«ГIезалойчоь колонин хьелашкара яккха еза вай». Дагалецамийн Денна лерина гулам хилла Казанехь\nКазанерчу Тинчурин Кариман бешахь гулам хилла шоьтадийнахь. Иза лерина бара бIешераш хьалха Грозный Иванан эскарша гIала йоккхуш эгначу гIезалошна. Барамехь дакъалецира 250 гергга стага, хаамбо "Idel.Реалиин" корреспонденто.\nГIезалойн юкъараллин центран (ВТОЦ) куьйгалхочун гIовса Нуриахмет Галишана бахарехь, меттигера бахархой боцуш, гуламе баьхкинаера Чувашера а, Башкирера а жигархой.\nАкцин декъашхошлахь бара "Хьизб ут-ТахIрир" тобанера ехха хенаш а тоьхна, набахтешка хьийсийначу Башкирерчу 20 жимчу стеган гергарнаш а.\n«Къоман меттанаш Iамор эшоро кхачадо Оьрсийчоьнан Федерацерчу къаьмнийн хиндерг», «Этноцид дIаяккхархьама мел хIаллакбан беза шаьш РазингIара?» (Ши бутт хьалха ша-шен вагийра удмурто Разин Алберта Ижевскехь – ред.), «1552-гIа шо – гIезалой дийна бу хIинца а», «Регион яц ГIезалойчоь – дийнна пачхьалкх ю» йозанаш тIехь долу лозунгаш яра гуламхошкахь.\nБахархойн дагахкхеташ дара гуламехь дина къамелаш. Масала, гIезалойн къам маьршадаккхаран «Иттифак» парти кхоьллинчу политика Байрамова Фаузияс хоьттура: «21-чу бIешара чохь стенна беха гIезалой 1552-чу шарахьчул а хала? ХIетахь вайн Iедал доьхна – Казанан пачхьалкх, ткъа тахана духуш ду къам, цуьнан хазанаш, башхалла. Дац вай пачхьалкхехь дехаш, колонин администрацина кIел деха».\n«ГIезалойчоь колонин хьелашкара яккха арадовла деза вай. 1552-чу шарахь дуьйна ду къам колонина кIел. Цхьа гIезалой бац оцу режимна кIел – бу марийхой, удмурташ, чувашаш, кхиберш – оха йохае колони, боху, дареде, боху, вай колонехь дехаш хилар», - аьлла дара Байрамован къамел.\n«Разин Алберт шен дуьхьа ца ваьгна, вай массеран а дуьхьа ваьгна, иза а вац ваьгнарг – даьгнарг къам ду. Дийна боллушехь богуш бу цуьнца цхьаьна гIезалой, чувашаш, удмурташ, марийхой, якуташ. Вай дара догурш – Разин Алберт вацара, иза ган деза дуьненна», - аьлла дерзийра жигархочо шен къамел.\nГIезалойн юкъараллин центран (ВТОЦ) куьйгалхочун гIовса Нуриахмет Галишана хаамбира, Казанерчу Iедало кехат даийтина шайн юкъаралле, ГIезалойчоьнан пачхьалкхалла ма хьехаде гуламехь, иза экстремизм ю боху, аьлла.\nГуламо шен резолюцица Казанера Iедал декхаредина гIалин керлачу урамех цхьанна «удмуртийн къоман турпалхочун Разин Албертан» цIе тилла.


Хир ду даздар тхан урамехь а...\nТIедогIучу Шоьтан дийнахь хир долчу даздаршна кечамаш бу дIабоьлхуш Нохчийчохь. Цу гIуллакхана юкъаозийна бу дуккха а нах. Даздаршна кечдаларан кеп дIоггара кхин хийцаелла яц.\nХьал ца хуучунна бакълена а адам шен лаамехь дIагулло а мотталуш,муьлххачу а гуламе, мелла а мехалчу даздаршка,теттина, чот йоцуш дукха, бахархой дIагулбо Нохчийчохь. Дагулбо церан лааме хьаьжжа а доцуш. Ма-дарра аьлчи цу шаьш юкъадаьккхинчу бертазчу ламастех шуьйра пайдаоьцу Iедалехь болчара. Цунна тоьшаллаш леха оьшуш дан а дац.\nКху деношкахь эзарнашкахь адам-хьовсархой дIаоза безаш бу Соьлжа-гIала. Цунна бахьна ду гIалин де а,кегийрхой а,хьехархой де а,мехкан куьйгалхо вина де 5-чу дийнахь даздеш хилар. Бахархоша дийцарца царех «мехалниг» муьлха ду бохуш корта кегго оьшуш хIума а дац.\nИттаннашкахь керла гIишлош схьа а йоьллуш,стигал кхалош шатлакхаш а кхуьссуш,цу бIаьрлачу хиламийн тешаш хилийта эзарнаш нах дIа а гулбина, уггар хьалха даздеш дерг Кадыров вина де ду боху могIарерчу нохчаша.\nДаима а санна цу даздарийн жигара декъашхой хила декхарийла бина Iедалан белхалой а, лоьраш а, хьехархой а, балхах мукъа болу низамхой .Хийлаза а декхарийла бина ма хиллара, цу дикачу, юьхькIамечу балхах хьалха буьтуш бац Соьлжа-гIалахь доьшуш болу кегийрхой-студенташ.\n«Сан девешин кIантана зуда ялош ю тIедогIучу 5-чу дийнахь, ткъа соьга а, сан нийсархошка а, байракхаш кара а лаций урамехула дуьйлало боху, дог делахь а дацахь а самукъане маьхьарий а детташ. Лечкъийна хIума а дац. Шайн деша безам белахь, шаьш вонна дуьйцийла ца лаахь, схьа а дуьйлий ши-кхо сахьт дайа боху.\nШина-кхаа сохьтехь гIуллакх хир доций тхуна ма хаьа. Кадыров мел хьеваларх иза схьакхаччалц кхобур ма ду тхо цигахь марионеткаш санна. Тхо маццалц хьийзор ду-м ца хаьа…» Ишта дуьйцу шайна деттачу дозанех, туьйсучу кхерамех мехкадаьттан институтан 3-чу курсан цхьана студенто.\nШайн лааме хьаьжжа а доцуш шайна хьалха хIитточу декхарех,аьлчи а Соьлжа гIала адам дIаозар шайна тIедилларх дуьйцуш бу юккъерчу тIегIа хьаькамаш. Церан, уьш мичара бу а дуьйцуш, цIерш сан йохийла дац.\nМахкарчу кегийрхоша а, Iедалан балхахь болчара а къаро а еш, цхьа маьIне низам санна чIагIделла хIума ду кхузахь, лакхара охьа «Же! Же ма Iелаш!» оллушехь, Iедало луш горга шай а доцуш, мел гена хиларх адам Соьлжа-гIала дIаозар. Кест-кеста цу кепара дагахь а доцу харж ечу хьаькамашна и ахча мичара дала деза, муха мета хIотто деза боху хаттар диллина дуьсуш ду.\nОфициалан кхайкхийна ма хиллара Соьлжа-гIалин куьйгалхоша еккъе цхьана гIалин де даздарна къастийнарг ду 38 миллион сом ахча. Мел харж ян езар ю важа денош билгалдаха? Цу хаттарна жоп цкъа а цкъа хир ду ала а дац.\nХир ду даздар тхан урамехь...


Путин хоржуш Нохчийчохь леллачу харцонашца къийсало Навальный Алексей\nМангал-бутт 07, 2012\nОьрсийчоь -- Харжамашкахь леллачу харцонашна дуьхьал хIоттийначу гуламера лецна нах бохку полицин машена чохь, Moскох, 6Сти2012.\nВевзаш волчу блоггера Навальный Алексейс, кху бΙаьста президентан харжамашкахь лелла харцонаш Ιорайохуш, прокуратуре арз дира Нохчийчуьрчу Симсарахь видеокамераша гойту харцонаш таллар а, бехкечарна таΙзардар а доьхуш. Нохчийчуьрчу Талламан Комитето харжамаш бирзина бутт баьлча жоп делира Навальныйна харжамийн цΙийнахь лелларг дацаре деш. Амма хΙинца а къарвелла вац важа – цо юха а яздина прокуратуре оццу хьокъехь арз.\nНажи-Юьртан къоштарчу 236 ноьмар долчу Симсарарчу школа чохь болх бина харжамийн дакъа ду гоьваьллачу оппозиционера, блоггера Навальный Алексейс талламчашка Путин Владимир президент а хΙуттуш бирзинчу харжамашкара схьаэцна далхийнарг.\nНавальный вуьззина бакъ вуйла го хΙетахь, харжамаш боьлхучу дийнахь Симсарарчу харжамкахь видеокамераша дитинчу тоьшалле хьаьжча. Чуволуш, харжамийн дайшна тΙевоьдий, цхьа паспорт дΙалой, кхожан кехат схьаоьцуш, юха араволий, тΙерачу Ιаьнан духарх паргΙат а волий, вогΙий, кхин паспорт дΙалой, юха а кхаж схьаоьцуш хΙийза ткъе иттех шо долу меттигера вахархо.\nИштта пхоьазза кхаж тосу оцу къонахчо.ТΙаьхьо Навальныйн аьрзана жоп деллачу Нажи-Юьртан къоштан Талламан Комитето вовзуьйту бозбуанчалла лелориг. Иза ву Симсарара Исаев Ιадлан\nОццу Симсарарчу харжаман декъера ду шолгΙа харцо йовзуьйту сурт а. Яхархочо Гиримбиева Полас а тосу шозза кхаж. КхозлагΙа харцо ю оццу сохьташкара – чохь низаман терго ечу меттигерчу жигархочуьнга Айнаиловга паспорт дΙало, ша кхаж тесна яьлча, кхечу харжамхочо, Автаева Язмана.\nИ харцонаш листар доьхуш, Навальныйс гΙаттадайтина гΙуллакх дерзош, Нажи-Юьртарчу талламчаша хаам бо, пхоьазза кхаж тесначу Исаев Ιадлана а, шозза кхаж тесначу Гиримбиева Полас а шайн гергарчарна хьалхара и гΙуллакх дина, олий.\nХарцонех жоп луш Навальныйна низамлардархоша делла жоп беламе ду. Исаев а, важа ши зуда а жоьпе озийна яцахь а, цара бакъдо наха лелийнарг харцо хилар. Ткъа и бахьанехь таΙзарш бехкечарна къасточу меттана, низам довзуьйтуш лакхарчу хьакамаша кечбина бацара харжамашна, олий, бехказа боху харжамийн комиссе хевшина Ιийна нах а тΙехь.\nТалламан комитетерчу говзанчаша Навальный Алексейна деллачу жоьпехь и доцург, кхин а ду Ιедалх тешам бойъу хΙума. Шаьш левинчу Исаевс а, кхечу шина зудчо а тесна ворххΙе а кхаж, цара хьанна дΙабелла а тΙехь яздо талламчаша – Путин Владимирна.\nНавальныйс шен блога тΙехь ма-баххара, арз толлучу муьлххачу а Ιедалан охΙланашна беш хаам бу из, хьовсалаш, ларлолаш, аш жоьпе кхайкха мега нах бен-башхачех бац шуна, уьш Путинан харжамхой бу шуна, хьебойла а дац шуна аш уьш, бохуш санна.\nНажи-Юьртарчу Талламан комитетан жоьпана реза ца хилла Навальный. Ши бутт бу цо шозлагΙа а оццу хьокъехь арз лакхадахьийтина. Амма жоп цкъачунна доцуш лаьтта и дов.\nНохчий бΙе процент гергга бахара харжамашка, оцу наха массара а санна Путин Владимир президент хилар лууш кхаж а тесира, аьлла дара Нохчийчуьра харжамийн жамΙаш. Оцу суьрто ша а гойтура мел моттаргΙане бу махкахь муьлхха а харжамаш. Цунах кхаьрда, йоьлу Оьрсийчоь тахана а.\nСимсарахь санна харжамашкахь гΙурт лелла хиларан тоьшаллаш шен агΙор гулдира Маршо Радионо президентан харжамашкахь а, царел хьалха чекхбевллачу парламентан харжамашкахь а.\nПарламентан харжамаш а бирзира Ιедалехь йолчу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партина Нохчийчоьно бΙе гергга процент дΙаяларца. Кехаташа бохура иштта. Амма цигахь а лийлира бозбунчаллаш. Тхан корреспондента Терйистерчу Ιели-Юьртахь, харжамаш боьлхучура йира хΙетахь шен репортаж. ХΙара кийсиг цигара ю.\nМР: Масанна теси ахь кхаж, хΙинцца араваьлла хьо?\nХаржамхо: «Сарсарина а тесна, сайна а тесна, Ириский,\nХедий, Хадижаттий... ас ворхΙанна тесна-кх уьш».\nМР: ТΙаккха, церан паспорташ хьогахь дара?\nХаржамхо: «Дацара дера!»\nМР: Паспортан билгалонаш хила ца еза цигахь?!\nХаржамхо: «И-м шайна луъург дийр дара цара!»\nМР: Хетарш ноьмарш язйо-кх цара, йой?\nХаржамхо: «Йо хир ю-кх».\nМР: ЦΙена а, хΙунаьхдина а бу бохуш болу, паспорташ а доцуш хьоьга кхаж муха тосуьйту тΙаккха?...\nХаржамхо: « Со тешаме стаг ву церан».\nАмма цхьа а ю ала харцо йоцуш бирзи харжамаш, дерриг а дика ду, Путин Владимиррий, цунна тΙекарло ен партий вуно чΙогΙа оьшу, еза нохчашна. Цара цундела цхьана даггахь кхаж а тесна, аьлла, дирзина официалехь дерриг а. Ткъа Ιораяьхна харцонаш хьулъян-м дуккха а кепаш а, адамаш а долуш ду Оьрсийчохь а, оццу Нохчийчохь а.\nХΙун хир ду Навальный Алексейс Симсарарчу харжамашкара кийтарлонаш Ιорайохуш гΙаттийначух? ХΙумма а хир дац. Иштта бен карадац жоп. Делахь а дикане сатийса бакъо цхьаммо а ца яьккхина вайгара дΙа. Хьовсур-кха муха хуьлу Навальныйс дΙахьажийначу шолгΙачу леткъамна дуьхьал догΙу жоп.


Шеца дийнна зама дIаяьхьи Гелисхановс\nГелисханов Руслан. Сурт даьккхинарг - Кротов Яков.\nФлоридерчу Сарасота гIалахь (Iамерка) кхелхина Маршо Радион ветеран Гелисханов Руслан.\n1974 шарахь "эфиран техник" балха хIоттарх шовзткъа шарахь къахьегна цо радион президентан гIоьнчин, оьрсийн сервисан директоран даржашка кхаччалц.\nМаршо Радион Къилбаседа Кавказан сервисца даима а довха гаргарло леладора Руслана. Иза шашах нисделла а дацара. Мюнхенехь Дуьненан шолгIачу тIеман декъашхочун, диссидентан, Маршо радион техникан, гIалгIачун Гелисханов ИбрахIиман доьзалехь ша вина хиларе терра, вайнахе дог лаьтташ хуьлура иза виллина.\nШа хьалакхуьучу шерашкахь Мюнхенерчу университетехь биологи, ветеринари Iамийна воллушехь, дас дагца йитинчу йовхонца лиинера Русланна радиохь болхбан.\nЦунна дика дагадогIура Маршо Радион хьалхара шераш, бевзара шен деца болхбина кавказхой: гIалгIа Ужахов Ахьмад, хIирий Байтуган Барасби, Газданов Гайто, кхиберш. Дагалоьцура вайнахана тахана веза-воккхаволу Авторханов Iабдурахьман а, цуьнан Маршо Радиора эфираш а.\nЗазадоккху-беттан дуьххьара денош дара цIахь шеца висина 5 шо долу кIант Руслан цунна тIехьожучу немцойн зудчо да-нанас болх бечу Маршо Радио вигича.\n1950-гIа шераш, Маршо Радион белхахой: (аьрро-аьтто) Ризер Аза, музыкан билиотекан директор, Маршо Радион президент Сарджент Хауланд, цуьнан зуда Лой Мирна, радио йоьллуш жигара дакъалаьцна волу радион белхахо Гелисханов ИбрахIим.\nДеношкахь бен йиллина а йоцу радио тIамо дохийначу цIийнан декъах лаьттара. Цунна хьалха сагIа доькъуш Iара цхьа оьрсийн йоккха стаг, цо едда тIееана, хаза хьожа йогIу, картол чуйоьллина локъам елира Русланна.\nРадион цIачуьра араберзийначу кедехула хезара самукъне йиш. Руслана хаьттира ша лелочу зудчуьнга: "Тахана хIун де ду?" Зудчо шена ца хаьа элира.\nДа ИбрахIим волчу дIакхачале, Руслан шайн-шайн чоьнаш чухула вадийна лелийра кавказхойн духаршкахь болчу наха. Цара хIораммо а, къайлах кховдош санна, ахча лора кIантана.\n"ЖIаьла делла, жIаьла делла!" – хезара радиочуьрчу белхахошкара-вайнахера. Сарахь ша деца, куьг а лаьцна цIавоьдуш хаьттира Руслана: "Дада, массара а жIаьла делла ма олу, и хIун жIаьла ду делларг?"\n"Сталин боху жIаьла делла!" – дара гIадвахана велавеллачу дас делла жоп. Гелисханов ИбрахIима, ца ваьлла политик а хилла, Авторхановца а, кхечу накъосташца-кавказхошца цхьаьна далхадора оцу муьрехь дуьнене махкахбаьхначу вайнаха Азехь ловш долчу Iазапах лаьцна. Иза а, цуьнан доттагIий а баккъал а баккхийбера диктатор эхарта верзарх, тешара иза веллачул тIаьхьа къам децIа доьрзург хиларх.\nГелисханов ИбрахIиман каш, Мюнхен.\nСтохка, 70 шо дузарца декъалвеш, Прагерчу коллегаша, иза шайна герга хиларе терра, яздира Гелисханов Руслане: "Маршо Радион Къилбаседа Кавказан сервисерчу накъосташа декъалво хьо винчу денца! Белша тIехь дика яздеш деха малик комаьрша хуьлда хьан!"\nДуьхьал яздира Руслана: "Аш хаийтталц, сайца цхьаьна малик деха аьлла хеташ вацара со, Дела реза хуьлда!"\nЭскархочун-эмигрантан, диссидентан, даймахках хьоьгуш ваьхначу ден воI хиларо ша-тайпа, буткъа, уллерчу стагна бен хаалур боцу сингаттам битинера Русланан сица. Цундела гIеххьа циник а, дуьнедезархо а, дуккха хIума довзархо а, накъосташна тешаме накъост а винера цунах дахаро.\nКху беттан 18-чохь, ши кIира гергга хьалха хилла Гелисханов шен Фейсбук-агIонтIехь. "Вочу агIор со дага ма лоьцийла аш!" – аьлла ду цуьнан цу тIера тIаьххьара весет-йоза. Цо шеца цхьана ерзий вайнехан эмиграцин хьалхарчу тулгIенех цхьаъ. ДIалекъи тIаьххьарчу тешан дагалецамаш а…


