С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 13-ГIА КИЙСАК - 19 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 19 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 13-ГIА КИЙСАК\nШирачу оьмаран 3-2.5 эзар шерашна юкъахь, Къилбседа Кавказехь «майкопан культура» кхиийна «протохуррин» макроэтнос, къилбехьа дIаюьду Шумаран а, Мисаран а дозане кхаччалца, ваьррин цIарах керла юкъараллаш кхуллуш. И этнос, Хьалхарачу Ази юхадахаран бахьана ду, Iаламан хиламаша кхоьллиначу бухца доьзна. Иштта, кхин цхьа бахьана а ду и хурриташ шайн ширачу Даймахка юхаберзаран. Иза, къастийна чурхе кхуллуш (хидесарца йоьзна чурхе), Iорадоккхура ду аса.\nЦу хуррин этносах, тIаьхьо кхоллалура ду дакъош: «митанниш», «шу-бартой» (субартой), «гиксос Барт» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»/«-хьовсург»; жалелорхой – «гиксосан Барт»), «Нахаре» («Наири», «Нах-Ари»), «праурартуойн», «праманан» этноюкъараллаш, иштта цу могIара йолу кхин ерш а. Уьш дерриш а кхоьллина бух хилла, дукхаха «хурритин», цуьнан ладаме дакъош «пранахи» (аренхой) а, «пранах» (ламарой) а долуш.\nЦул тIаьхьа, цхьана эзар шарна юкъахь, кхоччуш кхолладелла цу «хурритин» этнос юкъара га долу, «нах-адаман» дакъа. Хетарехь, цу декъан кийсаг Къилбседа Кавказе юхайоьду. Дуьххьара иза нисделла, ширачу оьмаран 1757-гIачу шарал тIаьхьа беъначу муьрехь а, «гиксосан Барт» эшаме бирзича а. ШолгIаниг – ширачу оьмаран 1300-1150-гIа шерашна юкъахь, Митаннин олалла маладеллачу муьрехь. И дIакхалхар, вай билгалдаккха деза, «яккхийчарех йолчу, пхеа кхалхаран хьалхара а, шолгIа а кхалхарца йоьзна тулгIе ю» аьлла. Уьш бу, къилбседакавказехь, нах-этносан хьалхара лард юьллура йолу, вайн шира прадай.\nШирачу оьмаран, 17-гIачу бIешарахь хиллачух тера ду, «жима, хьалхара кхалхардар». Цу «нах-адаман» декъан кхалхаро кхоьллина, «Гинчи-Гатын-Кала» (ш.оь.1700-1400 шш) олу, юкъара лара мегара долу культура. Цу кхалхаран бахьана, дикка девзаш дац вайна. И жима кхалхар доцург, кхин а доккха диъ кхалхар дина вайн шира дайша (нахи), шен хенахь тукхамаш кхуллура долу гергара ваьрраш Къилбседа Кавказе кхачош. Рожехь «шолгIа кхалхар» дина, Митаннин онда пачхьалкх афризио-симитин халкъаша цIура ерзийча (ш.оь.1300-1200 шш). «КхозлагIаниг» - Урартун пачхьалкх симитин, индоевропейцин орамах долчу халкъаша йохийча (ш.оь.580-400 шш). «ДоьалгIаниг» - Риман империн Iаткъам, ТIехьарачу Кавказехь совбаьлча (ш.оь.I-ра бIешаран юкъ – к.оь. I-ра бIешо). «ПхоьалгIаниг» - Iарбойн, бусалба халкъо (халифат) Ирана-Кавказан а, Араратан а лаьмнашкара дахар, шена кIелахьарчо долийча (к.оь.7 бIешаран чеккхе - 8 бIешаран юьхьиг).\nКерла кхоллаелла «нах-этносан» юкъараллин цхьа дакъа, дуьххьара (ш.оь.1700-гIа шш) Къилбседа Кавказе юхадоьдачу муьрехь «цуьнан лаьмнашкахь а, йа цу кIеларчу акъарин аренашкахь а дехаш адам доцуш, еса меттигаш хилла уьш» олуш ду, цхьацца йолчу «гуьржийн» хроникаша. И тешалла шеконе оьцу аса, хIунда аьлча, «майкопан культура» (ш.оь.III-гIа эзар шаран шолгIа хенан дакъа) кхиийначу «хурриташа» и мохк битанехь а, цул тIаьхьа «Къилбседакавказхойн культура» (ш.оь.III-II эзар шш) кхуллара йолчу адаман чкъоро, и мохк кхин дIа а кхиийна хиларна. «Хурритин» доккхаха долу дакъа, юха Хьалхарачу Ази дIадахча, цу махкахь бухадисначу «хурри-аррин» декъо кхиийна ю «Къилбседакавказхойн культура» (гIазкхашха, «Северокавказская культура»). И кхиийнарг ю «праассан» этнотоба шех кхоллаелла «арин» тайпанаш, юкъараллаш. Делахь а, «нилха, сорса адам дехаш хилла ю цу мехкан аренаш» аьлча, нийса хира ду моьтту суна.\n«Ханнин (срубни) культуран» (II-гIа эзар шаран шолгIачу декъехь – I-ра эзар шаран юьхь) юкъара даьхнилелорхойн тайпанаш наггахьа гучадовлар бен, Дон-Идал хишца бен (праассаш) даима дахар доцуш болу ламхьалхарачу аренан и мохк, шайн шира дай («Майкопан культура» кхиийна адам) баьхначу махка юхайирзиначу тIаьхьиенаша денбо. ТIаьхьо, историн бIаьрла лар юьтуш, рогIехь цара кхуллу кхиаме йолу «Гинчи-Гатын-Кале» (ш.оь. III эзар шаран чеккхе - II эзар шаран хьалхара дакъа, иштта лоруш ду, ш.оь.1700-1400 шш. а ), «Каякента-Харачойн» (ш.оь. 1300-900 шш), «Кобанан» (ш.оь. 1200-400 шш) культураш.\nЦхьана хенахь, Хьалхарачу Азин кIошташкахь («Палестинера», «Сийрира», «Хана», «Хаттан» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража над /чем-то/»), «Наирин» («нах-арин»), ишт.кх.) даьхна тайпанаш, тIаьхьо «симитех» а, «индоевропейцех» а дIа ца эрахьама, малхбалехьа юхатаьIна и «хуррито-хаттан» халкъаш. Цара бина некъ хилла, цкъа хьалха Къилбседа Месопотамин аренашкара лаьмнашка таьIаш, цигара дахар жигара а деш, кхуллуш керла культураш. Цул тIаьхьа, цу лаьмнашкара дахар дукъдеш дебна и адам лахдан, къилбседа агIора дIадоьду, цкъа шайн шира дайша дитана лаьмнин кийрахь а, цуьнан лахенашкахь а керла дахар дендан. Цу лаьмнин къилб агIо цхьана декъо дIа а лоцуш, дукъал дехьа даьллачу вукха адамо, керла дахар дендо Къилбседа Кавказехь, лакхахь аса билгалйиначу рожехь, дахаран культураш а кхуллуш. Ткъа «Арарат-лаьмнашкахь» бухабисначу «наирахоша», ширачу оьмаран хьалхара эзар шераш долалучу муьрехь, керла онда пачхьалкх кхуллура ю, исторехь «Урарту» аьлча евзу, амма шаьш шайна тиллина цIе «Биайнили» (Ба-ийна-эли) а йолуш. Цу керла кхоллаеллачу пачхьалкхан а, цуьнан халкъан а толам хилла, шен дуьххьара хилла «дуьхьало яран тактика» (гIазкх. маьIна, «оборонная тактика») хуьйцуш, кIезгачу барамехь елахь а, «тIелатаран тактика» тIеэцарца буьйзина. «ТIелатаран тактика» (гIазкх. маьIна, «наступательная тактика») бохург тардала мегара дац, «мехкашдIалецархо» бохучу кхетамца.\nЦундела, кхин а диъ бIешарахь, цу «симиташна», «индоевропейцашна» дуьхьала латта ницкъ кхочу церан. Къилбседан агIонга дIабахначу шайн цIий-вежаршца йолу юкъаметтигаш ходийтуш а ца хилла цара, гергарло шира ца далийта. Иза иштта ца хиллехьара, Урарту йоьхначул тIаьхьа, цига дIакхелхина «урартхойх» долчу цхьацца ваьррин (масала: ванаш, прадурдзукаш, кулхаш, гаргараш, иштта санаареш а) тIедиссар а, ахмашаре хира дацара. Цу заманчохь нисделла ду, «нах-этнасо» дина рогIера «кхозлагIа, доккха кхалхар».\n12-гIа жамI: Хьалхарачу Азира Къилбседа Кавказе, «нах-орам» болчу адамо пхиъ даккхийчех кхалхарш дина ( I/. ш.оь.1700-1400 шш; II/. ш.оь.1300-1200 шш; III/. ш.оь.580-400 шш; IV/. ш.оь.I-ра бIешаран юкъ – к.оь. I-ра бIешо; V/. к.оь. 7 бIешаран чеккхе - 8 бIешаран юьхьиг. ), кхуллуш керла архиологин культураш (мелла а «Къилбседакавказхойн», «Гинчи-Гатын-Кала», «Каякента-Харачойн», «Колхидан», «Кобанан», «Шира, ал-банан», «Ал-анан») а, политика-бахаман яккъаш а.\nIехано лулара керт яккхахь, цуьнан мекхаш, хьан керта а кхочура ду.\nУрарту паччахьалин малх дIабузучу муьрехь, цуьнан латта тIедеъначу хийра халкъах кхоллало, цуьнан тIаьхьие а, культура а дIаоьцура йолу эрмалойн юкъаралла. Иза а нисделла, мидиша, тIаьхьо гIажарша шайн верасаллина кIелалацаро, мелла а шайчух тера орам болу и этнотоба. Дуьненчуьра Iилманчашна юккъехь шайн лобби йолу эрмалой бахьана долуш, Урартун тIаьхьиенан дай хIуьттуш ю Армени. Амма иза харцо а ю, аьшпениг а ду, бакъдолучунна, адаман хила езачу оьздангаллина вай тIетийжаш делахь. Урартун тIаьхьие дIаэца хьакъ берш бу, уггаре а хьалха нах-меттан тайпанаш а, иштта гуьржийн халкъ а. Урартун тIаьхьиенан дай хила гIерта эрмалой, «Араратан (Эрмалойн) акъаре» а, йоллу Кавказехь а хийраораман (тIееъна), «индоевропейцин расан» юкъаралла ю, «малхбален муски» олуш хилла йолу. «Йоккха Армени» аьлла, туьйра кхоьллина эрмалоша. Иза, хилла дац, йа и тайпа Армени а хилла яц. Иза санна дерг ала йиш ю азербайджанашка а. Уьш а бу, «Кавказан Ал-Банан» тIаьхьиенна а, «Йоккхачу Армених» бухадисна дакъошна тIехь а, дай хIитта гIерташ.\nМелла а, «симитех» хIо хьакхалуш «эрмалой» хиларна, «арменоидная раса» аьлла и къам къастош, цуьнан лаамберг хьалаайъа гIерта тахана цхьаболу Iилманчаш. Мичара, муха кхаьчна и къам, тахана шаьш дехачу махка? Шира Кавказаца а, йа Хьалхарачу Азица а генеологин орам болуш дуй техьа и къам? Аса боху, данне а дац!\n«Хатта» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража над /чем-то/») халкъан доккхаха долу дакъа, тIедаьхкиначу «индоевропейцин» тайпанаша, шайн дукхаллица дIаэр деш, иза чIаьнкъа дерзочу заманчохь нисделла ду, «протоэрмалойн» хьалхара тайп кхолладалар. Цу къоман цIий кхоьллинарг ду, «Балканан ахгIайре» тIера деана, тахана билгалдан дуьненчохь бисина орам боцу «фракин» халккъий, «симиташший», иштта, шен хенахь «хаттан» халкъ чIаьнкъа дина долу, «индоевропейцех» хилла долу цхьацца ваьррашший.\nЕвзуш ю иштта, кхин цхьа гипотеза. Цо дийцарехь, Жимачу Азин къилб агIора, «Арартан лаьмнашна» гергахь дехаш хилла, Балканера деана и этнодакъа. Ассирин паччахьо цкъа йийсар дина хилла боху иза, «жуьгташца» цхьаьна. Цу заманчохь нисделла хила деза, «наирахошна» юкъахь кегийра гIайренаш кхуллуш, и тайп даха хиана хан. Масала: «Хурри» бехаш хиллачу Хайаса-ГIалахь («Ха-йа-са», йа «Хой-Асса») бехаш хилла болу и эрмалой…» бохуш, тешалла ду вайна девзаш. Хетарехь, Ассирин паччахьаша цхьана гIалара, вукха гIала шаьш йийсар дина адам кхуьйлуш, цу кепара и тайпанаш, халкъаш вовшахаэдеш лелийначу политикан жамI ду аьлла хета суна, и «праэрмалойн» тайп, Урартун мехкан дазонехь даха хаар. Ширачу оьмаран, 580-гIачу шарахь Мидин бIоно, «скифашца» цхьаьна, Урарту пачхьалкх йохийначул тIаьхьи бен, баха хевшина бац и «протоэрмалой», тахана вай «Армении» олучу цу махкахь. И мохк, дукха эзар шерашкахь дуьйна, вайн шира дай баьхна а, цара кхиийна а мохк бу. Урарту пачхьалкх йохийначул тIаьхьа, шина бIешарахь ГIажарин (Персин) «сотрапи» а йолуш и мохк бехачу хенахь а, цу пачхьалкхан шен хиллачу шира цIарца (Урарту), баьхна бу и мохк. Ширачу оьмаран, 415-гIа шарал тIаьхьий бен долийна дац, цу махках «Армени» ала а. И аьлларш бу, «гIажарий» - персаш.\n«Проэрмалойн» агIо ларочу Iилманчаша чIагIдо, «эрмалойн» халкъан хьалхара да, «Хайк» цIе йолу эпоним хилла бохуш. Цуьнца зIе тосу цара, и «Хайаса» олу мохк, цу эпониман цIарна кIелабалош. Иза, харц гипотеза ю аьлла хета суна. ХIунда аьлча, цу меттигехь даьхна халкъ хиларна, шен хенахь хурритин мотт бийцинехь а, тIаьхьо, цу меттан бух тIехь «иберин мотт» буьйцура болу а, «протогуьржийн» халкъ кхуллара долу а нах - «хой». Изза «хай», «хана», йа «хоны» бу уьш. И «хой», «нах-этносан» дакъа хилла хилар гучадолу, тахана а «нахчийн» тукхамашна юкъахь и цIе йолу ваьр дехаш хиларна. «Ацци-Хайаса» аьлла историн тешалаша билгалйина и цIе кхетамашка юькъуш дIасайиллача, пхи дош юкъадогIучу кхетамо кхоьллина хилар гучадолу вайна «а-цIи-ха-йа-са» (гIазкх. маьIна, «эта кровь, есть страж души») аьлла. Ткъа и «хой» баьхна мохк, «Чорох» олу хи тIера дIа малхбалехьа, «Кура» хица йолчу лахене болуш хилла бу. Доцца аьлча, 10-7-гIа бIешерашна юкъахь, масех халкъан цIий дуттуш, чIаьнкъалла тIеэцна «фракин» тайп, ширачу оьмаран 6-4-гIа бIешерашна юкъахь дебий, «урартхойн куьлтура» тIеоьций, «эрмалойн» халкъ а хуьлий дIахIутту, ширачу оьмаран 4-гIачу бIешарна тIаьхьа беанчу историн муьрехь. Йоццачу ханна, Александр Македонскина кIелабахначу цара, шайн пачхьалкх дIакхайкхайо, шайна тIехь олаллехь хилларш дIабевллачул тIаьхьа.\nАлександр Македонски веллачул тIаьхьа (323 шо), цуьнан импери дакъошка екъалучу муьрехь «Арарат-лаьмнаш» а, ТIехьара Кавказ а, маьрша мехкаш хуьлий дIахIуьтту. Политикан вовшахакхетаран бух тIехь, шайн паччахьалла дIакхайкхо, аьтто болуш хилла и мехкаш. Цул тIаьхьа деанчу иттех шарахь, кхоллало «Атропатена» (321 шо), «Араратан пачхьалкх» (321, йа 312-220 шш), «Софена» (312 шо), «Жима Армени» (323 шо) олу, паччахьалла долу яккъаш а. Иштта нисделла ду, цу Персин хиллачу сатрапах, «Айраратан пачхьалкх ю» аьлла, «Ерванд-III-гIачо» «эрмалойн» паччахьалла дIакхайкхор а. Аргиштиханели-ГIала (Аргишти-хин-эли) шен пачхье йой, цуьнан цIе хуьйцу цо «Армавир» аьлла. Цул тIаьхьа, цара кхоьллина ю «Ервандашат», «Ервандакерт», «Ервандаван» олу гIаланаш. Цу пачхьалкхах, тIаьхьо «грекаша» «Жима Армени» олуш а хилла. Ширачу оьмаран, 2-гIа бIешераш юккъедоьлхачу заманчохь, «Понт» олучу пачхьалкхо лелочу политикан, Iаткъам болуш хуьлу и мохк. Ткъа и бIешо чекхдолучу муьрехь, «Понтан» паччахь волчу Митрадат Евпаторо, шен пачхьалкхах дIатуху, «Жима Армени» аьлла билгалйаьлла хилла и кIошта. Цул тIаьхьа, ширачу оьмаран 72-гIачу шарахь, цу махках Риман кIошта хуьлу, кхоъ ахбIе шарна, шен лаамехь йолчу юкъараллин а, политикан а, дахарах иза къастош.