Аша цхьаъ -- оха шиъ. ТIаккха оха - кхоъ...\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан баллистикан зарратан ракета RS-24 Москох парадана кечлуш, 28Охан2016\nОьрсийчоьнна а, Малхбузенна а юкъахь лаьттина шийла тIом дIабирзина 25 шо даьллачул тIаьхьа юха а герз алсамдаккхарехь къовсадалар долалуш ду аьлла хета Вашингтонна а, Москохна а юкъахь. Иза гойтуш ду шина пачхьалкхо тIеман хьашташна дойуш дукха рицкъ хиларо. Цу хькъехь леррина артикл язйина Маршо Радион Вашингтонерчу корреспонденто Эккель Майка. Цунна тIе тевжина хIоттийна ю хIара материал.\nЦхьана континентана тIера кхечу континенте кхача аьтто болу оьрсийн баллистикан ракеташ. Карлаяьккхина керла Iамеркан зарратан бомбанаш а, стиглахь латтош йолу балистикан зарратан бомбанаш тIехь йолу ракеташ. Оьрсийчоьнан Европехь йолу анклав кIохцIалгаш санна ракетех юьзна хилар. Румынехь Iамерко ракеташна духьал система кхоьллина аьлла кхерамаш туьйсу Оьрсийчоьнан президент.\nКху беттан 13-чу дийнахь Путин Владимира тIеман индустрин куьйгалхошна хьалха вист хьулуш элира, герзаш деборехь керла къовсам болорехь гIулчаш яьхна Малхбузено аьлла.\nПутин: “Цу тайпа сацамаш тIеоьцучу нахана хаа дезаш ду шаьш хIинццалц паргIат а, токхе а, кхерамазаллехь а даьхна хилар. ХIинца ракеташна дуьхьал йолчу системан элеманташ дIахIиттийначул тIаьхьа ткхан ойла ян дезар ду, Оьрсийчоьнан Федерацин кхерамазаллина кхерам тосуш долчунна дуьхьало ян. И дерриг а дуьненаюкъара кхерамазаллин система дIасалестон гIулчаш ю. Уьш гIулчаш ю керла герз алсамдаккхар дIадолоран».\nКремло ца дийцича а гуш ду Москохо а, Вашингтоно а герзаш деборехь керла къовсам дIаболо мегаш хилар. Дуьйцурш ду могIарера а, зарратан а герзаш.\nКху тIаьхьарчу масийтта баттахь Оьрсийчоь шен тIеман ницкъ гайта гIерташ яра, Таркойн-хIорда чура Шеман территорина тIехь йолчу Iалашонашна тIе керла тIемаш долу ракеташ хоьцуш а, Калининград олучу шайн анклавехь "Искандер" баллистикан ракеташ дIахIиттош а, хIордан бухура кеманашна тIера ракеташ хоьцуш а, генна даха аьтто болу бомбанаш туху кеманаш дIасалелуьйтуш а.\nЦу хеннахь Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташа алсамяьхна Малхбалерчу Европехь а, цуннна гоанаха долчу хIорданашкахь ша дIахьош долу тIеман Iамораш. Пентагоно доьазза алсамбаьккхина Европан кхерамазалла ларъян шаьш дойучу ахчанан барам.\nДжеффри Льюис Монтерейн дуьненаюкъара талламан институтера зарратан герз даржарна дуьхьало йон говзанча ву. «Герзаш дIахIиттон меттигаш алсамйохуш хиларна" саготта ву ша боху цо.\nТIехула тIе, ши а пачхьалкх карладоккхуш ю шайн арсеналийн кхин долу дакъош а. Iамерка иттаннаш шерашна хьалхаяьлла йоьдуш ю шен миллиардаш мах болу герз карладоккхарехь. Цу герзана юкъахь ю, масала, B 61-12 зарратан бомбанаш а. Царах 180 бомба ю Европерчу тIеман базанашкахь дIатарйина.\nИ бахьана долуш шаьш реза цахилар хаийтина Кремло. Цул сов, Iамеркин администрацино алсамдоккхуш ду шен зарратан коьртеш долчу ракетийн терахь а.\nКху шарахь, шен агIор, тIех йеза ракета зе дагахь ю Оьрсийчоь. Цу ракетан таро ю шеца 12 зарратан бомба дIаяхьа. «Звезда» олучу Оьрсийчоьнан тIеман министраллан телеканало чIагIдарехь, 2018-чу шарахь кийча хир йолчу цу тайпачу цхьана ракетан аьтто бу, масала, Техас штат йохийна дIаяккха.\nОбама Барака Iамеркин президент хIоьттинчул тIаьхьа Вашингтон гIоьртира «юхаюзар» цIе йолу Оьрсийчоьнца шайна юкъаметтиг карлаяха. Амма цунах гIуллакх цахилира 2008-чу шарахь оьрсаша Гуьржийчоьнца тIом болор бахьана долуш. Ткъа Оьрсийчоь цул хьалха дуьхьал яра Iамерко Иракъехь тIом барна.\nТкъа хIинца Путин луларчу Украинерчу хьолана Iаткъам бан гIерташ а волуш, Шемахь тIом беш а волуш, эксперташна хетарехь, дог дохийла а дац цу шина пачхьалкъхо шайн герзийн арсеналаш лахйийр ю бохучух.\nКхин а алсам герзаш IаIорна новкъарло ян мега шина а агIонна финансашца йоьзначу проблемаша.\nПутин Iедале веанчул тIаьхьа Оьрсийчоьно герзашна духкучу ахчанан барам алсамбелира, къаьсттина 2007-чу шарахь. 2015-чу шарахь цу Iалашонна оьрсаша дайира 4.3 процент шайн чоьхьарчу дерриг а мехкан сурсатийн дакъа.\nАмма цу хенахь дуьйна Оьрсийчоьнан экономика халонаш хьега йолаелла ю, коьртачу декъана мехкадаьтта дайдаларна а, Малхбузено экономикан санкцеш кхайорна а, цунна дуьхьал Кремло экономикан дехкарш дарна а.\nИ бахьана долуш Кремл дагахь ю тIеман хьашташна ша дойучу ахчанан дакъа 5 процентана лахдан. Цу тайпаниг хилла дацара 2000-чу шарахь Путин президентан дарже хIоьттичхьана.\nОццу хенахь шен стратегин арсенал боккхачу барамехь карлайоккхуш ю Цхьаьнатоьхна Штаташ. Iамеркин тIеман министралло дийцарехь, цу гIуллакхана дойур долуш ду 359 миллиард доллар. Ткъа махкал арахьарчу экспетраш чIагIдарехь, цу ахчанан барам хила мега 1 триллион доллар.\nТильман Грег Вагингштонера герзашна терго йон Ассоциацин Iилманан белхахо ву. Цо дийцарехь, Iамеркин а, цуьнан бертахойн а саготдойтуш дерг ду кху аьхка Оьрсийчоь шаьш еш йолу керла "Сатана-2" олу ракеташ дIахьитто дагахь хилар. И ракеташ шахтанаш чохь хир ю, цундела царна дуьхьало ян вуно хала хир ду, нагахь гIуллакх тIаме дерзахь.\nЦул сов, Тильмана дийцарехь, сагатдойтуш кхин цхьа хIума а ду. Иза ду керла герзаш деш керлачу технологех пайда оьцуш хилар. Масала тIехь пилот воцу кеманаш дар, я Iамерко Оьрсийчоьнна а, Китайна а гонаха дIахIиттош йолу "hypersonic glide missiles" олу ган аьтто боцу ракеташ.\nЦундела, говзанчашна хетарехь, нагахь Iамерко а, Оьрсийчоьно а шайн герзаш дар саца ца дахь, вайна гур ду спирал кепехь герз алсдамдаккхар. Иза дан лууш йолучух тера дац ши а агIо, амма дукха гена яьлла йоьдуш ю и шиъ цу новкъахь.\nЮха а герз алсамдаккхарехь къовсам болабала мега Iамеркина а, Оьрсийчоьнна а юкъахь\nОьрсийчоьно зарратан герзаца кхерамаш туьйсу\nГIажарийчоьнна С-300 дIакхачо дагахь ю Оьрсийчоь гуьйре тIекхочуш\nБрюсселехь Евробертан кхеташо дIаяьхьна\nIамеркан а, Оьрсийчоьнан а къовсам хилла оршоьтадийнахь\nВашингтонерчу зарратан саммите цабахана Оьрсийчоьнан векалш\nОбама: Зарратан бомба караяха мегаш ю террорхойн\nОьрсийчоьно ракетийн комплексаш кхачийна ГIажаройчу\nIамерик а, цуьнан Iарбойн бартхой лерина бу 'Исламан Пачхьалкх' шех олучу тобана бе тIеман Iаткъам алсамбаккха\nIамеркан республиканхошна ца лаьа ГIажарийчоьно Iамеркан финансийн системах пайдаоьцийла\nЗарратан герз ца кхолла бина барт бохийна ГIажарийчоьно\nБIеннаш эзарнаша корейхоша митинг дIаяьхьна


Файл:Badge of New Providence.png\nГӀалин истори[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНассау кхоьллина XVII бӀешеран юккъехь ингалсхоша Чарльстаун (инг. Charles Towne) аьлла цӀе тиллина, амма Нассау аьлла цӀе хийцина Вильгельм III Оранан-Нассау сийнна 1695 шарахь. XVIII бӀешарахь Карибийн хӀордан талорхойн лочкъийла яра иза, ткъа царех уггаре гӀараваьлларг Ӏаьржа Маж цӀе йолуш вара. XVIII бӀешо чекхдолуш испанхойн тӀелетаран объект яра Нассау, ткъа 1776 шарахь иза цхьаьна хенан схьа а яьккхира америкин революционераша. 1782 шеран майхь гӀайренаш а, коьрта шахьар Нассау а, дӀалецира испанхоша, амма 1783 шеран июлехь цкъа а герз ца кхуссуш юха а схьаяьккхина британин лоялисташа. Америкин тӀом чекхбаллалц 7000 сов лоялист кхелхина цига АЦШ континентан декъера.\nШолгӀа дуьненан тӀом болучу хенахь Нассаун тӀехь америкин бердан хойн хӀордан кеманийн а, катерийн а база яра, цара дуьхьало йора Кригсмаринен хин бухахула лела кеманашна.\n↑ definition of Nassau (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Oxford Dictionaries Online. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 14 февралехь. Теллина 2011 шеран 29 сентябрехь.\nКеп:Къилбаседа Америкин коьрта гӀаланаш\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нассау_(Багама)&oldid=6066510»\nНассау (Багаман ГӀайренаш)\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 июнь, 06:18.


ВорхI шарахь шена гина боцчу Карагандарчу шен гергарчу нахаца цхьанакхета кечлуш ю йисна 28 шо долу Римма а, цуьнан 4 бер а. Гергара Малхбалера тIемаш боьлхучу меттигера цIабалийначу казахийн доьзалшлахь бу уьш.\nКарагандарчу бакъонан а, социала-психологин а "Шанс" цIе йолчу центре Iуьйранна кхечира. Зударий а, бераш а Iуьйкъе еш бара, цул тIаьхьа шайн цхьацца гIуллакхаш листа дIасабовла деза церан: пачхьалкхан хьукматера кехат эца, йа лоьрана тIекхача. Массанхьа а уьш буьгуш улло бевлла бу центран белхахой. Мацалла а хьоьгуш, санитарин хьелаш телхинчу меттигашкахь хан яьккхинчу царех дукхахболчийн могушалла меттаялон езаш ю. Царех цхьаъ ю 28 шо долу Римма. Деа беран нана ю иза. Воккхахволчу доьзалхочун 8 шо ду, жимахверг хIинцца ши шо кхаьчна ву. Иза дуьненчу ваьлла 40 де даьллачу хенахь йисна Римма. Шемахь а, Иракъехь а болчу даIишхойх дIакхета Iалашонца дIабигинера шен доьзал цуьнан майрчо, Риммас бахарехь. Гергарчу Малхбалехь боьлхучу тIемашкахь вийна иза ша Бутт гергга хан ю кхуьнан доьзал леринчу центрехь дIатарбелла беха.\n2012-чу шарахь Мисарара дIаболабелира шен а, шен берийн а Шема боьду некъ, дуьйцу Риммас. Деша Iалашонца Казахстанера Мисара веанера кхуьнан майра шен доьзалца юьхьанца. ТIаьхьо Туркойчу дехьабевлира хIорш. Некъ юккъе баьллачу хенахь бен шена ца хиира боху Риммас, шаьш Шемахь совца дагахь дуйла.\n- Со йоьлхура, цIийндега хоьттура ас: "Стенна даьхкина вай кхуза?". Кхераме ду кхузахь олура ас, амма сан берийн дас жоп лора, вайн маьршачу, кхерамза долчу меттигехь хир ду олий. Цхьана эхашарахь паргIат хан яьккхира оха, цул тIаьхьа гоне лецира тхо, иштта дIадоладелира дерриг а.\nДоьзалан аьтто баьллера Иракъе дехьабовла. Риммас дийцарца, цуьнца цхьана новкъабевллачух цхьаберш белира, бисинарш йийсаре лецира. "Инзаречу тIаме" нисделлера шаьш боху Риммас, Иракъехь.\n- Даим а цIаян лууш яра со. Амма хьан бакъо яцара хьайн цIа яха лаьа аьлла, дIахаийта: йа чуйуллур яра со, йа юьйр яра. Нислора нах бевдда меттигаш а. ТIаьхь-тIаьхьа гIад дайнера тхан: ахча а, юург а кхачийнера. Некъ бихкина бара, тхайн кареанарг юура оха: буц, кIа, дуьйраш. Берийн хьераша ца лара хIуъ-хIуъ а, дуккхаъ а баларш хуьлура царлахь. Мацалла, гIора эшна, цамгарех, чевнех дукха нах белира. Молханаш дацара. Дийна боллушехь бахкалуш бара нах, царна нIаьний туьйсура. Сайн бIаьргашца гира суна: хиина Iаш зуда, цунна тесна нIаьний. Iеттийра со и сурт ца лайна, - дуьйцу Риммас.\nЦIА БОЬДУ НЕКЪ\nДукха гуллуш бара жоьра бисина зударий. Уьш вукхарна юьстах латтош бара, "ирчачу хьелашкахь". ЦIийндай болу зударий цхьана бехаш бара, итт-итт доьзал цхьана тховкIел нисбина. ТIаккха бисина зударий дIатарбан царна маре баха меттигаш лоьхура. Масийттазза маре бахна зударий емалбечу нехан дешнаш "ца тов" шена боху Риммас. Дийна дисархьама шаьш лелийна бахьанаш дара уьш боху цо. Ша дуьхьалхилира боху цо, юха а цхьанна цIартIе яла.\n- Эвлан гонашкахь дехаш дара тхо, нехан хIусамаш чу а хIуьттуш, сагIа доьхура оха. Тхайна четарш тухура оха чохь Iен. ДагадогIу суна, сайн воккхахволчу кIантаца юучунна рогIе хIотта даханера тхойша. ЮхадогIуш генара бIаьрг кхийти, тхан четарх бомба кхетта хилар. Сан доттагI яра цу чохь берашца йитина, цунна жимма геригаш еттаеллера, сан берех хIуммаъ а хьакха ца деллера. Доьзалхочух йолу нана а, цуьнан бер а дара уллохь делла Iуьллуш. Кхечу цхьайолчу четаршкахь а нах байинера: зударий а, бераш а.\nСан воккхаволчу кIанта гIо дора суна. Детташ герзаш а долуш, хи дан воьдура иза. Хи эца чувусура, массо а гонах снайперш хуьлура. ЦIе лато цхьацца горгамаш а гулйора цо. Вовшашна гIо а деш, хене дуьйлура тхо. Мацалла ца дала, юург а тхаьш лохура, тховкIело а тхаьш. Караеанчух вовшашца дакъа а дора оха, - дуьйцу Риммас.\nШен дегара а, ненера а хиира шена боху цо, Казахстанан бахархой Iедалхоша цIаберзош хиларх. Ехха Iийра ша боху Риммас царна ша йолу меттиг билггал ца хоуьйтуш, амма уьш шекхиллера боху цо.\n- Деттачу герзашна а, бомбанашна а корта хьалатаIо йиш ца хуьлура тхан. Яьхначу окопаш чохь Iен марзделлера тхо, амма цунах а дуьхьало ца хуьлура, нагахь санна, тIехула детташ хIоьънаш хилча. Цхьана буса йиттинчу бомбанаша суна мел бевза зударий байира шайн берашца. Цул тIаьхьа майрадевлира тхо курдашна тIедаха. Цара некъ белира тхуна. Эзарнашкахь нах бара тхоьца. Четарех йиллинчу цхьана куьпа далийра тхо. Дукхахберш цIа баха лууш бара. Шайн рагI ларъеш Iара тхо. КхоалгIачу тептарехь нисъеллера со сайн берашца. Тхо гIад дахна а ца довлу, Казахстано тхаьш тIеэцарна. Кхечу пачхьалкхашкара зударий боьлхуш хуьлура, шайн даха меттиг бац, нагахь даймахка дIадахийтахь а, цигахь шаьш йа дойур ду, йа набахте хьовсор ду бохуш, - дуьйцу Риммас.\nБерийн психикана Iаламат боккха тIеIаткъамбина тIамо. Къаьсттина шен 6 шо долчу йоьIан могушаллина ницкъбина боху Риммас. Еххачу хенахь тийна-таьIна, даим а йоьлхуш, адамех кхоьруш хан яьхьна хиллера цо. ТIаьхьа юург яа а, ловзаргех ловза а йолаелира. Римма тешна ю, гергарчу заманчохь ша тIеэца реза хиллачу шен дена а, нанна а тIейохуьутйр ю ша аьлла. Керла дахар доло лаам бу цуьнан - цхьанхьа балха хIотта Iалашо ю, курсаш а яьхна.\nГергарчу Малхбалерчу тIемашкара цIаялийна 15 зуда а, 34 бер а чекхдаьккхина Карагандинскан кIоштарчу центрашкарчу социалан адаптацех. "Шанс" центран куьйгалхочо Полюхович Каринас дийцарехь, царна адаптаци а, реабилитаци а еш накъосталла дина ца Iаш, гIо до документаш меттахIитто а.\n- Бераш дуьненчу довларх а, и зударий оцу божаршкахь марехь хилла хиларх а тоьшаллаш а, Казахстанан территори тIехь дуьненчу девллачу берийн кехаташ а юхаметтахIиттош ду. Ишта ДНК-экспертиза йина, и бераш билггал оцу нанойн дуй хьовсуш. Документаш дIанисдан хIинца жамIаш лардеш ду тхо, - дийцина Полюховича.\nШемара а, Иракъера а цIабалийначарна дерадикализаци а, реабилитаци а еш таханалерачу дийнахь Казахстанехь 13 центр ю. Карагандинскан а, Жамбылскан а, Актюбинскан а, Атыраускан а, Акмолинскан а, Алматинскан а кIошташкахь белхаш беш ю и центраш.\nСтохка аьхка Азаттык Радиога хаамбира къоман кхерамзаллан комитето (КНБ), Шема а, Иракъе а верриг Казахстанера дIавахнарг 800 гергга вахархо ву аьлла. Церан зерашца, дуьненаюкъарчу организацеша Гергарчу Малхбалехь шайн куьйгакIел латточу территореш тIехь 120 гергга казахийн божарий а, 250 сов зударий а, 500 гергга бер а ду.\nОфициалан информацица, "Жусан" операцин гурашкахь Казахстанан къайлахчу сервисаша цIаберзийна Шемара карарчу шарахь 516 стаг, шайлахь 360 бер а долуш. Цхьа могIа цIабалийначу божаршна а, зударшна а дуьхьалдаьхна бехкзуламан гIуллакхаш. Доккхачу декъанна, уьш бехкебо "терроризмна пропаганда ярна" а, "цабезам марсабаккхарна" а.\nМатериалан автор Вебер Елена, гочдинарг Димаева Лиза


