2015-чу шарахь шен доьзалца Шема дIаяхна, даIишхойх дIакхеттачу Туркестанан кIоштарчу вахархочун Мауленов Маратан йоIна набахтехь даккха пхи шо хан кхайкхийна.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошна гIо латторна бехкейина иза прокуратурано. Аидин жимахволу ваша а набахтехь ву. ЙоьIан воккхаволу ваша а, да а кхелхина Шемахь.\nГIУЛЛАКХ ЛИСТАР, ХАН КХАЙКХОР\nТуркестанан кIоштарчу Казыгуртскан муниципалан кхело кху беттан 4-чохь пхи шо хан туьйхира къайлахчу сервисаша Шемара цIаялийначу Казахстанан яхархочунна Амангельды Аидина, "терроризмна пропаганда ярна а, терроран зуламаш де бохуш, кхайкхамаш барна а, полисхошна кIелоян кхерамаш тийсарна а". Кхелан сацамна латкъамбийр бац ша аьлла Аидас.\n2015-чу шарахь шен зуда а, 6 доьзалхо а эцна Шема дIавахначу, школехь хьехархо хиллачу Мауленов Маратан йоI ю Амангельды Аида. Гергарчара дийцарехь, Мауленов Марат вийна Шемахь 2017-чу шарахь. Ткъа цуьнан доьзал цIа балийра кху шеран Стигалкъекъа-баттахь, къайлахчу сервисаша йолийначу "Жусан" операцин гурашкахь.\nТIаьххьара хиллачу кхелан кхеташонехь Аидас аьллера, ша бехкехиларна къаро а йина, оьшу кехаташна куьйгяздийр дара ша. Амма прокуроро хаамбира, талламаш дIахьочу юкъанна низамашца догIуш дац ишта гIуллакх дерзор аьлла.\nПрокуроро Алтаев Ерсина дIахьедира Аидин бехк кхачо йоллуш тIечIагIбина, цуьнан гIуллакхан материалашкахь тоьшаллаш ду, Шемахь йолчу хенахь цо терроризмна пропаганда йина хиларх телекоммуникацин машанехь. Шен гергарчунна агитаци еш а хилла цо, шайн тобанех кхета бохуш.\nИшта бехкейо иза, эвларчу имамна а, къоман кхерамзаллан комитетан векална а кехаташкахь кхерамаш тийсарна. Пхи шо хан ехнера Амангельды Аидина.\nКхелахо Рахимбаева Гульмира (аьтту) а, прокурор Алтаев Ерсин (аьрру), Амангельды Аидин кхелехь.\nПрокуроро иза бехкехиларх документ доьшучу заманчохь, меллаша йоьлхура жима зуда. Суьдхочо шега дош делча, ша бехке а ю, лелийначунна дохкояьлла, кхиндIа шегара ледарло йолуьйтур яц ша аьлла, шех къинхетамбар дехнера цо.\nЦуьнан адвокато Байжаркынов Мусабека дийхира кхелахошка, иза Шема шен гергарчу наха тIеIаткъамбина яхана хилар а, доггаха шегара даьллачунна иза дохкояьлла хилар а тидаме эцахьара аьлла. Суьдхочо Рахимбаева Гульмирас пхи шо хан кхайкхийра цунна.\nКАЗЫГУРТЕРЧУ ДОЬЗАЛАН ШЕМАХЬ ХИЛЛА ДАХАР\nШемарчу Багхузна гергахь автобусна тIаьхьатесначу гIудалкх чохь зударий а, бераш а\nОьрсийн меттан хьехархо хилла Казыгуртскан кIоштара Мауленов Марат 2015-чу шарахь Шема дехьавелира шен доьзалца. Гергарчу Малхбалехь волчу цо кхечу тIемалошца цхьана Казахстанан Iедалшна кхерамаш туьйсуш, видеокхайкхамаш зорбане баьхнера. 2017-чу шарахь даIишхоша эшамаш ловра, шайн могIаршкара нах а леш. Дийна бисина зударий а, бераш а мухIажиршна ехкинчу каппашкахь дIатарбира.\nМауленов Маратан зудчо Нысанбаева Айгуля ца хаийтира, Шемахь шаьш Iийна меттиг. Цо дийцарехь, воккхахволу кIант Амангельды Нурдаулет вийра 2016-чу шарахь, ткъа кхуьнан цIийнда Мауленов Марат лурчаха вийра. Шен берех ка а тоьхна, хIара едда йоьдучу заманчохь курдойн гIаттамхойн караяхнера иза. Кху шеран Стигалкъекъа-баттахь "Жусан" аьлла лерина операци дIахьочу хенахь Шемара цIаялийра.\n"ТХУНА ЦА МОЬТТУРА, ТХО ДIАЛОЦУР ДУ"\nКазахстанехь шен кхо бер хеттарш дан тIекхайкхинчул тIаьхьа дIалецира боху Нысанбаева Айгуляс. Кху шеран Марсхьокху-баттахь кхиазхойн гIуллакхашкахула йолчу кIоштан кхело шен 19 шо долчу кIантана Амангельды Диасна 6 шо хан кхайкхийра боху зудчо, "терроризмна пропаганда ярна а, терроран зуламаш дар хьоьхуш, кхайкхамаш барна а".\nНур-Султанехь лаьцна ву цуьнан шолгIа 22 шо долу кIант Амангельды Абзал. Пхиъ, исс шераш долу ши кIант ненаца ву.\n- Суна Iаламат хала ду кхунах лаьцна дийца. ГIора дисина а дац соьгахь. Итт бутт хан ю суна сайн кIант Абзал ганза. Шымкентехь цкъа аьтто хилира сан Диас ган. ЙоI а ю сан набахтехь. Сайн бераш дIалоцучу хенахь уьш стенна бехкебо аьлла, хатта а ца хIоьттира со. Сайца волу ши кIант буоберийн цIийне дIа а хьажийна, со кхеле ца озарна а баркаллаш бохуш, Iаш ю со, - дуьйцу Нысанбаева Айгуляс.\nКазахстане шаьш цIадирзинчул тIаьхьа лецира боху цо шен йоI, "даIишхойх схьакхета бохуш, кхайкхамаш барна". Шемахь маре яханера Аида, ши бер дуьненчу а делира цуьнан, амма уьш кхелхира 7 бутт болчу хенахь.\n- ЧIогIа кхоьруш Iара тхо. 2017-чу шарахь, тхо Шема кхаьчна 1,5 шо а даьллачу заманчохь, юхадахка лууш дара тхо. Казахстано тхо тIеоьцур дац, хIораммо а тхайгара бехкаш дохуш, тхайна тIе пIелгаш хьежорна кхоьрура тхо. Шина шарахь Iийра тхо оцу кхерамашца. Цигара тхаьш муха арадевр ду а ца хаьара. Дуккхаъ цигара арабовла гIертарш минаш тIехь лилхина меттигаш бара. Тхо курдойн карадахча, воккхахволу ши кIант тхоьх дIакъастийра. Набахтехь латтийра и шиъ. Казахстане схьакхаччалц соьца яра йоI а, жимахволу ши кIант а, - дуьйцу зудчо.\nШаьш Шемара даймахка даьхкича дIалоьцур ду ца моьттура шайна боху Нысанбаевас.\n- Нах санна Iен а, даха а ойла яра тхан тхешан даймахкахь, тхешан лаьттахь. Жимахволу ши кIант ву соьца. Цхьаъ школе волавелла, важа цIахь ву. ХIоьттина со. Шемахь тхо хиларна хIораммо а тхайгара бехкаш дохуш санна хета суна. Ас массаьрга а тхайна гечдар дехна, тхайца къинхетаме хилар а дехнера. Кхин хIун дан деза ас?, - боху зудчо, бIаьрхиш а Iенош.\nШемарчу даIишхоша хьайн доьзал балош дIавола аьлла, шен цIийнда Iехийнера боху Айгуля. Шен ваша Мауленов Марат кхалхар хала лов цуьнан жимахволчу вашас:\n- Доккха гIалат даьллера Маратера Шема дIавахна, сан цхьаъ бен воцу ваша вара иза. Хала мур бу оха кху заманчохь ловш берг. ТIаьхьий-хьалхий хенаш тоьхна сан вешин берашна. ХIора кхелера чохь са а доцуш юхайогIу сан вешех йисинарг. Цуьнан синна йина чевнаш йоьрзуш яц. Амма дан амал дац тхан, тхайна тIехIоьттинарг ца лайча ца довлу.\nСтохка Товбеца-баттахь Казахстанан къоман кхерамзаллан комитето хаамбира, Гергарчу Малхбалехь тIом болабелчхьана Шема а, Иракъе а 800 гергга Казахстанан вахархо дIаваханера аьлла. Кху шарахь йолийначу "Жусан" операцин гурашкахь Казахстанан Iедалхоша Шемара цIа валийна 516 стаг, шайлахь 360 бер а долуш. Цхьаболчарна дуьхьал долийра бехкзуламан гIуллакхаш.\nКазахийн Азаттык сервисан корреспондентан ИСА Диларин материал


ГIалгIайчохь лаьцначу талламхочун уьйраш хилла батIалхьажошца\nДе хьалха ГIалгIайчохь лаьцна талламхо а, регионерчу прокуратуран хилла белхахо а. Кхаьънаш эцарх а, даржел совбийларх а бехкзуламан гIуллакх толлучу гурашкахь лецира и шиъ. Москварчу талламан органаша дIахьош ду гIуллакх, хаамбо "ГIалгIайчоь" интернет-газето ницкъаллин стурктурашкарчу шайн хьосташна тIетевжина.\nЛецначийн батIалхьажошца уьйраш хилла аьлла, шеконашка эца тарло, и формалехь йоцу организаци а цхьаьна ю ГIалгIайчуьрчу экстремизмана дуьхьало латточу Центран куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша а вер толлучу гIуллакхна юкъахь хьехош, хаамбина "Интерфаксо".\nХьалхо дуьйцура, Эльджаркиев верна бехке хила тарло аьлла хетачу, ГIалгIайчуьрчу бахархошна гонах гIуллакх теллина даьлла аьлла. Оьрсийчоьнан Талламан комитето бехкебина уьш, амма царех цхьаммо а тIе ца лоцу дохку бехкаш.\nМаршо Радионо яздира, Эльджаркиев верца даьстинчу гIуллакхца 11 стаг лацарх, цхьаберш лаца кхайкхийна хиларх а. Царех цхьаъ ву ГIалгIайчоьнан вахархо Картоев Къурейш. Дийцарехь, Туркойчохь къайлаваьлла иза.\n2020-чу щеран ГIуран-баттахь Басманан кхело лаца кхайкхийра, Эльджаркиевна кIелоярна а, иза верна а талламна бехкехета ГIалгIайчуьра схьаваьлла Аушев ИбрахIим а, БелхороевгIар Адам а, Iийса а. Дуьненаюкъарчу лехамашка бевлла уьш.\nОцу гIуллакхна бехкевина, лаьцна латточу Белхороев Алихана Дечкен-баттахь дIахьедира, шега гIело хьегийтрах.\nБатIал-Хьаьжин бусалба вежараллина юкъахь ву 10 эзар гергга стаг. 19-гIа бIешо чекхдолуш, 20-гIа бIешо долалуш ваьхначу гIалгIайн шайхан Белхароев БатIал-Хьаьжин тIаьхье лору цара шаьш.