Хамидов Iабдул-Хьамид. ДIа - коч, схьа - коч.\nДIа - коч, схьа - коч (дийцар)\nХьалха-МартантIе шайн гергара нах болчу хьошалгIа яханчу Хелисатна хIара хьошалгIа яханчу нехан лулахо йолчу Забус, чу а кхайкхина, кучана чилланан кIади делла хиллера.\n«Цкъа мацца делла а юхадала дезар ду-кх сан хIара, ма суна ца оьшу бала беш йоллу-кх хьо кхунах», аьлла, ойла а йина, ца догIучу дагца елакъежна кIади схьа а эцна, цIа яхнера Хелисат. И гIуллакх хиллера бIаьста.\nГуьйре тIекхечира. Можа бос эцна дIахIиттира дитташ. Кхинйолчу ярташкахь санна, ГIойтIахь а дукха бара керла цIенош дина бевлларш а, бовла герга баханарш а.\nБовла гергабаханчарна юкъахь яра Хелисат а. Дийнахь хьелий узуш совхозехь болх а беш, кегий бераш а Iалашдеш, чохь ша йоцург гIуллакх дан воккханиг а воцуш, цунна атта дацара цIенош дан. ХIетте а, Хелисата мало йоцуш гIуллакх дар бахьана долуш, цуьнан керла кхо цIа, рамина англи тоьхчхьана даьлла дара. Англи эца ахча а ца тоьъна, шайн лулахошка юхалург ахча доьхуш Хелисат лаьтташ, цхьаммо шайн ков тухуш хезира цунна. Чехка яхана цо ков схьадиллича, кетIахь, ела а къежна, лаьтташ яра Забу.\n- Хьуна хьайн доттагIий бицбеллехь а, суна хьо-м ца йицъелла хьуна. Хьаша оьций ахьа?, - аьлла, юха а елакъежира Забу.\n- Оьций бохург хIун ду, дера оьцу-кх дукха хазахеташ-м. Забу яц хIара? Хьо я марша, схьаяло чу, - аьлла, Забуна мараиккхира Хелисат.\nХелисат Забу а эцна чуяхара. ГIойтIа бевза-безарш болчу еана Забу, Хелисата ша тIе муха оьцу хьожур ша, аьлла еънера. Шал шера и хууш йолу Хелисат, шен кийчча дIаяла йоцчу кIадина жимма йоьхна яра.\nСихха йина хьешана хьалха юург а йиллина «со хIинцца схьайогIу хьуна», аьлла, Хелисат чехка чуьра араелира.\n«Там бара кхо со кучана хIума а ца луш дIаяхийта» бохуш, са а гатдеш, хIума кхоллуш Iара Забу.\nКарара ахча дIа а даьлла, кийчча дIаяла кIадинах хIума йоцуш сингаттаме йолчу Хелисатана дагадеара, тохара бIаьста, Забус шена кучана елла кIади, цхьаьнца хийца а хийцина, цунна юхаяла.\nЙистерчу цIа чуьра и кIадинан кийсиг схьа а эцна, поппар хьохуш йоллучу шайн лулахочунна Жарадатна тIе а яхана, «Дикин зуда, схьахилахьа кхуза IиндагIехьа» аьлла, Жарадате йист а хилла, Хелисат аккази кIел дIахIоьттира.\nШен карара поппар охьа а биллина, куьйгаш хи чохь хьакха а дина, Хелисатна тIе еара Жарадат.\n- Дикин зуда, хIинца ахьа гIо ца дахь чIогIа юьхьIаьржа хIуттуш ю-кх со.\n- ХIун хилла? - элира Жарадата шен тIеда ши куьг кучан юхах хьаькхна, дакъа а деш.\n- Тохара бIаьста, Хьалха-МартантIе тхешан гергара нах болчу хьошалгIа яханчохь, церан лулахочо чу а кхайкхина, со схьаэца ца туьггушехь, йиттане а йита а ца йитина, коч еллера суна. ХIинца и суна кIади елла зуда со йолчу еана вайн чохь Iаш ю. Карара шайнаш, хьуна ма хаъара, цIенош деш яйина аса. Йолуш йолу кIадинан кескаш а, аса берашна коч-хIума а тегна, дIаяьлла. Цо сайна елла кIади цунна юхаяла бегIийла а ца хетта, хьоьга, тарлахь, юхалург нахарташ лахьара ахьа, я кIади хийцахьара ахьа ала еанера со.\n- ИбраьхIим-Хьаьжин чохь Iуьллучу къорIанор тегазчу кIадийнах кийсиг ма яц сан, вайна тIедаьндолчу Iаьржачу лаьттор, Iаьржан, горган шай соьгахь ца дуьтуш, тхан декъа тIехь йолу нахарташ а гулйина «Москвич» эца гIала вахана ма ву тхан чуьрниг. Хьо суна дуй тоьлуш а ца йоллу, вай гIон долчу кошор, сайн таро хилча, хьо гIуллакх ца деш дIа а йохуьйтур ма яцара аса, - аьлла, шен пIелга тIехь бисина хатт, акказех хьаькхна, охьабожийра Жарадата.\n- Ахьа оццул чIогIа ца аьлча а теша со-м. Доцчунна дан хIума дац. Вуьшта, доккха хIума ду-кх хьуна хIара ца оьшу хIуманаш бахьана долуш вай ваьшна боху сингаттамаш. Со йолчу зударех стаг хьошалгIа ярах гIайгIа хуьлу-кх суна. Таро елахь а, яцахь а цунна кучана хIума эца еза, ца эцахь, «ша йолчу еана хьаша, кучана хIума а ца луш, дIаяхийтинера», бохуш хьо юьйцуш лелар бу. Схьаеллачунна дуьхьал юха дIа ца лахь, тIаккха а вочу агIор юьйцур ю хьо. ДIа коч, схьа коч, бохуш, ца оьшу бала бу-кх хьуна вай ваьшна бинарг.\n- Биронкъин да вижинчу кошор, со цхьанхьа яхча, сайна кучана кIади елча, гIайгIа ма хуьлу суна, юхаялар муха нислур ду-техьа, бохуш, сагатдеш. Кортин Жабраила дешначу къорIанор олучух ларлуш хьешадена шуьйттазза кучана кIади ма елла аса, цхьайттазза суна схьа ма елла. Елла юьсийла сан, цу сайна схьаделлачу кIадинах аса сайна цхьа коч тегнехь, я доьхкина, я хийцина юха дIаделла-кх. Мурца-Iелас дешначу къорIанор дац уьш совгIаташ даларш, дош доцурш ду-кх.\n- Ой, ахьа-м и дуьйцу, хьуна ма хаъара, цIийнан да а велла, кхо бер а кхобуш, хала йоллуш ю-кх со, елахь а, сайн тароне хьаьжжина, аса ша кучана кIади а елла дIаяхийтича, Доча-борзерчу Аьрсмирзин йоIа Бикатус, шайн юьртахь йийцина ца юьтуш, аса шена елла кIади «стагана лойла эхь дара» бохуш Олхазаран кIотара базара баьхкинчу нахе а тIехь дийцинер-кх хьуна. ТIаккха дош ду и, совгIат далар ду и, марзо ю и? Коч яларш дац, хьашт доцурш ду.\n- Мадин Сапис дешначу къорIанор лур яц хьуна и кхин Жарадата-м, лахь сан цIе Жарадат ма яц хьуна, - аьлла Хелисатана тIе а таьIш, шен некха тIе тата доккхуш, буй туьйхира Жарадата.\n- ДIаяла, вайшиннан къамел хьелуш лаьтта, сан хьаша а хир ю сагатдеш, - аьлла, шайн важа лулахо, Iайнаъ йолчу дIахьаьдира Хелисат. Ша деана гIуллакх Хелисата дийцича, шена кучана ша эцна штапельни кIади а елла, дIаяхийтира Iайнаа Хелисат. И кIади а яхьаш, мох санна хьаьдда, цIа кхечира Хелисат.\n- Са-м ца гатди ахьа, Забу? Цхьа гIуллакх ца нислуш хьеелира со. Бехк ма биллалахь, - аьлла, Забуна чай дотта безам болуш чайник схьаийцира Хелисата.\n- ХIан-хIан, аса ца молу хьуна, - аьлла, бошхепара схьа а эцна, стака бертал хIоттийра Забус. - ХIинца со юза а юьзи, хьо мичахь Iаш ю а, муха Iаш ю а хии. МартантIе ягIахь, йола со йолчу, суна хазахетар ду, - аьлла, маьнги хьалха лаьтта шен каралоцу тIоьрмиг схьа а эцна, неIарехьа дIайолаелира Забу.\n- Хьо Iийча, луьйш-олуш, хаза буьйса йоккхур яра вайша, Iехьа?\n- ХIан-хIан, йиш яц сан. ТIаккхахула цхьаъ дийр ду вай. Iодика йойла хьан,- аьлла, Забу, неI а йиллина, араелира.\n- ХIара, Забу, бе-берса яцахь а, хьуна хIара кучана хIума яла лаьа суна, - аьлла, шен карара кехата юккъе хьарчийна долу кIади дIакховдийра Хелисата.\n- Деллахь ма ца оьшура хIара. ХIунда хьоьгура ахьа хIара лоьхуш къа? - аьлла кIади схьа а эцна, шен карарчу тIоьрмиг чу тесира Забус.\n- ХIара, Хелисат, хьайна ян лаахь, йогIур ю-кх хьо. Марша Iойла хьо. Со дIагIо? - аьлла, кех а яьлла, Забу дIаяхара.\nХелисат и новкъа а яьккхина. «Ма дика ду-кх хьо кочара яьлла», аьлча санна доккха са а даьккхина, ков тIе а оьзна чуяхара.\nКхан доххал генаялале, газета даьстина, шена еллачу кIадине хьаьжира Забу. Дукха цунна резацахиларна, цуьнан лахара балда деман гала санна хьаьвзина дIахIоьттира, ши цIоцкъам айаделира, ши бIаьрг гонаш оза а бина, эрчабелира, ирахъхьаьдда цуьнан хьаж, пондар санна хебаршка а дахана дIахIоьттира. Дукха оьгIазъяхана, дог а даьттIа лаьттачу Забуна цкъа дагадеара «дош ма дацара хIара, юха а дихьна, цуьнан чу охьа ца кхоьссича», аьлла. ТIекIелдаьккхина кхин цкъа а кIадине хьажа а хьаьжна, и тускар чу а кхоьссина, ГIойтIара шайн шича волчу дIаяхара Забу.\nЗабу керта йогIу яйча, учахь куьйра лестош Iа кхуьнан шичин зуда Курбика хьалагIаьттира.\n- ЙоI, хьо ма хьеелира? Хьо схьая хьеелча, хьо дIа-х ца яхний-техьа, бохуш, сагатдеш Iий-кха хьуна со.\n- Мичара дIаяхнера хьуна со, цIарна а цIе яханчу Цхьоьгин Исраьпилан йоI Хелисат йолчу яхнера-кх. Евзий хьуна иза? - аьлла, Забу уча а яьлла, аннаш тIе тесначу палса тIе охьахиира.\n- Евза дера-кх, суна муха ца евза иза. Хьо хIунда яхнера цаьрга? - аьлла, хаттар а дина, Курбика, яйн куьйр а ластош, Забуна юххе охьахиира.\n- Кхушара, бIаьста, чуяха меттиг а боцуш, МартантIехула йорт етташ лелаш, иза цхьа адам ду моьттуш, со йолчу а йигина, йоцуш ца тору хьаша а йина, тхешан ден да Мусост веача санна, сайн долу-доцу хьошалла а деш, лелийра аса. Сийначу стигалор аса цунна йийна нIаьна, цул хьалхарчу дийнахь пхи туьма делча, дIа а ца луш, цIа еана ма яра сан. Цу тIе, дIайоьдуш, тхешан вашас сайна Бакухара совгIатана еана, олхазар санна хаза чилланан маркизет а елла, ма яхийтира аса иза, - бохуш, язъяла гIерташ, аьшпаш буьттура Забус. - Тахана со ша йолчу яхча цо суна еллачуьнга хьажахьа, - аьлла, тускар чуьра схьа а яьккхина, Курбикина хьалха охьакхоьссира цо Хелисата шена елла кIади.\n- Ватта, ватта, ватта, дера елла хир яц-кх хIара-м. СовгIатана ло хIара. Кхуьнан-м цхьа бос а ма бац. ХIара хIун кIади ю, басма бу хIара? Гомашан неI санна ма екъа а ю, - бохуш, дIай-схьай а керчош, кIадине хьоьжура Курбика.\n- Эхь дац, совгIатана ло, аьлла, хIара далар. Тхан ненненан Жогин кIалд чуьрчу шелага тIетосуш йолу кIади кхул дика ма яра устазор, - аьлла, гIадъяхана елаелира Забу.\nКхеран гIовгIанаш хезна тIееара КурбикгIеран ши лулахо а.\n- Ой, ахьа хIун дуьйцу, йоI, хIара-м эхь ду! Хьовсийша, Исраьпилан йоIа Хелисата ша чилланан маркизет а елла яийтича, дуьхьал еллачу кIадине? Вайн эвларчу ДIобин Жабраьилан кертарчу ниттийн сурташ дац кху тIе дехкинарш. ЙоI, кхунах коч ма яйталахь, вайн цIийнах болчу зударшкахь товр яц кху тайпанчу кIадинан коч, - аьлла, куьйр ластор сихдира Курбикас.\nТIееанчу шина зудчух цхьаммо, кIадине а хьаьжна, элира: «хIинца хьуна тIехь йолчу штапелал хаза ма хета суна-м хIара штапель. Вукхо а, «суна-м дика кIади ма хета хIара», элира.\n- Мичара штапель яра хIара? Штапель ца евзаш-х яций со? Гоьна тIе тухург санна моха а йоьдуш, кхо сом метарх доккхучех болу вон басма бу-кх. Тхан ден вешин Эламирзин шен говран баабеллачу когана йоьхкуш лелош яра кху тайпана кIади. Доккха хIума ду-кх, оццул лерина ша лела а йина, дIаяхийтича, Хелисатана сел вон, сел ирча хIара кIади суна яла эхь цахетар, - аьлла, оьгIазъяхана Забу ша муха лестайо а ца хууш Курбикица цхьаьна куьйр лесто елира.\nКхо дечу къамелана резайоцуш учин бIогIамна юххехь лаьттачу Курбикин лулахо йолчу зудчо элира:\n- Забу, массарел а дика и дIа коч, схьа коч, боху хIума вай ваьшна юкъара дIадаьккхича хир дара. И совгIат дар дац. Цкъа-делахь, ваьшна и коч юхалур ю аьлла хетачунна бен вай и луш а яц. Цул совнах, ваьш и елларг кех яьлла а ялале, «оха кучана кIади а елла яхийти иза», бохуш, дозаллин къамелаш деш, ваьш елла коч массарна а хаийта гIерташ лела вай. Иза а оьзда хIума дац. Ваьшна схьа коч елча, «аса дIа диканиг еллера, суна вониг елла», бохуш, тIекхаьчкхаьчначохь и дуьйцуш а лела вай. Нагахь санна, цхьа хIума ца нисделла, дIа кIади еллачо схьа кIади ца луш меттиг нислахь, цунах дийнна эладита до вай. Ма аьлла дIадан нислуш дац и совгIат. И шен цанисделларг и нисдан гIерташ холчухIуттий бIаьрза хьаьвза.\nУьш совгIаташ дарш а я гергалонаш чIагIдарш а дац. Мелхо а вавшашна цатамаш бар а ду, вовшашна ца оьшу сингаттамаш бахарш а ду.\nСтеган вахарехь цхьа дезде деана - зуда ялийна меттиг хилча, кIант я йоI дешна даьлча, я хаза шен гIуллакх дан гIерташ воллу да-нана доцу жимха хьаста, цунна я уьш санна долу кхидолу гIуллакхаш бахьана долуш, шен дан тарлуччул совгIат дар хаза ду. Амма схьаелла дела, дIаяла еза, бохуш, и кучамаш дIай-схьай хуьйцуш лелош дерш ца оьшурш ду. Уьш дита деза вай.\n- Деллахьа ма нийса къамел ду иза. Кхул тIаьхьа и дIа коч, схьа коч, боху хIума аса леладахь, аса дуьйцург дош дац-кха хьуна, - аьлла, ша лестош лаьтта куьйр саца а йина, шена Хелисата делла кIади тускар чу кхоьссира Забус.