\n13-гIа жамI: Ширачу оьмаран 6-гIа - 4-гIа бIешераш юкъахь кхиана даьлла «эрмалойн халкъ», «нах-урартахойн» махка тIедеаначарех лору этнотоба ю. Кхузаманан Арменин латта тIехь, дуьххьара, ширачу оьмаран хьалхара эзар шерашкахь баьхнарш, «нах-этносах» болу автохтонаш хилла. Урарту пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа, дуьххьара «мидихошна», тIаккха «гIажаршна» тIетевжина хилла и «протоэрмалой». Меттигерачу Iедалан дай эрмалой хIиттийча (империна юкъахь а болуш), «нах-этносах» мелла а басбелла «урартхойн» мохк жим-жимма боккхуш, долабаьккхина бу цара. И эрмалой, «индоевропейцин» орамах долу, «кавказхошна» тIедеаначарех халкъ ду, шен оьмаран юьхьигехь, Балканехь баьхначу фракийцех схьадаьлла а долуш.\n«Малхбален /мушка/ муска»  - уьш бу, «мисашца» цхьаьна Балканера баьхкина (ш.оь. Х-гIа – IX-гIа бIешераш долалуш) протоэрмалой. И «малхбален мушкаш» охьахевшина латта шорте йолуш хилла, «Тигр» хин хьостехь долу лаьмнашкара, «Тавр» олучу лаьмнашка, лакхараевфратан атагIан малхбузехьа кхаччалца. Билгалдан деза, «мушки» олу термин царех аьлла ца Iаш, изза термин йолу цIе («малхбузен мушкаш») ассирийцаша, урартуоша, шира жуьгташа, «фригийцин халкъах» олуш а хилла. И цIе йолу, Евфратан атагIахь охьа ца хууш, «жимаазийн» юкъ лорачу латта тIехь даха хиъна и халкъ а, Балканера деъна хилла. Ассирийн тешаллаша дийцарехь, и «малхбален мушкаш» шайн пхиъ паччахь, йа тхьамда волуш хилла. Цундела, и этнотоба пхеа ваьррах лаьтташ хила а тарало. Хетарехь, и ваьрраш даха хевшина коьрта юкъ хила тарало, «Арацани» (кхуз., Муратсу) олу хи, «Лакхара Евфрат» (кхуз. Карасу) хина чудужучу меттехь йолу, «Алзи» пачхьалкхахь (эрм. Агдзник). Ассирийцаша, цхьатерра, «мушки» олуш хилла «малхбален мушкех» (протоэрмалой) а, «малхбузен мушкаш» болчу фригийцех а. Хеттин иероглифаш йолчу, вуьшта аьлча лувийцин яздарша уьш къастош хилла, хьалхарачарех «муска» олуш, шолгIачарех «муса» олий. Ткъа «миса» олу этнически цIе (ширагрекин аларца нисло «мюса», /грек. Mytoi/) йисна ю, цул тIаьхьа эзар шо даьлчи а, кхузаманан Болгарин латта тIехь (Балканехь). Хетарехь, тIаьхь-тIаьхьа догIуш, цу махкара даьхкиначух тера ду протоэрмалойн («малхбален мушка», «муска») а, фригийцин а ваьрраш.\nПросмотров: 95 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/1


Царнаев вуьйш бина сацам юхаэцар толлур ду Лакхарчу кхелехь\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Лакхарчу кхело дIакхайкхийна, 2013-чу шарахь Бостонерчу марафонехь динчу терактна бехкеболчех дийна висинчу Царнаев Джохарна вен кхайкхийна вердикт юха меттахIоттадайта хьовсур ду шаьш аьлла. CBS News гIирсо яздо цунах лаьцна.\nМел а лахарчу инстанцин кхело бина сацам юхабаккхийта хьийзачу юстицин министралло динчу дехарца Лакхарчу кхело луьстур долуш ду и хаттар.\nТрамп Дональда а, инарла прокурора а емал бина и сацам.\n"Бостонера террорхочунна Царнаев Джохарна санна вуьйш кхел йогIуш верг цхьа наггахь бен хир вац", - яздира Трампа шен Твиттерехь.\nГIадужу-баттахь юстицин министралла Лакхарчу кхеле елира.\nШогачу хьелашкахь йолчу набахтехь хан йоккхуш ву Царнаев Флоренсехь (Колорадо штат). Дечкен-баттахь 250 эзар доллар ахча тIедожийра цо, набахтен белхахоша лийча аьтто ца барна а, коьрта туьллу кепка а, бандана дIаяккхарна а.\nШа бинчу латкъамехь цо яздинера, дискриминаци а лелайо шеца, низамехь могуьйтуш йоцучу кепехь юкъаметтигаш а латтайо шеца, ткъа ша латточу хьелаша шена массо а агIор тIеIаткъам бо аьлла.\nКарладоккху, 2013-чу шеран Охан-беттан 15-чу дийнахь динчу лелхийтаршкахь велира ши стаг, лазийра 280. Зулам дина ши ваша лоцуш, полицино вийра воккхахволу Царнаев Тамерлан, лецира Джохар. Хиллачу кхело вежарий бехкебира терроран тохар дарна. 21 шо кхаьчначу ЖовхIарна вен кхачош сацам бира, шина вашас шаьш лаца тIаьхьабевллачу полисхойх цхьаъ вийна хилар а бехке а диллина.\nДареш дечу хенахь Царнаев Джохара дийцира талламчашка, шаьш лелха коьчалш вешин Тамерланан Массачусетс штатерчу Кембриджерчу петарахь кечйира, уьш еш шаьш туьканара эцначу пиротехникан патармех пайда ийцира, аьлла. Амма лерринчу ницкъашна ца карийра ларш цо дийцинарг бакъдеш.\nБостон а, "ЦарнаевгIеран эффект а"\nШа ца вуьйриг талламчашца бертаваха дагахь хилла Царнаев\nБомбанаш ша а, шен вашас а кечйинера аьлла Царнаев ЖовхIара\nЦарнаев ЖовхIаран доттагI Iамеркара аравоккхуш ву


сий (Исмаил Акаев) / Проза.ру\nЙийначу цхьаьна зудчун метта\nЧ1ирана нохчаша вуьйш хилла шиъ….\nХ1ора а къоман ду шайн цхьанхьа а язданза ламасташ а, юкъараллас т1еэцна дахаран кепаш а. Нохчаша цунах 1адат олу. 1адат иза – дахаран бакъенийн бух а, ламанхойн сий-оьздангаллин а, г1иллакхан а лард ю.\nИбрах1иман йишас Заргана дийхира вешига шеца луларчу юьрта хьошалг1а вола аьлла. Цигахь Зарганан накъост яра маре яха кечам беш. Зарганин х1усамден Мовсаран ша мокъа ца хилар бахьана долуш, аьтто ца белира иза эцна цига ваха, ткъа Ибрах1им хазахетарца реза хилира йишин дехара кхочуш дан. Цунна доккха совг1ат хетара шен хьомечу йишина муьлххачу а аг1ор дог дика дан аьтто балар.\nУьш некъа йисте бевлира. Ибрах1иман х1инца а бакъонаш яцара шен машен лело. Х1ара шиъ юкъараллин транспортан социйлахь лаьтташ дара машен кхетаре сатесна. Ткъа дукха латта ца дийзира. Сийначу басахь «Волга» сецира. Водителан уллохь 1аш схьахетарехь г1уллакхехь волу юккъерчу шерашкахь стаг вара. Шен йиша цкъа хьалха охьа а хаийтина, Ибрах1им чухиира машенна. Х1етахь бен ца гира цунна дуьхал долу корайистехь 1аш кхин цхьаъ стаг хилар. Амма машен х1инцале д1айолаелира, цундела т1аьхьа дара йиша сехьа яьккха. Цул совнаха, шайна г1уллакхна машен совцийначу нахана цатешам гайтина вас ян ца лууш, йитира Ибрах1има шен йиша шина боьршачу стагана юккъахь. Ткъа Зарган-м уьйриг санна ч1аг1ъелла, шен ма-хуьллу к1езиг меттиг д1алаца г1ерташ, вешина улло те1ара.\nХ1ора а шен ойланан йийсарехь вара. Дуьткъа тай санна кхарна хьалха д1ауьдура беха некъ. Амма машенчуьра тийналла дагахь доцучу кепара юьйхира. Хьалха 1аш волчу стаго ц1еххьана схьа а вирзина, Зарганан вовшахдуйцина долчу шина куьйгах цхьа к1оршаме катуьйхира. Х1ун бахьана долуш йоьссира цуьнан коьрте и тайпа ирча ойла? Я йо1 т1ехэсала хеттера, я цуьнан вешин доьналла к1езиг хеттера, я муьлха а х1ума шена бекхам боцуш дуьссуш хиларах воьллера? Даржо вахийнера, я сов маларах кхеттера? Хийрачу стеган карара шен ши куьйг схьа а доккхуш, Заргане мохь белира.\n«Нохчочо дуьненчохь цкъа а дуьтур доцу х1ума ду шен ненах, х1усамненах, йишех хийра стаго ларам боцуш куьйг 1оттар. Нохчий дуьненахь а г1арабевлла бу муьлхха а кхерамна дуьхьал кураллица корта ойуш хиларца. Нохчийн 1адат – иза къоман чоьхьара мах боцу хазна ю. И 1адат лардаро дозаллица ваха бакъо а ло, и 1адат дохийнарг юьхь1аржонан новкъа а волу. Нохчий цкъа а ца хилла кураллина къен. Жималлехь дуьйна х1ора а нохчочунна ша «нохчо» аьлла и сийлахь ц1е д1акхехьа жоьпаллехь хетта. Иза ю и динан хьолаллаца нийсса, къоман кийрахь син-оьздангалла кхиош йолу исторически мехалла. И жоьпалла ларъя оьшу и «нохчалла» - нохчийн маттахь бен маь1на дан йиш йоцу башха кхетам. Цкъа зовкхе олу вай мел сийлахь ю и Нохчочун ц1е, ткъа юха и ц1е йицлой, х1умма а бехке ца хеташ, къинош летадо.\nШалхонаш лелаяр иза Дела цхьаъ ца хетар санна ду. Иза дог1уш дац бакъ волчу нохчийн къонахчун а, зудчун а вастаца. Дуккхозза йилбаз мох хилла дуьхьал даьллера хийла х1ума нохчийн культурина, ламасташна, 1ер-дахарна, динна. Тайп-тайпана ницкъаша т1е1аткъам беш, хийла д1асалестийна и нохчаллин г1ортор хилла лаьттина дайн 1адаташ.\nХ1ора а къоман культурин шен башхалла ю. Кхи долчу къаьмнашна ца кхета а тарло и. Нохчийн къоман син-оьздангаллина, цуьнан 1адатана т1екхевдина долу куьйг та1зар доцуш дита мегар дац. Ткъа дикка хан яьлла волчу стагера даьлларг вуно ирча а, ц1армат а х1ума дара. Ц1ий 1анийча бен ц1анлур доцу х1ума дара цо динарг.\nЮьхьанцара цу г1уллакхах ца кхетта, воьхна хилла Ибрах1им ц1ехххьана дера экха санна цергаш юхкуш т1екхийтира цу стеган боьхачу куьйгана, кхин д1а хила тарлучух йиша ларъеш, иза шен дерриге а дег1аца д1а а хьулъеш. Цхьаьна куьйгаца цо киснахь лоьхура тиссало м1ара хадо эшахь а аьлла, шеца даима лелош хилла скальпель. Амма иза карош яцара. Вешин х1уманашна иту кхьокхучу хенахь Заргана д1аяьккхина хила тарлора и, оцу кепара цо ларамза лардира шена халахетарг динчунан дахар.\nМашен ц1еххьашха сецира, вовшашца чуччавахана ши довхо д1а схьа а къастош. Ибрах1има цу м1аьргонехь машенан не1 схьа а йоьллуш ара такхийра цу чуьра и стаг. Х1уммаъ бен ца хеташ цуьнан са даккха кийча вара Ибрах1им. Цунна шена а ца хаьара мичара баьлла шегахь адамехь хила йиш йоцу и хьере ницкъ. Хетарехь Ибрах1иман карара дийна а волуш маьршаволийла дацара цу стеган, амма Заргана новкъарло йира. Иза кхераеллера, даима а эсала, комаьрша хиллачу вешин кийрахь б1ешерашкахь дуьйна кхолламо зийначу нохчийн къоман амал самаяларна. Шен ховха, жимачу куьйгашца тиссалора Зарган вешех, иза сацо г1ерташ. Машен чохь волчо юханехьа чуийзавора шен накъост водителана т1е мохь а бетташ\n-Д1аяхийта сиха машен, сихо е! Цо Ахьмад вуьйр ву х1инца.\nИбрах1им цу минотехь къора а, б1аьрзе а вара. Цунна гуш а хезаш а шен боьха мостаг1а бен кхин х1умма а дацара. Маьхьарца т1еетталу йиша д1а а теттина, иза юха а т1екхийтира, нохчалла охьайиллиначунна, цуьнан дахар ши капек мах доцийла хууш. Цхьаьна куьйга и машеначуьра ара а текхавеш, важа куьйгаца цунна юьхьа т1е саццанза буйнаш доьттура Ибрах1има. Шен ма-хуьллу тиссавелира иза, амма юха ницкъ кхачийна, машен буха ваханза волуш, г1ора д1адаьлла некъа т1е охьавуьйжира. Ша корта хьалаойбуш, цуьнан б1аьрг кхийтира сихъелла д1айоьдучу машенан пачхьалкхан регистрационни лоьмарашах. 90 44 ЧИС – шеко яцара машен пачхьалкхан г1уллакххойн хиларан.\nДог 1ийжара, лозура, доьлхура. Лан ницкъ боцуш халахетара и сийдоцу х1ума бекхам боцуш д1аяхийтарна. Муха хьажа веза х1инца ден а, ненан а б1аьра? Х1ун ала деза йишин х1усамдега, вежаршка, кхи болчу гергара нахе? Сингаттаме ойланаша борзморзахан багахь болуш санна къуьйлура корта. Де доьхна лаьттачу Ибрах1имана ца хезира шайна уллохь киранан йоккха машен соцуш. Машенан шофер хетарехь цхьа пхи шо валахь кхин воккха вацара Ибрах1имал.\n-Сиха чуховша – мохь туьйхира цо, не1 схьа а йоьллуш.\nНовкъахь цо дийцира шена кхузахь дукха хан йоцуш хьалха х1оьттина сурт гинера, шуна г1о оьший кхетта, цундела сецнера ша аьлла. Ибрах1има иза шена нисвелла хазахетар къайла ца деш, ма-дарра ша дерриге а д1адийцира.\nЦуьнга леррина ла а доьг1на, жима стага доггах элира:\n-Геннара гира сунна машенчуьра цхьаъ охьаваккха г1ерташ тиссалуш волу хьо а, хьуна улло де доьхна уьду жима зуда а. Кху минотехь дуьйна хьуна вошалла дан кийча ву-кх со! Шек ма вала хьо! Вай сиха т1аьхьакхочур ду царна.\nИбрах1имна-м х1ара накъост шена Дала ц1еххьана доссийна г1о хетара, амма х1ете а ца лаьара нехан стаг доккхачу девне юкъаийзо. Цо дийхира цуьнга машенна т1аьхьакхиъначул т1аьхьа шайн г1уллакхна юкъа ца г1ертаре. Некъ беха хиллера. Жима стаг къамеле велира Ибра1имца. Ибрах1иман а, Зарганан а да-нана девзаш хилла цунна. Цаьрга болчу ларамо кхин а ч1ог1а марсайохура жима стеган ойла. Шен ма-хуьллу т1ета1айора цо машен, цуьнан берриге а ницкъаш схьа1овда г1ерташ санна. Сийна машен а дукха ца 1аш гучуелира. Уьш цхьаьна юьрта чукхечира. Цу хьалха 1уьллура аьчка некъ. Семафоран ц1е стогар схьалалетира. Ибрах1имна орцанна санна, геннара схьахезачу г1овг1анца хьаьдда йог1ура ц1ерпошт. «Волга» ца ларийра цул хьалха аьчка некъал дехьаэккха. «Волганца» цхьаьнаэшшара сецира киранан машен а. Зарган маьхаьраца юха а тиссалора шен вешех и сацо г1ерташ, амма Ибрах1им «Волгина» т1екхаьчна ваьллера, цунна т1аьхье монтировка а карахь ведда вог1ура ц1еххьана Ибрах1имна нисвелла накъост а. Ибрах1има машенан хьалхара не1 схьа а йиллина, Ахьмадан юьхьт1е ластийна буй туьйхира, ткъа цул т1аьхьа иза машенчуьра ара а такхийра. Ахьмадан схьахетарехь 40-45 шо хир дара. Деза духарах а, леррина йихкиначу галстуках а гуш дара иза 1едалан лаккхара даржехь хилар. Шен некъахочун г1о даккха машенчуьра цхьа стаг охьаиккхира. Шен ц1е Рахьим ю аьлла ша вовзуьйтуш, цо дийхира Ибрах1име зулам ма дахьара ахь аьлла, х1унда аьлча цуьнан т1аьхьало к1антана ирча хир юй хууш.\n- Хьо мила ву кхуьнан? Жоп ло? Мила ву? Гергара вуй? Вацахь д1авала сунна новкъара. Х1ара стаг ша диначунна жоп дала дезаш ву.