Бексултанов Муса. Кехат | ВАЙНАХ\nЦу аьхка, со итталгIачу классе хьалаваьллачу I97I-чу шеран аьхка – сан ялхийтта шо дара хIетахь, – июнь беттан цхьана буьйсана, тхайн классерчу зудаберашна нехан кертара черешнеш а лечкъийна, тхо дIасакъаьсташ, цхьа мерза хьиэгIам буьсура тхоьца, дуьххьара санна, хIорраза а, цхьа хIун ю ца хуу гIайгIа, цхьана ирсе-м сатийсар, тахна-тховса хила дезачу, гуш санна хеташ, хезаш санна, хIара ю ала яккха цIе а йоцуш, хила дезачу цхьана зовкхан, тхайн классера мел йолу йоI, хIора а тхуна еза а луш.\nЦхьа доьзал санна дара-кх тхо, цхьаьна хьалакхиъна доьзал санна, массо а буса вовшах а кхеташ, баьллаш а юуш, дийла а дуьйлуш, дIасакъаста доьлча, къаста ца луш, юха-юха соьцуш, чуччахьийзаш, вовшашца цхьаъ-м дицлуш санна, вовшашка ала дезаш долу, ала ца луш, сецош долу, ца даьхьаш, къехкош долу, синхьегамца дехаш долу, метта буьххьехь кхобуш долу, цхьа хIун ю а ца хуу гIайгIа, цхьа хьегар, хьежар, дIаала воьлча, ала ца лууш, ницкъ ца тоьаш, дешнаш, хьайх кхоьруш, хьуо хьайх санна. Юха цу буса, оцу цхьана буса, зудаберашца баьллаш а йиъна, цIеран гонаха са а хьийзийна, шиъ доллуш со чувахча – тата ца дан, байн ког ловзуш, неI дукха еха, меллаша, кIажи тIера хьалаойуш, IиндагI санна, тIе а теттина, со дехьа чохь къайлаоьккхуш:\n– Буса леларг! – кхайкхира дада. – Буса леларг, кхана лам чу даха кечдел хьайн дегI… стохка-м Iехийра ахь со, хьайх воккха молла хир ву, аьлла, Шинасуьйра – Юкъе деша а вахана…\n«Лам» боху дош схьахезча, суо волччахь Iадийра со, кхин дIа ког а ца баккхалуш: «лам» бохург, хала хIума дара, вала вижжал хала дош. Лам суна чIогIа кIордийнера, суо бер долуш дуьйна схьа, хIора а аьхка жехь ваьллина, гурралц цIа а ца вохуьйтуш. Суна балл а, Iаж а, туьрк ца гуора, я паста а, хорбаз а, гуобаьккхина лаьмнаш доцург, дажо деза кIайн жа а. Ас уьш дукха дажийнера, беттанашкахь, шерашка, цкъа БIовлахь, ТIерийчохь, Хилдехьахь, Нашхахь а. ХIора а де лорура ас, хIора а сахьт а, суьйре, буса, вижича, гIенаш а гуш, тхайн класс а гуш, мехкарий а. Iуьйрана суо хьалахьавича – гIенах самавоккхуш, – суо лам чохь каравора суна, велххал аьлла, дог а духуш. Юха, халла хIума а йиъна, жана тIаьхьа хьалаволавелча, ма-хуьллу лакха волура со, лома буьххье, коьрта тIе. Цигара охьа ярташ гуора, машенаша йоху ченаш а. Итум-кхаьлла Пкъерара гуора, Никарара охьа – цхьа кхин юрт, Хола- Коьртара буса цIе гуора, Соьлжа-гIалин йисттера цIе. Цу ярташа са хьостура, ойла яржайора, дог а детталуш. Юха суьйренга сатосура, буса гундолчу гIенашка.\n– Ахь, наха санна, стохка Къоръан а, мехьалш а Iамийна хиллехь… – элира дадас.\n– Тхо цига дIа-м ца кхечира, цу мехьалшка…\n– ХIинца кхаьчна-кх хьо цига, вало дIавижа, дукха Iуьйрре новкъавала веза, – дада дIатийра.\nСо меллаша дIавижира, дехьа чу а вахана, кхин набаран суй а ца кхеташ. Суна Юсуп дагавеара, сайна хьоьхуш хилла молла, юха цуьнан кIант а, сан хеннара. Баттахь гергга хан яйича: «Деллахь, кIант, – элира соьга Юсупа, – ма хала дара-кх, хьох Iеламстаг а хилла, ахь сан цIе кху ДегIастанахь малхалаяккха… ламазан арканаш мукъна а Iамадехьа, хьан дех эхь ду-кх хIара, дIадуьйцучух ца кхеташ, хьо санна мутаIелим ца хилла-кх сан цкъа а», – аьлла. Цо дуьйцучух со боккъал а кхета а ца кхетара: «Лам къовла, лам хьалаоза, ламан тIе ла, – олура цо, – хIиэна кIела хIи», – олий. Суна лам бевзара, лам муха бу а хаьара суна, амма, бакъду, «лам» къовлий, «лам хьалаозий» бохучух, и Юсуп а, со а – тхойша ший а велла гараваларх – со кхета-м ца кхетара. «Васвасил ханнас, – олура Юсупа, – тIаьхьара ала, кIант!» – сан бIаьра а хьожий. «Васвасил-м цхьаъ хир дара, – хетара суна, – «ханнас», бохург хIун ду техь-кх!»\nЮсупа дийцина долу ламазан арканаш Къоръанал хала хиллера: хIора Iуьйрана (сахиллалц дачанашкара нехан Iежаш а лечкъийна – цуьнан кIант а хуьлура соьца), нIаьна а екале, моллалла кхайкха дезара сан. Юха, массо а пха а бусийна а, мел чIогIа ас мохь тохарх, Юсуп реза а ца хуьлура, суна тIаьхьа ламаз дан.\n– Мохь ма беттахьа, кIант, – олура цо, корта а ластабой, – дукхавахарг, ма беттахьа мохь! Кхайкха ма-веззара моллалла кхайкхахь суна: «Аллахьу Ойкабар» а ца бохуш: «АллахIу Акбар», – ду хьуна иза – «АллахIу Акбар!», – кхийтирий хьо хIинца?\n– Кхийтира, – олура ас.\n– Кхета-м дера ца кхетара хьо, – хьалагIоттура Юсуп, моллалла кхайкха а волалуш.\nАс тIаьхьара олура.\nСо цхьаьнцца а ца къаьстира, суо Iуьйрана лам чу воьдуш: суна хала дара цаьрца къаста – сайн классерачу берашца, юха цаьрца а, тхайн мехкаршца.\n– Эш-шай, – элира дадас, тIаьххьара лам тIе а баьккхина, тхойша охьанехьа чувирзича, хьацарна пхьош а хьокхуш, – хьо ваха, кIант, ирхе яккха санна хала-м охьанехьа вар а ма хилла хьуна… Биболт волчу жимма са а даьIна, хьала тIе вер ву вайша метта-метта1, хIара тов жимма лахъялийтина, – аьлла. Тхан жа дара цигахь, лам чохь, жехь воллуш ГIизлара цхьа суьйли а вара, Рашид бохуш цIе а йолуш. Дадас тешаме стаг ву олура цунна, цхьаьна накъост ца хилча а, жаца вита мегар долуш ву, олий. Цуьнан тешамах дерг-м ца хаьара суна, бакъду, жаца кIезиг бала болуш стаг-м вара иза, хIуманна цхьа а гIайгIа йоцуш, де дIа а даьлла, суьйре тIееъчхьана, кхин цхьа а сингаттам а ца бевзаш. Ас бала а хьоьгура цуьнца, иза цхьанна а хIуманна тIехь накъост ца хуьлуш, дуьххьалдIа хьоьца цхьаьна воккхах ву алар бен.\n– ХIуйт, дейиса, Рукъихьат, хьан, хIара Хилдехьаройн лам ма дIатуху-кх ахь, – кхайкхира дада, бедана тIехь цхьаъ деш йоллучу йоккхачу стаге. Йоккха стаг хьалатаьIира, хьаж тIе куьг а лоцуш.\n– Ваттай, сан Дела, кIант, хьо вац хIара! Дела дахка шу марша, – дуьхьал охьайолаелира иза, – сан болх-м хаац, хьо-м кIезга кхочу хьуна кхуза, – аьлла, бегаш барца, дадина мара а кхеташ.\nУьш кхуза стохка баьхкинера, со воцучу аьхка, шайн йолуш йолу уьстагI-бежана а ялош. Кхузахь Iа а даьккхинера цара, мангал а хьаькхна. Дадас дуьйцуш хезира суна: «ХIинца-м, сагатделча, чу-аравала Биболт а, Рукъихьат а дара цигахь, хьалха санна цхьа эрна-арахь а ца хета хьуо, буса церан богуш чиркх гича».\nДечиге ваханчуьра Биболт чу а веъна, хIума а йиъна, дадас цуьнга: «Хьун кхачо-м ца гIерта хьо, ва къонаха! СадаIа жимма, ладугIуш хила оцу дегIе, дуй, цхьа цIеххьана дуьхьал долуш Iедал ду хьуна цуьнан, вочу зудчун санна, шех бала беш къонахчунна», – аьлла, бегаш а бина, тхойша араволуш гира суна йоI, цхьанхьара, тилъеллачуьра схьакхаьчча санна, цхьа цеце, сема, акхачу хIуманна хьажар а долуш. Иза цхьа чIогIа тамашийна а дара, оццулла генахь, лам буьххьехь, суна иштта йоI гар, сел ойла йоьхна кхуза валийначу, сайн хеннара, жима а хеташ, юха цхьа хийра, генара а.\nЙоI шозза-кхузза хьаьжира соьга, дуьххьара гучу адаме цецдаьлла хьоьжу экха санна, корта жимма дIа а хилош белшашкара. Цо цхьа хIума лоьруш санна хийтира суна, я цхьа хIума толлуш санна.\nДада Биболтана мара а кхетта, схьаверзале, едда цIийна тIехьа иккхира иза, кога буьхьара, яйн, массехаза кхоссаелла – эхь хетачух тера дара цунна, маршалла хатта эхь хетачух.\nРашидана чIогIа хазахийтира, тхойша метта-меттахь карийча:\n– Дали Къоръанора, Сайд-Мохьамад, стаг гучавар волуш ма вацара шух, – элира цо, ма-варра тIекхетта, къовллуш дада мара а воьллина, – хIара кIанат Лема вуй? – рюкзак чуьра хIумнаш четар чохь дIанисъеш воллучу сан букътIехьашха вист а хилла.\n– Вац. ХIара важа ву, – элира дадас, – молла ву хIара, – аьлла.\n– А-а-ай, Джабраил ву хIара, сан доттагI! Хьо хIун даш вара оццалла… схьаволли, маракхетал цкъа сони!\nСо маракхийтира, цадогIучу дагца.\nСуна синкъерам бацара хIара, Рашидана санна, ехачу аьхккано гуш а, хезаш а стаг а воцуш, кхаа-беа баттахь жехь валла везар. Сан са дерриг а – ойла а цхьаьна – тхайн юьртахь, кIотарахь дара, тхайн классерчу берашца. Дадас Рашиде цхьана тайна2 урс хьакхийтина, кхаьрзина дог-пах а диъна, тхаьш дIадийша дIасакъаьстича (четара чохь дадий, сой – Рашид жа йистей), суо боккъал а лам чохь вуйла хиира суна, бегашийна а доцуш. Хиира, хIара берриг а пал юха а дIаболабеллийла: Iуьйрре гIиттар, Iаржъяллалц чу цавар, тIаккха хи дан дезар, юха жIаьлешна доьша дар, хIоразза а – дIавижале – кечъян еза юург а.\nСо жимма Iиллира иштта, и декъаза ойланаш а еш. Суна и йоI дагатесира, едда къайлаиккхина йолу: «Цо мукъа а хIун леладо-те кхузахь, кху дуьненчу а еана, шена цхьанхьа маре а яхана, кIелхьара ца йолуш», – аьлла. Суна, цуьнан ойлаешшехь, наб кхийтира.\nСуна гIенаш а ца гира, Iуьйрана суо меттахъхьевен Рашид воцург.\nДоккха де даьлла хиллера, со вижина Iуьллушехь. Жа а дIадахнера метта-меттара. Дада а вацара. Иза юха охьавахнера. Ши жIаьла Iуьллура лакха йистте, четар долчу охьа а хьоьжуш, тхойшиннах цхьаъ хьалаволаваллалц, бохуш, сагатдеш. Со ги хаск3 а доьллина – цу чохь юург яра, – гIаж буйна а лаьцна, дIаволавелира, Рашида (тахана тIера мода-хIума а йоккхуш) чохь Iийр вара ша а, аьлла.\nСуна Рашид кхин оьшуш а вацара, дохк деана де ца хилча, и лам чIогIа паргIат меттиг а яра жа дажо, цу балхана со дика а Iеминера хIокху масийтта шарахь.\nЖа шайн муккъа лелийтар дара коьртаниг, уьш доьлхучу тIаьхьа дIа а оьхуш. Генна лакха хьала а ваьлла, дежаш доллу жа а гуш, цхьана гу тIехь охьавижира со, турмал схьа а яьккхина.\nСуна хазахетара, турмала хьоьжуш – цо сингаттам байбора, лаьмнийн баххьаш, тархаш, хIора Iин улло тIе а далош. Юха, массо а метте хьежна ваьлча, лаха охьахьажийра ас турмал, БиболтагIеран кIотара: уьш хьалха, нах цIера бахале, юрт хиллачохь Iаш бара, тхан жа лакхахь а долуш, лам чекхболлучохь.\nЦIен коч а йолуш, зуда гира суна, шина ведарца хи тIе йоьдуш. Иза и йоI яра, селханлера акха йоI. «Кхо хIун леладо – хийтира суна, – кху Iовдало, лам буьххьехь, цIен коч а юьйхина».\nДоьалгIачу дийнахь, Iуьйранна:\n– Даллахьи, Джабраил, Рукъихьате хьакхамаш дайта гIуохьа, хIара гордилаш4 яа ца ло-кха соги,– элира Рашида, – цигахь вай ши галай дама а ду хьони. Биболтан йоI хьайна яйчи… охI, цхьа ламанан масар ю-кха, цхьа акха гази, – аьлла.\nХьокхамаш чу дахка цIена гали а эцна (берхIитта – ткъа хьокхам гижа5 а тоьхна), сайн юха тIебаккха безачу ломан ойла а еш, гIийла охьалестира со, хIара бала иштта такха безаш бу-кх кху аьхка, гуьйре тIеяллалц, олуш, сайн дагахь, ойла а еш.\nБиболтан уьйтIа кхаьчча, кхайкха дийзира, чу-араволуш стаг а ца гина. Лохачу гуранна охьа а таьIаш (даьхнашца Iачу нехан цIийнан неIарш лоха хуьлура), араелира селханлера йоI.\nСо сацавелира, вист а ца хуьлуш.\nИза а лаьттара, боккха ши бIаьрг а биллина.\n– Рашида… цхьа хьокхамаш… шун нене, – хазийра ас, воха а воьхна, соцунгIа дахделча.\n– ХIа-а, хьокхамашший… чувола, нана хIинца… – йоI сехьаелира, суна некъ бита.\nСо хьажар а доьхна, висира, сайна цкъа схьагина иза, ша ма-ярра ойланехь а соцуш.\n«Муха… кхузахь иштта йоI… хIунда…»\n– Хьо Лоьмин ваша ма ву… – лацаделира тхойшинна юкъахь.\n– Хьан цIе Джабраил юй? – юха а.\n– Суна Лоьмас вийцинера хьо.\n– Лоьмас … хIаъ… маца… хIа-а… – со цуьнга дIахьаьжира.\nАс хIумма а ца элира. Цо юха а цхьаъ хаьттира. Суна ца хезира. Суна шозлагIа а, ойланехь, цкъа схьа ма-гарра дуьхьал хIоьттира иза ерриг а.\n«ХIан-хIа… иштта муха хуьлу, кхузахь иштта йоI…»\nСуна ца хаьа, цул тIаьхьа хIун хилира. Цуьнан нана схьа а еара. Хьокхамаш а дира. Цхьа хабарш а дийцира оха. Ас хIума а йиира. Юха со тхайн жа лаьттачохь вара, малх чубузуш.\nРаиса боху цIе а яра соьца, цхьанхьа-м хезна я сих-сиха карлаюьйлуш.\nСуна дуккха а аттох хир дара цуьнан сурт дилла, вуьшта, дешнашца дуьйцучулла а. Иштта йоI суна ган а ца гинера тхайн юьртахь а, кхечахьа а.\nЦхьа акха аьрхалла яра цуьнца, цхьа цеце аьрхалла, нехачух тера йоцу я суна хIинццалц ца гина йолу. Iаьржачу аматехь хетара иза, боккха гIуьржа ши бIаьрг а болуш, лекхачу дегIахь. Буткъа нийса мара бара, чекх са гуш санна, аьрха, цхьа детталуш меран тIемаш а долуш. Цуьнан ерриг юьхь а хетара юткъа, тIеяьлла, марий, ши бIаьрг, цIен севсина жима бат бен, кхин хIумма а ца къаьсташ. Ерриг хазалла, я инзаралла, я ойла цхьа Iадориг и буткъа, нийса мара хетара я меран сизаш, цхьа ша-шах къаьсташ долу, ша-шах кхолладелла, кураша6 куьман санна, жимма тIедаьлла меран дукъ а, юха деттало меран тIемаш, садеIар, дехьар, цара сецо карзахалла я карзахе кхайкхар.\nТIаккха бIаьргаш, гIуьржа, сирла, догIанах яссалуш, кхуззахь, эццахь сийначу стигалца соьцу мархийн к1айн дакъош санна, йоI-бIаьргана гонаха къега сийна-мокха буьртигаш я жовхIаран цинцаш. ЦIех етта, цIех юкъаелла, цIийца юьзна, кура, жима бат; балдийн дестар, дусадалар, балдаша кхуллу сонталла, цаяшар, цхьа омра оьхьу куралла а. Логах къеста – яьIна, дегIацара уьду накха, хенех къехка болар, боларца уьду йоргIа, цуьнан ерриг а ийялар, гIатта гIертар, хIора меже ша-ша йийлар – хIан-хIа, ас къоламца кехата тIехь дилла мегара цуьнан IиндагI, цу IиндагIан масех сиз, цхьана сизан аьрхалла, ткъа дийца воьлча, сайна кхолла я гинарг дешнашца ала – дош ца тоьа, вастаца дуста я васт гайта басарш а.\nАс кхо де даьккхира, иза ца гуш, ца кхеташ, хила даьлларг я хилларг, маца, хIун ду а ца хууш.\nСуна хала дара. Суна иза ган лаьара. Суна хьежа лаьара цуьнга, дуккха а хьежа, нийсса дуьхьал охьа а хиъна, цкъа а тIера бIаьрг а ца боккхуш, сарралц иштта хьоьжуш Iан, юха хIора а дийнахь, юха массо а хенахь, юха гуттар а иштта хьежа. Суна денош дара, цхьаъ вукхунах тера долу, бохь сира лекха лаьмнаш а, дуьхьал дежа кIайн жа а, лила санна сийна стигал, цу стиглан уллохь хиларо лаьмнийн баххьаша кхулла цхьа еза-йоккха локхалла а, тIаккха деган деттадалар, синан цхьалла, ойланийн паналла а. Суна еза лаьара, хьега, ган лаьара, уллохь хила, дIа ца къаста, шабарш хаза, доху синош, деса къуьрдаш, бIаьргийн хьежар, къардалар, бIаьргийн цхьа гIийла кхайкхар.\nАс кхоалгIачу Iуьйрана, жана тIаьхьа дIавахале, Рашид дикка генаваьлча, богийна тIера тIулг хербира, чохь хьокхамаш долчу богин. Суна хаьара, жIаьло уьш дуур дуйла, я метта-меттахула, це а етташ, дIасакхусур дуйла, кхин эца пайда а боцуш.\nСо юха а охьакхечира, гихь гали а долуш.\nЙоI яцара. ЙоI деца некъ тобан яхана хиллера, лахахула дIабоьдуш болу, хьалха хилла болу шира некъ. Со дуккха а Iийра, хьокхамаш девлча а. Суна дIаваха ца лаьара. Ас шолгIа а хIума йиира, езаш санна, ехха, ца волуш, ца вузуш, ца деззашехь, чай муьйлуш.\nIиндагIаш охьалестира, дахделира IиндагIаш, IиндагIаш хьаладирзира дуьхьларчу ломах.\nЙоI хIета а ца кхечира. Ца оьшу бехк а хьахийна, шу хьийзадо а баьхна (Рукъихьата суна дов а дина), юха а хьоьжуш, дIавахара, хьостана тIе кхаччалц.\nТIаккха циггахь сецира, жимма садаIа, меттаван, цунах йолу ойла Iабо.\nИза гуттар а кхузахь гуора, турмал чу хьаьжча, хи тIе йогIий, хIумнаш юьттуш я иштта дIа, тIехйолуш. Саба Iуьллура тIулга тIехь, цо хIумнаш юьттуш долу, цхьа къорза бехчалг а, горгам санна, хьарчийна.\nЮха хьалагIоттуш, хьалагIаьттича, дIавахале дIасахьаьжча, со хиъна Iачу лакхахь, букътIехьашха, ирах баханчу берда тIе: «Асалиева Раиса I970 шо. Август», – цо яздина, стохка, ша дуьххьара кхуза еъча.\n«Асалиева Раиса… Асалиева», – ас куьг хьаькхира берда тIе, берд шийла бара, цхьа хаза шийла.\nСуна а лиира тIаккха, иштта, цунна уллохь сайн цIе йита: «Эскиев Джабраил I97I шо».\nЦа яздира. Эхь хийтира я дозалла. Иштта мегар дацара, цунна цхьаъ моьттур дара, иза кхарда там бара.\nСуьйре юлура. Суьйре сингаттаме яра. Суьйре дукха еха хуьлура.\nСуна буса дика хетара.\nБуьйса сан яра.\nСо буса мукъа хуьлура, набкхетталц цуьнца хила, хабарш дийца, бIаьра хьежа, хIора амат карладаккха.\nЮха буьйсано воьра, карзахвохура буьйсано, буьйса тамашийна инзара яра, бIаьрго ма-лоццу, таррашца ирделла, Iаьржачу лаьмнийн баххьаш а къаьсташ; цхьанхьа, генна бухахь, дуьне мел лаьтта, детталучу, лиэтачу, чахчарашца гIергIачу Органан йовхарш механ асано юкъ-кара лере а кхоьхьуш; ерриг а стигал – маха Iотта меттиг а йоцуш, – кеглуш, аталуш, тиэIаш, лиэпаш, довш, леш долчу седарчаша дийнна хIума санна, меттахъхьееш, охкуш, юуш, куьг кхочче тIеялош, юха, тоттий, генайоккхуш.\n«Iу-Iу-Iахь», «пах-хах», – дарца, дуьзна, синош дохуш, нахаршца сагатдеш, беттан буьхьигаш лаьтта гIортийна, хIора а ша-ша санна, даьржжина Iохку дато жа.\nЛахахьий – лакхахь я дехьий-сехьа, тIоьдаш тIе корта а биллина, цхьанхьа жий Iаьхча я нана лохуш Iахар, гIийлла корта хьалауьйуш, наггахь «гIалх-гIалх» деш, юха а иштта дIатуьйш, вовшашна ген-геннахь гIенашка дуьйлу ши жIаьла а.\nДIога бухахь, кIотарш йолчу лахахь, къуьда богучу жимачу чохь, тоххарехь набкхетта я хIинца а йижаза, йовхачу чохь, хьаьрччина, ша-шеца йижина Iуьллу цхьа цеце кура йоI: «Асалиева Раиса. I970 шо. Август». ХIунда? ХIунда хуьлу иштта хаза я стенна кхуллуш ю, юха ган а хIунда го, гуш хилча, хьан хIунда яц, хьо хIунда кхоьллина тIаккха! Са хIунда гатло гича, я ца гуш, хьеелча, хIунда езалуш ю оццул хала, хIунда еха хьоьца, са кхолочу бIаьргашца, де даьлча – денца, наб ца еш – буьйсанца. Юха еза а ас ала деза, цунна шена хаа ца мега, цо ала ца мега ша; иза схьаян ца мега кхуза, хьо воллучу улло, суна юххе охьахаа, настарш дIа кIел хьарчош, цхьана куьйгаца дIатаьIаш, лакхара охьа тIе хьоьжуш. Дерриг а иштта хIунда нисло, юхамаччахьара? ХIунда?\n– Схьагайтал, Джабраил, хьайгар а турмал, – элира Рашида, суна юххе охьа а хууш, – дIавала, яра боккха синкъерам бу хьони, а йоI кхуза хилар, цунга хьоьжуш, де тIап олий, чекхдалу сан, – аьлла.\nСуна чIогIа ца дийзира, цо Раиса иштта юьйцуш я иза цуьнга хьоьжуш а.\n– Со акхарошка бIаьрг тухуш ву, – элира ас, – собардехьа, – аьлла.\n– Дали Къоръанор, сохки ахкано Лоьмас хазахета цкъа а турмал кхачайтани ма яц соги, … хьайтал цкъа, – цо турмал дIаийцира, куьг кховдийна, сан карара дIа а йоккхуш.\n– Iайт, да ма дала-кх хьо балхан далиI, хьийзаш-м далар ю, бедана тIе а яьлли, – Рашида турмалан пирг хьовзийра, сурт кхин а гергадало, – вахаш-м ца валлара хьони, куьйрано къора кхокха санна… хьан ханнара, дависарг, хьан ханнара а волуш…\n– Рашид, Рашид, – элира ас, – схьагайтахь, схьагайтахь дIога… дIога хьуьна йисте… акха гезарий ю моьтту суна, схьагайтахь сихха…\n– Мичахьа, хьуьна йисте, гази окху ханихь тархашца йижана хулу, ва кIант…\n– ДIога хьажахь, дIога, гайтахь соьга, гайтахь, – цуьнга кхин дIа а ца хьожуш, цо сайгара санна, куьйгаца турмал схьаяьккхира ас, кIирвелла юха дIаса а хьоьжуш, наггахь Раисе а.\nСуна чIогIа дастам хетара, къанвелла волу Рашид – цуьнан зудий, ши бер а дара – Раисе турмал хьоьжуш.\nАьхке чIогIа йовха еънера, кху шарлера аьхке. Йовха хилча, хала хуьлура, уьстагIашна нIаьний а деш. НIаьна бина уьстагI, дап-дип деш, ког лаьттах беттарца, масех гуо а тосий, ма-баддалу бодий, хьуьна юкъа чуоьккхура, генна лахахь йолчу хьуьн чу, хьо валарх, кара а ца беш. Товна хIоьттина лаьтта жа, ялх-ворхI бIе уьстагI, де шелделча, дажа дуьйлалора, лам мел бу дIа а даьржий, шаьш хиллачуьра гена а дуьйлуш. УьстагI юха кара ца бора, нагахь иза ша цу хьуьн чуьра ара ца баьлча. Сан масех уьстагI байра, цхьа ка ас бен а буьйш.\nКуьмана тIулг кхетта хиллера, суна хаа а ца хууш, букъан бист кхачалуччохь, букъан тIехк а, дума а лоцуш. Цигахь юха нIаьний динера, сесий санна, сийсаш, кортош бен гуш а доцуш.\nДечигах буткъа зайл а бина, уьш схьадаха волавелча, ас нIаьна хьалабаьккхинчохь, урс тоьхча санна, цIий хьодура, вуьйш нIаьний ган а ца гуш. Берриг и болх бухура тIаккха. Шина дийнахь собар а дина, кхозлагIчу дийнахь керолин доьттира ас нIаьнешна тIе. Уьш дерриш а схьадевлира, йоккха кIорга чов а юьсуш.\nАс чевна тIе а доьттира тIаккха керолин, кхин а, кхин а тIе а дуьттуш, бухарниг худаделча, чов юха а хьала а юзуш.\nДоьалгIачу дийнахь белира ка, керолин кийра а даьлла, ерриг чоь а ягийна. И тайпа хIуманаш дукха Iитталора: йочанаш яхъелча, жа астагI дуьйлура, тов хIоьттича – нIаьний дуора.\nДика дежаш дохкучу жана юкъе хьо дIахьаьжча, музар боьлча санна, Iахар а, ка а, уьстагI а, гуотуьйсуш, кхиссабала боьлча, нIаьний динийла хаа дезара, оцу сохьтта ахь, тIекхетта, схьа ца лацахь, нийсса охьанехьа чу а хьодуш, хьун елахь – хьуьна чу, хьун яцахь – чIожаца охьа, тIуьна меттиг я IиндагI карадаллалц сацар а доцуш.\nИштта бедда болу уьстагI, буса тIе а буьсий, барзо боьра, тIергIан кIайн чоьш бен, кхин доь а ца карош. Оццул со жехь лелаш, цкъа а газана нIаьна бина ца гира суна, жIаьлинчул башха.\nТкъа гезарий – къаьхьа хиларш – мел сийдоцуш яра аьлча, хьан бIаьрг тIера а болийтий, йовдий, хьуьн чу лелхара, дитташ тIера гIаш даа, хьо тIаьхьа ведча, хьуна хьалхара дIа а уьдуш. Бакъду, кхано, шаьш юьзча, хьуьна чуьра ара-м йовлура уьш, амма жа гена даьлла хуьлура-кх, хьо юха а царна тIаьхьа ваха везаш, цу гезаршна.\nШи-кхо уьстагI, нIаьнеша са сов а даьккхина, иштта бедда бахана болу, Биболта Iалашбинера тхан, сарахьуо уьш, де шелделча, хьуьн чуьра арабаьлла а гина.\nЮха и дерриг а жа лахенца охьа ца дигча, уьстагI жах ца кхетара: я гихь бан безара, оццул болу лам а боккхуш, я говр а лаьцна, нуьйрахь, бертал цу тIе а бихкина.\n– Во-о, Рашид, Джабраил! – Биболтан мохь хезча, дог карзах тохалора сан, цунна уьстагI карийний а, сайна Раиса гур юй а хууш. Массийттаза хиллера иштта, тхойша дика довза а девзаш, – сой, Раисий. Тхойшиъ чIогIа гергара дара, вовшашна са а гатдеш.\nРашид БиболтгIаьрга хIума яа чувоьдура (жа охашимма охьа ма лохкурий), со уьстагI жах а тухий, хьостана тIе дIавоьдура, Раиса схьаяллалц, бохуш: «Чу а волий, юучух кхета», – Рукъихьата бетта мохь а хезаш. Кхин ванне а со чу ца веъча (со дIалечкъара), нанас Раиса йоуьйтура, бовха хьокхам, тIо а бохьуш. ТIаккха тхойшиъ цхьаьна Iара, Раисас цхьацца хIумнаш а хоьттуш. Цо гуттар а юрт хоьттура, да-нана а, йиша а хоьттуш. Ас цунна дерриг дIадуьйцура, тхайн класс а юьйцуш, ишкол а, тхайн цIа а, чоь а, сой, Лоьмий Органа тIе лийча эхар а, бIаьста оха лечкъош йолу баьллаш а тIехь.\nИза елаелча, хала хуьлура. Иза ша-шена санна елалора, шен ойланна йоьлуш санна, ши бIаьрг цхьана кхечахьа генна, кхузахь а боцуш. Суна лаг гуора, кIайн цергаш, беснеш тIера кIаьгнаш, дайн дегадо бIаьрацкъоцкъамаш а. Со цуьнга хьаьжжинчохь вуьсура тIаккха, иштта цуьнга хьаьжжинчохь, цхьана хIумнах-м – сайна хIинца а ца хуучух, – ца хуъушехь хьега а хьоьгуш. Суна цуьнга хьежа хала хуьлура, ца хьажа кхин а хала а долуш. Иза ерриг цхьа шера яра, цхьа хаза шера, ерриг цхьа горга а хеташ, хIора меже ша-ша горга: горга лаг а долуш, пхьаьрсаш а горга, горга голаш а, шуьран чопа санна, кIайн чкъор долу хаза настарш а, йоьттича санна. Цунах цхьа Iаь гIуьттура, цхьа йовха, кIеда, мерза Iаь, хIинццалц суна ца хезна йолу зезагийн тамехь Iаь. Иза ерриг а сурт санна яра, гIенакхоьлахь гина сурт санна, гушдолу сурт бакъ цадалла, цатешалла бакъ а долуш. Сан бIаьрса бIарзлора тIаккха, цуьнга хьоьжучу сан хьажаро цунах кхин васташ а кхуллуш, цкъа хинйолчу хенашкахь гуш санна юха карла а юьйлуш. Сан бIаьрсина гушйолу иза, йоцуш санна, гена йолура, иэсера дагалецаме йоьрзуш, цигара юха – бIаьрахьалхахь. Иза цIеххьана соцура, йоьлучуьра лаца а луш, бере санна, соьга схьа а хьожуш, даим шен дагахь долчу цхьана жимачу бере санна.\n– Ма дика ду-кх, Джабраил, хьо кхузахь волуш, сан чIогIа сагатлур ма дара, – олура тIаккха, нийса сан бIаьра а хьожий.\nСо цунна жима бер хетара, шен хеннара кIант а ца хеташ, иза уггар а хала а дара, со цунна жима бер хетар, бераца санна, ела а йоьлуш, ловза а ловзуш, сан кийрахь мел Iаь1нарг, мел кхехкарг ган а ца гуш.\nИштта йоьлий, ловзий, суна дуьне а, лам а бицбой, со гуттар а карзахваьлча, дIа а йоьдий, охьахуура, со волччохь Iадда а вуьтуш, марайоьхкинчу голаш тIе корта агIор а буьллий, узамна тIаьхьа техкаш санна, цхьанаэшшара дIаса а техкаш.\n– Некъех къахетий хьуна, – хоттура соьга цхьа ханъяьлча, – некъаша са ма гаттадо, гаттадой, вогIуш цхьа а стаг а воцуш, даим а иштта цхьаьнга хьоьжуш…\nСо цунах ца кхетара.\nСуна цунах къахетара.\nСуна сайх а хетара къа, цунна гIо дан йиш а йоцуш, иза сайна иштта езарна. «Еза» ала, хала хуьлура, хьуна боккъал а езаш хилча, орцахвала цхьа да а воцуш, хьо-хьуо хьайца иштта висича, цунах а, хьайх а – дуьненах а – дегабааме гIийлла къа а хеташ.\nСуна гуттар а, цул тIаьхьа дуьйна, тхойша вовшах моссаза къаьста, сихха Iаржлойла лаьара, катоьхна жIаьлешна доьша а дина, хIума кхоллуш а, ца кхоллуш а, жана йистте дIавижа, нийсса аркъал, стигла а хьоьжуш. Соьца Раиса хуьлура тIаккха, сила долчу дуьненчохь. ХIара дуьне тхойшинна дара: сан, цуьнан – Раисин. Ас ца кхуллуш хIун дуьтура: цкъа иза елла хуьлура сан, йиллина хан тIе а кхачале, юха иза ша тIаьхьа юьсуш, сан чIир кхаба, суна елха. Со цхьанхьа мехкашкара, гIаланашкара цIа оьхура, догIу-догIучу кеманца, гIала а, мохк а, пачхьалкх а хуьйцуш.\nИза бухахь хьоьжуш гуора, трапа тIера охьаволучу геннара суна ган а гуш, нахаца а йоцуш, ша, аьчкан серийн кертал дехьа, догIанехь яша а йина, тIехь еха сийна палаш а йолуш, корта а Iуьйра, бIаьрхиш а лиэдаш. Юха кеманца хуьлура со, хIурдкеманца, палуба тIера иза лоьхуш. Суна берд тIера йовлакх го, кIайн йовлакх, сайга лестош, мохо цуьнан дIакхоьхьу месаш, байракх санна, уьду палаш, хIордан цинцаша тIадийна юьхь, тIеда бIаьрхиш, цкъоцкъамаш, елха ца елха, Iуьйшу балда а. «ХIинца схьагича, хIинца гича-м, – хIоразза а иштта, буьйсанашца, оьгIаз а оьхуш, чIагIо йора, цуьнга дIаала, цкъа вистхила, цуьнга «хьо суна еза», ала. ТIаккха схьагича, ца алалора, вицвелча санна, вуьсура, я вицвала лууш санна, юха-юха а кхана а бохуш, кхин цкъа а ган, массийттаза, тIаьххьара гарна кхоьруш санна.\n– Суна хьо кхаа дийнахь ган ма ца гира, хьо чуьра ара хIунда ца йолура? – хаьттира ас, дегабаамбича санна. Суна боккъал а хала хеттера, хIора дийнахь ларъеш, пхеа дийнахь иза лар а йина, ялхалгIачу дийнахь суо охьакхаьчча.\n– Со чохь ма яцара, – элира цо, – дадица некъ тобеш яр-кх, лахахула болу шира некъ. Тхойша Iуьйрре дIадоьду, сарахь бен чу а ца догIуш.\n– Иза хIунда тобеш бу, цигахула цхьа а ма ца лела, – элира ас, – лакхахула бен…\n– Хьалха цигахула бара, боху, дадас некъ, нах цIера бахале. Мелана воллу ша, олу-кх цо, хьайбанех къахеташ, говраш юй, царех. Иза уггар а боца некъ ма бу, лахара некъ…\n– Суна хьо цIахь ца хилча, муха хуур ду тIаккха… Хьо ца гича хуур ду-кх, дуй?\n– Ас гоьзан буьххье ведар уллур ду хьуна, кIайн ведар. Ведар делахь – со цIахь хир ю, дацахь – дадица, – элира цо.\n– Ас вайшинна кхин диъ гIулг а ма деъна, – киснара гIулгаш гайтира ас, сийсара, цIера юххехь, цIий а долуьйтуш, айса тодина долу.\n– Иий, гайтахьа, ма хаза ду, – цо гIулгаш дIаийцира, буйнахь вовшех хьакхийна, «къарчI-къирчIинехь» кег а деш.\nТхойшинна шийтта гIулггий, цхьа тхьоз яра. Тхьоз шиъ хила езара – сан, цуьнан, – иштта шен-шен гIулгаш а долуш.\nТхьоз охашимма рогI-рогIана лелайора, кхосса доллу-долчо дIаса а оьцуш. Хьостана тIехь ловзура тхойша, со хьокхамаш а даттийтина, метта-метта ваха хьала араваьлча.\nРукъихьата хIумма а ца олура: «Хье ма лолахь», – алар бен. Цунна хуучех тера дара, Раисин сагатлойла.\nТхойша дуккха а ловзура, кIордадаллалц. ТIаккха гIулгаш циггахь, хьоста долчохь дIа а дохкий, хабарш дийца хуура тхойша. Цо дуьйцур-кх, ас ла а доьгIуш. Цо суна киншкаш а юьйцура, цхьацца хилла болу турпалхой а. Уггар цунна хазахета киншка «Овод» яра, Драйзеран «Дженни Герхардт» а йолуш. Ас уьш ца ешнера. Суна и ший а йоI – Дженни а, Джемма а – Раиса йолуш санна хетара, со Артур а, Лестар а волуш.\n– Хьо деша хIунда ца яхана, Раиса? – хаьттира ас, цуьнан цIе яккха бахьана а даьлла. Суна гуттар а цуьнан цIе яха лаьара, айса Раиса моссаза олу, иза сайн йолуш санна а хеташ.\n– Сой, – иза хьаьжира, цхьа елалуш, геннара, юха, ойлане йоьдуш санна, жимма саца а елла, – гIур ю-кх, – элира, – Ленинграде…\n– Со а ма ву цига гIур волуш… со Лоьмас дIавуьгур ву ма аьлла, итт класс чекхъяьккхича, – кхаъ хезча санна, чукхоьхкира ас, сайга боккха кхаъ кхаьчча санна.\n– Хьо а ву? ТIаккха вай… Ленинградехь… вай цхьаьна хир ду-кх… Соьца… соьца дика хир вуй хьо цигахь?\n– Муха – дика… хьоьца…\n– Иштта дика, суна хала а ца хоьтуьйтуш…\nСуна хIун ала деза ца хиира – со вуьйхира.\n– Хьо кхузахь, лам чу хIунда… – элира ас, сайн вохар хьулдан.\n– Лам чохь хаза ма ду… суна лам чохь хаза хуьлийла ма ца хаьара хьалха, –Раисас куьг кховдийра, пхьарс генна дIа а бохуьйтуш, – хьажахь цу лаьмнашка, мел буьрса а хета, хетий? – олуш.\n– Хьо Iай а кхузахь Iийр ю, цIа а ца йоьдуш, Iийр юй хьо?\nСуна иза кIелхьараяккха лаьара, кху балех кIелхьараяккха, я цуьнца виса, цхьа адам а, нах а боцче, иза йоцург, кхин цхьа а.\n– Кхузаххьий? Кхузахь Iен… август бутт юкъе баххалц Iийр ю-кх, тIаккха, – цо цкъоцкъамаш ирах довдийра, ши балда а дусош, – тIаккха… тIаккха… цIа а яхана, тIаккха… вай-й, хIокху сохьтта Ленинград юьйцуш дацара вайша, кхузара-а Ленинграде деша гIур ду-кх вайша цхьаьний! – элира цо, ша кеманна тIехь Iаш санна, ела а елла.\nДуьхьлара лам Раисе кхойкхуш бара, Рукъихьатан аз мохо цига дIа а даьхьна, юха цигара схьакхойкхуш: «Во-о, Раиса – иса – иса», – бохуш.\n– Цхьа хIиллай ду-кха, кIанат, ахь лелориг, хIара турмал ахь соги ялчи, Биболтан йоI ца го-кх сони цкъа а, – элира Рашида, шина-кхаа дийнахь турмал а текхийна, – хIахI, дIалаца, хьайна йиталахь яра хьайн турмал а, – олуш.\nОцу деношкахь гоьзанах кIайн ведар ца кхозура. Раиса чохь яцара тIаккха.\nДуьхьларчу ломах, саьрмак санна, хIорд кедара Iенича санна, дохк ломан баххьашкара, хи санна, охьа чухьаьлхича, ойла хебара, дог а духуш, йочано гIелден дог. Дохк чIожаца охьадуьжура, тIаьхь-тIаьхьа лакхадуьйлуш, лаьмнаш дIа къайла а дохуш. Наг-наггахь бохь буьсура, хIурдалахь хинкема санна, наггахь болчу ломан бохь, мохо дохк охьакъехкош. Йочана таьIара тIаккха, даш санна, еза, буьйса санна, кIиранашкахь малх а ца гуш. ДегI, хатт санна, тIеда хуьлура, эткашна чохь ши ког а лелаш. Партенгаш буса якъайора, цкъа хьалха дикка Iовда а Iовдий, хьо вуьжуш, хьайна кIела, яхйой, охьа а йохкуш. Ши этка бертал хьалаюхура, чу гIожмаш а хIиттайой. Хаддаза зарз7 оьхура тIе, ахь вуьжуш тIетесначу вертана тIехь Iаьмнаш а соьцуш.\nЖа а хуьлура даз а лой, соьцуш, цхьана сохьтана дажа кхевдича, сарралц юха нахарш а дохуш. Борз а летара чIогIа тIе, сахиллалц жIаьлеш а леташ. ХIора а буса бохург санна, цхьацца уьстагI а ца хуьлура. Жа астагI а дуьйлура чIогIа. Йочана лаьтташ, массийтта де а даьлла – цкъацкъа баттахь а, шина кIирнах а лаьттара дохк, – жимма-жимма екха йолаелча, дахкарна юккъехула маьлхан йовхо хаалора, кIайн бамба санна, дайделла дохк, акказин пух санна, чекх са гуш, сирла а хеташ. Малх цIеххьана Iаьткъара тIаккха, бIаьрасерло а кхолош, догIанах хебба меженаш, бедар йоццу-йоццуче маьлхан зIаьнарша яга а еш. Малхе иштта хьежа лаьара, бIаьргех хиш а туьйсуьйтуш, цуьнан ерриг а йовхо хьайн дегIах чекхъяккха санна. Хьо малхах ца Iебара, оцу йовхачу серлонех, оццул хаза хIара дуьне дахкарх кIелхьара даьлла, цатешалла воккха а веш.\nДохк хIинца хьоькхнашца гуора, кIайн эттIачу шаршонца, юккъе борз иккхича, дIасадаьржина жа санна, маьI-маьIIе дIасахьаьдда: ламанан даккъашца гуора, хьуьнан коьллашца, боьранашца а, иччархочун тоьпо къахкийна уьду акхарой санна, даккъашкара стигала гIуьйттуш, боьранашкахь туьлуш, йовхонах юьйлу Iаь санна, кIур хуьлий, серлонца довш.\nЖа шаьш дол-доллучохь – IиндагIера малхе а дуьйлуш, – шаьш лаьттачохь охьалегара, догIано сенйинчу баца юкъехь кIайн лош санна. Маьлхан зIаьнарш таьш санна гуора, эзар хьаса ловзу дашо таьш стиглара охьахьаьлхича санна.\nХьуна денош ца карадора, йочано диъна денош, мичахь, маса ду а ца хууш: бархI, исс а, итт а карадора, цул тIаьхьа юха виц а луш.\nДе кхойтта даьлла хиллера, суна Раиса юха гича, июль бутт дIа а болуш, августан диъ де а цхьаьна. Суна диснарг цхьайтта де дара, иза цIа яха диснарг, кху аьхккалц шерашца текхна, хIинца цхьамзанца уьду денош.\n– Хьо цхьайтта де даьлча, цIа гIур ю? – хаьттира ас, тIекхоччушехь, – гIур яций хьо, яций, ахI?\n– Сой… цхьайтта… кхин ца дисна? – ша-шега санна элира, ша-шега хоьттуш санна.\n– Ца дисна, – элира ас, – ахь пхийтталгIачу августехь… кIиранде хуьлу-кх иза…\n– КIиранде а… ца хаьа, яха-м еза, и терахь тила а делла, бетта юкъара дан ца дахь… Иштта хуьлуш а ма ца хуьлу, хуьлий, хьуна оьшу де охьа а доьжна, цунна метта кхин де хIуттуш?\n– Ца хуьлу, – элира ас, – иштта охьадожа йиш хилча, дика-м хир дара, – аьлла.\n– Хьуна кхано халахетар ма ду и де охьадоьжча, кхано хьуо воккха хилча…\n– Суна а… суна-м хетар дац хала, охьадожийтахь иза, цIа ма гIуохьа… суна… суна… хьоьца… хьо…\n– Дика ду, хIета, пхийтталгIа август охьа а дожийтина, тIаккха дуккха а хабарш дуьйцур ду вайшимма цIахь, лам чохь а доцуш, мегар дуй, реза вуй хьо?\n– Ву, – элира ас, айса хIун боху ца хуъушехь.\n– Вайшиннан гIулгаш цIа далахь, диц а ца деш, сан гIулг бархI ду хьуна, – Раиса елаелира, цхьа кхин хIума ца ала санна, шена багадеънарг а олуш.\n– ЦIа ма гIуохьа, – элира ас юха а, – сан да хьалаваллалц, тIаккха цхьаьний, гIулгаш а эцна…\n– Хьо волччохь хир ю-кх со, Джабраил, кхин цкъа а дIа а ца йоьдуш… хьуна уллохь, – сан юьхь цо дIахьулйира, ерриг юьхь цхьана хьажарца, хан а, дуьне а сецча санна хеташ, массо а хIума сецча санна.\nСан бIаьрса бIарзделира, гуш синтIадам а боцуш, бIарлагIе ойла бен, со а, иза а дан а доцуш.\nЦо цхьаъ-м хаьттира соьга, я дийцира, сан цIе а йохуш.\nСуна хIумма а ца хезира, гIовгIа йоцург, деган гIовгIа, лергаяххашца, къамкъаргахь, садеIарца детталуш долчу.\nСадеIар ца тоьара, накха жима бара, дукха готта, хIаваъ чу ца хоьура, некхан ваз лазадора, букъапIендарш лелха санна, дог чуьра хьала ара а гIерташ, пехаш а цхьаьна, кийра а.\nЦу буьйсана, ца хаьа суна, цкъацкъа велар а хьодуш, (сан лаамза хьоду велар), юха со велха хIунда тохалора, ший а ност а, дегI а кхийсалуш, хIора меже ша-ша санна, цхьана зовкхана эга а еш: ирс лан хала ма хиллера, ирс сецо, даг чохь къовла, сингаттам а, бала а санна, цхьа цIеххьана кхаьчна долу ирс. Со самах, гIенах а воцуш, гуш а, хезаш а, кхеташ а воцуш, со цу буса син са дара, син мIаьрго, заррат ойла, чуьркан тIоммал цхьа пардо, Iаьнаран Iаь, узаран ов.\nСо кхоьрура, иза кхин ган, цу агIор цкъа охьахьажа: иза ца гарна кхоьрура со, дог эккхарна кхоьрура, даге ца ладаларна, иза схьагича, мотт сацарна, мотт биц а луш, къарваларна.\nАс кхо де даьккхира – кхо буьйса а, кхо де а, – суо мичахь ву а ца хууш, суо виц а велла, ван а вайна, лам а, стигал а, хIара дуьне а – са а, бода а гуш а доцуш, Раисин амат бен, цуьнан юьхь бен, бIаьргаш. Суна мохь аьлла, вада лаьара, велха лаьара, юха – вела, цкъа хIара сайн кийра бассо, са цхьалха даккха, дог 1або.\nМассо а хIума Раиса дара, сан бIаьргашна мел гушдерг, хIоранна а чохь са а долуш, тIулг а, бецахал а – бен дIа а доцуш, цуьнан маттаца соьга луьйш санна, цуьнан бIаьргашца соьга хьоьжуш. Со, бохург, дан а дацара, Раиса бен, иза бен, де а, буьйса а цуьнца дара, иза ца хилча, хир а доцуш, само а, гIан а вовшах а ийна, дерриг а цуьнца, дерриг а – иза.\nСо суо сайца тилвеллера, хIара денош, денош бен, цул хьалха со хилла а воцуш, юрт а, ишкол а, да-нана а цкъа хила а ца хилча санна. Со Iуьйрре дIавоьдура, жа меттах а дохий, Рашидана дIакъайлавала, суо сайца виса, дIалачкъа. Рашида мел мохь беттарх, дуьхьал вист а ца хуьлура; жа а ца гуора, цхьа а хIума а, сарахь булу бода боцург. Юха оцу сохьтта дIавуьжура, жана йистте, горглуш, стигал хьежа, седарчашка, беттан экханца Раиса йийца. И бутт бара суна гушберг, тхойшинца юкъара хилла, Раисина гуш санна хеташ, цо а цуьнца, ас санна, дагахь дерг дуьйцуш санна, батте хьаьжча, цунна со а гуш, суна иза а баттехула: тхо кхоъ дара-кх дуьненчохь, бутт тхойшинна верас а волуш, тхан уггар а тешаме хьаша.\nРашида сайга мел дехарх, хьокхамаш дайта а ца вахара со цул тIаьхьарчу деношкахь. Суна хаьара, Раиса гича, хала хир дуйла, со верриг а вогур вуйла, чим бен, кхин хIума ца дуьсуш: со цунах ечу ойланех хIинца а Iаьбба а ца ваьллера, иза стиглара лаьтта йоссош, сайна улло, сайца нийсса.\nСуна иза дукха еза хетара, цуьнца дуста йиш йолуш, дуьненахь хIума а доцуш. Суна иза малик дара, стиглахь хуьлу бохуш, дуьйцуш долу тIома малик. Я малик а дацара, цул а лакхара, кхин хIума дара, сан дуста ницкъ боцург, цахуург, цадевзарг.\nМетта-меттахь дада гича – хьалха оццул цуьнга хьежна волчу, – суна кхин бен а ца хийтира, мелхуо а, жимма новкъа деара, цо хIун деъна ца хууш: Iахарий 25-чу августехь бен ларга а ца долалора; мангал кху шарахь хьокхуш а бацара (стохкалера йол яра йисина), жа Iа даккха регIа охьадигна а хилла. Орца даллал хIума ца хилча, кхуза вогIуш воцу дада – со цунах цецваьллера, – итталгIачу августехь метта-меттахь хьийзаш вара-кх, цхьа бохам Iоттабелча санна, сел хьалхе лам чу а веъна.\nСуна геннара гира иза, гуттар а санна, хьалххе, жа наждаре8 охьа а дерзийна, хи дан а, жIаьлешна доьша дан а чувогIучу.\n– Суьйра дика… – со аьлла валале:\n– О-о, Джабраил, дера веъна со хьуна хаза кхаъ бохьуш: вашас зуда ялийна хьан! – элира дадас, шеха-а, церга тIера балда дадош, шина бIаьргаца вела а велла.\n– Ялийна… мила… маца, дада…\n– Ши-кхо де ду-кх, шеца доьшуш йолу, Шелара цхьа йоI…ХIинца хьо цIахь ца хилча, и той дIадоьрзур дац боху-кх хьан вашас. Кхана цIа ваха веза-кх хьо, дукха Iуьйрре хьала а гIаьттина.\n«ЦIа ваха веза» бохург ца тайра суна, зуда ялор тайнехь а. Оццул сан мостагIий долу хIара лаьмнаш, суна хIинца нана санна дара – Раиса яра кхузахь, кхузахь суна евзина, кху лаьмнашца. Сан цIа гIойла дацара иштта, Раиса сол тIаьхьа а юьсуш.\nIуьйрана суо новкъаволуш (цу буса ас наб ца йира), шина-кхаа дийнахь юхавогIур ву со, элира ас дадига, шуна Iахарий лоргуш гIо дан.\n– Вай-вай, хьо ма чIогIа… хIинццалца-м, лам хьахийча, хорш йогIуш ма вара хьо! Дера вола-кх, дукха сиха юха-м, со-м хьо цIахь вита дагахь…\n– Цхьана кIирна Iийр ву-кх шуьца, – элира ас, пхийтталгIа август дагахь а долуш.\n– Цкъа юхаволахьа, – велавелира дада, – тIаккха дуьйцур вай, хьо мел Iийр ву, – олуш.\nСо новкъавелира, сийсара урс хьаькхначу уьстагIан цхьа гIоггIий, пIендарийн дакъа а эцна, дадас БиболтагIарна хьуо, аьлла. РукъихьатгIеран кIотарна герга мел гIоьрти, сан дог, тоххара санна лергаяххашца деттадала доладелира, тIаьххьара суна Раиса гинчу дийнахь санна. «Вухур вац-кх – ойлайора ас, – бIаьргаш чу хьожур ву-кх, иза сайн юйла хоуьйтуш, тIаккха со юхавогIу а аьлла, цхьа воккха кIант санна, меллаша дIа а волалуш, дIагIур ву-кх, са ма гаттаделахь а олуш».\nРаиса сох бIаьрг кхетташехь – соьга йист а ца хуьлуш, – сихха араелира, хьажар сецна ши бIаьрг а гуш.\n«Ас санна, хала буьйсанаш яьхьна-кх цо, суна шех санна, сох хIинца эхь а хеташ», – хьаьдира сан коьрте, айса лайнарг карла а долуш.\n– ЦIа воьдуш ву хьо, Джабраил, вашас зуда ялийна хьан? – элира Рукъихьата, ас ца еза боххушехь, цхьацца схьаоьцуш, кад-пхьегIа суна хьалха а хIоттош.\n– ХIаъ, – элира ас, – ялийна, Ленинградехь шеца доьшуш йолу йоI, – аьлла.\n– Вашас зуда ялор, хьаха бу, Джабраил, боккха синкъерам, – Рукъихьата суна чай доьттира, – дера бу, дукха боккха синкъерам-м, Дала декъалйойла-кх иза, шен рицкъ ду-кх цо деънарг а, – олуш.\nЕрриг къамкъарг а – Раиса ган сихваларна – кийра а багош, шина къурдаца чай дIа а мелла, сихха аравелира со, Рукъихьатан Iодика а йина.\nРаиса гуш яцара.\nСо цIийнехьа юхавирзича:\n– Хи дан яхна хьуна иза, хьостана тIе, – йистхилира Рукъихьат, суна тIаьхьа араяьлла йолу.\nСайн рюкзак – белшашкара охьайоккхуш – буйна а лаьцна, воккха стаг санна хила гIерташ (Рукъихьатана гуш хиларна), меллаша ваха гIоьртира со, айвала дог доггIушехь.\nУггар а хала и мIаьрго яра суна, Раисина тIекхача йисина йолу мIаьрго – иза дукъал тIехьа хила езара, цхьана жимчу гуна тIехьа.\nСо гуна тIе хьалавелира, циггахь юха саца а луш: суна Раиса гира, лакхара охьа чухьаьжча, тIулга тIе охьа а хиъна, тIеттIа хилийначу голаш тIе аркъал Iуьллучу шина куьйгаца шен йовлакх дIаса а уьйзуш, генна цхьанхьа дIа а хьоьжуш, IиндагI санна, сецна Iаш, ерриг а мас цхьана агIор, аьтту агIор охьа а хецна.\nСо сихха охьа тIе ведира:\n– Раиса… со… со… со хIинца цIа а вахана, ши де даьлча… лама юха, сан вашас Лоьмас… Лоьмас зуда ялийна… со юхавогIур ву хьуна… тIаккха ас… тIаккха вайша… ас итт класс чекхъяьккхича… со воккха…\nИза соьга хьалахьаьжира, бухара хьала, геннара. Суна цуьнан бIаьргаш гира, балдаш гира, кIайн лаг.\nБIаьргех охьа хиш оьхура, лаг ийзалора, бухара балда кхийса а луш.\n– Хьуна… Раиса… со кхана… со тахханехь… со охьа а гIур вац… ахь… со… хьуна…\nИза гIаьттира, буйнара йовлакх охьа а дужуш, цхьа меллаша гIаьттира, юха дIа а йоьрзуш, дIа а йолалуш, хьостана тIе дIа а йоьдуш.\nСо Iадда лаьттара, сайн рюкзак охьа а хецна, декъа-деса къуьрдаш а деш. Сан рюкзак охьаюьйжира.\nРаиса схьайирзира тIаккха, карахь кIайн хIума а йолуш; тIееара суна улло, схьахьаьжира, сецира тIаккха.\n– Джабраил, – хезира суна, – Джабраил, со ца еша алахь цуьнга цу хIумнех, хIуьмалгех… хIара кехат… хIара дIалохьа… хьайн вешига… ас сайн дош… соьгара дош а даьккхина, соьга хан а йиллийтина… Со кура ю алахьа цуьнга, цунах ца яшшал кура… – цуьнан ший а куьг эгадора, бат а, балдаш а ийзалуш, б1аьргех схьа хиш а уьдуш, т1етт1а та1ийна йолу цергаш къарш-къарш деш ата а луш… – хьо суна чIогIа, Джабраил, чIогIа дукха ма веза, – элира юха цхьа хан яьлча, – хьо санна кIант, хьо санна цхьаъ… хьо санна, цхьаъ хилча… – схьахьаьжира, мела хиш а оьхуш, хиш канашца охьа а 1енаш, ела а г1ерташ, къаьхьа йоьлуш.\nСо ведира, дукъах хьала, цу ламанца, ирах хьала, и кехат а, сан буйнахь, сан вешига, Раисас, и кехат буйнахь а долуш.\nАс куьйгашца, тулгIеш санна, ас хIаваъ этIадора, цхьа дуьхьало йохош санна, лам охкуш, бохош санна…\n– Хьан рюкзак, Джабраил, – со юхахьаьжча, цуьнан буйнахь, цо схьаэцна, схьакхийдош…\nСо юха чухьаьдира тIаккха, цхьа гIулч йина, ши гIулч, рюкзаках ка а тухуш, хьалхачул а сиха, кхин а сиха, ма-ваддалу вада а водуш.\nСо дукъал тIехьа иккхира, ломал тIехьа, дуьненал. Со вуьйжира, ког а тасалуш, бертал дIа, аркъал.\nСо вилхира, хIан-хIа, со велха ца вилхира, со верриг а хебира, эккха кечлуш, заррат санна, зарратал жимлуш, абадел горгавелла, хIара дуьне дохо санна. Хиш ша-шах охьауьдура, сан сацо ницкъ а боцуш, кийрара йовха алу а гIуьттуш, дегI а эгош, детта а луш.\nАс кехат лехира тIаккха, сайн буйнахь долу кехат, гуш доллушехь, ган а ца гуш, мел лехарх, кара а ца деш.\nАс эзар дакъа дира цунах, цхьа эзар, массийтта, берриг а бехк цуьнан болуш санна, дог Iаба а ца туьгуш, тIе т1улг а бетташ, когаш а бетташ, юха когаца латта дIа а кхуьйсуш.\nКхано юха, со меттавеъча, делкъал тIаьхьа, сарахьуо, сан кийрара Iовгаш дара, дилхинчу беран кийрара санна, дегабаамбинчу беран.\nIиндагIаш охьалестинера, цхьа хаза шийла хIаваъ а хьодуш.\nСо меллаша новкъавелира, цхьацца ког а боккхуш, меллаша, кхин цкъа а кхуза юха ца ван, кхин ца ган, ца хаза.\nРаиса суна кхин ца гира, цул тIаьхьа кхин цкъа а – со Соьлжа-гIала деша вахара, итт класс чекхъяьккхича.\nСуна кхин йоI а езаелира, юха кхин а, кхин а езалуш, гуттар а цхьаъ лоьхуш санна, даим цхьаъ, иза цхьаъ…\nИза хиллера массо а йоI, массо а суна мел езнарг, цул хаза кхин цхьа йо1 а йоцуш, хилла а йоцуш, хир а йоцуш, ша цхьаъ бен ца хилла йолу Асалиева Раиса, суна цул тIаьхьа ца гина йолу, цул тIаьхьа кхин цкъа а ца гина…\n1 Метта-мотт – жа цхьана ханна сецна меттиг (1а даккха я аьхке яккха).\n2 Тайна, туо – шо кхаьчна куома 1ахар.\n3 Хаск – уьстаг1ан я газанан ц1оканах бина т1оьрмиг.\n4 Гордилаш – шийлачу хица, сода а тесна, бод а хьакхийна, куьйггал яккхий, горга хьолт1маш.\n5 Гижа – гихь.\n6 Кураша ка – ма1аш йолу ка.\n7 Зарз – дерз.\n8 Наждар – даьхнашца я жаца хан йоккхучу меттигера х1усам (бун, кхало).\nНазад: 25-г1а апрель – Нохчийн меттан де


