Обновлено 16.11.2018 09:59 Автор: Administrator 16.11.2018 09:58\n«Тахана мукъане а чомахь вижна Ӏойла хир дац-техьа!?» – аьлла, ха хаьрцира цо. Амма, Заккамани и йоца ойла йина валале, учара схьа когийн татанан «дур» деара. ЦӀеххьана, неӀ, еттачу пулеметачух тера, тата дан юьйлира. Иза дара МутӀелипа неӀарна тӀе кӀирбинчу буйнан тата.\n– ХӀай, кӀант! – олий, юкъ-юкъа мохь тухура МутӀелипа. Юха а ека йолалора неӀ.\n«Дела, Ахь собар ца лахь, холчохь ву-кх со!» – аьлла, шена тӀера одеял дӀа а тесна, хьалагӀаьттина иза неӀарехьа волавелира.\n«Маржа неӀ яӀ! Дика хьал-м хьоьгахь а дац хьуна. ХӀора Ӏуьйранна хӀара «динк-х» йой хьуна тӀехь».\nЗайл дӀа а баьккхина, да неӀ елла кхиале, сихха метта а ваьлла, одеяла кӀелвуьйлира иза. Масех тайпа мукъам хуьйцуш, цӀевзина, схьаеллаелира якхъелла неӀ. Цхьана буйна шога Ӏаса а, вукха буйна пхи бӀе суьлхьа а лаьцна, чоьхьавелира МутӀелип.\n– КӀант! – кхайкхира иза.\n– ХӀун боху ахь? – аьлла, экхийтира Заккаманис.\n– Хьо хьала хӀунда ца гӀотту?\n– ГӀоттур ву-кх. Дуьне дедда доьдуш-м дац?\n– Ой, и хӀун ду ахь дуьйцург?! Оцу майдана гулделла адам ца го хьуна?\n– Чохь вижина Ӏуьллучу суна муха го, дӀо хьуьчӀанчӀаьлларчу майдана гулделла адам?\nМутӀелип оьгӀазваха вуьйлира.\n– ГӀатта хьала, хӀай мунепикъ! Деш ламаз дац, беш болх а бац! Дерриг адам, догӀа деха, майдана даьлла, ткъа хьо кху чохь, жаргӀа санна, Ӏуьллу! ГӀатта хьала, царна юкъа кхета вайша!\n– Со-м ца вогӀу…\n– Ца вогӀу бохург хӀун ду? ГӀатта хьала, ас хьайн букъ тӀехь хӀара Ӏаса кегъяле!\nЕвза Ӏаса юххехь хааелла, Заккаманин букъа тӀера цӀока егийра. Букъ кӀел бохуьйтуш аркъал а хьаьвзина, МутӀелипе хьажира иза.\n– Хьайн Дела дуьхьа, МутӀа, витахьа со чомахь вижа. Цхьа пайдабоццу гӀуллакх дохьуш вогӀий, хӀора Ӏуьйранна суна тӀе хӀутту-кх хьо…\n– Пайдабоцу гӀуллукх ду ткъа балха гӀо алар? Хьо-м, ткъа шарчу дахана, къанделла божа дай! Тоьур ду ас хьан кхабар. Къанвелла, хӀоз хилла лаьттачу соьга кхабалац шу. Цхьа декъарлойн хилча, хьайн да-нана кхобу вара хьо, хьайл жимачу шина беран дола дан вара хьо. Хьо санначех эхь ца хета хьуна?\n«ХӀора денна дуьйцург и цхьаъ ду!», – элира Заккаманис ша-шега.\n– Со кхобуш-м къа ца хьегара ахь. Хьайн кӀантана кхача а ца лун бара ахь! Эхь хета дера суна-м со санначех… сагӀадоьхург санна беркъа, царна юкъавала. Ши шо ду ахь суна тӀеюха бедар ца оьцу…\n– Хьай жолам яӀ! Цара санна болх а беш, эца ахь а. Дешар дӀатеси ахь? Балха ца воьдий хьо? Лийр велара хьо, ас бедарш ца эцча!\n– Ма эцахьа. Со вижа витахьа.\n– Ца вуьту ас! ГӀатта хьала, догӀа деха воьду вайша. Ӏесачу стеган доӀийна жоп ло, боху, Дала. Ткъа хьол Ӏеса хӀума кху лаьттан букъ тӀехь яц!\n– Со ца вогӀу.\n– Ца вогӀу бохург хӀун ду?\nЗаккаманин детта са кхачийра.\n– Гора МутӀа яӀ, хьо маца кхетар ву-техьа?! Цкъа-делахь, аша сарралц-сахиллалц дехарх, шуна цхьаммо догӀа а лур дац, шолгӀа-делахь, дехна даьккхинчух вайна догӀа а хир дац. ХӀинцца гуьйре тӀекхочур ю, тӀаккха ша серсаш лаьттар ду…\nМутӀелипан карара Ӏаса кхоссалуш гинчу Заккаманис, шен хьехам юкъах а битина, катоьхна гӀевлангера гӀайба схьа а эцна, дуьхьал лецира. Чохь «бапп» аьлла, тата делира. ГӀайбина шина а агӀор тулгӀе етташ, чухула чан яьржира.\n– Хьай, хьан ма хила аьллар, гаур! Хьо иштта кхиийначу сан бехк дера бара хӀара бан-м. Хьоьх кхин стаг хирйоцийла хиънехь, ас дуьнентӀе вала кхиале, вийна хир вара хьо, гӀизби! – аьлла, дог доьхна, аравелира МутӀелип.\n«Боккха болх бу-кх, кху тӀаьххьарчу хенахь цуьнан соьца гамвалар», – ойла йора Заккаманис, да араваьлча.\nЦунна дагаеара ша хьалха яьккхина хаза хан.\n… Заккамани дуьнен тӀе ваьллачу кхоалгӀачу дийнахь, нанас, дукха вахийта лергах чӀуг а йоккхуш, кучан белша тӀе хьайбанан дечигах дина лаг а тоьгуш, хӀума лелийра цунна. Кхойтта-дейтта шо кхаччалц, даима нанас: «Цока, Цока, Цокамани, Цаккали! Мамин гӀовла ю хӀара! Мама кхобур ю хӀокхо!» – бохуш, хьестара иза. Школехь доьшучу хенахь даима, хаддаза кисанахь кемпеташший, ахчий латтара жимчу Заккаманин. Ма дукхавезара хӀетахь иза дений, нанний!\nЧу стаг веъча, шех лаьцна нанас хабар дуьйцуш, ма боккха там хуьлура Заккаманина! «Инзаре хьекъал долуш бер ду тхан Заккамани. Муьлхха киншка, миччахьара а схьалоций, жарра олий, дӀайоьшу цо. ХӀумма а, шен дас санна, кха тӀехь хьаьжкӀашна цел етташ, къанлур вац! Парписар хир ву тхан Заккаманих!» – бохуш, дуьйцура нанас чу мел веанчуьнга.\nБоккъала а, Заккаманина мотта а делира, шен нийсархойл ша хьекъале ву. Шеца цхьана классехь доьшуш болу Масхьуддий, Махьмуддий, Султанний, Ахьмаддий, Салавддий – массо а шеца буьстича, зингатех тарлора цунна. Уьш наггахь бен буса кино а ца богӀура, аьхкенан каникулашкахь, садаӀаран меттана, колхозан арахь денна белхаш беш хуьлура. Ткъа Заккамани мерзаниг дууш, хазаниг духуш, де дохделча, вуьжуш, и шелделча, гӀоттуш, лелара. Шена езарг ло аьлла нене дехар мичхьа дора цо, тӀечевххий буьйр дора-кх. Нанас хьоьстуш кхуьу Заккамани, Ӏуьттуш, туьттуш, халла ворхӀалгӀачу классе велира. Воьдуш а, ца воьдуш а, чекхделира и шо. Амма Заккамани классехь висира. Заккаманих изза ца хилийта дукха гӀиртира хьехархой а, цуьнан накъостий а. Комсомоле тӀеэца гӀоьртича, иза аьттехьа а ца дитира цо, шена до хьехар лергах а ца хьокхура.\nЗаккамани дешарна ледара ву, школехь шега аьлларг деш вац, аьлла, хьехархоша арз дича, оьгӀаздодара Заккаманин да-нана.\n– Сан кӀант хьекъал долуш бер долу дела, иза шайл толарна кхоьруш, и ца везаш дуьйцу аша! Цул эсала бер кху юьртахь дац. И хабарш а юьйций, дешарх догйоккху аша цуьнан! – олий, ирхъоьккхура Хьаьсипат.\n– Ас сайн кӀант Ӏамаве аьлла шуьга дӀавелла. Даа ца оьшу цунна, духа ца оьшу цунна, балха теӀош и вац. Цунна тӀаьхьа а хӀоьттина, цо хӀун леладо хьоьжуш лелар бен, кхин гӀуллакх доцуш ваций со-м. Со белхан стаг ву. Пачхьалкхо ахча а луш, и бераш Ӏамо хӀиттийна шу. Ӏамаде, олий, доцца хададой, дуьтура МутӀелипа а.\nШолгӀачу шарахь юха а ворхӀалгӀачу классе деша вахаран меттана цӀахь сецира Заккмани. Ткъа цуьнан накъостий юккъерчу школе а, техникумашка а кхидӀа деша бахара.\n– Я деша гӀо, я болх бе, – аьлла, цунна хьалха ши некъ хӀоттийра МутӀелипа.\nАмма Заккамани, и ший а некъ дӀа а тесна, ловзаршкахула, синкъермашкахула кхерста вуьйлира.\nТӀаккха кхийтира МутӀелип шен гӀалатах.\nХӀетахь дуьйна схьа галделира Заккаманин хаза дахар. ХӀетахь дуьйна схьа хӀор денна дов дара цунний, МутӀелипаний юккъехь.\nЗаккаманис доккха садаьккхира.\n«ХӀара вахар дац. Денна дов. Цхьа зуда а ялийна, юьстахвала веза. Амма мила яло еза… я мила йогӀур ю соьга?»\nОцу гӀуллакхан ойла Заккаманис дукха йора. Шена яло йоӀ цо лехнера ша школехь доьшучу хенахь. Иза яра цуьнца цхьана классехь доьшуш хилла Ровза.\nХӀеттахь, Заккаманина хетарехь, цуьнан зуда хила хьакъ долуш хьекъале а, хаза а йоӀ и цхьаъ бен яцара. Амма, Ровза, шена тӀаьхьаваьлла лела Заккамани ша волччу а витина, яьлла медицински техникуме деша яхара. ТӀаккха Заккаманис чӀагӀо йира, тӀейогӀу вархӀ класс дӀахецча, оцу классехь доьшуш йолу Зураъ йига.\nАмма Зураъ а Ровзийна тӀаьххье дӀаяхара.\nСирла шовда санна, мехкарий Заккаманина тӀех а буьйлуш, дӀаэхара, ткъа бухабуьсу тӀулг – Заккамани, – тӀе сено а туьйсуш, лаьттара. Йолучу хенаца галъелира Заккаманин мехкаршца йолу юкъаметтиг а. Оцу тӀаьххьарчу шерашкахь шен юьртахь а, гондӀарчу ярташкахь а вон цӀе яхнера цуьнан. «Иза-м еха йолу хӀума яцара. Цицганчул башха къинхьегам ца беза цунна. Малонча!» – цхьаболчар олура. – «Моз доккху долу моза бац Заккамани а. Жуккар», – доцца хададора вукхара. Кхин дуккха а яра Заккаманина техкина цӀерш. Уьш новкъа яра цунна.\n«Дависарг яӀ, цкъа зуда ялийна елира!», – аьлла ха а хьарцина, зуда ялийча шен хиндолчу дахаран сурт хӀитто вуьйлира иза: «ХӀинца санна, самаваьлла меттахь вижна Ӏуьллуш хир ву со. Ткъа сан къона нускал… хуьлуьйтур вай и Нахапу, арахь етт узуш, даьхний дӀалоьхкуш, ши пхьарс хьала а бина, едда-хьаьдда, лелаш хир ю. Нахапу чу еъча, ас со набкхетта Ӏуьллуш ву, моттуьйтур ду. Со самавалале, кхача кечбан тохалур ю иза. Кхехкачу чайника тӀера хьалакхиссало негӀар, чӀажжехь дека ялгӀу, йовхоно цӀийина йогу Нахапун ховха беснеш. Со самаваларна кхоьруш, байн ког буьллуш, меллаша куьг тухуш, хьийзар ю иза, амма со самавер ву. ТӀаккха, бехкалаяхана, Нахапу суна тӀейогӀур ю…»\nИ гӀуллакх, иштта хилла даьлча санна, хазахетта дагах гилгаш девлира Заккаманина. Амма ойланаш юха а бакъдолчунна тӀейирзира. Цхьаъ цхьанна тӀаьххье, даг чу лелхара юьртарчу мехкарша шена техкина цӀерш «Жуккар», «Малонча», «Мамин кӀант», «Парписар» и. дӀ. кх.\n«ХӀан-хӀа, со вевзачохь, соьга атта зуда йогӀур яц. Цхьанхьа генна, со ца вевззехь ца гӀортахь. Ялийна яьлча, эцца кетарш йолчу наха шаьш дӀалуьстур ду. ХӀинца ша соьца мел вон велахь а, ас зуда ялийча тхуна цӀенош ца деш, цхьа гомаш, чу йилла сал-пал ца луш Ӏийр вац МутӀа а. Амма мичхьара ялийча бакъхьа хир дара-техьа?»\nДикка ойла йинчул тӀаьхьа, шена нускал лаха ваха, Яьссица хьала лаккха лома кӀелхьара, шен гергара нах болу цхьа юрт къастийра Заккаманис. Амма хьошалгӀа дика кечвелла ваха дезара. Пенах тоьхначу хьостамах кхозучу шен тишъеллачу сирчу костюмей, кач зарзбеллачу штапелан сийначу кучей, тӀера мерцхагаш а дийлла духхехь гӀийла Ӏохкучу туфлешкий бӀаьргтоьхча, дог дуьйхира цуьнан. И барзакъ, мацах цкъа, цунах я Ӏилманча, я белхало, вуьшта аьлча – Заккаманих стаг хир ву моьттуш, МутӀелипа эцнера цунна.\nАмма керла духар эццалц, хьошалгӀа вахар дӀатоьттийла дацара. Заккаманис сацамбира цигара цӀаверззалц цхьаццанан бедарш яхьа.\nПлан кийча яра. Хьалхара номер – тӀе юха бедарш карор.\nКаде хьалаиккхина Заккамани, ши пхьарс дӀаса а тосуш, букъ сатторца дегӀ метта а далийна, тӀаккха, неӀ а йиллина, аракхевдира.\nЗаккаманис тоьхначу маьхьарх цецъяьллачу, уьйтӀахь лелачу цӀечу йоккхачу нӀаьно, саца а сецна, «къо-къо-къо» – эккхийтира.\nДехьа чуьра схьа цхьа а вист ца хилира.\n– Зулпаъ! – юха а мохь туьйхира цо.\n– ХӀав! – аьлла, зевне аз деара дехьачуьра схьа.\n– Схьайоьл цкъа!\nДукха хан ялале Заккаманина хьалха схьахӀоьттира Ӏаьржа бӀьргаш а, хьаьрса корта а, горга юьхь а йолуш бархӀ шо хенара йоӀ.\n– Ризван стенга вахана? – хаьттира Заккаманис.\n– Балха вахна-кх.\n– Хьада, гуттар чехка Масхьудаьрга а гӀой, хьошалгӀа вахана валалц, ас боху алий, цуьнан цӀена костюм, хечий йохьуш йола. Цигара юхайирзича, СултанагӀаьрга а ерзий, цуьнан чилланан кӀайн коч а я. Кхийтин хьо?\n– Же, ма Ӏел, со сиха ву.\nЮьртан цхьана агӀор Зулпаъ а хьажийна, вукха агӀор ша вахара Заккамани. Цхьаьнгара шляпа, вукхуьнгара туфлеш, кхозлагӀчуьнгара галстук йохьуш, дукха хан ялале цӀа вирзира иза.\nЗулпаъ а, шен декхар кхочушдина а яьлла, цӀа еана, керта-арахь цхьацца гӀулкхаш дан гӀерташ лелаш карийра цунна. Чу кхача сихвеллачу Заккаманис чоьхьаволуш неӀсагӀих кога буьхьиг тоьхна, туфлин айра охьадаьккхира. Амма гӀуллакх цуьнга хьоьжуш Ӏачохь дацара. Кхин хан юкъа ца юлуьйтуш, юьхь тӀе урс а хьаькхна, юьхь-куьг а дилина, ша еана бедарш тӀеюьйхира цо. ТӀаккха, дехьа, совцӀа чу а вахана, доккхачу куьзганна хьалха хӀоьттира иза.\nОффай, ма товш яра цунна тӀехь и бедарш! Дуьзначу дегӀан шуьйрачу белашна, юьстина йича санна, тӀейижна шевиотан Ӏаьржа костюм, чухула юьйхина чилланан кӀайн коч, логах хьарчийна чилланан Ӏаьржа галстук. Шуьйрачу хьаьжан цхьа агӀо къайлайоккхуш, борачу бӀаьргашна тӀе таӀӀийна тиллина сирчу басахь фетрови шляпа. «Лаппехь» къегачу Ӏаьржачу туфлеш тӀе ирахӀоьттича санна, лаьтта, биъ са боккхуш, иту тоьхна, шарйина Ӏаьржа хеча.\n«ВаллахӀ яра со, кхаьбча, хинйолу хӀума-м!» – аьлла, хьаьж тӀе куьг а даьхьна, шляпа хьалатеттира цо. Нехан шляпех къаьхкича санна, хьаьж тӀехула охьаяьржира Ӏаьржа кӀапа. Шен суьртах там хилла Заккамани, чӀарх аьлла, ша-шега бӀаьрг а таӀийна, велавелира. Цуьнан севсинчу балдашца цхьаьна доьлуш санна хетара бора бӀаьргаш а, цӀечу басахь йогу беснеш а, жимма ирххьаьвзина мара а.\n«Соьга а ца еана йоӀ хьаьнга гӀур яра? – иккхира цуьнан даг чу. – Амма цхьа хӀума оьшу! Хьалхарчу кисина йоьллина авторучка а, жимо блокнот а хила еза!»