\n-Х1ан-х1ан! Гергара вац. Тхойшиъ цхьаьна болх беш ву. Къинт1ера валалахь. Жимма маларах кхеттера иза, цундела даьллера цуьнгара иза. Юха дистхила мегаш ма ду вай. Ас адрес дуьйцур ду хьоьга…\n-Х1ун адрес? Ас юстах вала боху хьоьга, хьайна бала а ца беш – т1е мохь туьйхира цунна Ибрах1има. Цу м1аьргонехь ц1еххьана к1ентан б1аьрг кхийтира дагахь доцучу кепара гучуваьллачу мостаг1чунна т1ехьашха тебаш волу киранан машент1ера шен накъост. Цу минотехь некъайисте сецначу машенчуьра охьаиккхира Ибрах1имца цхьаьна классехь дешна волу, цуьнан лулара 1ела. Гонахара хьал к1еж туьйссуш дог1у ламанан ахка санна кхехкаш дара. Ибрах1имана гуш дара шен доьзална т1едеанчу вуоне ша ларамза юкъаийзош нехан нах хилар, ткъа цо кхин а ч1ог1а йохайора цуьнан иштаъ панаевлла ойланаш. Коьрте тессира дас дина хьехар: «Даима дагахь латтаде! Хьо дера волчу минотехь еана оьг1азло цкъа а юьссур яц т1аьхьало йоцуш. Цуо маца ваьккхина а дохко воккхур ву хьо. Хьан деган а, кхетаман а баьллачу къиссамехь толам собаре баккхийта хьажалахь».\nИбрах1имна ша жоьпалле хийтира киранан машен лелош волчу жима стагах а, шена ваша хилла улло х1оьттиначу 1елах а. Луьралла д1аелира, цуьнан метта кхолладеллачу хьолан кхетам беара. Терзан т1е диллинар йишин а, цуьнан х1усамден а, Ибрах1иман берриге а доьзалан а, тайпанан а, тукхуман а сий ду. Цу сийнна т1екхевдинарг бекхам боцуш вита йиш яц. Амма нехан нах бехке бац, уьш чот йоцучу зуламан бисте бига хьашт дац. Дас диначу хьехаре хьаьжжина, кху къиссамехь собаро баьккхира толам. Т1аьххьара шеконан чан шена т1ера охьаэгош санна, Ибрах1има юхь-дуьххьал шен мостаг1чуьнга а хьаьжна элира\n-Нагахь санна хьоьх жимма а боьршалла йиссинехь, хьо кхета веза айхьа диначун барамах! Мичахь хир ву хьо? Мичахь лаха ас хьо? Х1етахь, вайшиъ цхьанакхеттачу дийнахь кхолламо къастор ду сий дайна дуьненчохь мила вехар ву, я ваххане а вехар вац. Суна ца лаьа тхайна хийра болу нах вайшиннах бен хьакхалуш доцучу г1уллакхна юкъаийзо. Амма хьуна д1ахаийла! Хьо милла а валахь а, хьо миччахь а валахь суна – Тасуев Заурбекан к1антанан карор ду хьо сий доцу ж1аьла! Сан кхиэлах, сан бекхамах хьо кху дуьненчохь к1елхьара а вер вац.\nДегочу моччахалца, ц1ийлуш, к1айлуш лаьттара Ахьмад. Ткъа юьхьат1ехь Ибрах1има диттинчу буйнашах йиссина таммаг1аш яра гучуюьйлуш.\nЮха а къамелана юкъаиккхира Ахьмадан некъахо.\nКиснара кехатан кийсиг схьа а яьккхина, цу т1е цхьаъ д1а а яздина, иза Ибрах1име д1а а кховдош, меллаша вистхилира иза\n-Х1ара дар-дацар д1адоьрзур ду…х1уммаъ дац…\n-Хьо-м вац соьца и д1адерзо лууш, х1ан? – цуьнан дешан юкъаиккхира Ибрах1им, - нагахь санна валахь юьстахвала – ас гойтур ду хьуна дар-дацар д1а муха дерзадо. Нагахь санна вацахь, яхийта кхузара массара а, со дохковалале! Мацца карийна а, шу массо а каронза 1ийр вац со!\nЧубуза кечбелла малхо шен з1аьнарш яржийра сийначу стиглахь. Шаьш юьхьарлаьцна некъ-м Зарганна а, Ибрах1имна а бицбеллера. Киранан машент1ехь хиллачунна баркалла а аьлла уьш д1асакъаьстира. 1елас ц1акхетийра Зарган а, Ибрах1им а.\nСинтем бойна буьйса т1екхечира. Тасуевг1еран х1ут1ера г1аж таккхол мел верг г1аьттинера.\nСатассале арабевллера сийна «Волга» а, цу чохь хилларш а лаха. Ибрах1им воккхах волчу вешица Саь1идца республикин центральни ГАИ вахара, амма цигахь х1орш цецбохуш элира 90-44 ЧИС лоьмараш йолу машен а, кхи йолу техника а республикехь регистрации йина яц аьлла. Зуламхоша шайн лораш лечкъош дика къахьегначух тера ду. Адрес а ца хиллера нийса.\nДоьалг1а де дара Тасуевг1ара уьш лоьху. Доьалг1ачу дийнахь Саьидан б1аьрг кхийтира Соьлжа-Г1алин цхьаьна урамехь некъо гола туххучохь, д1аиккхина йоьду «Волга». Саь1ида сихонца т1аьхьахехкира цунна машен. Лоьмараш цхьаьна терахьца бен къаьсташ яцара: 90-45 ЧИС. Нагахь санна 90-45 хилча, ткъа 44 а хила еза-кх, республикин центральни ГАИ-н инспектора харц тоьшалла динехь а – дагатессира Саь1идана. Цо машенна т1аьхьа а кхиъна, иза фараш сегна, сацийра. Ибрах1имца цхьаьна иза машенчуьра охьа а воьссина, «Волги» т1ехь волчуьнга вистхлира\n-Доттаг1а! цхьа х1ума хатта мегар дарий хьоьга? 90-44 ЧИС лоьмараш хьенан ю-м ца хаьа хьуна? Оцу накъоста шен тишъелла аккумулятор лур ю аьллера соьга, тхойшиъ машен юьлучохь вевзинчу хенахь.\n-Вай хаьа дера! Оцу машенаца д1асалелаш сан доттаг1а Виталик ву. Оха шиммо цхьаьна Горьковски автозаводера ялийна а яра и машен, цхьаьна гаражехь болх беш а ву тхойшиъ, Райкомера белхалойн хьашташ кхочуш деш. Цо Ахьмад ву д1асалелош - райком-партин шолг1а секретарь.\n-Тхан «Автокомбинат» ц1е йолу гараж Заводски к1оштахь ю, ша Виталик Ленински к1оштахь вехаш ву – Ливандовски урам, ц1ено 29.\nТасуевг1еран дагахь доцучу кепара аьтто белира. Суьйре т1е а кхачале карийра Виталик. Вежарша схьаалийтира цуьнга шен куьйгалхо мичахь 1аш ву. Ахьмад Соьлжа-Г1алин центрехь вехаш хиллера. Туьйсина дина лекхачу кевнаш т1ехьара гуш дара ши г1атт йолу доккха ц1ено. Ибрах1има ков туьйхира. Дуьхьал буьрса летира ж1аьла. Кевнан херонашна юкъахула Ибрах1имана гира корах арахьоьжу, берх1иттараяьлла хила тарло, тайначу аматехь цхьа йо1\n-Мила ву цигахь? – хаьттира цо.\n-Тасуев Ибрах1им ву! Деа когахь долу х1ара ж1аьла саца а дай, Ахьмад ц1е йолу шина кога т1ехь долу шайн ж1аьла арахеца.\n-Д1адовла д1аг1о! Ц1ахь цхьа а вац. Ас х1инца милици телефон тухур ю!\n-Шайн ж1аьлига д1аалалахь ас шен ц1огант1е ког баькхиний.\nВежаршна шайн ц1ахь гулделла Тасуевг1еран тайпанера дукха адам гира, иштта Зарганан марзхой а баьхкинера.\nЗаурбек волчура схьахезара дехха къамелаш. Массара а дийцаре деш дара кхи д1а Ахьмадана х1ун дан деза а, муха кхиэл ян еза цо динчунна а.\nЙоь1аца, зудчуьнца и тайпа сийсаза х1ума дарна 1адато ма-бохху хила еза кхиэл – бехке волчунна т1ера нуьцкъара хеча йоккху, я цо ша шен бехк т1елоцуш массарна а хьалха шен хеча охьайоккху, оцу кепара ша велла д1аваллалц шен а, шен тукхуман а сий дайар билгалдоккхуш, я цо диначунан бараме хьаьжжина и тайпа зулам цуьнан йишина я, йоь1ана, я кхин гергара зудчунна до. Амма Зарганан марзхой реза бацара, т1е1оттаделларг къастор шайна т1ехь ду, цундела юкъа ма г1ерта бохуш. Ткъа Ибрах1има жоп делира:\n-Хилларг сунна хьалха хилла ду, со цунах жоьпалле волчу хенахь. Шу цунах жоьпаллехь иза шайн доьзалан гуонехь, шун чохь йолчу хенахь ду. Шун доьналла, шун яьхь охьата1о ца г1ерта со, амма хиллачунах бекхам эцар шуна т1едожо ца лаьа суна и бакъо тхан доьзалан санна шун а йоллушшехь. Коьртаниг ду вайна бехкениг карор, вайна иза мила ву а, мичахь 1аш ву а хууш хилар. Нагахь санна советан 1едалан законашца и к1елхьара вала дагахь валахь, цуьнан аьтто бер бац. Йо1 шен ц1ахь 1ийр ю, сан доьзала и г1уллакх къастолц. Оцу тайпа сацамца сан да реза а ву. Нагахь санна шуна и тайпа эхь т1едеана аьлла тхан йиша шайн х1усамехь ган ца лаахь, шух кхетта оха и т1е а лоцур ю.\nЗарганан марзхой реза хилира цу къамелана. Заурбека массарна а баркалла а аьлла д1асабаха пурбаделира, 1уьйренца ван аьтто болушверг, вовшахкхетар ву аьлла.\nЗарган шен нана йолчура ара йолуш а яцара. Масех де дара иза юучух ца кхеташ, г1айг1ане йоьжна йолу. Г1айг1анан йийсарехь церан нана Хеда а яра. Ненан дог барам боцуш лозура берех а, х1усамдех, кханенах.\nК1оргерчу буса д1адайра Заурбекан х1усамехь чиркхаш, амма вижанза шиъ вара.\nДукха 1уьйрре Ибрах1им самаваьккхира шайн кертара схьахезачу шатайпа г1овг1ано. Корахула арахьаьжча цунна гира кхуьнан деца а, Саь1идаца а, кхин болчу гергара нахаца а, аз айдина къамел деш, хан яьлла масех стаг. Ибрах1им сиха аравелира, амма х1ара ара воллушшехь хьеший Заурбекаца а, Саь1идаца а цхьаьна кхеран кертахь долчу шолг1ачу ц1еночу бахара. Цаьрца цхьаьна чоьхьавелира Тасуевг1еран тайпанара масех къано а. Ибрах1име дийцира баьхкинарш Ахьмадан гергара нах бу аьлла.\nДикка хан елира Ибрах1им Заурбек волчу чукхайкхале. Хьешан ц1ачохь кхуьнан да а, масех гергара стаг а, иштта Зарганан марзхошах нах а бара. Ден юьхь кхоьлина яра. Саь1ид а вара оьг1азвахана вуйла гуш. Ибрах1им кхийтира къамел шегахьа доцуш д1адирзнийла.\nД1ах1оьттина тийналла йохош, дийкира ден аз:\n-Хьадийцал х1инца х1ун ду ахь динарг? Муха бехказа вала волу хьо кху масех денна юкъахь айхьа мел диначунна? Цхьа а бахьана а доцуш нехан стагана йиттина ахь, вайн дерриге а тайпа а г1аттийна, цунна т1аьхьаваьлла лелла – Заурбек емалдарца хьоьжура к1анте.\n-Ас кхин цкъаъ ма-дарра дуьйцур ду хилларг – волавелира Ибра1им.\n-Ца оьшу! Ма-дарра соьга дйцина хьоьл хьекъале а, хьоьл ч1ог1а кху дуьнено зийна а болчу наха. Со царех теша. Хьо берана къонахех ловза лиънера? Йишин ойла ян а ца йинера ахь? Ца йинерий? Ч1ир леха дагадеанера хьуна? Хьуна ч1ир х1ун ю мукъне а хаьий?\n-Ишта оьг1азе ма хила цуьнца Заурбек, - юкъаг1оьртира къамел дохьуш веанчарех цхьаъ. Жима ву, амал чехка ю. Галваьлла, хуьлуш хуьлу. Коьртаниг ду вай Делан къинхетамца вовшехкхетар. Х1ара пайда боцу х1ума бахьана долуш, доккха зулам долура вайна юкъахь.\nЖимма корта а оллийна, корах арахьоьжуш лаьттара Ибрах1им. Церан кертахь дукха адам дара гулделла, дукха хьолахь уьш массо а Тасуевг1еран герара нах бара. Республикин дозанал арахьа бехаш болу Ибрах1иман ненахой а, дехой а баьхкинера, оьшучу меттехь г1о лаца а, т1аьхьа х1отта а. Дикка хан яьлла берш а, къона берш а уьш цхьаъ цхьанна т1аьхьа чуоьхура. Чоь-м готта яра уьш массо а т1елаца, цундела сацам хилира къамел арахь дан. Къаношна охьаховша г1анташ делира, ткъа кегий нах цаьрга леррина ладуг1уш лаьттара.\nИбрах1им массарех схьа а къаста вина, гулбеллачеран гуоне юкъаваьккира. И ша цхьалха лаьттара, харцахь леларна чехо д1ах1оттийна бер санна.\nК1ентан алу хилла йогучу юьхьт1е хьаьжча гуш дара, баккхийчу нахана хьалха собарах ца воха г1ерташ, мел кхехкаш бу цуьнан кийра. Кхехкара ц1ий а, ишта а хьере йолу ойланаш кхин а ч1ог1а карзахйохуш. Лаге х1оьттина шад а бара, кхуьнан доьхначу собаран теш хила кечделла б1аьрхиш шена чохь къуьйлуш. Цо г1иллакхах ца воха, дагчохь доьхура Деле и собар. Гуо баьккхина лаьттара шортта адам, ц1еххьана Ибрах1иман б1аьрг кхийтира Абу-Хьаьжих. Цо т1е1аткъам бинера Заурбек ч1ирхошца куьйге вахарна а, ткъа х1инца юха а заманан майданахь кхеран доьзалан дахарехь маь1не дакъалацар т1едожийна цунна Ахьмадан гергарчу наха. Царна хаьа Абу-Хьаьжи юкъараллехь муха ларам болуш, муха ц1е лелаш стаг ву, цундела Заурбек цунна дуьхьал вер вац. Цунна а, кхузахь вовшах мел кхеттачу адамна а, нохчийн б1ешерашкара схьадеана 1адат дохош, нехан зудчух, нехан йоь1ах боьхачу ойланца куьйг 1оттар, пайда боцу дар-дацар а дина т1едаьхьна.\n- Ибрах1им х1инца а жима ву, дахаран чам кхетта, дахаро човхийна вац, цундела ларамза хилла х1уманах, цунна шен доьзална т1едеана доккха эхь хетта – бохуш дуьйцура Ахьмадан гергарчу нехах цхьаммо.\n-Ахьмад жима маларах а кхетта, хьалха 1аш хиллера, водитель 1аш волчу машенан г1антана т1ехула пхьарс а баьккхина. К1аьгнашт1ехула йолуш машен кхоссаелча, цуьнан малделла куьйг йоь1ан куьйгах ца хууш жима хьакхаделлера. Ткъа ц1ий чехка Ибрах1има иза шен йиша сийсазян г1ортар, цунна т1е ницкъ бан г1ортар санна тидинера. Амма нагахь санна ларамза хилларг Ибрах1има шайна т1едеана эхь санна лоруш далахь тхо шуна хиллачу васах мах д1абала а реза ду – нахана юкъахь реза ца хиларан г1уг1 хезира, ткъа хьашас иза тергал ца деш шен къамел дора\n-Тхо кхета жима къонахчун дегаллех, сонталлех, цундела вайна юкъахь машар баран некъа т1ехь хьалхара г1улч яьккха кийча а ду, бог1у мах д1алуш. Иза цхьаъ ду! Ткъа шолг1аниг – цу хьокъехь муьлхха а къамел тхо цу зудчун марзхошца дан реза ду, х1унда аьлча иза церан ц1ентехь ю. Ткъа оха тхайн рог1ехь цуьнан х1усамден дерриге а тайпанна хьалха Къор1ан т1ехь дуй буур бу цу зудчун леррина сий дайа, цунна ницкъ бан тхан стеган 1алашо ца хиллера аьлла. Цундела шу – цу йоь1ан гергара нах оха цу г1уллакхах мокъа дуьту. Кхозлаг1ниг: коммунистически партин лаккхарчу даржехь волчу стагана еттар 1едале ца даккхар а оха тхайна т1елоцу. Цуьнан могашаллин зен хиларан лоьраша дина тоьшалла а ду, цул совнаха шиъ теш а ву.\nНахана юкъахь соцунг1а хилира. Ткъа юха Зарганан мардас дош дийхира:\n- Масех шо ду Заурбекан йо1 сан х1усаме еана. Оцу кепара х1етахь дуьйна тхан доьзалшна юкъахь гергарло ду. Зарган сунна нус хиларал совнаха, йо1 санна дукха езаш ю. Цуьнан догц1еналла, цуьнан оьздангалла суна дика евза. Таханлерачу дийнахь ас дукха х1ума д1алур дара х1ара киртиг тхуна т1ех1оьттина ца хилийта. Нагахь санна Заурбека х1ара г1уллакх къасторан урхаш соьга а елла, ас уьш юхаузур хиларах шу сатуьйссуш делахь, иза эрна ду шуна. Заурбека бина болу муьлхха а сацам, ас а, сан доьзала а бинарг санна т1еэца дезар ду шун.\n-Т1аккха Заурбеке ду-кх дош – элира Ахьмада векал вина ваийтиначу къаночо.