Хьадисаш « islamanserlo.net\n20. Маса дуй къарбина хууш цахилча хIун дан деза?\nИнтернет лелочарна насихьат\nХьом вац-те хIокхо вуьйцург?!\n1. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Шух цхьаммо а шен аьрру куьйга хIума а ма юийла, аьрру куьйга мала а ма молийла. Бакъдолуш, шайтIано шен аьрру куьйга яа а юу, аьрру куьйга мала а молу». Муснад Ахьмад, 7/247. Сахьихь Ибн Хьиббáн, 5331. Сахьихьул-джамиIис-сагIир, 7579.\n2. Салма Ибн ал-АкваIах дуьйцу (АллахI реза хуьлда цунна), цхьа стаг АллахIан элча волчехь (ﷺ) шен аьрру куьйга хIума юуш вара аьлла. ТIаккха пайхамара (ﷺ) цуьнга элира: «Аьтту куьйга яа (и)». Цу стага жоп делира: «Аьтту куьйга ца яало соьга» — аьлла. ТIаккха Пайхамара (ﷺ) элира: «(Цкъа а) ма яалойла хьоьга (аьтту куьйга)!». И стаг куралло бен юхатоьхна вацара. Цул тIаьхьа, (шен аьтту куьг) шен бете ца дахьалуш дIахIоьттира и. Муслим, 2021. Ахьмад 4/45. Сахьихь Ибн Хьиббáн, 6512.\n3. Анас Ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна), аьлла: «(Цхьана дийнахь) АллахIан элчанца (ﷺ) хиъна Iаш вара со. Вуьштта аьлча, кхин цхьа стаг вара (тхойшинна уллехь) дIахIоьттина ламаз деш. Цу стага ша рукуI а, сужуд а дина, ташаххIуд (этхьиг) дешна ваьлча доIа дира. Шен доIанехь (иштта) элира цо:\n“Йа АллахI! Ас доьху Хьоьга берриг хастам Хьуна хиларца, Хьо воцург кхин дела вац, Хьайгара массо а дика хуьлуш верг ву Хьо, стигланаш а, латта а кхоьллинарг ву Хьо. ХIай Сийлахь верг, Комаьрша верг, хIай даим дийна верг, даим волуш верг, ас доьху Хьоьга”.\nТIаккха пайхамара (ﷺ) шен асхьабашка элира: “Цо стенца дийхира хаий шуна?” – аьлла.\nАсхьабаша элира: “АллахI а, Цуьнан элча а ву дика хууш верг”. ТIаккха пайхамара (ﷺ) элира:\n“Сайн са Шен керахь долчух дуй ма буу ас! АллахIан уггар сийлахьчу цIарца доIа ма ди цо, Цуьнца доIа диначунна Цо жоп луш йолу, Цуьнца дехначунна дехнарг Цо луш йолу а».\nАбу Давуд, 1495. Ат-Тирмизий, 3544. Ибн МаджахI, 3858. Ибн Хьиббáн, 893.\nاللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِأَنَّ لَكَ الْحَمْدَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْمَنَّانُ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ، إِنِّي أَسْأَلُكَ.\n«АллóхIумма инни́ асъалука бианна лакалхьамд, лá илáхIа иллá анта, алманнáну, бади́Iус-самáвáти вал-ард, йá залджалáли вал-икрóм, йá хьаййу, йá къаййýм, инни́ асъалука».\n4. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Со а, бо беран доладинарг а ялсаманехь иштта хир ву». Шен хьажо пIелг а, юккъера пIелг а гайтина цо, дIасакъастош. ал-Бухарий, 5304.\n5. Iа́ишата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (ﷺ) элира аьлла: «(Нахана) дика хIума Iамош волчунна, мел долу хIума гечдар доьхуш ду, хIорд чуьра киташ цхьаьна». Сахьихьул-джамиI, 5883 .\n6. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Бакъдолуш, АллахI а, Цуьнан маликаш а, шайн бенаш чохь долу зингаташ цхьаьна, хIорд чохь долу кит чIерий цхьаьна салават дуьллуш ду, нахана дика хIума Iамош волучунна». ат-Тирмизий, 2685.\n7. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Шен гIурбан цIока йоьхкиначуьнан гIурба хир дац». Сахьихьул-джамиI, 6118.\n8. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Цхьаьна Iумрат тIера кхечу Iумрат тIекхаччалца йолу юкъ каффарат (къинойх цІанвеш) ду. Ткъа (Дала) къобулдина долчу хьажан бекхам — ялсамани ю». ал-Бухарий, Муслим.\n9. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Бусалба стаганна тIера дуьненан баланех цхьа бала дIаайбинчунна, АллахIа цунна тIера а дIаайбийра бу къематдийнан баланех цхьа бала…». Муслим, 2699.\n10. АллахIан Элчано (IалайхIис салату вас-салам) аьлла: «Iилма лохуш (и Iамо) новкъа ваьллачунна, АллахIа ялсамане боьду некъ атта бийра бу». Муслим, 2699.\n11. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Хьайн вешина юьхь-дуьхьал хьо велакъажар — сагIа ду». ат-Тирмизий, 1956.\n12. ХаттIабан кIанта Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Бакъдолуш, АллахIа хIокху Къуръанца цхьаболу нах сийлахьбо, ткъа кхинберш сийсазбо». Муслим, 817.\n13. Iумаран кIанта IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда царшинна) дийцина, АллахIан элчано (ﷺ) элира аьлла: «Белхалочуьнан мах, цуьнан хьацар дакъадалале дIало». Ибн МаджахI, 2443.\n14. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Къуръан деша аша, баккъалла а, иза ша доьшуш хиллачарна къематдийнахь шафаIат деш догIур ду шуна». Муслим.\n15. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Давуд (пайхамар – IалайхIис-салам) шен куьйга къахьегна яьккхинарг бен юуш вацара». ал-Бухарий, 2073.\n16. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (ﷺ) олуш хезира шена аьлла: «Массо лай, ша лечу хенахь хиллачу хьолехь гIаттор волуш ву» Муслим, 2878.\n17. Анас Ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (ﷺ), берашка салам алуш тIехвелира царна» — аьлла. Сахьихь Муслим, 2168.\n18. АллахIан элчано (ﷺ), аьлла: «ОьгIазло чекхъяккха шен ницкъ боллушехь, иза хьулйиначуьнга къематдийнахь АллахIа — Сийлахь, ЦIена ву И, Шен кхолламашна хьалха кхайкхам бийра бу: «Хьурул-Iинех (хьайна) луъург харжа» — аьлла». Сахьихьул-джáмиI, 6518.\n19. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Шух цхьамма (тохаз а ца ваьлла) тухуш хилахь, юьхь тIе тохарх ларлойла». Сунан Абу Давуд, 4493.\n20. Ас-СáIидий тайпана волчу СаIдан кIанта СахIла (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: Цхьа стаг веънера пайхамар (ﷺ) волче, цо элира: «ХIай АллахIан элча, суна цхьа болх, бийцахь, ас и бича со АллахIана а, нахана а везар волуш». ТIаккха пайхамара (ﷺ) аьлла: «Дуьне дита ахь, АллахIана везар ву хьо. Нахехь дерг Iаддита ахь (цуьнга са ца туьйсуш), нахана везар ву хьо». Ибн МáджахI, 4102.\n21. IабдуллахI ибн Iамра (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, цхьана стага пайхамаре (ﷺ) хаьттира, Ислам динехь лелийча дика долу белхаш муьлхарш ду аьлла? ТIаккха пайхамара (ﷺ) аьлла: «Ахь (нахана) кхача балар а, хьайна вевзучуьнга а, ца вевзучуьнга а салам далар а ду». ал-Бухарий 12, Муслим 39.\n22. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Шен аьтто болушехь гIурба ца дуьйш верг, вайн (1ийд) ламаз дечу меттигана улле а ма вогIийла». Ибн МаджахI, 3123.\n23. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Лай шен Далла уггаре а герга, сужудехь волуш хуьлу. Ткъа (цу сужудехь) дуккха а доIанаш дойла аша». Муслим, 482.\n24. Iумаран кIанта IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда царшинна) дийцина, Пайхамара (ﷺ) элира аьлла: «Бакъдолуш, эхь хетар а, ийман а цхьаьна хIоьттина ду, цаьршиннах цхьаъ дIадаьлча, шолгIаниг а дIадолу». Ал-Албаний, «Сахьихьул-джамиIис-сагIийр» 1603.\n25. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (ﷺ) элира аьлла: «Шух цхьаъ ша ламаз динчохь хиина Iаш мел ву, ламаз керар даьлла а воцуш, маликаша цунна доIадеш доьху: “Я АллахI! Гечдехьа цунна, я АллахI! Къинхетам бехьа цунах”» — бохуш». ал-Бухарий, 445.\n26. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Муъма стаганна а, я муъма зудчунна а, я бусалба стаганна а, я бусалба зудчунна а цамгар кхетар ма яц, АллахIа цунна тIера (кегийра) къинош дIадохуш бен». Сохьихьут-таргIиби ват-тархIиб, 3425.\n27. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Шайн цомгушчарна сагIа даларца дарбаде». Сахьихьул-джамиI, 3358.\n28. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Хьо дIавижа метта ваьлча Аятул-курсий деша ахь. АллахIера хьо ларвийриг а (малик а) хир ду хьоьца, иштта, Iуьйре хиллалца шайтIа а догIур дац хьуна улле». ал-Бухарий, 2311.\n29. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Шайн хIусамашкахь «Бакъарат» сурат дешалаш. Бакъдолуш, шена чохь «Бакъарат» сурат доьшуш йолчу хIусаме шайтIа ца доьду шуна». ал-Хьаким, 2063.\n30. АллахIан элчано (ﷺ) цхьана стагана ша хьехам беш элира: «Пхи хIума тIедале, пхеа хIуманах пайда эцалахь: хьайн жималлах, къаналла тIеяле; могушаллах, цамгаро лацале; бахамах, къелла тIеяле; мокъачу хенах, хан йоцуш висале; дахарах, валар тIедале». ал-БайхIакъий «ШуIабул-ийман» 10248.\n31. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Нахера дика хедар дац, уьш вовше хьагI лелош мел боцу». Сахьихьут-таргIиби ват-тархIиб, 2887.\n32. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «IатIар а тоьхна шех хаза хьожа яийтархьама нахана юккъехула йолаелла зуда, зина дина ю». ат-Тирмизий, 2786.\n33. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Нагахь шух цхьаьнга шен дика Iамал къайлах ялахь, йойла цо и къайлаха». ас-Силсилатус-сахьихьахI, 2313.\n34. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Къематде муъма нахана делкъий, малхбузний юккъехь йолу хан санна (доца) хир ду». Сахьихьул-жа́миI, 8193.\n35. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Бахам дукха хилар дац вехаш хилар, вехаш хилар — са дехаш хилар ду». ал-Бухарий, 6446. Муслим, 1051.\n36. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Шен да воций хуъушехь кхечу ден кIант ву ша бохуш волчунна, ялсамани хьарам ю». ал-Бухарий, 6766. Муслим, 63.\n37. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Къемат де хIуттур ма дац «хIарж» совдаллалц». Асхьабаша хаьттира: «ХIай АллахIан Элча! «ХIарж» бохург хIун ду?» ТIаккха Элчано элира: «Нах байъар ду, нах байъар ду!». Муслим, 157.\n38. Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Шух цхьанна шен (бусалба) ваша везча, цо цунна дIахоуьйтийла шена иза везаш хилар». Ахьмад, 16303.\n39. АллахIан элчано (ﷺ) аьлла: «Вовшашна совгIаташ де — вовшийн дезар ду шу». Сахьихьул жáмиI, 3004.\n40. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «АллахIа цхьа а цамгар йоссийна ма яц, цунна (дуьхьала) дарба доссийна бен». ал-Бухарий, 5678.\n41. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Ламазе воьдуш ахь мел йоккхуш йолу гIулч — сагIа ду». Муслим, 1009.\n42. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «ПIераскан дийнахь била ма-безза корта а буьлуш, лийча а лийчина, цул тIаьхьа хутIба дIадоладалале, хьалххе хIуман тIехиъна воцуш, гIаш рузбана вахана, вахалуччул имамана улле а вахана, меттах ца хьуьйш, тапъаьлла (хутIбане) ладоьгча, цо хIора яьккхинчу гIулчах цхьана шарахь марханаш кхобуш, буьйсанна гIуьттуш ламазаш деш Iамал йича санна мела хир бу цунна».\nمَنْ غَسَّلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاغْتَسَلَ ثُمَّ بَكَّرَ وَابْتَكَرَ وَمَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ وَدَنَا مِنَ الإِمَامِ فَاسْتَمَعَ وَلَمْ يَلْغُ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ عَمَلُ سَنَةٍ أَجْرُ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا\nАбу Давуд, 345.\n43. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ) витр ламаз а дина элира аьлла: «ХIай Къуръанан охIлу, витр ламаз делаш, бакъдолуш, АллахI (Сийлахь-Веза ву И) цхьаъ ву, Шен лено витр ламаз дар дезаш а ву И».\nعَنْ عَلِيٍّ (رَضِي اللهُ عَنْهُ) قَالَ: أَوْتَرَ رَسُولُ اللهِ (ﷺ) ثُمَّ قَالَ: يَا أَهْلَ الْقُرْآنِ، أَوْتِرُوا، فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ وِتْرٌ يُحِبُّ الْوَتْرَ\nСахьихь сунан ан-Наса́ий, 1674.\n44. Абу Дардáа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (ﷺ) элира аьлла: «Цхьана а бусалба лайно шен (бусалба) вешина къайлах, цунна а ца хоуьйтуш доIа ма ца до, малико олуш бен: (Хьуна а хуьлийла изза)».\nعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ (ﷺ): «مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَدْعُو لأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ، إِلاَّ قَالَ الْمَلَكُ: وَلَكَ، بِمِثْلٍ». رواه مسلم\n45. Абу ХIурайрата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Сайн умматна хало хиларна ца кхерахьара, хIора ламазал хьалха сивак хьакха аьлла омра дийра ма дара ас цаьрга».\nعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ (ﷺ) قَالَ: «لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِى لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عندَ كلِّ صلاةٍ». رواه مسلم\n46. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Сан умматах цхьа нах хир бу, зина а,дари а, къаьркъа а, эшарийн гIирсаш ахьаналдеш…»\nقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ﷺ): «لَيَكُونَنَّ مِنْ أُمَّتِي أَقْوَامٌ يَسْتَحِلُّونَ الْحِرَ، وَالْحَرِيرَ، وَالْخَمْرَ، وَالْمَعَازِفَ». رواه البخاري\n47. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Закат цалуш верг, къемат дийнахь (жоьжахатин) цIергахь хир ву».\n.«قَالَ رَسُولُ اللهِ (ﷺ): «مَانِعُ الزَّكَاةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي النَّارِ\nСохьихьут-таргIийб ват-тархIийб, 762.\n48. АллахIан Элчано (ﷺ) аьлла: «Хаза-дика дош — сагIа ду». ал-Бухарий 2989, Муслим 1009.\n49. Iамран кIанта IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда царшинна), дийцина, АллахIан Элчано (ﷺ), элира аьлла: «Стагана ша кхача латто безачарна кхача ца латторан къа а тоьур ма дара, кхин цхьа а къа цо ца латийча а».\nعَنْ عَبد الله بن عَمرو رَضِي الله عَنْهُمَا، قَالَ: قَالَ رَسُول الله (ﷺ) «كَفَى بِالمَرْءِ إثْمَاً أنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ». أبو داود\nАбу Давуд, 1692.


