Нохчийчоь -- Нохчийн кегийрхой Оьрсийчоьнан арме дIахьажочу церемонехь дакъалоцуш ву Кадыров Рамзан, Лахьан-бутт 17, 2014\nБолчу хаамашца, цара гIуллакх дийр ду Майкопехь а, Буру-гIалахь а, Волгоградехь а, Севастополехь а, ткъа иштта ГIирмехь кхечу меттигашкахь а дIатардинчу Оьрсийчоьнан армин дакъошкахь.\n1992-чу шарахь дуьйна 2013-гIа шо тIекхаччалц Нохчийчура кегийрхой буьгуш бацара Оьрсийчоьнан арме. 2001-чу шарахь зер хилира, нохчийн къомах волу 70 кегийрхо Оьрсийчоьнан эскаре а кхайкхина.\nРеспубликарчу тIеман комиссариато уьш дIахьовсийра Москох тIеман гонехь йолчу мотогIашсалтийн бригаде спортан роте. Амма масийтта бутт балале уьш берш юхаберзийра Нохчийчу. Цуьнан бахьана дара эпсаршца а, кхечу къомах болчу салташца а церан девнаш дийлар.\nКхин а 6 шо даьлча, 2007-чу шарахь хаамаш баьржира нохчийн кегийрхой юха а арме буьгуш бу республикел арахьа долчу тIеман дакъошка аьлла. И бахьана долуш Соьлж-ГIалахь хилира масийтта дуьхьалонан акци.\nКху деношкахь шайн бераш, Нохчийчура ара а даьхна, арме дуьгуш хиларна дуьхьала акце араваьлла стаг гина вац цхьанне а. Делахь а кхеташ дац муха хьожу цу гIуллакхе Нохчийчура бахархой. Кхеташ дац хийца елла цера ойла кху тIаьхьарчу 10 шарахь, я уьш хIинца а саготта бу шайн кIентий шишша-кхоккха стаг Оьрсийчурча тIеман дакъошка дIахьежош хиларна.\nНохчийчура арахь долчу тIеман дакъошкахь гIуллакх деш болу нохчийн кегийрхой муьлхачу хьолехь бу гойтуш ю, масала, хIара YouTube-хь хьажа аьтто болу видео.\nАмма даиман а ца хуьлу иштта. Кху деношкахь социалан машанашкахула лелаш яра шина нохчийн салтичо шаьшшиъ эпсарша хьийзаво бохуш Кадыров Рамзане гIо доьхуш яьккхина яьккхина видео.


"5 эзар доллар делча, милла вуьйр волуш бу вайн "шабашникаш"\nЛомаев Муса - Финляндехь веха мухIажир. Кхерам тосуш хаам хьажийна цуьнга цхьана вевзаш волчу киллеро (я цуьнан цIарца ша вовзуьйтучо).\nБакъоларъечу "Мемориал" юкъаралло а, "Iазапна дуьхьаллаьттачу комитето" а ("Комитет против пыток") бегаше доцучех лору и хьал. Каляпин Игора, "Iазапна дуьхьаллаьттачу комитетан" куьйгалхочо ша кийча ву, аьлла, Ломаевна лаахь, юридикан гIо кхачо.\n"Социалан машанашкахула туьйсу суна кхерамаш", - боху Ломаев Мусас. Бахьана ду, гарехь, цо Нохчийчуьрчу Iедална кест-кеста, шен цIе а ца лечкъош, критика еш хилар. Ша хIитточу посташкахь, журналисташна лучу интервьюшкахь, къайла а ца вуьйлуш дуьйцу цо даймахкахь лаьттачу хьолах лоций. Шеца къамеле ваьлла киллер ша дIасацо гIерта, аьлла хета Мусана.\nШен хенарчу эзарнийн санна бу Ломаевн кхоллам. ТIамехь кхиина, деша ца ларавелла. Амма гина цунна дукха тIемаш, Iазап, гергарчаьрца цхьаьна ваьхна ГIалгIайчуьрчу мухIажирийн четаршкахь. Ткъа Финдянде кхаьчна хилла цунах гIишлошъярхо, чекхъяьккхина цигахь институт.\n2004-чу шарахь Нохчийчохь шен цIера вадийра иза, бехкевира тIамехь дакъалацарна. Бохура цо милицин машен эккхийтина шина тIемалочуьнца цхьаьна. Тоьшалла дара деккъа цхьаъ – цуьнгара Iедало етташ-Iуьттуш даьккхинарг. Амма кхелехь цо хаийтира, ша дареш ца ваьлла динийла. Бехказа ваьккхира иза кхело.\nЛомаев Мусах лаьцна яздира шен заманахь журналисто Политковская Аннас, Европера бакъоларъярхой бевлира цунна орцах, гIодира "политикан мухIажир" статусе вала.\nМуса Европера "цIаверзо" гIоьртира Оьрсийчоь Интерполехула. Дехха шерашкахь теллира иза Финляндино, кхийтира, я лаца а, я бехке иза ван а хIума доцийла, мукъаваккхийтира Интерполан лехамех.\nЛомаев Мусана кхерам тосуш яздинчун скриншот\nЕвроперчу нохчийн диаспорехь вевзаш а, цIе дика йоккхуш а ву Ломаев Муса. Массийтта мотт хаьа цунна хIинца, хилла шех тоьлла гIишлошъярхо. Дуккхаъчу мехкашкарчу нохчашца гергарлонехь ву иза. Иштта атта ду цуьнца мотт каро журналисташна а – велавелла, векхавелла, хетарг ма-дарра олуш, шен кхетам, лард йолуш адам ду иза. Оццу бахьаненна ца тайначух тера ду кхерамаш туьйсучарна а.\n"_95zubair95_" ник яра инстаграмехула Ломаев Мусаца зIеневаьллачун, цо ша Исаев МагIарби ву элира, WhatsApp-ехула къамелдан кхайкхира. Элира Мусага ша цуьнан Нохчийчуьра гергарнаш хьийзош яьккхина видео йоуьйтур ю.\nШи шо хьалха Туркойчохь гоьвелира Исаев МагIарби цIе йолу стаг – цигарчу полицино меттигера нохчийн мухIажирш байа кечлуш лецира иза.\nТкъа цул 4 шо хьалха и цIе яьккхира Кадыровн Iедало, Веданан лаьмнашкахь ша "бандтобанан эмир" лацарх даржош. Гарехь, иштта вина цунах Iедало шен селханлерчу накъостийн синош дIалехьорхо. Туркойчоьнан фемидех къелхьараваьллачу "Исаевна" хала доцучух тера ду Финлянде кхача а, цигахь стаг вен а.\n"Киллерх Исаевх" ца кхоьру Ломаев, кхоьру Европе "деха сом" даккха баьхкинчу шен махкахойх - царна халадоцург ду, ахча делчхьана, бухара полит-мухIажир дахарх мукъаваккхар.\n"5 эзар долларх вогIу-воьду лар а вина, масала, хьетIа биргIа тоьхна со вен иштта хала а дац. Оьрсийчоьнца доза долчу кху махкахь ледара ю сан а, со санна, Iедалан къизаллах бевдда баьхкинчийн а кхерамзалла. ЦIерачу Iедалх ведда ваьллачунна кхерам тIаьхьабаьллий лела даима а, ца болу иза тIаьхьара, киллерна луш болу мах лакхабалар доцург", - боху Ломаев Мусас.\nЦунна хетарехь, Нохчийчуьрчу Iазапах, нах идорах, хьийзорах, хьераяьлла лелачу коррупцех дуьйцуш мел верг а ву киллерийн тергонехь.\nФинляндин низамхошка дIакхачо дагахь, шена "Исаевс" туьйсучу кхерамех йолу скриншоташ нотариусе бакъйойтуш ву Муса. Иштта, дагахь ву иза шена кхерамаш туьйсийла Оьрсийчуьрчу Iедале даккха а. Бакъду, ша Оьрсийчоьно лаца кхайкхоррах лохуш хиларна, хала хир ду цунна иза дан.\n"ОВД-Инфо" юкъараллерчу юристо Селезнева Екатеринас комментари елира ситуацех лаьцна. "Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексехь яц "кхерам тасар" артикл. 119-ниг ю – "могашаллина зен дан лаам хилар". Полице латкъа лаахь, мел яздинарг а, аьлларг а схьагулдан деза, скриншоташ нотариусе тIечIагIъяйта а еза. Билгалдаккха деза, мел кхочушхила тарлуш бу кхерам. Поици декхаре ю талла. ХIара хьал шашахниг ду. МаьIна цхьаъ бен дац, хетарехь – ша вехачу мехкан ницкъхошка арздар тоьлу цунна", - элира цо Ломаевн ситуацех лаьцна.


Моз санна мерза дарж дита атта дац\nОьрсийчоь -- Дагестанан куьйгалхо Магомедов Мохьмадсалам, Коммерсант-газетан сайтайн агIо, 08ГIад2012\nГергарчу хенахь Кремло хийца мегаш ву Дагестанан куьйгалхо Магомедов Мохьмадсалам. Цунах лаьцна хаамаш баьржина цхьамогIа Оьрсийчурча хаамийн гIирсашкахь.\nЦарах цхьаъ ду Коммерсант-газета. Цу тIехь зорбане яьллачу материалан авторна Мурадов Мусана хетарехь, Кремл Магомедовна реза цахилар хила мега, иза Дагестанан куьйгалхо, массо а харжамхоша дакъа а лоцуш, харжа веза аьлла хеташ хилар.\nМагомедов Мохьмадсалам шен даржера дIавоккхуш ву аьлла хаамаш мосуьйттоза хьалха а баьржинера зорбанехь бохуш, дуьйцу Маршо Радион дехарцу цу хIоьтинчу хьолана комментари йинчу Коммерсант-газетан корреспонденто Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: «Магомедов Мохьмадсалам хуьцуш ву боху хабарш доладелла дикка хан яра. Стохка, шо чекхдолуш, иза а, ГIалгIайчоьнан куьйгалхо а, ГIебартойн-Балкхаройчоьнан куьйгалхо а хийца мегаш ву аьлла дийца долийра. Амма, вайна хууш ма хиллара, уггаре а чолхе хьал Дагестанехь ду. Цундела иза шен хан чекх а ялале хийца мегаш ву аьлла дара.\nДагестанера хьал чолхе хилар тIемалой хилар а, герзаш детташ хилар а хилла ца Iа. Iедалан даржехь хиларх болуш болу пайда къуьйсуш дуккха а, кланаш олуш йолчу тобанаш ю цигахь. ТIаккха, иза меттах ваккхар а доьзна дара стохка ГIадужу-баттахь Москох Дагестанан халкъийн альтернативан гулам аьлла вовшахкхетар дIадахьар дара.\nМохьмадсаламана реза боцу нах бара цигахь гулбелларш. Иза дIаваккха бохуш, кхайкхамаш а бира цара Кремле. Цундела иза цхьа ларамаза доладелла хIума дац».\nКоммерсант-газето бинчу хаамца, Дагестанан куьйгалхо Магомедов Мохьмадсалам Оршот дийнахь Москох кхаьчна, шен аьттто балахь, президентаца Путин Владимирца цхьаьнакхета дагахь. Оьрсийчоьнан куьйгалхочуьнца иза дийцаре дан дагахь ву ша даржах вохо мегаш ву аьлла, даьржина хабарш. Амма Кремлехь цу тайпа цхьанакхетар хир ду бохург хьехаош дац. Мурадов Мусас дуьйцу.\nМурадов Муса: «Оха къамел динчу наха дийцарехь, иза кхузахь, Москох, ву Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца цхьаьнакхетар лоьхуш. И хабар ду. Амма тахана, я кхана аьлла кхайкхийна хан яц. Амма шен хан чекхъяллац ша витийта гIертар ву аьлла, хета суна иза».\nКху деношкахь оццу Коммерсант-газетана ша еллачу интервьюхь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека дIахьедар дира, регионаш кийча яц массара а дакъа а лоцуш, кхаж а тесна, шайна куьйгалхой харжа аьлла. Нагахь иза дахь юкъаралла йоьхна дIаер ю аьлла хета Евкуровна. Ткъа муха дара цу хьокъехь Магомедов Мохьмадсаламана хетарг? Мурадов Муса.\nМурадов Муса: «Массо а наха дакъа а лоцуш, харжамаш хилийта лууш ву ша аьлла, хьалхе дуьйна дIакхайкхийнера цо. Цхьаболчу наха дийцарехь, эксперташна хетарехь, цо иза аларна, иза дуьхьал даьлла хила а мега цунна».\nКоммерсант-газетан корреспондент Мурадов Муса дуккха а хан ю, журналист болх беш волу. Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказехь а, кхечу регионашкахь куьйгалхой хоржуш а гина цунна дуккхазза а. Иштта кхераме ду те цигахь харжамаш бар аьлла, шега хаьттича, Мурадов Мусас иштта жоп делира.\nМурадов Муса: «Цхьайолчу республикашкахь и харжамаш болуш къийсамаш хулуьш бу. Кхарачой-Чергизойчохь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь а, кхийолчу республикашкахь а, дуккха а тайп-тайпана къаьмнаш дехачу меттигашкахь, шай-шайн стаг хьалхавакхха гIерташ къийсамаш хуьлу. Амма иза хилахь а, дукха зенехь ду аьлла-м ца хета суна иза. Дукхах болчу нахана а ца хета, суна а ца хета».\nНагахь Кремло баккъалла а Дагестанан куьйгалхо хийца сацам бахь, мила хIотто мегаш ву Магомедовн метта аьлла, хаттар кхоллало. И дарж дIалаца лууш болу нах дуккха а бу Дагестанехь бохуш, дуьйцу Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: «Иза цара хуьйцуш хилахь, цуьнан метта харжамаш хиллалц аьлла, дIахIоттош верг хаьлха дуьйна политикехь вевзаш волу Абдулатипов Рамазан ву. Амма и меттиг дIалаца лууш Дагестанехь а, цул арахьа а бевзуш болу нах бу. Каримов Сулейманан, дуьненна а вевзаш волчу бизнесхочуьнан, цIе а йоккху».\nДагестанан куьйгалхочуьнан гоннна цхьа а бух бу аьлла ца хета Магомедов цу даржера дIаваккха. Иза куьйгалле веанчул тIаьхьа дуккха а дикачу агIор хицамаш хилла аьлла, хета царна. Царах ду махкхахь дуккха а къаьмнаш доллушехь церан барт боьхна ца хилар а, дин бух тIехь тайп-тайпана ойланаш йолчу нахана юкъахь дийцарш долор а, тIемалой машаран дахаре берзо гIерташ Iедалша къахьегар а.


Марсхьокху-бутт 10, 2015\nНохчийчура бахархой боьлла хIора кIиранах аьлча санна нах цхьацца бохамашка бойуш хиларна. Тахана уггаре а дукха иштта хуьлуш болу бохамаш бу некъашца боьзна РогIераниг хилла Гуьмс гIалана уллехь. Цигахь вийна 7 стаг. Оцу чолхаллийца даьржина схьадогIуш ду нехан дегнаш чIагделла хилар а, вовшех къинхетам ца хилар а. Шаьш иштта бохам хиллачу метте кхаьчча, лазийначарна гIо дарна метта видео а, сурташ а даха сихло цхьаберш, сихха интернетехь и хаам гIарабаккхархьамма.\nРогIера некъан бохам хилла Гуьмс Iалана чувуллучохь. 4 машен: Camry a, Kia a, ши Приора а вовшахкхетта, ворх стаг вийна цигахь. Цхьана машен чура да а нана а, церан бер а, 16 шо долу йоI а йийна. Вукху машенаш чохь белларш Нохчийчура а, Дагестанера а низамхой бу.\nЛазийна дарбанан хIусамашка кхачийна 4 шо долу кIант а, иштта цхьа низамхо а. Некъа бохаман бахьанаш машен сиха хахкар а, кхидолу низамаш ца лардар а ду.\nОцу бохамера цкъачуьнна сурташ а, видеош а дикка яьржаза ю юккъараллехь. Амма ши -кхо далале уьш ватсапехула дIасакхоьхуьйтург хиларх шеко яц.\nДаханчу кIиранахь Аргуне боьдучу новкъахь хиллачу некъа бохамехь 4 стаг вийра. Царах шиъ Мерседес машенна чохь ваьгнера, цIе а яьлла Цига тIекхаьчначу стага иштта комментари йира оцу бохаман.\nКомментатор: «Iалелай, ма боккха пал бу хаьий шуна, БердкIела хьалавоьрзучу некъахь. Цхьаъ полицин а, цхьаъ 221 Мерседес яга а йогуш, цу чохь кхо адам дага а догуш. Ма боккха пал бу кхузахь берг ба-м».\nОцу кIанта: «боккха пал» бохург беллачу нехан гергарчарна боккха, кхин хилча ца маггала бохам бу. Гарехь, и стаг воьхна вац. Мелхо а шена гинарг шуьйра довзийта гIерташ, воккха а веш, дуьйцу цуо. Шеко яц, ша цIакхачале цуо цигара видеош а сихха дIасаяхьийтина хир ю. Нехан бохамах, кхаъ а беш хилар-цхьа цамгар санна хIума хила там бу. Мухха а делахь а, иза халахетарца билгалдоккху Шуьйтара вахархочо Исаев Ахъяда.\nИсаев: «Ма эхь ду иза дан. Вай ночхалла, къинхетамалла мича яхан вай? Цкъа а дага догIур дацара суна, цхьаъ хиллачу меттигана тIекхаьчча, телефон схьа а яьккхиина, иза тIедаккха. Суна дагадогIур а дацара иза. Иштта хила веза аьлла хета суна ша верриг? Вай мича кхача гIерта теша? Къинхетам мича бахна вай? Ма чIогIа новкъа хета суна иза. Iадйитийша и телефонаш. Сингаттам баьллачарна ца оьшу шуна уьш».\nХьалха санна, вовшех, хьожуш а, оьшучохь гIо-накъосталла дийр долуш бац дукха нах. Жим-жима цуьнах дIа а дулу адамаш. Барам хилча санна дIахутту иза. Цхьаболчара иза хиллачу тIамо, динна чуьрана къоманна бина Iаткъам бу боху, ткъа, кхечарна, иза, адамийн сийсазалла ю аьлла хета. Иштта, бохуш ву Грозный кIоштара вахархо Сосланбеков Бауди а.\nСосланбеков: «ЧIогIа ледар бевла нах оцу хIуманна тIехь. Вовшашка хьовса а ца хьовсу. Дегнаш чIагIделла. Массанхьа тIемаш а бу,баларш а ду. Амма, цхьанна а дага ца догIу-кх, со а вала мегара иштта аьлла. Сихха суьрташ догIу. Цхьана нехан стаг ма ву иза. Цуьнан суьрташ массанхьа дIасакхоьхуьйту. Хаза а ма дац иза, вай гIиллакхашца а хаза дац, Дала гергахь а нийса дац. Иштта цхьа пайда боцучу даьлла-кх иза. Дала диканиг дойла».\nСутаралла, саьхьаралла, бIармецигалла ю тахана нохчийн юккъараллана Iаткъам беш. Таханалерчу нохчаша, даиман а буьйцу шай сий долу дай. Амма церан доьналла а, къонахалла юьйцуш болу и нах шайн тIаьхьене шайх ала дош а долуш чекхабовлалахь тамаш бу.\nНекъан бохамехь велла лаххара а 15 стаг