\nДехьа чу а иккхина, шен костюм кисанара и хӀумнаш схьа а эцна, юха а куьзганна хьалха хӀоьттира иза. «Мила хила-техьа со? – хаьттира цо ша-шега. – Агроном? Зоотехник? ХӀан-хӀа и ши болх сий долуш ца хета суна. Лор? Иза-м, хьаха, мегаш ма дара, амма цхьамма цхьана лазарх лаьцна хаттар дахь? Суна-х лоьрийн балхах тӀитӀ а ца хаьа! Ватталхьан! Хьехархо! Хьехархо! Со вевзачу меттагийн дозанал дехьаваьлча, хьехархо хир ву со!»\nЦхьа сахьт даьлча, хинволу «хьехархо», шайн лулахо Вацалг волчу а вахна, цуьнгара гурахь тӀе яьхкича центнер хьаьжкӀаш лург, туьма а даьккхина,\nЯьссин гӀодца хьалаволавелира.\nЯьссин лакхенца, хин аьтту агӀор регӀан басех а летта, жимчу, амма стоьмийн сийначу бошмаша юкъахьарчийна лаьттачу исбаьхьчу юьртан шовданан коьрте хӀоьттира Заккамани оцу сарахь. ГӀели диллина цӀеста кӀудалш пхьаьрсех а тийсина, хи тӀе дӀасаоьхура мехкарий. ТӀеоьззина тиллинчу шляпина бухара шен бора бӀаьргаш царна юкъа а кхерстош, оьздда хӀоьттина латтара иза. Цьунах къайла ца делира мехкарех масех йоӀ шозлагӀа а, кхозлагӀа а хи тӀе яр а, шаьш накъосташка къамел деш лаьтташехь цара сих-сиха къайлах шега туху бӀаьрг а.\nШовдана тӀе оьхучу мехкарех цхьана йоӀе безам бахара Заккаманин. Иза яра юккъерчу дегӀахь, дуткъа оьзда дегӀ а долуш, горга юьхь а, Ӏаьржа бӀаьргаш а, букъ буьззина охьахецна Ӏаьржа месаш а йолуш вуьрхӀитта, берхӀитта шо хенаре йоӀ.\nЗаккамани тӀевоьссинчу хьешо, Лечас, оцу буса и йоӀ охьа а хаийна, синкъерам бира цунна. Синкъераме охьахевшина цхьа сахьт ма-деллинехь, Лечас дӀахаийтира шен хьаша зуда езаш веана хилар. Стаммий цигаьркаш уьйзуш, хьекъале кицанаш а далош, цхьаъ кӀадвелча, вукхо долош, дехий къамелаш дан волавелира и шиъ. Ткъа Леча, хабар дийцарна, Заккаманил а тӀехвелира.\n«ЖӀаьлин гуйн цӀестан ду, кетӀара утармаш йоьза ю, кха дехачуьра, кхаьлли лекхачуьра ву, ша хьехархочун болх стоьланий, самарний гонаха хир бу, оьгӀазвахча, цо хьуна тухудерг чӀепалган дакъа ду, тӀаьхьакхуссуберг шекаран бӀелиг бу, хьуна яха меттиг карийна, и карара ма ялийта, Марет! – бохуш, дуьйцура Лечас. Оффай, дийца ма говза вар-кх и Леча!\nАмма Лечас хӀитто и хӀаваан гӀаланаш Марета, харцайой, тӀекӀелйохура:\n– Хьанал къа а хьоьгуш дӀахӀоттийна бахам хилар а дика ду. Вайн хьаша миска вара аьлла, юхаяьлла а соцур яцара, вехаш ву аьлла, тӀе а гӀертар яц. Хьаналчу куьйгаша а, оьздачу дог-ойлано а, бертахьчу шина адамо а атта хӀоттор ду шайн ирсе дахар. Со маре яхча а, месийн назбаршла а керчаш, я ахь ма-аллара: «Стоьланий, самарний гонаха болх а беш» – Ӏен ойла яц сан-м. Коммунизм дӀахӀотторехь жигара дакъалоцучу вайн кегирхойн хьалхарчу магӀарехь, уггар халчу меттигехь хир ду вай-м. Хьайн юьртахо оццул гӀорасиз ма ларал ахь, Леча.\nСинкъерамера шаьшшиъ цӀа а веана, охьавижча, Лечас Заккаманина дийцира, Марета оцу шарахь итт класс чекхъяьккхина хилар, пединститутехь заочно деша, цигахь луш йолу экзаменаш кхиамца дӀа а елла, дукха хан йоццуш иза цӀа еана хилар, цо церан юьртарчу школехь хьехархочун болх бийр хиларх.\nОцу хабаро кхин тӀе а чӀагӀйира, Марет йоцуш дӀа ца ваха Заккаманис йина чӀагӀо. «Иза ю-кх суна еза тайпа! Институтехь доьшуш а йолуш, хьехархочун балхахь а йолуш. Ровзийна а, Зураана а тӀе цкъарг дуьллур долуш, эла санна, со кхобур а волуш!» – бохуш, ойла йора цо.\nШолгӀачу буса а, кхоалгӀачу буса а дийцира цаьршимма, амма Марета юха а доцца хадийра:\n– Тхуна вовшийн гар бен девзаш дац, Леча. Тховса ас йогӀур ю аьлла дош а делча, Заккамани вухавеача, со кхунна тӀаьхьа а хӀоьттина дӀа а яхча, тӀаккха хиндерг хьанна хаьа? ХӀара сан амалшна я со кхуьнан амалшна реза ца хир? Вевзаш воцчу стагца я евзаш йоцчу йоьӀаца иштта цӀеххьана шен дахар муха дузур ду? Аша суна хьалхахӀоттийнарг шена тӀехь чӀогӀа ойла ян дезаш гӀуллакх ду. Цхьана шарахь ладугӀур ду ас. ХӀетале Заккамани дохко ца валахь, тӀаккха дуьйцур ду вай.\nДан хӀума дацара. Заккаманина ма моьтту Ӏовдал а ца хиллера генарчу ярташкара мехкарий. Амма Заккаманис ша-шена маслаӀат дора: «ДӀа ма-дуьйццура реза ю ша-м цхьаммо а ца олий, шаьш лууш, леш бахкахь а. Юха а цкъа атака йича, ши куьг а айбина, ша карайогӀур ю».\nДоьалгӀачу дийнахь, Ӏуьйранна, де шеллах цӀаван новкъа ваьлачу Закккаманина, урамехь дуьхьалкхийтира шовданна тӀера хи доьхьуш йогӀу Марет.\n– Ӏуьйре дика хуьлда хьан, Марет! – маршалла а хоттуш, сецира Заккамани, ша цунна юххе нисвелча.\n– Диканца вехийла хьо а!\n– Хьо ма хьалхе гӀаьттина, лела?\n– Балха яхале, бохуш, лелара со-м. Ахь хӀун до, хьо лаа лелий?\n– ДӀаваха новкъа ваьлла со-м.\n– Хьуна ма сиха кӀордий тхо долчохь?\n– КӀордадаллалц Ӏийча-м, со цкъа а дӀагӀур вацара. Кхо де-буьйса даьлча, хьаша хьошалара волу, ткъа и хан сан сийсара чекхъяьлла.\n– ХӀумма а дацара иза-м. Цхьа-ши де даьлча кхузахь хуьлуш ловзар ду, хьуо веъанчуьра жимма сакъоьруш а Ӏай, гӀо.\n– ХӀан-хӀа, Марет, кхин Ӏойла хир дац сан, – шен костюман киснарчу авторучке а, блокноте а хьаьжна, тӀетуьйхира цо. – Занятина тӀаьхьавуьсу со. Суна елла мукъа хан тахна чекхйолу.\n– Иза а нийса ду. Дешаран керлачу шарна кечам беш хир ду шу? – хаьттира Марета. Заккамани воьхна хьаьвзира. Цунна дага а ца деанера бераш аьхкенан каникулашкахь хилар. Иза вист а ца хуьлуш сецча, кхин а дийца дагахь цхьацца хӀуманан ойла еш сецна моьттуш, цуьнан къамел дахдаларна кхераеллачу Марета сихха тӀетуьйхира: – Делахь, дӀагӀо хӀета, некъ дика хуьлда хьан!\n– Марша Ӏойла!\n«МаьӀӀаргонна гучувалар-кх со, – бохуш, ойла йора Заккаманис, ша Маретах къаьстича. – Амма ас занятина со тӀаьхьавуьсу алар-м харц хир дацара хьуна сан, КъорӀанна тӀехь дуй биъча а. ХӀара сайна тӀехь йолу нехан бедарш дӀаекъа-х дезий сан. Цул йоккха заняти мичхьа ю ткъа! Амма йоӀ бохий ахь, диканиг а карийна-кх суна. Иза карарайолуьйтийла дац, мел доккха зен дина а. Нахала а даьлла, цунна со вовзале сихо ца яхь…»\nДерриге а Заккаманис хӀоттийнчу планаца нисса дӀадоьдура. Дог, доккхадеш, детталуш, дегӀ ловза дуьйлуш, цӀа вогӀура иза. Амма, цхьа кица ду-кх вайн халкъан: «Борз дуьхьалкхетталц яхана газа ХьаьжцӀа» – бохуш. И борз дуьхьалкхийтира Заккаманина дукха гена валале.\nМарет ехачу юьртана дукха генавалале, дуьхьал схьа мотоциклан тата хезира цунна. Иза новкъаравала а кхиале цунна тӀе чан а тухуш, юххехула тӀехъиккхира тӀехьа шен къона зуда Малика а хаийна вогӀу церан юьртара, цуьнца цхьана классехь доьшуш хилла Ахьмад. Юьртахочух бӀаьргкхетча, газ лах а йина, дехьоваьлча мотоцикл а сацийна, Заккаманина тӀе веара Ахьмад.\n– ОхӀ! Ахь хӀун леладо, Заккамани? – хаьттира цо.\n– Цхьа гӀуллакх хилла кху кӀотара вахана вогӀура со-м, – аьлла, дохийна а жоп делира вукхо? – Ткъа аша хӀун до?\n– Тхо а ду-кх кху кӀотара догӀуш.\n– Стунцхой болчу воьду-кх.\nЗаккаманин ши бӀаьрг цӀеххьана къаьрзира. Цунна хӀинцци бен дага ца деара къоначу механикан Ахьмадан зуда, Малика, ша хьошалгӀа ваханчу юьртара хилар.\n– ХӀаъ, хӀаъ, хӀинца кхета со…\n– ХӀинца ас хӀун гӀо де хьуна? Хьо лахаваккхий, волий со?\n– Ца оьшу. Баркалла.\n– Ас-м забар ца йо хьуна? Маликас кхузахь садоӀӀушехь, цхьана эхасохьтехь со вухавоьрзур ма ву ткъа.\n– Ца оьшу, Ахьмад, баркалла. Иштта, хьаннашка бӀаьрг а тухуш, некъ-некъа са а доӀуш, меллаша охьагӀур ву со. ДӀагӀуо шу.\nОццул самукъадаьлла вогӀучу Заккаманин дог дохийра оцу цхьаьнакхетаро. Ца дезаделира Заккаманина Малика шена дуьхьалкхетар. Тахана и шена дуьхьалкхетта ца хилийта, эзар яьсса кӀудал, эзар вир дуьхьалкхетта хуьлуьйтур яра цо. Иза-м кӀезиг хетарийца цунна, Малика дийна хьалайогӀуш ца хилийта, цӀера жима ши бер а дуьсуш, елла, бармахь айбина ялайойтуш хуьлуьйтур яра цо и, дерриге а шега хоьттуш хилча.\n«АхӀай, дела хила хьан хьайн вархӀ эзар дена неӀалт! ХӀинца цо ву хьуна со цигахь ма-варра дӀавуьйцур. Оццул гена тхан юьрта маре а муха нислур яра, седа дуьхьал яриг!» – бохуш, тӀаьхь-тӀаьхьа генадолучу мотоциклан татане ла а доьгӀуш, Маликина лера иза.\nЦкъацкъа маслаӀат хуьлура цунна. «Хьанна хаьа, МаликагӀеран ден цӀа-м МаретагӀарна генахь хила а мегий. Вовшийн ца евзаш я вовшашна тӀе ца кхочуш диса а мегий иза-м».\n«Нагахь санна Марет Маликин гергара хилахь?» – олий, юха а сагатлора Заккаманин. – АхӀай, дела хила хьан хьайн исс эзар дена неӀалт!»\nОцу ойланаша синтем байина, ша Маликина оьгӀаз мосазза воьду, эзарнашца дай тӀе бетташ, царна неӀалт кхайкхош, шена гонаха долчу Ӏаламан тидам боцуш, вогӀура иза. Малх чубуза регӀа тӀе лахбеллачу хенахь иза шайн эвла йисте кхаьчча, цо неӀалт кхайкхо Маликин дай бӀе эзарнал а тӀехлилхира.\nСуьйранна адам арадолучу хенахь эвла юккъехула охьаваха товш а ца хетта, некъана юьстаха, бай тӀехь лаьттачу боккхачу кхора кӀел вахана охьавижира иза. Бехачу некъо а, ечу ойланаша а кӀадвинчу Заккаманина кестта набкхийтира. Амма набаро а паргӀат ца ваьккхира иза шен сингаттамах. ГӀенах цунна гира Маликин ден цӀахь гулбелла дуккха а мехкарий. Царна юккъехь яра Марет. «Хьехархо» хуьлу Заккаманих! Иза-х дешар дӀа а тесна, балха а ца воьдуш, шен къеначу дений, нанний коьшкалахь Ӏаш ву! «Жуккар» олий бен цӀе ца йоккху цуьнан тхан юьртахь!» – дуьйцура Маликас. Цхьа тамашийна белабелира мехкарий, Марете а хьаьвсина. Маретан юьхь цӀийелира, Заккаманина тӀе боьгӀна цуьнан бӀаьргаш, алу санна, богура. Цуьнан хьажарна кӀел, кӀез-кӀезиг хебаш, накхар-моза хилира Заккаманих. ЦӀеххьана хьалаиккхина Марет, дӀакатоьхна стоьла тӀера цхьа метар хиллал еха авторучка схьа а иэцна, топ санна, иза хьалха а лаьцна Заккаманина тӀе йолаелира. Марет герга мел гӀоьрти, шаьлтанах тарлуш, яхлора ручка. Вада ойла хилла, тӀемаш ластийра Заккаманис, амма дегӀ меттах ца долура. «Хьехархо тов! Жуккар!» – бохуш, Заккаманина тӀе пӀелгаш а хьийсош, «хи-хи-хи, хьа-хьа-хьа», – деш, буьйлура мехкарий. «Эхь ца хетара хьуна тхо Ӏехо? Пуьчийн лежиг!» – бохуш, шаьлтана юьхьиг санна йолу шен карарчу авторучки перо Заккамани бӀаьрга Ӏотта гӀертара Марет. Амма Заккаманис шен жима корта дӀасахьийзош, бӀаьрга ца нисъялийтора. ОьгӀазъяханчу Марета, эххар а, тӀе ластийна цуьнан хье юккъе юьйгӀира иза. Оццу юккъехь мехкарийн беларан аз, Заккамани кхерош, инзаре делира: «Кха-кха-кха, тхьа-тхьа-тхьа», – бохуш.\nБайн мохь а хьокхуш, набархаваьлла Заккамани шен хьаьж тӀе ка а тухуш, вагийча санна, хьалаиккхира.\nЛаккхабаьлла, дуьне серладаьккхина тӀехьоьжура сирла бутт. Куьйгашца дӀасакхиссина, даржийча санна, стигла дӀалаьцна седарчий гора. Заккаманин дегӀ хьацаран кӀуьрлахь дара.\nЗаккаманис ладуьйгӀира. Геннахь «кха-кха-кха», бохуш санна, тата хезара, цӀаммехь цуьнан мерна тӀехула хьийзара масех чуьрк. Хьаьж зийза доьллачу Заккаманис, тӀе мӀараш а хьаькхна, буьччалг хӀоттийра. Цунна хиира шен хьаьж къовзийнарг чуьрк хилар.\nЗаккаманина хеза тата тӀаьхь-тӀаьхьа герга гӀертара. Дукха хан ялале, цхьа бӀаьрг а къарзийна, цунна юххехула тӀехъиккхина, юьрта юьйлира Ахьмадан мотоцикл.\n– Хьийн шуьша эккха йоккха топ хилла, – элира Заккаманис, царна тӀаьхьа а хьаьжна, – шайтӀа хилла дуьхьалдели-кх тахана шуьшиъ суна. Ашшимма сан кхерор!\nШен хьаьжа тӀера хьацар дӀа а хьаькхна, схьаяьккхина цхьа цигаьрка бага а йоьллина, дегочу куьйгашца иза лато гӀерташ масех сирник яйинчул тӀаьхьа, эххар а, лата а йина, боккха баьккхина кӀур чу а тоьхна, эвла волавелира иза.\nЮьрта чу воьлча урамехь дуьхьалдогӀучу адмашна пебетташ, шайн керта кхаьчна Заккамани, да-нана долчу чу а ца воьдуш, меллаша шен цӀийнан неӀ а йиллина, чу а вахана, лампа а латийна охьахиира. Иза меттаван а кхиале, веана цунна тӀе хӀоьттира Масхьудан жимахволу ваша.\n«ХӀан, хӀинца дӀайолалуш лаьтта сан заняти» – аьлла, даг чу иккхира цунна. И хӀунда веана хууш волу Заккамани, цо шега дош а алале, хьала а гӀаьттина, тӀера бедарш дӀаяха волавелира. ХӀоранна бедарш цкъа шаьш-шаьш къастош, охьа а ехкина, тӀаккха Масхьудан костюма юккъе Султанан коч а хьарчийна, уьш кӀанте дӀакховдийра цо.\n– ВаллахӀ, Асхьад, дика кӀант-м вара хьо! Амма кхин а дика хир ву, ахь хьо дӀавоьдуш чувирзина, кху юккъера коч СултанагӀаьрга дӀалахь, – аьлла, букъах дайн куьг а тоьхна, араваьккхина, дӀахьажийра цо иза.\n«Ши урок-м дӀаелира. ХӀинца кхааннан хӀуманаш дӀаерзийчахьана, заняти чекхйолу сан. Уьш тӀаьхьабахкале дӀаяхьийтича, гӀиллакхе хир ду. Ризван вац-техьа цӀахь» – хьала а гӀаьттина, неӀарх ара а къедда, дехьа чу мохь туьйхира цо:\nДехьарчу цӀийнан неӀ еллаелира.\n– ХӀун боху ахь? – аьлла, схьа вистхилира Ризван.\n– Схьавоьл цкъа!