Массара а лело мегарг Кадыровна а маго деза-кх\nНохчийчохь лаккхара даржаш, дерраш а санна, Кадыров Рамзанан гергарчийн карахь ду. Оцу бахьанийца цунах, дан а догIуш, кхаьрда. Амма доьхнарг ду, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахь хьал изза дацахь а, цунах тера хилар – цхьаболучара хIилланца къайлахьо иза, кхечара – ца хьо.\nХьалхара нах: мехкан администраторан нана Аймани, фондан куьйгалхо; кхочар Делимханов Адам – Пачхьалкхан Думехь депутат; маьхчаКадыров Ислам мехкан вице-премьер вара беттанаш хьалха.\nОццу хьесапехь ду йижарца дерг а: Кадырова Зарган шен вешин гIоьнча ю балха тIехь; Зулай – Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIуллакхийн урхалхочун гIовс ю.\nЧерхигов Рамзан, Зарганан майра - транспортан, зIенан министр. Цу шиннан воI Черхигов Идрис ву Экономикан, юкъараллан кхерамзаллин кхеташонан секретар.\nЗакриев Салман, Зулайн майра – Нохчийчоьнан парламентан спикеран хьалхара гIовс.\nЗакриев Якъуб а, йишин воI, вац ненавашас вицвина – цунна мехкаден хьалхарчу гIовсан дарж кхаьчна.\nКадыров Рамзана ца хеддаш дуьйцу шен гергарчех лоций. Цундела коррупцица къуьйсучарна хIумма а ца дуьсу талла – лаамийн конфликт инстаграм чохь ерриг а ю гуш.\nСтенгара ду Кадыров Рамзан шегара ницкъ, бахам даима а дестийна гойтуш хьийзар?\nИза гарехь цуьнан беркъачу бераллера схьа ду – дацара цуьнан хIетахь дашо Iайгаш, еза машенаш, басковгIар-лопыревагIар. Дуьххьара цуьнга кхачна машен а яра Басаев Шемала совгIатйина.\nКадыровца дуьстича, Оьрсийчуьрчу хьакамийн берийн «шайн хеннахь» хилла дерриг а: 90-чу шерашкахь Финляндера «папас» еана сникерсаш, шаьш дас-нанас Малхбале дигар-далор, дизайнерша духарш тегар. Цундела иштачу хьаькамийн бераш дац нахалахь чIагIдала хьаьгна – дай-наноша бахаховшийначех бу уьш.\nКадыровна хасталуш деза. Оцу бахьанийца Оьрсийчуьрчу хьаькамашлахь ког хеццна вехаш и цхьаъ бен воцуш санна хетало. Амма ерриг а пачхьалкхехь ду и сурт, "катухуш" бу дукхахберш.\nИза ган хала а дац. Масала, хьовсур вай луларчу Дагестане.\nНохчийчуьрчу «паччахьан» бераш кхуьуш бен дац цкъачунна (шиммо-м дукха хан йоццуш 20 миллион сом а деара доьзале), ткъа Абдулатипов Рамазанан бераш шайн махкахь административан ирхенаш йохуш ду.\nВоккхахволу воI Джамал Каспийскан мэран гIовс ву. Да Дагестанан куьйгалхо хIоьттина ши бутт боллушехь, вира цунах хьаькам.\nЖимахверг, IабдулатIип, мехкаден администрацехь аппаратан куьйгалхочун хьехамча вара.\nДуккха а гергара нах а бу Абдулатипов Рамазанан.\nВаша, Раджаб, миграцин урхаллехь коьрта хьаькам вара, хIинца мехкан парламентехь дешаран, Iилманан, синбахаман комитетан куьйгалхо ву.\nАбдулатиповн нуц ву Гитинов Маьхьди. Яхначу аьхка цунах «Россетьна» юкъайогIучу "ДЭСК" компанин куьйгалхо вина.\nТлярата кIоштан да хIоттийна Абдулатипов дарже веъча цуьнан цIийнах волу Раджабов Раджаб.\nДагестанан парламентан спикеран воI Шихсаидов Даниял хIоьттина кхушара Буйнакскан депутатийн кхеташоннна коьрте. 2015-чу шарахь иза зуьйш вара низамхоша, бозбуанчалла цо лелор толлуш. Берийн беш ян Iедало делла 14,6 миллион сом лачкъийна цо а, цуьнца цхьаьна накъосташа а, бохура хIетахь талламчаша.\nБехк толлуш лаьттира. ЦIера аравала а дихкинера. Ткъа цул тIаьхьа талламхоша бехктакхамах хIун дира хууш дац.\nИзза ду массанхьа а\nЮьтур вай Кавказ. ЧIара, хууш ма-хиллара, коьртера телха: президентан Путин Владимиран йоI Тихонова Катерина йоккхачу корпорацин-проектан «Иннопрактикан» куьйгалхо ю. 452 миллион соьманна пачхьалкхан контракташ кхаьчна цунна 2015-чу шарахь, коррупцина дуьхьалояран Фондо бахарехь. «Роснефто» хьажийна цига 179 млн. сом, «Транснефто» - 221 млн, «Росатомо» - 59 млн. .\nВице-премьеран Рогозин Дмитрийн 33 шо долу воI Алексей ву Ильюшинан цIарх йолчу авиакомплексан коьртехь. Ткъа Рогозинна уллера гергара йолу журналист Филиппова Дарья Iийра ГIирмехь экологин, маьIданийн министран гIовс, деношкахь, доккха дов а оьккхуьйтуш, хIоьттина Сочехь халкъан паркан директор.\nЯхначу гурахь Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочун хьалхарчу гIовсан Кириенко Сергейн воI Владимир хIоттийна «Ростелекомехь» коьрта вице-президент. Топ-менеджер вара иза цигахь хьалха, амма кхиа вуьйлира да Кремле кхачча.\nФедерацин Кхеташонан спикеран Матвиенко Валентинин воI Сергей а ву кхиаме бизнесмен. Нана Петарбухахь губернатор йолчу шерашкахь иза гора бахархошна «СВМ» ("Сергей Владимирович Матвиенко"), ноьмар йолу машен хоьхкуш. ХIетахь дуьйна а вара иза миллиардерийн рейтингехь. Цуьнан $1 млрд ду бохура цуьнан (халкъалахь цуьнан оцу ахчанах «ненан капитал» олура).\n…Баккхийчу хьаькамийн «безачу» гергарчийн могIа яхьаязбина ца валлал боккха бу. Кадыровца а, цо дIахIиттийначаьрца а дуьстича, Оьрсийчоьнан элитано мелла а къайлахьой леладо шаьш лелориг, уьш ца лела «тхо ца гучун ши бIаьрг балийла», бохуш, цара меллаша хьоьхку шайгара Porsche, уьш тийна-таьIIина беха шайн гIопашкахь.


Марха лацар а, дастар а.\n1 декабря в 12:01 (2009 г.)\nМарха билггал муьлхачу дийнахь лоцур ду я достур ду хьалххе хаа йиш яц цхьанне 1елимстеган, мел ч1ог1а 1илма 1амийна и велахь а. Х1унда? Де¬лан Элчанан (Деле¬ра салам-маршалла хуьлда цунна) дешан дуьхьа. Цо аьлла: «Марха и (бутт) гарца лаца, и гарца даста а даста, нагахь дуьхьал марха еана шуна иза гойла дацахь, Ша1бан беттан ткъе итт де дузийта». (Бухарий, Муслим) Молланашна хьалххе х1унда ца хаьа бохург, уьш Делан къайленна т1е х1унда ца кхуьу бохург санна нисло т1аккха. Вукху хьадисехь ма аьлла Делан салам хиларо: «Шайна (бутт) галлалц ма кхаба, цул т1аьхьа галлалц кхаба...». Иштта цо аьлла, Де¬лера салам хуьлда цунна, «Бутт ткъе исс де долуш хуьлу».\nЦентральни телевидинин журналисташна а хуург ца хаьа боху молланашна. Журналисташка а, яздархошка а, поэташка а хоттур дац Къематдийнахь шай¬га деллачу 1илманца Делан а, Цуьнан Эл¬чанан а дош х1унда ца лардира аша аьлла, цундела цара дукха атта кхайкхадо иза. Бакъду, шайна цахуург дийцарна бехке хила мега уьш. Вай марха долуш телевизорчохь Москвахь а, Са1удехь а достуш гича низамах боха сихло цхьаберш. Царна ца хаьа бутт гаран хьукмангахь баккхийчу имамийн ойланаш шина де¬къе екъаелла хилар.\nЦхьаболчара аьлла: цхьана меттехь бутт гинехь, дуьненан массо маь11ехь марха лаца деза. Вукхара аьлла: Xlopa махкара бусалба нах шай¬на бутт гарца марха лаца декхар бу. Х1окху шина а декъан а, Эл¬чанан (1алайх1иссалам) хьадисашкара далилаш (тешалла) ду.\nЦхьаболчара цхьа хьадис г1оле лерина, вукхара важа лерина. Цхьаболчара «Гича лаца, гича даста» бохург дуьненна а ду аьл¬ла, вукхара цхьана мах-кана ду аьлла. Вайна лаахь а, ца лаахь а х1окху г1уллакхехь 1елимнах шина мазх1абе (некъе) бекъабелла. "Т1акха вайн имам волчу Шафи1ийн мазх1абехь тергалдинарг шен махкахь бутт гар ду!\n«Мapxa и (бутт) гарца лаца, и гарца даста а дас¬та, нагахь дуьхьал мар¬ха еана шуна иза гойла дацахь, Ша1бан беттан ткье итт де дузийта».\n«Манх1аж» жайнахь ду, Дамаск, Аллеппо, Химс цхьана пачхьалкхан Сирин г1аланаш масала цхьана мехкан хьукма долуш ю. Вовшийн гена йолу г1аланаш, масала: Макка, Каир, Дамаск цхьана мехкан хьукманнца яц. Маккахь бутт гича Каирехь берш марха лаца декхар бац, Каирехь гича Дамаскехь берш декхар бац, - аьлла. Иштта Москвахь болчара даьстинера бохуш цхьа карзахвийла оьшуш дац. Вай Дагестанехь дагадевлча а, уьш вайх дагабевлча а мегар долуш ду.\nЖайнахь яздина ду цхьаболу нах даьржинчу (мутный) хи чохь бен 1алуш бац аьлла, даима питана лоьхуш бу бохург ду иза. Я хенал хьалха лоцуш, я хьал¬ха достуш, нах тиларчу буьгу цара, уьш бу бусалбанийн барт бохош берш. Цхьаммо а юьртан моллин мохь шена т1еийза ца безара, юьртан молланаш муфтин г1уллакхна юккъе г1ерта ца безара, xlopa а шен балхах жоп дала дезаш ву. Вайна ца тоьаш дерг вовшах дашар а, низам лардар а ду. Гина бутт боцуш я Ша1бан беттан ткъе итт де дуьзна а доцуш, и даима марха лоцуш къуьйсуш долу де, шарийтан жайнашкахь «йавмуш-шакки» - аьлла дийцина ма ду, шеконан де бо¬хург ду иза. Дийцарал сов кхаба хьарам ду аьлла ма ду. Делан салам хиларо аьлла:\n«Нах шек болчу дий¬нахь марха кхаьбнарг, Абуль-Къасиман leca хилла». (Абу-Давуд, Тирми-зий) Абуль-Къасим Элчанах олуш хилла (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цун-на). Xlapa «Иршадус-сарий фи 1ибадатиль-Барий» жайни чохь дерг-м ц1енна вайна, нохчашна, дийцинчух тера ду: Цхьанна а, я цхьанне тобанна а мегаш дац, марха лацарца я дастарца луларчу шахьарехь бутт гинера аьлла шайн шахьарехь болчу на¬хах д1акъаста, и болх бинарг я бинарш къи¬нош летош бу, шаьш умматна дуьхьал бевлла, Дала Шен лайшна х1оттийна долчу шар1ан хьукма дохош, нах шина декъе боькъуш бу. Элча¬но ма аьлла (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна): «Мархадастар наха достучу дийнахь ду, г1урбадер наха дуьйчу дийнахь ду». Иштта Делера салам хиларо аьл¬ла: «Шун марха, аша кхобучу дийнахь ду, шун г1урба аша дуьй¬чу дийнахь ду». Марха лацар, дастар бусалбанийн цхьаалла гучуйоккхуш 1амалш ю. Бусалба нах тахана тайп-тайпанарчу мехкашкахь бу, xlopa махкахь шен низам долуш. Цхьана махкахь, шахьарехь берш марха бахьана долуш бекъабалар маггане а мегаш дац. Дала бусалбанийн барт бойла.


Франци -- Европан адамийн бакъонашкахула йолу кхел, Страсбург, Манг 27, 2013\nЕари дийнахь нуьцкъале бирзина болу Европерчу адамийн бакъонех кхелан сацам хIара шо долалуш, дечкен беттан I6-чохь тIеэцна бара. Нохчийчоьнан исс вахархочуо гулахь бинчу латкъамца боьзна бу и сацам. Цу нехан гергара 5 стаг 200I-чу шарера 2004-чу шаре кхаччалца болчу муьрехь оьрсийн эскархоша лачкъийнера.\nЦарех виъ жимма хан яьллачул тIаьхьа, шайна тIехь къизчу таIзарийн лораш а йолуш, вийна схьакарийнера. Ткъа пхеалгIаверг хIинца а каронза ву, оьрсийн эскархоша лаьцна дIавигинчул тIаьхьа цуьнан кхолламах лаьцна хууш хIумма а дац. Гергарчара меттигерачу прокуратуре а, полисхошка а латкъамаш бар бар бахьана долуш долийна хилла бехкталламан гIуллакхаш Iедалхоша, ишттачу хьелашкахь шаьш деш ма-хиллара, кхин терго а ца еш, я уьш талларехь цхьа а шовкъа а ца гойтуш, моттаргIанаш лелор беш, дIакъевлинера.\nЦул тIаьхьа Дуьненаюкъарчу кхеле латкъам бина болу байъинчеран гергар нах бакъ хилар тIечIагIдира Страсбургерчу кхело, цу нахана юкъарчу хьесапехь 300 эзар евро сов ахчанца компенсаци яр Оьрсийчоьнан Iедална тIе а дожош.\nБакъду, Оьрсийчоьно цу сацамна дуьхьал аппеляци йинера, и гIуллакх таллар Европерчу кхелан Йоккха Палата олучу лакхарчу инстанце дилларе а кхойкхуш. Оьрсийн агIоно дацаре деш дара, Нохчийчохь байъинарш оьрсийн эскархоша байъина бу бохург.\n„И зуламхой эскархойн камуфляже духарш доьхна хиларий, цаьргахь харц документаш хиларий уьш Iедалан векалш хилла бохург дац“, - бохург дара Оьрсийчоьнан векалша юьхьаралаьцнарг. Амма и дIахьедарш Кхело, бух боцуш а лерина, тидаме ца эцнера.\nХIинцалерниг хьалхара сацам бац Европерчу адамийн бакъонех йолчу кхело Нохчийчохь шинна тIамехь оьрсийн эскархоша къизаллийца байъина, я лийцина дIабигинчул тIаьхьа ларйоцуш, тIепаза байъинчу маьршачу бахархойн хьокъехь тIеэцна берг. Дуьххьара 2003-чу шарахь тIеэца болийра цу кхело Нохчийчуьрчу бахархойн латкъамаш.\nХIетахь прецедент хилла дIахIоьттира евзаш йолчу нохчийн бакъонашларйархочуо Базаева Либханас а, цуьнца цхьаьна цхьа могIа зударша а Страсбурге бина хилла латкъам. I999-шеран гIадужу бутт бовш Нохчийчуьра тIамех бевлла мухIажарийн коврица ГIалгIайчу баха новкъабевлла хиллера уьш. Цу дийнахь оьрсийн эскархоша „кхерамазаллин пургIе“ схьайоьллур ю шаьш ГIалгIайчу боьдучу новкъахь аьлла дIакхайкхинера.\nАмма шен яматрлонца а, къизаллийца а евзаш хиллачу Кавказ постехь и „кхерамазаллин пургIе“ елла а ца тикна, юхаберза гIоьртинчу мухIажаршна тIе стиглара бомбеш етта йолийнера эскархоша. Цу тIелатарехь дийнера латъам бинчех цхьаъ йолчу Исаевин ши бер, ткъа иза ша а, Базаева Либхан а лазийнера. И 2003-чу шарахь Страсбургерчу кхеле делла гIуллакх и кхо зуда бакъ а еш, царна массарна а I2 эзарна тIера 25 эзар евро кхаччалца компенсацеш ялар Оьрсийчоьнан Iедална тIе а дожош дIадирзира.\nХIетахь дуьйна дийна цхьа тулгIе аййеллира, гIелонаш а, къизаллаш а, харцонаш а лайначу Нохчийчоьнан бахархоша Европерчу Кхеле бечу латкъамийн. Оьрсийчохь шайн бала тергал ца бан а, латкъамаш бар а, нийсо лехар а, мелхо а, шайна а, шайн доьзалшна а кхераме хилар а Iеминчу цара бIеннаш дIахьедарш яздира Страсбурге. Цу латкъамех иттанаш хIинцале а теллина бевлла бу, хIора а царех Оьрсийчоь бехкеярца дIа а бирзина. Ткъа иштта дуккха а дIахьедарш шайн рогIе ладоьгIуш ду Европерчу кхелехь.\nНохчийчуьрчу бахархойн латкъамашца Европерчу кхела оьрсийн Iедална хIинцале а такха тIедожийначу ахчан терахь тоххарехь 7 миллион еврол тIехдаьлла. Цу ахчанах цхьа доккха дакъа - 1,72 миллион евро - Котар-юртахь 2002-шеран чиллан баттахь байъинчу нехан гергарчарна дала тIедожийна дара. ХIетахь оьрсийн эскархоша бомбанаш йиттина 24 Котар-юртан вахархо вийра, иттанашна чевнаш йира, ткъа цу юртан ахдакъа, дохийна, херцаршка дерзийра.\nИ санна долу масалаш кхин дуккх а ду. Делахь а, и бохург дац, Оьрсийчоь Европерчу кхелан сацамаш кхочушбан сихдуш ю бохург а, я хIуммаъ массо а латкъамехь толам баьккхинчу вайнахана оьрсийн Iедало царна йогIуш йолу ахчанца компенсацеш дIало бохург а.\nИза ца дан некъаш лахархьама, керла низамаш тIеэца а кийча бу цу пачхьалкхан Iедалхой. Иштта Оьрсийчоьнан юстицин министралла толлуш ю, террорхошна дуьхьал йинчу операцешкахь зенаш хиллачу нахана компенсацеш яларх долу низам тIеэца некъаш. Бахьана – нагахь цара иштта низам тIеэцахь, Страсбургерчу кхелан кхин бух хир бац, Нохчийчуьрчу бахархойн латкъамаш талла.\nЦул совнаха, Оьрсийчоьно Страсбургерчу кхелан хийлаза Iиттарш йина, уьш шайн талламашкахь объективе бац, бохуш. Нохчийчохь тIепаза вайнарг хIора а вийна ву бохург дац боху ойла ю оьрсийн агIоно шайн Iиттаршкахь юхьаралаьцнарг.\nАла догIу, цхьа могIа адамийн бакъонашларйархойн юкъараллаш чIагIдарехь, Нохчийчохь шинна а тIамехь тIепаза байъинчеран терахь 5000 сов стаг ду. Царех дукхахберш оьрсийн эскархоша, зачисткаш ечохь лийцина, дIабигина я оьрсийн эскархойн талламан посташкахь лийцина бу. Байъинчеран терахь а дац билгал хууш, адамийн бакъонашларйархоша 100 эзарера 200 эзаре кхаччалца терахь хьахдо.\n2006-гIа шо кхаччалца Нохчийчоьнан Пачхьалкъан кхеташонан куьйгалхо хиллачу, ткъа цул тIаьхьа ша а тIепаза вайча санна цIеххьана политикан майданера къайлаваьлла волчу Джабраилов ТIауса ша Iедалан коьртехь волчу хенахь дира вуно гIовгIане дIахьедар, шина тIамехь Нохчийчохь I60 эзар стаг вийна аьлла.