Хеназчу маренаша тойийр юй демографи?\nОьрсийчоьнан юстицин министралла зуьйш ю, маца маго деза кегийрхошна доьзал кхолла, 18 шарал лахаяккха еза я ца еза доьзал кхолла мега хан. Пачхьалкхан Дума 2021-чу шарахь листа дагахь ю цунах долу низам. «Къилбаседа Кавказехь чIагIделла лела ламасташ тидаме а оьцуш», Доьзалан кодексехь хийцамбан там бу цо.\nЙовзуьйтучу Iедалан Iалашоно гайтарехь, кхушара хийца мега Доьзалан кодексан 13-гIа дакъа а, Федералан «Бахархойн хьал-де гойтучу актех» долчу низаман 26-гIа дакъа а.\nТахана низамаша зуда ялон а, йоIана маре яха а магош йолу хан ю 18 шо. Юкъарадаккхар а ду оцу хьолан – 16 шо кхаьчча магадо маредан я зуда ялон, нагахь санна вовшахкхетачу шиннан дехар меттигерчу Iедало къобалдинехь. Масала, 2016-чу шарахь Iедало магийра 17 шо долчу Гойлабиева Хедина а, 57 шо кхаьчначу Нажи-Юртан кIоштарчу полицин буьйранчина Гучигов Нажудна а доьзал кхолла.\nСтенца доьзна айдина Оьрсийчоьно зуда ялор-яхар, доьзал кхуллучийн хенаш охьаяхар? Гарехь, Iедалхойн сагатдо демографин хьоло: бахархойн тIекхиарал а сов ду пачхьалкхехь баларш. Яхначу аьхка вице-премьера Голикова Татьянас дIахьедира, 2019-чу шеран беа баттахь белларш 149 эзар дукха бу тIебинчу бахархойл а, аьлла.\nОьрсийчуьрчу регионашлахь уггаре тоьлла хьал ду демографица Нохчийчоххьий, ГIалгIайчоххьий, боху официало – и ши мохк массарел а хьалха бу бахархой тIекхиарца. Лакхахь ю оцу рейтингехь Дагестан а. Цундела оьцучух тера ду Iедало Кавказерчу хьолах масал.\nДелахь а, хала ду къасто, мел хан йолуш боьлху Къилбаседа Кавказехь зударий маре, маца даладо нускалш кегийнаха. Дукхахболу доьзалш вовшахкхета бусалба гIиллакхехь, Iедалан хьуматах чекх ца бовлуш. Амма тергамчаша бахарехь, хаало нускалийн шераш хьалхачул лахделла.\nДагестанерчу «Нана а, бер а» юкъараллин куьйгалхо ю Джабирова Маликат. Бер халчу хьолехь дечу наношна орца латточу дарбан цIийнан лор а ю иза. Хеназа мареяхначу зудчунна хала ду дуьххьара доьзалхо дуьненчу ваккха, боху цо.\n"Кхиина даланза долчу дегIана хала хиларал совнах, хала ду тIех жимчу зудчунна шен кхетам шегарчу хьолана тIаьхьакхион а. Дукха хьолехь, цаьрга лоьро дечу «зударийн хеттаршна» жоп ло уьш дарбан цIийне балош богIучу марнаноша. Кхин цхьа хIума а ду ас тергалдина, оцу тIех къоначу зударийн марош царел 10-15 шераш баккхий хуьлу».\nХьалха заманахь могIара хилам бара жима йоI мареяхар, амма Советан Iедало иштаниг дихкинера, хIинца юха а дIабуьйлабелла божарий кегий зудабераш маре кхийла, дуьйцу Джабировас.\n"Дукха хьолехь, мароша школа чекхъяккха я институте баха ца буьту шайн кегий зударий, цундела цхьа а говзалла а йоцуш буьсу уьш. Амма олу дагестанхоша, кIант дика велахь, къахьоьгуш велахь, хIума а дац цуьнга къона йоI яхарх. Дена-нанна а хуьлу синтеме: хила тарлучу юьхьIаьржонах кхера ца оьшу царна, шаьш йоI маре дIахьажийна бевлча», - боху юкъаралхочо, ламастийн дика агIо йовзуьйтуш.\nБашкирера юрист ю Меркурьева Мария. Бусалбанаш цхьаьнакхетар тIечIагIдеш йолчу никIях-кепах чекхбуьйлу кегийнаш дукха хьолехь, оцо бух ло Iедална церан доьзал къобалбан, боху цо.\n"Со ца кхета, хIун дика карадо 14 шо кхаьчча маре боьлхучарна. Алименташ ненан шерашка хьожий луш дац беранна. Пайде хила тарло цунна низамо доьзалхочунна беш болу аьтто – амма дукха гина суна, божарша шайн бахам а, шаьш доккхучу ахчан барам, ца бовзуьйтуш, къайлахьош. Муха къийсалур ю оцу хьолаца къона зуда? Бер бац аьтто», - боху Меркурьевас.\nМехкарий дукха хьалхе маре бахарца кхин цхьа минус а го Башкирерчу юристна. Цо бахарехь, низамо массо а кепехь шех жоп луш адам лору зуда ялориг а, маре йоьдург а. «Ткъа муха лара деза 14 шо бен доцу адам кхиина даьлла?» - ду цунна жоп карош доцу хаттар.\nМосквара юрист Селезнева Екатерина тешна ю йоI хеназа маре яха магийтаро «Беран бакъонийн деклараци» талхош хиларх. Масала, сов къоначу зудчуьнгара дIайоккху школа чекхъяккха йолу бакъо а, декхар а, боху цо.\nХохлатова Евгения Москвара психолог ю. «Синбахамалла халкъехь дебаре терра тIехьататтало зударша шайна маребаха магош йолу хан а. Дешна зударий тIаьхьа боьлху маре, юккъера барам схьаэцча, 35 шо кхаьчча до зударша шайн хьалхара бер, изза Европехь а», - элира цо.\nСоциалан машанашкахь шуьйра йийцарейо урхаллаша кечйина низаман проект. Блогершна хетарехь, педофили маго доллу Оьрсийчоьнан Iедал. Кхиаза йоI хьийзийначу стагна таIзарх хьалхавала аьтто луш хир ду и низам, яздо цара.


Муха беш ю шен болх Нохчийчуьра зударийн такси\nНохчийчуьрчу зударшна лерина «Мехкарий» такси юкъаелира стохка бIаьста. Совдегаралла а, инновацеш а шоръян кхоьллина йолу Заед Шайхан фонд яра оцу проектана ахчанца бух биллинарг. Пхи машен яра юьхьанца таксопаркехь. Ткъа тахана яц йиъ бен – хала ду зеделларг долу зударий-машенлелорхой каро.\nДов а до, баркалла а олу\nИнтернетехула зударшца тасаделлачу къамело яьккхира ша керлачу новкъа, боху таксопаркан директора Цакаева Мадинас. Цуьнан шен а нисделлера цкъа зудчуьнца-таксистаца дIасаяхар: вуно атта ду ишта.\n" Эвххьаза дIасалелийла дара сан зудчуьнца, муьлххачу а хенахь, сайна луъуче. Дац иза божарий-таксисташ вон бу бохург. Луларчу мехкашкахь а гинера суна зударий-таксисташ. Со зен йолаелира и агIо, дагадеара Нохчийчохь а схьаелла зударийн таксопарк. Интернетехула ас юкъарло лелочу зударшк а хаьттира ас, цара къобалбира сан некъ», - дагалоьцу Мадинас.\nДелахь а атта дацара махкахойн кхетам карчо! «Муха, таксист-зудий?!» - цецбуьйлура нах.\n«Юьхьанца реза цахилларш буьйлабелира тхан такси шайна еха, цуьнца дIасалела», - дагалоьцу зудчо.\n"Тхо аьшнаш дечех вара цхьа стаг. Цо цкъа шен зудчунна кхайкхира тхан такси. Оцу дийнахь дуьйна тхоьга бен дIасалелайойтуш а яц иза! ТIаьхьо ша телефон а тоьхна, тхо шена къинтIера а дехира цо. Иза дац, тхо массара а къобалдо бохург – зударий-таксисташ кест-кеста бо емал», - леткъа Мадина.\n«Мехкарийн» клиентех дукхаберш шайгарчу динан кхетамца доьзна боьршачу нахаца машена чохь дIасалела лууш боцу зударий бу. Цундела олийла дац и таксопарк конкуренцехь ю кхечу компанешца.\nКхузахь таксин мах а бу Нохчийчохь кхечу таксин берриг: машен тIекхайкхарх – 60 сом, некъах – 15сом/километр, хьалхара 3 километр - маьхза.\nТаксопаркан директор реза ю шен проекто финансийн агIор бохьучу пайдана а. Делахь а, шен коьрталазам а бу компанин – хала ду зударий-машенлелорхой лаха.\n"Хала ду машен тоъал дика лелош болу зударий каро. Кхин цхьа хIума а ду – хIора таксистах-зудчух жоп луш волу верас а хила веза. Зуда - зуда ма юй, цунах жоп дала деза. Ишта бен оха балха а ца оьцу зударий. Нисло, хьалха такси а лелийна, цхьаьнхьа гIуда шайна тIехьарчийнарш я низамехь таIзарш лайнарш», - дуьйцу Цакаевас.\nМашенлелорхой-зударий кIезиг бу ала дац шен, амма оьшшу хаарш дерш дефицитехь бу, элира «Мехкарийн» директоро.\n«Тхан такси чу бегашийна а ховша йиш яц божарийн!»\nВорхI бутт бу 42 шо долу Зарина компанехь таксилелорхо йолу.\nБалханна реза ю иза, амма бу цхьа лазам – хан ца тоьу шен доьзалца яккха. «Таксица болх бан хала ду, шу кхета-кх, Iуьйранна арайолу, буса чуйогIу», - боху цо. ХIетте а реза ю Зарина «Мехкарий» паркерчу шен балханна.\n«Массара а баркалла олу, хеза кест-кеста, «мел дика ду хIара такси йолуш». Некъа тIехь машенлелорхоша-божарша ларам а бо. Хийла хуьлу, уллехь йоьдучу машенан кор охьа а дохуьйтий: «Дела реза хуьлда хьуна!» - олуш. Цхьаволучо тхан машенан сурт а доккхий, ша чувахча, зудчунна гойту, хоуьйту цуьнга, хIинцачул тIаьхьа иза тхан таксешца бен лелар йоцийла», - йоьлуш дуьйцу Заретас.\nЦо бахарехь, божарша а туху таксопарке телефон, цара шаьш кхойкху шайн йижаршна, зударшна такси.\n"Мароша дукха етта телефонаш. КIенташа а кхойкху шаьш тIехьийзачу мехкаршна тхан машенаш. Тхоьгахула шайн беза-бевзачу зударшна совгIаташ дIадохьуьйтурш а бу дукха. Шекбуьйлурш а хуьлу, оха беккъа зударий бен дIаса ца лелабо бохучух. Амма тхан такси чу бегашийна а ховша йиш яц божарийн!» - боху зудчо.\n«Божарий къинхетаме хуьлу некъаш тIехь»\nИндирас, такси лелаен 12 шо ду. «Мехкарий» компане иза еана бац ши бутт бен. Цунна новкъа ду таксопаркана белхалой ца карош – такси кхойкхурш дукха бу, ткъа паркан йиш ца хуьлу хIоранна тIаьхьа машен хьажо.\n«Ши бутт баьлла ас болхбен, ала ду – вуно дукха бу тхо оьшу зударий. Халахета тхаьш кIезиг долуш. Оцу бахьаница тхан такси 40 минотехь ларъян езаш а хуьлу клиентийн кест-кеста. Хийрачу божарийн таксешна чухийша ма ца лаьий царна!» - дуьйцу Индирас.\nБелхалой-зударий ца тоьура аьлла, белхан низам малдан йиш яц паркехь.\n«Тхан клиенташца дукха хьолехь церан бераш а хуьлу. Нисло зудабер школе дигахьара я цIадаладахьара олурш а. Цундела тхан компанера муьлхха а машенлелорхо 100% профессионал хила еза», - боху Индирас.\nЗуда-машенлелорхо массо а божаршна ца тов – кура къамел дийраш а Iиттало некъаш тIехь.\n"Зудчунна-таксистна мелла а хала ду лела, тхо цадезарш а нисло. Ас Москвахь а бина болх. Тамаше хета суна цхьа хIума - божарийн оьгIазалла. Хьайн яха ма-еззара дIайоьдуш хуьлу хьо некъаца, хьелашка хьожжий, машенал хьалхайолу – эццахь дог детIа боршачу стеган –хьоьца некъ къовса волало иза. Стенна? Со а яц, цуьнан йоллу бакъо а йолуш, шофер?!» - къадабо Индирас шен лазам.\nТаксист Индира а, цуьнан белхан накъост а\nХIан-хIа, ца боху зудчо массо а боьрша стаг-машенлелорхо ву вон. Дукхаболу божарий къинхетаме хуьлу, ларамбо шега ша зуда хиларна, дуьйцу цо. Масала, Нохчийчохь, орцан стогарш а латабой, хьо соццушехь, тIебогIу божарий, кийча хуьлу накъосталла дан, оцу маьIанехь махках дозалла а до цо.\n«Нохчийчуьрчу оцу гIиллакхах йоккхаеш йисина со, аьттехьа а дац иштаниг Москвахь», - боху Индирас.


Дагестанера вахархо Кардашов Алексей бакъо йоцуш сацийна, цул тIаьхьа тIепаза варна бехкевина тахана Гуьмсерчу кхело Росгвардин хилла ши белхахо Абдурашидов Бекхан а, Дукаев Аслан а. Арахь даккха 3,5 шой хенаш кхайкхийна царна а. "Кавказский узел" агенталло бина цунах хаам.\nБакъоларъярхоша кIеда лерина царна дина таIзар. Маршо Радионо яздира, Хасу-Юьртара аптекахо Кардашов Алексей 2017-чу шарахь варах. Иза къайлаха наркотикаш юхкуш ву аьлла хетта лаьцна хилла Нохчийчуьрчу полисхоша. Полицин ялх белхахо вара, царех виъ шена вевзира, цара Соьлжа-ГIалара Хасу-Юьрта вигира, ткъа цигара – Гуьмсерчу полицин декъе, аьлла, тоьшалла динера Соьлжа-ГIаларчу таксилелорхочо Омаров Сайд-Мохьмада (иза ша а хилла Кардашовгара "Лирика" олу кортабахабен коьчал оьцуш, цо бахарехь).\nАмма Омаровс тIаьхьо хийцира ша дина хилла дареш – шена тIеийцира Кардашов вер.\n2019-чу шарахь лецира ши полисхо Абдурашидов а, Дукаев а, бехкедира царна шайгарчу даржал уьш совбовлар. Ткъа бутт гергга хьалха 9 шо набахтехь такха кхачийра Омаровна Кардашов верна.\nКардашове нанас Якубова Циляс гIо дехна "Iазапна духьалояран Комитете", уьш реза бац кхелахойн таIзар кIеда хиларна. ТIейогIучу хенахь Лакхарчу кхеле латкъамбан дагахь бу бакъоларъярхой.