Ассаламу Iалайкум варахьматуллахI!\nСан Бусалба ваша Олхазар, Дала диканца бекхам бойла хьуна тхан хаттаршна жоьпаш даларна, хIара цхьа хаттар дара сан хьоьга:\nЗудчун ламаз дан цамегаш йол хан хилча, цуьнца вижа-гIатта мегий, ма-дарра аьлча и мара йоьллина дIавижа мегий, цуьнан цIонгера голаш тIе кхачалц тIехь хIума хилча? ШариIатехь билгал йинарг хIун метиг йу техьа?\nАхь и довзийтича суна пайд хира бара цунах, со сан ца кхеташ болчарна а пайда хира бара, са хаттар эвхьаза дешнаш долуш хиларна къинтIера вала суна, сайна хуучу маттахь хотту ас хьоьга и, сайт тIе доккхуш хьайна хетачу кепара нисдан мегар ду хьуна хаттар.\nДала Iалаш войла хьо, Дала Iилмангахь сов вокхийла хьо.\nЛераме ваша! Вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – эвхьазло йолу хIума довзийта дезча аьлла хилла: «Бакъдолуш, АллахIана эхь ца хета бакъдолчух...».\nЦхьаболчу асхьабаша а шаьш цхьа эвхьаза лоруш долу хIума Пайхамаре хатта дезаш хилча, уьзза дешнаш олуш хилла. Бухарис а, Муслима а дийцина, Умм Сулаймас – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамар волчу а еана – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «ХIай АллахIан элча! АллахI вац-кха эхь хеташ бакъдолчух! Зудчунна гIенах шен эвхьаза юкъаметтиг хуьлуш гича лийчар тIеду́жий?». ТIаккха АллахIан Элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Дужу, нагахь санна цунна (арадаьлла) хи (оралла) гинехь».\nОцу хьадисан маьIна деш, Иман Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Цу хьадисо гойтуш ду, шена хьалха цхьа хаттар кхолладеллачо иза хатта дезаш хилар, эхь хетта и ца хоттуш Iад Iан ца везар. Ишттачу меттехь эхь хетар бакъдолу эхь хетар дац, хIунда аьлча эхь хетар – иза дерриге дика ду, эхь хетаро дика бен ца дохьу, ткъа хатта деза хаттар ца хоттуш Iар дика дац, муххале а иза вон ду, цундела иза муха хир ду (бакъдолу, хастаме долу) эхь хетар?! ... Iаишас – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Ма дика зударий бу анса́рийн зударий! Эхь хетаро новкъарло ца йира царна дин Iаморна а, иза довзарна а».\nЦуьнан маьIна деш Шейх Ибн Ал-Iусаймина – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Довзар важиб долу хIума хаттарх юхатухуш долу эхь аьшнаш дина эхь ду (дика эхь дац), йа цунна «эхь» аьлла цIе яккха а ца оьшу, муххале а иза гIийла хилар ду, ледара хилар ду, иза шайтIанера ду. Цундела, хьайн динехь хатта дезаш долу хIума хатта ахь, эхь а ма хетийта хьайна. Амма важиб долчуьнца доьзна доцучу хIуманна тIехь эхь хеташ хилар гIолий ду эхь ца хетарал а».\nИза девзинчул тIаьхьа, хьан хаттарх лаьцна аьлча... Анаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Жуьгташа шайн зударех цхьанна хьайд хилча, иза хIусамера арайоккхура, цуьнца цхьаьна кхача а ца буура, цуьнца цхьаьна хIумма мала а ца молура, цуьнца цхьаьна цIа чохь а ца Iара уьш.\n(И хабар шайга дIакхаьчча,) жуьгташа элира: «Вай лелош долу цхьаъа хIума дита дагахь вац и стаг, вайца гал-морзах ваьлла бен».\nIаишата – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Тхох цхьаъ «хьайд» долуш хилча, АллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – омру дора цунна голашна тIера цIонганна тIекхаччалц тIехIума йоха олий, тIаккха цуьнца кхидIа йолчу агIор марзо оьцура цо».\nКхин а, Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хIусамнанойх цхьамма дийцина: «Хьайд» долуш йолчу шен хIусамненаца Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – марзо иэца лууш хилча, цуьнан бехкеметтиг тIе цхьа бедар а тоссий, кхидIа шена луучу кепара марзо оьцура цо».\nIелам-нахана юкъахь цхьабарт болуш хIума ду, зуда хьайд долуш хилча (ламазан мегаш йоцуш хилча) шен бехкеметтиг цуьнан бехкеметтигах кхетачу кепара майрачо цуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта мегаш ца хилар. Иза вай дийцира хIокху хаттарехь:\n«Зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта маца мега, маца ца мега?».\nИштта Iелам-нехан барт хилла хIума ду, цу хьолехь йолчу зудчуьнца майрачо массо кепара марзо иэца мегаш хилар, цIонганна тIера голаш тIекхаччалц йолу юкъ йоцург.\nАмма цIонганна тIера голаш тIекхаччалц йолчу меттехь марзо иэцар, шина бехкеметтигах лар а луш, масала шина настарх а, кIеда меттех а марзо иэцар – цу хьокъехь Iелам-нехан кхаа кепара аьлла дешнаш ду.\n1. Жимма хьалха вай хьахийна долчу айатана а, Iаишатан хьадисана а тIе а доьгIна, Имам Абу Хьанифас а, Имам Малика а, Имам ШафиIийс а – Дала къинхетам бойла церах – мегаш дац аьлла цу меттигца марзо иэцар. Иштта аьлла церан мазхIабашкара дукхах болчу Iелам-наха а. Кхин цхьа далил а ду церан: Пайхамарга – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттина хилла цхьана стага, хьайд долуш йолчу зудчуьнах марзо иэца мегаш дерг хIун ду шена аьлла. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – жоп делла: «ЦIонганна тIера голаш тIекхаччалц тIедуьйхина долчу духарна тIехула дерг ду хьуна мегаш дерг».\n2. Доьххьара вай дийцинчу Анасан хьадисана тIе а доьгIна, Имам Ахьмада а, ШаIбийс а, Iикримата а, Саврийс а, Авза́Iийс а – Дала къинхетам бойла церах – мегаш ду аьлла цIонганна тIера голаш тIекхаччалц йолчу меттигах марзо иэцар, хьалхара а, тIехьара а шина бехкеметтигах ларвелчахьана. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – оцу хьадисехь аьлла долчу хIокху дешнашна тIетевжина уьш: «кхидолу массо хIума а дойла аш цаьрца».\nШафиIийн мазхIабера цхьаболчу баккхийчу Iелам-наха а хаьржина хилла ду хIара шолгIа дош, церах ву масала Имам Нававий, Дала къинхетам бойла цунах.\n3. Нагахь санна майра билггал тешна велахь, цIонгана тIера голаш тIекхаччалц йолчу юкъахь марзо оьцучу хенахь ша́ бехкеметтиг тIекхевдар вац аьлла, ша шен бехкеметтиг зудчуьнан бехкеметтигах тухур яц аьлла, тIаккха мегар ду цунна иштта марзо иэца, нагахь санна шега ша ларвалур ву аьлла билггал тешна вацахь мегар дац.\nХIара кхоалгIа дош а, хIара аьлла болу Iелам-нах а бийцинчул тIаьхьа, Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла кхуьнан хьокъехь: «Иза дика дош ду».\nДика хуург АллахI ву, цу кхаанна юкъахь гIолий дерг кхоалгIа дош хила тарлуш ду, цундела, нагахь санна ша генаваларх ларлур ву аьлла тешна волчунна мегар ду цIонгана тIера голашна тIекхаччалц йолчу юкъахь марзо иэца.\nИза девзинчул тIаьхьа… Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Хьайд долуш йолчу зудчуьнан дегI цIена ду. Вон лоруш дац цуьнан хьацар а, цуьнан туй а, меттахь цуьнца цхьаьна Iер а, цунна бартбаккхар а, цо шен куьг тIуьна хIумана чу Iоттар а».\nИштта, хьан хаттарна доьххьала дIа долу жоп а билгалдо́лу вайна: зудчуьнан ламаз дан цамегаш йолу хан хилча (цуьнан хьайд хилча), цуьнца вижа а, гIатта а мега, и мара а йоьллина дIавижа а мега.\n ШафиIий, Тирмизий, Насаий, Ибн МаджахI.\n Имам Ан-Нававий, «Шархь Сахьихь Муслим», 3/223.\n Шейх Ибн Ал-Iусаймийн, «Шархь Рийа́дис-Со́лихьи́н», 1/737.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-Маджму́I Шархьул-МухIаззаб», 2/364.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-Маджму́I Шархьул-МухIаззаб», 2/363; «Ат-Тахькъи́къ», 118.\n Уьзза жайна, 2/364.\n Имам Ан-Нававий, «Ат-Тахькъи́къ», 146.


Европан кхело Оьрсийчоьне жоп дехна Нохчийчохь байначу нахах\nНохчийчохь 2012-2013-чу шерашкахь байначу Бадургов Хьусейнан а, Элимханова Хадижатан хьокъехь бинчу талламех хеттарш дина Оьрсийчоьне Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело, яздо "Къизаллашна дуьхьало латточу комитето".\nБакъонашларъярхойн информацица, 2012-чу шарахь аьхка 25 шо долу Бадургов Хьусейн шен зудчуьнца а, 7 бутт болчу йоIаца а ГIалгIайчуьра Нохчийчу дIавахана, шена бан болх лахархьама.\nШен йишига ПетIамате телефон тоьхна цо Товбеца-беттан 10-чохь, меттигерчу цхьана туькана балха оьцуш, къамел дан ваха везаш ву ша аьлла. Цул тIаьхьа юха а зIене ваьлла иза шен йишица, хиллачу жамIех дуьйцуш. Къамел дечу хенахь йишина хезна, шен вешига вистхуьлучу стеган аз. Эццахь хаьдда зIе, кхи юха тасаелла яц церан. Ши бутт баьллачул тIаьхьа бен ца долийна Бадургов варан хьокъехь талламан гIуллакх.\nМаяковский олучу Соьлж-ГIаларчу меттигера шина стага лачкъийна йигина 2013-чу шеран аьхка 20 шо долу Элимханова Хадижат. ЙоьIан нанас Хасиева Лиляс чIагIдарехь, цхьанна тIехь полисхочун барзакъ хилла, карахь герз а.\n2014-чу шарахь прокуратуре арз дина хилла Хасиевас, талламчаша шен йоьIан гIуллакх тесна дитина аьлла.\nБайначех кхи хаамаш хилла бац.


