Инеркаев Я. «Нохчийн къоман лазамашна вилхинарг…»\n25 июль 2014 года\n(Айдамиров Абузар дагалоцуш)\nКху шеран май беттан 27-чу дийнахь барх1 шо зама яьлла махкахь г1араваьлла стаг, нохчийн къоман яхь-юьхьан куц-сибат а хилла ваьхна волу яздархо Айдамиров Абузар, вайх къаьстина, Далла дуьхьал вахана. Дала гечдойла цунна!\nШайгахь к1орггера хьекъалш а долуш болчу, Абузарца юкъаметтигаш лелийначу наха дукха лакхара мах хадийра цуьнан. Кху шеран 20-чу майхь яздархо ваьхначу кертахь вовшахкхеттера нохчийн яздархой, поэташ, актераш, иштта Абузаран гергара нах, цуьнан кхолларалла езарш. Шаьш дешан говзанчаш хиларе терра, яздархочух лаьцна дика къамелаш дира царах х1орамма: Мамакаев Эдуарда, Бурчаев Хьалима, Дадашев Райкома, Гапуров Шарпуддис, Азаев Хьамида иштта д1а кхечара а.\nТкъа со мог1арера вахархо ву. Со санна, мог1арера бахархой дукха ма бу Абузар вевзина, х1ора денна бохург санна цуьнца хьо-со деъна, к1орда ца деш, цо динчу къамелашка ладег1на нах. Оцу кепара мог1арерачу нехан дегнашкахь Абузара яха йитина лар сайн дешан «говзаллин» барамехь гайта кхоллабеллачу лаамца дош ала лиънера суна.\nВайна гуш-хууш ду, юкъаралло вовшашца лелош йолу юкъаметтигаш яхь-г1иллакхийн баххаш т1ехь лелош хилар. Цхьаболчара 1адат ду бохуш леладо. Дуьххьал д1а, къоман я нехан кхардамах кхоьруш бен г1иллакхца герго ца дезарш а хуьлу. Амма Абузар нохчийн амал а, яхь-юьхь а, хаза мел долу къоман г1иллакх а шен ц1ийций, дагций, кхетамций, дашций дуьззина долуш стаг вара. Нахаца мерза вара.\nШен корматаллица г1араваьлла яздархо, публицист, историк вара Абузар. Цундела махкахь а, махкал арахьа а дика везаш вара. Шегахь долчу къоман иэсо магийнарг а, ца магийнарг а шен белхаш т1ехь, г1уллаккхашкахь, дешархошца цхьаьнакхетарш хуьлучохь нехан кхетаме д1акхачор коьрта 1алашо яра Абузаран.\nЦуьнца къамеле вала атта дара, иза массаьрца а цхьатерра вара. Берашка а, кегийрхошка а, воккхачуьнга а цхьатерра ларам бара цуьнан. Хьал-де хаттар а дара Абузаран цхьа ша-кепара аьх-на. Цкъа а ца олура цо: «Шун юьртахь х1ун ду, муха ду?» И «шун-тхан» боху дош дезаш вацара иза.\n«Х1ун ду диехьа, муха ду вайн йиша-ваша?», – олий, хоттура цуо хьал-де а.\nЦхьа-ши дош бен дац хуьйцуш дерг, ткъа ойла йича, мел адамалла йоллу оцу дешнашкахь! Шен кхоллараллин белхаш т1ехь, вай муьлханиг схьалаьцча а, вайн къомана диканиг лууш, къоман аьрха амалш, сакхташ, къомана зуламе дала там болу г1алаташ далхадора Абузара.\nВайнехан олуш ду-кх: «Дика доланча х1ума хилале воьлху».\nАбузар къомана бала т1е х1отталле, хьалххе воьлхучарах вара. Амма х1онс, даржаш лохуш, мухха яьккхина а, ц1е яккхийта г1ертачу наха цуьнга а, цуьнан тобане а ла ца дуьйг1ира. Т1аккха, вай лайна ма-хиллара, махкана ондда зулам а делира.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала гечдойла цунна) вайн мехкан коьрте х1оьттича, Абузар волчу веара. Д1абоьдуш т1ом а болуш, ч1ог1а луьра мур бара иза. Ахьмад-Хьаьжас, т1едог1учу винчу денца декъал а веш, совг1ат дан лаам д1акъадийча, Абузара аьллера Ахьмад-Хьаьже:\n«Уггаре доккха совг1ат дара шена, шен дахарехь х1окху еа-пхеа юьрта газ ялийна де гича».\nАхьмад-Хьаьжас, оцу луьрачу т1еман хьовр-зовр юккъехула, йоццачу хенахь кхочуш бира яздархочун лаам. Оцу шина къонахчун цхьаьнакхетарх даьлла беркат ду тхан ярташкахь ягоригца даима а лаьттина хало д1аяларан бахьна. Г1о иэшна шена т1евеана стаг, дог оьций бен д1а а ца вохуьйтура Абузара.\nШен статьяш т1ехь а, кхиболчу белхаш т1ехь а Абузаран дагна 1ет1къаш дерг вайнах стеннах а 1ехалуш хилар дара. Къаьсттина новкъа дог1ура цунна вайнах даима а кхечу къаьмнаша шайх д1акъастийначу «маргиналаша» 1ехор. Вайна гонахарчу къаьмнаша шайна зуламе ваьлла стаг махках воккхура, х1инца а воккху, амма оцу тайпа нах Нохчийчу кхаьчча, вайна царах эвлаяаш тарлора, цара хеста а беш, 1ехийна адамаш, къаьсттина кегий нах, исторехь хийла «бердах кхийсина» меттигаш дукха ялийна Абузара. Цуьнан цу хьокъехь далийна масалш ду статьяш т1ехь а, «Вайн амалш» ц1е йолчу жайни т1ехь а.