Обновлено 12.09.2018 04:36 Автор: Administrator 12.09.2018 04:32\nТIаьххьара дарс чекхдаьлча, хьехархочо, у цIандеш, класс чохь гIуллакх де аьлла, сацийра Хьовраъ. 4-чу классан староста хаьржинера йоI, дешарехь кхуьуш хиларна. «Дика ду», – аьлла, хьехархо паргIат а йитина, гIуллакх дан хIоьттира Хьовраъ. Сихха, уьн тIе тIуьна горгам а хьаькхна, кехат-хIума схьагулйина, гIанташ нисдина, лаьтта горгам а хьаькхна, малх санна класс серла а яьккхина, цIа яха кечъелира хIара. ЦIеххьана, корах цхьаъ кхеташ санна, тата делира. ДIахьаьжча, кхин хIумма а ца гира. Корах арахьаьжча, хаалуш хIумма а яцара. ТIаккха, дехьа корах кхийтира цхьаъ. Хьоза детталуш санна, тата дара иза. Дехьаяьлла, бIаьрг тоьхча, тамашийна кхокха гира корехь, цхьаннах кхерабелча санна, Iаш, алла бос а болуш, ишколан тхов тIехь дехачарех тера а боцуш. Хьовраана бевзира иза – хьуьнхара къоракхокха – киншки тIехь биллина гинера цунна хIара. Кхокхина дехьа, кора кIелхула, букар а таьIна, гихь боккха ши тIоьрмиг болуш, дIайоьдуш йоккха стага яра. Сихха класс дIа а къевлина, догIанаш техничке дIа а делла, араелира Хьовраъ. ХIара яха езачу новкъа йоьдуш яра йоккха стаг.\nТIаьхьа а кхиъна, йоккхачу стеган де дика дира Хьовраа.\n– Схьало, баба, цхьа тIоьрмиг, ас гIо дийр ду хьуна.\n– Далла йоьзийла хьо, йоI, Далла йоьзийла! Ма боккха мела баккха йоллу-кх хьо, дукхаяхарг! Хала йогIуш яра хьуна со. Некъ нисбелла… Э-э-э, баркалла хьуна, – бохуш, шегара цхьа тIоьрмиг кховдира цо йоIе.\nЙоккха стаг ирча яра: коьртах хьарчийна доккха мокха чечакх йолу кортали, чух-чухула юьйхина къорза халаташ, кучамаш, царна тIехула стомма, алла хуьтан пхьуьйшашдоцург, тIергIа пазаташ тIехула юьйхина яккхий ризянкин калош, тхов тIе кхоьссина жIоммагI санна, боккха мара, аьрру бесни тIехь йоккха чинт. Амма, хебаршкаихначу юьхь тIера бIаьргаш къегаш дара, беттасина кIела хиъначу цициган санна. Уьш гича, дегIе зуз деара Хьовраана.\n– Суна хьалха гина а ма яц хьо, Баба… ХьошалгIа йогIу хир ю хьо? – саготта хилла, хьаьттира йоIа.\n– ХIаъ, я-те. ЙоьIан бераш долчу йогIу-кх, царна совгIаташ дохьуш. Жимахволчуьнан пхи шо кхаьчна селхана. Цо, машен эца бохуш тилпо етташ, амал кхачийна, кху сайн доцчу денца, схьагIерташ ю-кх. Вай, сан Дела Хьо! – саца а сецна, доккха садаьккхира йоккхачу стага.\n– Муьлш бу уьш, хьан гергара нах, Баба? Юрт башха йоккха а яц, массо а вовшийн вевзаш ма ву.\n– Дера, церан памили-м ца хаьа суна. ЙоьIан цIе Малкан ю. Цуьнан йоI яц, виъ кIант ву – уьш-м баккхий бу, гIалахь цхьаццанхьа болх беш, ткъа ас вийцина жимахверг – Iалихан – ишколе вахаза ву, – дийцира цуо, цхьацца ког а боккхуш. – Иза хьуна вевзар вац, башха чуьра ара ца вуьйлу и. Даима тилвизар хьалха Iа, киношка хьоьжуш. Къаьсттана «Корпорация монстров» дукхаеза цунна,– ша оьрсичо санна, цIена мультфильман цIе яьккхира йоккхачу стага. Иза тамашийна хийтира Хьовраана, кхидолу оьрсийн маттахь долу дош хала ма олурий цо.\n– Эвла йистехь ехаш ю сан йоI, – кхин дIа а дуьйцура йоккхачу стага. – Iедало керла дакъа деллера царна, цу тIехь цIа дина. ХIораннан шен-шен чоь а ю, массо хIума дина ца даьллехь а.\nЛуьйш-олуш, эвлах а бевлла, дакъошна юккъехь хьулбеллера хIорш. Нах хIусамаш йина ца бовлуш, кол а яьллера кхузахь, хьун санна, юькъа. Дина даьлла цIа наг-наггахь бен ца гора. Бабин а, шен а тIоьрмигаш текхош йогIу Хьавраъ кIадъеллера. Йоккхачу стеган «хIинцца дIакхочу, хIинца дIакхочу» бохучу къамеле ла а доьгIуш, йогIура иза. ЦIеххьана дитташ юккъехь керт гучуелира. Луьста кхиъначу акказин керт яра иза, кIохцалш юккъехула хьоза а далалур доцуш. Кертал чоьхьа леташ жIаьлеш а дара.\n– Кхера ма кхера, Хьовраъ, уьш дIадихкина ду, – элира Бабас, бIаьлланган серах дина зIара дIа а доьллуш. ЙоIанна дага ца догIура, ша цуьнга шен цIе йийцина хилар. Йийцина хир ю-кх, ца йийцича, муха хуур дара цунна? – аьлла, ша-шен тейира йоIа. – Чоьхьаяла, хьейийр яц хьо, хIинцца дIайохуьйтур ю, хьуна лаахь. Лаахь, Iен а мегар ду, – бохуш, уьйтIа елира Баба.\nУьйтIе йоккха яра, можа бай болуш. Дитташ а, гIа мажделла, лаьттара, арахь аьхке елахь а. ЗIенашца дихкина жIаьлеш малхехь Iохкура, цхьа а IиндагI доцуш. ГIуна тIехула даккхий, баьццара мозий хьийзара, цу чохь уьшала йолуш санна. СадаIа хала дара кху кертахь. Юхахьаьжча, зIара ца гира Хьовраана – ерригге а къохцалгийн керт яра.\n– Баба, со дIайоьду, нанас сагатдийр ду, – аьлла йистхилира йоI, тIоьрмиг лаьтта охьа а хIоттош. Цу мIаьрагонехь, тIоьрмигах ахкарг а хилла, ирх а дахана, хIаваэхь дайра иза. – Баба! – елха ийзош, кхераелла, мохь белира йоIера. – Со дIаяхийтахьа!\nКира тоьхначу цIийнан дечиган лами тIехь сецира йоккха стаг. ХIинца-м башха букартаьIна яцара иза, тIах-аьлла яра, пхийттараяьлча санна. Букъ нисбеш, хьала а таьIна, элира цуо:\n– Схьайоьлла суна тIе. Хьуна хаахь, ирс долуш хилла хьо. Со мила ю ас дуьйцур ду хьоьга, елха ца ийзош, ладогIал. ЙоI, елхар ца сацош, тIееара. Малхехь лаьттина йохъеллера иза. – Со Ешап ду, кхо бIе шо а ду со дуьненчохь деха. ХIинца кIадделла, кIорда а дина, пенсе даха лаам бу сан. Ткъа хьо сайн метта Ешапан дарже хаьржина ас. Шовзткъе итт шарахь ас Iамор ю хьо, цул тIаьхьа, ала дезачу ала а аьлла, хьо Ешап дIахIоттор ду. Реза юй хьо?\n– Яц! Суна цIа яха лаьа. Хьо йоккха стаг ю моьттуш, хьуна гIо динера ас, ткъа ахь суна тешнабехк би. Дадас хьуна могуьйтур дац, цуо бийр бу хьан болх, – бIаьрга буй хьийзабора Хьовраа.\n– Эс-сай! ЙихI-ЙихI, – аьлла, куьйгаш а ластош, ца ешаш, елаелира йоккха стага. – Хьан дадина а, нанина а вай цкъа а карор дац. ХIара меттиг, суна лиъча бен, нахана гучу а ца йолу. Кхуза тилпо ца кхета, тилвизар а ца гойту, интирнет а яц, хьокха хьала ца айбича. Бакъду, хьалаайбича, зIе дика-м хуьлу. Интирнет пхийтта мегабит хуьлу… ЛадогIахьа, Хьовраъ, ас вониг ма ца боху. Хьуна мел лиънарг хир ду хьан – ахча-бохча, могашалла, яха-ян маршо, хьайна мел луург дан, мел езнарг хила. Хьоьга ца далуш хIума хир дац. Ткъа ахь дан дезарг хIун ду? Эцца, наггахь берашна а, баккхийчарна а юккъе питана тесчхьана, хьуьнах вахнарг тилийчхьана, дарже кхаьчнарг талхийчхьана яьлла-кх хьо. Ирс дац иза?\n– Дац дера иза-м ирс! Суна сайн гергара нах ган лаьа, цаьрца яха а лаьа. Ас бийр бац нахана вуон болх. Суна ишколехь деша лаьа, доттагIашца ловза а!\n– Ас уггар тIаьхьаяьлла компутар а, массо канал лоцуш тилвизар а, мерза мел долу даа-мала хуьлуьйтур ду хьуна. Хьуьнхахь мел волу хьехархо валийна, Iилма Iамор ду. Дохкоер яц хьо.\nХьовраан нана, Кемси, кетIа а яьлла: «ХIара йоI ма хьеели», – бохуш, ойла еш лаьттара. Сахьт даьлча цIахь хуьлуш йолу йоI, кхоъ даьлча а янза яра. Жимма латта а лаьттина, меллаша ишколан агIор яхара иза. ДIакхаьчча, ишколехь цхьа а ца карийра. Цецъяьлла, Кемси Хьовраан хьехархо йолчу цIа яхара. Цул кIезга цецъяьлла яцара важа а, уггаре а дика йоI цIа янза ю аьлча. ЙоI лаха цхьаьна араелира ши зуда. Дукха хан ялале йоллу юрт яра иза лохуш. Хьовраан дас Ильяса а, нанас а, дог эккхаш даллахь а, уьйтахь гулделлачу адаме «карор яра иза-м» олура. Iедал а деанера. Хьовраъ цхьана йоккхачу стагаца эвлах йолуш гира, дакъош долче яхара а боху, аьлла хабар а деара. Юьртарчу кегийчу наха сарале эвлайист теллира, амма лар а ца карийра.\nУьйтIахь нах лаьтташ а болуш, чу а еана, охьа а лахъелла, коре хьаьжира Кемси. ДегIера гIора дIадаьллера. БIаьрахьалха Хьовраан юьхь лаьттара, селхана човхаяр Iеткъара, дагахь бала лаьттара.\nДиллинчу коре кхокха хиира, алла къоракхокха. Иза бен шех кхеташ а ца хийтира Кемсина. Цуьнан бIаьра а хьоьжуш Iара иза, олхазар эккхо дагахь а йоцуш.\n– Суна хаьа Хьовраъ стенгахь ю! – хезира зудчунна. Иза, тохалуш, дIасахьаьжира. Гуш стаг вацара. – Коре хьажа, – ас боху иза. Цец ма яла, дуьне ма ду хIара…\n– Дела вала Хьо орцах! – хьалаиккхира Кемси. – Тиларчу йоьдуш ю-кх со.\nЧу а беана, стола тIе хиира кхокха .\n– Кемси, хан яц тиларчу эха а, цатешамаш кхаба! Хьовраана орца оьшу, цуьнан ойла ехьа!\n– Со яла елла! Муха эр ду ас нахе, кхокханца къамел деш ю? Хьераяьлла эр ма ду суна…\n– Теша мел хала делахь а, хьан йоI Ешапо лен а йина, шен хIусаме йигна. Шен метта иза хилийта лууш ю иза, шен хьал-бахам а, шен бозбуунчаллин корматалла цуьнга кховдо Iалашо ю цуьнан. Хан кIезга ю, корта хьовзийна тIеерзаяхь, яйна яьлла иза…\n– Вай, сан Дела, ас хIун дан деза?! Муха йоккхур ю йоI цуьнан карара? Йоллу юрт гIаьттина, аре теллича, цхьа а Ешап а, я цуьнан ков-керт а ма ца карий. Цул сов, туьйранахь бен ма ца хуьлу ахь юьйцу йоккха стаг, – Кемси, ша хIун дича бакъахьа хир ду ца хууш, чухула дIасалелара.\n– Пхийтта шо кхачанза кIант ву Хьовраъ кIелхьараяккха ницкъ болуш. Хьан кIант Акхберд ву ас вуьйцург, – элира къоракхокхано. – Ас некъ гойтур бу, накъосталла а дийр ду. Цхьаьнгге а ма дийца. Же, маса кечве Акхберд, кхана делкъе хиллалц бен хан яц. Шийтта шо дуй цуьнан?\n– Ду. Ас муха вохуьйтур ву кIант хIун ду ца хуучу бодане? ЙоI яйна Iаш йолу со, кIантах а ялахь, хIун дийр?\nКхокха телевизор тIе хиира. МаьIачу яьшкех зIок тоьхна, стоьла тIехь Iуьллучу пультанна тIе хиира олхазар. Телевизор латочу цIечу тIеданна тIе зIок туьйхира. Ангалина чохь суьрташ гучудевлира. Кхоьлина чоь яра, мокха палс тIетесначу дечиган маьнги тIехь, йоьлхуш Iаш Хьовраъ яра, цунна гонах хьийзаш Iаьржа цициг а, къена зуда а йолуш.\n– Нана яла хьан…, – елха озийра Кемси.\n– Хан яц! – «гIур» дира Кхокхано. – Схьавеха кIант!\n–Муха кечван веза и?\n– Кога яйн мачаш юхийта, дукха бедарш а ма юха, буьйса ю алий. Кара чиркх ло, тилпо а хилийта, хи туху тапча а ло. Хина метта туьханан берам кечбе, дуткъа телат а ло, муш, шатлакхаш… Чувалаве и кIант, иза а ма ву вай лелочух тешо везаш.\nАкхберд уьйтIахь вара, наха дуьйцучуьнга ладугIуш. Дукха нах гулбеллера кхеран кертахь. БIарана кIелахь баккхий нах Iара, царна гонах кегий нах лаьттара. Iедал а дара кхузахь.\nЦIеххьана гира Акхбердана нанас корехь лесто куьг. Сихха чувеара иза.\n– ХIун боху ахь, нана?\n– Акхберд, хьо воккха кIант ву. Ас бохучуьнга ла а доьгIна, Хьовраана тIаьхьа ваха веза хьо…\n– Стенгахь ю иза?! – схьаэккха боллуш санна, шорбелира кIентан бIаьргаш.\n– Хьоьга и дийца гIерта со, амма цхьаьнгге а хаийта йиш йолуш дац. Сихха кечло…\nНанас дийцира кIанте, къоракхокхано шега мел дийцинарг. Мелла а хан елира, Акхберд ца тешаш, ца кхеташ, амма, тIаьххьара а барт хилла, новкъаделира хIара шиъ, мел оьшург эцна.\nЭвла йисте волуш, Леча дуьхьалкхийтира, Акхбердан хенара вара иза, цхьана классехь доьшуш а, цул сов, Хьовраан хьехархочуьнан кIант а вара.\n– Акхберд, ахь хIун до, стенга хьаьдда воьду? – хаьттира цо.\n– Йиш яц, Леча. Цига вайн керта дIагIо, со, хьен ца луш, юхавоьрзу хьуна.\n– Йиша яйна хьийзаш вац хьо? Стенга воьду? Накъост оьший хьуна?..\n– Ца оьшу, Леча! Сиха ву со, гур ду вай, – дIаволавелира Акхберд.\n– Схьаваийта, кхерам даг чохь болуш вацахь, – гаьннашна юккъера аз хезира кхарна.\n– И хIун яра? – аьлла, цецвелира Леча. Боданах кхералуш вац аьлла, цIе яхана вара и жима волуш дуьйна. Ткъа Акхбердна а накъост новкъа вацара. – Стенга ваийта боху цо?\n– Леча, со йишина тIаьхьа воьдуш ву, иза Ешапо ядийна. Кхераме ду хьуна, дийна юхавоьрзий а ца хаьа. Цхьаьнгге хаийта а, орца деха а таро йолуш некъ а бац ас арабаьккхинарг. Цундела, ас аьлларг хьайгахь а дитий, дIагIо. Хьайна со гира а ма ала.\n– ХIа-а-а, иштта цхьа ловзар хир ду хIара, – велавелира кIант, дIаоьхучу Акхбердна тIаьхьа а ца вуьсуш. –ТIаккха, хIета вогIу со хьоьца. Сан нана а яра йоьлхуш, ша бахьанехь Хьовраъ яйна бохуш. Класс цIанъян ша ца йитинехь, хIумма а хир дацара, аьлла хета цунна.\nШи кIант, къамел а деш, дакъойн кулана юкъа велира, Кхокхано некъ а гойтуш. ЦIеххьана Акхбердан белш тIе хиъна: «Собарделаш!»– элира цо.\nЕшапан уьйтIахь хьаргIийн гIовгIа елира. Буьйсана дIахевшина Iаьржа къийгаш, цхьамма кхерийча санна, маьхьарий хьекха юьйлира.\n– ХIа-а-а! ИтI-яI, мила ву-те доза сан хадийнарг?! – гIам-гIим деш, пенах тоьхначу кузана тIе йолаелира Жоьра-Баба, юург йо ша бохуш пхьегIаш кегош йоллучуьра юкъах а яьлла.\nКуз, керчина, хьалабахара, кIайн пен, киноэкран а хилла, серлабелира. Цу тIехь масех экран хилира. Цара гойтура кертал арахь а, чохь а дерг. КIохцалийн кертана генавоццуш лаьтташ ши кIант вара. ЙоIана галле, сихха куз охьабахийтира йоккхачу стага.\n– Ма бале а баьлла-кх и Кхокха, – ша-шена меркIела «бур-бур» деш неIаре йолаелира и. – Хьовраъ, елхарх юзур яц хьо. Яло, хьуьлла кедара картол цIанъе. Со, хьецалуш, схьайогIу.