Венерчу кхелахоша гечдина нохчийн мухIажиршна\nШина кIирана чохь пхиъ къепедацар лелорца гIар а ваьлла, лаьцна волу нохчийн кхиазхочун а, цуьнан накъостан а дов хоттуш дара Венехь. Iедалхоша чIагIдарехь, цу хене кхаччалц волеларца я зуламашца коьртах ваьлла хилла воцу 17 шо долу жимстаг цIеххьана волавелла хилла летаршкахь а, садоIучу меттигашкахь девне вийла а, ткъа иштта къоланаш дан а.\nИштта Венерчу кхелехь цунна бехке дуьллу полисхойн машенан неI йиллина, цу чуьра Iедалхойн машенан лоьмарш лачкъор а, дискотекин кораш кегдар а, ша санна болчу австрийхойн кхиазхойх латар а, кхерамаш тасарца цаьргара хIумнаш схьаяхар а.\nИ дерриге а лелоран бахьана, ша цу муьрехь дукха къаьркъа мийлина хиларца кхетийра кхелахочунна кхиазхочо, шена дукхахдерг дага а ца догIу аьлла, чIагI а деш.\nИза жима хилар а, цул хьалха кхин вочу хIуманна тIехь гучуваьлла ца хилар а тидаме а эцна, арахь яккха ялх бутт хан а тоьхна, дIахийцира иза кхелахочо, айхьа динчу гIалатех Iамалахь, кхин во а ца лелаш яьлла.\nЦуьнца цхьаьна кхеле озийна хилла цуьнан накъост бехках мукъаваьккхира.


Шемара хьал дийцаредан Венехь цхьаьнакхийтира Лавров а, Керри а\nГIадужу-бутт 23, 2015\nШемара хьал дийцаредан Венехь цхьаьнакхийтира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей а, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретарь Керри Джон а. Хьалхарчу декъехь цушимма шаьшинна юкъахь дина къамел.\nТIаьхьо цушинца цхьаьна дийцаршка гуллуш бара СаIуда Iаьрбийчоьнан а, Туркойчоьнан а дипломатин лидерш аль-Джубейра Iадел а, Синирлиоглу Феридун а. Ши де хьалха Кремло Шемин президент Асад Башар Москох хьошалгIа витарна а, цуьнца Путин Владимира юкъарло латторна а ша реза йоцийла хаийтийна Вашингтоно.\nАсад Москох вар дузу Малхбузено оьрсийн кеманаша Шемарчу Iедалан эскаршна махкахь боьдучу тIамехь гIодан долор диктаторна тайна хиларца. Евробертан а, Вашингтонан а шеко яц Оьрсийчоь «Исламан Пачхьалкх» олучу тобанашна ракеташ еттачу меттана, Малхбалено тIекарло латточу Асадан оппизицица тIом бан яьлла хиларх.


ГIалгIай метта итт денна накъадолхаш -\nГIалгIай метта итт денна накъадолхаш\nГIалгIай каьхата мотт маца хьахиннаб хаьттача, массане оал: «1923 шера 1 мае». Бехк бац из иштта оаларий, зIамига долча хана денз, иштта из таьрахь хьалхадоахаш, Iомадаьд вай. Из сел нийса а дац аьнна хет сона. Маца хьахиннад «Сердало» газет, маца арадаьннад хьалхара гIалгIай йоазув яхача хаттарашта дала мегаргда цу тайпара жоп. Бакъда къаман йоазув хьа маца хиннад дувце, таьрахь кхыдар хила деза. Мальсагов Кураза Зоврбика латински алапий кIийлен тIа гIалгIай алфавит хьадара проект оттаяь хиннай 1921-ча шера. Вешта аьлча, вай йоазув хьахинна 100 шу дуз укх шера. Амма ара-м даьннадац из кхы а ши шу даьлча мара: 1923-ча шера эггара хьалхара цун дош кепа теха хиннад лакхе хьоахадаьча къаман газета тIа.\nЙоазув хьахиларо дуккха хIама эргадаьккхад гIалгIай вахаре. Дешарга бода никъ билла гIо даьд, хьахиннад исбахьален литература, арадаьннад дешара книжкаш, хьахиннад кепайоазув, наьха сакхетамаш лакхлуча дакъа лаьцад. Бицбалале, багахбувцам дIаязбе оарцагIбаьннаб хьалхара йоазонхой, царех хиннад Хь. Муталиевс, Хь. Осмиевс, Б. Зязиковс, Д. Мальсаговс, кхычар арадаьха халкъа кхоллама хьалхара книжкаш. Къаман журналисташ хьахулача новкъа а боккха пайда баьннаб хьалхарча алфавитах. Из йоазув Iомадаь хиннаб Беков Тембот, Озиев Салман, Озиев Ахьмад, Мальсагов Оарцхо, Мальсагова Фатима, Шадиев Азамат, Аушев Махьмад, кхыбараш. Цунца яздаь хиннад гIоръяьннача Беков Тембота «Сердало», Озиев Ахьмада «ЙиIиг» яхача стихотвореней мугIараш; Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», «Пхьа», Мальсагов Оарцхой «Салихьат» яхача пьесай ловзараш, хьалхара гIалгIай грамматика, дошлорг, школашта лаьрхIа дола «Абат», кхыдола йоазош. Дуккхача эрсий а доазол арахьарча а классикий таржамаш а даь хиннад из алфавит леладаьча шерашка. Масала, Зоврбика ше даь хиннад М. Ю. Лермонтова «Морхаш», «Кхо пальма», «Босе» яхача стихотворенешта уж гIалгIай меттала хургйла таржамаш, хIаьта Бековс хьалхарча алфавитах пайда ийцаб Ги де Мопассана «Йоккха саг Соваж», «ГIоргIа дегаш» яха дувцараш наьна меттала доахаш.\nВайна ховш ма хиллара, гIалгIай дешара, литературанна, журналистиканна лард йоллача доккха дакъа юкъедихьад Кураза Зоврбика оттадаьча латиницай гIонца кхеллача йоазоно. ХIаьта а 1938-ча шера Iилманхоша лаьрхIад леладеш кхы а аттагIа хургдола йоазув кхолла, из хиннад ерригача Россе бувцача эрсий метта графикан кIийлен тIа оттадаь. Цу хана денз, хьадоагIаш да тахан вай леладеш дола 46 алапах латташ дола алапат. МалагIа оатто я цо енар. Нагахьа санна эрсий мотт ховш саг вале, цун Iомаде дезараш 13 алап мара дац, гIалгIай мотт караберзабеча хана. Юхедиса 33 эрсий алапаш да. Цул аттагIа Iомалургболаш мотт цхьаькха ба аьнна хетац сона. Мел дукха кердадараш юкъекхувларах, мел дукха мотт эргабувларах, цхьа хIама даим дахаш, диц ца луш хургда: вай йоазон лард еллар 1921-гIа шу хилар. Цул тIехьагIа мел даьр, цу ларда тIа хьалдаь а хIанз хьалдеш латта а цIа да. «Маца даь даргда из?» – хатта тарлу цхьанне. Цунна жоп луш ала деза: «ЦIаккха, хIана аьлча, дода хий мо даим хувцалуш, цхьан метте ца латташ, хIама я мотт яхар. Из даим дегIаух, эргабувл, хувцалу».\nЙоазон ханара саг\n(Барахоев Идриса 100 шу дизарга)\nГIалгIай йоазон проект вIашагIъеллача 1921 шера, из вай къаман берашта дIахьеха вайташ санна, цу шера дунен чу венав наьна метта къаьнагIболча хьехархоех цаI хинна Барахоев Махьмада Идрис. Сона хьалхашка улл 2006-ча шера 5 октябре арадаьннача «ГIалгIайчен дешар» яхача газета кхоалагIа номер. Цу тIа иштта яздаьд Идриса балхах а вахарах а лаьца: «1940-ча шера чакхъяьккхай Буро тIара хьехархой училище.\nЦу шера болх бе дIаволавеннав Дошлакъий-Юртарча йиза йоацача юкъерча школе. 1949 шера август беттагара 1959 шера май беттага кхаччалца Каз. ССР Молотовски а Акмолински а районашкарча школашка хьехархо волаш къахьийгад. 1959 шера дIаволавенна, 1966 шерга кхаччалца Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института филологически факультете дешаш хиннав. 1959 шара И. Барахоевс къахьийгад бе-беча школашка. Махьмада Идриса хьехархочун юкъара стаж шовзткъа шу я. Дика къахьегарах, цунна тийннай майдилгаш а сийлен грамоташ а».\nИдриса хьехаш, гIалгIай мотт Iомабаь ба тайп-тайпарча ноахалех бола бIаьш гIалгIай, цар къахьийгад халкъа боахама дуккхача доакъошка. Шоай балха нийса, хоза мотт бувца а ховш хиннаб уж нах, хIана аьлча цар гIулакха ураэтта лаьттав наьна метта деша говзал йоккха йола саг. Духхьал хьехархочун говзал шийх яьлла ца Iеш, Iилманхочун а журналиста а говзал йолаш саг хиннав къаьна хьехархо. Цо «Сердало» газета тIа язъяь меттах, эхьах-эзделах, хьехархочох йола статьяш ешаш хилча, боккха салоIам хул. Цул совгIа, ший йоазошта кепа йийттай цо «Дош» яхача цхьан юкъа арадувлаш хиннача журнала тIа. Цу хьакъехьа сай цох йолча очерка тIа аз яздаьдар: «Къаьстта дувца безам ба са Барахоев Идриса цхьан йоазонах лаьца. 2008-ча шера 1 ноябре арадаьннача «Сердало» газета тIа кепа теха яр «Наьна меттала хозал кхетаяр» яха цун статья. Идрис эрсий мотт дика ховш хиннилга гучадоал вайна укхаза. Из йоазув цо хетадаьд 2004 шера «Сердало» яхача издательствос арахийцача А. С. Куркиевс оттадаьча «ГIалгIай-эрсий дошлорга». Куркиевс баь болх во ба, эшаш бац яхац къаьнача хьехархочо. Дошлорга автора а редакционни коллеге а боккха, пайдане болх баьб, яхаш, белгалдоаккх цо. Цунца цхьана шийна да аьнна хета кхоачамбоацараш хьехаду. Аз цу йоазонах боккха пайда ийцар. Цхьадола дешаш ца эшаш юкъедоаладаьд аьнна хет Идриса, царех да: километр, кино, кисель, итап, кхыдараш. Бокъо йоацаш дицдаь дитад дукхача наха ховш доаца, метта юкъе эшаш дола дешаш: куташ – мелкие кражи, пхьатох – остроконечный молоточек для пускания крови, Iийтта бIаьсти – тощая весна, увз – диафрагма, кийрк – сруб колодца, танакхаш – сбруя, циска нитташ – нежгучая крапива, пелтоха – ударить плашмя, товра – наждак, коара – шерсть, навешанная на руку для предения ручным веретеном, жерж – опилки, иштта кхы дIахо а.\nИз йоазув деча хана Идриса 87 даьнна хиннад. Цул тIехьагIа, кхы а ялх шера ваьхав Барахоев. Бакъдунен тIа дIаводача хана, цун даьнна хиннад 93 шу. Бусалба ди лоархIаш, сага цо тIадаьхка паразаш кхоачашдеш, хиннав вай мехкахо. 1999-ча шера, Макка ваха, хьажол даь а хиннав. ХIаьта цун валар нийсденнад 2013 шера мархаш доастача дийнахьа».\nАльманахах керда цIи тилла шу\nСо зIамига кIаьнк волча хана денз, берригача гIалгIай а нохчий а мехка дика довзаш дар «Лоаман Iуйре» яха, гIалгIай меттала арадувлаш хинна литературни альманах. Из эггара хьалха арадувла доладеннадар, со ваьча 1958 шера денз. Вешта аьлча, цхьан ханара дар тхо. Оалаш да «керда нув кердача хьисапе хьокх».\n1984 шера цун керттерча редакторалла хьожаваь хиннача Вышегуров Султана Мухьмада лоархI цун цIи хувца. 1991 шера, нийсса 30 шу хьалха, кхы тайпа цIи йолаш арадувла доладелар из альманах. ХIанз цун мужалта тIа яздаьдар «Маьтлоам» яха дош. Ховш ма хиллара, из лоаман цIи я. Цунна юхе а кIалха а яда гIалгIай шира юрташ Фуртог, ЖIайрахь, Лаьжг, Эзми, Iарамхи, кхыяраш. ХIаьта а таханалцца ховш дац, Iилманхоша техкадац, къаьнара цIи дIа а яьккха, редактора цох иштта кердаяр тиллара бахьанаш. Цунца цхьана кердача тайпара болх бе ше лаьрхIа волга хьахайта гIийрта хила а тарлу альманаха кулгалхо, хIана аьлча дуккха эргалонаш хилар цу тIа, кепа еттача йоазошца а авторашца а ювзаенна. Арадувла доладелар хьалха Iаьдало соцадаь лаьтта Хашагульгов Iаьлий, Кодзоев Iийсай йоазош, юкъеера цхьацца керда рубрикаш, гучаяьлар яздеш болча наьха керда цIераш, хувцабелар альманаха мужалта бос а сурт а.\nЛоаман сурт хоза хийтта тилла а хила тарлу из цIи, хIана аьлча из дуккхача гIалгIаша хестабаьб шоай дувцарашка, романашка, очеркашка, байташка. Бакъда цох эггара хозагIа яздича санна хет сона ший «Маьтлоам» яхача йоазон тIа Гамботов Бориса. Хьож вай цо фу дувц Маьтлоамах, цу юкъера цхьа дакъа деша а дешаш: «КхоалагIча классе аз дика дешар бахьан долаш, са воккхагIволча вошас Сале аьннадар сога: «ЦIаькха говрашта, доаханна мотт хьакха тухан кхерий ийца, се Маьтлоам водача хана, хьо сайца вугаргва… Са ираза, каста хьатIакхаьчар веший аргIа а. Iуррехь, ди шийла долаш, вира кожа тIа тух чудоахка галеш IотIадаьхка, тхоашта юача хIаманна кхачеи салтий флаьгаш чу хийи хьа а ийца, наькъа арадаьлар тхо. Маьтлоам тIа хьалбодача ах новкъа кхаьчача, боалл ЖожагIа-Хьаст, берда кIалхара гучадувлаш хий долаш. Цига тхоашта, Iохайша салеIа, шийла хий менна, дIахо Маьтлоамагахьа урагIболабир оаха тхоай никъ. Маьтлоама лакхе, хьалха нах текъа ихача Маьт-Села тхо хьалтIакхаьчача, делкъа ха хиннаяр. Цу юххе боаллар догIан хий хьаIовш хинна зIамига Iам. Вошас сога дийцачох, Маьтлоам тIа дажаш мел хиннача хьайбаша цу Iам чура хий мелар, хIана аьлча кхы хий долаш моттиг яцар Маьтлоама лакхе хьайбашта хьогал йоае… ГIийло хьекхача михо теркадора зизаш. ЦIенача, шийлача фега михьаръяьнна, удаш лелар говрий ремаш…»\n«Маьтлоам» яха цIи ворхI шера мара лелаяц альманаха. 1997 шера цун кердача керттерча редактора Мальсагов Абос «Литературни ГIалгIайче» цIи йола журнал хьаду цох. ХIаьта а «Маьтлоам» яха цIи цун истореца йисай, «Лоаман Iуйре» яха цIи юсаш санна.\n← Шун бераш мишта Iомабу къаман мотт\nВ Гамурзиево по нацпроекту построили новый детский сад на 220 мест →


Президентан харажамашкахь дакъалаца дагахь ву Назарбаев Нурсултан\nКазахстанан президентан харжамашкахь «Нур Отан» партин цIарах дакъалаца дагахь ву карарчу хенахь цу даржехь волу Назарбаев Нурсултан. И сацам бина цо Кхаарин дийнахь хиллачу цу партин гуламехь. Делегаташна хьалха вист хуьлуш, Назарбаевс элира ша реза ву шен кандидатура хьалхататтийта аьлла. 74 шо долу Назарбаев Нурсултан Казахстанан президент ву 1990-чу шарахь дуьйна.\nКазахстанан конституцино шоозза бен бакъо цало цхьана стагана юкъа хан а ца йолуьйтуш президентан харжамашкахь дакъалаца. Амма цу тIехь аьлла ду иза хьакхалуш дац Казахстанан хьалхарчу президентах аьлла. РогIера боцу пхиолгIа президентан харжамаш хир бу цу пачхьалкхехь Охан-беттан 26-чу дийнахь. Таханлерчу денна цу харжамашкахь дакъалаца дагахь ву 14 стаг.