Дозанехь билгало хIоттор: муха сацам хир бу Дагестанан а, Нохчийчоьнан а\nТовбеца-бутт 16, 2020\nШина республикана юкъара дозанаш къастор кху баттахь дуьйна юха карладаккхар хьехна Дагестанан куьйгалхочунна Васильев Владимирна Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада. Стохка а гIоьртира изза процесс йоло, яздо Кавказ.Реалиис. ХIетахь доза къастош хIиттийна билгалонаш бахьана долуш, цхьа мIаьрго ца яьллехь конфликте доьрзуш дара гIуллакх. Формалехь аьлча, кехаташ тIехь доза билгалдаьккхина дуккха а хан елахь а, амма хууш дац хIинца а, оцу историн чакхе муха хир ю.\nШариIат а, топографи а\nДаудовс аьлла, шина республикана юкъара доза билгалонца а, графикаца а тоххара къастийна ду, хийца йиш а йоцуш аьлла. Кхузахь юьйцург ю, къаьмнаш депортацера цIа дирзинчул тIаьхьа, Нохч-ГIалгIайн Автономи юхаметтахIоттийна зама.\n1965-чу шаре кхачале Кизлярера къовсаме девлла дакъош дийцина дирзина дара. 1983-гIа шо карадогIучу хенахь йист яьккхира Дагестанерчу Гумбетан кIоштана а, Нохчийчуьрчу Нажин-Юьртарчу Беной эвлана юкъарчу а дакъойн а. Кхин дIа къийса хIума дац ала тарлора, амма, делахь а…\nНохчийчоь – Дагестан: Некъаца лаьттачу бIогIамо эккхийтина инцидент\nДозанех хаттар юха а айдира, Нохчийчоьнан а, Дагестанерчу Гумбетан кIоштарчу дозанаш тIехь а йоьгIна билгало ю аьлла, "Дербент" агенталло шен агIонехь Мангал-баттахь зорбане даьккхича.\nКIоштан администрацехь оцу сохьта бакъ ца бира хаам. Цара дIахьедира, "къастийначу дозанан дохаллехь топографин белхаш бан йоьгIна билгалонаш ю юьйцурш" аьлла.\nТIаьхьо къаьстира, шина рспубликан векалш вовшахкхетта хиларх, дозанаш билгалдохуш бан безачу белхах лаьцна дийца, Гумбетан кIоштахь билгало йогIале хьалха.\nЦхьана агIоно бинчу белхан жамI хиллера цу меттигехь йоьгIна билгало, цо хьалхо хиллачу дийцаршна еш новкъарло а ца хиллера. Делахь а, социалан машанашкахь жигара дийцарш лах ца лора. Исламан бакъонан гурашкахь дерзо деза дозанех лаьтта хаттар бохуш, хьоьхура цхьаболчу комментаторша. Цу кепара хьехамаш зорбане баьхнера Дагестанехь арадолучу "Новое дело" газетехь а.\n"Дозанехь лаьтта конфликт шина кепехь ерзон тарло. Историн а, шариIатан а бакъонийн барамашкахь а, Iедална хетачун а, документийн а буха тIехь а. Шина бусулбачу махкана юкъахь и къовсам нисбаларе терра, хууш ду, лулахоша хьалхарниг хоржург хилар. ХIунда аьлча, Нохчийчохь дукхахдолу Iедалан низамаш шариIатца хийцина хиларна".\nЦарна жоп луш Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада Соьлж-ГIала кхайкхира журналисташ: "Аш дуккха а харц информаци елла, шайна буха язбелла, шаьш яздинарг доьшу нах а цхьана карзах а бохуш" аьлла, дIа а хьедеш.\nКавказан "лазамае меттигаш"\nКъилбаседа Кавказан къаьмнийн уггар а лазамечу меттигна тIеIаткъамбан Кремлан лаам хиларна, дозанашна демаркаци яр уггар а экаме тема юьссу аьлла, хьажам бу "Кавказан къаьмнийн Ассамблейн" президентан, политологан Кутаев Русланан.\nЦо бахарехь, дозанийн координатийн сурт хIотто оьшуш хиларх дуьххьара дийца долийра Дагестанан куьйгалхочо Васильев Владимира. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан президентан администрацино тIедиллира ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а дозанаш билгалдохуш процесс йолаяр.\nИштта Кутаевс билгалдаьккхира, Дагестанерчу Гумбетан кIоштара а, Нохчийчуьрчу Нажин-Юьртара а доза 1959-чу а, 1983-чу а шерашкахь Нохч-ГIалгIайчоьнан а, Дагестанан АССР-н а Iедалхойн сацамца къастийна хилар. И бохург ду, доза билгалдаьккхина ду, оьшург – оцу меттигехь къасто дезар, муьлхачу агIор лара деза.\nОьрсийчоьнан Iилманийн академин лаккхара белхахо Рощин Михаил тешна ву, Дагестанаца лаьтта хьал а гIалгIайн сценарица санна, Нохчийчоьнца дозанан барт хиллачул тIаьхьа адамаш бIеннашкахь ураме протесте довлуш санна, чекхдериг хиларх. Митингехь лаьттинчу жигархошна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш а доьллуш, дирзира цигара гIуллакх.\n"Кремлехь авторитет а йолуш, тешаме хилла нах бу Дагестане хьовсийнарш. Шен цхьа Iалашо йолуш ву Васильев Владимир Дагестанехь. Цундела, Кремлера шена кхачо йоллуш гIо хир ду аьлла, Iойла дац Кадыровн".\nКъамел динчо билгалдоккху, дозанийн демаркаци ярна кеп-кепарчу проблемаша тIеIаткъам беш хилар: шира къовсамера схьа коронавирусан эпидемина тIе кхаччалц.\nНохчийн спикеро дозанаш къастош болх карлабаккха аьлла, бинчу кхайкхамна жоп луш Халкъан Гуламан куьйгалхочо Шихсаидов Хизрис жоп делла, шаьш хIинццалц тийна Iар коронавирусана тIехула а, Конституцехь бечу хийцамашна кхаьжнаш тийса кечамаш беш хиларца а дара аьлла.\nОьрсийчоьнан министрийн кабинетан тIедилларца, субъекташна юкъара дозанаш къастош массо а белхаш берзийна хила безаш юу 2021-ра шо чекхдалале.


Безамца лотабенна сийг — Сердало\nБезамца лотабенна сийг\nДукха ха йоацаш арадаьлар Татренаькъан (Гаркхой) Исроапала «Безама гIайре» яха книжка. Дукха ха я къонача йоазонхочо къахьега укх тайпара гуллам вIашагIтохаш, дукхагIдолча даькъе безамо совйоаха дегагIоз а, халонаш а кхайкаеш. Эггара хьалха цун кхоллам байзар йоазонхошта из юкъе варца тайп-тайпарча вIашагIкхетарашка.\n«Хьалхара лард гойташ яр, йоазонхо укхох хург хилар а, ер дIахо ваха чам болаш хилар а, керда йоазон белгалонаш йовзаш. Цудухьа укхан тахан аьттув баьннаб ший йоазон никъ хьаллаца а, ший начIал лакхача лагIа тIа даккха а», — иштта белгалваьккхар Исроапал йоазонхой Союза доакъашхочо ЧIимхилгнаькъан Раисас!\n«Безама гIайре» аьнна тиллача цIеро гойт шерра йоаржаеш, Исроапала ювца безама белгалонаш: хIаране вахаре хила тарлуш дола сурт делалу цун байта чухь, хIаране дег чу яха уйлаш яшхай цо, сагото а, ираз а долча тайпара гойта гIерташ. Цун дика вIаштIехьадоал байташца болх бе, говзача суртанчо басарашца санна, бу дешаш вIашагIдетташ бола болх.\nБезамах дог диллачарна къаьстта кхетаме хургда ер мугIараш:\nДIакхелхаб безам, вахарах воаккхаш,\nМискача дего таьзет диллад,\nХьувзача сино, уйла акха йоаккхаш,\nСийрда са доадаь, дуне кхаьлад.\nКодаме денад ираз, Iаьржделла,\nГIозал юстара узам беш латт.\nСа хоза зама, боадо тIакхелла,\nБезама дакъа бIархьежаш латт.\nДукха я цун къастарах язъяь байташ. ХIаьта укх байта чу эргача дустарашца цо кIоаргагIа йовзийт вIашагIкъастара хало, халахетара Iоткъам, низ!\nДоассаденнад цхьана лийна наькъаш,\nЙоассаенна латт безама беш.\nВац, со хьоцара уйла дагакхоабаш,\nДог да хьона цунах дийна теш.\nКхы чIоагIагIа мишта гойтаргья дег чура сагото?! Йолча тайпара ювца а, йоаражае а хар боккха толам ба. Наьха дегашка кхоачаш волча йоазонхочо мара бергбац укх тайпара болх.\nБезамца доаца дуне гIайгIане хул,\nЛаьттан тIара хозленаш\nЧамза хул цун вахар, сердал дIайов,\nБийсан къега седкъа тешам\nТешаме хилара тIахьехам совбувлаш ба хIара мугIа! ДукхагIдола мугIараш уйлангахьа вохийташ, цхьацца сага вахарера гIайгIа лоацаш да. Цудухьа цун кхолламацара дешархочун чам совбувл, хIара оагIув дIа мел лустача хана.\n← АргIанара тIема тоаба накъаяьккхар ГIалгIайчено\nГIалгIай кицаш — эрсий меттала


Алапаш Лакхадаххалц ЦIахь Севцина Урданера Хьехархой\nЧиллан-бутт 16, 2012\nУрдан пачхьалкх, картин тIехь\nУрданера дешархой школашкахь доьшучара цIахь севцца шолгIа кIира доладелла. Алапаш лакхадаххалц, хьехархой реза бац шайн белхан декхарх кхочушдан. Оцу хьехархошна юкъахь бу Урданера нохчийн зударий-хьехархой а.\nЧиллан беттан 5-гIа чохь, дешаран ах шо чекх а даьлла мукъа денош дIадевлча, дешархой школе бахча, хьехархоша болх ца беш, Iама ца деш, дуьхьал а бирзина, кхин школехь дан хIума а ца хилла, цIахь севцина Iаш бу. Чиллан беттан 8-гIа чохь Урданан Дешаран министро кхерамаш тийсира хьехархошна, балха юха ца багIахь, эскарийн шайн долахь йолу школашкара хьехархой церан метта хIиттор бу, аьлла.\nАмма и дан хала дуйла хууш болу хьехархой шек ца бевлча, министро хьехархойн лехамаш юха а толлур бу аьлла, кхайкхира.\nХьехархоша болх хIунда сацийна аьлла, зудаберийн школехь хьехархо йолчу Абдалла Лайлаэ хаьттира аса.\nIабдалла: Iедало тхуна дош деллера, алапаш хьаладохур ду аьлла цхьа ворхI шо хьалх. ТIаккха тхо ладоьгIуш Iаш а долуш, тIаьххьара а, массо а Iедалехь гIуллакх деш болчарна алапаш хьаладохур ду аьлча, оха ладуьйгIира. ТIаккха цара тхоьга ма-баххара ца хилча, тхуна хьала хийтийра – массеран алапаш хьаладаьхна, тхайниш доцурш. Кхин некъ ца карийна, тхо оццул хьашт долуш ца хилча, тхо севцича, хьажал хIун хуьлу аьлла, цхьа жимма севцина тхо. ХIинца а гIерташ бу-кх уьш, дIаса хабарш ду-кх дуьйцуш. ХIун хуьла ладуьйгIуш ду-кх тхо.\nМаршо радио: Алапа тIетухур ду бохуш дуй?\nIaбдалла: Цара дош делла ду. Оха сов доьхуш дац. Аша ма-аллара, схьало тхуна бохуш, доьхуш ду оха. ХIинца ладоьгIуш ду-кх тхо.\nМаршо Радио: ХIинца а цIахь ду шу?\nIабдалла: Бакъдерг дезахь, уггар тIаьххьара шо дерш бац. Университете гIур берш, царах къахеташ, церан хIума дIа ца дахарна кхоьруш, царна хьоьхуш ду оха, амма кхин болчарна-м дац.\nМаршо Радио: Урданера Нохчийн зударшна хьехархойн болх дика хIунда хета, кхин болу белхаш бан хIунда ца лаьа аьлла хаьттича, Iабдалла Лайлаа элира.\nIабдалла: Цкъа делахь, божаршна юкъахь гIуллакх дан жимма хала ду. Хьехархо хилча, зударий шаьш хилча, атта хула зудчунна, зударийн юккъехь гIуллакх дича.\nШолгIа делахь, белхан сахьташ кIезиг ду, цIа а еана, хьайн цIахь долу гIуллакх дан а, хьайн берашка хьажа а, кхин а атта хуьлу хьехархо хилча. КхолгIа делахь, марехь йолуш, бераш долуш, уьш кегий хилча муххале а, школе хьайн берашца гIур ю хьо, юха цIа йогIучу хенахь, цхьатерра нисло-кх церан хан цIа богIуш.\nТIаккха мукъа денош даьхкича, шо чекхдаьлча а, хьайн берашца хьо цIахь хуьлу. Цхьаберш, божаршна юкъахь гIуллакх дан ца лууш берш хир бу. Цхьаберш кхоьру хир бу-кх, нагахь санна божаршна юкъахь гIуллакх дича - вайн нохчийн Iедал а, култура а санна ма дац хIоккхахь дерг, дIаса хабар хилча, иштта эладита хиларна кхоьруш хир бу-кх. Вайн нохчийн зуда чIогIа шайн цIа а, бераш а Iалаш дан лууш зуда ю. ТIаккха уггар бегIийла гIуллакх хьехархочун гIуллакх ду-кх цуьнан, жерахь цIа а еана, шен берашка хьажа а, шайн цIахь долчу гIуллакхе хьажа а. Цундела уггар бегIийланиг и ду аьлла хета-кх суна.\nМаршо Радио: Нохчийн а, Iаьрбийн а културийн башхаллаш хиларна нохчийн божаршна а ца лаьа, зуда кхечу балха яхийта.


ООН-ан комитето Титиев маьршаваккхар тIедожийна Оьрсийчоьнна\nБехкаш тIера а даьхна, катоьхна набахтера араваккха веза оьрсийн Iедалхоша Соьлжа-ГIаларчу "Меморилан" офисан куьйгалхо Титиев Аюб аьлла, дIахьедар дина ООН-ан адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан эксперташа.\nМаршо Радионо ма-яздарра, байначу беттан 21-чохь дирзи Титиевн довхаттар. Карара бут чекхбалале кхелахоша дIакхайкхор бу шаьш бакъонашларъярхочун хьокъехь бина сацам.\n"Тхо саготта ду политикан бух тIехь иза лацарна. Цо беш болчу бакъонашларъяран белхаца доьзна ду цуьнан лацар", - аьлла ду ООН-ан Кхеташонан сайтехь зорбане даьккхина дIахьедар.\nНохчийчуьрчу бакъонашларъярхошна Iаткъам беш хиларх резолюци тIеийцира Европан парламенто байначу беттан 14-чу дийнахь. Документ тIехь къастийна хьахийна дара, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхочунна Титиев Аюбна дуьхьал айдина гIуллакх.\nИшта, дIахьедарехь тидаме эцнера Нохчийчуьрчу даржхоша бакъонашларъярхойн болх емалбеш хилар а. "Махкахошна тIаьхьадевлла лелар а дитий, бакъонашларъярхошна а, церан доьзалшна а, коллегашна а, агIончашна а, церан организацешна а тIаьхь ницкъбар" сацаде аьлла, кхайкхамбинера Оьрсийчоьнан Iедалшка Европарламенто, Титиев Аюб маса маьршаваккхар тIе а дожош.\nСтохка Дечкен-баттахь дуьйна лаьцна латтош ву Титиев Аюб, наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла, бехке а вина. Бакъонашларъярхочо ша а, цуьнан накъосташа а наркотикаш полисхоша цунна кхийсина лору. Цо бен болх бахьана долуш, политикан бух тIехь долийна хета царна Титиевна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх.


