Францоша бина шайн харжам\nФранци -- Харжамашна кечлуш, 13ГIура2015\nФранцерчу регионашкахь дIабаьхьанчу харжамийн шозлагIчу гуонехь дагахь а доцуш эшна толамца хьалхарчу гуонехь чекхйаьлла хилла Ле Пен Маринс куьйгалла до националистийн парти.\nБокхачу тидамца тергал беш бара йоллучу Европано а Францехь дIабаьхьна харжамаш. Парижехь террорхойн тIелатарш хиллачул тIаьхьа кхо кIира даьлла бен а доцуш цу харжамийн хьалхара гуо хIоьттича, харжамийн толамхо хилларг Ле Пен Маринс куьйгалло до Фронт Национал цIе йолу националистийн хьежамаш болчийн парти яра. ХIетахь, 28 процент кхаьжний даха каделира националистийн партин. И парти кхоьллича дуьйна схьа цкъа а ца хилла кхиам бара иза церан.\nТамашийна а дацара, йоллучу Европехь а нах Францехь Iедале аьтто-радикалан ницкъаш бахкарна саготта хилар а. Амма кIиранан буьйсанна цкъа хьалха экзит-поллийн, ткъа оршот Iуьйранна харжамийн хьалхарчу жамIаша ма-гайтара, Францехь и мохк республика дIакхайкхича дуьйна схьа юьхьара лаьцна йолу парол, нохчийн маттахь аьлча, „Маршо, Нийсо, Вежаралла“ бохуш йолу, хIинца а лоруш берш националистел алсамох хилар гайтира.\nХIинцале а, цкъачунна официала тIаьххьара лерина доцучу жамIашца, гучудаьлла ма-хиллара, харжамашка тоьлларг Францин экс-президент хиллачу Саркози Николяс куьйгалла до Республикахойн консервативан парти ю 40 процент аьзнашца, шозлагIчу меттехь 30 процентаца карарчу хенахь Iедалера Олланд Франсуас куьйгалло до социалисташ бу, ткъа кхозлагIчу меттехь 28 процентаца Ле Пен Маринс куьйгалла до Фронт Национал яьлла.\nСтенца доьзна ду-теша хьалхарчу гуонехь сел кхиаме жамIаш гайтина йолу Ле Пенан парти сел зIевне шозлагIчу гуонехь эшар? ХIун синхIоттамаш лаьтта Францехь харжамийн жамIаш гучудевллачул тIаьхьа? Парижехь вехачу историн Iилманче Вачагаев Майрбеке делира Маршо радионо и хеттарш. Цуо дуьйцу.\nВачагаев Майрбек: „Доккхачу декъехь, цу партино даханчу кIиранахь хьалхарчу гуонехь харжамашкахь толам баккхар – иза адамаш харжамашка ара ца довларца доьзна дара, итт стагах виъ бен ца вахнера кхаж тасса, цу вианнах цхьаммо царна кхаж теснера. ХIетте а, Францехь массо а кхеташ вара церан Iедале бахка цхьа а аьтто хир боцийла. Оьрсийн хаамийн гIирсаша мел яздахь а, уьш Iедале кхаьчча бевлча санна. Кхузахь вехаш 5 миллион сов бусулба стаг ву, меттигера бахархой, луларчу Германехь я Италехь санна а доцуш, тIебаьхкинчу нахаца вуно кIеда а, ларамца а бу. Цундела националистийн парти иштта атта Iедале кхочур йоцийла кхеташ ду. Цул совнаха, шаьш хьалхарчу гуонехь харжамашка ца бахнарш а, Фронт Национал ца толийтархьама а, шозлагIчу гуонехь кхаж тасса бахара“.\nФронт Национал парти, шен кхечу къаьмнех а, динех а, кхин чкъор долчу а нахе болчу цабезамна тIехь политика дIахьош йолу, кхоьллинера I972-чу шарахь ультра-аьттон хьежамаш болчу политико Жан-Мари Ле Пена, хIинца куьйгаллехь йолчу Марин Ле Пенан дас. Бакъду, тIаьхьарчу шерашкахь ден, йоIан юкъаметтигаш талха а телхина, шен да цу партера аракхоьссира Марин Ле Пенс. Доккхачу декъехь цу шинан юкъаметтигаш талхар дас дукха эвхьаза а, ма-дарра а жуьгтешка шен болу цабезам а, Холокостах ша цатешар а дIакхайкхор дара, ткъа иштта тIаьхьарчу хенахь Ле Пен Марин а, цуьнан гуо а Оьрсийчоьнца дукха гергара хIоттар а дара. Амма Оьрсийчоьнца гергара уьйраш – уьш Фронт Националан куьйгалхочуо Ле Пен Марин къайлахьош а яц. Дукха хан йоцуш вуно йоккха IалагIож елира, цуьнан партина Хьалхара Оьрсийн-Чехийн банк цIе йолчу банко 9 миллион еврона кредит далар гучудаларца доьзна. Кхечу пачхьалкхера цхьана политикан партино ахча эцар Малхбузехь вуно бехке лоруш ду. Ткъа и хIума Францин Iедалхой ца толлуш Iийр бац аьлла тешна ву Вачагаев Майрбек, Фронт Националана дина а ца Iаш, карарчу оьрсийн Iедалша Европехь мел йолчу аьтто-радикалан партешна а гIо деш хилар а хьахийра цуо.\nВачагаев Майрбек: „Оьрсаша царна и кредит делчхьана дуьйна меттигерчу Iедало тидаме эцна бу уьш. Амма дIабоьлхуш харжамаш а болуш, царна дуьхьал талламаш бан аьтто бацара цуьнан, хIунда аьлча, вукхара цунах шайн харжамийн агитаци йийр яра, гой шуна, тхо хIинца тулуш ду, цундела тхо ца толийта тхуна дуьхьал дIахьош болх бу иза, аьлла. Амма кхечу пачхьалкхера меттигерчу партеша ахчанаш эцар – иза низамца магор долуш хIума дац, цунна таллам ца беш Iедал Iийр дац. Бакъду, Кремло таханлерчу дийнахь Францерчу националисташна дина ца Iаш ахчанца гIо йоллучу Европехь а фашистийн хьежамаш болчу ницкъашна деш ду. Хьалха коммунистийн партеш а кхуллуш доллучу дуьненчохь, уьш Iедалшна дуьхьал бохуш, царна ахчанаш латтадора Кремло, хIинца националистийн а, фашистийн а хьежамаш болчу партешна гIо до“.\nЦу юкъана ша Ле Пен Марин шен парти харжамашкахь эшарна къера хилла. Цу хIуманна бехк цуо кхечу францхойн шина партина тIе биллира, республикахой, социалисташий шен парти Iедале ца кхачийта вовшашца берта бахнера аьлла. Бакъду, ша йинчу а, кхиинчу а меттехь, Францин Неврехь а ур-атталла харжамхоша Iедале ца кхачийтинчу Ле Пен Маринна цунах, хетарехь, кIезга синхьаам бу.


Цхьоал юача боккхийча нахах — Сердало\nТIехьарча хана дукха дувца доладаьд наха гIалгIай мехка боккхийча нахаи боштеи чуIе цIенош де дезий-те вай мехка яха хаттар. Из дош а ийца мехка бахархошта юкъе гIолла чакхваьлча, цхьаболчар чIоагIа доаккхал ду уж цIенош вай мехка цахилар бахьан долаш, шоллагIчар хилча бакъахьадар уж йоах, кхоалагIбараш вIалла цох башхало хеташ бац, биълагIчар яхачох вай мехка хьажа саг воацаш цхьоал юаш боккхий нах а, тIа да воацаш бой а дац вIалла. Бакъда, уж цIенош эшаш дале а деце а – шоззе а, наха фуннагIа дувце а, шоаш цхьаь бахаш, цхьоал юаш боккхий нах, хьажа саг воаца бой гIалгIашта юкъе долаш да. Мел чIоагIа вай бац яхарах, уж дIалечкъабарах болаш ба уж, вай царех кIалхара а довргдац.\nХаттара жоп луш хиннача нахах цхьаболчарга, шун да е нана ше цхьаь дахий шоашца саг воацаш аьнна хаттар дича наггахьа волчо дах аьле жоп лора. Уж а дукхагIа цхьоал юаш боккхий нах бац, царна Iунал де цIенош хила дезац яхарех бар. Тахан вай эзди хилар духьа хьатIаайттача чоалханеча хаттарашта духьал бIаргаш дIакъувлар аьнна, вай хьал тоалургдац. Бакълувш ца хилчеи, дар хьатохкаш, нийсденна хаттар юстарадоаккхаш ца хилчеи мел дукха дика да яхаш дувцарах из хIама тоалургдац.\nЕр хоаттам беш со лелача юкъе гIолла сона жоп луш хиннача цхьан кхалсага аьлар сога «КДЛ» яхача фондо цу тайпарча боккхийча нахаца къа а хьег, царна уж мичахьа ба а хов, аьнна. Бакъдар аьлча, из хеза а цар из болх лелабелга а ховш вар со. Цудухьа, цхьоал юача боккхийча нахаца цар беча балхах а, дукхагIа цу цхьаь бахачарна эшар фуд а хардухьа фонде вахар со.\nЦхьа шу дала доал «КДЛ» юкъарчено из болх бу. Цу гIулакха лаьрххIа белгалъяь ха а йолаш, хьакъоастабаь волонтераш а болаш вIаштIехьаяьккха проект я цар «Мы рядом» (тхо гарга да) яхаш. Цу проектан координатор йолча Къоастой Тамилас яхачох дукхагIа цхьаь бахача боккхийча наха эшар эр-безам да. Духхьал йистхила, къамаьл де, е ладувгIа саг хилча кхы доккха хIама дац царна эшар. Вешта болаш бий уж цхьоал юараш яха хаттар отте – болаш а ба, Iунал эшаш а ба. ДIахо Тамилайца доашхаргда вай цар хьал.\n— Мишта дагаеха кхеллай оаша из проект, хала дий боккхий нах болча цар хьашташ кхоачашдеш лела?\n— «Волонтёрство, как образ жизни», яхаш цхьа проект я оаха фонде кхоачашъеш. Цу проекта чу гIолла моллагIа керда проекташ хьакхолла а лелае а аьттув ба тха. Ер боккхийча нахацара хаттар ира латтандаь цу проекта доакъашхоша лаьрхIар «Мы рядом» яха проект хьа а кхелла цу тIагIолла цхьаь бахача могаш боацача боккхийча нахага хьожаргдолаш, царна гIо де.\n— Фу хана, мишта ух шо цига?\n— ХIара кIира доагIача шоатта дийнахьа долх тхо оахош Iунал деш болча боккхийча наха фу эш хьажа а царца дагIа а.\n— ДукхагIа сенца гIо ду оаш царна, фуд цар кхоачамбоацар?\n— Оаха цкъар дIа а дахе, царна эшар, дезар фуд хьожаш тохкам бу. Цунга хьежжа из кхоачаш ду оаха. Цхьабола боккхий нах хул дуача хIаман е молхашта кхоачам боацаш, цхьабараш шоашта лела цамагар бахьан долаш цIагIа лостам боацаш хул, царна цIагIа эшаш бола лостам бу оаха цхьацца хIама дIа-хьа яккхарца. Цхьабараш духхьал шоашца вагIа, дIа-хьа йистхила саг мара кхы хIама ца эшаш хул. Хийла царех сага къамаьл деча хана ший вахара оагIонаш ювц, къаман Iадаташца, хозача гIулакхашца дувзаденна хIамаш дувц. Тхона тхоашта боккха пайда боалаш нийслу царга ладийгIача.\n— Дукха бий хIанз оаш Iунал деш, цу тайпара боккхий нах?\n— 8 йоккха саги, 1 воккха саги – 9 саг ва тхо хьожаш, оаха Iунал деш. Уж ба Эбарг-Юртареи, Сунжереи, Наьсаререи. ДIахо а йоккхагIа моттиг чулаца, дукхагIа наьха Iунал эшарашка хьажа уйла йолаш да тхо\n— Дукха дий шо из болх кхоачашбеш?\n— Тха проекта чу йоагIаш 10 тоаба я – кIантех а мехкарех а латташ. ХIара тоабан чу виъ саг воагIа. Царех хIара тоабан ше-ший ха а, саг а ва белгалваь из болх дIатIаийца.\n— ХIанз царга хьожаш хилча, моллагIа эшача хIаман дохка а лела а ахча ма эший, из гIулакх мишта хьалдуз оаш?\n— Оаха цу гIулакха лаьрхIа хьайийла интернета чу латташ счет я. Цу тIа вай мехкахоша хьатIадайтача ахчанца, царна эшар Iалаш деш Iунал ду оаха. ДIахо из болх лерттIа кхаста йода чарх мо дIагIоргболаш грант яккха лаьрхIа каьхаташ дIачудала доахк тхо. Грантах тхо чакхдовле дика ма дий, бакъда каьхаташ чакхдоале а ца доале а цу оагIорахьа лаьрххIа къа а хьегаш болх бе лаьрхIа да тхо. ХIана аьлча цхьаь бита йиш йолаш бац уж боккхий нах. ДукхагIа уж болча тхо ух, цар хьал йохае. ХIана аьлча, духхьал йистхила саг эшаш хул царех цхьабараш, из доацаш лор, молхаш эшаш а хул. Царех цаIаш къе а бахаш, цхьоал юаш ба, цхьаькхаш къе а боацаш, цхьоал юаш ба, дIа ца бохалуш могаш боацараш а ба, лорашка бига безаш а, е цIагIа лор хьавоалаве везаш а. Цудухьа, хIараненна къаьстта терко е езаш хул царна.\n— Нагахьа могаш воацаш лорашка вига везаш саг нийслой царна юкъе, тIаккха фу ду оаш?\n— Вига везача хана царех саг оаха лорашка дIа а виге больнице Iовужаву. Наьсарера цхьа йоккха саг я тха больнице Iоюжаеш, цун еррига анализаш хьагулья, эшаш дола каьхаташ а вIаштIехьадаьха долаш да. Из а чIоагIа хала раьза хиннай больнице Iойижа, шийна ца могаше духьале еш.\n— Шоайцига даьхка шо хьаайттача мишта хьовз боккхий нах?\n— Тхо доагIаш бIаргадайча бIарг белабенна, дог гIоздаьнна гIадбаха хул уж. Нагахьа санна, тхо кIезига гайна хIама хуле, геттара хала хеташ хул телефон хьаетташ, тхо ца доагIаш дисар кхераш. Тхога Iемаб уж, тхо шоай дезал долаш мо шоай дар-доацар хьа а оал цар.\n— ДукхагIа дезал боацаш ба уж е дезал болаш а нах ба царна юкъе?\n— Царна юкъе дезал боацаш а дезал болаш а нах ба. Бале а цхьаь бах уж.\n— Фу бахьан долаш бах цхьаь, шоай дезал бараш, тахкадий оаш из?\n— Дезал кхычахьа а бахаш, нана кхычахьа а яхаш ба уж дукхагIа. Дуккхаза дIадийхад тхо йоах цар шоай дезало шоаш бахача, бакъда цар тигац шоаш баха моттиг хувца. Цхьабола дезал дика боацаш а, вIалла хьа ца хьожаш а ба царна юкъе. ХIанз цхьа йоккха саг я оаха Iунал деш, воккхагIвола воI веннав цун. Цо оал, из ца а леш зIамагIвола ши воI веннавалар-кх ший, аьле. ХIана аьлча, веннар хьожаш хиннав цунга, ер шиъ дIахажац, сагота бац.\n— ГIалгIай мо эздий къам кхы дац яхаш куралаш ма йой вай, фу бахьан долаш да аьнна хета хьона из?\n— Иман цахилар да из. Сагота бац, шоай сесага а дезала а дукхагIа тIатайжа ба уж. Наьнал хьамсарагIа уж хеталга да из. Бакъда, уж мичча тайпара бале а наха гучабовлар кхераш, цар га доахаш, уж нахал ца баха гIерташ хьулабеш хул ер цхьаь баха боккхий нах. Нагахьа санна шоашта из мо хIама тIакхачар ца кхере шоай даьх-наьнах дог лаза дезар дезалий. Вай дика дой а е во дой а вайга юхакхоач из. Цудухьа, вай къадала дезалга ха а ховш даха деза вай боккхийча наха товр а деш.\n— Шо доацача хана шоай са сенца Iехаду цар?\n— Цхьаболчар ший лоалахо хьачуех, цхьаболчар циск а цу тайпара хIама леладу. Цхьа йоккха саг я Лида яхаш, ше лерттIа лела ца могаш ший дезал боацаш цхьаь яхаш я из. Кицо яхаш цхьа циск да цун цо леладеш, из а да могаш доацаш. Шийна дика ца моге а, из циск лорадеш цунна лор вехаш доал ду цо. Са воI ва из оал цо хийла цисках. Ишта цхьацца хIама леладу цар.\n— Шоаш миштаб уж, гIожа, кIаьда?\n— КIаьда ба. Цхьаькха йоккха саг я Эбарг-Юртара, ше йолча тхо дахача ше цхьаь а къе а, хала а йоаллаше ший лоалахо дагайоаллаш хул из. Шийна ца луш а моллагIа хIама ший лоалахочоа ле аьлар цо. Тхо даха хьажача 12-13 шу даьнна цхьа кIаьнк мара кхы хIама доацаш къе яхаш йоккха саг яр, ше могаш а йоацаш. Иштта шоайла хьожаш гIулакх деш хул уж.\n— Боккхийча наха тIа мишта эц шо?\n— Юххьанца тхо доладеннача хана эхь хеташ хулар царех цхьабараш шоашта фу эш, фу деза хьаала тоам ца хеташ, цул тIехьагIа хьаэболалу уж.\n— Оаш из болх лелабеш дас, нанас е гаргарча наха мишта кхетаду из гIулакх.\n— ХIанз а цу хIаманга даланза да вай къам. Цудухьа, боккхагIчарна кIезига хало хет из хIама тIаэца, дале а дIаIомабе беза уж цунга, дIаалла деза царга цох боалаш бола пайда боккха болга, берашта, боккхийча наха гIо де хье лелаш волга. Тахан вай хьадаьр кхоана вайга хьакхоачаргда. Аз сай да-нана сайна раьза хургдолаш, долчча тайпара дар дIаоал, дерриганех лерттIа уж дIа а кхетабеш, лерхIамеча гIулакха водалга дIаала деза царга. Оалаш ма дий «Хозача дешо лакха лоам бошабаьб», кIаьда, мерза хила веза. МоллагIвола волонтер психолог санна ца хилча вIаштIехьадаргдолаш хIама дац из, хIаранеца дувца ха деза, нах оамалаш башха йолаш ба.\n— Шо дIадахача боккхийча наьха гаргарча наха чу ца дуташ моттиг нийслой шун вIалла?\n— Цхьа моттиг нийсъеннай тха шоай гаргара воккха саг волча наха чу ца дуташ. Цудухьа цу боккхийча наха зе далар кхераш царца кIезигагIа вIашагIдеттадала хьож тхо. Цхьаболчар тхо а чудитац е шоаш а лерттIа дIахьажац шоай къоаношка. Эхь хетац царна, хIама хувцаденнадац цар, сагота бац уж. Нагахьа царех дог лазаре уж цхьаь а бита леларгбацар уж кхычахьа баха дIа-хьа а ухаш.\nАз кхы дIахо цхьаккха хIама ала ца дезаш шоана шоашта ховргда «Сердало» дешархой малагIча хьал тIехьа да вай гIулакх. Вайна гу цхьоал юаш бола боккхий нах вай мехка хилар. Къахьега деза вай массане а воаш долча вай адама культура гарга хургдолаш. Вайх хIаране болх ца бой кIезига кхы ха яьлча цхьоал юараш дуккха хьабаржаргба. ТIаккха йиш хургьяц вайга эзди гIалгIай да тхо яхаш куралаш е.\n← Къаманна накъадаьнна книжка\nЧтобы дарить миру любовь →