\n– Суна ца еза хьан хIумма а, – элира йоIа, «хIиъ-хIиъ» деш. – Ас юур яц хьан хIума, мацалла лийр елахь а.\n– И-м олура аша, – аьлла, тIе неI туьйхира Ешапо.\nУчахь саца а сецна, мара махе а озош, хьаж тIе куьг диллира йоккхачу стага. Малх кертал тIехьа боьрзуш бара. Муьргийн мутт Iанийча санна, цIийеллера анайист.\n– ГIомалг, – аьлла, кхайкхира цо Iаьржа цициге. Важа, когахь хьакхаделла, озаделла, лекхачу дегIехь, куц хаза йоI хилла, дIахIоьттира Ешапна хьалха. – КIордийна суна хьан кепаш, карахдолу хьа-м, – човхийра йоккхачу стага шен накъост. – Дитал хьайн ловзарш! Дало, цу берашна дуьхьал а гIой, тила а бай, чIоже бига уьш.\n«Ур-р-йауу», – аьлла, резадоцу хичаш а йина, юха и цициган хьесапе дирзира ГIомалг. ТIаккха, дедда-дедда, керта тIехула кхоссаделла, къайладелира. Дукха хан ялале, юха а дирзина, элира:\n– Къоракхокха ма бу цаьрца, ва Баба, ахь соьга ала ма ца элира! – ша резадацар гайтира ГIомалго. – Цуьнан накъосто, Ламан Лечано, йиттина зIок, хенахIоттам хийцалуш, хIинца а хаалуш ю суна.\n– ХьаргIанаш ю хьоьца йогIуш, цара гIо дийр ду. Леча генахь ду – ворхI ломал дехьа. Цуьнан йиша, речIано лаьцна аьлла, ас хабар дахьийтина, цига хьаьдда доьдуш ду и. Ма латта, сихо е!\nЦициг новкъа а даьккхина, керта уллера бецаш гулъян хIоьттира Ешап. Ша баьхна нитташ, гIундалгIеш, чIимаш боги чу боьхкина, гIу чуьра хи царна тIе а доьттина, уча дIахIоттийра. ТIаккха цIийнан маьIIерачу Iуьргара моьлкъа схьабийхира:\n– Гучубала, Моьлкъаз, гIуллакх ду дан дезаш!\nКорта гучу а баьккхина, бистхилира моьлкъа:\n– Де шелделла, суьйре ю. Шоьлаха ас болх ца бой ца хаьа хьуна? – бIаьргаш беттара цо.\n– Ас и моьлкъан ши бIаьрг схьабоккхур бу хьан! – дера дистхилира Ешап. – Шу ма дукха лен девлла! Же! маса Тентак-орам схьаба.\nМоьлкъаз кхин а чIогIа цецбелира, бIаьргаш кхин а баккхий хилира, баьццарчу кедара охьабожа санна:\n– ЦIе хала кху белхан! ХIун дан доллу хьо цуьнах? Кхо бIе шо ма ду и меттахбаккхаза! Цунах мотт Iоьттича, со а бу пхеа шарахь тентакбаьлла лелар…\n– Ас хIицца хьо, лаьтте Iовдийтина, тентакбоккху-кх! Сацае хьайн бат! Къийго шозза «къа-акъ» алале, суна хьалха орам ца хилахь, хьайн дегIе ладугIур-кх ахь!\n– Собарде, собарде, ва Ешап! Схьабохьу хIинцца, ма сиха ду хьо, ша ворхI ломан паччахь санна, – олуш, Iуьргахь къайлабелира моьлкъа. МIаьрго хьовзале, багахь орам а болуш, «хе-елхар бал баккхий вай, ме-ерза пондар лакхий ва-ай…», – бохуш, лоькхуш эшар а йолуш, гучубелира кеп хилла Моьлкъаз.\n– Хьан омар кхочушдина, накъост кIохцалийн кертан инарла! ХIа-хIа-хIи-хIи, – аьлла, боьлуш куьг коьрте даьхьна, тIехьарачу когаш тIе хIоьттира хьадалча.\nКатоьхна, Тентак-орам схьа а эцна: «ДIакхехьа хьайна!» – аьлла, учехьа дирзира Ешап.\n– ЛадугIу, Ешапцалг! КIомалг орам ца беза хуьна? – техка а техкаш, боьлура моьлкъа.\n–ПтIуоцI! хьан хотIана, – деладелира Ешап а.\nСихонца чу а еана, чIижаргIан дечигах кIурз тийсинчу пешахь цIе а латийна, яй тIехIоттийра цо. Цхьацца шабарш деш, бецаш чу туьйсура. Тентак-орам буйнара дIа ца хоьцура. Хаьара, иза дехкашна мел чIогIа беза а, охьабиллахь, цу минотана дIахьур буйла а.\n– Со цIа яхийта, – юха а дийхира Хьовраа. Йоьлхучура соцуш яцара иза.\n– Ва йоI, хьо елхарх тодала хIума дацара, соьга ладогIахьа. ХIинцца ас чорпа йийр ю, тIаккха хIума а кхаьллина, ас хьо новкъайоккхур ю. Чувеана хьаша юучух ца кхоьтуьйтуш, вахийта аьтту ма бац. Ас бегаш бинера, со хьо йийсаре лаьцна Iаш а яц, жимма сатохахьа.\nХьовраъ сецира, амма бабин къамелах ца тешара, теша лаахь а. Ткъа Ешап шен пхьор кечдеш доллура.\nДечиган маьнги бухахь шур-шур хезна, дIахьаьжча, йоIана жима дахка хаабелира. ХIара дехкех кхоьруш-м яра, делахь а иза, пIелг а луьйцуш, боьлуш санна хетта, цец-акъ а яьлла, хьоьжуш Iара цуьнга. Дахка, маьнгин кога тIехула хьала а баьлла, Хьовраана улле хилира, шех кхерало я ца кхерало а хьожуш. Юха куьг ластийра, шена тIехила бохуш санна. ЙоI, кIадъелча санна, пенах букъ а товжош, дIатаьIира. ГIайби тIехула хьала а баьлла, кхуьнан лерехь бистхилира дахка:\n– Ешапо еш йолу чорпа ма яалахь, тентак а яьлла, айхьа хIун леладо ца хууш, Iийр ю хьо пхеа шарахь. ТIаккха, юха а малор ю хьуна, иштта 50 шо дер ду, цу хенахь хьо къан а лур ю. Вайн Ешап а ю кхо бIе ахбIе шо хьалха кхечу Ешапо ялийна. Ас хIинцца цхьа буц йохьур ю хьуна, ахь иза чорпа малале яа, тIаккха цо хIумма дийр дац хьуна. Амма хьо тентакьяьлла моттийта, цул тIаьхьа цхьаъ дан хьовсур вай.\n– Ахь хIунда до суна гIо? – хаьттира Хьовраа.\n– ТIаьхьа кIархаш кхуьссуш, кху чохь даха ца дуьту тхо Ешапо. Мача тоьхна, сан деваша а вийна цуо.\n– Цициг ма ду кху чохь…\n– Ахь хIумма а элирий? – аьлла, йоIехьа дирзира Ешап.\n– Цициг ма ду кху чохь, бохура аса-м, – хьанна делахь а, аьшпаш биттар дезаш яцара Хьовраъ. Нанас иштта Iамийнера, дадас боху олуш.\nДахка йоьIан коьрта тIехьа гуш бацара.\n– И Iаьржа цициг, ГIомалг, башха цициг аьлла болх бац.Тамашийна экха ду иза, цу тIе, уьнтIепхьидан жижиг бен дууш дац. Дика ду… Собарделахь, буц схьайохьу ас.\nБакъийначу оччам чам болуш яра буц. Дукха цахиларна йиира иза Хьовраа, Ешап дIа мосазза дирзи, Iовша а Iовшуш.\nКхокхане хьаьжжинчохь сецира ши кIант. Геннара йохьуш цхьа гIовгIа яра. Накхармозийн доккха вай декаш санна хетара. Улле кхочуш яра и гIовгIа.\n– Беркема-м дац-те иза? – лерг оззийна, ладуьйгIира Лечас. – Дитташ юккъехь-м хеза и. Беркема муха догIур ду, генаш а хедош?\n– Акхберд, сихха схьаэца тIоьрмиг чуьра телат, тIетаса вайна, – элира Кхокхано, кIентан белш тIе а хууш.\nАкхберда сихха, четар санна, даржийра шайна тIехула телат. Дукха хан ялале, цIоз санна яккхийчу чуьркаша, гуобира кхарна. ТIеетталуш, телатах цIом чекхъяккха гIертара уьш, кхеран цIий мала.\n– Сел яккхий хIорш мичара евлла? – ши бIаьрг горгбина Iара Леча. – И ма доккха хIума ду, дийцича, стаг тешар воцуш.\n– ГIомалго яхкийтина и чуьркаш, – жоп делира Кхокхано. – Ахсахьт бен хан ца хуьлу церан, иштта яккхий йича, амма вайн цIий дIаэца царна оццул хан ца оьшу. Вайн телат дукха лаьттар дац, цхьаццанхьа Iуьргаш дохуш ду…\n– Сан телефон тIехь чуьркаш къахкош цхьа хIума ю – ультро-аз. Кхарна хIун дер-м ца хаьа, делахь а хьажар зене дац, – кисанара телефон хьалаяьккхира Акхберда. Цхьацца тIеданаш а таIийна, ладогIа хIоьттира. Халла хаалуш, «цIур-цIур» дора цо. Чуьркаш, ягийча санна, евдира кхарна уллера. Амма, минот ялале, юха а тIегIерта юьйлира.\n– Телатана бухара араяккха еза телефон, цо аз дика ара ца долуьйтуш хила мега, – дагадеара Лечина.\nТелатан маьIиг хьалаайина, телофон арайиллира Акхберда, цхьа чуьрк и къовзо а кхуьуш. ТIаккха хьераевлира чуьркаш. Вовшах, диттех етталуш, лелхара уьш, кийрахь тоьпан молха долуш санна.\nТелат дIа а тесна, паргIат садаьккхира кхара.\n– ЭхI, ма дика ду, уьш вайн кочара евлла! – воккхавера Леча. – Акхберда, телефон тIе-м ца ехира ахь уьш?\n– Кхузара хIумма а телефон тIе а, камер тIе а ца яккхало, – хаийтира Кхокхано. – ХIара-м хIумма а дац, кхин а яккхий халонаш ю вайна тIе хIуьттур йолуш. ХIинца, катоьххана, Iома йисте даха деза. Кертан догIа цигахь карор ду вайна. Акхберд, хIара патар чуьрко къовзийначу метте дилла.\nПатаро сихха хьаийра, лоппаг санна, дистина кIентан куьг.\nХIара Iам шина кIантана цкъа а гина бацара, жима волуш дуьйна кхузахь ловзуш леллехь а. Гобаьккхина тайп-тайпана коьллаш яра, пхьидаш екара эрза юккъехь. Хина тIехула лацабелла Iеха кхоларшкахь Iаьржа хетара. Iома йистехь уьнтIепхьидан бен гайтира Кхокхано. ГIамарна юккъехь бара иза, котаман бенал боккха а боцуш.\n– ГIамарна кIелахь ду уьнтIепхьидан хIоаш. Сихонца кху бенна гонахьа серех, коьллех керт е, и цо муха йосту гур ду шуна.\nКерт а йина, генавоццуш охьахиъна, тергоян вуьйлира ши кIант. Кхокха Акхбердан белш тIехь Iара. Дукха хан ялале текхна-а схьаера хIоьийн нана. Керт а гина, ойлаеш санна, латта а лаьттина, дIаяхара иза. Ши кIант Кхокхане хьаьжира: «Вай хIун леладо?» – боху хаттар бIаьргаш чохь а долуш.\n– Сатоха, хIинцца юхайогIур ю уьнтIепхьид, – элира олхазаро.\nВажа ян а еара, багахь бецан хелиг а долуш. Хелиг кертана тIе Iоьттича, хила а ца хилча санна, къайладевлира серий а, коьллаш а. Буц охьа а кхоьссина, бенах хIун хилла хьоьжуш йоллура нана.\n– Схьаэца и бецан хелиг! – Акхбердан лерехь элира Кхокхано.\nКIант кхийтира, и хIунда оьшу. ХIара тIеволавелча, корта а, когаш а шен гIагIана чуоьзна, къайлаелира уьнтIепхьид, ткъа Акхберд, буц схьа а эцна, юхавирзира.\n– ХIинца Ешапан керта а гIур ду-кх вай. ЛадугIуш хила деза, цхьацца гуранаш хир ду вайна кечдина.\nХIорш пхонан хьунна юкъа буьйлира. Дитташа латточу IиндагIо бода букъийнера. Алссам охьаэгначу гIашна тIе байн ког боккхуш, вогIура ши кIант. Хьалхахьа а болуш, тIаьхьа а буьсуш, ха деш, Кхокха а бара.\n– Дукха тийна ду. Сагалмат меттаххьовш а ца хаало суна, – элира олхазаро.\n– И-м суна а ца хаало, – велавелира Леча. Къоракхокха резабоцуш, хьаьжира цуьнга.\nМох цIеххьана хьаькхира, дитташ тIера гIа а эгош. Хьуьна юккъехь иштта мох хьакхар тамашийна дара. ШайтIан-мох хьаьвзира, шен кIуркIамане гIаш хьовзош. Хан мел ели а чIагIлуш бара и. Цул тIаьхьа кхин а, кхин а шайтIан-мехаша хьун яьккхира. Акхбердан белш тIехь Iачу Кхокхано ша чета а боллий, лачкъабе элира:\n– Со махо дIахьур бу, диттана букъ а тохий дIохIотта ший а, сихха муьшца дIавехкало диттах.\nКху шимма, ойла ца еш, дира цо бохург. Кхин а марсадевллачу мехаша гIаш айдина, син тIадам ца гора, лаьттахь мел Iуьллу патар хIаваэ даьллера.\n– Ешапан болх бу хIара, кхера ма лолаш, – бистхилира Кхокха. – ГIомалгин цIийзар хеза суна, вайна аьрру агIорчу диттан га тIехь Iаш ду иза. Акхберд, туьхан берам схьаэца тIоьрмиг чуьра, хи туху тапча цуьнца юла, цо ГIомалг улле доуьйтур дац. Ткъа Лечига шатлакхаш дIало, хIинца шайтIан-махехь хьийзачу гIах бIобанаш хилла, вай схьалаца гIуртур ю уьш. Амма татанах а, цIарах а кхоьру уьш.\nОлхазаро ма-бохху, кхоккха метр лекха а йолуш, инзаре ирча хIумнаш хилира доьжначу патарех. Ши ког а, ши куьг а долуш, пIелгийн метта генаш а долуш, ирча корта а болуш яра уьш. Дегаза «ша-ш-аш» деш, тIегIертара бIобанаш, кхеравелча а бехк буьллийла доцуш, хьал хIоьттира.\nЛечас шатлакх латийра. ЦIерш етташ гича, мелла а болар лахдира патарийн бIобанаша, амма ца совцура.\n– ДIакхосса, Леча, карахь эккхар ю хьуна, – мохь туьйхира Акхберда. Вукхо сихха дIакхоьссина шатлакх, уллерчу бIобина когаш кIела юьйжира. Саца а сецна, цуьнга хьоьжуш лаьттара иза, шен накъостийн боларо йохийна. Ши кIант а вара, Iадийча санна, бIаьрг биллина хьоьжуш, хIун хуьлу хаа лууш. Шатлакх иккхира, хьун екош. Иштта тата дер ду, кхарна а ца моьттура. БIоба, мохь хьокхуш, кхоссаелира, тIаккха хIаваэхь хIор а патар, ша-ша даьлла, лаьтта дуьйжира, вуьш, и сурт гина, кхин а сиха тIе юьйлаелира шина кIантана.\n– Леча, катоххий дIакхиссалахь вуьш а! – мохь беттара Акхберда.\n– Со суо-м вац кIадоян дагахь, – бохуш, сиха летайора вукхо шатлакхаш. – Со лара ца во, ахь а гIо де, Акхберд!\n– Лараве! – элира Кхокхано. – Акхберд, ахь дитт ларде! Цуьнан бохь. Хьалахьожуш хила, ГIомалг лакхара чудуссур ду. И хьайна гахь, туьхан берам тоха цунна.\nБIобанаша шатлакхийн гIовгIа ца ловра. Суй кхетча, ирхкхоссалора, тIаккха, яьржий, йовра. Амма, кхача ца луш, тIеоьхура.\n«ГIур-р», – элира Кхокхано. Акхберд кхийтира: хьалахьажча, метр бен ца йиснера ГIогмалг тIекхача. Диттан хена тIехула текхана охьадогIуш дара, буьйса санна, Iаьржа цициг. КIанта, шен герз хьаладерзийна туьхан берам туьйхира цуьнан бетах. «Юь-я-у-у!», – аьлла, мохь белира ГIоьмалге. Чо а, чкъор а мерцира цуьнан, цIийелла эчиг Iоьттича санна. Мерцина хьожа а елира. Iодара даьлча санна, ирхдедира иза. Берамах масех тIадам Акхбердан юьхь тIе а буьйжира, амма, дуьра хилар бен, кхин хIумма а дацара цуьнца.\nТкъа Леча шен тIом дIахьош вара. ТIаьххьара шатлакх чекх а яьлла, тIаьххьара бIоба тIекхечира цунна, амма, Акхберда гIо а деш, лаьттара хьалаайбира цу шимма ча-кеп санна яйн йолу иза. Лаьттаца йолу соз хаьдча, ницкъ дIа а баьлла, бIоба йоьхна, гIаш охьаийгира. ТIаккха доккха садаьккхира кхара. Муш дIа а баьстина, паргIатбевлира. Хааделира шаьш кIадделла хилар, мацалло кийра бекош, мохь бетташ.\n– Жимма садоIур ду вай, амма набъян хан яц. Ешапан хIусам генахь яцахь а, кIелонаша хан йойур ю.