Чекхдаьлла Шо Кхиаме Лору Нохчийчура Ницкъаша\nДечкен-бутт 27, 2012\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан мидал уллуш ву Заводан кlоштан полицин декъан хьаькаманна Саказов Асламбекана, Оьрсийчохь полицин де даздечу дийнахь, 10Лах2011\nЧекхдаьллачу шеран жамIаш дина Нохчийн республикин низамхойн урхаллехь. Цо бинчу белхан лакхара мах хадош, бIо къажош, хастаме дара, Чоьхьарчу ГIуллакхийн министро далийна терахьаш. Полисхоша 2011 шо кхиаме дIадерзийна хета мехкан куьйгалхошна а.\nЧекхдаьлла 2011-гIа шо ницкъаллин структураша толаме дIадерзийна лоруш, цара махкахь къепе хIоттош бинчу белхан лакхара мах хадош, жамI дина полицин урхаллин буьйранчаша а, махкахь Iедалан мукъ карахь болчара а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин коьртехь волчу инарла Алханов Руслана дIакхайкхорца, даханчу шарахь Нохчийчохь дIаяхьначу тIеман операцешкахь вийна дIаваьккхина 56 гIаттамхо. Ишта-вуьшта герзаца дуьхьало ечеран аьтто барна бехке беш лаьцнарг ву 144 агIонча. Шайн лаамехь герз охьа а диллина Iедало тIекIавинарг ву 30 стаг.\nБилгалдаккха догIу министро дало терахьаш, кхушара дуьххьара а доцуш, шеран юьххьехь, «хIоккхул бен ца бисна махкахь тIемалой» бохуш, официала кхайкхош хиллачу терахьел дукха лахара ца хилар. Кху тIаьхьарчу шерашкахь цу кепара, зевне хааме бохучу ницкъаллин структурийн гайтамийн тIехула бен хьесап ца даро а гойту, махкахь тIемалойн хIу дайна хила дезаш хилар. Амма мухха делахь а, хIора шарна а, уьш тоьуш хуьлу дуьхьало еш бала а, низамхошка лецийта а, къаро йина, шайн лаамехь карабаха а.\nХIинцца дIаяьхьначу кхеташонехь низамхойн хьаькамо тидаме оьцу стохка 70 гIоьртташ гIаттамхойн хене бовлу меттиг –базанаш а, герзан къайленаш а хIаллакьйина хилар а. Цу тIаьхьалонна латточу хьуламашкахь, боху Алхановс, низамхойн караеъна 230 бен-бен топ а. 33 эзар сов тайп-тайпа хIоъ-патарма а, цхьа тонна гергга ницкъала эккха тарлун молха а.\nСхьагучу суьртехь герзаца дуьхьало ечарца юкъаметтиг къасторехь, церан агIончаш бу бохуш кегийрхой лецарехь, къоьлла хир яц тIедеанчу шарахь а. Кху бовш болчу Дечкен баттахь лаьцнарг ву хIинцале масех жима стаг. ТIаьххьара лаьцначех ву Веданан кIоштан ДаьргIара вахархо, тIемалойн агIонча ву аьлла бахьана а дина.\nПолицин урхалло ша дIасабаржинчу хаамца, цунна бехке диллинарг ду 2004-чу шарахь, шен машенахь тIе а кхоьхьуш, гIаттамхошна кхачанан сурсаташ латтор. ХIинццалц зеделла ма-хиллара, цу кепара тIемалойн аьтто бина аьлла, полицин белхахоша кхузахь стаг лацар нисделча, дукха хьолахь, куьг бехке лоруш верг, стенна делахь а, цIарца вуьйцуш ца хуьлу. Цкъачунна Iораяьккхина яц ДаьргIахь сацийначуьнан цIе а.


"Чермен" постехь нах хьийзор соцуш дац - Солтаев\nОьрсийчоьнан юкъараллин чоьнан декъашхо Солтаев Мохьмад латкъамаш гулбеш ву ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а дозанерчу "Чермен" постехь бахархошца полисхоша харцонаш лелоран, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло. Цо яздарехь, оршотан дийнахь, иза цхьаьнакхеттера ГIуларчу вахархочуьнца Имаев Хьасанца.\n"Чермен" постехь, цхьацца бахьанаш лоьхуш, маситта сохьтехь латтийна хилла иза полицин белхахоша киралелочу машенахь вогIуш. Кхо сахьт хан яьллачул тIаьхьа, машенан кехаташ схьа а даьхна, дIавахийтина цара Имаев. Солтаев дагахь ву гIулархочунна цу хаттарехь бакъонан барамашца доьзна гIо дан.\nОьрсийчоьнан Юкъараллан чоьнан декъашхочо дийцарехь, "Чермен" чекхволуьйтучу постехь лаьттачу ницкъаллин структурийн белахоша низамашца догIуш доцург лелор хьокъехь дуккха а тоьшаллаш гулделла шегахь, бохуш ву Солтаев, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло.