Буданов веран гIуллакх къасточу кхелера бехк-къасторхойн тоба дIасахецна\nЧиллан-бутт 13, 2013\nМоскох-гIалин кхело дIасахецна полковник хилла Буданов Юрий веран гIуллакх къасточу кхелера бехк-къасторхойн тоба. И сацам, масех бехккъасторхо цомгуш хиларна, кхелан кхеташонашка, ца вогIуш хилар бахьанехь бина бу.\nКерла тоба Зазадоккхучу беттан 18-гIа де тIекхачале вовшахтухур йолуш ю.\nБуданов верна бехке веш, кхеле озийна ву Нохчийчура вахархо Темерханов Юсуп. Оьрсийн эскархоша шен да вен а вийна, вагорна духьала бекхам беш вийна цо иза боху, бехк буьллучу агIоно.\n«Тешашна Буданов вийначу меттехь гинарг кхин стаг ву. Талламхоша, Темерхановс лелийна ю бохуш юьйцу машен – харц машен ю бохуш чIагIдо», цуьнан адвокаташа. Кхелехь гайтинера цу машенан пачхьалкхан номер. Цуьнан метта ша машен гайта аьлча, кхелахо дуьхьала ваьлла. Цул сов, бакъонийн органаша масех дийнахь къайлаваьккхина лелийна коьрта теш а, кхаъ белла эца гIиртинера аьлла, бехк биллина Мусаевна тIе.\n2003-чу шарахь Буданов Юрий бехке карийнера нохчийн йоI Кунгаева Эльза лачкъа йина, ерна. Шена кхайкхийна итт шо дуьззина чохь ца доккхуьйтуш, иза хенал хьалха маьршаваьккхинера. 2011-чу шеран Мангал баттахь вийна Москох.