ХIунда вахана оппозиционер Хазбиев Мохьмад полицин кара?\nОппозиционер Хазбиев Мохьмад; Соьлж-ГIалахь герзтоьхча йохийна хилла цуьнан машен.\n"Дохко ца ваьлла тIевахарна"\nЕарийдийнахь Фейсбукерчу шен агIонтIехь, ша Несара а воьду, цигарчу полице а кхаьчна, цуьнга шегара хIун даьлла хатта а воллу, яздира вевзаш волчу гIалгIайн оппозиционеро Хазбиев Мохьмада. Полицино лаьцна, таллам бечу юкъанна, аьлла, изолятере хьажийна иза\nКхаа шарахь Магасо дуьненаюкъарчу лехаме велла а волуш, Соьлж-ГIалахь вехира иза. Нохчийчохь оцу юкъанна бовзаза бисинчу наха веза а велира иза, цуьнан машенна тIелатар дича.\nДуккха а шераш ду Хазбиев Мохьмад ГIалгIайчоьнан Iедалца къийсало, бахархой протестан гуламашка боху. Цо кест-кеста емалйо махкара коррупци, шена харцонна тIехь бу аьлла го куьйгалхой, ша аьлча, ГIалгIайчоьнан лидер Евкуров Юнус-Бек.\nМаршо Радион къамел хилира изолятор чохь валлочу оппозиционеран вешица Хазбиев Мурадца. Цо дийцира, хIун хьал ду таханенна лаьцначуьнгахь а, цунна гонах а.\n- Баккъал а шен лаамехь, ша тIевахарий хьан ваша полицина?\n- Ша цIа а веана, вахана иза гIалин полице, адвокатца цхьаьна. ЦIахь а воцуш, арест ма ярий цунна кхайкхийна. Украинехь ву, Оьрсийчохь вац, аьлла, баттана лаца кхачийнера иза кхелахочо Калиматовас. И бутт бу хIинца цунна тоьхнарг. Талламан изоляторе дIавигина, Карабулаке. Цкъачунна тхуна гина вац, телефонехула къамел а ца хилла.\n- Ша бехке лорий цо, дохко-м ца ваьлла «лелийначунна»?\n- Дохковала цунна хIума а дац. Ша лоцур вуйла а, чувуллур вуйла а иза хууш вара. ТIехьерчориг боцу бехк бу, бахьана а кхоьллина, Iадал ша лаца гIертийла а цунна хаьара. Цунна герз кIелкхоьссина стаг ша а ву цIеравала дихкина, шен чохь вехаш. Цара бохург хIун ду? Президентан аппаратера арадаьлла лела дерриг а. Мохьмаде ша хьалха йинчу критиканна Евкуров къинтIера ваккха боху.\n- Адвокат вуй Мохьмадан? Цуьнан агIо лоцуш, иза мукъаваккха араваьлла вуй цхьа а?\n- Тахана кхин цхьа адвокат а лаьцна оха цунна Несарара. Нохчийчуьра цхьа адвокат а ю цуьнан. Мохьмад могуш вац, чуо есташ ву, диети тIехь лелаш. Оцу хьокъехь лоьраш хьовсийта аьлла талламчига кехат а яздина адвокаташа. Арест цIахь-чохь ловчу хьоле иза ваккхийта гIерта-кх.\nИштта ду кIирандийнахь Маршо Радион лаьцначун вешица хилла къамел.\nШа Хазбиев Мохьмада харцбо шена тIекхоьхьу бехкаш. Ша емалдечу мехкан Iедало доцу бахьана айдина, иза ша хIаллакван гIерта, аьлла цо прессехь дуккхаза а.\nМашен ядорна а, герз лелорна а ХазбиевгIар шеконе бахкале диъ шо хьалха цара, Мохьмад хьалха а волуш, митинг гIаттийра Несарахь – бевзаш боцчара вадийна кIоштара вахархо Горчханов Илес Iедале схьалаха бохура наха. Гуламхоша дийцинарг а, шаьш леца тIаьхьаяьллачу полицина цара дуьхьалояр а емалдира хIетахь Евкуровс.


"Уггар чIогIа суна луург – тIера бедарш а яьхна, маьнги тIе охьавижар"\nБишкекан аэропортехь веха Хадаа Арлен\nКхаа баттахь гергга аэропортехь вехачу жимчу стеган истори.\nШи бутт ах бутт хан ю Хадаа Арлен ца ваьллачу денна Бишкекерчу аэропортехь Iаш волу. Оцу пачхьалкхан вахархо ца хиларе терра, "Терминал" киночуьрчу турпалхочун Наворски Викторан санна бакъо яц цуьнан транзитан зонера аравала. Баккъал а юьйцучу филман сюжетех тера ю шен истори аьлла хета боху Арлена, цкъа тIеххула бIаьрг тоьхча.\nДечкен-беттан 19-чу дийнахь Москвара шена депортаци йичхьана аэропортехь вехаш ву иза. Йоккхачу сериалан сюжет хила тарлора Арленан цул хьалха хиллачу ехачу, амма цхьа кегари хиллачу исторех.\n"Сайн нене боху ас: "Уггар чIогIа суна хIун лаьа хаьий хьуна? ТIера бедарш дIа а яьхна, маьнги тIе охьавижа". Забарш еш нанас боху, ткъа бераш, уггар а хьалха хьайн бераш ган са ца хьоьвзина хьан? – дуьйцу жимчу стага. – Цхьа наггахь дерриг кIорда а дой, сайн кийрара Iа мел йолу мохь хьакха дог догIу сан: "Маца хир ю-те хIокху гIуллакхан чакхе" аьлла. Оцу мIаьргонехь дерригенах а дика кхета со, тIаккха меттавогIу".\nГIиргIазойчохь кхиина ву Арлен. Монголин вахархо хилла цуьнан да, нана гIиргIазойх ю. Узбекистано делла паспорт хилла цуьнан, ткъа дIаязйина Украинехь.\nСоветан Iедал доьхначул тIаьхьа цхьана хенахь Узбекистанехь бехира церан доьзал, цул тIаьхьа ГIиргIазойчу дехьабевлира. Арленан 9 шо хилла, цуьнан да а, нана а дIасакъаьстинчу заманчохь. ГIиргIазойчоьнан паспорташ церан цхьаьннен а ца хилла. Шен ненаца цхьана масийттазза гIоьртира Арлен ГIиргIазойчоьнан паспорт даккха, амма хIоразза а дуьхьало йора. ТIаккха сацамбира доьзало, кхечу пачхьалкхе дIабаха.\n"Харц кехаташ а даьхна, пачхьалкхера арадовла аьтто хилира тхан. Диканах девдда дахана дацара тхо", - дагалоьцу Арлена.\nЦуьнан нана а, ваша а, йиша а дIадахара Норвеги, цигахь мухIажирийн статус а елира царна. ХIинца оцу пачхьалкхан бахархой бу уьш.\n2010-чу шарахь царна тIе дIавахара Арлен а. Цигахь веха 6 шо даьллачул тIаьхьа доьзал болийра цо. ЙоI хилира церан дуьххьара. КIант дуьненчу вала бутт бисинчу заманчохь хIусамненаца цхьана депортаци йира цунна ГIиргIазойчу. Кхуьнан зудчунна шолгIачу дийнахь Норвеги юхаян бакъо елира, ткъа Арлен висира аэропортехь.\nБахьана тIаьхьо довзийтира кхунна: кехат кхаьчна хилла Арленан гIиргIазойн пачхьалкхан вахархо ву аьлла.\nШина шарахь кехаташ вовшахдиттира Арлена, шен доьзална тIе юхаваха гIерташ. Эххар а цхьана ханна шайн махкахь ваха бакъо луш, кехат делира цунна. Оьрсийчу виза а йина, Норвегин векалте веара иза. Амма юха а Москвара Бишкеке депортаци йира цунна, кехаташца кхачамбацарш а хааделла. ГIала схьакхаьчча дуьхьал хилира Арлен аэропортера аравала. Иза тешна ву, ша аэропортехь Iийча Iедалхоша шен гIуллакх сихха цхьалха доккхур ду аьлла, тIаккха шен доьзалх дIакхета таро хир ю шен аьлла хеташ.\n"Манас аэропортан" КПП-н куьйгалхочо Шадманов Канатбека бахарехь, нагахь компетенте йолчу органашка Хадаа Арлен ваьллехь, цунна пачхьалкхан вахархочун бакъонан дубликат елла хир яра.\n"Масала, пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министралле цо дехар динехь, ГIиргIазойчу ван бакъо лур яра цунна. Иза реза вац цунна. Цул тIаьхьа Норвеги дIаваха хала хир ду шена боху цо", - дуьйцу Шадмановс.\nНорвегино шен хьокъехь сацам а бина, юхаваха бакъоне сатуьйсуш Бишкекан аэропортехь Iаш ву Арлен Хадаа карарчу заманчохь. Хаамийн гIирсашкахь цунах лаьцна дийца даьккхинчул тIаьхьа, пассажираш тIеоьху кхунна - ахчанца, юучуьнца гIо деш.\nАэропортан белхахочо дIавуьжуш тIетаса юргIа деана цунна. Улло боьвлла дозанхой а болуш, бакъо ло цунна арарчу кафе, йа туькана ваха а.\nАэропортехь ваха атта дац, дукха ахча дIадоьду боху Арлена. Гергарчу наха кхоьхьуьйтучу ахчанах хене волуш ву иза, цундела шен ма-хуьллу кхоо гIерта иза ахча.


«Ма къинхетаме ву вайца Сийлахь АллахI! ХIара беркате латта делла Цо вайна. Даймохк! Кхузахь вайн дай баьхна, хIинца вай ду дехаш, тIейогIучу хенахь вайн тIаьхьенаш а ехар ю, ИншааЛлахI!»,– ишшта ойла йора даржийначу вертана тIехь Iуьллучу къоначу Iуьно. Коьртара схьабаьккхина месала куй шена юххе охьа а биллина, куьйгаш вортана тIехь цхьаьна а тесна, аркъал Iуьллура иза, стигала а хьоьжуш. Цигахь сийначу паналлехула дIайоьлхуш кIайн, яккхий мархаш яра. Цара тайп-тайпана суьрташ хIиттадора, адамех а, дийнатех а, акхаройх а тера долу.\nЦIеххьана жIаьлин латар хезира кIантана. Иза, ша волчуьра сиха хьала а иккхина, жIаьла долчу дIахьаьжира. Ламанан басехула хьалавогIуш, шурул кIайн еха маж а йолуш, цхьа воккха стаг вара. Хьалха луьйзуш Iаса яра цуьнгахь, сих а ца луш, меллаша схьавогIура иза. Цуьнан болар дайн а, паргIат а дара, къаночун хене хьаьжна доцуш, лекхачу дегIан куц а товш дара.\n– Бусалба вежарий! Веза Воккхачу Дала тешаре кхойкху вайга! Сийлахьчу АллахIе долчу дезачу тешаро бен кIелхьарадохур дац вай Эхартахь хин долчу таIзарх. ЧIагIде Делах долу шайн тешар, ламазаш де, доIанаш де, шайн догIмаш а, синош а къинойх цIанде, Къематан дийнахь шайна дуьхьал тешалла ден долчу хIуманах ларло! – бохуш, кхайкхамаш бора цо нахе.\nЭххар а нохчийн «хьехамчех» лаьцна хабар Россин империн зуда-паччахье а дIакхечира. Амма керла ваьллачу «везачу стагах» болчу хааман башха терго а ца йира цо. «Имам Мансурах долу хабарш туьйранаш ду», – аьлла, дIахьедар дира Екатерина ШолгIачо,шена Мансурах лаьцна дийцича. Йоккхачу империн дуккха а меттигашкара цу тайпа эладитанаш цунна тIе кест-кеста дахьара. Делахь а Мансурах лаьцна хууш дерг а, доцург а гулде, ша олалла дечу Россин империна мел кхераме ву иза талла аьлла, омра дира цо шен хьадалчашка.\nЛаьмнашка, сихонца кечдина, эскар дахийтира, куьйгаллехь полковник Николай Пиери а волуш. Цуьнца ши эзар тIемало вара: гIашлойн полкаш а, дошлой а,гIалгIазакхийн эскадрон а, шиъ йоккха топ а. Оццул ницкъ тоьур бу талорхой схьалеца аьлла, хийтира полковникна.\nАьхкенан хан яра. Хьийкъинчу, токхечу Кавказан Iаламах адамаша а, дийнаташа а, акхароша а, олхазарша а – ерриге а садолчу хIуманаша пайдаоьцу хан. Нохчаша Суьйра-Корта олучу лома тIехь юькъа хьаннаш Iохкура. Хьуьнчохь хIаваъ цIена а, аьхна а дара. Олхазарийн эшарш а яра дитташна юккъера схьахезаш. Амма адамийн дахарехь машар а, синтем а бацара.\nНекъа йистехь лаьттачу дитташ тIера схьадохуш, шайна цкъа а гина доцу тамашийна стоьмаш а дууш, Пиерин салтий Алди-юьртана гергахьа богIура. Шаьш юьртана тIекхаьчча, иза яьсса карийра царна. Цхьанаметта гулделла, дуккха а жIаьлеш девлира кхарна дуьхьал, шайн летарца йоккха гIовгIа а йоккхуш. Юьртахь хийра нах гучубевлча, лиэта хIиттира уьш, шайна цаьргара хIун кхерам хир буй а ца хууш. Салташа, тоьпаш тоьхна, масех жIаьла дийра, дисинарш сиха къайладевлира шайна дIаловчкъа меттиг йол-йолчохь.