Набахти: цхьанна - "курорт", жоьжахати - вукхунна\nКъилба-Седа Кавказан кхело Селман-Тевзанахь 15 шо хьалха Псковера десантхойн тоба йохош дакъалацарна бехкево Тунтаев Аюб. ТIом барна чубухкучу нохчашлахь дуьххьара вац иза, вац тIаьххьара а. Ткъа стенна ца доьху оццу тIамехь къизахьийзарна оьрсийн эскархошка жоп ? Кхачош а доцу хаттар...\n"Нохчийнний, оьрсийнний хьелаш цхьабосса дац цигахь"\nУстрада-ГIаларчу хьерахь шераш хьалха яьккхина видео йиллина деношкахь Ютубе цкъачунна цIерш йовзаза буьсучу, амма яххьаш лечкъа а ца еш, дуьйцучу оьрсийн эскархойн.\nТIеман шераш дIадахана хиларе терра, къоьжа нах бу дагалоьцурш. Шаьш лецна нохчий кху чу кхуьйсура, бохуш, оцу элеваторе а баьхкина, гойтуш ю цара ах бIе метр кIорга, чу кIа духкуш хилла гIу. «Эксперимент» хIоттош, чуластабо цара гIамарх буьзина тIоьрмиг. Боьлу шайн са а хаьдда.\nХIинца хIоттор вай дустуш сурт. Хуьлуьйтур яржийначу видеоно гойтурш оьрсий эскархой а боцуш, нохчий. Хьан дуй буур бара, и нохчий кIира-ши кIира далале лецна, набахте хьовсо кечбийр ма бацара аьлла?!\n...Ростоврчу тIеман кхело кхаарийдийнахь хатта долийна Тунтаев Аюбан дов. Мила ву Тунтаев?\n2005-чу шеран аьхка ЧIуьлга-Юьртахь молханах юьйлина машен эккхийтина вийра 15 полисхо. Цунна куьгбехке а лерина, набахте хьажийра массех нохчо. Царалахь вара Тунтаев Аюб а.\nХIетахь оцу стагна ца богIу бехкаш а тIехь тIехьерчийна аьлла, 2012-чу шарахь дIахьедира Путинан цIарх Нохчийчуьрчу адамийн бакъонийн тергоечу Нухажиев Нурдис. Ткъа цуьнга а, я адвокаташка а ла ца дугIуш, набахтехь яккха ехха хан кхайкхийра Тунтаев Аюбна.\nИзза Тунтаев ву дуккха шераш девлча, хIинца юха а, рогIера бехк а карийна аьлла, кхеле валошверг. Бакъду, иза цига цакхачор бахьанехь тIебогIучу батте дIатеттина кхел. Къилбаседа Кавказан тIеман кхелан сайто бо и хаам, ткъа хаийтац стенна ца хилла Тунтаев шен рогIерчу девне вало йиш.\nДустур вай, дукхахболчу бакъоларъярхоша а, Нохчийчоьнан бахархоша а санна, хIун башхалла ю Тунтаевс дина бохучу зуламний, видеонехь шаьш кху 50 метр кIоргачу гIучу лецна нохчий кхуьйсура бохуш дуьйцучу оьрсаша шайна тIеоьцучу зуламний юкъахь?\nТунтаев шега хIетахьлерчу мехкан президенто а, муфтис а массо а хаамийн гIирсашкахула, трибунашкахула аравала, даймохк Iалашбе, баьхча, ара а ваьлла, чудаьхкинчу эскарех летарна бехкево.\nТкъа Устрада-ГIаларчу элевоторехь гIучу нохчий кхийсира шаьш бохучаьрга, цара дуьйцург хIун ду, иза муха мегаш хилла хатта дагахь а вуй-те Оьрсийчохь цхьа а прокурор, талламча я полисхо?\nЦхьана а низамхойн урхалло доьхуш жоп а доцуш, кIезиг дац и тайпа видеотоьшаллаш интернетехула девлла лелаш. Я кхунах а дац жоп доьхур ду ала.\nТIеман зуламаш дарна бехке бу аьлла, Оьрсийчоьно набахтешка хьийсийначу нохчех доккхачу декъо, церан гергарчара ца хеддаш аьрзнаш до, шераш девлча а дог ца дуьллуш, бехк тIехьарчош тоьхна хенаш, бохуш. Ткъа кхелаша цаьрга а, церан адвокаташка а ладоьгIна меттигаш вуно кIезиг ю, яц ца алархьама аьлча.\nПхийтта шо хьалха дара Пятигорскехь хоттучу нохчийн тIемалойн девнехь Iимран (ишта аьр вай цунах, кхетачу бахьанийца, кхин цIе а туьллуш) дехха шераш даха набахте хьажийча.\nИ ерриг хан текхна а ваьлла, даймахкана а, Оьрсийчоьнна а юьстах ваха дIатарвелла Iимран ши-кхо шо хьалха.\nМел хьуне ду вай далийна дустар, нохчашна сихха, лоций, прокуроро мел йоьху хенаш еттар, ткъа оьрсийн эскаршкарчу зуламхошна къинхетамаш бар, иза муха тIеоьцу набахтешкарчу нохчаша, хаьттира цуьнга Маршо Радионо. Iимрана иза йоккха харцо лору. Дегабаамбо ерриг а Оьрсийчоьнна, цигарчу Iедална, харцо а мегаш бехачу бахархошна.\nIимран: «Дегабаам хилла а ца Iа. Цхьана бахьанийца лаьцна, цувоьллира со, кхечу бахьанийца – хан тоьхна, хан яьккхина, араваьлла со. Со саннарш шортта бу цигахь, духхьара а вац, тIаьххьара а вац.\nВайн цIахь зуламаш дина чубоьхкинчу гIазакхех аьлча, церан чохьбахкар шатайпа хуьлу. Царна набахте кхоччушехь тоьлла хьелаш хIиттадо. Гергарчарех а мичча хенахь кхоьтуьйту, дIалуш ерг а духьало йоцуш, дIакхачайо. Хеназа ара а уьш бовлуьйту.\nОьрсийчоьно лелочу харцонах со цец ца волу. Iедало ахча а луш, латтабеш иллиалархой а тIехь бу цигахь, нохчий аьшнашбеш лоькху церан тобанаша эшарш. Царна хьовсархоша тIараш а бетта, иза экстремизм а ца лору… Кхин даккхий хIуманаш-м дуьйцур а дац вай. Нийсо хилла а яц, хир а яц оьрсийн пачхьалкхехь, вайн къомаца а, я бусалбачу нахаца а».\nКонституци цхьаъ ю, иза массарна а ю юкъара, низамаш а иштта, цхьабосса ду халкъаца, къаьмнашца, адамашца, церан бос, юьхь-марш а ца къестош, боху Кремлан охIланаша. Ткъа шалхенаш лелийла хаьа Оьрсийчохь массарна а. И хаарал а совнах, хаьа царна кхи цхьа бакъдерг а – гуш дац нийисонехьа лаьтта хенан доза. «Тахана и харцо елахь а лелаш, кхана хир яц» - ишта олу нах баовлане а ца бовлучу кхочуш лаьтта.\nIедало "йийр ю нийсо", ца олу хIинца. Олу Устрада-Эвларчу хьерахь салташа шаьш дина зулам хесточу видеона буха цхьаммо ма-яздарра: «жIаьлеш… хIумма а дац, зама йогIур ю кхьуйсуш шу а, хIан-хIа, кхуьйсур дац оцу гIучу, амма жоьжахатин цIерга-м кхуьйсур ду».