Марракешан барт — Википеди\nМарракешан барт — Дерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам (ДЙК) баран барт, лелабаьлла 1995 шеран 1 январехь.\nУругвайн бартбаран раунд, яхъелира 1986 шарера 1994 шо кхаччалц, аьттонца чекхъелира 1994 шарахь Марракешехь Дерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам кхолларх барт кӀела куьг яздеш, лелабелира 1995 шеран 1 январехь.\nДекъашхойн-пачхьалкхийн барт хилира, оцу кхолламан гуранахь сурсатийн йохк-эцар лелийна ца Ӏаш, постиндустрин юкъараллехь айалуш йолу хьашташ кхочушдаран хьал а, дуьненан йохк-эцарехь долу цуьнан дакъа (XXI бӀешо долалуш — 20 % гергга) а бахьнехь тӀеэцна хьашташ кхочушдаран хьал дохкаран инарлин барт (GATS), цуо нисйо арахьарачу йохк-эцаран и область.\nИштта Марракешан бартан гуран чохь тӀеийцира Доларчу интелектан йохк-эцаран бакъонийн аспектийн барт (TRIPs), цуо нисдо ДЙК бакъонийн фундаментан декъан къасталуш доцу йохк-эцаран белхан доларчу интелектан бакъонийн жамӀаш.\nХӀара экономикех лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Марракешан_барт&oldid=6086160»\nДуьненаюкъара экономикин кхолламаш\nДерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам\nЭкономикех лаьцна бовланза йаззамаш


Дарба доцу цамгар кхеттачунна дика меттиг яц Оьрсийчоь\nОьрсийчоь -- Дарба доцу цамгар кхетта нах латтон хIоспис.\nДарба доцу цамгар кхеттачу стагана лазар лахдон молха даларна лор кхеле озийна Оьрсийчохь. Маршо Радион корреспонденто Бигг Клэра дийцарехь, цу хиламо гучудаьккхина Оьрсийчохь баларчу бирзинчу нахана гIо дар дукха ледарчу тIегIантIехь хилар.\nЛазар лахдон молханаш Оьрсийчохь аптекашкахь дихкинчул тIаьхьа, цIе ца йоккху цамгар а кхетта, леш волчу Сечин Виктора дийхира шена дукха хенахь дуьйна евзаш йолчу лоьре Хориняк Алевтине гIо дахьара шена аьлла. 2009-чу шарахь дара иза. Цу стагах къа а хетта трамадол олу молха яздина хиллера лоьро. Хориньяка ддагалоьцу.\nХориняк Алевтина: «52 дийнахь лоьраша трамадол молха яз ца дора цунна. Соьга кхин сатоха ца делира иза лазарша хьийзор гуш. Иза бала хьоьгуш вара. Меттахь сацалуш вацара иза. Цо ловш дерш инзаре лазарш дара».\nЗаьIапхо Сечин велира 2 шо хьалха шен хIусамехь, ша вехачу Красноярскехь. Цуьнан дара 57 шо. Хориняка ша диканиг до аьлла молха далар цунна бехке диллира. Иза кхеле озийра наркотикаш йоьхкина аьлла а, харц кехаташ кечдина аьлла а.\nИ бахьана долуш бархI шо хан йогIуш яра цунна. Амма оцу 71 шо долчу зудчунна тIехIиттина адамийн бакъонашларъярхой. Царна хетарехь, Сечинна молха мехаза догIуш а долуш, иза цунна яздина аьлла лор кхеле охор харцо ю.\nЦул сов, цу хиламо гайтина Оьрсийчохь баларчу бирзинчу нахана гIо дар дукха ледарчу тIегIантIехь хилар. Царах дукхах берш лазарша хьийзош леш бу, ткъа царна дала молханаш тоьаш дац.\nБаъонашларъярхошна а, эксперташна а хетарехь, и хьал кхоьллинарг ду Оьрсийчохь наркотикаш хьокъехь лелаш долу низам.\nДуьненаюкъарчу низамашца а догIуш, Оьрсийчоь декхарелахь ю дарба доцу цамгаро хьийзочу нахана гIо дан. Амма Iедалан векалш, цхьацца бахьанаш а далош реза ца хуьлу цу нахана лазарш лахдон молханаш дала.\nКупер таня ХIюман Райтс Вотч олучу дуьненаюкъара адамийн бакъонаш ларйон вовшахтохараллан эксперт ю. Оьрсийчохь цу хьокъехь лелаш йолу норманаш хийца еза аьлла хета цунна.\nТаня Купер: Ма дарра аьлча, и зуда эшам болуш хилла Оьрсийчохь наркотикашна Iуналла даран низамаш бахьана долуш. И низамаш дукха чIогIа ду. ХIара хилларг схьаэцча, цара бакъо луш ца хилла дархочунна молха дала. Цу хиламо гойтуш ду, молханаш хьокъехь долчу низамаша бакъо луш хилар, цхьа а деш дарба а доцуш, дархой дуккха а хенахь молха ца лушщ бита».\nНарокотикаш хьакхаелла молха тIаьхьенна а схьаэца йиш яц дархочуьнан. Уьш даиман а, рагI а лаьцна, латта дезаш хуьлу, цкъа дуьххьара керла рецепт язйойтуш, юха аптеке вахана молха схьаоьцуш а.\nХориняк Алевтинина дуьхьал бехк-такхаман гуллакх схьаделларо Iаткъам бан мегаш бу Оьрсийчура лоьрашна. Уьш кхоьрур бу дархочунна дала дезаш долу морфин а, кхин долу а наркотикаш юкъахь йолу молханаш яздан.\nБакъонашларъярхошна хетарехь, цамгарх бала хьогуш волчу стагана молханца гIо ца дар цунна ницкъ бар, иза Iазапехь латтор санна тида мегар ду.\nНевзорова Диана коьрта лор ю 1994-чу шарахь Москох кхоьллинчу хIосписан. Цигахь латтош бу дарба доцу цамгар кхетта нах.\nНевзорова Диана: «Дарба доцу цамгар кхеттачу нахана гIо дар иза гуманитаран гIо дар дац, я лоьраша беш болу къинхетам бац. Иза дан дезаш долу гIуллакх ду цу тайпачу дархошна тIаьхьа хьожуш, хIунда аьлча массо а ду вай дала дезаш».\nОьрсийчохь 100 гергга цу тайпа хIоспис ю, баларчу бирзинчу нахана гIо деш йолу. Амма уьш тоьаш яц.\nХориняк а, цуьнан доттагI а бехке йира Сечинна, молха а яздина, гIо дарна. Амма кхелан сацам юхабаьккхира, техникан бахьанца. Баханчу баттахь цуьнан гIуллакх юха а талла долийна.\nЦу хеннахь, Невзорова дог лозуш ю цу шина зудчух. Цу гIуллакхо тидам тIе бахийтина Оьрсийчохь баларчу бирзинчу дархошна гIо дарца йоьзначу проблемина аьлла хета цунна.\nНевзорова Диана: ХIора стеган бакъо ю лортехь ваха а, вала а. Дарба доцу цамгар кхеттачу нахана гIо даро гойту цу махкахь долу социалан кхиар. Нагахь цу кепара леш болчу нахана гIо дар оццул ледара хилча, хIун кхиар дийца аьтто хир бу вайн вайн пачхьалкхехь».


Чехин Республика - Чехин шозза президент лаьттина волу Хlавел Вацлав 15-чу Форум 2000 гуламехь, Пархlа, 10Гlа2011\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассамблейно а, Чехерчу ХIавел Вацлаван библиотекано а, «Хартия 77» вовшахтохаралло а кхо кандидат хаьржина адамийн бакъонаш ларъярехь тIаьхьарчу шина шарахь баккхий кхиамаш баьхначарна. 66 эзар евро барамехь долу совгIат карабогIучу Гезгмашин-беттан тIаьххьарчу дийнахь лур долуш ду.\nПАСЕн адамийн бакъонийн рогIера совгIат лур долу кандидат къаьстар ву Гезгмашин беттан тIаьххьарчу дийнахь\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн къийсаман комиссино кхо стаг билгалваьккхина кхушара дуьххьара керлачу цIарца лур долу совгIат кхачон. Уьш бу – Беларусера политикан бахьанца чувоьллина волу Беляцкий Алесь, Гуьржийчура къоначу юристийн Ассаоциаци а, Китайра Бакъонаш ларъяран маша а. ПрахIа-гIалахь хIокху беттан 26-чу дийнахь ПАСЕн гIантдас Миньон Жан Клода урхалла а деш дIаяьхьначу кхеташонехь йозуш йоцчу конкурсан комиссино къастийра уьш.\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассамблейно Чехерчу ХIавел Вацлаван библиотекица а, «Хартия 77» а цхьаьний луш ду и совгIат Европехь а, цул арахьа а адамийн бакъонаш ларъярехь баккхий кхиамаш гайтинчунна. СовгIатан барам 66 эзар евро бу.\nВацлав ХIавлан библиотекин директора Смоликова Мартас дийцира Маршо радиога и совгIат адамийн бакъонаш ларъярехь билгалбевллачарна маца дуьйна луш жу, аьлла.\nСмоликова: "Даханчу шерашкахь а Европан Кхеташоно шина шарахь цкъа луш дара адамийн бакъонаш ларъярна и совгIат. Даханчу шеран гурахь цара тхуна хаам бинера, адамийн бакъонашца доьзна хаттар кхин а боккхачу тидаме дилла лаьа шайна, цул сов, Чехин президент хиллачу ХIавел Вацлаван цIарах цу совгIатана цIе яла а лаара шайна, аьлла."\nИштта, Вацлав ХIавелан цIарца и совгIат дуьххьара луш долуш ду.\nСмоликова: "Цу хьокъехь дийцарш оха дахана шо чекхдолуш долийра, Дечкен-баттахь тхо Страсбурге дахара и гIуллакх дийцаре дан. СовгIат даларан билламаш жимма хийцира оха. ХIинццалц и совгIат кхочурш Европан Кхеташонна юкъайогIучу пачхьалкхашкара кандидаташ бен бацара. Оха иза дерриг дуьненна шорбира.\nКандидатийн цIераш кховдон бакъо муьлххачу а стеган я организацин ю.\nПхе стага я организацино куьг таIийна хила деза и цIе кховдош. 19 пачхьалкхера 27 кандидатан цIе кхечира тхоьга ша ерриг а. Цара массара а тхан билламаш кхочушбинера. Уьш къасторан тоба ялх стагах лаьтташ ю, шайн куьйгалхо а волуш. Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн президент Миньон Жан Клод ву иза."\nКомиссин декъашхой бу - Швецера Х1аммарберг Томас. Иза Европан Кхеташонан адамийн бакъонашкахула хилла комиссар ву. Аьмнести Интерншенл инарла секретар а,\nГезгмашин беттан 29-чу дийнахь Францера Страсбургехь бийр бу, кхаа кандидатах совгIат хьанна кхочур ду боху сацам. Амма официала кепара иза Гезгмашин беттан 30-чу дийнахь, 12.30 сахьт даьлча хоуьйтур ду, ПАСЕн гуьйренан сессин хьалхарчу кхеташонехь.\n2007-чу шарахь дуьйна адамийн бакъонаш ларъярна ПАСЕно луш хиллачу свогIатана метта ду хIинца ХIавел Вацлаван цIарах дерг. Дуьххьарлера совгIат «Британин Ирландин бакъонашларъяран организацина» делира. 2011-чу шарахь «Ницкъ барна дуьхьала йолчу Комитетана».\nГуьржийчура къоначу юристийн организаци, шайн махкахь набахтехь къизаллаш лелорарца доьзна гIулалкх гIарадаьккхина организаци ю. Ткъа Беляцкий Олесь «БIаьсте» олучу центран куьйгалхо 2011-чу шарахь чувоьллинера 4,5 шарна, организацин арахьарчу чоташна тIерачу 500 эзар еврох ял дIа ца елла, аьлла.\nХIетахь Европан Кхеташонан инарла секретар хиллачу Янгланд Турбьерна леррина дIахьедар дира, Беляцкий политикан бахьанашца чувоьллина тутмакх кхайкхош.\nАмма оцу совгIатан ур-атталла кандидат а ца хилла Нохчийчура я Къилбаседа Кавказера а цхьа а бакъонашларъярхо. Эстемирова Наталья йийчхьана дуьйна цу тайпа майралла йолу бакъонашларъярхо цигахь ваьлла вац.\nХIавел Вацлаван цIарах дуьххьара совгIат лур ду кхушара


Вашингтонера цIавехна векал дIакхаьчна Москва. Бахьана - Байдена Путинна аьлларг\nАнтонов Анатолий, Оьрсийчоьнан Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкара векал\nХьалхо Москва консультацешка кхайкхина хилла Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкара векал Антонов Анатолий дIакхаьчна. Оьрсийчу.\nШереметьево аэропортехь Нью-Йоркера схьакхаьчна дипломат ца хIоьттина журналисташца къамел дан.\nШа Америкера схьавалале динчу дIахьедарехь Антоновс аьлла, "Iан мел веза Iийр ву" ша Оьрсийчохь, "дуккха болх бу бан безаш цхьацца урхаллашкахь", амма ца хаийтина муьлхарш ю юьйцурш.\nВекал консультацешка Москва кхайкхина хилар хаийтира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран векала Захарова Марияс Зазадоккху-беттан 17-чу дийнахь – оццу дийнахь эфирехь араелира Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан Джо Байденан интервью. АВС телекомпанин журналиста динчу хаттарна жоп луш, цо элира, ша «киллер» лору Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Захаровас нийсса дIа Байденан дешнашца ца дуьйзира иза, амма яздира, Оьрсийчоьнан-Американ юкъаметтигаш тояр дийцаредан Москва кхайкхина векал.\nБайденан дешнаша дарбина дуккха а Оьрсийчуьра даржхой а, пачхьалкхан куьйгалхошна муьтIахь болу политикаш а. Ша Путина могашалла ехна Байденна, дагадаийтина берийн алар: "Боьха хабарш дуьйцург ша ву ша боххург". Цо кестта цхьаьнакхетаре кхайкхина Байден. Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента жоп луш аьлла, "хан ма кхеччи" дийр ду ша Путинца къамел.\nОьрсийчоьнан агенталлаша кIирандийнахь зорбане яьхна Оьрсийчоьнан векалш муьлхачу хьелашкахь кхойкхуш хуьлу цIахь дIахьочу консультацешка. Иштаниг наггахь бен хилла дац Оьрсийчохь, нисло пачхьалкхийн юкъаметтигаш йоьхча. ТIаьххьара иштаниг нисделла 2014-чу шарахь, Украинера векал Зурабов Михаил консультацешна юхакхайкхича – ткъа хилира иза Украинехь Янукович Виктор президентан даржера вохийча, Оьрсийчоьно и хилам карчаман меха хIоттийча, Чиллан-беттан 23-чохь. Зурабов Украинера дIавахна масех де даьлча, ГIирма долаийцира Оьрсийчоьно, цул тIаьхьа референдум а хIоттийна, аннекси йира ахгIайренна. 2014-чу шеран Мангал-баттахь Киеве юхавахара Зурабов.