"Юхабоьдуш боцу некъ". Иттаннаш нохчий арабохуш бу Австрера\nЗазадоккху-бутт 11, 2021\nНохчашна гIортор еш митинг хIоьттина Венехь\nАвстрехь депортацин набахташкахь депортацин ян кебина латтош бу иттанаш нохчий. МухIажираша чIагIдо, ницкъаллин структурийн белхахоша даймахкахь, тIехь ницкъ а бина, дайъа мегаш бу шаьш, бохуш. Цара латкъамаш бо кхелашкахула, кредиташ а оьцуш, адвокаташ лоьцу, амма Австрин федералан конституцин кхел шечунна тIаьхь лаьтта.\nДепортацина кIеллахь берш коьртачу декъана кегийрхой а бу, 40-60 шераш долу масех стаг а ву. Царах дукхаха берш Австре кхаьчна бераш долуш. Деца-ненаца цхьаьна мухIажарийн статус елла царна, цигахь кхиъна а бу уьш. Цхьацца хенахь кIезиг-мезиг низамаш дохийна аьлла лецна хилла, амма тоьхна хан чекхъяьлча дIацахецна Австрера арабохурш. Цу нахе хаам бина юха уьш лецна хиларх а, мухIажаран статус дIаяьккхина хиларх а.\nГергарчара дийцарехь, уьш дуьхьал хиллашехь Оьрсийчоьнан паспорташ кечдина царна. Карарчу хенахь махкара арабохучеран кхин некъ ца бисна Австрехь баха, ткъа Оьрсийчу дIабахийтарца доьзна хаттар доьзна ду иза маца хир ду бохучуьнца. Оцу нахана депортаци ян дагахь хиллера Австрин Iедал кху беттан 4-чу дийнахь. Делахь а Москва йоьду чартеран кеманан рейс юхаяьккхира, официалан версица, депортацин лагерехь латточу нахана юкъахь коронавирус яржар бахьана долуш.\nИ нах махкара арацабахийта гIерта нохчийн диаспорера нах, Вена гIалин урамашка арабуьйлуш. Меттигерчу жигархоша кхелан сацамаш низамца богIуш бац, бохуш чIагIдо, царна дуьхьал цхьацца акцеш дIахьо цара. Цу тайпа дуьхьалонан акцеш хилира Австрин коьртачу гIалахь Чиллан-беттан 21-хь а, Зазадоккху-беттан 6-чу а деношкахь а, ткъа иштта хIара бутт болалуш 3-хь депортацин набахтин кевнехь а. Царна юкъахь дакъалоцуш бара бIеннаш нохчий а, царна тIехIиттина болу меттигера бахархой а.\nДепортаци йина нах дIабуьгур болчу кеман рогIера рейс маца хир ю хоуьйтуш дац. Iедалша иза къайладаьхьна аьлла хета нохчийн жигархошна, дуьхьалонан акцехь дакъалоцучаьрга аэропорте боьду некъа ца бехкийта. Цхьаболчарна хета шаьш йина митингаша а, пикеташа а Iаткъам бина, цундела собардеш ду Австрин Iедалш и нах дIахьажорехь аьлла.\nАвстрино шайн махкара арабохуш бу нохчий. Iедална дуьхьал митингаш йолийна Венехь\nСтохка шо чекхдолуш, кхело нохчашна депортаци ярехула сацамаш бинчул тIаьхьа а хилира цхьамогIа акцеш мухIажираш арабахарна дуьхьал. Цул тIаьхьа сацийра уьш динна тобанашкахь арабахар.\n"Суна тIаьххьара шанс оьшура"\nТаханлерчу дийнахь нохчашна уггар кхерамениг ду депортаци яр, боху "Ичкерин культуран ассоциацин" векало Дунаева Розас.\n"Дерриг а доладелира 2017-чу шарахь, аьтту агIорхьара популисташ Iедале баьхкича. Цара тIеийцира эмигранташна дуьхьал хьажийна низамаш, уьйраш дIатесира Оьрсийчуьрчу ницкъаллин стрктурийн балхахошца а, Iедалхошца а. ТIаьхьо и популисташ гучубехира, уьш дIабахара, амма цхьа кIеззиг гIалат даьлла лецна болчу нахана депортацеш ярх лаьцна низамаш дисира.\nИ бахьана долуш, кхел а ца еш, бекхам бар ловш бу мухIажираш. Стохка шо чекхдолуш Оьрсийчу депортаци йина волу Тамаев Хьасан лачкъийра ницкъаллин структурийн белхахоша, иза вайна Нохчийчохь. Маситта бутт а бу тхуна цунах хIун хилла ца хуу", - дуьйцу Дунаевас.\nКарарчу хенахь Австрера арабаха кечбинчу нахана юкъахь ву 24 шо долу Венера вахархо. Цуьнан цIе ца йоккху ас цуьнан кхерамазалла ларъеш. Иза (Малхбузерчу) Европе валийна Нохчийчуьра 9 шо долуш. Карарчу хенахь иза а, цуьнан жимаха волу ваша а аравоккхуш ву махкара. Дукха хан йоццуш кехат дахьийтина цо Австрин Iедалшка, ша оцу махкахь витар доьхуш.\n"Масийтта гIалат далийтина ас сайгара. Суна хаьа ас динарг нийса доций. Гуо вон хилар бахьана долуш харц некъа ваьлла лелла со. Набахтехь со волуш дукха ойланаш йина ас. Дохковаьлла айса гIалаташ довлийтарна, гайта лаьа суна, со дика лелалур волуш хилар. Бала хьогуш ю сан нана. Суна цабевза ала мегар ду Оьрсийчохь нах, ца хаьа суна оьрсийн мотт. Цамгар ю сан пехашца. Набахтехь латторо кхин а халчу яьккхина и цамгар. Суна оьшура тIаьххьара шанс", - аьлла ду кехата тIехь.\nКхин цхьа аравоккхург ву Нохчийчуьра схьаваьлла 40 шо долу стаг. Эпилепси олу цамгарца бала хьоьгуш ву иза. Цуьнан гергарчара дийцарехь, иза коьртаца цамгар йолуш а ву, дарба оьшуш а ву, ткъа цунна депортаци еш ю.\nСтаг махкара аравоккхуш кхело бинчу сацамехь далош ду цхьатерра бахьанаш, депортаци ян лаьцна латтор бух болуш ду, нийса а ду низамашца аьлла. Цул сов, документа тIехь билгалдоккхуш ду сацам хийца дехарш дар мегар дац аьлла.\nЧубоьхкинчеран гаргарчара дийцарехь, цаьрга хIоранга а кехата тIе куьг таIа дойта, шен лаамехь махках волуш ву ша олий. Цо жоьпалла тIерадоккху Австрина, кхин дIа цунах хIуъа хилахь бохучух.\nДунаевас дийцарехь, шанс ю Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело нийсонца йоцу депортаци яр сацо мега аьлла, амма иза дайта оьшу мехала тешаллаш.\n"Тешаллаш, халахеташ делахь а, хир ду депортаци йинчул тIаьхьа, уьш лецна Нохчийчохь набахтина чубоьхкина хьийзийначул тIаьхьа. Нисло, Австрино кхалха таIзар дар санна нохчашна: цхьана хенахь ледарло яларна набахте хьажор, депортаци яр, ткъа кхоалгIа таIзар до царна Кадыровн администрацино", - боху Дунаевас.\nЦо дийцарехь, цо петици хIоттийнера депортацина дуьхьал, амма цунна кIеллахь куьг таIийна нах дукха кIезиг бара. Оццу хенахь Дунаева тешна ю, Европерчу пачхьалкхийн Iедалшна хууш хиларх, Нохчийчу хьажийначу нахана кхерам буйла.\nЭкстрадицех мухIажир кIелхьарваккха гIерта Австрера нохчий\n"Цигахь (Оьрсийчохь) лелаш яздина доцу лагеран низамаш ду, адаман кхоллам битина бу Оьрсийчуьрчу никъаллин структурийн белхахошка а, меттигарчу администрацин ялхошка а шайна луъург леладайта", - билгалдоккху цо.\nДунаевас дагадоуьйту Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш кIоршаме йохош хиларх лаьцна 2018-чу шарахь ОБСЕ-н даима болх бечу кхеташонехь доклад йина хилар. Нохчийчохь кхел ца еш дуккха адамаш дайарна Оьрсийчоьнна духьал йолийна Москван механизм олучу талламан жамI дара иза.\nЖоьпаш доцу хаттарш\n2018 шарахь Австрино тIе куьг ца таIира Цхьаьнакхеттачу Къьмнийн Вовшахтохаралло кечйинчу миграцех лаьцначу пактана, оцу документа тIехь эбина бу мухIажаралла а, белхан миграци а боху кхетамаш аьлла. Цул сов, Австри саготта яра миграци ян йолу бакъо адамийн коьртачу бакъонашна юкъатоха мегаш хиларна. И бахьана долуш, таханлерчу денна мухIажиран кхоллам Австрехь бозуш бу чоьхьарчу низамех, дуьненаюкъарчу низамех боьзна боцуш.\n"МухIажираш цIа хьовсош Австрино ца дохадо шен чоьхьара низамаш, - кхетадо хьал юкъараллин жигархочо Ипаев Хьамзата. – Амма дуьненаюкъара низамаш кIоршаме дохош ду, ткъа депортаци ян кечбинчу кегийрхошна ца девза Оьрсийчуьра хьал. Уьш боьлла низамийн пачхьалкхехь баха, болх бечу Австрин низамашца баха. Оьрсийчохь царна гурберг гIурт бу, ткъа Нохчийчохь цаьрга хьожуш ду муьлхха а лар ца луш дош алахь дийр долу таIзар".\nИпаевс дагадоуьйту Нохчийчохь коллективан жоьпаллан кеп лелош хилар, "ден а, ненан а гергарнаш а гулбой, цаьрга къинтIера довлар дехийтар, массарна а юкъара таIзар деш".\nЦо дийцарехь, Австрин юкъаралла кхеташ ю Оьрсийчоь урхалла дарехь тоталитаран кеп йолу пачхьалкха хиларх, ткъа цундела Австрера кхечу диаспорийн векалш а бу нохчашна тIехIиттина.\n"Жуьгтийн диаспорерчу тхан доттагIаша карарчу хенахь вайн махкахошна депортаци яр дусту Холокостца а, 1944-чу шарахь нохчий а, гIалгIай а махкахбахарца а. Уьш тхоьца цхьаьна дакъалоцуш бара депортацин набахтина хьалха хиллачу митингехь. Оха хаттарш дира Iедалан векалшка, махкахбохучу нахах жоьпалла шайна тIелоций аш аьлла. Амма депортаци йинчул тIаьхьа лачкъийна волчу Тамаев Хьасанан гергарнаш ур-аттал хаттарш дала а кхоьру цуьнан кхолламах лаьцна. Цундела дала жоп дац тхан оцу хаттаршна", - боху нохчийн диаспоран жигархочо.


"Нохчийчоьнца доза къасторца ша-шена кхел йина цо". Юьсур юй ГIалгIайчохь Конституцин кхел?\nКавказерчу телеграм-каналашкахула даьржина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас, республикера Конституцин кхел дIакъовлуш, буха куьг яздан кечдинчу документан проектан сурт. И документ шегара цахилар хоуьйтуш вист ца хилла я Калиматов а, я цуьнан гонера цхьа а. Довзийтинчу омрано бахарехь, тIекхочучу ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь конституцин кхел йоцуш йиса мега ГIалгIайчоь.\nГIалгIайчуьра Конституцин кхел гIараелира цо Нохчийн а, шайн а республикаша доза къастош бина барт низамехь бац аьлла сацам арахецча. Мехкан куьйгаллехь волчу Евкуров Юнус-Бекан цул тIаьхьа дийзира и сацам Оьрсийчоьнан Конституцин кхеле бала. Ткъа Москвахь нийса бина лерира дозанах болу барт.\nГIалгIайчоьнан Конституцин кхело рогIера гIулч яьккхира: махкахоша доза къастор харцо а лоруш, хIиттабе протестан гуламаш бохо гIертар харцо ю элира. Ткъа Iедало магош бацара гуламаш, лоьцуш бара уьш кхайкхийна жигархой.\nБилгалдаккхар: 2018-чу шеран гурахь шина мехкан куьйгалхоша республикийн дозанашкара латтанаш вовшашка дIаса а луш, доза билгалдоккхуш, тIечIагIбира барт. Зазадоккху-беттан 26-чохь протестан гуламе бевлира нах ГIалгIайчохь. ШолгIа дийнахь дIасалаьллира гулам. Леца болийра жигархой. Жоьпе озийна 44 стаг. Царех 8 адамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центро политикан тутмакхаш лору.\n"Регионашкарчу конституцин кхелашна дина таIзар"\nНизамо Оьрсийчоьнан муьлххачу а субъектера конституцин кхел дIакъовла магадо, боху Бакъонийн а, юкъараллерчу политикан а Институтан юриста Исаков Виталийс.\n"Мехкан куьйгалхочо кечйина низаман проект Халкъан кхеташоно тIечIагIйича, иза бакъоне йолу. Цуьнгахьа кхаж таса беза депутатийн дукхалло. Мехкан куьйгалхочо шеггара дIасахоьцийла дац и тайпа кхел", - билгалдоккху юриста.\nИсаковс бахарехь, вуно пайде ю регионашкара конституцин кхелаш: цара до Оьрсийчоьнан Конституцин кхелан дан бакъо йоцург – низамалла толлу меттигерчу Iедалан сацамийн. "Цундела, нагахь санна и кхел дIакъовлахь, ГIалгIайчоьнан халкъ дуьсу шайн бакъонаш ларъечу кхин а цхьана хьукматах даьлла", - боху Исаковс.\nЦо хоуьйту бакъонца йолчу пачхьалкхехь Iедал кхаа декъе декъалуш хилар: "Царех цхьаъ юкъахдаьккхича, баланс юху. Халкъ дуьсу Iедалний, парламентаний юкъайоьлла конфликт ерзош болу ницкъ боцуш".\nГIалгIайчуьра Конституцин кхел дIакъовлахь, изза дан дагадан тарло кхечу регионийн куьйгалхошна а, аьлла хета Оьрсийчоьнан\nнийсонан кхелан университетан доцентана Кряжкова Ольгина.\n"И тайпа кхелаш дукха яц, гIалгIайнчуьнца цхьаьна 15. Кестта хIаллакъян а тарло регионашкара и институт. Стенна нисдала тарло? Дукха хан йоцуш юкъабаьхначу конституцин хийцамаша магадо иза. 118-чу декъехь охьаягарйина ю массо а кхелаш, амма яц царалахь конституцин кхелаш. Регионашкарчу конституцин кхелашна дина таIзар ду иза", - иштта довзуьйту хьал Кряжковас.\n"Iедало ловш яц халкъо ша-шена магийна маршо"\nГIалгIайчоьно халахетарца дийцаредо махкара Конституцин кхел йохо гIертар. "Тайпанийн кхеташоно" кехат хаьжийна Калиматов Махьмуд-Iелига проект юхаэцар доьхуш. Конституцин кхел йохор "пачхьалкхаллина тIе куьг дахьар ду", боху кехато.\nМосква ю кхел йохо магош ерг, тешна ву юкъараллахо Балаев Башир: "Кхел йохор, шеко а йоцуш, лакхара охьаболийна некъ бу, мехкан куьйгалхочо шеггара дийр дац иза. Низам а дохош, Нохчийчоьне латта дIадалар зулам ду аьлчхьана дуьйна ша-шена кхел йина Конституцин кхело. Iедало ловш яц халкъо ша-шена магийна маршо боху цо. Iедало еллачу бакъонашца а, цунна луучунна тIехь бен яц Оьрсийчохь кхелаш, уьш Iедалан ю, халкъан яц".\nКонституцин кхел шена дуьхьалъяьлар ца лайна Калиматовс, цундела йохо воллу, цуьнан позицеш ледара ю цкъачунна, шо бен дац Iедале веана, цундела даржехь ондавала гIерта, аьлла хета Лакхарчу экономикан школерчу политологна Иванов Евгенийна.\n"Калиматовгахьа ду шена дуьхьал хила тарлуш йолу институташ йохор, Конституцин кхеланна дуьхьал ца латтало иза, ткъа оцу хьукматан коьртехь ву Нохчийчоьнца доза къастош бина сацам харц лоруш волу юрист Гагиев Аюп, цо, масала, кIезиг ду бохура республико молханаш эца бюджетера делла ахча. Ишта критика ловр яц Калиматовс,"- боху Ивановс.\nГIалгIайчоьнан Халкъан кхеташонан низам кхиоран декъерчу депутаташа хаийтина шаьш Калиматовс кечйинчу проектана реза доцийла, хаам бина республикан Iедалерчу хьосташа Кавказ.Реалиига.\nГIалгIайчохь Конституцин кхел "дIакъовлуш ю" аьлла даржжашехь, луларчу Къилбаседа ХIирийчуьрчу Iедалан телеграм-каналашкахь дийца даьккхира, хIирашна а ду шайн конституцин кхел латто хала, дукха харжаш хуьлу, аьлла. Амма гIалгIаша и кхел йохор низамца ца догIу, аьлла, Калиматовн гIулч емал ян йолийча, хIирийн Iедалан интернет-хьостанаша шайн контентера дIабаьккхина Конституцин кхеланна бен латкъам.


Хьаж дечунна хьехам » Нийсо-Дагестан\n07.08.2019 75 0 niyso\nХьаьжцΙа Веза Воккхачу АллахΙан сийлахь а, маьрша а цΙа ду. Бусалба стагана кхочушдан тΙедиллинчу пхеа парзах цхьаъ ду ХьаьжцΙа вахар, цигахь Сийлахьчу АллахΙана Ιибадат дархьама. Везачу АллахΙа аьлла:\n«Баккъалла а, нахана уггар хьалха доьгΙна цΙа Маккахь дерг ма ду, ша Ιаламна беркате а, нийсо йолуш а кечдина долу. Цуьнгахь бу (АллахΙ-Дела хиларна тоьшалла деш болу) билгала хаамаш – ИбрахΙиман макъам (ИбрахΙим-пайхамар /Делера маршалла хуьлда цунна/ дΙахΙоьттина хиллачу меттиган лар), цу чу ваханарг тешаме хир ву. Дала адамашна тΙедиллина ду, некъаца цига ваха аьтто болчунна, ХьаьжцΙа вахар, ткъа керсталла диначунна, баккъалла а, АллахΙан Ιаламера оьшуш хΙумма а дац» («Алу Ιимран», 96-97)\nХьаьжцΙа вахаран гΙиллакхаш\n1.Хьаж дечо а, Ιумрат дечо а шен хьаж дарца а, Ιумрат дарца а Веза Воккха АллахΙ резахилар лахаран а, Цунна герга хилар а нигат дан деза, иза ларвала веза дуьненан бахам лаха а, дозаллина а, шен йоккха цΙе яккхийта а цига вахарх.\n2. Новкъа волучо весетан кехат яздан деза, шена тΙехь долу декхарш а, шена декхаре берш а дΙаязбан беза цо. Шега Ιалашъян елла хΙума елахь, иза долахь йолчуьнга дΙаяла еза, я цуьнгара пурба даккха деза, и хΙума ша волчохь йита аьлла, хΙунда аьлча дуьненчохь вай йоккху хан Сийлахьчу Делан карахь ю.\n3. Шегара дийлинчу къиношна а, яьллачу Ιесаллина а тоба дар а, царах хьалха динчунна дохковалар а, кхин ишттаниг долуьйтур дац аьлла, шен ойла чΙагΙъяр а.\n4. Ша нахана дина зенаш меттахΙиттор, шегахь цхьаьннан даьхни делахь, я ша цхьаьннан сий дойуш дош аьллехь, цо цаьрга шена гечдар деха деза, уьш шена къинтΙера баха беза.\n5. Шен Хьаьждарна я Ιумратна новкъа даккха хьанал долу цΙена напха лахар, хΙунда аьлча АллахΙ цΙена ву, цΙена дерг бен къобалдеш а вац Иза.\n6. Ιеса мел долчу хΙуманах ларвалар, шен маттаца а, куьйгаца а цхьанна а зулам цадар. ХьаьжцΙа вахча, оьзда лелар, цхьанна а новкъарло цаяр, гΙийбаташ цадар, девнаш цадахар, хьаштдоцург а, Делан хьокъехь шена цахуург а цадийцар.\n7. ХьаьжцΙа воьдучо дерриге а декхарш Ιалашдан деза. Царах уггаре а коьрта дерг шен хеннахь жамΙатехь ламаз ду. Иштта денна а Къуръан деша деза цо, дуккха а зуькар а, доΙа а дан деза, дашца а, гΙуллакхца а нахана алсам дика дан а деза.\n8. ХьаьжцΙа ваха новкъа волург оьзда гΙиллакх а, собар а долуш, нахана къинтΙера ваьлла, къинхетаме, кΙеда-мерза, дош кхочушдеш, комаьрша, эхь-бехк долуш, нахана муьтΙахь а, диканиг дан гΙерташ а хила веза.\n9. Иштта некъахочо шен доьзале Сийлахьчу АллахΙах кхоьруш хила аьлла, весет дар суннат ду.\n10. Некъахочо даима доьшуш лело деза Мухьаммад-Пайхамарера (Делера салам-маршалла хуьлда Цунна) схьадеана долу доΙанашший, зуькаршший. Царна юкъахь ду некъахочун доΙий, цхьана хΙуманна тΙехууш деш долу доΙий.\nАллохΙу Акбар, АллохΙу Акбар, АллохΙу Акбар\nСубхьаналлази саххоро лана хΙаза ва ма кунна лахΙу мукъринина. Ва Инна ила роббина ламункъолибуна.\nАллахΙума инна нас-алука фи сафарина хΙаза аль-бирро ваттакъва, ва миналь-Ιамали ма тардо, АллохΙумма хΙаввин Ιалайна сафарона хΙаза ватΙви Ιанна буΙдахΙу, АллохΙумма антассохьибу фиссафари Валь-холифату филь-ахΙли, АллохΙумма инни аΙузу бика мин ваΙсаиссафари, ва каабатиль-манзори, ва суиль-мункъолаби филь-мали, валь-ахΙли.\nЦхьана хΙуманна (говр, эмкал, машен, цΙерпошт, хинкема, хΙаваан кема) тΙехууш деш долу доΙа\nБисмиллахΙ, алхьамду лиллахΙ.\nАльхьамду лиллахΙ, альхьамду лиллахΙ, альхьамду лиллахΙ.\nАллохΙу Акбар, АллохΙу Акбар, АллохΙу Акбар.\nСубхьанакаллохΙумма инни золамту нафси фагΙфир ли фа иннахΙу ла йагΙфируззунуба илла анта.


