VI дакъа. Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а\nДуьненчохь мел долчу къаьмнийн гIиллакхех дика дерг, адаман сина а, дегIана а пайде дерг чулоцуш, оьздангаллин уггаре а лекха лакхе ислам ду, Делера лаьтта доьссина бакъ дин ша хиларе терра.\nХIора кхетам болу стаг – иза муьлххачу къомах велахь а, мичча меттехь вехаш велахь а – хууш ву диканиг хIун ду а, вониг хIун ду а. И хаар Дала диллина адаман кхетаме.\nАмма и хаарш делахь а, тайп-тайпанчу адамийн юкъараллашкахь гIиллакх-оьздангаллех лаьцна тайп-тайпана хетарш, хьежамаш беха. Иза доьзна ду адамо ша дуьненчу даьлча шена хьалха хIуьттучу даккхийчу хаттаршна жоьпаш муха ло бохучуьнца. Царах коьртанаш: ХIун маьIна ду хIокху дуьненан? ХIун меттиг ю хIокху дуьненахь оьздангаллин? ХIун маьIна ду адаман дахаран?\nТайп-тайпанчу философин Iамораша (царна юккъехь - адамаша галдаьхначу динан системаша а) тайп-тайпана жоьпаш ло оцу хаттаршна. Цуьнга хьаьжжина хуьлу оцу Iамораша коьрталла дечу юкъараллашкахь гIиллакх-оьздангаллин меттиг а.\nАдамна хьалха хIуьттучу даккхийчу, чолхечу хаттаршна нийса жоьпаш цхьана ислам-дино ло. ХIара Дуьне а, цу чохь мел дерг а кхоьллина АллахIа, Иза цхьаъ ву, Цуьнан накъостий бац. Цуьнгахь ду Ша мел кхоьллинчу хIуманна тIехь олалла, Цуьнан лаам кхочушбеш ду дуьненчохь – лаьттахь а, стиглахь а – мел дерг. Иза массо хIума хууш а, массо хIума гуш а, массо хIуманна ницкъ кхочуш а ву.\nАллахIа кхоьллина адам АллахIан лай ду. ХIокху дуьненчохь адаман цхьа декхар ду – АллахIна гIуллакх дар, Цо де аьлларг дар, дита аьлларг дитар. Адаман бакъо яц хIокху дахарехь долу шен декхарш ша билгалдаха, уьш АллахIа билгалдаьхна ду. Дала шен пайхамарш – Делера салам хуьлда царна – бахкийтина адамаш нийсачу новкъа хIитто, цаьргахула шен жайнаш а диссийна оццу Iалашонца. Оцу жайнех тоьлларг Къуръан ду, Дала шен тIаьххьарлерчу пайхамаре, Элчане – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – доссийна. Иза, хьалха диссийна жайнаш санна, адамаша галдаккха йиш йолуш а дац, Дала ша лардеш долу дела.\nАдам хIокху дуьненчохь ша динчу дикачух а, вуочух а Далла хьалха жоп дала дезаш ду. И хаттам, и кхиэл, и хьесап стагаца эхартахь хир ду. ХIара дахар адамна иза зиэн делла ду. Цундела Дела резаван бен, кхин Iалашо ца хIоттош, шен дерриге а гIуллакхаш Дала ма-бохху кхочушдеш, оцу зерах чекхвала гIорта веза стаг.\nТкъа Дела резаван, ялсамани ваха Iалашо йолчу стеган дахар лаккхарчу оьздангаллин маьIнах дузу, иза ша карзахалла йоцуш, синтеме а хуьлу. Нагахь стеган Дала ма-бохху кху дуьненахь ваха а, къахьега а ницкъ кхачахь, хиндолчу, гуттаренна долчу дахарехь цуьнга хьоьжу Делан къинхетам, сингаттам боцуш, массо а тайпа паргIато а, зовкхаш а. Иштта дегайовхо хуьлу боккъал а Делах а, Кхиэл ечу дийнах а тешачу стеган. Цуьнца цхьаьна, ша хIокху дуьненахь харц новкъа валахь, шега хьоьжуш жоьжагIате, гуттаренна а Iазап хиларх болу кхерам а беха бусалба стеган дагчохь. Оцу шина синхаамо – дегайовхоно а, кхерамо а – шен дахарехь диканиг дарна, нийсонан гIо лацарна (иза хIокху дахарехь шена мел «зене» делахь а), бакъдерг чIагIдарна тIетоьтту стаг.\nИсламан оьздангаллин система ша схьакъаьстина яц, цо чулоцу дахаран массо а агIо: доьзал, Iер-дахар, къинхьегам, пачхьалкхан дIахIоттам, къаьмнийн юкъаметтигаш, иштта дIа кхин а. Цундела вайн, бусалба нехан, тIетан йиш яц «дин къаьстина хила деза пачхьалкхах» я «политика оьзда хила йиш яц» бохучу чIагIдаршна. Уьш Iесачу наха я дин суьртана лелочара, иза спорт я искусство санна хетачара юкъадаьхна ду. Ткъа ислам-динан лехам – иза адамна дикачунна, оьздачунна тIехь дахаран кеп дIахIоттор бу, шеца цхьа зирх а вуониг а, я осалниг а доцуш.\nБусалба нехан оьздангалла чIагIъян, гуттар а меттахь латто аьтту бу, уьш дагабовла цкъа а кхачалур доцуш хьекъал а, хаарш а шайна чохь долу Делан Дош – Къуръан а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунна а хиларна.\nИслам-дино, ша бакъ дин хиларе терра, стеган лаамаш а, цуьнан ницкъ кхочург а, цакхочург а хууш билгалдоху цунна тIедохку оьздангаллин декхарш а, бехкамаш а.\nИштта дац кхечу харц динийн, Iилманийн Iаморашкахь. Цара са а, дегI а вовшах къастадо, цу шинна юккъехь мостагIалла ду бохуш. Са гаттехь латтош ботт ю боху дегI, цундела дегI эшийча бен синцIеналлин лакхалле, лаккхарчу оьздангалле кхачалур вац (индуизм, кериста дин). Оццу харц Iамораша дийцарехь, ши некъ бу стагана хьалха: дуьненан хIуманна тIаьхьавалар я синъоьздангаллин новкъа валар. Хьалхара некъ къастийнарш дуьненан хIуманна тIехь кхиаме кхочу, амма синцIеналлех дIахеда; шолгIачу новкъа бевлларш, куьйгаца, маттаца Дикачун гIо ца лоцуш, вуочунна дуьхьал къийсам ца латтош, синкхетаман лакхалле кхочу шаьш бохуш, бакъдолчу дахарна петоьхна, къинхьегамна а, юкъараллина а юьстах лаьтташ, зударий а ца балош, я маре а ца боьлхуш, шайн догIмашна ницкъ беш лела. Иза исламо доьхкуш ду, хIунда аьлча, стаг оцу кепара синцIеналлин, оьздангаллин лакхалле кхачалур воцу дела.\nИсламехь стеган са а, дегI а вовшашца мостагIалла долуш ца лору. Мелхуо а сина аьтту бу, шен дегIах пайда а оьцуш, Дала шена тIедехкина декхарш кхочушдан. Цуьнан бакъо яц дахарна юьстах гIерта, мелхуо а дахаран массо а декъехь: доьзалехь, Iилма Iамош, балхахь, юкъараллин гIуллакхаш кхочушдеш, шен говзалле а, похIме а хьаьжжина, хьанала къахьоьгуш, – кхача веза стаг синъоьздангаллин лакхалле. Дала шен векал а дина, шена гIуллакх дан дуьненчу даийтина адам дахарна юьстах латта бакъо яц. Шена тIеIитталучу зерех Дала ма-бохху, Къуръано а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисаша а ма-хьоьхху чекхвала гIертарца кхочу стаг синцIеналле.\nОцу лакхене боьдучу некъан масех тIегIа ду. Царах уггаре а хьалхарниг боккъал а Делах тешар – ийман ду. Иза адаман хьекъалехь, дагчохь АллахI цхьаъ хиларх а, Мухьаммад АллахIан Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хиларх а тешар чIагIделла, дуьнене хьежам хилла дIахIоттар ду. Цул тIаьхьа стеган дерриге а дахар Дела реза варна а, шена ялсамани яккхарна а тIехьажийна хила деза, Дала де бохург дан а деш, ма де бохург дита а дуьтуш.\nСтеган синъоьздангалла, лаккхарчу тIегIане йолуш, кхуьу, цуьнан ийман чIагIдаларца цхьаьна. Ткъа ийманан ялх бIогIам бу:\n1. АллахIах тешар. Иза волуш хиларх а, Шена гIуллакх дан а, Шега кхайкха а хьакъ долуш хиларх а, массо хIуманна тIехь куьйгалла деш Иза ша цхьаъ хиларх а тешар.\n2. Делан маликех тешар (серлонах Дала кхоьллина, Цунна гIуллакх дийраш).\n3. Делан жайнех тешар (Товрат, Инжил, Забур, Къуръан – дезчу жайнех уггаре а дезаниг).\n4. Делан элчанех тешар (царах тIаьххьарниг – Мухьаммад, Делера салам-маршалла хуьлда цунна, пайхамарийн мухIар).\n5. Къематдийнах тешар (Хьесапан де. Цу дийнахь адамашна тIехь, церан гIуллакхашка хьаьжжина, кхиэл йийр ю, хIоранна а цунна хьакъдолу совгIат я таIзар а деш).\n6. Дерриге хIума – вуон а, дика а – Делан пурбанца хиларх тешар. Далла хастам а беш, тIеэца деза хила доьгIнарг: иза – вуон делахь а, дика делахь а, хьуна товш делахь а, дацахь а, – АллахIа яздина ду.\nМассо а бусалба стаг тешна хила веза вуон а, дика а АллахIера, Цунна хууш а, Цуьнан лаамца а хиларх. Цуьнца цхьаьна Делан лай декхарийлахь ву дика а, вуон а къастош хила, магийнарг а, дихкинарг а хIун ду хаа, хьалхарниг лелон, шолгIаниг дита. Дала шена тIедехкина декхарш ша кхочуш ца дарна, иза иштта яздина хилла бохуш, бехказлонаш леха мегар дац.\nАллахIа шен пайхамарш бахкийтина нахана юккъе, шен жайнаш а делла, нахана ирсан а (нийса), баланийн а (харц) некъаш билгалдаха аьлла. АллахIа стагана кхетам а белла, ойла ян ницкъ а белла. АллахIан гIоьнца адаман йиш ю бакъ - харц, нийсаниг – нийса доцург къасто.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Оха цунна некъ гайтина; и хууш, хастам беш ву иза я вац иза?» («Аль-Инсан», 3).\nСинцIеналле стаг вуьгучу некъан шолгIа тIегIа ду муьтIахьалла. Шен дахаран дерриге а гIуллакхаш тIехь шен лаамехь, маьрша хилар дита а дуьтий, стаг АллахIна муьтIахь хиларе волу. Иштта Далла муьтIахь хиларх ислам олу.\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: ислам пхеа бIогIам тIехь лаьтташ ду:\n1. Тоьшалла дар: «Ас тоьшалла до АллахI воцург кхин Дела цахиларна, Мухьаммад АллахIа ваийтина пайхамар хиларна а».\n(Боккъал а шена Iамал ян хьакъверг цхьа АллахI ву; Мухьаммад-пайхамара АллахIан цIарах дийцинчух шек хила йиш а яц).\n2. Ламаз дар. Ламаз дечу хенахь массо а цунна бан беза кечам бина хила веза, ша стаг синтеме а, ойла Далла тIеерзийна а хила веза.\n3. Закат далар. Бусалба стага закат ло и дала хьакъ долчу даьхни тIера шарахь цкъа. Цуьнан барам: 85 грамм дешина я оццу меха даьхнина тIера – 2,5 процент.\n4. Рамазанан баттахь марха кхабар. Малх схьакхетча, и чубуззалц хIума ца юууш, ца молуш, я кхечу тайпана кийра кхача ца кхачош Iар.\n5. Макка ХьаьжицIа вахар, нагахь цига ваха ницкъ кхачахь.\nСинцIеналле боьдучу некъан кхоалгIа тIегIа ду Делах кхерар. Иза Дала шена тIедехкина декхарш муха кхочушдина а, ша мел аьллачу дашах а, мел динчу гIуллакхах а Дала шега хоттург хиларх стаг доггах тешар ду. Шен дерриге а дахарехь, АллахIа магийнарг – ца магийнарг, хьаналниг – хьарамниг къастош, вахар тIехь ду стагана, Iедалх, дуьненан таIзарх озаваларна а доцуш, Делах кхерарна, даггара иза къобал а деш.\nСтеган синцIеналле боьдучу некъан лаккхара тIегIа ихьсан ду. Иза стага шен массо а гIуллакх даггара кхочушдар ду, Далла ша гуш вуйла а хууш. Цуьнан маьIна ду адаман лаамаш а, сатийсамаш а Делан лаамца богIуш хила беза бохург. Стаг АллахIна дезарг дезаш а, АллахIна цадезарг ца дезаш а хила веза. Ша къинош деш цахиларх тоам бина саца ца веза стаг. Цо шен ницкъ кхочург дан деза лаьтта тIера къилахь дерг, Дала ца магийнарг дIадаккхархьама, дуьнечохь диканиг, Далла дукхадезарш алсамдахархьама, даржорхьама. Ихьсан – иза Делах тешачу хIора стага гуттар а шега сатийса, иза шена тIегIерта веза лекха Iалашо ю.\nИсламан а, ийманан а, ихьсанан а маьIна гойтуш иштта дуьйцу хьадисо.\nIумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинера: «Цхьана дийнахь тхо Пайхамар волчохь Iаш дара. Эццахь цхьа стаг веара чу, тIедуьйхина кIайн духар а, Iаьржа месаш а йолуш. Иза некъахочух тера а вацара, я тхох цхьанна а вевзаш а вацара. Пайхамарна хьалха охьа а лахвелла, шен куьйгаш цуьнан голаш тIе а дехкина, цо хаьттира: «Мухьаммад! Исламах лаьцна дуьйцур дацара ахь суна?». Пайхамара жоп делира: «Ислам динехь ву хьо, нагахь ахьа АллахI воцург кхин Дела цахиларх а, Мухьаммад цуьнан Элча хиларх а тоьшалла дахь. Цул сов, ахь ламаз дан а деза, закат дала а деза, рамазан баттахь марха кхаба а деза, Маккарчу ХьаьжицIа ваха а веза, хьайна цига ваха некъ карарабахь».\n«Иза бакъду», – элира чувеъначо. Тхо массо цецдевллера цо лучу хаттарех а, Пайхамара цунна дуьхьал реза хилла жоьпаш луш хиларх а.\nТIаккха оцу стага хаьттира: «Ийманах лаций дийцахьа суна». Пайхамара жоп делира: «Хьо тешаш хила веза АллахIах а, цуьнан маликех а, цуьнан жайнех а, цуьнан пайхамарех а, Къематан (Кхиэл ечу) дийнах а, ткъа иштта Дика а, Вуон а Делера хиларх а». «Иза а бакъду», – элира чувеъначо.\nТIаккха цо дийхира: «Ихьсанах лаций а дийцахьа суна». Пайхамара элира: «Ахь АллахIна Iамал ян еза, хьайна иза гуш волуш санна. Хьуна Иза ца гарах, Цунна хьо гуш ву».\n«Делахь тIаьххьарчу сохьтах дийцахьа суна», – юха а дийхира чувеъначо. Пайхамара элира: «Хоьттуш волчу хьуначул бен, хIума ца хаьа жоп дала дезачунна а».\n«Делахь тIаьххьара сахьт тIекхочуш хиларан билгалонаш йийцахьа суна», – дийхира чувеъначо.