Дуьненах кхин дала самукъа ца дисча\nShutterstock тIера сурт\nСихделлачу боларехь алсамдолуш ду Нохчийчохь маларш муьйлучийн а, наркотикашца шайн догIмашна зе дечерийн а терахь. Цхьана агIора, ша вуно токхе дахар дIахьуш долу меттигера Iедал ду, шен декхарш таIзар дарехь, дехкарш а, йогIучу а алсам ял дIаозорехь а бен ца гуш долу. Вукху агIора, чу са дан цхьа а агIо ца йисина – белхан меттигаш юхкуш ю, бизнес йолийча а зенехь вуьсу, Оьрсийчохь дIасавахар а маьрша дац, Европе ведча а, бухахь хьоьжуш цхьа а вац. Муьлххачу а диктатура лаьттачу меттехь санна, цхьа кIелхьарбовлийла лоьху наха. Царах цхьаъ ю, ма-дарра долу хьал дицдийр долу малар а, наркотикаш а.\nIедалдайша бинчу сацамца 2009-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь маьршша духкуьйтуш дац маларш. Официалан даре а деш, оццул хан ю кхузахь уьш къайлах-къулаххий, цхьана доза тоьхначу барамеххьий бен туьканашка кхочуш доцу. Стенна делахь а йохкархошна а, эцархошна а малар дохка-эца билгалдаккхинарг Iуьйранна ши сахьт бен дац.\nМа-дарра аьлча-м, жигархо-хьалханча муфтият а йолуш, корта бахо маларш кхузахь дихкина ду 2009–гIа шо тIекхача дикка хьалха дуьйна а. КIезиг масалш дац цуьнан белхоша, юххе баьхна низамхой а болуш,къаркъанаш а,чагIарш а лоьхуш, туьканашкахь, базаршкахь, цIийнах хьовсуш санна зераш дина.\nКху ГIуран беттан 18-чу дийнахь мехкан куьйгалхочо динчу дIахьедарца цунна хууш хиллачух тера дац малар дохкар, Iедалехь болчара цхьа билггал билламаш а хIиттийна, махкахь халонга даьккхина дуй. Цо дийцарехь, Нохчийчохь мел дийриг Оьрсийчоьнан низамца бIоста нислуш дац.Оьрсийчоьнан цхьа дакъа хиларе терра махкахь низамаш талха цадайтар, вуно чIогIа церан лерам байтар перза хIума ду куьйгаллина.\nЦуьнца цхьаьна кIезиг масалш дац ДегIастанан, Хирийчуьра, ГIалгIайн а, Ставропол а мехкийн дозанашкахула чуйогIучу машенашна зераш а деш, полисхойн белхоша массо тайпа маларш дIадаьхна. ГIуллакх долуш а, доцуш а зераш дечаьрца бийца мотт а карош, гIопаст кIелхьахула духкуш ду тахана уьш нохчийн кIошташкахь. Цаьрца баллош тIом а болуш, барам а, чот а йоцуш, цхьа уьне лазар санна даьржина махкахь наркотикех пайдаэцар.\nУьш ца а лоьцуш де долий те аьлла, сецош бу наркотикаш чуйохьурш а,юхкуш-оьцуш берш а, цIерачу хьелашкахь, нуьйдарчий-таблеткийн кепехь уьш еш берш а. Махкахь уьш яржаран а, церан дукхаллин бараман а тоьшалла до хIора денна а бохург санна чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iорадохучу терахьаша а. Царех дезар дина лелачех кIезиг бац зударий. Соьлжа-гIалара наркоурхаллин белхо Висита ву дог-ойла шовкъе яккха наркоманаша лелочух дуьйцуш.\n«..цара-м бIаьрга а туху.тайп-тайпана молханаш ду.Iедалан мах I20 сом бен бацара хIинца эзарне кхаччалц мах хьалабаьккхина.Уьш молий молий корта хьовзабо-кх.»\nМаршо радио: - Дукха бу аьлла хетий хьуна кегийрхой царех пайдаоьцуш?\n«ЧIогIа дукхая.шорта бу. ТIе мА хьажжа бирггал мА хуьлу .Сиха лелаш хуьлу.Чехка дуьйцуш хуьлу.Къамел сиха до. Цхьана –шина шарахь каде лела цул тIаьхьа цомгаш хуьлу. Цу молханийн барам лакхабоккхуш,лакхабоккхуш цара шаьш хIаллакбо,уггар хьалха доIах. Низамхошлахь а бу и тайпа наркоманаш дукха.»\nКху деношкахь Шелковск кIоштехь 30 ваьлла стаг-низамхо кхелхина изза наркотикаш бахьнехь. Дийцарехь чIогIа мелла а волуш цо наркотикан кортан дIонгIаз беш ши таблетка кхаьллина . Уьш хIун таблеткаш хила тарло бохучу хаттар а луш сан къамел нисделла ,цигга кIоштера шен цIе йоккхийла ца лиъначу лоьраца.\n«Хун таблетка хилла хуур дац зераш ца дича. Мала а мела и дича хила тарло. Эцца кегийчара и талеткаш а, энергетически сокаш а муьйлуш белахь а уьш къона хиларна даге лало цкъачунна шена беш болу ницкъ.37-38 шо долчуьнан дагехь оццул гIора хир дац,оццул могаш могаш ца хила тарло, цундела царлахь баларш сих-сиха нисло.»\nМаршо радио: -Инзаре даьржина ду боху таблеткашкахь и наркотикаш мийлар. Кхо эзар а ву бах махкахь..\n«Дукха бу ,кхин а дукха хир бу.Цундела ду Iедало лелаш дерг. Цамогаш веънарг,жима а шеко ерг а зераш а деш ,наркоман ву-вац хьовсар тIедиллина тхуна а. Уьш гучу а бохуш нахала ца баьхча гIуллакх ца хуьлу.»\nМаршо радио: Шаьш,шайн лаамехь тIебахка а богIий.мехкарий а хуьлу ма боху?\n«Мехкарий а бу. Суна хууш кхуза а балийна. Хьо таллаволавелча ца хууш таблетка кхаьлланий,цхьамма чай я мут чу кхоьссина хиллерий бохуш хабарш хазадо.Цхьанне а лазарца йогIуш йоцу симптомаш а йолуш,хьо тIаьхьаваьлча дуьйцург цIена ца хуьлу. Цхьанне а лазарца догIуш а доцу хIумнаш хуьлу».\nСоьца наркотикийн хьокъехь къамел диначар а ,данза болчара а – дуккха а наха чIагIдарехь, наркотикаш махкахь сел сиха а, шуьйра а яржаран бахьнех цхьаъ ду,маларш дохкарехь зил-дозанаш детташ, гал мел даьккхинарг цо даьккхича санна, муфтиятан белхой коьртехь а болуш, тIаьхьабевлла лелар.\nДуьненах кхин дала самукъа ца хилча


Оьрсийн арме бита хьалхе ду нохчашна\nОьрсийчоь -- Оханан беттан хьалхарчу дийнахь Оьрсийчохь доладелла бIаьстенан эскаре бигар. 2012\nОханан беттан хьалхарчу дийнахь Оьрсийчохь, эскаре бIаьстан кхайкхар доладелла. Нохчийн кегирхой юха а юккъера боьвла цунна. Амма, гуьйран и гIуллакх хийцадала мега. Ткъа, оцу юккъолгIа наной реза бац, амма, кегирхошна лууш ду эскаре баха.\nОьрсийчоьнан эскаре нохчий, шуьйрачу барамехь буьгуш боцу 20 сов шо хан ю. ТIаьххьара цига кхайкхинера 1990 шарахь. Уьш а, дукха хье а ца луш цIа хьажийнера цигара. Цхьаберш шаьш цIа а баьхкинера. Амма, хIора шарахь, эскаре кхайкхор дуолалучу хенахь, юккъараллехь къамелаш самсадовлу, дукхачу хьолехь, наношкара. Цара цхьана озаца олу, нохчийн кегий нах Оьрсийчу эскаре бига ца беза.\nХIора бIаьста а, гуьйрана а дийца долало уьш. Тахана а ду иштта. Амма, гарехь, нохчий хIокху бIаьста буьгучух тера дац эскаре. Гуьйре кхаччалца синтеме Iан мегар ду нохчийн нанойн. «Ненан орц» цIе йолчу юккъараллийн цхьанатохараллийн куьйгалхо Межидова Зайнап, махкахь, эскаре кегий нах эскаре бига мега бохург уггаре а чIогIа емал дечарах цхьаъ ю. Цуо иштта дийцира Маршо радиога.\nМежидова Зайнап: « Эскаре бахийта ца беза вай нохчий кегий нах. Бахча а , царна тIехь деш дерг вайна гуш ма ду. Вай кегий нах, шаьш миччанхьа дIабахча, шай доьнал а, оьздангалла а гойтуш хуьлу. Тъка, цигахь уьш хьийзор бу. Вай Нохчийчохь а бахийта мегар дара уьш эскаре. Амма, дозаналла ара ас-м бовлуьйтура бацара».\nКхечу регионе баха беза аьлла омра делча, ца бахча боьвра ма бац уьш. РОссиянаш ду бохуш дац вай?.\nМежидова Зайнап: «ХIунда боьвра бац? Россиянаш ду дера. Кехат тIехь. Оьрсийчохь долу низамаш, вай долчохь долу низамаш-стигал а, латта санна башхалла йолуш ду. ХIирийн махкахь, бархI сахьтехь вовшех герз тоьхна. Иза тIом хилла. Вай долчохь хилларг-операци ю.\n16 шарахь дойуш лаьтташ долу вай, хIинца а дайина ца даьлла вай. Башхаллаш йоккха ю. Кехат тIехь-м цхьаъ ду».\nТахана Нохчийчуьра ара а ваьккхина эскаре вуьгуш цхьа а стаг вац.\nХIора шарахь аьлча санна 150 ца кхоччуш жима стаг хуьлу, махкахь йолчу «Къилба» а, «КъилбаСеда» а, батальонашка эскаре вуьгуш. Иза а контрактаца деш хIума ду. Тамашийна а дац, оццула дай-наной доьхьала болшехь, кегирхошна, лууш ду шаьш шуьйрачу кхайкхаршна юккъе шаьш бахийтар. Iальви цIе йолу хIара 30 шарелла тIехваьлла стаг, моссуьйтуза ваха гIоьртина эскаре.\nIальви: « Суна-м лаьара эскаре ваха. Шозза вахарн со тIеман коммисариате. Амма, шозза а ца вигира цара. Бахьанаш а ца дийцира. 2007 шарахь а, университет айс яьккхинчулла тIаьхь а вахарна со, амма, юха а гIуллакх ца хилира. Суна жоп ца делира цхьаммо а».\nШозза-кхузза хьо эскаре ваха гIоьртина. ХIун бахьан долуш дора ахь иза?\nIальви: « Вай дайш а ма хилли эскарехь. Оцу бахьанца лууш вара-кх со а. Кхин хIун бахьан ду ца хаа суна-м».\nШен накъостийн а, эскаре бахарна йолу дог-ойланаш а екъаелла яра боху Iальвис. Амма, омра хилча, цхьа а лечкъаш хира воцийла хаара шена боху цуо.\nIальви: «Цхьаберш лууш, вуьш ца лууш бара. Амма, бигча гIура болуш бара, дIоггара богуш ца хиллехь а. Доцца дийцича, шаьш бигча гIура болуш бара. Уьш хIунда ца буьгу а ца хаа суна. Ша, кхузахь тIом хилла аьлла дацахь.\nИ хIума дагдеънера суна. ТIом бу кху чохь, тешаме бац, аьлла. И ду суна хетарг».\nГарехь, хIара шо тIаьххьара хила мегаш ду, нохчийн кегирхойн паргIатехь, дайн-нанойн Iуналлехь. ТIеман коммисариатера болчу хаамца, гуьйрана шуьйрачу кхайкхаршна юккъе яха мега Нохчийчоь.\nКоммисариатан белхахо: «ХIинца бIаьстенан кхайкхаршна юккъахь яц Нохчийчоь, амма, гуьйранан хила мегаш бохуш дуьйцуш-м ду. ХIинца буьгуш боцийла-м хаа суна. Кхо де ма ду кхайкхарш доладелла».\nНохчийчоьнан юккъараллехь, хетта долийча, дукхах болчарна ца хета кегий нах эскаре бига беза аьлла. Эскаре хьов, Оьрсийчоьнан регионашкара а, деша, я балха бахханчуьра йиттина а, байина а цIа кхоьхьуш болу кавказхой цIахь бита беха аьлла хета царна.\nТкъа, вай Оьрсийчоьнан дуьззина дакъа ду, цундела, лаххьийна, вай эскаре бахийта беза, бохучарах, дукха берш хIоттахь тамаш бу шай чуьра бераш Даймехкан декхар дIадала цара бахийтахь.


Димаев: "Аренца бехачу нохчашна Даймахкера мукъамийн кост дахьаш веана со"\nДимаев Iелица цхьаьнакхетар даима а бу кхаъ - ладогIархошна а, журналисташна а. Нохчийн мукъамчийн могIаршлахь тIаьхьарчу 30-40 шерашкахь уггаре а тIеIаткъаме а, ша-башхачу похIмица а, ша башхачу эшарш язъяран а, дIааларан а хотIаца а цхьаннах а тера а воцуш, цхьанца вуста а ца луш композитор а, иллиалархо а ву Димаев Iела.\nДаханчу бIешеран 80-чу а, 90-чу шерашкахь уггаре а кхиаме а, эвсара а мур бара композиторан. ХIетахь "Зама" ансамблан куьйгалхо а, солист а хиллачу цуьнан цхьаъ вукхунна тIаьхьа араюьйлура керла эшарш а, мукъамийн альбомаш а. Шена а, ша кхоьллинчу "Замина" а язйина ца Iаш, цхьа могIа нохчийн эшаршлакхархошна а язйора цо эшарш. Уггаре а хьалха Ташаева Маремана а язъеш.\nХьалхара тIом балале Соьлжа-гIаларчу концертийн кхерчашкахь "Зама" тобан концертехь цхьа а мукъа меттиг ца хуьлура, ткъа билеташ дукха сиха дIасадовдадора.\nТкъа хьалхара тIом дIа а баьлла, тIамо чахчийна халкъ эххар а машаречу дахаре сатесина, хиндолчуьнга диканах тешарца хьоьжучу муьрехь, Соьлжа-гIаларчу стадионехь Димаев Iелас еллачу концертехь ког хIоттон меттиг боцуш дукха адам гулделлера. Цу концертехь дуьххьара лекхира Ташаева Марема Iелица цхьаьна хIинца цIарна цIеяхна йолу, ур-аттала кхечу къомахчу артисташа а лоькхуш йолу "Бусалба сан Нохчийчоь" цIе йолу илли.\nШозлагIа тIом баьллачул тIаьхьа Москох дIавахана Димаев тахана а, шен 60 шо сов хан елахь а, кхолларалла кIордийна вац. Иза гуш дара кху кIиранашкахь цо Европерчу масех пачхьалкхашкахь турне ечу хенахь.\nУцаева Маликиций, Айдаева Мариниций цхьаьна уггаре а яккхий нохчийн диаспораш йолчу Малхбузерчу гIаланашкахь концерташ елира нохчийн халкъан артисто Димаев Iелас.\nМаршо Радио цхьаьнакхийтира цуьнца рогIера концерт цо еллачул тIаьхьа. Димаев Iелас дуьйцу: "Кху шарахь Маликиций, Мариниций турне еш ду тхо, Европера дIадуьйладелла Казахстанехь, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а концерташ яла дагахь ду тхо. Со ноташ язъеш, эшарш а кхуллуш, сайн болх дIахьош ву. Кхолларалла цхьана денна а сацон йиш яц. Нахаца суна декъалууш, мукъамашца дийца лууш дисина кхин а хIумнаш ду сан. Сайн къам сайна дезарна, цуьнца сан йолу цIе а, шовкъ а хIинца а янза хиларна. Дала сайна ницкъ мел ло дIакхоьхьур бу ас и болх".\nДимаев даим а вара шен кхоллараллехь тайп-тайпанчу мукъамийн жанрашца эксперименташ еш. Цуьнан шен дена Дими Iумарна лерина йолу "Пондаран аз" цIе йолу йиш дуьххьара араяьлча, дуккхаъ вайнах цецбевллера, цхьаццаберш резабоцуш а бара, пондарх йолу йиш рок-мукъамийн жанрехь муха язйийр ю бохуш.\nАмма Димаев Iелин башхалла а, цуьнан эшаршкахь тоьлладерг иза дара даима а - халкъан мукъамаш вайназаманахьлерчу мукъамийн дуьненца синтезе бахкор.\nТахана а гергара ду шена иза, боху Iелас, шен дагчохь ша тахана а къена рок-н-роллхо хета шена: "Хенаца сан шераш тIе мел кхета а, халкъан кхолламца а, историца а доьзна хIумнаш а, халкъан мукъамаш а гергох хуьлу суна. Ткъа суна уггаре а гергара стиль – иза симфорок олуш ю, къоман мукъамаш рок-мукъамашца цхьаьна а бахкош.\nПондарна а, халкъан мукъамашна а тIехь кхиина ву со, дадас уьш лоькхуш. Иза суна гергара ду. Делахь а, сан лаам бу кхечу къаьмнашна вайн мукъамаш а, вайн къоман хазалла а гайтар а, вай а дуьненчохь лелаш болчу кхинболчу мукъамийн меттанех кхеташ дуйла дIагайтар а".\nГастролаш а, концерташ а - артистан дахарехь ца хилча ца довлу некъаш дар хала хIума санна ца го шена, мелхо а, шен къоман кхолламца ша цхьаъ веш долу хIума санна тIеоьцу ша иза бохуш дийцира Димаевс.\nЕвропехула турне еш волчу шена гира боху цо, мел дукха доьшуш а, Iилманаш Iамош а, къоман хиндолчунна пайдехьа хир болуш а кегийнах а, мехкарий а бу Малхбузерчу нохчийн доьзалшкахь кхуьуш: "Дика нах карийра тхуна тхаьш лелачехь. Артистан а, кхоллараллин нехан а некъаш дан дезаш хуьлу. Тхуна коьртаниг - Даймахкара деана долу мукъамийн коста, вайн къоман эшарш аренца бехачу нахе дIакхачор ду.\nТхуна ги дукха доьшуш, корматалла Iамийн а кегий нах. Вайн къомах нах мичча а кхаьчча, вайн дикалла кхечарна дIа а гойтуш, кхечу нахера дика хIума ваьшна Iама а деш хила беза. Дукха хIума ду вайна кхечаьргара Iама. Хаза деша а дешна, корматаллаш а Iамийна вайн махкана и хаарш пайдехьа дан гIорта дезаш ду вай. Вай лелош дерг дерриге а вайн мехкан диканна хила деза. Дала цуьнан диканехь вовшахтухийла вай массо а".\nДимаев Iела Нохчийчоьнан гимнан автор а, Маршо Радион эфир йолоран а, ерзоран а мукъамийн автор а ву. Шен къоман кхоллам а цуьнца цхьаьна лайна а, цу кхолламан хIора а чолхе голатохарехь цуьнца цхьаьна хилла а волчу Димаевс халчу хьелашкахь базбина шен мукъамаш, шен эшарш а даима а.\nТахана, цуьнан 65 шо кхочучу юбилейн шарахь композиторна шен театр я, ур-аттала, тоьллачух студи а, цу чохь беккъа цхьа кхоллараллин болх бар бен, кхин дуьненан рицкъана сагатдан цуьнан ца оьшу хьал я Iедало я таро йолчу меценаташа кхоьллинехь, дукха хаза мукъамаш а, эшарш а кхуллур яра цо, боккха пайда бохьур бара нохчийн къоман културина.\nЛерго лоцу дуьне бIаьрга ган а доцуш...


