«АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 7 - 3 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 3 » «АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 7\nЕвзуш ю, 1200 тайпана йолу сту лоцу гезгаш. Царех 25 гезг, адамна кхераме ю. Риман Iилманча волчу Плиний Воккхачо яздо: «Сту лоцу гезг, ша лаьхьа санна дIаьвше а, къемате а хIума ю. Цуьнан къовзор Iазапе а, кхаа дене долу таIзар долуш а ду. Цул тIаьхьа, леш ву лазийнарг. Сту лоцу гезго къовзор Iожале ду зудаберашна, иштта даима зударшна, ткъа божаршна Iуьйранна. Цу гезго шен цIога даима дIасхьалестадо, ю Iотта жимма а аьтто баьлча, и Iуттура йолуш».\nУггаре кхерамениг ю «Iаьржгезг» («каракурт»). Вуьшта, цуьнан шолгIа цIе ю «Iаьржа жеро». Иза хуьлуш ю гIамаран еса аренашкахь, Юккъерачу Азин, Крыман, Кавказан еса аренашкахь. Каракуртан стен гезг 10-20 мм а, цуьнан боьршаниг 4-7 мм йолуш хуьлу. Бос Iаьржа хуьлу, боьрша, хилаза стен гезган цIен тIадамаш а долуш.\n«Iаьржгезгана» еза меттигаш ю, ахаза йолу сагал-бецан аренаш, эрана латтанаш, Iаннин а, татолин а бердаш. Уьш еха меттигаш ю, цара дIалийцина дехкин оьрнаш, кхин тайпа Iуьргаш а. Йовхонан Iаткъам совбаьлча, цара лоху IиндагI долу меттигаш.\nИюнь-июль батташкахь, уьш (гезг) уггаре а кхераме ю. «Iаьржгезган» жигаралла совйолу буса. Делахь а, дийнахь къовзо а тарало цо, цахууш тIе ког тIебаьккхича а, цунна, шена болу кхерам хаабелча а. Цуьнан дIавш, пхийттазза чIогIа ду шок еттачу лаьхьан дIавшелла. Эмкал, говр санна онда долчу дийнатана, Iожалла луш ду иза. Нагахь санна, цо лазийначу адамна сихха лоралла ца дахь, цхьа-ши де даьлча, тIаьхьа хира ду и адам Iожаллан карара даккха.\n«Iаьржгезгас» къовзийначул тIаьхьа, чкъора тIехь бисна цIен тIадам, сиха бесаниг хуьлий дIахIутту. 10-15 минот ялча, кийра, гIода юкъ, некхе чIогIа лазарш догIий карзахдалар хуьлу, Iожаллах кхерар а совдолу. Лазархочуьнан когаш лехий, садеIар хала долуш, корта лозуш, Iеттош долуш, юьхь сенлой, дог деттадалар а, синпхенан пульс а лахло. Бакъду, цу дIаьвшан чIагIо йохайо йоккхачу температуро. Ю Iоьттина и меттиг, ши минот ялале, латийначу сирникца сихха яго еза. Цул тIаьхьа алсама хи муьйлуш, меттаха ца вуьйлуш Iилла веза. Дика хира ду, «динберг» олучу ораматан кочалла, цу ю Iоьттиначу метте тIейиллича.\nДуьнентIехь йолчу гезгех уггаре а кхерамениг ю, лакхахь хьахийна, «Iаьржа жеро» (гIазкх., «Чёрная вдова») олу а, «Бора халбатхо» (гIазкх., «Бурый отщельник») олу гезгаш а. «Бора халбатхочуьнан» къовзор тIех кхераме ду, цуьнан и къовзор, адамна хаалуш ца хиларна а, дIаьвшан Iаткъам цхьана юкъана ца хаабаларна а. Цундела, цу адамо хан йолийту лоралла ца деш.\nП.И.Мариковскис бечу хаамца, «Iаьржгезган» дIавш шовзткъеиттазза кхераме ду, «бархIбIаьрган» (тарантул) дIавшелла, пхийттазза чIогIа ду иза, шок еттачу лаьхьананчулла а. Церан дIаьвшалла евзуш ю, тIех ширалла йолчу хенера дуьйна. «Лораллин Iилманан канон» олучу шен тептар тIехь, Абу Синас (Авицен) дуьйцу, Бухарехь, «Iаьржгезган» тайпана гезг хилар, «муркион» олуш. Цу гезго, Iаламата чIогIа бала хьоьгийту адаме.\nСту лоцу гезгех дина, жаннаш чуьра тIулгаш отуш, дарба ду Авиценнас (Абу Син) яздеш: «Итт дакъа сту лоцу гезгаш, цIена Iаьржа эчиган яй чукхуьссий, кIен бод хьокху цу тIе. ТIаккха, цIен яллалца пеш йохйо, кемсийн таьлланган дечигца. Цул тIаьхьа, и яй пеша чухIоттабо, цхьана буса цу чохь иза буьтуш. Цу чуьра арабаьккхина и яй шелболийту, чуьра схьаоьцуш гезгех хилла чим. И чим хIоам чубухку. Жаннашна ов деттачу хенахь, и чим, шина кират чагIарца… цо оту тIулгаш, хьаткъаца, цуьнан кескаш арайохуш».\nЦу сту лоцу гезгин а бу мостагIий. Церан дIаьвшо лоцуш яц зуш, мангусташ, цхьадолу моьлкъанаш. Цхьацца долчу лаьхьарчаша, олхазарша (масала бухIа), бIирдолагаша (хIаваэхула лела дахк) юуш ю и сту лоцу гезгаш. Бабуин олучу маймало а йоу уьш, ю йолу цIога, каде дIа а доккхий. Цу гезгин кIорнеш йоу яккхийрачу кхин гезгаша, сколепендраша, мокхатекхарг (фаланга).\nШирачу заманчохь, Мисарахь а девзуш хилла, сту лоцу гезгаша лаьцначунна лелон дарба. «Луьйца йоллар диначул тIаьхьа, (1-14 могIанаш) «чехкка, цIий оьхачу юкъана, ахьа хьайн мотт хьокху чевнна. Цул тIаьхьа ворхIазза луьйца а юллу даьттан тIадамна, цуьнца яшош чов. ХIора дийнахь дан деза изза цу даьттанца. Цул тIаьхьа чевнна тIейилла яшийна кIадин аса (14-17 могIанаш). (XX асан, 1-14 могIанаш). И болх чекхбоккхуш, юха а луьйца юллу даьттан тIадамна хьалха (17-27 могIанаш)».\nИштта, цу ширачу заманчохь хилла, дIавшана дуьхьала, ша тайпа дарба лоьхурш а. царех генаваьлларг хилла Понтан паччахь Митридат VI-гIаниг (ш.оь. 121-63-гIачу шарашкахь паччахьаллехь хилла). Жим-жимма, тайп-тайпана дIаьвшаш молуш хилла цо, эгIаза йоцу дуьхьало кхуллуш шен дегIана. Дуьненчуьра дIаваха веза хан тIекхаьчна аьлла хетачу муьрехь, дIавшо Iожалла ца луш висна иза. Тахана хууш ду, и тайпа антидот кхоьллиначу Митридат Евпаторас 50 дIавш лелийна хилар – дукха ораматин, опийн, лаьхьарчийн дIавш а.\nВ 15-17 бIешарашкахь, гезган дIавшо кхоьллина, пхенаш ийзоран бахьана дIадаккха, «тарантелла» олу сиха халхар деш хилла – Таранто гIалара схьадаьлла.\nДуьххьара дан деза накъосталла сту лоцу гезго, я «Iаьржгезго» (каракурт)къовзийча.\nИ накъосталла ду: ког-куьг меттаха ца даккхийта, къовзийначу меттигна лакхахь меже Iовдуш – ког когах дIабехкар, куьг саттош йовлакхаца хьаладехкар. Алсама хи, чай, шура мало еза къовзийначунна. Лакхахь ма-хьаххора, къовзийна меттиг яго еза, чевна тIехь сирник латош, дIавш дохон. Къовза ма-виннехь, масех корта сарамсекх а, 6-9 боча бIар а даар, итт минот яллача цIен чагIар тIе а молуш пайденна лору. Цул тIаьхьа, довха юргIа хьарчош, я йовха хIуманаш юха еза.\nИ чов мегара ю, бекъначу хохаца хьакхон. Новкъа хира дац, къовзийна меттиг содан берамца яшош хилча а. Лакхахь хьахийнарш, тIекхочучохь яцахь, динбергах кочалла еш, цуьнан худар дилла мегара ду чевна тIе.\n«БархIбIаьрган» (тарантул) къовзор.\nСту лоцу гезго къовзийча ма-дарра, «бархIбIаьрго» къовзийна меттера дIавш а, цIубдеш хьалаоза деза. Цул тIаьхьа и меттиг, туьха тоьхна довха хи а дуьттуш, компрессаш а еш, хьакхарш хьекха деза. Ишттачу меттехь накъосталла до тысячелистнико, оччамо, «живучка» олучу ораматан мутто. Уьш, чагIарца цхьаьна мала деза. Кипарисан бIараш (шишка) чохь долуш кхехкийна чагIар, гIезан чорпа, иштта «спаржашца» цхьаьна кхехкийна чагIар дика лору. ЧIагIар, инжиран юкъ, туьха вовшахтухуш дина хьакхар а, дика ду цу тайпа чевнна. Иштта, овдеттар дIадаккха, дика ю бани, я ванна. Кхаа кIирнах латтийна, ахлитр даьттана чу масех «бархIбIаьрг» (тарантул) кхуссуш кечдина хьакхар, алсама, хIора сохьтехь цIелла, дестар дIадаллалца хьекхар а дика лоруш ду.\nОцу хенахь, кхин цхьана хехочуьнан орцане аз хезира Сур-Шенна, «Мисканиг ву, и динарг! Иза, ведда!» аьлла. БугIа-Сиррин тидамо лаьцна хилла оьла, «эмкал баьIашна» тIе, тIелхиг тесна мунда хиллера. Синбилгало къаьстачу хенахь, хехочуьнан дакъа схьадан бахначара, цунна валар делла урс а деара.\n- Хетарехь, геннара кхоьссина, тоьхначух тера ду хIара, - элира, Сур-Шене урс кховдийначо,\n- И тайпа лом ден, хила везарг онданиг, я корматалла ерг ву. Амма, гонахьа цхьаа ларраш ца хиларо гойтург, и шолгIаниг хилар ду. Цул совнаха, шина пIендарна юкъа нисделла и урс, цхьаа дуьхьало йоцуш дагах летта. – элира, и тайпа масалаш дукха гиначу, гIаролан бIахочо.\nЦуьнгара схьаэцна урс, тIе ма-хьаьжжинехь девзира Сур-Шенна. Иза дара Ку-лимма-мари – ГIалахь, «лимму» хиллачу Шамшун урс. Цуьнан макъар буьххьехь болу бIаьрг, гезг лаьцначу чIижах бина, и санна берг кхин хира боцуш бара. ХIара керла шо долалучу дийнахь, «лиммун» гIалахь, ша цуьнан хьаша волуш, дозаллина санна цо кхунна гайтина урс дара иза. Сур-Шен кхеттера, сийсара, цхьана юкъана шен шеко кхоллаелла и «миска», Заййас вийна боху и «лимму» хиларх.\n- ХIайт-яI! ГIайгIа ца хиларо, далий-кха хьо зулам! – олуш, шен коьртах буй туьйхира сур-элас,\n- Мичхьа ю сан говр? Чекхкка, схьаялаел иза! Генаялале лаца еза, и чагIалкх.\n- Лараме Сур-Шен! Хьан говр а яц. Иза, цо дIайигначух тера ду. - элира Варзапас.\n- БугIа-Сирри! ХIара, хьан ледарло ю. Масех стаг а эций, хIара кIошта талла. Иза, я цу стеган дакъа сунна дуьхьала да, лаьтта буха воссий а, арцIиб хилий стигла валий а, - Сур-Шенас аьлча, «Со а воьду кхуьнца» элира Варзапас.\nРезахилла корта Ваванес таIийча, Сур-Шенан жоьпе а ца хьожуш, шен говр кечъян дIаволавелира жима стаг.\nШен собар дацаро, кхин а вониг кхолла таралуш хиларна, оьгIазлоно кхоьллина и чарп охьакхосса санна корта а ластийна, хьекъалаллин каравелира цо ша сиха.\n- Варзап! Вай шадерш дахча ден дерг, цу цхьана БугIа-Сиррис а дийра ду. Ткъа куьнца, кхин виъ накъост ву. Ахьа, кхерамазаллица доьзна хилла цуьнан декхар, хьайна тIеэца. Вайна ца хьаьа, кхин а луьраниг кечдинийла хьогIечо. – Варзапе а аьлла, гIаролан хьалханча тIекхайкхира цо, - БугIа! Со, хьоьга багатоха сихвелла. Кхузахь, сан бехк а бу, сийсара кхоллаелла сайн шеконна гонахьа, шун семалла ца иръярна. ХIа, хIара урс дIаэца. Цу Эйан къовзар диначу метте санна хIара Iоттий, цу шелIан са, цигашха арадаккхар, сан дехар ду хьоьга. Масо е. Эйана гIоле хуьлуш яцахь, тхо, Набулу-ГIала юхабоьдачу новкъахь вайна гиначу, цу «да-мат-Iун» кхерча даха а мега хьуна.\n- Дика ду. Со кхетта. Сох, цу «Исс-Хьарас» лен лазар ца тохахь, аса чIир оьцура ю цу ашшурох! – элира, иркарахIоттар хиллачу кIантас, ша лом санна говран букъа тIе а кхоссалуш.\nМуха нисделира, Эйана дина и Iожаллин къовзор? Миндарш тIехь дIатаьIна, набар тар озийна Iуьллучу Эйана, гIенах санна гора, тIехIоьттина, шен когашкахь лаьтта «мисканиг». Цуьнан чамбоцу васт ца дезаделла къано, ха хорцуш дехьакерчира, шен юьхьа тIе, тIетосург а озош. Хье ца луш, хур баха велира иза. ТIетесначо садукъдинехь а, я меже тхьосъеллехь а, юха а ха хаьрцира цо. Цунна гуш, гIан дара хIинца: бIаьрго ма-лоццу гонахьа, сийна бос беттало хи дара цунна. ТIехьаьжча кIорга хетахь а, коган хьакхолгаш бен къайла ца йохура цо Эйан. Амма, шийла дара. Айреш буха мехий Iуьттуш санна багабора, шелоно лахара когаш. Геналле хьаьжна лаьттачу цунна, шен настарш гонахьа изза шело яра хаалуш. Охьахьжначу цунна, мичара ялла ца хууш, цу хин бухара дуьйна хьерчаш хьалайогIу текхарг яйра. Цо го мел боккху а, шеца цо хьалайохьуш шело яра, шага-тIулг санна настарш гIорош. Настарах хьаьрчиначу цу тIекхаргах мукъавала, когаш хьекха велира Эйа. Лаха корта кховдийначу текхарго, цкъа-шозза катухуш къовзийра къано. Лаьлла гIелий санна, межинан массо а маьIIе кхочуш, дIасхьахьаьдира чарп ойъу лазар а, цхьатерра шело а. БIаьргаш схьадиллиначу Эйана дуьххьара гинарг, вордан агIонца лаьцначу пIендагIа тIоьхула, генайолуш йоллу цIен тIеда болу Iаьржгезг яра. Амма, гIевно санна лаьцна дегIан меженаш меттаха яхалуш яцара Эйага. Мотт а, бахьийча санна бара цуьнан. БIаьра дуьхьала дохк хIуттуш, кхетамчуьра велира, тIаьххьаре а, шена хуьлачух кхетта Эйа. Цунна и болх бинарг вара, кхара вохвина, вузийна «мисканиг». Буьйса юкъал тIехъялча хуьйцу гIарол, мелла а паргIатдаьллачу муьрехь, шен меттера хьалаайъавелла «мисканиг», гонахьа бIаьргбетта а, ладегIа а велира. Меллаша тIевахна, Сур-Шенан дин бихкина улх ястира цо. И дин нацкъара боккхуш дIа а тесна, юхавеъначу цо, «Ахикаран» цIарах верг лехира. Иза ца карийча, шен баргалш юккъера гIутакх гучадаьккхина, къаночуьнан гIудалкх лаьттачу метте дIаволавеллачу цуьнан голош тIе лахвала вийзира. Йовхарш а тоьхна, ха хаьрциначу къаночуьнан гIоьнчо, кхуьнан кога тIе шен ког бижийра. И самаваккхарх ларош, шен ког, цуьнан кога кIелара юхаозийра «мискано». Ша дIавижале, гIойленга билла схьакарчийначу тIулга бухара карийна «Iаьржа жеро» олу Iаьржгезг (гIазкх., «каракурт»), тIеуллург куьйга тIехьарчийна иза схьа а лаьцна, шена безам хетачу, къайленгахь лелочу гIутакха чуйиллира цо. И гIутакх дара, хIинца цуьнан карахь дерг. «Хьо сунна ца карийнехь а, хьан са лоцу доллачу дийра ду аса сайн тохар» шен дагахь олуш. Цу тайпана йолчу садолчу хIуманах вижнарг ларон оьллина бой дIакарчош, Эйан когашка арахийцира цо шен гIутакхан тутмакх. Гезго латаран васт эцнехь а, кхунна луург дан кийча яцара. Иза лазон, кхуо цунна гIутакх Iоьттича, гезго шен юца дина тохар гIутакхна кхечира. Цул тIаьхьа, къайла яла хьуламе меттиг лаха дIайолаелла гезг, Эйан берзиначу когаш юкъаяхара. ХIинца «мисканиг» тешна вара, цкъа мацца а, меттаххьевра волчу къанонна йиснарг, мел дукха а, сахуьлунга валлалца ерг бен хан йоцийла. Иза, сихха ша къайлабаьккхиначу дин тIе вахара. Цуьнан бергех горгамаш хьарчийна цкъа иза кеч а бина, ша ваха везачу малхбалехьа хила веза хехо, зеназаван вахара иза. Цхьанхьа а хехо ца хаавелла, цхьана лоха гу тIеваьллачу кхуьнан букъа тIехьара, шога аз хезира цунна: «Стаг ву хьо, я эшап ду?» аьлла. ТIаккхий бен ца гира цунна, цхьана жима тIулга тIейиллинчу туьрса тIе, дIатаьIна Iуьллу хехо. Хетарехь, набарха ваьллачу вукхунна моттаделлачух тера дара, ша хийца веънарг хIара ву. Амма, генара кхоьссиначу урсо, кIегара хууш воллург, цу шен турс тIе дIакарчийра. Шен урс Iалашоне кхаьчча, я кхачаза дисна ца хуу «мисканиг», юхаведира говр йолчу метте. Иштта нисделлера, цу кхолламан сурт.