Т1аьхье. Юьхь еша №11–12 (2015), 1–2.\nАх сахьт хан елира. Са метта деана парг1атдаьлла Цицияй, Солтий вовшашца хабаре делира, шен дуй биана волчу вешех х1умма а ца лачкъийра йо1а. Цо цунна дийцира шена везавелла к1ант къен хилар, цундела ша дас цуьнга яла дуьхьало яр, шена т1ехьийза к1ант ша ядо кечлуш хилла хилар, шаьшшиъ дуьненахь мел деха вовшийн деза шаьш дуй биана хилар.\nОйла а йина, цара сацам бира xlapa буьйса кхузахь яккха, кханалерчу дийнахь герггачу юьрта а дахана, цигахь Циция а йитина, ткъа Солта Бежия кхуза схьавало д1аг1ур волуш. Х1орш массо а буха берзар кхераме хир дара: д1аяханчу буса Дарьялан боьрахь хилларг хиллачул т1аьхьа, ч1ог1а ларлуш а, сема а хир бара rlaроллехь болу г1алг1азкхий.\nДукъал дехьара говр а, ткъа цунна т1аьххье Муртазан кортий, белшашший гучаевллачу хенахь суьйре т1екхочуш лаьттара. Цуьнан белш т1ехь керлачу алан боккха ц1ов бара. Боьрахула алан ц1ов ша схьабог1уш санна хеталора. Цунна генара дуьйна гора дитта к1ел вовшашца бертахь хабар дуьйцуш 1аш долу Цицияй, Содтий.\n«Тайна хьуна и шиъ!» – боху ойла хиллачу цо сацамбира: «Кхин а цхьажимма цхьаьна 1ер и шиъ», – аьлла, болар лах а деш. Амма «вовшашка безам бахнарш» иза гучавалар тергал а ца деш, бертахь къамел деш дара.\n«Эх1е, иза бу хьуна безам! И докх цо стагах… Царна-м со ган а ца го»,– аьлла, дагаиккхинчу Муртазан собар кхачадала доладелира.\nГовраш мохь бетташ лехка, шед етта, тхулгаш кхийса, говраш шега ца совцалуш санна, г1овг1а ян волавелира иза, гуттар а кхеран arlopa а хьоьжуш. И шиъ, тохара санна, вовшашна духь-дуьхьал а хиъна, хабар дуьйцуш дара, гергга кхочуш лаьтта доттаг1 тергал а ца веш. Муртаз саца а сецна, цецваьлла цаьрга д1ахьоьжура, дайн 1адаташ Солтас муха дицдина техьа, бохуш. Т1аьххьаре а царна дуьхьал д1а т1евахара xlapa.\n– Мичара хьаькхна ахьа оццул дукха буц? – хаьттира цуьнга Солтас, хилларг х1умма а доцуш санна.\n– Лаха боьра чохь, буьйсана шийла хир ю, к1ел яржо оьшур ю xlapa.\nМуртазана ца лаара ша иза цхьана Цициян дуьхьа еана хиларна мук1арло дан.\n– Сан йиша, – элира Солтас, Муртазана хеза долчу кепара, – Муртаза хьан дуьхьа яьккхина и буц, амма оцунна къера хила эхье хета цунна.\nЦецваьлла Муртаз 1адийча санна лаьттара, б1аьргаш а къарзийна, цо ч1ог1а лаьтта охьакхоьссира бацан ц1ов.\n– Суна хезнарг х1ун ду, со хьекъалах-м ца тилла? – хаьттира цо Солтега.\n– Х1ан-х1а… Тхойша йиший, ваший хила, – Муртаза Цициягахьа д1а а вирзина, цуьнга аьрру куьг д1акховдийра, ткъа аьттучуьнца коьртара куй д1а а баьккхина. элира цо:\n– Солта сай дуй биана ваша ву, хьо а цуьнан дуй биана йиша хилла д1ах1оьттина… Х1инца дуьйна д1а сан йиша а хир ю хьо… Дуй къарбинарг бала кхаьчначохь дала вицвойла!\n«Амин» олуш чекхбаьккхира цо шен дуй.\n– Х1инца со хьан ваша ву, хьайна луъург де ала соьга! – олуш мохь туьйхира цо.\nЙо1а Муртазана баркалла элира, xlopui берриш а ц1арна гонаха охьахевшира.\nМалх д1абуьзира, буьйсанан махо х1аваъ шелдира. Меллаша, дозаллица гучабелира бутт, дог хьоьстуш йолу шен з1аьнарш комаьршша д1аса а яржош. Олхазарийн исбаьхьа хазчу декарийн, эшарийн метта хезара 1оьху чанг1алкхаш a, yrly берзалой а. Малх чубуьзначул т1аьхьа ца довззал хийцаделлера дерриге а 1алам.\nИшттачу буса безамах дегнаш дуьзнарш вовшийн хьеста лууш хуьлу, доьналлин г1уллакх дан лаам болуш хуьлу божарий, амма вайн турпалхой дийнахь шайгахь хиллачу г1айг1анний, кийрахь къийланчу балиний дукха г1елбаларна, ур-атталла г1айг1ане ойла ян а ницкъаш боцуш бара.\nЦхьа Муртаз вара суьйрана х1ума яа дезар дицдаланза. Ницкъ ма-кхоччу хьалхе суьйрана баа мерза кхача кечбира цо.\nЦ1енчу х1аваэхь схьакхеташ яра кхаьрзинчу жижиган мерза хьожа, даа дог доуьйтуш. Муртаза дан деззарг дира шашлыках, амма иза кхеташ вацара, уьстаг1ан жижиган кхаьрзинчу дакъошна ша санна хьашт долуш шен доттаг1ий цахиларх.\nСуьйрана кхача бианчул т1аьхьа, Солтас Циция юха ц1а йига болчу шен сацамах лаьцна дийцира Муртазана. Ойланашка велира Муртаз.\n– Амма х1етте а юха цига ваха мегар дац, – элира цо, т1аьххьаре а.\n– Х1унда мегар дац?\n– Дера мегар дац, хьан коьртах дуккха а мах биллина хиларна, ткъа х1окху к1айчу дуьненахь ямарт адамаш к1езиг дац.\n– Х1ун дича бакъахьа ду?\n– Со rlyp ву.\n– Х1ан-х1а, Муртаз, иза мегар дац, хьо а со волччу ишттачу хьолехь ву.\n– Ахьа х1ун дуьйцу? Со муха нислур ву хьоьца? Суна дахар деза ца хета, сан мах дийна волуш а, велча а цхьаъ бу.\nДукха г1айг1ане хилла юьхь т1ехь хийцавелла д1ах1оьттира Муртаз, цхьана ханна цхьа а вист ца хуьлура.\nЦхьа цатам беш йолу сингаттаме ойланаш оьхура, схьагарехь, цуьнан дагчу, амма цо уьш сихха д1алаьхкира, лаккха корта хьала а айбина, г1айг1ане мархаш д1асаекъаялийта г1ерташ, бегаш бан, виэлавелира иза. Амма Цицияй, Солтий ца 1ехийра цу бегаша а: царна хаара, мел ира лазар доллу оцу стеган даг чохь. Муьлхха а догъэцар, къахетар кхузахь эрна дара, цхьа a xlyма шайна ца гуш, ца хаалуш санна кеп х1итто делира xlapa шиъ.\nДукха хан ялале доттаг1ий набарна охьабийшира. Керлачу баца т1е д1анисъелира Циция, ткъа божарий шайн кхекхийн кетарш хьарчийна, цунна гено дуьххьалд1а лаьтта охьабийшира.\nВайн шина турпалхочун дахар цкъа а дацара синтем болуш а, г1айг1а йоцуш а. Амма таханлерчу дийнахь т1енисделларш 1аламат хала а, даккхий а г1уллакхаш дара, цундела бехк бацара кхарна атта наб ца кхетарх. Гонаха дерриге а тийна дара, наггахь тийналла хадайора терсачу говраший, агано бер санна ойла техкочу, охьадог1учу хинан г1овг1аной. Меллаша а, курра а стигалхула д1ашершара бутт.\nИштта, ахнабарехь сахуьлунга бевлира вайн турпалхой. Сатоссушехь Джайраханан лаьмнашкахьа д1абуьйлабелира уьш. Аьрзонан бен санна, ламанан цхьана басех д1алетта йоллура Орцаханан юрт, лахахула ч1уг етташ боьдучу готтачу некъей, чопа йохуш охьауьдучу хиней шен локхаллера чу а хьоьжуш.\nЮьртана т1екхочуш царна дуьхьал кхийтира кхиина дог1учу божаберийн тоба. Х1ораннан юкъах я шаьлта, я талча йоллура. Береш гучубевлча геннара дуьйна уьш муьлш бу тергалбан бевлира х1орш.\n– Анзор хила декхар ду,– аьлла, мохь белира цхьаьнга.\n– Х1ан-х1а, иза Чербижан Сослан хила мега! – Иштта, хьешех баккхийбеш, – хьешаша шайца даима а диканиг дахьа, – уьдуш вавшел хьалха а буьйлуш, говрашкахь бог1учарна гергга дуьхьал бахара х1орш.\n– Ткъа иза-м вайн Солта ма ву! – аьлла, мохь туьйхира кхарах воккхаха волчо, иза х1инцца кхиина вог1уш жима стаг вара. Лаккха куьйгаш хьала а ойбуш, хьешашка маршалла хаьттира кхара.\n– Маршалла хуьлда шуна, борг1алаш! – олуш, велавелира Солта. – Джанч1ор ц1ахь вуй?\n– Ц1ахь ву, муха хир вац! Тхан деза де т1екхачале, къаьркъа доккхуш ву иза.\n– Делахь х1ета, тхо шен хеннахь кхаьчна! – аьлла бегаш бира Солтас. – Ткъа тхоьга шен къаьркъанан чам боккхуьйтур буй цо?\n– Дера боккхуьйтур бу! Шуьга ца баккхийтина, хьаьнга бохкхуьйтур бара! – аьлла, маьхьарий туьйхира божабераша.\nХ1орш юьрта чукхаьчна а бовлале, божабераш кхиинера хьеший бог1уш хиларан хьокъехь Джанч1оре хаийта, х1орш т1еэца цуьнан ц1ийна хьалха кегий нах гулбелира. Хьешашна говрашкара охьабисса rlo дира цара.\nХьешашца зуда хилар а хиъна, цунна дуьхьал арабевлира ц1а чуьра зударий, цара шаьш болчу чу йигира Циция.\nДжанч1ор лекхачу дег1ахь, ч1ог1а къежвелла, амма ламанан наха юкъахь ч1ог1а сийдеш, лоруш воккха стаг вара, хьешашка маршалла хаьттира цо.\n– Сан ц1а чуьра товха екаш ю, ткъа ц1ийнан тхов айъабелла шу сан нelcarlex чоьхьадевлчахьана, – элира цо.\n– Джанч1оран ц1а – массарна а тешам болуш xlyсам ю… Оха дозалла до тхайн иштта х1усамда хиларх, – элира хьешаша.\nКхузахь гулбеллачу шен доьзалей, лулахошкий д1а а хьаьжна, воккхачу стага элира:\n– Х1ан, же ма 1ел! Хьакъ ма-дду хьеший т1аэца кечлол!\nКегийчу наха х1орш хьешашна кечдинчу ц1а чу бигира, кхаьргара герзаш схьа а эцна, г1овталийн, чоийн туьйдаргаш д1адаста rlo а дина, нарана т1ера миндарш то а дина, царна т1е Солтий, Муртаззий охьахаийра. Царна юххе цхьа Джанч1оррий бен охьа ца хиира, важаберш пенаца д1ах1иттира, ц1ент1ехь баккхий хьешашка леррина ла а доьг1уш, муьлхха а церан лаам кхочушбан кийчча а; болуш.\nЦицияна верасалла деш бара зударий, цунна шаьш к1орда ца бойтуш, амма даггара цуьнга хьоьжуш, терго еш бара уьш.\nТой д1адоладелира. Делкъанна х1ума йиинчул т1аьхьа, суьйренан шун а х1оттийра, дерриге дийнахь ца хеддаш деш хелхарш дара, лоькхуш эшарш яра, иллеш олура.\nШолг1ачу дийнахь 1уьйранна хьешийн 1уьйре дика ян Джанч1ор веанчу хенахь, дерриге ма-дарра ца дийцинехь а, амма шаьш лелийначех лаьцна коьрта дерг цунна дийцира Солтас. Амма цо элира, Циция шен дуй биина йиша ю, шена везаш волчу стаге маре ялархьама лачкъийна шаьш иза йолчу ден.\n– Ткъа х1инца Муртаз цуьнан т1ехьийза к1ант схьавало воьдуш ву! – аьлла, чекхдаьккхира шен дийцар Солтас.\nХьекъале а, х1умнах кхуьуш а волу воккха стаг оцу сохьта дерригенах а кхийтира, Солтина йо1 шена езаш хиларх а, ша дуй биина цуьнан ваша хилла д1ах1оттарна, иза оццул боккхачу безамах юха волуш хиларх а. Амма цо цхьана а дашца ца хаадалийтира ша оцу дерригенах а шера кхетар.\n1уьйренан пхьор диинчул т1аьхьа т1е нуьйр а тиллина говр ялийра Муртазана. Кет1арчу кевнехь лаьтташ бара кегий нах, нуьйран х1оьах дуьрстанан урхаш д1а а тесна. Шайн юьртан дозанал арахьа бовллалца хьеший новкъа баха декхарийлахь бара уьш, кхузахь кхеран некъан маршонах жоп луш вepr х1усамда вара.\nНекъа йовларх самукъадаьлла говраш, лергаш дусийна, «хурр» бохуш Iapa. Муьлххачунна а, цаьрга хьаьжначунна, гур дара, уьш дика дай хилар, муьлхха а некъ лалур болуш, бере юьхь1аьржча х1оттор воцуш. Муртаз говра т1е хиира. Шега схьаелла топ белш т1ехьа д1а а тесна, дуьрстанан геннаш схьаозийра. Говр тохаелира, цуьнан массо а меже юлаелира, т1ехьарчу когаш т1е а х1уьттуш, д1аэккха кийчча яра иза. Говран б1аьргаш лиэпаш дара, меран 1уьргаш шоръеллера. Беречо говрана шед туьйхира, ша йолччохь т1ехьарчу когашна т1е а х1оьттина, кхосса а елла, xlaваэхь корта д1аса а ластийна, стелахаьштиг санна хьалхахьа д1ахьаьдира иза.\nСхьагарехь, массарна а ч1ог1а дезаделира Муртаза ша лаьттачуьра дин д1аэккхийтар, массаьрга а белабалар иккхира, xlapa новкъа воккхуш берш а говрашна т1ехевшира, цара а хьешашна т1аьхьа хаьхкира.\nШен говр ира-кара х1отторхьама, берех х1орамма а шед тухуш а, дуьрстанан урхаш меттах хьайой а, ловзабора ша т1ехь волу дин, башха исбаьхьа хаза, дахарх, кегийчу нехан доьналлех дуьзна долу сурт дара иза.\nXIopа бере шен динах д1аэвелча санна хетара, нуьйра т1ехь нисвелла, тоьллачу говрахь, говран яре терра цхьана эшшара тамехь д1аса а лесташ вог1ура. Говраш чехкка хьалхахьа д1айоьлхуш яра, цкъа ерриш а цхьана гуллой, цкъа генна хьалха д1а а йоьлхий юханехьа хехкалуш. Ткъа береш оцу хенахь говрашна т1ехь ловзура, цкъа нуьйра чуьра охьа а буьссий, цхьа ког луьйтан чохь а болуш, лаьттара кегий т1улгаш схьаоьцуш, говрашна т1ехула дехьа а, сехьа а лелхаш, чожа к1елхьахула, некхана хьалхахула буьйлуш, лаьттахула белш текхош.\nМассарел а генна говр хаьхкина хьалха велира берех цхьаъ. Т1аккха чоьина хьалхара бустам чуьра патарма схьа а баьккхина лаьтта охьабиллира цо. Цунна т1аьххье хаьхкина вог1ура кхин бере, цуьнан аьрру куьг баттахь йоллучу тоьпан буха т1е диллина дара. Б1аьрган нег1ар тухучу сохьтана х1аваэхь къегаш бара тоьпан бух – оццул чехкка баттара схьабаьккхинера цо иза. Беречо, нис а велла, ц1ог1а а тухуш, хаьхкина воьддушехь топ, мосуьйттазза лакха ирх а кхоьссина, схьалецира. Гуш дара ша къона, хаза, т1ахъаьлла, каде, ницкъ болуш парг1ат хиларх иза воккхавеш хилар…\nПатарма болчу кхоччушехь атта говра т1ера охьа а таь1на, парг1ат т1е топ а хьажийна лаг оьзначу цо патармин аьхкаш х1аваэ ирх яхийтира.\nНуьйра т1ехь нис а велла, топ белш т1ехьа тесира до. TIaккxa шегара патарма схьа а баьккхина некъа охьакхоьссира цо: «Х1ах1, х1инца кхечо а зуьйр шен б1аьргийн, куьйгийн тешаме хилар!» – аьлла. Карзахъяьлла говр юха а ерзийна, сих ца луш шен топ ц1анъян х1оьттира иза.\nХьалхахьа велира кхин бере. Мосуьйттазза кхоссаелла, шен ден сий лардарх шена т1ехь долчу жоьпаллех кхеташ санна, чехка, дозаллица д1аиккхира оцу беречун говр а. Цунна т1аьххье д1аиккхира кхоалг1а а, воьалг1а а бере, гуттар жимачохь дуьйна говрашкахь лела а, т1ахъаьллий, кадей, ницкъ болушший хила 1емина а болу ламанан кегий нах шайгара доьнналлин хьуьнар гайта бевлира.\nИштта, самукъадоккхуш, сакъералуш Терка т1е иза дехьа волучу метте кхаччалц Муртаз новкъа а ваькххина, кхузахь цуьнан некъ дика а бина, юхабирзира кегий нах.\nДарьялан боьра Муртаз кхочучу хенахь 1аржъелла д1ах1оьттинера. Деле rlo дар доьхуш до1а а дина, т1улган шина орцан готтачу юккъехула, некъ шен йоккхачу г1аттийначу бага д1ахьулбинчу, саьрмакан бага воьдуш санна, д1аволавелира иза.\nДуьненахь хуьлчу зуламей, харцоней хьежа к1ордийначу шен б1аьргашка садо1уьйтуш санна, мархашна т1ехьахула д1аоьхура бугт.\nДукха хан ялале Муртазана геннара схьа говран тата хезара. Говр а сацийна, вай-й хьалхахьа д1а а хилла, леррина ла дуьйг1ира цо. Ц1еххьана нуьйра т1ехь нисвелира иза.\n– Говрашна тоьхна дерш оьрсийн ленаш ду! Г1алг1азкхий хила декхар ду уьш! – элира цо ша-шега.\nКхузахь цунна хезира: «Чибари, чибари, чибари!» – бохучу иллин дешнаш.\nМуртаза яй шед а тоьхна, юханехьа хаьхкира шен говр, зен-зулам доцуш боьра ша кхачаре дог дохуш, ткъа цигахь хьаннашний, арцнашний юккъехь къайлавала.\nMa-йoггly говр хаьхкина вог1ура иза. Схьагарехь, xlapa ца гора г1алг1азкхашна.\nГоттачу боьрахула д1ахаьхкира Муртаза – кхин цхьа жимма гена ваьлча кхерам боцчохь хир ву xlapa.\nЦ1еххьана цунна хезира буьрса тоьхна мохь:\n– Мила ву вог1ург?\nМуртаза дуьрстан архаш озийра. Кхерам хилар хааделла говр оцу сохьта юхаиккхира.\n– Мила ву вог1ург? – аьлла юха а бодашкара схьа мохь а белира, оццу сохьта топ а елира.\nМуртаза говр юха а ерзийна д1ахаьхкира, амма сихха иза сацо дийзира цуьнан: тоьпан тата а хезна хьалхахьа шена дуьхьал хаьхкина бог1у г1алг1азкхий гира цунна.\nК1елонна т1е1оттавелира иза, шина a arlop хадийна бара кхуьнан некъ.\nКхерамех воьлла вара ламанан нохчо, иза воха ца вуьйхира. Некъа йистошца лаьтташ дара лакхара охьашершина даккхий т1улгаш. Некъа т1ера говр д1а а ерзийна, царна т1ехьа паргг1ат д1алечкъира Муртаз. Говр а, стаг а чохь са доцуш д1алаг1делира, ур-атталла дийнахь а хала хир дара х1орш ган. Шен говран хьуьнарх вуьззина тешна вара бере.\nКхерам боцуш шайна хиллачу синкъерамах баккхийбеш, юххехула хаьхкина д1абахара г1алг1азкхий. Уьш сел тентагаш хиларна мелхо а оьг1азвахара Муртаз. «Москалш санна, цхьанхьа д1ауьду-кх», – боху ойла хилира цуьнан.\nЦ1еххьана цунна дагадеара, т1ехь «безамна» цхьа билгало а йоцуш уьш д1абахийта ца беза, бохург. Хаьхкина боьлхучу г1алг1азкхашна т1аьхьа а хьажийна топ ялийтира цо. Схьагарехь, т1ех ца тиллера иза – г!алг1азкхашна юкъахь йоккха г1овг1а елира.\nГовран урх мал а йина, Дарьялехьа хаьхкира цо. Г1алг1азкхаша цунна т1аьхьахаьхкира, амма хьекъале а, тешаме а болчу дино, кхес д1аса тесна, чехка д1авуьгура шен бере, лоьхуш болчушна т1етт1а гена воккхура цо иза. Ткъа говрах воккхавеш, цунна муьт1ахь волчу беречо xlop минотехь охьа а те1аш, хьоьстура шен говр, иза ира-кара х1отто г1ерташ санна, цо говран лерехь олура:\n– Ядалахь, сан говр, т1ема ялалахь!.. Хезий хьуна, т1аьхьадог1у орца? Шуьйрра д1асатаса т1аьхьара когаш, яда атта хир ду хьуна. Ткъа уьш кхуьу вайшинна т1аьхьа?!\nШен ден дешнех кхеташ санна, берриге ницкъаш гулбеш йоьду говр.\nНазад: Борис Гусалов. Разрыв-трава