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Урок: "Мамакаев 1аьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. (9 класс)\nН охчийн литература\nКоьчал: Мамакаев 1аьрбин\nХьехарсахьтан коьчал: Мамакаев 1аьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь»\nпоэма. Поэмин эпически а, лирически а чулацам.\nХьехарсахьтан 1алашо: Нохчийн гоьваьллачу поэтан Мамакаев\n1аьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин\nчулацам дешархошца бийцаре бар. Нохчийн\nкъоман ламасташ, 1адаташ довзийтар, дийцаре\nДешархойн къамел кхиор, шаьш ешначу\nговзаран чулацам барта схьабийца хаар шардар.\nБераш нохчийн исбаьхьаллин литературе,\nДаймехкан 1аламе безам болуш, вайнехан\nг1иллакх-оьздангаллин хьостанаш девзаш\nкхетош-кхиор, церан могшалла ларъяран т1ехь\nХьехарсахьтан г1ирсаш: «Нохчийн литература» 9-чу классана\n«Нохчийн литература» 9-чу классана 1амат.\n«Юккъерчу школехь нохчийн литература\nхьехаран методика» г1о-1амат.\n«Школехь исбаьхьаллин произведени\n«Нохчийн литература хьехаран некъаш»\n«Юккъерчу школийн лакхарчу\nклассашкахь ненан мотт, литература хьехар»\n«Нохчийн лаьмнашкахь» 1.Мамакаев.\nМамакаев 1аьрбин сурт.\n«Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин\nчулацамах дехкина суьрташ.\n1. Хьехарсахьтан болх д1ах1оттор.\n1). Маршалла хаттар.\n2). Журнал кхочушдар.\n3). Хьехарсахьтан коьчал а, 1алашо а, хьехарсахьтан декъашхошна хьалха\nх1иттош долу декхарш а довзийтар.\n4). Гайтаман г1ирсаш кечбар.\n2 . Керла коьчал йовзийтар, йийцаре яр.\n1 ). Нохчийн гоьваьллачу поэта, яздархочо кегий стихаш язйина ца 1еш, яккхий говзарш а язйина. Уьш ю 1939 - чу шарахь язйина йолу «Аслаг1ий, Селехьаттий» ц1е йолу поэма а,1940-чу шарахь язйина «Винчу юьртахь» ц1е йолу повесть а. Ала деза уьш авторо йоккхачу говзаллица кхоьллина хиларх. Къаьсттана лакхара корматалла гойту авторо «Аслаг1ий, Селехьаттий» ц1е йолчу поэмехь. 1939-чу шарахь язйина йолу и поэма поэтан кхоллараллехь йоккха меттиг д1алаьцна ца 1аш, нохчийн эпически поэзи кхиарехь а керла т1ег1а хилла д1ах1оьттина. Поэзин йоккхачу эпически жанрехь йолчу говзар т1ехь халкъан дахарехь к1орггера маь1на долу г1уллакхаш къастадора поэта.1958-чу шарахь автора, к1еззиг хийцамаш а беш то а йина, «Нохчийн лаьмнашкахь» ц1е а тиллина, арахецна шен поэма.\nМамакаев 1аьрбин поэтически корматалла къеггина гучуйолу оцу поэми т1ехь. Ша гайтина долу дахаран хьелаш к1орггерчу исбаьхьаллин кепехь листина поэта. «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин идейно-тематически чулацам шуьйра бу. Хьалхалерчу заманан халкъа юкъахь даьржина хилла ч1иръекхаран 1адат 1орадоккху поэми т1ехь. Дог ц1ена безам а, тешаме доттаг1алла а гойту поэта поэмехь. Обаргаллин г1уллакхаш а къастадо. Къехоша паччахьан 1едалан т1е1аткъам лайна хиларх дуьйцу. Нохчийн 1ер-дахаран дуккха а исбаьхьаллин суьрташ\nдехкина автора. 1аламат хаза гайтина къоман г1иллакхаш,\nДаймехкан 1алам. Поэмин коьртачу турпалхойн - Аслаг1ин, Селахьатан ирс 1адаташ бахьана долуш духу.\n«Нохчийн лаьмнашкахь» поэма 1аморо вайн къоман хьалха д1адаханчу дахарх долу хаарш алсамдохур ду: ширчу, зуламечу 1адаташна дуьхьал къийсам а латтош, оьздачу, дикачу г1иллакхех пайдаэца 1амор ду, халкъе а, Даймахке а болу безам ч1аг1бийр бу.\nПоэми т1ехь къеггина гойту, шена ца везачу\nвоккхачу стаге – моллига нуьцкъаха маре йохуьйту\nСелахьат. Иштта акхачу а, халачу а г1иллакхаша адам\nкарзахдоккхура. Царах цхьацца берш къийсаме буьйлура\nцхьалха. Иштта кегийчу тобанех обаргийн г1еранаш олура.