\nАбузара «Вайн амалш» нохчийн къоман ХХI-чу б1ешарахь т1ейог1учу т1аьхьенан иэсе д1акхачо язйина ю. Тахана а оцу жайнин чулацамах пайда оьцуш кегий нах хилча, уьш кепеко, хазчу хабаро, муьлх-муьлххачо 1еха а беш, Сирехула, Египтехула д1ахьийсор а бацара. Вайн сиркхонаш, къинош, лазамаш, амалш ма-ярра вайна гайтина, язйина охьаехкина Абузара. Амма вай к1еззиг тидам т1ебохуьйту ишттачу хьехамчаша, къаноша вайна дитинарг дахаре дерзорна т1ехь.\n1аламат ч1ог1а къомана пайдехьа философски маь1на долуш болх бу «Вайн амалш» ц1е йолу жайна. Школашкахь хьехархоша – дешархошна гайта а, доьзалехь дас-нанас – доьзална гайта а, хьаькмаллехь волчо – шайн къомана дало а тахана а шен маь1ница к1оргера чулацам болуш масалш дитина вайн Абузара. Оццу масалшца т1екхуьу т1аьхье кхио мел хала делахь а, вайн къоман лазаме амалш, чевнаш, къинош лахдан, дайдан йолчу 1алашонца болх бар а, вайн д1абаханчу дикачу к1ентийн весеташ, лаамаш дахаре берзор а вайн хьехархойн а, доьзалийн дайн а, кхетамна лакхара болчу нехан а доьналлех доьзна ду. Ша йозанца мел бина болх, къомана дикане сатуьйсуш, бохамех, г1алатех вайн къам лардалийта лаам болуш бина Абузара.\nАбузар Мехкан к1ант вара, къоман хьехамча вара, оьздангаллин б1ог1ам бара. Цуьнан кхоллариллица уллера герго долуш кхиъна нохчо, махкана хьанал волуш кхуьург хиларх шеко яц. Абузара шен коьрта произведенеш язйина Советан 1едал ч1ог1а ч1аг1деллерачу заманчохь. Къаьсттина луьра дара и 1едал вайн республикехь. Амма оцу луьрачу хенахь Абузара лап-аьлла самадехира вай.\nВайх дукхах болчарна хууш дацара нохчийн жимчу къомо иттанаш шерашкахь т1амца шен къоман парг1атонехьа къийсам латтинийла а, ца хаьара нохчийн къоман тоьлла дакъа малхбале мехкашкахь мух1ажарийн кхаж баьлла доьхна леллий а, хууш дацара вайн къоман яханчу хенахь дуьненна а бевзаш туьрадай (полководцаш) хиллий а, цара х1ун лелийна а, ца евзара церан сийлахь ц1ераш а. Ткъа вайх лаьцна сакхте дерг ала а, вешан «цамгар» вовшашка йийца, хьехо вай лууш я вовшех «даьхьаш» а дацара. Иштта, вайх долу лазаме кхачамбацарш дийцаре дан а, уьш д1ахеръян а некъ баьккхира Абузара.\nБоккха кхиам бара иза. Амма мел кхиаме ша кхачарх а, дагчу куралла ца йоьссира яздархочунна, дарже вала а ца г1иртира, мог1арерачу нахах хер а ца велира. Оцу амало цхьаццаволчун (бакъ дерг цадезачун) цуьнга хьаг1-гамо кхоллаялийтина хила а там ду, амма нехан дегнаша къобалво шайца вог1ург. Цундела халкъо тешам белира Айдамиров Абузарна, СССР-н Лакхарчу Кхеташонан депутат хоржуш. Оцу лакхарчу дарже ша кхаьчна аьлла шен амалх а, боларх а ца вуьйхира.\n«Еха буьйсанаш» роман араяьлча, Абузарна новкъарлонаш йина а, шайна тасалучу барамехь цунна ког тийсина а нах болуш бара т1аьххьалц. Амма цаьрца, ша лакхара адамалла йолуш, оьзда стаг хиларе терра, «бекхаме а» ца велира я вала вешар волуш а вацара Абузар. Вайна юкъара д1аваьлча бен, стеган хьал ца хууш я хаа ца лууш, цхьа вон амал йолуш сакхталла гучудолу хийла. Жимма ойла йича гуш ду-кх, лакхара кхетам болуш, вуно хьекъале, вуно оьзда кхиъна мехкан к1ентий вайна юкъара д1абовлар, дийнна къомана инзаре иэшам хилар.\nОцу кепара иэшам вайна а хуьлуш, ша мел вевзинчеран а, вуьйцуш мел хезначеран а дегнашкахь халахетаран дагахьбаллам а буьтуш а, бакъ дуьненчу д1авирзина Абузар. Дала декъал а войла, Дала геч а дойла цунна! Вайх къаьстина иза, амма вайна шортта, т1аьхьарчу т1аьххьенна а вуно пайдехьа хир долуш шен дахаран масал, жайнаш, хьекъале хьехамаш а битина Абузара. Лаккхарчу оьздангаллин куц-кеп (эталон высшей нравственности) муха хила деза шен дахаран масалца вайна гайтина цо!\nВайн махкахочун, Киндаров 1абдуллин «Исповедь Чеченца» ц1е йолчу жайни т1ера дешнаш дагадог1у, вайн къоман дика к1ентий буьйцуш:\n«Вайн г1уллакхашкахьа довлий, я деган дехкалла хьалха йолий, я къайлахчу хьаг1-гамоно толам баккхарца, вайна ца хаьа вайн къоман де долчу, хьуьнаречу, хьекъалечу к1ентийн, уьш дуьненчохь болуш, ларам бан а, пусар дан а. Вайн дакъазалла хиларал сов, культура ца тоар ду иза».\nИшттачу к1ентийн лаамаш халкъана юкъахь совбийла ирс долуш кхуьийла вайн къоман т1аьхье!\nСаралиева Т. «Харцмаж»\nКоличество подписчиков: 16396