Украинехь лаьцна Илаев Амхьад дIахецар доьху Радан 8 депутато\nУкраинин Лаккхарчу Радан 8 депутато кхеле дIахецар дехна 33 шо долу Нохчийчоьнан вахархо Илаев Амхьад. Цунна экстрадици яр доьхуш ю Оьрсийчоьнан Талламан комитет. Цунах лаьцна Кавказ.Реалии корреспонденте хаам бина нохчочун адвокато Ангелин Ивана.\nАдвокато дийцарехь, депутаташа доьху Илаевн гIуллакхах йист яллалц цуьнан лаьцна латторан кеп хийцар.\nОьрсийчоьно Илаев бехке веш ву Нохчийчохь 5 стаг верна. Цуьнан адвокаташа чIагIдо и зулам деш иза республикехь ца хилла бохуш. Илаев а, цуьнан жимаха волу ваша а дIавахара Оьрсийчуьра шаьшшина гергара кхо стаг ницкъаллин структурийн белхахоша лаьцна дIа а вигина вийначул тIаьхьа.\nИлаев талламан изоляторера аравалийтар дехначарна юкъахь бу президентехьа йолчу "Слуга народа" фракцин а, Оьрсийчоьнехьа йолчу “Оппозицонная платформа — За жизнь” фракцин а, ткъа иштта хIинца йолчу а, хиллачу а Iедалийн командашца боьзна боцу а депутаташ.\nХьалхо Украинин миграцин сервисо юхатуьйхира мухIажиран статус йоьхуш Харкован кIоштахь лаьцна волчу Илаевс дина дехар.


Чехин Iедало махкахвоккхуш ву Оьрсийчоьнан I8 векал\nТалорашца къийсам латточу Чехин халкъан урхалло доьху 2014-чу шеран ГIадужу-беттан 11-I6-чохь Чехехула, цхьана меттера кхечу меттигашка, юьхьанца Прагехула, цигара Морави-Силезин а, Злин а мехкашкахула дIасалелла ши стаг лаха а, лаца а гIодар.\nШеконе эцначара документаш лелийна лаххара а шишша стеган цIарх. Юьхьанца цара гайтина Чехехь Оьрсийчуьра паспорташ, цаьрца уьш хилла 1976-чу шеран Товбецан-беттан 13-чохь вина Петров Александр а, 1976-чу шеран Товбецан-беттан 18-чохь вина Боширов Руслан а. Амма рогIехь цара гайтина паспорташ ду Молдаверчу 1979-чу шеран Товбецан-беттан 18-чохь винчу Попа Николайна а, Таджикистанехь 1975-чу шеран ГIадужу-беттан 23-чохь винчу Табаров Русланна делла паспорташ.\nДакъазбаьлла бен. Чепига, Мишкин, иштта дIа кхиболу а шпионаш\nИзза ши стаг ву Британин Iедало Скрипаль Сергейна а, Скрипаль Юлияна а 2018-чу шарахь дIовш даларх йолчу шеконе эцна. Уьш Оьрсийчоьнан Инарла штабан урхаллин (ГРУ) агенташ бу, церан бакъ цIерш Чепига Анатолий а, Мишкин Александр а ю боху.\nЧехин Iедалехь йолчу информацица, 2014-чу шеран ГIадужу-баттахь а, ГIуран-баттахь а герзаш кхобучу меттигехь лелхийтарш динчех ву и шиъ. Оцу хьокъехь шоьтан дийнахь хаам бина премьер-министра Бабиш Андрейс.\nЦо хаийтина Чехино Оьрсийчоьнан векалтера 18 белхахо махкахваккха бинчу сацамах лаьцна – и нах ГРУ-на я тIеман талламчийн урхаллина бохлх беш бу, чIагIдо пачхьалкхан куьйгалхоша. Царна 48 сахьт делла махкара арабовла. Оьрсийчуьра комментареш яржанза ю цкъачунна.


Британин тIеман министралло дуьстина Мариуполь хIаллакъяр Нохчийчуьрчу тIамца\nОьрсийчоьно Украинехь нах бехачу меттигашкахь ден тохарш Британин тIеман министралло дуьстина оьрсийн эскархоша Нохчийчохь а, Шемахь а лелийначуьнца. Цунах лаьцна пост зорбане яьккхина Британин тIеман министраллан твиттерерчу официалан корпоративан каналехь.\n"Мариуполехь нах бехачу меттигашкахь тохарш дар тера ду Оьрсийчоьно 1999-чу шарахь Нохчийчохь а, 2016-чу шарахь Шемахь а динчух. Иза а, 2022-чу шеран Чиллан-беттан 24-чохь, Оьрсийчоьно гIаланашна тIейеттар яц, йа кхерамаш туьйсур бац Украинан бахархошна аьлла, Оьрсийчоьнан тIеман министралло дина дIахьедар доллушехь", - аьлла ду хаамехь.\nОьрсийчоьнан тIеман министраллехь дIахьедо, "тIехнийса тохарш" деш хиларх Украинан тIеман гIишлошна. Шайн хиллачу эшамех урхалло информаци шозза бен зорбане яьккхина яц: Зазадокху-беттан 2-чохь хаамбира 498 стаг валарх, Зазадокху-беттан 25-чохь – 1351 стаг.\nДустуш аьлча: Шемахь деа шарахь хиллачу тIамехь официалехь велла 116 оьрсийн эскархо. Оьрсийчоьнана салтийн нанойн комитетан Союзан лараршца, 1999-чу шеран гурахь дуьйна Нохчийчохь велла 11 эзар гергга эскархо. Ткъа т1еман министраллан а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а зерашца, Нохчийчохь эшамийн терахь дуккха а лахара ду.\nКавказ.Реалиин информацица, Украинерчу тIамехь вийна Нохчийчуьра 60 гергга эскархо. Официалехь шиннан кхалхар бен бакъдина дац. Украинана дуьхьал тIом бечу Нохчийчуьрчу эскархоша дIахьедина шайлахь дуккха а баларх а, чевнаш ярх а.\nОхан-беттан 18-гIа - тIом боьду 54-гIа де ду. Оьрсийчоьнан эскарша тIейетта украинхойн гIаланашна. Охан-беттан 18-чохь Iуьйранна ракетан тохарш дира Львовна а, Киевская, Днепропетровская кIошташна а. Меттигерчу украинхойн Iедалхоша дIахьедина Луганскан кIоштахь Оьрсийчоь тIелатарх, кхайкхамбина цигарчу бахархошка катоххий арадовла аьлла. Гоне берзийна украинхойн тIемалой дуьхьал хилла Мариуполь дIаяла, Зеленский Владимира аьлла, украинхойн тIемалой байарца дийцаршкахь тIадам буьллур бу аьлла.


Бахархошна кхерамаш туьйсуш ву Нохчийчура полисхойн хьаькам\nГIуран-бутт 13, 2013\nОьрсийчоь -- Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметта Алаудинов Апти.\nНохчийчура бахархошна кхерамаш туьйсуш ву чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхара когаметта. YouTube-хь гучуяьллачу ши минот ах минот йолчу видеоклип тIехь Алаудинов Аптис дIахьедарш до, шена елла бакъо ю жимма а "вахIабхочух" тера волу стаг дIалаца а, ве а, бохуш. Цул сов, цо кхерамаш туьйсу бахархошна, Iедална критика йинчу стагана таIзар дан. Цу хьокъехь материал кечйина Маршо Радион корреспонденто Сыновец Рона.\nЕарин дийнахь YouTube-хь гучуяьллачу видеоклип тIехь къамел деш верг ву Нохчийн чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметта Алаудинов Апти.\nХьалха-МартантIехь Iедалан белхахошна хьалха къамел деш ву иза.\nАдамаш дайъа бохуш кхайкхамаш бар а, царна кхерамаш тийсар а мегар доцуш хиларал сов бехк-такхаман кодексаца зулам лоруш ду. Иза дийцина стаг Iедалша жоьпе озо веза аьлла, комментари йира Алаудиновс дуьйцучунна Кавказерчу къаьмнийн Ассамблеян президенто Кутаев Руслана.\nКутаев Руслан: "Жоп дала дезаш хIума ду иза. Нохчийчохь иза дуьйцуш и стаг хиллехь а, Оьрсийчохь иза ловр ду аьлла ца хета суна. ГIарадаьллачу хIуманна жоп ца делча дер дац аьлла а хета суна. Уггаре а коьртаниг. ХIора а стаг маьрша ву. Бехке воцучу стаганна бехк буьллуш волу стаг адам ду ала меттиг бац. Адамо ша санна долчу адаманна цу кепара ямартлонаш лелор яц",\nХьалха-Марта "вахIабхойн" тобанаш дIатарйелла меттиг яра 1990-гIачу шерашкахь. 1999-чу шарахь Оьрсийчоьнан тIеман кеманаш Соьлж-ГIалана бомбанаш етташ лаххара а 2000 исламан тIемало дIатарвеллера Хьалха-МартантIехь\nЦундела цигарчу Iедалан белхахой бехке бира Алаудиновс салафитех дог лозуш болу шайн гергара нах тергал а ца беш битарна.\nЛокшина Татьяна ХIюман Райтс Вотч вовшахтохараллан белхахо ю. Алаудиновс дуьйцучо гойтург Нохчийчура Iедалхоша Оьрсийчоьнан низамаш тергал деш ца хилар ду бохуш, дуьйцу цо.\nЛокшина Татьяна: «Иза, шеко а йоцуш, барам бу Нохчийохь хуьлучуьнан. Иза дуккха а шерашкахь хуьлуш ду цигахь. Кадыров баккъалла а болх беш ву Нохчийчоь Оьрсийчоьнна юкъахь йолу йозуш йоцу пачхьалкх йолуш санна, ткъа Оьрсийчоьнан низамаш лелаш дац Нохчийчохь».\nХалахеташ делахь а, Алаудиновс дуьцург цигахь шуьйра даьржина ду, цигарчу полисхойн менталитет гойтуш хIума ду иза бохуш яра Локшина.\nДаханчу Еарин дийнахь Кремлехь Федералан Гуламе шеран коьрта дIахьедар деш Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира, гулбелларш Конституцин Денца декъал а беш, элира цу документан адамийн бакъонаш а, маьршонаш а юйцуш йолу агIонаш хийца мегар ца хилар. Иза ду хIора стеган ваха бакъо хилар а, нийсо лелор а пачхьалкхо шена тIелаьцна бохург.\nБахархошна кхерамаш туьйсуш ву Нохчийчура полисхойн хьаьким