\nБакъду, обаргаш бовлура хьалха дукха хьолахь уггаре къен\nболчарах. Поэми т1ехь вуьйцучу обарг Зеламхас паччахьана\nдуьхьал цхьалха къийсам латтабора. Цундела Зеламхин\nтобано латтийна къийсам лара мегар дац революционни\nг1уллакхах д1атоьхна. Х1унда аьлча, обаргийн къийсам а,\nлаам исторически к1езиг 1алашо йолуш хилла. «Нохчийн\nлаьмнашкахь» ц1е йолу поэма чулацамехь а, исбаьхьаллин\nпоэтически г1ирсашца а ешархочун шена т1е боккха тидам\nбохуьйтуш ю. лаьмнийн, ширачу хьаннийн къамел дан йиш\nхилча, «ладоьг1нарг велхавеш, хийла аз хазор дара», боху\n2). Д1айолало поэма, автор ешархочух дагаволуш. Къеначу\nлаьмнийн, ширачу хьаннийн къамел дан йиш хилча ,\n«ладоьг1нарг велхавеш, хийла аз хазор дара», боху авторо.\nЦу дешнаша билгалдоккху доккхачу 1азапехь\nд1адахана нохчийн халкъан шира дахар. Даггара и дийца\nшена лаар хоуьйту автора:\nСо говза вацахь а,\nВайн дайша лелийнчо\nХьоь ойла йойтур ю…»\n«Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин хьалхара дакъа д1адолало –\nкоьрта турпалхо Аслаг1а, вашас санна, шена г1одина волу\nШах1идах къаьсташ. Шо сов ша шен доттаг1 волчохь\nмаьрша даьккхина дела «х1инца сел ц1еххьана къастар -\n1еткъара» дагна. Д1анехьа авторо схьадоьллу Аслаг1а\nШах1ид волчу варан бахьана. Шах1ида Аслаг1а шен ваша\nвина т1е а эцна, юьрто и лоруш хиллехь а, «цу к1ентан къа\nдара» боху авторо, х1унда аьлча, иза лурвоьлла стаг\nхиларна. Ткъа «важа ирсе вацахь а», бохург кхуьнан дас\nвийна стаг ву. Оццул балехь Аслаг1а велахь а, безам хала\nхиларна, «д1атаса атта дац, дуьххьара езна йо1». Цундела\nиза Селахьат йолчу воьду. Аслаг1а ч1ог1а шена везарна,\nйо1 цхьа лаьттара, к1ант ларвеш хи йистехь.\nХьалха ша боданах кхийринехь а, х1инца Селахьатана\n«кхин кхерам, кхин г1айг1а буьйсанан боданал инзаре\nхетара». Амма мел ч1ог1а к1ант шена везахь а, «да-\nнана д1атесна яда и кхоьрура», х1унда аьлча, и\nлурвоьллий, астаг1ий хиларна, дений, нанний ца везара\nАслаг1а. И шеца д1ацаяр билггал 1орадаьлча, «хьаьвзинчу\nб1агоро цуьнан б1аьргаш хьабдира». Самукъане ца йисира\nСелахьат а, «ткъа и йо1, г1ийла йо1, бо санна хьоьжура».\nХьалхарчу даша т1ехь болх бар дешархойн хаарш\nт1еч1аг1деш царна хьалха хаттарш х1иттадо хьехархочо:\n- «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма язъяран 1алашо муха\nбилгалйоккху авторо хьалхарчу дашехь?\n- Халкъо хьалхалерчу заманахь бала хьегар, иза 1азапехь\nдаьллина хилар муха гайтина автора?\n- Ша дийца воллург доккха маь1не а, къоман дахарх\nбакъдолу суьрташ поэми т1ехь кхоьллина хилар а муха\n- Авторан дог-ойла гой вайна поэмин хьалхарчу дашехь?\nМуха ю цуьнан Даймахке а, халкъе а йолу ойла?\n- Шен поэма ешархочуьнца муха юкъаметтигаш\nШолг1ачу декъа т1ехь дуьйцу, юьртан къеда\nволчу Зайт-Хьаьжиций, хьолахошца Дабазций, Лабазций,\nпурстоьпаций барт а бой, луларчу юьртан моллас\nСелахьат шена ехийтар. Цу захалонна новкъарло еш волу\nШах1ид, доцу бахьана а х1оттадой, пурстоьпо лоцуьйту.\nСелахьат нуьцкъах маре ло къеначу моллига.\nЛаьмнашкахь лечкъина лелачу Аслаг1ина ч1ирхоша\nк1ело йо. Иза паччахьан 1едало лаца хьовзаво. Амма\nнакъостийн ницкъ кхочу, Аслаг1ийн чевнаш ерззалц, иза\nшайн юьрта вига. Шен чевнех ша вирзинчул т1аьхьа, эвла\nйистерчу хьуьнхахь, лечкъина 1ачу Аслаг1ас, ша\nСелахьате яздина кехат оьций, Шах1ид вохуьйту и йолчу.\nСелахьат боккхачу балехь ю. Молла хьуьжаре вахча,\nШах1идца барт а бой, Селахьат йоду. Буьйсанна и шиъ\nАслаг1а волчу дан новкъа долу говрашка а хоий.\nЦхьаболчу нехан хабарша ч1ирхой а цабитар\nбилгалдоккху: «Цара йийнарг котам яц, цуьнан дас стаг\nвийна», бохучу дешнаша. Мостаг1ий шена\nт1аьхьабевллий хуъушехь, Аслаг1а Шах1иде хьоьжуш 1а\nхьуьна юккъехь. Коьртачу г1айг1ано г1елварна, Аслаг1а\nнабаро 1ехаво. Кондаршна юккъехула т1ег1ертачу\nч1ирхочуьнга авторо боху: «Ма г1ерта…витахьа, набарх\nсада1ийтахьа». Амма къинхетам боцчу ч1ирхочо хаза\nг1ан-набарш гуш 1уьллучу «бехк боцчун некхах цо и\nшаьлта йоьллира». Т1аккха мискачу Аслаг1ин «б1аьргаш\nчохь неканца дуьне а хьаьзира». Амма ч1ирхочо\nкхочушйинарг шен дог-ойла яц, иза нохчийн нехан\n«декхар» ду, ширачух бухадисина. Цундела Аслаг1ас\nбашха бехке а ца во шен мостаг1. «Сайн ц1ий ас хьанал\nдо, къинт1ера ваьлла со», - боху лешволлучо. Цунна\nлаьа иза зен-зулам доцуш к1елхьара волийла а.