\n-Х1ан-х1ан! – реза ца хилира Абу-Хьаьжи – нийса хир ду вай цу хьолан теш хиллачуьнга ладог1ахь. Кхи болу тешаш Ибрах1има шен йишин сий лардеш, шен йишех куьйг 1оьттиначунна еттар бен гина боцуш санна лелаш бу – гуш дара цо Заурбекан доьзалан аг1о лоцуш хилар, ша Ахьмадан векал воллушшехь. Эрна ца хилла Абу-Хьаьжин юкъараллехь ишта дика ц1е яккхар, цунна Шар1аца а, 1адатаца а доьзна дерг даима а сийлахь а, деза а хеташ дуйла бохуш халкъалахь дуьйцуш хилар.\nКъамел муьлххачу хорше дерзахь а, Саь1ид тешара шен вешех, иза жима валахь а цуьнан доьналлех а, цуьнан кхетамах а. Иза меллаша Ибрах1имана улло а вахана, цуьнан букъа т1ехьа д1ах1оьттира, оцу кепара ша цуьнгахьа хилар к1антана хоуьйтуш. Ибрах1им къайлах шен дега хьаьжира, цуьнан дагчохь дерг б1аьргашчохь деша г1ерташ. Цу м1аьргонехь Заурбек а хьаьжира к1анте, ткъа б1аьргашца цо хоьттура\n-Х1ун де вай х1инца?\n-Дика ду! Баркалла шуна вистхила пурба даларна…\n-Ма-дарра дийцалахь, вах ца луш! Бакъ дерг бен а ма дийца! – Ибрах1иман дешана юкъаиккхира Абу-Хьаьжи.\n-Т1аккха сунна уггаре а хьалха Ахьмадан векалш хилла баьхкинчу къаношка вистхила лаьа. Нагахь санна шайн гергара стаг шайна бехке хеташ ца хилча, шу х1унда баьхкина кхуза? Шу хьан кхайкхинера? Собар х1унда ца дира аш тхайна шу карабалц. Ма-дарра аьлча, тхуна-м шу карийнера. Бехке воцург бехказа волуш ца хуьлу. Цул совнаха аш вайн къомана юкъахь дош лелаш волу Абу-Хьаьжа а валийна, сан доьзал цунна дукха х1уманна декхарийлахь буйла хууш.\nТ1аккха шу дика кечам а бина баьхкина бу-кх. Ишта ойла кхоллало схьагучу суьртах. Шуна шайн гергарчу стаго дийцинарг бен ца хаьа, амма Аллах1 Дела ву теш - суна дика хаьа сайн шина б1аьргана гинарг, сан йишин шина б1аьргана гинарг, кхин а шина тешан б1аьргашна гинарг. Суна цкъа а дицлур дац и сурт а, цу дийнахь, цу м1аьргонехь ас а, сан йишас а лайнарг а. Амма х1ете а цхьа бакъ ду – таханлерачу дийнахь сунна дуккха а аттох ду шуьца х1ара къамел дан а, кхузахь латта а шуначул, х1унда аьлча бехкениг ц1анва халох ду, бакъ дерг дуьйцуш лаьттачул. Суна шуьх къахета! Сан а, сан доьзалан а тахана нохчалла охьайиллина волу тхайн стаг нехан нахана хьалха ц1анва г1ерта ца деза, цу боьхачу г1уллакха юкъа Абу-Хьаьжа санна наха лоруш волу стаг а ийзош. Цундела шу тахана тхуна а, Далла а хьалха юьхь1аьржа ду. Амма нагахь санна шуна Ахьмадан бехк ца хетахь, цуьнан коьртачохь боьха ойланаш ца хиллера бахахь, шу цо дийцина долу харц дерг бакъ деш Къор1ан т1ехь дуй баа кича делахь, тхо и дуй т1еэца кийча ду, амма кхечу хоршехь. Вайн 1адато ма-бохху, аш кхана, Ахьмадан уггаре а гергарчу нахаца кхузахь мел долчу адамна хьалха Сийлахь дезачу Къор1ант1ехь дуй баа беза, нагахь санна шайн йишица, я шайн тайпанара зудчуьнца х1ара кеп х1оттийча, тхуна иза тхайн сий дойуш, эхье х1ума хетар дацара аьлла. И дуй бианчул т1аьхьа, ас а, сан доьзала а шун бехказа довлар т1еоьцур ду. Нагахь санна шу ас аьллачуьнца реза дацахь, т1аккха шун Ахьмада шена т1ера хеча яьккха еза, ша бехке хилар а, шена т1едог1у эхь а т1елоцуш. Нагахь санна цуьнца а шу реза дацахь, т1аккха Ахьмадан доьзалера, я шайн тайпанера зуда, я йо1 сийсаза яйта схьало. Амма нагахь санна ас бовзийтиначу цу кхаа билламах шу реза дацахь, т1аккха т1ахьара шинах цхьаъ оха нуьцкъара кхочуш бийр бу. Ас Делаца дуй буу вай куьйге баха а, вайна юкъахь машар хила а кхин аг1о яц шуна. Тхуна шаьш дала арадаьккхина долчу ахчанах кхечанхьа пайда эца. Кхузахь аш царех дан х1ума дац. Оха зудчун сий духкуш я, оьцуш лелийна дац. Тхайн зударийн сий божарийн дахарал дезох хетта тхуна. Кху х1усамехь т1аьххьара дош дегахь хуьлу, амма со тешна ву заманан йохалла цо шен т1аьхье сий дайна яха юьтур ца хиларах.\nИбрах1иман къамело 1адийнера гулделла адам. Цуьнан къоначу кийрахь дехачу цу кепара лаккхара доьналло цецбаьхнера х1ара дуьне к1ордоллалц диъна, хийла замано зийна болу къаной. Олхазаро тоьхна т1ам а хезар болуш тийналла х1оьттира цу кертахь.\nИ тийналла йохийра Ахьмадан векал хилла веанчу къаночо\n-Нагахь санна кхин совнаха хьекъал а, кхетам а болуш нах кхузахь бацахь, суна б1ег1ийла ца хета кху сонтачу жимхаца х1ара къамел дан. Амма д1ахаьийла шуна! Х1ара тайпа къамелаш оха дойтур дац. Шуна дицделлехь а, дагадаийта лаьа суна – вай Советски союзехь дехаш ду, цуьнан 1едало ма-бохху закон а лардеш.\n-Т1аккха, Саь1идбек, хьо советан 1едалан векалшца ван везаш хиллера, соьца а ца вог1уш – ша реза ца хилар гайтира Абу-Хьаьжас – Жимачу стага нийсонца дог1уш бовзийти шен доьзалан лехамаш. Амма со дахарехь дукха зеделларг долуш стаг ву, айса дуьненчохь яьккхинчу хенан лакхенца дустича х1ара к1ант сонта вац шуна, цо дуьйцург нийса а ду шуна! Нагахь санна ц1ий 1ана шайна ца лаахь, цуьнга ладоьг1ча дика хир дара аш а, вай массара а. Вайна массарна а ма-хаьъара Заурбек нехан стаг вийна, ч1ир хьаьрчина вара. Ша ч1ирхоша витина воллушшехь, цунна товш дац 1адатаца доьзна къамелашкахь дакъа лаца. Сан цуьнца болу ларам кхин а ч1ог1а алсамбаьлла, цо хьуна дуьхьал дош ца аларна. Саь1идбек, кхетаве и эхь-бехках воьхна волу Ахьмад ша диначунна жоп дала дезаш вуй, шайна т1ехь долу декхара кху доьзална д1а а ло. Нохчаша цхьаьна зудчух ши стаг вуьйш хилла ч1иранна. Шуна харжам бан аьтто белла! Амма со тешна ву хьалхара билламах – Къор1анах дуй баийтар шуьга шу тайпанера цхьа жима мукъне а яьхь йолчу наха пайда оьцуьйтур бац, х1унда аьлча и дуй баарца аш шайн зударшна т1екховда бакъо ло хьанна а. Ас делла и хьехар соьгара совг1ат лара мегар ду шуна. Ткъа х1инца бахьана даьллачура кхуза вовшахкхеттачу кегийчу нахе хьехам беш, масалийна цхьа дийцар дало лаьара суна:\n-Цкъа мацах ламанца 1аш цхьа къен жима стаг хилла. Цхьаьна оьздачу доьзалера йо1 езаелла хилла цунна. Йо1а дош дела хилла к1анте йог1ур ю ша аьлла. Амма церан ирсана дуьхьал кхин цхьа стаг ваьлла. Жималло, хьал долуш хиларо сонта ваьккхина иза 1емина хилла даима шена езарг яьккха. Цо дукхозза а захало т1ехьош хилла цу йо1ана, амма х1оразза а йо1 ехна ю, дош делла ю олий жоп дог1уш хилла дуьхьал.\nЦкъа талла ваханчохь йоь1ан везар тархат1ера тассавелла бердах чуиккхина хилла, шена т1аьхьа инзаре даккхий т1улгаш чу а эгош. Цу т1улгаша т1ета1ийна 1уьллура иза бердан бухахь. Цхьа ког т1улгаша юкъа1евшинера, ткъа куьйг аьтта, дерриге а дохийна дара. Шен езаре болчу безамо ницкъ лора цунна дахарах тийссавала а, диканах дог ца дилла а. Шаьлта тоьхна кхоьссина д1адахийтира цо т1улгаша дохийна куьйг а, ког а. Шен са ма-дду тийсалуш схьалавелира иза цигара, амма заь1ап виссинера. К1анта йоь1е йолу ойла хийцира. Цунна ца лиира шен езаран дахар заь1ап стаг лелош кхоло. Цо геланча вахийтира езар йолчу иза шен безамах ша мокъа юьту, кхечуьнга маре яха бакъо луш аьлла хаам эцна. Амма йоь1ан ойла хийца ца еллера. Цо дуьхьал жоп даийтира ша цуьнга йог1ур ю аьлла иза муха велахь а. Цул т1аьхьа цхьаьна дийнахь шовданера хи эцна йог1учу цунна дуьхьал велира хьол-да. Йоь1ан куьйгах к1оршаме ка а тухуш цо элира:\n-Х1инца-м соьх яьлла цхьанхьа а г1ойла дацара хьан! Ас хьо сийсаза йина – ас куьйг 1оьттина хьоьх, цундела соьга бен маре г1ойла дац хьан цхьаьнга а.\nОцу м1аьргонехь шена т1екхевдинчун хант1ехь кхозуш хилла шаьлта схьа а яьккхина, цуьнца тоьхна шен куьйг д1а а доккхуш, йоь1а элира\n-Х1инца со ц1ена ю! Ас ца йити сайн дег1ат1ехь сийсаза хилла меже.\n-Х1ай, адамаш! Дагахь латтаде шайна, цхьаьна 1илманчас ма-аллара хьарам долчунах ларлуш дуьненчохь ваха мел хала делахь а, амма цунах хин йолу ял оза терза карор доцуш еза ю шуна. Ойла е, адамаш! Ларло хьарам х1уманах! – дерзийра шен къамел Абу-Хьаьжас.\nЮха а т1екхечира буьйса. Массо а д1авахара. Заурбекан доьзалехь юха а вижанза шиъ вара. Заурбек вехха 1ера шен жимох волчу к1антаца, цунна хьехамаш беш, Къор1ан доьшуш, цуьнан доьхна дог оьцуш. Буьйсаю къаяьлча бен д1а ца вахийтира цо иза сада1а.\nШена т1ехь йолчу х1уманашца д1ате1ира Ибрах1им. Схьадиллиначу корахула хьоькхучу аьхкенан мелачу мохо ховха хьостура цуьнан йогу юьхь. Б1аьргаш д1а а хьаббина вехха 1иллира иза. Цхьа шатайпа синтем боьссира кийра. Юхьат1ехула охьахьаьдира дуьрачу б1аьрхин т1адам. Хеталора цу жимачу т1адама х1ордан тулг1ено санна шеца д1ахьо кху масех дийнахь дагчохь даш санна базбелла лазам. Ибрах1им кхетара кху г1уллакхан х1инца а йистяьлла йоций, кханалера 1уьйре а шеца г1айг1а яхьаш йог1ур юй, амма иза кийча ву кхолламан 1овжорах кхин цкъаъ чекхвала. Хеталора кху цхьаьна буса дахаро зийна, жималлин мур д1абаьлла, иза г1еметтах1оьттина. Кху буса деца хиллачу къамело керла ницкъ а, кхин а сов доьналла а деллера к1антана. Ткъа Ибрах1има тахана гулбеллачарна хьалха диначу къамелан хьокъехь вистхуьлуш, дас элира:\n-Ибрах1им! Хьо чов хилла экха санна лаьттара цу нахана хьалха. Адаман сибаташкара боьхна нах цхьогалшах тарло, шайна дуьхьал берзалойн сибате бирзина нах бевлча. Цундела дахарехь муьлхха а киртиг т1ех1оьттича, адаман кепера ма вохалахь, адамалла ларъелахь хьайгахь! Ца кхоьруш ваха лаахь, вала а ма кхералахь.\nЮха а йоьссира 1уьйре, лаьмнийн к1ажехь 1уьллучу юьртана т1ехула шен сийналла яржош. Заурбекан кертахь юха а гуллуш дара адам. Хилларг цхьаьна м1аьргонна мукъне а дицдан г1ерташ, дезарш деш д1асхьауьдура Хеда. Шен доьзална ша бахьана долуш эхь т1едаарна ойла йоьхна Зарган, нана йолчура ара йолуш а яцара.\nЗаурбекан х1усаме боьду и шуьйра урам д1алаьцнера схьаоьхучу гергара наха а, юьртхоша а. Хилларг сихонца д1асадаьржинера халкълахь. Массарна а хаьа лаьара муха д1адоьрзур ду х1ара г1уллакх, муха сацам бийр бу дагахь доцург дуьхьал даьлла, х1ара чолхе киртиг т1ех1оьттинчу шина тайпано, шина доьзало. Ц1енна хьалха йолу жима майда еса лаьттара коьрта турпалхой вовшахкхетаре хьоьжуш санна. Ибрах1им шен нийсархошна жима юьстах а ваьлла д1ах1оьттира, корта охьа а бахийтина. Леккхачу дег1ахь, мел хаза товш вара и массарна а юкъахь къаьсташ. Селхана-стомара бер санна хилла иза, тахана вуьззина къонахчун васт дара цуьнан. Даима самукъне къегаш хилла цуьнан и ши б1аьрг, тахана замано зийначу къаночун юьхьт1ера санна хьоьжура дуьнене.\nШа лаьттачуьра меттах ца велира Ибрах1им шена гена йоццуш масех машен сецча. Цу чуьра охьавоьссира кхарна дуьххьара гуш волу масех боьрша стаг. Т1екхечира и массара а сатийсина м1аьрго! Адамаш юха а ц1еххьана х1оьттинчу тийналло йийсаре лецира. Цигахь мел волу стаг цец воккхуш, машенан т1ехьара не1 схьа а йиллина, божарша араьяккхира Ибрах1имана Ахьмадан чохь дуьххьара гина хилла и кхиъна яьлла хаза йо1.\nЗаурбекан кертахь хиллачу наха цхьаьнаэшшара б1аьрг т1ех1оттийра т1ебаьхкинчу нахана. Йо1 схьаялош веанчух цхьаммо иза д1ах1отта еза меттиг билгалйира. Кхи берш корта хьалаайа эхь хеташ лаьттара.\n-Цара х1ун леладо – бохуш г1овг1а хезира адамашна юкъахь.\nТкъа йо1-м шега аьлларг муьт1ахь кхочуш деш, яхана д1ах1оьттира. Дог1анан 1овраш санна охьауьдучу б1аьрхиша яшийна шен къона, хаза юьхь 1аьржачу йовлакхца д1а а лечкъош, багара дош ца долуш, лаьттара иза. Оцу м1аьргонехь кертахь сецира кхин цхьа машен, цу чуьра охьаиккхира хан яьлла елахь, цхьа хаза тайна аматехь зуда. Гуш дара иза йоь1ан нана юйла. Цуьнан кхоьлина юьхь т1ехь кхерам бацара, мелхо а шен йо1ана орцах яла, цунна доьхна деанчу дийнахь улло д1ах1отта шегахь мел долу доьналла цо тховса гулдиний хууш дара.\nКорах ара хьаьжча и сурт гина Зарган маьхьарца шен нанна т1екхийтира.\n-Нана! Нана! Ас Делаца доьху хьоьга! Ма кховдийта цу йоь1ана т1е цхьа а. Ас х1ара дуьне дуур дац хьуна цара и йо1 сийсаза яккхахь!\nХедас елакъажарца марйоьллира шен йо1.\n-Ма дийца 1овдал дерг, Зарган. Хьайн доьзалехь ишта боьршалла охьайиллина нах бу моьтту хьуна? Хьан дас ша дийна а волуш могуьйтур долу х1ума ма дац и.\nБожаршна юкъахь хезаш шабарш дара. Нехан керта а ялийна д1ах1оттийна йо1а-м- гуьйренан мохо лестаде г1а-патар санна эгош лаьттара. Цхьа болу кегий нах-м баккхийчарна къайлахь х1инцале шайна юкъахь харжам а х1оттийна бара нана, я йо1 хьанна кхочур ю. Иза вуно ч1ог1а ирча а, ц1армат а сурт дара ма-дарра аьлча. Заурбекан собар кхачош лаьттара.\n-Ас Делах дуй ма буу, кху керта еана йолу милла а зудчунна раз б1аьра хьаьжна я, харц дош аьлла вас йиначун ас цу м1аьргонехь СА хьала доккхур мА ду! Божарий кху дуьненчу зударийн сий ларда кхоьллина бу!\nАраяьллачу Хедас т1ебеанчу баланах иза д1алачкъо г1ерташ санна маара къуьйлура шена йо1.\n-Деца! Шайна луург дайта цаьрга соьца, цара дадина х1уммаъ ца дичхьана! Дика дуй?! Ас муьлха а бала ловр бу, сан да кху дуьненчохь маьрша д1алелчхьана – йоьлхура йо1.\n-Ма кхера! Кхузахь цхьаьна а стаго хьуна вас йийр яц хьуна, хьуна халахетар а дийр дац. Хьо сан хьаша ю, ткъа ас кхача луш лелийна, кхиийна болчу къонахашна хьан ц1е тховса сийлахь ю хьуна.