\n«ЙоIа – лайно шен хIусамнана (и лай кхобуш ерг) йийр ю, ткъа когашIуьйра, берзина эмкалийн Iаьржа Iуй цIенош деш къийсалур бу вовшашца», – жоп делира Пайхамара.\nИ стаг дIавахара, Пайхамар вехха Iийра ойланаш еш. Цул тIаьхьа цо хаьттира: «Iумар, хиирий хьуна и хаттарш динарг мила вара?».\nАс жоп делира: «Иза цхьана АллахIна а, Цо ваийтинчунна а хаьа».\nПайхамара элира: «Джабраил-малик ма деънера шу долчу, шу шайн динна Iамо».\nСинцIеналле боьдучу новкъа, ша стаг санна, дийнна къам а хIотта декхар ду. Цхьана стеган санна, муьлххачу къоман а аьтту бу Делах тешаран, Цунна муьтIахь хиларан, Цунах кхераран тIегIанаш дохуш, ихьсанан лакхенашка кхача гIорта. Исламан оьздангаллин система, ша стаг чулаьцна ца Iаш, дахаран ерриге а агIонаш чулоцуш ду.\nАдам синцIеналлехь, оьздангаллехь кхетош-кхиоран коьрта «гIирсаш» Делан парзаш а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а ду.\nПарзех (шахIадат далийначул тIаьхьа) уггаре а хьалхарниг ламаз ду. ХIора дийнахь-бусий Далла дуьхьал хIуттуш, ламаз даро юх-юха а дагадоуьйту стагана АллахI цхьаъ хилар, Цо тIедехкина декхарш кхочуш ца дахь, шега хьоьжуш Iазап хилар, цундела Делера шех къинхетам бар лоху цо шен ламаза тIехь дечу доIанашца, шен ойла а, са а цIандо.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Бакъ а долуш, кхиаме кхочу ийманехь берш, нагахь цара шайн ойла ламазашкахь цIанъяхь» («Аль-Муъминун», 1).\nМухьаммад-пайхамар – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – шена дуьхьал веъча, Дала билгалдина ду хIора ийман диллинчу стага дийнахь-бусий пхи ламаз дан дезар.\nЭлчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Джабраил-малико муха дан деза хьехна а ду ламаз. Иза Лекха волчу Делан а, Цуьнан лайн а вовшашна юккъера къамел а ду. Ламаз дарца стага шех АллахIа бечу къинхетаман хама бо, дерриге а Цуьнгара хиларх тешаш, шегарчу хьолана реза хиларца, Далла хастам а бо.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз де. Бакъ а долуш, ламазо ларво муьлххачу а вуочух а, къинойх а» («Аль-Анкабут», 45).\nДелан Элчано – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Кхиэл ечу дийнахь Делан лиэга уггар хьалха ламазах барт хоттур бу. Нагахь иза дан ма-деззара дина хилахь, цуьнан ерриге Iамалш кхочушхилла. Нагахь ламаз дан ма-деззара дина ца хиллехь, кхийолу Iамалш а дика хир яц».\nАдам оьздангаллин, синцIеналлин лакхене дуьгу шолгIа парз марха ду. Мархано а, ламазо санна, цIанйо стеган ойла. Рамазан баттахь хIора дийнахь хIума ца юуш, мала ца молуш, мотт вуочу дашах, куьг-ког вуочу гIуллакхах, бIаьрг къилахь долу хIума гарах, лерг и тайпаниг хазарх лардеш, марха кхабаро алсамдоккху бусалба стеган Делах кхерар, муьтIахьалла, собар, мискачу нахах къахетар, низам дезар...\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Рамазан баттахь дог тешарца а, синтем хиларца а марха кхаьбнарг къинойх цIанлур ву».\nЦо иштта а аьлла: «Марха – иза жоьжагIатин цIарна дуьхьало ю».\nБусалба стаг кхетош-кхиоран кхоалгIа «гIирс» бу закат. Иза а, ламаззий, мархий санна, Дала тIедиллина парз ду.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз а де, закат а луо» («Аль-Бакъара», 110).\nЗакат даларца бусалба стага шен са цIандо къинойх, бIаьрмецигаллех... Цуьнца цхьаьна цо гIо до мискачу нахана, шен хьал-бахам, даьхни цIан а до, зенах-зуламах лар а до, Дала бохург деш муьтIахь хиларца, Цунна хастам барца, Цо кхоьллинчу адамашна дика болх барца. «Закат» бохучу дешан Iаьрбийн маттахь масех маьIна ду: «кхиар», «алсамдалар», «зазадаккхар», «цIеналла».\nХала воллучу шен бусалба вешина шен бахамах Дала шена тIедиллина дакъа дIадаларца стага Далла дукхадезна, оьзда гIуллакх кхочушдо, шен бахам а, са а цIандо.\nСтаг ийманехь, лаккхарчу синъоьздангаллехь чIагIваларна гIо деш доьалгIа парз ХьаьжицIа вахар ду. Цига вахаро, ИбрахIим-пайхамаро – Делера салам хуьлда цунна – доьттина ХьаьжицIа, вайн Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – лелла меттигаш, и дIавоьллина ровзат гаро, дуьненан массо а маьIIера цига даьхкинчу бусалба адамаша цхьатерра Iамал яро боккха беркате тIеIаткъам бо хьадж дан ваханчун синкхетамна. Цигахь цуьнан аьтту бу Мухьаммад-пайхамаран – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – уммат мел доккха ду хаа, кхечу къаьмнех болчу шен бусалба вежаршца гергарлонаш таса, церан вошалла хаалуш Далла Iамал ян...\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Хьадж динчул тIаьхьа гIийбат ца деш, къинош ца летош вехарг, нанас винчу дийнахь санна, къинойх дIакъаьстина, цIена хир ву».\nДала тIедехкина парзаш а, Делан Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а нийса кхочушдан нахана Iамош, марздеш, царна бусалба дин кIорга довзуьйтуш, исламан серло кхидIа а яржош, кхетаме болх бина Нохчийчохь баьхначу эвлаяаша. Эвлаяаш адамашна юккъехь бехаш хиларан билгало ю Дала шен Къуръан чохь уьш хьахабар: «...Боккъал а Делан гергарчу нахана (эвлаяашна) кхерам хир бац, уьш гIайгIане а хир бац. Уьш дилла ма-деззара ийман диллинарш а (Делах тешнарш), кхера ма-беззара Делах кхоьрурш а бу» («Юнус», 62).\nИсламан серло яржорна, нехан ийман чIагIдарна тIехьажийна эвлаяийн къинхьегам Делан дашца нийса богIуш хилла: «Шуха цхьа тоба хуьлда дикане кхойкхуш, диканиг де аьлла омра деш, вуониг ма де аьлла нехIи деш. Уьш декъала хилла нах а бу». («Ала-Iимран», 204).\nТкъа эвлаяаша шайн мурдашна парзаш а, суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а Дела дагалацар, Дела хьахор, Цунна хастам бар тIедуьллуш хилла. Иштта кхоллалуш хилла вирд. Иза бусалба стаг Iамалъяр совдаккхарца АллахIна а, СубхьаналлахIи таIала, Мухьаммад-пайхамарна а, IалайхIи салам, герга гIертаран некъ бу. Масала, Кунта-Хьаьжас шен мурдашна тIедехкина хилла иштта декхарш – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар. Хьалхара вирд иштта ду: Кхузза шахIадат а далош, пхийтта «АстагIфируллахI» олуш, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – пхиъ «Салават» дуьллуш, Далла Iамал яр, мел балар. ШолгIа вирд бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш Дела хьахор а, мел балар а ду.\nХошкалдерчу Юсуп-Хьаьжас шена тIаьхьа базабеллачу мурдашна иштта декхарш тIедехкина – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар. Хьалхарниг: пхийттазза «АстагIфируллахI» алар, кхузза «Къулхьа» а, цкъа «Фатихьат» а дешар а, цунах мел балар а. ШолгIа вирд: пхийттазза «АстагIфируллахI» а, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» а алар, пхийттазза Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – «Салават» диллар, цунах мел балар. Цул сов, хIора Iуьйра ламаза тIехь эзарзза «АллахI» олуш зикар дар а.\nИштта Дела хьахор догIуш ду Делан дешнашца: «ХIай има диллина нах, Дела хьахаве аш, мел дукха хьахийча а, хьахавеш» («Аль-ЖумуIат», 9).\nГуш ма-хиллара, устазийн тIедахкарш Далла Iибадат дар алсамдаккхарна, ша йоккхучу хеначохь Дела дагахь а воцуш цхьа а юкъ ца ялийтарна, цуьнца цхьаьна шена улло гIерта шайтIа гена доккхуш, шен синкхетам цIанбарна тIехьажийна хилла.\nНохчийчохь баьхначу эвлаяаша даржош ши тIерекъат хилла – Накъашбанди тIерекъат а, Къадари тIерекъат а.\nНакъашбанди тIерекъат («некъ») юкъадаьккхинарг лоруш ву Хаваж-Баудди Накъашбанди (вина 1314 ш., кхелхина 1389 ш.). Амма и тIерекъат, цуьнан цIарах делахь а, Iеламнаха иза юкъадалар дузу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – асхьабаца Абубакар-Сиддикъца – Дела реза хуьлда цунна.\nЦунна тIера таханлерчу дийне схьайогIу Накъашбанди тIерекъат даржийначу эвлаяийн силсил ялайо цхьаболчу Iеламнаха шайн Iилманан белхашкахь (масала, ДегIастанарчу устазан Джамал-Эддинан «Адибуль-Марзил» цIе йолчу жайни тIехь).\nНакъашбанди тIерекъат Нохчийчохь дIакхайкхош, вайнахаца йолчу Iесачу амалшна дуьхьал гIеттина, халкъ нисдеш дуьххьара юкъаваьлларг ву Алдара Ушурма. Бакъду, шена тIаьхьа и гIуллакх дIакхехьа векалш бита а, цаьрга шегара тIерекъатан зIе («дакъа») дIаяла а, шена тIаьхьа базабеллачу нахана вирд тIедилла а аьтту ца хилла цуьнан.\nКъилбаседа Кавказехь XIX бIешеран юьххьехь Накъашбанди тIерекъат дендина, шуьйра дIакхехьнарг ДегIастанара ши Iеламстаг Мухьаммад аль-ЯрагIи а, Джамалэддин аль-Казикумухи а ву.\nМухьаммад аль-ЯрагIис бакъо а елла, Нохчийчохь дуьххьара Накъашбанди тIерекъат даржо волавелла Сесанара Ташу-Хьаьжа. Цул ханна мелла а жима волу Зандакъара ГIеза-Хьаьжа а хилла шен вирд а долуш, шена тIаьхьа базабелла мурдаш а болуш. Мухьаммад аль-ЯрагIин мутаIелам а, Накъашбанди тIерекъат хьеха тIедиллар дина а хилла иза а.\nОццу воккхачу устазера Мухьаммад аль-ЯрагIера «зIе» кхаьчна хилла Таьшкичуьра Абу-шайх, ткъа цуьнца тоба дина а, шайн вирд дилла цо пурба делла а хилла Лаха-Неврера Iусман-Хьаьжа а, ЧIаьнта юьртара Элах-Молла а. Цара тIедахкарш дарца вайнах бусалба динехь, оьздангаллехь нисбаран сийлахь гIуллакх кхидIа а кхехьна Докка-шайхо а, Дени-шайхо а, Солса-Хьаьжас а, кхечара а. Мухьаммад аль-ЯрагIера нахе тоба дайта бакъо хиллачу Узум-Хьаьжас а Нохчийчохь шен вирд диллина.\nНакъашбанди тIерекъатан хьехамаш беш, шен вирд кхоьллинчу Хошкалдерчу Байбетар-Хьаьжина халкъан устаз хила аьлла тIедиллар динарг ву Маккин имам хилла волу эвлаяъ Жамалулайла. Байбетар-Хьаьжица доьзна кхин цхьа беркате гIуллакх а хилла: Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу Жамалулайле дехар дина хилла цо, хьайн кIентех кхоъ Нохчийчу ваха-Iиэн ваийтахьара аьлла. Цо и дехар а делла, Нохчийчу веара Сайд-Салахь, Сайд-Iалви, Сайд-Ахьмад. И бахьанехь вайн махкахь дин довзар, Iамор, цуьнца болу лерам, ийман алсамделира. Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах болчу наха даккхий, беркате гIуллакхаш дира нохчашна юккъера девнаш, чIираш, хьаьгIнаш дIайохуш, бусалба нехан вовшашца болу лерамаш чIагIбеш, ислам-дино ма-хьоьхху Iер-дахаран кеп нохчашна юккъехь чIагIъеш. ХIетахь вайна юкъа веъначу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу кхаа вешех бевлла нах тахана а беха вайна юкъахь. Шайн дайша санна, маслаIатан, ийман чIагIдаран беркате болх беш бу уьш тахана а вайн махкахь. Дела реза хуьлда царна.\nБайбетар-Хьаьжас шен кIанте Юсуп-Хьаьже делла ша юкъадаьккхина вирд дIакхехьар. Цо иза кхочуш а дира, советан Iедал тIе а деъна, ша Туркойн махка дIакхалххалц.\nКъадари тIерекъат къаьсташ ду Накъашбанди тIерекъатах Дела хьахор, Далла Iамал яр чIогIа, хозуьйтуш хиларца, ткъа иштта чехкачу (чIагаречу) зикаршца а. Оцу тIерекъатан цIе БагIдадехь ваьхначу воккхачу Iеламстеган Iабдул-Къедар ал-Гиланица йоьзна ю (вина 1077 ш., кхелхина 1166 ш.). Амма, Iеламнаха дийцарехь, Къадари тIерекъат юкъадалар доьзна ду Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – асхьабан шолгIачу халифан Iумаран – Дела реза хуьлда цунна – цIарца; кхечу Iеламнаха дийцарехь, и тIерекъат юкъадаьккхинарг Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – асхьаб, воьалгIа халиф Iела – Дела реза хуьлда цунна – хилла.\nКъадари тIерекъат Нохчийчохь, ткъа иштта ерриге а Къилбаседа Кавказехь а дуьххьара юкъадаьккхинарг Иласхан-Юьртара Кишин воI Кунта-Хьаьжа ву. Цо вайнахана юккъехь ийман чIагIдаран, бусалба дин даржоран беркате болх бо XIX бIешеран шовзткъалгIа шераш чекхдовлуш (Кавказан тIом йисте бала гергабахча) дIаволалой, ша оьрсийн паччахьан Iедало лаьцна дIавиггалц (1864 ш. январан 3 де). Цул тIаьхьа цуьнан вирд кхидIа а даржош дIадаьхьира Бамматгири-Хьаьжас, Мани-шайха, БатIал-Хьаьжас, Чиммирзас, ткъа XX бIешеран 50 шерашкахь Казахстанехь бехачу нохчашна юккъехь кхоллало Висхьаьжин вирд а.