\nДукха хан ялале Заккамани волчу чувелира цуьнчух тера юьхь-сиба долуш, шийтта-кхойтта шо хенара, каде кӀант. Цунна тӀерачу кӀайчу кучана тӀехула, логах хьарчийна пионерски галстук гича, Марет дагаеара Заккаманина. Ахь хӀун до, аьхка коча галстук а хьарчийна? – хаьттира цо оьгӀазе.\n– Со-м пионер вай. ХӀор денна колхозана балха тӀехь гӀо деш ю тхан дружина.\n– Ахь хӀун гӀо дийр дара? Эццашха ловзаш лела-кх – аьлла, цуьнга дӀаяла хӀумнаш схьаэца дагахь, дӀавирзира Заккамани.\nРизвана дегабаам бира. Воккхахволчу вешех кхоьруш а, гӀиллакхе ца хеташ а, цкъа а цуьнан дош ца кагдинера Ризвана. Амма цунна детта сакхачийна, иза майрра вистхилира:\n– Со вац ловзуш леларг, хьо ву! Со ловзуш лелаш велхьара, сан кхузткъе кхойтта къинхьегаман де хир дацара кху шина баттахь. БугӀа санна волу хьо вижина Ӏиллича, со ловзуш лелча, вай кхабалур дац къанделлачу дегий, неней. Юьхьах цӀе лета суна, нах хьох боьлуш! Эхь ца хета хьуна…\n– Сацийта! ЦӀормаӀа! Хьо вара хӀинца соьгара бехкаш даханза виснарг. Ас и ира ши бӀаьрг, Ӏоьттина, схьабоккхур бу хьан!\nОццул эсалчу Ривзванан багара и оьгӀазе дешнаш довларх, уьш шена дуьхьал цо аларх, цецвийлла а ца волура Заккамани. Цхьа хан яьхьира цаьршимма, вовшашка вист ца хуьлуш.\n– Айхьа соьга хӀунда кхайкхина дийцахьа, со гӀуллакх долуш ву, – хаьттира, вист ца хуьлуш Ӏен кӀордийнчу Ризвана. Заккамани меттавеара.\n– ХӀара хӀумнаш дӀаэций гӀол, – маьнги тӀера схьаэцна, бедарш дӀакховдийра Заккаманис: – шляпа – Салавдига, галстук – Махьмуде, и туфлеш Шамсуддега дӀалой, вола.\nЦо цӀерш тоьхна хӀумнаш мара а йоьхкина, араэккха кечвелла Ризван, ша схьалаьцна неӀаран тӀам дӀа а хецна, вухавирзира:\n– ХӀара кехат делир-кх Маликас, хьоьга ло аьлла, – киснара схьаяьккхина конверт кховдийра цо Заккаманига.\nРизванан карара кехат схьа а эцна, леррина цуьнга хьаьжира Заккамани. Чохь хӀумма йоцуш санна, юткъа а, еса а хетара конверт. «Хьаьнгара ду-техьа хӀара?» – хаьттира цо шега. Цунна дагадеара цхьа сахьт хьалха шена гина гӀан. Маретера бен хуьлийла а дацара кехат. Цкъа а, цхьанггера а кехат ца догӀура цуьнга, догӀуш хилча, Маликехула а догӀур дацара.\nКехат Маретера хиларх дог тешна ваьллера Заккамани. Амма цуьнан цуьрриг самукъа ца делира цуьнах. Конверт дӀаелла дагахь, цуьнан цхьа маьӀиг ятӀийра цо. Амма шега хьоьжуш юххехь лаьтта Ризван гича, кехат стоьла тӀе а кхоьссина, цунна тӀевирзира иза:\n– Хьо хӀун деш лаьтта, ши бӀаьрг а къарзийна? Хьо хьажийнчу гӀо, чехка!\nРизван араваьлча, меллаша конверт схьа а яьстина, цу чохь шалхатоьхна Ӏуьллу жима кехат схьа а эцна, даржийра цо. Цуьнан бӀаьргашна хьалхахӀиттира зударийн хазчу хотӀца, кегийрачу элпашца яздина могӀнаш:\n«Заккамани! Уггар хьалха соьгара а, сан накъосташкара а мерза маршалла ду хьоьга. ШолгӀа, дӀахоуьйту хьоьга, со бахьана долуш, хьалавогӀуш къахьега оьшуш цахилар. Ас хьайга дуьххьалдӀа аларна, суна бехк ца буьллур ахь: аьшпашца стаг гена ца вахало. Хьуо-хьайн Ӏехош, къона хан эрна дӀа ма яхийта. Суна вевзи хьо. Марет».\nЗаккаманин карара кехат, шершшина, пӀелгашна юккъера а даьлла, хӀаваэхь дайн техкина, цӀенкъа охьадуьйжира.\n«Оффай, ма сиха дуьхьалдели суна сайн гӀан! Малика бохучу оцу шелӀано ма-варра дӀавийцина-кх со. Суна хаара, цо дуьйцур дуйла. Дела хила хьан а, хьо хӀокху агӀор ялийнчу Ахьмадан а шайн итт эзар дена неӀалт! Мотт йиттанийца! Со Тов-Ӏелин зуд ду-кх, ас шуна и марх ца даккхахь!» – цаьрга дӀахьада дагахь, шен бедарех тасавелира иза. Амма шен буьххьера айра охьа а даьлла Ӏуьллу туфли гича, дохко а ваьлла, сецира иза. «Тховса цкъа дика ойла а йина, кхана Ӏуьйранна гӀор со. «Ӏуьйре суйренал хьекъале ю», – бохуш, кица а ду».\nЦӀенцкъахь Ӏуьллу кехат схьа а эцна, лампа шен маьнгин гӀовли улле, стоьла тӀе а хӀоттийна, метта аркъал велира Заккамани. ШозлагӀа а деша ойла хилла, кехата тӀе хьаьжира иза. Амма оьгӀазбахана, бӀагорхьийзачу бӀаьргашна хьалха могӀанаш шалха-кхолхадуьйлура, шен цӀарна элпаш «зак-зак-зак» – бохуш, хьалакхиссалуш хетара цунна. Коьрто болх ца бора. «Хьонка нӀаьна хилахьара шух! Ша шершана баьлла ког бу!» – аьлла, кегийн кесгаш еш, этӀийна, кехат дӀа а кхоьссина, лампа чу а хьовзийна, пенехьа ха а хаьрцина, ши бӀаьрг хьаббира цо.\nДуккха а дӀасакирчинчул тӀаьхьа, эххар а, набкхийтира Заккаманина. Амма, уггар цунна наб марзъеллачу хенахь неӀарна тӀе хьабинчу буйнан татано самаваьккхира иза. Зайл боллаза йолу неӀ буйнан ницкъана кӀел схьаеллаелира.\n– ХӀай кӀант! Чохь вуй хьо? – декара МутӀелипан гӀоргӀа аз.\n– Йи…– аьлла, самавалаза волчуха узам бира Заккаманис.\n– ОхӀ! Бусалба шен динора ву Ӏуьллуш! ГӀатта хьала! – тӀе а веана, хенан маьӀигах Ӏасанан юьхьиг Ӏоьттира дас.\nЗаккамани ши бӀаьрг а биллина, хьаьжира.\n– ХӀун хилла хӀинца а? ЦӀе-м ца яьлла?\n– ХӀун хилла а хоьттий ахь, иблис! Бутт лаьцна-кх! Массо адам Деле доӀанаш деш арахь хӀоьттина лаьтта, ткъа хьо, кхузахь, нал санна, дӀакхетта Ӏуьллу!\n– Лаьцнехь, ахь соьга хӀун де боху? КӀордийна-кх суна хьо. Дийнахь-м ца вуьтура ахь со вижа, буса мукъане а витахьа. ХӀара буьйса набъян а, садаӀа а еллера-кх адамашна. Бутт лаьцна! Лоцур бацара, шен хеннахь дӀабуьзнехьара…\nЗаккамани шен дагахь дерг схьааьлла валале, хӀаваэхь шок тухуш, хьаьвзина еана Ӏаса, цуьнан букъа тӀе кхийтира. ШолгӀа го а баьккхина иза юхаерза кхиале, Заккаманис шен Ӏеминчу кадечу куйгашца дуьхьал гӀайба лецира. Амма МутӀелип а вацара кӀентан мекарлонаш ца хууш. Вовшийн ницкъе а, позицешка а хьаьжжина, тактика а хуьйцуш, дӀадоладелира латар. Заккамани маьнги тӀехьа кӀегарволучу хенахь МутӀелипан бӀаьргаша «ХӀинца-м сан карахь вариц хьо!» – бохура, юккъе доккха ков даьлла цергаш елакъежира. Оцу хенахь Заккаманис сацам бира, маьнги кӀелхула а ваьлла, араэккха. Амма циггахь дагахь доцу орца кхечира цунна: урамехь цхьаъ-м МутӀелипе кхойкхура.\nДен букъ неӀарх ара ма-тиллинехь, сихха неӀ тӀе а чӀаьгӀна, зайл боьллина, охьавижира Заккамани.\nЗаккамани Ӏуьйранна самаваьккхира, неӀарх дайн тоьхначу куьйган татано. Дегаза ши бӀаьрг а биллина, чухула дӀасахьаьжира иза. Даима санна, цуьнах боьлуш, корах чу хьоьжура аьхкенан Ӏуьйренан бовха малх. Пенаца кхозу тишъелла сира костюм а, цунна тӀехула тесна лаба кагъелла кепка а шега гӀийла хьоьжуш хийтира цунна. Буса дас динчу тӀелатаро тӀекӀелъяьхна хӀумнаш гора, ког билла меттиг йоцуш чухула яьржина.\nНеӀарх юха а хӀума туьйхира. Тата дайн хиларехь хиира Заккаманина, неӀ еттарш МутӀелипан куьйгаш доцийла. ХьалагӀаьттинчу Заккаманис, новкъара хӀумнаш когашца дӀаса а тоьттуш, вахана зайл дӀа а баьккхина, неӀ схьайиллира. Учахь хӀоьттина лаьттара Ахьмад.\n– Ӏуьйре дика хуьлда хьан, Заккамани! Чу вуьтий ахь?\n– Диканца вехийла. Схьа чу вала, – элира Заккаманис, цуьнга дӀа а ца хьожуш.\nАхьмадах къайла ца елира Заккаманин бӀаьргаш чохь йогу оьгӀазлонан цӀе.\n– Хьаха, вахана доттагӀ суна оьгӀаз! Амма эрна ду-кх. Ваша ватӀа кху белхан! ХӀара хӀун ду кху чохь дерг? Гора кӀант яӀ! ВаллахӀ ву оьзда вехаш! Еша книга, ладогӀа радиоприемник а яц чохь. Кху къухлахь-м вотангарш хилча а эхь дац! Мукъалла мархалвелла Ӏаш хилча мукъа а мегар дац жимма чохь цӀано латтийча?\n– Дера, вуон ма Ӏа со, кху чу кир ца тухуш, горгам ца хьокхуш!\n– Эхь хета хьуна? Хьо а, со а ваха дац дан-м! Хьайн къеначу нанна хьалхара и гӀуллакхаш ахь дича, нахана хьо сийдолуш-м хетар ву.\nИза забаре даккха ойла хиллачу Заккаманис куьг ластийра:\n– Берахь цадинарг до хӀинца! Со-м холостяк вай, Ахьмад. ХӀинца цкъа суна бехк билла агӀо яц. Хуур ду, ас зуда ялийча…\nАхьмад, гӀадвахана, велавелира. Цунна дагадеъначух кхеттачу Заккаманин къамел, мотт сецча санна, цӀеххьана хедира. Ахьмадан велаваларо дегӀе оьгӀазе зуз хьадийтира цунна.\n– Хьо… хьо хьанах ца вешаш воьлу? – аьлла, Ахьмадана тӀевегавелира Заккамани. – Хьайн зудчо селхана суна йиттина мотт хьайна хуъушехь, кхин эхь а ца хеташ, сан хӀусаме а веана, сох воьлийца хьо? Вай доьшуш долчу хенахь буса кино даха ахча а доцуш, цӀахь яа сискал а ца хуьлуш, каникулшкахь шаьш децаш лелар хьалхе дицделла шуна…\nВоьлучуьра а сецна, Заккаманин белша тӀе куьг диллира Ахьмада.\n– Хьо дукха марсаваьлла, Заккамани. Ахь юьйцу хан суна йиц ца елла, амма и юьйцуш, хьо галвуьйлу. ХӀетахь, хьо санна, кино а лелаш, цӀахь дийшина а Ӏохкуш тхан беран хан чекхъяьллехьара, хьох хилла нах хилла хир дара-кх тхох а. Тхо-м кино даха ахча а, яа сискал а йоцуш ца леларий. Къинхьегам ца безачу стеган сий дац цхьаннахьа а. Ца дешна ахь Энгельсан дешнаш: «Къинхьегам хьолан хьоста ду. Къинхьегамо кхоьллина адам». Хьекъале дешнаш ду уьш, Заккамани. Ткъа селханлерчу гӀуллакхана бехке хьо ву.\n– Со-х ваций и мотт йиттинарг?\n– Мотт цхьаммо а ца биттина. Ахь хьо воцург а веш, нехан юьрта а вахана, аьшпаш биттина. Ткъа хьох лаьцна сайга хаьттича ас бакъдерг дӀадийцина. Цуьрриг а хьох эхь а ца хета. Уьш, чекхдевлларш дуьтур вайша, Закккамани. Со хӀунда веана дуьйцур вайша хӀинца.\n– Цкъа охьахаахьа, тӀаккха дуьйцур ахь.\n– ХӀан-хӀа, хиъна Ӏойла дац сан.\n– Схьадийцал, хӀета.\nШи белш лаьцна Заккамани шена дуьхьал а верзийна, цуьнан бӀаьргашна тӀе бӀаьргаш а доьгӀна, хаттар дира Ахьмада:\n– Стаг хила лаьий хьуна, Заккамани?\nЗаккамани цкъа цецвелира, юха оьгӀазвахара.\n– И хӀун къамел ду? Со йоӀ ю-м ца моьтту хьуна?\n– Ас-м оцу агӀор ца бохий. Цхьа бакъ ду, массо а боьршачу стагах стаг ву ала мегаш ца хилар. Боьрша нах кхо тайпа бу: къонах, стаг, божа а. Божа олу, хӀинца хьо санна, адманна а пайде а воцуш шен гена, шен дегӀана там хилчхьана тоуьйтуш, хьайба санна, вехачу стагах. Гой хьуна, беш болх а боцуш хьо ваьлла лела доьалгӀа шо ду. Дас дӀатесна хьо. Шуьшинна юккъехь денна дов хилар кху юьртана хаьа… Наха юккъехь сий дац хьан. Хьоьга ян ешар йолуш йоӀ яц кху юьртахь. И хууш, генна нехан юьрта а вахана, нах Ӏехо гӀерташ лелла хьо. Хьо муха ваха воллу? ХӀинца ахь схьалаьцначу новкъа ваьлла стаг малар мийла, аьшпаш битта, къоланаш дан волало. Амма гена ца воьду, юкъаралло дан дезза таӀзар до цунна. Хьажа хьайна гонаха долчу ирсечу, самукъанечу дахаре! Адамийн ирс а, самукъа а, безам а къинхьегамца ду. Хьо-х къона а, могаш а ву, хӀунда вац хьо вайн нийсаройн магӀарехь?\nЗаккаманис шен кӀесаркӀаг чу мӀараш хьаькхира. Ахьмадах летар ву аьлла сийсара сацам бина иза, хӀинца цо дуьйцучунна дуьхьал жоп дала дош ца карош, малвелла лаьттара.\n– Кхетахьа, Заккамани, хӀинца мукъане а. ДӀатаса и айхьа схьалаьцна зуламе некъ. ХӀоьттина лаьттачу хих уьшал хуьлу, ткъа уьшал яхкало. Цуьнах тарлуш ву хьо.\n– Ша хирг хилла даьлла. ХӀинца тӀаьхьа ду, Ахьмад. Со баттара ваьлла хьийзича а, сан яхна яьлла цӀе южур яц…\n– ХӀан-хӀа, и бакъ дац! Эцца ца кхаьчча хьо хӀинца а. Амма кхин хьелахь, тӀаьхьа хир ду. Вайн колхозера ши стаг ву механизаторийн курсашка деша вохуьйтуш. Цаьршиннах цхьаъ хьо вахийтар тодина ас председательца. Хьо дешна валлалц колхозо гӀо дийр ду хьан. Цигара цӀа веъча, тхоьца болх бийр бу ахь. Реза вуй хьо?\nЗаккаманис юха а кӀесаркӀаг чу мӀараша хьаькхира.\n– Хаац… цкъа ойла йийр ю ас…\n– Амма, ойла еш, дукха ма Ӏелахь. Цига воьдург кхана дӀахьажо веза. Сарле цхьа сацам а бай, правлени дӀавола. Со цигахь хир ву. Марша Ӏойла хьо!\nАхьмад новкъа а ваьккхина, чувеанчу Заккаманис шен юкъахбисна болх дӀаболийра. Амма цуьнан ойланаш цу балхана дуккха а генахь яра. «Дас дӀатесна хьо. Шуьшинна юккъехь денна дов хилар кху юьртана хаьа. Наха юккъехь сий дац хьан», – бохуш, хӀинца а цуьнан лерехь декара Ахьмадан дешнаш.\nСтоьла тӀера схьаэцна цигаьрка а латийна, иза а багахь маьнги тӀе аркъалвелира иза. Ахьмада динчу къамело ойла яйтира цуьнга. КӀез-кӀезга кхеташ, кхета вуьйлира иза бера хенахь дуьйна шегара дийлинчу гӀалатех. Коьрте лелхара юьртахь мехкарша шена техкина цӀерш, ша хьошалгӀа вахча лелийнарг, сийсарлера гӀан, Ризванан дешнаш, Маретан кехат, деца хилла девнаш, Ахьмадан къамел.\nУьш дерриге а, уьйриг хилла, хьийзара цуьнан коьртехь.\nНеӀаран соне ши бӀаьрг а боьгӀна Ӏачу цунна хӀинцца бен ца гира цигахь Ӏохку шен туфлеш. Буьххьера айра дастаделла цхьа туфли, цецъяьлла, бага а гӀаттийна, шега хьоьжуш санна, хийтира цунна.\n«Бакълоь Ахьмад. Хийца деза ас сайн дахар. Кхана деша дӀаваха кечам бан беза ас тахханехьа. Цигара веача ас хоуьйтур ду нахана со жуккар йоцийла!» – аьлла, хьалаиккхинчу цо айра дӀатега дагахь, тӀе а вахана, шен туфли схьаийцира. Леррина цуьнга хьоьжуш Ӏачу Заккаманина, ша бинчу сацамах йоккхаеш, иза шена елакъежаш хийтира.