Гериев Жалавди: Бехке вац со цхьанна а хьалха\nПолитика бахьанехь набахти текхна ваьллачу нохчийн журналиста дуьйцу Iазапах, дешан маршонах, боцу бехк тIекхолларх лаьцна\n"Кавказский Узел" газетан цIарх Нохчийчохь болхбечу юкъанна набахте хьажийна хилла Гериев Жалавди оршоьтадийнахь ваьлла шена махкарчу кхелаша дина таIзар текхна. Наркотикаш лелорна бехке а вина, кхо шо даьккхина цомехкан Чернокозоворчу набахтехь.\nКхо шо хьалха, Соьлжа-ГIаларчу аэропорте воьдуш лаьцна, вадийра иза герзхоша. ТIаьхьо даржийра, цуьнгарчу тIоьрмиг чохь кIомал карийна аьлла.\n"Мемориал" Центро политикан тутмакхийн могIара ваьккхира Гериев, бехк цунна тIекхоьллина хилар а туьдуш.\n"Кавказ.Реалиина" интервью елира Жалавдис ша мукъаваьккхинчу дийнахь, дийцира шенний, Титиев Оюбанний "бехкашна" юкъахь хIун билгалонаш ю.\n– Жалауди, кхо шо даьккхи ахь набахтехь, хIинца махкара дIа-м гIур вац хьо?\n– Бахьана беламе а долуш, наркотикаш лелийна аьлла, кхо шо текхна ас. Оццул къиза тIетесна бехк а болуш, цхьаммо а ца элира соьга, стенна яздина ахь газетехь хIара я важа. Данне а ца дира иза. ХIинца со мукъа ву, амма хIуманна а бехке вацара, со цIена ву. Цундела махкара ваьлла, дIаваха цхьа а ойла яц цкъачунна. Лиича а, арахьара паспорт а дац сан, иза сан хIуманашца цхьаьна лачкъийра суна дуьхьал дов кхуллучу хенахь.\n– Набахтера араваьллачунца хуьлуш ма-хиллара, Iедало тергонан раже хIоттийний хьо?\n– ХIан-хIа, тергонан раж ца хIоттийна.\n– Нохчийчохь хьайн журналистан болх дIакхехьа ойла юй хьан?\n– Хала ду ала, цкъачунна цунах ойла ца йина ас. Цкъачунна суо меттавало веза ас, цIийнах вола деза, гергарнаш ган беза. Цул тIаьхьа йийр балхах а, кхечу гIуллакхех а ойла.\nГериев хенал хьалха ара ца валийти\n– Муха хета хьуна, цхьана могIарара юй Кавказан къаьмнийн ассамблеян куьйгалхочунна Кутаев Русланна а, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" центран декъан хьаькамна Титиев Оюбна а, хьуна а йина кхелаш?\n– Ца хаьа. Юкъарло дан-м ду. Масала, сой, Титиеввий, шо бен юкъахь доцуш, оццу Куьршалойн кIоштарчу полицино лецира. Цхьа белхахой бу суна а, цунна а дуьхьал кхел яьккхинарш. Со луьрачу хьелашкахь латточу изоляторе ваккхийтинарг а яра Титиевна кхел йина йоллу Шелара Зайнутдинова.\nТалламхочо суна бехк кхуллучу юкъанна, чохь валлочу соьгара сакхт даььла аьлла, Зайнутдиновас шина кIиранна изоляторехь луьрачу хьелашкахь кхаба кхел йира суна.\nБехктIебахьархой а, харц тоьшаллаш дийраш а бара сан а, Титиевн а цхьа нах - изза Ахматов а, Байтаев а. Тхойшиннан а кхелехь, хIумма а эхь ца хеташ, аьшпаш биттира цара, наркотик хIун ю хиина а доцчу тхуна дуьхьал тоьшаллаш дира. Ма-гарра ду-кх, дера ю зIе-м.\nНабахтехь Кутаев вайра суна, тIекхоьллинчу беканна чувоьллинера иза хьалхо. Суна а, Титиевна а бухакхоьссинарг кIомалан цхьа тIоьрмиг бу, хетарехь, ткъа Кутаевна ченан хьесапехь йолу наркотик бухакхоьссинера.\n- Хьо хIетахь вадочу муьрехь, цхьаммо а, сацабе журналистан болх, аьллерий хьоьга, динерий цхьа а и тайпа къамел?\n– Со вадавале хьалха дацара иштаниг хилла а. Цхьа хIума гучуделира тIаьхьо, кхаа дийнахь-буса тхан хIусамах тидамбеш Iийнера бевзаш боцу цхьа нах, суна дуьхьал кхелехь тоьшалла дечу наха хаийтира уьш полисхой хиллийла.\nСо Соьлж-ГIаларчу изоляторехь волуш суна тIелелачу ФСБ-н белхахоша хоьттура соьга сан балхах, "Кавказан Узелх", "Мемориалах" лаьцна, со дозанал араваьлла, кхечу мехкашка вахана лелла хиларх лаьцна. Цара хоьттура, стенна ваханера со Норвеге Iилманан конференце. Хаа гIертара, юй сан Европерчу журналисташца а, бакъоларъярхошца а зIенаш.\n– Хьо вадийна, левечу муьрехь йиттирий хьуна?\n– Суна дуьхьал гIаттийначу бехкца доьзна со ца левира цкъа а. Йиттира, амма ца хоьттура хIумма а. Талламчас хIиттийна харц кехаташна буха куьгтIаIаде бохуш, йиттира.\n– Хьайна гIелоярх лаьцна арздирий ахь?\n– 2016-гIачу шарахь дира ас со тIекхетта вадорах, сайна еттарх лаьцна арз, сан кхел йоьдучу муьрехь дара иза. Къилбаседа Кавказан Талламан комитетан урхалло ворхIазза, бехкечарна дуьхьал дов ца гIаттош, юхадехира сан дехарш. Уьш низамехь дац, олий, тIе ца оьцура цул лаккхарчу хьукмато. Суна хууш, хIинца борхIазлагIа а, со вадор ца толлуш, дуьхьало йина талламо.\n– Набахтехь, харцхьа лелла олий, таIзарш кхайкхадора хьуна. Хуьлурий иза хьан бехкенна?\n– Хетарехь, ца лора ас бахьана. 2018-чу шеран гурахь Новр-ГIаларчу кхело кхочушдира сан дехар – магийра со хенал хьалха набахтех мукъаваккха. И сацам мехкан прокуратуро юхабаккхийтира. Шо довш юха а хилира сан дехарца Новр-ГIалахь кхел – бахьана ца дуьйцуш, со мукъа цавалийта сацамбира. Цу тIе, яздира кхелахочо шен сацамехь: харцхьа лелла хаавелла вацаро ца гойту со нийсачу новкъа ваьллийла, гойту айса дандезарг со деш вуйла, аьлла. Цундела хIара шо дIекхаьчча сацийра ас дехарш дар – ца тешара хенал хьалха суо аравер ву бохучух.\n– Хьо набахте хьажор муха лайра дас-нанас?\n– Доьналлах ца боха гIертара уьш, ткъа со-м кхетара царна атта доцийла, суна халахета цаьрга ас сайна сагатдайтина. Теша лаьа, кхин ишта бохам со бахьанехь царна бериг цахиларх.\n– Муха туьдура хьан набахте кхачар бухарчу наха? Хаьарий царна цунахдолу бакъ бахьана?\n– Дерг ала деза, Нохчийчуьра набахтийн система, Оьрсийчуьрчу хьелашца дуьстича, тоьллачех ю. Набахтин куьйгалхоша ца йора суна цхьа а гIело. Сайн цхьа гIуллакх хилча, набахтин куьйгалхочунна тIе а вахана, кхочушдойла хуьлура сан.\n– Кадыров Рамзана [Нохчийчоьнан куьйгалхочо. – Ред.] прессехула Iедална луьйраш сецо беза аьлла. Иштачу хьолехь кхераме дуй-те хьуна махкахь саца?\nРамзан Кадыров говорит об усилении борьбы с инакомыслием через СМИ. Опасно ли вам в такой ситуации оставаться в республике?\n– Ца хаьа суна оцу дIахьедарх лаьцна хIумма а, со хIинцца ваьлла набахтех мукъа.\n– Хьо маьршаваьлча, хIун дира ахь дуьххьара?\n– Суна мелла а кхечу хьесапехь гора айса сатуьйсу хиндерг. БорхIалгIачух ах даьлча гIаттийра со, Iуьйранна, кехат делира соьга, набахтин хьал дац суна тIехь аьлла цхьаццанхьахула чекхвалийта, цул тIаьхьа сиха арахийцира. Гергарчара вадийна цIакхачийра. ХIинца сан болх чуоьху веза-вевзарг тIеэцар бу.


Нохчийчохь адамаш тIепаза дайъарна Оьрсийчоь бехке йина Страсбургера кхело\nШи эзар хьалхара а, ши эзар пхиалгIачу а шерашкахь Нохчийчохь 14 стаг тIепаза вайъар хьокъехь ша бинчу сацамехь Европера Адамийн Бакъонийн Кхело мукIарло дина, оцу нехан бакъонаш йойхийнера, аьлла. Оцу нахана хилла зе меттахIоттош, 950,000 (исс бIе шовзткъе итт эзар) евро гIуда такхар а тIедиллина Оьрсийчоьнан Iедалшна.\nИ гIуллакх, Нохчийчоьнан тайп-тайпана кIошташкара 27 вахархочо чуделла а, ворхI латкъамах лаьтташ а дара. Шайн латкъамашкахь цара дийцинера, оьрсийн Iедалша маситтаза а шайн гергарнаш лохуш, талламан гIуллакхаш долийна хилар а, амма, уьш муха байна а, бахана меттиг а къаста ца ййинера, бохуш.\nОьрсийчоьно Европан Адамийн бакъонийн Конвенцера цхьа моггIа артиклш йохийна хилар билгалдаьккхинера латкъамхоша – стеган ваха йолу бакъо йохийна хилар а, къизалла а, адамаллица ца догIу, стеган сий дайъар а доьхкуш йолу артиклш йохийна хилар а.\nСтрасбургера Адамийн бакъонийн Кхело бина сацам тIаьххьара бац. Кхаа баттахь Кхелан Йоккхачу Хiусаме таллийта и гIуллакх дIадалийта деха йиш ю шина агIонан.


Муха ТIеIаткъам Бийра Бу Косово Хьокъехь Дуьненаюкъарчу Кхело Бинчу Сацамо Дуьненерачу Сепаратистийн Боламашна\nТовбеца-бутт 27, 2010\n22-чу Июлехь (Товбецан-баттахь) Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъарчу Кхело сацам бира Косовоно ша йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхор низмашца догIаш дара аьлла. Цу кепара кхело тидаме а ца оьцуш дитира Сербино а, цунна тIехIиттина йолчу пачхьалкхаша а цу сацамо дуьнентIехь сепаратизм яржор а ю аьлла дина долу дIахьедар. Цаьрна юкъахь Оьрсийчоь хиллехь а, Москох а пайда эца гIерташ ю цу сацамах. ТIкъа муха тIеэцна и сацам Нохчийчоь йозуш йоцуш хила йеза аьлла болчу ницIкъаша?!\n2008 шарахь I7 Февралехь (Чиллан-баттахь) Косовоно дIакхайкхийра ша йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла. Сербин дехарца и сацам дуьненаюкъарчу низмащца богIуш бу-бац къастор тIедиллинера ХIаагерачу кхелана Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Инарлан Ассамблейно.\nЦу хенахь дуьйна Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъарчу Кхело ладуьйгIира 27 пачхьалкхана хетачуьнга. Церах шийтта пачхьалкх, шайна юкъахь Оьрсийчоь а, Испани а, Китай а, Кипр а, Аргентина а, Румыни а, Азербайджан а, Белоруси а, Боливи а, Бразили а, Венесуэла а, Вьетнам а йолуш, ойла йолуш яра Косово ша йозуш йоцу пачхьалкх дIахкайкхор догIаш дац дуьненаюкъарчу бакъонашца аьлла.\nЙисинчараа, шайна юкъахь Iамерки Цхьанатоьхна Штаташ а, дош лелаш йолу Евроберта юкъайогIуш йолу пачхьалкхаш а йолуш, дIакхайкхира иза бакъонца дина ду аьлла.\nЦу къовсамах дерг къасто дезаш яра 22-чу Июлехь (товбецан-баттахь) Дуьненаюкъара Кхел. Цо бина сацам цхьана низмашна тIе а тоьвжина бина ца Iара. Политикан агIора схьаэцча, кхело харжам бира бакъонна а, машарна а юкъахь. Косовоно шен маршо дIакхайкхор низамашца догIаш дара аьллла сацам бича, цу гIулкхо, нисса дIа ца дахь а, къобул дора дуьненаюкъара низамаш дохор. Нагахь Косово низмашца йогIуш яц аьлла жамI дича цо юха а ара бохур бара албанхой тIаме.\nУггара чIогIа цу кхелан кхеташонна кечлуш яра цу юкъаозийна йолу ши агIо.\nСербийн президенто Тадич Бориса варе дора, нагахь Дуьненаюкъара Кхел Косовоно бинчу сацамна тIехIоттахь, дуьнентIехь керла пачхьалкхаш дIакхийкхош процесс йолалур ю, бохуш. ТIкъа цу гIулкхо къепе йохор ю динна регионашкахь, бохуш чIагIдора Тадича.\nШен агIора Сербийн патриархо Иренийс омра дира, массо а сербийн керстан килсашкахь горгалеш бека бе, кхело шен сацам дIакхайкхочу пхеъа минотехь, аьлла. И де тIекхаччалц доIанаш деш вара иза, дикачу агIора Косовон статусах доьзна долу хаттар дIадерзор доьхаш.\nКосовора албанхой цу хаттарна мелла а кхеча агIора тIебахара. Церан лидерша юх-юха а дIахьедарш дора, Косово йозуш йоцуш хилар чекхдаьлла гIуллкх ду, иза маьрша хилар 69 пачхьалкха къобул дина, бохуш.\nТIкъа Косовон коьртачу гIалахь Приштинехь Iедалша хьалххе кечам бинера кхело бина сацам базбан, стигала цIеран уьйгаргаш а оьхуьйтуш, махкахь ловзарш а деш.\nЦхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъарчу Кхелан сацам дIакхайкхийра цуьнан гIантдас Овада ХIисасис. Цуьнан коьрта чулацам иштта бара: Косово йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхор морзах долуш дац дуьненаюкъарчу низамийн барамашца. Цу кепара, Дуьненаюкъара Кхел, цхьа а шеко а йоцуш, тIехIоьттира Косово йозуш йоцу пачхьалкх хиларна.\nСербийн арахьарачу гIуллакхийн министро Еремич Вука ХIаагера хаам кхаьчнача дIахьедар дира, цу сацамо меттах бохур бу кху дуьнетIера берриг а сепаратистийн боламаш, аьлла. Иза бакъ хила а мега, бохуш, билгалдоккха аналисташа.\nШа аьлча, Евроберта юкъайогIучу 27 пачхьалкхах дукхах йолчу пачхьалкхаша Косово къобул йинехь а, иза ца дина масалла Испанино а, Словакино а, Кипро а, Румынино а. Иза кхеташ а ду. Цу пачхьалкхийн шайн а ю сепаратисташца йоьзна йолу проблемаш, масалла баскашца а, каталонцашца а йоьзна йолу Испанин проблема санна йерш.\nШа-тайпачу хьолехь ю Оьрсийчоь. Косовоца хилларг хьахош, сихха дага йогIа Нохчийчоь. ЦIкъа далахь, Оьрсийчоь дуьхьала ю Нохчийчоь шех дIакъаьстина хиларна. Вукха агIора, цо къобул йеш ю Абхазин а, Къилба ХIирийчоьнан а сепаратизм.\nМоскохе хаьттича Нохчийчоьнца доьзна долу хаттар дIадирзина лоруш ду. Цигахь рефрендум а хилла, нохчаша къхобул а дина Оьрсийчоьнна юкъахь шаьш хилар. Иштта лоруш ду Кремлехь.\nIамерки НАТО-хь хилла волчу векло Волкер Курта дийцарехь, Косово йозуш йоцуш хиларна дуьхьала йолу коьрта пачхьалк Оьрсийчоь ю. Волкера билгалдаккхарехь, Оьрсийчоь ша Сербийн верас хеташ ю. Цундела Белградана тIе хIоьттина хила лууш ю Москох. ШоззлагIа далахь, Косовох лаьцна болу сацам Оьрсийчоь юкъаозийна а йоцуш бина бу. Цундела дега баам бина ю Кремл. КхозлагIа далахь, Оьрсийчохь дехаш дуккха а къаьмнаш ду. Цигахь а бу сепаратистийн боламаш, бохуш дуьйца Волкера.\nАмма Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Кхело бинчу сацамах пайда эца хьожур ю Москох, аьлла, хета цхьаболчу аналисташна. Дуьненаюкъарчу Кхело шен сацам бинчу дийнахь Никарагуахь а, Венесуэлехь а визит дIахьуш хиллачу Абхазийн куьйгалхочо Багапш Сергейс дIахьедар дира «Цхьанакхетначу Къаьмнийн Организацин Дуьненаюкъарчу Кхело бинчу сацамо юха а даре дина Абхазин а, Къилба ХIирийчоьнан а дIакъаста бакъо хилла хилар», аьлла. Багапшана хетарехь, цу сацамо иштта гайтина шаьш дозаш доцуш хилар къобул динчу Оьрсийчоьно динарг нийса дина хилар.\nЦундела, хIинца Малхбузено Сухумера а, Цхинвалера а сепаратисташ къобул бина, аьлла, шайна тIехтохахь, Москох йиш ю Дуьненаюкъарчу Кхело Косово хьокъехь бина болу сацам дуьхьалтоха, бохуш билгалдоккха аналисташ.\nДукхах болчу дуьненаюкъарчу эксперташна хетарехь, Дуьненаюкъарчу Кхело бинчу сацамо сигнал яхьийтина дерриг а дуьненна, дуьненаюкъарчу низамаша доьхкаш дац, цхьана агIора къомо ша дозуш доцуш хилар дIакхайкхор, аьлла.\nЦундела ХIаагерачу кхело бинчу сацамо меттах бохур бу сепаратистийн ницIкъаш, аьлла, хета цаьрна.\nТIкъа хьакхалуш дуй-те и нохчийн сепаратийстийн боламах аьлла оха зIене ваьккхира дукха хенахь дуьйна Ичкерийн Iедалан агIонча а волуш, карарчу хенахь цу Iедалехь махкал арахьа бехачу махкахойшца уьйраш латторан департаментан куьйгалхо волу Ибрагимов Висита.\n«Вай дуккха а хан яьккхина, йозуш йоцуш йолу пачхьалкх а йолуш. Кхара юха оккупаци яллалц, нах шайн йозуш йоцучу пачхьалкхехь Iийна. Тахана а и адамаш долуш ду. Тахана нохчийн къоман шен лаам дIакхайкхо йиш ца хилар бахьана долуш, хIоьттина сурт иштта ду. ГIазакхаша йина йолу оккупаци нохчаша къобул йеш санна хетало. ХIунда аьлча, цара нуьцкъала, наха дакъа ца лаьцнехь а, референдум йой, харжамаш бой бохуш цхьа сурт ма-хIоттийний-ц. Амма нехан ойла хийца ца йелла. Делахь а и нах кхерийна бу. ХIунда аьлча, цIахь йеш чIогIа репрессиш ю и хIума луучунна а, и коьртехь долчунна а. Арахь болу нах, шайн лаамехь болу нах тахана а цхьа а хийцам а боцуш, шаьш лаьцначу ойланна тIехь лаьтташ бу. Тахана Европехь 300 000 адам ду. Европа йоцучу меттигашкахь а ара даьлла лелаш (вайнах) адам а ду тахана. Европехь болчу нехан ойланаш хаа суна. Со нохчийн Iедалехь департаментан куьйгалхо ву бохуш ву. Вахар а, вар а хуьлу сан. Тахана а дуккха а пачхьалкхашка кхочуш а ву со. Неха ойла хийцайелла яц. Косовохь дерг вайна гуш ду. Заманан исторехь дукха хан яц I0 шо а, I5 шо а. Вай цуьнах толам оьцур бу. ТIаккха Россис вайна тIехь ницкъ бахь а, цо Къилба ХIирийчохь динарг вайна гуш ду. Абхазина динарг а вайна гуш ду. Эцца ахчанаш а, паспорташ а дIа-схьа а декъна, шайн махкахой бу аьлла, низамца долу Iедал доха а дина, тахана цига шайн марионеткаш дIахIиттийна. Царна йозуш йоцу пачхьалкхаш хила бакъо йелла, дуьненаюкъара бакъо лелачехь Косовона а йелла иза. Ткъа нохчийн лаам дIакхайкхийна бу I990-чу шерашкахь. Тахана тхан Iалашо ю Iедал лардар. Кхана Iуьйринна исторехь мича-хIу леллера аьлча, кхузахь конгресс а хиллера, кхузахь Нохч-ГIалгIайн Лаккхарчу Кхеташонан харжамаш а бинера, цултIаьхьа Парламент хьокъехь къастам а бинера, нохчийн къомо шен лаам дIа а кхайкхинера, оккупаци хилча махкал арахьа 300 000 адамо цу гIулкхана дола деш а ду, цунна сагатдеш а ду, Iедална дола деш а ду аьлла бух бу-кх иза».\nАла деза, Дуьненаюкъарчу Кхело бинчу сацамо дIоггара тIеIатIкъм бийра бу аьлла ца хеташ болу политикаш а къеззиг ца хилар. Иштта, вай лакхохьа хьахийна волчу Iамеркин НАТО-хь хилла волчу векална Волкер Куртана хетарехь, сепаратистийн боламаш хIинцале а болуш бу, тIкъа цара дIахьуш болу къийсам а буьсуш бу, Дуьненаюкъарчу Кхело Косово хьокъехь бинчу сацаме хьажна доцуш.\nТIкъа ХIаагерачу кхело бинчу сацаман кхолламах льацна аьлча, эксперташа дийцарехь, хIинца и сацам дIакхочур бу Сентябрехь (Гезгамашан-баттахь) гуллур йолчу Цхьанакхетначу Къаьмнийн Инарлан Ассамблейга. Цигахь хир ю Косовох лаьцна керла дебаташ.