«Ас нигат до, сан устазо Воккхачу Хьаьжас сайна т1едиллина вирд даккха, Делан дуьхьа, Аллах1у Акбар».\n3-зза шах1адат далор ду;\n15-зза Астаг1фируллох1 эр ду;\n100-зза ЛаилахIа иллаллахьу эр ду;\n11-зза Къулх1а доьшур ду;\n10-зза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nВирд даккхаран мела д1абалар:\n«Ас далийначу шах1адатан, аьллачу Астаг1фируллох1ан, динчу зуькаран, дешначу Къулх1анийн, диллинчу салаватан мела ло Ахьа суна. Айха суна беллехь, Делан Элчане (Делера салам-салават хуьлда цунна) кхачабе Ахьа, Делан Элчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) карахула сан устазе Воккхачу Хьаьжега кхачабе Ахьа, Воккхачу Хьаьжин устазе кхачабе Ахьа. Бала безачу бала а, кхачо безачу кхачо а, Воккха Хьаьжа, Хьо да вина, Хьоьга бели ас». Т1аккха, Пайхамарна салават диллина, Фатихьат доьшур ду.\nНагахь санна вирд 1уьйрана цхьаьний даккхахь, 3-зза шах1адат далийна, 15-зза Астаг1фируллох1, 500-зза ЛаилахIа иллаллахьу аьлла, 11-зза Къулх1а дешна, 10-зза Пайхамарна салават диллина, мела цхьаьний д1алур бу.\nОпубликовано в Ташу-Хьаьжина вирд\nпакеты для семян тут


www.islamannur.org - ХIусам шайтIанех Iалашъен гIепаш\nХIусам шайтIанех Iалашъен гIепаш\nХастам бу АллахIана, хастам бан Ша хьакъ а, охIла а волучу!\nХастам бо вай АллахIана, Цуьнгара гIо а лоьху вай, Цуьнга гечдар а доьху вай!\nВай ларло АллахIан гIоьнца вайгарачу къиношлахь Iесаллех а, вайн вочу гIуллакхех а.\nАллахIа нийсачу новкъа нисвинарг - цхьаьнгге а нийсачу новкъах тилалур вац, Цо тилийнарг - цхьаьнгге а нийсачу новкъа а ваккхалур вац.\nАса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела цахиларца а, Мухьаммад (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Цуьнан лай а, элча а хиларца а.\nБоккъалаъ, Беркатечу а, Сийлахь-Везачу а АллахIа вайна, парз а дина, тIедиллина шайтIанца мостагIалла лелор, дуккха а нах шега бен доцуш хьуьйсуш а, нехан цуьнан бала боцуш а долучу.\n«Боккъалаъ, шайтIа шун мостагI ду, мостагIчуьнца санна хила цуьнца».\nДелахь а, дагахьбалламца дуккхаъчу наха дезарг дина цуьнах, шайн гуламашкахь къамелахо дина иза, шайн некъашкахь доттагI дина иза, шайн хIусамийн неIарш схьайиллина цунна. Цул а сов, шайн буьйшучу чоьнийн неIарш а йиллина схьа. Кхин ца дийцича а, тоьуш ду-кха иза а.\nНахана юккъехь-м дера ву шен дог цунна схьадиллинарг: цо диначу омрина тIаьхьа а возуш, цо дихкинарг ша дарах а ларлуш, АллахIана метта шен лолла дийриг а дина дIаа хIоттийна цо иза.\nБеркатечу а, Сийлахь-Везачу а АллахIа аьлла:\n«Ткъа Аса весет ца дина шуьга, хIай, Адаман кIентий, шайтIанна лолла ма де (аьлла), билггал шайн мостагI долучу».\nЦундела юьхьаралаьцна аса хIара дешнаш - бусалба стагана хьоьхург – яздар: Дала Шен къинхетамах даьккхиначу боьхачу мостагIчух-шайтIанах шен хIусам муха ларъян еза довзийта. ХIунда аьлча ша хIусаме деъча - цигахь вонаш а, зенаш а, бохамаш а даржадо цо. Доьзалан барт бохабо цо. Берийн барт эгIабо цо. Майрий-зудий вовшех доккху цо. Марзо хийцало мостагIалле. Къинхетамалла хийцало Iазапе.\nЯ АллахI! КIелхьара даха Ахьа тхо а, массо бусалба нах а шайтIанан хIилланех-мекарлонех. Боккъалаъ, Хьо цхьаъ ву-кха тхан доладийриг, тхан гIоьнча верг. Дика доладийриг а, дика гIонча а ву-кха Хьо.\nХIара яздина: уггаре а АллахIе хьаштIе волучу\nВахьид бин Iабдуссалам Балис\nСийлахьчу Маккахь: 16.02.1410\nХIусамна чу волуш Дела хьахор\nАбу Малик ал-АшIарийс дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Стага ша шен хIусамна чу волучу хенахь олийла: «Я АллахI! Аса доьху Хьоьга диках долу чуволийла а, диках долу араволийла а. АллахIан цIарца чу а даьхки вай, АллахIан цIарца ара а девли вай, вайн Далла-АллахIана тIе болх а билли вай». Цул тIахьа шен доьзале салам лур ду».