\nУьш цхьаьна лаьттара – ши нана а, цхьа йо1 а, ткъа корах ара а хьоьжуш йоьлхура Зарган. Цу еа зудчун б1аьрхиш а, кхолламаш а таханлерачу дийнахь цхьаьна ийнера. Уьш вовшех дика кхетара, царна т1ебоьссиначу баланан барам шатайпа балахь а, х1унда аьлча бала узу терза массеран а цхьатерра дац.\nХ1уммаъ атта кху минотехь божаршна а дацара. Цхьа берш – сийсаза ян шайн йо1 ялош баьхкинарш, корта хьалаайа юьхь йолуш бацара, ткъа вуьш – Тасуевг1ар хиллачун деган 1ижамца маь1на деш лаьттара. Цхьаболу къаной а лаьттара б1аьрхиш а лечкъош. Х1оранан а коьртехь эзар тайп-тайпана ойла хьийзара, амма массара а дагчохь Далла хастам бора заманан йохалла х1ара тайпа эхь шайна т1едеана ца хиларна. Х1оранна а ойла ян бахьана деллера таханлерачу дийно, ша дуьненчохь йоккхучу хенахь шена а, шен т1аьхьенна а х1ара санна дерг т1е ца кхачийта. Юкъараллехь шен ц1е ларъярхьама, шен сих яьлла, шен хьоме йо1 сийзаян нехан кара д1аеллачу дас, цу м1аьргонехь дуьненчохь йоккхучу ханна кхин цкъа а ца г1атто дожийра шен сий. Цу суьртан теш хиллачу х1ора а стеган коьртехь цхьа ойла яра – шен йоь1ан сийл деза хетта-те цунна маца хаьдда а хедар долу шен и деса дахар? Заурбекан доьзалан доьналло, комаьршаллас, син-оьзадангалас, собаро толам баьккхира цу къиссамехь. Ч1иран бакъо шайгахь йоллушшехь, цара куьйг ца 1оьттира цу йоь1ах, х1унда аьлча цунна т1е ницкъ баро, церан доьналлин ницкъ алсам боккхур бацара. Амма йо1 ишта а хиллера сийсаза. Цуьнан сий дайинарш нехан нах бацара, цуьнан сий даийнарг цуьнан да вара.\nЗаурбека шен тайпанера къаноче Бетерсолте куьйгаца хаам бира и зударий мокъа бита аьлла. Бетерсолтас уьш схьабахкийна хиллачу божаршна улло д1а а бигна элира\n-Д1аг1о! Оха некъ маьрша буьту шуна. Шуьца дог1уш кхин а х1умма дац тхан.\nМинот а ца елира хьеший шайца цхьаьна шайна т1едеана эхь а хьош, юьртара къайла бовла. Юха а массарех а хьаьрчира тийналла. Де суьйренга лестира. Ц1ийелла йогура стигал. Алу хилла догура гулбеллачеран дегнаш. И деган лазам б1аьрхишца 1ийдалора церан кхохкийначу яьххьаш т1ехь. Цара тахана делхош дерг сий дара, Ахьмада а, цуьнан тайпано а охьайиллина нохчалла яра цара елхошерг. Кхузахь минот хьалха х1оьттина хиллачу суьрто дукха 1адийна, цец баьхна уьш, цхьа а вовше вист ца хуьлуш, д1асхьакъестара. Ахьмадан векалш хила баьхкинарш массо а ц1ехьа бирзира, цхьа Абу-Хьаьжи виссалц. Иза вехха лаьттара Заурбекан кертахь лаьттан б1аьра а хьоьжуш. Дукха гинера, дукха лайнера, кхолламо а, адамаша а, замано а хийлозза цхьатерра къизаллица зийначу къаночунна ца моьттура, берх1иттара ваьллачу жимхан доьналло ша тховса 1адор ву. Цу к1анта гулделлачу халкъана хьалха и тайпа къамел деш лардеш дерг шен йишин сий хилла ца 1ара, цо къуьйссуш дерг нохчийн къоман сий дара, цу къиссамехь к1анта кураллица толам а баьккхира. Абу-Хьаьжи кхетара цунах. Воккхачу стагана х1ара доьзал а, х1ара керт а тховса боккъалла а сийлахь хетара, х1унда аьлча цара шайн доьналлица, шайн лаккхарчу син-оьздангаллица нохчаллина цкъа а бухур боцу х1оллам боьг1нера кхузахь. Цунна ца лаьара кхузара д1аваха. Цунна лиира кху нахаца марзо оьцуш пхьор дан а, кхин а хан яьккха а. Шина доьзало гайтира мел къаьсташ хилла царна «Сий» боху и сийлахь кхетам. Шен сий к1езиг хеташ верг бен кхевдар вац нехан сийнна т1е. Цуьнан къеггина тоьшалла дара тховса Ахьмада динарг.\nИбрах1им кхин меттах ца волуш лаьттара. Иза генарчу паналле хьоьжура, суьйрено 1анийначу боданехь дагна гергара дерг каро г1ерташ санна. Саь1ид меллаша т1евеара цунна.\n-Баркалла хьуна собаре хиларна. Суна хаьара хьо цкъа а ледар хир воций.\nБуьйсано юха а шен йийсаре лецира и х1усам, амма кхузахь вижанза шиъ вара…церан дагара дийца шортта х1ума а дара…\nСвидетельство о публикации №221041900394


Оьрсийчоь -- Москох гулбеллачу эзарнаш шен агIончашна хьалха вистхуьлуш, Собянин Сергейс дIахьедар дира, КIирандийнахь хилларш цкъа а Москох хилла боцу нийса харжамаш бара аьлла, 8Гезг2013\nМоскох харжаммийн комиссино дIакхайкхийна Оршотан дийнахь Iуьйранна дерриг а кхъаьжнаш дагардинчул тIаьхьа мэран харжамашкахь хьалхарчу муьрехь 51, 37 процент кхаьжнаш а гул деш толам баьккхинарг Собянин Сергей ву аьлла. ШолагIчу меттехь ву 27,24 процент кхаьжаш гулдина волу оппозцин лидер Навальный Алексей. Навальныйс бехке дина Iедалш харжамаш дIахьуш харцонаш лелорна.\nОршотан Iуьйранна Москохан харжамийн комиссино дIахьедар дира керла Москох мэр хаьржина, карарчу хенахь цу даржехь волу Собянин Сергей аьлла. Собянин вовзуш воцуш волу кандидат санна цу харжмашкахь дакъалоцуш хиллехь а хууш ду цунна гIортор еш Кремл хилла х илар. Цуьнца мэран дарж ковсаш вара оппозицин лидер андидат ПАРНАС-партин цIарах кандидат волу Навальный Алексей.\nМоскох харжамйин каппаш дIачIаьгIначу сохьтехь иза тешна вара шолгIа мур хир бу аьлла. Амма Москох харжамийн комиссино бинчу сацамо дог дохийна вара иза. Навальныйс бехке дира Iедалш харжамийн жамIаш харцхьадахарна.\nОьрсийчоь -- Москох мэран харжамийн каппаш дIачIаьгIначул тIаьхьа журналисташна хьалха къамел деш ву Навальный Алексей, 8Гезг 2013\nНавальный: «Оха кхеторехь, хуьлург харжамийн жамIаш харцхьадахар ду дIахьош, Москох мэрино а, Собянин Сергейн харжамийн штабо а вовшахтоьхна дIахьош долу. Оха доьхург ду, хьем а ца беш, харжамхой кхажтаса бахкаран терахь Iорадаккхар»,\nОршотан дийIнахь Навальныйс шен блогехь хаам бира, харжамийн жамIаш ша къобул ца до аьлла. Цо дийхира кхаьжнаш кхин цкъа а дагардар. Цо иштта кхайкхам бира шен агIончашка Москох дуьхьалонан акце ардовлахьара аьлла.\nХаржамаш дIабирзича Москох гулбеллачу иттаннаш эзарнаш шен агIончашна хьалха вист хуьлуш, Собянин Сергейс дIахьедар дира, КIирандийнахь хилларш цкъа а Москох хилла боцу нийса харжамаш бара аьлла.\nХаржамийн комиссино далочу терахьашца, Москох мэран харжамашкахь дакъалецира 32 процент харжамхоша.\nСобянин Москох болх беш ву 2011-чу шарахь дуьйна. Цхьааллин Оьрсийчоь олучу партин уггаре а жигара болчу куьйгалхойх цхьаъ ву иза.\nНавальный дакъалоуш вара мэран харжамашкахь Товбеца-баттахь коррупци лелорна хан тоьхначул тIаьхьа. Цунна набахтехь даккха 5 шо туьйхира суьдо. Карарчу хенахь Навальный, закъалтана ахча а эцана, аравалийтина ву цуьнан аппеляци листина яллалц аьлла.\nЦхьаболча аналисташна хетарехь, Навальныйна тIаьхьахIоьттина адам хилар гучудаьллачул тIаьхьа, Iедалшна хала хир ду иза набахти чуволла, иза политикан бух болуш ду аьлла туьдур долун дела. Царах ву Москох йолчу Карнеги центран аналист Петров Николай.\nПетров: «Кремло дийра дерг дара цунна арахь даккха 5 шо хан тохар. Амма хIинца а хьалхе ду хир долчух лаьцна дийца. ХIунда аьлча, Кремл кийча яцара цо оццул дукха кхаьжнаш гулдийр хиларна. Цундела цхьаьнге а алалур дац гIоле дерг хIун хир ду».\nДелахь а, Петровна хетарехь, Навальный баккъалла а чуволла а сахьт дац.\nПетров: «Суна хетарехь, куьйранаш олучу неха лаам хила мега, Навальный схьа а лаьцна, набахте чуволла. Тахана цо дуккха а кхаьжнаш гулдар Кремал кIезиг хетийтар ду аьлла хеташ хилча, иза чуволла мегаш хилар алсам долуш ду».\nЦу хеннахь Навальныйс дIахьедар дина, ша дагадовларш дIадахьа реза ву Собянинца, «Москох бахархошна хетарг лардеш» аьлла. Оппозиционеро шен блогехь яздина ма хиллара, иза дагахь ву уггаре а хьалха тIех сов цIахь кхаьжнаш тесначу каппашкара жамIаш талла.\nХьалхо Оршотан дийнахь Собянин Сергейс ша кийча ву элира шен харжамашкахь хиллачу коьртачу оппонентаца цхьаьнакхета. «Аса кхойкху иза. Схьаваийта», - элира цо.\nАмма Навальныйн штабан декъашхоша бинчу хаамца, харжамийн жамIех лаьцна хаттарш дийцаре дан дан дагахь вац Собянин, уьш Навальныйс къасто деза харжамийн комиссехь а, суьдашкахь а аьлла хета царна.\nНавальныйс гулам хΙоттийра Москох


Арсанукаев М. «Д1адахнарг ойланехь хьоьстуш...» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nАрсанукаев М. «Д1адахнарг ойланехь хьоьстуш...»\nСайдуллаев Хьасан вина 1947-чу шеран 18-чу майхь Г1ирг1азойн ССР-н Ош г1алахь. 1977-чу шарахь чекхъяьккхина Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Дуьххьарлера стихотворени зорбатоьхна 8-чу классехь доьшуш волуш «Ленинан некъ» (х1инца – «Даймохк») газета т1ехь. 1974-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн издательствехь араяьлла поэтан хьалхара «1уьйренан нур» ц1е йолу сборник. Цул т1аьхьа араяьллачу масийтта поэтически книгин автор ву Хьасан.\nЦо иштта кхиамца къахьоьгу прозехь а, публицистикехь а. Хьасана яздинчу дешнаш т1ехь даьхна иллеш, эшарш ю вайн илланчаша д1аолуш. 1984-чу шарахь цо дакъалаьцна СССР-н къоначу яздархойн VII-чу съездехь. Хьасанан оьрсийн матте гочйина произведенеш зорбатоьхна «Советская культура», «Литературная Россия» газеташкахь а, «Истоки», «Дон» журналашкахь а.\n2008-чу шарахь Яздархойн дуьненаюкъарчу союзан мидалца совг1ат дина цунна. 2010-чу шарахь «Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо» ц1е тиллина. 1990-чу шарахь д1аэцна СССР-н яздархойн союзе. Россин яздархойн а, журналистийн Союзийн декъашхо а ву иза. 1987-чу шарахь дуьйна Мескитарчу юкъардешаран школан директоран даржехь беркате къахьоьгу цо.\nСайдуллаев Хьасан тахана вайн республикехь литературица бала болчу нахана юкъахь дика вевзаш а, лоруш а стаг ву. Дала аьтто бойла цуьнан дахарехь а, балха т1ехь а.\nДуькъачу элтарца кхелина лаьмнаш,\nБелшаш т1е хьарчийна буьйса.\nБеттан нур лийчош ду х1иттина 1аьмнаш\n1аламан исбаьхьа туьйра.\nТийна ду ламанан йоккхачу юьртахь,\nЛампанийн серлонаш йоцуш.\nКъеггина нур догу генарчу корехь,\nЦхьаъа-м 1а кехаташ хоьрцуш.\nЮьртара хьехархо тховса ца йижна,\nТем бойуш ойланийн дарцо.\nГ1алаташ тховса а леррина лехна,\nУьш х1ора дезаш ду къасто.\nОйланийн марахь ю дахаран аре,\nАмалш ю х1инца ношъелла.\nХьехархо, хьох йозу т1аьхьенийн кхане,\nНекъ хьуна сийлахьниг белла.\nЧолхе ду дахаран, кхолламан некъаш,\nСоьгахь ду ахь хьехна къилба.\nДорцалахь хебар дац шелделла т1емаш,\nИ хьалхахь лепар ду седанах сирла.\nХовхачу бераллин амалаш хьоьстуш,\nЦа гайти ахь тхуна к1адъялар хьайн.\nОьздаллин, г1иллакхийн сийлаллех\nМарзбира, хазбира дахаран бай.\nСан дахаран анайисташ йогу,\nСатийсарца дагна т1емаш луш.\nГ1ел ца велла. Некъо ирхе огу.\nТоъал мохь бу ас белшаш т1ехь хьуш.\nСан дахаран анайисташ йогу.\nСан кхолламан седа серлабуьйлу,\nТкъа къоналла гуттар шовкъехь ю,\nДорцо цкъацкъа, ластош, бертал туху,\nХ1ун дер т1аккха, дахар иштта ду, –\nСан кхолламан седа серлабуьйлу.\nАьрха амал лаьмнех соьга кхаьчна,\nКомаьршалла маьлхан совг1ат ду.\nАс лаьтта т1ехь, кхачаваллац ваьгна,\nШуна, адмаш, лараш юьтур ю, –\nАьрха амал лаьмнех соьга кхаьчна.


Хангошвили верна бехкевечуьнан гергарчу стага тоьшаллаш дина кхелехь\nМарсхьокху-бутт 07, 2021\nГерманин прокуратуро Хангошвили Зелимха вер хьокъехь кхел еш тоьшаллаш дан суьде валийнера В. Александр цIарца вовзийтина волу теш, яздо New lines magazine зорбан гIирсо. Иза ву Украинин вахархо, цо ша суьдехь ма аллара, стаг верна бехке вуш волчу Соколова-Красиков Вадиман (Хангошвили верна шеко йолуш лаьцначо чIагIдо ша Соколов Вадим ву бохуш, оццу хенахь Bellingcat тобано дакъа а лоцуш, талламхоша бинчу талламца иза вевзина Красиков Вадим санна) зудчуьнан йишин майра.\nТешана вевзира шен гергара стаг ловзаргахь а, цул тIаьхьа а даьхначу талламхоша гудлинчу дуккха а суьрташна тIехь. Тешо элира, шайн доьзалехь хьехадора Красиков Вадим "оьрсийн тIеман ницкъийн диверсийн тобанан декъашхо" хиларх лаьцна, амма шена ца хаьа биллгал муьлхачу декъехь иза хилла аьлла.\nХангошвили вер: ФСБ-н лар\nТоьшаллаш дечунна вевзира Красиков тIаьхьарчу хенахь даьхначу суьрташна тIехь а, амма цо дIахьедира бехкевийриг хета шена 10 шо хьалха вевзаш хиллачул а 30 кила веза а, мелла а къена а аьлла.\nКхечарна юкъахь масех сурт гайтире суьдехь тешана, тIехь коч а йоцуш даьккхина долу, Красиковн дегӀан чкъураца диллина ши сурт а долуш: цхьаъ - текхарг пхьарса тIехь, важа – акхацицган корта аьтту агIор пхьарса, сихха реакцин тобан эблемах тера йолу. И дерриг суьрташ даийтина кхеле Украинин низамашлардон органаша.\nТеш ша ларвала лууш ву, бохуш вара кхелехь, шена бекхам бан гIортарна, делахь а суьдхочо билгалдаьккхира иза ларван аьтто хир бу Германин территори тIехь, амма иза далур дац Украине иза юхавирзича аьлла.\n2019 шеран Марсхьокху-беттан 23-чохь Берлинна юккъехь герз тоьхна вийра Хангошвили. Полисхоша лецира зулам дина хила тарлуш йолчу шеконашца Оьрсийчоьнан вахархо. Цуьнан цIе немцойн Iедалхоша йоккхуш яц, делахь а, журналистийн хаамашца, Красиков Вадим ву иза. цуьнан бехк толлуш йолийна кхел ю йоьдуш карарчу хенахь.