Соьлжа-ГIалахь Мангал-беттан 23-чохь, "Нохчийн Республикан халкъийн дуьненаюкъара гулам" цIе а йолуш, вовшахтоьхначу форумо гурахь хинболчу республикан куьйгалхочун харжамашка шен кандидатура йиллар дийхира Кадыров Рамзане. И барам боьрззушехь онлайнехь Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира къамел дина Кадыровца, къобалдина иза шегарчу дарже юхахаржар.\nНохчийчуьрчу хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, "халкъийн дуьненаюкъара гулам" аьлла дIабаьхьначу барамехь дакъалаьцна 23 пачхьалкхера веъначу 5 эзар сов делегата. Амма муха хаьржира и нах делегаташ, хьенан цIарах бахна уьш форумехь дакъалаца, хьан къаьстийна кхечу пачхьалкхашкара Соьлжа-ГIала баьхкинарш хууш дац.\nГезгмашин-беттан 19-чу дийнахь хинболчу Нохчийн Республикан куьйгалхочун рогIерчу харжамашка шен кандидатура хьалхататта декхаревира Кадыров гуламан делегаташа шаьш тIеэцначу резолюцехь.\nСоциалан машанашкахула а, мессенджерашкахула а хиллачу бараман мах хадош, "дуьненаюкъара декорацин гулам" цIе тоьхна хиламах Европерчу нохчийн диаспорийн векалша, цара тардолуьйту форуман декъашхой "эцна" хилар.\nПутинан а, Кадыровн а белхан онлайн-къамел, зорбане яьллачу видеога а, стенограммига а хьаьжча, иттех минотехь лаьттина. Пачхьалкхан куьйгалхочо бахарехь, Нохчийчохь индустри, юьртабахам, демографи кхиаран болар Оьрсийчоьнан юкъарчу барамал лакхара ду, амма тIаьхьаюьсу республика социалан объеташ, берийн бошмаш, хIусамаш ярца а, нехан дахаран таронаш кхиорца а.\nКадыров Рамзана дийцира махкахь вакцинаци хIайт-аьлла йоьду, нах мехий деттийта рогIе хIиттина лаьтта, аьлла. "Вакцина дифиците яьлла тIаьххьарчу кIиранах, ахь цунна тIе тидам берзабойла лаьара тхуна", – элира Кадыровс.\nКъамел дерзош Путина бохура: "Суна гарехь, хьаржамашка ваха веза хьо, бан беза хьайн болх кхидIа а ".\n2007-чу шарахь дуьйна ву Кадыров Рамзан Нохчийчоьнан куьйгаллехь. Цуьна дарж охьадуьллу хан кхочу Гезгмашин-баттахь. Оьрсийчуьрчу регионийн куьйгалхошлахь массарел дукха Iийна иза губернаторан даржехь.\n"Кадыров, Нохчийчоьнан куьйгалхо хиларал совнаха, авторитетехь ву массо а нохчийн диаспорашна. Дуьненаюкъарчу гуламо гайта дезаш дара, Соьлжа-ГIаларчу Iалашонашца а догIуш, нохчийн къам цхьаъ дуйла, бертахь дуйла, цхьацца бахьанашца махкахбевлла нах Кадыровца буйла гайIтар", – аьлла мах хадийра хиллачу бараман Кавказ.Реалиица къамел деш политолога Калачев Константина.\nПутина Кадыровца динчу къамелах лаьцна Калачевна хетарг иштта ду: президентан балакхочу Нохчийчохь бехачу нохчийн, цунна лаьа арахьа болу нохчий а низамехь бехийла, "бен а дац муха, муьлхачу кепашца Кадыровс иза до".


15.02.2021 - ГАУ «Издательский дом»\nАрхив - 15.02.2021\nАдиз Кусаев – народный писатель ЧР, заслуженный журналист, ветеран республиканского радио и телевидения, автор многих книг, написанных в разных жанрах прозы, поэзии, публицистики. Они посвящены различным этапам...\nКъомо а, мехкан дерриге халкъо а дозалла дан хьакъ долу нах вайн исторехь кIезиг ца хилла, тахана дукхахболчарна уьш башха бевзаш а, я цара хьахош бацахь а. ДIа хаттар дича, цара тIамехь турпалаллица гIарабевллачийн...\nГАЙСУЛТАНОВ Iумар. Дашо бIараш\nКъена эла хилла цхьана юьртахь вехаш. ЧIогIа бале ваьлла хилла иза массарна а. ТIехь йоцу ясакх йоккхуш, нуьцкъалла белхаш бойтуш, юьртара бахархой хьийзош хилла цо. Ша емалвен хабар дуьйцуш цхьаъ нисвелча, шодмаш а...


Ерриг а Къилбаседа ХIирийчуьра ялайо зоолог Дзуцев Заур волчу дийнаташ. Цо лечуьра кIелхьара йоху уьш.\nДукха хан яц Къилбаседа ХIирийчуьрчу жил-Iалам дендан къевлинчу хотешна тIехьожучу Iилманчах, 31 шо долчу Дзуцев Заурах акхаройн лор хилла. Наха хьаннашкахь эгна карийна, я цIахь кхобуш цомгуш хилла дийнаташ ялайо цунна тIе. Ткъа денйинчул тIаьхьа, маьрша йохий, дIахоьцу Заура шен "пациенташ".\nБуьрийтIерачу Лаха Санибехь веха Заур, ша болхбечу хьаннашна уллехь. Цигара ю, доккхачу декъанна, цо цIа а ялайой, могашалла метта а хIоттайой, дIахоьцу акхарой. Ша мел веха а лелийна цо и тайпа лоьралла. Иштта кхаьчна Дзуцевн хIусаме тарсал Гришка а – цо ша тиллина цунна и цIе.\n"Бутт хьалха дара иза, хьаннашкахь болхбеш дара тхо. Бевзаш болчу мазлагIчаша телефон туьйхира, шайна дIакхоьссина акхаро карийна, элира. Шайна хетарехь, иза тарсал ю, хьажа вола, бохура соьга. Сайн гIуллакхе воьддучуьра, чувирзира со уьш болчу. Ян а яра царна карийнарг тарсал. Цхьана наха, цIахь а кхаьбна, шаьш цуьнан тIехьара ши ког лазийча, дIакхоьссинчух тера дара иза. ТIехье лелаш яцара тарсалан, оцу хьолехь карийнера иза некъа тIе охьакхоьссина", - дуьйцу Заура.\nЗоолого шеца цIайигина тарсал. Дарбадан волавелла. Эццахь дагадеана цунна цомгуш мел карийна акхаро, шен хIусаме а ялош, тоян а, царна "шолгIа дахар" латто а.\n"Чохь-цIахь кхобучу цициган, жIаьлин тергойо вай, амма хьажа да воцуш ю хьуьнхара акхарой. Церан доладо, деш хилча а, лоьций, ловзорхьама. Цаьрга хьовса говзанчаш банне а бац. Ас Гришкех лаьцна дийцира нахе. Цул тIаьхьа буьйлабелира со вевзарш а, цавевзарш а соьга гIо деха: цхьаьнхьа лазийна хуьлура цIирцIирхьоза, вукхунхьа – бухIа", - бовзуьйту Заура ша юьхьарлаьцна керла болх.\n…Гришка толур ю ала дац. Дийна-м юьсур ю, амма лелалур яц парггIат. Цундела иза ехар ю Дзуцевн цIахь. Тарсало цхьа дика дагатасийтина зоологна – акхаройн могашалла тергалъен Центр кхолла воллу иза хIинца. Гришкин цIе лелор ю оцу Центро.\nДзуцевна дага а ца догIу ша мел дукха акхарошна дарба дина: аьрзушна, лаьхьарчарна, моьлкъанашна… Ша зоолог хиларе терра, цхьана ханна зоопаркехь а бина цо болх. Цигахь Iаьмна акхарой тоян. ЦIахь шортта долахь дийнаташ ю цуьнан: инзаре хаза котамаш, бежаний, жIаьлеш, ду цIога доцу цицигаш а тIехь – бобтейлаш.\n"Уггаре дукха суна тIедаладо акха олхазарш. Берза кIезий а тарло дало. Амма лаа-м ца лаьара, берзан кIезий я чайтаIаш сайна даладойла - церан да-нана дийча бен ма ца кхочий уьш нехан кара. ХIун дер, тIедалийча, букъ тухийла-х даций. ГIо ца дича ца долу", - боху Заура.\nАтта бу ала дац акхарой денъен некъ. Дарба лелочу юкъанна доладан деза церан, амма йиш яц тIедерзийта – дIахеца, хIуьнха дIадахийта хала хир ду караIеминчул тIаьхьа.\n"Схьаоьцур вай бухIанаш, кест-кеста ялайо уьш суна тIе. Хала ю уьш цIахь лело, яа хIума оьшу, дехкий дуу цара шаьш маьрша йолуш, хIоранна кхо дахка беза денна. Сан кертахь ткъеха дехкийлоьцург ю, 1-2 дахка лоцу дийнахь, амма уьш кIезиг хуьлу. Айса дарбадан ялийна бухIанаш меца ца йисийта, царна аьхьна жижиг оьцу ас, иза хIоьийн чкъоьргашца эдо (кальций), тIакха сайн жIаьлешна ехк а хьокхий, церан чо а гулбой, цунах жижиган уьйригаш бо, иштта баабо уьш бухIанашна. Котамийн легаш а ло ас царна. Делла де-буьйса даьлла котаман кIорнеш дала а йиш ю царна тIаьхьо", - довзуьйту Дзуцевс.\nШа лецна дехкий, дийна а долуш, хоьцу цо бухIанаш чохь кхобуче. "БухIанаша ца юьту шайн амал - цу сахьта юьйлало уьш дехкашна теба. Баттахь кхобий, дIахьоьцу ас уьш", - элира Заура.\nДзуцевс бахарехь, хьунхара юха ца еана цо дIахецначу акхаройх цхьа а. Царех къаста атта дац Заурна, амма дика ду уьш цунах ца юлуш, шайн хьунха я стигал дIайоьлхуш. Нийсаниг нийса ду: ша йоьллачу меттехь яха еза хIора дийнат.


Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республика: кхоллаялар а, йожар а - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республика: кхоллаялар а, йожар а\nДа а, ваша а веллачулла тIаьхьа, Гоцинскийна буьсу боккха бахам. 1903-чу шарахь кхо бут Константинополехь боккху Гоцинскийс. Цундела иза туркойн Къилбаседа Кавказехь волу эмиссар лоруш хуьлу оьрсийн Iедалша. 1917-чу шарахь Дагестанехь хIоьттинчу Iедалан декъашхо хуьлу Гоцинский Нажмудин. Оццу шарахь\nКхоазлагIа. ХIокху буха куьйгаш яздина болу векалш декхарелахь бина кхечу пачхьалкхийн массо а Iедалшка хIара сацам дIакхачо а, йозуш йоцу пачхьалкх – Кавказан Ламанхойн Цхьаьнакхетаралла — кхоллаелла хилар дIакхайкхо а. Цундела оха кхайкхадо тахана дуьйна дIа йозуш йоцучу Кавказан Ламанхойн Цхьаьнакхетаралло ша низамца кхоллаелла лоруш хилар».\nВачагаев Майрбек: 1937-гIа шо тIекхаччалц Францехь бусулба кешнаш хилла дац. Оцу гарахь кхалхар нисделла оцу кешнашкахь дIавоьллина Тапа а ву, кхин 37 стаг а ву суна карийна нохчи а, чергазой а, гIебартой а, хIири а бусулба нах.\nТIехь цIе а йоцуш, мичахь ду, аьлча, тIе ваха гайта стаг а воцуш иштта лаьтташ чурт дара иза. Аса сайн накъосташка хаам абина, вай цхьаъ дича, кертана чоьхьа ваьлча цIе гур яра-кх, аьлла,чур хийцича хIун дара-те вай, аьлла, 1200 евро гудира оха.\nКхин алсам гулдан аьтто ца хилира тхан. Цундела и вина а, велла де а билгал а доккхуш цуьнан цIе язйина оха цу чурт тIе. Ткъа иза дуьххьарлера паччахь хилла, аьлла, тхан цунна тIе тоха аьтто а ца хилла, дисина ду.\nИштта нисделира Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республика: кхоллаялар а, йожар а.