Къилбаседа Кавказ «Кхераман Атмосферин» Мохк Бу Бах ПАСЕ-но\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассамблея 01МАНГ2010\nКъилбаседа Кавказехь карарчу хенахь хIоьттина хьал дуьйцуш керла резолюци кечйина Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн векалша.\nИ резолюци хIоттош цара ладоьгIна Марти Дика гIардаьккхинчу рапорте.\nКъилбаседа Кавказехь адамийн бакъонашца лаьтта хьал муха ду шена хаъа дагахь дIабаханчу Март-баттахь оцу регионехь хилира Европан Кхеташонехь кху тIаьхьарчу массех шарахь и гIуллакх шен Iуналлехь латтош волу Швейцарера векал Марти Дик. Шена цигахь гинарг а, хезнарг а вовшах а тоьхна, доккха рапорт кечдина оцу стага а, цуьнан накъосташа а.\nОцу рапортана тIе а тевжина, цигара хьал вуно чIогIа емал деш, шайн резолюцин проект кечйина Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн векалша. Ша и рапорт хьовха, цуьнан коьрта чулацам бовзуьйтуш йолу резолюци а вуно йоккха ю. Амма, цуьнан чулацам Къилбаседа Кавказ мелла а евзаш болчу нахана, хьалха а хууш бара ала мегар ду. Оцу нахана вуно дика хууш ду, масала, Нохчичохь цигарчу Iедалхоша карарчу хенахь хIоттийна долу хьал. Марти Дика «кхераман атмосфера», аьлла къастийна иза. Шаьш бохург довзуьйтуш дуккха а масалаш а далийна Европерачу адамийн бакъонашIалашъярхоша. Цара чIагIдеш ду Нохчичохь оппозицехь болу нах а, адамийн бакъонашларьярхой а, хьалха санна, тахана а шуьйра бовш хилар. Ткъа кхелахоша тидам а ца беш буьтуш бу цигахь бакъонашларьян йезаш болу ницкъаш, шайна тIедиллина хIума кхочуш а ца деш Iаш болу. И хьал кхин д1а лан мегар долуш дац, бохуш чIагIдо Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейно. Цара къаьсттина тидаме дуьллуш ду Нохчийчохь цхьана стеган культ шуьйра яьржина хилар. Ша и стаг, кхин дукха вийца а ца оьшуш, вевзаш ву. Иза ву боху Европерачу депутаташа, Кремло Нохчичохь куьйгалхо хIоттийна волу Кадыров Рамзан.\nОцу стага Нохчийчохь а, йерриг Оьрсийчохь а лелош дерг а довзуьйтуш, иза ма леладайта цуьнга, террораца къийсам оцу новкъахь хила йиш яц, террор йохалур яц адмийн бакъонаш йохош хилча, бохуш, Кремле дехарш а до Европерачу векалша. Говзанчаша билгалдоккхуш ду цу тайпа дехарш Кремлан цкъа а хезна ца хилар. Шаьш хазийта кхин некъ лаха безара Европерачу векалша, бохуш, чIагIдо Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн резолюци туьдуш болчу тергамхоша.


Ша хасторна баркалла аьлла Кадыровс Путинна\nОьрсийчоьнан президенто йоьдучу пресс-конференцехь шен лаккхара мах хадорна баркалла аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Нохчийн "Вайнах" телехьожийлан журналисто, хьуна хетарехь, стеннца доьзна ду Малхбузено Кадыровна а, цуьнан гонна а дуьхьал йоху санкцеш аьлла, хаттар динера. Кадыров шен республикан интересаш Iалашйина ца Iаш, йоллу пачхьалкхана гIаролехь лаьтташ ву, цундела Оьрсийчоьнан оппоненташа цунах шайн Iалашо йина аьлла, жоп деллера Путина.\n"Ас даггара баркалла боху Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна сил лакхара мах хадорна ас дечу кIезигчу гIуллакхийн. Малхбузен пачхьалкхийн санкцех дерг аьлча, ас царна са ца гатдо. Оцу дозанаш тоьхначу тептарехь со ца хиллехь дара доьхнарг", - яздина Кадыровс "ВКонтактерчу" шен агIонехь. Оьрсийчоьнан бакъ болчу патриоташна бен тухуш яц санкцеш, цундела "Iаламат лакхара мах хадор" ду иза аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс.\nГIалгIайчоьнан экс вице-премьеран хIусамах хьоьвсина полисхой\nГIалгIайчоьнан хиллачу вице-премьеран Цечоев Султанан а, цуьнан кIентан Цечоев Адаман а хIусамех хьоьвсина полисхой, яздо "Кавказский узел" агенталло, ницкъаллийн структурашкарчу шайн хьостанна тIетевжина. "Ингушэнерго" компанин урхалла деш вара и шиъ.\nЕвкуров Юнус-Бек мехкан куьйгаллехь волчу заманчохь вара Цечоев Султан вице-премьер, ткъа 2016-чу шеран ГIуран-баттахь "Ингушэнерго" компанин куьйгалле хIоттийра иза.\n2012-чу шарера схьа дуьйна Малгобекан кIоштан префект вара Цечоев Адама, 2018 -чу шарахь хIоттийра иза "Ингушэнергон" коьрте.\nТАСС агенталло яздо, ницкъаллийн структураша бахарехь: "Къоланаш дарца а, шайгарчу даржел совбовларца а доьзна бина церан цIийнех талламаш".\nОьрсийчоьнан 7 шо кхачазчу берашна ахчанаш дала тIелаьцна Путина\nЙоьдучу шен пресс-конференцехь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира еарин дийнахь дIахьедина, ворхI шаре довлазчу берашна пхиппа эзар соьмаш кхачор ду ша аьлла. ТIаьхьо Кремлан сайтехь зорбане яьккхинчу информаци тIехь бархI шаре кхаччалц долу бераш хьахийна.\n"Кхуза вале министрийн кабинетца а, сайн администрацица а цхьанакхетар хилира сан, тхан барт хилира вайн берашна совгIат дан. Доккха хIума дацахь а, массо а доьзалера ворхI шаре довлазчу берашна пхиппа эзар соьмаш дIакхачор ду оха. ХIора берана", - аьлла Путина.\nКъинхьегаман министро Котяков Антона хаамбина, бархI шо кхачазчу 16 миллион берана билгалдаьккхина ахчанаш лур ду аьлла.


Къоме эс дита боху...\nЧиллан-бутт 23, 2016\nДагалецамаш чорда, беркъа хуьлу тешаш эхарта дIа мел оьху а. Сталина, аьлча а, цуьнан лаамаш кхочушбечу миллионо тIехь Iазап латтийначу дай-нанойн берашна дуьсу тахана Депортацин Де дагалеца.\nАмма уьш а бац шайн дагалецамаш охьабалхо маьрша – Кадыров Рамзанна ца лиина къам махъкахдаккхарна бехкейолчу Кремлна дагахьбаллам хилийта - рузман кхечу маьIIе дIатеттина лайнарг далхо нахана кхочу бакъо.\nЦундела ду вайна мехала тешийн аьзнаш.\nКъонахаллах воьхна ма лорийла дех-ненах, йиша -вешех ваккхар, дийна воллушехь жоьжахатIе кхоссар дагалоьцуш велхаран мIаьргоне воьжна нохчо. Мила вуьсу дог ца доьлхуш шаьш лайна Сибрех баккхийчара юьйцуш?\nШеларчу Хаджимурадов Iумара дийцира Маршо Радиона шен дагара цкъа а ца дериг.\nКъоьзан-Iомана гергахь вина, хьалакхиина, цигара махках вохийна Мохьмад. Цо иштта дагалоьцура ломара лаьхкина, Соьлж-ГIала охьа а даьхна, хьелийн гIутакхашка а лецна, Азе шаьш дIадигина де а, мур а.\nЛоман юьртарчу шайн чохь дууш-молуш баьхна, шайн дайн духар, куйнаш лелош, шайца тIекаре лелла НКВД-н салтий махках шаьш дохуш шайца мел къиза бара, тешнабехк цара муха бира, дийцира Маршо Радиога кху воккхачу стага.\nСелхана хилча санна, лайначух цхьа а хьаса ца божош, дагахь кхаьбна Къематде кху зудчо а.\nШелахо Iаьрби ву хIара дагалецам битинарг.\nГаьмчигарчу Джабраилова ТIаусна дерриг а лаьттина дагахь. Цо дийцира новкъахь, цIерпошт а сацабой, шайна шаьш ца далийта олий, луш хуьлу кхача муха бара.\nКазахстане, ГIиргIазойчу, лайла, бардал-Iаьзин шелонашка кхийсинчу шаьш хIун хьийгира, муха нисделира дIакхаьчча дахар, дагалоьцу Эна-Хишкарчу Какаева Меднас.\nБакъду, шайн дукхаллехь мерза а, вовшийн дола деш а баьхна вайнах депортацехь. Амма хилла адаман ледарло тIехулайолуш меттигаш а. Джабраилова ТIаусан дагалецамера.\nМел жима бахьана даьлча а, набахтешка кхуйсуш, цигахь дуккха а IаьIначу вайнаха, набахтешкахь гIаттамаш а латтийна. Джезказганерчу набахтера аралилхинчу цара бехха тIемаш а тIехь бина НКВД-н эскаршца, дашна ала.Дерриг а лелла нохчашлахь Депортацин шерашкахь. Къар цалуш, Iедало дехьа-сехьавала хIиттийначу бехкамашна ца къарлуш, дахаре некъ лоьхуш, доьзалш къен баларх Iалашбархьама къоланаш деш лелла.\nХилла Iедалера шайна тIекарло лохуш мотт беттарш а.\nХилла кхин хила йиш йоцу къизалла шайн нахаца лелийнарш а.\nВорхI бер а долуш, цIийнда новкъахь тилларх, шаьш лоьхуш а лелаш, дуьххьарлера кхо шо иза воцуш даьккхина Казахстанехь Маршо Радиога массех шо хьалха лелларг далхийначу, хIинца дийна а йоцчу Теркйистерчу НогIамирзин-Юьртарчу Товсарис.\nШуна тIехь да вац, белхан куьйгаш дац аш пачхьалкхана делла, цундела шуна хIумма а ца йогIу Iедалера, бохуш, кхеран бепиган бархI карта доладерзийна хилла оццу Теркийстерчу цхьана новрхочо.\nЮккъехула шаршо а оьзна, шина декъе екъначу чоьнна чохь бехаш хилла кхеран а, оцу стеган а доьзал. Цуьнан доьзало дуучу бепигна тIетIекхаш хилла цкъа цхьаъ, тIаккха важа, ши ваша – Хьасан, Хьусайн. Вукху дозалан дас мийра тухий, кхуссий юхавоуьйту бохура ши кIант, цаьрга цуьрг ца кховдош.\nТовсарис шен карахь вала хIоьттина, цкъа цхьаъ, юха важа, ша тIекъевлина Iашшехь, шелваларх лаьцна дуьйцура юх-юха, ша эхарта ерззалц. Иштта делла цуьнан карахь-марахь ялх йиша-ваша. Да кхо шо даьлча тIекхиина доьзална.\nБераш мацалла дайина новрхо вехира хIара тIаьххьара зама герга гIортталц, амма Товсарин дас дихкинера тIаьхьенна оцу стаге бехкбоккхуш дош ала а.\nХьалхо дагалецамаш вайна хезначу Гаьмчигарчу Джабраилова ТIаусан йишас Мизана дийцира Маршо Радиона нохчашна мотт бетташ нохчий а лелла хиларх лаьцна.\nЯьлла зама, бакъду, къам даима а дилхина дер дац ша лайначух, деза иза дахаре дIагIерта. Амма иза дац теттина ша лайна баланаш эсера дIа а хьаькхна, шен дгалецамаш цо дIабайъича, ирсе кхочур ду бохург.\nIедална оьшу хир ду хилларг-лелларг диц а дина, къомо шен муьтIахьаллин рогIера чIагIо гойтийла. Хьакъдолчу Iедална хилла, хир а бу вайнах муьтIахь. Амма дац цхьаьнхьа а яздина, аьлла, хьегна бала бицбина къам дикане кхаьчна, зовкхе даха хиина.\nСелханенах масал ца эцча, хьаьвззий юха богIу хьегна баланаш – цундела оьшу къоманна ша-ше кхиош, кхетамца дахчадеш йолу дагалецамийн, историн хьаркаш.\nТкъа и хьаьркаш-м яц нохчийн кортошкара цхьаьнгге а яйъалур.\nДепортацин Денна лерина


Материал язйинарг "Настоящее Время" проектан автор Татьяна Ярмощук\nКъилбаседа Кавказехь гергарчара "сий лардо" бохуш, зударий бойуш лаьттачу хьолан терго латтайо бакъонашларъярхоша. Садукъдой, я дигца, я урсаца, я герзаца, я дIавш маладой хIаллакбо цигахь зударий. Билггал хууш дац, маса зуда йийна, хIунда аьлча, дуккхаъчу меттигашкахь аьтто болу зулам къайладахьа.\n"Вешан цIийнан юьхь ларъян еза вай. ЦIе бехъян атта ду. Вайна гуттар а дагахь ма ду и. Массо а тайпанех лаьцна хууш ду, муьлха цIена, я боьха ду хаьа. Ала дош долчу тукхумах зуда хьан ялийна а хаьа. Цалоручех дIатуху, шайн зударий мух-мухха а лелуьйту тайпанаш", - аьлла ГIалгIайчуьрчу цхьана Iеламчас. "Правовая инициатива" фондо далийна цуьнан дешнаш, Къилбаседа Кавказехь "сий лардеш" бойучу зударех арахецначу шайн рапортехь.\nШайна тIе эхь деъна олий, доьзалара, я цIийнах болчу божарша зуда йийча - "сий лардеш зуда ер" лору. Бакъонашларъяран Human Rights Watch организацино ишта билгалдаьккхина и зулам.\nДелахь а, зуда ен бахьанаш дуккха а хила тарло Кавказехь: маре яха дуьхьалъялар, марехь йоллушехь кхечу стагца уьйр тасар, майрчух дIакъаста лаам хилар, шега бохучуьнга ла ца догIар.\nДукха хьолахь, билггал бакъ ду я дац а ца хьовсуш, зуда юьйш меттиг нисло. Бакъонашларъярхоша яздо, цкъацкъа оцу "ламастех" пайда а оьцуш, божарша зуламаш леладо зударшна дуьхьал.\n"Зуда кочара яккхархьама а йоь, я дас, я девешо лела а йой, оьзда лелаш яцара иза олий, йийна хилар гучудолу боху Генрих Беллян Фондан "Гендерная демократия" программан координаторо Костерина Иринас.\nЦхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацин (ООН) зерашца, дуьненчохь хIора шарахь "сий лардархьама" олий, 5 эзар зуда ю юьйш. (И терахь тIех лакхара ду аьлла хета бакъонашларъярхошна. Дукхахйолчу меттигашкахь, ша шена тоьхна елла, я тIепаза яйна олий, дерзон гIерта). Зударий алсам бойуш хиларца билгалъевлла Пакистан а, Афганистан а, ГIажарийчоь а.\nБакъду, "сий лардеш" зударий хIаллакбо Оьрсийчоьнан регионашкахь а: Дагестанехь а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а.\nХIокху артиклехь оха пайдаоьцур бу дуьненаюкъахь "сий лардеш зуда ер" (honor killings) аьллачу терминех. Ткъа Къилбаседа Кавказехь "шена тӀера юьхьӀаьржо дӀаяккхар", "тIедеана эхь дайар" олу.\nГIалгIайчоь: "эхь тIерадаьккхина"\nКху шарахь Магасехь Чиллан-баттахь йоккха гIовгIа иккхира, 33 шо долу Евлоева Лиза 37 шо долчу цуьнан вашас Могушков Магомедбашира урс диттина йийча. "Шайна тIе деана эхь дойуш" вара ша аьлла, дIахьедина, полицина тIеваханера иза ша. Цунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх диллина.