Кремл: украинхойн хIордахойн гIуллакх оьрсийн кхело луьстур ду\nАннекси йинчу ГIирман бердашкахь лецначу Украинан хIордахой маьршабахарх Кремлан позици хьалхалерра ю. Талламчаша а, кхело луьстур ду церан гIуллакх аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Катоххий хIордахой маьрша а бахий, церан дIалецна Украинан тIеман флотан кхо кема юхало аьллачу ООН-ан Дуьненаюкъарчу трибуналан сацамах "Ведомости" газете ишта комментари йитина Песковс.\nУкраинан президентна Зеленский Владимирна хетарехь, ООН-ан трибуналан хIордахой а, церан кеманаш а маьрша даха аьлла, тIедиллар Оьрсийчоьно кхочушдахь, Украинаца "конфликт" ерзорехь дуьххьара яьккхина гIулч хир ю и аьлла. Субботехь Фейсбукехь яздина президенто и аьлла.\nМаршо Радионо яздира, Лахьан-беттан 25-чохь Украинан кхо тIеман хIорда кема а, 24 хIордахо а лацарх Оьрсийчоьнан ницкъаша Керчан гечонехь. Лазийра ялх украинан хIордхо. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан (ФСБ) куьйгалло а бакъбира и хилам: доза дохорна Iаьржачу хIорда тIехь лаьцна Украинан кеманаш, аьллера цо.\nТIаьхьо оьрсийн кхело Украинан 24 хIордахо шина баттана чохь сацош сацамбира.


Дуьненаюкъара юкъаметтигийн теори — Википеди\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн теори\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2020, 5 май.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн тео́ри — дисциплина, шен гуранчохь дуьненаюкъара юкъаметтигашка теоретикийн хьажарца гуш йолу. И дисциплино лар а хьо, анализ а йо дуьненаюкъара юкъаметтигийн юкъара законийн концепцийн кепара. Оле Холстис яздо дуьненаюкъара юкъаметтигийн теорино болх барах иштта, бес-бесара бӀаьргаш долчу куьзганчохь санна дуьненан хазалла бес-бесара го, амма мадарра ца го. Масала, реалисто дуьненаюкъара юкъаметтигашкара билгал белхаш тергал ца бо, ткъа конструктивисто иза чӀогӀа ладаме болх лору. Дуьненаюкъара юкъаметтигийн уггар гӀараяьлла кхо теори — реализм, либерализм, марксизм.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш теоретикехь Ӏамор доладелла Хьалхара Дуьненан ТӀом чекхбаьлчи, Уэльсан Университетехь дӀайиллира дуьненаюкъара юкъаметтигийн кафедра. Ӏаморан шолгӀа тулгӀе йолаелира XX бӀешеран 30-гӀа шераш чекхдовлуш. ГӀарабевлла талламхой бу Э.Х Карр The Twenty Years' Crisis, Ганс Моргентау Politics Among Nations. Дуьненаюкъара юкъаметтигийн дуьххьара ишколаш шина тӀеман юккъерчу муьрехь болх тӀеберзира дуьненаюкъара политикан ницкъийн баланс лелоран принцип, коллективан кхерамазалла принципе дехьаяккхаре. Оцу ойланчех олура «Идеалисташ». Оцу некъан уггар чӀогӀа критика лору Каррас юкъаялийна йолу «реалистийн» анализ.\nКоьрта яззам: Политикан реализм\nРеализм я политикан реализм ю хьалхе йолу дисциплина ша юкъаяьлчихьа а. ХӀокху теорин бух бу Фукидидан, Макиавеллин, Гоббс Томасан белхаш. Хьалхара реализман амалш билгальян мегар ду тӀемаш юкъара идеалистийн ойланийн реакци санна. ШолгӀа Дуьненан тӀом болабалар реалисташ тидара идеалистийн ойланаш кӀезиг хиларан ду бохуш. Ю Реализма бу кхин дуккха а некъаш, амма бух тӀиера принципаш юьсу статизм, дийна йисар, йозуш ца хилар, ша тояр.\nСтатизм: — коьрта ловзархо дуьненаюкъара аренехь ю къоман пачхьалкхаш. Вуьшта оцу теорех олу — пачхьалкхан центристийн. Теори къаьсташ ю дуьненаюкъара юкъаметтигийн либералан теорех, коьрта роль дӀало пачхьалкхан боцучу ловзархошна, къоман тӀехуларчу политикан кхолламашна, дуьненаюкъара кхолламашна.\nДийна йисар: Реалисташна хета, дуьненаюкъара политикан системан урхалладо анархица, аьлча а дац центран Ӏедал. Цундела, дуьненаюкъара политика — пачхьалкхашна юкъахь Ӏедал къийсар, къоман хьаштийн приоритетан тӀетевжина болу къовсам бу.\nРеализмо ло масех коьрта хьекъал: къоман пачхьалкхаш цхьалха ю, арахьара политика лелайо географин принцип тӀе а тевжина дуьненаюкъара юкъаметтигийн анархин системера ловзархой а болуш. Дуьненаюкъара анархин системан таро ю пачхьалкхийн юкъаметтиг дӀанисъян. Муьлхха а къоман пачхьалкх я хьалхе йолу ловзархо дуьненаюкъара аренин. ТӀаккха, лакхара кхолламан пачхьалкхан кеп даиман а вовшешца къовсамехь ю. Пачхьалкх автономин рационалан ловзархо хилла тайп-тайпана кепара лела, тӀехьаяьлла лела шен хьашташна а, коьрта Ӏалашо йолуш — латто а, чӀагӀъян а шен кхерамазалла, цунах доьзна суверенитет а, дийна йисар а. Реализмо чӀагӀдо, шен хьашташ тӀехьаяьлла лелаш, пачхьалкхо гулйо ресурсаш, тӀаккха тӀехьалон пачхьалкхийн юкъаметтигийн амал билгалйолу гулйинчу ресурсийн барамца. Цуо билгалйоккху пачхьалкхийн ницкъийн тӀегӀа. Пачхьалкхан ницкъ, шен рогӀехь, билгалбоккху тӀеман, экономикан, политикан таронашца.\nКоьрта яззам: Неореализм (политологи)\nНеореализм я структуран реализм — иза реализм кхиор ду, дуьххьара гайтина Кеннет Уолтца шен Дуьненаюкъара политикин теореш. Неореализман масех некъ бу. Дукха хьолахь неореализмах «хӀинцалера реализм» олу. Уолтцан неореализмо чӀагӀдо, структуран эффект тергалъян еза тайп-тайпана пачхьалкхийн лелар дуьйцуш. Структура аьлча кхетам хуьлу a) дуьненаюкъара юкъаметтигийн система болх байтаран коьрта принцип анархи ю, б) таронаш пачхьалкхашна дӀасаекъар. Уолтца шеконе хӀоттайо гӀиллакхан реалистийн тӀегӀойла пачхьалкхийн ницкъан деккъа тӀеман ницкъан агӀора, цуьнан меттана цуо дӀабоьллу пачхьалкхан ницкъан кхетам пачхьалкхан тайп-тайпанчу сферашкара (социалан, оьздангаллин, экономикан, политикан) тароне хьаьжжина йолу комбинаци санна.\nКоьрта яззам: Либерализм\nЛиберализмал хьалха «идеализм» хилла. Идеализме, я утопианизме, критикица хьовсура реалисташ. Дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь идеализм (иштта олу «Вильсонианизм», ассоциации йо американ президентаца Вильсон Вудроца) — иза пачхьалкхан арахьара политика муьтӀахь ю чоьхьара политикан хьашташна боху принцип хьоьхуш йолу политикан ишкол ю. Сурт довзалц дало мегар ду цхьа масал: идеалист даггах теша тарло, шайн пачхьалкхехь къоьллица болу къовсам бан беза дозанал арахьарчу къоьллица. Вильсонан идеализм хьалхе яра либерализман, иза шуьйра къобал йира ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча.\nЛиберализмо чӀагӀдо, пачхьалкхан таронаш яц, ткъа пачхьалкхан гӀоле хетар ду пачхьалкхийн лелар билгалдоккхуш уггар хьалха. Пачхьалкхе цхьалха ловзархочунга санна хьоьжуш йолу реализмах къаьстина, либерализмо могийта плюрализм пачхьалкхан белхан. Цигара схьа, гӀоле хетар къестор ду пачхьалкха тӀиера пачхьалкха тӀе кхаччалц, оьздангалле, зависимо от культуры, экономикан системе я политикан режиме хьаьжжина. Либерализмо иштта лору, пачхьалкхийн юкъаметтиг чекхйолуш яц пачхьалкхан кхерамазаллин балан тӀехь, кхин а хуьлу юкъаметтигаш коммерцин фирмашкахула, кхолламашкахула, адамашкахула. Цуьнан тӀехьло, дуьненаюкъара юкъаметтигийн анархин системан меттана, юкъабалабо кхетам ДЮ системан боккха чолхе хӀоттам. Масала, цхьана пачхьалкхан киноиндустрихула таро ю яржо цуьнан оьздангалла дуьненан тӀехь — иза ду дуьненаюкъара юкъаметтигашкара оьздангаллин ницкъан гуш долу масала. Кхин цхьа хьекъале хӀума ду хӀокху теорера, массарна а пайда хир бу коопераци яхь а, вовшех дозуш а хилахь — иза машаран закъалт ду.\nКоьрта яззам: Неолиберализм (дуьненаюкъара юкъаметтигаш)\nНеолиберализм, либералан институционализм я неолибералан институционализм — иза либерализм кхиор ду. ХӀокху теорис чӀагӀдо дуьненаюкъара политикан институтийн таро ло пачхьалкхашна аьттонца дуьненаюкъара юкъаметтигашна коопераци ян. Цуьнан коьрта ойла тида мегарду иштта: интенсификаци а, дуьнен тӀехь паргӀата базар яржар а, экстенсиван — дуьненаюкъара масштабехь, интенсиван — юкъараллин дахаран массо сферашна. Иштта, неолиберализмо гойту принципиалан гергарло глобализацица, экономикан сферехь муххале а. Дуьненан экономикан юкъайоьдуш, паргӀата дуьненаюкъара базар йолало дуьххьар дӀа Ӏаткъам бан дуьненаюкъара юкъаметтигашна — айало транснкъаьмнийн корпорацийн роль. Оцу хьолашкахь пачхьалкхан хьал ладаме хуьлу, амма хьалхара роль ца хуьлу.\nПост-либералан теорин цхьаьна версис гойту, таханлера глобализацин дуьненан гуранчохь пачхьалкхаш, факт хилла, коопераци ян езаш ю, шен кхерамазалла а, суверенан хьашташ а кхочушдархьама. Классикан либерализман башхаллаш суверенитет а, автономи а кхетамийн реинтерпретацехь ю. Автономи хуьлу дика бален концепци, дӀахиллайолу иштта гӀиллакхехь болчу кхетамах, масала, паргIато, шаялар, фактор, тӀаккха чолхе кеп оьцу цуо. Ладаме ду алар, автономи уьйр ю пачхьалкхан таронца дика урхалла дан. Цунах терра, суверенитет дӀахуьлуш ю бакъо кхетамах декхарш кхетаме. Глобализаци йинчу дуьненахь дуьненаюкъара кхолламийн таро ю декъаяло суверенан пачхьалкхаш жоьпалле тайп-тайпана гӀуллакхаш бахьнехь. Оцу хьоло даладо суверенитета шен дуьххьарлера маьӀна дайаре. ТӀаккха а, ца оьшу хӀара теори нийсачех цхьаъ лара. Пост-либералан теори интерпретаци ян цхьа агӀуо бен хила йиш яц — бан а бац, я хила йиш а яц дуьненаюкъара кхоллам, глобалан цхьаьнаэшаралла а, кхерамазалла а латто, дӀабаккха анархин бала дуьненаюкъара юкъаметтигийн системера, боху ойла. Амма и бала дӀабаккха гӀерташ бу, цундела дуккха а пачхьалкхаш шешша дӀало цхьайолу шайн бакъонаш юьззина автономи а, суверенитет а дуьхьа, вуьшта аьлча пачхьалкхаш дӀало цхьа дакъа шайн суверенитетах дуьненаюкъара кхолламна, цара цуьнца хийцина оцу пачхьалкхийн хьашташ лардийр ду. Пост-либерализман кхин цхьа верси ю, юкъараллин ницкъаш кхетаман дика гуш хилар билгалчу пачхьалкхан а, дуьззина дуьненаюкъара юкъаметтигийн системан а. Политикан системан пачхьалкхан политикан дахаран кхечу сферашкара юкъараллин декъах кхеташ дацахь, кхетар вац билгалчу пачхьалкхийн ницкъ айабаларх, охьабожарх, гӀелбаларх. Цул сов, юкъараллин ницкъийн политикин а, экономикан а болу, пачхьалкхан меженаш а, институташ а гойту цхьа эмпирийн тешаллаш, вайн хенахь дуьненаюкъара юкъаметтигийн билгал хийцамаш хилар.\nКоьрта яззам: Социалан конструктивизм\nРеалистийн а, либералийн а шийла тIом чекхбериг хилар дийцар гӀалат дара, цуо цӀеххьана айбира конструктивистийн авторитет. Конструктивизм луьй либерализман гӀиллакхийн статистийн некъан а, реализман дуьненаюкъара юкъаметтигийн анализан а, тергон акцент йо, дуьненаюкъара юкъаметтигаш — социалан конструкци хиларна. Дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь реализман гӀуллакх коьртаниг кхерамазаллиций, материалан ницкъаций долучу, ткъа либерализм экономика вовшенцаязаре а, пачхьалкхан чоьхьара политикан факторашка а хьоьжучу хенахь, конструктивизм дуьненаюкъара юкъаметтигийн системехь алсама ойла тӀеягӀийтина идейн анализан ролан. «Идейш» конструктивисташ кхетадо Ӏалашо, кхерамаш тийсар, кхерам, тождествош, хьолах кхетаран кхин элементаш, цара дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь Ӏаткъам бо пачхьалкхан а, пачхьалкхан йоцучу а объекташна. Конструктивисташна, дукха хьолахь идейн фактораш беххачу муьрехь Ӏалашо а, жамӀ а долуш хета, иза ю гӀолен агӀо материалистийн теорел (реализм, либерализм). Масала, конструктивисташ билгалдоккху, АЦШ эскар совдаккхар гӀуочу агӀора кхетор ду Кубехь я Россехь (исторера гома пачхьалкхаш), ткъа Канадехь а, Йоккха Британехь а (исторера АЦШ гергара пачхьалкхаш) дикачу агӀор кхетор ду. Цундела, дуьненаюкъара юкъаметтигашкахь цхьа хӀума гар къаьсташ хуьлу пачхьалкхаш йолчу хьолах доьзна. Цул сов, конструктивисташна ца хета дуьненаюкъара юкъаметтигийн системехь анархи даиман йолу консистенци, гайта гӀерта и хӀоттам цхьанакепара ца хилар а, субъективан хилар а Вендт Александран дешнашца: «Анархи — иза ю, шех пачхьалкхаш йийриг». Конструктивисташна кхин а хета, социалан барамаш хан дӀа мел йоьду къоман кхерамазаллел дуккха а дика дуьненаюкъара политика кхуллуш а, хуьцуш а санна (реалистийн коьрта концепци).\nКоьрта яззам: Марксизм\nМарксистийн а, неомарксистийн а дуьненаюкъара юкъаметтигийн теори ю куьзганахь гушдолу сурт ду реалистийн/либералийн пачхьалкхе хьежаран, дов латтош а, коопераци еш а хаддаза, амма оцу теореш дуьненаюкъара юкъаметтигийн системехь дукха хан дӀало экономикан а, материалан а аспекташна. Марксистийн некъо гойту историн материализман йоккха роль, экономикан гӀуллакх адаман исторехь хьалхе йолуш хилар, цуьнца цхьаьна социалан классах марксизмехь Ӏаморан гӀирс бо. Марксистийн некъо гойту дуьненаюкъара система интеграци йина, шен Ӏалашо алссама капитал гулдар йолуш, капиталистийн система санна.\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн кхин теорешНисъе\nДуьненаюкъара юкъаметтигийн ингалсан ишколНисъе\nКеп:Гоч янза 3, кхин а либералан реализм, рационализм я британин институционализм санна евзаш йолу, дуьненаюкъара тӀегӀанахь анархи йоллушехь (дуьненан тхьамда а, дуьненан правительство ца хилар) «пачхьалкхийн юкъаралла» хиларан ойлане тевжа. Тамашийна ду, теорин цӀере хьаьжна ца Ӏаш, оцу ишколан дукхах болу векалш британхой а, я ингалсхой а бац.\nФункционализм кхиана европан интеграцин хьал тӀехь. Уггар уллора ю реализман ойланашна, амма къаьста цунах шен коьрта Ӏалашо пачхьалкхан шайн хьашташ ца хитторца, ткъа пачхьалкхийн тобанийн юкъара хьашташ хитторца. Пачхьалкхашна юкъара интеграцин процесс йолаелча иза сацо чӀогӀа хала ду.\n↑ 1 2 Mearsheimer John The Tragedy of Great Power Politics. — New York: W.W. Norton & Company, 2001. — P. 25–26. — ISBN 978-0-393-07624-0\n↑ Chandler David International Statebuilding - The Rise of the Post-Liberal Paradigm. — Abingdon, Oxon: Routledge, 2010. — P. 43–90. — ISBN 978-0-415-42118-8\n↑ Richmond Oliver A Post-Liberal Peace. — Abingdon, Oxon: Routledge, 2011. — ISBN 978-0-415-66784-5\n↑ Oxford University Press | Online Resource Centre | Online Resource Centres\n↑ The IR Theory Knowledge Base\nA Discussion and Overview of IR Theory and its Historical Roots at American University\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дуьненаюкъара_юкъаметтигийн_теори&oldid=4979247»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 5 май 18:03\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 5 май, 18:03.