Духьа ламаз дар [ Адама Султана Олхазар ] - Articles - Chechen - PDF\nTitle: Духьа ламаз дар\nThe Writer: Адама Султана Олхазар\nAddition Date: 2007-10-05\nShort Link: http://IslamHouse.com/57171\nTranslation of Subject Description: Arabic - Bengali - Thai - Malayalam - Uzbek - English - Bosnian\nДухьá ламаз довзийтар\nДухьá ламаз – иза малх хьалабаьллачул тIаьхьа делкъа хан кхаччалц йолчу юкъахь деш долу суннат ламаз ду. Вайн наха цхьаболчара «зухьа» а, «зуьхьа-ламаз» а олу цунах. Хьадисехь «аввáбúн-ламаз» аьлла цIе яьккхина а ю цуьнан, делахь а суьйранна деш долу аввáбúн-ламаз дац иза. Кхин а, «ишрóкъ-ламаз» (малх хьалабаларан ламаз) аьлла девзаш долу ламаз а, духьá ламаз а цхьа ламаз ду, цундела духьá ламаз дича ишрóкъ-ламаз а дина ларалуш ду.\nДухьá ламазан хьукм\nДухьá ламаз чIагIдина суннат ду.\nДухьá ламазан дозалла\nДухьá ламаз дар вуно чIогIа деза а, мелехь а ду, вайн догIмийн хIора хIуттургах дала деза сагIа тIерадоккхург иза бен дац, хьадисехь деана ма-дарра.\n² Духьá ламаз Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – лардарца весет дина ламаз ду.\nАбу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Сан доттагIчо (пайхамара) суна весет дира кхаа хIуманца: хIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабарца а, духьá ши ракаIат ламаз дарца а, сой дIавижале витр-ламаз дарца а».\nАбу Зарра – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Суна везаш хиллачо – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суна весет дира кхаа хIуманца, лекха хинволчу АллахIа мукъа лахь ас уьш цкъа а дуьтур а дац. Цо суна весет дира духьá ламаз дарца а, дIавижале витр ламаз дарца а, хIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабарца а».\n² Духьá ламаз Деле боьрзучеран ламаз ду.\nАбу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Духьá ламаз лардийр дац даим Деле воьрзуш волчо бен, иза Деле боьрзучеран ламаз а ду».\n² Духьá ламаз дар йоккха хIонс яккхарал деза ду.\nАбу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIаме цхьа тоба яхийтинера, тIаккха цара йоккха хIонс еара, тIелатар дукха сиха а динера цара. Цхьана стага элира: «ХIай Делан Элча! ХIокху тобанал сиха тIелатар дина а, йоккха хIонс еана а кхин тоба гина яц-кх вайна!» Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «Ас вийцú шуна церал сиха тIелатар динарг а, кхин а йоккха хIонс яьккхинарг а? Иэца ма-дезза дика ламаз а эцна, тIаккха маьждиге а вахана, цу чохь Iуьйра ламаз а дина, тIаккха цул тIаьхьа (шен хенахь) духьá ламаз динчо тIелатар сих а дина, йоккха хIонс а яьккхина».\n² Iуьйранна духьá ламаз динчунна АллахIа тоам бийр бу массо хIуманна.\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа бах: «ХIай Адаман кIант! Де дIадолалуш диъ ракаIат ламаз де Суна, Ас цаьрца дийнан чаккхенна тоам хуьлуьйтур бу хьуна».\n² Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа духьа ламазан хан тIекхаччалц маьждигехь а Iийна иза динчунна мел бу хьадж а, Iумрат а динчунна санна.\nАллахIан Элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «ЖамаIатехь Iуьйра ламаз а дина, тIаккха АллахI хестош духьá ламаз даллалц маьждиг чохь сецнарг – цунна цунах мел хир бу кхоччуш хьадж а, Iумрат а динчунна санна».\n² Адаман дегIан хIуттургашна хIора денна тIедожийна долу сагIа кхочуш хуьлу духьá ламаз дарца.\nАбу Зарра – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «ХIора Iуьйранна шун хIора хIуттургана тIе сагIа дужу. Ткъа хIора тасбихь дар (субхьаналлахI алар) сагIа ду, хIорозза Дела хастор (алхьамдулиллахI алар) а сагIа ду, хIора «лаилахIа иллаллахI» алар а сагIа ду, хIора такбир (АллóхIу акбар) алар а сагIа ду, диканиг де алар а сагIа ду, вониг ма де алар а сагIа ду. Ткъа цунна тоам бийр бу духьá хенахь динчу шина ракаIато».\nБурайдас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Суна хезира АллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – олуш: «Адаман дегIехь кхобIе кхузткъа хуттург ю. Ткъа цунна тIехь ду оцу хIора хуттургана тIера сагIа далар». Асхьабаша элира: «Хьенан кхочур бу и дан ницкъ, хIай Делан Элча?». Цо элира: «Маьждиг чохь йолу шатт ахь дIаяккхар а сагIа ду, некъа тIера (новкъа йолу) хIума ахь дIаяккхар а сагIа ду, ткъа нагахь санна хьан ницкъ ца кхачахь – духьá шина ракаIато тоам бийр бу хьуна цунна».\nИмам Iабдур-Рахьúм Ал-Iирóкъийс – Дала къинхетам бойла цунах – бах, оцу хьадисан маьIна деш: «Оцу хьадисехь гойтуш ду духьá ламазан доккха дозалла, цо гойту и ламаз кхобIе кхузткъа диканан меттина хуьлуш хилар. Ибн Iабдил-Барра аьлла: «Духьа ламазан дозалла гойтуш долу уггар кхачаме хIума ду иза».\nЦуьнан дозалла кхин а хьуна девзар ду, кхидIа долчу хаттаршкахь вай дуьйцур долчу хьадисашкара.\nДухьá ламазан хан\nДухьá ламазан хан малх хьалабаьлла баьлчахьана дуьйна делкъа хан кхаччалц ю. Цхьаболчу Iелам-наха аьлла, цуьнан хан малх Iуьйранна гоьмукъан бараме кхаччалц хьалабаьлча дIайолало аьлла. Ткъа цуьнан уггар еза хан дийнан доьххьара доьалгIа дакъа дIа а даьлла, шолгIа доьалгIа дакъа доладелча ю. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «АллахIе боьрзучеран ламаз, кегийчу эмкалийн бергаш лаьттан йовхоно яго йолийча деш ду». Ткъа и хан, де диъ декъе декъча, цуьнан доьххьара доьалгIа дакъа чекхдаьлча ю, дикка малх хьалабаьллачул тIаьхьа.\nМалх стигал юккъе кхаьчча, делкъа ламаз хан хиллал йолчу кIеззигчу юкъахь дан мегий духьá ламаз? И хан суннат ламаз дан ца мега хан ю, духьá ламаз цу хенахь а дан мега аьлла цхьаболчу Iелам-наха, делахь а гIолий ду иза шен уггар езчу хенахь дича.\nДухьá ламазан ракаIаташ\nДухьá ламаз уггар кIеззигниг ши ракаIат ду, уггар гIолийниг бархI ракаIат ду. Луучо шиъ дан а мегаш ду, луучо диъ дан а мегаш ду, луучо ялх дан а мегаш, ткъа уггар дезаниг бархI ракаIат дар ду.\nШи ракаIат даран тешалла ду, духьá ламазан дозалла дуьйцучахь дийцина долу Абу ХIурайратан а, Абу Зарран а ши хьадис, цаьршинна Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – весет дина хиллера аьлла, духьá ши ракаIат ламаз дарца.\nДиъ ракаIат дан магаран тешалла ду дозалла дуьйцучохь дийцина долу хIара хьадис: «Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа бах: «ХIай адаман кIант! Де дIадолалуш диъ ракаIат ламаз де Суна, Ас цаьрца дийнан чаккхенна тоам хуьлуьйтур бу хьуна».\nЯлх ракаIат дан магаран тешалла ду Анас ибн Мáлика – Дела реза хуьлда цунна – дийцинарг, - «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – духьá ламаз дира ялх ракаIат» - аьлла.\nАмма бархI ракаIат дар деза а, гIолий а хиларан тешалла ду, - «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша Макка йоккхучу дийнахь духьá ламаз дира бархI ракаIат» - аьлла, Умм ХIáниа – Дела реза хуьлда цунна – дийцина долу хьадис.\nДухьá ламазан куц\nДухьá ламаз кхидолу ламазаш санна деш ду. Шина ракаIатал сов дечо хIора шина ракаIатехь салам делча дика ду, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бархI ракаIат духьá ламаз дира аьлла деана ду, хIора шина ракаIатехь салам а луш.\nДухьá ламазехь доьшу сураташ\nЦхьаболчу Iелам-наха дика лерина духьá ламазехь «КъулхIуваллóхIу ахьад» а, «Къул йá аййухIал-кáфирýн» а дешар.\nДухьá ламазехь доIа дар\nИбн Хузаймас – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла шен «Сахьúхь» цIе йолчу хьадисийн жани тIехь: «Духьа ламазехь нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIе дехаран дикалла дуьйцу дакъа». Цул тIаьхьа цо дийцина, Анас ибн Малика – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Суна гира Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – некъахь а волуш бархI ракаIат духьá ламаз деш. Ша иза дина ваьлча, цо элира: «Бакъдолуш ас дира (доIийна жоп даларга) догдахаран а, (жоп ца даларх) кхераран а ламаз. Ас дийхира сайн Деле кхо хIума, Цо суна шиъ делира, цхьаъ ца делира. Ас Цуьнга дийхира сайн уммат мацаллийца дала ца далийтар, цунна Цо суна жоп делира. Ас Цуьнга дийхира сайн умматана тIехь мостагIе толам ца баккхийтар, цунна а Цо суна жоп делира. Ас Цуьнга дийхира уьш тобанашка бекъа ца балийтар, иза Цо суна ца делира». Цундела, духьá ламаз деш сужудехь а, салам далале а доIа дар дика ду.\nКхин а, духьá ламаз динчул тIаьхьа иштта хIара доIа дар а дика ду: «АллóхIуммагIфир лú, ва туб Iалаййа, иннака антат-таввáбур-рохьúм».\nМаьIна: «Йа АллахI! Гечдехьа суна, тоба къобал а дехьа сан, бакъдолуш Хьо тоба къобал дийриг а, къинхетам бийриг а ву-кх!»\nИ доIа юх-юха дар а суннат ду, хIокху хьадисехь ма-дарра: Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – духьá ламаз а дина элира: «АллóхIуммагIфир лú, ва туб Iалаййа, иннака антат-таввáбур-рохьúм» - цо иза юх-юха элира бIозза аллалц».\nДухьá ламаз жамаIатца дар\nДухьá ламаз хIораммо а ша-ша дар суннат ду, иза жамаIатца дар суннат дац, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – духьá ламаз дина аьлла долчу хьадисашкахь цо цунна жамаIат йина аьлла дац, муххале а, кхидолу суннаташ санна ша цхьамма дина аьлла ду. Ткъа нагахь санна цхьаъ духьá ламаз деш а волуш, жамаIатца ламаз дан цунна цхьаъ тIаьхьахIоттахь хIумма а дац, цкъа Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – духьá ламазан хенахь ламаз деш а волуш цхьаболчу асхьабаша цунна тIаьхьа а хIиттина ламаз дира аьлла деана долу дела. Делахь а, лакхахь ма-аллара, суннат дерг хIораммо а ша-ша дар ду, цундела иза даим жамаIатца дар нийса дац.\nДухьá ламаз некъахь волуш дар\nДухьá ламаз некъахь волчо а дича дика ду, мелехь ду. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Макка йоккхучу дийнахь а дина хилла духьá ламаз, жимма хьалха вай ма-дийццара. Кхин а, хьалха вай дийцинчу хьадисехь ду, Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Сан доттагIчо (пайхамара) суна весет дира кхаа хIуманца, ас уьш ца дуьту некъахь хилча а, ца хилча а: хIора баттахь кхаа дийнахь марха кхабарца а, духьа ши ракаIат ламаз дарца а, сой дIавижале витр-ламаз дарца а».\nДухьá ламаз доькхуш дар\nДухьá ламаз цхьана ханна деш ламаз ду, цхьана бахьанийна деш ламаз дац, ткъа цхьана ханна деш долу ламазаш ца деш диссинехь, уьш доькхуш дар дика ду. Цундела, духьа ламаз ца деш диссинехь, иза муьлхха хенахь а доькхуш дар дика ду.\n «Ал-Фатáвá Ал-ФикъхIиййатул-Кубрó», Имам Ал-ХIайтамий; «Фатáвáр-Рамлий», Имам Ар-Рамлий.\n Насаи, Абу Давуд.\n Ибн ХузаймахI а, кхиберш а.\n Абу ЙаIлá, Баззáр, Ибн Хьиббáн.\n Ахьмад, Абу ЙаIлá.\n «Сохьúхьут-ТаргIúби ват-ТархIиб», Ал-Мунзирий – Ал-Албáний.\n Ахьмад, Абу Давуд, Ибн ХузаймахI, Ибн Хьиббан.\n «ТIорхьут-Тасрúб», Имам Iабдур-Рахьúм Ал-Iирóкъий.\n «МугIнил-Мухьтáдж», Имам Аш-Ширбúний.\n «Мухтасар Аш-Шамáил Ал-МухьаммадиййахI», Шейх Ал-Албáний.\n «Ал-МаджмýI», Имам Ан-Нававий.\n «НихIайатул-Мухьтáдж», Имам Ар-Рамлий.\n «Ал-Адабул-Муфрад», Имам Бухари.\n «Ас-Сунан», Имам Ад-ДáрукъутIний.\n «Ас уьш ца дуьту некъахь хилча а, ца хилча а» боху дешнашца цхьаьна дерг Абу Давуда дийцина, и дешнаш доцург Бухарис а, Муслима а дийцина. Абу Давуда дийцинарг а нийса хьадис ду.\n «Шархьул-Махьаллий Iалал-МинхIáдж», Имам Ал-Махьаллий; «Тухьфатул-Мухьтáдж», Имам Ал-ХIайтамий; «МугIнил-Мухьтáдж», Имам Аш-Ширбúний.\nИстихара ламаз а, цуьнан доIа ( Chechen )\nТАРАВИХЬ ЛАМАЗ ( Chechen )\nТоба даран а, гечдар дехаран а ламаз ( Chechen )\nШина Iийд дийнан а, Iийд ламазан а хаттарш ( Chechen )\nLast Update : Sep 12,2016 - 01:09:17


ПIераскан-де 11 Мангал-бутт 2021\nМангал-бутт 11, 2021\nИнтернетехь Кадыровна дуьхьалоеш яьржина флешмоб «бехмабиллизаце» йирзина\nЗударий гIелонах кIелхьарбохучу хIусамна тIелетта Дагестанехь кадыровхой, царна гIодеш хьийзина меттигера полисхой. Оцу хIусам чохь хилла Нохчийчуьра едда йоI. Кадыровн гонерчу стеган йоI ю, боху иза. Нохчо а, цуьнан нийсархо а ницкъаша дIайигина. Мехкарий байъарна кхоьру бакъоларъярхой.\nШарIехь дац Кадыровс лелориг, аьлла вийначу шина кIентан декъий дIадоьхучу дас\n“Ахмат” латархойн клубана 69 миллион сом дайъина стохка Нохчийчоьнанбюджетера. Иза гойтуш бу Оьрсийчоьнан юстицин министралло бина хаам.\nНохчийчохь даьхкинчу догIанаша дестийна Шалажа-хи бердел лакхадаьлла.\nМраморан хIорд цIанбан йолалуш ю Туркойчоь\nМангал-беттан 8-хь дуьйна "инзаре хIордан цIано яр" долош ю Туркойчоь. Мраморан хIорд "хIордан маршах" дIацIанбан сацам бина хиларх лаьцна дIахьедина кIиранан дийнахь туркойн Iаламан министро.\nМангал-бутт 04, 2021\nБайден цхьаьнакхетар ву Эрдоганца Брюсселехь\nХIокху баттахь Европехь визит дIахьуш президент Джо Байден Брюселехь цхьаьнакхета дагахь ву Туркойчоьнан президентца Эрдоган Реджепаца.\nМангал-бутт 03, 2021\nНохчийчохь полисхоша ша лачкъор харцдо меттигерчу вахархочо\nАргунан кIоштарчу вахархочо Татаев Акрамана бакъ ца дина ша ницкъаллин структурийн белхахоша лачкъийнера бохург. Иза лохуш гIо дахьара аьлла дехнера гергарчара бакъоларъярхошка.\nКехаташ а, молханаш а доцуш висна Францино цIехьа хьажийна нохчо\nФранцино цIехьа хьажийна нохчийн мухIажар Исмаилов Мансур дарба лело аьтто боцуш висна. Кехаташ дац цуьнан. Бакъонашларъярхой гIерта уьш юхаметтахIитто, амма иза дан дикка хан оьшур ю царна.\nНохчо ОМОН-ах латаран гIуллакх\nМосквара Тверан кIоштан суд реза ца хилла оппозиционерана Навальный Алексейна гIортор яран акцехь ОМОН-ан белхахойх леттачу нохчочунна Джумаев Сайд-Мухьаммадна кхел ян. Суьдхочо кхидIа талла хьажийна цуьнан гIуллакх.\nБютукаев Асланан тобанхочунна кхел йийр ю\nКъилберчу тIеман кхеле кхачийна ГIалгIайчуьрчу вахархочун Дзейтов Турпал-Iелин бехктакхаман гIуллакхан. Талламхойн версица, амир лаьттинчу Бютукаев Аслана куьйгалла дечу "Кавказан Имарат" тобанна юкъахь хилла иза.\nНурмагомедовс жоп делла Кадыровна а, Чимаевна а\nUFC-н чемпиона Нурмагомедов Хьабиба дастаме ца лору шех лаьцна Кадыров Рамзана аьлла дешнаш. Нохчийчоьнан куьйгалхочо хьалхо дIахьединера, Хьабиб "UFC-н проект" ю, иза Оьрсийчоьнан патриот а вац, аьлла.