«Машук-2020» яхача форума доакъашхошца къамаьл дир Мехкадас -\n«Машук-2020» яхача форума доакъашхошца къамаьл дир Мехкадас\nГIалгIайчен Мехкадас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас видеоселектора вIашагIкхетар дIадихьар «Машук-2020» яхача къонабарий форуме дакъалоацаш болча ГIалгIай Мехкарча кагирхошца. Цох бола хоам бу ГIалгIайчен керттерча кердадарий сайто.\nМехкадаьна шоай проекташ йийцар 9 доакъашхочо. Царна юкъе бар, хьалха цу форуме дакъалоацаш хиннараш а, хIанзле шоай проекташ хьалхарча даькъе чакхяьхараш а, шоллагIча, кхоалагIча хана чу дакъалоацашбараш а.\nАладеза укх шера коронавирусах наха айтта доазонаш хилар бахьан долаш форум «Машук» кхаь онлайн ханашка дIахьош йолга. Уж я август бетта 11 денгара 24 денга кхаччалца дIахьош. Цудухьа нийсденнад Мехкадаь укх шера форума доакъашхошца видеоселектора хьисапе къамаьл де. Кхаь даькъе бекъабенна ба форума болх: сагота гIулакхаши, къаман гIулакхи, цхьанкхетарий пхьолеи. Шоай проекташ чакхйоахаш ГIалгIай Мехкара 170 совгIа доакъашхо ва шоай ма тарлу цу тIехьа хьинаре къахьегаш.\n«ДIадахача шера «Машук» форума доакъашхошца массехказа вIашагIкхетар хиннадар са. Цу хана вай мехкара яхача тоабан проектай цIи дIахезаяр. ХIаьта гIалгIай тоабано хьалхара моттиг яьккхаяр гранташта гIо дирца. Тешаш ва со, укх шера а оаш хьалхара моттигаш яьха котало яьккхачарна юкъе шо хургхилар. ЧIоагIа лерхIаме да шун проекташ хьалха санна юкъара оамал, гIулакх дувцаш хилар, гIо-новкъостал дарца ювзаенна, низъоамала гIулакх дегIадоладар доаржадеш хилар. Вай вIашагIкхетаре вице-премьераш, министраш хьабийхаб аз, шох хIаранеца къамаьл а деш, шун хаттарашта мадарра жоп лургдолаш», – аьнна дийцар Мехкадас.\n«Древоинг» яха сайт хьае дага а деха, гIалгIай хIара тайпан ший генеалоги хьае чам болаш цу тIехьа къахьегаш волча Йовлой Мухьмада дийцар, из хIама шийна дагадохар бахьан фуд. ХIанзчул 15 шу хьалха цун тайпан Йовлой даи, даь-даи ши вош санна дIаязваь волаш вайна хиннав цунна. Цу хана лаьрхIад цо ший тарлучох уж гIалаташ дIанийсде:\n«Аз кхетадир цу тайпара гIалаташ дукхача тайпашта юкъе долаш долга. ХIаьта гIалгIашта шоаш хьабаьнна моттиг хар, шоай овла бовзар, тархьар довзар чIоагIа лерхIаме да. Цу тайпара гIалаташ чакхдувлийта йиш яц. ТIаккха аз лаьрхIар тайпан гаьна чу мел воагIача хIарачун лоаца тархьар долаш моттиг хьае. Из беррига болх оах беш ба вай кхувшдоагIача ноахала лаьрхIа», – аьнна ший проекта уйла гучаяьккхар Мухьмада.\nЦо яхачох моллагIа хоам хьагулбеш тайпайша шоаш а новкъостал ду царна. Йовлой Мухьмада ший балхагахьа пайда эц 1886 шера ГIалгIай Мехка баь хиннача архивни тохкама балха тIа гIолла а, 1944 шера мехках баьха нах дIаязбаь долча архивни каьхаташца а. Шоаш гулбаь болх нийсабий бац тахкар духьа, шоай дай цIераш дагайоагIаш болча хIара тайпан боккхий нах болча дIа а ухаш царга хаттараш деш къахьег кагирхоша.\nФорума цхьаькха доакъашхо Тамбенаькъан Эльдар ГIалгIайчен лоаман мехка 6 салоIама моттигаш Iалашъе ийла йолаш ва. Цо яхачох салоIама моттигаш хургья ГIалгIай Лоамен архитектура а, хозагIа йола дийна аре а дикагIа бIарггургйолча меттигашка хьаяь.\n«Уж салоIама моттигаш Iалашъяр эшаш да духхьал наха салаIа моттиг хилийтар духьа а доацаш, салоIаш болча наха гонахьара Iалама хозале толхаергйоацаш. Наха шоашта салаIа моттигаш лох миччахьа бахе а, уж сувц гIалашта юхе, хьунашка ух е цхьаннахьа хи йисте атагIа багIа болх. Цу моча меттигашка дукхагIа мел йолча хана салоIаш хиннача наха тIехьа нувхий гувнаш дус, дикагIдар деш хилча цIи а техе йоагаю цар уж шоа дIа а ца йоаеш йитача цIерал», – аьнна белгалдир Тамбенаькъан Эльдара.\nУж йоацаш кхы а проекташ яр кагирхоша кийчъяь экстремизма духьала къовсам лоаттабеш а, берий цергашта доалдергдолаш а, мехка эшаш йола мерза хIама ший боарамах хургйолаш а иштта кхы а дукха тайпара пайдане проекташ. Уж ерригаш цар йийцар вIашагIкхетаре шоашка ладувгIаш хинначар теркам тIабохийтаргболаш.\nТеша догдоагIа уж проекташ маярра чакхйовле мехка бахархошта царех боккха пайда баргхиларах. Хьа мел йийца проекташ юккъера дIалаьрхIача Мехкада раьза волаш яр. Цхьаццайолча проектий эсалагIйола моттигаш белгалйир Махьмуд-Iаьлас шоай проекташ йовзийташ хинначарна. ХIаьта цу оагIорахьа болх беш йолча министерствошка форума доакъашхошта эшаш дола гIо де аьнна тIадиллар цо, цар уж проекташ махетта чакхъяха аьттув хургболаш.\n← «Россети Северный Кавказ» на 51 % снизили аварийность в электросетях Ингушетии\nЦун кхоллам – къаман кизга →


"Новая газетан" журналисташа ша шен го цIанбеш ву, лаккхарчу даржашкара дIабаьхначарна тIехь"къайлахчу набахтешкахь" къизаллаш лелайо бохуш, яржийна информаци бакъ яц аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. "Интерфакс" агенталло бина цунах хаам. "Доза доцуш ду цара дуьйцу харцдерг. Царна шайна а хаьа шаьш даржориг эзар процент аьшпаш буй. ХIетте а яздо. Соьлжа-ГIалахь кога тIе ког баьккхина а, новкъарло еш яц цхьанна а, талораш дац, арахь лелош зуламаш дац", - аьлла, дIахьедина Кадыровс.\nЦо бахарехь, "цхьа нах бу шайн цхьа Iалашонаш хьалха а яьхна, информацин кампани дIахьош, Нохчийчоьнан а, цуьнан Iедалхойн а имидж талхорхьама". Ишта Кадыровс билгалдаьккхина, нохчийн гIаланийн а, яртийн а хазалла а, "кхерамзалла а, маршо а" цхьаболчу нахана дагтIе хIоьттина, цундела идеологин диверсеш лело буьйлабелла уьш аьлла.\n"Новая газетано" яздира, тIаьххьарчу беттанашкахь нохчийн куьйгалхочун гонашкахь репрессеш йолийна, балхара дIабаьхна хьаькамаш а, церан гергара нах а, хадархой а "къайлахчу набахтешкахь" латтош бу аьлла.\nЦарна тIехь ницкъбина, къайлах лелочу бизнесах хаамаш схьабийцийтархьама, дIабоккху церан бахам а. Газетано яздарца, набахтера арахоьцурш декхаре бина Кадыров Ахьмадан Фонде миллионашкахь ахчанаш охьадахка.


20/12/2016 0 Комментариев 1 458 Просмотров\n3еламхас шен паччахьан ялхошца болчу къийсамехь къаьмнаш ца къестийна. Цуьнан коьрта байракх нийсо, парг1ато, мискачу нахана ен г1ело д1аяккхар хилла. Цунна тоьшалла Зеламхин тобанна юккъехь Теркайистера г1алг1азакхи Орлов хилла хиларо а.\nОбарг Зеламхах лаьцна керланаш Петербургехь арадуьйлучу газеташна т1е а диттина кест-кеста арадьйлучу газетшна т1е диттина кест- кеста. Зеламхех а, цуьнан доьзалх а лаьцна паччахьан правительствос арахецна почтови открыткаш ю тахана а цуьнан йо1аршкахь 1алашъеш. Обарг Зеламхин паччахьан ялхошца хиллачу кехаташ д1асааяздарехь нахана довзаза г1еххьа документаш ду х1ара мог1анаш яздечуьнгахь а.\nЦу тайпанчу дуккха а х1уманаша гойту Дзахо Гатуевс а, Мамакаев Мохьмада а язйинчу Зеламхех лаьцна йолчу книшкаш т1ехь а цуьнан васт кхоччуш схьадиллина цахилар. Дукха хан йоццуш сан аьтто хилира 30-чу шерашкахь обарг Зеламхех лаьцна яьккхинчу исбаьхьаллин киноленте хьажа. Зеламха къинхетам а, политически кхетам а х1ун ю ца хуу стаг санна гойту кхузахь.\n.Оцу дерригено а ойла йойту: муха ю техьа х1инца Зеламха вовзийта кечйина киносценари? Обарг Зеламха нохч-г1алг1айн халкъан дозалла ма-ду. Цундела бакъахьа- хир дара и кино яккхале цуьнан сценарии адамашна йовзийтича. Цхьанакинодраматурган а, режиссеран а лаамца, б1аьргашца, хъекъалца мел къегина уьш хиларх а,_и кино йоккхуш хилча, кхоьру цунах Нурадилов Ханпашех а, Шерипов Асланбеках а яьхнарш санна хиларх!\nБакъахьаха хир дара цкъа хьалха тоьлашхачу киносценарина конкурс а кхайкхийна, цул т1аьхьа конкурсехь схьакъастийнарг фильм яккхийта магийча. Суна хетарехь, халкъан бакъо ю шен турпалхома-хиллара гайтар леха. Иза иштта ца нисделча, дагахь баллам буьсу.\nКхин цхьа х1ума а ду. Лай т1е кхоьссина б1ал санна, адамашна гуш хуьлу конъюнктурни 1алашонца исбаьхьаллин произведенешна юккъе яллийна псевдоинтернационалистически башхаллаш. Масала, Шерипов Асланбекана сценариста кхачийна оьрсиййн т1ехьийза йо1. Мах охьа болура техьа Шернповн, я и вас хуьлура техьа оьрсийн къомана. нагахь цуьнан т1ехьийза йо1 ша ма -хиллара йитинехьара? Цунах терра дерг карадо «Горская новелла» кинофильмехь а.\nЦхьана тайпана штам-паш к1ордайо нахана. 1орайовлу церан искусст венни башхаллаш. Со ца ваьхьа Зеламхина а кха на 1уьйрре Г1изларерчу банкехь цхьа, кхин нускал- карор дац ала...\nДоцца аьлча, вайна тахана стереотипни а, конъюнктурни а. йоцуш, нехан дегнаш даккхий дейта произведени оьшу. Хетарехь, шена т1ехь харцо, лайна, культура кхиорна цхьацца дуьхьа лонаш еш схьадеана хилла нохч-г1алг1айн халкъ хьакъ ду г1уллакх иштта\nС-Хь Нунуев. Ведана.


Къаьмнаш вовшахлатийта гIерта-те вайнехан Iеламчаш?\nМангал-бутт 23, 2016\nДинца ца догIу диндайн хатI\nКхиъ цхьа жимма оцу девнан некъаца дIавахчхьана, и гIуллакх юхадерзалур доцу зил хадо кхерам бу. ХIинцалц, Несар-кортера маьждиган имама Чумаков Хьамзата луьйш къамел деш, цIераш а ца яхча а, хууш дара вуьйцург Нохчийчура Шахидов Адам а, Межиев Салахь а вуйла.\nХIинцалц иштта лаьттара, амма, мархийн баттахь шайтIан букъ кагло бахахь а, схьагарехь цхьадерш дукха жигара хьийза. Ши де хьалха, Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа шен къамел дина эха сахьтехь сов цо меттигерачу телехьожийлехь, схьакхетарехь гIалгIайн вевзаш волу имам емал а, сийсаз а веш къамел дина.\nЦул совнаха, вахабхойн ойланаш есточу цуьнца динан бакъо къастийча, боьршалла а, стагалла а, къонахалла а къасто кийча ву ша боху Нохчийчура бусулбачу нехан хьалханчо.\nМежиев Салахьан и къамел эфире ма делли, иштта а нохчашна вай мохк беза, иза схьабаккха гIерта бохуш, вуочу гIенах гучу гIалгIайн юккъараллийн цхьана декъо, иза самах хилла даьлла моьттуш, боккъала а вуон тIаьхьало хила там болу питанаш даржадо.\nГIалIгайн цхьана сайтан тIехь шайн мокх схьабаккха кечйина сценарий а ю бохуш дуьйцуш ду. Нохчийчура спортхой а, полисхой а, хьажийн муридийн духар доьхна, диндайшца машаре дийцар дан боху а аьлла, махкахь мел йолу Iедалан хьукмат а, коьрта меттигаш а дIалаца мега боху.\nИза бух болуш хIума дацахь а, тахана гIалгIайн махкахь саготта бу, оцу чIагIдаларна. ГIалгIайн махкара «Мехк-кхелан» куьйгалхочо Абадиев Идрис, иштта комментарий йира Маршо Радиона кхолладеллачу хьолан.\nАбадиев: «Цхьамма, шимма, кхаама, иттамо къамел дина аьлла питан даккха оьшуш дац. Итт а, каравогIур ву, цара вуон къамел динехь. БIе стаг а каравогIур ву. Ткъа хIара, мила ву а, хьан аьлла а ца хуучу стага бохучо доккха питана до. Нуьйданаш тIе а теIош комментареш ечу наха чолхе доккху хIара гIуллакх. Сайт тIехь а, муьлш бу хаа деза, комментареш еш берш».\nНохчийчурчу юккъаралхочунна Ильясов ХIаронна а тамашийна хета, безачу Мархийн баттахь питане къамелаш, Дела тешаш бу бохучу наха дар. Иза, чIогIа вуон билгало ю аьлла хета шена элира цо.\nИльясов: «Диван тIехь тIом бечу наха даржош ду хIара къамелаш. Лоьрех а, молланех а, иттанех, нийса исс стаг жоьжагIате гIур бу боху ш хIума ду. Динанда хилча, собаре, сатоха дезаш вара. ХIорш-м бац цхьанна а тайпа сатоха дагахь а, мархиийн бутт бу аьлла а».\nНохчий а, гIалгIай а, шайн цхьа бух а бицбина, тIаьххьарчу хенахь вовшашна тIекхайкха кийча хиларна терго гIалгIайн «Мехкан-кхелан» куьйгалхочо Абадиев Идриса. Нах бекъа а, царна юккъахь питан-дов даккхархьама, цхьанахьара урхалла деш ду аьлла хета шена элира цо.\nАбадиев: «Бакъдерг аьлча, вайн къоман дукха бу мостагIий. Вайн къаьмнаш, 200-300 шо хьалха цхьаъ хилла ду. ХIинца нохчочунна мел бохург, гIалгIачунна ду, гIалгIачунна мел бохург-нохчочунна ду. Мархийн баттахь, хьайга девне къамел дича, со марха долуш ву ала, бохуш ма ду. ХIорш-м, цхьаъ аьлча, дуьхьала итт олуш бу. ТIаккха, хIун бусулба бу хIорш? Муьлхачу суннатца лелаш бу хIорш?».\nШена агIора, нохчийн юккъаралхочунна Ильясов ХIаронна хетарехь, Кремлера Iедална цхьа дош аьлча тоам хир бара, къийсаме бевла нохчийн а, гIалгIайн а динандай совцо. Амма иза ца до. ХIунда ца до-хууш ду, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nИльясов: «Тахана Путина цхьа дош аьлча, хи чу гIаж тоьхча, пхьидарш ма совццу, совцур бара. Цо ца олу. Цунна ца оьшу барт. Барт хилча, нах Iедале Iеха ца ло. Царна хьалха бала а гIур бац. Советан пачхьалкх юхучу хенахь, Карабахехь, Абхазехь, ХIирий-ГIалгIашна юккъахь, Приднестровьехь питанаш а дина, девнаш а даьхна, тахана шайна оьшучу хенахь Iаткъам бо Оьрсийчоьно».\nНохчий, шай мокх схьабаккха гIерта бохуш долу эладитта даржийначу гIалгIайн интернет-сайтан куьйгалхочо Бузуртанов Хьамзата, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире арз дина цу хьокъехь.\nНохчий совцабахьара аьлла дехар ду цу тIехь.\n«Баркалла, хьан кехат тхоьга схьакхаьчна, иза оха толлур ду, цуьнах тхаьш деш дерг, низамо ма бохху цхьа йист а йоккхур ю», - аьлла автомато дуьхьал дайтинчу жоьпах кхаъ хилла цунна.