Рохинджашна тIехь къизаллаш лелорна Мьянман Iедалшна бехкбиллина ООН-о\nБусулба рохинджаш байарна Мьянман Iедалш емалдина оцу пачхьалкхехь талламаш бинчу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино, шаьш зорбане яьккхинчу рапортехь, яздо Reuters агенталло. Пачхьалкхан хьехамча Су Джи Аун Сан коьртехь а волуш, Мьянмас пропаганда яйтина рохинджашна дуьхьал цабезам гIаттош. Адамийн бакъонаш хьоьшуш, тIеман зуламаш даран тоьшаллаш къайла а дохуш аьлла ООН-ехь.\nРакхайн кIошт тIемалойх мукъайоккхуш, эзарнаш бахархой, шайна тIехь ницкъ барна, Бангладеше а хьахош, пачхьалкхан кхерамзалла Iалашъечохь нахана бан тору ницкъ совбаьккхира Iедало, дIахьедина Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино.\nДуьненаюкъара низамаш дохорна жоьпалла тIехь долчарна дуьхьал санкцеш яхар доьху ООН-е рапортан авторша. Доккхачу декъанна хьоьху церан активаш сацор, дехкар пачхьалкхашкахула кхерстар.\nРохинджашна дуьхьал операци дIаяьхьначу Мьянман пхеа инарлана дуьхьал санкцеш яха Iалашо ю ООН-ан. Стохка аьхка ООН-ан хиллачу Инарла секретаро Аннан Кофис зорбане яьккхира, Ракхайн штатерчу хьолах артикл. Мьянман Iедалхошна лерина 88 хьехам бара цу документ тIехь. Къаьсттина доьхура бахархошлахь реформаш дIаяхьар, шайн лаамехь мухIажиршна юхабахка хьелаш кхоллар, нийсонца кхелаш яр, адамийн бакъонаш Iалашъяр а.\nРапорт зорбане яьккхина ши де даьллачу заманчохь, "Рохинджаш кIелхьарабоху Араканан эскар" (ARSA) радикалан тобанан декъашхой тIелетира Мьянман эскаршна а, полисхойн дакъошна а. Цунна бекхам беш йолийра Ракхайнехь операци. Оцу гурахь 615 эзар гергга рохинджаш регионера арабевлира.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Шура кIеззиг хилча, бер декхачара дIадаккха мегий?\nШура кIеззиг хилча, бер декхачара дIадаккха мегий? ХIинца 9 бутт болуш ю сан йоI. Баркалла.\nЛераме йиша! Оцу хенахь бер декхачара дIадаккхар хьарам ду олийла дац хьоьга, хIунда аьлча ши шо кхаччалц бер дакхорах лаьцна долчу айатан маьIна дечу хенахь Iеламнаха иза важиб дац аьлла, оццул ца дакхийча къа ду олийла дац аьлла.\nБакъду, шина шарал кIеззиг йолчу хенахь иза декхачара даккхаран биллам бу аьлла Iеламнаха, дакхочара бер сацийча цунна зен хирг ца хилар. Нагахь санна берана цунах зен хир делахь, тIаккха мегар дац аьлла Iеламнаха, шина шо дузале хьалха иза декхачара даккхар. ХIунда аьлча, бер дакхор – оцу беран бакъо йолу дела.\nХIетте а, берана зен хир долуш хьал а ца хилча а, дика дуй-те ахь иза оццул хьалха декхачара даккхар, шура кIеззиг йара аьлла? Ши шо дуьзна даллалц бер дакхор чIогIа маьIне лоруш ду бохуш дуьйцу, оцу беран могшаллийна а, иза могаш-маьрша кхиарна а чIогIа оьшуш ду бохуш дуьйцу тоам боллуш иза дакхор, жималлехь цунна нена шура кхача ма-езза кхаьчна хилар, къаьсттина доьххьаралера шина шарахь. Цул совнаха, нанна шена а оьшуш ду бохуш дуьйцу Iилманчаша, цо шен бер дакхор, цуьнан шен могшаллийна а, цуьнан шен доьзалхочуьнца хир йолчу юкъаметтигна а, иштта кхидIа а.\nЦундела, кхин цхьаъа бахьана а доцуш ахь иза сацор дика хир ду аьлла ца хета суна, мелхо а вон хила а мега иза. Ткъа шура ца тоарна билггал долу дарба ду хьуна оьрсийн маттара «верблюжье сено» цIе йолчу ораматан даьтта малар. И даьтта мелча шура алсам йолу, иза билггал хууш дерг ду. Iаьрбийн маттахь «зайтул-хьулба» олу оцу даьттанах. Мисрехь (Египтехь) а, кхийолчу Iаьрбийн мехкашкахь а духкуш хуьлу иза, дукха деза а доцуш. Хьайн аьтту белахь и даьтта эца а эце, и мала хьажа. Нагахь санна и дан аьтту бацахь, лоьрана тIе гIо, цуьнга дийцийта хьайна шура алсам яккха хIун дан деза.\n14.04.2012 = 22.05.1433