\n(Абу Дауд: 4 ̸ 325. «Тахриж ал-калимуттIаййиб» жайнахь, лоьмар 43 йолуш, Албанийс аьлла: оцу хьадисан иснад «сахьихь» ю, амма цул тIаьхьа, ша аьллачух юха а ваьлла, «заIиф» лерина цо и хьадис).\nДоьзале салам далар\nНававис (АллахIа къинхетам бойла цуьнах) аьлла:\n««БисмиллахI» алар а, дуккха а Сийлахь-Веза АллахI хьахор а, хIусамна чу ваьлча, оцу чохь адам делахь а, дацахь, а салам далар а хастаме лерина хир ду, хIунда аьлча Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Шаьш хIусамашна чу доьлхучу хенахь - шаьшка (вовшашка) салам ло, АллахIера беркатечу а, дикачу а маршонца»» («ан-Нур»: 61).\nАнаса (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) соьга элира: «ХIай, кIант, хьо (хьайн хIусамна чу воьдучу хенахь) хьайн доьзале салам ло - беркат хир ду хьуна цуьнах хьуна а, хьан доьзална а»» («Тирмизи»: 4 ̸ 161, цо аьлла хIара хьадис «хьасан, сахьихь» даржехь ду).\nАбу Умамата ал-БахIилийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Кхоъ ву Доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIа Iуьналла деш. Доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIан Iуналлехь ву Доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIан новкъахь гIазоте араваьлла стаг, нагахь иза кхалхахь - ялсамане вахийта, я цIаверзо – цо яьккхиначу йолаца а, хIонсаца а. Маьждиге вахана стаг а Лекхачу АллахIан Iуналлехь ву, нагахь иза кхалхахь - ялсамане вахийта, я цIаверзо – цо яьккхиначу йолаца а, хIонсаца а. Салам а луш, шен хIусамна чу вахана стаг а Лекхачу а, Сийлахьчу а АллахIан Iуналлехь ву» (1).\n(1) Нававис щен «Азкар» жайнахь аьлла: «Дика иснад ю аьлла, Абу Дауда дийцина и хьадис».\n«АллахIан Iуналлехь ву бохург - АллахIан доланна кIел ву, Цо ларвеш а, Iалашвеш а ву бохург ду».\nХIума юуш а, хи молуш а АллахI хьахор\nЖабира (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла:\n«Стага ша шен хIусаме чу вогIуш а, ша хIума юуш Сийлахь-Веза АллахI хьахавахь, шайтIано (шен накъосташка) олу: «Буьйсайоккхийла а яц шуна (кхузахь), я пхьор а дац шуна. Ша чу волуш Сийлахь-Веза АллахI а ца хьахош (хIусамна) чу ваханехь, шайтIано олу: «Буьйсайоккхийла хили шуна». Ткъа цо ша хIума юуучу хенахь а ца хьахавахь Сийлахь-Веза АллахI, шайтIано олу: «Буьйсайоккхийла а, пхьор а хили шуна»» («Муслим»: 2017).\nГой хьуна, сан ваша, АллахI хьахоро хIусамера шайтIа муха эккха до. Ахьа Дела хьахоран бахьаница иза хIусамера эккхийча - цо дакъа ца лоцу хьоьца ахьа хIума юучу хенахь а, хи молучу хенахь а, наб ечу хенахь а.\nГой хьуна, сан ваша, ахьа АллахI ца хьахийча, айхьа шайтIанна мел мехала таро ло: хьан хIусамехь буьйсайоккхийла карайо цуна, цул сов, шена яахIума карайо цунна, иштта молург а карайо цунна.\nХIай, сан ваша, оцу цхьана шайтIанна шенна бина Iац хьо и аьтто а, таро а: цуьнца цхьаьна долучу, цуьнан накъостий долучу шайтIанийн тобанна а цхьаьна беш бо ахьа изза аьтто а, таро а. И бахьана долуш, хьан хIусамехь дахка а дехкий, хIоаш до цара, тIаккха оцу хIоанех кIорнеш йоху цара.\nХIай, сан ваша, ларлохь АллахI хьахор бен ца хеташ дитарх, Дела хьахорца бала цахиларх! Сийлахь-Веза АллахI хьехавойла ахьа, хIунда аьлча иза – онда муш бу, бакъболу нийса некъ а бу.\nХIусамехь дуккха а КъурIан дешар\nХIунда аьлча КъурIан доьшучу хIусамехь хаза хьожа яьржа, томехь хьожа айло, оцу чуьра шайтIа а эккхадо.\nАбу Муса ал-АшIарийс (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«КъурIан доьшуш волу муъма стаг (Делах тешаш волу стаг) - мерзачу лимонах тера ву, хаза хьожа а, тамехь чам а болуш йолучу, ткъа КъурIан ца доьшуш волу муъма стаг - хурманах тера ву, хьожа яцахь а, мерза чам болуш йолучу. КъурIан доьшуш волу шалхонча (мунепикъ) - хаза хожа йолучу бецах (базилик) тера ву, хьожа хаза елахь а, чам къаьхьа болуш йолучу, ткъа КъурIан ца доьшуш волу мунепикъ - хьерчаш йолучу бецах (колоквинт) тера ву, хьожа а йоцуш, къаьхьа чам а болуш йолучу» (Бухари: 5059, Муслим: 797).