Яхлуш ю пенсешний, мехашний юкъара хералла\nГIуран-бутт 02, 2015\nАлапаш, пенсеш, доьзалшкара таронаш цхьана меттехь а юьсуш, лакхадуьйлучу мехаша сагатдойту Оьрсийчоьнан бахархошка, беррашка а санна. Нохчийчохь а ду изза хьал. Кху деношкахь юха а лакхабийла боьлла мехаш. Масала, жижиг дазделла 3-4 туьманна\nБахархоша шаьш даре а деш, бIаьстенан юьххьехь йочанаш яьхкича жIаьлийн нускалш санна, ирхъоьхуш ду Нохчийчохь хьовх, цунна гонахарчу кIошташкахь а кхачанан сурсатийн мехаш.\nКъаьсттина халонга долуш ду бахархошна массо тайпа жижиг даздалар. Шеран юьххьехь 22-23 туьманах хилла жижиг 27-28 туьмане хьаладахна,ткъа цхьаццайолчу кIошташкахь кхаа бIе соьме а кхаьчна.\nОццу мехехь ду говран жижиг а, кхин а 2-3 туьма деза ду уьстагIниг. Масех бутт хьалха тIехьаьжжа 250 соьма меха хилла котам тахана 350 соьмах ю. Кхин а еза ю цIахь кхиийна котамаш а, москалшша-м хьала а,охьа а еза ма юй.\nМехаш тIебеттабалар ишта дIадодахь, дукха нах кхана-лама жижиг эца таро а йоцуш вуьсур ву-кх.\nСтенна аьлча алапаш а, пенсеш а Iедал тIетоха дагахь а дац,ткъа мехаш десташ ду. Мах тIе ца кхеташ йисна цхьа хIума яц, ша къинош дацахь.\nМаццалц хьийзор бу те нах? Бахархошка юург а, мерг а йитийта гIерта те хIара Iедал?.\nГерггарчу барамехь ишта къамелаш хазадо махкахоша кхачанан сурсаташ хьахаделча.\nЦхьаболчу туьканан долахоша чIагIдарца, кIезиг дац 25-30% дазделла товараш. Бахархоша гуттар лазаме тIеоьцург ду ца эцча ца йовлучу хIумнашна, даьттана, шекарна, чайна мехаш лакхадийлар.\nШена зеделлачух дуьйцуш ю туька йохкархо Соьлжа гIалара Саидова Меи.\nМеи: «Маьлхан даьтта «Злато» схьаоьцур вай. Цунна тIекхеттарг 20 сом гергга ду. Хьалха оха 59 сом луш дохьуш дара литр даьтта,ткъа хIинца 75 сом доцуш ца ло. Котам 245 схьайохьуш ю 28 туьманах юхкуш ю. Помидор ,наьрс,кхиерг- дерриге Турцера товар даздина.20-30 % тIе-м кхетта».\nЖижиг дохкарх болх-некъ а бина, хаспаш дойуш лелачара ечу къароца лулу-кулахь йолчу кIошташкахьчул мелла а дорах ду Нохчийчохь жижиг.\nЦунна къаро йо, шайн хьашт-дезарш луьстуш, Теркаца Iохкучу Новр а, Теркйист а кIошташка кховчучу ХIирийн а, Ставропол а мехкашкара бахархоша. Таханлерчу мехех, уьш кхиссабаларх дуьйцуш ву Новр кIоштера Мусаев Iадлан.\nIадлан: Кху шарахь деккъа жижган мах тIекхетта лаххаре а деа тIуьманна. Чоьхьарчу кIошташкахь кхин а алсам дазделла жижиг. Массо хIума а ду дазлуш. ГIишлошьярехь оьшу гIирс гуттар а базбина: эчиг, шифар, дечиг. Арара политика бахьнехь Оьрсийчоьнан Iедал вуно чIогIа эшам беш бу нахана…»\nСан къамел хиллачара йоккхачу шеконца билгалдоккхура жижиган мах лацабелла,цхьана меттехь лаьттар бу бохург. Цара дийцарехь, 20-30 шо хьалхалерчу хьолаца дуьстича, тахана махкахь дохка жижгана даьхний кхобуш берш вуно кIезиг бу.\nГIалмакхойн, Ставропол мехкашкара, Аштаркъ кIоштера схьакхуьйлуш ду карарчу хенахь дукха бежний уьрсе дахка а, дIа а тиссина, чохь кхобуш дурсто а. Цигахь мехаш тIедетталу-ш лаьтташ ду,тIаккха долахошна санехь дац жижиг мах гIорийча санна латтор.\n«Жижиг мах ялтица, докъарца бозабелла а ма бу, боху Новр кIоштерчу даьхнийлелорхочо Абаев Ширвана. -КIа, мукх, хьаьжкIа- цхьа хIума яц туьманал лахахь. Ур –аттал чана кепах доьху тахана 75 сом, иза яц цхьана аттана яъал бен.\nСайн харж метта а хIуттуш, жимма яьлла а тIе хIума йолуш ца хилча аса а, кхечо а кхош дахархьама кхиош ма даций даьхний.\nЦхьана пайденна лелош ма дуй уьш. Бакъду хIара хьал ишта ладегIаме латтахь, шен хIумнех шад бина, ийгIина йоьдучу зудчо сана,хIара кхош дахар дита а дитна кхин амал бан безий те аьлла, шекваьлла-м ву со, со санна суна бевзаш кхиболу долахой а.\nКхечу меттигашкахь, кхайкхо эшна а доцуш,ахчанца-бохчанца, техникаца гIо до ялта а,даьхний а лелочарна, ткъа кхузахь нисса бIоста сурт ду-кх».\nИшта къамел динарг вара Новр кIоштера даьхнийн долахо Абаев Ширван. Цунна а, кхечарна а хетарехь мехаш лакхадовларехь вуно чIогIа тIеIаткъам бина Украинера ГIирма ахгIайре схьаяккхаро а, Шема пачхьалкхерчу тIамо а, чудаийтина кема бахьнехь, Хонкар пачхьалкхаца юкъаметтиг гальяларо а.\nIадлан: "Арахьара политика бахьнехь Iедал вуно чIогIа эшам беш бу нахана…»


Нохчийн поэт Яралиев Юсуп\nНохчийн къоман тоьллачу дешан говзанчех цхьаъ волчу поэтан Яралиев Юсупан 60 шо кхаьчна кху дахначу пIераскандийнахь. Цунна лерина ду хIара Маршо Радион дош.\nЯралиев Юсуп мел вевзарш а, мел везарш а, нагахь иштанаш белахь, ур-аттала и цавезарш а - массо тIетовр бу аьлла хета суна и веданхо велавелла, векхавелла кIеда-мерза стаг а, ийманехь суьпа адам а, хьанна а бан хьехам а, дала хьекъал а долуш, кIорге йолу юьхьша а, исбаьхьаллин дош «ахка», кхала охIла байтанча а ву аьлла. Цуьнан байталла а ю цхьа шатайпа «кIеда-мерзаллица» екаш, дешархочун дог диканах, безамах дузуш, тешош.\nЮсупан синхааман турпалхочо цхьатерра куьце, кIорге а йолуш ялхайо, шен мух-мухха а йоцу ойланаш. Хуьлда уьш Iаламах, безамах,Iар-дахарх…\nХьан кIадделла хьажар Iена шовдан чу.\nМаьлхан цIеста зIаьнар хьоьца ловзуш ю.\nХьан Iуьйренийн эшарш совгIатана луш,\nХьан хьогалла Iена сарахь шовдан чу.\nЦу чохь хьайн сурт довзахь, гIайгIа эшае.\nХьан дуьхьа и шовда дуьйлу эшаре.\nХьо еанчу новкъахь сийна богу бай.\nСатийсамийн полла цу новкъахь дIабай.\nВай гIон долчу новкъахь-м дика мел дерш дай,\nМалхе леста полла геланча бу вайн.\nХьан сакъерадалар Iанахь шовда чу,\nМаьлхан цIеста зIаьнар сица ловзур ю.\nЯралиев Юсупан похIмаллин,цунна исбаьхьаллин дош лепийта хааран тоьшалла лара догIу цуьнан дешнаш мукъаме даьхна эшаршкахь декийтина дуккха а иллиалархой хилар. Царех ву Дидигов Билухьаьжа, Кагерманов Раиса,Эбазуев Iуспа, Насагаев Муса ишта кхиберш а. Махкахоша тIех дика тIе а эцна.дуьненан мичча а маьIIехь хьасартне ладийгIинчех ду, масала, «Дала ма лайла вай, кIентий».\nЦкъа доггах,цхьа хаза хIара дуьне дааза,\nДуьненан Iаламах цхьа илли алаза,\nДала ма лайла вай ,кIентий, дала ма лайла вай,кIентий.\nДайх ала дош доцуш,Даймахкахь каш доцуш,\nДала ма лайла вай, кIентий, дала ма лайла вай, кIентий!\nСаццаза сохьташкахь дийца ду Яралиев Юсупах а,цуьнан адамаллин кхоллараллех а. Шена иза вевза дукха хан хиларе терра доггаха, ша дуьйцург хIун ду а хууш дош элира цунах Нохчийчохь дика вевзаш волчу байтанча-гочдархочо Хатаев Хьусайна а.\nХатаев: «Цхьа –а шеко а йоцуш Юсуп говзанча ву, мехала говзанча а ву,лара везаш говзанча ву, дешнаш «дуца» хууш а ву. Масала цуьнан «Дала ма лайла вай,кIентий « байт хьахор вай. Кху дуьнентIехь ши тайпа хьежам, дахар тидар ду-кх. Цхьаммо муха боху,хIара дуьне Дала оьрсийн латта дуй , нохчийн латта дуй аьлла делла дац бах цара.\nХIара дуьне делла-кх. Наха вовшашца къуьйсуш, каетташ, шайна меттигаш билгальяьхна.\nЦара муха боху, мичхьа велча а, дIавоьлча а бен-башха а дац. Делан дуьне, Дала кхоьллина латта ду хIара боху. Амма вукхара муха боху. Хьо цхьанаметтехь хьалакхиънехь,оцу меттигах воьлла хьо,цигахь дIаверзар ду хьуна мерза. Оцу шолгIачарех ву Юсуп. Цо и хьуна мел дазлуш, хьуна дикачу агIор мел тIеIаткъам беш,олу я ца олу, цуьнца хадабо ахь байта мах. Цо хьан догьоьцуш, кийра дозалла доссош дIахIутту-кх хьо,цуьнан байт ешча, дуьнентIе валар санна, дIаверзар а хьайн махкахь дезаш.\nШатайпа, кхетамехь мерза,беркате ойланаш гIиттош, дуьйцу цуьнан синхааман турпалхочо безамах а»\n«ЙоIа бина суьйренан мукъамаш».\nБакъ ду хьуна,хьоьг а са ас тийсина.\nБакъ ду хьуна,хьуна го ас тийсина.\nДуьне мел ду хьуна са ас хьийзийна.\nХьан некъ ларбеш, кетIа юьйлуш,хьийзина.\nБакъ ду хьуна хьо гаре сатийсина.\nХьо лелачу новкъа бIаьргаш хьийсина.\nГIуллакх доцуш шовдане со листина.\nОйланехь хьан ойланаш ас хьистина.\n-ХIун ю-теша ирсан серло?хиттина.\nСуьйрене хьо воьхуш, бIаьргаш хIиттина.\nХаац, Адам лоьхуш мича ирсана,\nХьавас санна,хьоьга са ас тийсина…»\nМел чолхе тема а цхьа самукъа а доккхуш,дог ира-кара а хIиттош, шовкъе йосту байтанчо. Цуьнан синхааман турпалхочунна хийра хIума ду дагахь цхьаъ багахь кхин кхабар а, шалха вийлар а. Цо хьулам а ца беш ялхайо шен мел экама а. лазаме а ойланаш а.\n«Хьох со хIунда тийшира?» байт юкъара ду хIара могIанаш:\nАс сайн ойла,Iехавелла,ьан эшарех тешийцнехь,\nБехк мА била: ойла тилла хилла хьуна со хIетахь.\nДохковаьлла, еза аьлла, хьоьга дог сайн далхорна.\nИ хьан хилла гуш ца хилла, безамо дог дахорна.\nХала ду кху доццучу къамелехь,хенан цхьана гурахь Яралиев Юсупан байталлин,цуьнан синхааман турпалхочун кхиаран а, цо дахар тидаран а хьакъдоллу мах хадош, урх хецна къамел дан.\nЦхьаъ ду къастам боллуш - нохчийн исбаьхьаллин литературехь цуо юьту лар синхаамийн шорто а, кIоргалла а йолуш,беркатийчех беркате а ю. Адам дика дан сихдеш, цхьа забаре хьу а йолуш, хIора а дикане кхойкхуш санна а ека цуьнан дукхахйолу байташ. Цуьнан кхоллараллин хIатI а ду Юсуп ша санна цхьа кIеда-мерза.\nЦуьнан «Мох хьоькху» байтанца дерзадо ас сайн къамел.\nБуйннал бен йоцу, хIай, сан Нохчийчоь,\nСиркхонийн мох хьоькху хьан деган кхерчахь.\nОсала некъаш ду хьан некхах хьерчаш,\nДоьналлин юьхь йина сан Нохчийчоь!\nРеза яц кадечу кIенташна хьо,\nрицкъанан лайш хилла хьайн кIентех бохуш.\nБезаман лайш хилла мехкарех бохуш,\nРеза яц бос хазчу мехкаршна хьо.\nХIун хила хьаьхна те хьан орамах?\nКхо хIума ду баьхна сий дойуш стеган.\nКхо хIума ду баьхна хIунда ца мега,\nДависарг, дегI долчо шен дола дан!\nЯхь йолу кIентий хьайн ца хилча хIай,\nХьо ян а юй –техьа ворххIе дайх йиснарг?\nКъаьмнашлахь яккха цIе ма яц хьан нисса,\nСа оьзда мехкарий ца хилча хьайн...\nЯралиев Юсупан - 60 шо\nЦхьана хьаькамаша хестайо Нохчийчоь, кхечара – емалйо\n"Кадыровн а, къайлахчу ницкъийн а юкъаралла". Хьанна эшна Умаров Анзор вен