Даймахкахь а вац хьо, тIаккха юха а депортацехь хуьлу-кх...\nЧиллан-бутт 22, 2018\nТурслочун де я къам махках даьккхина къемат?\nИнстаграман агIонашкахь яржийна кху деношкахь Нохчийчуьрчу берийн бошмашкахь а, школашкахь а, лакхарчу доьшийлашкахь а дIабаьхьначу кеп-кепарчу барамех артиклаш а, суьрташ а, видеош а.\nФутболан ловзарш, къийсадаларш, тIеман иллийн фестивалаш, горга стоьлаш, семинараш, конференцеш…\nХIаъ, Турслочун де ду даздеш махкахь, йоллу Оьрсийчохь а санна.\nСоьлж-ГIалахь Турслочун де даздечу къийсадаларшкара\n2011-гIа шо даллалц Нохчийчоьно Чиллан-беттан 23-чу дийнахь, Сталинан омраца бертаза вайнах махках бахар дагалоьцура.\nМассо а доьшийлашкахь и къемат де шайн бIаьрга дайна нах а кхойкхий, цаьрга дуьйцуьйтура тIекхуьучу чкъурана нохчийн исторехь хиллачу оцу Iаьржачу агIонех.\nОьрсийчоьнан регионашца цхьаьна билгалдаха деза республикехь а пачхьалкхан юкъара муьлхха а деза денош аьлла, мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан дехкарца, хIетахь дуьйнна тезетах ловзар хилира.\nХIетахь Нохчийчоьнах кино яккха еана хиллера францхойн журналист Луазо Манон. Цо дийцарехь, оцу заманчохь дихкира Кадыровс депортаци хьехор. Сочехь йоьдучу Олимпиадаца цхьана нисделлера боху цо къам дохийна де, Путин реза хир вац аьлла, депортацина лерина барамаш вовшахбеттар ца магийра Кадыровс. "И Iаламат кхераме хIума ма ду, эс дехкар", - боху Манона.\nХууш ма хиллара, хIора заманахь цхьацца политик я яздархо, я журналист я эксперт волу, цу хенахь кегий къаьмнаш махках дахар нийсонца дина хIума дара олий.\nДаим вилхина, селханалерачу дийне юхахьежна вер вуй, адам кхи дIа а Iен а, даха а дезаш ма ду олурш а хеза.\nДелахь а, кIеззиг бац тахана нохчашлахь, кхойтта шарахь деган Iовжамца малхбузехьа хьежна, шайн хьомечу лаьмнашка кхачаре сатийсинчу шайн дайн-нанойн бIаьрхиш дицдан ца луурш а. Адам даьржина, доьхна лелла де муха дицде бохуш, ца кхета уьш.\nКъаьсттина Фейсбук социалан машанехь гIеметтахIиттинчу а, ишта кегийчу а нехан агIонаш тIехь суьрташ кхозу, хIиттийна посташ ю цу дийнахь хиллачух, къомо лайначух.\nТIаьххьарчу масех шарахь нохчийн къам шина декъе доьрзу Чиллан-беттан къам махках даьккхина денош герга кхочуш.\nТурслочун де даздо Нохчийчохь, ткъа Малхбузерчу пачхьалкхашкахь бехарш хIора шарахь майдана бовлу, и де дагалаца. Шайн ГIум-Азин аренашкахь бисинчарна тIера сагIанаш доху цара, митингаш хIиттайо, меттигерчу бахархоша агIо а лоцуш.\nВайнехан депортаци дагалоцучу Европерчу пачхьалкхийн могIаршкахь билгалъевлла ю тахана Австри, Франци, Белги, Голланди, Гуьржийчоь, Швеци ишта кхи дIа а.\nМаршо Радионо зIе тесира Венехь вехачу экс-депутатца, Масхадов Асланан хиллачу хьехамчаца, юкъараллан жигархочуьнца Исханов Хьусейнаца.\nХIора шарахь Европехь вайнехан лазам бийцар вовшахтуху цо, ца висина иза юьстах кхушара а. Иштта нисделира тхан Хьусейнаца къамел.\n- Тахана Нохчийчохь а, йоллу Оьрсийчохь а Турслочун де ду билгалдоккхуш. Ткъа аша, кху Малхбалехь дIатарбеллачу цхьа могIа нохчаша, вайн къам бертаза махках даккхар дагалоьцу...\n- ХIокху Австри пачхьалкхехь дехаш долу тхо, нохчийн, къоман бала а болуш деха. Вайна тIехь бина ницкъ биц а ца белла, вайна тIаьхь гIазакхийн Iедало йина харцо а йиц ца елла. Цундела оха кхана еш ерг митинг яц, оха вовшахтухург лаккхарчу барамехь суьйре хир ю. Яздархой, журналисташ, гоьбевлла австрихой а хир бу кхузахь, шайлахь студенташ а болуш.Кху лаьтта тIехь беха нохчтй а богIур бу. Тхайн ма хуьллу кечамаш беш ду-кх тхо.\n- Тахана Нохчийчуьрчу муьлххачу а бере ахь, хIун де ду Чиллан-беттан 23-гIа де хаттахь, Турслочун де ду олу цо. Ткъа, муха хир дара Европехь бехачийн доьзалийн жоп?\n- Дукха хан йоццуш вокзалехь цхьана кегийрхошна тIенисвелла со. Тхайн бараме а уьш кхайкха дагадеанчу ас хаьтти-кх цаьрга, Чиллан-беттан 23-гIа де, хIун де ду хаьий шуна? Депортаци, геноцид олуш хезний шуна, аьлла.\n"Ца хаьа", "ца хезна" эли-кх. Иттанах цхьаъ ца вели-кх царех и де "девза" олуш. Iаламат новкъа деара суна и.\n- ХIора шарахь аш и де терго йоцуш ца дуьттушехь, хIунда ду и де царна хийра?\n- Кхузахь проблема стенца ю хьуна аьлча, адам декъаделла хиларца. Цхьаболчара шаьш политикехь дац олу, цундела иштачу барамашка уьш ца лела. Ткъа цалеларан бахьана хIун ду? ДIо цIерачу "паччахьана" шьш гарна кхоьруш, шайн цIерачарна цхьа сингаттам баларна кхоьруш.\nВукху тобано шаьш динехь чIагIделла ду, кхечу хIуманца бала бац шайн боху.\nКхи цхьа тоба ю лергаш ирахдахийтина, цIерачарна хIун олу, ладоьгIуш лелаш. ЦIа а оьхуш, юха кхуза схьа а оьхуш, кхи бала-гIайгIа а йоцуш нах бу уьш. Гарзнаш хилчхьана кхи хIумане юхахьовсур боцурш а бу.\n- Халкъана а дерг ловзар, шуна ца эшахь тхуна эшшане а ца оьшу аьлла, куьг ластийна, тесна хIунда ца дуьта аш и де?\n- Муха дуьтур ду и де терго йоцуш? Депортацехь вина ву со. Суна кхаьчна-кх цуьнан дакъа, цхьа а бехк а боццушехь. Цигара цIа веанчул тIаьхьа суна хIун гина?\n"Ма бийца нохчий мотт" бохуш, сайн ненан мотт ца Iамабойтуш, цициган кIорнеш санна хеба а хебаш лелла тхо. Жимма даккхий хилча-м мел а дуьхьало а йора оха.\nЦул тIаьхьа тIом бели, бомбанаш йитти… Юха шолгIа тIом чубеа… Тахана и бераш эцна, Европехь деха вай. Даймахкахь а вац хьо, тIаккха юха а депортацехь ву-кх хьо. Ткъа муха дицдийр ду и тайпа хIума?\nОьрсийчуьрчу историн Iилманан кандидато Бугай Николайс бинчу талламашца, 1944-чу шарахь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь 19 эзар офицеро а, НКВД-н эскарша а йолийна, 29-чу дийне яьллачу операцехь махках ваьккхина 478479 стаг, шайлахь 91250 гIалгIай а болуш.\nДаймахках баьхна, Казахстанан а, ГIиргIазойн а мехкашкахь къа-бала лан гIора ца тоьана а, миллий, мацаллий а, ун хьаьдда а велларг лору, историкийн зерашца, 100 эзар нохчо а, 23 эзар гIалгIай а.\n"Сибрехара къематде" чекхделира эххар а\nДаймахкехьа бахбелла некъ\nХасбулатов: Ас аьлла хиллера, воккхахилча, Кремле а вахана, Сталин таIIийна чувуллур ву ас!\nШен даймахкахь доцург дош дац\nВайнах махкабаьхначу денна – Гааге


Марха достучу дийнахь дукха оьрсий баьхкинера Нохчийчу гергарчу нехан кешнашна тIехIитта\nКерста динехь болчеран марха досту де тIекхача цхьа бутт сов хьалха дуьйна леррина цхьанатохаран тоба а кхоьллина, кечам беш бара Нохчийчохь оьрсаша марха достучу денна. ХIеттехь дIакхайкхина дара, ма-дарра аьлчи ,кIоштийн, яртийн хьаькамашна тIедожийнера керста динехь болчеран кешнаш, цIандеш,боцчохь го беш, битаме далор.\nТIедехкина декхарш цара кхиамца кхочуш дира Iедалан балхахь мел берш рогI-рогIана кешнашка а кхуьйлуш. Цу кеппара ца довззал битаме далийна Новр кIоштан Ищери юьртара кешнаш а. Циггара яхархо яра со къамеле яккха гIоьртинарг, амма цо дукха къовзийна элира марха достучу дийнахь тергалделлачух.\n«Марха досту де даздира. Гергарчийн каш тIехIитта кхечанхьара тIе баьхкира. Хьалха санна дукха-м ца хийтира суна кхушара баьхкинарш!\nТеркана гена доццуш ду Ищерера оьрсийн кешнаш. Цига боьдучу некъаца Iаш ву 6I шо долу Зайда. Цо дуьйцу марха дастарх а, цу дийнахь шайн юьрта листинчу адамех а.\nЗайда: «Дукха адам деънера. Тхан урамехь Iедал-Iедал долуш I-чу майхь муха хуьлу даздарш ишта адам схьаоьхуш. Массо маьIIера схьа-м ихи. Сан керта баьхкира,со волчу Ростовера а, Тихорецкера а, Новориссийкера а. Тхо цхьана даьхна ца Iаш, со цхьаболчаьрца дешна а мА ву, 17 шарахь соьца болх бина сан накъост а веънера. Самах а, гIенах а Ищери ю боху шена дагахь.\n20 шо хан ю хьуна иза дIавахна. Кхузара дIаихна оьрсий бехачу юьртах Чечен аул олу боху. Уьш мелла а къаьсташ ма бу бухарчарех. Хьуна бакъдерг дезахь оьрсийн дIабахчахьана кхузара къепе дIаяьлла-кх хьуна.\nДеллахь ас сайга боху-кх, ткъа шо хьалха гIазкхий кешнаш цIандийр ду аьлчи бакъ хьанна моьттур дара. Цхьа тешар вацара. Нохчаша цIандеш лелош-м ду. Телевизар чухула тахана а баркаллаш бохуш бара. И дика ма ду. Кхин цхьа доттагI а ву сан оьрсий. Кхушара цуьнан вогIийла ца хили. Стохка веъна кхо де-буьйса даьккхина вахнера…»\nКарарчу хенахь Нохчийчохь коьртехь мозгIарш а болуш болх беш кхоъ килс ю: Соьлжа-гIалахь а, Новр, Шелковск кIошташкахь а. Тахана а белларш дIа а берзош болх беш ду 60 гергга кешнаш а. Царех дукхахдерш, хIинца а бехаш алсам оьрсий болчу Новр а, Шелковск а кIошташкахь ду. Iедалдайша тIедожорца пхи шо сов хан ю керста динехь болчара марха досту хан герга еъча, белхеш а беш, меттигерчу бахархошка нехех, кхаьллех уьш дIацIандойту.\nЦхьаболчарна чIогIа товш дац бертахь а. бертаза а Iедалан балхахь болчаьрга уьш куьце даладайтар. Вайнахана юьхькIаме хIума ду-кх оьрсий кешнаш цIена латтор. Ишта хьажам берш а бац кIезиг. Бакъдерг дийцича шуна хIун лаьа, муха лаьа бохуш, хеттаршца церан сагатдеш бац Iедалехь берш а.\nМарха достучу дийнахь дукха оьрсий баьхкинера Нохчийчу гергарчу нехан кешнашна тIехIитта\nОьрсех килсе лелаш дац бIозлагIа дакъа а\nТаханалерчу Нохчийчохь юха а бахалур буй-те оьрсий?