\n– Са-м доIур дара, кхалла хIума елахьара. Шекар-м дара соьгахь, – вистхилира Леча. – Нанас шекар эца туькана вахийтинчуьра вогIуш ма варий со.\n– Юург хир ю, – аьлла, Кхокхано, «гIур-р» олуш, шен хьуьнан накъосташка кхайкхира.\nСхьаеана ши тарсал, Кхокханца шабарш а дина, къайлаелира. Лаьтта хиъна, зингатий а гулдина, царна а омра дира. Къоркхокхий а даьхкира. Уьш а ижу лаха хьовсийра. Дукха хан ялале бочабIараш а, бIаьлланган бIараш а деара тарсалша. Зингаташа хьуьнан цIазамаш а, мангал-комарш а еара, кхокханаша – акха кхораш, Iежаш. Шина кIанта, резахилла, биира и кхача. Iин чохь болчу IаьIан дегI хадийна, чуьра хи а мелира.\nЕшап кест-кеста куза тIехьа хьожура. ТIаккха: «Кхисс-с-хIай! ХIумма а дац, шайна луург-ам хир ма дац шуна!», – олура. Хьуьнхахь боьду тIом гора цунна. ГIомалг эшар а гира. Юха шен «чорпи» тIе йоьрзура. Цуьнан тидам а беш, маьнги тIехь Iара Хьовраъ.\n– Воккхачо бохург дан деза. Ишколехь а, цIахь а ца Iамийна хьуна? – олуш, йоIана хьалха кеда чохь балгаш ехкира Ешапо.\nЙист ца хуьлуш, уьш цIанъян йолаелира Хьовраъ. Амма урс тамашийна хийтира кхунна. Чохь са долуш санна дара и, чIогIа ира а долуш.\n– Хьан цIий тIадам безаш ю Ешап, – лерехь дехкан аз хезира. – Ларло уьрсах, тешнабехк беш ду хьуна иза.\n– Суна хаьа, кхунна хIун дан деза, – олуш, маьнгин аннийн херонна юккъе а доьллина, саттийра иза йоIа. «Iа-а-ай!», – олуш, мохь белира уьрсан. Ешап схьадирзира.\n– ХIара урс мохь хьоькхуш ма ду хьан. ЛартIехь урс лохьа соьга, хIорш цIанъяйта лууш хьо елахь! – аьлла, тахана дуьххьара елаелира Хьовраъ, ша дуьххьара баьккхинчу толамна. ШоллагIа толам а бара дагахь – Жоьра-Бабин чорпа кхунна хIума дан ницкъ болуш цахилар.\n– ГIо дан гIерташ-м яцара хьо, йолаелчахьана, – бохуш, гIам-гIим деш, урс а, кад а схьэцна, дехьаделира Ешап.\nКестта чорпа кхихкира. Чам тобеш хIума тоьхна чорпа, бошхепаш чу а йоьттина, хадийна кIайн бепиг охьа а диллина, стол кечйира Ешапо.\n– Схьайола, Хьовраъ, хIума кхалла вайшимма, кампет-хIума а ю, Iаж-кхор а бу. Ахь аьлларг, тилпо а тоьхна, схьа а йоуьйтур ю. Барзо лу доттур ду. Амма чорпа дика хуьлу лунан жижиган. Цхьогало, хьуна езахь, акха котам а мерцхалдигаш а дохьур ду, эльхьаьмцаш дохур ду кондарийн баххьаш тIера. Схьаала хьайна езарг. Пицца езий хьуна?\n– Бен а яц суна-м кхалла хIума. Нанас юург хержа Iамийна яц со.\nКхин йист ца хуьлуш охьахиъна, хIума кхаьллира Хьовраа. Ткъа Жоьра-Баба кIелдIахула хьоьжура йоIе, цуо чорпа моссазза молу ела а къежаш.\nНеI туьйхира. Араелира йоккха стаг. Арахь, мерцана хьожа а йогIуш лаьтташ, ГIомалг дара. Кога тIе а, тIаккха бетах а мотт хьоькхура цициго.\n– Суна кIордийна и ши кIант а, хIара йоI а! – дера элира цо. – Уьш хIаллакбан пурба ло суна, кхерабелла юхабовла туьгуш бац уьш.\n– Собарде, ГIомалг! Хьовраа чорпа йиъна, хIинца иза дIаюьжур ю, хьалагIаьттича, хIумма а дагадогIуш хир яц. ТIаккха паргIатдер ду хьо. Ас хIинца Iаьржа-Хожига схьавола олу, цуьнан эрчонех хьалхабовла ницкъ тоьур бац цу берийн а, церан накъостан Къоракхокхин а. Iаьржа Талун кхеташоно пIелг ма Iотта аьлла Къоракхокхех. Серлонан БIаьхошца бина барт бу шайн боху. Вайшимма лелочунна башха реза а бац уьш, делахь а мелла малбелла, со мацца а цкъа пенсе яха езий хаарна. Дало, «Боккха Чхар» уллехь собарде, цига вогIур ву хьуна Iаьржа-Хожа. Ларор ду шу, йиснарг йоккха хан а яц.\n– Хьан чорпа а мела, йоI иэсах юхуш хилча, вай стенна ларло цу берех? Iаддабита ца мега уьш, хIаллакбан йиш ца хилча?\n– Ца мега! Ма де Iовдал хаттарш! Кхана шийтта далале йоIанна уьш гахь, доллу хIума дагадогIур ду, мел лелийнарг эрна хир ду.\nЕшап чудеара, «цIа-акъ» аьлла, неI йоьллуш. Хьовраъ хIума йиъна яьлла, маьнги тIехь Iара, юьхь тIехь цхьа а сингаттам боцуш.\n– Дика йоI ю, бабин йоI ю, – делакъежира Ешап. – Наб йогIий хьуна? Ас мотт буьллур бу, зезагийн хьожа йогIу кIайн мотт.\n– Дера дика-м хир ду, наб тIегIоьрти-кх суна, –дуьхьал куьг лоцуш, бага гIаттийра Хьовраа.\nДехьа чохь биллира Ешапо мотт. Боккхачу маьнги тIехь кIеда гоь а, назбарш а, стомма юргIа а Iуьллура.\nЙоI дIайижира, «буьйса декъала йогIийла!» – аьлла, араделира Ешап.\nЖимма хан яьлча, хIусамехь массо а гIовгIа дIатийча – Ешапан боларан гIовгIа йоцург – дахка беара Хьовраан гIовле.\n– Буьйса юккъе яхча, Ешапо уьйтIа а йолий, гIу чуьра хи оьцу. Циггахь хи цIера тIехь кхехка а дой, чу къийган месаш тосий, цу чу когаш бохкий, сохьтехь Iа. Могашалла чIагIйо иштта. Цу хенахь, набкхетий, хIумма а ца хезаш хуьлу Ешап, массо къиг маьхьарца гIаьттича а ца хаало цунна. Цу хенахь араялахь, Ешапна карараяла аьтто хир бу хьан. Сан воккхахволчу вешина хезнера, кертал арахь атйокхаша дуьйцуш: хьуна тIаьхьавогIуш хьан ваша Акхберд, цуьнца накъост а ву, хьан хьехархочуьн кIант Леча.\n– Хьо соьца дIабогIур буй? Ас дика лелор бу хьо…\n– ЦIур-цIур-цIур, – гIадбахана, белабелира дахка. – Со туьйранера дахка ма бу, сан мас шо ду хаьий хьуна? ШоллагIа бIе шо доладелла-кх. Сан цIа кхузахь ду.\n– Кхуза мел йогIу йоI кIелхьарайоккхуш Iийна бер буй хьо? Ешап мацца а цкъа дIадала дезаш дац?\n– Шек ма яла, дуккха а мехкарий бу хьуна кхуза кхача лууш а, кху меттигна хьакъболуш а. Оьшург гучуяьлча, суна хуур ду.\nБIов санна ондачу, Боккха Чхарана, буьххье а даьлла, Iаьржа-Хожа боданехь гучуваларе хьоьжуш Iара ГIомалг. Шен букъ тIехьа мела хьоькхучу махе ладоьгIура цо. Евзачу хьуьнан хьожанал сов, ши кIант а хаалора, цаьргара маьIа хIумнаш а, шишан чохь бисина туьхан берам а, когара мачийн неI а, ризянкин айраш а. Къоркхокхин хьожа яцара хаалуш. Цунна хаара и, ца хаайолуьйтуш, лачкъо. Буьйса юккъе яхале хийцалур болуш бара мох, юьхь-дуьхьал богIур бара иза, тIаккха гур ву Iаьржа-Хожа, цуьнан «IатIар-м» хьеннан мераIуьргаш зийзор йолуш дара. Буьйса Iаьржа яра, бIаьрга Iоьттича пIелг а гур боцуш. Дитташ, кхераделча санна, дегадора, наггахь дужучу гIанна сингаттаме тIаьхьа а хьоьжуш. Мох сецира, хIаваъ лаьтта доьжча санна. Юха лаьттара масех гIа хьалаойуш, ГIомалгана дуьхьал хьакхира. ТIулга тIехьара меллаша хьалабелира Iаьржа-Хожин боккха кIунзал-корта. Боккха Чхар санна, лекха вара иза. Шен хийра йолу мокха цергаш можа юккъера гучуйохуш, велакъежира и, ша Iадийначу цицигах самукъадолуш. Ча санна ваьлла, кIомалган кIадех тегна коч юьйхина, когахь тIаьрсиган кIархаш болуш вара Iаьржа-Хожа.\n– Цкъа а ца дулу-кх со хьан хIуьмалгех, Iаьржа-Хожа, –тIулга тIера охьа ца дожа юьстах тасаделира ГIомалг. – ЛартIехь ван мегаш вац-те хьо?\n– Дуккха хан яра со, сагатлуш, хьехахь веха, жимма бегаш бан лиънера. Хазачу йоьIан кеп эцахьа, – воьлура важа.\n– ГIуллакх чекхдаккха ахь, тIаккха дуьйцур вай захало. Ца го хьуна сан юьхь тIехь цара динарг.\n– Вай марах-м доккхур ду хьуна царна и.\n– Марах-м соьга а даккхалур дара, Ешапо пурба деллехь. Iадо беза уьш. Толкхабаха а мегар ду, хьуьна юккъе ца боггIучу хьоле. Ишттачу гIуллакхийн пхьар вац хьо?\n– Цхьа а проблема яц. Ю-туб чуьра тIаьххьара ролик гиний хьуна?\n– Муьлха? – цецделира ГIомалг.\n– Хьуьна юккъехь мотоцикл хаьхкина вогIу стаг Iункар эккхаш ерг. Мотоцикл цхьана диттах кхеташ, тIехь Iаш верг вукху диттах кхетта, коьллаш юккъе а воьдуш. Мел хаза ю хаьий хьуна?! – гIадвахнера Iаьржа-Хожа.\n– Ма алалахь, айхьа цуьнан чкъурга юккъе хьокха боьллира?\n– ХIаъ, со вара и. Хьа-хьа-хьа-а…\n– Хаза-м ду. Лакхахь дIахаахь, гIуда тухур ду хьуна. Дика ду, кхана хьожур ду со. Цкъа кхаьрца дерг къастаде вай.\nЭкхан тачанахула вогIура ши кIант. Кхокхано некъ гойтура, вуьшта-м фонарик а яра кхаьргахь.\nТийналла ятIош мохь хезира, микрофона чухула воьлхуш а, воьлуш а цхьаъ волуш санна. Ши кIант охьалахвелира, гIовгIано когаш лахийна.\n–Iаьржа-Хожа схьакхаьчна. Вайна дуьхьалвогIуш ву иза, ГIомалг а ду цуьнца. Некъ хийца беза. Леча схьакхаччалц хан еза вайна, – элира Кхокхано.\n– Со схьакхаьчна. Кхачаза велахьара, хIумма а дацара, – вистхилира Леча, велааьшна дан а гIуртуш.\n– Хьо ца вуьйцу ас, Леча. Олхазар, Ламанан Леча, ду иза, вайн накъост, Iаьржа-Хожица ларор долу. Боккхачу Чхаран тIе доьлхуш дара вай, ткъа хIинца аьтту лоцуш, гу буьххье а девлла, майдане дисса деза. Хьуьна юккъехь Лечина Iаьржа-Хожица лата хала хир ду, цундела шерачу ара бохур бу вай уьш.\n– Iалелай, ма доккха хIума ду хIара! – цецвуьйлура Леча. – Тхан лулара Лечий, Хожий а ма летира стохка вовшех. Бакъду, и шиъ-м мелла вара. Дажаллий, олхазаррий леташ кино чохь бен ца гина суна.\n– И дов-м цхьанне а магерга хир ду хьуна, – сингаттаме бара Кхокха.\n– Цунна муха хиъна, вайна орца оьший? – шекваьлла, хаьттира Акхберда, хьуьхьавоьлла, са а доьIуш.\n–Ешапо аьшпаш боьттина, ворхI ломана дехьа дахийтинера иза, амма сан дехарца, ТIам-шера чIегIардиг тIаьхьа а кхиъна, юхадерзийна.\nГу тIе довла хало дара, охьаэгначу гIаш тIехь когаш шершарна. Са а кхачийнера, делахь а Iаьржа-Хожа ган ца лааро ницкъ лора берашна.\nЕшапан пенах кхозучу сахьто I2-за «къа-а-къ» олуш, хан кхайкхийча, меттара а гIаьттина, неIаре йолаелира Хьовраъ. ХIара иштта атта хир доций йоIана шена а хаьара. КхозлагIа ког баьккхича, кога кIелахь «тIох» элира. Хьовраъ сецира. Иштта тата мино доккху, шена тIера ког хьалаайбича, эккха бохуш, дийцинера берашна школехь. ЦIа чохь мина хуьлийла дацара. Ешапна, мел ирча елахь, шен хIусам хьоме хир юйла хаьара цунна. Кхера а ца кхоьруш, кхин а цхьа гIулч яьккхира йоIа. ЦIеххьана, мохь тухуш, ша пожарни машен йогIуш санна, стогарш летира. Тхов кIелара чиллан бой Хьовраана тIе юьйжира. Маьхьарца цу юккъе яхана йоллу йоI юха а дехко кIелхьараяьккхира. «Со хьоьга ала биц ма белира», – бохуш, сихха цистира цо чиллан бой.\n– НеIаре ма гIо, цигахь а ю Ешапо кечйина кIело. Корехула араяла. Кора кIелахь лаьтташ хин ведар ду хьуна. Iана ма делахь. Сонехь лаьтта Ешапан четар схьаэца, хьо къийгех ларйийр ю цо. Ешапна чIогIа хьоме ду и четар, цунна тIехь зил бан а яьхьар яц цхьа къиг. Гали чуьра масех балг хьайн тIоьрмиг чу йилла.\n– Дика ду. Балгех хIун до? – кор диллира Хьовраа.\n– ТIаьхьа хуур ду хьуна.\nМела мох юьхь-дуьхьал хьаькхира буьйсано. Меллаша, тата ца даккха гIерташ, араелира йоI. Лаьтта дIахIоьттира. Цу минотехь кертахь мел йолу къиг маьхьарца гIаьттира, жIаьлеш лета дуьйлира. Ешап наб еш дара, когаш боги чу а бехкина. Сихха, четар шена тIехула а лаьцна, кертехьа едира Хьовраъ. Шена тIаьхьа богIу дахка, катоьхна, схьа а эцна, кисана биллира цо. Керта улле кхаьчча, четар тIехула а лаьцна, охьалахъелира Хьовраъ. Къийгаш стигалахь хьийзара, буьйса самаяккха гIерташ санна.\n– ХIинца хIун до вай? – хаьттира Хьовраа дехке.\n– Хьан букъ тIехьа лергъяхаран бен бу. Лаьттах даьккхина шуьйра Iуьрг гой хьуна, аннийн горга неI йолуш? Меллаша пIелг тоха цунах. ЧIогIа тохахь, реза хир яц лергъяхар.\nЯраш дIасатеттина, неI гучуяьккхира йоIа. Жимма ойла а йина, неIарх пIелг туьйхира.\n– Мила ву цигахь? – аьлла, резадоцу аз схьахезира чуьра.\n– Тхо ду. Схьаелла неI! – аьлла, бистхилира дахка.\n– Буьйса юккъе яхча, кертахь мел йолу къиг гIаттийна, цхьаъ леладо хир ду-кх ахь, – бохуш, «бур-бур» деш, масех догIа даьккхира лергъяхаро.\nТIехь копастан суьрташ а долуш, мокха бос болу пижама яра пхьагална тIехь. ЦIен бIаьргаш лепара карарчу чиркхан серлонехь.\n– Лаа лелий шу? – хаьттира цо, «марша догIийла» меттана, чиркх коьртал лакха а боккхуш.\n– ХIара йоI кертал дехьаяла езаш ю-кх.\n– Суна Ешапца дов оьшуш дац, кхин некъ лаха шайна.\n– Кхоьру хьо цунах?\nПхьагалан балда тохаделира. ТIаккха, соцунгIа а йина, элира цо:\n– Кху кертахь Ешапан йоллу бакъо сан а ю. Сан гIуллакх дац цунах кхера. Цхьогалш, чагIалкхаш кху кертахь ян а яц.\n– Оха мах лур бу.\n– Мах? ХIун ю шуьгахь?\n– Нисъелла балгаш ю-кх.\n– Шиъ лур ю…\n– Дика ду, схьало кхоъ.\nХьовраа шегара кхо балг дIаелира. Дехьаяла еза Iуьрг готта дара, йоI ялалур яцара цу чухула.\n– Са ма гатде. ГIарипийн (волшебники) кертахь ма ю хьо, неI пхьагало хIинцца шорйийр ю.\nБуйнахь перфаратор а йолуш гучуелира лергъяхар. Цецъяьлла, бага а гIаттийна, цуьнга хьоьжуш лаьттара Хьовраъ. «ХIара-м сахиллалц болх бан йоллучух тера ду», – ойла хьаьдира цуьнан коьрте.\n– Хьа-хьа-хьа! – елаелира пхьагал. – Хазахета сунна, адам цецдоккхуш. БIаьргаш сайчул а баккхий хуьлу церан.\nПерфаратор охьайиллина, шен тIодаш лестош, неI а, чоь а шорйира цо.\n– Чоьхьаяла. ДIо неIарах араяьлча, кертал дехьа хир ю хьо, – аьлла, пIелг хьажийра лергъяхаро.\nХьовраъ дехке хьаьжира. Кхуьнга гIийла схьахьоьжура доттагI.\n– Дависа, соьца дIабан аьтто белара хьан!