Нохчийчоь -- Мансуранна тIера ЖовхIарна тIекхаччалц, "Вайн Дагестан" журналан хьалхара агIо, Дечк1995.\nИсторино адамашна пайда луш беккъа цхьа кхетам бен бац, цу исторех адамаша цхьа а шайна пайденна болу кхетам схьаоьцуш ца хилар, аьлла дуьненна а вевзачу ингалсхойн драматурго Шоу Бернарда.\nИ цуьнан дешнаш бакъдеш санна ду вайнехан дахар. ХIинца а кхоччуш язйина йоцчу нохчийн исторехь дуккха а хилла сингаттаме а, къиза а яьхкина хенаш. Амма зеделлачух вайнаха эцна пайда вуно къезиг лара мегар ду, боху историн Iилманчаша.\n"Кху дахаран лар" цIе йолчу программехь ас шуна дагабохкуьйтур бу 200 шо хьалха дуьйна таханлерачу замане кхаччалц Охан--баттахь нохчийн исторехь лелла цхьаболу хиламаш.\nИза дIоггара, историк вара ала, историк а ца хилла, шен хеналара Iилманча ву ала, гIараваьлла Iилманча а ца хилла. Амма иза лоруш ву хьалхара нохчийн этнограф санна.\nОьрсийн паччахьан эскарехь гIуллакх а дина, Нохчийчу цIавирзина волу ротмистар Лаудаев Умалт дуьххьара нохчо вара вайн къомах лаьцна оьрсийн маттахь леррина яздинарг.\nНийсса 185 шо хьалха, 1827-чу шарахь винчу Лаудаев Умалта кеч а бина, зорбане баьккхина «Чеченское племя» ("Нохчийн тукхум") цIе йолу шен болх. Цунна дуккха а критика йина цултIаьхьа вайнехан къомах болчу Iилманчаша.\nДелахь а, Лаудаев дуьххьарлера нохчо ву, мостагIаша акха бу бохуш бийцинчу шен махкахойх лаьцна бакъдерг дийца гIиртинчех.\nТахана а дуккха дийцарш ду Лаудаев Умалт ваьхначу Ломаз-юртахь цуьнан дахарх лаьцна, кар-кара а луш, схьадогIуш. Дукха хенахь дуьйна шайн юртахочун кхоллам толлуш хилла ву Чабаев Лоьма.\nЧабаев: "Лаудаевс язбина болх, тIекхочийлехь а болуш, бовзийла далахь а, къезиг дара цуьнан дахаран тIаьххьарчу шерех лаьцна хууш дерг. Мелла а этнографах лаьцна хаамаш бира 20-х шо хьалха, вайнехан истори йийцар компартис шена а дитина, и ма-хетта язъеш схьавогIучу Соьлж-гIаларчу профессоро Виноградов Виталийс.\nАмма цо а ца гойтура ротмистр Лаудаев, эскарехь гIуллакх дечуьра а ваьлла, Ломаз-юрта ваха чувирзича, иза муьлхачу хьолехь Iийна, нахаца муха тарвелла. Вевзаш волчу юьртахочух Ломаз-юртахь дуьйцуш дисина мелла а хIуманаш.\nАхькенца, цхьа мор таптарш а, буха таса шаршо а оьцийн, Теркан берда йисте воьду, бохура иза. ТIекъал а волий, луьла а уьйзуш, цкъа тептарш доьшуш, юха, охьа а хоий, йозанаш деш, мохехь-малхехь хан хьош хилла Умалта.\nЦкъа иза иштта Iаш а гина, цунна улле охьалахвелла хиллера цхьа юьртахо.\n- Ва, Умалт, белшаш тIехь паччахьан эскаран бустамаш а долуш, когахь лакронан эткаш а лелош стаг ву хьо. Ткъа хьайн тIекхетта дохкуш лаьтта цIенош оцу хьаькамашка юха хIунда ца дойту ахь, хьо волчу-х геннара беза хьеший оьху, уьш лаппагI чохь тIеэца эхье ца хета хьуна? - хаьттина хиллера цо цуьнга.\nУмалта, вела а велла, аьлла, бохура, шена, ша дуьнентIехула ваьлла лелаш, гIеххьа бицбеллачу ненан маттахь:\n- Со волчу йогIу хьаша, сан лекхачу тхевне хьажа ца йогIу, со волчу йогу хьаша соьца сакъера, синмарзо эца йогIу.\n20-гIа бIаьшо тIекхача масех шо диссинчу хенахь велла нохчийн хьалхара истрик-этнограф. Ткъа иза дIавоьллина кешнаш 50 шо хьалха дIадевлла Ломаз-юртана тIегIертачу Терко херцийначу бердашца цхьана.\nЛаудаев тIе а къадина, цуьнгара йоза Iамош хилла юьртарчу бераша. Тахана уьш санна долу масийтта бIе бер догIу Умалт ваьхначу метте деша. Цуьнан ков-керт лаьттинчохь ю юртара цуьнан цIе лелаен ишкол. Гарехь, замано цуьнан синна кхачийна совгIат а ду иза".\nАмма Лаудаев Умалта шен болх зорбане баьккхале 114 шо хьалха, 1758-чу шарахь, Охан-беттан 7-чу дийнахь, инарла-майор Фрауендорф коьртехь а волуш, оьрийн эскар догIу Нохчийчу бекхаман экспедици а гIаттайой. Цуьнца хуьлу 2196 салти а, гIалгIазакхи а, 3203 гIалмакхо а, 360 гIумки а, гIебартло а, гIалгIа а .\nНохчашна гIо дан йогIу Iаьндийн, суьлийн, гIумкийн тобанаш. Дагестанерчу къамнаша къайкхам бо инарла Фрауендорфе, нохчашца тIом бар сацаде, олий.\n1785-чу шеран Охан-беттан 2-чу дийнахь инарло Потемкина прокламаци арахоьцу, нохчийн а, гIумкийн а къаьмнашка Ушурма-шайхана тIе ма хIитта, олий.\nКхин а масех де даьлча БуьрийтIерачу коменданта подполковник Матцена хаам бо, Ушурма бахьана долуш гIаттам айъина хIираша, олий.\nОхан-беттан 13-чохь, 1794-чу шарахь, Петарбухахь, Шлиссельбурган гIоьпехь кхелха Къилбаседа Кавказан хьалхара Имам Ушурма.\n1828-чу шарахь Таймин Биболат воьду Суьйлийчу цунах колони ян гIертачу тобанех лата.\n1839-чу шарахь, Охан-баттахь, Имам Шемала а, Ташу-Хьажас а барт бо Нохчийчохь а, Дагестанехь а оьрсийн эскрашна дуьхьал къийсам дIабахьа.\nОхан-беттан 4-чу дийнахь,1842-чу шарахь, Имам Шемалан бIо оьшу Дагестанан кIоштIашкахь, Казикумукхан а, Кюрин а хан коьртехь волчу элин Аргутинский-Долгоруковн эскарца леташ.\n1858-чу шарахь Охан-беттан 2-19-чу деношкахь 96 эвла хIаллакхйо оьрсийн эскарша. Таьнгичуьра Гихта кхаччалц йолчу ярташкара бахархой баха ховшабо оьрсаша шаьш ехкинчу гIоьпашна гонаха.\nАренца йолу Нохчийчоь шайн куьйга къел лаьцна шаьш, олий, дIахьедар до оьрсийн тIеман буьйранчаша.\n1859-чу шарахь, Охан-беттан1-чу дийнахь тIелетий, Ведана схьайоккха оьрсаша.\nОццу дийнахь Шемала кхозлагIа схьагулбо шен наибаш а, Iелимнах а Эрсанахь. Оьрсийн эскаршна дуьхьалбаккха тIаьххьара ницIкъ схьагулбе, олий, кхайхкам бо цо цьрга.\n1859-чу шарахь, Охан-баттахь, Макка воьду Кунта-Хьажа. Кунта-хьажийн боламна агIончаш карош хуьлу Нохчийчохь.\nОхан-беттан 28-чу дийнахь паччахьан агенташ Iеха а бой, 500 сов нохчийн доьзал новкъа болу Туркой-махкахь баха охьахаа.\n1870 шеран Охан-беттан 1-чу дийнахь дуьненчу ваьлла нохчийн Iилманча, Iедалан белхахо а, коммунистийн партийн жигархо а хилла волу Эльдарханов Таьштамар. Иза велла 1934-чу шарахь.\n1877чу шарахь, Охан-баттахь, Нохчийн дошлойн полк хьажайо Оьрсийн Iедалша туркошца шаьш бечу тIамехь дакъалаца.\nОццу шарахь, Охан-беттан 13-чохь ,буса, Сесанахь вовшахкхета гонахарчу ярташкара 60 стаг. Цара дуй боу, оьрсашца йолу юкъаметтигаш дIахадо. Шаьш маьрша хилар а дIакхайкхадо оцу наха. Симсар-эвлара Алданов Iалбаг-Хьаьжа хоржу цара Нохчийчоьнан имам.\nIаьлбаг-Хьажин гIаттам бахьана долуш тIеман роже йоккху Iедалша ерриг а Теркан кIоштI.\nОхан-беттан 20-чохь БуьрийтIера Соьлж-гIала вогIу Терк-кIоштIан хьаьким инарла-адъютант Свистунов.\nКхин а цхьа де даьлча гIаттамхой арабовлу, ДжугIуртана гена доццуш туп а тухуш. Iаьлбагна тIетов Майртуп а, Гелдагана а, Цоцин-эвл а, БIачи-юьрт а, Илсхан-юьрт а, Iаьлара а, ЦIоьнтара а.\nОхан-беттан 22-чу дийнахь Iаьлбаг-Хьаьжийн тобанаш схьаяккха гIурту Герзель а, Хасу-Юьрт а. Дуьххьара тIематасадалар хуьла церан Ишхой-юьртана генадоццуш.\nОццу дийнахь тIом хуьлу Майртупахь а. Iаьлбаг-Хьаьжица 500 тIемало хуьла. Церах лета 4 батальон а, Соьлжан полкера маситта бIе салти а, меттигера оьрсашкахьа болчу эпсарийн тобанаш а, шайца 6 йоккха-топ а йолуш.\nЭша йоьлла полковникан Нуридан тобанаш юхайовлу Куршлойн-эвлахула, Гельдиганах чекх а йовлий, Гермачиг йолчу агIор. Царна тIаьхьа боьвлла боьлхучу гIаттамхоша дIалоцу Куршлойн-эвла.\nОхан-беттан 28-чу дийнахь Iаьлбаг-Хьаьжин тIемалой тIелета Шелана. Царна дуьхьалбовлу цигара эпсарш а, коьртехь Ханбатыров Боьрщак а волуш, йохк –эцар а лелош беха нах а. И бахьана долуш, Шела а юьтий Эвтара дIавоьду Iаьлбаг-Хьаьжа.\nЦултIаьхьа цхьа бутт баьлча гIаттам хьошу. Нохчийчу хьажийначу эскаран терахь хуьлу 24409 салти, хIораниг а бIе стагах лаьтташ йолу,16 гIалгIазакийн а, нохчийн а, гIалгIайн а, хIирийн а, гIумкийн а лаамехь тIамтIе баханчу нахах вовшахтоьхна тобанаш а.\n1906-чу шарахь, Охан-беттан 4-чохь Гушмазукаев Зелимхас воь Соьлжа-гIалин гонан куьйгалхочун лакхара гIовс волу подполковник Добровольский.\n1909-чу шарахь, Инарла Михеевн лаамца Соьлжа-гIалахь гулам дIахьо Теркан кIоштIахь дехачу къаьмнийн векалша. Цигахь делегаташ хуьла Къилбаседа Кавказерчу къаьмнийн мелла а хьал долу а, Iедалехь болу а векалш.\nОхан-беттан 5-чохь Къилбаседа Кавказан тIеман гонан къайлахчу декъо рапорт кечдо, Бенахь Шемилов МуцIас куьйгалла а деш, иккхина гIаттам ЦIечу Эскаро хьашарх лаьцна. Цу гIаттамах лаьцна дуьйца историк-Iилманчо Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nАбумуслимов : "Советан Iедало дIахьочу политикана, коллективизацина дуьхьал хилла и гIаттам. Цигахь гIазот а кхайкхийна, имам а кхайкхийна. Кхайкхийна имам Шамилев МуцIа хилла. Ша Шоьнара хилла иза. Бен тоьхна меттиг Бенахь хилла. Цигара гарнизон а йохийна. Доккха эскар чу а теттина, и гIаттам хьаьшна эскарша.\nЕрриг а Нохчийчоьно шайна гIо лоцур ду, аьлла, хеташ хиллачух тера ду царна. Иза луьра гIаттам хилар гойту цигахь хиллачу тIемаша. Iедалша дийцарехь, 300 сов гIаттамхо вийна цигахь. 200 чевнаш йина а хилла. Иттаннаш байъина эскархошна юкъахь а".\nКъилбаседа Кавказан куьйгалхочо дуьйцу гIаттамхоша тIом муха бора. Уьш майпа а, доьналла долуш а хиларх лаьцна. Зударий а хилла гIаттамхошна юкъахь.\n1996-чу шеран Охан-беттан 27-чуьра Стигалкъекъа-беттан 12-гIа де тIекхаччалц болчу муьрана Оьрсийчоьнан президента Ельцин Бориса мараторий кхайхкайо Нохчийчуьра тIом цхьана ханна сацош. Иза доьзна хуьла ШолгIачу Дуьненан тIамехь толам баьккхина 50 шо кхачар даздарца.\nI996-чу шеран Охан-беттан 21-чу дийнан сарахь оьрсийн тIеман кемано ракета а тухий, воь Нохчийчоьнан президент Дудаев ДжовхIар.\nИ де дагадоуьйту Ичкерин Iедалехь цу хенахь культуран министр хилла волчу Закаев Ахьмада.\nЗакаев Ахьмад: Суьйрана 8 сахьт даьлла хан яра. Суна чIогIа дика дага догIу иза. ХIунда аьлча, цу хенахь даккхий герзаш тIедетташ йолу меттиг ГIойист яра. Ткъа иза Рошни-чуна а, Гихчуна а юккъехь хилира. Кемано ракеташ тоьхча, суна, лап-аьлла, дага а деара иза, сахьт тIе а хьаьжира со. И (телефонехула) къамел хила дезаш йолу хан яра иза. Цул тIаьхьа шолгIа де дIадаьлча цигара хаам беара, хьала вола боху, аьлла. Со хьалакхачале, суна хууш дара, цу юкъахь ЖовхIар хиллий а, ЖовхIар дIаваьллий а.\nИштта бара Нохчийчоьнан исторехь Охан-Баттахь хилла цхьаболу хиламаш.\n(ХIара программа дуьххьара эфирехь хилла 2008-чу шарахь).\nОхан-бутт (Апрел) - нохчийн исторехь


ХIири Цкаев Владимир вер луьстучу кхело меттахIоттош бу шен болх\nМангал-бутт 05, 2020\nБуьритIера Ленинан кIоштара кхел деношкахь кхидIа а листа гулллур ю Цкаев Владимир верах долу дов. И хаам кхаьчна "Кавказ.Реалиига" вийначун зудчуьнгара.\nКхелан-медицинан экспертиза юхаяйтар дехначу цхьана адвокатан дехарца юкъахъяьллера кхел стохка гурахь. Болх болор бу кхело Мангал-беттан 10-чу дийнахь.\n"Экспертизин жамI кхелахоша довзуьйтур ду. Амма кхеташ дац, стенна эшна цунна 7 бутт, иза дуьххьара еш экспертиза а ца хилча? " - аьлла къадийра Цкаева Земфирас нийсо йийриг хиларх йолу шеко.\n2015-чу шеран гурахь шен цIера вигина Цкаев Иристонан кIоштарчу полицин белхахоша. ШолгIачу дийнахь гергарчарна цуьнан дакъа карийна гIалин моргехь – йиттина ларш хилла тIехь. Оццу деношкахь, Лахьан-беттан 2-чохь Владимиран кхалхарх лаьцна Iедале хаттам беш, гуламе бевлира ЦкаевгIар.\nКхо шо даьлча бен аьтто ца баьлла Цкаевх йисинчу Земфирин шен майра верца доьзна бехктакхаман дов айдайта. 10 полисхо леван волийра. Царех дукхахберш кху тIаьххьарчу хенналц болх беш Iийна шайн даржашкахь. ХIинца уьш бехкебо шайга еллачу бакъонел совбавларна а, тоьшаллаш галдахарна а, ларамза стаг верна а.\nСтохка гурахь кхело совцийра ладегIарш, бехкебечех цхьаьннан (Цугкиев Азаматан) адвокатан Багаев Юрийн дехарца керла экспертиза яккха. Ткъа Цкаева Земфира тешна ю дов листар леррина сецадо бохучух. Цунна гарехь, зулам диначех цхьаберш ийзош а бац жоьпе.\nУкраинин кхерамазаллин сервиса ша декъахь яц, боху нохчийн тIемалошна санкцеш кхайкхорна


Герзаш деттарна вовше бехке бо Украинин эскархоша а, сепаратисташа а\nДаханчу дийнахь-бусий 16-зза герз тоьхна Украинин къилба-малхбалехь контртерроран операци дIахьош долчу Украинин эскаршна. Цунах лаьцна хаам бина тIеман операцин зорбанан сервисо. Коьртачу декъана сепаратисташа герзаш диттина Донецкерчу аэропортана а, Чернухино олучу эвлан йистошка а.\nДонецкан халкъан олучу республикан тIеман ницкъаша минометаш йиттина Старый Айдар а, Золотое а, Попасная а олучу ярташка а, ткъа иштта Углегорск эвлан йистошка а. Цул сов, сепаратисташа 5-зза Град тоьхна Украинин эскархойн позицешна.\nШайн агIор сепаратистийн векалша бехке бо Украинин ницкъаш герзаш деттар дац аьлла бина барт бохорна. Цара чIагIдарехь, Украинин эскархоша минаметаш йиттина Донецкана гонаха а, Пески эвлан йистошка а.