\n«Хьо сихха д1аг1олахь,\nКху метте стаг кхача\nМегаш ву хье ца луш,\nЦо лазо там бу хьо»\n- бохучу дешнаша гойту: цкъа делахь, лешволлург\nстогаллин т1е г1ертар а, шолг1а делахь – шен накъостана\nШах1идана ша бахьанехь т1е бохам ца баийта г1ертар а.\nШа сатийсина некъ т1екхаьчча: «Ва Шах1ид…\nСелахьат», - аьлла, кхин ца делла, б1аьргаш хьабдира.\nШен дагна яла хала хиларна, «Аслаг1ин хаьн т1ера\nтапча схьаяьккхина, цо шена йожийра б1аьштиг т1е».\nИшттачу г1уллакхо х1аллакдира боху авторо и къона ши\nдег1. Цундела холчух1оьттинчу Шах1иде: «Хьайн дагца\nч1аг1ло хьо» - боху авторо, х1унда аьлча, «бакъонан малх\nкхетталц» нохчийн нехан сий хир доцу дела, аьлча а,\nбакъо схьалаццалц адам нислург ца хиларна.\nИ дакъа чекхдолуш авторо боху, и санна инзаре ирча\nх1уманаш «кху нохчийн лаьмнашкахь дуьххьара дацара».\nЕрриг поэма чу а ерзош «Т1аьххьарчу дашехь» авторо\nбилгалвоккху цу зуламан бехкениг. Шийла 1а д1адаьлча,\nб1аьсте т1еяро ма-дарра гойту паччахьан акха г1иллакхаш\nорамашца хийцар. «Буьйса-борз т1ехъяьлча, 1уьйре»\nт1еяро билгалдоккху, боданехь даьллина нохчийн адам\n«1уьйренан серло» санна, т1едеанчу 1едало серладаккхар.\n3. Дешнаш т1ехь болх бар.\nБашлам – уггар лекхачу лайн ломан бухь.\nАрц – т1ехь хьун йолу лекха лам.\nБоьра - шина дукъа юккъера таь1на меттиг.\nТовха – хьалхалерчу нехан пеш.\nПурстоп – меттигера паччахьан хьаькам.\n1ин – ламанан къора йоккха к1орге.\nИрзу – хьуьна юккъера яьсса меттиг.\n4. Жам1 дар.\n1). Хьехарсахьтехь бинчу белхан мах хадор, жам1аш дар.\n- «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин д1ах1оттам муха бу?\n- Поэмин коьртачу турпалхойн васташ кхолларан х1ун\n- Муха гайтина поэми т1ехь ц1ена безам а, тешаме\n- Реза дуй шу поэмин турпалхочун Селехьатана?\n- Авторан васт муха кхоьллина поэми т1ехь?\n- Муха пайдаэцна поэми т1ехь нохчийн барта\n- Даймехкан 1аламан сурт муха гайтина поэми\n2). Дешархошна хьехарсахьтехь жигара дакъа лацарна\nбаркалла а олуш, комментарешца оценкаш х1иттаяр.\n5. Ц1ахь бан болх балар.\n1). Нохчийн поэтан Мамакаев 1аьрбин «Нохчийн\nлаьмнашкахь» поэмин чулацам хаар.\n2). «Нохчийн лаьмнашкахь» поэми т1ехь автора васт»\nсочинени язъян кечам бар.\n3). Горгали бекарца дешархошца 1одика яр, уьш парг1ат\nНомер материала: ДБ-267555\n1238 1 15.10\n553 0 15.10\n203 0 16.10\n2671 0 13.10\n1517 0 11.10\n553 2 14.10


Кузаев М. «Турпалхочун ц1е тиллийта хьалхатеттира» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nКузаев М. «Турпалхочун ц1е тиллийта хьалхатеттира»\n1939-чу шарахь Ц1ечу Эскаре вахара Бух1ан-Юьртара Кутузов Хьасан. 14-чу эскарна чуйог1учу 23-чу гвардейски дивизин 611-чу г1ашсалтийн полке нисвелира иза. Полкан командир вара Тихонов, политдекъехула цуьнан заместитель Никоноров.\n1941-чу шеран 22-чу июнехь фашистски Германи тешанбехкаца Советски Союзана т1елетча, вайн махкахочо т1ом бира Карело-фински аг1орхьарчу эскаршна юкъахь волуш. Мурманск, Архангельск г1аланашкахь, Карелехь д1адаьхьира мостаг1ашца хилла тасадаларш.\nФашисташца чуччабахана т1емаш беш шозза дакъалецира мог1арерчу б1аьхочо Кутузов Хьасана. Оцу тасадаларшкахь къонахалла гайтарна шозза а б1аьхаллин совг1аташ дира «Ц1ечу Седанан» орденца. Цул т1аьхьа майралла гайтарна луш йолу «За отвагу» мидал елира. Уьш иттех ю цуьнан.\nНохчий майра хиларна цхьанхьа воьдуш шеца Хьасан вуьгуш хиллера командира. Т1ом болчу хенахь ч1ог1а даьржира хьуьнаре б1аьхой коммунистан партин мог1аршка д1аэцар. Церан дог-ойла г1атто юкъадаьккхина хиллачух тера ду иза. Иштта нисделира Хьасанан церан мог1аршка х1оттар. Т1амца т1елатар деш партийни билеташ штабехь дуьтуш хиллера дукхах болчара. Амма вайн махкахочо цкъа а д1а ца делла.\n«Д1а х1унда ца лора ахь, партехь верг каравеъча, уггар хьалха вуьйр ма-вара немцоша?», – хаьттинера цуьнан жимах волчу вашас Вахас, Соьлжа-Г1аларчу Ацетонови заводехь бронь елла эскаре ца вуьгуш висинчу.