Бехкебинарш я кхераме зуламхой? Гуьржийчохь кхел ю паьнгазхошна тIехь ян йолош\nКIира дисина Гуьржийчуьрчу Паьнгазан пхеа вахархочунна тIехь кхел йолон. Уьш бехкебо терроран тобанахь леларна. Стенга кхаьчна, хIун башхаллаш ю бехктакхаман гIуллакхан хаийтина дац я гергарчарна а, я бакъонашларъярхошна а. Бехк беккъа дIа тIекхоьллина хила тарло, аьлла хета царна.\nТовбецан-беттан 24-хь Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллин урхалло Паьнгазан чIажарчу Дуиси а, цунна уллерчу Корети а ярташкахь лийцира меттигера бахархой Мачаликашвили Мохьмад, Цатиашвили Юсуф, Багакашвили Хьамза, Кавтарашвили Рамаз, Маргошвили Рамаз. Уьш вовшийн бевзаш бу бераллера дуьйна схьа, ду 18-20 шераш. Цаьргара мобилан телефонаш а, компьютерш а дIаьяхна Iедалхоша. Амма герз ца карийна цхьаьнггахь а.\nКавтарашвили Рамаз, цуьнан дас Iелас дицарехь, "дика кIант", олий, "массо а агIор хастош" хилла юьртахоша.\n"Спортаца жима волуш дуьйна а, массарна гIодеш а вара иза. ТIаккха лазийна, челакх висира. Цхьа тоьшалла ду ницкъхойн дерриг а – телефонехула цо дина къамел. Ткъа иза кхеташ дац, бегаш бу бинарг цо шен къамелехь я дерг ду. Бакъду, ламаз деш вара Рамаз, маьждиге лелара. Оцу мила цецвоккхур ву? Рамаз цхьана а Шема я Туркойчу а ваха цкъа а дог хилла вац, иза Гуьржийчуьра ваьлла ваха лерина вацара цхьана а метте. Паьнгазахь бизнес лело дагахь вара иза. Цуьнан накъостийн дагахь дерг а дара изза", - боху дас Iелас.\nТхо тешна ду, бехке дац бераш\nЛаьцначун да саготта ву – ца гойту цунна а, кхечу дай-наношна а шайн бераш, ца дойту цаьрца къамел я телефонехула я кхечу кепара, ур-аталла кехат дахьийта йиш яц. Еккъа цхьа зIе ю – адвокатехула.\n"КхидIа хIун хир ду ца хаьа тхуна. Адвоката бахарехь, террор лелорна хан туху бехк бу тIебаьхьнарг, 10-12 шераш тоха кечлуш бут хан берашна. Тхо тешна ду, бехке дац бераш, политикан хьолаца, харжамашца доьзна леладо и дерриг Iедало", – чIагIдо Кавтарашвили Iелас.\nПаьнгазхой лецначу муьрехь протестан гулам хIоттийра Паьнгазарчу бахархоша. Цул тIаьхьа кхин гулам хилла бац, иза нах хиллачунна кIера бу бохург дац – Гуьржийчохь политикан хьал дика дацарна а, Саакашвилин проблема гIаттарца а ду, боху Кавтарашвилис.\nПаьнгазхошна стенна оьшуь Гуьржийчохь терроран тохар дан?\n"Лецнарш махкахь терроран тохар дан бохкура боху. И суна чIогIа тамаше хета, цкъа а ца хилла Паьнгазахь и тайпа тохар дина меттиг я ерриг а Гуьржийчохь а ца хилла. Паьнгазхой вуно тIера бу гуьржийн Iедална, даима а дакъалаьцна пачхьалкх Iалашъеш, хилла декъахь 2008 шеран Къилба ХIирийчуьрчу тIеман а, 90-гIа шерашкахь Абхазехь а", - дагалоьцу "Кавказан цIа" цхьаьнакхетараллин лидера Канашвили Георгийс.\nЦунна хетарехь, цхьанна а дац Паьнгаза Тбилисица эгIор оьшуш.\n"Гуьржийн къам дика ду паьнгазхошца, царний, гуьржашний юкъахь проблемаш хилла яц цкъа а, я къаьмнийн башхалла бахьана долуш а, я кхечу хIуманна тIехула а, нохчий вуно герга бу гуьржашна, жигара дакъалоцу пачхьалкхан дахарехь", – билгалдаьккхира политика.\nСтенна уьш ийзало тIаме нах кхуьйлучу боламна юкъа – иза доккха хаттар ду\nДелахь а, цхьацца хенашкахь лакхарчу Iедалехь Iачу нахаца кеп-кепара хилла паьнгазхойн юкъаметтигаш, дагалоьцу Канашвилис.\n"Хенаш лаьттина юкъаметтигаш дика йолуш а, тоьлла йолуш а. Йохайоьлла уьш Шемахь тIом болабаларца, телхира хилла масех шо хьалха Паьнгазахь Iедал гидроэлектростанци йилла доьлча а, чуьччабахна Iийра нах полицица. Суна хууш, цул тIаьхьа дIасовцийра цхьацца проекташ, Алазань хи тIехула тIай тиллар а, кхиерш а. Паьнгазхоша тидарехь, полицина бахархой духьалхIиттарна бина бекхам бу иза", - боху эксперта.\nКанашвилис ша тергадеш Iа тIаьххьарчу шерашкахь паьнгазхой цхьацца конфликтийн декъаийзабалар, Шема эхар а тIехь, элира.\n"Гуьржийчохь бусалба дин лелош цхьа паьнгазхой хилла ца Iа, амма стенна уьш ийзало тIаме нах кхуьйлучу боламна юкъа – иза доккха хаттар ду, цецвуьйлу Канашвили.\nБусалба бу Гуьржийчохь азербайджанхой, паьнгазхой, Аджарера гуьржий. Амма Паьнгазара бен бац Шема баханарш. Еккъа цхьана официалехь йолчу информацица, 50 гергга паьнгазхо хилла Шемахь.\n"Амма, гарехь, кхин а дукха бу цига баханарш", – чIагIдо политика.\nПачхьалкхехь бехктакхаман гIуллакхаш доцчунна тIехь кхуллуш хааделла дацахь а, ца теша Канашвили Паьнгазарчу кегийрхой терроран тохарш дан кечлуш бара бохучух. Амма тIе ца дуьту цо уьш махкахрчуц политикан хьолаца доьзна лецна Iедало бохург а.\n"Харжамашна тIеIаткъам балла резонанс йолуш дац паьнгазхой лецар. Гуьржашна ца хета терроран тохарш пачхьалкхехь даьржар ду аьлла, хилла дац и тайпа зуламаш. Ша Гуьржийчоь а ца хилла терроран тохаршна буханисъелла. Я ца хета паьнгазхоша террор оьккхуьйтур ю аьлла а", - тешна ву Канашвили.\n"Гуьржийчохь Исламна дуьхьалъяккха гIерта цхьаъ"\n"Цхьа а тайпа бух боцуш айдойла дац бехктакхаман гIуллакх, оцу кегийрхоша цхьа литература йоьшуш хиллачух тера ду, юкъахь хьехийна хила мега. Амма со шек ву уьш терроран тохар дан кечлуш хилла бохучух. Исламан экстремисташна цхьа а пайда бац беза мах болу терроран тохарш кхузахь дан. Царна гергахь Гуьржийчоь маьрша пачхьалкх ю. Бац уьш терроран тохарш кечдеш. Церан шайн система ю, шайн философи ю", – элира Гуьржийчоьнан Iедалехь машарбаран а, бахархойн цхьабакъонийн а министр лаьттинчу конфликтолога Закареишвили Паатас.\nСан тоьлла хьошалла ду бусалбанийн лидершца, олийла дац цара цхьа а зулам кечдеш хилла\nЦо бахарехь, тIаьххьарчу хенахь Гуьржийчоьнан цхьацца регионашкахь эгIайоьлла керстанийн а, бусалбанийн а юкъаметтигаш.\n"Къийсамаш лелха кеп-кепара – маьждигаш дохкучу хенахь, школашкахь берашна юкъахь… Амма терроран тохаршка дерззал доьхна дац хьал. Сан тоьлла хьошалла ду бусалбанийн лидершца, олийла дац цара цхьа а зулам кечдеш хилла. Бехктакхаме диллинарг хIумма а доцург ду. Халахета, Iедалехь йолчу партино иштаниг кхуллуш а, цунна дуьхьал шегара "турпалалла" йохуш а", – боху Закареишвилис.\nЭксперто чIагIдарехь, пачхьалкхерчу массо а кегий къаьмнашлахь уггаре а гуьржашна тIегIерташ а, цаьрца мерза бехарш а ду паьнгазхой.\n"Цара вуно хаза буьйцу гуьржийн мотт, иза царна шайниг санна беза а бу. Дукхаболчу паьнгазхойн фамилеш а ю гуьржийн. Тхоьга къастадало церан схьабовлар, амма хала хуьлу билггал ала, гуьржийн ю и фамили я церан шайн ю. Со кест-кеста хуьлу церан доьзалшкахь, шайна шайн мотт хуъушехь, гуьржийн мотт а буьйцу цара шайлахь. И къам гуьржашца хаза дIаэр церан шайн лаамах схьадаьлла ду, дац Гуьржийчоьнан Iедало кху тIаьххьарчу 30-40 шарахь бартбеш къа а хьегна-м", – элира Закареишвилис.\nСо кест-кеста хуьлу Паьнгазахь, бац цхьа а терроран кхерам\nКонфликтолога дийцарехь, 90-чу шерашкахь, Шеварднадзе Iедалехь волчу заманахь, Паьнгазахь гIоьртина дара хьал, "лечкъара цигахь Оьрсийчуьра баьхкина цхьацца зуламхой".\n"Оцу хьокъехь дийцина и туьйранаш дисина хIинца а, со кест-кеста хуьлу Паьнгазахь, бац цхьа а кхерам. Новкъа ду и туьйра Гуьржийчоьнна тIе хало массаза южу а хьалагIиттош ган. Цхьа "кхерам" айбан оьшучу хенахь Паьнгаза карайо Iедална, цунах лоций даржадо и шира туьйра. Саакашвилис а лелийра изза, кху Iедало а долийна, хьалха иштта ца леллехь а", - билгалдаьккхира Закареишвилис.\nЦунна хетарехь, лецначу паьнгазхошна дуьхьал бехк кхоьллина хила тарло цхьамма.\n"Цхьана оьздавоцчунна Iедалан ницкъаллин хьукматехь билгалвала, шех дика белхахо алийта эшна хила тарло, цунна кхевдина Паьнгазахь цхьа зуламхой леха", – аьлла хета Закареишвилина.\nЭксперта бахарехь, Гуьржийчуьра Шема тIаме бахначу нехан терахь лакхара дац, массо а Европера, бусалбанаш бехчу меттигашкара бахана цига нах.\n"Соьга хаьттича. Гуьржийчуьра дIабаханарш дукха бац, беллачийн терахьаша гойту иза, кхузарнаш дукха хиллехь, баларш а хир дара дукха. Бакъду, инарлаш-м бевлла кхузарчаралахь (масала, Батирашвили ТархIан, ДАIИШан тIеман министр – редакцин билгалдаккхар), цундела йийцаяьккхира Гуьржийчоь хаамийн гIирсашкахь, амма гуьржашлахь цхьа а гамо яцара бусалбанашна дуьхьал лелаш", - боху конфликтолога. Иза тешна ву бусалба дин гуьржийн культурин дакъа хиларх.\nГуьржашна хета дуьйлира, шаьш керста бу, кхийолу территореш - шайна хийра ю\n"Суна ца хета оцу тIехь кхуллуш, маьттазъяккха еза политика, аьлла. Иза гуьржашна дуьхьал гIаьттина болам бац, халкъанна дуьхьал а бац. Кегийрхой шайгара доьналла гайта гIерта, шаьш сагатдойла хаийта гIерта, шайн динна гIодан гIерта. Дукха бац иштанаш, цаьрца болхбан беза. ", – боху Закареишвилис.\n"Исламна дуьхьал гIатто гIерта цхьаъ Гуьржийчоь. Советан Iедал доьхначул тIаьхьа дине болу хьажам чIагIбала болабелира Гуьржийчохь, массанхь а санна, гуьржашна хета дуьйлира, шаьш керста бу, кхийолу территореш - шайна хийра ю, аьлла. Оцу хьажамах боккха пайда оьцу цхьаболучара. Цхьаццаболчу мозгIарша баржабо цабезамаш. Иза 2010 шарахь доладелира. 2008-чу шарахь агресси кхиа йолаелира керлачу чкъорехь, 2012 шарахь дуьйна лелхаш хаало конфликташ", – дуьйцу конфликтолога.\nIедало ца бо болх куьлтура айярехьа, къаьмнийн барт чIагIбарехьа. Цунах пайда а оьцуш, "Пангазахь лецна кегийнах санна болчарна тIехь шайна са йоккхуш, даржашка хьалабуьйлуш хьийза" оьзда боцу цхьа нах, чIагIдо Закареишвилис.\nКавказ.Реалиино хеттарш хьийсийра Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллин урхалле Паьнгазахь лечначийн хьокъехь а, Гуьржийчоьнан официалан Iедалан хьажам ган а йолчу Iалашонца. Амма ца кхаьчна жоп. Буьйцучу паьнгазхойн кхел йолалуш ю Лахьан-беттан 25-чохь. И тайпа кхелаш Гуьржийчохь къевлинчу хьелашкахь дIахьо дукха хьолехь.


Шела кIоштахь керла къеда хIоттийна\nКерла къеда хIоттийна Шела кIоштахь, хаамбо "Кавказан узел" агенталло. Меттигерчу бахархошна хетарехь, полисхошна кхиазхоша тIелатарш динчул тIаьхьа, кIоштахь Iуналладар чIагIдархьама бина и хийцамаш.\nМаршо Радионо хааме даьккхира, байначу беттан 20-чохь Нохчийчохь цхьа могIа тIелатарш дарх. Полисхойн информацица, пхиъ хилла царна тIелеттарг. Царех виъ вийра ницкъахоша, лазийна висина пхоаьлгIаниг дарбан цIийнехь дIавелира. Жоьпалла даIишхоша шайна тIехь дитина динчу зуламийн.\nПIераскандийнахь дина урхаллин, ницкъаллийн структурийн, кIоштийн администрацийн векалшца дIаяьхьначу кхеташонехь хIоттийна Шела кIоштахь керла къеда.\n"ХIинццалц администарцин куьйгалхочун динехула хилла гIовс Ахматов Мохьмад хир ву къеда. Ткъа и декхарш кхочушдеш хилла Неттиев Ахьмад администраци цуьнан метта дехьаваьккхина",- хаамбо агенталле Шеларчу префектуран белхахочо.\n"Къеда хийцар, байначу баттахь дина тIелатаршца доьзна ду аьлла тешна ву со. Цул тIаьхьа дукха лецарш хилира оцу кIоштахь. Неттиев Шелахь къеда волу дикка хан яра, цунна реза а бара. Къеда хийцар цхьа бух болуш долчух тера ду",- аьлла меттигерчу юкъаралхочо Руслана.