\nВордана тIера, шаршу хьалакарчийначу цуьнан четаран агIонца, довш доллачу Эйан дахкаре дирзина бIаьрсана, хIинца а гуш бара, керла кхоллалуш болу, марс санна готтачу беттан амат. Иза, шен маIаш лаьттехьа охкийна, шочах дина, ши муцIар йолу хинкема санна, агIонца Iуьллура. Стигале сийналла оьцийтуш, малхбалехьара гучаяллачу серлонан ачоно, меллаша юхатоттуш бара буьйсано кхоьллина бода, цу баттана бесалла а луш. ЦIена а, мархаш а йоцучу цу стиглахь, кестта гучайовла еза маьлхан зIаьнарш, цкъачунна, генара гучу цу лаьмнин амато кхоьллинчу сизна тIехьа яра. ТIекхача, масех дийнахь некъ бан беза и лаьмнаш а, кху аренгара дIахьаьжча, уллохь долуш санна хетара.\n- Муха ву хьо? – элира, чуьра са дIадаьлла, Эйан куьг каралаьцначу Ваванес.\n- Дийна. – элира гIийлачу озаца къанос, - Охьахаа, улле. Вуьш, мичхьа бу? – аьлла хаьттира цо.\n- Кхузахь. Хьуна новкъарло хиларна кхоьруш, эцца дехьа лаьтташ бу.\n- Со дийна ву, цкъачунна. Амма, суна хаалуш ю, когашкахула тIейогIу и Iожалла. Сан мотт, цо шен карахьарчабале, весетан дош ала лаьа суна. Къамел дан, хала ду суна. Цундела, со дIаоьцура долчу, суна даима ницкъ луш хиллачу лаьтта вилла. Вайн боллу накъостий, суна тIегулабе…, - олуш, са даьккхира воккхастагас.\nНакъостий тIекхайкиначу Ваванес, буха миндарш бохкуш меттиг а кечйина, Эйа тIехь Iуьллачу тIеуллурган йиъ маьIиг лоцуш, иза лаьтта ваьккхира цара. Шина агIора, цуьнан коьрте хиънарг Сур-Шен, Ваване а волуш, биснарш, гонахьа охьахевшира къанонна.\n- Мичхьа ву, БугIа? – элира, кIант ца хаавеллачу Эйас.\n- Иза, ямартхочуьнан ларца вахна. – аьллачу Сур-Шенас, къано ца кхеттий а хиъна,\n- Сийсара вайх схьакхетта и «мисканиг», Ку-лимму-марин «лимму» хилла, ашшуро хиллера. Тхан шеко ю, и Iаьржгезг хьан метта кхоьссинарг, иза ву аьлла.\n- Хила а тарало. Сийсара, наб озийначу хенахь, суна гина цуьнан юьхьсибат, гIан ца хилла. – аьлла, шен ойла нисъеш хан ялийтара къанос, - Дахар – иза, доккха ниIмат ду. Иза деза а, лара а деза. ХIинца суна иза, халаниг ду. Со, дIаваха везаш ву кхин дуьнене. Цигахь суна, кечбина тем бу. Аса сагаттадийриг кхин хIума ду. Иза ду, бухадуьсучу шун а, шун гIуллакхин а, кху вайн даймехкан а, тIекхуьура йолчу тIаьхьенан а кхане нисъярхьама, тахана бан беза некъ. Цу некъаца, вайн халкъ тIекхачо деза, коьрта Iалашо билгалярца доьзнарг. Цу Веза-Воккханиг волчо, хьалххе нисбина вайн кхоллам белахь а, суна хетарехь, Цо вайна меттиг йитанчух тера ду, цу кхолламца доьзна некъаш нисдан, гIалаташ тодан. Вуьшта аьлча, и кхоллам хийца. И «эни» цхьаъ веш берш вайн махкахь а, цу Харранехь а, Iаламата кIезга хилар хууш ду вай. Адаман кхетам хийца езарг, дохалла долу хан ю. Ткъа иза, вайн янне а яц. ХIун де вай тIаккха? Вайн мехкаш доладохуш, вайх лай дан гIертачу Ашшуро а, вайх шайн турс ян гIертачара а, цаьрца массаьрца юьхьдегалла лелочу кху дуьнено а кхийдориг, вайн «ков-кха-аз халкъан» кхане йойъу некъ хилча, хIун до вай?\n- Веза-Воккханиг волчу цу «энин» дуьхьа къа а хьоьгу, эшахь и мерза са дIа а ло! – Ваванес аьлча, воккхастеган бIаьргаш тIунделира.\n- Сан хьоме Ваване! Изза деш вац со? Сан дахкаре доьрзачу бIаьрсана, цу готтачу маьлхан зIаьнарш кхин гой а ца хаьа. Со вели. Кечам биначу темехь хира ву со. Со велча, аса нисдан хIумма а дуй кху дуьнентIехь? Цундела сан кIентий, шу дала сих ма ло. Шу делча, вай леринарг кIеладуьсура ду. Шу санна дерш кхиа, я кхио деза, уггаре а кIезга бIешо. Зер долу къано ву кхиа везаш, и кхиъча, шу санна дахаро зийна, кIентий а бу каро безаш. Цу ларамечу И-бара-хи-Мас ма-аллара, «марошна» юкъахь хьехам бан а, церан кхетаме и хьехьам билла а аьтто берш, муьлш бу? Церан могIара хиларх тоьуш дац, царачулла а, леккха сий дерш уьш бацахь. И тIегIа, шуьгахь ю. Кхо бутт хьалха, шу алсама дара. Ткъа тахана, шу иттех а ца висна. Сийдолу къаной а, иштта сийлаллин тIегIенаш йолу шун дай а тоьура бу, и арара хьогIе мостагI ца хилча а, шуна Iаткъам бан. – аьллачул тIаьхьа, лакхара дегI дегаделира къаночуьнан, ханна цуьнан къамел сацош, – Сан кийре кхечи, Iожаллин и шело. Шун яххьаш а, халли бен ца къастало соьга. Со стенна тIехь сецира? – элира Эйас.\n- «Тхан дайша а, сийдиначара а бен болчу Iаткъам» тIехь. – Сур-Шенас аьлча, – Сур-Шен! Хьо варий иза? Ла а, лахлуш ду сан, хьехан кIоргера санна, хазар къора долуш. ХIара къамел, вайн «Боьлаке» дIакхаьчча дан лерина вара со. ХIинца, хан яц!\nВайна езарг, онда пачхьалкх ю. Вайн кегийра элий, паччахьаш вовшахатоьхна юкъара олалла ца кхоллахь, кхане хира яц вайн тIаьхьенан. ХIинццалца вайн дайша, машаре а, ца хуьлчу даьлча дуьхьало ен а, некъ бу дуьненчохь бинарг. И бахьана долуш, хьогIечеран дуьненан аьттонаш нисбеллачу а, и аьтто вайн лахбеллачу муьрехь, эшар хуьлуш хилла вайн дайн. Масала ду, вайн дайша дIаделла Шу-маран, Баб-иллун, Хана-Марин, Ас-Суран, Арара-пхьан, ЛавантIе, Сийрин, хIинца карара дала томехь долу Харранан, Кашни-Аренан мехкаш. Вайн ницкъ, лаьмнашца бу. Аренга девллачу муьрехь, оьшуш ду вай. Цундела, сан ваьран вежарий! Аша, вовшахатоха безарш бу ламанхой, цу шайн «ХIал-Да» «энин» гонахьа.\n- Муха!? Ткъа Веза-Воккханиг? – аьлла, цеце аз хазийра, къано галавалар тараделлачу Варзапас.\nЖимма хан а ялийтина, садеIар сихделлачу Эйас, къамел долийра.\n- Вайн дайша хийцина дукха «эни» - «Ан», «Энлиль», изза волу «Ку-мар-ба» ву иза. ХIинца, дIатаса йоккха юкъ йисна воцург «ТIо-йа-Ша-ба» «эни» ву. И Веза-Воккханиг волу «Эла-ба-ха» юкъаваккха, я вай дайша ма-яккхара цуьнан цIе «ХIал-Эла» ала оьшург хан а, агIончаш а, ницкъаллехь болу бух а бу. Хан яц, агIончаш кIезга бу, керла бух а бац. Шира бух тIехь керланиг кхолла, алсама къинхьегам а, таро а еза. Цкъачунна, аша цу «ХIал» дашах бух а кхоллий, цу буха тIехь кхиабе «Да», я «Эла», олу кхетам. Йоккху цIе мухха а елахь а, цхьана, юкъара волчу «энина» хастам барца боьзна кхетам бу, цкъа хьалха, адаман коьрте билла безарг. ШолгIачу муьрехь, цу кхетамна гонахьара дукхаэнин чалх ю дIаяккха езарг. Иза дан аьтто хира бу, юкъара, тIемалочуьнан хьесап долу «энин» гондахьа, онда кхиамаш болу паччахьалла аш кхоллахь. Вайн коьрта мостагI, Ашшур ю шуна. Аша, пирIунан цIийнаца, я «касситин» ламанхошца хьагI лелаяхь, шу даима цIураниш хира ду, мел чIогIа пачхьалкх вайн елахь а. Хеттишна шу оьшура ду, туьрсан метта. Уггаре а хьалха, кхоьссинарг, цу туьрсах кхетийла аша дицдахь, даима айпе хира ду шу. – олуш сецира, садеIар хала долу къано, - Муьлххачу хIуманан дог гIелделча, иза гIора доцург хуьлу. ГIора дIадаьлларг, хуьлда иза уггаре а буьрса акхаро, чIагIалкхин ижу хуьлуш ю. Тахана, Маса-Сурахь долу «ХIал-Дан» аьрда-цIа, цу лаьмнин кIоргене хьош, керла юкъ кхолла еза. Масала, «Нах-Арин хIордана» гонахьа йолчу кIоштахь го суна, вайн «паччахьаллин дог». Ткъа шу, сан дега безаман зезагаш, хIинца шеллучу сан тиша дегна гIора латтош йолу, хазна яра даима. Аша, шайн дегнаш чохь кхабалаш, цу Веза-Воккханиг волчух долу тешар. Тешар, тешам, гIора бен дац шуна, шу толаме далон дерг. КъинтIера довлалаш къаночуьнгара, дог дохош даьллачунна. Суна шу гуш дац, хезаш дац, сан мотт а бу тийсалуш, шен орамашка еъначу гIоро гIевне бан кечбина. Со, тIаьххьара доIа дан волу. Шун Iодика йойла! Гург хира ду-кх вай, цу керлачу дуьненахь. – олуш дIатийра, йиш хаьлла озаца, ша тешачу цхьана Далла, шен тIаьххьара доIа дан кечвелларг.\nГонахьа лаьтташ тийналла яра, тIаьхь-тIаьхьа гIеллуш долу, къаночуьнан йиш хаьлла аз бен дацара цу арахь хезаш. Амма, гонахьарачеран дегнин, гIайгIанан, хиша башийначу бIаьргин мохь ала йиш хилча, и аре екийна ца Iаш, цу дерриге дуьненан еа маьIIехь хезара долу, инзаре цIогIа дара Эйан сица дIадоьдург.\n- Сийлахьа волу сан Веза-Воккханиг! Хьайн къинхетам бехьа, Хьан бакъдерг хууш доцчу кху адамах. Дуьне кхуллуш, ахь тхан дайшна елла и хьена дежийлаш, хьоькъу латтанаш, тхан бераш хуьлу зударий, яхь йолу къонахой ницкъаллехь а, гIораллехь а хилийта ахьа. Ахь царна ма-эшийталахь, доьналла, майралла йолу хьалханчаш, хьекъалалла долу къаной. ХIай Силахьа волу сан Веза «Эни»! Со Хьуна хьестало, аса Хьоь доьху, цхьабарт болуш де ахьа сан халкъ, тхойца гергарло долу ваьрраш. Тхан мохк хьогIечух ларбан, сан вежаршна Ахьа таро лолахь онда гIепаш кхолла, лоллех тхан зударий, бераш лардан. Тхо Ахьа делахь, тхан мостагIин хьогIах ларадинарш. Кхана, «ХIал-Да» хьестон волу сан ваьран хIара вежарий, Ахьа ларабелахь вонах, хьалхабахалахь зуламах. Кхара дечу цу къинойн бехкениг, со цхьаъ велахь Ахьа. Хьо цхьаъ бен вац-кха къинхетамениг, кху дуьненан Да а, Iаьршенан Эла а. Хьан дуьхьа, аса хIора шарахь сагIина луш хилла итт бугIа, шийтта Iахарх бахьана дай сан къиношна гечделахь хIай Веза-Воккханиг! – аьлларг дара, гонахьа Iаш болучара кхетош хезнарг.\nХьедечу балдех хаалора, цуьнан доIа дар чекхдалаза дуйла. ТIаьххьаре а, и балдаш дIасевцича, гIевно лаьцча санна Iачарех волу Сур-Шенас, шен лерг Эйан бете даьхьира. Эйас, хIинца а садоьIуш санна хетаделира цунна. Кху дуьненах тIаьххьара бIаьрг тоха санна, ша доIа дан волалуш къевлина бIаьргаш диллира цо, шен гонахьа Iачаьрга хьожуш. Ша лоьхурш гича санна велакъежначу Эйас, шен хьаж шарделла корта, аьтту агIонга карчийра, кийрара тIаьххьара са арахоьцуш. Дикка Iийра цунна гонахьаранаш бист ца хуьлуш. Тийналла йохош, тIаьххьаре а вистхилира Эйан лор а, дахарехь накъост а хилларг.\n- Лараме марой! Шен дахарехь, кху Эйас олуш хезана ву со шен валарх лаьцнарг. «Со велча, сан дегI мичхьа доьлча а бен дац, даймахкахь сан барз хилчахьана» олий. «Ков-кха-азан» халкъаша кхиийна муьлхха а латта, шен даймохк хеташ вара иза. И хаийтар суна тIехь ду. Ткъа дан дезарг, шуна дика хуура ду. – цуо аьлча, меттабаьхкиначу мароша, сиха шаьш караийцира.\n- Цунах лаьцнарг дуьйцуш, вовшеха дагадевра ду вай, кху Эйан хилла и васт а ларош. – элира, бIанакъосташлахь воккха волчу Сур-Шенас.\n«Дагахь а доцу дуьхьалкхетар»\nНовкъахь, шайна Iорадаьлла цхьа «да-мат-Iу» долчу, Эйан дакъа кечдан, цу метте юхаяхара къепал. ЮхабогIура болчу БугIа-Сирри бIон дуьхьала вала, цхьа гIаролхо витира цара, цу къепалан новкъахь. Дийнан, кхозлагIчу «хурадин хенан» шийтталгIачу декъе йирзина хан яра, дакъаделлачу цIийнан хьоькхнаша къарзйина юьхь йолу, БугIа-Сиррица вахна бIонакъост, «да-мат-Iун» керча кхочуш. Сийсара, Сур-Шенан бадийначу динахь вара иза. Говрана даьллачу хьацаро асанаш кхуллуш, букъа юккъера дуьйна, ге кIела кхаччалца йитанчу таьчннаша гойтург, генара, масо йолуш бина некъ хилар дара.\n- Говр йолаялийта, асар лахдаллалца! Хи а, жим-жимма малийта цуьнга. - аьлла буьйр дира Сур-Шенас, хьагвеллачу «геланчас» хи молачу юкъана. – ХIун шийла кхаъ бу, хьайна а, говрана а сел ницкъ беш ахьа беънарг? Мичхьа бу вуьш?\n- Сийдолу марой! БугIа-Сирри а, вуьш а, байъина Iоьхкаш бу аренца, говраца, эха дийнахь некъ балла йолчу геналлехь.\n- Муха!? Хьа байъана уьш? - Ашшуроша. Хетарехь, тхо тIенисделларш, талламан дакъа долчух тера дара. Шийтта дошлочух лаьтта и дакъа, шиъ бен кIелхьара ца волуш, вуьш берш тхан карах белла Iоьхку, хьаргIин даар хилла.\n- Вайниш санна, бохий ахьа. – оьгIазе кхоссар йира, кху деношкахь, БугIица доттагIалла тасадала кхианчу Варзапас.\n- Собар! – аьлла, девеши кIант, шичана тIечевхира.\n- Амма, хьуна дош ша ма-даллара, БугIа-Сиррис са даьккхина Iуьллуш ву вайна зулам динарг а. – олуш чета кхевдина, гIагIа бухара схьадаьккхина урс кховдийра бIахочо.\n- Муха нисделла, шу цу ашшурошна тIе? Иштта дукха уьш хилча, шу стенна летта царна тIе? – аьлла, диначу хаттарна реза ца хиллачу бIахочо, къоршаме кхоссар йира:\n- ТIе ца летча довларе тхо, и оха лоьху чагIалкх, церан карахь хилча! – аьлла.\n- Вай сихделла. Собар дехий, дуьххьара дуьйна, ма-хиллара дийцал ахьа шайца нисделларг. – олуш, кхин цкъа а, хи чохь долу кхаба кховдира, Сур-Шенас бIахочуьнга.