\nЦарах цхьаболчара керла хIумнаш юкъадоху чIогIа дечу зикарна: Бамматгири-Хьаьжин (Iовдин) вирдехь болчара кортош лестош, шовкъ еъначу нахана гонаха а хIуьттий до зикар, «ЛаилахIа иллАллахI» бохуш; Чиммирзин вирдехь болчара жиргIанах пайда а оьцуш до зикар; Висхьаьжин мурдаша Iадхьокху пондар тIаьхьа а балош олу шайн назманаш...\nНохчийчохь Накъашбанди а, Къадари а тIерекъаташ даржарх а, и кхочушдинчу вайн устазех а лаьцна Iилманан белхаш язбеш къаьсттина дукха а, беркате а къахьоьгуш бу Iилманчаш Яндаров Андарбек а, Акаев ВахIид а.\nИ хаттар доккха а, кхитIе Iилманан белхаш бан безаш а ду. Цундела оцу хьокъехь долу къамел доцца дIадерзоран Iалашонца, къастор вай Нохчийчохь баьхначу устазийн кхетош-кхиоран, исламан серло яржоран белхан коьрта билгалонаш.\nУггар хьалха билгалдаккха деза Нохчийчохь баьхначу устазийн дерриге а дахар кхечу нахана масал хилла хилар. Дуьненан хIуманах Iехабалар доцуш, шайн догIмийн лаамийн гуо гатбина, боккху ког, туху куьг, олу дош, доьIу са Дала бохучуьнца нисдина бехаш нах хилла уьш... Цундела хилла царна тIаьхьа хIиттина мурдаш, цаьрца тобанаш а деш, царах шайна оьздангаллин хехой а беш.\nШайн Делаца йолу зIе чIагIъеш, дегIан лаамаш гIелбан халбата (Iаьрбийн маттахь «халват») ховшуш хилла уьш – цхьана тоьли чу а хуий, къуьданан серлонехь Къуръан, жайнаш доьшуш, юучу хIуманах а, хих а ца валлал биэн пайда а ца оьцуш, Далла Iамал еш хан яккхар ду иза. Иштта шен дегIан лаамаш а, Делан некъах шен ойла йохо гIерта шайтIа а къардеш, хилла цхьаболчу Iеламнаха. Амма и хан дIаяларх а чекхдолуш ца хилла церан халбаталла. Иза цаьрца гуттар а хилла: сов бахам ца гулбеш, сов рицкъанах пайда ца оьцуш, сов дош ца олуш, хьажо ца безачу бIаьрг ца хьажош, хаза ца дезачунна шайн лерг къардина – шайн сица гуттар а халбатахь хилла уьш.\nШайн синкхачин ойла яр дукха долуш, дегIан кхачанах ца бевлла бен пайда ца эцна цара. Иштта, Девкар-Эвлара Докка-шайх, юучу хIуманах пайдаэцар кIезиг хиларна, корта хьалаайбина ца латталуш, вортан тIе зоьпар тоьхна хилла боху.\nУстазех цхьамма, шен чуо тIе жима гIайба а буьллий, дIачIагIъеш хилла шен гIодаюкъ.\nКураллех, сонталлех зирх боцуш нах хиллачух тера ду уьш. Иштта, оцу Докке цхьана стага кехат даийтина хилла боху, «хьо пхьагал а, котам а ю» аьлла. Доккас цунна дуьхьал жоп дахьийтина боху: «Пхьагалх а, котамах а адамашна жижиг хуьлу, цул сов, котамо хIоаш а до. И шиъ адамашна пайде а ю. Ткъа соьгара хуьлуш цхьа а пайда бац, цундела со цаьрца вустуш, сан сий лакха ма даккха». И жоп дIакхаьчча, Докке кехат яздина стаг, дохко а ваьлла, велха а воьлхуш, шайхана тIе а веъна, и шена къинтIера а ваьккхина, дIавахна.\nХьарам-хьанал чIогIа къастош хилла устазаша. Иштта, Кунта-Хьаьжех лаьцна дуьйцу, цо шена гIо дан баьхкинчу мурдаша асар дина хьаьжкIаш билгал а йина, шена царах пайда ца оьцуш, сагIийна дIаелла бохуш. Ша къахьегна даьккхинчу рицкъех бен пайда оьцуш ца хилла Хьаьжас. Цхьана назми тIехь иштта хьахадо цо хьарам хIума магош цахилар:\nСтаро нехан хьаьжкIа кхаьллича,\nЦо къурд бале къамкъарг хадош,\nКунта-Хьаьжас тхо Iамийна...\nЦIархазамна, моттаргIина хIумнаш шаьш лелош а ца хилла устазаша, я шайн мурдашка леладойтуш а ца хилла. Иштта, цкъа Цоци-Эвларчу цхьана мурдо шен устазе аьлла хилла, чалба ехка воллу ша. Кунта-Хьаьжас цуьнга аьлла: «Цкъа хьалха хьайн дагна ехка чалба, къинойх, сакхтех цIанлуш, тIаккха коьртана а йоьхкур ю ахь. Нагахь чалба, Делан дуьхьа а ца лелош, дозаллина, суьртана ахь лелаяхь, хьайн дог цIан а ца деш, иза хьуна хьайна дуьхьал дер ду».\nШайна тIаьхьа базабелла мурдаш Далла Iамал ян Iамийна ца Iаш, Iер-дахарна а, хьанал къахьегарна а Iамош хилла устазаша. Иштта, адамашка лаьтта тIехь гуттар а къахьоьгуьйтуш хиларца билгал хилла МартантIера Солса-Хьаьжа. И гIуллакх харцахьа даьккхина, «мурдаш устазо шена бацош хилла, шен хьал-бахам алсамбоккхуш» бохуш, цхьацца хьекъал доцу аларш хаалора советан заманахь цхьаболчу «Iилманчийн» белхашкахь. Амма иза цахилларг хилла моттийта гIертар дара. Солса-Хьаьжас лаьтта тIехь (шен мурдашна а, шена а, мискачу нахана а гIо деш) къахьегийтар, белхеш а беш, жамIатца Далла Iамал а еш, – иза ша-тайпа адам кхетош-кхиоран, церан оьздангалла лакхаяккхаран кеп хилла. Цул сов, вайнахана юккъехь хIинца а бу, хьалха а хилла хьаналчу къинхьегамна Iамо безаш, хьарамчу рицкъане марзбелла, я деш-дуьтуш а доцуш, буьйлабелла лела нах.\nВайн халкъан хьехамчаш-устазаш, шеко йоцуш, Дала ша-тайпа говзаллаш а, ницкъаш а белла нах хилла. Уьш тIаьхьакхуьуш хилла къайлах цхьамма дийцинчунна, церан аьтту болуш хилла цомгашчунна гIоли ян, нехан ойланаш еша...\nОццу Солса-Хьаьжин вирдехь волчу Хьалха-МартантIерчу Бахаев Балас 1998 шеран бIаьста тхуна дийцира шен дас шена дийцинарг: «Цхьана довхачу дийнахь марс хьокхуш (ялта хьокхуш) дара шаьш, Солса-Хьаьжин мурдаш. Мархин бутт бара иза. Дукха гIелделла, хьагделла, дохделла, садаIа хийисте дахара шаьш, хица догIмаш шелдан. Шаьш хи чохь шеллуш долуш, говрахь генахьуо гучувелира Солса-Хьаьжа. «Чора, - аьлла, кхайкхира иза шайх цхьаьнга, - тIаьхьадисирий хи, тIаьхьадисирий?!». «Дисира», - элира бохура Чорас, вела а велла. «Массо ма хьагвелла, Чора, сатоха ма деза», - бехк баьккхира Солса-Хьаьжас. И дIавахча, Чорас дийцинера шен накъосташка, ша хи буха а воьдуш, цу бухахь воллушехь хи мелла хилар. Иза хиъна хиллера Солса-Хьаьжина, кхаьрца а воццушехь».\nИ тайпа а, цул тамашийна а хIумнаш дуьйцу массо а устазех лаьцна церан мурдаша. Хетарехь, уьш цхьа бух боцуш а дац.\nХалкъ нийсачу новкъа нисдарал сов, иза бохамех лардар а дара устазаша шайн лаамехь шаьш тIелаьцна декхар. Иза кхочушдеш, уьш кийча хилла муьлхха а халонаш лан. Иштта, 30-чу шерашкахь НКВД-н эскарша, Солса-Хьаьжий, Билу-Хьаьжий схьалуо, ца лахь, шаьш юрт йохор ю аьлла, юьртана гуо биллича, шаьш бахьанехь тIом а байтина, адамаш ца дайийта а, юьртана зиэн ца дайта а, и ши эвлаяъ шайн лаамехь Iедална каравахнера...\nШаьш бакъболу эвлаяаш хиларан билгалонаш устазаша вайна тIаьхьа а йитина. Масала, бакъволчу эвлаяан бен аьтту бер бац дийнна халкъ бусалба дине дало – Делан гIоьнца Кунта-Хьаьжин ницкъ кхаьчна гIалгIашна юкъахь ислам даржо; бакъволчу эвлаяан бен ницкъ кхочур бац, Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжин санна, собар хила; бакъболу эвлаяаш шаьш ца хилча, вайнехан устазийн аьтту хир бацара шайл тIаьхьа баккхий Iеламнах бита, бусалба нехан ваIданаш, жамIаташ дита... Цундела цхьана а бусалба стеган бакъо яц цара Делан дуьхьа хьегна къа шеконе хIотто.\nШаьш кIорггера Iилма долуш Iеламнах хиларе терра, оцу эвлаяийн гIуллакхаш а, хьехамаш а Делан дашца – Къуръанций, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунниций нийса догIуш а, церан буха тIехь а хилла. Нагахь хан яларца, уьш вайна юккъера дIабевллачул тIаьхьа, царах лаьцна шарIаца ца догIу хIумнаш дуьйцуш меттиг нислахь, иза цаьргара доцуш, наха шаьш кхоьллина ду, уьш дийцар доккха къа а ду. Цунна тоьшалла деш ду исторехь хилла бакъдерг.\nТкъоалгIачу бIешеран юьххьехь (герггарчу хьесапехь – 1913 шарахь) Туркойн махкара ГIалгIайчу а, цигара схьа Нохчийчу а еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет. Вайн дуккха а ярташкахула чекхъяьлла иза, гIенах шена дуьхьал веъначу шен дас шена тIедиллинарг дуьйцуш.\nЛаха-Варандахь, дуккха а гулбелла Кунта-Хьаьжин мурдаш а болуш, оцу юьртан къеда волчу Iеламстаге Iабдул-Керим-Хьаьже цо дина къамел хезаш лаьттинчу Лакха-Варандарчу Мазин Амхьада дийцина шена аьлла, оццу юьртарчу 90 шо гергга зама йолчу дешначу стага Исрапилан Iабдул-КъахIира (и ша Кунта-Хьаьжин вирдехь а ву) дийцира хIокху жайнин авторе 1997 шеран аьхка (И къамел видеокассети тIе дIаяздина а ду.):\n«Ша Нохчийчу яр бахьана ду, шен дас Кунта-Хьаьжас кхузза гIенах шена дуьхьал а веъна: «Нохчийчу гIуо, шен мурдашка дIаала: «ШарIо бохург ша боху шуна, шарIо цабохург шегара дац шуна. Ша бохура бохуш, шарIо ца магийнарг лелош бу шен цхьаболу мурдаш... Нагахь цара и ца дитахь, ша цаьргара вирд схьаийци, ша церан устаз а вац... Цара мах белла эцна суьлхьанаш схьадаха-м йиш яц шен», - аьлла, къамел дира боху Эсета.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Iабдул-Керим-Хьаьжас элира бохура: «Варандой, хезаш дуй шу хIокху шайн устазан (Iабдул-Керим-Хьаьжа ша МартантIерчу Солса-Хьаьжица тоба дина хилла) йоIа дуьйцург... Аш дукха халахетарш дина суна, шарIо ца магийнарш ма леладе аьлча, тхан устазо тIедехкина тхуна уьш бохуш... ХIинццалц схьа хиллачунна со къинтIера ваьлла шуна, кхидIа уьш ма леладойла аш».\nХетарехь, изза чулацам болуш къамел Эсета кхечу ярташкахь динчух тера а ду. Цуьнан маьIна дан гIоьртича, вайна билгалдолург:\n- Кунта-Хьаьжин хьехамаш шарIо билгалдаьхначу дозанашкахь хилар; ша бакъ эвлаяъ хиларе терра, иза шен мурдашка уьш лардаре кхайкхар;\n- мурдаша и шарIан дозанаш хедош меттигаш нисъелла хилар, ца хиллехьара устазан йоIа Эсета иштта чулацам болуш къамел дийр а дацара;\n- муьлхха а шарIаца ца догIу керла юкъадаьккхина хIума эвлаяашкара хила йиш цахилар; нагахь и саннарг нислахь а, иза церан мурдаш бу шаьш бохучу наха юкъадаьккхина ду; и бахьанехь устазаша а, бакъболчу эвлаяаша а Нохчийчохь лелийнарг, бидIат ду аьлла, дIататта гIертар нийса цахилар.\nЭвлаяаша нохчийн къома юккъехь лелийнарг тIехьажийна хилла нехан ийман (Делах тешар) чIагIдарна, цара ен Iамалш алсамъяхарна. Оцу Iалашоне уьш кхочуш хилла адамашна ницкъ бар доцуш, хьекъалечу хьехамашца, хазчу дашца бакъ динан марзо а, серло а царна гучу а йоккхуш. Ницкъаца тIедожош долу хIума и «тIеэцначо» даггара лелон йиш яц. Даггара доцу хIума лелор шалхалла (мунафикъалла) ю - уггаре а даккхийчарах къа.\nИ хууш, вайнах бертахь, шайн лаамехь динна тIеберзо тайп-тайпана Далла Iамал яран кепаш (вирдаш) юкъайохуш хилла цара. Цуьнца цхьаьна, цара чIагIъеш хилла жамIатийн тобанаш, бусалба нехан ваIданаш. Нохчийн массо а ярташкахь бохург санна дIадиллина хилла маьждигаш, хьуьжарш. Яккхийчу шахьаршкахь – МартантIехь, Шелахь, кхечухьа – исламан Iилма кIорггера Iамош, лаккхарчу тIегIанехь йолу яккхий доьшийлаш (масала, МартантIехь хилла Хьаькин хьуьжар) ехкина. Цул сов, хIора устазаца Iилма Iамош гуттар а масех Iеламстаг хуьлуш а хилла.\nНохчийчохь баьхначу устазаша тайп-тайпана жайнаш арахоьцуш хилла - Iаьрбийн, нохчийн меттанашкахь. Къаьсттина доккха маьIна долуш хилла, Iаьрбийн йозанан буха тIехь нохчийн абат а кхоьллина, вайн маттахь Iеламнаха яздина жайнаш. Уьш дукха хьолахь исламан динан баххаш, бIогIамаш адамашна довзуьйтуш ду, нахана кхетачу агIор, хаза нохчийн матте гочдина а ду. Царах ду вайнаха кхо жайна олург («Мухтасар», «Ибн Адам», «МаIарфатал ислам»). Гуш ду устазаша бинчу цу тайпанчу йозанан белхаша нохчийн меттан анайисташ шоръеш хилла хилар, цара кхиош хилла вайн маттахь динан терминологи а... Цара иштта кхиамца дIадехьна халкъан юкъара йозанан мотт кхолларан гIуллакх а.\nОцу декъехь беркате къахьегначу Iеламнахах ву Шелара устаз, Iилманча СухIайп-молла. Цо арахецна Делан парзаш дуьйцу жайна мотт говза а, кIорге а хиларца билгала ду. Иштта, цо арахецна Iаьрбийн-нохчийн лугIат (дошам), цу юккъехь гочдина дешнаш хилла ца Iаш, къамелехь кест-кеста нислун дешнийн цхьаьнакхетарш а, дийнна аламаш а бу. Цул сов, назманаш язъеш а хилла цо а, вайнехан кхечу Iеламнаха а.\nНазманаш, шайн чулацаме хьаьжжина, масех тайпане екъа тарло:\n1. Къуръанан суратийн чулацам бовзуьйтуш ерш;\n2. Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – дахарх лаьцна ерш;\n3. ХIокху харцдуьненах Iехавелла а ца лелаш, эхартан ойла еш, Далла Iамал яре кхойкхуш ерш;\n4. Устазийн, эвлаяийн дахарх лаьцна ерш.