\nМарехь болу зударий маьттаза лелаш видео а йоккхий, уьш нахала цабохург ахчанаш дохуш хиллачу тобана юкъара Аьтемиров Iийса лоцучу заманчохь видео тIехь нисъеллера и зуда. Петарчохь полисхоша операци дIахьочу хенахь, Альтемиров воцург а, кхин а цхьа стаг а, ши зуда а хиллера. Шиннах цхьаъ яра Евлоева Лиза. ШолгIачу дийнахь социалан машанашкахь яьржира и видео, гергарчарна евзинера цу видео тIехь Евлоева.\nОператвиан съемка яржорна, шеконе эцна полисхо а дIалецира. Талламан комиетето бехкзуламан гIуллакх даьккхина цуннна дуьхьал, "шегарчу даржах пайда а оьцуш, нехан дахарна юкъагIортарна" аьллачу артиклехь. Низамашкахь 4 шо гергга хан кхачайо цунна набахтехь яккха.\nДагестан: маре яха дуьхьалъяьллера иза\nКху шеран Дечкен-баттахь Дагестанерчу кхело набахтехь даккха 9, 5 шо а хан туьйхира меттигерчу вахархочунна Махмудов СаIдуллина, шен йиша йийна аьлла. Зуда ерна а, бахьана а доцуш, тIевола аьллачул тIаьхьа баттахь хьеваларна а, шозза бехк кховдийра цуьнга.\nТалламчийн версица, стохка Дечкен-баттахь Ростовра тIеман гIуллакх дечуьра хьажа-хIотта цIа веанера иза. Ткъа оццу шеран Стигалкъекъа-баттахь урс диттина, йиша йийра цо. Шега "ла ца дугIуш" Махачкала дIаяханера иза, маре яха а дуьхьал яра аьлла, дийцинера Махмудовс кхелехь.\nНохчийчоь: "ша а, шен гергара нах а юьхьIаьржа ца хIиттабайтархьама, дIаяьккхира иза"\nНохчийчохь тIаьххьара дуьйцучех ду 38 шо долу Даурбекова Зарема, "харцахьа лелара" аьлла, дас ер. Марера цIаеана яра Зарема. Хазаллин салонехь болх а беш, шен деца а, ненаца а, 10 шо долчу кIантаца а Iаш яра иза. 2013-чу шеран гурахь иза яйча, нанас полицига орца дехнера.\nЗаремин кхолламах лаьцна хууш хIуммаъ дацара, 2014чу шарахь цуьнан да, Даурбеков Султан, айкхвала Iедална тIеваллалц. Къух даьллачу меттиге дIайигина, шен йоIера бехкбаккха, иза кхетон гIоьртира ша, "эхь-бехк дайна леларна", амма шена дуьхьала лийра иза, тIаккха кисанара чуха схьаэцна, цуьнан садукъийра ша аьлла, дийцинера Даурбековс.\nЙийначу йоьIан дакъа ор чу а кхоьсина, нехашца дIахьулдина хиллера дас.\nКхел йоьдучу заманчохь, тешаша дуьйцура Заремин "маьттаза леларх": "коьртахь йовлакх ца леладора", "божаршкара совгIаташ оьцура", "йий а цхьана моьлура" бохуш.\n"Нагахь санна, зудчо йий моьлуш хилча, шен гIиллакхаш цо цаларар а, шен къомах а, динах а дIахадар а ду",- аьлла, дIахьедира бехкевечун адвокато Тимишев Илеса.\nТимишевн позицино оьгIазбахийтинера цуьнан оппоненташ а, тергамчаш а. "Даурбековс дахарх ца хадийна шен йоI, цо иза йийна яц. Дахарна юкъара яьккхина цо иза, хIунда аьлча, ша а, шен да а, гергарнаш а юьхьIаьржа ца хIиттабайтархьама. Ишта нийса хир ду", - аьллера адвокато.\nНохчашна хийра долчу низамашца кхел еш ю цунна тIехь бохуш, чIагIдора Тимишевс. Адвокатан версица, Зарема юьйчу заманчохь ша хIун леладо хууш ца хилла Даурбеков. Бакъду, эксперташа тоьшалла ца дира цунна. 2015-чу шарахь Старопромыслан кIоштарчу кхело бехкехилар тIе а чIагIдеш, набахтехь даккха 7 шо хан кхайкхийра Даурбеков Султанна.\nНаггахь бен нахала ца долучу гIуллакхех ду Даурбековн гIуллакх. Дукха хьолахь лараш яйа аьтто хуьлу. Я ша шена тоьхна цо олий, я шен Iожаллех елла олий, (бусулбачийн Iадатехь дац дакъа этIош), я тIепаза яйна олий, даржадо.\n"ХIокху юкъараллера зударий - дийна боллушехь декъий ду"\nИшта нисделира ГIалгIайчуьрчу Изабеллица а - вежарша йийра иза.\n"Иза маре яхана ши де даьллачу хенахь хилира и зулам. Суна дагадогIу, гергарчаьрца телефонехула къамел деш яра сан нана, цара дийцинера цуьнга, Изабелла йийна аьлла. Вежарша йийнера иза: шен нанас дена винчу вашас а, девешин кIанта а. Тапча тоьхна ен а йийна, хьуьнхахь лаьттах йоьллина хиллера. Цхьанна а ца хаьа, иза Iуьллуш йолу меттиг",- дийцира Мадинас, йоI йер дагалоьцуш.\n"ЙоIстаг яцара" аьлла, бехкбиллина хиллера Изабеллина. "Лоьрашна тIе а ца йигинера иза, цхьа а тоьшаллаш дацара. Марзхоша цIа кхетийначул тIаьхьа, йийра иза. Цул тIаьхьа суна хезна дац цхьаммо а хIумма а олуш. Гергарчех цхьана стага бага ца гIатийра, ишта хила дезаш санна, шаьш нийса дича санна Iара.\nМадинас дагалоьцу, Изабелла йийна ши шо даьллачу хенахь, ша церан хIусаме кхачарх. "Изабеллин нана яра кухни чохь цхьана стагца чай моьлуш, хиъна Iаш. И стаг мелла хиларна жимма реза йоцуш яра, нана, амма вуьшта, цхьа доьзалехь хила ма дезза сурт дар-кх. Шен воккхаволу кIант ву хIара аьлла, вовзийтира суна иза. Со кхийтира, Изабелла йийнарг хиллера иза. ТIаккха ца тешара со: хьайн йоI йийначу стагца цхьана чай муха мер ду ахь?"\nШа цIа еача, нене хаьттинера Мадинас, цо а тIечIагIдинера, Изабелла йийнарг иза хилар. "Ас боху: "Цо стаг вийна, иза маьрша ву, ткъа хIара цуьнца чай моьлуш ю". Нана ца кхетара сох, со хIун ала гIерта. "Цуьнан кIант ма ву иза" элира соьга нанас. ТIаккха кхийтира со доллучух а. "Нагахь санна, хьан кIанта, сан вашас, со йийнехь, ишта цуьнца чай моьлуш хьо а Iийр яра" аьлла, хаттар дира ас нене. ТIаккха кхийтира со, тхайгарчу хьолех а, дийна доллушехь - тхо декъий дуйла а. Мичча хенахь а, вашас, дас, шичас дайа тарло тхо, цхьаммо а бага а гIаттор яц".\nЦхьанна а таIзар ца дира, цхьа а жоьпе ца озийра Изабелла йерна. Дас, нанас Iедале кехат чуделира, шайн йоI яйна аьлла, цу тIехь дерриг а дерзийтира.\n"Тхан хьаннаш - зударийн кешнаш ду"\nИшта талланза диссира ГIалгIайчуьра нана а, йоI а: Мариам а, Амина а йер. "Мариам цIийндеца къаьстина яра. Дехошца хьалакхиира цуьнан кIант. Нана а, йиша шаьшинна Iаш яра. Гергарчара иркархIиттавора кIант, хьан нана сий дойуш лелаш ю, иза йен еза ахь бохуш. Шен нана йийра цо. Наха лара а лоруш, "къонах" хилира цунах. Суна хетарехь, наной а, йижарий а байича, мидалш ухку божаршна.\n"ХIуммаъ а атта ма дац шен йиша, я нана ен, гой хьуна, доьналла долуш хилла иза" олу", - дуьйцу церан гергарчу зудчо Лайлаа.\nШен неначух терра кхоллам нисбелира Аминин а. "Марехь яра иза, цIийнда чувоьллира цуьнан. Цхьа а тоьшалла а доцуш, цуьнан гергарчара иза нахаца лелаш ю аьлла, цIе кхоьллира. Цул тIаьхьа, дас а, девежарша а йийна, хьуьнхахь лаьттах йоьллира иза а. Тхан хьаннаш- зударийн кешнаш ду", - сингаттаме дуьйцу Лайлаа.\nМариам а, Амина йийча, цхьанна а кхел ца йира. "Бовш бу тхан зударий. "Хьенех яйна" олу". Массарна а хууш ма хуьлу, цунах билггал хилларг. Полицина а хаьа. "Сий лардеш" йийна олий, дIадерзадо-кх.\n"Нанна хиина хиллера, шен йоI ен кечлуш буй"\nШен Iожаллех елча санна, дIадерзийра Фатима йер а. Ма-дарра дийцича, шен вашас йийра иза. Йийначун доттагIчо Аслана дуьйцу: "Ши бер дара церан ден а, ненан а: йоI а, кIант а. ЙоIах лаьцна эладиташ долийнера, цхьанца-м зIенехь ю иза бохуш. Кхин тешаш а бацара, цхьанна а гина хIума а дацара, шаьш хабарш хезор доцург. Эхь тIе деана, эхь дайа деза аьлла, сацамбинера церан дас. Шен кIантана тIедиллинера цо и гIуллакх, амма важа реза ца хиллера. Дас лаахь а, ца лаахь а, дан дезарг ду и, вай нахана хьалха юьхьIаьржа ду баьхна, вита а ца витина, йийра цо шен йиша."\nЙиша йижина Iачу заманчохь, цунна урс тоьхнера вашас, боху Аслана. "Тапъяьлла дIайоьллира иза, йижинчохь дог сецна хиллера аьлла, даржийра нахалахь".\n"Суна ца хаьа, цул тIаьхьа церан да муха веха, бакъду, сан доттагI хала хан йоккхуш ву. Психологашна тIе лийлира иза вехха. Ша шена тоьхна валлал холчахь вара иза, шен ненах къахетта сатуьйхира цо. Нанна хууш хиллера, шен йоI ен дагахь буй, амма цуьнан дан хIума ца хиллера", -дуьйцу Аслана.\nБайинчу зударийн билггал йолу статистика хууш яц боху бакъонашларъярхоша, ткъа талламаш беш Iорадоху терахьаш, дуккха а лахара ду долчул а.\n"Правовая инициатива" фондан говзанчийн зерашца, 2008-чу шарера 2017-чу шаре кхаччалц "сий лардеш" 33 зуда йийна Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а. Садукъийна, дагаршца, уьрсашца, герзашца, хIордачу кхийсина, дIавш делла байина и зударий.\n"Правовая инициатива" фондан белхахочо Сиражудинова Саидас дийцарехь, дукха хьолахь марера цIабаьхкина зударий бу бойурш. "Марера цIаеанчу зудчунна тIехь хуьлу нехан бIаьрг. Цуьнгара хIуммаъ а ца даьллехь а, цунна гонах дуьйцуш хабарш хуьлу даим а. Сантехник вогIий - эдадиташ дуьйлало. Суна зударшкара дукха хезна, шайн цIентIехь гIуллакх дан белхало кхайкха а ийзало шаьш бохуш", - дуьйцу Саидас.\nШарIехь, я Iадаташкахь магийна ду "сий лардеш" стаг вен бохуш, зударий байар бакъдан гIерта кест-кеста. Ткъа талламчаша билгалдаккхарехь, Нохчийчоьнан исторехь цу тайпа Iадаташ хилла дац.\nКъилбаседа Кавказехь тахана хуьлуш дерг шариIатца догIуш дац цхьана а агIор боху эксперташа. Исламехь шога таIзар дан магош ду, эвхьаза леллачунна, амма шарIо дихкина ду шеггара кхел яр.\n"Бехк боцу нах байа магош дац бусулба дино. Ткъа "сий лардеш" бохуш, зударшна кхел ечу хенахь, бац беш талламаш, далош дац тоьшаллаш", - боху Кавказерчу проблемашна тIехь терго латточу эксперто Ярлыкапов Ахьмада.\nОцу стагера цхьа зулам даьлла меттиг хаалахь, тешаш карон беза: я ши стаг, я йиъ зуда. Цаьрга ладоьгIначул тIаьхьа шарIан кхело шен сацамбо.\n"Настоящее Время" проектан редакцино кехат дахьийтинера Оьрсийчоьнан омбудсмене, хаьий царна регионашкахь "сий лардо" а бохуш, зударий бойуш хиларх. Къилбаседа Кавказехь зударшна тIехь къизаллаш ца лелаяйтархьама, хIун дуьхьало йо цара аьлла. Материал зорбане йоккхучу муьрехь жоп даланза дара омбудсмено.\nКъамелехь дакъальцначу цхьаболчу терпалхойн цIераш, церан дехарца, хийцина ю


Мамонь Марчин, Полшера журналист: «Нохчийчу бахначу коллегашна ма-дарра гур дац цигара хьал»\nПолшера журналист Момонь Марчин\nКIира доккхур ду Къилбаседа Кавказе баьхкинчу Полшерчу журналисташа\nНохчийчу бахана Полшера журналисташ\nПресс-тур кечйина Оьрсийчуьрчу Горчаковн цIарахчу халкъан дипломатин тIекарлонан фондо а, Нохчийчоьнан кегийрхойн гIуллакхийн министралло а.\nШина а хьукмато шайн сайташ тIехь бечу хаамца, Европера хьеший буьгур бу Пятигорске хьажа а, Къозан-IоматIе а. Лур бу царна мехкан цхьацца куьйгалхой, юкъархой, иштта шайн коллегаш, журналисташ, ган аьтто а.\nНохчийчуьрчу хьостанаша дийцарехь, Iалашо ю арахьарчу журналисташна тIе Къилбаседа Кавказерчу дахарх долу бакъдерг ма-дарра дIакхачо, хIунда аьлча, дукха хьолехь негативехь гойту Европерчу журналисташа Нохчийчоь.\nМаршо Радио талла хьаьжира, муьлш бу Полшера Кавказе баханарш, мел аьтто баларе сатуьйсу цара цигара дахар ма-дарра гайта.\nАмма ца карийра Кавказе бахначу журналистех хаам цхьана а Полшерчу хьостанашкахь. Ца хезна оцу прес-турах лаьцна ерриг а Полшехь бевзаш болчу журналисташна а.\nНохчийчохь дукхазза хилла а, цигарчу тIемех, халчу дахарх, тIаьххьарчу шерийн хьолах яздина а, тахана а яздеш а болчу Полшин журналистех ву Мамонь Марчин. Цо ша ца кхета боху бакъдерг муха карор ду таханлерчу Нохчийчохь, цигарчу Iедало нахера хьал ган а, талламаш бан а тIебаьхкинчу журналисташна магош а ца хилча, бухара бахархой баьхьаш а ца хилча.\nДуьненан массо а маьIIехь бу ас гергарло леладен нохчий\nМамонь: «Cан бIаьрг буьзинера шун жима къам йоккхачу Оьрсийчоьнах леташ. Оьрсийчоьно тхуна а йина дукха хьунаш. Цундела дара ас нохчех лаьцна дуккха а дийцар.\nШераш девлла, хIинца цигахь хьал меттахIуттуш ду бохуш дуьйцу.\nДуьненан массо а маьIIехь бу ас гергарло леладен нохчий. Уьш Европехь хилла ца Iа, Африкехь а тIехь бу. Царех болчу сайн доттагIашкахула дийца гIерта со карарчу хенахь, масала, документалан филмехула, стенна бахана нохчийн Шема тIом бан.\nШуна тIом лаьтта хIинца а, тхо долчохь цкъачунна машар бу. Амма Оьрсийчоь ю тIегIерташ. ДжовхIара (Дудаевс – МР) ма-аллара, Нохчийчоь яра юьхьанца, цул тIаьхьа Гуьржийчоь, Украина, сахьт дац оьрсий Полше кхача а. Цундела оьшу вайна вовшашца уьйр латтон".\nИсторица боьзна бух а болуш ю полшахойн Нохчийчоьне лаьтта интерес – цигахь Шемал Имаман заманахь лаьттинчу тIемашкахь нохчашкахьа летта шен махкахой, цигахь хIу а хецна, даха дисина царех дакъа, дуьйцу журналисто Мамонь Марчина.\nТхан нах шайн заманахь летта Шемал Имамца цхьаьна оьрсашна дуьхьал.\nМамонь: "Тхан нах шайн заманахь летта Шемал Имамца цхьаьна оьрсашна дуьхьал. Иштта ламаст ду-кх. Суна бевзаш доьзалш бу Нохчийчохь 19-чу бIешарера дуьйна схьа полшахойн орамаш а болуш. Цара шайх «полшахойн тайп» олу».\nШа хаза а хеташ гIур вара Нохчийчуьра дахар Полшерчу прессехула довзийта, элира Мамонь Марчина. Амма ца теша иза шега Нохчийчохь бухарчу Iедало маьршша иза дойтур ду бохучух.\n...Баханехь а, уьш Кадыровца барт а бина бахана\nМамонь: «Массарна а хаьа, журналисташ Нохчийчу а бахана, цигахь кино яккха йиш йолуш боцийла, я бу, нагахь санна цара Кадыровца барт бинехь. Кхин некъ бац.\nТкъа бакъдерг дийца, Нохчийчохь дерг ма-дарра гайта, суна хетарехь, бац некъ аьттехьа а. Нагахь санна полшахой цига баханехь а, уьш Кадыровца барт а бина бахана. Кхечу нахе иза далур а дац, соьга хаьттича».\nЦундела ца теша дуккха а зеделларг долу Полшера журналист Мамонь Марчин Нохчийчу бахначу шен махкахоша цигара бакъдерг а дохьур ду, иза цIерачу прессехь довзуьйтур а ду бохучух.\nХьажа комменташка (13)