\n- Кхузара дIа, цхьа ткъеитт чакхарма хиллал оха некъ бича, цхьана «да-мат-Iуне» кхечира тхо. Цигахь Iачу нахера тхуна хиара, «хуради хенан» цхьа дакъа хиллал йолчу хенал хьалха, кху хьан динахь, цхьа бере цигша тIехваьлла малхбузехьа вахарх лаьцнарг. Цул совнаха, селхана цу меттехь хааеллачу, Хибакера еъначу тобанах лаьцнарг а хьахийра цу наха. Аша дуьйцуш хезна, Тарш хилар магийра оха тхайна юкъахь. Цу наха дийцина цу хьалханчин аматаш а, Таршечух тера дара. Зуламхочунна тIаьхьакхиа лерина доьлхачу тхуна, цхьаъ ах чакхарма хиллал хьалха воьдуш, говрахь волу стаг ву ала томехь амат дайра. Цу аматна генахь боцчу гу тIехьара араяллачу тобано, и тхуна оьшург шайх дIаэвира. Цигахь кхин хье ца луш, и тоба цу гу тIехьа къайлаелира. Таршан тоба хиларх тешначу оха, тхайн дой чахчийра царна тIаьхьакхиа. Гуш боцчу ницкъо даге шеко кховдийначу аса, БугIа-Сиррин моха ярца йолу амал сакхоне ян, дешнаш карийра суна. Шайна кхерам ца хиларх тешнарш, шайн кхерамазаллина кIезга бала болуш хиллера. Ши бIе гIулч ца кхоччуш тхо герга дахча, гу тIехьара тхуна схьахезаш, дикка къасталуш доцу къамелаш дара махо схьакхоьхьуш. «Нах-хуррин къамелах тера ма дац иза» аьлла кхоллаеллачу ойлано, кхин а алсама сакхе хилар тIедожийра тхуна. Цхьа бIе гIулч хиллал тхо герга гIоьртича, къамел дечеран хабар шеко а йоцуш ашшуройниг дара. Динара воьссина БугIа-Сирри а, со а таллам бан вахара, гучаваларх а ларалуш. Цхьана лоха оькъам тIехьара дIахьаьжча тхуна гира шийтта дошлочух лаьтта ашшуройн бIо. Хьан дина хиъна и гонна хьийзош цхьаъ а волуш, вуш берш, «вайн зуламхочуьнга» леварца доьзна хаттарш деш бара.\n- «ТIехьаьжча, къениг ву хьо. Амма дин, «лиммун» бу аьлча а, адам теша йиш йолчу томехь бу хьан. Хьо, къоладийриг ву, я цунах тера леларг ву. Дийцал, хьо мила ву а, хIара дин хьуна мичара баьлла а? Ца дийцахь, и хьан модех буьзна корта, цу кIозарегех шад бина, диттан гаьнна тIеуллуш бу-кха оха, хIинццехь!» олуш цхьаммо тур баттара даьккхича, дегI нисдеш, кура чIенга ойъуш дIахIоьттиначу вайн «хьешо», иштта дешнаш элира: «Шу, сихмало со вен. Аша со Ададнерарина, я Мардукъ-Ахина тIекхачавахь, шайн даржашкахь шу лакхадовла а, ца довлахь, даккхийчу совгIатин дай хила а тарало шу. Ткъа и говр, «Ашшур» «энина» гергахь, «Мардукъсин» цIарца а волуш, «нах-арин ламанхошна» юкъахь, «Ахикар» а волуш лелачу ямартхочуьнан ю. Цу стага, Куллимари-ГIалин «лиммуна» тIе цIе а кхоьллина, «талламан корта» хиллачу Синшараца, тахана Заййан цIарца талараш лелочу, бIонбаьччан Нациран метта хIоьттина хиллачу Асаккуца бертахь, цу гIалин хазна хьулйиначех цхьаъ ву, цу говран да!» цо аьлча. «Ткъа хьо мила ву?» аьлла диначу хаттарна а, курра жоп делира цо: «Аса бигалъяхна цIераш йолу дай бен бац, сан цIе йовза хьакъ берш» цо аьлча, ган а гуш дог-ойла хийцаелира вукхеран.\n- Хан яц вайн. И стаг вай хIинццехь ца вехь, Iаламата доккха зулам дера ду цунах. –аьлла, чехкка, накъосташна тIевахара, цхьаъ дагалаьцна БугIа-Сирри.\nТхойша тIекхоччушехь, хеттарш дан волавелира и хьалханча: «Мас Iад ду вайгахь? Диъ! Мас гIемагIа ю? ВорхI! Тарраш? Пхиъ! ТIаккха вайн, цIеххьашха диначу тохаро пхиъ вожора ву. Висна бархI, шишша а ца кхочу вайна» цо аьлча, аса нисвира иза: «ВорхI бен ма вац, и дошло?» аьлла. «Ткъа вайн «мисканиг»? Иза-м, кхаане метта хила, таралуш а вай! - элира БугIа-Сиррис, - Сан тIеман вежарий! Царна юккъе чухохкара ду вай, вайн дой. ТIекхочачу юкъана, цхьацца пха а, цхьацца гIемагIа а тоха кхиа деза вай. Виснарг цхьаа кIелхьара вера воцуш болх вай ца бахь, и хаам кхача беззачу дIа кхачахь, вайна башхалла йолуш хира дац де хьалха а, я ши де тIаьхьа а далар. ХIинца аша, чехкка шайн говран бергаш тIе тIеулларгех кескаш яхий, уьш бергех хьарчае, хенал хьалха цу бергин тата ца хазийта. Вайх дийна висначунна, таьIIана-боьмаша бос болу тIеуллургаш хилийта, сан дош ду шуна» элира цо. Дуьххьара оха диначу тохаро, ялх дошло вожийра, шиъ БугIа-Сиррис а воьш. Царех кхин цхьаъ а, букъа юккъе кхетта пха а болуш, нацкъара вадийра шен говро. Тхуна виснарг, цхьацца мостагI вара. Бакъду, БугIас ма-аллара, и «мисканиг» Iаламата йоккха латаран корматалла йолуш а, кхаанни метта ларалуш вара. Иза хьесапе ца эцначу тхуна, боккха тешнабехк хилира, тхох шиъ вийнарг иза хиларна. Цул совнаха, БугIа-Сиррина лен волу чов ян а кхиара иза. Цхьанни вадар а хуьлуш, биснарш оха байъича, цу меттехь дийна виснарг сой, чевнаш хилла БугIий и «мисканиг» бен вацара.\n- Баппа! Суна, схьа тIетакхаел и чагIалкх. Ахикарна айса делла дош кхочушдар, сан декхар ду, - аьлла, шен хаьнтIера хьалаяккхина шаьлта, аса герга такхийначунна дега юккъе чутуьйхира цо, - ХIара чов, ахь сан бIонакъостанна йинарг ю хьуна. Ткъа хIара, тхан дегайовхо хиллачу Эйана тIера хIоттийна сан мухIар а ду хьуна олуш, хье юкъ лоцуш тоьхна, тIехьашха чекхъялла юьхьиг лаьттаха юьйгIира цо. Цу кхойттанах, воьалгIачуьнан са шен куьйгаца паргIатдоккхуш. ЦIий сацо аьтто боцучохь йиначу чевно, дукха хан ялале и турпалхо а дIатевира даимана. Ша валле цо аьлла дешнаш иштта дара: «Суна къинтIера довла ала, сан накъосташка. Эйага а дIахаийта, суна вевзина вацахь а, и тешачу цу Веза-Воккханиг волчух тешар долуш, сан дIавахар дуйла» - олуш, шен къамел чекхдаьккхира Баппас.\nЦу къамело синтем байъанчу накъостийн яххьаш, гIайгIано макхйинера. Цу арахь хIоьттина тийналла йохош, тIаьххьаре а Сур-Шен вистхилира.\n- Тхо санна, и Веза-Воккханиг волу «ХIал-Да», къинтIера волийла цунна а, цуьнца эгначу къонахошна а. Баппа! Церан декъий, генахь дуй кхузара дIа?\n- «Да-мат-Iун» дайшна, цу докъешна доладар, тIедиллина аса. Оха вийначу цхьаннин кочахь кхаьзначу тIоьрмиг чохь карийна дети делла, царна тIера сагIа а доккхуш, вайн Iадатца дIаберзо ма-беззара церан гIуллакх дар, шайна тIе цара а эцна. Аша некъа тIехь витанчо хаийтина соьга, вайн Эйа дIавалар а. Цу безачу «энишна» езачу, лакхенан тIегIанехь хира волу, хьаша войла цунах. – олуш дIатийна бIахо, цуьнан малаваларо, когаш чуьра садIадаьлча санна лаьтта охьахаийра.\n- Гуне! Ваване! АлгIа! Варзап! Вай дагадовла деза моьттуш ву со, кхин дIабийра болчу некъах лаьцна. Кхузара шина докъешна доладан ву, Эйан гIоьнча, цуьнца ши лай а. Бухависна вай пхийтта стеган ницкъе хьаьжжина, сацам бу вай бан безарг. Кху меттехь кхерсташ, Тарш а ма вуй. – олуш, «да-мат-Iун» беша вахара Сур-Шен, шен тешамечу накъосташца.\n«Доккха Ха-бу-ара» хин, уггаре а йистера, малхбалехьара долу онда га дара, «Кашни-Арин лаьмнин» тIехуленан чIажара, хьостано кхоьллиначу татолах хилла, тахана Ашшуройн, «Митаннин» доза билгаладаьккхина хи. Цуьнан аьрру агIонгахь лаьтта Набулу-ГIала, дозанан гIала-гIап яра. Цу гIопара арабаьллачу къепалан некъо, гIалина дуьххьала нислучу хин гечонна тIекхачале, шалгонан санна ши га кхоллинера. Царех цхьаъ, хи хадош Уднунна-ГIалаца зIе тесна къепалан некъ белахь, шолгIаниг, цу хица неврехьа хьалабоьду некъ бара. Кхо бутт хьалха, Сур-Шенас чIагIдиначу чIаже кхочура, цу некъан и га. Цу новкъахь хила везара Тарш а, цу новкъахь нисделлера, БугIа-Сиррин тоба ашшуройн талламан декъана тIенисйалар а.\nАмма, хил сехьабевлла, таллам беш «ашшурой» хилар, къонахошка ойла йойту хаттар дара. Иза хила таралора, кху агIонгахь «митаннихойн» совъялла жигаралла а. Нагахь санна, кху къепалх лаьцна цхьа хаам цаьрга кхаьччехь, тIаккха а таралора йийсар лаца а, ца лацалахь талор дан а, и тайпа дакъа кху агIонга хьажон. Сур-Шенас дагавалархьама йиначу цу кхеташонехь хилла сацам, арабаьккхина некъ кхин а дIабан лерина бара. Къано а, я лен гIоьнчаш а боцуш дисначу декъан, цу масалла йолчу тобанан а, декъашхойн а, сий дойъу хаттар дара, «новкъадовлий вай?» аьлла хIоттийна хаттар. «Да-мат-Iун» дегара, масех, кир лелон бIарза а эцна, шолгIачу дийнан, Iуьйре дIашершиначу хенахь, цхьатерра болчу къонахойн тоба новкъаелира. Иза дара, «элул» беттан, 5-гIа де (2-гIа август).\nБугIа-Сиррин а, цуьнан накъостийн а декъий дIадерзийна, царна сагIа доккхачу муьрехь дIакхечира некъахой. Цаьрца дакъалоцуш севцира уьш, суьйренга хан таьIча новкъабовла.\n«Да-мат-Iун» дегара хиара царна, и ашшуройн талламан дакъа хилар а, кхин масситтанхьа уьш гина хилар а, и де тIекхачале. «Церан декъех хIун дира аша?» аьлла диначу хаттаро, эхь хетийтара къерчан дена.\n- Цаьргахь хилла герз а, тIехь хилла гIагIа а дуьйхина, гIаттаман тоба кечйина аса. Эшах сайн кхерч ларбан а, эшахь даймехкан гIуллакхаш дан а тоба кхоллар, кху муьрна оьшург ду моьттуш ву со. Ткъа декъий, акхарошка нах лелачу новкъахула дIасхьа ца идадайта, цхьана хенахь догIнаша кхоьллиначу саьнгар чохь къайладехира оха, тIе латта тосуш. – цо аьлча, «Нийсаниг ду-кх, аша динарг» элира Сур-Шенас, цуьнан сакхе хилар, эрана гаттадо са хилар дуй а хоийтуш.\nСагIех а кхетта, араяллачу цу тобано сарралца некъ бира, селхана БIугIа-Сиррис шен накъосташца турпалалла гайтиначу метте шаьш кхаччалца.\n- Кху гу тIехь, буьйса йоккхура ю вай, - элира, гонахьа бIаьрг бетта ваьллачу Сур-Шенас,\n- Баппа! Хьалавалал цкъа. Гой хьуна, хьалла хин гергахь йолчу аренгахь тIехула хьаргIанаш а ийъалуш болу тIадам – цо аьлча, цуьнан хаттар чIагIдеш корта таIийра бIахочо.\n- Гахь, хьайца цхьа-ши накъост а эций хьажал цигахь дерг толлуш. Сема хилалаш! - олуш, лаьтта воьссина, шен лацаелла меженаш хьекхон а, лестон а велира Сур-Шен.\nБIанакъостий а паргIатабевлира. Хье ца луш юхавирзиначу Баппан карахь яра гIемагIа а, тур а, накъосташкахь турс а, таж а, исбаьхьа кечдина доьхка а. Цхьангехь иштта яра юьхь лаьцна ялош кхел а.\n- ХIара гIемагIа аса лелон, мел кIезга а ворхI-бархI шо ду. Аса кхуьнца вийна исс мостагI а, кхоъ зуламхо а, иштта цхьа лом а. Ша лечу муьрехь, сан дас суна дина совгIат ду хIара. Селхана, сан хIара гIемагIа генара ластийна кхетта ашшуро, шен говро вадор бахьана долуш, иза байъаначарна юкъахь ца карийча, «Сан гIемагIаца, къайлавели-кх сан иза» аьлла дог доьхна вара со. Цу Везачу «ХIал-Дас» юхадерзий суна, хIара, сан ден совгIат. Алкханчин даар хилларг, сан селхана веддарг ву.\n- Иза, дика кхаъ бу. Ваване! Ахьа хIун эра дара, кхара еъначу хIонсах лаьцна? – аьлла диначу хаттаро, сакхониг вира ламанхо.\n- ХIумахуург, я хиндерг хуург со велахьара, кху хIонцана гонахьа цхьа хьесап дан мегара аса. ХIинца, суна-м ца хаьа хIун ала деза. Бакъду, кхара ялийнарг кхел ю. Нагахь санна, ашшуроша шайн талламан бIахой кхелаш тIехийшош белахь, говрин къоьлла хила еза цаьргахь, - цо аьлча, «ХIай-хIай, жолам яI!» олуш велавелира сур-эла.\n- Нийса хьесап ду. Иза вай тидаме эца деза, «Хулчин накъостий» болчу «там-карашна» доьхкуш, ашшурошна говраш йохкар.\n- Цхьана Хулчина дихкина ца Iаш, боллу ламанхошна дехкар дан деза – элира, цу къамелан тIетайначу Гунес а.\n- Боппа! Аша тIом биначу меттехь цIе а латаяй, пхьорана амал бе. БугIа-Сиррин са даьллачу меттехь, цуьнан сина тIера мала, цхьацца кад хиллал чагIар карора дарий вайна? – хаттар дира сур-элас.\n- «Да-мат-Iун» дас, цу вайн цхьана вирбIарзан мохь юккъе лежиг юллуш гира суна. Иза хи дацахь, етта шура-м йиллина хира ма яц цо? – элира, забар ян дог догIуш волчо.\n- Иза а, нийса хьесап ду – Сур-Шенас аьлча, тахана, дуьххьара белабелира цхьацца берш.\nГоттачу метте хIорш нисбеллачу хенахь, кхарна дуьхьала нисса тIехахкаелла йогIура «мар-ка-ба-тIе»99. Гонахьа гуш, кхин шеко йолу хIума дацахь а, цу вордано дохьург диканиг доцийла кхеттера бIахой. Цкъачунна, кхарна хууш дацара цо бохьу некъ орцане бу, я хьогIениг бу. Иза хила таралора, кост дохьуш вогIу геланча а. Амма архаш юхаозош йоцуш, даггара чехочу говрех хIорш кхийтира, тилавелларг, я хьогIениг иза хилар. Шен Iоде, ю юьхьиг йолу ира пха биллиначу Сур-Шенас, кхобIе гIулч генара, дуьхьала пха хийцира. Ворданах йоьжначу шина говрах, аьрру агIонгарчуьнан гола лоцура йолуш дара, цо дина и тохар. Нагахь санна, иза мостагI воцуш тилавелларг хилахь а аьлла, ларваларца доьзна дара цо динарг. Бакъду, бIонакъостий а, сакхо йина бара. Кхуо ма-леррара, гола лоцуш кхеттачо пхено галаякхина говр, цIеххьана аьрру агIонга дIаюжуш, «мар-ка-ба-тIе» ворда а юьстаха кхоьссира. Амма, оькъамаш юкъахь кхуьачу лохий кондаршна юккъе лаллаеллачу вордан тIера, масех пха хеца кхиара цуьнан Iодахо. Iалашо лацар доцуш схьатоьхначу пхенаша зе ца дира кхарна. Бакъду, шолгIа пха, Ваванис дуьхьала лаца кхианчу туьрсах богIабелира.\nТIаьхьайисна йиначу дуьхьалонан жамI дара, цу Iодахочуьнан букъах а, агIонах а летта масех пха. Шайн хIилла чекх ца далар гина мостагI, шайн къайленгара гучабовлуш чухахкабелира кхаа агIонгара. Цкъачунна, лаахь юхабовла, букъ маьрша бара кхеран. Амма иза дан, цхьаненна а дагадогIура дацара кхарна. Шена хиллачух ца кхетта говр, цецъялла терсара. Шен лазийна ког а текхош, оькъамаш юкъакхетча, цу юкъахь тасаеллачу ворданах мукъаяла гIертара иза. Ткъа шолгIаниг, цкъа-шозза тоха а елла, «кхуо хIу до!» бохуш санна, шен «накъосте» а хьоьжуш Iуьллура.