\nОйла тIе а ерзийна, хIусамехь КъурIан дешча - малекаш герга догIу цунна.\nАбу СаIид ал-Худрийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина:\n«Цкъа цхьана буса, Усайд бин Хьудайр КъурIан доьшуш а волуш, цIеххьашха цуьнан говр синтемза меттахъхьен йоьлла (синтем байна, хьийза йоьлла). (Иза доьшуш волучуьра сецча, говр дIатийна). Цо юха а деша долийча, говр юха а синтемза меттахъхьен йоьлла. (Иза юха а доьшуш волучуьра сецча, юха а дIатийна гов). Эххар а рогIера деша воьлла иза, тIаккха а синтем байна хьийза йоьлла говр. Усайда элира: «Кхеравелира со, говро шена уллохь волучу (сайн) кIантана Яхьъяна тIе когаш тохарна. Со, хьала а гIаьттина, говранна герга вахара. Циггахь сайн коьртана тIехула цхьа лабанах тера хIума гира суна, хетарехь, оцу чохь къуьданаш а долуш. Иза (лаба) леккха хьалаяхара, гучуьра къайлаяллалц. ТIаьхьадогIучу дийнахь, АллахIан элча (АллахIера къихетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а вахана, аса элира цуьнга: «ХIай, АллахIан элча! Со дIаяханачу буса КъурIан доьшуш а волуш, сан говр (дукха чIогIа) синтем байна хьийзара». И хезча, АллахIан элчано (АллахIера къихетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ДIадеша дезаш хиллера ахьа, хIай, ибн Худайр». Ибн Худайрас жоп делира: «ДIа-м дийшира аса, тIаккха а синтемза хьийзачуьра ца тера (ца соцура) иза». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юха а элира: «ДIадеша дезаш хиллера ахьа, хIай, ибн Худайр». Ибн Худайрас юха а жоп делира: «ДIа-м дийшира аса, тIаккха а синтемза хьайзачуьра ца тера (ца соцура) иза». Ибн Худайрас элира: «(ХIай, АллахIан элча!) Со доьшучуьра сецира, хIунда аьлча Яхьъя дукха уллохь вара (говранна), цо цунна тIе когаш дахарна кхеравелира со. (ТIаккха) цхьа лабанах тера хIума гира суна, хетарехь, оцу чохь къуьданаш а дара. И (лаба) стигалехьа леккха хьалаяхара, гучуьра дIаяллалц». И хезча, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Уьш малекаш дара, хьоьга ладоьгIуш хилла долу. Ахьа (сатассалц) дIадешна хиллехьара, ткъа нахана а гур ма дара уьш Iуьйранна, уьш (малекаш) царех лечкъа а хIуьттур ма дацара»» (Бухари: 9 ̸ 63, фатхь. Муслим: 6 ̸ 82, Навави).\nХIусамехь «Бакъарат» сурат дешар\nХьуна хьайн хIусамехь новкъарлонаш хааелча, аьзнаш айдала а доьлча, гIовгIанаш сов йийла а йоьлча, дуьхьалонаш гучайийла а йоьлча, духахьаралла а сов даьлча, хьуна хоийла: оцу чохь шайтIа дуйла. Оцу хьолехь хьуна дуьссуш дерг а, хьан декхар дерг а – иза эккхо а, иза гена даккха а, иза чуьра арадаккха а къахьегар ду.\nКъахьега дезар хиъна вайна, амма муха хьега дезаш ду и къа?!\nХIан, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп ло хьуна оцу хаттарна. Цо (элчано) боху:\n«Массо хIума а шен бохь болуш ду, ткъа КъурIанан бохь «Бакъарат» сурат ду. Боккъалаъ, шайтIанна «Бакъарат» сурат доьшуш хезча, «Бакъарат» сурат доьшуш йолучу хIусамера шайтIа арадолу»\n(Хьакима дийцина, «сахьихь» лерина цо и, оцу тIехь цуьнца бертавахана ЗахIаби а. Албанийс «хьасан» даржехь лерина и «Сахьихьат» чохь, лоьмар 588).\nАбу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шайн хIусамех кешнаш ма де. Боккъалаъ, чохь «Бакъарат» сурат доьшуш йолучу хIусаме шайтIа ца догIу» (Тирмизийс «хьасан, сахьихь» даржехь ду алла хIокху хьадисана).\n«Шайн хIусамех кешнаш ма де. Боккъалаъ, шайтIа уьду чохь «Бакъарат» сурат доьшучу хIусамера» (Муслим: 780).\nИблисан аьзнех а, мукъамех а хIусам дIацIанъяр\n«Хьайн озаца леве ахьа царех хьайга левалуш верг» («ал-Исраъ»: 64).\n«ШайтIанан аз иллеш ду».\nАбу Малик ал-АшIарийс (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Сан умматехь нах бевр бу, къаьркъа муьйлуш, цунна кхин цIе а туьллур ю цара, эшаршка (иллешка) ла а доьгIур ду цара. АллахIа латтане худур бу уьш, маймалш а, хьакхарчий а дийр ду царех» (ибн Мажат: лоьмар 4020, «ИгIасат» жайнахь ибн ал-Къаййимас аьлла (1 ̸ 251) цуьнан иснад «сахьихь» ю).