Германехь юха а дина терроран тохар\nСайтана дуьхьалояр дастар\nТовбеца-бутт 25, 2016\nГермани - Ансбахехь терроран тохар дича.\nНемцойн полицино дIахьедина, Ансбах гIалахь ша а оьккхуш, 12 стаг лазийна стаг, Шемара веана тховкIело йоьхуш хилла мухIажир, экстремист лору ша, аьлла. DPA агенталле и гIала шен декъахь йолчу Баварерчу кIоштан полицин буьйранчас Германн Иоахима, «халахеташ делахь а, иккхинчо динарг терроран тохар ду, иза алссам нах байа араваьлла а хилла», - аьлла оршоьтадийнахь.\nКIиранан сарахь арахь эшаршлоькхучийн фестивал йоьдуш, цунна гена доццуш, аьчка кескех буьйлина букътIехь лелабе тоьрмиг а оьккхуьйтуш вийна ша 27 шо долчу шемахочо. Полицино дийцарехь, дуккхаза а, кхетамца эшна хиларна, дарбанаш лелийна ву иккхинарг. Цуьнан цIе ца йовзийтина цкъачунна.\nАнсбах гIалин прокуроро хьалхе лору тIелатар цо хIун Iалашонца дина тида. «ХIинца спекуляци лело мегар дац иза бусалба террорхо ву бохуш, къастор ду талламо»-, аьлла меттигерчу администрацин пресс-гIоьнчас Шротберг Майкла.\nГермани ладегIамехь ю кху тIаьххьарчу деношкахь массех и тайпа зулам махкахь эккхарца доьзна.\nКIирандийнахь кхечу гIалахь, Ройтлингенехь, урс диттина зуда йийна, шина стагна чевнаш йина полицино ша лацале кхечу шемахочо. Мюнхенехь\n18 шо долчу гIажарийчо пIераскана тапча йиттина вийна 9 стаг.\nТкъа кIира хьалха диг а , урс а карахь Пакистанера веана тховкIело йоьхучу 17 шо долчу жимчу стага цIерпоштачохь лазийна пхи вахархо. Хиламех лаьцна алсамо хезар ду шуна кху тхан программехь.\nТIаме хьийсийначу кадыровхойн цIераш тIехь тептар Украинан иччархоша зорбане даьккхина\nСаратовн кIоштахь "Кадыровн векална" таIзар дина – иза бехкевина ахчанаш дахарна\nАх миллион сом алименташ дала декхарейина нохчийн кхело Австрехь еха Оьрсийчоьнан яхархо\nНохчийчуьра бахархой нуьцкъаха Украине бигарх ларбала гIерта – бакъоларъярхой\nНохчийчоьнан Конституцин кхелан хиллачу куьйгалхочо Францехь тховкIело ехна\nКадыров Рамзанан накъостана Туркойчохь йиттина бевзаш боцчу наха\nНохчочунна Гериханова Аминана экстрадици йарна дуьхьала митинг хилла Страсбургехь\nСанкциш кхайкхийча Кадыровн фондо шеца доьзна совдегараллин хIоттамаш дIадохуш ду\nНохчех лаьцна пост хIотторна францхойн гIалин мэр расизмана бехкевина\nКадыровн тIедогIу ахча 14-зза лахделла\nУкраинехь белла дукхахболу эскархой - Дагестанера бу\nНохчийчохь полисхо лаьттинчунна йиттина Туркойчохь


Европан Адамийн Бакъонийн Кхело Оьрсийчоь бехке йина харц кхел а йина, 24 шарана нохчо чуволларна\nГIуран-бутт 11, 2012\nОндда бина ницкъ ла а ца белла, боцу бехк тIе лацийтарна а, цул тIаьхьа 24 шарана Тангиев Тимур чуволларна а Оьрсийчоь бехке йина тахана Европан Адамийн Бакъонийн Кхело. «Правовая иницатива по России» а, цуьнан накъост йолчу Астрея организацино а бечу хаамца, цу жимчу стагах хьарчийнера нах байар а, тIеман тобанашкахь дакъа хилар а.\n2003-чу шарахь Соьлж-гIалахь ша вехачу вехачу хIусмаера дIавигина вара Тимур, Оханан беттан 11-чу дийнахь. Старопромыслан кIоштарчу Чоьхьарчу ГIуллакхийн декъехь шина баттахь хаддаза ницкъ бина цунна тIехь – ток етташ, цунна тIехь сигаьркаш йойуш, къиза етташ - боцу бехк тIе а лаций, кехаташна кIел куьг таIаде бохуш. Ницкъ кхин ла ца белча, Тангиевс куьг таIийна ша бехке вечу кехаташна кIел.\nОцу бух тIехь 24 шарана набахте хьажийнера иза оьрсийн кхелахоша, цо суьдехь, шегара мукIарлонаш къизачу ницкъаца даьхна бохуш лаьтташехь. Оьрсийчура уггар лакхарчу кхеле кхаччалц Тангиевн адвокаташ бина латкъамаш юхатоьхнера.\nИза ша дерриг а юьхьарлаьцна, Европан Кхело сацам бина, латкъам бина Тангиевна динарг иза «сийсазвина, охьатаIийна, зуламаш дарехь къера хилийта дина дара» аьлла.\nЦуьнан синна динчу зена Оьрсийчоь декхар йина 45 эзар евро гIуда такха.\n«Тангиев Оьрсийчоьнна дуьхьала» боху гIуллакх, боцу бехк тIелацийтарна бух тIехь набахтехь латточу нохчочуьн дуьххьарлера гIуллакх ду.\nХIинца хIокху Кхелан сацамна тIе а тевжина, шен гIуллакх юхаталлийта Iалашо йолуш ву Тангиев, боху «Правовая иницатива по России» а, цуьнан накъост йолчу Астрея организацино а.


На Фото Махмаев Жамалдин\nМахмаев Жамалдин вина 1939 шеран 14 мартехь хьехархочун Махьмудан доьзалехь Соьлжа-ГIалина гена йоццуш Органан йийстехь лаьттачу БердакIелахь. Нохчийн къам махках даьккхича, МахмаевгIеран доьзал Казахстанан Джамбульски областан цхьана жимчу Амангельды цIарах йолчу юьртахь совцийна. Цигахь казахийн маттахь 5 класс чекхъяьккхина Жамалдис. Цул тIаьхьа кхелхина кхечу юьрта дIабахна МахмаевгIара, цунна гена йоццуш йолчу Новотроицки юьртара юккъерчу школехь казахийн маттахь 9 класс чекхъяьккхина. 10 классехь деша волавелла дукха хан ялале, даймахка цIа бахка паргIато а яьлла, шайн юьрта БердакIела юха цIабирзина МахмаевгIеран доьзал. Жамалди 1957 шарахь шайн юьртарчу «Советская Россия» колхозе балха вахна. 10 класс чекхъяьккина 1960 шарахь Соьлжа-ГIаларчу заочни школехь доьшуш. 1958 шарахь Грозненски районан «Заветы Ильича» цIе йолчу газетан корреспондент вахийтина Жамалдин.\nНа Фото Кибиев Мусбек\nКибиев Мусбек вина 1937 шеран 7 августехь Нохчийчоьнан лаьмнийн Iаламехь лаьттачу исбаьхьчу юьртахь Дишни-Веданахь гIуллакхъхочун Мохьмадан доьзалехь. Мусбекан да Мохьмад Iеладалан гIуллакхийн тайп-тайпанчу даржашкахь белхаш бина хилла. Цхьана муьрехь Веданан райисполкоман председатель а лаьттина иза. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь дукхаха йолу хан Киргизехь яьккхина КибиевгIеран доьзало, Фрунзе гIалина гена йоцчу Кара-Балты юьртахь Iийна уьш. Мусбекан да Мохьмад ша йоза-дешаран маьIна хууш хиларе терра, кIанте дешийта гIиртина. Амма нохчийн къомана тIехь лаьттинчу бохамаша оцу хенахьлерчу кегийрхойн дешарехь а, дахарехь а аьттонаш кхуллуш ца хилла. Аьттонаш кхуллуш ца хилла аьлча-м, дукха дайн хуьлу иза, массо агIора аьттонаш бохийна хилла-кх.\nНа Фото Дикаев Мохьмад\nДикаев Мохьмад вина 1941 шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГIалахь искусствон белхахочун Джунидан доьзалехь. Джунид Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан эшарийн, хелхаран ансамблехь говза пондарча хилла, гIараваьллачу нохчийн къоман композиторца Димаев Iумарца цхаьна пондар локхуш а хилла иза. Дикаев Мохьмадан дай схьабевлла Соьлжа-ГIалина гена йоццуш малхбалехьа Iуьллучу нохчийн юьртара БердкIелара.\nНохчийн къам махках даьккхинчу хенахь Казахстанехь Чу станцехь Iийна ДикаевгIеран доьзал. Цигахь 1949 шарахь хьалхарчу классе деша вахна Мохьмад. Юккъера школа чекхъяьккхина Даймахка цIадирзинчул тIаьхьа Соьлжа-ГIалахь 1959 шарахь. Иза Соьлжа-ГIалара 18 школа яра. Оццу шарахь деша вахна Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан историко-филологически факультете оьрсийн мотт, литературий, нохчийн мотт, литературий хьоьхучу отделени. ТIех дика доьшуш институт чекх а яьккхина, аспирантуре хIоьттина фольклорехула йолу Iилманан говзалла караерзо.


Account Kadyrov Instagrame\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Инстаграмера шен аг1о д1акъевлина. Цуьнан бахьана дуьйцуш дац. Цо иза шегара г1о-накъосталла доьху нах к1орда а бина дина аьлла хета, х1инцалц санна аг1онехула Кадыровца юкъарло лело йиш йоцуш бисинчарна.\nХIинцалц хьенна а аьтто бара, Кадыров Рамзанан Инстаграме шена луъург яздан а, цу чохь хабар дита а. И хаамаш цIанбеш, цунна луьйш йолу комментареш дIайохуш болх беш гIоьнчий а бу шортта.\nЦундела дукхачу хьолехь, Iедалан кхачамбацаршна терго еш долу къамелаш кIезга хуьлура. Ша дерриг аьлча санна, иза хестор а, баркаллаш бахар а хуьлура.\nЦуьнан Инстаграман агIонтехь шена хетарг язъян аьтто бара, инстаграман программа телефончохь йолчийн. Таханчул тIаьхьа аьтто бац шена хетарг яздан Кадыров Разманца доттагIаллехь воцучунна.\nКадыров Рамзан Оьрсийчуьрчу кхечу губернаторех а, республикийн куьйгалхойх а, Интернето лучу аьттонех уггаре а пайда оьцучарех, хьалхарчу меттехь ву. Цуьнан Инстаграмана язвелла ву миллион сов стаг, иштта хIора дийнахь цу чу волуш 640 ца кхоччуш стаг ву.\nТаханалерачу денна Инстаграм агIо цо схьайилличхьана, цу чу даьккххина 5400 сурт а, видео а , артикл а. Цундела, Кадыровн Инстаграм ша тайпа, хаамийн агенталла ю ала мегар дара. Цигахь зорбане буьйлу хаамаш хуьлу цуьнан дахарех а, доьзалах а, иштта балхах а, цхьацца маьIне долчу политикан хаттарех а.\nЦундела цхьа а тайпа шалхе а йоцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхо кхоччуш ньюсмейкер ву ала мегар ду.\nИнтернетехь кхиаме лоруш болу гIирс Инстаграман а, Нохчийчохь, масала къоьлла-къикъ бохуш вехачу стеган хIун уьйр хир ю? Дера ю, оцу стага, иза хIун ю хаара сов, цуьнан телефон тIехь а хир ю, и программа леррина Рамзане арз дан.\nДукхачу нехан Кадыровн Инстаграм агIо тIаьххьара цхьа гIирс бара, цуьнга шай къа-бала белхо бисина. Иза а дIабаьккхина тахана. Иза дакъовлахь, ша а ша санна болчу мисканашна доккха тохар ду иза, элира Маршо Радиога Соьлжа-ГIалара вахархочо Азимов Ильяса.\nАзимов: «Оцу Инстаграм чохь цо бозбуанчаллаш лелон нах гуча а баьхна. Со-м царах а вац. Со нахана гуш ву. Иза дIакъовлахь нахана тохар хира ду цуьнах».\nМаршо Радио: «Вуьшта, цуьнга шега ца аьлча, кхечу хьакамашка аьлча гIуллакх ца хуьлу?»\nАзимов: «Со мэри вахнера. Цигахь, дакъойн гIуллакхан баьхкина дукха нах бара, рагI а йина. Со тIе а ца кхечира. Мэрера цхьа кIант вара тхо долчу балха веана. Со балха лелаш вара, цигахь сай цамгарна уьш тоха а тухуш. Цо элира, Ислама суна гIо дийр ду аьлла. ТIевола а аьллера соьга. ДIавахча, дукха зударий а, стегарий а хуьлура. Царна юккъехула, со тIе а ца кхачавелира цига. Сай йишийн ноутбук чухулла язйинера, сан цIарах. Иштта номер да дIаязйина аьлла жоп деънера соьга. Амма, цхьаммо а тоьхна-м яц соьга».\nНохчийчоьнан куьйгалхочо масийтаза кхайкхам бинера, Инстаграмчу дахарна аьрзанаш ма дахьара аш, цу гIуллакхан леррина кхин гIирс бу аьлла. Амма, нахана массарна ган гуш, цуьнга шайн бала белхийча гIоле хетара. Дан а ду, цо ша иза дешча, нахана дукха меттигаш ю, гIо кхаьчна. ДогIуш доццушехь, шайна гIо дахьара бохуш, сагIа доьхурш а гучубаьхнера цу чохь.\nТелехьажийлашкахь ган а гойтуш, уьш емал бина меттигаш а ю. Амма, деш долу аьрзанаш жимлуш дацара оцу Инстаграмчохь. Махкахь шортта бу гIо-накъосталла оьшуш миска нах. Кадыровна тIекхаьчча санна гIуллакх ца хуьлу, церан, цунна кIелахь болчу даржхошка аьлча, элира ша а гIо-накъосталла оьшуш волчу Азимов Ильяса.\nАзимов: «Миска нах бу дера. Смс дIа ца кхочурш а хир бу. Шортта хир бу уьш. Шен бан ца безаш болу болх бо Рамзана. Цуьнан гуонехь болчу наха, шайн бан безаш берг беш белхьарий, гIо кхаьчна дукха нах хира бара. Рамзана аьллера цкъа, хIора юьртдена хаа дезаш ду, шаьшь долчохь миска а, хала воллуш а мел-маса стаг ву. Иза цо аьлачул а тIаьхьа, со тIевахнера тхайн юьртдена.\nАс паспортан ксерокс а, кхидолу кехаташ а чуделлера. Соьга кхин телефон тоьхна яц цо. Юьртдена а хууш ду, со мел хала воллуш ву. Да, нана, йиша, ваша а дац сан. Девашас, девешийн зудчо лелийна ву со».\nТергамхоша тахана пал туьйсур бу, хIунда къовлавелла Нохчийчоьнан куьйгалхо шен Инстаграм чохь. Дерриге а дуьненна гIара а догIуш, наха деш долу аьрзанаш бахьана ду цунна, я селхана-стомара Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца хиллачу цхьанакхетаро байтина и сацам.\nХIунда къевлина Кадыровс шен Инстаграм?