\n– ХIумма а дац, Хьовраъ. Хьо дика йоI ю. Дика адам а хир ду хьох. Ган доьгIнехь, гур ду вай. Кертал дехьа ву хьуна хьан ваша а, Леча а. ГIомалгах ларло. Iаьржа-Хожа а, Ламан Леча а леташ гур ду хьуна. Цу юкъана Акхберд каро веза ахь. Кху панаро гIо дийр ду хьуна, – аьлла, жима фонарик кховдийра дехко йоIе. – Iаьржа-Хожа толахь юхайола пхьагалан неIаре, ГIомалган карайоьдучул а гIоле хир ду хьуна иза. Марша гIойла!\nКертал дехьаяьлча, бодане кхечира Хьовраъ. БIаьргаш мелла а буьйсанан боданах боьлча, аре а, цул дехьара хьун а хаалора. Кхуьнан дегI эгадора, гобаьккхина бIобанаш ю моьттуш..\nГу тIера чу а воьссина, хьуьна йистехь сецира ши кIант.\n– Стенгахь ду Ламан Леча? – аьлла, хаьттина, Кхокхане вирзира Акхберд.\n– Схьакхочуш ду, шен хенахь даьхки вай кхуза а. Бутт стиглахь латабе ала деза, – стигала а бирзина, шен къора илли элира олхазаро.\nИлли чекхдалале стиглахь бутт гучубелира, аре а къагош. Майданна юккъехь, йоккха варзап белш тIе а йиллина, лаьтташ Iаьржа-Хожа вара, цавашаран велар юьхь тIехь а долуш. Леча схьакхачаре хьоьжура иза. Ткъа важа-м хьен ца делира. Дарц даьлча санна, мох тухура цуьнан кхо метр шуьйрачу тIемаша, Iаьржа-Хожа а когаш тIера галвоккхуш. Ши гIат йолу цIа санна лекха дара, лаьтта доьссина Леча. Майраллах дуьзна дара бIаьргаш, терс-маймал тур санна ира яра зIок. Бакъ дацара, и гича, Iаьржа-Хожин дог тоха ца делла бохург.\n– Iаьржа-Хожа! – кхайкхинчу Лечин озо дитташ ластийра. – Хьан дIаваха аьтто бу, могашалла совъяьлла вацахь.\n– ТIаьххьарлерачу шина бIе шарахь дегI лацаделла сан, меттахдаккха мостагI воцуш. Деттина олхазар даанза а дикка хан ю, хьо санна доккханиг, – аьлла, бIе шо долу поп санна онда варзап сара санна, лестайора Iаьржа-Хожас.\n– ХIинццалц Iаьржа-Хожа вара хьо, кхин дIа Цхьа бIаьрг болу Хожа хир ву хьох! – олуш, тIехьаьддачу Лечано коьртах тIемаш тоьхна, лергаш къардина, тентакваьккхира Iаьржа-Хожа. БIарзвелла, хьераваьлча санна, варзап лестош вара Iаьржа-Хожа, цIийзадеш, хIаваъ а хедош. Юха тIехьаьдда Лечано тIаьхьашха белш тIера лаьцна, лаьттара айвина, хьовзавина, лаьттах туьйхира шен мостагI. Лам иккхича санна, мохь белира Iаьржа-Хожин кийрара:\n– Бакъдац хьуна моьттург! Аьттехьа а дац!\nСихха когаш тIе а хIоьттина, варзап а лаьцна, дуьхьалвелира иза олхазарна. Цунна орцах дедда ГIоьмалгах шен бIаргкхетча, Лечина накъосталла дан хьаьдира Акхберд, цунна тIаьхьа Леча а.\n– Ма гIо ши кIант! – бохуш, мохь беттара Кхокхано.\nЛаман Леча лахделла, Хожина тIелата кечделлачохь, тебна, тешнабехкаца кхоссаделла олхазаран тIомах тасаделира, цIеххьана, лом санна, доккха хилла цициг. Цу мIаьргонехь, ластийна вукха тIомах варзап тоьхна, дожийра Iаьржа Хожас Леча. Дог гIелделла лаьттах кхеттачу Кхокханах исбаьхьа хаза йоI хилира. ТIекхаьчна вогIучу Акхберда шен тапчи чуьра туьха-берам беттара ГIоьмалган бетах, селханлера чевнаш Iийжош. Ткъа Лечас ша дечиках йина гоьмукъ Iаьржа-Хожина варех Iоьттира. Цецваьлла, юхахьаьжира важа. Ткъа цицигга-м маьхьарца, сардамаш а доьхуш, дедира.\n– ХIара хIун зингат ду со къийзош дерг?– элира Iаьржа-Хожас.\nБаккхий бIаьргаш лепош, хьалахьоьжуш лаьттара кIант, гоьмукъ дIа ца хоьцуш.\n– Схьавада, Леча, схьавада! – дIаозийра иза Акхберда.\n– Акхберд, уьнтIепхьидан буц Ламан Лечин тIемах ца Iоттахь, толур дац и! – мохь туьйхира Кхокхано.\n«ТIаккха, Ешапан керт ясталур ма яц соьга», – ойла хьадира Акхбердан коьрте. Iаьржа-Хожас шен варзап олхазарна тIехула айбира. «Цхьаъ дийр ду-кх», – аьлла, буц Лечин тIемах Iоьттира кIанта.\nЛаман Лечина меттадан и кIеззиг хIума тоьира. ТIемаш охьа а кхиссина, лекхачу ондачу дегIехь къонах хилира цунах. Цуьнан карахь гоьрда тур дара. Цеста йолийра цо Iаьржа-Хожин варзап, дечиг доккхуш санна, чIеш дIаса а кхуьссуш. Ешапан гIоьнчин бIаьрг тIаьхьа ца кхуьура лесточу туьрана. Хедийна, верина, мела цIийх вуьзнера иза. Стелахаьштиг санна, чехка тур хьаькхна, Iаьржа-Хожин бIаьрг баьккхира турпалхочуо.\nГе ятIийначу гомашо санна, мохь хьоькхура Iаьржа-Хожас. Шех къинхетам бахьара бохуш, доьхура, кхин цхьанне а ша зуламе вер вацара бохуш, чIагIо а йора.\n– ДIавала суна гучура, хьайн болх ахь буьтур боций суна хаьа! – элира Ламан Лечано.\nЛаьттахь цIийн тачанаш а юьтуш, ГIоьмалган тIаьхьа дIавахара Iаьржа-Хожа Ешапе шен чевнаш ерзаяйта.\nШи кIант Iадийначу йоIанна гонаха хьийзара, иза меттаяло гIерташ мох а бетташ. ТIевеана Ламан Леча вистхилча, елаелира Кхокха (цуьнан цIе иштта хиллера).\n– Леча! – олуш, маракхийтира и цунна.\nШи кIант, цецваьлла, хьоьжура.\n– ХIара сан ваша ма ву! – аьлла, елаелира Кхокха.\n– ХIа-а?! – аьлла, велавелира хIара шиъ а.\n– Акхбе-ерд! – генара мохь хезира кхарна. – Ва-а, Акхберд!\nДIахьаьжча, фонарикан серло а гира.\n– Хьовраъ! – сирла майда хадош, дуьхьалведира ваша. – Со кхузахь ву хьуна.\nДукха хан ца ийшира цу шинна вовшахкхета. Къевллина маравоьллира йоIа Акхберд. БIаьрхиш совца ца лора цуьнга:\n– Дийцича, цхьа а тешар а ма вац… Хиъ-хIиъ, – бохура цо.\n–Дерриге а чекхдели, Хьовраъ. Вай хIинца цIа гIур ду. Соьца Леча а ву, Ламан Леча а, Кхокха а ю. Леча, стенгахь бу уьш? – хаьттира цо тIевеаначу кIанте.\n– ДIабаха, Акхберд. Ешапца и сурт хилла алий, баккхийчарна гIо ца деш ма Iе бохура.\n– Со царна баркалла ала гIерташ ма вара.\n– Цара, шайна хаьа, бохура.\nАкхбердан тилпонан горгали беттабала буьйлира. Ягарйина цаваллал дукха жоп даланза горгалеш дара тилпо тIехь.\n– Карийна, нана, цIа догIуш ду! – элира Акхберда.\nШортта фонарикийн серлонаш гира кхарна дакъошна юккъехь. ХIорш лоьхуш леларш бара уьш. Ткъа Ешапан керт яйнера.\nХIара кхоъ серлонна тIе дIадоладелира, «хIумма а ца хиллера, йоI цIа йогIуш, хьуьна юккъехь тилаелла хиллера», – ала барт а бина.


"ДIогахь богIуш нохчий бу, арсаш хьекхар хир ду". Францерчу эксперта - Украинерчу тIамах лаьцна\nОхан-бутт 01, 2022\nЧиллан-беттан 24-хь президентан Путин Владимиран омраца доладелла Украине тIамца чугIортар дукхачу хьолехь Оьрсийчоьнца дозанехь долчу мехкашца Москвас хьалха лелийначу политико хьехнарг ду.\nХIинцлера тIом дерриг аьлча санна Оьрсийчоьнан къаьмнех хьакхало, хIунда аьлча, царах доккхачу декъан векалш Украинерчу тIеман тийсдаларшкахь дакъа лоцуш бу. Царлахь бу нохчий а.\nТIом болабелла бутт баьлча Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Соьлжа-ГIалара Украине новкъа бовлучу "шайн лаамера" тIемалой тIехь болу зурмаца вовшахтоьхна динамике видео гайтира. Оцу дийнахь уьш дIакхетош лаьттачу гергарчу наха дIаязйина видео гучуелира интернетехь. Цигахь хеза зуьдарийн белхарш, царах цхьахйолчо олу "ерриг Нохчийчоь хьалагIаьттича" цхьа а тIаме вуьгура вацара.\nНуьцкъаллин структурин белхалой а, уьш тIаьхьбевлла хьийза бахархой а бу нуьцкъаха тIаме хьийсош тIечIагIдо Кадыровн режимна оппозицехь лаьтта блогераша а, телеграмерчу каналаша а.\nУкраинера хиламаш а, царна юккъехь Кавказан роль а шена муха го дийцира редакцига The International Institute for Strategic Studies лакхара Iилманан белхахочо, Парижан политикан Iилмананий Sciences Po институтан хьехархочо Гордадзе Торнике.\n- Оьрсийчоьнан президента Путин Владимиро Украине чугIорта сацам къаьсттина хIинца стенна бина?\n- Суна хетарехь, кхузах масийтта факторна тIе тидам бахийта беза. Дуьххьарниг, цхьаъ а, ах шо хьалха Лукашенко Александро харцтарбина Белорусера харжамаш шайх олурш хиллачул тIаьхьа Путине дуьненаюкъарчу хьолах лаьцна кхетам беана. Дукха нах цунна дуьхьала бевлча Путине орца деха вахара иза. Иштта кхечира цунна Беларусь. "Оьрсийн дуьненан" хьалхара дакъа дара иза, оьрсийн президент кхин дIа ваха хьалхатеттира цо. Киеве кхача 80-90 километр бен йоцу латтанаш кхечира цуьнга. ТIеман агIонера ойла йан волавелча Белорусь – чIогIа дика совгIат ду Москвана.\nШолгIа делахь, Путин тешна вара Малхбузе гIорадайна хиларх. Афганистанерчу хиламаша а гайтира вайна Америка эшна хилар а, кхин дIа оцу махкахь севцина Iан церан аьтто ца хилар а.\nАфганистанера кечам боцуш американан эскарш арадахарехь Путинна гина Американ Цхьанатоьхначу Штаташа дерриг дуьненан политикан коьртехь хиларан позициш дIаялар. Цул сов, массо хенахь лелаш ойла яра, демократаш – шаьш гIийла нах бу, арахьарчу политикехь дукха кIеда бу, бохуш. Вуьшта аьлча, Путино башха лекха мах ца хадабо Байденна.\nКхозлагIа делахь, гучудаьлла Путино сацамаш ша-цхьамма тIелоцуш хилар, жимачу гонаца бен дага ца волуш. Ткъа оцо баккъала долчу хьолах дIахаьдда вуьту иза, хIунда аьлча, цуьнан гонахьа цхьа а вац, цунна хетачунна бIостнехьа ойла йолуш, вуьшта аьлча, шен тIелецамийн туннель чохь ву иза.\nПутинна оьшу истори юкъа вахар\nУкраина Путинна гергахь цуьнан ерриг политикан карьерехь коьрта Iалашо хила тарло. Иза ша цхьаъ волу куьйгалхо ву, хIинцле а къена ву, мультимиллиардан хьал хила мега цуьнан. Хетадала мега, кхин хIун оьшу цунна? Оьшу истори юкъа вахар. Оцу контекстехь Украина схьаяккхар, иза хIаллак йар "оьрсийн дуьненах" цуьнан кхетарца догIуш ду. Оцу хенахь иза шегара Украина схьайоккхучу Малхбузенан амбицешна тIе тохар а ду. Цундела вайна тахана гушдерг – цуьнан амбицин планаш кхочушъяр ду. Иза къона вац, цуьнан цанхьа сихвала ца оьшу кхиа гIерташ.\n- Москвахь хаьарий Малхбузено оцу тайпа реакци йийр хилар?\n- Халахетахь а, Малхбузено окху тIе кхачале шортта гIалаташ даьхна Гуьржийчохь 14 шарахь боьду тIамехь, ГIирмана аннекси йинчу 8 шарахь а. Вайна гора Малбузенан массочу ханна Оьрсийчоьнца барт бан гIертар, дуккхаъчу принципиале йолчу позицишкахь юхаюьйлура иза. Малхбузенан Путинца йолу юкъаметтиг мехкан куьйгалхочуьнга санна яра, Iедале ма-варра иза хилла волу маргинале политикаца санна яцара. Малхбузенан политикаша мантра санна юх-юха дуьйцура: "Путинца къамел дан деза". Амма Оьрсийчохь и дерриг церан гIийла хиларан билгалонаш санна тIеоьцура.\nПутинца къамел цо ша ма-дарра дан деза\nХIаъ, шеко йоцуш дан деза Путинца къамел, амма и къамел дан деза иза цо ша ма-дарра. Цунна карадирзина къамелаш а деш тIемаш дан, мехкаш схьадаха а. Москвана кхетта, шайн луург дан йиш юйла, ткъа тIаьхьо кхерамашца берташ деш. ГIоьртина хилар лагIдарна тIе гIуш дара дерриг. Малхбузе реза хуьлура юьхьанца дуьйна гечдан йиш йоцучу хIуманашна. Цунна тоьлура ша цхьацца гIуллакхаш а деш, тIаккха Москваца диалог йан. Ткъа нислуш дерг дара Малхбузено массочу ханна Оьрсийчоьне зуламаш ма де бохуш дехарш дар а, корта беттар а, ткъа ша цхьанне агIор кхерамаш а ца туьйсуш, шен гIорасиз хилар гойтура. Шеко йоцуш, Кремлехь кхетта, Малхбузенна ца хаьа адеквате жоп дала. Иштта, ЕС-н пачхьалкхийн, Американ а юккъахь цхьаалла ца хиларо гIо дора Путинца къамел дан луурш карон.\nХIинца Малхбузехь кхетта Москвано цIен сиз хадийна хилар. Хьалха хилла тIемаш цанхьа генахь, Нохчийчохь, Гуьржийчохь, билггал стенгахь ю ца хуучу ГIирмехь, цанхьана Донбассехь хиллехь, амма хIинца тIом Европе схьабеана. Москвано кхерамазаллина тIехь кхерам латтабо бохуш дIахьедарш дора Европерчу пачхьалкхаша – Польшо, Словакино, Румынино, Прибалтикан республикаша а. ХIинца Европерчу бахархошна а хиина тIом шайх хьакхалуш буйла.\nЕврепехь уггара йоккхачу йозуш йоцчу пачхьалана, кхин тIе а бехачу нехан терахьца ворхIалгIа йолу, цунна тIелатар ду деш. Оцу тайпа Европерчу пачхьалкхехь Iедал дожоран Iалашонца мохк дIалацар хилла дацара ШолгIачу дуьненан тIеман хенашкахь дуьйна. Оьрсийчоьно Украинехь баьккхина тIом Европерчу пачхьалкхашна – Польше чугIортарх тера догIуш ду, 1939-чу шарахь иза Германин а, СССР-н а Iаткъам баран сферашка екъа а йоькъучу хенахь. Цундела хIинцалера тIом Европана шатайпа Iадор хилла .\nХIинца Москванна гина ша лелочунна реза ца хиларал сов, кхерамаш а туьйсуш, юханехьа ялар тIе дожош йолу вовше тIетайна Малхбузе\nХIинца вайна ца го, малхбузера цхьан хьалханчо баккъала а Путинца къамел дар дIакхехьа деза бохуш дIахьедарш дар. ХIинца Москванна гина ша лелочунна реза ца хиларал сов, кхерамаш а туьйсуш, юханехьа ялар тIе дожош йолу вовше тIетайна Малхбузе. Кхечу дешнашца, оьрсийн политикийн малхбузенан коалицин пачхьалкхашна юккъехь барт хир бац боху сатийсамаш бакъ ца хилла. Дагадаийта догIу, Оьрсийчоьнан массо а хенахь хилла агIончас Сербино а ООН-хь кхаж тессна Оьрсийчоь Украине чугIортарна бехк боккху резолюци къобалъеш. Шеко йоцуш, Москвана хаьара шена дуьхьала цхьахйолу санкцеш йохург хилар, амма цхьанна ца моьттура оцу тайпа чгIогIа тохар хир дуйла.