ГIалгIайчоьно бахархошна бакъо лур ю цIеношна тIе мехкан байракхаш хIитто. Иза гIалгIашна шайн байракх дукха езаш хиларца дузу парламентареша. Къоман яхь самаяьллера аьлла, цунна Кремл реза хир яц бохучух шаьш ца кхоьру, масала, Iамеркахь «хIора а цIенна тIехь санна лаьтта байракх», боху депутаташа.\nПачхьалкхаллин васташка безам\nХалкъан векалша шорбийр бу байракх лело магийначу субъектийн го. Лелаш долчу низамо къастош ду пачхьалкхаллин вастех хьенан, муьлхачу хьелашкахь, муха таро ю пайдаэца, мел гIуда доккху дехкарш дохийча.\nГIалгIайчоьнан парламенто кечдечу низамо бакъо лур ю бахархошна шайн лаамехь байракх лело, нагахь санна иза цара сийсазъярхьама лелош яцахь.\nГIалгIайчоьнан къаьмнийн гIуллакхийн министран гIовсна Мизиев Русланнна хетарехь, мехкан бахархой «къоман амале бирзина».\nЦа хета Мизиевна ша арадаьккхинчунна Кремл реза хир яц аьлла\nТIаьххьарчу шерашкахь Iедал терроризмца къийсаделира, кегийрхой кхетош-кхиош лийлира, боху Мизиевс. «Толамаш баьхна, тIаккха стенна ца деш ду вай вешан байракхах деза, стенна ца уллуш ю иза цIенна тIе? – хоьтту цо.\n«Патриотикалла айеш» нехан пачхьалкхаша а ухку байракхаш шайн хIусамашна тIе, чIагIдо Къилбаседа Кавказан сервисца къамел деш Мизиевс.\nГIалгIайчохь тахана «наха кест-кеста дагалоьцу республикехь хьал меттадалош эгна дай, вежарий, церан хьомара ухку байракхаш а. Иза цатойла дац Кремлна», - дуьйцу даржхочо.\nНесарарчу мэрин пресс-гIоьнчалло шена ца хезна элира байракх олла цхьанна а дихкина аьлла. «ГIалгIайчоьнан байракх (Оьрсийчоьнаниг а санна) массо а барамашкахь лелош ю», - боху цо. Амма ца хаьа, элира, дукха-кIезиг, мел бу байракхаш цIеношна тIеухку бахархой.\nЖурналистна Буражев Адамна хетарехь, Кремлна инициатива товр яц аьлла гIаттийнарг бух болуш къамел дац, «ши лерг а, кач а лаьцна, тIеозийна хIума ду. ГIалгIачо шен цIенна тIе байракх олларх стаганна а халахетар дац».\nИзза ойла ю цуьнан вайнах махкахбаьхна де дагалоцучу муьрехь ГIалгIайчохь Сталин вазвина вийца цамагор Кремлна товр дац бохучух а.\n«Мелхо а, ас байракх сайн цIенна тIеоьллина гучу, со волчу веъначу хьешо соьга хоттур ду, ас иза стенна дина, ткъа ас дуьйцур ду, иза бу-кх кхетош - кхиоран а, патриотикаллин а болх», - элира журналисто Буражев Адама.


ГIуран-бутт 03, 2020\nРамазанова ПетIамат Шемарчу мухIажирий лагерехь\nДагестанехь терроран статьяшкаху хьийзош ю пенсионерка, 63 шо долу Нохчийчохь йина Рамазанова ПетIамат. Талламан комитето бехке еш ю иза "Исламан пачхьалкх" экстремистийн тобанна болх барна. Оцу зудчуьн адвокаташа а, гергарчара а тоьшаллаш до, иза Шема яханера, шен йоI а, цуьнан бераш а йийсарера кIелхьардаха, бохуш. Кавказ.Реалиин корреспонденто дуьйцу Рамазанован гIуллакхах а, кхиболу Оьрсийчуьра зударий даймахка цIаберза кхоьруш тахана а Шемахь буьсуш хиларх а лаьцна а.\nИза хенара зуда ю, халла буьйцу цо оьрсийн мотт\nДагестанан Кизил-юьртан кIоштехула МВД-н декъехь Рамазанаова ПетIамат бехке еш кечдинчу бехкбилларехь аьлла ду "гIортор еш хилла Оьрсийчохь терроран лоручу "Исламан пачхьалкхн" организацин идейшна". Талламхойн версица, оцу хенахь 59 шо долуш хилла Комсомольское эвлара яхархо харцхьа кхетта хилла динех йолчу идейх, ткъа цо дакъалаца сацам бина дерригдуьненан халифат кхуллуш, радикалан исламан некъ юьхьар алаьцна.\n"2015-чу шарахь Охан-беттан 11-хь ХIинжа-ГIалара кеманца Туркойн-махка яхна иза, ткъа цул тIаьхьа, билгалъяккха аьтто ца баьллачу маршрутаца дехьаяьлла Шемарчу Ракка гIала. 2015-чу шеран Охан-баттахь дуьйна цо дакъалаьцна Раккахь йолчу тIеман тобанан дахарехь, Оьрсийчоьнан Федерацин хьаштошна дуьхьало яр Iалашоца", - аьлла ду бехкбилларан сацамехь.\nТалламхойн версица, Рамазановас кхача кечбеш хилла, бедарш тоьгуш хилла "Исламан пачхьалкхан" тIемалошна, цара 2015-чу шарахь ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнна тIом кхайкхийначул тIаьхьа а.\nЗудчунна иштта бехке дуьллуш ду, ша тIеман тобанашна юкъахь леларх лаьцна цо Оьрсийчуьрчу низамашлардон органашка цахаийтар, цу тайпа аьтто шен хиллашехь.\nРамазанован адвокат Крунбаналиев Муса, кхоьруш ву ша ларйечунна талламхоша Iаткъам бан мегаш хиларх.\nРамазанова ПетIамате бехк кховдош хIоттийна кехат\n"Иза хенара зуда ю, халла буьйцу цо оьрсийн мотт. Иза бехке хиларан талламан цхьа а тоьшаллаш дац, цундела, Iаткъам бан мега цара. Ас хаийтина цуьнга, уллехь адвокат а воцуш, цхьа а тоьшаллаш маде аьлла. Амма, суна хетарехь, талламан изоляторе иза дайта баьхкина хилла цунна",- боху Крунбаналиевс.\nЮристо билгалдоккху, тIаьхь-тIаьха алсам долош хилар, Шемара цIабаьхкинчу зударшна дуьхьал терроризмца доьзна бехктакхаман гIуллакхаш. Рамазанован йиша, Гаджиева Аминат, карарчу хенахь 3 шо хан тоьхна чуйоьллина ю, террорхо хилла аьлла бехке а йина.\n"Оцу кепара бехктакхаман гIуллакхаш алссам ду схьадоьллуш, -кхин дIа а дуьйцу Крунбаналиевс. – Ас ларйечуьнан йишас, адвокат дакъалоцуш а воцуш, тоьшаллаш дина, дийцина ша Шемахь марехь хилла хиларх а, зайт-диттийн плантацехь болх барх а. Суьдхо зуда яра, цо мелла лахдира таIзар - уггара мелачул а мела".\nРамазанова ПетIаматан кхин цхьана йишас, Хадижата, йийцира Кавказ.Реалиин корреспонденте шайн доьзалан тIаьхаьрчу 7 шеран истори:\n"Гаджиева Аминат тхан йоккхаха йолу йиша ю. Цуьнан йоI, сан йишин йоI, майрчо Шема дIайигинера. Ша иза кхелхира. Йишин йоIа дехарш дора, шен шина кIантаца цIа ян гIодахьара шена, бохуш. Аминат цунна тIаьхьаяхара, амма йоI къелхаьряккха аьтто ца белира цуьнан – иза, мина а иккхина, йийнера. Аль-Холь олучу мухIажирийн лагере дIавигнера байлахь висина ши кIант. Аминат юхаяхара шен йоIан бераш цIа даладойтур ду аьлла сатесна, амма иза галяьллера.\nЖима йолуш дуьйна хIусамда велла йисинчу ПетIаматан йоI Шема яханера ислам Iамо. Дашар мехаза дара, ткъа дахаран хьелаш оцу хенахь цигахь вон цахилера. ТIом иккхича ПетIамата сацам бира йоI а, бераш а цIадало яха. Кхин хIунда цIера ер ю йоккха хилла зуда. ХIинжа-ГIалара дIа кхин гена яьлла а яцара иза шен дахарехь. Цо соьга дехар дира шен хIусаме бIаьргтухуш хилахьара аьлла. Ша юхайогIур ю, элира цо соьга. ПетIамат 4 класс бен яьккхина яц. Цул сов, яккхийн халонаш ловш ю иза могашалла вон хиларна.\nХадижата билгалдаккхарехь, цуьнан йиша цIераяьлча лерринчу сервисийн белхахой а, полисхой а оьхуш хилла цаьрга лееш а, талламан беш а.\nОцу хенахь, йоI а карийна, цIайогIуш хилла уьш, тIеман куьрехь йолчу Шемара. Туркойн-махка дозанна гергахь уьш лецна, дIабигна Джераблус лагере.\n"Иза чIогIа цIа ян лууш яра, чIогIа сагатдеш яра. Цуьнга олуш хиллера: "Хьо хенара зуда ю, хьо хьен йийр яц, набахте хьажор яц". Иза зуламда яц. Нохчийчохь цIа баьхкина зударий чу ца бухку, ткъа вайчаьрца (Дагестанехь) фашисташцачул а вон хуьлу.\nЦа лаьа цхьа набахте кхечу набахтах хийца\nДагестанехь йина Тамара Джераблус лагерехь ю. Цуьнан жима кхо бер ду. Кавказ.Реалиин корреспонденте кехаташ яздеш цо дийцира, ша Оьрсийчоьнан набахте чуйолларна кхоьруш ю, мел чIогIа шена цIа ян лаахь а аьлла.\nАль-Холь четаран лагерь\n"Майрчуьнца Шема дIаяха харжам бацара, сан декхар дара, со цуьнан хIусамнана хиларна. 2016 шарахь Шемара цIадахка некъаш лоьхуш дара тхо. Эххаре а майра лар йоцуш вайра, ткъа со берашца дуьххьара Аль-Холь, ткъа цул тIаьхьа Айн-Иса лагерехь Iийра. Туркой Шема чубаьхкича, курдаша дIасахийцира лагерь. Ткъа тхо, йийсаре лецна зударий, арабаха буьйлабелира уьш. Тхо кхетара тхайн дагIа меттиг боций, цундела цигахь севцира тхо. ТIаккха лагерна ха дечара цIетесира цуьнах. Тхайн хIуманаш схьаэца ца ларийра тхо чертаршна чуьра.\nЛуларчу Шемарчу лагерерчу мухIажираш буьйсаяккха шаьш долчу кхайкхира тхо, амма тхо ца даьхьира иза дан. Арахь хевшина Iийра сахиллалц. Шийла еанера ГIадужу-беттан юьхье. ДIадийшира тхо ха дан рагI а хIоттийна.\nIуьйранна нах дIаэха буьйлабелира, шайн баха меттиг болу болче. КIезиг дуьcуш дара тхо. Туркойн зударашна герга гIертара тхо, туркой чубагIахь, цара шайниш кIелхьара бохур бу-кх бохуш. Амма цул тIаьхьа туркойн зударий а дIабахара, тIаккха маьхьарий девлира, Асад ву чувогIуш, аьлла. (дуьйцурш ду Шеман президентан эскарш).\nТхо, тхайна хетарехь, туркой болчу агIор дIахьевдра. Керланашкахь оцу хенахь дуьйцура "террорхой зударий лагерера бевдда" бохуш. Амма тхо хевшина Iийра оцу яьгначу лагерехь тIаьххьалц, ткъа цул тIаьхьа дийна дийнахь гIаш дIадахара тхо. Сан 4 шо долчу кIанта мача а, куртка а яйира, иштта "террорхой" дара-кх тхо.\nНекъа боьлхуш я лагершкахь беллачу Оьрсийчуьрчу зударийн бераш ду кхузахь\nМасийтта сахьтехь дIаихира тхо. Некъах довла кхоьрура тхо. Буьйса яьккхира эрна арахь, бераш тхайн догIмашца дохдан гIерташ. Эххаре а туркойн байракх а, салти а гира тхуна. Кхалла хIума йийхира оха, цаьргахь хIумма а яцара, амма туькана хьовсийра тхо цара. Ерриг кепек схьагулйина, гарзнаш а эцна, царна тIе кхехкаш долу хи а доьттина уьш елира оха берашна. Тхьашша хи малар а бен кхин кхача ца биира.\nОха сатийсинера Туркойн-махка машаран дахаре а, машаран меттиге а кхача. Амма цхьана ханна аьлла кхоьллинчу лагершкахула го тийсинчул тIаьхьа салташа юханехьа Шема Джераблусе дIадигира тхо. Юха а четаршка. ХIинцца, дукха хан йоццуш елла тхуна "вагончикаш". Уьш эчигах йина ю, аьхка уьш чIогIа йохло, ткъа Iай ша санна шийла хуьлу. Шелонаш тIейахкале пешаш йохьур ю аьлла тхуна.\nГергарчарца зIе ю тхан. Иза ирс ду, кхузехь байна лелачу дуккха а нехан иза а яц. Некъа боьлхуш я лагершкахь беллачу Оьрсийчуьрчу зударийн бераш ду кхузахь. Сатесна ду тхо бобераш мукъане а дIадуьгар хиларх кхузара. Ткъа оха хIун дийр ду, со хууш яц. Дуьйцуш ду къона зуларшна, хан тоьхча а, бераш кхиина довллалц иза такхар тIаьхьатотту, бохуш. Тхуна ца лаьа цхьа набахте кхечунах хийца.\nТхох дукхачеран герагарчерах цхьа а ца висна, цхьаболчу йоIаршка дас-нанас а ца яздо хIуммаъ. Нагахь тхо цIадахкахь, тхо пайде хила мегара махкана. Кхузахь оццул луьрачу хьелашкахь дийна диса тхан доьналла кхаьччехь, тхайн бераш оха лардинехь, тхоьга болх а балур бу, налогаш а ялалур ю. Зен тхох билггала хир дац",- боху Тамарас.\nОксана, Джараблусехь латточу 28 шо долчу Хьаван нана, шен йоI маьршаяккха сатесна Гезгмашин баттахь хилира Туркойн-махкахь:\n"Со хилира дозанца йолчу зонехь. Оьрсийчоьнан консульство тIечIагIдан деза хьан йоI Оьрсийчоьнан махкахо хилар а, даймок иза тIелаца реза хилар а элира соьга. Со сихха зIене елира консультвоца. Цигахь, и дерриг а тIечIагIдеш, кехат делира суна туркой маттахь. И кехат туркойн депортацин лагере дIадала дезаш яра со, ткъа цуьнан хьаьким шен агIор схьаеха декхарелахь вара сан йоI Джараблусера, ткъа цул тIаьхьа хьаькам дехьаяккха дезаш вара иза дозанехула.\nТуркойн пачхьалкхехь сан йоIан Шеман территори тIехь динчу берашна бер даран тоьшалла лур долуш дара, ДНК анализ а йина. Цул тIаьхьа цIа дало мегаш дара уьш. Амма лагеран хьаькамо элира, документаш схьаоьцур дац ша, консультво шега электронан почтехула даийта дезаш ду уьш, аьлла. Сан дехарца, дипломаташ дира цо бохург, амма кхин дIа хуьлуш хIумма а дац, ткъа со хьалха санна ладоьгIуш ю".