ДIадаханчу 2014 шеран шога лараш\nДечкен-бутт 01, 2015\nНохчийчоь - Соьлж-ГIалахь Керла шо даздеш ву Кадыров Рамзан, 31ГIур2014\n2014-гIа шо чекхдаьлла. Муха дагахь лаьттар ду иза? Муха бара цуьнан бIаьрла хиламаш? Цу хаттаршна жоп луш ю хIара программа.\n2014-чу шарахь 20 шо кхечира Оьрсийчоьнан президенто Ельцин Бориса Нохчийчу шайн эскарш хьовсийна. Цу тIеман Iалашо яра Нохчийчохь «конституцин къепе юхаметтахIоттор».\nМа-дарра аьлча, Ельцинна а, цуьнан гонна а луург дара Нохчийн Республикан президент Дудаев ЖовхIар воха а вина, цуьнан метта Соьлж-ГIалахь тайнаган Iедал хоттор.\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIала, Дечк 26, 1995\nЦу хенахь цу Iалашоне ца кхечира Оьрсийчоьнан куьйгалхой. Шина шаранна бахбелла тIом бирзира Хасавюртахь барт а беш. Мелла а Iалашоне кхечира Кремл 1999-чу шарахь болийначу ШолагIчу тIамехь. Карарчу хенахь Нохчийчоь кхоччуш шен олалле эцна лоруш ю Оьрсийчоьно.\nДелахь а 2014-гIа чекхдолуш ГIуран-беттан 4-чу дийнахь Соьлж-ГIалана тIелатар дича, дуккха а наха хеттара юха а жигаралла гайта буьйлабелла-те герз а карахь къайлах лелачу Iедалшна дуьхьал йолчу тобанийн декъхашхой аьлла. И хаттар цкъачунна жоп доцуш дуьсуш ду.\nНохчийчоь - Соьлж-ГIала, ГIур 13, 2014\nТкъан хIун Iалашо хилла цу нехан? Чабаев Лемас теллира и хаттар.\nЧабаев Лема: "Соьлж-ГIалахь хиллачух жамI деш, къастамбан хала ду. Стенна, хIун Iалашо йолуш чубаьхкина хилла гIаттамхой? Церан ду бохучу аьзнашка ладоьгIча, Кадыровс Iедало бусулбанаш, аьлча а, дин шайна ма-гарра лелон гIерта мажош лелаен кегий нах а, хьиджабашкахь лела мехкарий а хьийзош хилар ца лайна, беккъа дIа бекхам а бина, бала баьхкина нисло уьш.\nТIаккха хаттар хIоттало ларамза: стенна яц гIаттамхойн, цхьана декъанна аьлча, нохчийн гIаттамхойн, я тактика а, я стратеги а, кхачийна-те хьалха Оьрсийчоьнан эскаршца тIемаш боьлхучу хенахь, Iалашонаш кIоргга а хIиттош, уьш кхочушъян шайн ницкъаш арабохуш хилла баьччанаш?\nДеккъа дIа, шайца шаьш мунафикъаш олучу Кадыров Рамзанан гонерчу нехан синош а хьош, балар бен ца дисина-те гIаттамхойн?\nХьалха халкъана кхетош хуьлура шаьш бечу тIемашкахь шайн Iалашонаш гIаттамхоша, хIинца дац гуш дехьара-сехьара Iанийна цIий бен кхин хIумма а"...\nЦхьаболчу говзанчашна хетарехь, тIемалой меттахбовлар доьзна ду Имарат Кавказ тобан куьйгаллехь хиллачу хийцамашца.\n2014-чу шеран Охан-бутт юккъеболуш гIаттамхоша KavkazCenter интернетан агенталлехула хаам бира Кавказ Имаратан хьалханча Умаров Докка кхалхарх а, цуьнан метта суьлийн дешна стаг Кебеков Iеласхаб хаьржина хиларх а лаьцна. Амир Iела Абу-Мухьаммад а олу цунах.\nЦул 4 бутт хьалха, нохчийн тIемалойн куьйгалхоша Байтукаев Аслана а, Саидов Махрана а Умаров дIевшах велла аьлла хаам бинера. Цара дийцарехь, иза хиллера 2013-чу шеран Гезгмашин-баттахь.\nКавказан Имаратан векалша Iораяьккхина Амир Умаров Докка кхалхарх а, дIавуллуш гойтуш а йолу видео. Иза яьккхина де а, Умаров дIавуллу де а ду, цара гайтарехь, дахначу шеран гуьйренан Гезгмашин-беттан 7-гIаниг.\nГулбеллачу накъосташа, царех цхьаъ ву тIеман баьчча Саидов МахIран, Умаров дIаволлале, цуьнан дакъа а гойтуш, дуьйцу, юьстахарчу тIемалочо беъна кхача биинчул тIаьхьа велла виъ гIаттамхо шаьш хьалхо дIавоьллина, ткъа Амир царел тIаьхьа, халкъе шена кIинтIера далар а доьхуш, дIавелира, бохуш\nИнтернетехь гучуяьллачу видеонна тIехь Кебековс дийцира шена муха го Iедалшца къийсам дIабахьар. Цо юьхьарлаьцнарг ду Къилбаседа Кавказерчу бусулба наха джихад дан деза оьрсийн Iазапхошна дуьхьал бохург. Имаратан керлачу куьйгалхочо кхайкхам бира къайлаха идеологин болх баре. Цо ша дуьхьал ву элира Iожалхоша, шаьш а лоьлхуьйтуш, тIелетарш дарна, къаьсттина зударша.\n2014-чу шарахь жимма лахделира Къилбаседа Кавказехь тIеман хиламашкахь байинчу нехан терахь. Нагахь 2013-чу шарахь шина а агIор байинарш 529 стаг хиллехь, стохка церан терахь дара 325 стаг. Кхеташ ду, территори йоккха хиларна а, тIеман тобанаш алсам хиларна а цу нахах ах сов Дагестанехь байина хилар.\nНохчийчоьнан куьгйлхочо 2014-чу шарахь кхин а чIагIйира ша республикехь дIахьош йолу политика. Цо тIаьхьа ца тоьттуш чекхдоккху жимма а шен Iедална реза вацар гайтинчу нахаца доьзнарг. Царах вара, масала, нохчийн юкъараллан жигархо Кутаев Руслан. Соьлж-ГIалахь нохчийн къам махках даьккхина 70 шо кхачарна хьажийна Iилманан конференци дIаьяхьна дукхаханялале Кутаев 4 шо хан а тоьхна чувоьллира Хьалха-МартантIерчу суьдо. Цунна бехке диллинарг дара наркотикаш лелор.\nДIадаханчу шарахь гуттар а чIогIа Украинех дIакъаста гIертачу Донецкана тIехIоьттинера Кадыров Рамзан. Цо цавашарца хьехадора хIоразза а Украинин Iедалш. Кадыровс бакъдеш дацахь а, хаамийн гIирсашна дуккха а тоьшаллаш карийна Нохчийчура тайп-тайпана ницкъаллин структурашкара нах Украинехь сператисташна гIортор еш тIемашкахь хиаларан.\n2014-чу шарахь пачхьалкхал арахьа вуно чIогIа жигара бевллера Оьрсийчоьнан пропагандийн гIирсаш. Нагахь пачхьалкхан чоьхьа Кремло ницкъаца шега лодогIуьйтуш хиллехь, махкал арахьа цо шена хьалха Iалашо хIоттийнера адамаш кхерон.\nГойтуш ю Одесса. Лор ву оьрсийн демонстранташ къелхьарбаха гIерташ цу гIаларчу профсоюзийн цIачура 40 стаг ле.\n«Сой лор хиларе терра, сихха цхьана стагана гIо дан тIеведира со. Иза кIелхьара ваккхалур волуш вара. ГIо дан ведира со. Амма со сацийра Украинехьа болчу радикалаш-нацисташ», - бохуш яздо цхьаммо шен Facebook йолчу агIон тIехь, украинахой сийсаз беш. Цу йозанах байракх йо Оьрсийчурча юкъараллин жигархоша а, зорбанан гIирсаша а, президент Янукович Виктор даржера воха а вина Iедале деана керла Украинин Iедал муха ду гойтуш.\n«Цхьаммо кIоршаме теттина дIавахийтира со, кестта суна а, кхечу жуьгташна а шаьш дан деззарг дийр ду аьлла», - бохуш яздо цу стага-лоьро.\nДера-милла а оьгIазвохуьйтур волуш ма-ду цу стага дуьйцург. Амма кхузахь цхьа хIума ду. Уьш берриш а пуьтуш бу. «Одессера доктор» ван а вац. И истори зорбане яьккхинчу стага пайда эцна Одессина 2000 километр генахь Оьрсийчохь Кхарачой-Чергазойчохь вехачу цергийн лоьран суртах.\n( http://www.rferl.org/content/guardian-op-ed-quotes-cryptic-odesa-doctor-seen-as-hoax/25385076.html )\nПуьтуш гучубаьлча Фейсбукера и агIо гучура дIаяьккхира авторо. Амма цуьнга хьажна доцуш иза шуьйра яьржинера интернетехь. Цул сов, и истори яьржира Малхбузерчу зорбанан гIирсашкахь. Шен материалехь иза ялийра Гардиан газетерчу журналисто Пилгер Джона.\nКремло ахча луш болу зорбанан гIирсаш глобалан кепара болх бан буьйлабелира 2014-чу шарахь. Оьрсийчоьнан пачхьалкхан телевизионаш емал йора Малхбузе Оьрсийчоь цIена, хаза, дика, кхиаме хиларна цунна иза бекхам бан гIерташ йолуш санна. Малхбузе гойтуш яра цхьа эхь а, иамн а, яхь а йоцу адамаш деха меттиг санна. Амма уггаре а цаьрга лалуш доцург дара Оьрсийчоьно шен олаллехь хетачу пачхьалкхашна Малхбузе Iаткъам бан гIерташ ю бохург.\nМоскохо Рашша Тудей телекомпани шорйина ца Iаш, керла хаамин агенталла кхоьллира, цхьаболчара дуьйцуш ма-хиллара, керла информацин тIом боло.\nОьрсийчоь -- "Russia Today" куьйгалхо Кеселев Дмитрий, 2014\nЦундела хууш дац, Одессера доктор интернетера бозбунчулла ду, я Оьрсийчоьнан Iедалша ахча а делла охьаховшийначу наха бина болх бу иза.\nАмма, гарехь, бала а боцуш инернетера эладиттанаш дуьйцуш болчу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан зрбанан гIирсашна башхалла а дац, и путьташ кечбинарг милла хилча а.\nНохчийчура хьал а, нохчийн кхоллам а тидаме эцча, 2014-чу шарахь дуьненехь а, Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а хилла хиламаш билгалбохуш ву политкан эксперт, историк Вачагаев Майрбек.\nВачагаев Майрбек, Париж, 2012 шо.\nИштта бара дIадаханчу шарахь хилла цхьаболу бIаьрла хиламаш.\nНавальныйн агIончийн электронан почтин база зорбане яьккхина хакерша\nБакъоларъярхойн кхайкхам: дуьненаюкъарчу талламчаша зен беза Нохчийчохь 27 стаг верах болу хаам\nФранцерчу а, Оьрсийчуьрчу а бакъоларъярхоша емалдина Гадаевна депортаци яр\nАбдурахмановна тховкIело ца яла бина сацам юхатоллур бу Германино. Иза вен гIоьртира хьалхо\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла санкцеш юкъаяьхна Оьрсийчоьнна дуьхьал: "зулам дохьу гIуллакх дарна"\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах 22 стаг велла. Цомгуш хилла кхин а 349\nНохчийчуьрчу актерана еттар ца талла бина хилла сацам юхабоккхур бу бакъоларъярхойн дехарца


Шийх тийша дитар кхоачашдар — Сердало\nДIадахача 20 бIаьшаре хиннад яхаш дувцаш цхьа хIама да. ГIишлон балхаш деча йоккхача фирме прорабл болх беш хиннав цхьа саг. Наха чIоагIа дика цIи йоаккхаш хиннай цох, из хьаьнала вахаш наьха хIама ца дуаш, цIена къахьегаш саг ва яхаш вувцарца. Прораб хила а хиннав шийна ма могга къахьегаш, хьинаре болх беш доккхий а кагий а цIенош дотташ.\nДукхача шерашкахьа болх беш дукха цIенош детта хиннав из. Ше воккха хилча пенсех ваха лаьрхIад цо.\n— Балхара дIавала воал со, — аьннад прораба.\n— Фу бахьан да хьо дIаваха лаьрхIа хилар, – хаьттад из Iийча бакъахьа хетача фирма кулгалхочо.\n— Воккха а хиннав, кIаьд а веннав. Сай Даьла цIи а йоаккхаш, дикан тIа вон тIа а водаш, дезалий дезал а кхебеш вахаш, дIахьоргья аз сай укх дунен тIа дIахо йиса ха, — аьнна жоп деннад прораба.\nДукхача шерашка къахьегаш шийца болх баьча воккхалгахьа лестача къонахчох къаста хала хийттад хьакима. ТIаккха аьннад цо цунга:\n— Хьажал, хIанз тIеххьара диса дукха доккха доацаш цхьа цIа да вай хьалдотта дезаш, из болх Iа боре тIаккха-м хьа каьхата тIа кулг а яздаь мукъавалийта пенсех вохийтаргвар вай хьо. Аз дика преми а язъергья хьона. Раьза вий хьо?\nПрораб раьза а хинна, кхы юкъ ца йоаккхаш болх дIаболабаьб фирмас. Кердача чIоагалдах цун де дезар дукха доккха доацаш, зIамига дезала лаьрхIа цIенош хиннад. Эшар хьатIа а лоаттадеш, чехкача боларах дIаболабаьб цIенош доттара болх.\nЧехкагIа болх чакх а баьккха пенсех ваха уйла йола прораб болхлошка ма даггара къахьегийташ, сихагIа йистевала гIерташ болх беш хиннав. Цхьадола хIама кхоачамбоацаш дисача талмаста из дуташ, ше беча балха дукха кIат ца беш хиннав къавенна прораб. Дагахьа ховш хиннав из ше беш бола болх цIена а дег тIара а боаггIача тайпара ше хьа ца белга, амма цох шийна тIера бехк дIабоаккхаш хиннаб цо тIеххьара чакхбоалаш болх из хиларца.\nЮххера а болх чакх а баьнна, шийга из хьабенна шоай хьаким хьа а вийха кийча хьалдетта, тхов тIа а бахийта, чура тIера тоадаь латтача цIен дIоагIаш дIа а денна, ше балхара цIагIавита аьнна дехар деш дола каьхат дIакховда а даь, аьннад прораба:\n— Даьла къахетамца болх чакхбаьннаб, укх каьхато яхар кхоачашдеш кулг яздел Iа сона.\nВокхо тIера а чура а цIенга хьежа чакх а ваьнна аьннад:\n— Фуд хой хьона? Ер цIа хьа да. ХIахьий, хьай дIоагIаш дIа а ийце, хьай дезалца ваха хьай цIагIа дIачугIо. Массадола каьхаташ хьа цIарагIа дIаяздаь кийча да. Дукхача шерашкахьа Iа хьинаре къахьегар бахьан долаш вай гIишлон фирмас хьона совгIата луш да ер цIа.\nПрорабага хинна хьал цун шийна мара довзаш хинна дац. ЦIевенна, эхь хеташ лаьттав из, хIаьта цун гонахьа мел латтараш даггара из хеставеш, ловцаш доахаш, кердача цIен вахар даькъала дувцаш гIадбахарца тIоараш детташ хиннаб. ХIаьта прораб, ше дукха теркал ца деш карагIдийнача гIалатех цIевенна лаьттав. Кхийттав из, кхоачамбоацаш мел дисари, талмаста ше мел даьри шийна бала хинна дохьалдаргдолгах, хIаьта гонахьа мел латтараш, шоаш цунна даьча дезача совгIатах эхь хеташ из ва мотташ хиннаб. ХIанз из ваха везаш ва цу ше хьадаьча дика доацача цIагIа.\nУкх дувцара тIахьехама уйла мишта я аьлча. Вай дерригаш а прорабаш да. Воаша оттаду вай воай вахар. Ше пенсех вахале цу прораба даьр мо дола хIама дераш а хул дукхаш. ЛерттIа къа а ца хьегаш, боаггIача боараме хьабиц вай воаша беш бола болх, сага ховрг мичад аьле, амма цох доккха зе дала тарлу, е из кегар баьчунга шийга кхача тарлу юххера а. цул совгIа, дунен Iаьхарта ден бала а ба из.\nСенга кхача гIерташ да вай, фуд вайна лоархIамегIдар? Вай оттадаьча тайпара хул вай вахар, деррига вай тахан хьадеш мел дола хIама шийгахьа лерхIам болаш да. Воаш кхоаненга даргдола дахар да вай тахан оттадеш дар. Цудухьа дог-цIена, маьрша бе беза моллагIбола болх, чехкагIа баь чакхвалардухьа ца а беш.\nДукха гIишлош яй вай мехка тIехьарча шерашка, хIанз кхы а даггара хьалйотташ латта. Дукха тайпара фирмаш я из болх кхоачаш беш, дукха прорабаш ба цига. Са хаттар да из болх беш мел болчарга, цул совгIа кхыча даькъе болх бечарга а:\n— Оаша мишта кхоачашбу шоай болх, вай лакхе хьоахаваьча прораба мо бу, е кхоана цIе дала дезаргдоацача тайпара Даьла а наьха а бехк лорабеш бу?\nЦу цхьан хаттара жоп дала мара дезац вайх хIаране.\n← Iалама йоакхо яр\nАшарашка ладувгIарца салоIам бар →\nЦиска гургал хьан олларгба


www.islamannur.org - 231-гIа дакъа\nМарха долучуьнга марха дастийтаран дозалла а, марха долучуьнан дозалла а – иза волучохь кхечара хIума юууш волучу, хIума юуш волучо хIусамдена доIа дар а\n1265. Зайд бин Халид ал-ЖухIанис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Марха долучуьнга марха дастийтиначунна - (марха кхаьбначунна) санна ял хир ю, и бахьана долуш (марха долучуьнан) ял мискъалан зарратал а кIеззиг лур йолуш а яц» (Тирмизи: 785, «хьасан» даржехь ду аьлла цо хIара).\n1266. Ансарех йолучу Умму Iумарата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина. (Цкъа) иза йолучу пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) веана хиллера. Цо шена хьалха юург йиллиначу хенахь, (пайхамара) аьлла цуьнга: «ХIума яа». (Умму Iумарата) аьлла: «Марха ду сан». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Боккъалаъ, марха дерг волучохь (кхечара) хIума юучу хенахь - малекаша цунна иза декъалвар доьху, уьш (йиъна) бовллалц (я уьш буззалц)» (Тирмизис дийцина: 785, «хьасан» даржехь хьадис ду аьлла цо хIара).\n1267. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) СаIда бин Iубадат (АллахI реза хуьлда цунна) волучу веана (цкъа). Цо цунна хьалха бепиг а, даьтта а хIоттийна. Ша хIума йиъна ваьлча, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Марханаш долучара марханаш достийла шуьгахь, шун кхача дикачу наха а боийла, малекаша гечдар а доьхийла шуна!» («АфтIара Iиндакумуссоимуна, ва акала тIоIамукумул аброру, ва соллат Iалайкумул малаикату»)» (хIара хьадис «сахьихь» йолучу иснадаца Абу Дауда дийцина: 3854).\n Цара АллахIе цуьнан къиношна гечдар доьху бохург ду иза.