\nЭкономикана дина зенан цхьа дакъа Китайно метта хIотторг хилар тидаме эцча, иза тоъал хир дац, хIунда аьлча Европо Китайн тахана оьшучул дукха мехкандаьтта а, газ оьцура. Китайно уьш кхин а дукха оьцург хилар тидаме эцча, ишттачу хьелашкахь Оьрсийчоьнан шен низамаш дийца аьтто хир бац, Пекино хIиттийначу низамашца ловза дезар ду цуьнан. Иштта делахь а, Китайна кхета, Американ а, малхбузенан пачхьалкхийн а санкцийн шолгIачу декъанна ша кIел нисъяла кхерам хилар, оцо аьтто ца бо цунна Оьрсийчоьнца жигара юкъаметтигаш лелон.\n- Украинерчу тIамна гонахьара хиламаш кавказан регионех муха хьакхабала мега?\n- Кавказан регионех лаьцнарг дийца гуттара а хала ду церан урхаллашкахь хьал хийцамаш боцуш ца латтарна. Гуьржийчоь схьаоьцура вай, церан урхалло Оьрсийчоьнна дуьхьала яьхна санкциш къобала ца йина. Цул сов Гуьрчийчоьнан урхалло "агрессор" боху дош а ца леладо Оьрсийчоь билгалйоккхуш, Украинехь боьдург тIом хилар къобалдахь а. Оцу хена чохь Гуьрчийчоьнан бахархоша цхьаэшшар хаийтина шайн Украинехьа хилар, дукха эзарнаш нах гулбеллачу митингаша гайтина иза.\nГуьржийчоьнца дерг дуьйцуш дагахь латтон деза, махкара уггара воккхачу бизнесхочун Иванишвили Бидзинан позици иза Гуьржийчоьнан официалан позици хилар. Иза Оьрсийчоьнах кхоьруш ву, цуьнгхьа шен муьтIахь хилар гойту цо. Гуьржийчуьра олигархана эшна хила ца леа, иза кхеташ ву, Оьрсийчоь эшахь ша а оьшур вуйла. Оцу бахьанца цо чоьтера дIа ца йоккху шен куьйгаллехь Зарабишвили Саломе волу президентстван институт, цунна шена а лууш хир дац ша оьрсашкхьа йолчу режиман векал ю бахийта. Иштта оцу тийсадаларийн хьал кIелхьарадоккху цо, Иванишвили оцунна реза а ву, хIунда аьлча, Оьрсийчоь эшна хьал нислохь, цо дIахьедийра ду, Гуьржийчоьнан урхаллийца дуьстича, президент Малхбузенан интересашца гIуллакх деш яра, аьлла. Дицдан ца оьшу, Гуьржийчоьнан конституцица а догIуш, правительстван а, премьер-министран а президентехьчул а дукха таронаш ю. Ишттачу приоритетан дIахIитторашкахь гайтаме ду, Иванишвили Малбузенал а Оьрсийчоьнах кхоьруш хилар.\n– Стенна лелайо Оьрсийчоьно Украинехь нохчийн фактор?\n- Соьга хаьттича, цигахь 2008-чу шарахь Гуьржийчохь коьрта роль ловзийна хилла бахьанаш ду. Хьалхарниг –нохчочун-эскархочун кхиош лелон буьрса имидж ю, Оьрсийчоьнан карахь болу цхьа кхераме гIирс санна гойтуш бу уьш. Психологин меттиг а бу: дIогахь богIуш нохчий бу, арсаш хьекхар хир ду. Иза эскалацин дакъа санна ду, психологин Iаткъам санна.\nШолгIаниг – нохчий иштта буьрса гойтучу юкъанна оьрсийн эскархойн имидж гIеххьа позитиве гуш хуьлу.\nМосквано гойту, Оьрсийчоь керстийн пачхьалкх хилла ца Iа\nКхозлагIа, Путин Владимир бусулбачу мехкашкахьа ловзу нохчех пайда а оьцуш. Вайна гуш ду Кадыров Рамзанан карта оьрсийн политикехь Юххерчу Малхбалехь лелош хилар. Москвано гойту, Оьрсийчоь керстийн пачхьалкх хилла ца Iа, бусулбачу наха дакъа лацаро исламан дуьненца цхьана тIегIане юьллу иза. Дицдан ца оьшу, малбузера ламасташ Оьрсийчохь наггахь исламан радикалан элементашкахь санна тIелоцу. Вуьшта аьлча, вайна гуш ду, Москва шатайпа Малхбузенна дуьхьала йолчу пачхьалкхех лаьтта альянс кхолла гIерта, оцу юккъехь ша жигара декъашхо го цунна.\nКадыровн цIе цхьахболчу радикалан мигранташа а къобалъеш ю, Парижна уллохь беха кегийрхоша а. Иза цигахь Путин санна вевза. Цигахь и шиъ воцург, кхечу оьрсий политикийн цIерш евзаш дукха нах хир бу аьлла ца хета суна.\nДицдан ца оьшу, оцу конфликтехь Украинехьа дакъа лоцуш кхин Нохчийчоь хилар а. Эммиграцехь йолу Нохчийчоь а ю, 2000-чу шерашкахь оьрсийн эскарша лелийнарг а, Кадыровн режим бахьанехь а республика дIатасса дезна 200-300 эзар нохчо а волуш. Дика хир дара Украинерчу Iедалша и ресурс йиц а ца еш, цунах ма-хуьллу пайда эца гIоьртича, хIунда аьлча, и нах Украинана гIо дан кийча бу. Массара Путинан режим, цуьнан политика, оьрсийн байракхашна кIелахь тахана Украинехь тIом бийраш а къобал бо боху туьйра баккъала харцдийра дара цо, иштта Оьрсийчуьра а, тахана "махкахой" санна гойтуш болу Украинера а славянхойн Кадыровгхьа йолу ойла а хуьйцур яра.\n– ТIейогIучу ханна Оьрсийчоьно Украинехь хIун лелорна кийча хила веза?\n- Оьрсийчуьра режиман чакхенан хьалхе ю хIара, тIаьххьарчу шерашкахь шайн чоьхьарчу гIуллакхашна а, харжамашна а пропагандица жигара юкъагIертар гуш хилла йолчу малхбузенанехьа дерза мега и гIуллакх. Массо хенахь Малхбузенан пачхьалкхашкара хьал карчон гIерташ хьийзаш хиллачу, таханлера санкциша аьтто бийр бу тIаьххьарчу шерашкахь Оьрсийчоьнна тайна хилла йолу и къепе йохон.\nУкраинан кхерамазаллин сервисехь дIахьедира, оьрсийн эскарш Украине чугIортарехь дакъа лоцуш хилла Нохчийчуьра тIемалой, шайх бIеннашкахь нах байъича, Зазадоккху-беттан 13-хь Соьлжа-ГIала юхабаьхкира. Цунах лаьцна дийцина Украинан кхерамазаллин сервисо. Оцу хеначохь Кадыровс саццанза арахоьцу республикера эскархой тIаьхь болуш видеош, украинхойн тIеман нийцкъашна а, мехкан йозуш ца хилар ларъечу нохчийн шайн лаамехь болчу эскархошна кхерамаш туьйсу, иштта конфликт марса яккха бохуш дIахьедарш до. Украина ларъечу эскархошна а, шайн лаамехь болчу тIемалошна а Кадыров а, кадыровцаш Оьрсийчоьнан агрессин дакъа хета.


Шинарийдийнахь Пятигорскехь, Халкъан антитерроран комитетан куьйгалхо, ФСБ-н директор Бортников Александр коьртехь а волуш, дIаяьхьира комитето шен рогIера кхеташо. Цига баьхкинера Къилбаседа Кавказан мехкийн массо а куьйгалхой, амма вацара Нохчийчоьнах жоп луш волу Кадыров Рамзан, хаамбо Iедална герга ларалучу "СКФО Telegraph" телеграм-канало.\nНохчийчоьнан цIарах кхеташонехь дакъалаьцна премьер-министра Хучиев Муслима. Амма йоьду кхеташо гойтуш, Антитерроран комитето шен сайте даьхначу суьрташ тIехь вац иза гуш, ткъа гайтина массо а тIегулбина даьккхинчу суьрта тIехь.\nКъилбаседа Кавказерчу куьйгалхошна оццул беза ларалучу бараме Кадыров цавахар – иза наггахь а хуьлуш доцург ду. Прессо яздора, могуш вац Кадыров. Бакъду, ша вина де даздечохь (кху беттан 5-чохь) вон гуш вацара куьйгалхо.\n"СКФО Telegraph" телеграм-канало хьалхо даржийра Нохчийчоьнан куьйгалхочунна "дIовш дала гIортарх" лаьцна. Бохура, операци кечйинарш бу Устрада-ГIалин мэран даржера вохийна Темирбаев ИбрахIим а, мехкан полицин министран хьалхара гIовс Алаудинов Апти а, Хьалха-Мартан кIоштан куьйгалхо Абдурешидов Валид а.


Нохчийн зудабераш лечкъоран масех бахьана ду\nНохчийчоь - жима йоI тIама тIехь\nIедалша маьрша ю бохуш дIакхайкхош зама а йолуш, хIора баттахь цхьацца, шишша зудабер лачкъадо Нохчийчохь. Шаврахь цхьаъ лачкъийча а боккха бохам хила безачу республикехь оцу зудаберийн лорах цхьа а, цкъа а ца кхуьу.\nХIокху хаттарехь дакъа Маршо радион ладогIархой массо а цецбаьхнарг цхьа хIума дара. Нехан тIеюху бедаршна тIекхаччалц бала кхочучу Нохчийчура Iедалийн тIепаза довчу зудаберашца бала ца кхачар. И бала кхочуш белахь а, юкъараллина цу хьокъехь хууш хIумма а дац.\nНохчийн зудабераш хIунда лечкъадо бохучунна хаттарна масех агIо йийцира цара – уьш эвхьаза лела лечкъош хиларна тIера, меженаш йохка Iалашонна тIе кхаччалц. Амма, Москохана муьтIахь долчу Iедална лууш доцург, кхин цхьа хIума а дийцаре даккха маьрша йоцчу Нохчийчохь хала ду, бакъдерг билгалдаккха.\nСоьлж-кIоштара Iелас бахарехь, буьзначу, Iедалера наха а лечкъадо зудабераш, шайна кIордийча дIакхийса.\nЕвропера Тумишина хетарехь, Нохчийчохь довш долу зудабераш, я хьал долчу нехан я Iедалехь ницкъ болчу нехан а дац. Вала да воцчу доьзалшкара ду.\nЕхха хан ю Лайлаъ Европехь еха. Делахь а, цIахь долчу хьолана тIаьхьакхуьуш а, цунах дог лозуш а ю иза. Иза цец юьйлу, хIора маьIIехь лаьтташ полисхой болуш, гуш-лаьтташехь, зудабераш лечкъорах.


"Керлачу шарах Iехавалар, бераллехь хилла цуьнан хьожа кхин цкъа хааелла яц суна". Маршо Радион хаттарна делла жоьпаш\nКерла шо дазадар шайн дахарехь хиллачу муьлхачу хиламаца дузу аш? ХIун дагадогIу шуна и де хьахийча? Иштта дара оха керла шо тIекхочуш цхьамогIа вайн махкахошка делла хаттар.\nЕзедов Султан, пенсионер, юьртабахамехь льаттаца къахьегна Шелан кIоштара вахархо:\n- Керла шо хьахийча я и хан тIекхочуш даима а суна дагадогIург ду жима волуш, дукха хьалхе бакъдуьнена дIавахначу тхайн деца хьуьнха дечке со эхар. Керла шо тIекхочуш, хIора шарахь аьлча санна, со а, тхан воккхаха волу ваша а оьций, хьунха дечиг даккха водара тхан да. ХIоразза а цигара база-диттан генаш дохьура оха Керла шо даздеш тхайн чоь кечъян.\nБерийн смукъадаккха Керлачу шарна кечдаларан тхан де "декхар" оцу тIехь чекхдалар. Амма цунна вуно хазахетар, довхха чай а молуш, тчухула базан генаш вовшах туьйсуш, уьш кечдеш дохкучу тхоьга хоьжуш хиъна Iаш. Цул тIаьхьа дуккха а шераш дIаихна. Тхан да кхелхира болх беш, бохам хилла. Амма хIоразза а керла шо герга гIерташ хьунха ваха дог догIу сан, цхьана хенахь, тхайн ден довха куьг а лаьцна, со леллачу некъахула…\nДагман, 50 шо, Соьла-ГIалара совдегар:\n- Керла шо тIекхочуш суна дагабогIург бу 26 шо хьалха сан дахар шина декъе декъна болу къиза тIом. ХIоразза а дагара ца долу суна 1994-чу шарахь ГIура-беттан 31-чу дийнахь Соьлжа-ГIалахь хIоьттина ирча сурт.\nСоьлжа-ГIала, Дечкен-беттан 15-гIа, 1995 шо\nТIом балале хьалха, дуккха а сан беза-боьвзачарна а, нийсархошна а санна, даггара самукъадалара сан Керла шо тIекхочуш. Жималлехь уггар суна дукха дезаш хилла де дара иза. Изза ойла йисира сан цу хьокъехь со йоккха хилча а. Тхан гергарчу йоIаршца гуллора тхо Керлачу шеран сарахь вовшен самукъадаккха. Цхьацца даарш а кечдой, чай а молуш, самукъане хан хьора оха. Дахар токхе ца хиллехь а, уьш сан дахаехь уггар хаза шераш дара.\nМадина, гочдархо, Вашингтон, Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ:\n- 10 шо хьалха дара иза. Сан 28 лет шо дара. Цхьа Iаламат тамашийна хIума хилла дахар дикачу агIор хийцалур ду, бохучух теша хан йолуш а яцара со, гуш ма хиллара. Делахь а Керлачу шеран буса телевизорна хьлха хиъна а Iийна, дIайижира со, даламукъалахь, ас сатуьйсу и Iаламат диканиг хир ду аьлла ойланца.\nОцу буса цхьа хаза гIан гира суна. Америкерчу Сан-Франциско гIалахь яра со дахарехь суна дукхаезачу сайн ненаца цхьана, цхьа хаза духар доьхна кечбеллачу нахана юкъахь. Америка суна гIенах гар доьзна хила а мегара, со оцу хенахь болх лоьхуш массанхьа а, шена юкъахь Цхьаьнатоьхна Штаташ а йолуш, кехаташ оьхуьйтуш хилла хиларна. Сан гIан вуно хаза дара, амма Iуьйранна самаяьлча дог доьхна гIаьттира со. Самукъадала хIумма а ца гора суна сайн дахарехь: ломаца Iуьллу жима набаре юрт, дагардица боцу нийсарой, боцу болх, доцу ахча, бӀаӀаьржа дахар…\nНохчийчоь, ломара кIотар\nТеша хала ду, амма кхин а цхьа бутт сов хан ялале болх кховдийра соьга Америкерчу цхьана компанино. Эххаре а оцу пачхьалкхе дIаяхара со. Хилира Сан-Францискохь а. Иза дац суна сайн даймохк ца беза я иза бицбелла бохург. Оцу хенахь дуьйна Керла шо тIекхочуш и сайн хилла ойла а, сайн хьал а дагадогIу суна. Дахар дикачу агIор хийцалур дац аьлла, куьйгаш охьадахийтина юхавала мегар дац хIокху дуьнентIехь бохучуьнца дуза ас сайца хилларг.\nМалика, 42 шо, хилла хьехархо, Соьлжа-ГIалара яхархо:\n- Уггар суна сайн дахарехь дицлур доцу Керла шо дара 1994-чу шарахь. Ши кIира а дара тхо тIеман хьелашкахь деха. ГIала бомбанаш еттара хIора денна, амма ГIуран-беттан 31-чу дийнахь хилларг дийцалур доцуш къемата де дара.\nЯккхийн тоьпаш тоьхна ши кIант вийна хIокху йоккхачу стеган. Нохчийчоь, Дечкен-беттан 2-гIа, 1995-гIа шо\n9-зза тIекIал динчу цIийнан 8-чу тIегIантерчу петарахь ехаo яра со. Оцу дийнахь Iуьйрре бомбанаш етта даьхкира кеманаш. Салтех чIогIа кхерара тхо. Цара хIун лелор ду, хIун дийр ду ца хаарна. Цхьаболчара вай дерш дойъур ду, бохуш дийцара, вукхара чIагIдора концлагере дIадуьгур ду, бохуш. КхоалгIанаш тхан сапаргIат даккха гIертара, тIом боьдучу меттехь маьрша нах Iалашбеш бу лерринчу дуьненаюкъарчу низамашца, бохуш. Оцу тIаьххьарчух, хетарехь, тешаш стаг вацара, амма сатесна бара берш а, шаьш дийна дисаре.\nДелкъахенахь 12 долуш тхан цIенна генадоццуш туьйхира бомбанаш. Тхан неIаре веанчу жимачу стага элира тхоьга, подвалчу охьадисса деза аьлла. Оцу чуволу меттиг яра 1-чу тIегIантехь вехачу цхьана стага шен петара чохь цIенкъаюккъехь яьккхина.\nСоьлж-ГIала, Дечкен-беттан 9-гIа, 1995-гIа шо\nКегийранаш сиха лелара, амма баккхийчу нахаца дерг вуно хала дара. Соьца гIалахь ехаш яра сан хIусамден ненанана. Иза охьайоссо вуно хала дара. Къена хилар сов, могушалла дика яцара цуьнан. Лифт болх беш йоцу дуккха а хан яра. Цундела 8-чу тIегIантIера охьадиссале вуно хала миноташ такха дийзира тхан. ТIехула тIе 2 шо долу бер а дара сан карахь оцу хенахь.