Аллах1 рез хилийл, кхоччуш, хаз жуоп даларна. Къаьстана ц1арца цхьан адмах лаьцна кхин цахата хьожар ю. Ткъа цхьамма, 1илм долш волчо,эшаршк ладег1ар хьарам дац,из адмаш шайгар додумывать дина х1ум ду,билгал цанхьа деан дац бохуш хилча,из мух хир ду?Шегахь долч 1илманц иджтихад яр ду из?Йа х1у ду?\nАллахI Дела реза массарна хуьлда вайна!\nЦо и алар - Iилманал арахьара хIума дац, мелхо а, хьалха хилла болчу цхьа кIеззиг Iеламнаха а, кхузаманара дуккха болчара а аьлла хIума ду и. Ла ца догIа а, пайда ца иэца а бахьана дац иза, ле-м хIета а мегар дац и бахьана долуш.\nЦунах лаьцна вай дийцира хьалха кхузахь:


Колонехь ницкъбина нохчийн тутмакхна аьлла, дIахьедо бакъонашларъярхоша\nОхан-бутт 18, 2020\nАнгарерчу колонехь тутмакхашлахь иккхина бунт йирзича къиза йиттина Нохчийчуьрчу Хайдаев Хьумидна, ур-атталла лоьрийн гIо а ца кхачийна цунна аьлла, хаамбина "Гражданское содействие" комитето. Лаьцначун вашас дIахьедина, Хьумид а, цуьнца хан токхуш волу кхин цхьаъ а бехкевина, къепе йохорна Ангарскан колонин администрацино аьлла.\nВашас дийцина, бунт йоьдучу заманчохь Хьумида телефон тоьхнера шега, тутмакхаша еттачу колонин белхахочуьнгахьа гIо даккха а гIоьртира ша бохуш, яздо комитето шайн сайтехь дахначу еаридийнахь бинчу хаамехь.\nИнцидент хиллачул тIаьхьа Иркутскерчу цхьахйолчу изоляторе дехьаваьккхина Хайдаев. Карарчу беттан 16-чохь аьтто белира адвокатан Хайдаевна тIекхача. Тутмакхан доллу дегIа тIехь гематомаш яра, когийн а, куьйгийн а пIелгаш кегдина дара, юьхь ирчаяьккхинера. Халла бен къамел ца далучу цо дийцира, шена тIехь ницкъбарх а, лор шена тIевитина цахиларх а.\n"Гражданское содействие" комитето латкъамбеш бу ФСИН-ан белхахошна аьлла, яздо бакъонашларъяран организацин публикаци тIехь.\n2008-чу шарахь Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело таIзар дина ву Хайдаев Хьумид, ницкъаллийн структурийн белхахошна тIелатар дина ву аьлла. Биъ бутт хан яра цуьнан набахтехь яккха йисинарг.


Паччахьалкхен мехкашка берий бешамашкара хьал тоадергдолаш — Сердало\nРФ паччахьа а Правительствос а тIадахка декхараш кхоачашдара хьаькъе йола видеоконференци а яь Россе премьер-министра Медведев Дмитре тхьамадал а деш дIайихьача кхетаче дакъа лаьцар ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека. Цох бола хоам бу ГIалгIайчен керттерча хоамий сайто.\nЛоархIаме дийцар дар массадолча Iаьдала оагIорахьа болх кхоачашбар лорадаьдий хар – министерствашка, ведомствашка, мехкашка. Кхетаче дIайолаеш Медведев Анатолий Дмитре белгалдир, Россе паччахьа а правительствос а тIадахка декхараш кхоачашдар дикача хьал тIехьа цахилар. Царех дукхдараш шоай ханнахьа кхоачашдиц, ханаш цхьацца бахьанашца дилла хувцалуш я.\nКхетаче дийца даьшха керттера хаттараш паччахьа а правительствос а тIадахка юкъара лоархIаме декхараш кхоачашдара хьал дар. Царна юкъе берий салаIара кхерамзле Iалашъяр а, бераш дIа-хьа дигара гIулакх кхоачашдар а, Севастополе инфекционни больница хьалъяр а, мехкашка берий бешамаш Iалашъяра гIулакх а дар.\nГIалгIай Мехка берий бешамашкара моттигаш Iалашъярах дола гIулакх дийцар ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека Россе премьер-министрага доклад еш. «3 шерагара 7 шерага кхоачаш ха йолча берашта юкъе 43% бераш да берий бешамашка чуийца, уж да (15 804 саг.) 21% бераш (7 7I3 саг.) электронни аргIах латт, 36% бераш (13 283 саг.) электронни аргIага дIаовтта аьттув боацаш ба, уж бахача юрташка берий бешамаш цахилар бахьан долаш», — аьнна белгалдир Мехкдас.\nЦо яхачох, еррига а мехка болх беш яраш 72 берий беш я. ГIалгIай мехка 7 шерага кхаччалца ха йола бераш 71594 саг ва. Цу чу доагIаш да 3 шерагара 7 шерага кхаччалца ха йола бераш а – 36 800 саг.\nШий докладе Евкурнаькъан Юнус-Бека хоам бир 2019 шера ГIалгIай Мехка болх бе 22 берий беш йолалургья, аьнна, уж я 4 840 моттиг. ХIаьта 2021 шу чакхдалалца йолча хана «Демография» яхача къаманпроектах мехка хьалъергйолаш я 1760 моттиг дIалоацаргйола кхы а 8 берий беш. Цо аьттув лургба 55% 3 шерагара 7 шерага кхоачаш ха йолча берий боарам лакхбе. ХIаьта 3 шерга кхаччалца ха йолча берий боарам 7% кхоачаргба.\nЦу тайпара эшаш йола моттигаш хьатIаеш болх бича 2012 шера ГIалгIай Мехка 80% кхоачаш боарам айлургба. Заявкаш дукха хиларца баьча тохкамашца гу кхы а 10 640 моттиг Iалашъе езаргйолаш хилар, уж я 48 берий беш», — аьнна чакхваьлар Бамтгире Юнус-Бек.\nМедведев Дмитре белгалдир биъ мехка, цу таьрахьаца ГIалгIайче а йолаш, берий бешамашка моттигаш цатаар гIулакх чоалхане да, шерашкахьа хьаIайна хилар бахьан долаш аьнна. «Сога оалалургдац цу гIулакха жоп далдезачар шоай ханаш кхоачашъяьяц аьнна, бакъда цу тIехьа бехктокхаме хила безаш бар уж. Боккъонца хьаIайнад из. Дале а Федерацен мехкашкара массадола чоалхане хаттараш чакхдаха деза, уйла е еза из программа еррига мишта чакхйоаккхаргья Забайкале, ГIалгIайче, ДаьгIастане, Крыме», — аьлар РФ премьер-министра.\nРоссе вице-премьераца Голикова Татьянаца раьза хилар Медведев Дмитри цу хьоахабаьча биъ мехка эшаш йола берий бешамаш хьалъяйтара паччахьалкхенгара ахча деха деза аьлча. Цо аьнначох, хьатIадоагIача шера бахархошта хьалхашка уж декхараш чакхдаьха хила деза.\n← Болезнь лучше знать в лицо


КIаьнка баь къахетам — Сердало\nАхкан денош дIайха латтар. Дийнахьа йIайха хиларах, сарралца цIагIа а ваьгIа, сарахьа ловза баь тIа ваьлар Мувса. Цига, тхьовре хьадаьхка, бургацах ловзаш бераш доахкар. ГIадваха, кIаьнк царца цхьана ловза эттар. Хоза хетар цунна ший ханархошца цхьана ха дIахьош. Шоай самукъадаллалца бургацах а лайза, боад къовлабалалехь, гаьна доацаш дагIача маьждиге чудаха, жамIатаца маьркIижа ламаз а даь, юха шоай ловзара майдан тIа дахар бераш. Сайре дикка бийсангахьа лестаяр. Бакъда, бийса беттала хиларах, сийрда яр ара; яле а, бургацах ловзилга дацар. Цхьааш чу а баха, вожаш кхы а ловза лаьрхIа юхе Iийра.\nШин даькъа декъа а денна, лечкъоргах ловза лаьрхIар бераша. Лачкъа моттиг дукха яр царна: цхьан хана советий Iаьдало дIабегIа хьуна оаса а, гувнаш а, эрий яда бешамаш а. Мувсаи цун новкъост вола Iаьлеи, кхы ши кIаьнки – виъ цхьана вар, иштта виъ кIаьнк вокх оагIорахьа а вар.\nХьалха дIалечкъар Мувсай тоаба. Цкъарчоа, вIалла хьакора ца байта лаьрхIа, хьун оасанна юкъебайлар уж. Мувса гаьн тIа ваьлар, Iаьлеи цхьаькхеи хьун юкъера ара а байна, беша дIалечкъар, вож а цхьаннахьа дIатарвелар. БIаьннега кхаччалца дагар а даь, хьалохачар илли аьлар:\n– Лачкъалаш! Лачкъалаш,\nЦисках дахка санна!\nДIа ца лечкъачоа бехке тхо дац,\nШух ца лечкъар, оаха чехка лоацаргва.\nЛачкъалаш, лачкъалаш, тхо доагIа шоана!\nШоана хетар геттара гаьна да,\nТха бIаргаш аьрзедараш мо сийрда да,\nБов санна бийсана лела Iема да тхо,\nОаха атта лохоргда шо.\nЦисках дахка санна, лачкъалаш, лачкъалаш!»\nИштта илли а оалаш, лечкъа боахкараш лаха болабелар ераш. Массанахьа, шоашта хургба аьнна мел хетача моттиге, хьожаш чакхбайлар уж, бакъда вожаш корабоагIаш бацар.\nШиъ цхьан оагIорахьареи вож шиъ вокха оагIорахьареи, хьун юкъе а бешамашка а –массанахьа хьежар уж. Беша лечкъа ваьлла шиъ коравир. ТIеххьара цига лаьттах дIатеIа ваьллар а хьакоравир. Мувса вацар коравагIаш. Дукха лийхар цар из, цун тоабанцарбараш а оарцагIбайна, бакъда вож коравоагIаш вацар, чIоагIа говза лечкъавар из. Кхы из кора ца веш, массанахьа го а баьха, кхайкар уж цунга:\n– Ва-а Мувса, хьагучавала! Оаха тхоаш ийша хилара мукIарло ю хьона. Мел чIоагIа оаха лахарах, хьо коравагIац тхона.\nТIаккха Мувса, шорттига гаьн тIара Iо а ваьнна, кIаьнкаш болча тIавера. Дагахьа раьза вар из ше царна ца кораваь. ХIана аьлча, ер царел кот ма вий.\n– Ма чIоагIа лечкъа хиннав-кх хьо, лачкъа!\nМичахьа ваьллав хьо, хIай? – хаьттар цхьанне.\n– Из гучаяккха йиш йолаш моттиг яц. ТIехьагIа а сона накъаяргья из, – аьнна, кхы хIама ца оалаш Iийра кIаьнк.\nКхы цо хьа а ца аьнна, бийса кIоаргьялале чудахар бераш.\nШоллагIча дийнахьа Iурре гIоттавир нанас Мувса. Божа дIалалла ваха везар цун. Ер доахан а лаьхка водаш, шоай коара араваьлар етт а лаьлла воагIа Iаьла. Шоаш вIаши гаргакхоачашше, дехар дир Iаьлас:\n– Мувса, хьаала сога хье сийсара мичахьа лечкъавар. Иззал лийхача кора ца воагIаш, хьо лечкъар чIоагIа моттиг хила ма езий, – хьоаставелар из ший новкъостага.\n– Ма алийтал сога из, Iаьла. – Мувса юха хьоаставелар цунна.\n– Ай, новкъостий ма дий вай!\n– Вай-м, новкъостий хинна а ца Iеш, доттагIий да!\n– ТIаккха, ала сога, хье мичахьа лечкъавар.\n– Мегаргда, аргда аз хьога, хIаьта сагага ма алалахь из!\n– Цхьан лакхача хена тIа а ваьнна, цу тIа лечкъавар со. ВагIа шортта моттиг а яр цу тIа.\n– Ай, даьра, тхо дукха урагIа-м хьийжадар.\nТхона-м вовнзар хьо цхьанна а гаьн тIа.\n– Лакха хиларал совгIа, геттара листа я цун ткъоврош, цудухьа вайнавац шоана со бIарга.\nТховсара сайрана вай ловза арадайлача, аз дIахьокхаргья хьога из га. Сагага ма алалахь.\n– Хьаволлел хьай! ХIанз хьожаргдар вай цунга.\n– А, хIанз мукъа вац со, нане чехка чувола аьннад сога. ХьажкIаш фуалъяха, кIоригашта жувр баккха безаш да тхо.\n– Дика да, со вицлургвац хьона.\nИштта дувцаш, баха Iулах доахан дIа а теха, чубахар новкъостий. Цу дийнахьа, сайре хьатIакхоачаялар, яхаш, чIоагIа сагота вар Iаьла. Безам бар цун Мувса лечкъа ваьллача гаьнага хьажа а, цун зем баккха а, из фу га я ха а, вешта, ха яц-кх дIайодаш. ЧIоагIа дIаьхделча санна хетт Iаьла ди. Ваха, хьажкIаш фуалйоахаш а, чуйохкаш а, Мувсайна новъостал дир цо, сихагIа ший новкъостаца гаьнага хьажа вахар духьа.\nДелкъал тIехьагIа, Мувсай гIулакх чакх а даьккха, дахар бераш гаьнага хьажа. Лакха а листа ткъоврош йолаш а бар пхаьна хи. Шоаш дIакхоачашше, гаьн тIа дайлар бераш. Пхаьна ткъовронаш шаьра а йолаш, когаш лувжар. Цудухьа дукха лакха а ца бовлаш, чехка IокIалбайлар уж.\n– Дика дIатарвенна хиннав хьо-м укхаза. ЦIаькха вай лачкъача хана со а валийта веза Iа хьайца укх гаьн тIа, – аьлар гаьнах ваьшача Iаьлас.\nБакъда Мувсай безам бацар из шийца цу тIа тIаваккха, сов дукха ха а, довза а гIерташ оамал йолча цо, гучаяккхар кхерам ба Мувсас лечкъа хержа моттиг.\n– Iа хьайна кхычахьа оамал бе, хIаьта ер га аз сайна леха, – аьнна ше цу къамаьла раьза оацилга дIахайтар Мувсас новкъоста.\nЦунна духьала хIама ала велар Iаьла, бакъда цIаьхха гаьнашта лакхе таташ а хеза, из хьалхьежача, ши къайг бIаргаяйра цунна, даггара цхьа хIама къувсаш, шоайла леташ. ВIашагIъяккха мо дIа-хьа озайора цар из. Чехка хьалхьежар Мувса а. ЧIоагIа чам хилар берашта оалхазараша къувсар фуй ха. Гарзаш а, гIажамаш а йийтта; къайгашкара хIама чуйожайир цар; хIаьта оалхазараш, из юха хьаэца гIерташ, лакхе гIолла го а баьха, дIадахар. Дайдда тIадаха, из фуй хьежар бераш. Етталуш, ше къайгаш юха а дIаяхьар кхераш мо, даггара дIалачкъа гIерташ, пхьид уллар хоттала чу а лета. Из бIаргаяйча шоаш дувцар дицделар берашта. IотIакхайда, хьалъийцар из Мувсас.\n– Мискинг яI-кх, ма чIоагIа хало я-кх хьона тIакхаьчар, кхера ма лелахь, аз цIагIа чу а йихьа, хоза дарба дергда хьона, цIагIа хоза а кIаьда а хургья. Аз даар а лургда хьона шортта, ма\nкхералахь. Со хьона дика ловш ва. Мегаргдий? — ше дувцар пхьидо кхетадеш мо лувр кIаьнк.\nХьанна хов, вешта кхеташ хинна хила а мег дийнат, Мувсас дувцачох.\nПхьид, даггара караръяла гIерташ, дIатувссалора, хIаьта кIаьнка тейора из. Юххера а сецар из, кхераеннилга дале а, е Мувсай бе шийна тешам хобенналга дале а.\nЦецваьлар Iаьла Мувсайх, кхерар из пхьидах:\n– Ай, дегаза ма йий из, Iокхосса из! – аьлар цо.\n– Ер-м яц дегаза, къа ма дий укхун. Гой, мишта йийстай, – дIахьекхар Мувсас пхьид Iаьлийга.\nЧIоагIа йийста тIаенаяр из. Хьалхашкара ког а бар цун лозабаь. Мувсас букъ тIа гIолла хьокха пIелг хьекхар цунна цкъа а шозза а, из хьоасташ. Пхьидо, бейоалашше, кулгах корт дIа а гIертабеш, белаж хьалъиййора.\n– Iа-а-а! Сона-м могаргдацар из иштта бейолла.\n– ХIана? Фу даьд укхунна? – аьлар цецваьннача Мувсас.\n– Ай, аз ма аьннадий хьога, дегаза я из, – шийчун тIара воалаш вацар Iаьла.\n– Сона-м хетац ер дегаза. Аз, чу а йихьа, цIагIа кхоабаргъя ер, тоаяллалца. Цул тIехьагIа дIахецаргъя. Миска яI, цхьаннахьа ший дезалах къаьста хургья-кх ер, сенах ховргда хIанз укхунцара пхьидарч мичахьа яхаш я? Цар-м саготду хург ма дий, ер къайгаша йиа хилар кхераш.\n– Тха даде оал, пхьид бееллача кулгах пийгаш даргда. Хьона пийгаш далар кхераш ях аз-м, – шийна из дийнат унзара хетилга а ше цох кхерилга а Мувсайна дIа ца хайта гIертар Iаьла.\n– А, а, вай укхун новкъостал де ма доахкий, из бахьан даргдац сона пийгаш. Уж даргдар, нагахьа санна сона укхунна зе де ловре. Волле, чудолх вай, – аьнна, дIаволавелар Мувса.\nНовкъосто фуннагIа яхе а, пхьида дарба де лаьрхIар цо. Цунна тIехьа Iаьла а вахар.\nДукха дар берий пхьидах дувца хIамаш. Цар тамаш еш, уж ца кхеташ дар, къайгашта хIана эш пхьид. Мел дукха дувцарах, цу хаттара жоп корадагIацар царна. Иштта болхаш, цхьан воккхача сага тIанийсбелар уж. Мувсас, воккхача сага бIарга ца яйтар духьа, цо шийх бехк баккхар кхераш, тоIIаяь шин бе еллар пхьид. Из зийнача воккхача сага, цар ший сайре дика ювцашше, хаьттар царга:\n– Мичара доагIа шо?\n– ДIа-а хьунагIара доагIа, – жоп делар Iаьлас.\n– Из Iа селла чIоагIа бетеIаер фуй? – хаьттар воккхача сага Мувсайга.\n– Пхьид я ер, – дIахьекхар кIаьнка ший бейоалла пхьид.\n– Ай, хIана лаьцай оаш из, фу де доахк шо цох? Лозаерг ма йий оаш из, – гIар аййя лувр воккха саг.\n– Ай, дада, лозаяьй ер! Къайгаша дIа-хьа увзаечара оаха кIалхара а яьккха, яхь ер, царга ца яийтар духьа, – ший бейоалла пхьид, шаккха кулг хьа а доаржадаь, воккхача сагага дIахьекхар кIаьнка.\n– Аз-м, укхо дегаза я из, Iокхосса яхашше, яхь ер, къахеташ. Чу а йихьа, дарба дергда аз укхунна.\n– Дала дукха доахаде шо, бераш. ХIаний из дегаза? Даьра, яц из-м дегаза, – геттара IотIавийрза, хьажар из пхьидага.\n– Даьра, зIокарч йийтта йоха а-м яьй. Пхьид-м дика лаьрхIа я. Ма е аьнна а я из. ХIаьта цун Iехар, Даьла хьехавеш, цо йоаха тасбихь я аьнна а да. Иштта да шоана бераш гIулакх. Цхьаккха хIама шийла эсалагIа а дегазагIа а хета мегаргдац, хIана аьлча массадола дунен тIара халкъ кхеллар цаI вола АллахI ва. ХIаьта къахетаме хилар миштад аьлча, цкъа цхьан жугтечо, хий молаш воаллаш, шийна хьатIаденача, хьогденнача жIалега, ший кога тIара маьчи Iояьккха, гIув чу Iочукховдаяь, цунца хьалъийца хий малийтад, тIаккха Дала, жIалех цо къахетам бар бахьан долаш, гешт даьд цунна. Иштта да къахетаме хилар. Дика хIама да оаш леладер, доллелаш, чехкагIа хьажалаш пхьида гIулакхага.