ГIалара нус » Нийсо-Дагестан\n28.11.2018 383 0 niyso\nСанет нускал дара. Иза ялийна ши бутт хан бен яцара. ГIалахь йина а, кхиъна а, амма керла дахар, шен лаамца, юьртахь кхоьллина яра. ГIуллакхах, уьйтIахь-кертахь дечух къехкаш яцара, делахь а…гIалахь кхиъна яр-кха. Цхьана суьйранна марнана шен йиша йолчу, луларчу юьрта, хьошалгIа, яха кечъеллера. Шен кхине цо етт озахьара олуш хезначу Санета, гIеххьа цунах дегабаам а бина, марнене дийхира, етт шега озийтахьара аьлла.\nЦецъялар хазахетарца хийцаделира марненан. Шен дагахь хилла шеконаш дIаяьхна, Санета дукха хаза аларна, цуьнан лаамна тIетайра иза.\nСуьйранна озар тIера а даьккхина, Iуьйранна дан дезарг несана хьеха а хьехна, марнана дIаяхара.\nIуьйранна дукха хьалхе самаелира Санет. Дан дезачух лаьцна дукха ойланаш яра коьрте хьийзаш. Цунна дуьхьалхIоьттира ша яьккхина ведар дуьззина шура, тIаккха цунах баьккхина чомехь тIо, чекхъяьккхинчу шурех яьккхина кIалд, тIо-берам а, бовха хьокхам а бина, марнана цIа кхачале шен кийча Iер. Ша школехь доьшучу хенахь цхьана книги тIехь етт озарх дешнарг а леррина дагадаийтира цо: «Шим била беза, тIаккха массаж ян еза, хаза къамел а деш, хьостуш, жимма уллехь хиъна Iен…» Ша шена дуьхьалхIоттийначу суьртах там а хилла, елакъежна, юх-юха а ойланашка юьйлуш Iуьллучу Санетана хезира, хьайбанаш беже лахка арабевллачу зударийн аьзнаш. Дукха сиха хьалаиккхина, божал чу яха кечъелира иза.\nВедар пхьаьрсах а тесна, сийначу басахь йолу коч а юьйхина, лекхачу къажош тIехь, оццу басахь ши тударг а туьйдина, хаза шарйина, нисйина месаш а, иштта кечйина юьхь а йолуш, елаелла-екхаелла, божал чоьхьа елира Санет.\nДог ца догIуш, дохучуьра нох а ца сацош, «ХIа-а, хьо яра хIара…» бохуш санна, бендацарца схьахьаьжира кхуьнга етт. Юха, иштта дог ца догIуш, дIа а бирзира. Санета цкъа хьалха цуьнан Iуйре дика а йина, тIаккха къамел долийра: могаш-паргIат а, буьйса дIа муха елира а хоттуш. ГIеххьа цецбаьлла, кхо лелочух ца кхеташ санна, юха а схьахьаьжира етт. Лаг дахдина, Санетах хьожа а яьккхира. ЦIеххьана, тIехуьйшучу мозаша новкъарлоярна, корта ластийра, цунах гIуллакх ца хилла, юхакхевдина, ког хьалха а боккхуш, чоьже мотт хьаькхира. Кхераялар совдаьллачу Санета дIакхоьссина ведар божалан соне дIадахара, ткъа ша, когаш тIехь галъяьлла, охьайожаза йисира, тударгаш цамегачу а йовлуш.\nХолчухIоьттина Санет, ведар схьа а эцна, юха а, кхоьруш, аттанна тIе хилира. Жима гIант охьадиллина, шен коч тIе а гулйина, охьахиира. Дог карзахе детталора, куьйгаш эгадора. «Книга ешар, етт озар тайп-тайпана хIуманаш ма хилла», – дагатесира цунна. Накъосталла лохуш, дIасахьаьжира иза, амма нох а дохуш, буьрса схьахоьжу старгIа йоцург, гонах кхин цхьа а вацара.\nЭгочу куьйгашца шен болх дIаболийра Санета. Бакъду, атто сих-сиха ластош долу цIога юьхь тIе деттар новкъа дара. Цо бех а, лаза а йора. Ведар юьстах а диллина, дIаса а хьаьжна, уллехь лаьттачу б1ог1амах цIога дIадихкира цо, масех шад а беш.\nШа диначунна резахилла, ведар шен метте охьахIоттийна, юха а тIехилира иза. Оцу хенахь цхьа тамашийна дIасахьийза болабелира етт. Когаш бетташ, корта лестош, цхьана меттехь ца соцуш.\nСанета къамел долийра. Цо дийцира, ша дуьххьара етт узуш хиларх а, шен марнана йиша йолчу яхана хиларх а, иза сарале цIа йогIур хиларх а. Ма-хуьллу хьасталуш, хаза дийца гIертара иза, амма цуьнга ладогIа ца туьгуш, гуттар карзахбелира етт, Санет кхера а еш. ЦIеххьана, цIога д1адихкина б1ог1ам, шен ницкъ ма-ббу, дIасатоьхна, озийна схьа а баьккхина, Санетах бIаьргкхетча, кхин а чIогIа къаьхкина, хьерабаьлча санна, ши бIаьрг хье тIе а баьккхина, неIаре хьаьжира. Ха тоьхна, кхоьссина Санет дIа а йохуьйтуш, божал чуьра араиккхира иза, бIогIам а текхош. Ша Iуьллучуьра хьала а иккхина, карара ведар дIа ца хоьцуш, цунна тIаьхьа едира Санет.\n– Зойка! – мохь беттара цо. – Зойка, хьайн дог дика хиларг, собардехьа!..\nТIаьхьайогIучу кхунах бIаьргкхетта, кхин а чIогIа къаьхкина, диллинчу кевне хьаьдира иза. КетIа иккхина ца Iаш, кхин юха ца хьожуш, урам новкъахула бажа гуллучу дIахьаьдира Зойка, бIогIам а такхийна.\nСахиллалц шен етт дуьхьалтийсина марнана а яра, даго вуониг хьехна, мелла а Iуьйранна цIа йогIуш. Эвла кхоччушехь цунна бевзира, ши бIаьрг къарзийна, хаьхкича санна, цIоганах тесна бIогIам а болуш, юьртара араиккхина боьду шен етт а, йоьлхуш, маьхьарца, карахь ведар а, ши тударг а йолуш, когаш Iуьйра цунна тIаьхьа хьаьдда йоьду шен нус а. Машен тIера охьаиккхина, са ма-дду, царна тIаьхьаедира марнана. Иштта, тIаьхьий, хьалхий, дуьхьал мел кхетта стаг цецвоккхуш, бежа юккъе лилхира уьш.\nДе делкъанга лестинера, доьзал цIабоьрзуш. Аьттан юьхь лаьцна, тийна йогIура марнана, ша дуьххьара етт узуш хиларх а, ша цуьнга диначу къамелах а, цо шега лацадогIарх а лаьцна дуьйцуш, йоьлхуш, тударгаш а, ведар а дIа ца хоьцуш, йогIура Санет. Ткъа етт… Етт а тийна, лаьтта охьахьоьжуш, богIура, шен да цIакхачарх боккхабеш, Санетан агIор бегашийна а дIахьажа ца баьхьаш.\nАвтор: Марем МАГОМАЕВА\nДекъаза маре дара Зулайс динарг. Ялхитта шо бен дацара цуьнан, костом-хечий, кIайн коч юьйхина, цIен галстук оьллина, йоккхачу предприятин директор ву аьлла, хIара Iеха\n«Ненах къаьстича беран даг т1ера зезаг дужу», – олуш хезна суна жималлехь. Вуно нийса аьлла дешнаш ду уьш. Бер, мел яккхий халонаш т1ех1иттарх а, ирсе ду ненаца. Цунна\nД1адаханчу к1ирнахь Хасавюртара школийн нохчийн меттан хьехархоша д1аяьхьира семинар. Иза лерина яра нохчийн яздархочунна Гадаев Мохьмад-Селахьана. Хьалха санна, семинар\nЛоман дукъара схьахьаьжначу малхо набарна тевжина юрт, партал ха хорцуьйтуш, денйира. Цуьнан экъа дикка йохъялаза яра – алун зIаьнарш шаьш а ма-ярра самацайовларна.\nДахаро-м ойланаш гойту...\n«Саиев Iумара, шен хIора байт (стихотворени) леррина, йорий—тоьгий, бустамашца кхолий, кечйой юьллу дешархочун кхиэле. Цундела уьш къаьсташ хуьлу шайн кIоргачу чулацамца


мӏараш - Synonyms of мӏараш | Antonyms of мӏараш | Definition of мӏараш | Example of мӏараш | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for мӏараш\nTop 30 analogous words or synonyms for мӏараш\nЧӀерийдохург ЧӀерийдохурган деха дерзина зерзина цӀока йолу когаш ду; зӀок еха, нийса, конус кепара ю; хьалхара пӀелгаш хитина ду вовшех шуьйра неканан пардоца, пӀелгаш доца сирла-цӀен мӀараш йолуш ду; коьрта а, лаг а тӀехь цхьаццанхьа месаш яц.\nНохчийчуьра олхазарш Можа тӀуьска олу аьрзу — (en. "Eastern Imperial Eagle"), (оьрсаша «"Могильник"» олу). Шуьйра тӀемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. ЦӀога доца ду цуьнан. Бос мокха бу. Бос таьӀӀана-мокха хиларна Ӏаьржо ю ала мегар долуш ю иза. Коьртан тӀуьска можа ю цуьнан. Белашкахь кӀайн тӀедарчий ду. МӀараш дартананчул кегийра ю. ТӀемаш дӀай-схьай даржийчи 2 метр гергга ду.\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура КхоалгӀа гӀат (кхоъ гӀат йолу бӀаьвнахь — шолгӀа) доьзалан хӀусама йара. Кхузахь Ӏалашбора доьзалан бахам. Ширачу заманчохь бедарш а, гӀирсаш а аьчган мӀараш тӀеохкара, дукхачара пенан терахьаш тӀе а йохкура. Пенаца дечиган васхалаш хиттайора пхьегӀашна. Герз хӀусамден меттан тӀехула оллара. ТӀеман хенахь оьшуш хӀума дара иза, тӀаьхьа Ӏадат хилира цунах.\nНохчийчуьра олхазарш Шуьйра, деха тӀемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. МӀараш аьрта ю. ЗӀок кӀезиг чухьаьвзина еха ю. Беснеш цӀиэ бос а бетталуш можа ю, тӀехь чо а боцуш. КӀесаран кӀог тӀера гӀортанна го боккхуш месийн кач бу. Аьрзу ша кӀай ю, тӀемаш — йоьххьера Ӏаьржа ду. ДӀай-схьай даржийчи 1,7 м шуьйра ду.\nНохчийчуьра олхазарш БухӀа ("Asio otus"). БухӀанах оьрсаша «Сова» олу. Вайн махкахь I2 тайпа ю бухӀанаш. Куц а, хатӀ а, бос а хилар I8 кепар ду. БухӀанаш яккхийра а, кегийра а ю. ТӀемаш шуьйра, цӀога доца ду церан. Мас нилха а, кӀеда а ю. Когаш баьлла бу, мӀараш тӀе кхаччалц. ЗӀок йоца а, йоьххьера цӀеххьана охьахьаьвзина а ю. МӀараш ира а, чухьаьвзина а ю. БӀаьргаш даккхийра ду. Цхьайолчу бухӀанийн лергаш тӀоьхула ирах йоьлхий маӀанаш санна, месаш хуьлу («Лергаш»). Хиъна Ӏер, дегӀ нисса ирах дирзина а долуш хуьлу цуьнан. БухӀа буьйсанна сема хуьлу. Дийнахь наб еш санна, тап олий тийна Ӏа иза. ХӀоьаш, котаман хӀоьан кепехь доцуш, царел доцийро хуьлу. Котаман хӀоьал кегийра, кхокханан хӀоьал даккхийра. Бос хьаьрса бу Ӏаьржа тӀедарчий а долуш.\nБоьлкъазарш Боьлкъазарш — салгаматашдуучарех кегийра а, юккъера а барамера дийнаташ: дегӀ 5-21 см деха ду; йозалла 9-170 г. ю. Уьш (тӀехула еха латта охку боьлкъазарш йоцурш) латтан бухахь охкучу дахарах йоьлла ю. Церан дегӀ озийна, гоьрга, буькъа, нийса, бархатан чо а баьлла ду. Боьлкъазаран кетар шакепара башха ю — цуьнан чо бахло нийсса, цхьана агӀор хьаькхна бац. Иза бахьанехь боьлкъазар дӀасхьаяхало латта бухахь муьлххачу агӀора — чо паргӀата буьжу хьалха а, тӀехьа а. Бооьлкъазарш цхьана басахь хуьлу, Ӏаьржа, Ӏаьржа-бора я таьӀана-сира. Шарахь кхузза чо туьлу: бӀаьста, аьхка, гурахь. Когаш доца ду, хьалхарниш белкепара шордина ду; мӀараш яккхий, лакхара чӀапйина ю. ТӀехьара когаш гӀийла хуьлу хьалхарчарел. ЦӀога доца ду. Корта жима, муцӀара бу. Мара озийна цӀоьмалг йина бу. Лаг тӀехула гӀеххьа бен гуш дац. ЛергдогӀа дац. БӀаьргаш кхиана дац — йоӀбӀаьрг а, са гойту пардо а дац, бӀаьрган кӀаг жима а, негӀаршца къевлина а бу; цхьайолчу тайпашна бӀаьргаш тӀе чо болу. Хьожаяр а, хӀума хаадалар а дика ду.\nНохчийчуьра олхазарш Аьрзу — ("en." Aquila (genus)), (оьрсаша «Орел» олу), Аьрзу уггаре а доккха олхазар ду. Аьрзунийн ворхI тайпа ду. Вайн махкахь хуьлаш ю царех цхьаерш. Ламанан аьрзу. Йоккха аьрзу ю иза. Ал-Ӏаьржа бос бу цуьнан. МӀараш яккхийра ю. Онда ю зӀок а йоьххьера охьа а хьаьвзина. Ламанца а, охьанехьа хьаннашкахь а хуьлуш ю иза. Ӏер, дахар цхьана меттехь хуьлу. Я ижонна, я кхоьчу бахьнашца меттигаш а хуьйцу. ТӀекхача аьтту боцчу ламанан даккъашкахь, диттийн генех бо ца бен. Чу мас а, кхин кӀеда хӀума а юьллуш тобо цо иза. Цхьаъ я шиъ бен ца до цо хӀоа. Апрель баттахь тойна хоу. Екар-аз гӀоргӀа ду «кхекъ-кхеъ-кхеъ». Ижонна пхьагал а, цхьогал а, кхин долу экха а, олхазар а лоцу цо.\nИбраьхӀим Акхарой а ца лелачу товна кхехкачу оцу эрна арахь шаьшшиъ дисира ХӀаджар а, ИсмаьӀил а. ИбраьхӀима дитина хи а кхачийра церан. Вакхорах а юккъах ваьккхинчу (ваккханза цаваьлла) ИсмаьӀилан балдаш хьогалла дакъаделлера. Сов са ца тохалуш, лаьттах мӀараш хьоькхуш, текхара ИсмаьӀил. Шен бӀаьра хьалха ИсмаьӀила балахьегар ца лалуш, хи лоьхуш, Сафа а, Марват а олучу шина лома юккъехула дӀасауьдура ХӀаджар. Оцу лаьмнийн баххьашка а юьйлуш, аренга дӀахьоьжура иза цхьа а гур вацара те бохуш. Амма цхьа дийна дегӀ дацара гуш. Лаьххьара а, аль-Марват лома буьххье яьлча цхьа аз хезира цунна. Тап-аьлла ладоьгӀуш а лаьттина. цо элира: «Хьо суна хазам хазийти ахь, ткъа суна гӀo дан аьтто буй хьан?» — аьлла. Юха, иза дӀахьаьжча (тахана ХьаьжицӀахь «Замзам» олучу меттехь), шен тӀам хьокхуш, хи лохуш доллучу маликех бӀаьрг кхийтира цуьнан. ТӀаккха цигахь хи гучуделира «Замзам» хьоста дара иза. Цу хьоста тӀера кхоьхьу, тахана, ХьаьжцӀа баханчу наха хи. Дала беркате дина оцу хьостан хи мала а, ламаз эца а бен кхечу гӀуллакхана лело магийна дац. Хих Ӏабийра уьш Дала Шен къинхетамца ХӀажара вакхорца ИсмаӀил. Оцу хи даьккхинчу малико элира цуьнга: «ХӀаллакхиларна ма кхера, баккъал а, кхузахь АллахӀан ЦӀа хир ду оцу кӀанта а (ИсмаьӀила), цуьнан дас а доьттина. Баккъал а, АллахӀа Ӏуналла ца деш буьтур бац шена сужуд дийриш».