\nЙоккха стаг боккхучу балийца подвал чубиллинчу ламица чуйоссийра оха. Цхьа Делан къинхетам болуш ларамаза тIехволуш цхьа ши жима стаг а нисвелла, оцу шимма гIо дира суна. Сахиллалц оцу чохь Iийра тхо, кхин наб яр доцуш. Сатосуш ницкъ бацара кхин оцу чохь дахка. Юха йоккха стаг оцу подвал чуьра хьалайоккхуш оха хьегначу баланах лаьцна-м дуьйцила а дац… Муха дицдийр ду иза?\nИсханов Хьусейн, хилла суртдиллархо, политик:\n- Дукха а керла шераш гина суна сайн дахарехь. Амма царах цхьаъ цкъа дицлур дац суна. Иза керлачу шеран буьйса яра, Оьрсийчоьнан инзаре доккхачу эскаро, президентан цIа дIалаца дагахь Соьлжа-ГIалина штурм йина йолу.\nСоьлж-ГIалара беркеманца д1абуьгуш бу чевнаш хилла оьрсийн эскархой. Нохчийчоь, Чиллан-беттан 3-гIа ду, 1995-гIа шо\nИнзаре буьрса тIом хилира оцу буса. Оцу дийнахь (ГIуран-беттан 31-гIа, 1994 шо) президентан цIенна чохь вара со. Нохчийн тIеман ницкъийн (Нохчийн Республика Ичкерин тIеман ницкъаш) коьртачу штабехь болх беш вара со. Со сайн белхан меттехь вара (Масхадов Аслана куьйгалла дон нохчийн тIеман ницкъийн штаб яра президентан цIийнан бухарчу тIегIанехь). Оцу дийнахь а, буса а вуно дукха цIий Iанийра – нохчийн а, оьрсийн а цIий.\nНохчийчоь, Дечкен-беттан 13-гIа де, 1995-гIа шо\nКъаьсттина дукха салтий байира оьрсашна юкъахь. Бомабанаш а, ракеташ а, яккхийн тоьпаш а йиттина, ерг аьлча санна, йохийра гIала. Оьрсийчоьнан эскархой Керла шо даздан дагахь хиллера президентан цIенна чохь. Амма иза цаьрга ца дайтира, вуно буьрса дуьхьало йинчу нохчийн тIемалоша.\nКерла шо даздар оцу буса ца нисделира, лелхарш а, герз деттар а, цIераш кхийсар а ГIуран-беттан 31-чу дийнахь а, буса а, Дечкен-беттан 1-чу буса а вуно дукха хиллехь а. Догдаьлла оцу даздарх.\nПрехижентан цIа. Нохчийчоь, Дечкен-беттан 10-гIа, 1995-гIа шо\nВайн наха дицдан ца деза Оьрсийчоьнан эскаро тIелатар дина вуно дукха адам дийна и де. Цо дагахь латто деза и де а, вайн къам дохийна Оьрсийчохь Эскархочуьнан де лору Чиллан-беттан 23-гIа де а, ткъа иштта, Дуьненаюкъара зударийн де лору, президент Масахадов Аслан вийна де а. И денош Оьрсийчохь дезденош делахь а, суна цхьа а бахьана ца го вайн наха и уьш даздан.\nМалика, 44 шо, суртдиллархо-деклратор, ХIельсинки:\n- Сайн бералла дагалоцуш ша-тайпа меттиг дIалоцуш ду сан эсехь Керла шо. Тхан боккхачу доьзале цхьа ша-тайпа тамашалла йохьура оцу дездено. Керла шо тIекхочуш суна а, сан шина йишина а керла кучамаш оьцуш Iедал дара тхан нанас. Цунна делахь а, Керла шо тIекхачахьара, бохуш сатуьйсуш хилара тхо. 14 шо хир дара оцу хенахь. Тхан нана цIераяьллера, белхан хьашташ кхочуш дарца доьзна. Ши кIира а дара иза цIахь йоцу. Тхан чIогIа сагатделлера. Схьагарехь, хьелуш яра иза.\nКерла шо даздеш ду нохчийн бераш\nСо кхийтира тхан нана Керлачу шеран буса цIахь хир йоций. Амма сан ши йиша чIогIа цуьнга сатуьйсуш яра оцу дийнахь. ТIаккха сайга далург дан деза цаьршина самукъадаккха аьлла, меттах яьлла ас торт а йира, нанас еш хиллачух тера салат а йира, совгIаташ а кечдира ас цаьршинна, сайгахь хиллачу кепекех кемпеташ а эцна.\nСо кхача кечбеш а йолуш, сан шина йишина наб кхеттера. И шиъ меттах ца яккха, цаьршинна тIе хIума а тесна, метта елира со а. Цхьа хан яьлча, тхайн нена аз а хезна самаелира со. Керла шо тIекхачале, бохуш сан ши йиша самаяккха гIерташ тхайн нана а, тIех1оьттина велакхажарца лаьтташ тзайн да а гира суна, ткъа сан маьнгина уллехь лаьттачу гIанта тIе тесна яра, къегачу хIуманашца (къегаргашца) варкъ даьккхина хIорда басахь йолу дарийн коч.\nЗакаев Ахьмад, актёр, политик, Ичкерин махкал арахьарчу Iедалан премьер-министр:\n- Хууш ма хиллара, Советан заманахь бинчу а, баьхначу а нохчийн дахаран дакъа дара СССР пачхьалкхан идеологино деза лоруш долу денош. Царах цхьаъ дара керла шо даздар а. Бакъдерг дийцича, уьш дерш школица доьзна дара вай, хIунда аьлча пачхьалкхан дезденош вайн доьзалшкахь даздеш цахиларна. Цундела дерриг а и дезденош – Керла шо а, 23-гIа февраль а (Советан армин де), 8-гIа март а (Дуьненаюкъара зударийн де) школехь а бен даздеш Iедал дацара. КIенташа совгIаташ лора йоIаршна 8-чу мартехь, ткъа 23-чу февралехь йоIарша кечдора кIенташна совгIаташ, масала, книгаш. Амма оцу дезденошна юкъахь ша лаьташ дара Керла шо.\nОцу дийнахь дерриг а хIаваъ а хеталора ша тайпа долуш санна. И дезде садоIуш хаалора, керла шо тIекхочуш хаало хIаваэхь. Иза дисира сан дагчохь воккха хилча а, 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31-гIа де тIекхаччалц.\nХууш ма хиллара, 1990-гIа шераш дуьйлалуш ша йозуш йоцу пачхьалкх хилар дIакхайкхийнера Нохчийчоьно. Дезденош а дара хийцалуш. Амма Керла шо даздар диснера вайн республикехь хьалха санна. ХIора шарахь Соьла-ГIалин юккъехь дIахIотта дора базан дитт. Иза бес-бесаран чиркхашца кечдина хилар. Адамаш гуллора цунна гонаха, дийнна доьзалшца. Бахархой богIура гIала шайн бераш а далош. Вуно чIогIа самукъане а хетара нахана оцу дийнахь. Дахарх баккхий беш хуьлура уьш.\n1994-чу шарахь ГIуран-беттан 31-чу буса кхоччуш дIакъаьстира со Советийн дезденойх. Оьрсийчоьнан эскарш Соьлжа-ГIалина тIелетта штурм еш а долуш, Масхадовс хIоттийначу Iалашонца гIалара 1-чу дарбанан цIийне ваха аравелира со, сайца кхо-виъ накъост а эцна. Хаам кхаьчнера штабе цигахь Оьрсийчоьнан салташа закъалтана лена лоьраш а, дархой а, кхин болу маьрша бахархой а бу аьлла хезна, хилларг къасто. Президентан гIишлонна гена йоццуш яра и дарбан хIусам.\nГIалин урамашкахь хуьлург тIахьакхиа аьтто боцург дара: догIа санна тIеэгаш дара минометийн хIоънаш, шок етташ уллехула йийлара тилкхаза дендаргаш, яккхийчу тоьпийн хIоъанаш лелхара, къораволо санна ондачу гIовгIанца, кораш хиллачу меттигашкахула цIеран меттанаш кхийдош догура тIекъелдина цIенош. Урамашкахь Iохкуш дара кхелхинчу эскархойн а, маьршачу нехан а декъий, шаьш мича лелхар ду ца хууш, кхераделла жIаьлеш кIелхьардовла гIертара, адамашна герга гIерташ. Герз деттар гуттар марсадаларна цхьана цIийнан бухуларчу подвалана чунисвелира со.\nНохчийчоь, Дечкен-беттан 2-гIа, 1995-гIа шо\nОцу чохь дIатарбелла бара луларчу цIеношкара бахархой, коьртачу декъана оьрсийн баккхийн нах а, берашца зударий а. ГIалана оцу кепара эскарш тIелетар ду моьттуш вацара цхьа а.\nПодвалана чохь воккхо стаг тIевеара суна, гIо доьхуш. Суна иза вевзар вацара, нагахь иза ша соьга вист ца хиллехь. Иза вара Нохч-ГIалгIайчохь культуран министр лаьттина Сайханов Руслан. Дийцарехь, гериг кхетта чов хилла яра цуьнан хIусамнана. Сихха лоьрашкара гIо оьшуш дара цуьнан хьал. Иза оьрсийн къомах яра, тIом баьллехь а шен хIусамдеца сецнера иза ГIалахь, Оьрсийчохь ша тIелаца гергара нах боллушехь.\nСайханов Руслан дуккха а шерашкахь республикан партин обкомехь болх бина вара. Иза дика вевзаш стаг вара республикехь, оьзда стаг а вара иза, бакъдерг дийцича. Нохчийчохь Советан Iедал кхуллуш шен дахар дIаделла Iедалша турпалхо лоруш хиллачу 1930-чу шерашкахь республикан дешаран халкъан комиссар хиллачу Сайханов Iалавдин кIант вара иза (Сайханов Iалавди, кIело а йина, вийра Куршлойн кIоштахь 1933-чу шарахь).\nСайханов Руслан сайна дуьххьара гина хан дагаера суна. Театран институтехь дешна а ваьлла, Нохчийчу со цIавирзина хан яра иза. Оха, къона актераша дипломан болх санна спектакль хIоттийнера Думбарзе Надаран "КIайн байракхан" романа тIехь. Оцу пьесехь коьрта роль ловзош вара со. Исбаьхьаллин кхеташонан декъашхошна тхан спектакль тайнера, куьйгалхоша иза юкъатоьхнера театран репертурана (юьцург ю Нурадилов Хампашин цIарах йолу нохчийн драмин театр). Амма партин обкомана хетарг кхин хиллера. Цигахь сацам бинера "вайн баракхаш цIен бен хуьлийла дац" аьлла. И сацам тхуна бовзийта театре веанера Сайханов Руслан. Цу кепара тхан спектакль репертуарана юкъара дIаяьккхира. Цул тIаьхьа масийттазза гина а, суна дика вевзаш а вара иза.\nНохчийн хилла культуран министр вуно холчу хIоьттина вара оцу буса: йогучу гIалахь, тIекIелдинчу цIенна бухулахь иза а, кхиболу а гIалин бахархой, нохчий а, оьрсий а ца къестош, бойуш бара, оцу цIечу байракхашна кIеллахь ца баьхкинехь а, цо оццул тешаме гIуллакх динчу Оьрсийчоьнан байракхашна кIеллахь баьхкинчу ницкъаша.\nКерла шо, Соьлжа-ГIала.\nОцу буьйсанна вайх дIахаьдда-кх Советан пачхьалкхан хилла дезденош, оцу буьйсанна дуьйна Керлачу шарах Iехавалар, бераллехь хилла ас садийIина цуьнан хьожа кхин цкъа а хааелла яц суна.


Казахстанан коьртачу шахьаран администрацина гергахь Астана гIалин цIе Нурсултан аьлла, хийцарна протесте бевллачарех 20 гергга стаг дIалаьцна полицино. "Настоящее время" телеканало бина и хаам. Хьалхо хиллачу информацица, иттех вара дIавигинарг. Дарж охьадиллинчу президентан Назарбаев Нурсултанан цIарах Астана шахьаран цIе хийцарна духьал бу аьлла, 20 гергга вахархо дIалаьцна аьлла, Iорадаьккхира Reuters агенталло а.\nЕарин Iуьйранна иттех стаг гулвеллера Астанан мэрина хьалхарчу майданахь, гIалин цIе хуьйцуш, Iедалхоша бинчу сацамна шаьш дуьхьал хиларх дIакхайкхо Iалашонца. Берриш а бохург санна, дIалийцира уьш полицино, митингхошна а, цIе хийца резаболчарна а юкъахь конфликт иккхича.\nКхааридийнахь машанашкахь ши петици гучуелира, халкъаца дага а ца бовлуш, Астанан гIалин цIе Нурсултан тилла дуьхьал болчара зорбане яьккхина. 30 эзар стага куьйгъяздина цхьана петицина.\nАстанах Нурсултан гIала ян таро луш Конституцехь хийцамаш байта тIетайра кхааридийнахь Казахстанан парламент а. Президенто куьйгъяздичхьана кийча ду документ.\nШинаридийнахь Казахстанан президенто Назарбаев Нурсултана дIакхайкхийра, ша пачхьалкхан урхалхочун декхарш охьадахкарх. Цуьнан метта ханна президент хIоьттинчу Сенатан куьйгалхо лаьттинчу Токаев Касым-Жомарта инициатива кховдийра, Астанан цIе Нурсултан аьлла, хуьйцуш.\nКазахстанан коьрта шахьарх Нурсултан ала догIу, хIунда аьлча, Назарбаев "цхьаъ бен воцу, велла дIаваллалц къоман лидер вуьсур волуш ву" аьлла, дIахьедира Косумовс.


Полисхоша дешархочунна йиттина Нохчийчохь\nНохчийчохь полисхоша йиттина 17 шо долчу дешархочунна. Цу кIентан нанас Бибулатова Жаннас Маршо Раидон Оьрсийн сервисан корреспонденте бинчу хаамца, Закан-юртахь номер 1 йолу юккъера школа йоккхуш волчу Астемирова Iадланна тIелатар динарг ву кхо полисхо. Нанас дийцарехь, иза хилла кху беттан 27-чу дийнахь шолагIчу дийнахь пачхьалкхан экзамен дIаяьла Астемиров ваха везаш волчу оццу эвларчу номер шиъ йолчу школехь.\nБибулатовас чIагIдарехь, прокуроратуре латкъам бина цо, амма прокурораша цхьа а тергам а боцуш дитина и гIуллакх. Закан-юртарчу хьалхарчу школан директорна Шабазов Хьасанна хетарехь, полисхоша дешархочунна йиттина хила мега шайна дуьхьаллийна аьлла. Цо дийцарехь, полицин белхахоша гоне лаьцна хилла школан территори, ткъа Iадлан школан керта ваха гIоьртина.


Кадыровн доттагI Австрино дIатеттина\nБоец UFC Тайсумов Майрбек (Кадыров Рамзанан инстаграмера сурт)\nВевзаш волу нохчийн ММА-н латархо Тайсумов Майрбек Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца доттагIалла лелош хиларна шайца болх бечуьра дIаваьккхина „Not in God’s name“ цIе йолчу Австрерчу цхьаьнакхетаралло.\nДаханчу щарахь Iедалан урхалло гIо а деш, цу цхьаьнакхетаралло бевзаш болчу спортхойн гIоьнца болийнера кегирхой радикализацех лаъяран болх. Кхиамечу спортхойх масала а оьцуш, уьш радикалечу идеологин метта спорте уьш озор яра цу проектан Iалашо. Ткъа Австрехь кхиина а, цигахь шуьйра вевзаш а волу Тайсумов цу цхьаьнакхетараллин уггаре а сийдолчу декъашхойх цхьаъ вара.\nКху деношкахь меттигерчу журналистийн тIе тидам бахнера Тайсумов шен социалан машанашкарчу агIонашкахь Кадыров Рамзанца шен доттагIаллехь дозалла деш долу сарташ зорбане дохуш хиларна. Австрин пачхьалкхан ОРФ телеканало цхьа могIа критикалле материалаш йира цу хьокъехь.\n„Not in God’s name“ а ирачу критике йира, цо адамийн бакъонаш хьешарца вевзаш волчу Кадыровца уьйраш йолчу стагца цхьаьнаболхбарна.\nЦу цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Каракас Александра шена цу кепарчу Тайсумовн, Кадыровн доттагIаллех лаьцна хIуммаъ ца хаьара элира ОРФ телеканалана еллачу интервьюхь.\nЦул совнаха, Маршо Радион корреспонденте ОРФ телеканалан белхахочо бинчу хаамца, „Not in God’s name“ цхьаьнакхатаралло Тайсумовца болх бар а, цуьнца йолу зIенаш а сацийна аьлла, дIахьедар дина цу проектан куьйгалхочо Каракаса.