ГIурба — бусалбай дезагIа дола цIей — Сердало\nГIурба — бусалбай дезагIа дола цIей\nВайна ма харра, Дала Ше езъяь яйтача ханашта юкъе а езагIа йолча ханачухь да вай — гIурбан беттачухь да вай.\nХIара цIенах сагIа дIакхоачача беттачухь да вай. Дала Ше ИбрахIим-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) гIурба де аьнна декхар тIадиллача беттачухь да вай. Тахан вай дувцаргда ИбрахIим-Пайхамаро гIурба мишта дир (Даьла салам хилда цунна). Дала Ше ИсмаIал-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) гIурбан урс хьокхачар кIалхара ваьккха денош да ераш. Лакхан волча Дала амар даьдар хьай воIа урс хьакха аьнна ИбрахIим-Пайхамарага гIана кхелехьа. Пайхамарий гIанаш бакъ а да, царна гIанахьа бIаргадайнар хьахулаш а да. ТIаккха фу бахьан долаш дар Дала ИбрахIим-Пайхамарага (Даьла салам хилда цунна) ший воIа ИсмаIала урс хьакха алар? Из ИбрахIим-Пайхамар хилар дар, эзар устагIа а бийна гIурба дир цо, кхо бIаь бежан а дийна, бIаь инкал а йийна гIурба дир цо Даьла духьа. Адамо тамаш йир, малейкаша а тамаш йир ИбрахIим-Пайхамаро даьча сагIах.\nИз гIурба ше деча хана ИбрахIим-Пайхамаро аьлар (Даьла салам хилда цунна): са воI валаре (тIехье йоацаш хиннав из цу замах) цу воIа а кхыметтел урс хьокхарг ма дар аз Даьла духьа, аьнна. Цхьа ха дIаяхача ше аьнна дош дицделар йоах ИбрахIим-Пайхамара. Иерусалиме Байтул Мукъаддасе хьатIавенача хана Даьлагара шийна дезалхо вийхар, йоах цо. ЦIена Iамал еш вола дезалхо ва сона, аьлар, йоах цо. Дала йоаха а йоах, кIаьдеи мерзеи волаш воа Тхоай лай валар Оаха цунна. ИсмаIал ва-кх из. Цул тIехьагIа зама дIаяхар, кIаьнк кхелетар, ИбрахIим-Пайхамара гIа дайра (гIурбан беттачухь), Iайха тIаийца долаш доа хIама хьакхоачашде йоах хьога, аьнна. Цул тIехьагIа Iуйренга ваьлар йоах из. Даьлагара да-хьогI ер, е шайтIагара да-хьогI ер, аьнна шеко чуессар, йоах цунна. ШоллагIча бийсанна юха а бIаргадайра йоах цунна из гIа. ТIаккха кхетадир цо, шеко дIаяьлар — из Даьлагара долга. ГIурбан урс хьокхача бийсанна кхозлагIа а Дала из гIа бIаргадайтар цунна. Iуйренга ма ваьллинге ший сесагага ХIажарага аьлар цо: «Эггара хозагIа дола барзкъа тIадувхал цу хьай кIаьнка, из кIаьнк ийца хьоашалгIа водаш ва со», — аьнна. Урси муши шийца хьаийцар цо Мина йолча оагIорахьа дIавахар из. Лакхан волча Дала ше хьакхеллача денз хьа цу дийнахьа миссел корзагIа даьннадацар, йоах Иблис. Из Иблис ИбрахIим-Пайхамар волча (Даьла салам хилда цунна) тIадера, цо ИбрахIим-Пайхамар юхаваккхар духьа аьлар, — хьона гаций хьайна хьалха дIаводаш вола из воI волга, цун сибат хоза долга, цо боаккхаш бола гIа хоза болга. ИбрахIим-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: бакъда из хоза волга, цо боаккхаш бола ког хоза болга, хIаьта а Дала амар даьд сога, аьнна. ИбрахIим-Пайхамаро ше яхар дергдоацалга хайначул тIехьагIа, ХIажар йолча дахар йоах из Иблис. «Хьа воI а ийца ИбрахIим-Пайхамар дIа ма вахарий, цун урс хьакха водаш ва хьона из», аьнна. ТIаккха ХIажаро аьлар йоах, — фу бахьан долаш ший воIа урс хьокхаргдолаш ва из. Дала амар даьд шийга, яхаш ва из, аьннад Иблиса. ТIаккха аьлар йоах ХIажаро: «Харц хIамах Пайхамарага Дала амар дергдац, нагахьа санна Дала из аьннадале воI-м хIана луцар аз, дезе сай са а дIалургда аз», аьнна. Цул тIехьагIа а ше дог диллачул тIехьагIа, ИсмаIал волча тIадера йоах, Иблис. Цо ИсмаIалийга аьлар йоах, «гIадваха ловзаш ва хьо, хьа даь бе боалла муши урси хьо ве дагадолаш бе дехка да хьона», аьнна. ТIаккха ИсмаIала аьлар йоах цунга: «Харц ма ле, са дас фу бахьан долаш сона урс хьокхаргдар», аьнна.\nИблисо аьлар йоах: «Дала шийга амар даьд яхаш ва хьона из». ТIаккха ИсмаIала аьлар йоах: «Дала яхачоа мутIахьа ва со», — аьнна. Цул тIехьагIа Иблис цхьаькха цхьа хIама ала деннача хана ИсмаIалас кхера хьа а ийца кхера теха аьрда бIарг тIабаьккхар, йоах, Иблиса. Цу хана денз важап даь да, Хьажий-цIа вай дахача кхерий тувсилга, ИсмаIалас Иблиса бIарг баьккха моттиг я из кхерий тувсар.\nЦул тIехьагIа шоаш кхача безача ИбрахIим-Пайхамари (Даьла салам хилда цунна) ИсмаIали дIакхаьчача, ИбрахIим-Пайхамаро аьлар, йоах: «Са воI, гIанагIа бIаргадайнад сона айса хьона урс хьокхаш хилар, хIанз хьайна хургдолча хIаманга хьожаш хургва-кх хьо». ТIаккха ИсмаIала аьлар йоах: «Са да ИбрахIим, хьайга Дала яхаш дар хьаделахь, цу Лакхан волча Дала аьннадале со сабар деш а волаш коравоагIаргва хьона», аьнна. Цигга ИбрахIим-Пайхамара хайра йоах ший дуIанна жоп денналга, Даьлага ше кхайка а кхайка «ЦIена Iалам ергйола дезалхо ва сона», аьннача хана. Далла хоастам а бир цо, хоастам баьчул тIехьагIа ИсмаIалас аьлар йоах цунга: «Са да, Iа сайна урс хьакхалехьа цхьадола хIамаш аргда аз хьога, се дIавехкар дех аз хьога, Iа сона урс хьокхача хана тоха а венна айса хьона зе дир кхер со», аьнна. «Iайха сона урс хьокхача хана са юхь лаьттангахьа IотIаерзаелахь, из Iа ца дой вай шинне бIаргаш вIашка а этта, хьона сох къа а хийтта, Дала де яхар Iа кхоачаш ца дир кхер со», аьнна. «Iайха урс хьокхача хана, са цIий дIа а кхийтта хьай барзкъа бIех ма далийталахь, из хьа барзкъа бIехденначул тIехьагIа Дала сайна лургбола маьл кIезига хилар кхер со, из цIий бIарга а дайна цунах сай нана гIайгIане яхар кхер со. Iайха хьокхаш дола урс ира а хилийталахь, сихха а хьакхалахь из са лакаштIехь, валар сихагIа хургдолаш».\nТIаккха ИбрахIим-Пайхамаро (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: «Лакхан волча Дала аьннар хьакхоачашдара тIехьа дика гIо да-кх Iа сона дер», аьнна.\nУрс хьакха аьнна цо ИсмаIал Iо а виллар, ший дегIаца мел бола низ IотIа а бахийта урс цун фоартагIа Iохьакхар, йоах цо, бакъда фоарт хьахоадайицар, йоах. Сигленашкеи лаьттенашкеи мел дола малейк цу гIулакхах цецдаьнна ИбрахIим-Пайхамара бIарахьежаш лаьттад. Цу малейкашта а кхыметтел бIарга ца йойташ урсаи фоартаи юкъе Дала пордув оттаяь хиннай из урс латаргдоацаш. Из урс IотIахьекхаш бIаргадайна суждане Iолийгар йоах ше мел дола малейк.\nДала аьлар йоах тIаккха: «Са лайна дIабIарахьажал, урс цо мишта хьекх ший дезалхочоа, Со раьза вир духьа цо урс мишта хьекх хьажал», — аьнна малейкашка, аьлар йоах.\nШийна урс дIа ца малаттинга ИсмаIалас аьлар йоах, «низагIа санна хургвоацаш хьаваста со, урс чIоагIагIа IотIатоIаде, цIаькхазза а хьакха из, малейкашта ховргдолаш Дала Шийна гарга вига волча ИбрахIим-Пайхамара воI Даьла амара мутIахьа волга дIаховргдолаш» ШозлагIа а урс латанзар йоах. Дала пурам денна хиннадац цун фоартах лата. Ший бе доалла урс ИбрахIим-Пайхамара лосттадаь кхерах техар йоах тIаккха. Сов ира долаш из кхера ахбаьккхар йоах цо. ТIаккха Дала аьлар йоах: «Хьайна бIаргадайна гIа тахан хьатеккхад Iа, тахан хьагучадаьлар Со раьзавеш хьо хилар, хьай воI везарал чIоагIагIа Со раьза вар хержар Iа, из бахьанце дикадаьчарех дIа а язвир хьо. Иштта дика деш мел волчоа, хьо кIалхара ваккхарах тарра, бала тIабеча кIалхара боахаргба оаха. Хала бала бар хьога бенар — дезалхочоа урс хьакха дезаш. Ясмалера ка хьабайтар оаха хьона, гIурбана Адама воIо бийна хинна ИсмаIала хьалхара из ба а бийта из кIалхара ваьккхар Оаха».\nЦIена нигат а долаш Даьла духьа хилда вай гIурба. ВIаший къинтIера а даьнна, тIехьа тIайоагIача хана цIена а долаш дIадаха Дала низ лолба вайна.\nЦаховчарна кердадаккха безам бар тха: гIурба цIена а хургдолаш, маьл дукхагIа а хургболаш дувш дола хьайба мишта хила деза. Хьайба уне хила йиш яц, сакхат долаш масала: кога астагIа, бIарг баьккха, лерг даьккха хила йиш яц. Довзаргдолаш лерг хоададаь хиннадар аьнна хIама дац. Геттара гIийла бежан хила йиш яц.\nБежан дале — шин шерал тIехдаьнна хила деза, устагIа бале — шоллагIча шерачу хила беза. Газа — ши шу даьнна кхоалагIа шу долаш хила еза.\nДала къоабал долда вай гIурба. Дала иман совдоаккхалда вай!\n← ГIалгIай шоаш а, цар оамал а, гIулакх а дукха дезаш


Даггара къамел божаршца\nСтенна реза вац кавказхо?\nКавказера божарий муха беха? Муьлхачу гIайгIанашца? Стенах самукъадолу церан? Оцу хеттаршна жоьпаш лехира Iилманчаша.\nЕа республикехь талламаш дIабаьхьира Бёлл ХIенрихан Фондерчу эксперташа: Дагестанехь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Нохчийчохь, ГIалгIайчохь. Регионерчу хьолах, тIехIуьттучу халонех, адаман мехаллех, доьзалийн хьаштех лаьцна хIbттийначу хеттарийн анкета юьзира божарша (800 стаг).\n"Даггара дара оха боршачу нахаца дина къамелаш. Тхуна уьш къийлабелла буьсур бу, парггIат бистхир а бац моьттура. Амма тхо бакъ ца хиллера, тхоьца маьршша дира божарша къамелаш, царна тайра тхо шайн дахаран бала кхаьчна хилар. Кавказехь борша нах кура бу, базбелла лела, хала ду церан дегнаш довза, олу – иза ширбелла кхетам бу. Таханлера кавказхой-борша нах кху заманца догIуш адамаш ду, тера бу Европерчу божарех", дуьйцу талламан программин куьйгалхочо Костерина Иринас.\nЦо бахарехь, шайга "доьзалшна тоъал напха" ца латтадало аьлла хета Кавказерчу божаршна. Белхаш бацарна леткъа 70%, алапаш лахара ду боху 50%. Хьал гулдалар тоаме дац, синлаамаш, хаарш дахьа меттиг ца карайо шайна боху 25%. Меттигерчу Iедална хьалха гIорасиз бу могIара нах, хьаькамаша эшойо адамийн бакъонаш, аьлла хета дукхаболчарна.\nНохчийчуьрчу божаршна шаьш махкарчу ницкъахойл, хьаькамел гIийла хета, и категореш шайна кхераме ю боху цара. Царех 40% лайна ницкъхошкара харцонаш. Ишта жоп делла нохчийн кегийнахах (30 шо кхачаза болучех) 40%. Оцу тIехь мелла а гIолехьа ду ГIебарта-Балкхаройчохь – цигахь 16% кегийрхоша бен ца боху шаьш харцо лайна ницкъхошкара.\nДахарх шайн сакъадолу, "дерриг а дика хир ду" аьлларш алсамбевлла Дагестанехь. Ткъа Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а сингаттам лаьтта божарийн дегнашкахь, сатуьйсу махкара хьал дикачу агIор дерзаре.\nКарара хан хала ю, шайна гIортораш ца тоьа тахана, сатуьйсу дикачу замане, аьлла массо а (4) республикашкарчу 46% божарша.\nБеллан Фондан таллам жамIашка баьккхинчу Иванова Екатеринас а, Костеринас а тергалдо республикашкахь жоьпаш кеп-кепара делла хилар. Масала, боршачу нехан могашаллах сагатдо Нохчийчохь 34% жоьпаш деллачара, ткъа Дагестанехь сагатдийриг алкоголизм ю – 32% божарша билгалдаьккхина иза.\nУггаре дукха "молушъерг" Дагестан ю. Божарша шайн могашалла массарел дукха ялхориг Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а ю – 30%, божарийн могашалла гIолехьа ю Дагестанехь – 12% бен ца леткъа цунах лаьцна.\nШайн махкарчу зударийн амалш массарел а кIезиг емалйо гIебартоша а, балкхароша а – 8% божаршна бен ца хета шайн махкара зударий оьздангаллах бухуш лаьтта аьлла. Амма Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра а, Дагестанера а 20% божарий реза бац "зударийн хотIанна".\nДоьзале кхочу ахча тоъал шен долахь дац, шега и дохкар дуьззина тергал ца дало, аьлла: гIалгIаша - 92%, гIебартоша, балкхароша – 75%, нохчаша - 86%, дагестанхоша – 85%.\nБоршачу стеган коьрта декхар " доьзал кхиор ду" аьлла хета дукхаболчу божаршна –ГIалгIайчуьрчу 50%-на тIера Дагестанерчу 74% кхаччалц.\nГIалгIайн а, нохчийн а божаршлахь массарел а дукха бу "шен доьзалан нанна тешаме хила веза стаг, кхечу зударшца гхуллакх дац" аьлларш.\n"Къур'ано магорна" а, "зуда бер хуьлуш яцарна" а шиъ я массех зуда ялийнарш бу кавказхойн божаршлахь 7-15%. Шиъ-кхоъ зуда йолу божарий массанхьачул а алссам бу Дагестанехь.\nКостерина Иринина хетарехь, Кавказера божарий кхета зудчунна я берашна дас еттар нийса доцийла: "Цара харцо ца лору шаьш "наггахь тухуш" хилар. Зуда муьтIахь ца хилча, масала. Божарех цхьаболучара боху, зудчо аьлларг ца дича, "куьг шашах хьалаайъало тоха". Аьлча а, шаьш зударшна еттар бехке ца лору божарша".\nТаллам жамIе берзош, авторша билгалдоккху Кавказерчу борша стагна дуьхьал яккхий экономикан проблемаш лаьтташ хилар а, Iадаташа доьзалх жоп дала иза вуьззина декхаревеш хиларе терра, напха латто цунна хала хилар а. Цуьнгара хьал эшначу тIегIане доккху Iедалан ницкъхоша латточу харцонаша, чIагIдо талламо.


Хьал долу къехой\nКъилбаседа Кавказерчу бахархойн ахча ду, амма цара атта дIа ца хоьцу иза кредиташ юхалуш, чIагIдо статистико\nКредиташ эцначу наха хIора баттахь цу ахчанах цхьа дакъа юхадала дезаш хуьлу банканашна. Амма иза дан луурш кIезиг бу Къилбаседа Кавказехь. 2019-гIа шо долалуш хIоьттина хьалх дийцича, уггар дукха бу, юхалург ахча а эцна, иза дIалуш боцу нах ГIалгIайчохь (16% гергга).\nШолгIачу меттехь ю Кхарачой-Чергизойчоь (10%). Хьалхарчу 10 регионна юкъахь ю Къилбаседа ХIирийчоь а, Адыгей а, Ставрополан мохк а, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, Дагестан а.\nГIалгIайчоь а, Дагестан а, Нохчийчоь а ю 2018-чу шарахь заемаш эцна декхар тIехьарчийначу хьалхарчу 10 регионна юкъахь. ГIалгIайчохь-37%, Дагестанехь -32%, Нохчийчохь – 27%.\nЦуьнца цхьаьна ГIалгIайчоь а, Нохчийчоь а, Дагестан а ю бахархой угарр лахара декхарехь болчу хьалхарчу 10 регионна юкъахь, кхоалгIа а, йоьалгIа а, пхьоьалгIа а меттигаш дIа а лоцуш. Иза ду цу республикашкарчу бахархошна дукха лахара кредиташ делла бохург, церан алапаца дуьстича.\nГарехь, Къилбаседа Кавказера кредиташ луш йолу институташ дIоггара лаам болуш яц уьш дала. Цара дукха лерина талламаш бечух тера дац шайн клиенташна. Делахь а, цо жоп ца ло кредиташ далар оццул ледара хIунда ду регионехь бохучу хаттарна.\nКхузахь бахьана хила мега кредиташ а, алапа а дустар нийса кхочуш дина ца хилар. Ткъа цу тайпаниг хила тарло, нагахь баккъалла а нахана луш долу алапаш лахара хилча, Iедалхоша шаьш луш ду бохуш дIакхайкхочарал а. Вуьшта аьлча, дика статистика хилийтархьамма баккъалла а долу хьал хуьлдечух тера ду Iедалан белхахоша.


ГIурбан дийнахь шайн-шайн цIахь совца, аьлла, хьехар дина Оьрсийчуьрчу бусалбанашна\nМосквара Коьрта маьждиг гIурбан дийнахь\nОьрсийчоьнан Бусалбанийн динан урхалло хьехар дина ГIурбан дийнахь рузба дан маьждиге баха дагахь болчу нахана шайн-шайн цIахь а совца, ткъа адамаш гуллучу меттигашкахь социалан дистанци а ларйе аьлла.\nМосквахь цхьадолчу маьждигашкахь рузба дийр дац, коронавирусан ун даржаран кхерам хиларна. Ша аьлча, ламаз дийр дац Историн а (Большая Тверская улица), Мемориалан а (Поклонная гора) маьждигашкахь. Москварчу Коьртачу маьждигехь рузбан ламаз дийр ду имамаш а, муфтийн гIовсаш а, гIурбан де даздар вовшахтоха жоьпаллехь болчу маьждиган белхахоша а дакъа а лоцуш. Иза гойтур ду онлайн эфирехь.\nМоскван регионан кхерамазаллин а, коррупцина дуьхьало ярехула а йолчу департаментехь хаам бина, динца йоьзна мероприятеш хир йолу меттигаш толлур ю, аьлла, жIаьлешца баьхкинчу кинологаша. Юкъраллин къепе ларйеш хир ву 2,1 эзар сов стаг.\nРегионашкахарчу динан урхаллашка кховдийна гIурбан де даздарца ламаз дар хьокъехь сацам бар, регионашкара эпидемиологин хьал тидаме а оьцуш.\nГIурбан Де даздеш ду хIора шарахь Маккахь хуьлу хьаж дIадерзош. Оцу дийнахь бусалба наха гIурбан боь уьстагI я кхин дийнат, цуьнан жижиг сагIийна дIаса а доькъуш.\nОслохь маьждигна дина тIелатар теракт санна толлуш ду\nГIурбан денош даздеш бу бусулбанаш


Нохчийчуьрчу ширачу эсаллех документалан кино яккха дагадеана Кадыровна\nНохчийчоьнан Республикан культуран тIаьхьалонех йоккхучу документалан филман соавтор хила лаам шен хиларх дIахьедина Кадыров Рамзана. Оьрсийчоьнан синбахамаллин министрца Любимова Ольгица цхьана дийца дагахь ву иза Нохчийчоьнан дозана тIехь мел йолчу эсаллех. "Это Кавказ" ресурсо бина цунах лаьцна хаам.\nКультуран тIаьхьалонан массо а гIишлош юхаметта а хIоттийна, уьш ларъян дагахь ду шаьш аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс.\n"Дукхахйолу шира гIишлош а, тайпанийн бIаьвнаш а тIемаш бирзинчул тIаьхьа хIаллакйина яра. Царех цхьа дакъа оха юхаденйина, хIинца а уьш меттахIиттош схьадогIуш ду тхо", - дIахьедина Кадыровс.\n2016-чу шеран Гезгамашин-баттахь динчу официалан дIахьедарехь, Нохчийчохь ларъеш историн а, культурин а 432 гIишло яра, царех 134 федералан цIарх, 298 регионалан. Оцу юкъанна, тIаьхьо дIакъевлинчу шен инстаграмерчу агIонехь Кадыровс хаам бора, пачхьалкхо дола деш регионалан а, федералан а маьIнехь 53 комплекс ю, ткъа культуран тIаьхьалонан гIишло ю аьлла, тIеэцна 560 хIоллам бу аьлла.\nКху бIаьста "Артдокфест" фестивалехь дакъалоцуш яра "Тийна аз" ("Тихий голос") фильм. Оцу фильмехь дуьйцура, шен гергарчарна ша гей вуй хиъначул тIаьхьа, махкара аравала дезначу нохчийн ММА-н латархочух. Кхерамаш тийсинчул тIаьхьа Москвахь гойтучуьра юкъахъяьккхира и кино. ХIетте а "Артдокфестан" гран-при кхечира цунна, ишта масех кхечу пачхьалкхашкарчу фестивалашкахь тоьллачарех а лерира.