Нохчийчохь нах байъар талла шаьш декхаре дац аьлла Кремло\nЗазадоккху-бутт 22, 2021\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретарь Песков Дмитрий\nНохчийчохь кхел йоцуш нах байъарх "Новая газето" зорбане яьккхинчу информацин таллам шаьш бийр бац аьлла, дIахьедина Кремло. Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс бина и хаам журналисташка.\n"ХIан-хIа. Суна хууш дац цхьана а жамIех. Ишта суна хууш дац оцу тIехула цхьацца гIуллакхаш лелийна аьлла а. Соьгахь бац цунах лаьцна хаамаш", - аьлла Песковс, таллам болиний аьлла, шега динчу хаттарна жоп луш, яздо ТАСС агенталло.\nПрезидентан администрацехь берш дагахь а бац оцу тайпа талламбан, хIунда аьлча, "Кремлан Iалашо яц иза" аьлла, билгалдаьккхина Песковс.\n"Новая газетан" хаамашца, 2016-2017-чу а шерашкахь Нохчийчохь лецна хилла иттаннашкахь меттигера бахархой байъина Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан ларми чохь. Тоьшалаш далийна журналисташа, полкехь полисхо лаьттинчу, лецначийн ха деш хиллачу Гезмахмаев Сулиманца йина интервью.\nГазето информаци Iораяьккхинчул тIаьхьа царна дуьхьал информацин кампани йолийра Нохчийчоьнан Iедалхоша.\nБеттан 18-чохь мехкан коьртачу шахьарахь дIахIиттийра Кадыров Ахьмадан полкан полисхой. Царех цхьаммо Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире дIахьедира, шаьш журналисташна таIзар дийр ду аьлла.\nНагахь санна, газето дуьйцург харц делахь, кхеле довла аьалла, хьехар дира Кремло, шайга бинчу латкъамна дуьхьал.\nЕвропан Кхеташонан адамийн бакъонашкахула йолчу комиссара Миятович Дуняс Оьрсийчоь декхарейина "сихонца, озабезам боцуш, йозуш йоцчу кепехь талла" Нохчийчохь, кхел а йоцуш, нах хIаллакбарх лаьцна "Новая газето" яржийна информаци. Журналисташа бина хаам "дегIе зуздоуьйтуш " бу, аьлла Миятовича.\nЕвропан Барто Оьрсийчоь кхойкху "Новая газетана" Нохчийчуьра кхерамаш тийсар сацадайтаре\nПригожина ша гIодийр ду аьлла Кадыров Рамзанна "Новая газетаца" дерг цхьалхадоккхуш\nНохчийчохь нах байъар Iорадаьккхинчул тIаьхьа Кадыровн полко Путине арз дина\n"Новая газето" доьху Iедале шен редакци чохь химин коьчал яржор таллар\nШайн редакци дIакъовла бохуш, Нохчийчуьра бечу кхайкхамех лаьцна Кремло дош аларе сатуьйсу "Новая газето"


Стаг верна бехкевина, лаьцна латтийна Сайнароев арахецна Украинерчу кхело\nГIалгIайн жигархо Сайнароев Салман лаьцначуьра дIахецна Киеверчу Дарницкан кIоштан кхело, цIера дIасавалар а доьхкуш, когах электронан хIоз а бихкина. Ша Сайнароевс бина цунах хаам "Кавказ.Реалии" портале.\n"ГIирмерчу гIезалойн Меджлисан куьйгалхо Чубаров Рефат а, шейх Мансуран цIарахчу батальонан хьалханча ЧIебарлойн Муслим а юкъа а хIоьттина, арахецна со", - аьлла Сайнароевс.\nСтохка ГIадужу-баттахь дуьйна лаьцна вара иза, Киевехь ювелиран туькан хадархо а вуьйш, цу чохь къола динчу тобанца хилла ву аьлла, шеконаш кхоллаелла. Талламчийн версица, Сайнароевс ювелиран туькана тIелатар дина стохка Марсхьокху-баттахь шеца цхьана ГIалгIайчуьра Орцханов Мурад а, Мальсагов а волуш. Сайнароев лаьцначул тIаьхьа масех де даьлча каравеанера Орцханов а.\nПолисхоша чIагIдо, зулам динчу меттигера гулдинчу тоьшаллийн ДНК экспертиза йича, Сайнароев бехке ву бохуш. ХIинццал схьа и цхьа улика яра цунна дуьхьал. Сайнароевгара а, зулам хиллачу туьканара а тоьшаллаш оьцуш процессуалан низамаш дохийна аьлла, дIахьедо Сайнароевн адвокаташа. Уликаш фальсификаци ю аьлла, хета царна.\nУкраинан Инарла прокуратурано Оьрсийчоьне дIавеллачу Къилба ХIирийчуьрчу Тумгоев Тимурна а, кхинболчу Къилбаседа Кавказерчу бахархошна а гIо динарг а Сайнароев лору талламчаша. Росфинмониторинго экстремисташ бу аьлла, тептаре язбинчу нахалахь а ву Сайнароев.


Да-нана резадар – Дела резавар\nДа-нана доьзалхочо резадар мел сийлахь-деза ду вай кхоьллина-кхобуш волчу АллахIана гергахь бохучунна тIекхиор волуш, цхьа беркате ойла йойтур йолуш дийцар дийцира суна тхан юьртахь Нажи-Юьртан кIоштарчу РогIун-кIажахь вина-ваьхна волчу, хIинца Гуьмсан кIоштарчу Билттой-Юьртахь вехаш волчу СоIдуллин кIентан Исрепин кIанта Ямохьмада, шена цу хиламан теш хилла волчу Айт-Махкарчу Iадис дийцинера аьлла. Иштта БойцIин кIентан Хизрин кIанта Сайт-Iалвис а шена и сурт гина волчу РогIун-КIажарчу Элдархана дийцинера аьлла. Иштта долу хIара къамел шун тидаме дилла лаьа суна. Билггал муьлха шо ду ца хаьа, амма паччахьан Iедал доьхначул тIаьхьа, вайн нах Сибрех бахийтале дикка зама хьалха, вайн махкахь чIогIа йокъа хIоьттина хиллера боху. Хиш лекъаш, гIа-буц дагийна ца Iаш, йокъано диттийн орамаш цхьаьна дакъош хиллера боху. Адамаш, хьайбанаш чIогIа балехь хилла. Оцу балано бIарзбина хилла Нажи-Юьртан кIоштахь йолчу лаьмнийн ярташкара Билтара, РогIун-КIажара, Нажи-Юьртара, Айт-Махкара, иштта кхийолчу ярташкара бахархой. Айт-Мехкан когашкахь, Ямсу хин тогIи чохь йолчу майданахь гулбелла хиллера нах, шайна хьалхаваьлла эвлаяан дакъа долуш волу Махьма-хьаьжа а волуш (Нажи-Юьртан кешнашкахь зерат ду цуьнан), иштта кхин а дика нах болуш, Деле хьастабала доIа дан.\nВовшашка рагI луш, хьалхаваьлла Нажи-Юьртара Делан дика лай Махьма-хьаьжа а волуш, еххачу заманчохь доIанаш дина бохура гулбеллачара, АллахIа Шен къинхетамца доIийна жоп делла, догIа даийтаре дог дохуш. Амма доIийна жоп луш ца хилла. ТIаккха Дала шена деллачу диканца тIекхиъначу Махьма-хьаьжас аьлла хиллера, Дала вайн доIийна жоп лур дац, нагахь вай да-нана резадина волчу доьзалхочуьнга доIа ца дайтахь. ТIаккха нехан маьхьарий девлла, ЧIожар вало веза, цуьнга дайта деза доIа аьлла. Оцу заманчохь РогIун-КIажахь Iаш хилла, шен бакъ цIе ГIовда йолуш, наха шех ЧIожар олуш, дена-нанна муьтIахь хиларца нахана билгалваьлла волуш цхьа дика стаг. Хьоьга вола боху аьлла, ша волчу нах баьхкича, шен ненера пурба а даьккхина, веанера бохура ЧIожар оцу майдана. Махьма-хьаьжас шега доIа де аьлча, цо аьлла хиллера, ша дин девзаш стаг вацара, шена Iаьрбийн мотт ца хаьара, доIа хуучуьнга дайтахьара, аьлла. И Дела нохчийн мотт хууш ву хьуна, доIа де аьлла хиллера цуьнга юха а Махьма-хьаьжас.\nТIаккха ши куьг хьалалаьцна, цхьа чIогIа АллахI-Далла хьаставелла, пайхамараш, авлаяаш юкъа балош, доIа дира бохура цо. Нахана ган а гуш, оцу довхачу дийнахь цхьа марха гучуяьлла хиллера. И марха дIасаяьржаш, йоккхахилла, доIийна хьалаайдина куьйгаш охьадахале, нехан кераюккъе тIадамаш эгаш, чIогIа догIа туьйхи бохура. ХIинца жоп дели вайна Дала, же, ма Iе, дIасадовла аьлла, Махьма-хьаьжа вистхилла, адам дIасадахана хилла.\nОцу къамело гойту АллахIа, деца-ненаца дика хиллачу Шен лен Ша мел ларам бо. АллахI-Дала ша реза ма-вву Шена муьтIахь хилар а, вайн дай- наной резабар а лойла вайна!\nОбращение Главы ЧР Рамзана Кадырова ко Дню депортации вайнахов 23 февраля 1944 года\nПоистине, муъмины – это братья (Сура…


"Патриотан де", скриншот.\nЦкъа дуьххьара кколехь, цул тIаьхьа университетехь нохчий истори Iамош ойла йора ас, делахь, мел чIогIа кино яккхалур яра, вайн дайшца хилларш бухе а дехкина бохуш.\nЦул тIаьхьа дуккха а хан яьлла. И кинош, ма дарра аьлча, хIинца а йоцуш ю. Цуьнан шен бахьанаш а ду. Амма тIаьхьарчу хенахь, дукха ца хьехадахь а, наггахь нохчий хьахош а, гойтуш а меттигаш нисло Iамеркахоша яьхкначу филмашкахь.\nБакъдерг дийцича, кхеташ ма хиллара, цу киношкахь гойтурш бац я Iилманан говзанчаш а, я похIма долу нах а, я къонахий а. Гойтурш хуьлу коьртачу декъана ахчанца бозбунчаллаш лелон, нах закъалтана лоьцу я кхин болу криминалан тобанашца боьзна нохчий.\nЦарах ю, масала, «The Drop» (Юкъара шайкай) цIе йолу кино. Кхузахь нохчех гойтург ву Iамеркехь веха криманалан тобан декъашхо.\n"Юкъара шайкай" филман скриншот\n«Proof of Life» (Дахаран тоьшалла) кино а ю дика евзаш, уггаре а хьалха цигахь коьрта рол ловзош вевзаш волу актер Кроу Рассел хилар бахьана долуш. Цуьнан турпалхо доьналла долуш хилар хоуьйтуш иза гойту Нохчийчохь закъалтхо кIелхаьара ваккха вахана. Цу кинохь санна Нохчийчохь тIематасадалар оццул тера даьккхина хир дац аьлла хетало.\nТкъа кху деношкахь ерриг а Iамеркехь гайта йолийна «Patriots Day» (Патриотан де)цIе йолу кино. Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь вевзаш волчу режиссеро Берг Питера яьккхина иза, 2013-чу шарахь Бостонехь марафон дIахьош вежарша ЦарнаевгIара Тамерлана а, ЖовхIара а ши эккхийтар дар бухе а диллина язйинчу сценарица.\nВашингтонехь Iаш Садаев Алихан хилира цу кинон премьерехь дIадаханчу ПIераскан дийнахь. ЦарнаевгIара дина зулам бухе а диллина яьккхина хилча, нохашна луьш яьккхина хир ю иза аьлла ойла кхоллало вайн махкахой. Муха гойту цу кинохь нохчий аьлла шега хаьттича, Садаев Алихана нохчийн цкъа бен цIе а ца йоккху цу чохь элира.\nСадаев Алихан: "Цигахь цкъа нохчийн цIе яьккхира, "чеченцы" аьлла. Кхин цхьа хIума а дара. Оьрсийн маттахь гочйеш йеш а йолуш хьожуш вара со. Масала, кху Iамеркехь "Кавказ" боху кхетам баш баьржина бац. Гочдархочо "Кавказера адамаш" элира. Кино йоьдуш Тамерланан а, ЖовхIаран а цIераш а ехира. Цхьа а хIума нохчашна дуьхьал дацара цу кинохь".\nЦарнаев Тамерланан рол ловзош ву гуьржийн къомах волу актер Меликадзе Темо, ткъа Царнаев ЖовхIаран рол елла Вулф Алексана. Нохчийн лелар долуш, вайн нахах тера вуй и шиъ аьлла, шега хаьттича Садаев Алихана элира цнохчийн хатI дацара церан аьлла.\nIамеркахоша кино дика йоккхуш хилар хууш ду. Ахь муха мах хадор бара «Патриотан де» филман аьлла хаьттира ас Садаев Алихане. Дикачу киношца юьстича 3+ хIоттор дара ша элира цо.\n«Патриотан де» кино безамах лаьцна а, Iамеркахошна даймохк безарх лаьцна а, кхерамазалла ларйон белхахоша дика бечу балхах а лаьцна ю. Цу агIор дахарехь доцург ца гайтина аьлла хета шена цу филмехь бохуш вара Садаев Алихан.\nНохчех лаьцна, нохчийн синкхетам, нохчийн бакъдолу дахар гойтуш кино иштта дикаллица яьккхича чIогIа бакъхьа хир дара аьлла ойла кхоллаелира шен бохуш вара иза.\nГайта йолийначу цхьана дийнахь 4 миллион 300 эзар доллар гулдина «Патриотан де» филмо. Таханлерчу денна и терахь ду 16 миллион доллар гергга. Ткъа ша кино йоккхуш дайина 45 миллион доллар.\nВежарех ЦарнаевгIерах аьлча, царшиннах воккхах волу Тамерлан вийра полицин белхахошца герзаш тохарехь. Ткъа Царнаев ЖовхIар лецира шолагIчу дийнахь Бостонан йистехь.\n2015-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 15-чу дийнахь Iамеркан федералан суьдо вен кхел кхайкхийра Царнаев ЖовхIарна.\nАмма иза карарчу хенахь а дийна ву. И зулам хиллачу Массачусетс штатехь «Бостон Глоуб» газето бинчу талламца 19 процент бахархой бен бац Царнаев ЖовхIарна вен кхел кхочуш ян еза аьлла хеташ. Бостонехь и терахь дац 15 процент бен.\nГолливуд а, Нохчочун васт а


ХIинжа-ГIалахь пикет тергалъеш лаьтта журналисташ лецна полицино\nПикет в поддержку журналиста Гаджиева в Махачкале, 22 июня 2019 г\nЛаьцна латточу "Черновик" газетерчу белхахочун Гаджиев Iабдулмуминан агIолоцуш хIоттийна пикет тергалъян баьхкинчу журналистех 8 стаг дIавигира полице тахана.\nХилларг иштта ду. Шахьарарчу Советан кIоштан полице вигина «Дагестанан кегийрхой» газетан коьрта редактор Iийна Абашилов Шемал. Мехкан прокуратурина хьалха пикет дIахьош лаьтташ лаьцна иза. Цул тIаьхьа хьал тергалдан а, иза прессехь довзийта а баьхкина журналисташ шаьш а хIиттина кIоштан полицина хьалха пикете.\nПолисхоша, шайн «хьаькамо къамеле кхойкху, аьлла, чу а бигина, шайн цIа чохь дIалецна журналисташ. Хилам тергалбечу "Кавказ.Реалиин" корреспонденто хаамбарехь, телефонаш дIа а яьхна, паспорташ тIера информаци дIа а язйина, ах сахьт даьлча мукъабаьхна уьш.\nДагестанан прокуратурина хьалха лаьтташ яра акци сарахь а.\nМаршо Радионо хаийтина ма-хиллара, шина баттахь лаьцна кхаба магийна кхело журналист Гаджиев. Террористашна ахчанца гIодарна бехкево иза а, кхин итт стаг а. Iедало царна боцу бехк тIекхийдабо, церан гергарчарна а, уьйрашна а хетарехь.


Пьянзин хенал хьалха набахтера аравалийта реза ца хилла кхел\nУкраинехь Пьянзин Илья лаьцначул тIаьхьа лецира Осмаев Адам.\nСаратовн махкахь Волжскан кIоштан кхел реза ца хилла Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна тIелатар кечдеш дакъалаьцна аьлла чувоьллина Казахстанан махкахо Пьянзин Илья хенал хьалха набахтера аравалийта. Цунах лаьцна хаам бина РИА Новости агенталло.\nПьянзинан бехктакхаман гIуллакхца а догIуш, иза а, Нохчийчуьра схьаваьлла ши жима стаг Осмаев Адам а, Мадаев Руслан а хиллера 2011-чу шеран ГIура-баттахь Украинерчу Одессехь цхьана петарахь Оьрсийчоьнан президентана тIелатар дан кечлуш бомба еш. Иза ларамаза иккхинера, Мадаев а вуьйш.\n2012-чу шарахь лаьцна волчу Пьянзина дийцира Украинин кхерамазаллин сервисашка шайн Iалашонах лаьцна. Дукха хан ялале лецира Осмаев а. 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедалшка дIавеллачу Пьянзинна 10 шо хан туьйхира колонехь даккха. Оьрсийчоьне дIавала кечвина Осмаев Украинехь висира, Iедал хийцадалар бахьана долуш.