\nМел кIезга а, ахбIе гIаш-бIахо вара ахго лаьцна тIебогIуш берш. Цу ахгонна юкъ дIалаьцна вогIу пхийтта цхьатерра гIагIаш а, герзаш долуш хиларна, бакъ тIемалойн дакъа хилар гуш дара генахь уьш белахь а. Бакъду, церан шина агIонгара ши тIам, низам доцуш хилар а тосаделира кхарна. ШолгIачарех дукхаха берш Iодахой бу ала йиш йолуш белахь а, цаьргахь гуш, тайп-тайпана герз дара. Нагахь санна, и готта меттиг кхара хаьржина хиллехьара, тIеман корматалла йолчо хаьржинарг лара мегара дара. Амма цу тIелеттачара, шайна сел аьтто боцуш нисйиначу цу кепо гойтура, цхьа хьуламениг хилар нисдинарг. Иза иштта хилар чIагIдан санна, кхеран букъа тIехье къовлуш, иттех дошлочух лаьтта, жима тоба гучаелира. Кхарех дукха берш Iодан, гоьмукъан, туьран корматалаш цхьатерра цхьангахь йолуш хиларал совнаха, дошлойн масо гайта аьтто а бара кхеран. Иштта волчу цхьана тIемалочо, цхьаъ корматалла йолу, итт мостагI эшош нислора тасадаларшкахь.\n- Сан бIанакъостий! Яхь йолу кIентий! Дегнаш, тоха-м ца делла шун? Цхьаннин, виъ бен ца кхочачу цу мостагIчо вайна кхерам теснехь, вайн букъ тIехьара и итт, вайна дуьхьало яц! – Сур-Шенас олучу юкъана, кхеран букъа тIехьа, «мар-ка-ба-тIе» олу кхин шиъ, тIеман еза ворда гучаелира.\n- Лараме Сур-Шен! Тхан дегнаш тохаделла хьуна! Тхан меженаш, зуз хьаьдда эгош ю хьуна! Яц, кхерамо дог Iевдина а, стешхалло зуьзе йина а. Тхан лаам хьаьгна бу, цIийн таьчнаш деш, хIара аре къарзъяйта тхайн дера герзашка. Амма, вайн баккъаш тIе цара кIезга мел туху а, хIара тасадалар сиха чекхдера ду. – олуш, урх юхаозийначу говран чоже коган кIажош туьйхира Гунес, иза тIехьарачу тIаьннаш тIе а хIоттош.\n- Цо бохург нийса дуй, ламанхойн цIокъбергаш!? – аьлла диначу хаттарна забаре кхоссарш йира масситтамо, - Делахь, ладогIал соьга! «Хабирой»100 , цу шина агIонгахь тIебогIурш уьш хиларх, сан цхьаа шеко яц. И чагIалкхаш цкъаа хилла яц, корматалла йолу бакъ тIемалой. Шайн йоцу и корматалла, цIийх Iабар доцуш хиларца меттахIоттош ю цара. Амма, аьтту боьхначуьра, уггаре а хьалха бовдуш а бу уьш. Цара кхоьллина и ши тIам вай кагбахь, гIагIца чIагIбелла и юккъехь богIурш совцон, «мисархойн кеп» гайта езара ю вай. Вайн говраш гулахь а йитина, бердаца дIахIуьттара ду вай, и хьалла, «мар-ка-ба-тIе» Iуьллучохь долчу оькъамаш юкъахь. Вайгахь долу, кхаа тайпана пхенаш тохар хилийта иштта. Дуьххьара, ира ю санна дерш тоха. ШолгIа - саьнгал, силам, туьха вовшахэдина, «цIеран пхенаш» тухура ду вай, шибIе гIулч уьш гергабаьхкича. Вайгара, и «цIеран» кхоккха пха дIатоьхначул тIаьхьа, гIан амат долу пхенаш деттара ду вай, Iодан батташ ясъяллалца. Цул тIаьхьа, вайх дийна виснарг, говрашка а хевшина чекхлелхара ду вай. Ткъа хIинца, пхиппа векъало цу кхаа декъана тохарш дан! Сихо е! – элира буьйр диначу Сур-Шенас. Селхана, хIара хира дуйла хууш санна, Сур-Шенас кечдайтина кхаа тайпана пхенаш, цхьана батта чохь «ю юьхьиг» ерг пхийтта а болуш, биъ «цIеран пха» а болуш, бисна пхийтта пха «гIан амат» долуш бара.\nЙиъ бIе гIулч хиллал гIаш бIо гергабеъча, халхара пхийтта «ю-пха» хийцира сур-элан бIахоша. Бакъду, шайн Iалашоне кхаьчнарг цхьаъ бен бацара. Биснна исс кхоьссина хIорш бовлвчу юкъана, тIелеттарш ши бIе гIулч гергагIоьртира. МостагIчух, воьш-лазош дIакъаьстинарг вара иттех стаг. Кхарех а цхьаъ вийра. Цхьатерра кхара пхенаш дIахецначул тIаьхьа, мостагIчо юхатухачу юкъана шайн туьрсаш схьаэца кхуьура хIорш а. Амма, къепе йоцуш «хапируоша» детта дукхаха пхенаш шайн Iалашоне кхочуш дацахь а, дийриг цхьана метте гуладан новкъарло йора цара.\n- «ЦIеран пхенаш» дукхаха дерш юккъерачарна тоха! – аьлла, сур-элас мохь тоьхча,\n- И хьалла, тIах-аьлла хьийзарг цкъа сацийчи бен кхин Iалашо ца лоцу хьуна аса-м – аьлла, тIаьххьара «ю-пха» дIахийцира Баппас.\nЮккъе, юткъа езан тахта лоцуш, бугIан шалха ниI тIетоьхна, ахдегI къайладоккху тIах-аьллачуьнан турс лоцуш кхетта, Iуьрг доккху пха чекх а баьлла, туьрсан аса лаьцначу куьйгах бахара. Цу тохаро жигаралла йохийра цу хьалханчан. Ткъа иза хьалханча хиларх, кхуьнан шеко яцара. Пхьарс мукъабаккха гIерташ воллачунна, Iалашо нисйина тохар дан аьтто баьллера Баппан. Цо хIинца Iоде биллинарг «цIеран пха» бара. Кхаанни цхьаъ лерина хьалххе латийначу хаьштиг тIелецира цо шен беза пхан юьхьиг.\n- Сан хIара пха дIакхетахь, шайн хьалханчана гIодан масех цунна тIегулалура ву. Аша, царна юккъе тохалаш цхьацца пха – элира цо, гергахь лаьттачу шинге.\nЛеккха айъана дIахецна Баппан пха, охьатаьIна воллачу хьалханчан уккалал лахарчу букъа тIекхийтира, догуш долу саьнгал туьхо тIеуллургах цIе а латош. Цкъацца, шен йовхонца аьнгали а лалош болчу пхено вохар деллачу «хапируога» мохь белира, масех цунна тIе а водийтуш. Ткъа Баппан шина бIахочо шаьшшиннан пхенаш дIахийцира. Цхьа пха лаьттаха а богIалуш, шолгIаниг царех цхьаннин дегIах летира. Цу жIугана хIинца детта дезарш дара ю-пхенаш. Амма уьш дацара, ГIан амат долу пхенаш детта долийра Гунес, Баппас Iуналла дечу цу агIонгара бIахоша. Цундела, жамI а дара кхиаме. Шайн хьалханчица цхьаьна пхеанни декъий дара гулахь Iоьхкуш. Ткъа Вавани Варзапо Iуналла дечу агIонгара «хапируой» «цIеран пхенех» ларалуш севцира. Шинге царна кхерамаш а туьссийтуш, кхаамо, юккъерачу, гIагIо къевлиначарна тохарш долийра. Еха гомукъаш хьалха дIаяхийтина вогIачу иттанан тIехьа сецаш, пхенаш деттачу церан Iодахоша Сур-Шенас, АлгIас куьйгалла дечу юккъера цхьаъ а, Ваванен цхьаъ а ши тIемало вожийра. Уьш эгачу юкъана кхара вийнарг, кхойтта мостагI вара. Шайн гIаш бIахойх кхозлагIа дакъа охьадуьллуш гина дошлойн дакъа чухахкаделира хIинца. ГIан амат долу пхенаш детта рагI тIекхаьчна «Нах-арихой» и дошлой, «мар-ка-ба-тIе» ши ворда тIекхачале аьлла, шайгара пхенех пайдаэца гIертара. Чуччадоьлху хан, тIекхочуш йоллура кхарна. Кхера ши бIанакъост а вужуш, кхин кхойтта а зеназа ван кхиара хIорш. Тарраш, гIемагIаш схьаэцар тIедоьжначу къонахошна латарца йолу шайн корматалла яра гайта езарг.\nТIеттIа гулабелла висна хIара бархI дIахIиттача, кхарна дуьхьала лата виснарг ялх мостагI бен вацара, ведда воьду виъ «хапируо» ца лерича. Го боккхуш юхахьовза аренга дIалаллаелла йоьду ши «мари-ворда» йоцург, кхарна тIекхиъина вогIура ялх дошло. Геннахь, айъаеллачу меттехь лаьтта виъ дошло, хетарахь, кху мостагIин хьалханчаш бара. Кху ялханца дерг сихха къаста а дина, говраш тIе шаьш ца ховшахь, гонна хоьхкачу «мар-ка-ба-тIеша», инзаре ницкъ бийра буйла хаьара кхарна. Цхьацца гIемагIа кхуссуш чухьевддачу кхарна, дуьхьала виснарг кхоъ бен вацара. Бакъду, ехачу «ашшурочуьнан» гоьмукъо гIагI оьккхийтуш, лен чов еш вожийра турпалхо Гуне. Дарделла лоьмаш санна юкъаверзийна кхо мостагI вожа кхиаза вара, тIекхиъначу цхьана дошлочо, Баппана букъа юккъе гIемагIа латош. Ча санна онда волчу цу нартас, генара кхоьссина варкъа тур, говрана, гIагIан метта хье юккъе лаьцначу езан тахтах Iуьрг доккхуш, коьртах дахара. Хьалхара когаш лехча санна йисина говр Iункара а йоьдуш, цу тIера дошло Баппана хьалха схьакарчийра чехкалло. Цуьнан легаш лоцуш тIекхеттачу Баппас шен чIирхо шегара ца валийтара. Амма, цуьнан садукъдечу юкъана кхеттачу гиемагIас, кийра доссийначу цIийно валар делира цунна. МорзахIо санна лаьцна, мостагIчуьнан легаш а долуш, кхетамчуьра велира Iожалло рагI кховдийна и турпал. Оцу хенахь тIекхаьчначу «маруо-тIаша» диначу тохаро, кхеран кхин цхьа накъост а вожийра. Кхин цхьа дошло а вен аьтто белира кхеран. Гонна йогIачу шолгIа «мар-ка-ба-тIера» схьатоьхначу пхенаша кхеран кхин цхьа накъост а вожийра.\n- Говраш тIеховшийла яц вайн, чехкка, тIулгаш юкъадовла! – аьлла мохь туьйхира Сур-Шенас шен накъосташка, - КарайогIу, уьралла ма йиталаш схьаэцаза – олуш.\nВийна Iуьллачу шайн накъостан кочахь, чохь пхенаш долу Iодан ботт а гина, цунах катуьйхира АлгIас.\n- Варзап! Хьайн гихь доллу и Iад схьалол соьга. Кху баттана чохь, дика тIаьхьало йолчух тера ду. – элира цо, дуьхьала турс а лаьцна юхакIегара оьхачу Сур-Шене дехар а деш, - Сур-Шен! Хьайна гергахь лаьтта и хаьштиг юхакхоссалахь, цу чагIалкхин цIока чахчо, «цIеран пхенаш» карадаьхкина суна - олуш.\nСур-Шенас и хаьштиг юхаласточу юкъана схьакхоьссина гIемагIа цуьнан турсах леташ иза эккхийтара мостагIчо. Лелон аьтто боцу турс охьа а кхоьссина, кхин турс сиха хьалаийцира цо, цхьа-ши гIемагIа а лахьош. Ткъа Варзапас, чов хилла Iуьллу Гуне гивоьллира. Iоде «цIеран пха» буьллуш, цунах цIе латийра АлгIас, Варзапана гIемагIа кхосса лериначунна хьажош. ГIемагIа схьаластош хьалаайъаначу пхьаьрсан, кIело лаца кхиара АлгIа. Делахь а, вукхо кхоссина гIемагIа, Варзапан гихь воллачу Гуненна кхийтира, цуьнан садалар сихдеш. Ткъа цIе леттачу дошлочуьнан, тIехула охьаIийдалучу цу алуно, говран кхесах цIе латийра. Къаьхкиначу говро, дошлойн могIа бохийра, кхарна юхабовллал хан луш. Кхин цхьа пха тоьхна, шолгIа «ашшуро» а чахчавайтира АлгIас.\n- АлгIа! И марздалар дита! «Мар-ка-ба-тIе» ворданашна тоха, хIумма а йитний ахь? – сур-элас аьлча, цуьнан ойла йина воцчо ши пIелг гайтира.\nОцу хенахь, тIекхаьчча йогIура гонна яхна хилла «маруо-тIан» ворда а.\n- Варзап! Со ларавелахь – элира, Iоде ша биллина «цIеран пха», хаьштигна тIелоцуш. Ши пха тоха кхианчу «маруо-тIан» цхьа пха туьрсах а леташ, шолгIачу пхено, гIагI доцчура гуш йолу коган меже лецира Варзапан.\nАмма, вордан тускарах кхеттачу АлгIан пхено сиха цIе латийра, цIеран, саьнгалан хьожа кхетта говрашна къахкар луш. И пха ша дIахецначул тIаьхьа, кхин кхо-биъ пха дошлойн агIонга тоха кхиара и къонах. Пха кхетта цхьа говр дIаюжачу хенахь варо къелахь дуьсуш лаьцна цхьа дошло, гIаддаха ветталуш воллура и ког мукъабаккха гIерташ. Таж доьжна бисначу коьртан кIесар кIаг чукхеттачу пхено дIатевира иза а.\nБухависна ши дошло гергагIорта ца хIуттуш лаьттара нацкъара а вьлла. ШолгIа ворда яра цу хенахь чухахкаелла йогIуш. АлгIа а кечвеллера, и ворда тIеэца. Амма, цуьнан лардар доцу дегI туьрсаца дIакъовла тIехьаддачу Ваванен агIо лоцуш цхьаъий, АлгIан дага юккъе кхеташ шолгIаниггий, тохар дан кхиара «ашшуройн» «маруо-тIа». Амма АлгIа а ца висира декхарелахь, и пха кхетале дIахецца куьнан «цIеран пха» тускарах летта гуш бара, бIаьра дуьхьа дахкаран марха йогIачу цу турпалхочунна.\nШина дошлочух цхьаъ, нацкъара лаьттачу хьалханчашна тIе, шен дин хаьхкира хьал довзийту хамталла дан. Оцу хенахь, веддачу шен веа «хапируох» шиъ а вийна, важа шиъ хьалхаваьккхина вогIу церан баьчча юхавирзира.\n- Лараме Заййа! Кху сан геланчас, и дуьхьало еш берш «эшапан бIахой» бу боху-кх. Ахьа, хIун эра дара? – аьлла диначу хаттарна, жоп делира юхавеъначо.\n- Изза дуьйцуш, стешхаллин къамелаш деш, хIара шиъ а ву. Уьш эшапаш ду дац-ам хаац суна, амма церан тIамо, ша гIамаро худа хи санна, бIахойх-ам цIанви вайша. Кхара дийцарехь, церан коьрта эшапан, шайн накъосташа йоккхуш хезна цIе, «Сур-Шен» ю. Иза, вайна оьшу Мардукъси, я изза волу Ахикар-ам вац техьа?\n- Сур-Шен? Мардукъси? Ахикар? ХIинццалца, сан ойла Iехаелла хиларо, дог эший-кха сан. Цу кхаа цIаро хьуламехь латтийнарг, цхьа адам ду. Бакъ цIе царех муьлхханиг елахь а, амма, хьакъ волу мостагI иза хилар гучадаьккхи кху дено.\n- Цу тIехь хьо, нийса лоь. Хьакъ волу бахьо а, маза (разведчик) а, шен халкъан бакъ кIант а ву и сур-эла! И санна волчу турпалхочуьнца хьуьнар къовсар, Хумбабах леттачу Гельгамесан санна, тIаьхьенна дийца сийдолу масала хира ду. – аьллачу Заййас, - Суна даима хIайбатениг хилла ю, хьакъ дерг дезарца йолу ойла. Лараме Мардукъ-Ахи! Хьан пурбанца, со лата воллу цунах. Суна товш хилла-м дацара, стешхалла гайтиначу чIагIалкхо санна, сайна хьалхара бIанакъостий чухехкар. – элира, говрара вуссуш, мохь лелочу вирбIарзана тIевахна цхьа машти а йостуш.\nИза, лата кечлуш вара, дегIана аьхна а, зийна а долу, бIахочуьнан тешаме гIагIа, шена тIера кечлуш доьгIначуьнца хуьйцуш. Цо аьлла дешнаш Iоттаделлачу Мардукъ-Ахис, резавоцуш хьажар дира бартхочуьнан агIора.\n- Дуьло, царна дIатIегIо шу. Уьш бевдда, байлахь йуьсий а ца хаьа, хьакъдерг дезаш йолу вайн ойла. – элира цо, цу гонахьа лаьтта ялх тIемало, цу тIом хиллачу метте а хьажош.\n- Заййа! Хьо селхана, цу Сийлахьа волчу «Ашшур» «энин» тIемало хиллехь а, тахана хьо, зуламхойн арданган баьчча ву. Хьан бакъо ю, хьайна цхьаннин дезарг бахьана долуш, хьайн дахар кхерамна кIелатийса. Ткъа и бакъо суна елла яц, юкъарачуьнан ойла ярца доьзначу декхаро. Со тешна вац, гIолехьа болу вайн бIахой эшийна болу уьш, вайга зеназа бан лура бу бохучух. Вайгахь алсама пхенаш а, гIемагIаш а ду. Царех гIуллакх хуьлуш дацахь, лата а кхуьура ду вай. Малх чубуза йиснарг а, дукха хан ю. – Мардукъ-Ахис аьлча, велакъежначу Заййас, шен бартахо емалвар доцу дешнаш элира:\n- Цу «Ашшур» «энин» дуьхьа а, вайн Ашшур махкан дуьхьа а, хьан декхар, цу керла хIоттавезачу паччахьан Ашаредаца доьзна дуйла сайна хаарна, вуьллуш ву аса со сагIина метта, кхолламан буйна. Аса йийриг, хьуна гайта лерина куралла а, я сонталла а яц. Бакъду, сонталла бохург, сан, нийса ца хила мега. Таллархочуьнан айъалуш йолу шовкъ санна, асаре йоьрзу сан ойла, хIара санна долу гIуллакх суна нисделча. Со летара ву цу къонахчух. Сан цхьа дехар ду, со летта валлалца новкъарло ца яр.\n- Сан дош долуш ву хьо.\nпродолжение следует в частях 8, 9, 10, 11 и 12.\nПросмотров: 807 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/3