Сайтана дуьхьалояр дастар - Маршо Радио\nМаршо Радион сайт дIакъевлина Оьрсийчохь. Муха еша тхан сайт?\nХIун дан деза?\nСоциалан машанашкара тхан сайте дахка а, линкаш елла аьтто хир бац шун, сайтана дуьхьалояр даста гIирсаш бацахь.\nЯзло тхан социалан машанашкарчу агIонашка!\nМаршо Радион агIонаш ю Facebook-хь, Twitter-хь, Instagram-хь, YouTube-хь – Цигахь таро хир ю тхан видеошка хьажа, истореш еша, керланаш довза, сайте ца довлуш.\nТхан керланийн аппликаци дIахIиттайе\nRFE/RL Радион керланийн программийн аппликаци ю App Store-хь йа Google Play-хь –цу чохь тIекхочийла ю тхан сайтерчу массо а къевлинчу материалашна, VPN а ю хIоттийна, апликаци дIакъовла аьтто бац.\nVPN хIун ю? Долара виртуалерчу машано (VPN) аьтто бо кхечу маттерчу серверан тIе а тасалой, адам довза а, иза волу меттиг къайлаяккха а. И хаамаш лаца чIогIа хала ду. Адамаш шайн интернет-кхерамзаллин терго ян буьйлабелчхьана, чIогIа гIаръяьлла VPN дуьненахь.\nДуккха а VPN-сервисаш евлла: атта а, чолхе а, мах боцуш, мехах а, еза а, лахара мах болуш а. Оьрсийчоь санначу пачхьалкхашкахь, VPN-сервисаш дIакъовлу, информацина маьршша тIекхача некъаш доьхкуш. Цхьайолчу авторитаран мехкаша хьалхатоьтту шайн VPN-ш, интернет-трафикна тIехь терго латто таро хилийтархьама.\nТхо тешаш долу, махбоцу сервисаш ю, адамийн бакъонаш а, йиллина юкъаралла а татта Iалашонца, йиллинчу технологийн Фондо а, Американ коммерцица а, Iедалхошца а йоьзна йоцчу организацино "дешан маршо шоръян, цензурина а, репрессин тергалдарна а тIехвала а маьхза пайдаэца таро лун - nThlink, Psiphon, Lantern, Orbot а.\nКуьзганаш. И хIун тамашен линкаш ю сайте вуьгу?\nТарло, аш тергал йина хила ехо а, башха а тхан цхьаболчу керлачу хаамашна тIевуьгу линкаш. Тхайн сайтийн "куьзганаш" олу, кепаш ю уьш оха пайдаоьцурш, масех меттигашкахь дIанисйина, Iедалхошна тхан сайташка довлар дIакъовла мел а чолхе хилийтархьама.\nКуьзганан сайт – сайтан, йа файлаш лахьоран кхечу серверехь хIиттиначу файлийн ма-ярра копи ю, сайтана а, файлашна а тIекхача цхьаннал а сав меттиг хилийтархьама. Ешархойн, хьалха а санна, юьхьанцарчу контентана тIекхочу, амма цуьнан метта йоьшу иза цуьнца цхьана йолчу сайтехь.\n"Куьзганаша" башха дукха болх ца бо, хIунда аьлча, Iедалхоша сиха блок туху царна. Нагахь санна, VPN лелош боцчу шайн бевза-безачаьрца маса линкаца дакъадан шу лууш делахь, оха хьоьху шуна. Куьзганан линк хилийтархьама, шун таро ю Chrome, Firefox браузерш шоръян апликаци чуяккха.\nАмма шайн веб-сайташкахь а, социалан машанашка еххачу ханна хIиттийначу публикацешкахь а гуттаренна а линкаш йолуш санна, царех пайда ца эцар хьоьху оха шуна, хIунда аьлча, гуш ма-хиллара, масех де дийнахь дIакъовлу уьш.\n“Луковые” олу TOR сайташ\nИштта шун аьтто бу Tor браузер чуэца анонимехь а, кхераме доцуш а тхан "луковый" олучу сайташка довла.\nTor браузер — махбоцуш, йиллинчу кодаца лелон программа ю, цо бакъо ло адамашна къайлах интернете довла. Сервисо интернет-трафик дIахьажайо, доллу дуьненахь дIасабаржийначу оверлейнан олучу машанехула. Цо мел а халчу доккху интернете волучун интернет-жигараллина тIехь терго латто.\nИ система юкъаяьккхина США-н Iедалан Iилманчаша 1990-чу шерашкахь, Американ иччархойн хаамаш къайлахьош гIо деш. ТIаьхьо цуьнан лицензи гIараяьккхина, США-н а, Human Rights Watch организацин а финансийн гIоьнца доларчу секторера интернетан маршо ларъечаьрга кховдийра. TOR-н балхана гIортор латтон, коммерцица йоьзна йоцу штаб-квартира Сиэтлехь ю.\nБраузер Tor муха чуэца Windows, MacOS, Android, Linux\niOS https-на: ://onionbrowser.com/\nНагахь санна, сайташ дIакъевлинехь, gettor@torproject.org адресца кехат дахьийта чулацам а боцуш, электронан почтехула браузеран комплектаци йоуьйтур ю шуна\nTor къевлина йолчахь, ешархошна тIайн гIоьнца Tor кхачор ю.\nТIайне бовла деза интернете буьйлучийн хIокху кепашца:\nЛерринчу @GetBridgesBot Telegram-канале дIахьажаде "/bridges", цул тIаьхьа шайга кхаьчначу могIанийн тIайш куьйга тIетоха, копи йоккхуш, Tor браузере юкъахIоттош [Настройкаш > Tor > ТIайш > ТIай ло].\nТIайнна электронан почтехула жоп деха: bridges@torproject.org; цул тIаьхьа хьайга кхаьчна тIайн могIанаш куьйга тIетоха, Tor браузере юкъахIоттош [Настройкаш > Tor > ТIайш > ТIай ло].\nTor браузера тIетасало Snowflake-хула [Настройкаш > Tor > ТIайш > Къастаде тIехоьттина тIай > Snowflake].\nАйхьа доьху тIайш чудало, рогIера тIедиллар кхочушде:\nКомпьютер тIехь: Настройкаш > Tor > ТIайш > ТIай хIоттаде\nAndroid: ТIайн конфигураци > Суна девза тIай хIоттаде\niOS: ТIайн конфигураци > Пайдаоьцучун тIай\nTor проекто Telegram-канал латтайо ингалсан а, оьрсийн а меттанашкахь болчу пайдоьцучарна гIо латтлш: @TorProjectSupportBot.\nТхайн репортажаш яржош, тхайн юкъараллина а, тхайн ешархошна а тIетовжу тхо. Шайн социалан машанашка аш йоккхуш, шайн бевза-безачаьрца дакъадеш, тхан материалашна аш ечу хIора линкана баркалла шуна.\nХуийла дац, аш линкаш кхоьхьуьйтучу нехан техникан таронаш муха ю. Церан VPN юй а, цаьрга линкаш еллалой а шайна хууш дацахь, файлаш санна тхан материалаш цаьрга дIатийса йиш ю шун.\nТхан веб-сайташкара йоллу видеош а, аудиош а дIаэца таро ю шуна, цул тIаьхьа цаьрца дакъадан. Нагахь санна, текст яхьийта шу лууш делахь, "зорбатоха документна" олу нуьйда тIетаIаяр хьоьху, тIаккха pdf санна файл ларйийр ду аш, цул тIаьахьа дIадахьийтича довлу.