Сура Кхеташо — Википеди\n42 Сурат АШ-ШУРА Кхеташо (Маккахь доьссина‚ дерриге 53 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Хьа-мим. 2. Iайн-син-къаф . 3. Иштта вехьий доуьйту хьоьга а‚ хьоьл хьалха хиллачаьрга а ша везза волчу‚ хьукаме волчу Дала. 4. Цуьнан ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Иза ву лекха верг а‚ сийлахь воккха верг а. 5. Герга ду стигланаш атадала шайна тIехахула /Делан сийлаллица/. Маликаша тасбахь до шайн Кхиош-кхобург хасторца‚ цара гечдар доьху лаьттахь волчунна . Сема довла, хIай нах! Баккъалла а, Дела  Иза ма ву Ша гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а. 6. И воцург /шайна/ доладийраш лаьцнарш  Дела ву царна тIехь хехо‚ хьо вац царна векал. 7. Иштта вехьеца даийтира хьоьга Iарбийн Дешар хьоьга кхерам тасийта яртийн нанна а ‚ цуьнан гонахь болчаьрна а‚ хьоьга кхерам тасийта гулдаран денца ‚ шена чохь шеко йоцчу  цхьа тоба ялсаманехь хир ю‚ важа тоба цIергахь хир ю. 8. Далла лиънехьара Цо цхьа уммат хуьлуьйтара дара царех‚ делахь а‚ Цо шен къинхетамна чувохьуйту Шена луург‚ ткъа зуламхой  ма вац царна доладийриг‚ ма вац /цаьрна/ гIоьнча . 9. Я цара Иза воцург доладийраш лаьцна? Ткъа Дела  Иза ву-кх доладийриг‚ Цо денбо белларш‚ Иза ву массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш верг.\nДакъа 2 10. Шун шегахь цхьана хIуманах хилпало йоьжнехь  цуьнан хьукам Далла тIе ду. /Аша ала:/ "Иза АллахI ву‚ сан Кхиош-кхобург‚ Цунна тIе тевжина со‚ Цунна тIе дIавьрзу со /сан массо гIуллакхашкахь/". 11. Стигланаш а‚ латта а кхоьллинарг /ву Иза/. Цо хилийтина шуна шух шайх зударий‚ бежнех а  тайп-тайпа . Цо шу алсам доху цу чохь . Яц Цунах /Делах/ тера хIума а. Иза хозуш верг ву‚ гуш верг а ву. 12. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а догIанаш. Цо шортта хуьлуьйту рицIкъ Шена луучунна‚ /кIеззиг/ барам а бо /Шена луучунна  уьш зерхьама/. Баккъалла а, Иза массо хIума хууш верг а ву. 13. Цо шуна шарI хилийтина динах  Ша Шеца весет дина хилларг Нухьана, хьоьга вехьеца даийтинарг а‚ Оха шеца весет динарг ИбрахIимна а‚ Мусана а‚ Iисана а‚ "дин хIоттаде  аьлла‚  декъа ма ло цу чохь /динехь/". Доккха хили мушрикунашна ахьа шаьш шена тIе кхойкхург. Дала цуна /Дела цхьаъварна/ тIе хоржу Шена луург‚ Цо цуна /Дела цхьаъварна/ тIе нисво ша /цуна тIе/ воьрзург. 14. Уьш бекъа ма ца белла шайга Iилма деъначул тIаьхьа а бен вовшийн юккъехь хьагI хиларца. Дош хьалха ца деллехьара хьан Кхиош-кхобучунгара "тоьхначу хан тIе кхаччалц" , кхиэл йина хир ма яра царна юккъехь. Баккъалла а, царел тIаьхьа шайга ирсана жайна делларш цунах /Мухьаммад элча хиларх/ шеконан шеконехь ма бу. 15. Цуьнга /Дела цхьаъваре/ кхайкха /хIай Мухьаммад/. ДIанисло хьайга омра ма ди. Церан дезаршна тIаьхьа ма хIотта‚ ахьа ала: "Аса иман дилли Дала доссинчу жайнах‚ суна омра дина шуна юккъехь нийсо ян. /Цхьа/ Дела ву тхан Кхиош-кхобург а‚ шун Кхиош-кхобург а‚ тхуна тхан Iамалш ю‚ шуна  шун IIамалш ю. Цхьа а къовсам бац тхуна а‚ шуна а юккъехь. Дала цхьаьнагулдийр ду вай‚ Цунна тIе ду дIадерзар". 16. И Делан /динехь элчанца/ къуьйсуш берш Цуна жоп деллачул тIаьхьа церан делилш дIатеттина /харц/ ду шайн Кхиош-кхобучун гергахь‚ царна оьгIазло а ю /Делера/‚ чIогIа Iазап а ду. 17. Дела ву Ша доссинарг жайна бакъдолчуьнца‚ терза а. Хьуна хьан хоуьйту‚ сахьт герга хилла тарло. 18. Цуьнца сихлуш бу шаьш цунах цатешаш берш. Иман диллинарш кхоьруш бу цунах‚ царна хаьа иза хьакъ-бакъ дуйла. Сема довла! Баккъалла а, цу сахьтах шеко еш берш генарчу тиларчохь ма бу. 19. Дела тIекаре ма ву Шен лешца‚ рицIкъ ло Цо Шена луучунна. Иза нуьцIкъала верг а ву‚ веза верг а ву.\nДакъа 3 20. Милла хиллехь эхартан ял езаш  Оха сов воккхур ву Иза цуьнан ялехь. Милла хилахь дуьненан ял езаш  лур ю Оха цуна оцунах‚ эхартахь цхьа а дакъа дац цуна. 21. Ткъа царна накъостий бу шайна Дала ца магийна дерг динехь шарI деш? Къасторан дош ца хиллехьара кхиэл йина хир ма яра царна юккъехь. Баккъалла а, зуламхой  царна лазош долу Iазап ду. 22. Хьуна гур бу зуламхой чIогIа кхоьруш шаьш /дуьненахь/ гулдиначух цуьнан бекхам /къематдийнахь/ шайна тIебоьжча. Иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а ялсаманин диканашкахь хир бу. Царна хир ю шайна луург шайн Далла гергахь. Иза доккха дозалла ду. 23. Иза бу Дала Шен иман диллина болчу‚ дика Iамалш йина болчу лешна боккхуш болу кхаъ. Ахьа ала: "Аса ца боьху шуьга цунна тIехь цхьа а мах гергарлонашкахь безам /тергал бар/ бен". Диканиг деш волчунна  Оха алсам доккхур ду цуна дикачуьнца. Баккъалла а, Дела гечдеш верг а ву‚ шукаре верг а ву. 24. Я цара олу: "Цо /Мухьаммад пайхамаро/ кхоьллина Далла тIехь харцдерг?" Далла лууш далхьара хьан дагна тIе мухIар тухур ма дара Цо. Дойу Цо харцдерг, бакъдо бакъдерг Шен дешнашца. Баккъалла а, Иза ву дегнашкахь дерг хууш верг. 25. Иза ву къабал деш тоба Шен лешкара‚ гечдеш вонаш /аша тоба дича/‚ хууш аша дийриг. 26. Жоп леш ву Иза иман диллиначаьрна а‚ дика Iамал йиначаьрна а (церан доIина)‚ Цо сов боху уьш Шен дозаллих. Ткъа керстанаш  царна чIогIа Iазап ду. 27. Дала шортта даржинехьара рицIкъ Шен лешна‚ тIехбовлур ма бара уьш /Делан дозанел/ лаьттахь‚ делахь а Цо доссадо Иза Шена луучу барамехь. Баккъалла а, Иза Шен лай сов дика бевзаш а‚ гуш а ву. 28. Иза ву доссадеш догIа цара дог диллинчул тIаьхьа‚ Цо баржабо Шен къинхетам. Иза ву хастаме волу доладийриг. 29. Цуьнан Iаламатех ду стигланаш а‚ латта а кхоллар а‚ цу шинна чохь Цо даржина долу дийнат а. Иза уьш гулдарна тIехь Шена ма лиънехь ницIкъ болуш ву.\nДакъа 4 30. Шух кхиъна болу /муьлха/ бохам  шун куьйгаша гулдинчуьнца бу‚ дукхах долчун гечдо Цо. 31. Шу ма дац лаьттахь кIелхьарадовлур долуш /Делан Iазапах/. Ма вац шуна Дела воцург цхьа а доладийриг а‚ цхьа а гIоьнча а. 32. Цуьнан Iаламатех ю хIоьрда чохь лелаш ерш ‚ лаьмнех тера. 33. Шена лиъча мох сацабо Цо‚ уьш /кеманаш/ дуьса чIагIделла цуьнан букъа тIехь . Баккъалла а, цу чохь делилш ма ду массо собаречунна а‚ баркалла олучунна а. 34. Я хIаллак дийр дара Цо уьш цара гулдийнарг бахьанехь‚ Цо гечдо дукхадерг. 35. Тхан аяташкахь къуьйсачаьрна хаийла‚ шайна цхьа а кIелхьарадовлийла йоцийла. 36. Цхьаьцца хIуманах шуна елларг  дуьненан дахаран дакъа ду. Далла гергахь дерг дика а ду, бухадуьсуш а ду иман диллинчаьрна а‚ шайн Далла тIетевжинчаьрна а. 37. /И ял ю/ даккхичу къинойх а‚ боьха хIуманех а юьстах лаьттачаьрна а‚ шаьш огIазбевлича  гечдеш болчаьрна а. 38. /Иза ду/ шайн Кхиош-кхобучунна жоп деллачаьрна а‚ ламаз хIоттадинчаьрна а‚ шайн гIуллакх вовшийн юкъахь кхеташо йолчаьрна а‚ Оха шайна деллачу рицIкъех сагIа лучаьрна а. 39. Шайх цхьа хьагI кхиъча вовшашна гIо деш болчаьрна а. 40. Вочун бекхам и санна вониг ду. Гечдина‚ маслахьат динарг‚ цуьнан ял Далла тIехь ю. Баккъалла а, Цуна ца беза зуламхой. 41. ГIо лехнарг шена зулам /динчул/ тIаьхьа  цуна некъ боьхкур бац (бехке лорур вац и; къа дац цуна). 42. Некъ боьхкур бу нахана зулам деш болчаьрна а‚ лаьттахь дозанех бовлушболчаьрна а цхьа а бакъо а йоцуш. Царна лазош долу Iазап ду. 43. Собар динарг а‚ гечдийнарг а  баккъалла а, иза чIогIачу гIуллакхех ду. 44. Дала тилавала вуьтур ма вац цуна цхьа а доладийриг Цул тIаьхьа. Хьуна гур зуламхой шайна Iазап гиначул тIаьхьа олуш: "Духадерзан цхьа а некъ буй-те?" 45. Хьуна гур бу уьш цуна /жоьжахатина/ хьалхатеттина‚ сийсаза хиларх кхерабелла‚ къайлах хоьжуш. Иман диллинчаьра эр: "Баккъалла а, зен хилларш бу-кх шаьш а‚ шайн доьзал а байнарш къематдийнахь. ХIай-хIа! Баккъалла а, зуламхой гуттаренан Iазапа чохь бу-кх". 46. Ма ца хили царна доладийраш‚ царна гIо деш Дела витина. Дала тилавала вуьтург милла велахь  ма бац цуна цхьа а некъ. 47. Жоп ло шайн Кхиош-кхобучунна /Цуна Iибадат дарца/ шен Делера духтохалур доцу де дале. Яц шуна цхьа а дIадовда меттиг оцу дийнахь‚ вац шуна цхьа а /шун Iазапан/ инкарло йийр верг. 48. Уьш дIаберзахь  Оха ца вахийтина хьо царна тIе хехо хилла. Хьан тIехь дIаккхачор бен дац. Оха адамна Iовшийтича Тхайгара къинхетам‚ ваккхиведа иза цуьнца. Ткъа цунах кхиъча вониг цуьнан куьйгаша хьалхадаьккхина долу  тIаккха адам керста хуьлий дIахIутту. 49. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Кхуллу Цо Шена луург. Ло Цо Шена луучунна зудабераш, ло Цо Шена луучунна божабераш. 50. Я хуьлуьйту царна божабераш а‚ зудабераш а‚ Шена луург тIаьхье йоцуш вуьту . Баккъалла а, Иза хууш верг а ву‚ ницIкъ кхочург а ву. 51. Ца хили адамна Дела шега вистхилар вехьеца бен‚ я кирхьана дехьахула‚ я элча ваийтарца бен  цо вехье луш Цуьнан пурбанца Цуна луург. Баккъалла а, Иза лекха верг а ву‚ хьукаме верг а ву. 52. Иштта хьоьга а вехьеца даийтина Оха са Тхан гIуллакхах. Хьо ма вацара хууш‚ жайна хIун ду‚ иман хIун ду а‚ делахь а Оха нур хилийта цунах /КъурIанах/ шеца нисвеш Тхайна луург Тхан лех‚ баккъалла а, ахьа нисваларе ма кхойкху /исламан/ нийсачу новкъа‚ 53. Делан новкъа‚ стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг Шена долчу. ХIай-хIа! Далла тIе ма доьду гIуллакхаш.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Кхеташо&oldid=80996»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню


Иммигрантех лаьцнчу Трампан хьалхататтарна тIехIоьттина Американ Лаккхара кхел\nАмерикан Лаккхарчу кхелана хьалха\nАмерикан Iедалша бакъо ца яла мега, пачхьалкхо кхаба безар болу иммигранташ, "грин карта" а луш, тIеэца\nЦхьаьнатоьхначу Шататийн Лаккхарчу кхело оршотан дийнахь некъ баьстина Трамп Доналдан уггар луьрчу иммиграцин иницитивана. ХIинца администрацино низам юкъадаккха мега "грин-картан" программехула иммигранташ тIе ца эца бакъо луш долу, тIейогIучу хенахь пачхьалкхера царна гIо оьшур далахь.\nЛаккхарчу кхело, 9-ннах 4 дуьхьал а волуш, къобулдина лахарчу инстанцерчу суьдо бина сацам юхабаккхар доьхуш администрацино дина дехар.\nАдамийн бакъонашларъярхоша, уггар хьалха къайн боцчу иммигрантех хьакхалур йолу "токхо таллар" ду боху президентан инициатива. Администрацина гIортор йина 5-а суьдхочо-консерваторо, шайна юкъахь Трампа хIоттийна ши суьдхо а волуш. 4-еа суьдхочо-либерало юхатоьхна администрацин дехар.\nПрезидентан администрацин инициативина латкъам бинера Нью-Йорк а, Коннектикут а, Вермонт а штаташа а, ткъа иштта Нью-Йорк гIалано а, маситта коммерцин йоцчу вовшахтохаралло а.\nЛаккхарчу кхелан сацамца а догIуш, керла кеп болх бан йолаяла мегаш ю ерриг а Америкехь, лахарчу инстанцино бина сацам юха ца баьккхина йолу цхьа Иллинойс штат йиссалц.\nАмерикан чоьхьарчу кхерамазаллин министран гIов волчу Кучинелли Кена къобул бина Лаккхарчу кхелан сацам. "Гарехь, Лаккхарчу кхелана къордийна, низам лардечу метта шена хетарг чекхдаккха гIертачу суьдхоша деш долу къоман масштабан дехкарш", - аьлла дIахьедар дина цо.\nДуьйцург ду Америкехь ваха бакъо луш долу «грин-карта» хьанна лур ду бохург. Керлачу политикца а догIуш, иза луш тидаме оьцур ду иммигрантан хан а, дешна хилар а, ингалсан мотт хааран тIегIа а.\nИ дерриг бухе а диллина, иммиграцин органаша сацам бийр бу пачхьалкхо гӀайгӀа бийр бу я бац, медицинан карта, кхин йолу а гIоленаш лур ю цунна я яц хьокъехь.\nТрампан инициативин дуьхьалончаш дIахьедарш до, "грин-карта" даккха коьртачу декъана аьтто хир бац Латинин Америкара а, Африкера а, Азера а таронаш йоцчу иммигрантийн бохуш.