\n«Дера ца лора, дийна а волуш, мостаг1чун кара суо г1ур воцийла хууш», – жоп деллера Хьасана.\nЦхьана буьйсанна гена боцуш д1анисбелла немцой болуш, шеца шортта гранаташ а эцна т1е ваханчу майрачу б1аьхочо уьш мостаг1ашна т1екхийсинера. Х1аллакбинера дуккха а фашисташ. Биснарш юхабевллера. Цо таро хилийтина вайн эскаршна хьалхахьа д1адаха.\nКомандирех цхьаммо Тыртычный Николайс кхаъ баьккхинера вайн махкахочуьнга:\n«Ахь гайтинчу къонахаллин хьуьнаран лаккхара мах хадош, Советски Союзан Турпалхочун ц1е тилла хьалхатеттина хьо», – аьлла.\nАмма Дашо седа схьа ца кхечира. Нохчийн къомах хиларан бахьана хир дара иза.\nЦул т1аьхьа Советски Союзан оборонан Министерстве кехат дахьийтича, кадрийн коьртачу урхаллера генерал-майорера Лозовскийгара жоп деара:\n«Хьуна Советски Союзан Турпалхочун ц1е тилларан хьокъехь тхоьга хаам ца кхаьчна».\nТ1еман к1урк1манехь иккхинчу минан гераг кхетта аьтту баьрг боккхуш, чов йира Хьасанна. Масех баттахь госпиталехь 1иллира. Б1аьргана лахара даь1ахк кагйина хиларна, настарх дилха а даьккхина т1елато хьаьвсира. Цунах г1улкх ца хилира. Т1аккха пхьаьрсах даьккхина дилха т1е а летта, чов д1айирзира. Заь1апхо волуш эскарера мукъаваьккхина Кутузов Хьасан, шайн доьзал махках баьккхинчу Казахстанан столица хиллачу Алма-Ата хьажийра.\nЗаь1апхо вара аьлла ца 1аш, болх бира цигарчу литейно-механически заводехь. 1957-чу шарахь вайн республика юхаметта а х1оттийна ц1авирзича, къахьийгира СССР-н 50 шо кхачаран ц1арахчу Грозненски химкомбинатехь.\nЦхьана дезчу денна лерина арадаьллачу «Химик» газетан аг1он т1ехь дара т1еман ветеранийн суьрташ. Церан мог1арехь вара Кутузов Хьасан а.\nХ1инца дахарехь вац иза. Дала гечдойла цунна.\nБакъдолчунна т1ера ца волучу къонахчунна доьг1на ца хилла фашистски Германина т1ехь исторически Толам баккхаран деза денош ган. Амма юьртарчу наха виц ца во ша деллачу дешан вуьззина да волуш чекхваьлла волу къонах, оьзда стаг Кутузов Хьасан.\nБилгалдаккха деза, Кутузов Хьасан санна, Советски Союзан Турпалхочун ц1ерш тахка хьакъ болу иттанаш вайн махкахой нохчийн къомах хиларан бахьнехь юхатеттина хилар.\nЦунна тоьшалла ду Путин Владимира аьлларг:\n«Кхечу къаьмнел дукха хир бара нохчий Советски Союзан Турпалхой. Царах ма-дарра дерг таллий схьало, Турпалхойн ц1ерш тохкур ю царна».


Iиса Пайхамар вина де даздеш бу европахой\nЧехин республика - Прахlа гlалин коьртачу майданара базан дитт, 17Гlу2012\nКху деношкахь Европера керистанаш Iийса пайхамар вина де даздеш бу. Кхаа денна дахлучу цу даздаршкахь дакъалоцу католикийн а, протестантийн а кериста динан гараш лелочара. Европехь бехачу вайнаха цу даздаршкахь дакъалоцуш дацахь а, амма йистаха ца буьссу уьш царна. Уггаре а хьалха, вайнехан бераш.\nКеристанаш шайн уггаре а дезденош, - Iийса пайхамар вина ларалуш дерш, - даздеш бу.\nДуьнентIерачу 100 сов пачхьалкхашкахь даздеш ду кху деношкахь Iийса пайхамар вина де. Амма уггаре а шуьйра и де даздо Малхбузерачу Европехь.\nБашха хьал хIутту цу муьрехь Европерачу гIаланашкахь. Урамаш тайп-тайпанчу беснашкарчу стогаршца а, гирляндашца а серладохий, къагийна хуьлу. Туьканийн витринаш, хьол со тоьлу бохуш санна, кечйо, Iийса пайхамар варца доьзначу дийцаршца йогIуш йолу сюжеташ а кхуллуш. Царна юккъехь уггаре а шуьйра яьржинарш хуьлу цхьанхьа БетлехIемехь долчуха а, божли чохь, аганахь Iуьллуш жима кIант а волуш, - иза хIинца дуьненчу ваьлла Iийса пайхамар волчуха, ткъа цунна тIехIоьттина лаьтташ цуьнан дай-наний а долуш, царна гуонахь цхьацца дийнаташ а долуш, долу сурт. Дечигах кхоьллина хуьлу и васташ дукхахьолехь.\nТуьканашкахь сурсаташна а, тIе-кога юхучунна а мехаш охьадохий хуьлу, ка ма-доллу алсамох эцархой тIемарзабархьама, ткъа меттигерачу бахархойн кхерчашкахь чIурамаш дагадо. Адамаш шаьш а, цхьа цIеххьана догдикалле дирзича санна, самукъане а, комаьрша а хуьлу. Къаьстина юкъараллехь гIийлачарна а, къечу мехкашкахь, я тIемаш болчу меттигашкахь нахана гIодарна комаьрша бовлу европахой кху муьрехь, цхьацца дикдаран юкъараллашна сагIийна ахчанаш а луш.