1 декабря в 12:08 (2009 г.)\nХож-Ахьмадан дахаран некъ. 1990-чу шарахь Курча-лойн-Эвлахь дуьххьара схьайиллира бусалба дин Ιаморан хьуьжар. И схьайиллинарг вайн Республикан Хьалхара Президент Кады¬ров Ахьмад-Хьаьжица (Дала гечдойла цунна), Ахматов Насуха-хьаьжица Кадыров Ахьмад-Хьаьжин девешин кΙант Кадыров Хож-Ахьмад-хьаьжа вара. Цхьана дех схьабевлла КадыровгΙар бу уьш – Хож-Ахьмад-хьаьжа, Ахьмад-Хьаьжа, вайн Президент Рамзан Ахматович. Хож-Ахьмад вина Кур-чалоевски районан Хоси-Юьртахь, 1942-чу шарахь. Шен дахаран некъ дΙаболош Соьлжа-ГΙалахь медицинан училище чекхъяьккхира цо, НГΙ-н пачхьалкхан хьехархойн институтехь балхара юкъах волуш дийшира. 10 шарахь Хоси-Юьртарчу фельшерийн пунктехь болх бира Хож-Ахьмада, цул тΙаьхьа Курчалоевски районан больницехь хаддаза 15 шарахь лоьралла а дира.\nБахархоша хΙетахь дуьйна диканца бен цΙе йоккхуш вацара Хож-Ахьмад. Цо олучу хазачу дашо дарба дина цамгарх хьалхаваьллера хийла цунна тΙевеана волу дархо.\nХΙетахьлерачу Ιедална гергахь мел кхераме хиллехь а, Хож-Ахьмад дукха жима волуш дуьйна бусалба Ιилма Ιамо волавелира. Дуьххьара, Казахстанехь, цунна Ιаьрбийн элпаш Ιамийнарг цуьнан деваша Сулима вара. Вайн республикан хьалхара президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин деваша а, цуьнга бусалба дин Ιаморан некъ харжийта дуьххьара юьхь йиллинарг а вара Сулима. Бусалба дин шена Ιамийна а, юха и нахана дΙахьехна а хиларна шийлачу Сибрехан набахтешкахь итт шо хан текхнера цо.\nДеваша Сулима дΙакхелхича Хож-Ахьмадана бусалба дин Ιамор дΙадаьхьира дас Жабраила. Хож-Ахьмад-хьаьжас дагалоьцу: Дуьненчу ваьлла дукха зама ялале чΙогΙа цамгар кхеттера цунах. Жимачу доьзалхочух дог ца дуьллуш дукха каеттара нанас. «Ма хьийзавахьара ахь и кΙант», – дийхира дас Жабраила. Амма нана ца къарлора. ТΙаккха дас аьллера: «Дала мукълахь, оцу цамгарх и хьалхаваьлла, дуьненчохь цуьнан рицкъа хилахь, бусалба 1илма 1амадайта д1алур ма ву ас и к1ант».\nОйлае аша: «Бусал¬ба дин 1амадайта!...». Дера ца аьлла цо дуьненан бахам гулбайта говзалла караерзо я 1едалан г1уллакхе балха вахийта д1алур ву ас иза-м!.\nХ1унда аьлла те цо иштта, аьлла хаттар х1оттийча, цунна жоп каро хала дац, Хож-Ахьмадан дайн орамашка ладоьг1ча оцу хаттарна жоп карадо. Уьш берриге а шайна бусалба 1илма 1амийна а, юха и нахана д1ахьехна а бу. «1ам лаьттинчохь ишал ца эшна» олуш ду вайн дайн. Ткъа Хож-Ахьмад дайшкахь бусалба динан 1илма лаьттина, бу¬салба динадайшца гергарлонаш лаьттина ву. Деккъа цхьа масал тоьар дара оцу белхан мах хадо: Хож-Ахьмадан а, ишт¬та вайн Президентан Рамзан Ахматовичан ден Ахьмад-Хьаьжин а дедас 1абдул-Къедира шовзткъа шарахь мута1еламаш 1амийна хилла. Пена кхоьлах Делан Элчанан (Делера къинхетам-маршо хуьлда цунна) х1усамнанас Хедижата «Беркате хир ву хьо» аьлла некха т1e мух1ар та1ийна а хилла цунна. Устазаца Кунта-Хьаьжица уллера гергарло долуш хилла 1абдул-Къедир. Дозаллица хьахадо Хож-Ахь¬мад-хьаьжас 1абдул-Къедира 1амийначу мута1еламашлахь уггаре кхиаме, хьекъална ира, сема волуш\nХоьшкалдера эвлаяъ Юсуп-Хьаьжа хила хилар, ткъа 1абдул- Къедир 1амийнарг Юсуп Хьаьжин да Байбетир-Хьаьжа вара. Х1инца вайна дагайог1учу заманах лаьцна аьлча, к1орггера дешна вара Хож-Ахь-мадан девешин к1ант вайн республикан хьалхара Президент Кады¬ров Ахьмад-Хьаьжа. Х1инца а бусалба 1илма д1ахьоьхуш, Делера шена ял йоккхуш ву Хож-Ахьмад-хьаьжа а, цуьнан ваша Хас-Мохьмад-хьаьжа а. Хож-Ахьмад-хьаьжас хьехна мута1еламаш, шайн хаарш кхин а лакха а даьхна цхьацца гечешкахь г1уллакх деш бу, районашкахь къеданаш, маьждигашкахь имамаш болуш. 1990-чу шарахь дуьххьара Хьаьж-Ц1а воьду Хож-Ахьмад. Х1етахь дуьйна цхьа а шо юкъа ца дуьтуш Хьаьждеш ву иза. Нохчийн Республикан «Сийлахь гражданин» ву Хож-Ахьмад. 2006-чу шарахь «Человек года» аьлла тешалла делла цунна. Республикан интеллектуальни Центро «Серебряная Сова» («Дато бухΙа») луш совгΙат дина 2008-чу шарахь. Ирсе а, беркате а доьзал кхиийна Хож-Ахь-мада. Кхоь а кΙант: Хож-Баудди, Хьасайн, Хьусайн – светски лакхара образовани йолуш ву, цул сов, шолгΙа исламски лакхара образовани ю Хьасайнан а, Хьусайнан а. Массо а Хьаьж-ЦΙа вахана а ву. Хож-Баудди – Республикан МЧС-н системехь къахьоьгуш ву, Хьасайн вайн Президентан Рамзан Ахматовичан гΙоьнча ву. Иза шен декхаршца дика ларош хиларан тешалла ду вайна иза метиггерчу телеканалашхула даиманна Президентана уллохь гуш хилар. Ткъа Хьусайн Приволж¬ски Федеральни Округехь вайн Республикан Президентан предста¬витель ву.\nЛеча-хьаьжа- назманча, 1елимстаг\nКъаьсттина дийца дукха ду доьзалехь уггар жимахволчу Леча-хьаьжех. Иза х1инца воцуш ву, Дала гечдойла цун¬на.\nДика к1ант вара Леча шен нанна Лайлаъна, тешаме, массарна везаш доттаг1 вара шен доттаг1ашна, дика а, те¬шаме а ваша вара вежаршна, иштта йижаршна - уьш пхиъ яра Лечин - Марзет, Малика, Сарет, Самаъ, Ирадат - берриш а шайн доьзалшкахь д1анисбелла бахар долуш бу тахана. Ткъа дена Хож-Ахьмадана ... к1ант хила ца lapa Леча, баккъалла а волу дика накъост вара, ондда г1ортор яра цуьнан. Ларамаза дацара Хож-Ахьмада, шеен доьзалхочух лаьцна ала бехке хетташехь, аьлла дешнаш: «Сайца Леча волуш муьлххачу межли¬се воьдуш дог парг1ат во¬луш, токхе волуш водара со. Муьлхха а г1уллакх, мел чолхе хиларх, цунах тешо ваьхьар вара со, х1умма а цу т1ехь иза ца ларорна а ца кхоьруш».\nЛеча д1акхелхинчул т1аьхьа Хож-Ахьмада шен х1усамнене Лайлаэ аьллера: «Хаза г1ан хиллеера вайшинна гинарг», аьлла. Х1инца, ойла йича, хетало, к1ант вицван мел хала делахь а, Хож-Ахьмадана д1аваханчу Ле¬чин метта шеен дагах кхеташ, дика накъост хилла шен шичин Ахьмад-Хьаьжин к1ант, вайн Президент Рамзан Ахматович д1ах1оьттина хилар – иза Дала цунах бина къинхетам бу, Дала цунна диканца бина бекхам бу. Мукъам хаза болуш, зуькар аларан ох1ла волу, бакъволу назманча вара Леча. Назманийн байташ, дукхахьолахь, шен дешнашца яьхна хуьлура цуьнан. Дала гечдойла цунна, Ахьмад-Хьаьжас ша мовлад доьшуьйтуш шен х1усамехь Леча волуш бен ца доьшуьйтура мовлад. Ша д1асалелочу пачхьалкхан машена чохь даиманна Ахьмад-Хьаьжас ладуг1уш ерш Лечин назманаш яра, цуьнан мукъам бара. Вайн Президента Рам¬зан Ахматовича баккъалла а дозалла дора Леча зуькар-назма ала¬ран ох1ла хиларх, цо лоруш а, цунна везаш а вара Леча. Леча-хьаьжа зуькархо, назманча хилла ца lapa, иза Klopггepa хаар долуш бийца говза мотт болуш 1елимстаг вара. Бусалба динан институт чекх а яьккхина, масийтта ша¬рахь мута1еламашна дарсаш хьийхира цо Шелахь, Ойсхарахь. Дела хьехош, Цунна муьтΙахь болчу нахана юкъахь кΙеззиг йолчу хенахь йоккха меттиг дΙалецира цо. Амма еъна кхаьчначу Ιожалло хеназа хадийра Далла Ιибадат дар коьрта Ιалашо лаьцна волчу къонахчун Лечин дахар.\nКегий бераш: кΙентий Хьамзат, Ιаббас, йоΙ ЖовхΙар, хΙусамнана Рамиса бухадитира Леча хьаьжас, ткъа Жарадат – Леча дΙакхелхинчул тΙаьхьа 4 бутт баьлча дуьненчу елира. Делан къинхетам: доьзалан дола дар шена тΙелецира Лечин вашас Хьусайна.\nДоьзалан нана – Лайлаъ-хьаьжа\nКъаьсттина довха дешнаш ала догΙу Хож-Ахьмад-хьаьжин хΙусамненах Лайлаах. Хууш дерг ду: доьзал ийманчохь кхиар, коьрта долчу декъана, доьзалан ненах доьзна ду. Лайлаан ницкъ кхечира, Делан къинхетамца, доьзалш берриш а цΙенчу ойланца, барт цхьаъ болуш, ийманехь кхион. Хож-Ахьмадан а, Лайлаан а доьзалш, берийн бераш – берриш а ялх шо кхаьччахьана ламазаш деш, марханаш кхобуш, Къуръан доьшуш бу. Лайлаан ирс хилла Делан фарз – Хьаьждар кхочушдан, цхьайттазза кхаьчна иза КаΙбате а, (Делера салам-маршалла хуьл-да цунна) Делан Элчанан Ровзате. Иза Делан къинхетам бу.\nХож-Ахьмад-хьаьжа – меттан говзанча а, хьехамча а\nХож-Ахьмад-хьаьжа Ιелимстаг хилла ца Ιа, иза меттан говзанча а, хьехамча а ву. Вайна гуш ду, Ιедалан белхашкахь вацахь а, муьлхха а, мел лакхара а дарж шех тешо мегар долуш, иза дΙакхехьа охΙла ву иза.\nВайн Президента Рамзан Ахматовича тешам баларца дуккха а цхьанакхетаршкахь Россин пачхьалкхан лаккхарчу даржашкахь болчу Ιедалан гΙуллакхъхошца къамелаш дан дезна цуьнан. Ала деза, баьхкина хьеший цецбохуш говза а, кхетаме а хуьлу Хож-Ахьмадан къамел. Республикан дуккха а бусалба нах телеэкранна хьалха гулбеш передача ю «Ийманан шовда» цΙе йолу ГТРК «Грозный» телеканалехь дΙайоьдуш йолу пере¬дача. Республикерчу бусалба наха деш долчу хеттаршна жоьпаш луш ву Хож-Ахьмад-хьаьжа. Хеттарш дукха тайпана хуьлу, амма Хож-Ахьмад-хьаьжин дала жоьпаш хуьлу.\n1990-чу шарахь вайн республикехь дуьххьара схьайиллинчу Курчалойн-Эвларчу хьуьжарехь хьеха волавелира Хож-Ахьмад-хьаьжа. ХΙетахь дуьйна мутаΙеламашна дарсаш хьехар дΙа ца тесна цо. Ислам-дин дΙахьехаран балхах лаьцна хаьттича иштта дешнаш далийра Хож-Ахьмад-хьаьжас:\n«Сайн дахарехь уггар беза а, суна сий-лахь а, тоьлла а хеташ болу бахам бу сан мутаΙеламаш. Дуьненан дукха хьалбахамах хуьйцур бацара ас уьш». Оцу дешнийн бух болуш хилар гойту хΙокху бакъдолчо. Шен кΙант Леча-хьаьжа хеназа дΙакхелхина байлахь бисина,Ойсхара-хьуьжарехь цуьнан Ιилманах пайдаоьцуш болу мутаΙеламаш – кхойтта стаг – дΙатесна ца витавелира Хож-Ахьмад-хьаьжега. Кхоъ маьхьил чекхдоккхуш болуш нисделлера иза. КΙентан тезет дΙадирзича Хож-Ахьмад-хьаьжас схьагулбира кхианза болу Ιеламаш, церан догхьостуш элира цо: «Шен кΙанта Леча-хьаьжас боккъалла а шу дезарца, бусалба дин дезарца хьехна шуна. Шена Делера яла хилийта, Лечин синна хаза а хетийта, шун синошна паргΙато а хилийта шун дешар кхачо деззачу тΙегΙане дΙакхачош, и диъ маьхьил чекхдоккхуьйтур ду вай шуьга массаьрга», –Дала мукъалахь. Массаьрга белхар делира, диъ махьил чекхдаллалц хьеха а хьехна, дипломаш луш арахийцира цо и группа. Диц ца делла и цхьанна а, хΙинца а хьахадо и гΙуллакх дукха наха.\nАтта ца хуьлу Хож-Ахьмадан мукъа хан, мадарра аьлча, хиллане а ца хуьлу. Амма оццул ша гΙуллакхашна вукъвелла хиларх шен мутаΙеламашна хан карайо цунна. Цаьрца ша садоΙуш хета цунна.\nХож-Ахь-мад-хьаьжа – маьждиган имам\nРеспубликерчу бусалба наха Хож-Ахьмадан Ιилманан лакхара мах хадош хиларх дало лаьа цхьа масал. Цо хьехна болу мутаΙеламаш хΙинца бевзаш Ιелимнах бу. Хьан хьехна хьуна, аьллачу хаттарна: Хож-Ахьмад-хьаьжа волчохь Ιемина ву аьлча, оцу муьлххачу нахана гергахь маситтазза даржехь лакхаволу иза. Дела воцчу коммунистийн Ιедалх кхерам боллушехь, Дагестане Хасав-Юьрта, маьждиге рузбане лелла Хож-Ахьмад-хьаьжа. Цул тΙаьхьа Жимчу АтагΙахь маьждиг схьадиллича цига а рузба дан лелла. Цул тΙаьхьа Курчалойн-Эвлахь маьждиган имаман наиб волуш Далла Ιибадат дина цо. X I о к х у т1аьххьарчу шерашкахь шайн юьртахь - Хоси-Юьртах ь имам ву Хож-Ахьмад-хьаьжа. П1ераскана дийнахь цо беш болчу хьехамашка лерина ладуг1у массара а. «Вайнах» телеканалехь берриг махкахошна и хьехамаш д1абовзийта таро йина оцу учрежде¬нии куьйгалхоша.\nХож-Ахь¬мад-хьаьжа - масла1атхо\nХож-Ахьмад-хьаьжин чолхечу, амма оццу хенахь беркатечу дахарехь коьрта меттиг д1алоцуш кхин цхьа aг1o ю.\nЧ1ир вайн къоман даиманна юкъахь лаьтташ, уггаре лазаме а, къаьхьа а 1адат ду. Къаьсттина иза хаалуш хуьлу вайн халкъехь т1еман, революции карчам хуьлучу муьрехь. И цатемаш ца боьрзуш дукха шерашка д1акхоьхьуш хаало вайна вешан къоман исторехь. Иштта хилла XlX-г1a б1ешерашкахь a, XX-г1a б1ешерийн юьххьехь а. Иштта нисделла х1инца а.\nЦкъа а ца йоьрзу йолу чевнаш йоьрзуьйтуш, нохчий вовшашна къинт1ера бовлуьйтуш масла1ате болх д1акхехьна вайн безачу эвлаяаша Кунта-Хьаьжас, Юсуп-Хьаьжас, 1овдас, 1овди 1елас, иштта кхечара. Ша бечу масла1атан балхахь оцу эвлаяийн дахаран некъ масална х1иттош, говза некъ бо Хож-Ахьмад-хьаьжас. Ала деза:\nХож-Ахьмад-хьаьжа оцу декъехь баккъалла волу дипломат ву. Кхолладеллачу хьоле хьаьжжина, шина а аг1орчийн дегнашна вас ца еш, церан ойланашна т1е а кхиъна, юкъаметтиг д1анисъян, уьш вовшийн т1етт1аозийна, гергабало хаар делла Дала цунна.\nМоттадала тарло, атта нислуш ду и тайпа г1уллакх. Цо говза лебечу матто, билгалдоккху вай нохчийн матто цкъа а басталур бац аьлла хеташ болу онд¬да шад баьстина меттигаш дукха ю. Х1окху т1аьххьарчу хенахь Хож-Ахьмад-хьаьжа юкъахьовзар бахьана долуш ч1ир юьтуш меттигаш хила Курчалойн-Эвлахь, Йоккхачу Атаг1ахь, Неврехь. Хож-Ахьмадан сийларам цхьана а кепара шеко йоцуш хьалаойбуш, иза нехан дегнашкахь кхин а лакхавоккхуш дерг кхин цхьаъ ду. Цунна дика хаьа ишттачу г1уллакха юкъахь дуьххьара дийцарш дар хьаьнгахула д1адолон деза, цул т1аьхьа, вукху т1ег1ан тΙехь мила юкъаозо веза, цаьрца хΙун дийца деза. ХΙора а меттехь бухахь болчеран ларамболуш, царна хьалха бехке хиларна, уьш кΙадбалийта дуьхьал хΙитто безаш кхин нах хуьлу. Дукхахьолахь, церан декъехь Делера салам-маршалла хилариг, Делан Элчанан цΙийнах болу къурайшин тайпанах нах хуьлу. Церан сий-ларам барца, меттан говзаллийца, боккхачу кхетамца дийца хаар – иза йоккха корматалла ю, доккха хьекъал ду, доккха Ιилма ду.\nДерриг дийцарш дийцина даьлла, тΙедахале хΙораммо дан дезарг шен-шен мете охьадиллина хуьлу цуьнан, цу юкъахь ала ца догΙург, дийца ца дезарг, шена хетарг дийца цхьанна а цхьа а тайпа гечо ца дуьту цо. Ала йиш ю вайн, оцу белхан баккъалла волу охΙла ву Хож-Ахьмад-хьаьжа.\nХож-Ахьмад-хьаьжа – яздархо\nВайн республикан бусалба динан «Исламан зIаьнарш» газетан редакцин кхеташонан декъашхо ву Хож-Ахьмад-хьаьжа. Х1окху шеран 16-чу январехь Зорбанан Ц1ийнехь презен-тации хилира «Исла-ман з1аьнарш» газетан редакторца цхьаьна цо язйинчу «Исламан сирлачу новкъахь» ц1е йолчу жайнин. Цхьаьна-кхетарехь дакъалоцуш бара Правительствон декъашхой - министраш, дуккха журналисташ. Гулбеллачара беза мах хадийра оцу жайнин. Х1окху сохьта шолг1а жайна зорбане кечдеш ду.\nХож-Ахьмад-хьаьжа - езачу меттигашкахь\nХ1окху шеран апрель баттахь Хож-Ахьмад-хьаьжа Узбекистанехь бусалба динан езачу меттигашкахь - Буха-рахь, Самаркандехь хилира. Боккхачу бе-замца дуьйцу Хож-Ахьмад-хьаьжас ци-гарчу зиярташка шаьш х1иттарх лаьцна, цигахь шайн хилла ойланаш.\nЦул т1аьхьа, Маккахь а, Мединатахь а цхьа бутт зама яьккхина, 1амал-1ибадат дина ц1а вирзира Хож-Ахьмад-хьаьжа. Цигахь шен кхоллаеллачу ойланех яздо Хож-Ахьмад-Хьаьжас «Исламан сирлачу новкъахь» ц1е йолчу шолг1ачу жайни т1ехь.