Контртерроран метта "нохчийн КТО-н" раж хIоьттина Нохчийчохь\nНохчийчоь -- Лаьмнашкахь дIахьош ю леррина операци, Заз2013\nНохчийчохь даздина Нохчийчохь контртерран операцин раж дIаяьккхина 4 шо кхачар. Бахархоша дийцарехь, и бахьана долуш дIабаьлла Оьрсийчоьнан эскаран блок-посташкара схьаболуш хилла болу кхерам. Амма кхоччуш баланех тахана а ца бевлла нохчий.\nТерроран доьхьала операци дIахьош йолу зона, оьрсийн маттахь КТО а олура цуьнах, дIаяьккхина 4 шо кхачар, даккхийчу даздаршца билгаладоккхуш ду Нохчийчохь. Цуьнца боьзна болу коьрта хиламаш, дIахьош бу, Соьлжа-гIалахь а, кхечу кIошташкахь а.\nСуьйре хиллалц, гIала юккъахь дIахиттинчу майданашкахь, дIаяхьара концерташ а, ловзаргаш а. Машаран де аьлла цIе тиллинчу цу дийне, ца боьвлачеран синошна леррина, мовлад йийшира Соьлжа-гIаларчу маьждиган хьалхахь. Нохчийчуьра бахархой, декъалбира, цхьа моггIа Iедалан даржхоша а, юккъаралхоша а, бакъонашларъярхойн тIегIан тIехь къахьоьгучара а.\nМассара а билгалдоккхуш дерг ду, оцу дийне тIехкачале, наха лайна болу баланаш мел къиза бара аьлла.\nБахархоша шаьш а дуьйцу иза. Тахана и тIеман чIагIам дIабаьккхина хилар, боккха кхиам бу, аьлла билгаладаьккхира Ислам цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочо.\nИслам: « Кхин хIума дацахь а, новкъа дIаваха а, ван а, гергарло лело а, хьошалгIа ваха а йиша ю. Чуьра араваьлча, блок-постехь хIун хира ду а ца хууш, юха чу кхогчура дуй-даций а ца хууш лелаш дацара вай? И КТО дIаяьккхичнула тIаьхьа, дас-нанас араваьллачу шен доьхаьлхочуьнна са ца гаттадар-иза бу-кх боккха туолам».\nТIеман жигаралла Нохчийчохь йолчу хенахь, стаг вен а, ваккха а цхьа а новкъарло йоцуш дара. Герз карахь дерг чалтачийн амале вирзинера, цхьанна а тайпа шеца адамалла а йоцуш. ХIета, хилла зама дагайоуьйту «Ненан орц» цIе йолчу цхьанатохараллийн куьйгалхочо Межидова Зайнапа.\nМежидова Зайнап: «КТО дIаяьккхитна дика ду. Аадамаш чIогIа балехь дара. Амма, вайна тIехь латтийнарг диц а дина вай Iад Iар, из ала ца ло соьга. Сийсара телехьожийлехь цхьана воккхачу стага дуьйцуш, дагадеара суна 2002 шарахь, АтагIара машенца схьавогIучу ялх кIантана тIехула БТР а яьккхина, уьш бага бинера.\nУьш Камаз машена тIе а бихкина, Соьлжа-гIала Iедалан цIийна хьалха баьхкинера нах. Оцу кертара, Iедалера цхьа дегIа ца деара царна тIе. Дагийна декъий, чIап йина машенний дара цигахь. Иза дагадеънера суна».\nХьалха хилла болу баланаш хIинца бац нахехь, амма, цуьнан метан кхинберш бу, аьлла тидам бо, Руслан цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу вахархочо.\nРуслан: «Соьга хаьттича, дуккха а хIумш хийцаделла. Хийцамаш а гуш бу. ГIала а тайина хьалагIотти. Наха тахана дуьйцуш дац, стаг вийна а, хотташ хаькхичину БТРшца иза дIалаьцна а. ХIинца кхин баланаш бу цаьргахь.\nЯл дIаяларца а, газах а , тоьках а ахча дIадаларца а, гIишло даян езарца а. Экономикан тIегIан тIехь бу и баланаш. Кхиъ бархI шо хаьлха и КТО дIаяьккхинехьарий, гуттара дика Iаш хира дара вай».\nКхин баланаш тахана Нохчийчохь бехачу нахана хьалхахь лаьтташ хилар даре до бакъонашларъярхочо Межидова Зайнапа а.\nМежидова Зайнап: «Лелийна йолу къизалла дIаяьккхина вайна тIера. ХIинца нохчаша тIехь латтош йолу къизалла маца йоккхура юб теша? Беллачу нахана газах ахчанаш ду тIе яздина. 5 шо ду, шен кIант велла нана, сан цхьанатуохараллехь болх беш а яра иза.\nИ йолчу баьхкина хилла, шаьш набахте чувуллура ву кIант ахча схьа ца лахь аьлла. Кешнашка а гIой чуволла аьллера цо цаьрга. Боьха нах хилла вай. Аадамш дуу нах хира баьхна йолу зама схьаеана вайна. Дала иман чу дала дойлда вай».\nКТО а, терроран додьхьала операции дIахьош йолу зона ерриге а Нохчийчохь дIаяьккхина хилар доккха маьIне хIума лоруш далахь а , иза цхьанна а кепара оьшуш юккъе яьккхина хIума дацара аьлла хета Руслан цIе йолчу вахархочуьнна. Ишшта чIагIам бинчу меттехь, хууш ма хиллара, маьрша нахана Iаткъам бар бен, кхин хIума ца дора эскархоша, аьлла тидам бира цо.\nРуслан: «Нохчий во болуш а , ян уьш во лелаш болуш а юккъе яьккхина КТТО а яцара иза. Мосокхара политикаша, шайна тIом бан дагдеъча, нах хIаллак а бина, шаьш цуьнах схьаоьцу пайда эцна боьвлча, иза дIа а яьккхи цара. Оьрсийн маттахь олуш цхьа хIумиа ду «война все спишет».Изза хIуманаш лела дора. ХIинца лело йиша яц иза. Алхьамдулилла иза дIаяьккхина».\nМахкахь тахана паргIато дIахоттар, иза Оьрсийчоьно нохчашца даиманна дIаяхьош хилла йолу политика ю. Цхьа бIе ах бIе шо ца кхоччуш хьалха а, ишшта луьра къизалш а еш, бахархошцаний иттанаш яьрташ а ягош, тIом дIабаьхьча, цул тIехь, кIад а лой, нийса бIостнехь хийца деллера паччахьан Iедал. ХIинца а изза хьал ду. Оцу политикан шен цIе а ю историкаш тиллина: шеддан а, пирянган а метод.


Рицин дIовшаца тIелатар дина меттиг толлуш бу Iамеркан ФБР-н белхахой. 2013.\nМаршо Радионо дагалоцу дукхачу нахана девзаш доцучу дIовшах хIаллакхилла Оьрсийчуьрчу Iедалан мостагIий.\nЗазадоккху беттан 5-чу дийнахь Британехь дIовш малийна хила мега аьлла шеко йолуш клинике охьавиллира Оьрсийчохь шпионаш лелорна чувоьллина хилла 66 шо долу Скрипаль Сергей. Скотланд-Ярд ю и гIуллакх толлуш. Маршо Радионо дагалоцу дукхачу нахана девзаш доцучу дIовшех хIаллакхилла Оьрсийчуьрчу Iедалан мостагIий.\n2012-чу шарахь Британехь цIеххьана велира оьрсийн хьолада Перепиличный Александр. Цуьнан дегIехь карийнера Азехь йолуш йолчу Гельземиум Gelsemium -- "Heartbreak Grass" (Инфарктан буц), "Боккхачу бохаман буц" олу дIовш. Цу гIуллакхо шеко кхоьллира иза, цхьана хенахь КГБ-но деш ма-хиллара, дIовш а малийна, вийна хила мега аьлла.\nHeartbreak – "Боккха бохам" цIе йолу буц вуно дIавшен ю. Иза Азехь бен йолуш яц. Цунах шуьйра пайда оьцуш Iедал ду Оьрсийчуьрчу а, Китайра а Iожалхоша.\nПерепиличный Александр 44 шо долу Оьрсийчура олигарх вара. Цо къамелаш дора Кремло дIахьочу политикана дуьхьал. Магнитский Сергей валар толлуш теш санна дакъалоцуш а вара иза.\n2012-чу шарахь гуьйранна цIеххьара велира иза, Iуьйранна дегI меттахдоккхуш вада араваьллачу хенахь. Британин Iедалша таллам бича гучудаьлларг дара, цуьнан дегIехь «Боккхачу баленан буц» олу дIовш хилар. Меттигерчу прокуратурин белхахоша сацам бира иза леррина вийна хила мега, Магнитскийн гIуллакх толлуш гIо деш хиларна аьлла.\nЛитвиненко Александр ФСБ-н белхахо хилла вара. 2000-чу шарахь дуьйна, Британин Iедалша политикан тховкъело а елла, Лондонехь вехаш вара иза. 2006-чу шарахь Лахьан-баттахь Лондонехь цхьана суши барехь Полоний-210 дIовш малийна хиллера цунна.\nПолоний-210 вуно чIогIа дIовш ду. Иза доккхуш ду радиоактиван маьIданах. Ша валале хьалха Литвиненкос Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир бехке вира ша верна. Цо иштта бехке вира иза журналист Политковская Анна, дIовш а малийна, ен гIортарна. Иза хиллера Политковская герз а тоьхна еле 2 бутт хьалха.\nТаллий химин дIовш ду. Цхьа къеззиг цуьнан дозанах пайда оьцу лоьраша дегIан сурт доккхуш. Иза вуно чIогIа дIовш ду кира кхачахь. Цундела мукадехкашна дIовш кечдеш шуьйра пайда оьцу цунах. Вуно сих-сиха иза леладо зуламхоша адамаш дойуш а.\nХохлов Николай КГБ-н агент вара 1953-чу шарахь Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташка ведда волу. 1957-чу шарахь Франкфуртехь КГБ-н агенташа таллий олу дIовш малийнера цунна. ТIаьхьо КГБ-н хилла болчу белхахоша даре дира Хохловна Литвиненкона санна Полоний-210 малийна хиалла хилар. Литвиненко велча цунна малийнарг а таллий ду моьттуш бара лоьраш дуьххьара.\nУьш боцурш кхин а масийтта вевзаш волу стаг ву дIовшашца тIелатар динчу нахана юкъахь. Царах ву Оьрсийчохь коррупцех а, зуламхойн тобанех а лаьцна дуьйцуш хилла вевзаш волу журналист Щекочихин Юрий. Иза велира 2003-чу шарахь Товбеца-баттахь. Оьрсийчоьнан Iедалша дIахьедар дира иза аллерги а хилла велла аьлла. Цхьаболчу талламхоша чIагIдарехь, цуьнан валар тера дара Литвиненкон а, Хохоловн а валарх.\nУкраинера политикана Ющенко Викторна малийнера «Диоксин», (Tetrachlorodibenzodioxin ТХДД) олу дIовш. Иза хилира 2004-чу шарахь Украинин президентан харжамашкахь дакъалаца иза кечлуш волуш. Ющенко дуьхьалваьллера Оьрсийчоьнан президенто къобул винчу кандидатана Янукович Викторна. ДIовш малор бахьана долуш цуьнан юьх эрча яьккхинера. Иза хIинца толуш ву. Ющенкос бехке бира шена хиллачунна Оьрсийчоьнан Iедалхой.\nУрдан-махкара Нохчийчу веана Оьрсийчоьнна дуьхьал тIолм беш вара тIемалойн тобанан хьалханча Хаттаб. 2002-чу шарахь цIеххьана велира иза. Хаттабан гергарчу наха а, нохчийн тIемалоша а дIахьедарш дира иза шега кхаьчна кехат доьшуш, цунах дIовш а даьлла, велла бохуш.\nЦхьаболчу хаамашца, иза Зарин (Sarin) хилла. ФСБ-но хаам бира Хаттаб тIемалоша шаьш вийна аьлла. Ткъа Оьрсийчоьнан прессехь дийцара Хаттабе дIаьвше кехат дIакхачийнарг ФСБ-но лаьцна волу агент хилла бохуш.\nШийла тIом боьдуш Советан пачхьалкхан КГБ-но шуьйра пайда оьцуш хилла Рицин (Ricin) олучу дIовшах. Уггаре а гIаръяьлла истори ю Болгарера диссидент хиллачу Марков Владимирца йоьзнарг. 1978-чу шарахь Лондонехь вийра иза, КГБ-н агенташа когах четарна буьххье боьллина рицин дIовш чохь долу маха а тоьхна. Иза динера цара Лондонерчу Ватерлоо олучу тIайн тIехь.\nИштта маха Iоьттинера КГБ-н агенто Маршо Радиохь болх беш волчу Болгарера кхечу бакъонашларъярхочунна Костов Владимирна Парижехь метро чу волуш, Марков веле 10 де хьалха. Амма дIовш дукха къорга дегIе цадолар бахьана долуш дийна висира иза.\nИштта мох тухучу тоьпаца рицин тоьхна хиллера Iамеркехь Вирджинехь 1981-чу шарахь Iамеркин агент хиллачу Корчак Борисана. Корчак а дийна висира. Амма иза тешна вара шена тIелатар динарг КГБ-н агент хиларх.\nДевзаш доцу дIовшаш\n1979-чу шарахь дIовш малийнера кхаа баттахь ОвхIанистанан президент лаьттина волчу Амин Хафизуллана. КГБ-н агенто цадевза дIовш тоьхнера цуьнан кхачанна. Амма шена дIовш малийна хиларх сихха кхетта волу иза дийна висира. Делахь а кхин а ши кIира даьлча Амин вийра Советан эскархоша ОвхIанинстанан президентан хIусамехь. Цуьнан метта Советан пачхьалкхо ОвхIанистанан президент хIоттийра Кармал Бабрак.\n2004-чу шарахь Оьрсийчоьнан Аэрофлот компанин кеманна тIехь дIовш малийнера Бесланехь герзаца болчу наха школа дIалаьцна аьлла цига йоьдуш хиллачу Политковская Аннина. Политковскаяс элира, шена дIовш малийнарш ФСБ-н агенташ бу аьлла. Ткъа зорбанан гIирсаша яздора цунна делларг КГБ-но шуьйра лелош хиллачу дIовшах цхьаъ ду бохуш. Политковская дийна йисира, амма, тапча а тоьхна, иза йийра Москох кхин а ши шо даьлча.\nХIара материал дуьххьара зорбане яьлла 2015-чу шарахь.\nКГБ-н дIаьвшен тIаьхьало