Меркел Ангела Iамерке яхана, Оьрсийчоьнна тIеIаткъам бан керла некъаш лаха\nIамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ -- Iамеркан президент Обама Барак а, немцойн канцлер Меркел Ангела а цхьаьний зобран-конференци луш ду, Вошингтон, 2Сти2014.\nПIераскана Iуьйранна дIайолаелла Малхбален Украинехь сепаратисташна дуьхьал операци. Ханна хIоьттинчу Киеверчу Iедало эскарш хьажийна Славянск гIала, цигахь къепе юхаметтахIоттон. Малхбузера пачхьалкхенаш цу юкъана кризис дIаерзон а, Оьрсийчоьнна тIеIаткъам бан а некъаш лоьхуш ю.\nЕарий дийнахь Вашингтоне яханчу немцойн канцлеран Меркель Ангелин коьрта Iалашо, кхеташ ма-хиллара, Украинина а, Оьрсийчоьнна а гуонахьа хIоьттинчу хьолехь яха йиш йолу керла гIулчаш лахар ду. Ларамаза ца лору тергамхоша, иза Цхьанатоьхначу Штаташка шен Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца рогIера телефонехула къамел хиллачул тIаьхьа, мукъа де долшехь, яхар.\nМеркел цига официала визитца яхана яц, иза цуьнан белхан визит ю. ХIетте а, даима хуьлчул дуккхаъ чолхех а, юьзнох а ю цуьнан хIинцалера программа, хаийтина канцлерамтерачу цуьнан прессица болчу гIоьнчаша журналисташка. Масала, цкъа а ца хиллачу кепара, деа сахьтана Цхьанатоьхначу Штатийн президентаца Обама Баракс ша-шеца дагадовларш дIахьур ду цуо. Ткъа цу дагадовларийн тема - юха а Украина а, Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш а.\nВашингтоне яхале Оьрсийчоьнан президентаца Путинца шен хиллачу къамелехь Меркел Ангелас цуьнга дехар динера, Женевехь масех кIира хьалха хилла болу бартана ша реза ву аьлла официала дIахьедар де, аьлла. Иштта иза гIоьртинера, цуьнан гуоно чIагIдарехь, Малхбалерчу Укранера Оьрсийчоьнгахьа йолчу къепе дацарш лелочу сепаратистийн тобанашка Iад Iе аьлла вистхилар Путинна тIедожон.\nАмма цу шинна а хIуманна тIехь цуьнан ка ца делира, Путин Владимирца барт бан. Ткъа цул тIаьхьа масех де далале Малхбалерчу Украинехь цIий Iена доладелла, цигарчу сепаратисташа Женевера барт кхочуш бан ца тикарна а, къепе дацарш кхин а кIорге довларна а.\nИ дерриге а тидаме а эцна, Обама Баракца хIинца санкцийн кхозлагIа гуо биййаре бан дагахь ю Меркел. ХIун хир ду цу керлачу гIуданашкахь бохург билгал хууш дац, амма Малхбузерчу тергамхоша чIагIдарехь, уьш коьртачу декъехь йоллучу оьрсийн пачхьалкхана лазаме хин йолу экономикан санкцеш хила там бу, масала, Оьрсийчонца махлелорна дуьненан юкъаралло эмбарго яр, ГIажарийчоьнна дуьхьал йиначу санкцех терра.\nКхозлагIа санкцийн гуо билгал хир бу бохучунна тIехь цхьаннан а шеко яцахь, амма маца я Оьрсийчоьно хIун дахь юккъейохур йолуш ю и кхозлагIа санкцеш бохург а цкъачунна хууш дац. Иштта, масала, еари дийнахь цу хьокъехь шега журналисташа динчу хаттарна Меркелан пресс-секретаро Зайберт Штефана догдатIарца жоп делира: „И санна хIума пресс-конференцешкахь кхайкхош ма ца хуьлу, уьш Европерчу а, трансатлантикерчу партнераш, вовшашца дага а бовлий, хоьуйтуш ма хуьлу“, - аьлла, Меркел цIайирзинчул тIаьхьа хуур ду бохучунна нундохуш.\nАмма Европано а, Цхьанатоьхначу Штаташа а жим-жима юккъейохучу санцкцеша Оьрсийчоьнна беш башха хара бу аьлла тIеIаткъам бац аьлла хета дуккхаъчу аналисташна. Малхбалерчу Украинехь тIеман тийсадаларш дIадоладеллачул а, цIий Iена дуьйладеллачул тIаьхьа-м муххале а. Украинера хьал хаддаза шен тергонехь латтош волчу Европин стратегикаллин талламийн институтан экспертана Асхабов Хьамзатна хетарехь, Украинера кризис дIаяккха цхьа некъ бен бац, ткъа иза а эскарийн гIоьнца карон йиш яц.\nАсхабов Хьамзат: „Соьга хаьттича, Украинин куьйгалло дан дезаш дерг – иза халкъо хьалха туьттуш болу нах схьа а гулбина, - къоман мэр, къоман губернатор бохуш цхьа нах бу-хк цигахь, - цаьрца барт бан безара цара. Цара иза хIунда ца до со кхеташ вац. Иза ца дар чIогIа эшаме хета суна. Ян езахь федеративан республика а, ца йича ца йолуш йолу муьлха а пачхьалкхан кеп ян а йина цигахь, цул тIаьхьа дIанислур дара цаьрга массо а хIума. Оьрсийчоь а ю кехата тIехь, низамца федеративан республика, амма бакъодолчехь иза унитаран пачхьалкхе ю, массарна а юйла а хууш“.\nЦу юкъана пIераскана дийнахь дIайолаеллачу Донецкан кIоштарчу террорхошна дуьхьалчу операцехь хIинцале а масийта стаг вийна. Билгал долу байъинчеран терахь къаьстина дац, амма, тайп-тайпанчу хааршца, иза пхеа стаге кхочу.\nТкъа Украинера хьал цIий Iаноре даларх саготта болу Европера куьйгалхой шаьшна уггаре а дика бан хууш болу болх – дIахьедарш дар - беш бара пIераскана дийнахь а.\nИштта, Евробертан арахьарчу гIуллакхийн а, кхерамазаллин а лакхара комиссар йолчу Эштон Кетринс а, немцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера а юкъара дIахедар дира Берлинехь леринчу пресс-конференцехь, Украинехь „ницкъ баран градус лахъян“ а еза, сепаратисташа шаьш дIалийцина йолу гIишлош маьрша яха а еза, аьлла.


Мангал-бутт 24, 2015\nДагестан -- ХIинжа-ГIалара маьждиг. 2015\nТаханлерчу дийнахь Оьрсийчохь уггаре а дукха бусулба динан кхоллараллаш а, маьждигаш а, дешаран меттигаш а йолу меттиг ю Дагестан. Амма царах цхьаерш хIинца а оьшуш долу кехаташ доцуш ехаш ю. Ткъа республикехь денлуш ду дукха хенахь дуьйна цигарчу бахархошо лелош хилла ислам бохуш чIагIдо Дагестанера талламан центран куьйгалхочо Гереев Руслана.\nДагестан даиман а хилла Iелам нах дукха хиларца а, дин лелон меттигаш а, таронаш а алсам хиларца а евзаш. Тахана муха лаьтташ ду цу агIор цу республикхь долу хьал? И хаттар делира аса Къилбаседа Кавказехь бусулба динан хьал толлучу центран куьйгалхочуьнга Гереев Руслане.\nГереев Руслан: «Тхан кхузахь 3500 динан вовшахтохаралла ю. Царах 2000 сов маьждиг ду. Дин лелон оьшург долуш ду. Бухе диллина Iадаташ а, халкъан ламасташ а ду. Иза кхузамахьлерчу кегийрхойн харжам бу. Цундела пачхьалкхо цу агIор дуккха а хIума дина. Цо низаман бух биллина цунна. Иза юкъагIерташ яц дин лелорна. Аса бохург официалан кепара юкъа ца гIерта бохург ду. Ткъа вьушта, дуккха а фондаш ю динан организацешна оьшуш долу гIо дан - маьждигаш деш а, кхин йолу динца йоьзна кхоллараллаш еш а».\nАмма пачхьалкх мел дIагIертарх ша бусулба юкъаралла меттах ца яьлча гIуллакх хир дац къепе хIотторехь аьлла хета Гереев Русланна.\nГереев Руслан: «Пачхьалкх мел гIертарх бусулба юкъаралла юьстах яьлла латтахь, цо жигара дакъа ца лацахь, динан вовшахтохараллин векалша дакъа ца лацахь цу агIор кхоччуш къепе хIотто аьтто хир бац. Карарчу хенахь юха денлуш ю суфизм олу, Къилбаседа Кавказехь ламаст а хилла лаьттина йолу динан кеп».\nБусулба дин Iамо а, цунна тIаьхьакхиа а, иза кIорггера довза а лууш болчу кегийрхойн иза дан аьтто бу бохуш дуьйцу Гереев Руслана.\nГеррев Руслан: «Тхо долчехь, Оьрсийчохь, 100 сов медресе а, маьждигашкара мактабаш а ю. Официалан кепара 7 гергга лаккхара исламан дешаран меттиг а ю. Исламан динах лаьцна юккъера хаарш луш йолу 29 медресе ю болх беш Дагестанехь. Цу кеппара терахаьш ду кхечу регионашкахь а, амма Дагестанехь санна аслам дац уьш цигахь».\nДагестанера кхочу хаамаш синтеме ца хуьлу дукхачу хьолехь. Сих-сиха леррина операцеш дIахьо бохуш дойуш адамаш ду. Цу гIуллакхо сагатдон хир ду бусулба нехан аьлла, хьахийча Къилбаседа Кавказехь бусулба динан хьал толлучу центран куьйгалхочо Гереев Руслана иштта жоп делира.\nГеррев Руслан: «Цу хаамийн чулацам цхьаммо кхуллуш ма-буй, бакдуй иза?! Оха ладоьгIча Европехь болу хаамаш бу дуккха а адамаш дайарх а, хIуманаш лечкъорех а, вониг лелорах лаьцна. Амма тхан хаамийн гIирсаш цунах лаьцна ца дуьйцу, диканиг схьаоьцу цара. Ткъа кхузахь хуьлучух лаьцна дуьцуш дуккха а дика хIуманаш доллушехь, хьалха тоьттург вониг ду».\nДагестанехь тIеэцна болх беш ду салафиташ олучу нахана дуьхьал хьажиийна низам. Цундела делахь а, цхьайолу бусула тобанаш Iедалша регистрациа йина а йоцуш болх беш ю Дагестанехь. Гереев Руслан дийцарехь, офицалан кепара Дагестанехь 2500 сов юкъараллах. регистраци йина 804 юкъаралла бен яц. Цуьнан бахьана иштта го Гереевна.\nГереев Руслан: «Тхуна юстицин органаша оьшуш йолу пропаганда цаяр бахьана ду аьлла хета кхузахь. Динца йоьзна пачхьалкхан урхаллаш ю динан юкъараллин куьйгалхошка регистарци яйта езашрг. И болх кхузахь беш бац. Иза баккъалла а иштта долуш ду».\nДагестанехь бусулба дин лелорца доьзначу хьолах лаьцна дийцинарг вара Къилбаседа Кавказехь бусулба динан хьал толлучу центран куьйгалхо Гереев Руслан.


Хасимиков Салман: спорт яц бат-марш отучохь, ахча ду\nМангал-бутт 21, 2017\nМуьлха спорт ю пайде?\nМуьлха а таханлера спорт санна, гIаранца йирзина ГIалгIайчохь Оьрсийчоьнан охьатохаран чемпионат.\nАйдина дуьйцу наха толам баьккхинчарна делла совгIаташ.\nДагестанерчу латархочунна-толамхочунна Сайдулаев Iабдулрашидна Евкуров Юнус-Бека ToyotaLand Cruiser 200 елла.\nИштта деза совгIаташ тIаьхьарчу хенахь деш хиларх цецвала дац. Амма хьалхо къийсадаларшкахь уггаре лекхачу йозаллехь дашо мидал яьккхинчу Хизриев Анзорна а ца бина и тайпа ларам, бохуш, цецбуьйлу гIалгIай.\nЛела къамел марсадоккху кхин а цхьана хиламо: кху деношкахь Владимир-гIалахь дIахьочу турнирехь Оьрсийчоьнан чемпион ваьллачу гIалгIачунна Евлоев Мусана елларг а яц Toyota Сamry бен, иза нийса 2-3 йорах ю джипал.\nИ дерриг а хаддаза дуьйцу ду социалан машанашкахь.\nХууш ду Оьрсийчоь Олимпиадехь толам баьккхинчарна массарел дукха ахча луш пачхьалкх ю. Ахчано бусту спортхочун мах а, цуьнга болу ларам а.\nХIун ду ишта? Патриотизм гIелъелла, я ахчане бирзина спортхой?\nИ хаттар делира Маршо Радионо дуьненан чемпион лаьттинчу паргIатчу кепехь охьтохахархочуьнга Хасимиков Салмане.\nЦунна ца тов таханлера спортехь тIех сов ахчанаш лелар.\nХасимиков: «Хьалха къобал деш дацара иза. Тхуна оцу хенахь коьртаниг яхь яра. Тхуна стимул цIахь эриг дара. Иза хIинца дIадолуш ду. Ахча коьрта ду тахана».\nСпортхошца кхетош-кхиоран болх бан беза аьлла хета Хасимиков Салманна. Церан хьехархоша а, тренерша а спортхошна уьш кегий болуш дуьйна коьртачу дилла деза массо хIуманал хьалха ахча долийла доцийла.\nХасимиков: «Кегийнахаца бен болх жигара баьккххича, цхьа жамI хир ду. Тренерш, хьехархой, цара кхиораш вовшах а тоьхна, болх бан беза».\nОхьатохарх латар Олимпиадашкара дIадоккхуш дара масех шо хьалха. Амма дитира Олимпан комитето.\nТахана дукха бу нохчийн къоначу спортхой "доза доцу латар" олучу спортехь. Бетах, мерах етта мега, садукъадеш лета мега. Дуккха а спортхой а санна, профессионал-спортхо Хасимиков Салман реза вац цунна.\nХасимиков: «Йолуш йолу спортан кепаш дIа а йохуш, батош йохочу, гIаш юккъе а вуллий, буй беттачу, цергаш йохочу кепашкахь лета хIинца. Иштта хазалла гайта йиш юй? Сий лардойла дуй? Суна хетарехь, ловзаран спорт, масала, баскетбол, гимнастика, некадар даржо деза. Ткъа оцу латарехь, къакъ-олий куьг, ког кагдо. Кхане йолуш хIума дац иза».


Семинар концерт йоцуш йирзира амма цо цуьрриг лах ца дира цуьнан маьIна\n17 февраля в 12:02 (2010 г.)\nХIокху деношкахь Хьалха-Мартан районан Iалхан-Юьртарчу культуран дворецехь дIаяьхьира районан культуран белхахойн семинар. Цуьнан тема яра «Кегийрхой ийманехь кхетош-кхиорехь Культуран министерствон учрежденийн маьIна». Семинаран балхахь дакъалецира Нохчийн Республикан Правительствон Председателан заместитела Магомадов Лоьмас, Нохчийн Республикан культуран министра Музакаев Дикалус, Кегийрхойн комитетан председатела Тагиров Мурата меттигерчу администрацин векалша, юьртан бахархоша. ХIора юрт а, юьртара культуран учреждени а нохчийн къоман ламасталлин культура, цуьнан син мехаллаш меттахIитторан шатайпа кхерч хилла дIахIотта еза, билгалдаьккхира шен къамелехь Магомадов Лоьмас. Хууш ду, Нохчийн Республикан Президента а, Правительствос а юьртан бахам кхиорна тIе мел боккха тидам бохуьйту, цуьнца цхьаьна дIахьош ду ярташкарчу культуран учрежденийн белхан хьелаш тодар а, церан болх айар а.\n– Культуран министерствона юкъайогIуш ю филармони, 4 театр, хелхарийн 4 ансамбль, вокальни тобанаш, хIора юьртахь бохург санна, культуран цIенош, библиотекаш, иштта кхин а культуран учрежденеш. Тхан коьрта Iалашо искусствон ницкъаца кегийрхой ийманехь кхетош-кхиор ю. Оцу декъехь дуккха болх а бо. Шен шатайпа культура йоцуш къам хуьлийла дац, ткъа культуран бух ненан мотт бу, цундела ерриг ойла и айарна тIеяхийта еза. Маттана херадевлча, вешан гIиллакхашна, оьздангаллина херадовлу вай, – билгалдаьккхира Музакаев Дикалус шен докладехь. Цо хаийтира «Ноев ковчег» дуьненаюкъара кинофестиваль кху шарахь а дIахьуриг хилар.\nБахархошца культуран-серлонан, кхетош-кхиоран болх вовшахтохарехь доккха зеделларг ду Iалхан-Юьртарчу Культуран цIийнан белхахойн. Дукха хан йоццуш, капитальни ремонт йина, тодинчу цу чохь хьалхалерчу жигараллица шайн болх дIаболийна коьртехь Солтымурадов Iайнди волчу культуран белхахойн коллективо. Мел меха ю кхузара мохкбовзаран музей. Шайн юьртах лаьцна дуьйцу эзарнаш тоьшаллаш гулдина Iайндис а, цуьнан накъосташа а. Кхузахь сих-сиха хуьлу яздархошца, Iилманчашца, бевзаш болчу юьртахошца цхьаьнакхетарш. Семинаре гулбеллачарна чIогIа пайдехь дара Культуран цIийнан белхан зеделлачух долу I.Солтымурадовн къамел.\nДийцаре дан леринчу гIуллакхехула чулацаме дагадовларш хилира семинарехь. Цуьнан болх берзош концерт хила езаш яра, исбаьхьаллин самодеятельностан артисташ а кийчча бара, амма концерт ца хилира. Концерт юкъахйитаран бахьана а довзийтира – лулахь керла даьлла тезет хилар. Семинар концерт йоцуш ерзарх гулбеллачарна вас-м муххале а ца хилира, мелхо а гIиллакх-оьздангаллин масал гар хилира.\nЛулахь тезет даьлча, шен кертара ловзар сацош ма ду вайн.