Шема -- президент Асад Башар (юккъехь) шен агlончашка куьг ластош ву ша Димашкъера Опера хlусамна чохь къамел дина ваьллачул тlаьхьа 06Деч2013\nШемарчу оппозицина президент Асад дIаваха лаьа. Асадана – хIуъа дина а, Iедалехь виса лаьа.\nДукха хан йоццуш Асада шен къамелехь Шемара оппозицига дагадовларшка кхойкхуш дина дIахьедар карладаьккхира Лавровс.\nЛавров: Оцу хьолара ара муха валалур вара аьлча, тхо тешна ду, хьалхара билламаш боцуш, Женеван коммюнике бух т1ехь чекхдевлча, валалур вара. Аса кхин цкъа а боху, хьалхабаьхна цхьа а билламаш боцуш. Х1унда аьлча, хьалхара билламаша диалог хуьлуьйтур яц.\nАьттехьа а дагадовларш дар т1е ца дуьтуш йолу оппозици а, массо а дагадовларийн стоьлан т1ехьовшо беза.\nМаршо радио: Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарла секретаро Бан Ки Муна хаийтира, Асада кIира хьалха динчу къамело шен дог далийтина хилар. Изза ойла йолуш Цхьанатоьхна Штаташ а яра. Керла тIом кхайкхор санна тIеэцна иза Шемарчу оппозицино а.\nЛавровс кхин цкъа а билгалдаьккхира, машаран дагадовларш хилале, оппозицино Асаде шегара дарж охьадилла аьлла биллам хIотторна а, Оьрсийчоьно гIортор еш ца хилар.\nШина шарна гергга баьллачу тIамехь хIинцале велла 60 000 стаг.\nОцу юкъанна, шемарчу жигархоша далочу тоьшаллашца, Шеман коьртачу гIалина Димашкъана йистехь йолчу кIошташкахь артиллерин герзаш диттина Асадана муьтIахь долчу эскарша кIиран дийнахь. Мел лаххара а 36 стаг велла.\nИштта, Шеман тIеман кеманаша Азаз олучу базарна тIе бомбанаш йиттина. Цигахь дIатарбелла хилла дуьхьалонан ницкъийн векалш. Жигархойн хьесапехь цигахь 16 маьрша стаг я гIаттамхо вийна.\nТуркойчоьнца долчу дозанна иттех чаккхарма генахь йолу и гIала гIаттамхойн карахь ю.\nШеман оппозицин Къоман коалицин куьйгалхо Алхатиб Моаз кIиран дийнахь цхьаьнакхийтира Урдун мехкан арахьарчу гIуллакхийн министрца Джуда Насерца.\nДимашкехь дикка вевзачу диндас Алхатиба Урдуне йина дуьххьарлера визит яра иза. Къоман оппозицин куьйгалле иза баханчу баттахь хIоттийнера.\nАналисташа бахарехь, исламисташ тIехьовсучу коалицин векалшца долчу цхьаьнакхетаршкахь дакъа лаца башха лаам боцуш реза хуьлу Урдунан Iедалш.\nШемарчу оппозицина президент Асад дIаваха лаьа. Асадана – хIуъа дина а, Iедалехь виса лаьа


Юристо латта охуш, жаIуьно урхалла деш...\nДешарх хIун пайда хуьлу болх ца хилча? И хаттар могIарера дац Нохчийчохь. Дан хIумма а доцуш мукъа Iаш болчу бахархойн хьокъехь официалан гIарадоху терахьаш шеконе делахь а, Нохчийчохь хIора шарахь эзарнашкахь дебаш, дукълуш ду болх - некъ боцчеран могIарш.\nIедалан балха хIитта таро ерш Iаламат кIезиг бу, стенна аьлча, хьо мел чIогIа дешна велахь а белхан меттигаш вуно кIезиг ю.\nШолгIа, бахархоша шаьш даре ма-дарра, балха дIахIуттуш а бан беза токхамаш, дешарехь кIаргвелла, корматалла караерзийна велахь а.\nМассо хIуманна а-деша ваха а, балха хIотта а, хьалха даккха дезарг ахча ду. И ца хилча, когашша-м беттар бу, амма Iалашоне-м кхочур вац боху Шелан кIоштерчу вахархочо Хаважис.\n"ДIо-о къинхьегаман биржехь дIаязво,амма цара деш гIо-м дац»\nХаважис: "Кху махкахь хьехархо а, юрист а, экономист а вахьа меттиг яц. Алапашший, кхаьънашший эцархьамий болх беш ю-кх доьшийлаш. Цхьаллиг цхьанхьа дIаоьцуш бац говзанчаш. Коча мидалш оьхкина водахь а, хьо оьшуш вац-кх дIадала хьан ахча дацахь.ТIехула тIе дас-нанас юучунна, некъана дойу ахча юха меттахIотталур долуш а дац,стенна аьлча, болх бац. ДIо-о къинхьегаман биржехь дIаязво,амма цара деш гIо-м дац".\n"Со деша гIур а вац..."\nДукхахболчу могIарерчу нахана маьIна ца го, деша а вахана, корматалла караерзо гIортарехь. Цундела цара шаьш-шайн амал бо хене бовла, бIо ца къажош тIелоцу мел ницкъала, хала болх а. Ша деша ваха гIорта а ца гIоьртира боху 19 шо долчу Iалавдис.\nIалавди: "Со деша гIур а вац. Вахча а болх бац. Карабеъана болх беш ву со. Кху сохьта со кибарчиг юьллучу пхьеран гIоьнча ву".\nВоккха хилла аьлла, балхара дIаваьккхина Соьлжа - гIалин кIоштера Шидаев Масхьуд. Хьашт-дезарш листа пенси тоъане а цатоарна юкъ-кара таксахо хуьлу шех боху цо.\n"Къайлах, къулах сом-ком даккха-м гIерта со"\nМасхьуд: "Болх бан ма бац. ДIахIотта воьлча хьо воккха ву олий тергал а ца во. Такси хахка а ца вуьту, кехат даккха бохуш. Къайлах, къулах сом-ком даккха-м гIерта со».\nБолх маьхаза нислуш бац, цундела кIант деша цавахийтарна ша хIумма а дохко а ца яьлла боху Соьлжа - гIалин юххерчу эвлахь ехачу Рукъидата.\nРукъидат: "Болх бац я хир бу ала меттиг а яц. Ас кIант ца вахийтира деша, стенна аьлча, мичхьа дешнехь а бохча хила деза. Тхан и таро яц".\nКхаа йоIе дешийтина Соьлжа -Iалин кIоштан ГIулари юьртарчу ялх беран нанас Сацийтас. Цаьрга дешийта оьшуш хила а хиллерий те аьлла шеконехь ю иза тахана.\nСацийта: "Деша-м дешийтина кхаанга, амма болх-м бац. Кехаташ чу-м делла цхьанхьа, шинхьа. Цкъачунна хийцам бац. Цхьаболчара ахча кховдо деза а боху, схьааьлла хIума-м дац тхоьга. Деша дахийта дезаш кхин ши бер а ду сан. Уьш бахийтича а эрна харж ю-кх вай еш ерш бохуш ойланехь ду-кх тхо".\nДукха хена дуьйна тIулг а, экъа а, пилта а юьллуш говзанча-къинхьегамхо ву Гуьмсан кIоштера Леча, цхьанхьа дешна а воцуш, ткъа цуьнан подсобник олу гIоьнча лаккхара доьшийла чекхъяьккхина юрист ву. Лечас дуьйцу.\nЛеча: "Ахь мел дешча а болх бац. Сан хьадал-вадал юрфак а яьккхина юрист ву. Сан вешин кIант ву. Вуз яьккхичча пайда буй токхам ца бича болх-некъ нислуш ца хилча. Цу тIе ахь и делча а тIаьхьало йолуш хIума а ма дац. ХIинца сан ваша хIара воккханиг Европе дIавахийта лол бетташ ву-кх, цигахь цхьа аьтто хиларе сатуьйсуш".\nАхкаме ваьлча гучудолу махкахь тайп-тайпана доьшийлашкахь Iилма Iамийна, дипломаш карахьдолчу говзанчийн къоьлла цахилар, бакъду,I едалан хьостанаша Iорадохучу терахьашца бIоста а нислуш, мел бу а ца хууш дукха бу болх-некъ хиларе сатуьйсурш.\n10,1 проценте охьаяьлла Нохчийчохь белхазалла\nБелхазалла лаьттачу мехкашлахь Дагестан ю 2-чу меттиигехь


Полисхоша го а лаьцна, дIавоьллина гIалгIайн "Э" Центран куьйгалхо\nМосквахь вийна ГIалгIайчуьрчу экстремизмна дуьхьало латточу Центран (ЦЭП) хилла куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша Iабдулахьмад а дIавоьллина Наьcарахь оршотдийнахь. Тезет хIоттийна меттиг гоне ерзийна, ха деш бара полисхой, яздо Life Shot телеграм-канало. БIе стаг хилла кадамбан веана. Дийцарехь, хIора 150-200 метар мел ю дIахIиттийна хилла ницкъахой.\nГIалгIайчуьрчу полицин майор, «Э» центран 36 шо долу куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша а вийра шоьтан сарахь Москварчу Тропарево-Никулино кIоштахь. Оцу хьокъехь баьржина хаам тIечIагIбира ТАСС а, «Интерфакс» а агенталлийн хьостанаша.\nBaza портало дийцарехь, машенахь веана киллер Эльджаркиев волчу метте, герз диттина цунна а, цуьнца хиллачу цуьнан вешина а. Велла ший а. Зулам толлуш лехамашкахь ву кхо стаг, исс стеган бехк хилар зуьйш ду.


Абаев Хь. «Даточу бух1анан» керла лауреаташ» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\n26-чу февралехь Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан актови зала чохь дIаяьхьира «Нохчийн Республикан интеллектуальни центр» цIе йолчу юкъараллин организацин «Дато бухIа» совгIаташ дIадаларан VII-гIа церемони.\nДаздаршкахь дакъалецира Нохчийн Республикан Куьйгалхочун, Правительствон Администрацин а, Нохчийн Республикан Парламентан а векалша, Интеллектуальни центран декъашхоша, Iилманан, дешаран гIуллакххоша, шуьйрачу хаамийн гIирсийн векалша.\nХIокху шарахь ворхIазлагIа дIахьош яра и даздаран церемони. Ша организаци йиллина 2003-чу шарахь Нохчийн Республикан хьалхарчу Президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин дIадолорца. Тахана цуьнан могIаршкахь ву 200 сов стаг. И йиллинчу хьалхарчу дийнахь дуьйна Интеллектуальни центран советан куьйгалхо ву филологин Iилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикан пачхьалкхан хьехархойн институтан ректор Хазбулатов Бекхан. Интеллектуальни центран «Дато бухIа» совгIатан лауреаташ хилла 100 гергга стаг.\nХIокху шарахь ворхIазлагIа дIахьош яра аьлла, юкъараллин (къаьсттина, кхоллараллин а, Iилманан а интеллигенцин) цуьнга болу тидам цуьрриг а лах ца белла. Гал хир дац, интеллектуальни декъехь къахьоьгуш волу хIора стаг а «Дато бухIанан» да хиларе сатесна ву аьлча. Иштта сий-лараме, деза хеташ ду и совгIат. Цуьнан бахьана ду совгIаташ дIадаларан церемони цхьа шатайпанчу даздаран хьолехь, дикачу вовшахтохараллица Интеллектуальни центран кхеташонан дIаяхьа ницкъ кхачар. Цул сов, хIораннан а белхан шовкъ, дог-ойла ойуш ду ша юьхьарлаьцначу некъан, гIуллакхан юкъаралло лаккхара мах хадор.\nЖюрин куьйгалхочо, историн Iилманийн доктора, профессора, Нохчийн Республикан Iилманийн академин декъашхочо-корреспондента Ибрагимов Мусас, Интеллектуальни центран советан председатела, филологин Iилманийн доктора, профессора, Хазбулатов Бекхана хьалхара дешнаш аьллачул тIаьхьа, дIакхайкхабо Нохчийн Республикан Интеллектуальни центран керла лауреаташ:\n«Iилма» номинацехь – историн Iилманийн доктор, профессор Гарсаев Леча; «Дешар» номинацехь – физикин-математикин Iилманийн кандидат Магомаева Мая, филологин Iилманийн доктор, профессор Джамбекова Тамара, хьехаран Iилманийн доктор, профессор, Нохчийн Iилманийн академин декъашхо-корреспондент Арсалиев Шавади; «Искусство» номинацехь – Нохчийн Республикан халкъан артист Ясаев Мохьмад; «Литература» номинацехь – вевзаш волу яздархо Саракаев Хьамзат; «МогашаллаIалашъяр» номинацехь – Россин Федерацин хьакъволу лор, Гуьмсан районан больницан коьрта лор Байсултанов Идрис.\nЦул сов, Интеллектуальни центран леррина совгIаташ дина кхин масех номинацехь. «Син орамаш» номинацехула лауреаташ кхайкхийна медицинин Iилманийн кандидат, Нохчийн Республикан коьрта нарколог Дальсаева Муса, «Исламан зIаьнарш» газетан корреспондент Мустаев Рамзан; «Шеран хьехархо» номинацехула – Гихтара №4 йолчу ишколан Нохчийн меттан, литературин хьехархо Альтемиров Iарби; «ГIуллакхах доглазарна» («За подвижничество») номинацехула – Россин Федерацин культуран хьакъйолу белхахо, республикан берийн библиотекин директор Сайдумова Зулай; «Журналистика» номинацехула – нохчийн журналистикин къано, Нохчийн Республикан хьакъволу журналист, «Даймохк» газетан жоьпаллин секретарь Магомаев Салавди, НТВ-н Къилбаседа Кавказерчу корпунктан куьйгалхо Дадаева Фатима; «Къона интеллектуал» номинацехула – технически Iилманийн доктор, Соьлжа-ГIаларчу пачхьалкхан мехкадаьттан институтан проректор Минцаев Мохьмад. Интеллектуальни центран советан дипломаца совгIат дина Дешаран белхахойн говзалла лакхаяккхаран нохчийн институтан директорна, историн Iилманийн кандидатана Эльмурзаева Гангина.\nIилманехь, литературехь, юкъараллин дахарехь хьуьнарш, маьIне гIуллакхаш дина нах билгалбахар дуьненахь лелаш хIума ду. Цунна лерина тайп-тайпана фестивалаш, фондаш, хIиттийна совгIаташ хуьлу. Оцу могIарера гIуллакх ду Нохчийн Республикан Интеллектуальни центро вовшахдеттарг а. Цо гойту вай а нахах тарлуш хилар (диканиг схьаэцарехь). Хазахеташ ду юкъаралло шайн белхан лаккхара мах хадо хьакъдолуш нах вайн дуккха а хилар а, царна бIаьрла совгIат-сагIа дарехь дакъалаца лууш комаьрша нах вайн хилар а. (Интеллектуальни центран генеральни спонсорш Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолу юкъараллин фонд а, «Россельхозбанкан» Нохчийн Республикера филиал а ю). Юккъехула аьлча, яккхий харжаш еш, кечъеш ю «Дато бухIа» статуэткаш а, лауреатийн дипломаш а, цул сов, хIора лауреатана луш ахчанан совгIат а ду.\nШа-шех хуьлуш хIумма а дац, шайн хан а, ницкъ а ца кхоош, шайн и декхар а доццушехь, шайн лаамехь Интеллектуальни центран кхеташонан декъашхоша и болх дIабахьар а, вовшахбеттар а ду хастаме. Конкурсийн жамIаш дечохь а, совгIаташ дIасадоькъучохь а дукхахьолахь цхьа вас, дегабаам боцуш ца нисло. Интеллектуальни центран совгIатийн керлачу лауреаташна юкъахь (церан массеран цIерш оха лакхахь ялийна) цхьа стаг а оцу совгIатана хьакъвоцуш ларамаза нисвелла ца хийтира тхуна. Иза а ду воккхавевеш. Оцу дерригено а цхьана жамIа тIе валаво: дика гIуллакх ду Интеллектуальни центро дIакхоьхьург, Iилманан, кхоллараллин хьаьрмахь къахьоьгучу нехан белхан шовкъ ойъуш хIума ду. Шеко йоцуш ду, оцу гIуллакхо дика тIеIаткъам бо Iилма, дешар, культура кхиорна.