ОфхIананчоь - Жигархоша Кабулехь протест хIоттийна 6 шо долу офхIанхо йоI Сетаеш Къурайши ГIажарийчохь ерна дуьхьал. Охан бутт 20-гIа де, 2015\nУггаре лаххара а цхьа миллион ОфхIанера мухIажирех а, ханна болхбан баьхкинчу белхалойн кхолламах а, наггахь бен ца яцдо ГIажаран зорбанехь. Амма 6 шо кхаьчча йоI ТехIерана гергга еро и гIиллакх дохийна. Сетайеш Къорейши Вараминехь ерна шекаволуш дIалаьцца цуьнан гIажаройн лулахо.\nИнзаречу оьгIазлонца тIеэцца и хаам могIарерчу гIажархоша а, гоьбаьллачу наха а, Iедалхоша а. Зорбанехь а, интернетехь и йоI енле хьалха хьийзина хилла бохучу гучуйуьйлучу рапорташа и оьгIазло алсамйоккху. Ткъа полисхоша, цу 17 кхаьчча кIанта барт хаттамехь ша йоI ерна дарре дина аьлла дIахьединнехь а, цкъачунна цо йоI хьийзина хилар бохург тIе ца чIагIдина. Оханбеттан 10-чу дийнахь дина и къиза зулам хIинца а толлуш ду, ткъа аутопсин жIамIаш гучудохур ду кху кIирнахь.\nДукха гIажархоша интернетехула емалдо и зулам, ткъа вуьш –бакъо йоцуш офхIанан пачхьалкхан векалтана хьалха маьрша протест дIахьочу офхIанхойх дIакхийтира иттанашкахь. ТIаьхьо и нах полицино цигара дIабехира.\nВице Президент Шахиндохт Мовлавердис и йоI ер емал а дина, элира динчу зуламе хьаьжжина хир ду тIайзар а. “6 шо кхаьчча йоI Вараминехь йийна аьлла соьга кхаьчначу хаамо дог лазадаьккхина сан,” бохуш яздо Мовлавердис шен фейсбук агIонехь. Мовлавердис тIетуьхира и йоI йийнчу кIентан доьзална шаьш дийна мел ду эхI а, бехке а хета деза шайн чуьра цхьаъ цу адамалла йоцучу зуламна бехке хиларна”. “Цу бохаман кIоргалла гойту нах интернетехула и хаам шуьйра дийцаре даккхаро а, дукха наха и хаам иштта тIеэцаро а,”- элира Мовлавердис.\nЙинчу йоIан дас, Шер Ага Къорейшис, ГIажаран хаамийн гIирсашка элира шен йоI Оханбеттан 10-чу дийнахь делкъанна араелира уллорчу туьканна чуьра марзолагаш эца, ткъа иза кхин цIа ца еара. 16 шо хьалха ОфхIан махках ваьлла ханна болхбан веанчу Къорейшис элира шен зудчо шега шен сахьийза аьлла телефон тоьхча, ша балхахь вара элира. Гергарчу нахехула чекхваьлла, Iуьйре яллалц шен йоI лулахь – кулахь кар ца йича, низамхошка орца дийхира цо. Низамхошна йийнчу йоIан дакъ сихха карийра.\nБохамо дог дохийнчу доьзало йоI йийнчу зуламхочунна вен аьлла кхел яр дехна. Къорейшис элира дукха офхIанхоша а, гIажархоша а шайга дог оьцуш а, кадамбеш а кехаташ оьхийту. ТIаккха а, цо билгалдаьккхира гIажарийн хаамийн гIирсаш юьхьенца мелаша хьевзира цу зуламан хьокъехь хаам бан. “Вийнарг гIажархо хиллехьра, ткъа зуламхо офхIанхо а хиллехьара, иштта бен ца хеташ буьсур барий хаамийн гIирсаш?”, даладо цуьнан дешнаш Иранваярса. Гоьваьлла гIажарин поэт ЯгIма Голру вара интернетехула ша реза ца хилар хьалхара дIахаийтанчарех. Инстаграм чу шен сурт а диллина, коьртах офхIанан куй а тиллина, цо яздира: “Со ву офхIанан нехан доттагI”. ГIажарой офхIанерчу мухIажиршна дуьхьал озабезаме хиларна критик а еш, цо яздира: “ Вай дарре дахь а, ца дахь а, вай расистийн къам ду, вай куралла йо вайн историх а, вайн шийрачу цивилизацих а, шийрачу паччахьех а.\nБусалбачу республик бухбиллархочуьнан АятоллахI РухолаллахI Хоменин кIент кIант волчу, реформаш яр къобалден Iелам стага Хассан Хоменис яздира: “Кху хаамийн эккхийтар санна сихачу заманчохь, вайна и къаьхьа хаам сел тIаьхьа хазар инзаре тамашена хета.” Хоменис элира, ишта бохам хилча “башхалла яц и йоI офхIанхо я гIажархо хиларх.” Цо тIетуьхира “и бохам хиллачу нахана халах ду кхечу мехкан цхьаллехь и санна болу тIехIоьттина бохам лан.”\nМалхбалерчу техIранерчу полицин хьаькамо Абдул Реза Назирис чIагIо йира низамхоша “и йоI еран гIуллакх шайн ницкъ кхочучу барамехь толлур ду,” аьлла. “Оха Сетаешин доьзална дош делла, оха цера и жима йоI тхайн йолуш санна лору, аьлла”, даладо цуьнан дешнаш ИСНА хаамийн гIирсаша.\n“Полицина лаьа зуламхочунна уггаре луьра тIайзар дойла,” элира цо. Вараминерчу меттигерчу парламентхочо, Хьуссейн Нагави Хьуссейнис элира, йийна йоI муьлхачу къомах хилар мехала дац Гiажар пачхьалкхан кхелан системена. Сетаеш цIе йолчу йоI йийнчунна кхел йийр ю “Исламан республикан низамашца.”\nЦу юкъан, “со Сетаеш ю” цIе йолу фейсбукан агIо кхоьллина йийнчу жимачу йоIан сийнна, ткъа цунна масех дийнахь 10, 000 сов лайк а хIоттийна, бIеннашкахь комментареш а йитина, цхьамоггIа гIажархоша а, офхIанхоша а.\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхело хийцанза дитина блогерна Джикаева Маликина дина таIзар\n"Арахьара агенташ" бу санитараш а, лорйижарий а, фельдшераш а, лоьраш?\nКъилбаседа Кавказехь кхин а 29 кхелхина коронавирусах. Ун кхетта дийнахь-буса 510-нна


Охан-бутт 03, 2017\nБIаьсте яларца жигарбовла мегаш бу Нохчийчура къайлаха лела тIемалой.\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь ницкъаллин структурийн белхахошна тIелатарш хилара коьртачу декъана гIаланашкахь а, ярташкахь а. Амма кху деношкахь ТАСС агенталло хаам бира, ТIехьа-Мартан кIоштарчу хьаннашкахь тIематасадаларехь ши тIемало вийна аьлла.\nНохчийчуьрча чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахочо дийцарехь, тIемалой бу боху нах гучубевллера цу кIоштахь полицино талламан операци дIахьош.\nПолисхойн бIаьргкхетта хиллера герз карахь хуьнахула вогIучу шина стагах. И меттиг гоне а лаьцна, хьунхара аравала аьлла шайга кхайкхам бича, цаьршимма тIом болийна хилла полисхошца. Амма иза дукха бахбалале и шиъ вийна.\nЦаьршинна цIераш йохуш яц. Полицин векалша цу тIематасадаларх лаьцна дуьйцуш билгалдоккху шайна юкъахь дараш ца хилар. ТIом дIабирзича ницкъаллин структурийн белхахоша кхин болу тIемалой лоху шаьш аьлла таламаш бина ТIехьа-Мартан кIоштахь ломаца йолу хьаннашкахь, яздо Кавказ.Реалии сайто.\nОцу меттигашкахь лечкъийна хене йовлуш йолчу нохчийн тIемалойн тобанийн декъашхой хиллачух тIера ду вийна шиъ. ШолгIа тIом болабелчхьана дуьйна и тактика юьхьарлаьцна бехаш бара Нохчийчоьнан дуьхьалонан боламан декъашхой.\nХьаннашкарчу тIемалойх дIакхета баханчу кегийрхоша хада йора шайн гергарчерца йолу зIе. Цара сацам бора кхин цкъа а цIа ца берза, хIунда аьлча жима стаг тIемалойх дIакхетар оццу минотехь хууш хилара къайлахчу сервисийн белхахошна а, Кадыров Рамзанан кхерамазаллин ницкъашна а.\nХуьнхара и ши стаг аравалар доьзна хила мега, кхаллахIума эца ваха гIортарца, я кхечу тIемалойн тобанца зIе дIатаса ваха новкъаваларца, хета Кавказ.Реалии сайтана.\nХууш ма хиллара, тахана Нохчийчохь тIом беш бисинчу нехан могIарш вуно нилхадевлла. Шемахь тIом болабелча цига дIабахана дукхаха болу зеделларг долу нохчийн тIемалой. Царах дуккха а кхелхина Шемахь а, Иракъехь хиллачу тIематасадаларшкахь.\nКавказ.Реалии сайт о яздарехь, тахана Нохчийчохь йиснарг ю Бютукаев Аслана (амир Хамзат) куьйгалла дон жима тоба.\nОццу хьостано чIагIдарехь, 2015-чу шеран Мангал-баттахь Бютукаевс ша муьтIахь хилар хаийтира «Исламан пачхьалкх» (ДАIИШ) олучу экстремистийн тобанан хьалханчана БагIдади Абу-Бакарна. Иза цо дира Нохчийчуьрча берриг а исламан тIемалойн цIарах.\nЦул тIаьхьа Бютукаевс ша дийна хилар шозза хаийтина, социалан машанашкахь шен видео а хIоттийна.\nЦуьнан уллера тIеман накъостий (Вадалов Асланбек, Газиев Тархан, Саидов Махран) 2015 шо долалуш Туркойчу дIабахана лоруш бу, ткъа Кадыров уьш схьабоьхуш ву туркойн Iедалшка.\n«Кавказ Имаратан», цул тIаьхьа ДАIИШ-ан дакъа тIемалойн тоба ю, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисех а, Кадыровн ницкъех а кIелхьара яла аьтто баьлла йолу. Цу тобанехь маса стаг ву хууш дац.\nКху тIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь ницкъаллин структурийн белхахошна тIелатарш дина кегийрхой юкъахь ца хилла цхьана а евзаш йолчу тIемалойн тобанна.\nМасала, Новрахь Росгвардин базана тIелатар дина вийра 6 эскархо. Кхоъ чевнаш хилла вара. Официалан хьостанаша бинчу хаамца, цу тIелатарехь дакъалаьцна 6 стаг вийнера.\nОццу хенахь «Новая газето» яздира, тIемалой бу боху и нах дийна болуш карабахана а хиллера, уллера тIе герз детташ байина а хиллера уьш.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан къера хилира и тIелатар цIеххьашха хилла хиларна. Кхин и тайпаниг хуьлуьйтур дац шаьш бохуш вара иза.\nРосгвардин буьйранчан хьалхарчу когаметто инарло Меликов Сергейс даре дира, къайлаха лелачу тIемалошна шаьш дуьхьало ярх, Къилбаседа Кавказера республикаш юьсуш ю Оьрсийчохь терроран тIелатарш дон меттигаш санна аьлла, яздо Кавказ.Реалии сайто.\nТеркайистехь тIеман Iамораш долийна Оьрсийчоьнан эскарша\nТухур ду а ца олуш Нохчийчура полисхошна герз тоха магийна Кадыровс\nДахлур долчух тера ду ДАIИШ-н тIемалой Нохчийчохь лехар\nКадыров: "Шемахь машар латто бахана нохчийн эскархой..."\nМуьлш бу ДАIИШ-ан Iожалхой?\nМосулехь бисина тIемалой бойур бу боху Iамеркан векало\nНохчийчохь тIелеттарш уллера герз диттина байина бохург харцдина Росгвардин векалша


"Арахьарчу агентех" низамна куьгяздина Путин Владимира\nЛахьан-бутт 26, 2017\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира хаамийн гIирсашкарчу «арахьарчу агентех» низамна куьгяздина. ТIейогIучу хенахь арахьарчу пачхьалкхашкара ахча оьцу зорбанаш «кхечу пачхьалкхийн агенташ» бу аьлла тIечIгIдийр ду.\nКху беттан 15-чохь депутаташа цхьабоса тIеийцира и низаман проект, кIира даьлча Федерацин Кхеташоно къобалйира, цхьаъ дуьхьал а волуш.\nХьалхо Оьрсийчоьнан юстицин министралло Маршо Радионе а, «Настоящее время» телеканалне а хаам кхачийра, церан балхаца цхьацца бехкамаш хила тарло аьлла.\nМаршо Радион проекташка - сайте "Idel.Реалиига" а, оьрсийн сервисан медиапроекте «Сибирь.Реалиига» а бира иштта хаам.\nМаршо Радион медиа-корпорацин президента Кент Томаса шоьтадийнахь дIахьедина, муьлхачу редакцешна, муха дозанаш ду диттина хаъалц, тхешан журналистийн болх хIинццалц сан дIабийр бу оха, аьлла.\nМаршо Радионо хьалхо яздира, Оьрсийчоьнан юстицин министралло Оьрсийчохь болхбечу цхьамогIа Iамеркан хаамийн гIирсашка дIахьедар хьажийна, уьш ша арахьарчу агентийн статусе баха тарло, нагахь санна RT а, Sputnik а телеканалаш Цхьаьнатоьхначу Iамеркан Штаташа оццу «арахьара агент» олучу цIартIе яхахь, аьлла.\nМедиакорпорацин журналисташ Оьрсийчохь сийсазбо, царна тIелатарш до. Ткъа Раша Тудей телеканало Iамеркехь шайн информаци маьршша яржош елахь, 2012-чу шарахь дуьйна Радио Маршонна Москоха дихкина ду эфираш дIаяхьа.


Нохчийчоь -- Путин вина де даздеш, Соьлж-ГIала, 7ГIа2014\nБаттахь масситтаза гIаттадо халкъ Нохчийнчоьнан администратора Кадыровс, цхьацца даздарш а айдой. ГIуллакхах а бохий, лоьхку Соьлж-ГIала гуламашка, я кхечу барамашка хьехархой, дешархой, лоьраш, кхиболу белхахой. Даздаршка шайн лаамца нах арабевлча санна дуьйцу тIаккха телевизионашкахь...\nКху карахьболчу баттахь кхузза-доьазза, «шайн лаамехь» Соьлжа гIала бигина Iедалан балхахь мел болу бахархой - лоьраш а, хьехархой а, массо тIегIан гIуллакхъхой а, хьаькамаш а.\nСоьлж-ГIалин хьехархойн, кегийрхойн денош даздан а бигина, мехкан куьйгалхо вина де билгалдаккха а бигина, ГIадужу-беттан 7-чу дийнахь Путин Владимир дуьнентIе ваьллачу дийнан хьомара а дIаоьзна коьртачу шахьара эзарнаш бахархой.\nДIаоьзнера, кхаа тайпа футболан кучамаш тIе а йоьхна, адамашка Оьрсийчоьнан дийнан байракх яйта.\nIедалан балхахь болу нах ца лаахь а лууш санна, тайп-тайпанчу даздаршка кхийларх дуьйцуш ву, хIоразза а хьехархойн а, лоьрийн а цхьа билггал тоба Соьлж-ГIала кхачо жоьпалле волу цхьана кIоштан администарацин белхо.\nIедалан белхо: «Кху баттахь гIала кхузза адам дIаоьзна оха, ткъа баханчу баттахь доьазза. Хьехархой а, лоьраш а, кхиберш а дукхах долчу декъана шайн чоьтах лелаш бу. ТIаьххьара Путин винчу дийнахь ворхIалгIачохь хилла тхо гIалахь. Байракх хIоттийна яларций, цара елла футболкаш дIаелла, тхо чехка цIехьа даьхкира. Кест-кеста нисло дIаоьзна адам дукха долуш, тхо аьттехьа ца дуьтуш а. Тхо-м хаза а хеташ цIехьа догIу...»\nIедалан белхой гIала кхийларх дийцинчу юккъерчу тIегIан хьаькамо билгал ма-даккхара, Iедалан хьукхматашкахь, доьшийлашкахь балхахь болу бахархой кест-кеста Соьлж-ГIала эхийтар, массо вола а воьлла, цхьа ламаст санна хIума а хилла дIахIоьттина.\nДешаран шо доладелчхьана, тахана, къаьсттина школашкахь халонга даьлларг ду, хIоккхул бер-дешархо хилийта, бохуш, терахьийн дозанаш а детташ, лаахь а, ца лаахь а дешархой Соьлж-ГIала Кадыровн Ахьмадан цIарх музей кхачор тIедожор а, тароне хьаьжжа а доцуш, дешархой цирке бига хьехархой декхарийла бар а.\nЮучунна-молчунна а, билетана луш долу ахча а доцуш, берийн дай-нанойн чоьтах лоцуш ю автобус а. Генарчу кIошташкара дешархой гIала кхачориг , масала, 15 бер, некъана вовшахтоха деза 2.5-3 эзар сом. Шайга, дай-наношка бойтучу токхамех дуьйцуш ю Новр кIоштера Медент.\nМедент: « Кхушара санна цхьана а шарахь хилла дац. ХIара шо доладелчахьана тхо-м мукъа дац. Цкъа цирке дуьгуш ду бераш аьлла, 250 соьмаш дIахьийти, юха ГIала музей дуьгу боху аьлла, 300 соьмаш дахьийти. Лаахь а, ца лаахь олий тIе а дожадой, цара-м лан даккха санна хьовзаво. Хьалха-м дацара ишта».\nДешархой шайн лаамехь битар а доцуш, музей а, цирке а, бен-бечу концерташка а кхийларх, къамел дина Медент санна резабоцурш дукха бу. Къаьсттина и лакхара охьадоьуьйтуш долу тIедахкарш хьех кхетта хьехархошна. «ХIинца санна, лаг а лаьцна, хьийзийна бац хьехархой цхьа Iедал долуш а.\nТишьеллачу хечийна лето йоманаш санна, тхо ду-кх массо маьIIе дIасахьежош», - бохуш, леткъамаш бо хьехархоша. Царна Iаткъам бийриг ду, хIора шарахь алсам а дохуш, и тIехь доцу декхарш тIедахкар, и хьал лахлуш цахилар. Маццалц лаьттар ду хьехархой статисташ а бина, дIасахьежор? Цу хаттарна жоп луш яц дешаран Iилманан министаралла а.\nЖа санна буьгу нах сакъера