\nЕвропехь бехачу вайнаха, кхеташ ма-хиллара, лерина дакъа ца лоцу цу даздаршкахь. Амма гуттар йистаха бисса церан, царна лиъча а, аьтто хир бацара. Кхин хIуммаъ ца хилча, меттигерачу ишколашка я берийн бошмашкахь бераш доьзалехь долчарех хьакхало цу даздарийн хьу. ХIунда аьлча, берашна ишколашкахь а, шайн дотагIийн а, нийсархойн а доьзалшкахь а го и де даздеш а, цу денна кечамаш беш а. Цул совнаха, оццу ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а лерина даздарш дIахьо, бераша вовшашна совгIаташ а луш.\nБерлинехь вехаш волчу исс шо долчу Мохьмадна и дерриш а башха мехала а ца хета. Цунна Iийса пайхамар вина де даздар тIекхачарх самукъадалар кхечуьнца доьзна ду – цу деношкахь ишколера бераш цIахоцуш хиларца.\nМохьмад: „Суна уггаре а хазхеташ дерг – шина кIирана ишколера цIахецар ду. ТIаккха со компьютерах ловзу, сайн йолчу кхечу хIумнех а ловзу“.\nВенехь ехачу I2 шо долчу Аминина а дика девза Iийса пайхамар вина де даздарца йоьзна йолу дика а, вуон а агIонаш. Цуо дийцарехь, и де цуьнан доьзалехь даздеш дац, амма хIетте совгIаташ къхочу цунна хIора шарахь.\nМаршо радио: Европехь кху деношкахь даздеш дерг хIун ду хаьий хьуна?\nАмина: Хаьа дера. Керистачара Iийса пайхамар вина де даздеш ду-кх.\nМаршо радио: Муха даздо цара иза?\nАмина: Цара тайп-тайпана хIумнаш до. Базан дитташ а хIиттадо, мерза яахIумнаш а юу, церан гергарнах а схьабогIий, мерза яахIумнаш а кечйой, цхьаьний уьш юуш Iа, эшарш а лоькху моьтту суна.\nМаршо радио: Нохчаша даздой и де?\nАмина: ХIан-хIа, ца даздо. ХIунда аьлча, бусулбачара кхин чIогIа даздеш дац иза.\nМаршо радио: Хьуна лой цхьаммо а совгIаташ?\nАмина: ХIаъ. Цхьацца сай, сан ненан доттагIаша совгIаташ ло суна хIора шарахь. Масала, цхьа доттагI ю вайн Соня бохуш, цуо суна доккха гIутакх даийтинера, чохь дуккхаъ совгIаташ долуш. Мерза хIумнаш а, кино тIехь йолу диск а долуш. Важа доттагIчо,Беттина цIе а йолуш, суна стохка а, кху шарахь а киншкаш а, сан нанна шоколадаш а яийтинера. Вайн ишколехь а ло вовшашна совгIаташ.\nМаршо радио: ХIун ло шуна ишколехь?\nАмина: Иштта кхин дукха еза хIумнаш ца ло. Зудберашна пхьарсах йоьхкуш йолу браслеташ а, и санна йолу хIумнаш ло, ткъа кIенташна – шоколадаш.\nМаршо радио: Ахьий, хьан цIерачарий даздой Iийса пайхамар вина де?\nАмина: ХIан-хIа, ца даздо дера! Вай бусулба ма ду!\nАминина а хета ишколера цу деношкахь цIахоьцуш хилар хаза. Амма иштта Iийса пайхамар вина де даздарехь шена хIун ца тов а дика хаьа цунна.\nМаршо радио: Iийса пайхамар вина де даздечу хенахь хьуна уггаре а хаза хIун хета?\nАмина: Суний? Суна каникулаш хилар хаза хета. Iуьйранна хьалгIатта ца еза, ишколе яха ца деза. Амма иштта дуккхаъ хIумнаш новкъа а ду суна.\nМаршо радио: Масала, хIун ду хьуна новкъадерг?\nАмина: Арахь иштта дукха нах лелаш хилар, массо а туьканаш дукха хьалаюьзна хуьлу нахах, кхин а тIе а царна Iийса пайхамар вина де иштта цхьа доккха хIума хеташ... Доккха хIума ду иза да-м, сунаъ хета иза доккха, амма цунах иштта цхьа шоу еш хаза ца хета суна. Телевизионехь а кхин важадерг хIума ца хуьлу дуьйцуш... Массо а шарахь цхьаттера хIумнаш хилча кIорда до-кх. Массо кинош а цхьатерра хуьлу, арахь дIахIиттийна йолу базарш а хIора шарахь цхьатерра хуьлу. КIорда до-кх иштта дукха цхьатерра хилча цхьажимма хан ма-яьллехь...\nЕвропехь бехачу вайнехан баккхийха болчеран чкъурах башха хьакха ца ло и даздарш. Дукхахчарна, Советан заманахь керла шо даздеш хилар тIамарах доьллачарна, кхета хала ду, Iийса пайхамар вина де даздар Европехь цу керлачу шарел дезох ларар. Ткъа иштта я керла шо а, я Iийса пайхамар вина де даздар а бусулба динца догIуш дац бохучу бахьанийца цу шинна дийнах шаьш а, шайн доьзалш а ларбеш берш а бу вайнахалахь дуккхаъ.