"Ши тIом бахьанехь вас йисина тхан дегнашчохь"\nМангал-бутт 21, 2018\nОьрсийчоьнан футболан тобанехьа хIунда бац нохчий?\nОьрсийчоьнан футболан тоба финалан 1,8 декъе ялар дуккхаъчу гIаланашкахь буьйсанна даздира. Делахь а, церан толамах баккхийбийраш массанхьа а бацара. Масала, командан кхиамо дог дохийнера Нохчийчоьнан бахархойн.\n"Политикех йоьзна яц спорт" бохуш, халкъалахь леллачу аларх таханалерачу дийнахь архаизм хилла.\nХууш ма хиллара, спортан турнираш дIахьочу заманчохь нахана йицло шайн юкъара проблемаш, ткъа уьш яц церан хIуммаъ а кIезиг.\nКху деношкахь Оьрсийчохь йоьдучу дуьненан чемпиоанто а до цунна тоьшалла. Мисарарчу а, СаIуда Iаьрбийчоьнан а футболан тобанашца хиллачу ловзаршкахь баьхначу толамашна хIинца а гIадбахна а ца бовлу оьрсийн фанаташ.\nУггар а бакьболу Оьрсийчоьнан патриоташ беха регионехь бохуш, чIагIонаш йо Кадыров Рамзана. Оцу логикаца а догIуш, Оьрсийчоьнан футболан тобан триумф кхи а шуьйра язъйан догIура махкахь. Амма ца хилира даздарш.\n"Деха лаьттар дац и хазахетар"\nХаржамашкахь Путин Владимирна 100 процент кхаьжнаш лучу республикехь, Мисарара тоба эшийча, цхьа а ара ца велира хелхарш дан. Мелхо а ладоьгIча, нохчех кIезиг бу оьрсийн спортехьа берш.\n"Лаа дац Мисаран вовшахтоьхначу футболан тобане Соьлжа-ГIалахь куп тохийтар... Нагахь толахь - memento mori (латинхойн маттера гочдича "валар диц ма де")" аьлла, цаьрга къадийча санна, - ироница боху Баймурадов Руслана.\nБразилица я Германица Оьрсийчоьнан тоба тасалахь, цуьнан фанаташа муха зурма локхур ю хаа лууш ву Iилмади Шайхо.\n"Гена гIур дац баккхийбер", - аьлла, тешна ву Джамалов Артур.\nМассо а спортан къийсадаларшкахь Оьрсийчоьнна дуьхьал хуьлуш бу нохчий тIаьххьарчу 20 шерачохь. Меттигерчу спортан аналитико Мохьмада, шен фамили яккха ца лиира цунна, хиллачу тIемашца дузу и хьал.\n"Нохчийчохь хилла ши тIом бахьана долуш, вас йисина вайн дегнашчохь, - дуьйцу цо. - Бакъдерг аьлча, ледарчу тобанна сагатдан а ца лаьа", - элира цо.\nДелахь а, даим ца хилла ишта. Советан заманахь Нохчийчуьра жима а, воккха а вара пачхьалкхан футболан тобан фанат. Массо а футболхо хIетахь къоман турпалхо хетара. ХIинца а безамца дагалоьцу фанаташа хIетахьлера спортхой.\n1970-чу шерашкахь дуьйнна футболца уьйр латточу Дагаев Хьасанна хаьа къоман вовшахтоьхна тоба ларар юкъара дIа стенна даьлла.\n"Советан Iедал долчу хенахь массо а стаг бакъонаш йолуш, пачхьалкхна хьалха цхьа декхарш а долуш вара. Ткъа хIинца Оьрсийчоьнан Iедало пачхьалкхехь хIоранна а цхьабоса ца латтайо бакъонаш. Адамашна а, Iедална а юкъахь пен бу", - боху дог доьхначу "Ахмат" клубан фанато.\nНохчийчуьрчу вахархочунна Iалавдина (шен цIе яккха ца лиира цунна) хетарехь, Оьрсийчоьнан футболан тобанна юкъахь бераша дозалла а деш, царех тарбала а гIерташ, ловзархой бац.\n"ХIунда бац оцу командехь Роналду, Месси, Салахь саннарш? Мисарарчу тобанца вайн футболхойн матч йолаялале, вайн ловзарх ца дуьйцуш, шина сахьтехь Салахь юкъавер ву-те я вац бохуш, къийсир-кх", - оьгIазе дуьйцу Iалавдис.\nМатч йирзинчул тIаьхьа хиллачу къамелашкахь нохчаша къайла ца хьора, шаьш Мисаран тобанна сагатдина хиларх. Амма мохь тоьхна шайна хетарг ала, даим а санна, ца хIуьтту уьш.\nНохчийн пачхьалкхан университетан студенто Алихана а элира, шина а матчехь ша Оьрсийчоьнна дуьхьал ловзучаьргахьа вара аьлла.\n"Тхан цIийнах цхьа а вацара Оьрсийчоьнехьа. Футболехь-м хIунда дуьйцура, вуьшта а", - велар эккхаш боху жимчу стага.\nАртиклан автор Исаев Руслан, гочйинарг Димаева Лиза\nНохчийчуьрчу туьканашкара нехан декхарш текхнарг хилла Бельгехь вийна нохчо\nЛачкъийначу Тепсуркаев Салмана бусулба динехь ялийна зуда тIе ца лоцу кхелахоша\nЧехин 20 дипломат шайн пачхьалкхера араваккхарх дIахьедина Оьрсийчоьно\nКъилбаседа Кавказехь къайлах герз деш хилла нах лецна ФСБ-но\n16 стаг велла коронавирусах Къилбаседа Кавказехь дийнахь-буса. Цомгуш хилла кхин а 299\nНавальныйгахьа мацалла кхайкхийна Бесланерчу терактехь лазийначара\nКадыровн кIантана боксах леташ дIабелла шеконе толам (+видео)\nКадыровн гонна Германин кхеле арз дина бакъоларъярхоша\nНохчийчу дIавигна Гадаев гойтуш видео араяьлла. Гергарнаш ца теша цуьнгара хьал вон дац бохучух\nАбдурахманов: "Кадыровн зуда ю иза, махкахь иза массарна а хууш ду"\nФранцино депортаци йинчу Гадаев ненан цIийнах хьаьвсина Нохчийчуьра ницкъхой\n"Оьрсийчу юхавоьдучул а валар гIоле ду". Францино депорт йинчу нохчочуьнца хилла къамел, иза цигара араваккхале (2-гIа дакъа)\nХаналиевх Башкирин векал вина, ткъа Оьрсийчоьнан доза хадон воьллачу шиннах – тутмакх\nГадаевга ша могуш ву алийтина Нохчийчохь, ткъа Пачхьалкхан Дума ю "Ахмат" клубна гIо доьхуш\nБакъоларъярхой: Нохчийчохь 27 стаг вер талла деза дерриг дуьнено, амма харцо ю Гадаевца лелориг а\nОьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш йоху омра арахецна Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена


Немцоша Дагалоьцу «Норд-Ост» Театрера Бохам - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Немцоша Дагалоьцу «Норд-Ост» Театрера Бохам\nЯздархочун Бухштайнер Торстенан „Норд-Ост“ драма 2009-чу шарахь дуьйна Германерчу дукхаъчу гIаланийн театрашкахь хIоттийна. Кху деношкахь Марбург гIалахь иза хIоттор башха дара, хIунда аьлча, спектакл дIайирзинчул тIаьхьа цу бохаман бахьанех а, жамIех а, ткъа иштта Нохчийчуьрчу хьолах а дуьйцуш дискусси дIаяьхьира театре гулбеллачара.\n«Норд-Остехь» хиллачу бохамах лаьцна дуккха а документалан фильмаш а, дийцарш а, пьесаш а хΙиттийна Европехь. Делахь а, немцойн яздархочо Бухштайнер Торстена язйинарг оцу могIарера къасташ ю. Цо 2002-чу шеран гуьйранна Москохарчу Дубровка урамерчу театрехь хилларг, цхьа а къастийна бехке а ца веш, я клишеш а ца кхуллуш, гойту.\nКхо зуда ю цуьнан пьесехь дакъа лоцуш, кхин цхьа стагга а вац. И кхуьй а «Норд-Остехь» хиллачун декъахь а, цигахь хиллачо Iовжийна а ю. Зураъ нах закъалте лаьцначу тобан декъашхо ю. Нохчийчохь оьрсийн эскархоша хIусамда вийна цуьнан, шортта тIеман къизалла Iаьвшина а ю иза. ХIинца шен кадолучу кепара бекхам бан ара яьлла.\nШозлагIниг Ольга ю, шен хIусамдеций, итт шо кхаьчначу йоьΙаций «Норд-Ост» мюзикле хьажа театре еана йолу. Иза могIарера Москохан яхархо ю. Ша политикана генара лору цо, Нохчийчуьра тIом, тешна а, цхьанхьа генахь, тIе ца кхочехь хета, ткъа Нохчийчоь иштта а, вуьшта а цхьа инзара меттиг хета, уьшал санна, цхьана къизачу, акхачу нахах яьккхина йолу.\nКхозлагIниг Тамара ю, чехкачу орцан машен тIехь болх бен лор. Тамара оцу буса Дубровкина уллохь долчу лоьрийн цIийнахь балхахь ю, цундела уггаре а хьалхарчех кхочу иза бохам баьллачу театран ковберте.\nБухштайнер Торстена язйинчу пьесин а, цу тIехь хIоттийначу спектаклан а башхалла ю, цуьнга хьовса баьхкинарш бекъа цхьа хьовсархой а хуьлий цабисар. Уьш, хьовсархой, шаьш а хуьлу, закъалте лаьцначийн меттехь. Царна шаьш Москохахь театрехь хилча санна го, цу деношкахь театр дIалаца баьхкинчеран а, цу чохь дIалаьцна хиллачеран а хьал. Иштта царна мелла а дикаха кхета долало, тIом хIун ю, цо нахаца хIун до бохург, и тIом мел генахь хиларх а, иза хIоранна а мел герга бу бохург.\nЦундела спектакл чекхъяьлча, хьовсархой цец ца бовлу, официалан декъехь террорхо лоруш йолчу Зураан лехамех шаьш кхеташ хиларх а, цунах шайна къахеташ хиларх а. Иштта уьш цец ца бовлу, Оьлгин лазам шайна сел герга кхачарх а, Ольгас аьллачу дешнех а.\nШен хIусамда, театрехь газ хецча, веллийла а, амма шен йоI дийна йисинийла а хиича, Ольгас элира: “Бакъдерг аьлча, со кхета-м кхета, цу нохчаша диначух. Шайн гергарнаш байъар доькхуш бара-кх уьш. Сан цIийнда вийна а ца Iаш, цу чохь сан йоI а елла хиллехь, ас а вуьйр вара-кх сайн тIе мел нисвелла нохчо“, аьлла.\n«Норд –Ост» спектакло оьгIазло гойту, инзаре боккха бала а, бохам а, иштта гIайгIа а, ницкъалчийн харцоно адамашна тIехь латтош дерг а. Цундела спектакле гулбеллачарна закъалте лаьцначех хетта ца Iаш, закъалталла динчех а къахета. Ткъа спектакл мел ю, шах-тата доцуш, тийна Iаш хиллачу хьовсархоша иза дIайирзича инзаре деха тIараш детта, юх-юха а кхо актриса сцени тIе а кхойкхуш.\nВ США собирают подписи против депутатов Госдумы\nНагорный Карабах: между миром и войной


метки: Ешначех, Санный, Дуккха, Къоьзан, Лаьар, Кхача, Пенаш, Генахь\nСайн дийцарехь аса юьйцур йолу исбаьхьалла Къоьзан-1ам бу. Ас дуьххьара хьоьстуш хир йоций хаьа суна Къоьзан-1оман цхьа шатайпа хазалла.\nАьхка цига даха аьтто хилира тхан, сайн нийсархоша дийцарехь лаьара суна цига кхача. Кхераме белахь, некъ бах ца белира суна. Цхьа 1адийна стаг санна вара со, оцу меттиган исбаьхьалло цецваьккхина. Телевизор чохь гаррий, хьайн б1аьргийн нуьрца гаррий цхьаъ ца хиллера. Б1аьргашна хьалха х1оьттина сурт цхьа туьйра, цхьа г1ан дара. Суна моьттура: « Х1инца ас б1аьргаш схьадиллича, со сайн ц1ахь хир ву, сайн лехамашкахь». Гуш дерг г1ан дацара. Сийно-баьццара хи, бухара т1улгаш гуш, ц1ена. И хина 1уналла деш санна, цунна го бина аьрцнаш. И дерриг сурт цхьа даг чу ца тарлуш хазахетар дара. Лаьара массо меттиге б1аьрг тоха, хьайн деган к1айле йийца гено лаьттачу б1аьвне. Лекхачу орцана т1е хьалавелира со.\n-Эх1 , хьан аьлла х1аваан чам бац,бакъ дац шуна иза, цхьа мерза, хьан накха бузош ду кхузара х1аваъ.\n«Э-е-ее-е-й!»- аьлла мохь тоха лууш, цхьа тамашийначу, цкъа суна ца девзачу синхаамаша д1алецира со. Оцу аьхначу х1авао лахдира сан к1адвалар, д1аяьккхира сан даг чуьра есалла. Сан 1алашо- б1ов ах хаьрцина лаьтташ яра, цуьнан пенаш йозанашца къарздинера, т1ехь цхьаццаммо , аса сонта стаг эр дара цунах, ша кхузахь хилла аьлла билгало йитина ваханчух, шен фамили, ц1е яз а йина. Б1аьвнийн пенаш б1ешерашкахь я мохе, я т1еман ирчалле гор ца х1оттаделлера. Цхьа воккха стаг санна, доьналлех дуьззина, шен дахарехь дуккха ирча киртигаш 1иттаелла. Ма дуккха къамелаш дийр дара ца соьга, мохийн шабарца, хинан г1овг1анца. Хаза хенаш юьйцур яра цо, берийн деларх а, маьршачу заманца юьйцина, ткъа х1инца деса ду пенаш а, б1арзделла деса кораш а.\nГонахарчу басешкахь лепаш гора тайп-тайпанчу зезагийн кортош: можа, сийна, ц1ен басарш дара бецашна юккъехь даьржина, сирла басарш 1енийча санна. Дукха генахь йоцуш лаьтташ яра базанийн жима хьун. Ма ирс ду-кх кхузахь 1ачу нехан аьлла хеттачу заманчохь:\n— Адам! Ларлуш охьавосса, — аьлла хезира суна сайн ненан аз. Ца лаьара д1аваха, йита х1ара хазна. Делахь а, нене ла ца доьг1ча цаваларна, юхнехьа некъ бира ас, оцу меттигашка вухаван дог-ойла йолуш.\nДар бораи Тоҷикистон — Нақли хаттӣ ба забони тоҷикӣ\n... Аз ин бармеояд, ки вазифаи давлат ҳимояи манфиатҳои миллӣ дар рушди ҳама гуна ашёи маъданӣ мебошад. Санади асосии стратегии кишвар ... Тоҷикистон аз 1 декабри соли 2016, No636 тасдиқ шудааст. Дар NDS-2030, ҳадафи олии рушди дарозмуддати Тоҷикистон баланд бардоштани сатҳ ... ӣ-техникӣ, иқтисодӣ, сармоягузорӣ, таълимӣ, кадрӣ ва иҷтимоиро дар маҷмааи саноатӣ ташкил ва амалӣ менамояд; ҳамоҳангсозии фаъолияти ...\nСайн дийцар чекхдаккхале ала лаьа суна: « Адамаш, дукхачу хьолахь, баккхийнаш, ирсе кхача г1ерта, генахь лоьху цара иза. Ткъа иза юххехь ду — зезагца,б1аьвнаца, эсалчу мохаца, хьан Даймахкаца. Сиха йоьду олу вай зама, ца йоьду — вай ду сиха, б1аьрзе, 1аламах хаьдда. Г1ой вай Къоьзан-1оме, б1аьвнийн туьйранашка ладог1а. Некъ дика хуьлийла вай.\n«Сан хьоме Даймохк»\nЯзйина Грозни-г1аларчу МБОУ «СОШ № 47»\n9 «В» классан дешархочо Каимов Адама\nКорҳои истихроҷи маъдан дар зиёда аз 70 намуди канданиҳои фоиданок, аз ҷумла тилло, нуқра, волфрам, ангишт, сурб, қалъагӣ ва дигар маъданҳо анҷом дода мешаванд. Тавре ки мебинед, бахши истихроҷи маъдан дар Тоҷикистон дорои иқтидори азим аст. АСОСҲОИ ...\nСочинение Нужно ли читать книги вслух в кругу семьи