Официальный сайт Парламента Чеченской Республики - Нохчийн Республикин Парламентан Председателан Даудов Мохьмадан Нохчийн меттан денца доьзна декъалдар\nНохчийн Республикин Парламентан\nПредседателан Даудов Мохьмадан\nНохчийн меттан денца доьзна декъалдар\nЛараме Ахьмад-Хьаьжин Рамзан, хьоме махкахой!\nАс даггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца! Баккъал а, вайн массеран а дог-ойла гIаттош, вайга нохчий хиларх дозалла дойтуш де ду хIара. Тахана Нохчийчоьнан массо а маьIIехь буьйцуш нохчийн мотт хеза вайна, нохчийн къоман духаршца кечбелла къонахий а, мехкарий а го вайна. Мел доккха ниIмат ду хIара.\nНохчаллехь вай чIагIдеш долу хIара ниIмат, Делан пурбанца, вайна делла Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо, нохчийн къоман баьччано Кадыров Ахьмад-Хьаьжас а (Дала гIазот къобалдойла цуьнан), цуьнан кIанта Нохчийн Республикин Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо, халкъан тхьамдас Кадыров Рамзана а.\nАхьмад-Хьаьжас муьлххачу а гуламехь хецна нохчийн маттахь къамел дора. Цунна дика а хаьара иза. Иштта, массо а кхеташонехь, цхьаьнакхетарехь нохчийн маттахь къамел деш ву Ахьмад-Хьаьжин Рамзан а, вайна массарна а бIаьрла масал а гойтуш. Цунах Iамар тIехь ду вайна массарна а.\nНохчийн матто Iаламат доккха маьIна леладо вайн халкъ ийманехь, оьзда, гIиллакхе кхиорехь, Даймахке безам кхолларехь. Вайн ненан мотт бийцарца чIагIлуш ю вайгахь нохчаллин сийлахь мехаллаш. Ткъа иза бийца тахана санна маьрша хилла дац цкъа а нохчийн халкъ.\nНохчийчоьнан Куьйгалхочо дерриге а хьелаш кхоьллина нохчийн мотт Iалашбан а, кхион а, марзбан а. И волчохь, вовшах а тоьхна, болх беш ю нохчийн мотт Iалашбаран а, кхиоран а экспертийн кхеташо. Цо мотт кхиорна тIехьажийна дIахьош, хIинццалц бина хилла боцу, боккха болх бу. Цул сов, нохчийн мотт, оьрсийн маттаца нийсса, Нохчийн Республикехь пачхьалкхан мотт лоруш бу. Иза иштта хилар чIагIдина ду Нохчийн Республикин Конституцин 10-чу статьяхь.\nНохчийн мотт бийца, кхио тахана йолчу хIокху маршонах пайдаэца Везачу АллахIа хьекъал, кхетам лойла вайна.\nНохчийн Республикин Парламентан Председатель


Интернетехь оппозицин агIонашка хьежарна кегийрхой чехийна Нохчийчохь\nИнтернетехь оппозицин агIонашка хьежарна меттигера виъ вахархо чехийна ницкъаллин структурийн белхахоша, хаам бо Кавказ.Реалиино. Цаьрца леррина "профилактикан къамел деш" яьккхина видео гучуяьлла кIиранан дийнахь, Товбеца-беттан 11-хь "ЧП-Чечня" инстаграмерчу агIонехь. Видео тIехь гуш дерг хуьлуш ду Аргунерчу полицин (ОМВД) декъехь.\nСинтем бойъу мукъам а балош (дуьйцург хезаш дац) видео тIехь гойтуш ву кортош а охкийна пенаца дIахIоттийна меттигера 4 вахархо. Цаьрца къамел ду деш, чохь кегийрхойн гергарнаш а болуш.\n"Кхеторан" олу къамел деш верг ву Аргунерчу полицин ОМВД-н хьаькам Байсултанов Юсуп. Цунна муха хиъна и кегийрхой интернетехь мича хьажна, кхетош дац.\nАргунера полицин дакъа сих-сиха хьехадо бакъонашларъярхоша Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхош хиларх лаьцна дуьйцуш.\nИштта "Мемориал" бакъонашларйон центро бинчу хаамца, 2020-чу шарахь Марсхьокху-беттан 28-чу дийнахь Чечанахь муьлуш бу ца хуучу наха лаьцна дIавигнера меттигера 7 вахархо. Масех кIиранах, тIехь ницкъ а беш, латтийнера уьш Аргунерчу полицин декъехь.\nКхушара Охан-беттан 23-хь Мемориало дийцарехь, ницкъаллин структурийн белхахоша Аргунехь лачкъийнера Комсомольское юьртара 26 шо долу вахархо Татаев Акраман. Т1аьхьо цуьнан нене хаам бинера иза Аргунерчу полицин декъехь ву аьлла. Полисхоша чIагIарехь, царна дуьхьало йина хиллера жимачу стага шегара, бехк-гуьнахь а доцуш, телефон дIаяккха гIоьртича.\n"Мемориало" хьалхо кхайкхам бинера Нохчийчохь адамаш доьза довш хилар сацо юкъаозо еза дуьненаюкъара вовшахтохалаш аьлла. И дIахьедар даран бахьана дара 2017-чу шарахь, йина кхела а йоцуш, республикехь дуккха а адамаш дайар. Оцу юкъахь хьехош дара Аргунера полицин дакъа.


Ленинаулехь гIоьртина лаьттина хьал дIадирзина\nНохчийчоьнан Iедалан аьтто баьлла Дагестанерчу Лелинаулехь иккхина дов маьрша дIадерзо. Маршо Радион корреспонденто бинчу хаамца, карарчу хенахь Казбекан (Аухан) кIоштахь Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанца йолу КПП (таллам а беш чекхволуьйту пункт) болх беш ю могIарерчу рожехь.\nНохчашна а, суьйлешна а юкъахь Дагестанерчу Ленинаулехь иккхина дов нийсонца дIадерзаде аьлла, цига баханчу нохчашка сатухуш хиларе деха ваханера Нохчийчуьрчу парламентан спикер Даудов Мохьмад ("Лорд").\nМангал-беттан 25-чу дийнахь Дагестанерчу Ленинаулехь, дуккха а наха дакъалоцуш буй-тIарий а еш, дов иккхинера нохчийн а, суьйлийн а кегийрхойн. Цу хиламо эргIада бахийтина бу дуккха а нах, цунах доккха зулам хила мега аьлла.\nНохчийчоьнан къаьмнийн политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а, информацин а министран когаметта волчу Гудаев Лемина хетарехь, Аухан проблема дIаерзор дахделла. Амма экстремизм лелоро а, къаьмнашна юкъахь дов марсадаккха гIертаро а проблема дIайоккхур яц аьлла хета цунна.


ГӀаргӀули — Википеди\nГӀаргӀули — ( en. Grus grus ). Оьрсаша гӀаргӀулих "Журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу гӀаргӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀаргӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀаргӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.\nГӀаргӀулин зӀок нийса а, еха а, ира а ю. ГӀортош еха ю. Настарш лекха а, юткъий а ю цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. ГӀаргӀулеш ялх тайпана ю вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка юха йоьлху. ГӀаргӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг ю. Нилхха чо а болуш. И ялхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса ю. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь ю тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀиэхьа цӀиэ тӀеда бу цунна. Когаш Ӏаьржа бу.\nГӀаргӀулин яхар тундрехь хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а лаьмнашка кхаччалц ду. Боьршан, стен шиъ цхьана хуьлу гӀарагӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь. Баьццаро бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀаяхйина гӀорта а, тӀиэхьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало яр кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀаргӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш "хелхар" до цара. ГӀаргӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀаргӀулеш. Ӏаламан хазна еш уьш хиларе терра гӀарагӀулеш ларо декхар ду адамийн.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀаргӀули&oldid=1785567»\nТӀаьххьара хийцам бина 2017, 9 январь 12:18\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2017, 9 январь, 12:18.


Цхьа ши шо ду Нохчийчохь белхазаллица къийсам болийна. Оцу юкъанна гIеххьа лахделла белхийн къоьллин терахь. ХIинца дечу дIахьедаршца 10 сов процент бен ца йисна иза. Иза а дукха хеташ, Iалашо ю хIоттийна, тIейогIучу заманахь 0 проценте кхачо.\nТахана официала бечу хаамашца белхан меттигаш йоцуш, цунах Iедало ахча луш 62 эзар сов стаг ву. Хьалхалерчу шерашка хаьжча, и терахь лахделла 31 эзар сов процентана.\nСоциалан хьашташ кхочушдаран министралло бечу хаамашца, дуьххьара и терахьаш лахдаларан бахьана ду махкахь юьртбахаман комплекс шуьйра болх бан йолаялар а, йоккха а, жима а бизнес а, туризм а яржар а, иштта инвестицеш чуялор а.\nКху тIаьхьарчу шина шарахь иинвестицийн 89 проект йолийна боху оцу хьостано дуьйцург тидаме эцча. ТIейогIучу хенахь кхин а 174 цу тайпа проект а ю юккъейоккхур йолуш. Цара а 10 эзар меттиг гергга нахана болх хуьлуьйтур бу.\nБелхан меттигашца Нохчийчоьно бала хьоьгуш болу дукха хан ю. Ерриге а Къилбаседа Кавказ а ю оцу хьолехь.\nТкъа муха дахаделла Нохчийчоьнан Iедалшка и хьанна а гайта мегар долу, угр-аттала Европера кхиаме лору пачхьалкхаш а шайх хьоьгур йолу терахьаш?\nДашна ала догIу, махкахь белхазаллица изза терахь 10 сов процент масалла ду, Еврозонехь а ду. Ткъа, Францехь а, Италехь а, кхин а чолхе лаьтташ ду цуьнца доьзна хьал.\nСоьлжа-ГIала юккъехь лаьтташ ю белхан биржа олу меттиг. Цигахь дуккха а божарий а, тIаьхьарчу хенахь зударий а дийнахь сарралца лаьтта, цхьаммо болх кховдор бацара теша шайга, бохуш.\nБу царна юккъехь лаккхара дешаран хьукматаш чекхъяьхнарш а, ишколехь ца дешнарш а.\nСхьагарехь, тIаьхьарниш гIолехьчу хьолехь а бу, хIунда аьлча, цара хьоьгу бала - церан дахаран кеп ю, ткъа лаккхара дешар а дешна, тIаккха иштта хало а йоцуш коьртаца болх бийр бу ша, аьлла сатийсам а болуш леллачунна хала ду оцу хьолах дIавуола.\nДелахь а, яахIума еза, чоь йоьттина доьзал хилча-м хIетте а. Журналист вуйла хиъча, къамел дан ца лаьа биржехь болчарна. Полисхоша даима лоьхку уьш.\nАмма хьашто юха а дIахIуьттуьйту уьш цига. Iедалан белхашка хIунда ца доьлху шу, аьлла хаттар делча, иштта жоп делира Расул цIе ю шен аьллачу царах цхьамма.\nСуна-м ца хилла Iедалера гIо\nРасул: «Со мичча а гIур-м ву балха. Амма 20 эзарал кIезга ахча ца деза суна. Иза а схьа ма ца ло шен хеннахь. Iедалан балха а хIоьттина, цхьана баттахь алапа а эцна, юха эха-шарахь иза ца оьцуш Iен йиш яц сан. 22 шо ду со биржехь лаьтта. Суна-м ца хилла Iедалера гIо».\nСоьлжа-ГIалара вахархочунна Акаев Висханна ца хета дуьйцуш долу терахьаш бакъдолчуьн бух тIехь ду аьлла. Болх беш бу нах, мацалла бала йиш ма яций, амма Iедалан, я Iедало нисбинчу балхахь бац уьш, аьлла дийцира цо.\nАкаев: «Белхан меттигаш цхьа леррина гонна хир ю. 10 процент-м ца хаьа суна, 60 процент хир ю болх боцуш. Со дукхачу меттигашка балха ваха гIиртина.\nЦунах кхин гIуллакх а ца хилла, эцца кибарчиг юьллуш, плитка юьллуш болх беш ву-кх со. Болх бац, аьлла дIаязвина вара со. ХIинца со цига ваха а ца воьду, ас царна дитина и ахча сагIа а дина.»\nГрозный-кIоштера вахархо Вараев Адам ша хаъала хилча дуьйна дечиган-пхьар болх бина ву. ХIинца а шен лаьцна белхалой а болуш ву иза. Цунна хетарехь, цхьанна а кепара Iедалан бага хьежа ца оьшу, мехах нехан керт аьхкина а ахча даккха деза. Шеца бу, элира цо, болх беш лаккха дешараш дешна нах.\nБолх бан луучунна иза шортта болуш бу-кх"\nВараев: «Болх бан луучунна иза болуш бу. 50 процент вайнахана болх бан ца лаьа. Луучарна а кIезга бан лаьа, алссам ахча схьаэца лаьа. Латта лело а ца лаьа хIинца нахана. Со волччохь бу-кх лаккхара доьшийлаш яьхнаберш. Сан жимахволу кIант а ву соьца болх беш. Болх бан луучунна иза шортта болуш бу-кх.»\nТахана белхан меттиг яц, аьлла Iедалан урхалле хьо дIаязвайта атта дац. Дукха къахьега деза хьо учете царга хIоттавайта. Шайн цIеяккха ца луучу бахархоша билгалдоккху белхазаллин терахь цIеххьана лахдалар оцу бахьанца ду аьлла.


Таджикистанан Iедалхоша дIахьедина, шаьш коронавирусана тIехь толам баьккхина аьлла. Тешийла дуй царах?\n2021 шо карадеачхьана Таджикистанехь коронавирусан ун даьлла виъ стаг бен вац, ткъа дарбан хIусамашкахь оцу лазарца висина стаг а вац. Пачхьалкхан могушалла Iалашъяран а, социалан а министралло бина ишта хаам, яздо Настоящее Время телеканало.\n200 гергга дархо шайн цIахь дарба деш воллушехь, могушалла Iалашъяран министралло эпидеми йирзина бохуш, кхийкхош ду. Официалан статистикех таджикаш берриш а бац тешаш.\nМедицинан масканаш Душанбехь массара а бохург санна лелош ю, амма, дукха хьолахь, кисанахь. Юкъарчу транспорта тIе ховшуш оьшу царна масканаш, иштта туьканаш чу а, пачхьалкхан хьукматаш чу боьлхуш а. Даим а ца хуьлу низамашна тIехь терго латтош хадархой.\n"Дозанаш къевлина ду, тхо долчу цхьа а вац вогIуш, цундела цамгар а яйна", - аьлла хета Настоящее Время телеканало хаттар динчу цхьахволчу таджикна.\nОьрсийчу лела кеманаш совцийна Таджикистано а, Оьрсийчоьно а Зазадокху-беттан 27-чохь дуьйна. Делахь а спецрейсаш пачхьалкхана юкъахь дIасалелаш ю.\n"Тхан къомо массо а кхерамзаллин барамаш кхачо йоллуш ларбарна дерриг а дика ду тхан", - боху хаттар динчу кхин цхьаммо.\n"Массанхьа а охьаховшийна хадархой бу, амма, масканаш лелорна тIехь терго ца латтайо цара. Бакъду, массанхьа а дIадиттина йозанаш ду: масканаш лелае бохуш, юкъадаьккхина омра а ду Iедало", - бохуш, билгалдоккху кхин а цхьана стага.\nТаджикахоша масканаш лелорца ледарло ярна реза бац могушалла Iалашъяран министраллехь. Дарбанан хIусамашкахь официалехь коронавирусан инфекцица пациенташ бацахь а, тIаьххьарчу деношкахь ун къаьстина веа стагаца. Цундела кхачо йоллуш толам баьккхина COVID-19 вирусна тIехь, олийла дац хIинца а.\n"Селхана ковид гучуяьлла веа вахархочуьнца, дозанашкахула Таджикистане юхабаьхкинчех ву царех ун долу шиъ", - боху пачхьалкхан санитаран а, эпидемиологин а хьукматан хьаькамо Джаффаров Навруза.\n2021-ра шо юккъе даьллачу заманчохь эшон аьтто хир бу тхан корорнавирус аьлла, оптимизме дIахьедина могушалла Iалашъяран министралло. Бахархошна вакцинаци яр долор ду оцу хенахь. Тахана Iедалхой сиха бац молханаш эца – массо а вакцина зийначул тIаьхьа, Дуьненчуьрчу могушалла Iалашъяран организацин (ВОЗ) рекомендацешка а хьовсуш, уггар а диканиг эца Iалашо ю церан\nТаджикистанан Iедалхойн дIахьедарх ца теша блогер Гулов Рустам. ВОЗ-н мисси пачхьалкхе кхаччалц къайладаьхьнера цара коронавирус махкахь хилар, ткъа официалан статистика масийттазза лахара яра официалехь йоцучул а.\n"Хаамийн гIирсаша зорбане доху зераш. Уьш ду могушалла Iалашъяран министралло лун терахьаш. Ткъа ВОЗ организацино Iорадохурш министраллан зераш ду, - боху Гулов Рустама. – Ткъа и статистика кеп-кепарчу ресурсашна юкъахь го бохуш ю, тIаккха гуш хуьлу – дуьххьара езраш довзийтинарг могушалла Iалашъяран урхалла хилар. Нагахь санна, цара цхьаъ олий, иза бакъ дуй хьожуш, талла Iаламат хала хуьлу".\nОфициалан терахьашца, бархI миллин бахархой бехачу Таджикистанехь коронавирусан уьнах цомгаш хиллера 13 эзар стаг, ткъа кхелхина 90.\nСоциалан машанашкахь гулдинчу, официалан доцучу зерашца, стохка Стигалкъекъа-баттера Гезгамашин-батте кхаччалц ковидах велла мел лахара а 450 таджикхо.