Чернокозове "дIакхалха" кийча ву Титиев\nБакъонашларъярхо Титиев Аюб\nНохчийн бакъонашларъярхо Титиев Аюб дIалаьцна дийнна шо дуьзи.\nШозза дIалацар а, "мичара йовлу а ца хууш" наркотикаш гучуйовлар а\n2018-чу шарахь белхан дуьххьарлера де, кхушара а санна, Дечкен-беттан 9-чохь доладелира. Кхоьлина, догIане дара де. Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" центран куьйгалхо Титиев Аюб, даим а санна, Iуьйранна шен кертахь машен а йилина, Куьршалара шен офисе кхача новкъавелира.\nБалха дIа ца кхечира иза, хIунда аьлча, Куьршлана а, Майр-Туьпна а юккъерчу тIай тIехь тIеман барзакъ доьхначу бевзаш боцчу, "ГБР" тIе язъйнчу машенчуьрчу наха сацийра иза.\nЦул тIаьхьа – цуьнан автомобилан хьалхарчу гIента бухара марихуана чохь йолуш баьккхина жима тIоьрмиг, шолгIа юха а иза дIалацар, Куьршала кIоштарчу полисхойн декъехь бакъо йоцуш Титиев сецор.\nАюбан белхан накъосташна хаьара, Iуьйранна шена вевзачу цхьана накъостах иза кхета везаш варий, цундела балха тIе хьевелла вогIур вуйла хаьара царна. Амма делкъанна 12 сахьт даьлча а, я сахьт даьлча а иза гучу ца ваьлча, орца даьккхира цара. Титиевн телефонаша а жоп ца лора.\nТитиевн кхелан процессехь. Адвокаташ а, бакъонашларъярхо а\nАюбехь шеца хиллачу техникан гIирсаца аьтто хилира цуьнан коллегийн, иза волу меттиг билгалъяккха. Куьршларчу полисхойн декъан территори тIехь хаавелира царна иза. Бакъонашларъяран центран юрист Тельхигов Аслан вахара полици. Титиевн дуьххьара адвокат хилира иза тIаьхьо, амма кхелан кхеташонашка ван ца хIоьттира иза. Кхерамаш тийсар бахьана долуш, Нохчийчуьра вада дийзира цуьнан.\nХIетахь, стохка Дечкен-беттан 9-чохь хууш дацара цхьанна а, муха хир ю Титиев Аюбан гIуллакхан тIаьхье, цундела тIамца бохург санна чугIертара Тельхигов, бакъонашларъярхочунна гIоьнна.\nБух боцуш, "анашаца лаьцна наркоман" аьлла, долийна гIуллакх\nКуьршларчу полисхоша юхьанца бакъ ца дора, Титиев шайгахь ву бохург. Бакъонашларъярхочунна тIебитира, Москохарчу СПЧ-н куьйгалхочо Федотов Михаила Соьлжа-ГIала телефон тоьхначул тIаьхьа. Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъян векал йинчу кхеташонан декъахочуьнга Саратова Хедица зIене ваьлла хиллера Федотов.\nСаратован репутаци къовсаме йоллушехь, дукха хьолахь, иза бахьана долуш нисло нохчийн ницкъахошца уьйр тасар.\nТельхиговца цхьана яханера Саратова Куьршала. Бакъонашларъярхо улло яьккхича бен бакъо ца елира адвокатна Титиевх кхета.\nИшта къаьстира Тельхиговна, Титиевна тIехь ницкъбина ца хилар а, цуьнга кхийдочу бехкех а.\nМаьрша Титиев Аюб\nЦу тIера доладелира юьххьера дуьйна бух боцуш айдина "анашаца лаьцначу наркоманан" гIуллакх. "Тайпа-тукхум, къам, дин доцчу", "республикехь болхбан вуьтур воцчу" цхьаннан гIуллакх.\nИ дерриге а, Титиев лаьцна кIира даьллачул тIаьхьа, Кадыров Рамзана динчу дIахьедарш юкъара аларш ду.\nТитиевн адвокаташ тIаккха кхийтира, Нохчийчоьнан Iедал чIагIделла хиларх а, Титиев "чохь вуьтург" хиларх а.\nДелахь а, къийсам хIеттахь бен болалуш бацара, цу юкъа гIоьртира уггар а ницкъболу адвокаташ - Заикин Петр а, Новиков Илья а, Дубровина Марина а.\nДуьненаюкъара бакъонашларъяран организацеш а, кхечу пачхьалкхашкара политикаш а, гоьбевлла оьрсийн бакъонашларъярхой а гIевттира къийсаме.\nМасала, цкъа веана ца Iийра Титиевн кхеле Оьрсийчоьнан президентан харжамашка кандидат хьалхатеттина хилла Явлинский Григорий. Ша юкъа а хIоттавай, бакъонашларъярхо дIахецар дийхира цо, амма кхелахоша дуьхьало йира цунна.\nТитиев Аюбан кхеле баьхкина Орлов Олег, Явлинский Григорий, Ганнушкина Светлана а.\nСтохка Дечкен-беттан 11-чохь Шела гIалин кхело сацамбира, Титиев Аюб чохь сацош, бехк къастийна баллалц. Ткъа боккъал а бакъонашларъярхо маьршаваккха Iалашонца къийсам латто шо дуьзи.\nЦуьнан гIуллакх ишта дIадахлур ду аьлла хеташ бацара бакъонашларъяран адкокаташ.\nТитиевн гIуллакх а санна, резонансе яра нохчийн юкъаралхочунна Кутаев Русланна тIехь йолийна кхел а. Делахь а, иза кхи дIоггара ях а ца еш, ерзийра.\nНохчийн кхелахошна Iаламат проблеме хилира Титиевн гIуллакх. Махкарчу Iедалхойх йозуш йоцчу, гоьяьллачу бакъонашларъяран центран куьйгалхо дIалацарх жигара дуьйцуш а, емалдеш а ду Оьрсийчохь а санна, дуккхаъчу кхечу пачхьалкхашкахь а.\nШуьйра евзачу дуьненаюкъарчу майданашкахь дукха дийцира Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларх, бакъонашларъярхошна тIеIаткъамбарх, "Мемориалан" болх дIа ца бахийтарх. Оцу доллучух а жоьпалла Кадыров Рамзанна тIехь дуьтура.\nКеста йоьрзур ю Титиевн кхел. Иза бехказвоккхур ву аьлла, дегайовхо яц цхьаннан а. Ткъа Титиев ша-м хIинцале кийча ву, Соьлжа-ГIаларчу СИЗО-ра Чернокозове "дIакхалха". Цигарчу набахтехь шен йисина хан токхуш ву журналист Гериев Жалавди а.\nДелахь а, хIетте а къийсам сацийна бац бакъонашларъярхочун агIончаша. Цхьа Аюб маьршаваккха къийсаме бевлла ца Iаш, къуьйсу цара Оьрсийчуьрчу хIора а вахархочунна Конституцино елла бакъонаш. Цундела, Титиев дIалацар хьакхало пачхьалкхерчу массо а вахархочух, муьлхачу къомах, динах схьаваьлла иза хиларх.\nТитиев Аюбна тIехIиттинчу цара тIечIагIдо, адамийн бакъонашна гIаролехь лаьттара аьлла, Iедалша нахана тIеIаткъам бечу заманчохь шаьш тапъаьлла Iийриг ца хилар.


Уциев Абу, яздархо,«Пхьармат» цхьаьнакхетараллин куьйгалхо\nАдамалла а, къинхетам а ца бевзачу тІамо йохийна, ягийна, кху тІаьхьарчу ткъа шарахь кхозлагІа шен халкъийн цІийла аьтта республика, чевнаш хьегІаш, овкъаршлахь Іуьллу зама яра и. Эзарнаш доьзалийн чубаха чу, тІебаха тІе хьовха, буззалц даа рицкъа а доцу зама. ХІетахь къоман литературин кханенан ойла ян Іедалан хан а, таро хир ю бохург аьттехьа дацара. Кегийрхошка гІоьналлин куьг кховдо хан, зама, ма-дарра аьлча, я лаам а бацара яздархойн Союз ю ша аьлла, уггар хьалха шен декъашхойн доьзалийн хьашташ хьалхадаьхна араяьллачу кхоллараллин нехан тобанан а (ма-дарра аьлча, цуьнан-м тахана а бац цаьрца бала).\nХІетте а, и тІом балале хиллачул дукха бара Нохчийчохь язъеш берш. Иза кхеташ а дара. ТІамо цхьа зе, цхьа зулам даза, цхьа бала, цхьа гІайгІа тІетасаза, я цхьа во керта даза доьзал наггахь а ма бацара тезетан хьаьтта хилла лаьттачу Нохчийчохь. Шена базбелла и бала, шега деъна и во дахьа а, дилла а меттиг ца хилла я тІетовжа юххехь вешин, йишин, доттагІчун белш ца карийна, кехатах тешо долийнера жимачо а, воккхачо а. Чулацам ледара, хаьржина произведенеш шайна хьалха лаьттачу лехамашна жоп луш ца нислахь а, сирла а, цІена а хуьлура церан ойланаш, даггара хуьлура могІаршка дерзо дешнаш. Я бІеннаш шерашкахь халкъо тІетта кхиош, кхетош, тІеюзуш схьаеъначу къоман барта кхоллараллина герга хуьлура, мацах вайн дайша санна, ма-барра шайггара къа-бала балхош язйина. Цундела и тайпа произведенеш вайн литературин кхиарна зене хила йиш яцара. Мелхо а, оцу авторшна поэзех, прозех, драматургех болу кхетам луш, цхьа кІеззиг болх бича, яздархой ца кхиахь а, царна юкъара литературоведаш а, нохчийн меттан бакъболу хьехархой а бевр бу бохучух шеко хуьлийла дацара. Кхераме берш кхин бара, шайн таханлера хьашт-дезарш меттахІиттичахьана, Мохк а, Къам а, оцу къоман литература а сийна цІе яьлла ягарх шек боцуш, шайн ворхІе дайшкахь дуьйна лай хилла, лайн амалш эцна арабевлла нах. Царна эхь ца хетара цхьана а хІуманна охІла боцчу хьаькамашна а тІехь, Іедалан дайшна дифирамбаш язъян а. Къилба хийцина, ламазаш дан а, ледара, осала, деса хиларх, милла а хестош, даздина дешнаш яздан а. Хьаькаман дош, цо оьхьна сом доцург, цара тергал ца дора я Делан ийман а, я адамашлахь лела гІиллакх, гІуллакх, оьздангалла а. Тергал ца дора шайга дІадуьйцург. Литературин жанрех шайна лун кхетам а ца оьшура царна, шаьш язйина опусаш зорбане евличахьана. Уьш зорбане яха, цара ца деш, ца лелош хІума а ца дуьсура. Резолюциш яхьара, хьо шарахь цкъа шайн приеме ца кхочучу баккхийчу министаршкара а тІехь. Газеташ, журналаш «бехдина» ца Іаш, къоман литературина а бале бовла гІертара: шаьш хесточу хьаькамаша лучу хайраза карадеъначу ахчанах арахеца йолийнера и шайн опусаш тІехь книгаш. Цул доккха къемат дацара къоман литературе дан.\nОрца аларан я оцу авантюристашца цхьа къийсам латторан метта, царна тІехь «тхов латточу» хьаькамашца шайн юкъаметтиг ца эгІо, вайн яздархойн Союзо, церан опусаш къобалъян а, и эхь дайна нах шайн могІаршка дІаэца а-м дера болийра. Шен хан тІекхаьчна, адамашна шаьш бовззалц, хІинца уьш совцалур бу бохург аьттехьа а дацара. Дахь, ден долу дика, нохчийн литературин кхане яхийта, нохчийн литературехь керла «седарчий» кхетийта, мелла а сиха кегийрхой кхиорна тІехьажийна болх дІаболор дара. 2003 шарахь «Вайнах» журналан редакцехь д1аболийра республикера къона яздархой вошахтохаран болх. К1ирнах цкъа гуллора редакцин тхов к1елахь нохчийн литература езаш а, шайн корматалла лакха яккха лаам болу а кегирхой. ТОМ (творческое объединение молодых) аьлла ц1е яра х1етахь цу цхьанаккхетараллин.\nШайна зеделларг дуьйцуш, поэзехь, прозехь, публицистикехь яздаран башхалленаш юьйцуш, цу жанрашкахь яздаран бакъонаш хьоьхуш цаьрца болх бора нохчийн литературехь шайн яккха а, дозалла дан а ц1е йолчу яздархоша: Ахмадов Муса, Бексултанов Муса, Жумалаева Лула, Талхигова Роза, Яричев 1умар, Ибрагимов Лема, Минкаилов Эльбрус, Талхадов Хьамзат, Джанаралиев 1имран, Цуруев Шерип, Гацаев Саь1ид, Кацаев Сайд-Хьасан; нохчийн литературан къаноша: Арсанукаев Шайхи, Саракаев Хьамзат. Изза болх д1ахьуш бара: Хьалха Мартантехь Яричев 1умара, Гуьмсахь Рашидов Шах1ида. Цу цхьанкхетаран декъашхойх бу тахана журналийн аг1онаш т1ехь шайн произведениш зорбане йохуш болу цхьа мог1а къона яздархой: Бадаева Лариса, Исабаева Мадина, Шатаев Аслан иштта кхин а.\nАмма, мелла а хан яьлча, и болх сецира. Цу тІехь, 2005 шарахь, хІокху могІанийн автор дагавелира, и болх карлабаккха, «Даймохк» газетан коьртачу редакторх, нохчийн халкъан поэтах Абдулаев Лечех (хІетахь оцу газетан редакцехь болх беш вара автор) . Лечина нийса хийтира сан хьежам, оьшучунна тІехь ша накъост хир вуй а хаийтира.\nИштта, вайн телевиденехула а, «Даймохк» газетан агІош тІехь а, биначу хаамийн лорах редакцин тхов кІел гулбелира нохчийн литературехь къахьегар хаьржина кегийрхой. Оха дІаболийначу белхан бала кхаьчна, къоначийн хьалхарчу кхеташоне баьхкинера вевзаш волу Іилманча-фольклорхо Джамбеков ШаІрани, поэташ Алиев Іаьлви, Юсупов Іазим. Дуьххьара цигахь кхоллаелира республикин къоначу яздархойн цхьаьнакхетаралла. Тхешан къоналлехь вайн пачхьалкхан университетан студенташлахь нохчийн яздархой кхиоран ша-тайпа пхьалгІа хилла лаьттинчу «Пхьарматан» безамна, и цІе а тиллира цунна. Цул тІаьхьа оха тхешан кхеташонаш дІахьора сан белхан меттехь а, чоьнаш мукъа хилча, гІаларчу библиотекашкахь а, доьхначу зорбанан цІийнан шолгІачу гІат тІехь а, Интернет центран подвал чохь а…\nАс белхан меттиг хийцича, юьхьенца тхан керла меттамотт хилла дІаьхІоьттира ГУП «Книжни издательствон» директоран Матаев Анзоран кабинет. Карарчу хенахь а республикин къоначу яздархойн ша-тайпа штаб-квартира оццу «Книжни издательствехь» ю.\nКегийрхошца бечу балха тІехь соьца цхьаьна, шен хан, зама ца лоьруш, цхьана а хІуманна тІехь кІадо, мало йоцуш, болх беш ву Нохчийн Республикин халкъан яздархо Хатуев Іабдулхьамид. Кхоллараллехь цунна зеделлачо хинболчу поэтийн, прозаикийн, драматургийн, литературоведийн таро хуьлуьйту дуьненан Іилма а, дахаран галаморзахаллаш а йовза. Цуьнан накъосталлин белш ца хилча, хІокху могІанийн автор оцу балхаца ша цхьаъ ларор вара бохург аьттехьа а дацара. Леррина цунна билгалдинчу деношкахь хилла ма ца Іа тхан кегийрхошца цхьаьнакхетарш, массо а Делан дийнахь ду. Вайн литературехь кхолладеллачу къен хьоло бакъо ца ло тахана даза ца долург кханенга титта. Яздархой белахь а, адамийн дегнех кхеташ, тІамо эшийна церан дог-ойла хьостуш, царна шайгара бала байбеш я кханенан ойла йойтуш хІара ю аьлла дІаеша, шех дозалла дан произведени яц кху тІаьхьарчу хенахь Нохчийчохь зорбане яьлла. Иза литературана хьовха, доллучу къомана а эшам бу. Делахь а, иза тидаме эцна, кегийрхошка а, цаьрца болх беш волчу хІокху могІанийн авторе а гІоьналлин куьг кховдор долуш яц вайн яздархойн Союзан правлении. Мелхо а тхоьца йоккха эмгаралла лаьцна хилла цо. И гучуделира ши шо хьалха «Пхьармат» вовшахкхетта шо кхочучу даздаршка кхайкха дахча. Яздархойн Союзан куьйгалло хІетахь хІоттийначу суьртах тахана а буьйлуш бу вайн хинболу яздархой. Республикан къоначу литераторийн «Пхьармат» цхьаьнакхетаралла тахана болх беш а ю, цуьнан могІарехь шайн цІарах хастаме дош ала хьакъ болуш поэташ а, прозаикаш а кхиъна. Масала, нохчийн а, оьрсийн а маттахь язйина ца Іаш, оцу шина маттера произведенеш гочъяран говзаллица билгалъяьлла, дика хиндерг долу къона яздархо Арсалиева Люба. Соьлжа-ГІалин №7 йолчу лицейхь хьехархочун болх беш йолу поэтесса Абубакарова ПетІамат, цхьаьнакхетараллин староста поэтесса Халикова Асет, похІма долу прозаик Тапалаева Амнат, «Пхьарматехь» билгалваьлла, «Даймохк» газете балха вахана Хабаев ИсмаІал, оццу газетан корреспондент Сагаева Залина, «Исламан зІаьнарш» газетан белхахо Петирова ПетІамат, «Нана» журналан цхьана декъан редактор Ясаева Мадина, вайн ВУЗийн студенташ Умарова Диана, Халимова Малика, Мальсагова Асет, къона поэт Дажаев Гилани, кхиберш.\nРеспубликин зорбанан изданех дерг аьлча, тхешан «Пхьармат» цхьаьнакхетараллин журналаш дуй-те аьлла, доккха накъосталла карадо тхуна «Нана» а, «Орга» а журналашкара, «Даймохк» газетера а. Яздархойн Союзан правленина а хаьа тхо дуй, республикин куьйгаллина хьалха шаьш цадинарг дина аьлла, «отчет» вовшахтухуш дІагайта, къоначу яздархойн спискаш эшча. Амма шайн цхьаьнакхетаршкахь, шаьш дІахьочу даздаршкахь я диканна а, я вонна а цІераш ца йоху къоначийн.\nНохчийн литературина пропаганда ярехь тхан дика накъост ю вайн правительствохь йолу кегийрхойн комитет. Къаьсттина цуьнан мало йоцу белхахой Денильханова Тамара, Межидов Іаднан. Вайн яздархойн Союзера ца хуьлу лерам а, накъосталла а, оьшу гІо а карадо цаьргара. Ма-дарра аьлча, яздархочунна цхьа союз оьшуш а яц. Вайн Нохчийчохь санна муххале а. Советски Союз йолчу хенахь КГБна интеллигенцино лелочунна тІехь тергам бан аьтто беш, вовшахйиттинчехь йисина ма ю и союзаш. Тахана вай дохо, вайна цензураш хІитто, вайна тІехь тергам латто араваьлла цхьа а вац. Дош-м, Къуръанора, дацара, оцу кхоллараллин союзаша питанаш, эладитанаш, хьаьгнаш, гамонаш кегош, бохо хьийзочу кхоллараллин нахе паргІато яийта и ерриге союзаш лаьхккина дІаса ца яхийтича. Яздархо, художник, журналист верг халкъана шена вевзаш ма ву. Ца го шуна, ши шо хьалха Россин яздархойн Союзе тІеэца аьлла дІадахьийтина вевзаш волчу поэтан, прозаикан, литературин критикан, журналистан Хатуев Іабдулхьамидан кехаташ хІинца а юхадахказа ду(!?). Цу хенахь шен иллешка дирзинчу дешнашкахула хІара юххера вевзинчу халкъо шен лерина, Нохчийн Республикин Президента Кадыров Рамзана шен Указца халкъан яздархочун сийлахь цІе тиллина цунна. Алийша, кхин хІун союз я кхин хІун ларам оьшу Іабдулхьамидна? Суна хетарг, суна лиънарг ша елахь, муьлхха а союз союз хилла дІаяха езар ду. Къоман литературин бала болчу наха и тоян я юхаян цхьа агІо ца лахахь, бакъдерг дІа ца аьлча ца1аваларна бехк а ма билла, тахана вайн ерг-м союз яц шуна… Шаьш арабаьккхинчу некъан жоьпаллех а, шаьш шайн белшаш тІе эцначу мохьан бозаллех а кхеташ, шаьш-шайн кхиорца, нохчийн литературан кхиарна юкъа мехала хазна юьллуш хІара кхо шо ду «Пхьармат» цхьаьнакхетараллин декъашхоша къахьоьгу. Кхузахь тхан, вай йийцинчу союзехь болу къестамаш а бац, цхьанна а беш ца богІу лерамаш а бац, я къийса даржаш а дац. Кхузахь тхо дерриге цхьаъ ду, нохчийн литературин йист йоцчу кха тІехь вовшийн белшах белш а тоьхна, хьалха-тІаьхьа вогІучо вовшашка гІоьналлин куьг а кховдош, цхьаьна къахьегар хаьржинчу цхьана белхин цхьа тоба. Кхузахь тхоьца бу шуна яздархо, меттан Іилманча, къоман фольклоран верас академик Джамалханов Зайнди, Іилманча академик Алироев ИбрахІим, нохчийн халкъан поэташ Арсанукаев Шайхи, Рашидов ШахІид, халкъан яздархо Хатуев Іабдулхьамид, Россин Федерацин пачхьалкъан совгІатан лауреат яздархо Ибрагимов Канта, «Нана» журналан коьрта редактор яздархо-журналист Жумалаева Лула, поэташ Хасбулатов Ямлихан, Кусаев Іадиз, Юсупов Іазим, Ясаев Леча литературан критик Бурчаев Хьаьлим, эха шарахь цкъа ша куьйгалла дечу предприятин чоьтах хинболчу литераторийн юкъара гулар арахецар шена тІелаьцна драматург Матаев Анзор, и.дІ.кх. И тайпа накъостий юххехь болчу кегийрхошна оьшуш ю аьлла ца хета суна цхьа а союз. Царна оьшург Іилма а, литературех болу кхетам а, собар а, шайн ницкъах тешар а, къахьега ондда лаам хилар ду. Тхуна схьагучу суртехь тахана цу тІехь цаьргара бехкбаккха бахьана а ца карадо.\nТкъа хІинца оха шун кхиэле йохку Нохчийн Республикин къоначу яздархойн «Пхьармат» цхьаьнакхетараллин декъашхойн произведенеш. Церан мах хадор, ешархо, хьоьгахь дуьту. ХІара церан литературе болчу некъан юьхь хилар тидаме эций, тІех лехаме ца хила хьажалахь.