\nИ назманаш кхоллар а, уьш адамаш гулделлачохь (тезетахь, сагIа доккхучохь, мовладехь...) алар а нах бусалба динна тIеберзоран, уьш дуьненан гIовгIано къарбина белахь, царна Дела дагавоуьйтуш, самабахаран Iалашонца хилла.\nКхузахь ялор вай оцу тайпанчу назманех цхьаъ:\nКхана хьайх хиндериг ца хуъушехьа.\nВайн Делан Iожалла ма къайлехь ю хьуна,\nТоба дай, кечло хьо хьайн Деле ва верза.\nДегIана хаамаш хуьлуш ма лаьтта,\nХьан коьртан Iаьржа чо кIайлуш ма лаьтта,\nIожаллин цу метта виллале ва хьалха,\nКху новкъа вели хьо, дуьнено ловзош,\nВузийна, Iабийна, хьо паргIат ца волуш,\nМаса хьол жиманиг дIавели хьо волуш,\nКховдийна куьг кхочехь Iожалла ю хьуна,\nБаьккхинчу кога кIел каш лаьтташ ду хьуна,\nДуьненчохь яржийна хьайн ойла гул а яй,\nВезачу Делан кхиэл тIехIоьттина яьлча,\nХьан сирлачу бIаьрга тIе кIайн марха тесча,\nБайттамал ахь бахарх, хьо хьалха ца волу,\nЦа йинчу Iамална кийрара дог делхадай,\nХьарам долчу кхийдаден хьайн куьйгаш совцадай,\nВайн Далла хьесталуш, хьайн бIаьргаш делхадай,\nВежарех къаьстина, дог гIийла виси хьо,\nЖималла дIаэцна, дегI эшна виси хьо,\nХIун толам лоьху ахь тIаьхьло йоцчу дуьненчохь?\nКIезиг хан ю хьуна ахь яккха йисинарг,\nБоккха мохь бу хьуна ахь коча эцнариг,\nБагара дилхан мотт сацале хьалха,\nIамал еш, кхайкха хьо Везачу вайн Деле,\nШафаIат дехахьа вайн Делан элчане,\nАйхьа къобал виначу устазе ладогIий,\nХIара тайпа, шен исбаьхьаллин агIо лекха йолу, кIорггера чулацам болу назма даггара, хазчу аьзнашца дIааьлча, даге шовкъ юссуш, асар хуьлуш, хийла Далла Iамал яр дицделла стаг тIевоьрзуш хилла, цо гIо деш хилла нехан дарделла дегнаш къинхетамах дузарна. Оцу Iалашонца Iеламнаха кхуллуш а, олуш а хилла и назманаш.\nХIокху назманехь а гуш ду нохчийн Iеламнаха Малхбален къаьмнийн динан поэзин лехамаш караберзийна хилар, кхузахь цхьа а гIалат ца долуьйтуш, ларбо стих кхолларан барам, мукъам (ритм), рифма (могIанийн чаккхенашкахь цхьатера дешнаш далор)... Вай хьалха билгала ма даккхара, и тайпа динан поэзин а (назманаш), динан философин а (жайнаш) произведенеш а язъеш, Нохчийчохь бехачу устазаша вовшахтухуш хилла къоман юкъара (литературни) мотт. Цуьнан бух аренгахь бехачу нохчийн меттан кеп (диалект) хилла, хIунда аьлча, иза массарна а – ламарошна а, нохчмахкахошна а, гIалгIашна а – кхеташ а, бийца атта а хиларна.\nБилгалдаьлла ду, ламчохь хиллачу Iеламнаха а шайн хьехамаш беш а, кехаташ я назманаш язъеш а, охьарчу нехан маттах пайдаоьцуш хилла хилар.\nОцу кеппара, цхьана бакъ динна гонаха, массарна а кхетачу цхьана маттана гонаха вайнехан тайпанаш тIегулдеш – нохчийн къам вовшахтухуш, цхьаалле далош хилла вайн махкахь баьхначу баккхийчу Iеламнаха.\nУстазаш, эвлаяаш вайнахана юкъахь бехачу заманахь (бIе шо гергга хан ю иза: XIX бIешеран 40-чу шерашкара дуьйна XX бIешеран 40-чу шерашка кхаччалц) Нохчийчохь кхоллаелира адамийн юкъаметтигийн керла кеп – бусалба нехан марзонаша, гергарлонаша, церан жамIаташа, ваIданаша кхоьллина кеп. Оцу заманахь гIиллакх хилла дIахIоьттира, билгалъяьхначу буьйсанашкахь цхьанхьа чу а гуллуш (Накъашбанди тIерекъатехь берш – пIерасканан буса, Къадари тIерекъатехь берш – оршотан, еарин буьйсанашкахь), цхьаьний Далла Iамал еш, жамIатца ламазаш деш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – салаваташ дохкуш, мовладаш йоьшуш, зикарш деш, Къуръана тIера сураш доьшуш... - зихIарташ дIакхехьар. И зихIарташ, Нохчийчуьра маьждигаш дихкича а, массо а бакъо дIаяьккхина къам махках даьккхича а, ца дитира нохчаша. Цундела вайнахана юккъера дIа ца елира бусалба динца йолу марзо, эвлаяаша юкъаяьхна Далла Iамал яр совдаккхаран кепаш – вирдаш, церан Iилманца йолу зIе. Оцу заманахь устазаша юкъа ма даккхара дисина, таханлерчу дийне схьадеъна тезет лелоран, сагIа даккхаран гIиллакхаш.\nУстазаш бехачу заманахь, шайн вирдаш кхоьллина эвлаяаш хилла ца Iаш (уьш верриге а 15 гергга стаг ву), хIора эвлахь а хилла наха лоруш, кIорггера Iилма долуш, нахана нийса некъ хьоьхуш Iеламнах. Иштта нохчашна юкъахь кхоллалуш дара лерамечу нехан чкъор, уьш бахьанехь вайнахана юккъехь хуьлу зуламаш дукха гена ца довлуш дIадоьрзура, дийнера де мел дели дин чIагIлора, нахана юккъера марзонаш алсамйовлура.\nОцу Iеламнехан вовшашца болу лерам а чIогIа хилла. Вовшийн дешнаш ца кегдеш, шена тIе цхьа хIума дахьаш стаг веъча, иза оцу хьенехана шеначул дикахо хуур ду хьуна олий, гIиллакхна кхечу Iеламстагана тIехьажош, муьлххачу а гIуллакха тIехь хьалхе ца къуьйсуш, иза вовшашка кхийдош, диканиг бен, шайн багара вовшех а, муьлххачу а бусалба стагах а дош ца долуьйтуш, оьзда хилла церан юкъаметтигаш. Цара масал оьцуш хилла вайн махкахь бехачу устазийн вовшашца болчу лерамах, марзонах.\nИштта, Iилманчас Джанаралиев Iимрана дийцарехь, Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжин мурдаш хилла Гуьнахь беха нах. Цо оцу юьрта а веъна, аьлла боху цаьрга: хIинца шун юьртахь вехаш устаз ву – Кунта-Хьаьжа, цуьнца тоба а де, цунна тIаьхьа а даза. Оццу Кунта-Хьаьжас, шена ламазна хьалха а волуш, жимхалла лелош хиллачу Хошкалдерчу Байбетар-Хьаьжас шена вирд хьеха аьлча, аьлла боху: «Хьо хьуо а хир ву нахе тоба дайта бакъо а йолуш устаз, хIинца дIа цIа гIуо, сайна жимхалла лелон кхин кхойкхур ас». Хууш ма-хиллара, Байбетар-Хьаьжех, Кунта-Хьаьжас ма-аллара, хила а хилла шен вирд а, мурдаш а болуш воккха устаз.\nОлхазар-кIотарарчу къаночо Сулайман Мутуша (Кунта-Хьаьжин вирдехь волчу) дийцира, ша волчу Девкар-Эвлара веъначу шен цхьана мурде Кунта-Хьаьжас иштта къамел дина хиллера аьлла: «ХIинца цIа гIуо, шун эвлахь цхьа эвлаяъ, цхьа Дала дика дина стаг ву хьуна, цуьнца тоба а де, иза хьайн устаз а лаца». «Иза мила ву, шена ма ца вевза иза?» - аьлла мурдо. «Хьо цIа вахча, шайн юьртахойн керташка бIаьрг тоха ахь, цуьнан кертарчу цхьана стоьмийн дитташа заза даьккхина хир ду хьуна» (хетарехь, бIаьстенан юьхь хиллачух тера ду хIетахь), - жоп делла Хьаьжас. ЦIа веъна, шайн юьртахула волавелла лелачу оцу стагана Доккин кертарчу стоьмийн дитташа заза даьккхина гина. ТIаккха, Кунта-Хьаьжас шена тIе ма-диллара, Докка шен устаз а лаьцна цо.\nКунта-Хьаьжас шен жайни тIехь (1914 шарахь Темир-Хан-Шурахь арахецна «Таржамат ва макалати Кунта шейх») билгалдохучу шен мурдашна тIедохкучу коьртачу декхарех цхьаъ ду, «шен устаз санна, кхин муьлхха а устаз ларар».\nГуш ма-хиллара, устазаша иштта вовшийн сий-ларам беш хиларо, дерриге а халкъана юкъахь а бусалба нехан марзонаш алсамйовларна аьтту беш хилла. И тайпа хьал Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисан лехамашна жоп луш ду: «Шух цхьа а ялсамани гIур ма вац, аш дилла ма-деззара има ца диллахь. Шу дилла ма-деззара има диллина ма дац, шу вовшийн дезаш ца хилахь».\nВайнах бусалба динна тIеберзош, вайн оьзда гIиллакхаш исламан чулацамца дузуш, оцу гIиллакхашний, шарIаний юккъехь маслаIат карош, и каро йиш ца хилча, Iадат дуьтуьйтуш, шарI схьаоьцуьйтуш, хазчу хьехамашца, шайн дахаран масалца акхаралла, къизалла дIатосуьйтуш, Нохчийчоь къинхетамах, марзонех, гергарлонех юзуш, сийлахьчу наха – устазаша бина и беркате болх бахьанехь вайн нохчийн къам чIагIлуш, лаккхарчу оьздангаллин буха тIехь цхьаалле догIуш дара.\nАмма нохчийн къам вовшахтохаран а, иза синцIеналлин лакхенашка дигаран а и болам дIабаха ца буьтуш, масийттазза юкъахбаьккхира вайнахана коча деъначу хийрачу, Iесачу нехан Iедалша.\nЦуьнга хьаьжна доцуш, вайн къоман оцу серлончаша, хьехархоша, цуьнан оьздангаллин хехоша динарг Iаламат доккха а, нохчийн синкхетамера цкъа а дIадала йиш йоцуш а гIуллакх ду. Тахана царна инкарлонаш еш, Делан дуьхьа цара хьегна къа шеконе дилла гIертарг, шена лаахь а, ца лаахь а, вайн къоман синкультурина доккха зен деш а ву, харц новкъахь а ву. Цхьа а къам а хилла дац шайн лераме нах боцуш. Къоман синцIеналла а, цуьнан хьекъал а, кхетам а цаьргахь бу. Церан сий дайича, царна тIе харц цIе кхоьллина, уьш шеконе бехкича (цкъа мацах баьхнарш а, тахана вайна юкъахь берш а), къам шен юьхь а, синкхетаман корта а боцуш, тIехь Iу воцчу даьхнех тарло, муьлххачу а Iаьржачу ницкъийн ловзо а, хIаллакдан а аьтту а болуш. Иза дагахь а латтош, сема хила деза вай.\nИ дерриге хьесапе эцча, вайн махкахь эвлаяаш баьхна зама билгалъяккха йиш ю «нохчийн синкультурин дашо бIешо» аьлла.\nОцу бIешарахь дуккха а зенаш а хилла, тIемаш а, цIерадовлар а (цхьаболу нохчий Туркойн махка дIакхалхар), хийрачу Iедалан харцонаш а гина нохчашна. Амма цуьнга хьаьжна доцуш, оцу шерашкахь динан, оьздангаллин лакхалле боьдучу новкъахь, сецна доцуш, хьалхахьа дIаихира вайн къам, цундела вайн таро а ю и зама иштта билгалъяккха...\nБакъ а долуш, вайн устазийн дахар а, церан гIуллакхаш а, хьехамаш а доккха масал ду Делан дуьхьа шен махкана, халкъана гIуллакх дан, синцIеналлин лакхене кхача лаам болчу муьлххачу а стагана.\nДеношлахь цхьана дийнахь\nВа Маккин урамашка ма велира\nСий долу Мухьаммад,\nЦу Маккин урамехь гулбелла хиллера и\nМаккин ва элий,\nАбужехIила ма элира сий долчу Элчане:\n- Хьан да-нана дац боху, хьо тайпана вац боху,\nХьо Къурайшин цIийнан вац боху,\nБуоберашка ша-ма и Маккин урамаш\nХьоьшуьйтур дац, - аьлла, АбужехIила дог дохийна,\nШа гIийла цIехьа вирзира сий долу Мухьаммад.\nГIийлачу ойланца и гIелвелла шена вогIу вайча,\nШа цуьнга хеттарш дан ма елира\n- Хьо ма чIогIа гIелвелла вогIу,\nХьо ма чIогIа гIайгIане ваьлла вогIу,\nХьоьга хьан хIун эли-те,\nХьан дог дохийнарг мила ву-те, - бохуш,\nШа хеттаршка ма елира Хьамзатан хIусамнана.\nШен гIийлачу ойланца, шен доьхначу дагца\nШа гIийла дийца ма велира сий долу Мухьаммад:\n- Ва ма чIогIа хьийзаво-кха ша цу АбужехIила,\nХьан да-нана дац бохуш,\nХьан йиша-ваша дац бохуш,\nХьо Къурайшин цIийнах вац бохуш,\nХьан тайпа-тукхам дац бохуш,\nБуоберашка ша-ма Маккин урамаш\nХьоьшуьйтур дац бохуш,\nТаханлерчу дийнахь дуьйна\nЦу Маккин урамашкахь лела бехкам би-кха шена\nМел гIийла хьийзаво-кха ша цу АбужехIила.\nЦунах къахетта, дог лазийна, ша чIогIа мохь бетташ\nЕлха ма елира Хьамзатан хIусамнана,\nШа вогIуш цIехьа ма кхечира деваша ва Хьамзат.\n- Шен кертахь хIара тезет хIотто\nВаьхьнарг мила ву-техьа таханлерчу кху дийнахь,\nХьо елхо ваьхьнарг мила ву-техьа, - бохуш,\nШа хеттаршка ма велира деваша Хьамзат.\nШен гIийлачу ойланца, шен доьхначу дагца,\nШа йоьлхуш дийца ма елира Хьамзатан хIусамнана:\n- Ва мел гIийла хьийзаво-кха цу АбужехIила\nИ хьан вешин кIант Мухьаммад,\nХьан да-нана дац бохуш, хьан йиша-ваша дац бохуш,\nМаккин урамаш хьоьшуьйтур дац бохуш,\nКху Маккин урамашкахь лелар дихки-кха\nХьан вешин кIантана Мухьаммадана,\nМел гIийла хьийзаво-кха и цу АбужехIила.\nШен оьгIазлонца ша каде хьала ма иккхира\nДеваша ва Хьамзат:\n- Таханлерчу дийнахь дуьйна кху Макки чохь эла\nШен вешин кIант Мухьаммад хилар\nШа царна ма дIадовзуьйтур ду хьуна;\nКху Нана-Маккин урамаш\nШен вешин кIентан Мухьаммадан карахь хилар\nШа царна ма хоуьйтур ду хьуна, - бохуш,\nШен тур эцна, ша каде дина хиина,\nДарделлачу лоьмал дера ша волуш,\nЛоьман цIогIа детташ,\nИ Маккин урамаш декош,\nВа Маккин хьарме ма вахара деваша ва Хьамзат.\nЦу Маккин хьармехь гулбелла хиллера\nИ Маккин кура элий,\nХьамзат шайна вогIу вайча,\nХьамзатах шайн бIаьрг кхетча,\nШа-ша цIехьа ма бирзира и Маккин кура элий.\n- Ва АбужехIил, ахь собар делахь,\nХьоьца цхьа кIезиг гIуллакх долуш веана ша-ма,\nВо-ва АбужехIил, ахь ма гIийла хьийзаво бах\nШен вешин кIант Мухьаммад,\nБуоберашка айхьа-ма Маккин урамаш\nАхь ма гIийла хьийзаво боху\nШен вешин кIант Мухьаммад;\nВо-ва АбужехIил, таханлерчу дийнахь\nКху Макки чохь эла\nШен вешин кIант Мухьаммад\nХилар хьуна дIахаийта веана хьуна,\nШа шуна-ма дIадовзийта веана шуна, - аьлла,\nШен динара охьакхевдина,\nАбужехIил лазийна, вожийна,\nШа цIехьа ма вирзира деваша ва Хьамзат.