\nИбн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«Эшарша (иллеша) дагчохь мунепикъалла кхиайо, хино хасстоьмаш кхиоре терра».\nАллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n«Сан умматехь нах бевр бу, зина а, дари а, чагIар а, эшарш (иллеш) а магош болу» (Бухари: 10 ̸ 51, фатхь).\nАбу Хьанифа аьлла:\n«Эшаршка (иллешка) ладегIар талхар ду (песикъалла ю)».\nИмам Малика эшарех лаьцна шега хаьттича, аьлла:\n«Цхьана телхиначара (фасикъаша) бен ца доьгIу эшаршка (иллешка) ла».\nИмам ШафиIийс аьлла:\n«Эшарш (иллеш) телхина гIуллакх (самукъа) ду, дош доцург ду и, цаьрга ладоьгIуш верг – кхетаме вац, цуьнгара тоьшалла а магош дац».\nАхьмад бин Хьанбала аьлла:\n«Эшарша (иллеша) дагчохь мунепикъалла кхиайо, суна ца еза уьш».\nСан бусалба ваша, хIинца хьуна билгалдели йиш лакхар (илли алар) хьарам хилар а, иза шайтIанан (иблисан) аз хилар а. Цхьана хIусамехь шайтIано тIекхайкхича, массо а маьIIера цуьнан бIо дIагулло цига. Оцу хIусамехь бохамаш баржабо цара, оцу чохь барт эгIабо цара, бертахь бехаш берш вовшех боху цара, юкъа оьгIазлонаш а, ваьснаш а, хьаьгIнаш а юхку цара. ХIусамехь эшарш (иллеш) дукха лекхийтича-м, йир дукха лекхча-м - шайтIанаша бен бо оцу чохь, тIаьхьало йоллуш, хIусам лоцу цара и шайна.\nХIай, сан бусалба ваша! Цундела Хьо чохь вехаш йолу и хьайн хIусам эшарех (иллех) а, йир лекхарах а дIацIаньян декхарийлахь ву хьо – радио чохь елахь а, тилвизор чохь елахь а, муьлхха а кхечанахьара схьалоькхуш елахь а башхалла а яц, ерриге а дIаяха еза уьш.\nГоргалин аьзнех хIусам дIацIанъяр\nАбу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Горгали иблисан шедаг ду (зурма ю)» (Муслим: 14 ̸ 94, Навави. Абу Дауд: 3 ̸ 25).\n«Шайца цхьаьна жIаьла я горгали болучу нахаца цхьаьна малекаш ца хуьлу».\n(Муслим: 14 ̸ 94, Навави. Абу Дауд: 3 ̸ 25. Тирмизи: 3 ̸ 123, цо аьлла хIара хьадис «хьасан, сахьихь» ду).\nМалекаш Къинетамечу АллахIан бIо бу, даима а шайтIанан бIоца тIамехь а, къийсамехь а ду уьш. АллахIан лаьш, дола ца деш, малекаша дIатесча – шайтIанан бIоно, дIалоций, юкъаберзабо уьш.\nКхузахь ца магийна болу горгали - иза я озехь, я кепехь, я суьртехь килсерачу горгалех тераниг бу. Цундела цамегачу горгалийн хьукмина юкъара болу – карарачу хенахь тилпонаш чуьра хьала аз декош болу горгалеш а, иштта дукхах йолучу хIусамийн неIарийн горгалеш а, шайн озехь килсерачу горгалех тера боцуш болу. Иштта цамагийначу горгалешна юкъадогIу пенах туху цIалк-сахьт а (маятниковые часы), цуьнан аз килсерачу горгаличух тера долун дела.\nКхузахь мукъамийн (музыкальные) горгалеш хьарам хилар билгалдоккхийла лаьа суна: уьш килсерачу горгалех терахиларна дац иза - дукха хан йоццуш, лакхахь вай билгалдиначу шайтIанийн шедагах а, зурманах а уьш терахиларна ду.\nЖаIарех хIусам дIацIанъяр\nХIунда аьлча жаIарш (жIараш) керстанийн керста хилар тIечIагдеш йолу билгалонех цхьаъ лоруш ю, ткъа вайна дихкина ду жуьгтех а, керстанех а тардалар.\nДагахьбалламца аланза ца долу: ма дукха бусалба нехан хIусамашка йирзина-кха жаIарш. Хьо муьлхха а бусалба нехан цхьана хIусаме вахача, жаIарш ца гуш ца вуьссу-кха хьо цу чохь: я куза тIехь, я коре ухкучарна тIехь, я пена тIерачу суьрташна тIехь.\nБусалба нехан хIусамашкахь яьржина ца Iа жаIарш, цул а сов, Беркатечу а, Сийлахь-Везачу а АллахIан хIусамашка - маьждигашка а кхаьчна уьш. Мел дукха ду-кха маьждигаш, дикка терго а еш, хьо царна чуьрачу кузашка а, церан кечдарашка а хьаьжча, царна тIехь, ган а гуш, жаIарш карош. Ткъа муха ца хуьлура иза – и кузаш ма дуй керста нехан мехкашкара чу дохьуш. Заманара жаIарийн охIланан тIетаIар долуш санна (крестовый поход йолуш санна).\nСан бусалба ваша! Ларлуш хила хьо, айхьа оьцуш йолучу массо хIумане, тергамца бIаьрг тухуш а, дикка хьожуш а хила хьо: духар делахь а, вуьжу мотт белахь а, куз белахь а, и.