Дикача нахах цаI - Сердало\nДикача нахах цаI\nМоллагIча сагах, цо дунен чу йоаккхача хана, бетталуш хул дика нах. Уж, цар даь гIулакхаш, диц ца луш, даим дег чу даха дус, шоаш дIабаьнна дукха ха яле а. Цу тайпарча нахах цаI вар Галаев Махьмада Хьасан. Сенца, мишта дагавоагIа сона, ткъаь пхийтта шу сайл воккхагIа хинна саг? 1979 шера дар из. Дикка ха яр, Нохч-ГIалгIай книжни издательстве дIачуденна, са эггара хьалхара стихотвореней книжкилг улла. ХIаьта со цу заман чухь университета тIеххьарча, пхелагIча, курса студент вар. Издательство дукха гаьна яцар аз дешача моттига, цудухьа каст-каста цига водаш оамал яр са. Цул совгIа хоза юкъмоттиг хьахиннаяр цигарча редакторца Зязиков Азаматаца.\nЦхьан дийнахьа, сай книжках фу хиннад хьажа дагахьа, чувахар со, йоккхагIйола редкатора хинна Яблокова Галина Ивановна йолча. Массаза санна хаттар даьчул тIехьагIа:\n— Фу хургдолаш да са книжках? – аьлар аз.\nБаламаш эзар эрсий кхалсага:\n— Директора дIадийхад из, хIанз цунга да. Хье раьза вале, из волча чуваха мегаргва хьона.\nЦу хана кIезиг-дукха нахаца а столицаца а хьакхаштаваьнна вола со, тетта книжни издательствон хьаким волча чувахар. Со кабинете чуваьлча, ше дешаш латтача книжканна, шортта газет хьалтIаэзар Галаевс. Вешта аьлча, са бIаргех хьуладир цо, ше дешаш, истола тIа улла йоазув. Сога Iохар а дийха, цхьацца шийна бовзаш хинна тха тайпан нах хетта волавелар из. Эггара хьалха цо хаьттараш бар Дибар-моллеи Iумар-моллеи. Бакъда уж сона бовзаш бацар, цар цIераш эггара хьалха хозар сона. Цул тIехьагIа со шийна бIарга мел гуча хана а, эггара хьалха уж ши саг хоаттар цо. Аз, вела а вале, уж сайна дика бовзаш цахиларах хоам бора хьалха санна.\n— Сай книжках фу хиннад хьажа венавар со, — аьлар аз директорга.\n— Из дешаш вагIар-кх со, хьо чувоагIаш,- аьнна, истола тIа доаржадаь улла газет дIа а даьккха, цун кIалхара хьагучадаьккхар цо тетрадал кхы дукха сомагIа доаца, «Iуйре дика хийла» аьнна цIи тилла са книжкилг.- КIезиг-дукха хаттараш да са хьога. Хьайх беттабеннача нахах нийса ахаш дика ба, ях Iа. Дагарбаьб Iа уж? – аьлар Галаевс.\n— Иштта оалаш да-кх из наха, — жоп дала хьежар со. Цул тIехьагIа кхы а цхьа-ши хаттар дир цо сога. Юххера а аьлар:\n— Духьаларча кабинете вагIа хьона керттера редактор Лорсанукаев, цо а вокх редактораша а фу лаьрхIад хьожаргва хьо. Со духьала вац хьа книжка арадаккхара.\nЦунна баркал аьнна, араваьлар со. Сона ховра, книжни издательствон директор цу гIулакха духьала веце, из хинна даьннарг санна долга, хIаьта а цо цIи яьккха саг волча тIавахар со. Керттерча редактора со тешавир, «Къонача поэта библиотека» яхача серена чу а доагIаш, са стихай книжкилг шу чакхдалале арадаргхиларах. Иштта хила а хилар из. 1979 шера арадаьлар са хьлхара йоазош. Цу хана денз, хьалхара сай книжка арадаьккха саг санна дагавоагIа сона Галаев Хьасан.\nУниверситет яьккха, цхьан шера юртарча школе болх баь, юха а Шолжа-ГIалий тIа вахар со ваха а болх бе а. Со балха дIаийцавар «Сердало» газета корреспонденталла. Каст-каста газета керттера редактор Тебоев Тухан волча воагIар Хьасан, цкъа- даеле, уж Кустанайски областе баьха, вIаший бовзаш бар; шозлагIа-дале, хIанз цхьан посёлке (Калинина цIерагIа посёлок) бахаш, шоайла хьоашал долаш бар. Редактора кабинетера араваьлча, эггара хьалха тIаоттар са кабинета тIа, хIана аьлча из яр приемнена духьала. ДукхагIйолча хана, ниI йийлла лоаттайора аз, цудухьа керттера редактор волчара араваьннар со волча чуоттар.\nМассехказа иштта са кабинете хилар Галаев Хьасан а. Цкъа веча дийцар цо цо сона, ше «Сердало» газете балха хиннача ханах.\n— Бийсан Iохайя, сахилале бIарчча газета оагIув хиллал йоазув дора аз, — оалар цо.\nЦIаькха веча дийцар, Сийлахь-боккха Даьймехка тIом лаьттача шерашка разведчик хиннача Цароев Iаддалах ше язъяьча очерках.\n— Дукха йоазош цох даьдале а, хIаьта а таханарча денга кхаччалца, цул йоккхагIа очерк цхьан сага язъяьяц,- дувцар цо, хIаьтта журналиста никъ дIаболабеш волча сона. Цо из хозахета дувцаш дацар, аьнна, хет сона. Аз а дика къахьийгача, балха тIа толамаш даьхача бакъахьа хеташ дувцар цо.\nШолжа-ГIалий тIа яьккхача хана а, цигара цIавеначул тIехьагIа а дукхаза вIашагIдеттаделар тхо. ХIаьта эггара тIехьа Галаев Хьасан сона вайра Наьсарерча гон тIа, вешта аьлча, Барта майдангахьеи БурокIалхенгахьеи бода ши никъ къастача моттиге. Цу хана ца вовззал эргаваьннавар из, къаьстта а чIоагIа гIелвеннавар. Аз кхетадир кастта Хьасан воацаш тхоаш дусаргхилар. Из малагIа шу дар белггала оалалургдац сога, из кхелха шу (2004) хинна хила а тарлу. Галаев Хьасан ший 81 шу даьлча кхелхав.\nШе хьабенача вахара наькъ тIа тайп-тайпара балхаш даь саг вар Галаев, из хиннавар хьехархо, мах беча даькъе къахьегаш, цо болх баьбар газете а радиокомитете а журналист волаш, ялх-ворхI шера книжни издательствон директор а хилар. Тахан школе Iомадеча книжкашта юкъе да из автор вола ялхлагIча класса лаьрхIа хрестомати. Ткъо шу совгIа ха я аз школе из книжка берашта дIахьеха. Сона хеташ, бе-бе жанраш, темаш юкъекхувлаш, дика оттадаьд из. Цо лу дешархошта патриотически кхетам, эздел, хьаькъал долаш хила Iомабу, берий ханашка хьежжа бовзийт къаман дикагIбола йоазонхой а цар даь йоазош а. Дешархошта дукха дезаш да школе Iомадеш дола цо яздаь «Дорхъенна ча» яха дувцар. Ала деза, йоазонхочо цу тIа дувцар бокъонца хинна хIама хилар. Iаьлий-Юртарча Йовлой шин вешийца ИсмаIалийцеи ИмаIалийцеи лийта хиннай, човнаш яь, дорхъенна ча. Вежараша из эшаяьй. Массехказа, тоа а деш, арадаьхад из книжка. ХIанз а цунга гIолла Iомаду бераша Плиев Махьмад-СаIида «Этии Вутии», И. Дахкильгова «Фоти», Б. Зязикова «ГIожа дегаш» яха а кхыдола а дувцараш, повесташ; С. Озиева, Ж.Яндиева, Хь. Муталиева, Хь. Осмиева, кхычар стихотворенеш.\nЛоацца аьлча, Галаев Хьасана ше вовзаш хиннача наьха дегашка хоза дагалоацам битаб, ше Iимерза, наьха гIулакха кийча вола саг хиларах тарра. Иштта хул дукха хало лайна, мерза-къахьачох чам баьккха, вахара атта боаца никъ хьабена саг. Иштта вар Галаев а.\nСурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) Нохч-ГIалгIай книжни издательствон директор\nХь. Галаев, телерадиокомитета председатель С.Лагутин, «Грозненский рабочий»\nяхача газета редактор Д. Безуглый, нохчий къаман «Ленина никъ» яхача газета\nредактор Б. Габисов, гIалгIай къаман «Сердало» яхача газета редактор