Шенген зонина юкъа керла пачхьалкхаш эцарна дуьхьал ю Германи\nЗазадоккху-бутт 05, 2013\nБолгарий, Румыний Шенген-зонина юккъе ян гIортахь, шаьш цу хIуманна дуьхьал хилар дIакхайкхина Германин куьйгалло. Карарчу хенахь Европера 26 пачхьалкхе юккъе йогIуш йолчу цу бертан дозанаш шордар цхьанна а пайдехь хир дац, элира немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министро Ханс-Петер Фридриха.\nЗазадоккху беттан 8 -чохь дийцаре дилла дезаш ду, Болгарий, Румыний Шенгенан зонина юккъеяран хаттар – Евробертан пачхьалкхийн юстицин а, чоьхьарчу гIуллакхийн а министарш вовшахкхетачу саммитехь. Амма немцойн куьйгалло хьалхехь дIакхайкхина, шаьш цу хIуманна дуьхьало йийр ю аьлла, цунна дуьхьал вето а кхайкхина.\n„Вайн махкахой кийча бац, Шенгенан дозанаш шордайта, нагахь санна цу хIуманна бухларбеш йолу принципаш ларош елахь, кхерамазаллийца а, криминалаца къийсам барца а, Iедалан белхахойн куьйгана цIена хиларца йоьзна йолу. Ткъа уьш цкъачунна ларош ца карайо тхуна“, - элира немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министро Ханс-Петер Фридриха.\nИштта цуо хадийра, цхьа а сатийсам а ца буьтуш, Шенгенан дозанаш цхьана декъана, масала, хIаваэхула я хIордачухула Болгарина я Румынина схьадоьллур ду бохург а.\nНемцойн коьрта полисхочуо, цул совнаха, къеллах бевдда, Германе оьхуш болу мухIажарш чу ца бита кесталгIа керла гIулчаш йохур ю шен хьукмато, аьлла, дIахьедар а дира.\n„Маьрша дIасалеларх долчу низамах пайда а оьцуш, кхуза схьа а оьхуш, деккъа цхьа социалан гIо эцархьама лелаш болчу нахана дуьхьало ян некъаш хила деза“, - элира цуо, масала, цкъа Германера арабаьхна болу мухIажарш кхин цу махка чу ца бита низам ара дакхар цу некъех цхьаъ санна а хьахош.\nАла догIу, Румыний, Болгарий 2007-чу шарахь дуьйна Цхьанакхеттачу Европин декъа йогIуш ю. Амма хIетахь дуьйна шайн дозанаш схьаделларга сатуьйсуш йолу и шиъ, хIинцалца схьа Шенген-бертана юккъеюьтуш яц, хIунда аьлча, цу берта юккъерачу пачхьалкхийн Iедалшна хетарехь, я Румынехь а, я Болгарехь а Iедало кхоччуш коррупциций, зуламхойн тобанашций латтош къийсам ца хиларна. И бахьана долуш цу шина пачхьалкхан бахархой, Евробертан кхечу мехкашкарчу бахархойн санна, маьрша шайна баха-Iен лууш йолу меттиг харжа бакъо яц.\nШенген-бертах аьлча, цу юккъехь ю Цхьанакхеттачу Европина юккъе йогIуш йолчарех дукхохйолу пачхьалкхенаш а, ткъа иштта царна тIекхетта Норвегий, Швейцарий. Ткъа, мелхо а, Евробертана юккъехь шаьш елахь а, амма Шенген-бертана юккъе ца йогIу Британий, Ирландий.\nШенген-бертана юккъе йогIучу пачхьалкхашна юккъехь дозанаш дац, аьлча а, цу дозанашкахь хадеш я Iедалан белхахой а, я цхьанна кепара талламан социйлаш яц. Вуьшта дозанашца долчу некъашца шайна шеконе хетачу машенашна тидам беш, дIасалелаш полисхой хуьлу.\nИштта маьрша ваха а, ван а йиш хилар мел боккха зовкх бу бохучун хам хаьа Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а бахархошна, визанаш йоцуш Европе кхача бакъо йоцуш болчу.\nКху тIаьхьарчу пхийттех шарахь оьрсийн куьйгалла Европертаца визанаш йоцуш дIасалеларх лаьцна барт бан гIертар цкъачунна жамI доцуш дуьсуш ду.\nШенген зонана юкъа керла пачхьалкхаш эцарна дуьхьал ю Германи


Италийн мотт — Википеди\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2018, 11 апрель.\nИталийн мотт (lingua italiana) — Италин официалан мотт бу.\nКоьрта яззам: Италин абат\nИталин абат (alfabeto)\nИталийн матто лелайо латинан абат тӀетоьхна диакритикашца. Яьржина ю иштта диграфаш.\nХьост — «https://ce.bywiki.com/w/index.php?title=Италийн_мотт&oldid=2610874»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 11 апрель, 03:47.


Соьлж-ГIалахь трамвай лелачу заманахь...\nНохчийн бахархошца хьо къамеле ваьлча хаало, царна гергахь яхна зама таханчул а маьрша хиллийла, демократица, дешан маршонца-м муххале а. Мацахлерчу Iер-дахарехь атта дара ваха-ван а олу наха юкъарчу транспортца доьзна а.\n«Шо шаре мел долу а, адам дебаш, юкълуш ю гIала. Атта дац ваха-ван а. Само еш ца хилча, машенийн дукхалла некъахьовзаман юкъанисвала а дац сахьт. Адамех юьзина эккха йоллу и гIала-м…Хьалхалерчу гIалахь вахар дуккха а паргIат дара. ЛадегIам а бацара, хIинца санна…»\nГерггарчу барамехь ишта къамелаш хазадо нохчаша гIала хьахаелча. Цу мацахлерчу гIалин мах хадош дика гайтам лору вайнаха цу хенахь харжам а болуш транспортан шорто хилар: сихачунна таксеш,паргIат дIакхуьур ву-кх со аьлла, хенан хьесап а дина араваьллчунна автобус, трамвай, троллейбус…\nТахана Соьлжа гIалахь тергаллучу хьолаца и тIаьххьаьрниш ян а яц, ур-аттал автобусаш а ю лекъаш. Массо некъ-маршрут, кара а ерзийна, накхармозий санна каде хьийзаш ю куьц-куьцара микроавтобусаш.\nТранспорт хьокъехь бахархошна хуьлчу новкъарлонех дуьйцуш ю Соьлж-гIалара хьехархо 53 шарера Сацита.\nСацита: «Хьалха заманахь гIалахь адам хIинцачул кIезиг дара ала а ца хIутту со. Бакъду тахана санна ваха-ван хала-м дацара хIетахь. Къаьсттина тахана хала ду берашна а, дешархошна а, студенташна а. ХIинца гIали юккъехула лелаш автобсашший, маршруткаш бен яц.\nХьалха трамвайш а, троллебусаш а яра, церан раж-лелар ойла йина нисдина а дара. Маршруткаш механа еза а ма ю,автобусел а. ТIедогIуш хIума доцурш дукха ма бу. Кегийрхоша деккъа цхьана некъана охьадуьллу 6-7 туьма…»\nБерашна а, кхиазхошна а эшам беш,церан дай-наношка харж алсам йойтуш хIума лору транспортан къоьлла хилар Соьлжа гIаларчу вахархочо Алиев ИсмаIала. Цо яхана хан карла а йоккхуш, дийцира шена хетачух.\nИсмаIал: «Дешархошна,юьхьанцарчу классан берашна къаьсттина хала ма ду дIаса лела. Маршрутникашна ца лаьа бераш хьаладовлийта. Уьш шайн сом даккха гIерташ бевдда-хьаьвдда лелаш бу.\nТоххара советан Iедал долуш бераш а, пенсионераш а лераме бара, царна гIоленаш а йинера боьдуш, боьлхуш. Троллейбус йолайолуьйтур яра ас сайн аьллар хилча. Мел аттачу дера дара гIалахойн дахар тIаккха…»\nХалха заманахь транспортта-м стенна йийцара, Соьлжа ГIалара дахар маьрша а, синтеме а дара хIинцачул бохуш, къамел дира Старопромысал кIоштерчу пенсахочо Куриев Лоьмас.\nЛоьма: « Делахь хIинца дерг хьалха аьттехьа а дацара. Некъ а бара бораха. Хьалхалера сурт чIогIа хаза дара. Массо къоман иэбелла нах бара, самукъане дара. Ишколе доьду бер а ахча ца делча дIа а ца дуьгу. ГIиллакхах а боьхна. Дийца-м дуьйцу, валлай ца дуьйцу лела а дешша-м… Т\nохарлераниг аьттехьа дац. Лерам бац. Тоххара стагах къахетара, хьажара. Суна-м ца хаьа, цхьа хьере зама ю-кх хIара. Жима а.воккха а –массо гIайгIанехь ву-кх. Кханенах йоьзна дегайовхо ян а яц-кх».\nСоьлжа гIаларачу транспортах доьзна къамел мел динчу бахархоша, цхьа ша-шаха, ларамаза нислуш санна, билгалдоккхура, гIалин хьалхалера Iар-дахар синмехаллаш лераме а йолуш, хIинца санна лазаме ладегIам а боцуш, синтемах дуьзна хилла хилар,\nСацита: "Хьалха трамвайш а, троллебусаш а яра..."


МухIажираш дIатарбарх лаьцначу Евробертан квоташ хьокъехь ГIадужу-беттан 2-чу дийнахь референдум дIаяьхьа сацам бина Венгрин президенто Адер Яноша. Референдумехь хIоттийна хаттар иштта хир ду: цачхьалкхан гуламе а ца хоьттуш, Венгрин махкара боцурш Венгре баха ховшо Евробертана бакъо яла лаьий шуна?\nЦу тайпа референдум оьшуш ю аьлла кху шеран Чиллан-баттахь дIахьедар динарг вара Венгрин премьер-министр Орбан Виктор. Оцу хенахь, низам а дохош, шайн махка гIерташ бу дуккха а мигранташ аьлла дIахьедар динера Венгрино.\nШина шеран чохь Евробертан территори тIехь 160 эзар мухIажир дIатарвар Iалашонца квоташ юкъаяха реза хилира Евробертан дукхах йолу пачхьалкхаш. Цу сацаман Iалашо яра Европе тIех сов мигранташ хьовдар бахьана долуш хIоьттина кризис дIаерзор. Мигрантанташна дуьхьал позици лецира Венгрино а, Чехино а, Словакино а, Полшо а, Хорватино а.\n2015-чу шарахь Венгрин террориторехула чекхвелира 300 эзар мигрант а, мухIажир а. Оццу шарахь гурахь, премьер-министро Орбана омра а делла, Сербица а, Хорватица а долу шайн доза кIохцIулгийн сара а тесна дIакъевлира венгарша.