кх.дI.а. Ахьа ма ала: «ЖаIарш ян негат долуш еана яц аса уьш сайн хIусаме, сайна хуъушехь еана яц аса уьш сайн хIусаме» алий, хIунда аьлча пайхамара (АллахIера къинхетам, маршо а хуьлда цунна) шен хIусамехь шена хаалуш йолу муьлхха а жаIар а, жаIаран сурт а дохош ма хилла. Цхьана а хьекъалехь волучо ала йиш йолуш ма дац: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIусаме, цунна йохьий а хууш, еана яра и жаIарш» аьлла.\nIайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина:\n«Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цкъа а шен хIусамехь карийна йолу цхьа а жаIар ца йитира йохонза» («Бухари»: 10 ̸ 385, фатхь. Абу Дауд: 4 ̸ 72).\nСуьртех а, хIолламех а хIусам дIацIанъяр\nХIора бусалба стагана тIехь важиб ду - шен хIусам хIолламех а, тайнигех а дIацIанъяр, цамагийначарна юкъара а яьхна, мегаш ю аьлла къастийнарш йоцучарех (магийнарш - йоьIарийн ловзош йолу тайнигаш (кукалш) ю). Иштта суьртех а ю хIусам дIацIанъян езаш, цаторина лелон лерина долу суьрташ доцучарех (паспортан суьрташ, вовзийтаран тоьшаллин суьрташ, леррина долучу кехатийн суьрташ). Цамагаран бахьана - чохь суьрташ а, хIолламаш а долучу хIусамна чу маликаш ца догIуш хилар ду. Дукха хан йоццуш вай ма-аллара, хьан хIусамера малекаш арадевлча, чу а догIий, шайтIанаша бен бо оцу чохь.\n«Аса, тIехь суьрташ а долуш, гIайба эцнера (пайхамарна). Ткъа иза, цIа чу вогIуш, неIарехь дIахIоьттира, цуьнан юьхь а хийцаелира. Аса элира: «АллахIе а, Цуьнан элчане а тоба дийр ду аса. ХIун къа дина аса, хIай, АллахIан элча?». Цо хаьттира: «ХIара хIун гIайба бу?». Аса жоп делира: «ХIара гIайба бу, аса хьуна хьо оцу тIе охьахаийта а, дIатовжийта а эцна». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мохь хьаькхира: «Хьуна ца хаьа, суьрташ дехкинарш (динарш) къематдийнахь Iазапехь баллор болуш буйла, цаьрга баха а бохуш: «Ден де шаьш кхоьллинарг»».\n«Чохь суьрташ а, хIолламаш а болучу цIа чу ца доьлху малекаш» (Муслим: 14 ̸ 94, Навави).\nХьуна хоийла, хьарам диначарна юкъадогIуш хилар массо тайпанара суьрташ: суьрташ делахь а, хIолламаш белахь а, IиндагI долуш делахь а, IиндагI доцуш делахь а, куьйга дина делахь а, доккхучу а, дечу а гIирсашца дина делахь а башхо а яц.\n«Оцу хьокъехь долучунна башхо йолуш дац - шен IиндагI долуш дерг а, шен IиндагI доцург а. ХIара тхан (ШафиIин) мазхIабехь дерг доццу алар ду. Оццу маьIнехь ду дукхах болучу асхьабаша, табиIинаша, царел тIаьхьа баьхкиначу Iелимнаха а аьлларг а. Саврин а, Маликан а, Абу Хьанифан а, уьш боцучеран а мазхIаб ду и» (Шархь Муслим: 14 ̸ 94).\nХьарам диначу суьрташна юкъарадаьхна, магийна ду чохь са доцучу хIуманийн суьрташ: диттийн, татолийн, ораматийн, дийна йоцучу хIуманийн и.дI.кх.а.\nСаIийд бин Абу ал-Хьасана дийцина:\n«Цкъа со ибн Iаббас (АллахI реза хуьлда цунна) волучохь вара. Иза волучу а веана, цхьана стага элира: «ХIай, ибн Iаббас! Боккъалаъ, со сайна хене вала сайн куьйга бечу балхах хилларг бен йоцуш стаг ву, хIара суьрташ деш ву со». Ибн Iаббаса жоп делира: «Аса сайна АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезнарг эра ду хьоьга, ткъа суна цо олуш хезна: «Муьлхха а чохь садолучу хIуманан цхьа сурт диллиначунна АллахIа таIзар дийр долуш ду - цо цунна чу са диллалц, ткъа цуьнга цкъа а диллалур долуш а дац иза». И къамел хезча, чIогIа гIайгIане вуьйжира и стаг. ТIаккха ибн Iаббаса элира цуьнга: «Бала хир бу хьуна, хIинца а хьо уьш дахка валлахь, нагахь кхин дIа а уьш дахканза хьо ца Iан валлахь - дитташ а, чохь са доцу муьлхха а хIуманаш а яхка» («Бухари»: 6 ̸ 312, фатхь. «Муслим»: 14 ̸ 84, Навави).\nЖIаьлех хIусам дIацIанъяр\nАбу ТIалхьас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Чохь жIала я суьрташ долучу хIусам чу ца догIу малекаш» (Бухари: 5958. Муслим: 2106).