Несарахь толам баьккхина латархой бохуьйтур бу Париже\nМангал-бутт 13, 2017\nПаргIат кепара охьатохарх латарехула Оьрсийчоьнан чемпионат ю ГIалгIайчохь дIайоьдуш.\nНесарахь тоьлла латархой бохуьйтур бу Париже\nПачхаьлкхера уггаре а тоьлла спортхой бу цу къийсаме гулбелла. Тоьлларш кху шарахь дIахьон йолчу дуьненаюкъарчу чемпионате гIур бу, цундела латархой ма хуьллу шайн хьуьнарш гойтуш бу.\nНохчийчура спортхой а бу цигахь дакъалоцуш. Хьалха санна жигара бацахь а, хIинцале 3 мидал яьккхина вайчара: 2 борзан а, 1 детин а. Чемпионатехь болх беш ву Нохчийчохь арадолучу «Латархойн го» цIе йолчу журналан коьрта редактор Гапуев Муслим. Мархийн баттахь яцахьара, хIинца долу жамIаш кхечу агIора хила а мегара аьлла дийцира цо.\nГапуев: «ХIокху мархийн баттахь иза яцахьарий гIоле хира дара. Амма ца моьттучу кепехь дика дIайоьдуш ю иза. Вайчарах кхаамо мидалш ехи. Вайчеран Касумован а, Исаеван а, Чакаеван а аьтто ца белира. Амма Пригороднера латархочо Дудаевс а, кхин цхьаммо а кхозлогIа меттиг яьккхи, ткъа вайн ветерана 2013 шарахь чемпион хиллачу Гойгереев Бекхана детийн мидал яьккхи».\nЧемпионат йолаеллачу дуьххьарчу дийнахь, дагестанхо а хIири ши спортхо летачу хенахь, хьовсархошна юккъера цхьамо питан дина, нах вовшах леттера. Шина-кхаа минотехь хиллачу оцу тасадаларх хаам сиха гIарабелира.\nОьрсийчоьнан латарехула федерацин президента Мамиашвили Михаила кхерам а тесира гулбеллачарна, иштта дIадоьдахь, ша и чемпионат Къилбаседанан полюсе дIахьура ю аьлла. Гапуев Муслима бахарехь, иштта чолхаллаш наггахь хуьлу оцу къийсадаларшкахь, ткъа, дуьненаюкъерачу чемпионате вахар къастош хилча-м хIетте а.\nГапуев: «Со трибуне тIехь вара. Иштта хIума хуьлуш ду цу тайпа турнирашкахь. Ша верриг иравелла хуьлу. Дагестанан а, хIирийн а ши школа ю. Цхьа а вукхулла тоьлаш а вац. Фанатийн паспорт хила деза, цхьа динехь, ша верриг араваккха веза бохург а нийса ду аьлла ца хета суна.\nШина минотехь хилла и дар-дацара дукха сиха дIадирзира. Сидаков-хIирийн тобанна коьртехь ву. Иза Оьрсийчоьнан чемпион а ву. Оцу латарехь тоьлларг Масрхьокху-баттахь Парижехь дIахьон йолчу чемпионате хьажо мега. Цундела дара иза».\nХалахетарца билгалдоккху Гапуев Муслима нохчийн латархойх дукхачара лакхара меттигаш йохуш ца хиларна. Ткъа, оцу чемпионатехь ца моьттучу агIора толамаш баьхна кхечу спортхоша, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nГапуев: «Цкъачунна вайчеран кхоазлагIа меттигаш яьхначеран аьтто бу аьлла ца хета суна кхин а лакха бовла. Тахана вайниш а бу лата безаш. Дадаев Муслим а, ХизриевгIеран вежарий а. Бу-кх вай кхиъ. Отарсултанов Джамал а ву кхана лата везаш. Дуьххьара турнир ю хIара цхьа тамашийна.\nЦа моьттучу агIора спортхой тоьлла меттигаш бу. Дуьненан чемпион Курбаналиев 20 шо кхаьчначу хIирийн спортхочунна Бааевна ийши. Дукха сенсацеш яара. Вайниш шаьш гойтуш ца хиларна са а гаттадеш тхо ду-кх кхузахь Iаш».\nЛатарехула Оьрсийчоьнан чемпионат чекхъера ю еарийндийнахь.\nНесарехь буй-тIарий дина Оьрсийчоьнан латарехула чемпионатан декъашхоша\nНохчийн латархойн рогIера толамаш\nВайгахь хаза ма ду! ...Шу стенна реза дац?\nКеманашца лоьху Вараев Iадлан\nЦIийша юьзна спорт: Оьрсийчура спортхой -- зуламхойн тобанийн декъашхой\nКхин а ши нохчо ваха тарло Олимпиаде\nОлимпиаде баха тарлучу нохчийн атлетийн терахь кхуьуш ду\nКадыровна санна Абдулатиповна а оьшу чемпион Сайтиев\nПоддубный цIарх охьатохарх латарехула турнирехь ши нохчо толамхо хилла


Шура — Сердало\nВахача метте дукха хIама эшаш хул. Иштачарех я вай молаш пайда эцаш йола шура а. ГIалгIашта юкъе хIаьта а, керттера хIана яц ала, лакхера моттиг дIалоацаш я шура, юача хIама юкъе. ГIалгIай бахача моттигага хьажжа, доахан леладе аьттув хиларах, ишта хьадоагIа из Iадат дукхача шерашка денз. Бера молайой а, берхIа бой а, тIоа, даьтта, кIолд, нахча доаккхе а – дукха хIама де йиш я шурах. Дукха пайда хьабоалаш даар да из Дала Ший говзалца кхелла.\nХIанз тIехьарча хана дукха беце а юрта баха нах доахан леладеш ба. ХIана аьлча шура йоацаш дош дац юача хIаман дар. Шура-м тика тIара хьаэца йиш яр, оале а цхьачар, ше лелабеча Iаттахар хьаяьккхар мо-м хургьяц, фуннагIа дувцарах. Сага ший кулгашца хьадаьр даим хиннад дикагIа а, цIенагIа а, хьаьнагIа а. Iаттах йоаккха шура яле а, беша дIайийна хIама яле а, коа хьалета сом бале а йоккха башхало хул ийцачоа юхера. Ишта хул сага ше хьадаьр. Бакъда, ше хIама де лаьрхIа дукхаш бац хIанз. Цудухьа лазараш совдул, унахцIено а сиха дIайоал.\nДеррига Iалам кхеллар АллахI ва, шеддола дийнат кхеллар а Из ва. Къаьстта тамашийна ба етт, цо хьалу шура хIаьта а. Мишта кхеллаб из Дала, мишта вIашагIеллай цун организм, цо шура хьалургйолаш? Уйла е езаш хаттараш да уж. ХIаьта бусалба Iилма дийшача наха хьаяхавчох Дала Къуръана чухьа йоах: «Оаха мелаю шоана цар керашкахь долча кхонеи цIийнеи юкъера цIена шура, атта йолаш моларашта». Хоастам ба АллахIа. Дала ца дича, кхы цхьанне низ, говзал дIакхоачаргдолаш болх бац из.\nТамашийна болх ба шурийцарбар. Дийшача наха хьаяхачох, лакхе хьоахадаьча аято хьахайт, из шура цIийнах цIенаяь хьакъоастаяь, ший бос, чам, морзал йолаш, менначоа зе а ца деш йолга. Бежано доакъар диаьчул тIехьагIа хIара хIама ше-ший метте дIачуйода: цIий пхаьнашка, шура шима чу, чиши кхои шоаш хиладезача. Царех цхьа хIама шоайла вIашагIъувц е дIа-хьа хувца а луц.\nIатто дуа доакъар кер чу кхаьчача, керо из дIохьаду, тIаккха цох кхо хьахул. Юххера шура, иштта доакъарах хьахулаш йола, кхона лакхе нийслу, хIаьта цIий – шура лакхе. ДIахо ший Iаламца болх бе долалу дийхк. Цо уж кхо хIама, дIа-хьа къоастадай, ше-ший метте дIа-хьа дохийт: цIий пхаьнашка дода, шура шима чу IочуйоагIа, хIаьта совленъяр, кхо хьа а хиле, дIакъаст.\nКаст-кастта цох уйла е езаш а, Далла хоастам бе безаш а болх ба из. ЧIоагIа ба АллахIа низ. Доккха ниIмат да шура, дукха дарба шийх доалаш. Бакъда, цхьаболчар оалаш хоз, тхо шурийцар хIама юаш дац, аьле. ДукхагIчар етт ца лелабе оала хургда из, хIана аьлча ийца нахчеи тIоаи буаш дукхагIбараш ба.\nГеттара дукха тайпара баьцаш я дунен тIа. Царех дарба доалаш я дукхаш. Iулага доахан дIадахача, дикагIа, чам болашагIъяр мара юац цар. Дала ишта кхеллад уж. Уж дарба доал баьцаш цар юандаь я из царехар хьайоаккха шура дарбане. Даьлера салот, салам-моаршал хилда цунна Даьла элчас аьннад йоах: «Дала цхьа лазар дайтац, шийна дарба долаш мара, къавалар мел доацар, цудухьа Iаттий шура мела еза оаш, хIана аьлча хIара баьцахар хIама юъ цо».\nХIанзалца медицинас шура во я яьхад унахцIенонна, цох химически активный малар лоархIаш, чIоагIа лоравала веза цох, яхаш. Бакъда, британски Iаламнаха Пайхамара Даьлера салот, салам-моаршал хилда цунна аьннар бакъдаьд. ХIара дийнахьа Iаттий шура мелаш хилча, 15-20% кхерамзле я во лазараш цахилара, кхыметтел сердечно-сосудисти а, цIи йоаца лазараш а юхатох шуро. Из йоах британски университета дийшача наха. Цар тохкамаша хьагойтад Iаттий шура сага организм дукха тайпарача воча лазарах лорае низ кхоачаш йолга а, иштта дега могашал лоаттаяра а, инсульта духьале яра а, цIи йоаца лазараш юхатохара а. «ТIехкаш чIоагIъяра хинна а ца Iеш, шура дика я сага иммунни раж чIоагIъяра, тамашийна да цун химически вIашагIйоллар а, — йоах царех цхьан профессора.\nЖи молаш хилалаш шура, шурах эца йиш йолаш мел бола пайда хьаэцалаш. ХIана аьлча беркат, дарба, могашал, хьоанал цунгахьа да.\n← Даьлах кхерар


«Хьанал» (!) йий муьйлу Кабулехь\nКабулерчу "Буш" - базарахь\nБусалба ОвхIанистанехь мегаш дац стаг вахош долу маларш дан а, дохка а, мийла а. Цундела даьржина хьогалла йойъуш, шеца алкогол йоцу, нахалахь «хьанал» олу йий. Кабулерчу Маршо Радион корреспондента Бежан Фруда довзийтира цигара сурт.\nХотдог (хьокхамна юкъайоьхкина бецаш, хасстоьмаш, юьхь).\nБодибилдинг (дегIан дилх дебор, хаздар).\nДиКаприо Леонардо (Iамеркара киноактёр).\nШатайпа месаш ларгар – Титаник.\nТIаьххьарчу шерашкахь офхIанхойн шахьарахь баьржина Малхбузенан битамаш бу уьш.\nАлкогол шеца йоцу йий\nОцу башхаллийн могIа шорбо кегийрхоша аьхкенан тевнехь алкогол шеца йоцу йий мийларца а. Мел-мухха а баьхча а, Малхбалерчу кIенташна лаьа шайн Iадаташна, динан бехкамашна тIехула ца лелха-аш, Малхбузенан чам бовза!\nЙий – хIаъ, вахош доцу йий! - лечкъа а ца деш духку Кабулерчу туьканаша, карадо базаршкахь а – иза дезачара баркаллаш баха догIу Атлантикан тIеман альянсна (НАТО-на). Цуьнан базанашкара карадогIу совдегаршна.\nФарукъ баккхалан да ву (иза реза хилира Маршо Радиога шен сурт даккхийта а). Цо къинойх цIандо алкоголах мукъа хиларна ша духку йий. «ХIара йийнан овхIанхойн тайпа ду – Амстел, мах 20 овхIани бу (30 цент гергга). ХIумма а ца хуьлу хIара маларх» - боху Фарукъа.\nМалхбузенан чам иштта бевзина а, бовза аьтто бу лаам болучеран.\nIамеркара духар, даар, цхьацца кхин хIума эцало Кабулерчу Буш базарахь. Цигахь ю Кабулерчу совдегаран Икбалан туька. (Реза вара иза а Маршо Радион сайт йоьшучарна суьртахь вовзийта). Ша дийнахь бIе гергга йийнан гIутукх духку боху цо. Цуьнан эцархой бу кегийнаш, доккхачу декъанна таксилелорхой.\n«Шийла морса-м ду духкуш, амма иза мерза ду, ца деза цхьаболучарна, йий гIолехьа хета,» - боху Икбала.\nЙий шайна контрабандин кепехь тIеман базанашца юкъарло леладечара дохьу, боху туьканхоша.\nОвхIанистанехь 13000 волчу Атлантикан тIеман альянсан эскархошлахь дукхахберш Iамеркахой бу. Царна дихкина кху махкахь корта бахош долу малар мала.\nТкъа алкоголах мукъадаьккхина йий кхочу уггаре хьалха "Буш" базара (и цIе кабулхоша 2001-чу шарахь ОвхIанистане эскарш хьовсийначу Iаьмеркан президентан хьомара тиллина).\nБакъдац Кабулехь ша ма-дарра долу къаьркъа ца карадо аьлча а. Шар-э-Нау олучу агIонехь – еза туьканаш цигахь ю - эцало, шех «хьанал» малар мел ала лиича а, ала бух боцуш, корта дIахьошберг!\nПайде бизнес а ю, иза лечкъош дохка бен ца дисахь а, дохкар. 200 доллар доьху шишанах.\nКабулера аэропорт ю, низам а кагдеш, къайлаха къаьркъа, чагIар духку кхин цхьа меттиг. Цигахь кест-кеста дIадоху Iедало нахера къаьркъанаш. ОвхIанхошна магош дац кеманца кхечу пачхьалкхера цIабогIуш малар шайн махка дан. Амма мега арахьарчу, кхечу махкарчу хьешана шеца цхьа шиша чудан.\nТкъа корта бахош доцчу йийно низам бахьанехь а ца боккху корта лаза – иза дохкарх я маларх олуш хIума дац кхузахь. ЦутIе механа дораха а ду.\nХIетте а резабоцурш а бовлу. Таксилелорхо ву Хан Молхьаммад. «Цхьадолу йий дика ца хуьлу, цхьа а чам бац цуьнан. Амма мухха а делахь а, Малхбузенера ма ду иза»...\n...ЧоггIа дезахь - мега!


Bellingcat: Европерчу нохчашна дуьхьал «болхбечех» хила тарло ФСБ-н полковник Егоров\nОхан-бутт 25, 2020\nУкраинан малхбалехь тIемаш лаьттачу 2014-чу шарахь телефонан къамелашкахь "Эльбрус" цIе лелийнарг а, Донбассан стигалахь Малайзин "Боинг" чудожош хьийзинчаьрца хаавелларг а цхьа стаг ву – Оьрсийчоьнан ФСБ-н полковник Егоров Игорь. Оцунах тоьшалла до шаьш пIераскана бовзийтинчу талламехь Bellingcat тобано а, The Insider сайто а, der Spiegel газето а.\nХьасташа дийцарехь, ФСБ0-н лерринчу "Вымпел" тобанехь болх бина Егоровс. Дакъалаьцна ГIирмин аннекси еш, ткъа 2014-чу шеран аьхка "куратор" лаьттина Оьрсийчоьнехь болчу Луганскерчу сепаратисташна тIехь, зIенехь "Эльбрус" цIе а лелош. Оццу цIарца хьахош ву иза, дийцарехь, 2014-чу шеран Товбеца-беттан 17-чу дийнахь Оьрсийчоьнан "Бук" герзаца Малайзин "Боинг" чудожор зуьйчу дуьненаюкъарчу талламан тобан документашкахь а. Донбассерчу Оьрсийчоьнан тIеман куьйгаллин векал санна вуьйцу иза. Бакъду, талламо ца хоуьйту, билггал мила ву "Эльбрус" цIе лелийнарг.\nВуьйцу Егоров дукха хан йоццуш Украинин Кхерамзаллин урхалло лаьцна инарла-майор Шайтанов Валерий хьахош а. ЧIагIдо, цо ваьккхина шегахьа Шайтанов, бохуш. Донбассехь Украинехьа тIемаш бинчу Осмаев Адамна кIелоян Шайтанов новкъаваьккхинарг а ву Егоров, боху хьасташа. Дийцарехь, Европерчу пачхьалкхашкахь Шайтановца маситтазза цхьаьнакхетта Егоров, тIаьххьара гина и шиъ вовшашна Германехь кху беттан Чиллан-баттахь.\nBellingcat-ан талламо бахарехь, Егоров тIаьххьарчу шерашкахь Европехула леларо могуьйту иза Нохчийчуьра схьабевллачу наханна дуьхьал «болхбеш» а хилла ала. Bellingcat-о дагадоуьйту Берлинехь Хангошвили Зеламха вер а, цунна куьгбехкениг ФСБ ю ала тарлуш хилар а.\nБинчу талламо чIагIдарехь, Германерчу Iедална хууш хилла Егоров рогIехь шайн пачхьалкхе дIабахначу Зазадоккху-баттахь ван везаш вуйла, кечделла хилла иза лаца, амма вукхо шен Iалашо юхаяьккхина – хууш дац, коронавирус яржарца доьзна юхаваьлла иза, я ша лацарна кхеравелла.\nBellingcat-о шена "Эльбрус" Егоров вуйла шо хьалха хиина, боху, амма ца дуьйцу, муха хиира.\nBellingcat тобано хан хьалха теллира Британехь Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIанна а дIовш далар, билгалбехира царна зулам динарш (церан информаци бакъ хилар гира Британино таллам бинчул тIаьхьа). Оцу тобан талламо гойту "Боинг" дохорца йолчу къайленна а иза тIаьхьакхиа гена йоцийла.\nХIинца араевллачу Bellingcat-ан материалашна комментари янза ю Оьрсийчоьнан ФСБ.