2018 шера Мехкдас ГIалгIайчен Халкъа гулламага даьча кхайкарала хоадамаш чакхдахара йолча балха тоаба хьалхара ховшар — Сердало\nУкх деношка зIамагIча хьаьша цIагIа Мехкдаь кайкарала хоадамаш чакхдахарах йолча балха тоабан хьалхара ховшар хилар. Цох дола хоадамаш чакхдахарах йола из тоаба хьаяьй Халкъа Гуллама тхьамада Йовлой Зелимхана.\nХалкъа Гулама тхьамада гIонча вола Светличный Василий керте эттача балха тоабан юкъе бахаб Парламента керттерча ворххIе а комиссе цIарах бола нах. Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека Халкъа гулалмага даьча кхайкарала тIа белгалдаьхараш, тIадоагIача массехк шера тайп-тайпарча оагIорахьара мехка хьалашка латтаргдолча де дезарех – дешара хьаькъе, унахцIено лораяра хьаькъе, культура хьакъе, кхыдарий хьаькъе – керттера дараш да.\nСветличный Васийле ший болхлошта хьалхашка оттадаь декхар, кхайкарала хоадамаш чакхдахарах йола балха тоаба цIаькха вIашагIкхетача хана шо-шоай оагIорахьа де дезарех а де лерхIарех а дола хетамаш бIаргагойтар да.\nЙовлой Зелимхан: «Ишколаш йол-йолча увттаеш йола карташ берий кхерамзле Iалашъердухьа деш дарий дакъа лархIа доагIа»\nИшколе даха арадаьнна бер озадала дезаш дукха хIама да новкъа. ХIаьта бер даь-наьна бIаргкIалара даьнна ха чIоагIа теркалъе ма езий. Дешара заведенешца дувзаденна, целевой програмо дIадехар кхоачаш а деш, моллагIа а йодаш-йоагIаш йола хIама лелача наькъашца яда ишколаш а деша дахале бераш ухаш йола учрежденеш а, технически средствашца Iалашъяра дахача шера даь дукха хIама да вай мехка.\nКарарча ГIалгIайчен массайолча дешара заведенешка аьшка карташ, светодиодни светофораш овттаяь яьнний, кхыдола хIамаш даьд. Бакъда цхьайолча метте увттаяь карташ, боагIашбола теркам тIабохийташ увттаяьяц. Яндаре №2 йолча юкъерча дешара ишкола юхе иштта да из, масал. Карт-м оттаяьй, цхьабакъда, ишкола IотIабоагIа гIашхлой никъ бисаб укхаза болх баьрий а меттигерча Iаьдала а терко йоацаш.\nБувцаш бола никъ цахилар зийнад ГIалгIайчен Мехкдас, Россе паччахьа хоржача дийнахьа ишколе вена нийсвеннача. Парламента тхьамада Йовлой Зелимхана, тахан ше юрта ваха нисвеннаволаш, уж кхоачамбоацараш теркалдайтад мехка автодора кулгалхочунга Хаматхананаькъан Батырага, Наьсара района керте латтача Латыранаькъан Исроапалга, Яндаре Паденаькъан ИсмаIалга.\nХалкъа гуллама тхьамада къаьстта терко йир, тротуара кIийле чIоагIа ца хилар, юкъ-юкъе нийслуш дола кIоагаш, бетона бIоагIий, тайп-тайпара кхыдола хIамаш гIаш долха бераш а боккхагIбола нах а гIашлой наькъ тIара бувлаш машенаш лелача наькъ тIа хьатIабувлийташ хилар. Цо аьлар: «Карташ-м берий кхерамзле Iалашъе еш ма йий вай, цхьабакъда тротуар ца хилча из кхерамзле Iалашъяр дизза хилац. Динза даргдоацаш хIама да из». Зелимхана яхачох, е гуш дола цхьацца кхоачамбоацараш болх беш баьхкарий мелал бахьан да, е ишкола кулгалхоша шоай хана шоай берий кхерамзленах йола йоакхо йизза яь цахилар бахьан да.\nЛоаццача юкъа кхоачамбоацараш цIендаь дIадоахаргда аьнна дIатIаийцад мехка наькъа предприяте кулгалхочо. Цо дувцачох, тротуараш ца хилча ца йоала моттигаш белгалъяь а я, цига дер де болабу болх кхы хьем боаццаш болалургболаш а ба. Масала, Яндаре керда тротуар а машенаш сеца остановкаш а хургйолаш я шин дешара учрежденена юхе (№1, №4 йола ишколаш).\nПарламента Спикера къаьстта теркалду, деша дагIача берий кхерамзле Iалашъяра ерригача республика дешара учрежденеш чуйолча гIишлошта юхе наькъашца карташ хилар мел лоархIаме да. Йовлой Зелимхана хоаддаме аьннар дар: «Боккъонца бехктокхаме хIама да из. Цудухьа укхаза дер, вай лораде гIертараш бераш долга а ховш, дизза а лерттIа а ца дича даргдац».\n← Рекультивация всех свалок в России и ликвидация экологического ущерба от них обойдется в один триллион рублей


Хаза йогIуш яра бIаьстенан юьхь. Цо дохьура хIора шарахь керла-керла, цкъа а ца гиначу тайпана исбаьхьа хаза суьрташ. И суьрташ хуьйцург Iалам дара. Адамийн дог-бIаьрг хьостуш, шен хазаллех уьш дуьзна ца довлуьйтуш, оццул хаза хийцамаш лора Iаламца бертахь хенан хIоттамо.\nЛаманца кхин а хаза хуьлура Iалам, и Iалам ган а, цунах марзо эца а вахана, шен ненахой болчохь а Iийна, ша цIа ма-кхаьччинехь, даим а Мохьмадца цхьаьна урокаш еш хуьлуш волу Хьамзат, шен киншкаш а эцна, доттагI волчу ваха араволуш, нанас элира:\n– Хьамзат, Мохьмад дукха Iуьйрре схьавеанера, хьо цIахь а ца хилла дIавахара. МохьмадгIаьрга вахча, цуьнан нанас а элира:\n– Шен тахана ишколе Iуьйрре ваха деза, шена са ма гатде! – аьлла, киншкаш чохь йолу тIоьрмиг гихь а болуш, кех ваьлла, ишкол йолчу агIор дIавахар бен, шена кхин хууш\nМохьмад цIахь цакарорна, делккъалц, юххехь доттагI воцуш, цхьана а хIуманах ловза дог ца догIуш, ваьлла а лелла, урокашна ледаро кечамаш\nа бина, ишколе вахара Хьамзат.\n– Стенга вахана те, хIун ду те ахь динарг? – бохуш, ша-шена дукха хеттарш хIиттадора Хьамзата. Цуьнан даго тайп-тайпана хIуманаш хьоьхура, хьеваларехь цо дог Iийжадора доттагIчун. «Мохьмад, со цIа кхаччалц, хIунда ца Iийра хьо, мичахь ву те хьо, даим а цхьаьна ма вара вайшиъ, стенга сихвелла, мича кхача тIаьхьавуьсуш хилла те хьо?» – бохучу ойланашца ишколан ехачу сени чухула, корта а оллийна, дIасалелара кIант. ХIоранна девзара шинан кIентан гергарло, цундела хIоранна а Хьамзатан дашца мукъане дог эца лаьара. Урокашна чукхайккхалц, ишколан керта богIу некъ ларбеш, корехь лаьттира Хьамзат. Амма, шен доттагI кхин гучу ца ваьлла, чуваха дIавоьрзуш, керта вогIуш Мохьмад а гина, цунах кхаъ хилла, вахана шен метте дIахIоьттира Хьамзат. Чуеара Айзан Арабовна. Дедика а дина, берашна охьаховша пурба а делла, ша а охьахиира иза.\nАйзан ненан меттан хьехархо яра. Университет чекх а яьккхина, ишколе балха еана дукха хан яцара йоI. Белхан накъосташа чIогIа лорура иза, дешархошна а дукхаезара хаза гIиллакхаш, кIеда-мерза мотт болу къона хьехархо Айзан. Тахана а, иштта хаза дедика дина, урок дIайолийна, чухула дIасахьаьжча, Мохьмад ца хаавелира цунна.\n– Хьамзат, хьан накъостах хIун хилла? Мохьмад ма ца го суна кху чохь, – хаьттира цо. Хьамзат жоп делла валале, неI тоьхна, карахь йоккха зезагийн курс а йолуш, чувелира Мохьмад. КIанте хьаьжжинчохь йисира хьехархо, ткъа бераш цуьнгахь долчу зезагех цецдевлла, уьш цунна мичара девлла ца хууш, хьийса дисира.\n– Мохьмад, хьо стенгара вогIу, уьш хIун зезагаш ду хьан, уьш мичара девлла хьуна? – хаьттира Айзан Арабовнас, кIантехь зезагаш гина.\n– Айзан Арабовна! Ас декъалйо хьо тIедогIучу нохчийн меттан денца. Дала и мотт тхуна бийца, Iамо дуккха а шерашкахь могуш-маьрша ехийла хьо! – аьлла, ша сийсара ненан маттах лаьцна язйина байт дIайийшира кIанта:\nСо воккхаве тахна кху махкахь вахарх,\nКху махкахь хиларх сайн дуьнен чу валар.\nСо воккхаве тахна сайх нохчи аларх,\nСайн нохчийн мотт хиларх дуьнене бийца.\nМохь тоьхна йиш ю сан нохчи ву ала,\nОрам бу кху лаьттахь хедар а боцуш,\nМахко гIатта алахь орцанна кхана,\nЧIагIо ю гIатта сан цхьа шеко йоцуш!\nХьаьнгге а сайн маттахь дош ду сан ала,\nХьаша-да цу маттахь тIелоцу аса,\nИ мотт суна белларг ю-кха сан нана,\nСан нана, нохчийн йоI –\nвайн лаьмнийн заза!\nЦу дешнашца Мохьмада шен карара зезагийн курс Айзане дIакховдийра. Iадийна лаьттара хьехархо. Цунна ца моьттинера, шийтта шо бен доцчу кIантана шен дог хьостуш ала оццул хаза дешнаш карор ду. ТIе а яхана, доккхачу баркаллица цо зезагийн курс схьаийцира. Чохь йоккха гIовгIа а йоккхуш, бераша тIараш туьйхира. Ткъа Айзанна гIеххьа шен беснеш тIадийча санна хийтира. ДIа а йирзина, хазахетар садаларна охьабедда беснеш тIера ши тIадам йовлакхан тIам хьаькхна дIа а баьккхина, хьехархочо элира:\n– Мохьмад, ас доккха баркалла боху хьуна, вайн мехкан деза ши де цхьаьна а тоьхна, ахь со декъалъярна! Хьо-м воккха поэт а хилла, и хьан боккха кхиам а бу, цу тIехь вайшиммо болх бийр бу, делахь а кхул тIаьхьа хьуо хьуьнах ма гIолахь: я шеллур, я тилалур, хьаннаш яккхий ю вайна. Вало охьахаа.\nЦул тIаьхьа урок дIайо-лийра Айзан Арабовнас.\nЦу гIуллакхехь шен дакъа лоцийла ца хиллехь а, доттагIчо диначух воккхавера Хьамзат. Сихха ишколехь даьржира Мохьмада шен хьехархо декъалъярх долу хабар. Массо а Мохьмадах воккхавеш вара, цо санна, шаьш а шайн-шайн хьехархой декъалбина хуьлуьйтур болуш, цунах хьаьгна а. Амма тахана Мохьмад хьалхаваьллера, шех эца накъосташна хаза масал а дуьтуш.\nЦу дийнахь дуьйна, Айзан Арабовнас гIо а деш, стихаш язъян волавелира Мохьмад, цуьнан уьш дика а нислора. Уьш кестта газетийн агIонаш тIехь арайийла юьйлаелира, юьртахь Мохьмадан, поэт аьлла, цIе дIа а йоьдуш.


Инди - музыканташ: "Дуьйлийша тхоьга ладогIа!" (видеош)\nНохчийн инди-музыканташ: Зеламха а, Хьава а, 2017\nНохчийчуьрчу инди-музыканташа роках, ламастех, меттигерчу бахархойх лаьцна дуьйцу.\nЗеламха маж лелош, сирла сийна бIаьргаш долуш жимстаг ву. Гитара а, варган олу багахь локхучу шедагца а мукъамаш даладо цо.\nХьава, ойлане, оьздачу духарехь, коьртахь доккха йовлакх а лелош, массо а цецвоккхуш, ондачу озаца эшарш локхуш, ша шена тIаьхьара фортепиано а балош йоI ю.\nЗеламха а, Хьава а зудий, майрий ду. Цушимма кхоьллина «Фолк гулъярхой» цIе а тиллина инди-группа.\nЦхьаболчарна тардала тарло «инди» бохург ХIиндойн махкаца доьзна хила мега аьлла. И нийса дац.\nДоцца дуьйцу инди-музыкех. Ингалсан маттерчу "индипендет" «маьрша хилар» дашах кхолладелла «инди» бохург. Гочдича «йозуш йоцу музыка» ду цуьнан маьIна.\nШуьйрачу майданашкахь, яккхийчу хIусамашкахь ца хуьлу оцу тобан концерташ. ЦIенойн бухарчу готтачу лармичохь олу цара шайн иллеш, дукха хьолахь.\nЦа буьгу церан концерташка Нохчийчу оьху беза, лараме хьеший. Соьлж-ГIалахь цхьанхьа а гур яц хьуна кхозуш церан концерте кхойкхуш афиша, амма хIетте а инди-музыка езарш кIезиг ца хуьлу цаьрга ладоьгIуш.\n«Фолк гулъярхойн» тобан концерт. Уллохь хевшина Iаш бу цхьаъ хьаькам, художник, важа бардийн иллеш хазахетарг ю, маж йолуш Voltage тобанна юкъара металлист, кхиниг.\nКузахь гулбелларш бу нохчийн эстрада караоке- клуб хеташ, баккъал а доггах, шаьш шайна тIаьхьара мукъамаш а далош, багахь иллеш олурш тIеоьцурш.\nЦкъацкъа адам дукха гуллой, охьахаа гIанташ доцуш биссинарш пенах товжий, ладоьгIуш Iа цаьрга.\nОйланашкахь 80-чу шерашка кхачаво со. Суна хета, хIинцца-хIинцца Зеламхин, Хьаван илли чекхдаьлча, царна тIаьххье сценитIе бевр бу къона Гребенщиков а, Цой Виктор а…\nКонцерт чекхъели, зевне бекначу фортепианон негIар а тIечIогу. Музыканташца къамел доладо Кавказ.Реалиин журналисто Севриновский Владимира.\nВладимир: Муха доладелира шун музыкица гергарло?\nМаьршша, ийза а ца луш дIаолу оха тхайн иллеш\nЗеламха: Итт шарахь Вологдан кIоштахь ваьхна со. Цхьа ши шо ду со даймахка цIавирзина. Интернетехула гергарло тесира ас сайна оьшучу нахаца.\nКхузахь музыканташ иштта дукха а бац, цундела, вовшах а кхетта, ойла йира оха.\nЮьхьанца ша цхьамма олура иллеш, тIаккха шимма, эххар а 6 музыкант вовшахкхийтира тхан группехь.\nТхан аьтто хуьлу концерташ хIитто кху заманан искусствон центран хIусамехь. Маьршша, хIуммаъ а ийза а ца луш дIаолу оха тхайн иллеш, хIунда аьлча, дукха хьолахь оцу центре богIу нах, мел а тхан музыка евзаш болундела.\nХьава: Иштта вовшахкхйитира тхо. Хан-зама яьлча гучуделира, кIорггера похIма долу музыканташ кхузахь дуккхаъ и хиллийла. Уьш болуш бу, амма шаьш шайца бу уьш, цундела шуьйрра гIарабевлла ца хуьлу. Наггахь, ларамза вовшийн бевза уьш, доттагIаллаш тийсало.\nВладимир: Дукха буй шун ладогIархой?\nХьава: Мел лаххара а, 50 стаг ву.\nЗеламха: Тхоьга хаьттича, уьш дукха бу. ХIунда аьлча, оха концерташ луш йолу чоь жима ю. 30-40 стаг вовшахкхетахь, биссинчарна охьахаа меттиг а ца кхочу. ТIаккха суна хета, эзарнашкахь бу тхайга ладогIа гулбелларш.\nВладимир: Шун терго еш, аш лелочунна тIаьхьакхиа гIерташ нах хуьлий?\nБозушбоцу музыканташ цара тергал ца бо\nЗеламха: ХIинцца, дукха хан йоццуш Нохчийчуьрчу културан министралло сацам бина, иллиалархойн реперутар толлуш, зуьйш, къобалъеш нах хир бу аьлла.\nФилармонин артисташа ишта а магош йолу эшарш, иллеш бен хазош а дацара. Амма, тхо санна бозушбоцу музыканташ цара тергал ца бо.\nХьава: Ма-дарра аьлча, синбахамаллин министралло хIитточу концерташка тхо кхайкха а ца кхойкху.\nВладимир: Масала, 90-чу шерашкахь панкаш цхьамма а тергал ца бора, тIа а ца ийзабра. ХIетте а баьржина бар-кх уьш. Кегийрхошна еза андеграунд.\nЗеламха: Еза! И андеграунд езаш болу нохчий я дозанал арахь бевзина хуьлу, я тоххара дуьйнна уьйрашкахь хилла хуьлу. Кху заманан кегийрхой шайн ламасташтIехь а, динца кхиош бу.\nЦарна хаа а ца хаьа инди-музыка юйла. Цхьаболчара «шайтIанийн музыка» ю олу цунна. Суна дика хета, студенташ, интернетчохь жоьпаш а лоьхуш, тIаьхьакхиа гIертарна. Царех тхайн ладогIархой хир бу-кх аьлла, чIогIа теша а лаьа суна.\nВладимир: Инди-музыкех кхеташ берш де-дийне алсмабовлу аьлла хетий хьуна?\nРокерш хила безаш бу\nЗеламха: Хета! Боккха къинхетам бу, интернет йихкина цахилар а, цу чохь хаарш алсамдаха аьтто болуш. Цундела, рокерийн терахь кхиа дезаш ду. Ас тидамбарца, тхан концерташка марзбеллачийн терахь десташ ду.\nВладимир: Болх беш дуй шуьшиъ?\nЗеламха: «Молодежная смена» республикехь арадолучу газетан корреспондент ву со\nХьава: Музыкин школехь берашна фортепиано лакха Iамош ю со. Филармонин цIарахчу Гучигов Iусмана куьйгалла дечу «Седа» ансамблехь музыкант а ю со. Со чIогIа цецъяьлла, Iусман санна адамаш тхан махкахь хиларх.