\n– Ай, пхьидарча мишта йоахаргъя тасбихь, дада? Царна-м мотт а мича хов, – аьлар цецваьннача Iаьлас.\n– Хезайий шоана бийсана даггара Iехаш пхьидарч?\n– Хезай, – цхьатарра жоп делар кIаьнкаша.\n– Из да из. Малх чубизача гIоне сабелгало яллалца Далла хоастам кхайкабеш хул уж. Дала\nмел кхелла дийнат, Даьлах тешаш а, Далла гIулакх деш а да, цхьан шолкъагара дIа мел ийккхар.\n– ХIаьта шолкъа дика яц-кх, дада? – хаьттар кIаьнкаша цхьатарра. ТIаккха шоайла бIара а хьажар уж.\n– Яц, даьра, вIалла дика а-м! Ший текъам, АллахIа ца а беш, малха бу цо. Из бахьан долаш, дика лоархIаш дац из дийнат.\nВоккхача сага дийцачох шоашта пайда а ийца, чудахар бераш. Пхьид а яхьаш чувоагIа Мувса бIаргавайна, гIадъяха духьал едар цул зIамагIа йола йиша ПIаьтмат. Ше цIагIа чу ма ваьлланге, пхьида боамбех баь мотт биллар Мувсас, бакъда вож цу тIа соцаш яцар. ХьатIа а ена пхьидага хьожаш яр йиIиг.\n– Мувса, мичара лаьцай Iа ер пхьид? – хаьттар ПIаьтмата.\n– Ай лаьцаяц аз ер!\n– ТIаккха мичара енай хьона из?\n– Тахан сои Iаьлеи ловзаш доахкаш хьунагIарча къайгашкара оаха хьаяккхай ер.\n– Хоза-м я из, хьалаца мегаргйий аз? – аьнна, ший кулг пхьида дIатIадихьар йиIига.\n– Кулг ма тохалахь цох! Пийгаш даргда хьона. – кхерайир из Мувсас.\nДикка зем боаккхаш, из зувш йоаллача йиIига зийр пхьида ког лозабаьлга. ТIаккха хаьттар цо ший вешийга:\n– Фу даьд укхун кога?\n– Къайгаш дIа-хьа озаяь лозаяьй из, – аьнна, йишийна лоацца жоп а денна, араяргйоацаш пхьид кIопилга чу а хоаяь, ваха, цунна шортта даар дахьаш вера Мувса, хIаьта вож, елча санна йIаьх а енна, аркъалъежа уллар.\nДаггара елхаш ПIаьтмат а яр.\nЧехка тIакхийтта кIопилга чура пхьид хьал а ийца, ше цунна фу дергда ца ховш, велхаш, араведар кIаьнк. Цун тIеххьа ПIаьтмат а.\nВелхаш цун бIаргех Iоуха хи тIадамаш бата тIа IотIа а лийга, пхьид хьакхийттар. Цу г1улакха чIоагIа раьза хинна гIаддахар бераш. Юха цIагIа дIачу а йихьа, шийна ловчча тайпара лелийтар из Мувсас, гаьнаяргйоацаш цунгахьа бIарг а кхоабаш.\nIаьла а воагIар Мувса волча пхьидага хьажа.\nХа дIа мел йода, дегаза ца хеташ, пхьидаца та ваьлар из. Наггахьа тIагIолла пIелг хьекхе,\nМувсас санна хьоастар цо из. Iаьлас из хьоасташ шийна бIаргъяйча, ПIаьтмат а елар из хьаста, бакъда вошас шийга пийгаш даргда алар дага а деха юхаяьлар.\nИтт денна Iунал дича меттаера пхьид.\nЦунна гIойле а хинна, боккъонца из меттаеначул тIехьагIа, юрта IодоагIача аьленна йисте дIа а йихьа, дIахийцар Мувсас. Ше дIахийцача, гIадъяха, тувсалуш, ловзаяьлар пхьид. «Хьажал со юхаметта мишта ера», яхаш санна, массадолча дийнаташта дегагIозаленца бIарахьежаш, массайолча а баьцех хьадж йоахаш, хила кхувсалуш, хьувзар из.\nЮххера а, аьленна гаьна йоацача ушале нийсъеннача пхьида, шийна дагадаьлла, ше хьийга хIама дайра – хьалха шийца хинна, шийца лийнна нана-пхьид. Цох дог гIоз а даьнна, хи чу кхоссаелар из. Бакъда вож, Мувсайх кхера а енна, йоархIийла дIалечкъар. Цох цец а яьнна, дIатIехьахьийдар Мувсай пхьид. ВIаший ухьала Iо а хайша, дукха яьгIар уж. Наггахьа Мувсайгахьа хьа а хьожаш, тIаккха, юха ший новкъост йолча пхьидагахьа дIа а ерзаш яьгIар Мувсай пхьид. ТIеххьара а Мувсайна тIаяха, вокха пхьидагахьа дIа а хьежаш, юха кIаьнка бIара а хьежаш, гIайгIане яьгIар из. ТIаккха цох кхийттача Мувсас, шорттига ший шин кулгаца хьал а ийца, аьлар цунга:\n– Хьо дегIа низ а байна кIалйиса, къайгашта караяхачара, аз кIалхара а яьккха, сай хьаькъал дIакхоачачох, дарба даьд, товр даьд хьона. Нагахьа санна со хьайца къиза хиннавале, сона къинтIера ялалахь. ХIанз хьайна ловча гIо. Хьо сона раьза яле, со раьза ва хьона, – тIаккха шинна а кулгаца ший наькха тIа тоIайир цо из.\nКIаьнка бIаргех хий даьлар. ТIаккха хий дIа а даьккха, ший бейоалла пхьид лаьтта Iо а хийца, цIаькха а дIагIо аьлар цо. Пхьид, цо яхар ше кхетадича мо, Мувсайгахьа юха а хьежаш, ший новкъостаца дIаяхар.\n← АЗС требует внимания


Историн факультет эвсараллица болх беш схьайогIу\n22 декабря в 10:53 (2009 г.)\nТахана университетехь билгалдоккху цуьнан 40 шо кхачар. 1969-чу шарахь дуьйна, цкъа хьалха – Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хьехархойн институтан, ткъа тахана – Нохчийн пачхьалкхан университетан цхьа дакъа а хилла схьайогIу историн факультет. Факультет кхоллалучохь жигара дакъалаьцна а, оцу хьалхарчу 30 шарчохь гергга цуьнан декан лаьттина а ву историн Iилманийн кандидат, профессор Хасбулатов Iимранан Асланбек. Кху деношкахь тхо дехха Iийра цуьнан чулацамечу къамеле ладоьгIуш. «Ас-со» а ца бохуш, аьхначу, кIеда-мерзачу маттахь дуьйцура цо вайн махкахь историн Iилма кхиаран некъах, халонашна бIо ца къажош, мехкан историкаша бохучу кхиамех. Асланбек вина 1937-чу шеран ноябрь беттан 24-чу дийнахь. Чолхе нисбелла кхеран доьзалан кхоллам. Да Iимран Горячеводскерчу больнице виллина а волуш, махках доккхучу халкъаца Къилбаседа Казахстане кхаьчна вежарий Асланбек, Руслан, Ямлихан, йиша Зулай а шайн ненацаний. Кхин гIоли ца хуьлуш, дIакхелхина волу Iимран шайн юьртарчу кешнашка дIавоьллина Бамат-Юьртарчу гIумкаша, йиша-ваша, доьзал юххехь боцуш. 1954-чу шарахь 10 класс чекхъяьккхина волу Асланбек Алма-Атарчу юьртбахаман институте деша хIоьттира (цу хенахь «спецпереселенцех» болчу кегийрхошна бихкина бара исторически, юридически, экономически факультеташка деша боьду некъ). ТIаьхь-тIаьхьа Iазап лахлуш дара, цундела вайн махкахочо сихха пайдаийцира историн факультет харжа шен баьллачу аьттонах. Цигарчу университетан историн факультет кхиамца чекхъяьккхира Асланбека 1960-чу шарахь. Цул тIаьхьа кхо шо даьлча Махачкаларчу университетан аспирантура чекх а йоккхий, А.Хасбулатов Соьлжа-ГIалахь балха дIахIутту. Халчу конкурсан жамIашкахула нисделира и дерриг. Историн Iилманийн кандидатан диссертаци чIагIйира цо хIинцачул 45 шо хьалха. Тахана а хьуьнаре къахьоьгуш схьавогIучу Хасбулатовс язбина 100 сов Iилманан болх, дукха киншкахь араевлла иза автор волуш. Сий-ларамца йоккху цуьнан цIе хьехархоша а, студенташа а.\nИсторин факультет кхоллаяларан гIуллакхана юкъахь (хIораннан а тайп-тайпана делахь а) шайн дакъа долуш, масех чкъор студенташ кхиийна а бу, хиллачуьнца доьзначу Iилмане церан безам, шовкъ кхоьллина а бу профессорш Хь.А.Гакаев, М.Х.Багаев, Ш.А.Гапуров, А.М.Бугаев, С.Р.Тепсуев, С.С.Магамадов, и.дI. дуккха а.\n2008-чу шарахь дуьйна факультетан декан ю историн Iилманийн кандидат, доцент Гелаева Зараъ. Вайн университетехь 1990-чу шарахь дуьйна болх беш ю иза. Кхуза ша балха еачхьана, хьуьнаре, жигара адам, дика вовшахтохархо, сий-лараме хьехархо санна билгалъяьлла ю Зараъ. Хь.А.Хизриев – Iилманан балхехула, Р.А.Товсултанов – дешаран декъехула, А.В.Саламбиева – кхетош-кхиорехула заместительш бу деканан.\n«Истори», «Регионоведени», «Музейни гIуллакх а, хIолламаш ларбар а» корматаллашкахула говзанчаш кечбо факультето. Лаккхара говзанчаш кечбо иштта кхузарчу аспирантурехь (цуьнан некъаш: Россин истори, археологи, юкъара истори, историографи, источниковедени). Кхузахь болх беш ву 6 доктор, 10 профессор (Ш.А.Гапуров, М.Х.Багаев, Ш.Б.Ахмадов, В.Х.Магомаев, М.М.Ибрагимов – историн Iилманийн докторш, профессорш; Т.А.Мазаева – философин Iилманийн доктор, профессор ю; историн Iилманийн кандидаташ, цуьнца цхьаьна профессорш бу: А.И.Хасбулатов, С.С.Магамадов, Хь.А.Гакаев, З.И.Хасбулатова). Кхузахь ларамца йоккху иштта историн Iилманийн кандидатийн цIерш. Уьш 25 ву: З.А.Гелаева, С.Р.Тепсуев, Т.С.Магоматова, Хь.А.Хизриев, Б.Б.Закриев, Д.Ю.Чахкиев, Х.М.Акиева, А.Д.Осмаев, А.М.Гелагаева, К.З.Махмудова, Э.Ш.Хурцаева, Л.А.Бадаева, Х.А.Матагова, С.С.Цуцулаева, Т.М.Шавлаева, А.М.Ахтаев, В.Р.Дикаев, И.З.Хатуев, М.Д.Солтамурадов, Б.Б.-А.Абдулвахабова, Л.М.Гарсаев… Царех дукхахберш доценташ бу, цхьаберш докторан диссертацешна тIехь къахьоьгуш бу.\nМуьлххачу а факультетехь санна, хьехархой кафедрашка дIасабекъабелла бу кхузахь. Историн факультетехь уьш ворхI ю: Нохчийчоьнан халкъийн историн (доладархо – Хасбулатов Асланбек), Ширчу хенан а, юккъерчу бIешерийн (Багаев Муса), Россин историн (Гакаев Хьамзат), Керлачу а, уггар керлачу а историн (Гапуров Шахьрудин), Дерриг дуьненан культуран историн, музееведенин (Магамадов Супьян), Историн, геополитикин, политологин (Ахтаев Iабдулла), Культурологин (Мазаева Тамара).\n327 студент ву историн факультетан дийнахь долчу декъехь доьшуш, царех I7 дешаран хьукматца контрактан кепара барт бина а волуш. Заочни олучу кепара доьшуш ву 650 стаг, царех 116 студент контрактан кепара доьшуш ву, ткъа 9 – шолгIа вуз чекхйоккхуш ву.\nКху тIаьхьарчу хенахь Iилманан-талламан декъехь бIаьрлачу кхиамашка кхаьчна историн факультетан хьехархой. Кандидатийн диссертацеш чIагIйина А.М.Гелагаевас, В.Р.Дикаевс, Х.А.Матаговас, Л.А.Бадаевас. Пхиъ монографи арахецна (М.Х.Багаев «Ламанан Нохчийчоьнан а, Дагестанан а ширчу хенахьлера а, юккъерчу бIешерашкара а культура»; Ш.А.Гапуров «XIX-чу бIешеран хьалхарчу 25 шарчохь Россин кавказски политикехь Дагестанан меттиг»; Л.М.Гарсаев «XIX-чу бIешарахь а, ХХ-чу бIешеран юьххьехь а нохчийн а, гIалгIайн а божарша лелийна духар», Т.М.Шавлаева «XIX-чу бIешарахь а, ХХ-чу бIешеран юьххьехь а нохчийн тIергIан промысел кхиаран исторех». Оццу муьрехь зорбане евлла иттанннаш Iилманан статьяш, дакъалаьцна дуьненаюкъарчуй а, ерригроссин а, республикан а барамехь дIаяьхьначу конференцешкахь.\nВай лакхахь билгал ма-даккхара, факультетехь дIахьочу Iилманан балхах жоп луш ву деканан заместитель волу Хизриев Хьаьжа. «Даймехкан» агIонаш тIехь а араюьйлу цуьнан чулацаме Iилманан статьяш. Хьаьжех шех лаьцна а доцца ала лаьара. Цо факультетехь болх бен 22 шо ду, цул хьалха ткъех шарахь болх бина Хизриевс Iилманан-талламан институтехь. 28 шо хьалха Ленинградехь чIагIйина цо историн Iилманийн кандидатан диссертаци. 80 сов Iилманан а, герггарчу хьесапехь оццул барамехь Iилманан кхета атта йолу а (научно-популярные) шен статьяш зорбане яьхна цо. Нохчийн а, Къилбаседа Кавказан халкъийн историна лерина ю уьш. «Кавказхой Тимурана дуьхьал» цIе йолу монографи язйина Iилманчас 1992-чу шарахь.\nХизриевс лерина, шен гIуллакх девзаш хиларца а дуьйцура факультетехь Iилманан декъехь вовшахдеттачу мехалчу гIуллакхех лацна:\n– Студентийн Iилманан юкъаралла оха меттахIоттийра 200I-чу шарахь. Тайп-тайпанан тIегIанашкарчу Iилманан конференцешкахь, олимпиадашкахь тхан студенташа жигара дакъалацар ламасталле дирзина схьадогIуш ду. I00 сов вузо дакъа а лоцуш, Саранскехь хIора шарахь хуьлуш ю студентийн ерригроссин олимпиада. Цигахь хьуьнарш гойту тхан кегийрхоша а. Оцу къовсадаларан цхьана номинацехь хьалхара хилира вайн студенташ стохка. Олимпиаде даха-дахка оьшу харжаш йо университетан ректорато.\n«Россин Iилманан тIаьхье» конкурсехь стохка хьалхара меттиг яьккхира 4-чу курсан студента Арсаханов Адама. Кху шара дешна ваьлла волу и жима стаг факультете балха схьаэцна. Дешна ца Iаш, Iилманан агIор шаьш дика гойту студенташа Бильбаева Хедас (студентийн Iилманан юкъараллин куьйгалхо ю иза), Нацурова Эльзас, Халадова Эсилас, Хаджимурадова Зайнапа, Куразова Анжелас, Гудиев Зеламхас, Акиева Сацитас, Даудова Хьавас, Идрисова Хедас, Сулумова Матас, Шовхаев Валида…\nМасала, вайнах махках баьхна 65 шо кхачарна лерина студентийн Iилманан конференци дIаяьхьира факультетехь кху шара. Цигахь чулацаме къамелаш дира студенташа: И. Абдулкеримовас (3 курс), Э.Данаевас (4 курс), Х.Бильбаевас (3 курс), Х.Гелагаевс (4 курс), Д.Юнусовс (5 курс), Э.Нацуровас (3 курс), М.Сулумовас (2 курс), и.дI.кх. Царна совгIаташ дира киншкашца а, грамоташца а. 2008-чу шарахь Санкт-Петербургехь хиллачу ерригроссин историко-регионоведчески конференцехь дикчу агIор билгалбевлира кхузара студенташ: П.Л. Ирисханова, А.М. Закриева, Р. Хабилаев.\nФакультетехь ю КВН-н тоба (капитан – Тербулатов Iела). Аудиторел арахьара болх маьIне, пайден долчу гIуллакхаш дарца вовшахтуху кхетош-кхиорехула деканан заместитель йолчу А.В.Саламбиевас.\nТайп-тайпанчу Iилманан изданешкахь сих-сиха зорбане буьйлучу хьехархоша Ш.А.Гапуровс, С.С.Магамадос, Б.Б.Абдулвахабовас, З.А. Гелаевас, С.Натаевс, В.Гарсаевс, М.П.Ахмадовас, И.М.Испиевс, Л.Адмисиевас, С.М.Демелхановс, С.Х.Яндаровас, З.А.Абдулаевас, Х.М.Юсуповас, М.А.Манаевс, С.А.Бегуевс, Л.А.Бадаевас, А.Д.Осмаевс, и.дI.кх. а дика масал гойту кегийрхошна.\nСтудентийн хьашташка дика ладугIу церан профкомо (куьйгалхо – Нацурова Эльза).\nФакультетан историх, таханлерчу гIуллакхех лаьцна деш долу къамелаш мелла а ладогIа дог догIуш дара. Дуккха шен ламасташ долуш меттиг ю историн факультет. Кхузара хьехархой (масех къано воцург) хIара факультет чекхъяьккхина бу. Деканатехь дозалла дарца цIерш йохура махкахь а, цул арахь а шуьйра бовзаре а, сий-лараме а кхаьчначу факультетан выпускникех.\n– Факультет кхечарех къастош билгало муьлхарг ю? – хоьтту ас кхузарчу хьехархошка-къаношка. Цара уггар хьалха билгалдаьккхинарг дара, кхузарчу хьехархойн Iилманан, теорин тIегIа (цара тидаме оьцура Iилманан даржаш долчийн процент а, белхан жигаралла а, эвсаралла а, белхахойн корматалла, шех «дипломированность» олу агIо а) вузехь лакхарчех цхьаъ хилар. ХIора шарахь 2-3 диссертаци чIагIъяр а, оццул монографи арахецар а ламасталле дирзина кхузахь. Масала, деккъа кху цхьана 2009-чу шарахь 150 Iилманан статья араяьккхина факультетан хьехархоша. Царех 30 статья язйина факультетан выпускник а, тахана Нохчийн Республикан Iилманийн академин президент волчу Гапуров Шахьруддис.\nХьехархой кечбина ца Iаш, Iилманан а, архивийн а белхахой кечбо историн факультето.\nУниверситетан историн факультетах лаьцна дийца диканиг дуккха ду. Цхьаъ билгал ду – кхузара хьехархой эвсараллица къахьоьгуш схьабогIуш хилар гуш ду. Кхачамбацарш доцуш а дера хир дац. Царех лаьцна Iилманан кхеташонашкахь, факультетан гуламашкахь дуьйцу хьехархоша, студенташа.\nЮбилейца доьзна, «Даймохк» газето даггара декъалйо университетан историн факультетан хьехархойн а, студентийн а коллектив. Лаьа, царна дахарехь дерриг диканиг хуьлийла а, дешарехь, Iилманехь уьш кхин а бIаьрлачу кхиамашка кхочийла а!