Ун даржор беранна тIетатта атта ду...\nНохчийчоь --47 беранна ун кхетта Соьлж-ГIаларчу 17-чу школехь, 19Заз2013\nШатайпа башхалла ю кху дуьнентΙехь тΙемаш лаьттачу меттигашкахь кест-кеста ун даьржаш хилар, доккхачу декъанна берашлахь. Терго йича хаало, ОвхΙанистанехь а, Нохчийчохь а и сурт. ХΙинца Нохчийчохь, аьлча а, Соьлж-ГΙаларчу школехь иккхинчу уьно, хьалхо Шелковскин а, Невран а къошташкахь санна, эгийначу берех дукхахдерш зудабераш ду. Иза ларамза нисбелла бохам бац - къам ца дезачу ницкъо дина зулам ду, аьлла хета бахархоша.\nБен-бечу хьостанаша билгалдаккхарца, цхьана евзаш йоцчу хьожа-газах дIовш а даьлла, дарбанан цIийне кхачийна шовзткъа ворхI дешархо а, ши хьехархо а. И меттиг нисъелла кху беттан 17-чу дийнахь делкъал тIаьхьа. Вон хилла, цамогуш дешархой лазарне кхачийнарг билггал хIун ду ала хIуьттуш бац официалан тIегIанахь а.\nТкъа могIарерчу наха тайп-тайпана дуьйцу хиллачух. 17-чу школана 30-40 гIулч юххехь вуй те аьлла вехаш ву 55 шо долу Бавди. Цо ишта дуьйцу шена цунах хуург.\nБавди: «И хIума хилар а, бераш дарбанан цIийне кхачор а бакъду. Бахьана хIун ду хууш дац. Цхьа шиша-флакон карийна бах цигахь,иза къайлахчу сервисо дIадаьхьина. Суна хууш, ши йоI реанимаци чохь яра селхана сарахь а. Тхан йоьIан йоI а яра цу школехь. Делахь а дегIана тоьлла хилар дара а хаац, цунна хIумма а ца хилла».\nБавдис дийцарехь, хьехархойн ара а баьхна, массо ков-керташкахула чекхбовлийтина, дай-наношка куьйгаш яздойтуш, шайна гина а, хууш а хIумма а дац, бохуш. Уьш, куьйгаш, стенна яздойтуш ду дукхахболчарна хуучух тера а дац, цо дийцарехь.\nБавди: «Цхьа хьехархо яра еъна. Цо кIентан-дешархо цIарх куьг яздайтира, школехь хиллачу хууш а, я гина а хIумма а дац аьлла. Уьш стена яздойтура-м ца хаьа, ша берашца кхетош-кхиоран болх бина аьлла ца яздайтинехь»\nСтаропромысел кIоштан17-чу школера цIеххьана цамогуш хилла дешархой лоьрашна тIекхачорна бехке бурч тоьхна аэрозоль олу газ ю аьлла, цхьа шеко Iораяьккхина Iедалхоша. Масала, ишта дIахьедар дина берийн а, кхиазхойн а бакъонаш ларьярехь мехкан прокуроран гIоьнча йолчу Дадаева Радимас.\nЛоьраша дийцарехь дешархойн могушаллина кхерам болуш хIинца хIумма а дац. «Оха школан кертахь а, чохь а хIаваъ муха ду хьовсуш, зераш дина. Зуламе цхьа хIума гучу ца даьлла. ХIаваъ цIена ду. Кхераме цхьа хIума дац. Оршот дийнахь школо шен болх дIаболийна». Ишта хьажам хааме баьккхина мехкан санитаран урхаллин декъан хьаькам волчу Усманов Мусас.\nМассара а цхьатерра кхетош дац 17-чу ишколехь хилларг. Масала, цхьаболучара диттане а аьттехьа дуьтуш хIума дац бурчан аэрозоль оццул адам дарбанан цIийне кхачош молха ду бохург. Цу кепара шен къаьстина хьажам болучех цIарца вуьйцийла доцу Соьлжа-гIалара лор.\nЦIе цаяьккхина лор: «Цхьана ханна бен адамна новкъарло ца йо цо. БIаьргаш а Iийжош, хьоршамаш детташший... Цу хIумано охьаэгийна боху оццул адам? ХIан-хIан . Хабар ду хьуна. Газ-м яра иза, делахь а оццул стаг охьавожор ма вац. Суна схьахетарехь, бахьана и дац. Хуьлийла а дац».\nХIинца дуьххьара нислуш дац Нохчийчохь школашкара цхьаьнаметта дуккха а бераш –дешархой, цIеххьана цхьа лазар коьртах а долий, лазарне кхачор. Ишта меттигаш нисъеллера 2005-2006-чу а шерашкахь Шелковск-кIоштан школашкахь а. ХIетахь хIоттийна официалан диагноз а яра могIарера стаг кхетар воцуш, "Iилманан" дахкарлахь хьулйича санна, чолхе: «псевдоастматически синдром психогенной природы».\nЦу хенахь, 7-8 шо хьалха а, Маршо Радионо Шелковск-кIоштан бахархошца къамелаш а деш, цу хьокъехь дийцина ма-хиллара, тергаллуш дерг даладелла сурт дацара: бIе сов стаг вара евзаш йоцчу цамгаро лаьцнарг - Шелковск-юьртара 26 дешархо, Старогладевскера 27, Старощедринскера 20, Коби-эвлара 2, ишта дIа кхин а. Массара а леткъам бийраш цхьа билгалонаш яра – корта лазар, садукъдалар, ирахь ца латталуш, когаш лазар, бахьана а доцуш белхарш, кхерар.\nГовзанчаша даре а деш, 7-8 бархI шо хьалха Шелковск-кIоштан цхьамогIа ярташкахь меттахдаьлларг хIун ун дара хиъна а дац. Цу декъехь талламаш бан а, бахьана хIара а, хIара а хиллера аьлла, юкъараллина дIахаийта а саготта ца хьийзина Iедал.\nТIамо тIеIаткъам бар бахьанехь гучудевлла хила а тарло Шелковск-кIоштехь и тамаше лазарш. Стенна аьлча, генахь хиларна, тIамна нацкъара лаьтташ, цо кIезиг тIеIаткъам биначех цхьаъ ю ДегIастанан дозанца, Теркан аьрро бердаца Iуьллу и кIошт. Бахархоша тидарехь, Оьрсийчоьнан тIеман министаралло кху Нохчийчохь зийна массо тайпа дIовш.\nУн даржарна бехке бераш дуй те?