\nАбужехIил лазийна, вожийна воьду-кха и аьлла,\nШаьш тIаьхьа ма бевлира и Маккин кура элий,\nШен динара охьавоьссина, шен туьраца зил бина:\n- Кху зилал сехьаваьллачун\nШа зударшна, берашна тур хьокхур ма ду шун,\nШа мила ву хаьий шуна,\nШа-ма Мухьаммадан деваша Хьамзат вай, - аьлла,\nЦу Маккин элашка мохь тоьхна, шен дина хиина,\n- Схьаволахьа шена тIе,\nХьо гIийла ма хилахьа,\nКху Макки чохь эла хьо хилар\nШа царна дIахаийтина вогIуш ву хьуна,\nКху Маккин урамийн лаам хьан карахь хилар\nЦу Маккин урамашкахь\nХьуна бехкам бина АбужехIил\nШа тур тоьхна вожийна,\nЦу Маккин урамехь Iуьллуш ву хьуна,\nМакки чохь паргIато ю хьуна,\nШен вешин кIант Мухьаммад.\n- Дела реза хуьлда хьуна, шен деваша ва Хьамзат,\nДала сий дойла хьан, сий долу ва Хьамзат,\nКху Макки чохь\nШена паргIато яьккхина ма велира хьо,\nЦIенчу имане волахьа, деваша ва Хьамзат.\n- Схьахьажахьа шега,\nСхьаерзаехьа шегахьа хьайн хаза юьхь,\nИ Дела цхьаъ вина ша, хьо Элча бакъ ви-кха ша,\nХьан цIенчу имане вирзина ша-ма,\nИ Делан деза, цIена дин кху Макки чохь\nХьайна маттов кхайкхадан паргIато ю хьуна,\nИбрахIим-пайхамарх – Делера салам хуьлда цунна – лаьцна йолу назма:\nВайн миллатан да хилла,\nЗуриййат ша нисдина,\nДелан доттагIа хилла\nДала цунна гайтира\nГIурба деран дозалла,\nЦуьнан йоле шовкъ хилла,\nЦо гIурба ден долийра.\nЭзар уьстагI цо бийра,\nКхо бIе бежна цо дийра,\nБIе сов эмкал цо йийра,\nХалкъо тамаша бира.\nТамашанаш ма белаш,\nВаллахIи, шен кIант хилча,\nИ гIурбанна вуьйр вара ша.\nТIаккха зама яхара,\nИбрахIим ша вахара.\nШена Деле доьзалхо,\nДала цунна ИсмаIал\nЭццахь вехча велира.\nИсмаIалан кхойтта шо\nШена гергахь кхачделча,\nДала цуьнга элира\nИсмаIална урс хьакха.\nIуьйрре хьала гIеттина,\nАлсам даьхний дайина,\nЦарах кафарат хилла\nХьалха вала лиира.\nХьалха санна элира,\nТIаьххьара кхиэл сецира.\nТIаккха цунна хиира\nДелан омра и дуйла,\nИсмаIална урс хьакхар\nСецна яьлла кхиэл юйла.\nШен зудчуьнга ХIажаре,\nТоьлла бедар юхалахь\nХазчу хIусме хьошалгIа\nВаха дезаш ву хьуна,\nСийлахь йолчу мажлисе\nВосса дезаш ву хьуна.\nШен нанас и лийчийра,\nХаза бедар юьйхина,\nКоьртах даьттан ехк хьаькхна,\nИсмаIал цо кечвира.\nШен урс, чухий схьаэцна,\nИсмаIал хьалха ваьккхина,\nИ шиъ волавелира\nДелан омра кхочушдан.\nИблис орцах делира\nЦу шиннан юкъ йохаян,\nБохам царна баьккхина,\nДелан омра кIелдита.\nШен суьртах а хийцаделла,\nИблис цуьнга кхайкхира,\nТилла хьо цо элира.\nИсмаIална урс хьакха\nДала эриг дацара,\nЮхаверза веза хьо\nКху шайтIанан некъаха.\nТIаккха вист ма хилира\nМиллатан да ИбрахIим,\nШена дуьхьал даьллариг\nИблис дуйла хиина.\nГена дала, я мелIун,\nСихонца шен некъаха,\nХьуначул а шен кIантах\nКъахетташехь воьду ша.\nЦунах дог ша диллича,\nНана йолчу дахара,\nИбрахIим ИсмаIал вен\nВоьду хьуна элира.\nНанас цуьнга элира,\nХIунда воь цо дийцахьа,\nШен кIантана урс хьокхуш\nДа шена-ма ца вайна?\nИблиса цуьнга элира,\nДелан омра ду бохуш,\nIехавелла воьдуш ву.\nХIажара ша элира,\nХарцо ю ахь юьйцуриг,\nГIенах шайтIа дистхир дац,\nДала боху цо бахахь,\nИ чекхдаьлла ду хьуна,\nХьо хьуо иблис хилар-ма\nХьан къамелехь гучахь ду.\nИсмаIал волчу дахара,\nВаккха цунна лиира.\nХьо вен воллу ИбрахIим,\nВадий кIелхьара валахьа,\nЦуьнгара урс гой хьуна.\nИ урс хьуна хьокхуш ду,\nИ чуха хьо воьхкуш ю,\nХьан ненан бIаьрг белхабеш,\nХьо вен воллу ИбрахIим.\nДа шена-ма ца вайна.\nСамиIна, тхо хезаш ду,\nАтаIна, тхо муьтIахь ду\nТхешан Делан омранна.\nТIаккха иблис дахара,\nШа бохуриг ца хилла.\nИ шиъ воьдуш кхечира\nСийлахь йолчу Минна дIа.\nШаьшшиъ Минне дIакхаьчча,\nКоьртаха бIаьрг ледабеш,\nКийрара дог делхадеш:\nХьуна урс хьакха шега\nДала гIенах элира,\nХьайна цунах хIун хета,\nОйла ехьа, ИсмаIал.\nДелан омра кхочушдан\nДала шена пурба лахь,\nШа собар динчеха ву,\nШа цхьа весет до хьоьга,\nШена везна шен дада,\nШен куьйгаш дIадехкалахь\nШа ветта ца валийта,\nШен юьхь лаьтте ерзаелахь\nХьайна шен юьхь ца гайта,\nХьайн бедар цIийх ларъелахь\nШена ял сов хилийта,\nХьайн урс чIогIа ирделахь\nШена атта хилийта,\nАхь ша кхоа ма велахь\nХьайга бехк ца баккхийта,\nШен коч шен нене лолахь\nЦуьнга ша виц ца вайта,\nШегара маршалла лолахь,\nЦунна цатам ма белахь,\nШен хенара божарий\nАхь шен ненах ларбелахь,\nШен хенара стаг вайча\nГIайгIа карла ериг ю,\nКуьйгаш-когаш дехкаран куц\nАхь шен нене ма дийца,\nШена урс хьакхаран куц\nАхь шен нене ма дийца.\nАхь ша паргIат виталахь,\nШа ма реза ву хьуна,


Тахана Оьрсийчоьнан Греко-Роман охьатохарх латарехула чемпионат дIайолаелира Соьлжа-гIалахь. Ала догIу, цу спортехула дуьххьара дара чемпионат Нохчийчохь дIаяхьар. 66 кийла дегIан йозаллехь леташ волу Албиев Ислам- Бек тахана кхечира финале. Финалехь Артём Сурковца хьалхара меттиг къовсар сиха дирзира: шина минотехь ца янелира Ислам-Бекана дуьхьало Артёме – 8:0 жамI долуш толам баьккхира нохчийн атлето.\nИштта совгIатийн меттигаш къовсуш бара 75 кийла йозаллехула латархой а. Цу категорехь финале кхаьччарг ши нохчо вара – Лабазанов Чингиз а, Магамадов Ильяс. Боккъал дерра летта цу шинах эххар а каелира Ильясан - 5:3 жамI долуш, хала-атта а туьлира иза.\nБилгалдаккха деза Соьлжа – ГIаларчу чемпионато къасто тарло Бразилехь дакъалоцур болу латархой. Цундела, тахана нохчийн атлеташа баьккхинчу толамийн мах вуно лекхара бара. Кхин а шина дийнахь лаьттар ю Соьлжа-гIалахь дIахьун чемпионат.


Францин министрна жоп делла нохчийн министро\nШоьтадийнахь Парижехь нахана уьрсаца тIелеттера жимстаг. Цхьаъ вийра, веанна чевнаш йинера. Полисхоша герз тоьхна вийра зуламхо. Нохчийчуьра схьаваьлла 20 шо долу Азимов Хьамзат хиллера иза, 2010-чу шарахь дуьйнна Францин вахархо волу. Шен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана яздира, тIелатар динчух жоьпалла Францина тIехь ду, иза церан пачхьалкхехь хаьлакхиина хиларна аьлла.\nФранцин арахьарчу гIуллакхийн министраллан хьаькамо Ле Дриан Жан-Ива жоп деллера Кадыров Рамзана динчу дIахьедарна: "Шен регионехь адамийн бакъонаш хьоьшуш волчу диктаторан хьехарш тхуна оьшуш дац. Цул совнах, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанехь эзарнашкахь нохчий буйла хууш волчун", - аьлла. Кадыровн дIахьедар "лан йиш йоцург ду" аьлла, тIе а тухуш.\nКадыровна тIе а хIуттуш Францин министрна жоп дитина Нохчийчуьрчу зорбан министро Умаров Джамбулата.\n"Шена "диктаторан хьехарш" ца оьшу боху цо. Диктаторх дерг ала ца хаьа сцуна, амма суна хетарехь, хьехарш оьшу цунна, шен хенахь шел хьалха цкъа мацах хиллачу Талейрана санна", - аьлла нохчийн министро.\nУмаровс дагаваийтина Францехь диктатор лоруш хилла Наполеон. "Диктатор лоруш хиллачу Наполеонах тахана къоман турпалхо вина аш. Цо хаьттина хиллера Талейране, дипломатна а, зудчунна а юкъахь хIун башхалла ю хаьий хьуна, аьлла. Важа воьхна, жоп доцуш Iийнера. Зудчун "хIан-хIа" алар, "хила а мега" бохург санна кхето деза хьуна. Нагахь зудчо "хIаъ" алахь, и зуда яц хьуна.\nДипломато "хIаъ" алар, "хила а тарло" бохург ду хьуна. Нагахь "хила тарло" бахахь цо, "хIан-хIа" бохург ду хьуна цуьнан и.\n"ХIан-хIа" бохуш волу дипломат, хаалахь, и дипломат вац хьуна", - аьлла Умаров Джамбулата.


ГIалгIайн-хIирийн футболан ши тоба Несар-гIалахь ловзучу хенахь, цигахь фанаташ вовшахлетта и матч сацо дезнера. ХIинца, талламаш бу дIаxьош. Дeвна бехке бу аьлла шеко а йолуш, дIалаьцца "Ангуштан" масситtа фанат. Амма, цхьаберш, и дов политикан бухе даккха гIерташ бу.\nХIокху 20 шарахь, ГIалгIайн, хIирийн футболан шина тобанна буьрках ловзарш, цкъа а хилла дацара Буру-гIалахь я Несар-гIалахь а. ГIара ца доккхуш, дехкарш дара оцу хIуманна. Цундела, ши а тоба, цхьана лигера, вукху лиге йолуш йолу, кхечу, юккъерачу гIалахь ловзура. Дукхачу хьолехь иза, Пятигорск хуьлура. Амма, Несар-гIаларчу стадионехь, хиллачо, юха а гайтина, и дехкарш нийса деш хиллийла. дIа ца йоьду\n«Ангушт» тобано, Несар-гIаларчу стадионехь тIеэцнера «Алания» цIе йолу тоба. Хьалхара тайм дIа а яьлла, буьркахловзархой садаIа дIабахча, спортан оцу къийсаме хьажа баьхкинчеран вовшах дов даьлла. Латар бахьнехь матч сацо дезнера, тIебаьхкина болу хIирийн фанаташ гIаролла а деш, дозане дIабигнера. Цхьацца хаамашца, уьш гIагI диллинчу машена чохь дехь баха дезна.\nОцу ловзарехь хиллачуьнах, дийцира, хIирийн тобанна Фан-клубан куьйгалхочо Агузаров Азамата.\nАгузаров Азамат: «Тхайн меттигаш дIалаьцнера оха стадионехь. Матч йолаеллера. Кхин хIумма а дацара доьххьара. Цкъа шозза, тхо долчу агIора шишанаш а, массийта тIулг а кхоьссира. ХIоанаш а цхьаммо кхоьссира. Тхайн дуьйцучуьнна оха терго ца йора. Тхо кийча дара, ишшта хира дуйла. Провокацеш хира юйла хууш дара. Хьалхара тайма дIа а яьлла, тобанаш ловзаран майдан тIера дIаяхара. Фанаташна юккъахь цхьа тоба яра провокаци ян кечам бина.\nУьш тхо долчу агIора чекхбовла гIоьртира. Полицино, уьш, чекха ца бовлийтира. ТIаккха, массо а агIора, тхо долчу тIулгаш детта долийра. Тхайн хуьлчу агIора, царах дIалелхара тхо. Ишшта дахкачу хенахь, ОМОнан могIанашкахь, могIараре духар доьхна цхьа стаг вара. Иза тхан накъостан тIе а вахан, хаьттира, хIумма а дуй, аьлла. Вукхо хIумма а дац аьлла, жоп делча, цо тешнабехкаца бетах буй тоьхна, маар кагбира цуьнан».\nШозлогIа тайм йолаялле, шайна тIехь кхерам бу аьлла, оцу стадионера дIадигира шаьш аьлла, кхин дIа а дийцира Агузаров Азамата.\nАгузаров Азамат: «Цул тIаьхь, массо а агIора, тхуна тIекхача гIерташ, чу хьоьвдира уьш. Сацам бира, тхо цигара арадаха деза аьлла. Оцу майданехула, тхо дIадигира. Трибунаш тIера, тхуна тIеетташ яра, цIелаторгаш а, кхийолу хIумш а. Газаев Валерий а аравелира, шеца «Ангуштан» векал в волуш. Цара сацам бира, оцу стадионехь тхуна кхерам бу аьлла, тхо цигара дIадига деза аьлла. ГIагI диллинчу машена чу а ховшина, тхо дозане дIакхачира».\n«Алания» тобано, официал дIахьедар дина, оцу ловзарах лаьцна. Цара емал дина, цу тайпа къепедацарш. Оцу тобанна векало, Маршо радиога элира, эшарах ишшта чIогIа вас ца хиллера шайна, тIеэцарх санна аьлла. Амма, шай агIора, гIалгIайн фанаташ, даре до латарш цигахь хилла аьлла, амма, цара бакъ ца до, даккхий къепедацараш цигахь хилла бохург. Рашид цIе йолчу «Ангушт» тобанна Фан-клубан декъашхочо дийцира Маршо радиога, шена муха хеташ ду.\nРашид: «Кхин башха доккха хIума ца хиллера цигахь. Кегий нах бара, I6-I7 шераш дерш, хIирех лата гIерташ. Вуьйш а бара, уьш карзах бохуш. Полицино дIабуьгуш бара уьш, амма, трибуни тIехь хьоьвшинчаьрга, куьйга эшарца маьттаза хIумш гойтура. Фанаташна кхин башха хIара ду аьлла хIума ца дина».\nХIинцалца шай тобанашна юккъахь хилла долу ловзарш, маьрша ду олийла дац, амма, цкъа а, ишшта вовшахлетта шайна юккъахь хIума ца хилла боху шинна а фаната. Хуьлуш дерг, оцу ловзарна сагаттлой хуьлура, амма, иза чекхадаьлча, вас дIайолура, бохура цу шиммо а. Ткъа, и дов дирзина аьлла хазахета дезачу меттана, цунна политикан мах тIеолла гIерташ хIума дина ХIирийн махкахь.\nМасала, оцу республикерачу министрийн кабинетан куьйгалхочо Такоев Сергейс, гIалгIайн фанаташ емал бина а ца Iаш, нах болчу наха лелош долу хIума дацара иза аьлла, дехха къамел дина меттигерачу телехьожийлехь. Хиллачу оцу инцидентах, хIинца а сацам бина бац Оьрсийчоьнан футболан кхеташоно, амма, гарехь, Несар-гIаларчу стадионехь, доьххьарий, тIаьххьарий лоьвзина хIирийн футболхой.