Советан Iедалх лаьттачу нохчийн гIаттамхойх тIаьххьарниг\nЗазадоккху-бутт 28, 2018\nМагомадов Хасуха а (хьалхара могIа, сирлачу духарахь), нохчийн гIаттамхой а, 1930-гIа шераш.\n42 шо кхаьчна Магомадов Хасуха вийна.\nСоветан Iедалх лаьттачу бIаьхойх тIаьххьарниг\nМагомадов Хасуха вийна 42 шо хьалха Шуьйта кIоштан Бенан уллехь. 71 шо долувоккхачу обаргана гобина лаьттина масийтта дийнахь. Ларамза маса топ кхетта велла иза. Иштта цуьнан а каяьлла лаьттах доьллинчу Iода тIе хIоьттина топ тоьхна тIелеттачарах цхьаъ вен. Оцу дийнахь цигахь хиллачеран тоьшаллашца цо мохь биттина хилла, ша вала веана ву кешнашка, шена тIе ма гIорта бохуш. Каш а хилла цо ша шена даьккхина.\nЦул тIаьхьа Iедало кхаьънаш догIушхаамаш баржийнаполитикин луьра зуламхо вийна шаьш аьлла. Билгалдаккха деза вийначу Хасухина дакъа терзанца оьзча, 35 кила бен ца хилла.\n37 шарахь лелла Магомадов Хасуха обарг. Оцу некъа тIе иза ваьлла 1939-чушарахь, дов даьлла стаг вийначул тIаьхьа. Наха витинехь а, Iедало ца витина, цо маьрша дахарх къахкина лелла иза. Оцу хенахь иза 30 шарал хан тIехъяьлла стаг хилла. Цуьнан кIант Магомадов Денис масех шо хьалха еллера Маршо радиога интервью. Цу тIехь цо дагалоьцу шен дех дуккха а хIуманах.\nКъам дохочу хенахь, шега баккхий вежарша дехар диннашехь тIе ца дитина цо цаьрца дIавахар, элира цо: "Дуьненчохь йоккхучу заманчохь хIокху ДегIастанчуьра дIа а гIур ма вац ша, хIокху Iедалх теша а тешна, церан кара а гIур ма вац ша, аьлла дуй биънера цо.Вай цIера дохочу хенахь а, вежарша аьллера цуьнга, юккъе валий, тхоьца дIаволахь. ХIан-хIа, вогIур вац ша, дуй къарбан йиш яц шен аьлла, дIа ца ваханера цаьрца".\nОбаргийн некъа тIехь цхьалла лайна цо. Цхьана юкъана кхечу обаргех дIа а кхетта лелла, амма ша цхьалха хилча, даима тIаьхьабевлла лелачу низамхойх къайлавала аьтто баьлла.\nХийлазза мотт а тоьхна цунна, хийлазза цIеххьана бинчу гонна кIелхьаравала аьтто а баьлла цуьнан, аьлла кхин дIа а дуьйцу цуьнан кIанта Денис: "Цхьана меттехь шина сахьтехь сов вижа йиш йоцуш вара ша олура цо. Гуьржийчу дIаваха аьтто бацара Итом-Кхаьлла кхаччалц гуо лаьцнера.\nБIаьсте йолу хан яра боху цо, черчий гIовттаза.Лайн лар йолуш а, йоцуш а меттигаш яра бохура. Чан Iин олучу меттигехула ша чекхволуш шен тIеIоттабеллера бохура. Ша чен Iуьрг чувахара бохура. Шаьлта а яьккхина чаца буьйса яьккхина ша бохура.\nВуьйш схьа а баьхкина, оцу Iуьрг чу цхьамза Iоьттина хилла. Чано «гIагI» аьлла гIовгIа йича, кху чу гIоьртича-м чано ватор вара иза, аьлла бела а белла, дIабахара бохура уьш. Ша тIаккха цу чуьра ара а ваьлла, Iин чохь ламаз а дина, дIавахара бохур".\nМагомадов Дени ша а оцу хенахь 30 шарал тIехъяьлла хан йолуш, шен деца Хасухица уьйр йолуш хилла. Цкъа фотоаппарат а эцна, цуьнца къайлах цхьаьнакхета вахана иза. Дас ца даккхийтина шен сурт. Шен иза доцу дела, Iедална кара ца вахана ша тахана а, аьлла. Оцу бахьаница иза кара а ца воьдуш, лелла.\nМассарна а хууш ду, цо Соьлжа-ГIаларчу дарбан хIусамехь хьенан-мила ву а ца хууш ехха хенахь Iиллина. Иза лелар паргIат, масала Соьлжа-ГIалахь а, аьлла дагалоцу Магомадов Денис: "Ша гIала а воьдий, цигахь ресторан чохь хIума а кхоллий, дIавоьдура бохура цо. Шок ма-тоьххинехь, тIеян Iамийна говр яра цуьнан. Иза Пригородни олучу меттигехь хьуьнха яжа дIа а хьоьций, ресторанехь а Iай дIавоьдура ша бохура цо".\nМагомадов Хасуна сий айдеш, цуьнан леларх хьакъдолу фильм яккха езара аьлла хета поэтана, юкъаралхочунна Хасимиков Сулбанна. Нехан эсехь-м иза иштта а висина ву, элира цо: "Цуьнах лаьцна дийца дуккха а ду. Вайн Нохчийчохь вевзина ца Iаш, Къилбаседа Кавказехь а гIараваьлла хилла иза. Цундела, цуьнах массара а вовшах а кхетта, исбаьхьа фильм яккха езара, тIаккха вевзар вара иза. Даладекъалвойла иза".\nМагомадов Хасуха -тIаьххьара обарг лоруш ву Советан пачхьалкхехь хиллачарех. Цул хьалха а хилла, дуккха а къомах Iедалан харцо ца лайна кара герз эцна, амма иза санна бехха и некъ дIакхехьна цхьа а вац.\nЦхьа хIума а ду Хасухин дахар юккъера дукхачу нахана ца хууш. Нохчий дIабохийначу хенахь цо Дагестанера зуда ялийна хилла. Цо вина ши кIант а хилла цуьнан. ХIара тIом болабелча, Соьлжа-ГIалахь нохчийн агIор дакъа а лаьцна цушимма. Цхьаъ велла, вукхуьнах хIун хилла хууш дац.


Инарлан прокуратуран хиллачу талламхочо Степанов Игора дехар дине Талламан комитете 20-чу бIешаран 1920-1950 шерашкахь Советан пачхьалкхан баккъалла а волу куьйгалхо хиллачу Сталин Иосифна дуьхьал бехктакхман гIуллакх долор.\nСталин бехке вар доьху цо, дуккха адамаш дайар а, геноцид яр а вовшахтохарна. Бехктакхаман гIуллакх низамца доладойла дац, бехке хила мега аьлла шеко йолу стаг велла хиларна, амма иза жоьпе озор юхатохале кхел декхарелахь ю цо лелийначунна низамашкахула мах хадо.\nСтепановн исках лаьцна еарин дийнахь хаам бина "Коммерсант" газето. Гергарчу наха Советан заманахь репрессеш лайна волчу Степановс доьху Сталин адамашна тоьпаш еттар вовшахтоьхна стаг ларар, 1937 шарахь Товбеца-беттан 30-хь арахецначу №00447 "Хиллачу кулакашна а, зуламаш динчу нахана а, кхин йолчу советашна дуьхьал йолчу элементашна а репрессеш ярх лаьцна" (Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов) цIе йолчу НКВД-н омрина тIе а тевжаш.\nСталина тIе куьг таIийначу документана тIехь тоьпаш тоха еза аьлла ду 82 эзар 700 вахархочунна, ткъа кхин а кхин 193 эзар 400 вахархо дIахьажош ву лагершка.\nЦу кепара, Степановс шен дехарехь яздарехь, Сталин лара вогIуш ву дуккха адамаш дайар вовшахтоьхнарг, вуьшта аьлча православин мозгIаршна а, кхин болчу бахархошна а тIехь геноцид йинарг.\nСтепановс кехат дахьийтинчу Талламан комитето иза дIахьажийна шен Москохарчу коьртачу талламан урхалле. Инарлан прокуратуро цуьнан кехат дIахьажийнера Ивновски кIоштан прокуратуре, ткъа цигахь бух ца карийна таллам дIаболо.\nПрокуратура таллам бан реза ца хиларна латкъам бина Степановс Конституцин кхеле.\n"Мемориало" бинчу хаамца, Сталинна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долорца доьзна Степановн дехар, гарехь, Оьрсийчохь дуьххьарлера цу тайпа гIуллакх ду. Цу махкахь официалан кепfра емал дина дац Сталина лелийнарг.\nСталин Иосифа куьйгалла дира Советан Пачхьалкхана 20-гIа шераш дуьйладелчхьана 1953-чу шарахь ша валлалц. "Мемориало" гулдинчу тоьшаллашца, Сталинан репрессеш лайна а, царах зен хилла а ву 12,5 миллион цу пачхьалкхан вахархо.\n"Левада-центро" тIаьххьара бинчу талламца, Сталин Иосифан дикачу агIор я башхалла ца хеташ мах хадабо 77% Оьрсийчуьрчу бахархоша. Цуьнца цхьаьна, баккхийберца а, ларамца а, безамца а иза тIеоьцу 51% махкахоша.


Ишта атта а дац ЕГЭ дIаяла!\nЕГЭ олу цхьа экзамен дIаяларехь Iорадаьхна жамIаш хьокъехь бекъамаш бу бахархошлахь.\nИшта атта а дац ЭГЭ дIаяла!\nПачхьалкхан цхьа экзамен дIаяларехь лара цабелларш 10% дешархой бу официалан гIардаккхарехь. Коьрта экзаменаш тидаме а эцна аьлча,масала «математика» йовзарехь кхачо йоллуш хаарш гайтинарг 72% дешархо бен вац,ткъа хаъал лакхара гайтам бу «оьрсийн мотт» Iаморехь-87%.\nХIора а 3-4 –гIа кхиазхочо «математика» шиъ даьккхина, аьлчи а бIенна юкъахь 28-ммо шиъ даьккхина оьрсийн маттаца лара цавелларг кхойтта бен вац. Экзаменаш дIалуш кхушара 12 эзар гергга дешархо хиллехь (11 713) дIа а ца ялаелла кIелбиснарш эзар 200 гергга кIентий а мехкарий а бу.\nДешаран, Iилманан министараллин маьхькIамхоша дийцарехь республикехь кхушара хаъал гIолехь дIаелла экзаменаш стохкачул а. Цара тоьшаллин далориш ду ишта терахьаш: кхушара «оьрсийн мотт» дIаелларг 87% ву ткъа стохка 75 бен вацара, хIинца «математика» къарйинарг 72 % ву,амма 2015 шарахь 55% бен вацара.\nМа-дарра аьлча, цхьа могIа хьехархоша шаьшша а, говзанчаша а шеконе дохкуш ду ЕГЭ экзамен дIаяларехь кхушара бIаьрла, даладелла гайтамаш бу бохург.\n«Дешаран шо юккъе а дахале пенсе дIахьовса беза аьлла, бIеннашкахь хьехархой балхара бохийра. Церан меттана схьаэцнарш муьлш бу? Дера бу, ахь ярстийна бежана уьрсе йиллина дIаяьккхича, цуьнан метта, корта хилчахьана олий кхин бежана дIа муха тосу!?\nИзза сурт ду ишколашкахь хаделларг а. Хьехархой бу бохуш «кортош» дIахIиттийна, церан хаарш, уьш мел зеделла, охIла бу бохург тергамза а дуьтуш.\nТIаккха берийн хаарш лакхара муха хуьлу?».\nИшта хеттаршка вийлинарг ву шен цIе йоккхийла ца лиъна Старопромысал кIоштера хьехархо.\nЕГЭ экзаменан жамIаш шеконца тIеоьцучех ю 30 шарахь хьехархо болх беш йолу Соьлжа гIалин кIоштера Медент. Дуккха а бераш довза а девзаш,хIинца а болх беш хиларе терра, цунна доккха хIетал-метал ду цхьаболчра экзаменаш кхиамца дIаелла аьлла кхайкхор.\nМедент: «Экзаменийн жамIаш ас а шеконца тIеоьцу. Набарца бевлча богIуш, ца бевлча ца богIуш а , цхьа хIума ца деш, 11 класс чухула чекхбевллачара а дIаелла боху. Цаьрга уьш муха ялаелла со чIогIа цкецьяьлла ю-кх!»\nЭкзаменийн хьокъехь хIинцца къамел динчу Медента санна хьажам берш дукха бу. Делахь а, стохка шианнаш даьхнарш вуно дукха хиларна, кхера а белла, дай-наноша бала а кхаьчна, дешарн тIетеIийнарш кхушара алсам хиларна бу кхушарлера гайтам лакхара аьлла ойла йолчех ву Новр кIоштера Хьамзат.\nЦунна хетарехь, хIумма а хууш боцу «кортош» дIа а хIиттош, иттаннашкахь балхахь бахчабелла хьехархой дIабахаран зов «гIардер» ду 12 шо даьлча. Хьамзат ву дуьйцуш.\nХьамзат: «Стохка шианнаш Iаламат дукха дара. Цундела жоьпалла лакхара а хилла, дай-наноша уьш дешарна тIетеIийний те аьлла ойла ю сан. Репетиторш лоьцуш, совнаха а хьехархошна тIелоьстуьйтуш. Шайна гIодар ледара хир дуй а хиъна. Ткъа хьехархой дIабахарх аьлча, уьш дIабахарх хуьлу зе дуй хIинца а гучудаьлла а дац. Иза тIаьхьо хир ду. Хьехархой дIабаха мегар ма дац. Уьш дIабахар аьлла болх-некъ боцурш лахлур бу? Бац дер-кх!»\nГайтамаш дика хиларан билггал бахьана хIара ду ала хIуьттуш а боцуш, говзанчаша биста кхаччлц, дукха бахархоша цакхетарца тIеэцна, Iедалан тIегIанахь стохкачул мелла а гIолехь ду боху ЕГЭ экзамен дIаяларан жамIаш.


ХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш — Википеди\nХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш\nBufo periglenes, Дашо бецан пхьид, тӀаьххьара гина 1989-чу шеран хӀутосург-беттан (майан) 15-чу дийнахь.\nХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш (инг. Endangered species, EN) — тӀейогӀучу хенахь дерриг дуьненахь я цхьа пачхьалкхехь хӀаллакхила кхерам болу биологин тайпанаш ду. Уьш дӀаяларан бахьанаш хила тарло доккха доцу масалла а, Ӏаламан Ӏаткъам а, зуламхойн (браконьерийн) таллар а.\nХьалхалерачу заманахь нах дийнаташна сагатдеш бацара. Шайн кхача кечбан а, цӀокаш ян а, дийнаташ луш кхиболу гӀирс а дуьхьа мел оьшу хӀаллак йора уьш. Адамаш а, йохк-эцар а совдалар бахьана долуш цхьайолу тайпанаш хӀаллакхилла меттиг бара. XVI-чу бӀешерахь нахана дагадеара дийнаташ ларъян езар. Цу заманахь юкъадаьккхира хьалхара талларан дехкарш. Амма оцу дехкаран цхьа Ӏалашо яра — дийнатийн дукхалла меттахӀоьттича тӀаьхьа таллар дӀадоладар.\nТкъа юьхьанцара, таллар а, кхидолу дийнатийн хӀаллакдар а доьхкуш долу низамаш юкъадаьхна XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь. ХӀунда аьлча, цу оьмарехь Европехь цхьацца дийнаташ (масала буланаш, оьрс. зубр) хӀаллакхуьлуш яра — 1627-чу шарахь хӀаллакхилира тур а, дӀайолуш яра тарпан а. 1918-чу шарахь тарпан дуьнен тӀера яйна дӀайелира. Дукхачу пачхьалкхашкахь хӀу дӀадолуш йолу тайпанаш лардеш Ӏедалш ду: масала, таллар дехкар а, цхьадолу латтанех пайда эцар дехкар а, йихкина меттигаш (оьрс. заповедник) кхоллар а. Де-факто хӀу дӀадолуш йолу тайпанийн юридикан гӀо кӀеззигчу барамехь бен ца хуьлу. Юкъаралло кхин гӀо ца деш и тайпанаш хӀаллакхуьлу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ХӀу_дӀадолуш_йолу_тайпанаш&oldid=5570654»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 11 февраль, 12:07.


Къилбаседа Федерала гуонан куьйгалхочун гIовс хIотта там бу Байсултанов Одес\nОхан-бутт 20, 2012\nНохчийчоь -- Хлопонин Александр (Аьр., цунна тIехьа гуш ву Байсултанов Одес), Кадыров Рамзан а (Аьт) Сийлаллин Аллейхь гуттар йогу цlе латош, Соьлж-гIала, 09Сти2010\nНохчийчоьнан премьер-министр Байсултанов Одес балхара дIаваьккхина республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Еарин дийнахь дуьйна иза балхахь лоруш вац. ХIинца жигара дуьйцуш ду, Байсултанов Одес дехьавала мегачу белхан даржах лаьцна.\nЦхьа бутт хьалха, бакъ доцу эладитта санна дийца долийна дара, Нохчийчоьнан премьер-министр Байсултанов Одес кхечу, лаккхарчу балха ваха мега бохуш. Бух мичара бу ца хуучу, хьосташа дийцарехь, иза Къилбаседа Кавказан федералан гуонан куьйгалхочуьн Хлопонин Александран хьалхара гIовс хIотта мегаш ву.\nХIинца а и хаам цхьаммо официала къобалбеш бац. Амма меттигерчу Iедалшна уллерчу хьосташа чIагIдарехь, Байсултанов, шен балхара садаIа хан а эцна, цига кхин гучуволуш вац.\nНохчийчоьнан Iедалийн гуоно, пIераскан дийнахь делкъала тIаьхь даре дира, Байсултанов балхара дIавоккхуш документан кIел республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана куьг тIайийна аьлла. Цигахь хIокху беттан 19 де ду. Оцу хьостано бахарехь, билгала хууш дац, Байсултанов Одес Хлопонин Александарн хьалхара гIовсан метта воьдуш вуйла. Амма дукха хан йоццуш оцу даржехь деххачу шерашкахь лаьттина волу Вагапов Сулейман дIаваьлла шена лаамца оцу балхара.\nНагахь санна дуьйцург бакъ хилахь, керлачу балхахь Байсултанов Одеса урхалла дийр ду, Оьрсийчоьнан уггаре а лазаме йолчу, федерала гуонан социала-эконоамикан хьашташна.\nИшшта, къастонза дуьсу, иза Нохчийчуьра цуьнан шича волчу республика куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIавахийтар бахьанаш а. Цхьацца, юха а тIаккха а бух боцу къамелашка ладоьгIча, иза цунна башха реза ца хилла. Мухха а делахь, дукхах болчу тергамхоша чIагIдеш дуьйцу, Нохчийчуьра Пятигорске болх бан дIавахча, Байсултановс доккха са доккхур ду бохуш.\nБайсултановн белхан меттиг хийцалуш ю


Имарат Кавказан лидер лаьттина Умаров Докка вийна хилар тIечIагIдина ФСБено\nОхан-бутт 08, 2014\nОьрсийчура Федералан Кхерамазаллин Сервисан директора Бортников Александра тIечIагIдина Имарат Кавказан лидер лаьттина волу Умаров Докка вийна хилар.\nШа урхалла дечу Къоман Антитерроран комитетехь вистхуьлуш цо хаам бира, 2014-чу шеран юьххьехь «талламан-тIеман болх беш» хилла ду иза, аьлла. Цул сов, 200 тIемало а лаьцна, аьлла хаам бира Бортниковс.\nУмаров Докка верах лаьцна хаам шен сайта тIе Зазадоккху-беттан 18-чу дийнахь тоьхнера Имарат Кавказан сайто. ХIетахь, иза вийна хилар тIечIагIдан реза хиллера ФСБ. Ша шех дIакхайкхийначу Имарат Кавказан лидер лоьхуш дукха лерина операцеш дIаяьхьнера Къилбаседа Кавказехь. Иза вийна боху хаамаш а бора юкъ-кара.\nОьрсийчохь хилла масех теракт юзу Умаров Доккин цIарца. Даханчу шарахь аьхка цо видеохаам бинера, Сочера Iаьнан Олимпан ловзарш юкъахдаха, Оьрсийчоьнан латта тIехь теракташ яр доьхкуш бина сацам юхабоккхуш.