С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 3-ГIА КИЙСАК - 26 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 26 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 3-ГIА КИЙСАК\nС ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 3-ГIА КИЙСАК\nТIехширалла а, цуьнан оьмарш а.\nИ масех миллион шераша лоцу историн зама, юькъура ю вай ворхI декъе. Цуьнан деа дакъана, къинхьегаман гIирсаш биначу коьчалан цIарах цIе туьллуш - «кхеранан», «цIастан» (езан), «варкъан», «Iаьржа эчиган» аьлла. Важа дисна кхо дакъа, билгалдоккхура ду вай, оьмаран (хенан/хан) цIарах декъар хира долуш - «шира дуьне», «юккъераоьмаран зама», «кхузаманан оьмар» аьлла. Хенан дохаллехь адамо яхна, дахаран гIулчаш, цу цIарашца билгалйохура ю вай:\nI. «Кхеранан оьмар» (гIазкх., «Каменный век»). И зама а, деа декъе екъана ю, ши миллион шераш тIера, цу ш.оь. VI-эзар шераша чулаьцна юкъ йолуш. Дуьххьара и адам, гулахь дахар долуш хиллехь а, кхеран (мокхазан) къинхьегаман гIирсаш юкъабаьлчахьана, адаман дахар хийцало, тIаьхьо еанчу хенахь кхоллалуш «юкъаралла-тайпанан» (общинно-родовой) олу юкъаралла.\n1). «ТIехшира кхеранан зама» - «Эолит». Цу хенахь, адаман къинхьегаман гIирс хилла, кечъяза йолу кхеранан гаьргаш йолуш, къаьсттина мокхазан. Мел кIезга а, ши миллион шераш тIера, 100 эзар шаре кхаччалца еха ю цу заманан юкъ.\nа). «Олдувей», «Аббевиль» олу хенаш 2.5 млн. шерашкара 400 эзар шерашка кхаччалца ю адаман дахаран исторехь;\nб). «Ашель» аьлла билгалйина хан, 400 эзар шерашкара 100-80 эзар шерашка кхаччалца еха ю.\n2). Цу «Шира кхеранан заманан» тIаьхьиенах, «Палеолит» олу. Иза нислуш ю, 100-80 эзар шераш тIера, 10 эзар ш.оь. шерашка кхаччалца йолу хенан юкъ. Цу заманчохь, даа рицкъ доккхачу адаман дахар хилла, талларах, дуу ораматаш лахьорах тешана. Цу юкъара, 35 эзар шо хьалха нисбелла бу, гIазкхашха «ледниковый период» олу дуьне шалдаларца беана заманан мур а, цул тIаьхьа адаман дахарехь хилла хийцамаш а. И мур а, шина декъе бекъалуш бу:\nа). «Мустье» олу историн хенан юкъ, 80-35 эзар шерашна юкъахь кхиана ю;\nб). «Лакхара палеолитан юкъ» 35 эзар шераш тIера 10 эзар шерашка кхаччалца ю. Цу заманчохь ерриге Кавказехь а, цунна гонахьа Iуьллу Хьалхарачу Азин махкахь а деха адам, аматан цхьаалла йолу дахар кхиош а, дайн цхьа орам болуш а хилла ду. Йоккхачу Кавказана къилбседехьа а, къилбехьа а деха адам, «локальни культура» кхиош хиллехь а, «Iаьржа хIордан» йистехь юкъаметтигаш йогIуш хилла ду. Цу заманчохь кхиа йолаелла, Малхбале Кавказан «човхан культура» (човх – тIулг; кхеран, къинхьегаман гIирс) а.\n3). «Юкъара, кхеранан заманна», «Мезолит» аьлла цIе тиллина ю. И зама нислуш ю, 10 эзар шераш тIера, 5-гIа эзар ш.оь. шераш доладаллалца йолчу хенан юкъахь. Оцу заманчохь юкъадаьлла ду пха кхуссу Iад, «микролит» олу къинхьегаман гIирсаш. Цу хенахь нисделла ду жIаьла, устагIий, маIаш йолу даьхнеш караIамор а.\n4). «Керла, кхеранан заманах», «Неолит» олу. Археологехь и хенан мур цIе тиллина бу, «неолитан революци» аьлла. И тайпа революцин (гергга долу доза ду, ширачу оьмаран VII-VI-гIа эзар шш.) хиламо, демографин эккхар до, адаман дукхалла совйоккхуш вуьрхIиттаза. Вуьшта аьлча, девзачу дуьненчуьра пхеа миллион адамах, 85 миллион хиллал адам деба цу муьрехь. Балканехь совдаьллачу халкъо, шуьйрра кхалхар до, адам кIезга дехачу, «неолитан революци» хилаза йолчу кIошташка. Цу кхалхаран тIетаIарш хилла къилбседехьа а, Малхбалехьа а, иштта дукха хан йоцуш шаламах (ледник) мукъаевлла хила езачу Малхбузен Европан кIошташка а.\nИ неолитан зама нислуш ю, 8 эзар шераш тIера, 3-гIа эзар шерашка кхаччалца йолчу юкъахь. Цу хенахь юкъабевлла къинхьегаман гIирсаш бу: шуьйра кхеранан уьрсаш, бурош, дагарш, метигаш, тIулган кахьар, цу тайпа болу кхин тайпа гIирсаш а. Цу хенахь адамашна, серех юьйцина йолу, тIе поппар хьаьхана баннаш йан Iемина. Иштта Iемина, кхийра пхьегIаш йан а, тIаргIах, кунжутах маша боза а. Метигца латталелор, даьхнелелор, чIерийлецар юкъадалар, адаман дахарехь а, синкхетамехь а Iаламат йоккха революци хилла. Кавказехь, Юххерачу Малхбалехь долчу лаьмнин чIежашкахь йолу Iаламан хазна алсама хиларна, адамин дахар токхо йолуш хилла. Акха гезарий, сеш, хьакхарчий, акха олхазарш хиларал совнаха, алсама дуу ораматаш а хилла цу меттигашкахь кхуьуш. Цул совнаха, дуьнена тIехь уггаре а хьалха, акхаройх долу жIаьла, уьстагIий, маIаш йолу даьхнеш караIамо долийна цигарчу адамо. Иза хила еза, ш.оь. X-гIа эзар шерашкара хан. Дуьххьара яханачу хенахь, адаман дааран рационехь акхаройн дакъа алсама хиллехь, тIаьхьо латталелоран корматалла карайоьрзуш долчу адаман даар юккъехь, дуучу ораматин барам совболу.\nДаьхнилелор, латталелор карадирзиначу адамна дуьххьара Кавказехь а, Къилб-малхбузе Азехь а ялта, кхоьш, вета лело долийна. ХIинццалца ломан кIеларчу аренашкахь а, ломахь а шайна даа рицкъ лохуш лелла и адам цигахь деба доладелча, хиш лелачу гечошна гергахь даха хоу. Цу заманчохь кхоллаелла ю, историно «Эль-Обайд», йа «Убайд» («Iу-ба-йа-да», гIазкх. маьIна, «он есть пастух и властитель», где «Iу» – «-пастух», «-смотритель», «-опекун»; «Да» – «-властелин», «-отец», «-хозяин») олу архиологин культура. И культура кхоьллинарг ду, «пранухьитан» халкъ. И меттигаш, керла кхоллалуш болчу юьртабахаман, хи тухуш (ирригиционни) латталелоран коьрта юкъ хилла дIахIоьттинехь а, кхин башхалла йоцуш деза хилла, эчиглалоран гIуллакх цу махкана довзар а. Ткъа и эчиглалоран гIуллакх дIасхьадаржа доладелла лаьмнашкара. Нийса хира ду, «Кавказ - Арарат-лаьмнин» кIоштара, вай аьлча.\nII). Иза ю, гIазкхашха аьлча, «Энеолит» олу «Йоьзан /ЦIастан/ оьмар». И хан нисъелла, 4 эзар шераш тIера, 3-гIа эзар ш.оь. шерашна юкъахь. Цу «Йоьзан оьмаран» хьалхара хан, яханачу «кхеранан оьмаран» аматаш долуш хиллехь а, ез лалор а, кхийра пхьегIаш юкъаялар а бахьана далуш, керлачу тIегIана тIе адаман дахар доккхуш нисделла ду, Средизимни хIордйистахь а, гIазкхашха «Междуречье» олучу «Шина хин юкъахь» а. Чолхе бахаман гIирсаш юкъабаха безаро, пачхьалкхан хьалхара аматаш юкъадаха дезна тIаьххьаре а цу адаман. Керлачу оьмаре хан кхачале деаначу диъ ахэзар шерашкахь, «Шина хин юкъахь» (Месопотами) дуьххьара юкъадаьлла ду, паччахьалан хьалхара аматаш. Иза нисделла, «Урук» аьлла цIе тиллина йолу, архиологин культура кхоллалучу хенахь. И тайпа йолу бахаман кеп кхоллало Месопотамехь а, цунна гергахь Iоьхку Къилб Сийрин, Хьалхарачу Азинан цхьацца йолу кIошташ чу а лоцуш. Билгалдаккха деза, цу барамехь кхиам болуш хилла бац, «Египет» олу Мисаран мохк а.\nIV-гIа эзар шаррин чеккхенехь, «Шина хин юкъахь» хуьлу Iаламан хилам – «хидестар», гIазкхашха «потоп» олу. Хетарехь иза нисделла, 3100-3000 ш.оь. (± 50-100 шо) шерашна гергахь. «Нохь-пайхамаран оьмарера, «хIорд бестарца» (гIазкх., «потоп») йоьзна сан хьесапан версии» аьлла билгалдиначу жур тIехь, аса схьадоьллура ду, цу «хидестарх» лаьцна сан хьесапо дина жамI (69-гIа агIо).\nIII. «Варкъ (бронза) эчиган оьмар» ю, кхозлагIаниг. Цуьнан хан ю, 4 эзар шераш юкъал тIехдаьллачул тIаьхьа йолаелла, ширачу оьмаран I-ра эзар шераш тIекхаччалца йолу хенан юкъ чулоцуш. Даьлла лела даьхнилелор а, хи диллина латталелор а, йоза хилар а, пачхьалкхан цIарах лай лелоран дIахIоттам Хьалхарачу Азихь билгалболу зама ю иза. Езах варкъ гIазкхашха, «Бронзовый век» олу и зама. И оьмар, кхаа декъе екъалуш ю: «Варкъ оьмаран хьалхе» - (3500-2250 ш.оь.шш); «Варкъ оьмаран юкъ» - (2250-1500 ш.оь.шш); «Варкъ оьмаран тIаьхьие» - (1500-1000 ш.оь.шш) аьлла.\nIV). «Iаьржа-эчиган оьмар» олург ю, йоьалгIа оьмар. Ширачу оьмаран I-ра эзар шераш доладалале а, уьш доладеллачу муьрехь а Малхбален Гуьржийчохь а, Жимачу Азин малхбалехь а юкъадолу, Iаьржа эчиглалоран гIуллакх. И оьмар тIекхаьчча, адаман дахарехь Iаьржа эчигах бина къинхьегаман а, тIеман а гIирсаш юкъабовлар бахьана долуш, сихо хуьлу юкъараллин дахар тодеш бечу кхиаман тIегIехь. «Ширадахаран-юкъараллин дIахIоттам» олу дахаран кеп хийцалуш, классашка и юкъаралла екъалуш нислуш ду цу заманан и дахар.\nV). Цул тIаьхьа йогIу пхоьалгIа оьмар, «Шира дуьне» (гIазкхашха, «Древний мир») аьлла, нисйина хан ю. ГIазкхашха аьлча, «Античный период» а олу цунах. Цу хенан юкъ ю, ширачу оьмаран 6-гIа бIешераш тIера дIа, керлачу оьмаран 6-гIа бIешарна тIекхаччалца йолу юкъ. Ширачу Малхбален, Грецин, Риман «античный» дахар кхиарца а, керста дин кхолладаларца а, бусалба динан зIийдиг меттахяларца а, иштта нах-тайпанаш ТIехьарачу, Къилбседехьарачу Кавказе таьIаш дIагуладаларца а, билгалйаьлла ю и хан.\nVI). ЯлхалгIа оьмарах, «Юккъера оьмар» (гIазкхашха, «Средневековье») олу. И зама, 6-гIа бIешераш чекхдолуш йолаелла, 17-гIа бIешераш юккъе даххалца дIаяхана ю. Бусалба дин кхолладаларца а, цо зазадаккхарца а, цIуралла йолу мур болабаларца нисйина чеккхе йолу оьмар ю иза. Цу юкъахь нисло, нах-тайпанин доккхаха долу дакъа, кхоччуш бусулба динна юха тIедерзар.\nVII). ВорхIалгIа оьмар, «Кхузаманан оьмар» аьлла цIе тиллина, 17-гIа бIешераш юккъе даьллачул тIаьхьа дуьйна схьайогIу, «иблисан накъостий» ханна тоьлла, карара зама ю иза. Дуьненчохь яржа, марксистин дIаьвше ойла. КIезгачеран олалла долу монархеш йохош, кхоллало халкъан цIарах гIурт кего аьтто болу, «Иблисан накъостийн» Iедалш - республикаш. Нах-тайпанашна бале йолу, лулара гIазкхийн империи. Къилбседа Кавказера Малбузе агIо цIанйо Россино, цу меттехь орам болчу бахархойх (автохтонаш). Росси империн, олалла дIахIутту йоллу Кавказехь.\nVIII). ТIейогIуш ю борхIалгIа оьмар, «Бодане чаккхе». Боьрша, зуда дуьххьара цхьана тIегIане а баьхна, тIаьхьа, зударшка дахаран олалла дIалура долу оьмар. Дала магийна низаман гураш адамин ойланехь маладеш, цу адамин васташ, ламасташ дохош, уьйрех хадийна адам ша цхьалха дуьтуш, демократин цIарах массо а тIегIанехь, къовсам марсабоккхура болу оьмар ю иза. «Иблисан» жима тоба коьрте а хIоьттина, «дуьненан адам», «дуьненан паччахьалла», «дуьненан дин» дIакхайкхича, «кIезгачеран лаамин кегари» ханна тоьлара болу зама ю тIейогIург. Иза ю, ма-дарра аьлча «Дуьненан чеккхе». Цу оьмаро чулоцура йолу хенан йохалла евзург, Сийлахьа АллахI бен вац! Иза ву, тIаьххьара тIадам хIоттора берг, нухьалан халкъана Ша ма-хIоттора.\nПросмотров: 122 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/2


Къоман дуьхьа араваьлла вара иза… — Зори Ислама\nКъоман дуьхьа араваьлла вара иза…\n«Советан Ιедална дика накъост хир вара цунах, и тΙевирзича, олий, иза Владикавказе веача, леррина кечам а бина къамел дан со вахча, ас мел дина къамел дΙа а дойий, сан ерриге ойланца со шех теша а вой бен, чуьра ара ца волуьйтура цо».\n«Билггал, бакъдолуш, Делера цхьа ницкъ болуш стаг вара иза».\n(Коренев Дмитрий Степанович, Терски областан «Народная власть» цΙе йолуш революцин шерашкахь хиллачу газетан редактор. (Владикавказ). Историк волчу Натаев Сайпуддица цуьнан хиллачу къамелан кийсак).\nГΙеметта хΙоьттинчу хенахь цо долийна даккхий мехала гΙуллакхаш юкъах а дохуш, Ιедало дΙавигира и башха стаг Митаев Iела. Амма бисина цуьнан хьехамаш, цуьнан весеташ вай дехачу деношка кхаьчна. Цо лехнарг, цо сатийсинарг цхьаалла яра хΙусамехь, юьртахь, кΙоштΙахь, махкахь. Цо кхойкхура Далла гΙуллакх даре, къоман гΙиллакхашна тешаме хиларе. Цо вай лардира мунепакъаша дуьйцучарах тешарх, царна вешан дегнаш дΙаделларх, синош дохкарх.\nИшттачу хьолехь Ιелин таро яра кΙелхьаравала некъ лаха: хьалхара – долуш долчу Ιедална тΙеверзар, иза шех теша а деш; шолг1а – махкара дΙавахар, цхьамогΙа политикаша иза дина ма-хиллара; кхоалг1а – Ιедална дуьхьал гΙаттам айар, гΙазот кхайкхош, нохчий герзаца арабахар.\nАмма царах цхьа а некъ къобал ца бира шайха. ХΙунда? Большевикийн Ιедалан сийдацар дукха дика девзинера Митаевна, цунна тΙеверзар бусалба динах дΙакъастар санна дара, ткъа моттаргΙанаш лелор Ιелица догΙуш дацара; махкара дΙаваха а, ша резавоций хьалххе дΙахаийтинера цо, нохчийн халкъ доцчохь шен дахар ца гора цунна. Амма оцу боьхачу Iедало вала а, вола а ца вуьтура иза…\n1924-чу шеран март бутт болалуш, шен халкъ ша бахьанехь хьийза ца дойтуш, Iедалан кара вахара иза… Оцу тIе кхачале дукха некъаш а дира цо…, делахь а хIинца вай ала гIертарг кхин ду…\n…Цкъа эвтархо Солтханан Халад а, Жимачу АтагIара Юнус а (халкъалахь вевзаш хилла муо болу Юнус олуш) набахте Ростов шахьара Iелина тIаьхьа вахана волуш, Халада хаьттинера цуьнга:\n– Ιела, хьуна ма-хаъара, меца хΙуманаш ю хΙара большевикаш, алссам ахча делча, хьо дΙахоьцур вацара-те хΙокхара? Нохчаша иза гулдийр ма дара, хьаьнга мичахь, хIун дийца деза ахь тхоьга хаийтичхьана.\n– Къахьега а ца оьшу, Халад, – жоп делира Ιелас, – шаьш мел меца белахь а, шайна мел дукха даьхни делча а, хоьцур вацара со кхара хIинца дIа. Аш-м и боху, – кхидIа а элира Iелас, – хIинца вай тIехь лаьттачу дуьненан бухахь (вукха агIор – М.З.) Ιамарк пачхьалкх ю-кха, оцу пачхьалкхан дерриге а деши-дети шайна делча а, араволуьйтур вацара со хIокхара. Ца вевзачийн карара вели со, вевзачийн кара ваха со, эрна ду, Халад, эрна ду, – аьлла жоп делира Iелас. – Амма, бакъду, – тIетуьйхира юха, жимма соцунгIа а хилла, – со парте ваьлча (компарти – М.З.), Донал сехьара мохк (Юго-Восточни округ – иштта олуш хилла хIетахь вайнаха – М.З.) схьа а луш, паччахь хIоттавора со хIокхара. Юнуса сихха хаьттинера:\n– Ва Iела, мегар дацара и тIаккха?\n– Мегар дац, Юнус, мегар дац, вайна мегар дац, – элира Iелас, – багахь дIааьлла даьлча, дагтIе тухуш мухIар ду…\nТхан дас Джунайда сих-сиха дуьйцура Халадан, Юнусан хIетахь Iелица хилла и къамел. Эххар ас хаьттира сайн дагахь къийлинарг:\n– ХIунда аьлла-те Iелас оццул тIечIагIдеш и мегар дац? Цул а гIоле дацара цунна оцу аьттонех пайда а эцна, шен дахар а, цул тIаьхьа дуккха а нехан дахар а лардинехь?\nДжунайда иштта элира соьга:\n– Вели а (Iела), цуьнан да Iовда а эвлаяаш ма хилла, шайна тIаьхьа бозуш эзарнаш муридаш а болуш. Нагахь цо и динехь, муьлххачу хенахь а тIехтохам хир бара хIума ала гIертачеран, шайх муха хуьлу коммунист а волуш, шен халкъ хIаллакдечу Iедална коьртехь а волуш, аьлла. Оцу Делан мостагIашца цхьаьна дIавахалур вацара и, я и цуьнан некъ а бацара, халкъах катоха кечделла дара хIетахь Iедал. Ткъа Iелин шен дуьхьа цхьа а хIума дацара, шен халкъан дуьхьа, Делан некъа тIехь и нисдан араваьлла лелаш вара иза, – аьлла… Суна и нийса а хийтира.\nΙелин дешнаша дика гойту, ша боккхуш берг хΙун ког бу юьхьанца дуьйна цунна хууш хилла хилар. Амма, тΙаккха а, шен халкъан цхьа тΙадам цΙий ца Ιанош, мунепакъийн керавахара иза. Цуьнан векал ву ша бохуш, халкъ дуучех вацара Митаев Iела, цуьнан векал ша вуй а хууш, Делан дуьхьа, шен халкъан дуьхьа вала резаверг вара иза, шен халкъ хьеха а хΙунда до, кхечу къаьмнийн векалийн цΙийн цхьа тΙадам Ιанор бу цо аьлла, бохуш хезна меттиг яц цкъа а, цхьана а меттехь а. Масала, Теркайистехь нохчийн ярташна ха деш болчу хенахь кхойкхий балабора цо гΙалагΙазкхийн эпсарш, шен чΙагΙонаш, герз гойтура царна. Уьш кхерор дацара иза, мелхо а ларбар дара. ХΙумма а сонта боцу гΙалагΙазкхий дика кхеташ а хилла хир бу оцу тактиках.\n«МостагIчуьнца а мегар дац тешнабехкаца тIом бан», – олура Iелас. Дахаран оцу халчу муьрехь дукха меттигаш яьхкинера, оцу кепара тIелатар дан кечбелла болчу тIемалошна Iелас дуьхьало еш, царна и бакъо ца луш, мел чIогIа и аьтто болуш нисделлехь а.\n← Ахьмад-Хьаьжа – машаран векал\nМуниципальный этап соревнований отрядов юных инспекторов движения «Безопасное колесо” в Грозном →\nПоздравление Главы ЧР, Героя России Рамзана Кадырова с Днем Конституции Чеченской Республики\nБлагородный не только статью, но и душой…\n01.06.2021 02.06.2021 Administrator\n18.05.2022 18.05.2022 Administrator