Дани: Бухарчу дахарх булуш боцу мигранташ - "гетто"\n"Карара хан" ( "Настоящее время")\nМухIажирш бекъна интеграцин принципца\n2018-гIа шо долалуш Данин Iедало, консервативан-либералан Venstre партин векал Расмуссен Локке коьртехь а волуш, сацамбира мигрантийн геттоца къовсам боло.\nБахьана а дира дийцаре. Данехь 5,8 млн стаг веха, царех 8,5% нах бу Туркойчуьра, Шемара, Иракъера, Либанера, Сомалера, Пакистанера тIебиссина мухIажирш. Царех дакъа деха я Данера мотт а ца Iамош, я бухарчу ламастийн а пусар а ца деш, ца бо болх, ца гIерта деша, бохучу маьIнехь дара къамелаш.\nРасмуссенан Iедало бахарехь, мухIажирех 15% ву гетто хьесапехь вехаш (60000 стаг). Царна Данино шен бюджетера шарахь хьажадо 36 млрд крон ($5,5 млрд). Ткъа цаьргара хуьлу "пайда" –хIора иттаннах цхьаъ динчу зуламашна Iен кхиина набахтехь, чIагIдо Данин официало.\nМигрантийн жулараш йохо Данин Iедало дагалацар а, "гетто" дашца нах сийсазбар а ца тайна Данин бахархошна а, ЕвроБертна а. Амма, цуьнга ца хьоьжуш, мехкан парламентера дукхахболу депутаташ дуьхьалболлушехь, Iедалан аьтто баьлла сацам тIеэца. Иза болхбан болабелла Товбеца-беттан 1-чу дийнахь дуьйна.\nЦкъачунна, "гетто" аьлла 25 меттиган цIе яьккхина Данин Iедало. Церан билгалонаш иштта ю:\n50 процентал сов Европера доцу къаьмнаш дехаш хилар\n2,7 пройцентал сов бахархой бехктакхаме ийзийна йолу меттигаш\n40 процентал сов болхбоцу нах бехаш хилар\n50% бен школехь дешна боцу нах беха меттигаш\nкъахьоьгуш доккху ахчан барам, гонахарчу бахархошца дуьстича, 55% ца кхочу нах беха каппаш.\nИШТАЧУ БАХАРХОШНА ХIИНЦА ХИЛА ТАРЛУРГ\n1) Зуламашна дуьхьал ден таIзарш лакхадахар\nДанин Iедалан бакъо ю шен кхетамехь "гетто" зонаш билгалъяха, ткъа кхелийн – оцу зонашкахь зулам динчу стагна кхочу таIзар шозза лакхадаккха. Дуьйцурш ду къоланаш, наркотикаш йохкар, вандализм, Данин низаман маттаца аьлча, "нахана кхерам бохьуш лелар".\n2) Социалан хIусам яларан керла принципаш\nТIаьххьарчу пхеа шера чохь зулам дина, криминалан селхане йолчунна социалан хIусам ца яла йиш ю и тайпа гIишлош еш, лелош йолчу компанийн. Зулам дина стаг хIусамах вакхар аттачу хьоле далийна.\nХIусам лаца атта хир ду хIинца болх болучунна а, доьшучунна а, шаьш-шайн кхабалучарна а.\n3) Бераш шайца, дозанал арадаьхна, дуьгучарна -таIзар, набахтин 4 шаре кхаччалц\nБер цуьнан дахарна кхераме болчу махка дигар доьхку Данино. МухIажирийн Малхбалера тIемашкахь бохку даймехкаш бу буьцурш. Иштта доьхку бераш Африкерчу цхьацца мехкашка дига а – йоIарий сунт бан, я маребала дIабигар ду хьехориг.\nОцу Iалашонашца шайн бераш даймехкашка дуьгучаьргара дIайоккхур ю Данехь баха бакъо.\n4) Берашца вон хиларна, уьш вон Iаморна, "интеграце ца кхачорна" ден таIзар\nШайн берашна дахаран хьелаш ма-оьшшу цалатторна гIуданаш деттар ду Данино. Толушвоцчунна – набахтин 2 шо. Гетто-купахь дехачу беранна гIелоярна дас-нанас набахтехь токху хан яьккхина шозза лакха.\nМигрантийн доьзалера бераш Iамо йолчу Iалашонца муниципалитетийн бакъо ю оцу доьзалшка лела а, цуьнца болх бан а. Масала, бер йиллинчу хенахь цIахь Iар, берийн беша лелар. Масала, и низам талхийначу дена-нанна лур дац Iедало бераш кхаба кхачош хуьлу ахча.\nДанехь мел деха бер декхаре ду берийн беша, школе лела – ца лелахь, лахдан тарло иза кхаба дена-нанна луш долу ахча. Лахдийр ду и ахча, нагахь санна беро школехь дешаран тесташ дIалуш яцахь.\n"Геттора" бер шо кхаьчначул тIаьхьа кIиранах 25 сахьтехь кхаба деза пачхьалкхан берийн бешахь, меттигера мотт Iамабайта, махках долийта. Оцунна дуьхьалболу мухIажиршкара дIадаха долор ду берашна луш хуьлу ахчанаш.\nБерашна лучу программица дешар дIахьочу меттигашка шайн берашца цхьаьна лела мега дай-наношна а. Тоъал Данера мотт хууш доцу бер школе дахийта магош дац.\nСондербург, Дани - 24 Сти, 2017: Школе, дешар доьрзу де.\n5) Берийн бошмаш а, школаш а\nХIинцачул тIаьхьа берийн бешахь ца мега, бераш тобанашка доькъуш, 30% сов бер цхьаьна дита. Школашна а бина изза къастам: лакхарчу классашкахь 50% хила йиш яц "геттора" кегийрхой. Иштанаш сихха махках болийтархьама, цIенна генарчу школашка хьийсо беза. Оцу гIуллакхна луш ю микроавтобусаш, я таксица лела ахча.\nХIиттийначу хьелашца ларавеш воцу куьйгалхо дIавоккхур ву даржера, ткъа школа дIакъовлур ю, я шен караоьцур ю Дешаран министралло.\nШколашна магийна парггIат бер дешарх мукъадаккха. И тайпа тIазар шена кхаьчна бер дер ву шена Iедало лучу ахчанан декъах. Бакъду, дахначу шарахьчул дика дешначунна кхачош ахчанан бонусаш а ю.\n6) Социалера ахча\nШена еллачу керлачу меттиге дIаваха ца туьгучу "гетто"- вахархочунна Iедалан хадо бакъо ю социало луш долу ахча (kontanthjælp).\nЦул совнах, муниципалитетан бакъо яц болхбацарна социал оьцучу мухIажирна "гетто"-кIошташкахь петар яла. Амма алапа тIетухур ду "геттохь" вехарг балха хIоттийначу муницалан белхахочунна.\nХIинца дуьйна муниципалитешка кхачош хир ю (полицино а тIехь) цара жоп лучу меттигашкахь бехачу нахах йолу информаци. Оцо аьтто бийр бу "тешаме боцу" нах тидамехь латто а, царах муниципалитетна Iедална хьалха жоьпалла дIакхехьа а, боху "Расмуссенан Iалашонаша". 2030-гIа шо тIекхачале Дани цIанъяла дагахь ю "геттох".


Iедалан, юкъараллин а вовше тешам белхьара, нохчий шайн историна тIаьхьакхуьур бара\nГIадужу-бутт 26, 2013\nИракъ -- Археологийн талламаш гучуяьхна шира кхабанаш, Наджаф\nАрхеологин талламаш дIабахьаран гIуллакх меттахдала долалучу тера ду Нохчийчохь. Дуьххьара, шаьш нохчаша дан тарлуш ду иза. Оцу юкъанна, хууш, ца хууш, бахархоша даккхий зенаш историн маьIна долчу, ладамечу меттигашкахь.\nКхаа-деа дийнахь, болх бина, нохчийн археологаш, Iалхан-гIаланий, ГIуларний юккъахь, йолчу майнаданшкахь.Оцу меттигашкахь болчу гонашна, таллам бар а, уьш багар бар а, иза ю коьрта Iалашо. ХIинцалца, оцу меттехь, баккхий белхаш дIабаьхьан бацара.\nШовзткъе иттех шарахь хьалха, Виноградов Виталий цIе йолу историк хьалха а ваьлла, цига цхьана йоцачу хенахь ахкарш динера. ХIета, даре дина дара, оцу меттехь эзарнаш шераш хьалха Магас цIе йолу гIала хиллийла. Иза могIарера а ца хилла.\nЛаттанаш аьхкича гира, оцу гIалина, го баьккхина, мостагI тIе ца воуьйтуш, оьрнех, кертех йина доьхьалонаш хиллийла. Археологийн оцу тобанна декъашхо волчу Тангиев Мохьмада дийцира Маршо радиога шаьш болийначу балхах а, цуьнан хила мегачу жамIех а.\nТангиев Мохьмад: «Цигахь хьалхалерачу заманахь, I9 бIешераш доладеллачу хенахь бина цигахь талламаш. Таханлерачу дийнахь, гучу ца даьлларг гучудоккхуш болх дIаболийна бу. Хьалхалерачу язадрхоша билгалдаькхкина дара, оцу меттехь 5000 го а, барз а хилла бохуш. Оцу талламашка тхо арадоьвла, тхуна гина, дукхахерш наха йохийна юьйла. Амма, тхайн талламашца, гуш дерг, дIаяздеш, уьш дагардеш а хIума долийна оха».\nIалхан-гIалана уллехь йолу шира гIала, тахана, Къилбаседа Кавказехь, уггаре а яьккхийчарах ю, ша уггаре а йоккханиг яцахь, боху говзанчаш. Нагахь санна иза, кхачам болуш таллахь, жамIаш нохчийн къомана хаз неха санна, мехалла йолушхира ду аьлла кхин дIа а дуьйцу Iилманан академийн, археологийн талламашкахула центран декъашхочо Тангиев Мохьмада.\nТангиев Мохьмад: «Тхуна цигахь шорта материалаш ю карийна. Кхабан дакъош а, кхечу пхегIех йисина хIумш а. Кхин дIа а аьхкича-м цигахь кхиъ шорта хIумш хира ю. И талламаш дIабахь Москохано елла бакъонаш а ю. Тахана, оцу балхана хадабан мах бац. Иза вайн истории ю иза. Вай ваьшша иза ца таллахь, арара бахка а баьхкина дийра дац иза. Кхечу репсубликашка хаьжча, оцу тIегIан тIехь вай жимма тIаьхь дисна, амма. И кхачамбацар вай дIадоккхура ду».\nНохчийчоь, археологийн маьIнехь, хIинца а дикка талланза мохк бу. Iедалан агIорара хIинций бен шуьйра болалуш а бац иза. Амма, Iаьржа археологаш олучу наха, тIом а, я кхиндолу хIума а новкъа а доцуш, и болх дIахьора. Цундела, махкахь наггахь бен дисина а хира дац, делланза маьлха кешнаш а, ахказ шира гIаланаш а. Магас санна шира гIала хилла меттиг ю масла СемаIашка оьвла йистехь а. Шайна луург оцу лаьтта буха волуш хIума лелийн наха, бохуш дийцира цигара вахархочо Хьумида.\nХьумид: «Тхан юьртахь, лаьтта бухахь хуьлуш долу кешнаш ду. ша Мисарера пирамидаш санна чу аьхкина ду уьш. Латта хьакха а хьокхуш, нийса вахьнехь чувоьдуш меттигаш ю, ткъа бухахь чоьнаш ю. И кешнаш ду-кх кегийн. Цига чу болуш а бу, цхьадерш челегийна а ду. Iедалша дахка а даьхкина, цига цхьа дечка дIатоьхна «Скифийн шира кешнаш» аьлла тIе а язйина. Кхин хIумма а дац».\nЦхьана СемаIашкахь хилла Iаш дац ишшта хьал, бохуш халахетарца билгалдоккху археолого Тангиев Мохьмада. ХIора дийнахь аьлча санна, шайга хаамаш бо наха керта охкуш цхьацца хIумш карийна шайна олий, амма, наггахь верг бен, и болх говзанчашка дIабала лууш ца хуьлу, аьлла тидам бира цо.\nТангиев Мохьмад: «Уьш чIогIа дукха ю.Тахана вай Iилман академехь кхоьллина музей ю, археологийн центран бух тIехь. Цу музей чу наха телефонаш етташ, гIу йоккхуш цхьаъ карийна, керта охкуш важа карийна бохуш. И гонаш, латта схьадоккхуш дукхахерш йозхийна ю. Цхьацца болчара телефон а тухий, схьадаахкахьара шу олий, амма, тхо цига даха тохаделча, шай адрес ца олуш хIума леладо. Лууш хира дац царна, шай кертахь ахкарш дайта.Дукха ю цу тайпа сигналаш».\nХууш ма хиллара, нохчийн йозанца дIаязйина истори йоцуш ю. Иза хиллехь а, тахана Iалаш йина яц. Цундела, меттигерачу историкаша а, археологаша а, орца доккхуш санна кхайкхамаш бо, къоман бухе кховда аьтто луш долу хIумш шайгахь хIул а ца деш, нахала даккхахьара аьлла. ХIинца Iалхан-гIалана йистехь беш болу белхаш сацбан герга бу. ТIедогIучу шарахь, Iедалшкара бакъо а, ахча а оьшу иза кхиъ дIа бахь.