Хьехархо...Цунах дозаделла ду тIекхуьучу берийн хиндерг. Уьш нийса кхетош-кхиоре хьаьжжина хир ю вайн кхане а, юкъаралла а.\nЮьртан №1 йолчу школан нохчийн меттан а, литературан а хьехархо йолу Гагалова Медент суна йовзар дагахь а доцуш, ларамаза нисделира, олий туьду ас наггахь хьесап дан воьлча. Олуш долу дош даима а мерза, хьекъале, массо а хIуманна къинтIера девлла, адамашка а, дахаре а болчу безамах дуьзна хьуьйсу цIена, хаза, наггахь ойлане девлла, юха дийладелла хетало лилбасахь долу бIаьргаш – иштта алар догIуш хета хьехархочух Гагалова Медентах лаьцна.\n1987-чу шарахь дикчу хааршца чекхъяьккхира цо юьртара юккъера школа. КхидIа дахарехь гуттаренна а некъ харжарехь ша-шен «садууш» я еха ойланаш еш «корта охкуш» а ца Iийра иза. Еххачу хенахьмахлелоран декъехь белхашкахь Iийра Медентан да-нана, ткъа лаамо, стенна делахь а хьехархочун болх харжар хьоьхура йоIана, иза цхьа шатайпа маьIна долуш болх лорура цо. Кхуьнан лаамна дуьхьал ца хилира да-нана а. ХIетахь школехь хьехархочун балхахь яра Медентан йоккхах йолу ши йиша а. Юьхьанца Гуьмса-гIалин хьехархойн училищехь дийшира. Иза чекхъяьккхинчул тIаьхьа балха йолаелира иза юьхьанцарчу классийн хьехархо йолуш. Шен хьалхара урок дика дагайогIу М.Гагалована. Юьхьанцара класс яра керлачу хьехархочух тешийнарг. ХIора а бер-кхоллам…ХIинцца хаарийн дуьнене гIулч йоккхуш уьш хиларна, хууш ма ду царех хIораннан шен-шен амал, лаам, дуьнене хьежам хилар. Дахаран хьийзарехь юкъадогIург, иза муха хилча а бераша тайп-тайпана туьду, тIеоьцу бохамечу бIаьрхишца я хазахетаран маьIнехь, церан тидамза дуьсуш дац цхьана а хенахь вайна гонахара хьал. Цундела хьехархочун балхахь даима а коьрта хилла дуьсуш ду берашна лаккхара хаарш даларал сов, берашкахь дика а, тоьллачех лара хьакъ йолу амалш кхиор а. Цу хьокъехь Iаламат хаза а, говза а дош аьлла шен заманахь дика вевзаш хиллачу М.И. Калинина: «Хьехархочо кхочушбо уггаре а хала болх – юкъараллина цо кечво керла стаг». Оццу дешнийн маь1ница дог1уш, говза аьлла оьрсийн яздархочо, классика А.С. Грибоедовс. Цо кху кепара аьлла: «Стаг дешна мел хили а иза пайдехь хуьлу шен махкана». Дош алар массо а хенахь меттахь долуш, хIора а дош мерза хиларал сов, беран лерсине кхачош долу дош хьекъале маьIна долуш хила деза хьехархочун балхахь. Цунна хьалха ду х1инцца дуьненан хазалла йовза доладелла, доллучу х1уманан тидамаш беш жима адам, жимма хан яьлча дахаран дукъ шена т1елаца кечамбеш долу. Шен хааршца иза иэшо а ца хьожуш, иза дахаре деана керла адам хилар хууш, иза тидамза ца дуьтуш, аьттонаш хирг хиларх иза тешош, хаарийн дуьнене майрра г1улч яккха 1амо а, цу адаман дагчу тешам а, ондда лаам а билла беза хьехархочо . Иза цу адаман кхолламехь хиндерг хила оьшучу новкъа х1отторна лерина биллина коьрта бух а, уггаре а коьрта т1ег1а а ларало. Цуьнан экаме амалш хилар тидамехь латто деза уггар хьалха хьехархочо. Тахана вуно мехала ду и санна дерг. Шен амалехь дIагIертар а доцуш, баккхийчу накъостех дагайолуш, церан хьехамаш тидаме оьцуш хуьлуш ю М. Гагалова юьхьанца дуьйна. Кхузахь шашах коьрте хьаьвза «Хьуна хьуо мел хьекъале хетахь а, дикчу хьехаме ладугIуш хила», –бохуш долу вайнехан хьекъале кица. Иштта дIакирчина дуккха а денош, беттанаш, шераш. Кхоччуш шеен балхах йоьлла, доллу хIума а девзаш, коллективехь говза хьехархо сана евзира иза накъосташна. Шен лаамехь ша бинчу харжамна дохко ца елира Медент. 1997-гIа шо шатайпа хийцам бохьуш кхечира цуьнан кхолламехь. Оцу шарахь деша яхара (заочни отделене) Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институте. Цигахь доьшуш яьккхинчу хено дуккха а керланиг довзийтира, ма-дарра аьлча, хьехархочун балхахь хила догIучех керла хаарш девзира. 2002-чу шарахь дуьйна лакхарчу классашкахь нохчийн моттий, литературий хьоьхуш ю хьехархо Гагалова Медент. Вайн мотт кIорггера хууш, цуьнга йоккха уьйр-марзо хилар долуш ю иза амалехь. Цунна Iаламат дика евза нохчийн литературан бухбиллархочун Бадуев СаIидан, Арсанов СаIидбейн, Сельмурзаев Мохьмадан, Мамакаев Мохьмадан, Мамакаев Iарбин, Айдамиров Абузаран цхьамогIа кхечу яздархойн, поэтийн кхолларалла. Царех дерг хууш хилар кхачаме дац аьлла хета, нагахь и хаарш дешархошка дIакхачорехь оьшуш болу коьрта некъ хьехархо бевзаш вацахь. Со теша, кху къамелехь аьллачух муьлхха а хьехархо нийса кхетарг хиларх, хIунда аьлча дешархошна хаарш марздар, кхоччуш уьш цаьрга дIакхачор, кху къамелан юьххьехь билгалдаьккхина ма-хиллара, коьртачех ларалуш ду. Къоман моттий, литературий – иза коьрта хазна ю. Шен къоман культура к1орггера евзаш хилчий бен евзийла дац цуьнан хазалла а. Иза кхиарца а, кхиорца а доьзна ду хIора а адаман синкхетам а, къоман культура кхиар а. Нохчийн литературан бухбиллархо лоруш волчу Бадуев СаIидан кхолларалла ю дешархоша тайп- тайпана маьIна доккхуш туьдуш. Цуьнан хIора а произведени тIера хIора а турпалхо бохамо лаьцна, цхьана Iалашоне некъ беш, буьрсачу къовсамийн «цIергахула», юхавийлар а доцуш, хьалхахьа некъ беш ву. Оцу бохамечу хьолан маьIна кхачам боллуш довзийтарна тIехьажийна дуккха а дийца дезаш, дешархой нийса кхето безаш хьал дуккхазанисло урокашкахь хIора а дешаран шарахь. И тайпа дIадолор чIогIа оьшуш, Iаламат мехала ду тахана, хIунда аьлча, тахана вайн республикехь дIадолийна дайша кхоьллина оьзда гIиллакхаш, тамехь долу ламасташ дендар, юхаметтахIиттор. Царех дерг вуно дика хаьа, девза М. Гагалована. Шен заманахь гучудуьйлуш хилла къиза Iадаташ ду, масала, яздархочо Бадуев СаIида шеен дийцаршкахь, повесташкахь вайна довзуьйтурш. Мел халахеташ делахь а, и тайпа къизаллаш хаалуш хилла ю иза ваьхначу генарчу шерашкахь а. Вешан дайн гIиллакхийн, ламастийн сий-ларам беш, уьш тIекхуьучарна довзуьйтуш а хила веза х1ора а хьехархо. Тахана, мел халахеташ делахь а, сих-сиха тосало кегийрхой гIиллакхех боьхна, цIармат лелар…Оцу дерригено сагатдо, холчуйоху хьехархо, амма хьуламехь латтабо шен дагна хуьлу цатемаш. Йиллина дешархойн гуонехь йолчу цунна даима карадо шен дешархошка ала хьекъале дош, иштта хьекъале хьехамаш, дахарера схьаэцна тайп-тайпана масалш, хилларш. И тайпа къамелаш сих-сиха хуьлуш хиларо аьтто бо дешархойн низам тодан а, гIиллакхе долчу хIуманна уьш тIеберзо а. Шатайпа дикалла йолуш амал ю Медентан, школан юкъарчу гIуллакхашна а юьстах латтар дац цуьнан амалехь. Цуьнан куьйгаллица, ткъа иштта цуьнан дIадолорца тайп- тайпана мероприятеш вовшахтуху школехь. Школехь дIаяьхьначу мероприятех ю яздархочун Арсанов СаIидбейн кхолларалла, биографи а йовзийтарна лерина хилла мероприяти. Шен заманахь халчу хьелашкахь ваьхначу яздархочун кхолламах а, цуьнан «Маца девза дотт агIалла» цIе йолу роман кхоллаяларх а лаьцна дийцира цу мероприятехь. Дешархойн хаарш тIедузарехь Iа ламат пайдехь гIуллакхаш дара цу мероприятехь дийцинарш а, хьехийнарш а. Хьерсанна хьийзаш, сацар доцуш хьаьдда йоьдучу замано шен хьийзарехь керланиг кхачадо дахаре, ткъа дахаре кхаьчна керланиг тайп-тайпана тIе а оьцу, халкъалахь тесна а ца дуьту. Масала, Нохчийчоьнан хьалхара Президент, Россин Турпалхо (Дала гечдойла цунна) Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вайн махкахь тIеман цIе кхерстинчу деношкахь, маслаIатана юкъ йихкина , вайнкъам кIелхьардаккха гIаьттира. Иза оцу Iалашоне кхача а кхечира. Шен дахар дIаделира цо халкъан а, мехкан а дуьхьа. Тахана Ахьмад-Хьаьжа бахьнехь паргIато а кхаьчна, маьршачу дахаре а дирзина, паргIат дехаш ду вай. Атта некъ бацара цо дIакхехьнарг. ТIекхуьучу тIаьхьенна хууш хила деза мехкан къонахчо, халкъан паргIатонехьа къуьйсуш, халкъан дуьхьа дина гIуллакхаш. Иза, дуьххьалдIа, вайн къоман историн керлачех цхьа агIо ю. Оцу темина лерина мероприятеш дIаяьхьна школехь Гагалова Медентан гIоьнца, куьйгаллица. Школан балхахь мехала маьIна долуш ларало оцу темина йолу хIора а мероприяти. ТIеман цIе кхерстинчу кху Нана-Нохчийчохь маьрша дацара хIетахь адамийн Iер-дахар: хIора а дийно кхачадора бохамашна тIе, тезетех сийсош , белхарша ,сингаттамечу тийжамаша яьккхина, къинхетам боцчу Iожаллин денош, буьйсанаш. Дахаро ха хаьрцира. Тахана вайна юкъахь вац Ахьмад- Хьаьжа, амма цо гайтинчу новкъахь, машаречу дахаре дирзина, паргIат деха Нохчийчоьнан халкъ. Массо а хIуманан тидамаш беш, шен дешархой нийса кхетош-кхиорна тIехьажийна керла кеп юкъаяло лууш а, цунна даима саготта хуьлуш а хьехархо ю Гагалова Медент.\nСинтеме яц йоьIан коьртера ойланаш, халахетарца тIеоьцу вайн меттан сий-ларам ца беш, цунах хербелла лелаш цхьаболу кегийрхой хаалуш хилар. ХIаъ, вайн республикерчу школашкахь юьхьанцарчу классашкахь масех предмет нохчийн маттахь хьехар юкъадалор хьахаделира, амма цу д1адолорна дуьхьалонаш еш, резабоцурш хаало хьехархошлахь, шеконаш йолуш хьехархой хилар хаало. Цунах йоккха дискусси йира, тайп-тайпана къамелаш даьржира хьехархойн а, Iилманчийн а гонехь. Тахана и гIуллакх муха дIанисделла а, цу тIехь хIун тайпа барт хилла а дахдина дийца ца оьшуш хууш ду хIоранна а, хьехархошна-м муххале а. Ма-дарра аьлча, цу г1уллакхан кхачам боллуш йистъяьлла, бохург ала хала ду.\n– Ша нохчи ву муха эр ду цу шен матт ахь долчу хIуманна дуьхьалваьллачо? Со кхетац ишттачу нехан ойланех. Шена Дала беллачу маттах къехкаш цхьа а къам дац дуьненчохь нохчийн къам доцург, – дуьйцу Медента, – Иза доккха гIалат ду, цхьаболчарна нохчийн мотт цахаар доккха дозалла ду, бохург хеталахь а,– иштта элира тхан хиллачу цхьаьнакхетарехь Гагалова Медента. ХIара могIанаш яздан кечам бечу деношкахь юх-юха а суна карладуьйлура цу башхачу хьехархочун къамел. Вайн мотт бийцарна, Iаморна цкъа а хилла йоцу бакъо вайга кхаьчна хилча, цунах пайдаэца, иза Iаморна тIехь къахьега цалуурш алссамчу барамехь хаало. Хала ду иштачу нахах «нохчий» бохург ала. И тайпа амал, ма-дарра аьлча, хIораммо а ша-шен мах хадор ду.\nХьехархо… Цунах дозаделла ду тIекхуьучу берийн хиндерг. Уьш нийса кхетош-кхиоре хьаьжжина хир ю вайн кхане а, юкъаралла а. Мила кхиаво вай кханенна? Хала ду тахана оцу хаттарна кхачам боллуш нийса жоп дала. Кхузахь суна шашах коьрте хьаьвзира вевзаш волчу нохчийн поэтан (Дала гечдойла цунна) Сулейманов Юсупан цхьана байтера хIара могIанаш: «Аьхка ца деана догIа Iай оьшуш дац, шеен хеннахь ца бина хьехам а пайде бац». Школехь мероприятиш кест-кестта вовшахтухуш хиларо жигарбоккху дешархошца кхетош-кхиоран декъехула беш болу болх. Уьш тайп-тайпанчу тематикехь хIиттош ю. Поэтан Ахматов Вахин кхоллараллин суьйре вовшахтуьйхира школехь Гагалова Медентан дIадолорца. Ахматов Ваха Медентан юьртахо ву. Цуьнан хьалхара гулар зорбане яларца доьзна дара школехь и суьйре вовшахтохаран коьрта бахьана. Цу суьйрене кхайкхинчеран мог1арехь нисвелира кху могIанийн автор а. Школан дешархоша Iаламат говза йийшира поэтан байташ, цу тIе тайп-тайпана иллеш элира дешархоша хIора а дош нохчийн маттахь долуш. Цаьрга ладоьгIуш Iачу миноташкахь хIоранна а хуур дара дешархошкахь ненан мате безам кхиийна а, кхиош а хилар. Оцу дикачу гIуллакхна уггаре хьалха «бехке» ларало хьехархо Гагалова Дахаран некъаш Медент. Мероприяти ерзийначул тIаьхьа поэта Ахматов Вахас а, цига кхайкхина баьхкинчара а доккха баркалла элира хьехархочунна. Цул сов, оцу суьйрене баьхкина бара вайн районан ярташкарчу школийн хьехархой а.\nХ1ора а бер шен-шен амал, кхоллам, сатийсам болуш, жима адам ду. Цунна девзар ду дуьне, евзар ю дахаран тайп-тайпана аг1онаш. Оцу кхетаме болчу некъан юьхь йолор доьзалан гуонера хуьлуш а, хила дезаш а ду.\n– Сан дика аьтто хилла сайн балхахь дика накъостий уллохь хилар бахьнехь,– иштта элира тхан хиллачу къамелехь М.Гагаловас. Царех цхьаболчийн цIерш ехира цо. Уьш бу: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Солтамурадова ПетIамат, оьрсийн меттан а, литературан а хьехархой: ДжамалдаевагIар – Аминат а, Малика а, кхуьнан йиша, школан психолог Гагалова Майса а, цхьамогIа кхиберш а. Школан методцхьаьнакхетараллин куьйгалхо ю Медент. ХIора а дешаран шарахь школехь лаккхарчу вовшахтохараллица дIахьо нохчийн а, оьрсийн а меттанийн кIиранаш, ткъа иштта школехь вовшахтуху КВН-ш, яздархошца цхьаьнакхетарш, иллиалархой а, тоьлла пенан газет билгалдаккхарехула йолу конкурсаш. Школан болх тобарехь цо дакъалоцу муьлххачу а гIуллакхийн дIадолорехь, дагайолу школан администрацин куьйгалхойх, довзуьйту шена балхана юкъадалийча пайдехь хир ду аьлла хетарш а. Школехь талхош дешархой а нисло, мел халахеташ делахь а. Церан дай-наношца цхьаьнакхетарш вовшахтухуш меттигаш а нисло цуьнан балхахь.\nШен раж талхор а доцуш, суьйренгахьа леста де. Чекхдолу белхан рогIера кхин а цхьа де. Шен шуьйра зIаьнарш корах чу а яржийна, дIабуза кечбелла го гуьйренан можа малх. Наггахь урамехула хахкаелла йогIучу машенан гIовгIано юкъахйоху Медентан коьртехь гулъелла, даш санна язъелла ойланаш. ХIаъ, Нохчийчоьнан кхечу ярташкахь санна, кху Гелдаган-Юьртахь а лаьттира сингаттаме денош, синтеме йоцуш листаелла буьйсанаш. Адамашкахь г1ело латтийра, гайтира къизалла, мацалла… Сингаттаме гулъеллачу мархаша Iаьржачу басе ерзийна гучу лекхачу стиглахула гIийла болар деш тийкхира къоьжачу мархийн гIайгIане «ковра», тезетех, белхарех, тийжамех сийсош ехира юрт, хийлаза бIаьрхиш лиэдира наноша, кхерчара ц1е яйна, к1ур байна, вала верас воцуш, кешнех таръелла йисира дуккха а ков-керташ. ХIаъ, зама иштта яра, аьлла мах хадош тида тарло и шераш тIекхуьучу тIаьхьенаша. И дерриге Iеткъа, карладуьйлу хьехархочунна Гагалова Медентана мукъаяьхкинчу миноташкахь. Юха а ойлане девлла хьуьйсу ц1ена б1аьргаш, церан хьийсаро лоцу гонахара 1аламан суьрташ, дийладелла хьуьйсучу берийн сибаташ, аматаш. Коьрте хьийзачу тайп-тайпанчу ойланаша кхолош, юха гонахара дахар цхьана нийсачу новкъа х1уттуш хилар хаалой масех минотехь б1аьргаш чу гулъелла хилла г1айг1ане дохк д1адолий, йоккхаер кхочу даг чу, хазло вуьшта а эсалчех йолу амал. Хилларш шираллехь даха дуьсу, ткъа дахар шен болар ца лагIдеш некъ беш ду. Дерригенан тидамаш беш ехачу хьехархочун дагна хала ду махкахь лаьттина зуламаш дицдина яха, оцу хиламаша йитац коьртера ойланаш ма-хетта маьрша. Самукъанечу гIовгIанашца школан кертахь уьдуш, ловзуш хьийзачу бераша юкъахйоху М.Гагалован коьртехь лекхалуш хилла сингаттаме ойланаш, дагалецамаш, бодане дохк хилла х1инцца коьрте хьаьвзина ойла хийцало дахаро ха хаьрцина хиларх дог а теший. Хаза ду цу берийн ловзарш, аьзнаш, товш ду церан идар а. И тайпа сурт ду дагна парг1ато лург. Цкъа а ма духийла церан бералла! Оццу миноташкахь кхоллаеллачу хазчу ойланаша соцунг1а йой, масех минот хьалха г1айг1ане хьежна цуьнан ц1ена б1аьргаш дийладелла хьуьйсуш хаало. Даима а церан тидамаш бар деза хьехархочунна. Уьш хьекъале, лаккхара хаарш долуш, цаьрца цхьаьна гIиллакхе амалш йолуш кхиор ду доллучул а коьрта. «Вайн бераш – иза вайн къаналла ю. Нийса кхетош кхиадахь – иза вайн ирсе къеналла, вуо кхиадахь – уьш вайн бIаьрхиш, уьш вайн бохам, махкана а, халкъана а хьалха вайн бехк бу»,– иштта аьлла шен заманахь вевзаш волчу хьехархочо А.Макаренкос. Хьехархочун балхахь цхьа а хIума дац коьрта дац, аьлла хердан а, тесна дита а йиш йолуш. Хало нисъелча ша йоьхна гайтар доцуш, хьуьнаре къахьоьгуш ю Гагалова Медент. Тахана цо сагатдечух дош ца олуш Iер, хетарехь, нийса хир дацара. Цо сатуьйсу хIора а дешархочуьнан карахь, оьшшучу хенахь пайдаэца йиш йолуш, оьшуш йолу учебникаш йолуш, хьехархошна методически литературица кхачо йолуш хан кестта кхачаре. Иштта хьуьнаре хьехархой вайн ярташкахь хиларо тешам кхуллу вайн кхане сирла а, ирсе а хирг хиларах. И тайпа тешам вайна лучу хьехархойн могIарехь ю кху къамелехь йовзийтина йолу Гелдаганарчу №1 йолчу школан нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Гагалова Медент а.\nДIадоладелла рогIера дешаран шо. Тахана а шен белхан меттехь, хаза кечйинчу класса чохь шеен дешархошна хьалха лаьтта иза. Цунна дукхабеза шен дешархой. Уьш безаш хилчий бен хилалуш вац бакъволу хьехархо. ХIан-хIа, белхан де чекхдаларх цIахь мукъа хан кIезиг йолуш болх бу хьехархочун болх. РогIерчу урокашна кечам беш, шен дешархойн йозанан белхаш тIехь болу тетрадаш толлуш болх а бу хIора а хенахь бан безаш. Буьйсанан тийналлехь рогIерчу белхан денна кечам беш, юкъал а тIех йолу буьйса. Гонах хIоьттина шатайпа тийналла, набарна тевжина дерриге а жилIалам.\nОйланаш… Буьйсанан тийналлехь шийло хьоькхучу гуьйренан, наггахь корех «летачу», мохо, хоршара даьлла нох санна, юкъахйоху хиллачийн хьокъехь йолу ойланаш, деган кIоргенехь шен къайле йолу мерза сатийсамаш, синхаамаш. Амма гуьйренан буьйса болар эцна йоьду, даима а санна Медентан дагчу керл-керла ойланаш йийшош, даш санна дазло дерригенан тидамаш беш хьуьйсуш долу ц1ена б1аьргаш. Белхан рог1ера де ду, олуш ма-хиллара, «не1арехь» лаьтташ. Цу денна бан оьшу кечам беш юкъал а т1ех йолу буьйса. Шен белхан декхарш дуьззина кхочушдеш хилар амале дирзина ю Гелдаганара хьехархо Гагалова Медент.


Экажкъонгий-Юрта эггара боккхагIа бола гув ба\nАьтинга бетта 1 ди 2021 шу\nУкх дунен тIа мел йолча юрташкара хьал вай хьаийцача, гуш хургъя хIара юртара цхьацца белгало. Из иштта да. Бакъда, наха йовзаш я уж е башха теркал ца еш я уж, укх дунен тIара белгалонаш.\nМасала, Экажкъонгий —Юрта ший тайпара лоархIаме хьал да, укх юрта цкъа мукъах хинначунна вIалла дицлургдоаца сурт да из. Из тамашийна моттиг ерригача юртал лакхагIа я, масса оагIорахьара гуш а я. ХIаьта, цу гув тIа хьалтIаваьлча, Экажкъонгий-Юрт, ше ма ярра, тIаьръюкъе уллаш санна бIаргагу.\nХетаргахьа, цо тIаозаш хиннаб укхаза моттигера кегий нах, дукхагIча хана го йиш я цу лакхача гув тIа яьха латта машенаш, цига салоIаш йола моттиг а хул. Оалаш хиннад, сигаларча оалхазаро санна, цу лакхерча гув тIара кегийча наха шоашта нускалаш хоржаш ха йоагIа аьле, цхьаькха а да оалаш, цигара гуш хиннад шоаш саг волча хьоашалгIа вахале, уж нах цIагIа бий е бац. Цу тайпара хоза вIашагIкхетараш а дIахьош хиннад. Лаккхача гув тIа латта шоай новкъост бIаргавайча цига тIаболхаш хиннаб вожаш а.\nЦу тайпара белгалбоалаш ба Экажкъонгий-Юртара гув. СССР хана оалаш хиннад Экажкъонгий-Юрт СССР(а ) доазон тIа эггара йоаккхагIа я, аьле. Тешаций шо? ТIаккха дIахатта истори дика довзачарга. Цо «гуглашка» санна доацаш, дувцаргда шоана истори. «Гугл» мара хIама ца гураш, шоай диванал лакхагIа кхы хIама дайна бац. Джигиташа йоах лакхаленаш.