Школехь поэташца цхьаьнакхетар д1адаьхьира\nАпрель беттан х1ора дийнахь нохчийн маттана лерина иттанаш мероприятеш д1ахьуш ю вайн махкахь. Иза доьзна ду Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Р.А. Кадыровс 2007-чу шеран апрель беттан 25-г1а де «Нохчийн меттан Де» №207 лоьмар йолчу Буьйраца д1акхайкхорца. НР-н Куьйгалхочо арадаьхначу дуккхаъчу Буьйрашна юкъахь а, нохчийн меттан хьал тодан билггалчу 1алашонца арадаьккхина и Буьйр 1аламат боккха хилам бара, т1аьхьарчу шерашкахь хаъал де эшна, марг1алделла нохчийн меттан дахарехь.\nВайна цахуург дац: нохчийн мотт ишколашкахь, вузашкахь, юкъараллехь, доьзалашкахь а 1амор, бийцар а г1ийла хилар. Уггар хьалха «х1окху заманан нохчаша» лахдина цуьнан сий-ларам бар, «престиж йолуш мотт бац иза», — бохуш. Шаьш цабийцарал сов, т1екхуьуш долу чкъор иза 1аморах а, бийцарх а мелла а юхадаьккхина цара. Оцу бахьанехь нохчийн мотт буьйцучара а шайх пайдаоьцуш дац б1еннаш, эзарнаш дешнаш. Б1еннаш шерашкахь кавказан къаьмнашлахь а титульни мотт хилла схьабеанчу нохчийн маттана боккха эшам бу иза. 1862-чу шарахь нохчийн маттана дуьххьара алфавит язйинчу кавказоведа-1илманчо Петр Карловича Услара билгалдаьккхина, нохчийн мотт хьалдолчу меттанех цхьаъ бу аьлла. Аш дика ладог1ийша оцу матте, оцу маттахь д1аолучу иллешка, локхучу эшаршка а. Дика ладог1ийша, оцу иллийн, эшарийн а, уьш даг чу юьссуш…\nДукха хан йоццуш Соьлжа-Г1алахь ц1еяххана вевзачу этнографо Хасиев Сайдмохьмад, нохчийн маттах, нохчийн мукъамах а тхо къамел деш 1аш, элира: «Нохчийн мотт – вайна Аллах1а делла деза жовх1ар ду, ткъа и мотт санна цхьанне а къоман йоцу шен мелос йолуш бу, нохчийн лард ларъеш язбина болу мукъам а». Мел исбаьхьа, зевне, аьхна, токхо йолуш, шатайпанара даг чу буьжуш, хаза бу нохчийн мотт. Цунна б1аьрла тоьшалла деш санна, ч1ог1а хаза, дика, чулацаме д1адахара 20-чу апрелехь Къеда-Юьртан юккъерачу ишколехь Нохчийн меттан денна лерина «Ненан мотт – г1иллакх-оьздангаллин хьоста» — кхоллараллин цхьаьнакхетар. Цхьаьнакхетараллин сий-лараме хьеший бара, кхайкхина баьхкина вайн махкахь дика бевзаш болу яздархой: Борхаджиев Хожбауди, Саиев 1умар а.\nЦ1архазмана дина цхьа а х1ума доцуш, вовшахтохархоша къахьегна, дика кечам бина мероприяти яра иза. Яздархой ишколан уьйт1а а кхачале, вайн дайшкара схьадеана хьаша т1еэцаран хаза г1иллакх лардеш, белабелла-бекхабелла хьешешна дуьхьалбаьхкира Къеда-Юьртан администрацин куьйгалхо Арсунукаев Шахруди, ишколан директор Домбаева Маржан а.\nАрахь дуьйна а гуш дара, ишколана юьртан администрацино верасалла деш хилар. Беркатечу адамийн говза куьг кхаьчна хилар хаалора д1а ког баьккхинчохь. Шена т1е б1аьрг бохуьйтуш, сир-кир дина, хаза кечйина ишкол, юкъ-юккъехь парг1ат охьахоийла долу дуккха а г1анташ. Ишколан ков-кертахь сада1а тойина меттиг йолчунна т1е а хазйинера заза хецначу йоккхачу стоьмийн бешо. Зал чохь, олуш ма хиллара, куй биллал меттиг яцара. Цхьабосса долчу дешархойн к1айчу духаро чоь серлаяьккхинера.\nКхоллараллин цхьаьнакхетар дика д1адаьхьира 7-чу «В» классан дешархочо Мунталов Шарипа, 8-чу «А» классан дешархочо Сулейманова Аминас а. Мехкарий тобано «Ненан мотт» эшарца д1айолийра литературин-мукъамийн программа. Цул т1аьхьа бовзийтира яздархойн Х.Борхаджиевн, 1.Саиевн а кхоллараллин некъ, церан стихаш, говза еша а йоьшуш. Иштта 7-чу «А» классан дешархочо Гачалаева Мархас йийшира Х. Борхаджиевс язйина «Сан шераш» стихотворени, ткъа иштта 3-чу «Б» классан дешархочо Гачалаев Увайса, 6-чу «А» классан дешархочо Делимханова Хедас, 6-чу «Б» классан дешархоша Борчашвили Мархас, Абубакарова Асхьаба, 7-чу «Б» классан дешархоша Сулейманова Самирас, Делимханов Самада а йийшира: «Нохчийчоь», «Ненан мотт», «Сан парзаш», «Толаман байташ», «К1анте весет» стихаш. Иштта езаш т1еийцира ладог1архоша 5-чу «А» классан дешархочо Идрисова Элизас яьккхина д1алекхна Х.Борхаджиевн дешнаш т1ехь «Сан Кавказ» ц1е йолу эшар а.\nИштта 9-чу «Б» классан дешархочо Халаева Заирас, 10-чу «А» классан дешархочо Мангаева Анисас, 9-чу «В» классан дешархочо Баймуратова Сацитас говза йийшира 1.Саиевс язйина стихаш: «Дахар доьху…», «Нохчийчоь», «Ваха лаьа».\nЛитературин-мукъамийн программа чекхъяьллачул т1аьхьа Х.Борхаджиевс, 1.Саиевс а кхин а шуьйра йовзийтира хьехархошна, дешархошна а шайн кхолларалла, говзарш йоьшуш. Яздархочо 1.Саиевс ешна афоризмаш езаш т1еийцира ладог1архоша. Чаккхенга кхочуш, цхьаьнакхетар хеттаршка дирзира. Дешархойн цхьа а хаттар тидамза ца дуьтуш, дуьззина жоьпаш делира яздархоша. Цхьаьнакхетар дерзош, хьешашна даггара баркалла аьлла, Арсунукаев Шахрудис, Домбаева Маржана а хьешашна совг1аташ а дира, чомечу кхачанан шун а х1оттийра.\nЦхьаьнакхетар д1адирзича кхоллаелла ойла цхьаъ яра: Къеда-Юьртарчу юккъерчу ишколехь нохчийн мотт 1амо а, бийца а кхачам боллуш хьелаш кхоьллина хилар.


Молла ведда, там-мах а ца беш...\nМарсхьокху-бутт 16, 2017\nНахе бохбалуррий-те шайн боцу кхерч?\nКарарчу ханна, мехкан телехьожийлашкахула бохучу кхаьънашка ладоьгIча, 8 бIе сов доьзал меттахIоттийна.\nЦхьа беттанаш, я шераш девллачул тIаьхьа «имане веъначу» невцан, я несан уллеранаш баккхийбе берийн дуьхьа Iедалхойн а, Iеламнехан а и аьтто баьлла.\nИштта баккхийбе молланаш а – цара шайна мел баьккхина, Сиржа-Эвларчу моллас, доьзалш меттатухучу комиссин декъашхочо Аюбов Ясраил-Хьаьжас Маршо Радиога ма-дийццара.\nДоьзал дика хилча, дин а, ийман а хуьлу чохь, да а нана а цхьаьна хилча, кхечу кепара хуьлу\nЦунна кхаъ хилла, кхечу молланашна а санна, массех доьзал вовшахтохар шегахула а нисделла хиларх.\nАюбов: «Цу тIехь болх бан волавелла молла а, шаверриг а. Зуда юха ялош, я бераш гойтуш дац олий, моллина тIебогIу нах. Цо нагахь санна магош елахь - схьаялайо, яцахь - дIаолу иштта. И программа ю Нохчийчохь.\nХьаьжцIа нах бахначу хенахь, цаьрга аьлла бохура, оццул гена доьгIучул, наний, берашший цхьаьнатоьхча а бу шуна оццул мел, аьлла, бохуш, дуьйцура баккхийчара. Доьзал дика хилча, дин а, ийман а хуьлу чохь, да а нана а цхьаьна хилча, кхечу кепара хуьлу».\nДика ду девнашца къаьстина божарий а, зударий а – юкъахь бераш дерш-м муххале а – цхьанабетталуш. Цунах массо а воккхаве, гарехь.\nОьший Iедал ийгIинчу шиннан кхолламна юкъагIерта?\nДелахь а хаттар а лела нахалахь: шаьш-шайлахь стенна ца хилла дIасакъаьстинчийн барт, уьш стенна бетта беза вовшах Iедало, нахана тIеIаткъамбар-м дац-те иза?\nОцу хаттарна жоп лохуш, нохчашка а, иштта массо а Къилбаседа кавказхошка а хаттамбира шен сайтехь тхан Кавказ.Реалии порталерчу коллегаша.\nНаха делла жоьпаш иштта ду. Боьхна доьзалш Iедалан гIоьнца меттахIиттар дика ду боху 18 процент сайт йоьшучара.\nЧолхедаьлла хьал делахь, вон дац Iедалан гIоьнца дIасакъаьстина доьзал меттахIуттуш боху 29 процент наха.\nАмма, оьшуш дац боьхначу доьзалшна юкъа а гIерташ, уьш цо вовшахбетта, боху дукхахболучара – 53 проценто. И бохург ду, гарехь, нах шайн лаамехь бу, цхьаьнакхета а, торуш дацахь, даиманенна дIасабовла а.\nНана а, да а, берашна гергадахарх, бераш ден а, ненан а йовхоне юханисдаларх вер вац кхаьрдаш стаг. Амма адаман бакъо ю цхьаьнакхета а, къаста а, аьлла хета царна.\nГоьваьллачу оьрсийн яздархочо Толстойс шен "Анна Коренина" романехь ма-аллара, «массо а ирсе доьзал тера бу вовшех, хIора ирс доцу доьзал шен хьесапехь ирс доцуш бу».\nНохчийчохь доьзалш вовшахбетташ айинчу кампанин ю, сакъийзаме а, хазахетар кхачош а ерш санна, беламе агIонаш а.\nБераш кегий долчче юхаяха еза-кх, и хIун ду, хьаьнга яха еза бохург?!\nЭкам тема хIара хиларна, Маршо Радионо девзар доцуш хийцина къамелдечийн аьзнаш. Цхьана юьртарчу зудчо дуьйцу кху муьрехь иккхинчу дилеммах лаьцна. Вовшахтухучу даьлча, шен марехь хиллачех хьанга юхаяха еза ца хууш йисина шен юьртахо боху цо.\nХьалхара зуда: Цхьаьнхьа дина бераш ду тхан юьртарчу цхьаьннан, цул тIаьхьа яхначохь а ду бераш. Муьлхачуьнга яха еза а ца хууш дисина цуьнца дерг".\nОцу зудчуьнга ладоьгIначу кхечу зудчо хьоьху шен кхетамехь муха ерзо еза ситуаци.\nШолгIа зуда: "Бераш кегий долчче юхаяха еза-кх, и хIун ду, хьаьнга яха еза бохург?!"\nХалахетаре даьлла дацахьара, беламе ду ала тарлора кхечу юьртахь нисделларг. Молла, юкъахь бераш долу стаг а, зуда а, къаьстина 3 шо даьлча, йолаеллачу кампанино кхачийна йитина зуда йолчу керта. Дерриг а дика доьрзуш хилла, амма ларамза дохийна дуьйцу захало къамела юкъаиккхинчу марваша лаьттинчо.\nХилам бовзуьйту оцу юьртарчу зудчо.\nДийцархо: "Тхан куьпара хьанех дIайига нах бахкийтинера иза юхайига воллучо. Дерриг дика дIадоьдуш дара, там-мах бечу моллас хаьттина, хьалха яийтинерий хIара цIа, аьлла.\nЭццахь юкъаиккхинчу марвашас аьлла, "иза-м кхузза а йитинера цо".\nКхузза йитина хилча, шен бакъо яц доьазлагIа а уьш вовшахтоха, аьлла, моллас".\n...шен йиш яц мах бан, аьлла, молла дIавахана.\nМолла, ша ШарIехь харц хир ву, аьлла, кхеравелла, дIавахана маха а ца беш. Муха нисделира и далатохар дуьйцу шен маре меттахIоттор ца магийначу зудчо ша.\nРогIехь юхаяха ца магийнарг: "Уьш-м шозза а, кхузза а баьхкинера, кхузлагIа баьхкича, дахдина-кх и гIуллакх. Соьга хаьттинера: "ТIаьххьара арайолуш, хьуна хезаний хьо юьту олуш?" Ас сайна ца хезна аьллера.\nЦуьнга хаьттинера, цо шена дага ца догIу, аьллера. Молла там-мах бан воллуш хилла. Юкъаиккхинчу оцу сан марвашах: "Иза-м цо кхузза а ма йитинера!" - аьлла. ТIаккха, шен йиш яц мах бан, аьлла, молла дIавахана.\nИштта, тати-гота йина. Ас-м элира, сайниг хиларна ду аш дохош, шайн йоIарий хиллехь, лергаш таIIийна, чекхдоккхур дара. Ас цул тIаьхьа кхин ма бахкийта аьлла-кх. Бахкинарш хьекъале вистхила хууш а ца хилча!\nЦхьаъ хир дара цунах-м. Башха догдуьллуш-м вац Иза а. Шина беран дуьхьа гIур яра со а".\nОьрсийчоьнан статистика схьаэцча, стохка миллион ца кхоччуш хилла зудаялийна барам. Амма оцу вовшахкхеттачу хIора итт доьзалх ялх боьхна.\nБерза а тарло цхьаболчу юхавовшахтоьхначу доьзалшна Нохчийчохь бен болх пайдехьа. Ткъа лаамза – шайгара дарж ца далийта, я кхечу бахьанашцаца - вовшахтоьхнарш ирсе хир бу, ала дац. Ницкъаша ирсе ца вина кху дуьненахь цхьа а, цхьаммо а...


Соьлж-ГIала а, Уьш-Кхаьлла а цхьаъ ю Кремлна\nЕГЭ - Пачхьалкхан юкъара экзамен\nКхаарийдийнахь дIаелла Нохчийчохь «юкъаралла талларан» (обществоведени), хими а экзаменаш. Уьш чекхйовллалц цхьана кIоштан школехь хилла тхан корреспондент. Дешархойн хаарш зер тергонехь латторал сов пачхьалкхан экзаменан хьокъехь къамелаш дира цо хьехархошца а.\nКхеташ ма-хиллара гIалин я кIоштан массо ишколашкахь луш яц ЕГЭ олу Пачхьалкхан цхьа экзамен. Дешархойн хаарш талла, леррина хьелаш а кхуллий, кIоштехь масала, цуьнан йоккхалле хьаьжжина, кхо я йиъ ишкол кечйо. Цу кепара экзамен дIалучу цхьана кIоштан ишколехь хилла со.\nЦигахь тергалделла хьал ма-дарра дуьйцуш хиларна сан цIе йоккхийла дац. Ткъа иза ишта дара: экзамен дIалуш чохь герггарчу барамехь 300 дешархо ву арахь лаххаре а 5-6 бIе церан гергарниш. Къемата шайн гIо дойла хир дацахь а 3-4 сохьтехь арахь ладегIамехь хан токху шайн берашна сагатдечу гергарчара. Чуьра ара цхьа кост-кехат даккха аьтто балахь,тIаккха дIасаида буьйлало гергарниш. Цигахь дIаяздина ду хIара хабарш а, мохь-цIогIанаш а, кхайкхарш а:\nДукхахболчара чIагIдарца ишта дIалуш ю Пачхьалкхан цхьа экзамен луларчу мехкашкахь а, ерриге а Къилбаседа Кавказехь а. Бакъду цхьаболчара ерриг Оьрсийчохь изза сурт ду бохург даррехь къобал ца до.\nТкъехь шарахь Нохчийчохь хьехархо болх бинчул тIаьхьа, Туменехь, Нижневартовск гIалахь 7-8 шарахь кхиамца болх а бина хIинцца цIа йирзинчех ю математик хьехархо Зараъ. Цо билгалдаккхарца кхузахь а, цигахь а экзамен дIаялар Къилбей, Къилбаседаний юкъахь санна башхалла йолуш хIума ду. Зараъ ю дуьйцуш кхузахь дIалучу ЕГЭ экзаменах шен инзарьяларх.\nЗараъ: "Башхалла йоккха ю. Цигахь кхузахь адамийн тобанаш а гур яц хьуна, машенаш а гур яц. Тийна таьIIа бераша шаьш дIало-кх цигахь экзамен. Кхузахь дерг къаьхьа де ду. Кхузахь хьехархоша цу экзаменах бизнес йина. Соьга а кховдийна ахча амма гуш дела ву ас кепек схьа ца эцна. Дела дуьхьа аьлла сайн ницкъ кхочучу барамехь сайга гIо дахьара аьлча гIо а дина".\nНохчийчохь ЕГЭ олу Пачхьалкхан цхьа экзамен дIаяларх дийцина хьехархо Зараъ теш ю, царна гонах сел чIогIа гIовгIа латтарна а, шен-шен кIант, йоI кхиаме кхачо гIерташ, дай-наной карзахе хьийзарна а бехке ишколо а, цуьнан куьйгалхоша а дешаран шарахь кхачо йоллуш дика болх цабар ду аьлла.\nЗараъ: «Суна хетарехь, кхузахь оццул чIогIа ажиотаж хиларан коьрта бахьна берашна дешаран шарахь хаарш дIа цакхачар ду. Оьрсийчохь со хиллачохь масала основательно Iамош ду бураш,лаккхара жоьпалла а долуш. ХIора дийнахь,со хиллачу ишколехь,хьахерхо I5 минот хьалха схьавогIу балха.\nУрокаш дIаевлча, кхана лерчу денна кечам а ца беш, цхьана урокана палан ца язьеш, цIа воьдуш вац цхьа хьехархо. Низам лардарехь, хьехархошца оьзда, хьекъале юкъаметтиг лелорехь лакхе а, масал а директор вара..»\nСоьца ЕГЭ экзаменах къамел динчу хьехархочунна Зараана хетарехь берашна хьехар а, хьехархойн жоьпалла а, ишколан куьйгалхоша шайн болх перза, маьIне хIума хетар а, кхиазхоша экзаменаш дIаялар а – дерриге а вовшех къасто йиш йоцуш, цхьаьнадозаделла мехала бакъдерш ду.\nКхузара, боху цо, ша хиллачу ишколехь, масала, хила тарлуш доцуш, сел эвхьаза-м муххале а, дийца тарлуш доцу, хийра, акха лоруш хIума дара экзаменаш дIаяла мах а белла хьехархо лацар а. дешархойл а саготта а, синтем байна а дай-наной хьийзар а. И базар-м цигахь хуьлийла а дац боху Зараа.\nБакъду цхьаболчу говзанчаша чIагIдарца ЕГЭ олу экзамен дIаяларехь ярташкахь бехачу дешархошка кхийдориг доза а доцуш харцо ю. Цара вуно чIогIа тIеIаткъам беш хьийзаш ду бераш а, церан дай-наной а. Муха? Дуьйцуш ю Соьлжа гIалара хьехархо Магдаева Лиза.\nМагдаева: "Дукха хьехархой реза бац ЕГЭ дIаяларехь Оьрсийчохь кхоьллинчу хьелашна. Хьажал , Москохахь, кхечу яккхийчу гIаланашкахь леррина ишколаш ю кхоьллина кIорггера математика Iамош,оьрсийн я ингалсан мотт, физика я кхин Iилма Iамош.\nЦаьрга нийсса жоьпалла а долуш дIайолуьйтуш экзаменаш хьехархойн-говзанчийн кхачо йоцчу ярташкахь а, тIемаша лартIахь деша ца битинчу кегийрхошка а . И нийса ду? Аьттехьа а дац! Аттестат схьа а эцна цхьа корматалла караерзо некъ бита ца беза мехкаршна а,кIенташна а. Царех наггахь а гIур мА вац Москоха а.Ингалсан пачхьалкхе а ю бохучу доьшийлашкахьа Iилма Iамо. Провинцешкахь бехачу кегийрхошка кхийдориг харцо ю аьлла тешна ю-кх со а ,сан накъостий а».\nЭкзамен хьокъехь йист хиллачу Магдаева Лизин санна хьажам берш дуккха а бу хьехархошна а, дай-наношна а а юкъахь хилла ца Iаш а говзанчашлахь а.\nХIора шолгIачу нохчийн дешархочунга дIа ца ялаелла экзамен