\nТIекхуьу чкъор хийцаделла\nЗеламха: Ас Iаламат дозалла до Iусманах а, цуьнца долчу гергарлонех а. Со цецвуьйлу, иштта адамаш Нохчийчохь долуш. ГIеметтахIоьттинчу стагца, жималлехь цуьнца хилла панкех кхетам, безам тахана а дIацабар тамашийна хIума ма ду.\nИ тайпа нах пусар дина а ца Iаш, гихь-марахь лело безаш бу. Цуьнан амалца дац, со шул воккха ву, ас аьллачунна тIехь хила дезаш ду шу массо а бохург.\nТIекхуьу чкъор а хийцаделла…хьалхалера бац кегийрхой. Интернет, култура, Iилма…Дуьхьал дош а ца дахьаш, воккхачо аьлларг дан деза аьлла ширачу Iадаташа тIедиллина хиллехь а, кху заманахь наггахь и ламаст дохо оьшуш меттиг нисло.\nДукха хьолахь, дас-нанас берашна шайна хетарг, луург, шайн кхетам чубилларо, оцу берана кхиарехь новкъарло йо, ницкъбо, зен до.\nИза жимачуьнца жима а ву, воккхачуьнца воккха а ву.\nХьава: Дас-нанас тIеIаткъам бо шайн берашна. Лаахь а, ца лаахь а, шаьш аьлларг дан деза бохуш, бераш хьийзадо цара. Оцу принципо доьзалехь конфликташ гIиттайо.\nЗеламха: Ткъа Iусман санначара, шаьш лаахь а, ца лаахь а бакъду бохуш, шайниг хьалха ца тоьтту, уьш кхета муьлххачух а. Муьлххачу а хенахь, сайна хьехар эча, цуьнах дагаволу со. И сайх нийса кхетар вац, кхаьрдар ву-кх аьлла, коьрте а ца догIу суна. Иза жимачуьнца жима а ву, воккхачуьнца воккха а ву.\nВладимир: Суна хезна, Хьава гоьяьлла поэт ю бохуш.\nХьава: Иштта гIараяьлла ю аьлча а, «Вайнах» журналтIехь зорбане яьхна байташ-м ю сан. Къилбаседа Кавказерчу къоначу литераторийн гуламашкахь даим дакъа а лоцу ас.\nЦхьа дика доттагI ю сан, Хадысова Марьям цIе йолуш. Охашимма вовшахтоьхнера къоначу поэтийн юкъаралла. Дийнна шарахь исскуствон центрехь цхьанакхетарш дIахьора оха, байташ йоьшуш.\nВладимир: ХIун бахьанаш ду аьлла хета шуна, Нохчийчохь бозушбоцчу поэтийн а, музыкантийн а цхьанакхетаршкахь адам кIеззиг гулдаларан?\nНохчин шатайпа менталитет ю\nЗеламха: Iедалан агIор беш тIеIаткъам бац тхуна. Цкъа делахь, халкъан цатешам, тхан жанрах цакхетар ду-кх. Нохчийчохь шатайпа менталитет ю, рок-култура цуьнан хотIца йогIуш яц.\nХьава: Тхан эшаршкахь, мукъамашкахь протест ю. Тхо дуьхьал ду, дахар уьшал санна лацаделла латтарна, цундела тхан музыка кхераме хета. Со-м кхета, кегийрхоша лара деза дайн ламасташ а, баккхийнаш а.\nЗеламха: Амма меттиг хилла бац, полисхой а баьхкина, цара тхуна бехкам бина. Шаьш адамаш къехка тхох.\nХьава: Рок-музыканташ ца лору, царна гIо а ца лоцу. ХIора а концерт цара шайн ницкъашца хIоттайо. Iаламат хала ду и! Масала, Red Torch групперчу Адамов Аслана «Рок наркотикашна дуьхьал» олий, дуккхаъчаьрга шайна гIо а лоцуьйтуш, вовшахтуху фестивал.\nВладимир: «Рок насвайна дуьхьал» ала мегар дара, кхузахь кегийрхоша цуьнах пайдаэцаре хьаьжча.\nСоветан заманахь хиллачух тера ду таханалера тхан хьелаш\nХьава: Пачхьалкхан тIегIанехь боцуш дIахьочу барамех информаци чIогIа ледара яьржа кхузахь. Цкъа дIаяхьа лерина фестиваль кхечу ханна дIататта дийзира, хIунда аьлча и маца, стенгахь дIахьош ю цхьанна а хиъна а дацара. Советан заманахь хиллачух тера ду таханалера тхан хьелаш.\nЗеламха: Со ваьхначу Вологдан кIоштахь културин белхахой шаьш тIеоьхура музыканташна, дехарш дан, хIоккхахь, я эццахь концертехь дакъа лацахьара бохуш. Тхан махкахь кегийрхойн министралло болх дика бо, амма музыкаца бала бац.\nВладимир: Советан заманахь Цой Виктора болх бина йовхо латточу коммуналан цхьана декъехь\nЗеламха: ХIаъ, иштачу хьелашкахь ду-кх тхан гIуллакх а.\nХьава: Советан андеграундехь хиллачу тоьллачу хьелашкахь.\nВладимир: Маца аьтто хир бу-те шун хьакъдолчу хьелашкахь болх бан?\nЗеламха: Рок иллеш хазахетарш дуккхаъ бу. Блэк-металлисташка а ладугIу. Концерташка эхар ледара ду, щаьш иллеш алар-м дуьйцучохь а дац. Суна ца евза керла кхоллаелла коллектив. 5-10 шо хьалха вовшахтоьхна тобанаш ю йисинарш.\nВладимир: Интересе муьлха тобанаш ю Нохчийчохь?\nЗеламха: Red Torch, Voltage, Hetal Metal, “Квадрат” – рокан а, металлан а группаш ю уьш. «Шира гIала» а ю, блюзан кепехь олу цара иллеш, «Нохчо» цIе йолуш а ю кхи цхьа тоба. Цара массара а бохург санна концерташ ло ХIинжа-ГIалахь, Налчикехь, Ростовхь.\nАдамийн биэнцахетаро музыкантийн чам боккху шаьш лелочух\nХьава: Voltage тобанерчу музыканташца болх бо ас даим. Гитара локхурш къаьсттина хийцало цу группехь.Оьрсийн я муьлххачу а Кавказерчу мехкашкахь лур яра цара шайн концерташ. Ткъа кхузахь царна гуш ду, шаьш лоькху эшарш, олу иллеш цхьанна а оьшуш доцийла.\nГIеххьачул а дог доьхна бара уьш цундела. Карарчу хенахь церан таронаш ю махкал а арахьа шайн корматалла а, музыка а йовзийта. ХIетахь дуьйнна Iехабелла, баккхий лаамаш бу церан къахьега.\nЗеламха: Адамаш цхьа хIайт аьлла дац тхан, церан биэнцахетаро музыкантийн а чам боккху шаьш лелочух.\nХьава: Кхин цхьа хIума а ду. Гергарчара бо царна тIеIаткъам. Нохчашлахь эшарш лакхар а, музыка а цхьа пайдабоцу хIума санна лору.\nЗеламха: Иллиалархо хилар деш-дуьтуш воцург санна хета.\nХьава: Оцу стереотипо чIогIа новкъарло ю кегийрхошна. Тхан доттагIашлахь мел дукха бу похIма долуш музыканташ. Нах шайх цакхетарна, шаьш тIе ца эцарна, музыка Iад а йитина, цхьаццанхьа белхашка тасабелла беха уьш.\nВладимир: Шай-кай йоккхуш.\nВладимир: ТIаккха стенга кхача дагахь ду шу, шайн кхолларалла кхиорхьама?\nЛадогIархойн кхетамехь цхьа хийцам хиларе сатуьйсу оха\nЗеламха: Сан тешам цабов, жим-жима, тIаьхь-тIаьхьа дуккха а бахархой тхоьгахьа боьрзур хиларх. Тхо дуккхаъчу нахана девзаш ду. Цара социалан машанашкахула дIасатуьйсуш, яржош ю тхан эшарш, иллеш. Уьш хезначийн кхетамехь цхьа хийцам хир бу аьлла хета суна.\nХьава: Собаро лам баьккхина. Тхан Iалашо яц дуьненна а девзаш хила, ца гIерта пачхьалкхан сценитIе а, пиар еш цхьана а кепара некъаш дац оха лелош. ТIех гIаравийлар а дац дика, хIунда аьлча кхерам бу, тхуна доьхкур хиларан болх бан.\nВладимир: Буй шун гонехь метитигаш, цхьанна илли ала ца магийтина?\nХьава: Масала ас болх бечу «Седа» тобанехь яра цхьа къегина эшарш локху йоI. ПохIма долуш яра иза. Музыке шен хьежамаш бара цуьнан. Цхьана концертехь ингалсан маттахь эшар локхучу хенахь, оцу мукъаме терра дара цуьнан сценитIехь лелар…\nМайданашкахь адам гулдан тхо дуьйлалахь, болх сацор бу тхан\nЗеламха: Цхьамма телефон а тоьхна, и йоI филармонера балхара дIаяккха аьлла хиллера. Нохчийчохь революци яккхалур яц. Диллина тхайх лаьцна кхийкха ца до оха, цундела хир ду-кх, тахана а болх беш. Нагахь тхо майданашкахь халкъ гулдан дуьйлалой, оцу сохьта балхара дохор дара.\nХьава: Я цхьа керла карчам хила тарлора тхан кхоллараллехь…\nЗеламха: Тхо жимма меттах ца довлахь, тхан хIуммаъ нислур дац! Кху хьолехь тхо хиларан, дукха хьолахь, тхан тхешан бехканна хила тарло. Нохчийчохь рок-н-ролл могуьйтур ю бохург бакъ дац!\nМассо а меттехь ю цуьнца проблемаш. Iамеркехь а хуьлу дуккхаъ новкъарлонаш. Цигахь а ма ю килсаш, Iедало а тIаьхьа, тергонехь латтабо рокерш. Царна бехке ца дуьллуш хIун ду – наркомани а, маьттаза лелар а…\nХIиричуьра рокерш балийнера ас Нохчийчу. Церан цецбийлар, кхузахь оцу музыкех кхеташ оццул а нах буйла хиича.\nРокерша шаьш баккха беза шайна некъ. Ма моьтту, масачу боларехь ца кхачахь а, кхочур ма бу уьш кхиаме.\nОха дIакхайкхо а деза, хаийта а деза нахана, рок музыкано шеца вониг дохьуш доций а, тхан тоба йохо дагахь цхьа а воцийла а.\nДуьйлийша кху заманан искусствон центре мукъна а тхоьга ладогIа.\nХьавас дIаолу "Олхазарш" йиш


Москварчу "Внуково" аэропортехь летта вовшех Битаров Зелимханний, Эйдельштейн Олеггий – Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо хиллачу Битаров Вячеславан а, Оьрсийчоьнан либерал-демократин партин лидеран Жириновский Владимиран а кIентий.\nКавказ.Реалиигахь йолчу информацица уьш дIасакъестош лелла Битаровца цхьаьна кеманахь БуьритIера кхаьчна Оьрсичоьнан Федерацин кхеташонан сенатор Фадзаев Арсен.\nКеп-кепара болчу хаамашца, дов доладелла Эйдельштейна Битаровх лаьцна маьттаза къамел дарца. Амма Жириновскийн воIа полицехь, ХIирийчоьнан куьйгалхочун даржах мукъаваьлла Битаров кхидIа хIун лелон дагахь ву бен ца хаьттинера ша, аьлла.\nЭйдельштейн Олега арз чуделла полице, шена Битаровс лаххара а доьазза коьртах туьйхира, аьлла.\n34 шо долу Эндельштейн Жириновскийна вина цуьнгахь марехь хилла а йоцчу зудчо, Къилбаседа ХIрийчуьрчу Газдарова Жаннас. 2017-чу шеран харжамийн къовсамашкахь Эдельштейна гайтира шена шогга критика ян хаьийла Iедална дуьхьал.\nРедакцин аьтто ца белира "Внуково" аэропортерчу полицин белхахошкара хиллачух лаьцна комментари яккха.\nХьалхо даьржира Жириновский Владимиран кIанта Эйдельштейна Битаров Вячеслав шена кIинтIера ваьккхина ша цунах лаьцна шога къамел дарна, аьлла.\nБитаров Вячеслав даржах мукъаваьлла Охан-беттан 9-чохь. Цуьнан метта ханна хIоттийна Сибрех президентан векал хилла волу Меняйло Сергей.


Вовшашца уьйр латтор ю » Нийсо-Дагестан\n14.11.2018 301 0 niyso\nД1адаханчу к1ирнахь Хасавюртара школийн нохчийн меттан хьехархоша д1аяьхьира семинар. Иза лерина яра нохчийн яздархочунна Гадаев Мохьмад-Селахьана. Хьалха санна, семинар д1аяхьа езаш яра лоьмар 11 йолчу школехь. Делахь а, школан куьйгаллин г1оьнца таро хилира и мероприяти яздархочун ц1арах йолчу, Нохчийчура Ножай-юртан лоьмар 3 йолчу школехь д1аяхьа. Кхузахь дакъалоцуш бара Хасавюртара ерриге школашкара нохчийн меттан хьехархой а, меттигерчу школан директор а, хьехархой иштта дешархой а. Хьеший т1елоцуш могуш-парг1ат хаьттинчул т1аьхьа, лараме вистхилира директор Сетиханов Салади Камалдиевич. Цо бовзийтира, М-С. Гадаев т1екхуьучу чкъурана вовзуьйтуш, шаьш д1ахьош болу белхаш. Дийцира цуьнан дахарах а, кхоллараллах а лаьцна. Ала деза, Гадаевн боккха лерам беш хилла кхузахь. Цул т1аьхьа хьешашна экскурси йира школан музей чухула. Кхузахь яра цо шен куьйга язъйина йолу произведенеш, ша набахти чохь волуш шен гергарчаьрга яздина кехаташ, цуьнан чуьртах терра кечйина меттиг. Хьешийн таро хилира Гадаевн дахар к1орггера довза. Цул совнаха, оцу школехь болх беш яра Мохьмад-Селахьан гергара хьехархо. Цо дийцира, яздархо шен доьзалца а, гергарчаьрца а юкъаметтиг муха лелош хилла а, иштта нохчийн къоман юкъахь цо шен ц1е леккхарчу барамехь йитина хиларех лаьцна а. Иза ч1ог1а мехала хийтира кхуза гулбеллачарна. Иштта дешархоша хьешашна лерина Мохьмад-Селахьан байташ йийшира. Довзийта лаьа, хьеший т1елацаран мероприяти вайн хаза г1иллакхашца д1аяьхьира Гадаевн ц1арах йолчу школан белхахоша. Хьешийн а, Ножай-юртахойн а юкъаметтиг х1оттаяларца билгаладелира, т1ейог1учу ханна нохчийн мотт хьехарехь гуттар а вовшашца уьйр латториг хилар.


Товбеца-бутт 09, 2015\nПакистан --Лайлатул-Къадр буьйса ларъеш маьджигехь бусалба нах\nМархийн беттан 27-чу буьйсанах Лайлатул-Къадр буьйса олу. И буьйса уггаре еза ларалуш ю Рамаданехь. Оцу буьйсанан йозаллах лаьцна Къуран девзачу Iеламстага дуьйцу.\nШеран 12 баттах бусалба нахана уггар беза болу Рамадан бутт чакхенга кхочуш бу. Бисинчу цхьайтта беттачохь адамера йийлинчу ледарлонашна, кхидолчу къиношна гечдеш, Дала совгIатана белла бу мархийн бутт, Iеламнаха дийцарехь.\nРамадан баттахь 26 марха дIа а даьлла, 27-гIаниг тIедогIуш Лайлатул-Къадр буьйса хIутту. Цу буьйсанна йина Iамал эзар баттахь йинарг санна еза ларалуш ю, боху Iеламчаша.\nМархийн 27-чу буса массо а пачхьалкхашкарчу бусалбачу наха маьждигашкахь цхьаьна кхеташ, ламазаш деш, доIанаш до, Деле дуьненан шаьш Iазапах хьалха даха дехаршца.\nЛайлатул-Къадр буьйсанан мехалла алссам йовзийтар дийхира Маршо Радионо кIоргга КъурIан девзачу Iеламчига Берсанов Мохьмад-Хьаьжига.\nМохьмад-Хьаьжа: «Лайлатул-Къадр и мичара ду аьлча, Дала ша Сийлахь КIурIан шен Iаьршашкара, шена уллора оцу буса дуьненан стигала досийна». И ю-кх цу буьйсанан йозалла. Вайна хаа йиш яц 27-гIа ю я 28-гIа ю Лайлатул-Къадр буьйса.\nДоIанаш дийр ду вай оцу буьйсане кхачаде ахь бохуш. Вайн доIанашна Дала жоп лун еза буьйса ю иза. Оцу цхьана буьйсанна йина Iибадат кхечу эзар баттахь йиначул а сов йолуш ю».\nЛайлатул-Къадр буьйса шегахь баланех а, вонех а хIума доцуш, цIена буьйса ю, хIунда аьлча цо шеца даккхий диканаш дохьу, бохуш юьйцу динан дайша.\nДуккха а хьадисаш ду оцу буьйсанан дикаллах лаьцна. Билггал хууш дац, къамел динчу Мохьмад-Хьаьжас ма-баххара, маца юссу Лайлатул-Къадр буьйса, амма тоьшалла дира цо и буьйса Рамадан беттан тIаьххьарчу итт буьйсанах цхьаъ хиларан.\nРамадан баттах тIаьххьарчу итт дийнахь ИIтикаф а дихкина, маьждиг чохь къовлалур бу кхушара а бусалба нах. Дерриг дитина а, Лайлатул-Къадр буьйса тIех ца ялийтархьама.\nЛайлатул-Къадр буьйса тIех ца ялийтархьама