"Хьехархочунна совгIат догIу аьлла хета суна..."\nДешаран шо чекхдаьккхина, пачхьалкхан экзаменаш дIаяла кечамаш беш, цуьнах гIайгIа-бала хилла дешархой а, церан дай-наной Iачу юкъанна мехкан куьйгалхочо шинарийдийнахь дина дIахьедар шайгахьа ду-те я дац-те ойлаян цкъачунна кхуьуш бац я школан куьйгалхой а я берийн дай-наной а.\nДахначу шеран кхиамаш муха бара а хьожуш, пачхьалкхан экзаменашна школаш кийча хилар а толлуш дешаран, Iилманан министрца Байханов Исмаилца хиллачу цхьанакхетарехь Кадыров Рамзана дихкина кху шарахь дешархошна вовшца а, хьехархошца а къаьсташ тIаьххьара хIоттон ловзар школашкахь дIадахьа.\nДайша-наноша аьрзнаш кхачийна шега боху мехкан куьйгалхочо, оцу къастаран барамна лерина школано шайгара дIауьйзучу ахчанаша са кхачийна шайн аьлла.\nХIинццалц школан куьйгалло шена хеттарг лелийнехь а, тIейогIучу хенахь дуьйна дайн, наной комитеташа а, шаьш бераша а бийр бу къастам боху Кадыровс, стенгахь вовшахкхетар бу тIаьххьарчу дийнахь.\n"Махкахь ехкина дуккха а ресторанаш ю, цигахь дIахьо тIаьххаьар суьйре"\nРеспубликехь йиллина дуккха кафеш, ресторанаш ю боху цо, муьлхха а той юьхькIаме дIадахьа аьтто болуш, "тIаккха оьшур дац школашкахь даккхий ахчанаш".\nТкъа ницкъ кхочур буй-те берийн дайн-наной ресторанашкахь тойнаш хIитто?\nМаршо Радионо шегара хаттам бира Соьлжа-ГIаларчу цхьа могIа тахана йийцаре юьйцучу ресторанийн долахошка, хIун мехаш ду хIиттийна тахана цара кечдечу даарийн? Цхьана денна банкетан хIусам лоцург хIун мах бу те аьлла.\n"Парадиз", "Раяна", "Фирдаус", "Сафия", "Триумф" цIе йолу ресторанаш тахана къаьсттина еза лоурш, адам лаьттачех ю. Церан мехаш хаа таро хилира тхан. Масала, "Парадизехь" цхьана стагера 1800 сом догIу вуззалц хIума юург.\n"Раянин" мехаш цигахьчул а жимма лахара дара, церан кхачанах кхетийла ду 1400 соьмера 1700 соьме кхаччалц ахча делча.\n"Фирдаусан" ресторанехь цхьана денна церан садаIаран чоь лоцург 300 эзар сом дала деза, ткъа "Сафия" ресторане кхочийла дац могIарерчу нехан, цигахь 500 эзар сом бу дIахIоттийна мах.\nЦул совнах, ламаст хилла даьржина школашкахь оцу дийнахь дешархоша 11 шарахь шайн Iуналла а, оьшучохь наналла а динчу хьехархошна совгIаташ дар.\nИштта хаъал зенаш хуьлу-те дайшна а, наношна оцу цхьана дийнахь аьлла хаьттира оха Нохчийчуьрчу цхьана ломан кIоштарчу школан хьехархочуьнга Малике.\nХIокху масийтта шерашкахь я Iаламан цхьана тогIичохь я 11 шарахь бераша дешна, цара шайн хIусам санна лоручу школехь хIиттийна шаьш элира цо тIаьххьарчу дийнан той.\n"Шаьш нийсачу новкъа баьхначу хьехархошна совгIат дан догIу аьлла хета суна"\nКху шарахь а лаам бу церан берашна луъург дан.\nМалика: "Школа чекхъяккхарца декъал а бо, цул тIаьхьа и официалан агIо дIаяьлча, Iаламе доьлху тхо пикнике. Берашца цхьана хьехархой а хуьлу, директор а, завуч а хуьлу цхьаьна. Берийн дола а до, Iуналла а до, церан самукъа а доккхий, синкъерам хIоттабой, нохчийн Iедалехь, дIадерзадо оха. Дайша, наноша щайн берашна хIуммаъ кхоа ца до, вайна ма-хаъара, цхьаннал аоьшуш хила ца лаьа шайн бер. Йоккха харж ца хуьлу царна.\nЦкъа бен дахарехь догIуш де дац и. 11 шарахь шайн дола а деш, шаьш нийсачу новкъа баьхначу хьехархошна до бераша совгIат, царна и догIу аьлла суна а хета. Берашна луъург до оха хIора шарахь. Цара шайна ресторане даха ца лаьа олу".\nСоьлжа-ГIаларчу лоьмар 2 йолчу гимназин директорца Шишханова Любица а хилира тхан къамел. Цо а элира, берийн дайшна-наношна луъург лиина шена а, шен белхан коллективна а.\nШишханова: "Оцу тIаьххьарчу дийнахь бен и бераш массо а цхьаьна вовшах кхеташ а дац. 32 шо ду ас школехь болх бен.Суна хаьа и муха хуьлу. Масала, стохка, берийн дайша-наноша шайн карах ца долу, хала шо дара шайна хIара даханарг элира. "Дика ду, шуна хеттарг дийр ду" элира оха.\nЭцца аттестаташ дIа а делла, дерзийтира оха. Кхушара шайна лаьа боху цара, берашна мархийн бутт дIабаьлча, къастаран суьйренан синкъерам хIотто. Яккхий харжаш ца йо цара. Ас юха а боху, дерриг а берийн, церан дай-наной лаамца деш ду оха".\nСтенгахь дIахьур ю дешархоша тIаьххьара къастаран суьйре? Мел ахча делча тоаме хир ду хьехархошна, дайн-нанойн кисана топ а ца кхеташ?\nИ хеттарш Нохчйичуьрчу дешаран министралле дала дагахь зIе хьовзийра Маршо Радионо.\nИштта, телефон, а лерехь, масех кабинет чухула чекх а дуьйлуш, жоьпе сатийсира оха.\nДелахь а, мел дIасахьийзарх а, оцу хьокъехь комментарий яла компетенте специалист ца карийра тхуна цигахь.\nДоцца дара тхан дистхилар.\nНохчийчуьрчу хьехархошна а, берашна хьалха и дийцарш тахана бен долийна дацахь а, шо хьалха, масала, Абхазерчу дешаран, Iилманан министралло низам тIеийцира школашкахь хьехархошна деза совгIаташ эцар а, шуьйра шаннаш хIиттор а доьхкуш.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан кулуарашкахь а ялхийра и проблема ши шо хьалха. Ресторанашкахь, кафешкахь дешархойн тIаьххьара суьйре дIаяхьийта дуьхьалбевллера депутаташ а.\nТахана Нохчийчуьрчу Iедало ресторанашкахь хIоттабе боху дешнабевллачийн синкъерам.\nТидаме лаццал хIума а ма дац иза, аьлла хетар ду дукхаъчарна. ТIе ца кхуьург кхи ду, и ахча школехь охьа ца диллахь а, ресторанехь дилла дезаш ду.\nТкъа дуй-те бен дайшна а, наношна а, хьенна кисана и ахча кхачарх а: я школан хьехархойн, я ресторанан долахойн?


"Вен эшахь, вуьйр а ву. Шен меттан доладан деза"\nАвтор Романова Софья, "Кавказ.Реалиин" корреспондент\nДахначу оршотдийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан пресс-конференци хилира Соьлжа-гIалхаь. 5 сахьте а, 25 миноте а яхъелла конференци рекорде яьллера. "Грозный" пачхьалкхан телевизионан зерашца, регионан куьйгалхочуьнга дерриг а кхаьчнарг 9589 хаттар дара. Юьстах ца Iийра "Кавказ.Реалиин" редакци а, нохчийн урхалхочуьнга шайн цIарах хеттарш дIакхачийра цара а. Бакъду, цхьа а хаттар йоьдучу эфирехь дIа ца дийшира.\nБараман юьхь баркаллашца йолийра. Цхьанакхетар дIахьочу "Грозный" каналан директоро, Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIовса Дудаев Ахьмада баркалла элира Кадыровна, "даим а къомаца хиларна а, церан проблемашца бала хиларна а". Йоллу эфирехь цу кепара баркаллаш бахар масийттазза хезира ладоьгIучарна. Могушаллин, дешаран а, транспортан а, синбахамаллин а министраллаша дийнна шарахь шайн балха тIехь хиллачу кхиамех дийцинчул тIаьхьа, журналисташна дош делира.\n"Оьрсийчохь уггар а эвсар беха нохчий"\nГергарчу Малхбалехь лерина векал хилахьара бохуш, дехарш диний хьоьга аьлла, хаьттича, Кадыровс дIахьедира, республикан арахьара цхьа а дарж шена оьшуш дац аьлла: "Соьга цхьаммо а дехар дина дац. Дала мукъалахь, дийр а дац".\nОьрсийчуьрчу набахтешкахь бахкочу нохчийн тутмакхех хаьттира "Грозный" телевизионан белхахочо. Уьш латточу хьолах, дин лелорехь дозанаш деттарх журналист- йоI хетта йоьлча, Кадыровс юкъахъяьккхира: "Шаьш курорте дохуьйутуш ду моьттура царна? Цара зуламаш лелийна: нах байина, лечкъийна, къоланаш дина, машенаш идийна. Набахте яй иза-м. Кисловодскера санаторий ма яц иза. Дера хIета ледара хьелаш а хир ма ду".\nДинан а, къоман а бух тIехь ницкъбо царна аьлла, тIечIагIдинчул тIаьхьа Кадыровс аьттехьа а тIе ца дитира цу бахьанашца Iазапаш латтадо бохург: "Бакъ дац! Муьлхха а Оьрсийчуьра къам схьаэцча, уггар а эвсара дахар ду нохчийн. Мелхо а ларам бу. Даьсса хабар ду иза. ТIом болабеллачу хенахь леладора, хIинца дукха зама ю оцу бахьанашца харцонаш ца лело".\nХетарехь, Кадыровна дицделлачух тера ду лоьмар 5 йолчу Мордоверчу колонехь кху шеран Заздоккху-баттахь шайна тIехь ницкъбарна а, шаьш сийсаздарна а дуьхьал протест еш нохчийн тутмакхаша гаьш этIийна хиларх. Царех сюжет гайтира Кадыровн "Грозный" телеканало а.\n"Америка бехке ю"\nАнтидопинган низамаш дохийна аьлла, Оьрсийчоь Олимпикан ловзаршна юкъа ца йитарна а, республикан урхалхочунна хетарехь, бехке Америка ю – "пачхьалкхера хьал талхо гIерта Америка ю цунна бехке" боху цо. Дуьненчуьрчу массо а спортхоша вошахкхетта, Американ Цхьанатоьхначу Штатийн политикана а, Европана а дуьхьал дIахьедар дан деза, цо бахарехь.\nНохчийн тIемалойн хьалханча лаьттина Хангошвили Зеламха верца "нохчийн лар" юй-те аьлла хаттар дира Кадыровга. "Иза зуламхо а, террорхо а вара. Иза вийна, кхин а цхьа террорхо хIаллаквина. Вайна дика ма ду иза", - аьлла, дIахьедо Кадыровс.\nДаим а санна, Кадыровс дийцира мила ву билггал бехке иза верна. "Цара шаьш вийна иза, шайна пайден волчуьра дIаваьлча. ХIинца Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а бехкаш дахка буьйлабелла".\n"Шуна хаьа-кх, ямартхочунна ас дйириг"\nКадыровна дуьхьал кIело кечъярх "Новая газетано" Iораяьккхинчу информацех а хаьттира Кадыровга. Цо бакъ ца дира и лела "эладиташ", "стаг дийна а велахь, иза Нохчийчохь вехаш а велахь, тIаккха хаа ду-кх Кадыров Ахьмадан некъана иза дуьхьал воцийла". "Новая газетано" билгалбаьхна нах "догцIена пекъарш" бара элира цо, цхьанна а зене боцуш. Ткъа Вайханов Ислам хьайбанца вуьстира цо: "Оццул тийна-таьIна, зене воцуш ву иза" аьлла.\nЭлектрошокерца зударшна ницкъбина волу, Соьлжа-гIалин мэр лаьттина Кадыров Ислам, мехкан куьйгалхочунна хетарехь, "тIехваьлла" хилла. Амма цо ца дийцира иза волу меттиг а, шегара даьллачух таIзаре хIоттор ву я вац а. Къамел дерзийра цо, мел зуламе бу "аферисташ" дийца а воьлла.\nКадыровна коьрта ду – Ислам ямартваьлла цахилар: "Ма дарра аьлча, цкъа а хилла вац иза ямарт. Ас кхиина ву иза, ала тарло сан. Нагахь санна, цунна цу тайпа хIума коьрте деанахь а (кIелояр -ред.)… Шуна хаьа-кх, тешнабехк бинчунна ас хIун до".\nРеспубликехь шен дан ницкъ ца тоьънарг хIу дийр дара аш алий, гулбеллачарех цхьахволчуьнга хьалагIаттий дийца аьлла, дехар дира Кадыровс. Цхьа а ца хIоьттира, хууш ма- хиллара, цунна жоп дала.\nЦул тIаьхьа оццу хаттарца вистхилира Кадыров бакъонашларъярхочуьнга Саратова Хедига.\n"Бакъонашларъярхо ю шех ала товш ца хета шена, хIунда аьлча, уггар а коьрта бакъонашларъярхо – Кадыров Рамзан волу дела" аьлла, дийца йолаелира Саратова, шега деллачу хаттарна жоп ца луш.\nЦул совнах, ша дозалла до элира цо, "Кадыровн бакъонашларъярхо"ю шех олуш хиларх.\nСаратован дешнаш тайра Кадыровна, амма мах ца хадийра цо къоначу Асхабова Маккин кхоллараллин. Кадыровс кхайкхийначу конкурсехь дакъалоцуш, байт язйинера цо Путин Владимирх лаьцна. Цул тIаьхьа парламентан спикерх Даудов Мохьмадах лаьцна а. Конкурсехь толам баьккхира цо. Кадыровс "цомгаш" ю иза, "хьекъалх тилла" а ю, "Дала маршалла дойла цунна" элира.\n"Администрацин куьйгалхочуьнга а, юьртан имаме а дехар динера оха, иза сацаяхьара аьлла. Цул тIаьхьа мел а галъелира иза. Цуьнан байташ а, эшарш а цхьанна а оьшуш ма яц. Цуьнан да а, деваша а тIекхайкхинера оха, тIаккха Лордах (Даудов Мохьмад -ред.) лаьцна йиш лакха елира иза", - воьлу Кадыров.\n"Нагах вен эшахь, вуьйр а ву"\nХьайна ен критика муха хета хьуна аьлла, деллачу хаттарна жоп луш Кадыровс юха а кхерамаш тийсира ша "сийсазвечу" нахана. "Тхуна дуьхьал тIом бечу стагах кхета со. Цунна гечдан а кийча ву со. Амма, аьшнашвеш, сийсазвеш волчу стагна бекхам бийр бу. Цо сийзазвоккхий, дуьхьал иза а сийсазвийр ву. Вен эшахь, вуьйр а ву. Шен меттан доладан деза. Адаман сий дойу къамелаш дан оьшуш дац", - аьлла, дIахьедира Кадыровс йоьдучу эфирехь.\nСхьагарехь, яхъелла пресс-конференци кIордо йоьллера массарна а. Ша Кадыров куьйга корта а лаьцна, хиъна Iара, баганаш гIеттайора гулбеллачара а, ткъа Даудов Мохьмада куьйга эшарехь охьахаийра кхин а хаттар дан хьалагIаьттина журналист-йоI…