Урок №37 Дешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш (фразеологически карчамаш) — Урок 95\nУрок №37 Дешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш (фразеологически карчамаш)\nУрокан тема ю: Дешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш (фразеологически карчамаш).\nХ1окху урокехь вай хоуьйтур ду, нохчийн мотт хьалдолуш, говза, ира, суртх1отторан тайп-тайпана г1ирсаш болуш хилар а, вайн дайша маттахь доккха хьекъал гул а дина, т1аьхьенна схьакхачийна хилар а. Мотт вуно ницкъ болуш бу. Цо дог-ойла ойъу, эшаво, чов йо, чов ерза а йо, эхьхоьтуьйту, ойлайойту, кхетаво.\nКъоман мотт а, адамийн хьекъал а, кхетам а, г1иллакх-оьздангалла а кхиорехь йоккха меттиг д1алоцу дешнийн ч1аг1деллачу цхьаьнакхетарша фразеологизмаша. 1аламат дукха ду уьш вай маттахь. Царах цхьадерш довзуьйтур ду вай шуна.\n— Дашо куьйгаш ду Айзин, — бохура бабас. — Багахь мотт бац,\nМассанхьа шен куьг кхачо г1ерташ йоллу.\nТкъа бабас бохучух цецвуьйлура жима Асхьаб.\n— Муха хир ю дашо куьйгаш долуш, багахь мотт боцуш йо1?\n— Шуна хуур дарий бабас бохучун маь1на дан?\n— Муха йо1 ю-те Айза? Х1ун ала г1ерта баба?\nОцу дешнийн ма1на иштта хир ду:\nХаза, говза г1уллакх дан хууш йо1 ю Айза. Цунна хабарца дечу г1уллакхах к1елхьаръяла ца хаьа, массо г1уллакх дан г1ерташ йоллу.\n— Х1окху предложенешкахь билгалдаьхна дешнийн цхьанакхетарш.\n— Дашо куьйгаш ду Айзин, — бохура бабас. – Багахь мотт бац, массанхьа шен куьг кхачо г1ерташ йоллу.\nХ1окху дешнаш юкъара цхьа дош д1адаьккхича, кхеран маь1на хийцалур дара. Хьовсал шу дика тидам беш.\nХ1ара дешнаш вовшах къаста йиш йоцуш ду.\nВовшех къаста йиш йоцуш, вовшашца уьйр ч1аг1ъелла, вовшех къастийча маь1на духуш, даима цхьаьна лелаш дешнаш я дийнна предложенеш хуьлу. Царех дешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш (фразеологически карчамаш) олу.\nДешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш тайп-тайпана чулацам болуш хуьлу. Къаьсттина дукха нисло уьш халкъан барта кхоллараллехь: иллешкахь, эшаршкахь, дийцаршкахь, х1етал-металшкахь. Иштта исбаьхьаллин произведенешкахь а нисло уьш.\nХ1инца х1окху предложенешкахь болчу фразеологически карчамийн маь1наш доста хьовса.\nХазахетар совдаьлла, ког лаьттах ца кхеташ, лелара к1ант.\nНакъосташа лергах ца хьаькхира кхуо дуьйцург.\nЭццахь дош-дашера делира к1ентийн.\nХ1окху предложенешкара фразеологически карчамийн маь1наш иштта ду:\nКог лаьттах ца кхеташ – воккхавеш\nЛергах ца хьаькхира — тергал ца дира\nДош — дашера делира — дов делира\nФразеологически карчамаш, шатайпа хьекъале чулацам болуш, вайн меттан исбаьхьалла совйоккхуш, къамелан говзалла кхион меттан г1ирс бу. Цара, цхьа башхачу басарша санна, шатайпаначу маь1не дерзадо вайн къамел.\nМасала, хьовсур ду вай х1окху дешнийн ч1аг1деллачу цхьаьнакхетаршка:\n«Цхьаъ санна» — бертахь, цхьаьна бохург ду.\n«Ч1имаш-м ца биъна?» — хабарна галваьлла, нийса ца луьш волчуьнга олу.\n«Лергех мехий дахар» — хьехарш дар.\n«Б1аьрг тоха» — хьажа.\n«Корта беттар» — дехар дар.\n«Пхьуьйшахула лаьхьа эхьар» — къайлах цабезам лелабар.\nДешнийн ч1аг1делла цхьаьнакхетарш шатайпа хьекъале чулацам болуш, кица санна, халкъан меттан г1ирс бу.\nД1аяханчу урокашкахь 1амийнарг жимма карла а доккхуш, кхид1а болх бийр бу вай.\nХ1окху предложенешкара фразеологически карчамаш схьа а лехна, церан маь1наш даста хьовсур ду вай:\nМохал- маса веана схьакхечира к1ант.\n1одара ваьлча санна воьдура иза новкъа.\n«Мохал –маса» фразеологически карчам бу, цуьнан маь1на сиха бохург ду.\n«1одара ваьлча санна» фразеологически карчам бу, цуьнан маь1на чехка бохург ду.\nСиха, чехка – х1ун эр дара аша х1окху дешнех лаьцна?\nХ1окху дешнийн алар, яздар тайп – тайпана ду, амма маь1наш гергара ду.Уьш синонимаш ю.\n«Мохал – маса болар долуш ву иза»\n«Уьнт1епхьид санна текхан болар ду цуьна»\n«Мохал-маса» — чехка\n«Уьнт1епхьид санна» — меллаша\nХ1окху фразеологически карчамийн маь1наш муха нисло? Дуьхь-дуьхьал нисло. Х1ара дешнаш антонимаш ю.\nВайна ма-гарра, фразеологически карчамаш гергара а, дуьхь-дуьхьал маь1наш долуш а нисло.\nДешнийн ч1агделла цхьаьнакхетарш хаа деза, вайн матта юкъадахко 1ама а деза, х1унда аьлча цара вай къамел ирдо, хаздо, шордо.\nМотт адамийн дахаран уггаре а сийлахь-йоккха хазна ю шуна. Цундела дешан говзалла а, меттан хазна а йо1-б1аьрг санна ларъян еза вай.\nПайтаева Хадишт Абдул-Вахабовна


Светова Зоя: Халахета Страсбург Муртазалиевах ца кхетта\nМуртазалиева Зараэ Оьрсийчоьно набахтехь шераш дахийтарца харцо ца карийна Европан кхеланна – иза формализм а, харцо а ю, аьлла «Эхо Москвы» радиохь къамелдинчу бакъоларъярхочо Светова Зояс.\n«Сацамо цхьана а кепара гал ца доккху дина а доцчу зуламна Муртазалиева бехке йина хиларх долу бакъдерг», бохура Световас.\nМуртазалиева Зараа арздира Страсбурге, шена 2005-чу шарахь ечу кхеле леван ца валийра коьртачу тешех волу полисхо Ахмаев СаIид, аьлла. ЙоI тешна яра оцу стага тIекхоьллина шена террорхочун цIе бохучух.\n«ХIетахь Москох кхелехь Зараъца болхбечу адвокаташа билгал ца даьккхинера Ахмаев кхело левина а вацар, цундела Страсбурго шена Оьрсийчоьнан кхело йоьIан бакъо талхийна ца карийна боху», билгалдаьккхира бакъоларъярхочо.\n«Сацамо Муртазалиеван кхоллам хуьйцуш бац, цо дегабаам бахь а. Новкъа ду адвокатийн гIалато нийсо гучуяккха новкъарло йина», бохура Светова Зояс.\nИнститутан дешархо лецира Москох 2004-чу шарахь Муртазалиева . Низамхошна цуьнгахь тIоьрмиг карийна чохь оьккху коьчал а йолуш, аьлла бара Оьрсийчоьнан кхело иза набахте хьажош бина сацам. Оцу сацамо «Охотный ряд» базар эккхийта кечлуш хилла йоI, бохура. 8, 5 шо хан текхира Муртазалиевас набахтехь.


Оьрсийчоьнан Путин Владимир Роснефтан инарла директорца Сечин Игорца, Ново-Огарево резиденцехь, 22ГIа2012\nНохчийчохь, мехкдаьтта чекхадаккхаран завод елла сацам тIеэцна "Роснефть" компанино. Цунна дуьхьал хIинцале гIовгIа яьлла Оьрсийчохь, «Нохчийчоь кхаба кIордийна», бохуш. Гарехь, «Роснефто» боккъал а доккхучу маьхкдаьттан барам а, республикано Оьрсийчоьнна луш йолу ял а, гIараяккха хан тоххара тIехъяьлла аьлла хеташ бу говзанчаш.\nДуьххьара аьлла дацара Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, «Роснефть» компанино, дIаузучу мехкдаьттан меттана доьхьала хIумма а луш яц, аьлла. Республикехь ур-аттала ял а яц, цо луш. Цул совнах, Совета заманахь буру тоьханчу метигашкара, кхиерш лохуш талламаш а ца беш, доккхуш ду «Роснефтьс» нохчийн мехкдаьтта. Кхана-лама, цигара иза дIадалахь, тIаккха, йоккха харж а еш, лаха дезара ду.\nХIинцалца, нохчийн Iедалша бохучуьнна къора хиллехь а, тахана, гарехь, «Роснефть» компанийна лергара пот дIаяьлчух тера ду. ХIокху деношкахь, цо тIелаьцна, Нохчийчохь мехкдаьтта чекхдаккхаран завод елла сацам. Шарахь цхьа миллион тонн иза чекхадаккхалура долуш, ницкъ а хира бу боху цуьнан. Завод еллар, шина декъе декъалура ду, ткъа, ша дерг, иза еш дера ду 2 миллиард ах миллиард доллар.\nРоснефто маьхкдаьтта чохь дIадиллина латтон черманаш Приводинера терминалехь, 29Сти2007\nТахана официала хаамашкахь, Нохчийчохь доккхуш ду, цхьа миллион тонн мехкдаьтта. Амма, и терахь, гIеххь кIезгадина ду, аьлла хета, цхьаболчу тергамхошна. Царах ву, масла, политолог Кутаев Руслан. Шегахь долчу тоьшалшца, Нохчийчохь схьадоккхуш, мел лаххара а 5 миллион тонн мехкдаьтта ду, элира цо.\nКутаев Руслан: "Нохчийочхь, оцу мехкдаьттадаккхаран тIегIан тIехь болх бечу наха дийцарехь, пхиъ ах, ялх миллион тонн мехкдаьтта доккхуш ду. Официала хаамашкахь, цхьамиллион ах миллион бен дац. Цуьнах, ян луш ял а яц. И мехкдаьтта махкахь дуьсуш хилча, кхузахь бехачу нахана боккха пайда хира бара».\nОьрсийчохь националисташ, Нохчийчоьнна доьхьала айина йолу компании а гIехь жигараяьлла, «Роснефтьс», махкахь и завод йоьллура ю аьлла хаам баржийча. Миллиардашкахь долларш, дайа меттигаш йоцуш яц Оьрсийчоь, боху цара. Оцу хIуманна реза вац, историйн Iилманан академик Ахмадов Явус. Нохчийчу дахьаш долу ахча нийса доьхьала дIало республико, элира цо Маршо радиога вистхуьлуш.\nАхмадов Явус: «Роснефть» пачхаьлкхан компании ю. Цо Нохчийчохь доккху мехкдаьтта дIадухку. Лаьрча, иза 40 тIера, 60 миллиард соьме кхочуш ахча ду иза. Ткъа, вай бюджете кхочу ахчан шарахь барам бу 50-60 миллиард сом. Иза массу а хIуманна дойу ахча ду. Мехкдаьтта доьхкина ахча ша ма дарра догIуш дац юха вай махка. И ахча юхадарах, инзара вала оьшуш а, ян питана даржо оьшуш хIума ма дац».\nКъилбаседа Кавказерачу цхьанна а республико гул ца еш йолу ял гулъйо Нохчийчоьно хIокху тIаьххьарчу шерашкахь. Юха, цул совнах, кхечу тIегIан тIехь а болу пайда бу Нохчийчоьнах. Иза ша дерг дуьйцуш а, дIахьедарш деш а хила дезара, аьлла хета Iилманчин Ахмадов Явусан.\nАхмадов Явус: « Вайн республикехь, шарахь гулъеш 10 миллиард сом ца кхоччуш ял ю. Кхечу, цхьанна а, республикехь яц иза. Кхиъ цхьацца са йолу хIума а ду вай. ДIагойтуш дац вайи за.\nСуна хетарехь, вай Iедалша, ян парламенто а дIахьедарш дант дезаш дара, оха дойу ахча оццула ду, тхуна луш дерг оццула ду, аьлла. ТIаккха, цхьаберш соцура а бара, ца кхеташ берш совцура бара, хIунда аьлча, низамо бакъо ло, каьмнийн барт бохош берш совцо».\nНохчийчохь мехкдаьтта чекхадаккхаран завод еллар, иза политикан гIулч хилар гуш ду, башха леррина ца хаьжча а. Цхьабочлу эксперташ тидам барехь, тIех сов лакхабаьккхина, оцу ен йолчу заводехь мехкдаьтта чекхадаккхаран мах. Иза хIутту, завод яр бера болчу мехах. Ша дерг дIалерича, оцу заводехь цхьа барелль мехкдаьтта чекхадаккхаран мах 344 доллар дера ду,ткъа, масла дукха хан йоцуш оццу «Роснефть» компанийно эцна Европехь, баррель мехкдаьтта чекхадаккхаран 20-25 доллар мах болу завод.\nОцу компанийн хьалхалера куьйгалхо коьртехь волчу хенахь, 17 миллард соьмах ян лерина яра Нохчийчохь мехкдаьтта чекхадаккхаран завод. Амма, хIинцалерачуьнна мах бу 78 миллиард сом сов, ян 2 миллиард ах миллиард доллар. Мича бух тIера, хIунда хийцаделла и мехаш, хууш дац, ян схьахетарехь хIинца хуура а дац. Цхьана хIуманна тIехь, шеко яц нохчийн юккъараллехь. Кхана-лама, цхьа талламаш а болийна, хIёума дича, ахча лачкъи йна аьлла, ша дерг нохчашна тIетоттур ду.