Мусаев Мурадан "зуламаш" толлуш ю прокуратура\nОьрсийчоь -- Мусаев Мурад, адвокат, Москох, 2009\nОьрсийчохь коррупцино а, толитаризмо а лаьцна адамийн дахар аттачу даккхарехьа къуьйсучех лору дуккхаъчу нохчаша хьовха, оьрсаша а, кху шерашкахь уггаре гIарадевллачу кхелан девнашкахь дакъалоцуш волу адвокат Мусаев Мурад. Цуьнан агIо лоцуш бу Нохчийчуьра могIархой а, бакъоларъярхой а.\nМусаев Мурадна дуьхьал талламан ши гIуллакх гIаттийначул тIаьхьа кхочучу хаамашка даима а хьовсу нохчий. Оцу, шен хене хьаьжжина а доцуш, Оьрсийчохь тахана зеделлачарах адвокат волчу Мусаев Мурадан накъосталла дийр долуш бара, амма цхьанна а тайпа магош дац тахана Нохчийчохь митингаш дIаяхьа а, Iедалшна луьш хIума дан-м муххале а.\nЦундела, адвокатна тIеIаткъам бан болийначу талламан комитете а, прокуратуре а кехаташ дахьийтинера нохчийн бакъонашларъярхоша. ХIокху деношкахь царна жоп а кхаьчна цигара. Церан чулацамехь коьртаниг ду - Мусаев Мурадан хьокъехь долийна гIуллакхаш бух а, бахьана а долуш ду аьлла билгалдаьккхина хилар. Талламан хьукматашка кехат яздинчарех цхьаъ ву бакъонашларъярхо Эжиев Минкаил. Цо иштта дийцира Маршо Радиога.\nЭжиев: «Оха Москох дахьийтина кехаташ дара. Тхуна цигара жоьпаш деъна. Талламан комитетера а, Инарла прокуратурера а. Цара хIун боху? Шаьш и кехатан таллам бина боху. Цара и ши а гIуллакх низамехь ду боху. Цул совнаха, шаьш хаам бо аьлла тIетоьхна а ду, Мусаев Мурадан агIор 30 адвокат ву аьлла».\nПрокуратуро а, талламан комитето а, адвокатна тIехь долийна гIуллакхаш догIуш ду аьлла жоп деллехь а, цунна реза бац нохчийн бакъонашларъярхой. Эжиев Минкаила бахарехь, шаьш Мусаев Мурадан тIехIуьттуш бен болх сацор бац, цуьнгахь долу похIма а, иза цIена хилар а даре а деш.\nЭжиев: «Оха керла кехат а ду кечдеш, юха а оццу прокуратуре а, талламан комитете а. ХIунда аьлча, тхо теш а долуш, хIуманаш гина ду, Мусаев Мурада низамехь доцуш ког баьккхина бац аьлла. Цунна низамехь а доцуш Iаткъам бо аьлла а хета тхуна. И ши дов сацо деза аьлла а хета. Иза ца дахь, вайн махкана хьовха, ерриге а Оьрсийчоьнна бохам хир бу».\nМусаев Мурадан гонах яьккхинчу говгIане лерг диллина ладоьгIуш бу Таьнги-чуьра бахархой а. Буданов Юрий верах кхаъ хилла болу уьш хIинца кхета, адвокатна Iаткъам бар хIуьттаренаш юйла. Дуьйцу Будановс йийначу Кунгаева Эльзин девашас Кунгаев Iадлана.\nКунгаев: «Шайн кхин дан хIума доцуш, нохчий гIарчI-аьлла охьатаIон лелош хIума ду-кх иза. Кхин хIун бахьана хир ду иза? Цо (Будановс) юьртахь латтийна Iазап 3-4 баттахь, иза дуьйцуш а дац. Юьртарчу муьлххачо дуьйцур ду-кх хьуна, тIеводахь».\nОццула чIогIа нохчашна везаш а, цунах церан бIобулуш а хилча, Нохчийчохь митингашка ара хIунда ца бевлира бахархой? Кунгаев Iадланна хетарехь, Мусаев Мурадан гIонна нах ара бевр боцуш бацара. Цунна тIахьахIуьттур берш кIезиг а бац, боху цо\nКунгаев: «Цу Мурадна тIаьхьа а хIоьттина, муьлххачу а стага митинг йийр-м яра. Цхьаберш….хьуна ма хаъара ду-кх хIара гIуллакх. Бакълуьйчу стагна тIаьхьа ца хIутту? Ткъа иза бакъ луьйш вуйла дуьненна а хаа-кх. Телехьожийлехь а гуш дара-кх, цунна цара лелош йолу харцо, иза цIахь воццушехь, цуьнан петарахь беш болу талламаш».\nШалхенна а, харцонна а тIехь, лаьтташ долу Мусаев Мурадан и дов Оьрсийчоьнан кхелан практикехь ша тайпа меттиг дIалоцуш а дац. Дуккха а кхелаш йина суьдхоша Iедалан пурбанца, цара аьлла болу сацам а беш. Цундела оцу гIуллакхехь нийсо тулур ю олийла а дац. Иза аьлла хета Оьрсийчоьнан талламан а, кхелан а система евзачу дукхаъчу говзанчашна.


Австрера децΙа хьийсо кечбина нохчийн доьзалш\nАвстри -- Венерчу „Азюль ин Нот“ юкъараллин куьйгалхо Геннер Михаил, 05Оха2012, Маршо Радио/Азимова Сийлаха.\nЕвропехь уггаре дукха нохчийн мухΙажирш бехачу Австрино а, Германино а зуьй Нохчийчуьра хьал. Цхьаболчу хьаькамаша чΙагΙдо, мухΙажирийн децΙахь хьал дикачу агΙор хийца а делла, уьш хΙинца цΙехьа берза а мегар ду, бохуш. Амма иза харцдо шаьш мухΙажирша а, царна тΙехΙиттинчу бухарчу адвокаташа а, бакъоларъярхоша а.\nШи эзарлагIа шераш доладеллачу муьрехь Европехь уггаре а алсам тIамах бевдда нохчийн мухIажарш тIеоьцучу пачхьалкхех яра Германий, Австрий. Цундела ду цу шина махкахь кхечахьчул а дукха нохчий нисбалар. Бакъду, царех берраш а бац „позитив“ олу, цу пачхьалкхашкахь, хенан дозанаш тоьхна а доцуш, ваха бакъо лучу кехатийн дай.\nЭзарнаш „дульдунг“ олуш долчу кехаташца лелаш бу. „Дульдунг“ бохург немцойн маттера „цхьана ханна сатухуш, и нах ловш хилар“ санна гочдан мегар ду. Цу дашехь а гуш ду, дульдунг - кехат кхаьчна болчу нахана Германехь яккха елларг йоцца хан бен йоцийла, ткъа даймахкахь хьал тоделла аьлла Iедалхошна хеттачу мIаьргонехь и нах цIехьа хьажор болуш буйла а.\nИштта кхоллам бу кху деношкахь Германерчу Майнц-гIалахь бехаш болчу масех нохчийн доьзалийн а. Уьш Iедалхоша Оьрсийчу дIахьажон кечбина, депортаци ечу набахтехь латош бу. Иштта Австрехь а бу иттех доьзал, кегийчу берашца цхьана, таханий-кханий Оьрсийчу шаьш дIало бохуш, ладоьгIуш Iаш.\nВенерчу „Азюль ин Нот“ (Asyl in Not ) цIе йолчу юкъараллин куьйгалхочо Геннер Михаила тоьшалла до нохчийн мухIажиршна тIаьхьарчу хенахь негативан жоьпаш далар алсам даьлла бохучун.\nГеннер: „МухIажирийн хьокхехь йолчу кхелан хьалхарчу инстанцехь тIаьхь-тIаьхьа алсам негативан сацамаш тIеоьцу нохчийн хьокъехь. Тхо даима а цунна дуьхьал болх беш а ду. Цхьаболу толамаш оха цу некъа тIехь баьхна а бу, масала, юкъараллийца болх барца а, кхело бинчу скандале а, харцоне а сацамаш хаамийн гIирсашкахь нахала бахарца а. Апелляци а йина, шозлагIчу инстанце тхо девлча, кхелан сацамаш, дукха хьолехь, гIолехьа хуьлу. Нагахь санна, мухIажаран а, цуьнан векалийн а, шаьш оьрсийн эскархошна а, церан режимна а дуьхьало йина хиларна тоьшалла дан кадалахь, цуьнан хIинца а дика шансаш ю, позитиван сацаме кхача“.\nАмма и толамаш хенаца даима а кIезга нислуш хилар а билгалдоккху адамийн бакъонаш ларъярхочо. Цо дийцарехь, цу хIуман бахьанех цхьаъ ду, мухIажирш шаьш Европе кхачарх долу бакъдерг ма-дарра дийца ца бахьар. Уьш кхоьру, шаьш цIахь хьийзорах а, шайна динчу таIзарех а долу бакъдерг кхузарчу Iедалшка шаьш дIадийцахь, и хаарш оьрсийн къайлахчу сервисан кара а кхаьчна, шайн гергарчарна иза бале дер ду бохучух.\nГеннер: „Дуккха а нохчийн мухIажирш ца баьхьа шайн хьалхарчу коьртачу интервьюхь шаьш цIера бовдаран бакъдолу бахьанаш ма-дарра дIадийца. ХIунда аьлча, уьш шайн протоколаш оьрсийн Iедалхошка дIалург хиларх кхоьру. Цхьаццайолчу кхелашкахь тхан кадолуш хуьлу и церан кхерам цхьана бух тIера хиларх кхелахой тешон.\nМасала, тхоьгахь прецедент санна лара йиш йолуш цхьана кхелан сацам бу, цу тIехь яздина ду „Австрерчуй, Оьрсийчуьрчуй чоьхьарчу гIуллакхийн министраллашна юккъехь хаддаза контакташ хилар бахьана долуш и кхерам кхеташ бу“, аьлла. Цу кхелехь тхан клиентана азюль а елира, цо цкъа хьалха ша тIамехь дакъалаьцна хилар къайладаьхьна хиллехь а“.\nИштта мухIажаршна бале долучех кхин цхьа хIума а билгалдоккху Геннера Михаила – оьрсийн Iедалийн хьадалчаш а, цаьрца гергарло лелочу меттигерчу аьтто-популистийн партин векалша а мухIажирш Австрера арабаха Iалашонца еш йолу пропаганда.\nГеннер: „МухIажарийн тулгIе хьалха хIинцачул йокха хиллехь а, амма, масала, кхуза хьалха схьабаьхкинчеран гергарнаш а, йиша-ваша а хIинца а алсам схьаоьхуш бу кхуза. Цул совнаха, политикан хьежамаш бахьана долуш нах хьийзор Нохчийчохь хIинца а долуш ду. Иза иштта дац бахар – иза пропагандийн аьшпаш бу, аьтто кепара хьежамаш болчу Маршонан Партин декъашхоша баржош болу, цхьа шайн делегаци цига а яхийтина, цигахь чIогIа хаза а, маьрша а ду бохуш, чIагIдеш йолчу. Изза парти ма ю и дуьйцург, Каддафи санна болчу диктаторшца гергарло лелийна йолу. Цара дуьйцучух теша мегар дац“.\nОфициалан агIор шайна лаамца, амма ма -дарра дийцича, шайна беш болу тIеIаткъам а, туьйсуш болу кхерамаш а бахьана долуш цIехьа бирзинарш а бу Австрехь а, Германехь а тховкIело лоьхуш хиллачарна юккъехь. Геннер Михаила дийцарехь, ишттачеран терахь лакхара дацахь а, амма цара бухабуьсучу нохчийн мухIажиршна юккъехь кхераман а, шеконийн а атмосфера чIагIйо.\nГеннер: „Дера, шайн лаамца цIабахнарш а ма бу мухIажаршна юкъахь, шайна беш болу тIеIаткъам ла а ца белла. Тхуна хууш ду, цигарчу Iедалша Австрехь кхоьллина шпионийн маша буйла, диаспоран барт бохон а, питана таса а йолчуIалашонца. Цара, масала, Исраилов Iумар вийра, я кхечу нохчийн мухIажиршна тIелатарш дира. Цара юьхьара лаьцнарг – иза кхузахь бехачу нохчийн барт бохор а, царна юккъехь цатешаман хьал кхоллар а ду.\nМасала, нахана цхьацца дашо гIаланаш хьоьху цара, уьш цIаболхахь, царна болх а, хIусам а хир ю, бохуш. Цхьаберш цунах Iеха а ло. Ткъа цу хIуманна реза ца хуьлуш, дуьхьал бевлларш – уьш кхин дIа а боккхачу кхерамехь бу“.\nВайнехан мухIажаршца болх бечу юкъараллин куьйгалхо волчу Геннер Михаилна хетарехь, Австри хилла а ца Iаш, йоллучу Малхбузе а схьаоьхуш болчу Къилбаседа Кавказерчу мухажирийн рагI кхачаяла хIинца а генахь ю.\nЦундела, цунна чIогIа мехала хета, мухIажиршна шайн бакъонаш йовзар а, цу бакъонашкахь къийса цара Iамор а. Iедалан агIор мухIажиршна негативан жоп кхачарх, иза догмовла вала а, кхеравала а бахьана дац, аьлла, тешна ву иза, хIунда аьлча, низамна а, бакъонашна а тIе а тевжаш, шен гIуллакх дийца хууш волчу Нохчийчуьрчу мухIажиран Европехь тхов-кIело карон некъаш шортта бу.


Кхин Цхьа Де Даздан Кечлуш Ду Нохчийчура Iедал\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан (юккъехь) зуькарехь дакъа лоцуш, Соьлж-ГIала, 25-02-2010\nЧиллан беттан 4-чу дийнахь юха а даздарш дIадахьа кечлуш ду Нохчийчура Iедалш. Шортта харжаш а еш, Мохьмад-пайхамар вина де билгалдаккха йолу шайн Iалашо йовзийтина цара. Цу дийнахь гIийла-мискачарна гIо а деш, сагIаниш дохур долуш делахь а, кIезиг бац Нохчийчохь, массанхьара хьеший а кхойкхуш, шатлакх-фейерверкаш кхуьйссуш, ечу харжашна реза боцурш\nНохчийчохь, массо вола а воьлла бакъдерг ду, урхаллехь берш бен-бен даздарш вовшахтохарна а, дIадахьарна а тIера хилар. Бозуш боцчу тергамхоша тоьшалла дарца, цара иза до, самукъа а долуш, хьасартне а, ахча ца кхоъош, комаьрша а. Официалан Iорабаьккхинчу хаамца, рогIера даздарш, Пайхамар вина де билгалдаккхуш Нохчийчохь дIахьуш ду Чиллан беттан 4-чу дийнахь.\nЛерина цу Iалашонна кхоьллинчу цхьанатохаран комитетан коьрте хIоьттина ша мехкан куьйгалхо Кадвров Рамзан. Цу тобан декъашхой кхайкхийна кIоштийн гIантдайшна тIекхаччалц, бу мел боху, хьаькамаш. Схьагучу суьртехь кечам бегашийна беш бац. Динан урхалло молланашна а, имамашна а хьалха декхарш хIиттийна Пайхамаран дахар а, кхоллараллин некъ а бовзуьйтуш, маьждигашкахь хьехамаш бар.\nИшта, Чиллан беттан 4-чу дийнахь кIошташкахь, ярташкахь мовлдаш а доьшуш, зуькарш а деш, даккхий цIий-сагIанаш дохур долуш д. ГIийла-миска бохкучарна жижиг а, дама а дIасадоькъуш. Ткъа, Пайхамар вазваран коьрта хиламаш дIахьур болуш бу Соьлжа-гIалахь, гуттар санна, эзарнаш серло-седарчий даржош, стигал кхалош, фейерверкаш а кхуьйсуш.\nБакъдолчух цатилорхьама аьлча, дагалецамечу деношкахь къечарна сагIийна рицкъ декъар, дукхах болчара къобалдеш хIума делахь а, бахархоша цхьабосса тIеоьцуш а, кхетош а дац, бIеннашкахь беза хьеший а луьстуш, сел зевне даздар-цхьаьнакхетарш дIадахьар. Цу хьокъехь шен хьажам-ойла йолчех ву Соьлжа-гIалахо Ваид.\n- Аса а, кхечара а, даггара къобалдеш хIума ду сагIа даккхар. Амма дукхах болчара ца оьшуш, совнаха лоруш дерг хIун ду? И даздарш вовшахдетташ хьоьгу къа, миллионашкахь дойъу ахча ду-кх - хьеший луьстуш, лазеран салюташ кхуьссуш. Кхара вазван оьшуш ву Пайхамар?(Делера салам маршала хиларг) Мел дукха бу хир хаьддарш, амал доцурш. ДIалохьа и ахчанаш гIийлачарна, мискачарна, массо маьIIера хьеший вовшах а ца бетташ. И аьлла хетта-кх суна а, нахана а. Соьга хаьттича и яр-кх ял а, мел алсам хуьлу агIо а, де эшначу нехан самалха долу хIума а.\nМахкахь кест-кеста дIахьучу даздарийн хьокъехь и тайпа хьажам берш кIезиг бац. Делахь а, шайга хоьттуш хIумма а ца хиларе терра, уьш аз а, я дош а доцу хьовсархой а хилла, Iад Iаш бу. Iедалехь болчара йохучу гIулчех баккхийбебан шайн меттиг яцахь а.\nВаида а, могIарерчу кхечу нохчаша а дийцарехь, шайн доьзалшна сингаттам ца балийта, са а детташ Iаш ду адам, Iадийча санна.\nБакъду бахархошна къастам боллуш хууш ду чиллана беттан юьххехь дIахьун долчу даздаршкахь, дешан кIорге йостуш, хастаме къамелаш деш а, хьоьстуш берш а муьлш хир бу а, тIех реза хьовсархой а хилла, тIараш детташ берш муьлш хир бу а.