СагIа делларг а зуламхо хоьтуьйту терроран кхерамо (аудио, видео)\nГермани -- "Исламан пачхьалкх" тобанца уьйраш хилла аьлла шеко йолуш стаг Федералан кхеле вуьгуш бу Германин полицин леррина ницкъийн белхахой. Карлсрухе. (Karlsruhe), Гезг. 13, 2016\nЛеррина полицин операци дIаяьхьнера Германехь дIадаханчу Шинарин дийнахь. Полицино бинчу хаамца, динна тоба лаьцнера терроризмана ахча латтош хилла аьлла, шеко йолуш.\nДIалаьцнарш бара берриг а нохчийн.\nИ хаам зорбане баьккхира кара-кара а оьцуш дуьненерчу прессо. Амма дукха хан ялале уьш берш дIахийцира, кхин бахьана а ца карийна.\nЦул тIаьхьа ши де далале Туркойчохь лецира 90 гергга Къилбаседа Кавказера а, Юккъерчу Азера а схьабевлла нах. Царна юкъахь а вара масийтта нохчо. Карарчу хенахь царах дукхах берш а дIахецна аьлла хаам бу.\nТкъа кху деношкахь Полшехь кхел йолаелла Шемахь тIом бечу Исламан пачхьалкх олучу тобанца уьйраш хилла аьлла лецначу веъа нохчочунна тIехь. Цара ахча дахьийтинчух тера ду Шема.\nДуьненахь яьржинчу терроризмо бохьучу кхерамо сагIа делла стаг а террорхошца уьйраш йолчу нехан могIаршка тохуьйту бохуш дуьйцу Маршо Радион политикан эксперто Вачагаев Майобека. ЛадогIа цуьнан комментарийга.\nСагIа делларг а зуламхо хоьтуьйту терроран кхерамо


Террорхой бале бевлла мухIажираш тIеоьцучу къинхетаме немцошна\nГермани - Мюнхенехь терроран тIелатар дан мега аьлла хаам к[аьчна вокзалана ха деш бу полицин белхахой. ГIур.31, 2015\nГерманехь а, Францехь бусулба орамаш долчу террорхоша цхьа могIа тIелатарш даро керла хаттар айдина юкъараллехь – беллачу террорхойн дIабохкаран кеп муха хила еза бохург.\nТеррорхой бале бевлла мухIажираш тIеоьцучу къинхетаме Германина\nАьхка немцойн Вюрцбург а, Ансбах а гIаланашкахь Iожалхоша дуккхаъ маьрша нах а бойъуш, дуккхаъчарна чевнаш а еш талорш динчул тIаьхьа цкъа хьалха цу зуламийн закъалтийн кхолламаша а, церан гергарчаьга деанчу а вонаша а.\nЦул совнаха пачхьалкхана бусалба шаьш лоручу террорхошкара хIоьттинчу керлачу кхерамаша а боллу тидам шена тIе озийна хиллехь, цул тIаьхьа жимма хан а яьлла, хиллачунна гонахьара гIовгIа мелла а йижинчул тIаьхьа хIаваэхь кхаза дисина и хаттар – хьашт дуй, меттигерчу бусулбачийн цхьаьнакхетараллаша, Iедалан чотах белхаш беш йолчу, Iожалхошна, царна могIарера бусулбанаш белча еш йолу ритуалаш а еш, бусулбачу кешнашкахь дIабохка?\nДекхарийлахь буй меттигера имамаш террорхошна докъа ламазаш дан? Я Iедало цхьанхьа цIе йоцучу кешнашкахь, цхьанна а мила ву дIавоьллинарг а ца хоуьйтуш, лаьтте верхо веза зуламхо? Хьан тIеоьцур ю шена и нах дIабохкарца йоьзна йолу харжаш, Европехь каша лелор вуно механа деза хIума хилар тидаме эцча муххале а? Я иза тIаьххьара верзоран гIуллакх цуьнан гергарчаьрга шаьшка дайта деза?\nГерманерчу Ансбахехь а, Вюрцбургехь а террорхой тIелатарш диначу шина жимчу стеган декъий хIинца а лаьтте дерзина дац, - Iедалхой церан зуламашна гонахь талламаш бина бевлла ца хиларца доьзна ду иза.\nАмма цу шина стеган декъий Iедало схьаделла делахь а, и шиъ шайн куьйга кIеларчу имамашкахула лаьтте верзон кийча яц цу махкарчу бусулбачийн коьрта цхьаьнакхетаралла – Германерчу бусулба нехан Кхеташо. „Бусулба стаг бусулба Iадаташца дIавола везаш ву, амма цигахь кхин имам ца хилча ца мегаш хIума дац“, - элира цу хьокъехь Кхеташонан куьйгалхочо Мазиек Аймана.\nШен рогIехь террорхоша нах байъинчу Баварерчу бусулбачийн Кхеташонан векал волчу Ал Къомсан Муххьамада шаьшка цкъачунна Iедалхоша и Iожалхой дIабохкарх аьлла хIуммаъ дац, амма олуш хилахь а, меттигерчу бусулба кешнашкахь цхьа а террорхо вуллур вац, я шаьш царна докъан ламазан церемони а йийр яц, элира оццу хааман гIирсе.\nТеррорхой дIабохкаран проблема Францехь Германехь чул а хьалхох кхоллаелла. Цигахь 2015-чу шарахь Парижехь теракташ йича юкъареллехь вуно шовкъене дийцаре деш дара и хаттар- мила ву террорхойн дIабохкарна жоьпаллехь хила везаш? Хьакъ буй уьш бохкане а кешнашкахь бохка?- бохуш.\nДаханчу аьхка террорхочо 80 сов стаг вийначу Ницца гIалахь бусулбачу нехан ассоциацин куьйгалхо волчу Магамадов Рамзана Маршо радиоца шен цу хьокъехь хиллачу къамелехь дийцира, велларг – иза дийна волчу хенахь мухха а ваьхнехь а, цуьнан валар мухха а хиллехь, лаьтте верзор тIаьхьабисначеран декхар ду, аьлла.\nХIунда аьлча, иза дийначеран адамаллин декхар ду, ткъа велларг шен леламашна жоп ша кхоьллинчу Далла хьалха луш ву, аьлла.\nМагамадов Рамзан: „Стаг, дуьненчохь ша дийна волчу хенахь иза мухха а хиллехь а, цуо муьлха а зуламаш лелийнехь а, вайн Пайхамаро, Делан салам хуьйла цунна, омра дина вайн цуьнан хьокъехь цуьнца адамалла лелайе аьлла. Дала кхоьллина са ду иза. Велла волчу стеган, иза кхоьллинчу Делан юккъехь дерг вайна хуур дац.\nАмма и велларг лаьтте дIакховдо везаш ву. Цунна Дала гечдойла ала дезаш ду. Цунна тIера цуьнан гергарчара сагIа даккха дезаш а ду, шайн аьтто белахь. Политике а дерзийна и хIума, иза дIавуллур а вац, цунна докъан ламаз дийр а дац бохуш дийцар суна нийса ца хета.\nХIунда аьлча Муса Пайхамаран заманчохь иштта цхьаьна зуламхочун дакъа дIа ца дуллуш хьал хIоьттича, Дала цуьнга аьлла, цу стеган дакъа дIадолла, цунна гечдар я ца гечдар шегахь ду, аьлла. Нагахь санна иза иштта дац, и велларг бусулба Iедалехь дIаволла мегар дац бохуш цхьаъ велахь, цо ша бохучунна бух балон беза“.\nЦу юкъана белла болу террорхой дIабохкар я ца бохкар, цхьаболчу ладогIархошна хетадала ма-маггара, беккъа бусулба дин лелочу зуламхойх хьакхалуш дац. Немцойн къомах а болуш, цIеххьана амоке а бовлий, шайца ишколашкахь доьшуш долу бераш я новкъа боьду-боьлху нах байъа арабовлий, цул тIаьхьа шаьш шайна тухуш леш болу зуламхой а бу меттигерачу Iедалша цIе йоцучу кешнашкахь цхьанна а ца хуучу меттехь дIабухкуш.\nИштта, масала, 2002-чу шарахь немцойн Эрфурт гIалахь ша доьшучу ишколехь 16 стаг вийна, юха ша шена тоьхна хилла волу Роберт Ш мичахь дIавоьллина ву хоуьйтуш дац, цуьнан цIерачарна бен. Иштта 2009-чу шарахь 15 стаг вуьйш ишколехь герз диттина, цул тIаьхьа ша вийна волу Тим К а ву цхьанна а ца хуучу меттехь дIавоьллина.\nОьрсийчоьнан Шемарчу къизаллах къехкац цига гIерта нохчийн кегийрхой


СаIудийн Iедалш къера хилла журналист Хашогги вийна хиларна\nГIадужу-бутт 20, 2018\nБин Салман Мухьаммад.\nСаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхан Iедалш къера хилла оппозицин журналист Хашогги Джамал вийна хиларна. Цунах лаьцна дIахьедар дина цу пачхьалкхан телевизионехула, хаам бо Reuters агенталло.\nПачхьалкхан прокуроран дIахьедарехь аьлла ду, Хашогги летта хилла Истанбулерчу СаIудийн консулствохь шеца цхьаьнакхеттачу белхахойх аьлла. И стаг верна бехке хила мега аьлла СаIудийн Iедалша лаьцна 18 стаг.\nСаIудийн министрийн кабинетан куьйгалла дечу принцан бен Салман Мухьаммадан ши хьехамча дIаваьккхина балхара. Царах цхьаъ ву пачхьалкхан талламан сервисан куьйгалхочуьнан когаметта инарла-майор аль-Ассири Ахьмад. The New York Times газето хьалхо яздина ма хиллара, и стаг бехке ван дагахь дара СаIудийн Iедалш, журналист верна.\nСаIудийн Iаьрбийн прессо хаам бина, шайн паччахьо Хашоггин кхолламах лаьцна телефонехула къамел дина Туркойчоьнан президентца ЭрдохIан Реджепца, яздо ББС-но.\nОппозицин ойланаш йолу журналист вайна кху беттан 2-чу дийнахь, Истанбулерчу СаIудийн консульствона чуваханчул тIаьхьа. Иза цига вахана хилла ша шен хIусамнана йитина хиларх лаьцна кехат даккха. Туркойн талламхошна хета, Хашогги консульствон территори тIехь вийна аьлла. Эр-Риядо журналист верна Iедалан белхахой бехке бац боху.\nХьалхо Iамеркан президенто Трамп Доналда дIахьедар дина, СаIудера журналист Хашогги Джамал, гарехь, вийначух тера ду аьлла. Трампа билгалдаьккхина, ша официалан талламан жамIаш гучудовллалц собар дийр хилар а, амма СаIудийн Iедалш журналист верна юкъахьакхаделла хилахь тIаьхьалонаш Эр-Риядана вуно хирг хилар а.


Кху муьрехь кестта-кеста даьржа вайнахалахь берашца къиза хиларх, уьш къа ца хеташ дIакхийсарх долу масалш. Цкъачунна бовлу иштачух эхь хетарш, хуьлучух дог лозурш. Ткъа иза а дIадалахь?...\nТIаьххьарчу шерашкахь кхоллалучу доьзалийн дай юьхьанца дуьйнна кийча ца хуьлу дахаран дукъ дуьззина тIеэца, олий хеза хийлачуьнгара, хуьлда иза нохчо я гIалгIа.\nЦундела ду боху хьал гучара вайнахалахь битар-бахарш алсамдуьйлуш.\nДайша ма-аллара, дика доьзал кхиийнарг наха корта лекха лору. Ткъа олийла дац иза кху деношкахь ерриг а ГiалгIайчоь шех кхардийначу дех олийла.\nНовкъа догIу миччахь а, доьзал боьхна аьлла хезча. ТIаьххьарчу шераша къасьттина гойту, доьзалш хIора дийнахь вовшахкъесташ хилар.\nДукха хьолахь, божарийн бехках нислуш хилар гучудолу, цара вовшашлахь дечу къамелашка ладоьгIча а. Ткъа иза олийла дац деношкахь ерриг а ГiалгIайчоь а йоккхуш масал даржийначух.\nШи кIант хиллалц магийна зуда, йита а йитина, керла нускал далийна ваха хиъна Несарара шина кIентан Мохьмадан, Сайфуллин да.\nБерийн нанна, Мальсагова Хьавана, цо ша дийцарехь, балхахь доккху алапа лаьцначу хIусамах дIадаллал бен ца тоьъна. Шина кIентан хьашташ кхочушдан шен таро ца хиларна, цхьана ханна, аьтто хиллалц, аьлла, да волчу вахийтина цо ши кIант.\nТкъа да-м веха керлачу нускалца, боцуш гIайгIа шен берех. Ца хаьа цунна, юй церан тховкIело, яа-мала, кога юха, тIейоха.\nХьавас буса такси а лоций, да волчу хьажадо бераш. Вукхо неI ца йоьллу, я керлачу нускалх ца хIоьттахь а, я баккъал а берех шен безам беддехь а. Буьйса юккъе яххалц таксисто да волчу хохкуш, тIаккха нана йолчу хохкуш, ши кIант дIасалелаво, ден ков тухуш, ненан неI тухуш.\nБуьйсанна иштта арахь висинчу шина кIантах, ден-ненан ца лезна дог лаза а даьлла, чоь юьззина шен бераш а кхиош ехачу лулахочо Аушева Азас тIеэцна Мохьмад а, Сайфулла а.\nГIалгIайчуьра масал юкъара ду нохчашна а. Нохчийчохь тIаьххьарчу заманахь дуккхаза а нахала бевлла дина бераш дIакхийсина наной.\nИ санначу хиламийн мах хадош дуккха а дуьйцу социалан машанашкахь, ватсапехь нохчийн зударша, божарша. Маршо Радиоца къамелехь маьттазчу оцу кепийн мах иштта хадийра шен ойла йовзийта лиинчу Австрерчу Iайшата.\nIайшат: «Нохчийчохь доьзалш къестар алсамдаьлла. Къаьсттина бала бусу берашка, да-нана къаьстича. Къандаллалц цхьаьна даьхча, доьзал кхион гIерташ, аттачу гIуллакх ма-делли, вайн божарша зуда юьту, керахь-куьйгахь доцуш, пусар доцуш, аракхусу. Бераш цо шеца дIадуьгуш делахь а, "сан доьзал дIабигна-кх оцу зудчо, ас гIо дан деза-кх царна", олий, цхьа а стага гIо ца лоцу шен берийн.\nТахана дIакъаьстиний, юкъахь доьзал а болуш, дас гIо дан деза, доьзал ненаца белахь, "уьш-м шайн ненаца бара", аьлла паргIат вала ца везара да. Шен доьзалх жоп дала да ву декхарийлахь. Деца бераш дисинехь, нана ю декхар, и бераш кхиош дена гIо дан".\nДай-наной тайп-тайпана хуьлу. Цхьаберш берех ца бовла тIо биинчех хуьлу, вуьйш шаьш дай-наной хилар диц а лой, дуьненан самукъаненехьа бовлий, еха.\nНисло шен доьзалхо мехах вухкуш йолу нана а. Цул а къиза, нехаш кхуьйсучу яьшкичу х1инцца дина шен бер кхусуш ерг а карайо.\nХ1етте а, шаьшиннан дегахь-ненехь безам, марзо алсам яьлла, тахана социалан-реабилитацин хIусамехь, кхечу берийн санна хIусам, да-нана а хиларе сатуьйсуш веха Мохьмад а, Сайфулла а.\nIайшат: «Нохчийчохь доьзалш къестар алсамдаьлла..."


Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Дагестанерчу спортхочуьнга Нурмагомедов Хьабибе, ша "муьлхха а гонорар" охьайилла кийча ву, иза "Ахмат" клубан векалца латахь, аьлла. И къамел цо дина шен инстаграмехь.\n"Цо UFC чохь массо а эшийна, эшор вуй-те "Ахматехь" – иза хаттар ду. Со кхийча ву муьлхха а йозаллера спортхо дуьхьалхIотто, муьлхха а гонорар яла. Мел дезза ахча дала кийча ву со… UFC-но лучул дукха ахча дала кийча ву, нагахь санна иза "Ахматна" дуьхьал латахь, хьовсур вай мила тоьлу", – дIахьедина Кадыровс.\nНурмагомедов Хьабиб "дика спортхо" ву, амма иза "UFC-н проект" ю, Оьрсийчоьнан я Дагестанан байракхна кIел хIоьттина цкъа а ца летта иза, аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\n2020-чу шеран ГIадужу-беттан 24-чохь Нурмагомедов Хьабиба эшийра америкахо Гэтжи Джастин. Оцу толамо массо а дегIан йозаллин категорешлахь UFC-н тоьлла латархочун цIе кхачийра цунна. Оццу хенахь дIахьедира Хьабиба ша спорт юьтуш хилар.\nКхушеран Зазадоккху-баттахь Хабиб, цо шен карьера ерзорца доьзна, ваьккхина UFC-н массо а рейтингашкара.


