх а; цхьа байн мох а хьоькхура лекхачу даккъашца. ХIара шен ненаца бара, жIаьлеш а дара гена доццуш; цхьа узам беш, дIатаьIна, кхеран Iу а Iуьллура.\nБуц яра шортта, шийла шовда а. ХIара шена лиъча охьабуьжура, юха хьала а гIоттура. ХIара Iаьхча – нана дуьхьал Iаьхара. ТIаккха хIара кхийс-кхийсалуш, бодий-бодий тIе а боьдий, ненах бекхара. Юха Iахаршца ловзура, вовшашна карраш а детташ, ида а уьдуш, дуккха а вовшах а кхетта, полларчий санна.\nДуьне хаза дара, сийна-баьццара маьлхан дуьне; Iахаран дуьне дара хаза, Iахар санна, жима а долуш; Iахарал а жима дуьне, цхьана ирсах, безамах, синкъерамах дуьзна долу, жима дуьне, горга, Iахар санна, хаза дуьне…