Оьрсийчоьнан Арахьарчу ГIуллакхийн министр Москох вовшахтоьхначу зорбан-конференцехь, Гезгмашин-бутт 9, 2013\nОршот дийнахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс дIахьедар дира, шаьш Шемин Iедалийца дийцаре деш ду, цу пачхьалкхено шегара дIаьвше герзаш Цхьанакхеттачу къаьмнийн олалла кIела дIадалар, аьлла. Iамеркера Iедал цкъачунна мелла а цатешамца цу боламе хьежахь а, резахиларца тIеэцна иза Европехь.\nНемцойн канцлеро Меркель Ангелас резахиларца тIеэцна Оьрсийчоьнан куьйгалло юкъеяьхна йолу керла инициативаш, Шемано шен долара кхераме дIаьвше герзаш, - делахь химин герзаш а, делахь бактериологин а герзаш, - дуьненаюкъарчу талламхойн куьйгакIела дахаран хьокъехь болу.\nМеттигерачу АРД цIе йолчу коьртачу телевизионехь Шемин хьокъехь ша йистхуьлуш Меркель Ангелас билгалдаьккхира, шена и тайпа болам вуно бегIийла хета, нагахь санна Шемин куьйгалло а, цуьнан гIортораша а и хIума билгал кхочуш дийр делахь, аьлла.\nАмма цуьнца цхьана кхерам бу, цара цу тайпанчу юкъадахарех Шемина гуонахь кхоьлладеллачу хьолехь цхьа жимма шайна хан яккхархьама пайда эца а, элира цуо.\nНагахь санна, цу Оьрсийчоьнан боламна Шемин куьйгалла боккъал а тIетайнехь, цунах массарна а гIолечу агIор пайда хила там бара, элира цуо. Бакъду, цуьнца цхьаьна, цуо иштта билгалдаьккхира, баханчу баттахь Димашкъин йистошкахь лелор дихкинчу дIаьвше герзашца бIеннашкахь нах байъарна жоьпалле болчарна таIзар дан дезаш хилар.\nУьш билгал муьлш бара Цхьанакхеттачу къаьмнийн экспертийн тобанан официалан рапортехь билгалдаьккхинчул тIаьхьа.\nГергарчу хьесапехь цунах терра дара Францин арахьарчу гIуллакхийн министро Фабиус Лорана аьлларг а.\nХIинцалца схьа Европерчу пачхьалкхашна юккъехь Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман планашна белшаш гIортош ша цхьаъ бен ца хилла йолчу Францин векало элира, Парижера лаккхара политикан Iедал Москохан боламашна реза хир ду, нагахь санна Шемано цхьа могIа билгалдахарш кхочуш дахь.\nЦарех уггаре а коьртанарг, Фабиуса дийцарехь, цхьа а, мискъазаратталла доь ца дуьтуш, Шемано шен дIаьвше герзаш дуьненаюкъарчу тергамхошна а гойтуш, хIаллакдар ду. Цул тIаьхьа Францин Iедална дезаш дерг – хIинцалца схьа Шемахь дина хиллачу химин герзашца долчу тIелатаршна бехкеберш билгалбахар а, уьш жоьпе озор а ду. Ткъа царна тIехь кхел, Францина хетарехь, ХIаагерачу Дуьненаюкъарчу зуламан кхело ян езаш ю.\nКарладаккха догIу, Оьрсийчоьно шен Шемица боьзна болу керла болам оршот дийнахь дIакхайкхинера. Цу дийнахь Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретарь волчу Керри Джоне пресс-конференцехь цхьана журналисто хаьттира, цхьа а хIуммаъ дан а дац теша Шемас карарчу хенахь дан йиш йолуш, Цхьанатоьхна Штаташ шена тIамца тIе ца латийтархьама, аьлла.\n„Ду, дера, - элира Керрис цунна дуьхьала. - Шемин аьтто бу, дуьненаюкъарчу тергамхошна а гойтуш, шен массо а дIаьвшийн герзаш хIаллакдан“, - аьлла.\nЦуо и дешнаш аьлла масех сахьт а ца делира, Кремлан векалша шаьш и хIума Асад Башаран векалшца дийцаре деш ду, Димашкъа цу балхаа реза а ю, аьлла, бистхуьлуш, олуш ма-хиллара, Iамеркахойн пачхьалкхан секретаран багара даьлла а далале цуьнан дешне пайда а эцна.


Давос: дуьненан экономика айлур ю 2019 шарахь\nДуьненан Экономикан Форуме ваха а оьшу юхькIайлла\nДавосе (Швейцари), шарахь цкъа хуьлучу 48-чу Мехкийн Экономикан Форуме шинарийдийнера пIераскане кхаччалц юкъара гIайгIанаш а, машар а бийца гулбелла 2500 уггаре яккхийчу компанийн, организацийн куьйгалхой, политикаш, дипломаташ, пачхьалкхийн лидерш.\nОьцур яц цигахь тIе, я цкъа а ца эцна, резолюцеш, кхидолу документаш, амма дийцаредо баьхкинчара дерриг а дуьненах хьакхалург.\nКхушара Давосе баьхкина, я тахана-кхана бахка беза 70 сов пачхьалкхийн лидерш. Церан могIарахь бу, масала, Францин, Британин, Украинан, Полшин, Германин, Канадан, Еврокомисссин, Израилан, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн.\nДуьненан экономиках хаъал дакъа долахь латточу Оьрсийчоьнах дерг аьлча, ца вахана цига я хьалхара а, я цул тIаьхьа шолгIаниг ларалуш волу а куьйгалхо. Вице-премьер Дворкович Аркадий коьртехь а волуш Давосерчу форумехь дакъалоцучу делегацица ву ши министр - зIенийн а, энергетикан а.\nГеннарчу Европе веъча ша тосуш ма-хиллара, Iамеркара веъначу Цхьаьнатоьхначу Штатийн делегацин лидеро - пачхьалкхан секретаро Тиллертона - готосур бу Лондоне, Париже, Варшаве а кхочуш.\nОьрсийчоьнан цIарх яхначу делегацино дийца лерина дац башха бIаьрла хIумма а: даима а санна, коьртачу къамелашка ладогIаррий бен, ала дашна, дакъалоцур ду цо Китайно айина "Керла Дарин Некъ" цIейолу йохк-эцаран мегапроект хьахош а, дуьненан энергетика муьлхачу хьолехь ю зуьйш а.\nДуьненан экономика хьехоче Оьрсийчоьнан Банкан куьйгалхо Набиуллина Эльвира а йоьду аьлла дара, амма ца яхана иза цига. Прессана хетарехь, Оьрсийчоьнан делегаци кхушара къаьсттина лилха гар шеко а йоцуш дозу Iамерка хьовха, ерриг Европа а Кремле шийла хьежа йисина латтарца.\nКхаарий сарахь Швейцаре кхочучу президентан Трамп Доналдан Iалашо ю Штаташа шайн пачхьалкхехь бизнес лелон мел аьттонаш ло тIеяьхкинчу компанешна дийца а, Малхбалерчу тIом, зарратан кхерамзалла хьахон а, хаамбина КIайчу ЦIийнан векалша. Иштта, цуьнан хила деза цхьаьнакхетарш Швейцарин,Израилан, Британин, Руандин а лидершца.\nДика беха мехкаш – кхин а дика бехар бу, къенаш – къелур бу\nЭкономикан Форуман балхах дерг аьлча, дуккхахболчу декъашхоша билгалдоккху массех шарахь эшна жамIаш гойтуш схьаеъна дуьненан экономика кхушара тоьллачу хьоле яьлла хилар а, 2019-чу шарахь цхьамогIа ницкъалчу мехкаша кхин а дика экономикан терахьаш гойтур а хилар.\nДавосан прогнозо бахарехь, шайн хьал лакхадаьккхинчаралахь, кхидIа а тодендолучех ю Цхьаьнатоьхна Штаташ, Китай, Европа.\nДелахь а, ирхенаш яьхнарш-йохунъерш тоьлла экономика йолу пачхьалкхаш ю. Цара рицкъ алссам дуьненна кхачор вуно дика ду, амма даккхийден хьалха ду – иштта ю тахана Давосерчу къамелийн лейтмотив.\nКогахIитта, хьолаца чIагIъяла гIертачу пачхьалкхийн кочарахь пхоьалгIа дакъа малделла, цигахь дехачу адамера де долучул а эшна дахначу шарахь. Ехаш йолчу пачхьалкхийн аьтто баьлла бахам бестон, ткъа къенаш – кхин а къеъелла, боху экономисташа.\nПачхьалкхийн таронийн контраст йолчул а къарзъярал дуьненаюкъарчу банкаша шайгара финансаш гIийлачу мехкашка дIаса ца хьежош, таройолчу пачхьалкхашкахула яцорца а дузу тергамчаша.


Оьрсийчоьнан ши диполомат "persona non grata" кхайкхийна Чехино\nЧехин премьер-министра Бабиш Андрейс пIераскана дIахьедина, Оьрсийчоьнан къайлаха сервисаш шайн махкарчу кхаа политикна зулам дан кечлуш ю боху информаци харц хилла, иза яржийначу Прагерчу Оьрсийчоьнан векалтан белхахошна бехк буьллу Чехино, аьлла.\nЦIе ца йовзуьйтучу оцу шина дипломато дезинформаци елла Чехин кхерамзаллин ницкъийн кара, боху премьера. Цунна бухахь бу, Бабишна гарехь, "Оьрсийчоьнан векалтан белхахой вовшашца тарлуш цахиларо гIаттийна къовсам". Ткъа хиллачо Оьрсийчоьнан сий дожадо чехийн юкъараллехь, талхайо шина пачхьалкхан юкъаметтигаш.\nОцу бахьаница Чехера дIахьажош ву Оьрсийчоьнан ши дипломат. Бабишал тIаьхьа оццу хьокъехь къамел дина Чехин арахьарчу гIуллакхийн министра Петршичек Томаша а. Оьрсийчоьнан векалтера ши белхахо persona non grata кхайкхош вуйла оцу шина куьйгалхочул а хьалха хаийтира, шен хьосташна тIе а тевжаш, Чехерчу Hospodářské noviny агенталло.\nЧехин дипломатин куьйгалхочо билгалдаьккхина, шен агIо Оьрсийчуьрчу коллегашца, инцидент гIара а ца йоккхуш, йижо гIоьртира, амма цара иза тIе а ца дитира, аьлла. Чехино ца яьлла боху дипломаташ махкара ара, иза кхеташ ю Оьрсийчоьно оццу кепехь шена жоп лур дуйла а, аьлла Петршичека.\nКоневн Прагерчу хIолламна гонаха: муха хIоттийра, стенна дIабаьккхина иза?\nХиллачун хьокъехь яц цкъачунна комментари Оьрсийчоьнера. Йовзийтанза ю официалехь нон грата кхайкхийначу дипломатийн цIерш а.\nПрагерчу кхаа куьйгалхочунна кIело ян тарло аьлла къамелаш даьржира хьалхо. Оцу хьокъехь Чехерчу прессехь хьахийра Оьрсийчоьнан дипломатин Россотрудничество урхаллин меттигерчу декъан куьйгалхочун декхарш кхочушдеш волу Кончаков Андрей. Яздора, дипломато Праге рицин дIовш деана, бохуш. Ткъа Оьрсийчоьнан векалто а, ша Кончаковс а иза бакъ дац бохура.\nМосква а, Прага а вовшашца гамйинарг дара дукха хан йоццуш Чехин коьртачу шахьарахь лаьтта Дуьненан шолгIачу тIамехь гоьваьллачу маршалан Конев Иванан хIоллам дIа а боккхуш, ЦIечу эскарца леттачу Власов Андрейн «Оьрсийн Маршонан Эскарна» (РОА) хIоллам хIоттор. Ткъа цул бутт хьалха Кремло ша резайоцийла хаийтира Оьрсийчоьнан векалт тIехь лаьттачу Прагерчу майданна Немцов Борисан цIе тилларна а. Прессехь дуьйцура, Прагехь и хийцамаш бина меттигера политикаш байа тарло, царна тIе ха хIотто деза, бохуш. Амма Чехин Iедало ца ехира я Оьрсийчоьнан а, я цуьнан дипломатин а цIерш.\nБакъду, Чехерчу журналисташа дуккхаза а яздина, шайн пачхьалкхан кхерамзаллин урхаллашкарчу хьосташна тIе а тийжаш, Прагерчу Оьрсийчоьнан векалтехь болхбеш дуккха а шпионаш бу, бохуш.


Нохчийн йоI,тиллахьа хиджаб\nХиджабан де билгалдоккху доллу дуьненахь а тахана\nНохчийн йоI, тиллахьа хиджаб\nЧиллан-беттан хьалхарчу дийнахь доллу дуьнено а билгалдоккху шена гонах луьра къийсам цхьана агIор, вукху агIор, цакхетам латточу хиджабан де.\nИ де дIакхайкхийна кхо шо бен зама яцахь а, цунна гонах гуллучийн терахь шо шаре кхуьуш ду.\nМасала, дахначу шарахь, 116 дуьненчуьрчу пачхьалкхашкарчу 10 миллион зудчо оцу денна леринчу кеп-кепарчу барамашкахь дакъалецира.\nЦкъа делахь, шатайпа ю и де юкъадаккхаран истори а.\nЮьхь йолийнарг ю Бангладешера схьаяьлла, Iамеркахь еха бусулба йоI Кхан Назма.\nШа кхиазхо йолчу шерашкахь дезна цуьнан, ша йина Бангладеш дIа а тесна, шен деца-ненаца Iамерке а еана, цигахь керла дахар доло\nДукха жимчохь дуьйнна хиджаб лелочу Назмина шен нийсархошкара дуккха а халонаш, дегабаамаш, цакхетамаш лан дийзира керлачу меттигехь.\nШколера яьллачул тIаьхьа университетете деша яхара Назма, амма тIаккха а хIуммаъ хийца ца делира хьал.\nГонахарчу студентийн шех кхардар, цул тIаьхьа церан шех къехкар, и дерриг шерашкахь шен кийрахь хуьйдинчу йоьIан Iалашо кхоллало, доллу дуьненна а дIадийца, хиджабан цIеналла, сийлалла, цуьнан сийдан дезар а хоуьйтуш.\nХьалхара гIулч яьккхира Назмас, интернетехь сайт йоьллий.\nЦигахь зорбане доху Назмас кеп-кепара башхачу фасонехь тегначу хиджабийн суьрташ, цуьнан мехаллин, хазаллин, йозаллин тоьшаллаш далош, хIораннах лаьцна дийцар а яздеш.\nДуьненан массо а маьIIерачу зудабершкара кехаташ даьхкира хIетахь Назме, цуьнан агIо лаьцна. Цара а балхабора шайн бала, хиджаб лелор бахьанехь гонахарчу адамашкара шайна хуьлучу тIеIаткъамах, цхьацца йолчу хиджаб ца лелочу пачхьалкхашкахь дIа-схьа леларца маршо цахиларх а.\nИштта кхолладелла хиджабан де.\nХенара дацахь а и де, даьржина хIинцале а Оьрсийчохь а.\nДахначу шерашкахь а, кху деношкахь а дукха зудабераша дакъалоцу регионашкарчу ораганизацеша вовшахъеттачу акцешкахь.\nЦигахь гулбеллачарна дуьйцу, мел деза ду зудчун сий, дегI хьулдар, коьртахь мас ца гойтуш йовлакх леладар.\nГулбеллачарна дIасадоькъу даккхийн йовлакхаш, хьоьхура гайтарца, уьш муха дIатохку. Дуьххьара хиджаб тIеюха сацам хиллачу мехкаршна совгIатна ло дерриг бусулба духар.\nХIара масех шо а ду Нохчийчохь «Иман» организаци кхоьллина. Цу юкъараллан декъашхоша масех де а ду, кху денна кечамаш беш, шайн сайтехь болх жигара баьккхина.\nШайн сайтатIехь информаци латтийра цара масех дийнахь а, бусулба йижаршка кхайкхам беш. «Лараме йижарий! Нагахь санна, Делан дуьхьа хиджаб тIеюха лерина шу делахь, оха тхайн юкъараллан цIарх совгIатна доллу духар дур ду шуна» аьлла.\nИштта цхьа могIа цхьанакхетарш дIадаьхьира тобанерчу зудабераша гIалин, кIоштийн школашкахь лаккхарчу классийн дешархошца.\nЦара дийцаредо хиджабо зудчун цIеналла, сий, къонахалла билгал а йоккхуш, зудаберан мах лакха боккхуш хилар.\nИштта, хийрачу божаберийн бIаьргах лардалархьама а лелон йогIу хиджаб аьлла хета «Иманан» жигархошна.\nОцу акцица шайгара гIо кхочур ду аьлла тешна бу «Иман» клубера зудабераш, цхьайолчу регионашкарчу школашкахь хиджаб лелор дехкар бахьанехь, таро йоьхначу дешархошна а, хиджаб бахьанехь юкъараллехь боьхна машар юхаметтахIотторехь а.\nХууш ма хиллара, къаьсттина тIаьххьарчу хенахь иръелла конфликт Исламан дин лелочарна а, суьпаллехь сов ца буьйлучарна а юкъахь.\nТкъа дуьненчуьра эксперташа тидаме эцарехь, дин бахьанехь халкъ дискриминаци кIел дахьаро юкъараллехь конфликт чIагIйо.\nКадыров реза вац министро Васильевас йовлакхех лаьцна дуьйцучунна