\nIайшата (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«(Цкъа) Жабраил (малико), IалайхIис салам, АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ваIда йина хилла, йиллиначу хенахь иза волучу догIур ду ша аьлла. Амма йиллина хан тIехIоьттича, ца деана иза. (Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна)) аьлла: «(Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) керахь Iаса яра, шен (керара и Iаса) агIор дIа а ластийна, цо элира: «Ойн, АллахIа а, Цуьнан геланчаша а йина ваIда йоха-м ма яц!». Ткъа цул тIаьхьа схьавирзиначу цунна цIеххьана шен маьнгин кIеллахь долу кIеза гира. Цо хаьттира: «Iайшат, хIара жIала хIокху чу маца деана?!». Цо жоп делира: «Аса дуй буу АллахIах! Суна-м ца хаьа!». Цуьнан омрица чуьра и кIеза арадаьккхира, цул тIаьхьа иза волучу деана схьакхечира Жабраил (IалайхIис салам). ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (цуьнга) элира: «Ахьа суна ваIда йинера, ткъа со хиъна Iийра (хьо догIу лардеш), ткъа хьо дан ца деара со волучу!». (Цунна жоп луш, Жабраила) аьлла: «Хьан хIусамехь хиллачу жIаьло ца доуьйтура со, хIунда аьлча, боккъалаъ, чохь жIаьла я сурт долучу цхьана а цIа чу доьлхуш дац тхо!» (Муслим: 14 ̸ I7, Навави. Бухари: 6 ̸ 312, фатхь).\nШарIо юкъарадаьхна, магийначарех ду - Iаьржа ца хилчахьана, таллархойн жIала а, ха ден жIала а, хIунда аьлча пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n«Iаьржа жIаьла шайтIа ду» (Муслим: 4 ̸ 227, Навави).\nИбн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла:\n«ЖIаьла кхобуш волучу стеган (дикачу Iамалшна) дуьхьал догIу совгIат хIора дийнахь ши къиратI кIезиглуш ду, нагахь цо иза я талларан дуьхьа, я даьхний лардайта (кхобуш дацахь)» (Бухари: 9 ̸ 68, фатхь. Муслим: 10 ̸ 237, Навави).\nДуккха а навафил-ламазаш дар\nИбн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) аьлла, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шайн ламазех цхьадерш шайн цIахь де, царех (шайн хIусамех) кешнаш а ма де» (Бухари: 1 ̸ 528, фатхь. Муслим: 6 ̸ 86, Навави).\nБилггал хууш ду, кешнаш а, гIум-аренаш а, чохь Iаш аддам а воцуш, дIатийсина йолу йоьхна меттигаш а - шайтIанийн хIусамаш хилар. Элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) лууш ву: цхьадолу навафил-ламазаш вай вешан цIахь, хIусамашкахь дойла - вайн хIусамашкара шайтIанаш лелхоран дуьхьа.\n«ТIедеш долу (нафил) ламазаш цIахь дарна тIехьехна цо: хIунда аьлча уьш цIахь деш хилча – къайлах до ахьа, риIа (моттаргIанаш) хила тардалар чIогIа гена а ду, дика Iамалш йохочу гIуллакхех лардаларна сов герга а ду. Иштта хIокху ламазан гIоьнца хIусаман беркат хир ду, цунна тIе къинхетам а, малекаш а дуьссур ду, оцу чуьра шайтIа а додур ду» (Нававис Муслиман жайнина белла кхетам: 6 ̸ 68, Навави).\nСабитан кIанта Зайда (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«ХIай, нах! Шайн хIусамашкахь ламазаш де, хIунда аьлча, боккъалаъ, парз-ламаз ца лерича, уггаре дикаха (дезаха) ламаз стага шен цIахь дийриг ду» (Бухари: 731. Муслим: 781).\nАбу Муса ал-АшIарийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шен Дела хьехош верг, шен Дела ца хьехош верг – дийначух а, веллачух а тера ву» (Бухари: 6407).\nОцу хьадисан Муслима дийциначу ривайатехь аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«АллахI хьехош долу цIа, АллахI ца хьехош долу цIа – дийначух а, веллачух а тера ду» (Муслим: 779).\nХаза дош, делакъажар\nБилггал хууш ду шайтIа даима а, бусалба юкъаралла йохон лууш, Iалашо лаьцна Iаш хилар. Бусалба нехан юкъара уьйраш йохоран дуьхьа мекара хIилланаш, хIуьмалгаш леладо цо. Тешнабехке гуранаш хIиттадо цо. Оцу гуранех цхьаъ - юкъаралла кхолларехь хьалхара юьллуш йолу кибарчик йолу бусалба доьзалан лаба йохор ду. И вайна билгалдоккху Жабиран (АллахI реза хуьлда цунна) хьадисо. Цо аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Иблисан Iарш хIорда тIехь ю. Цигара цо дIахьесадо шен эскарш. Даржехь цунна уггаре гергах дерг - уггаре питанна тIера дерг ду. Цхьаммо, шена тIе а деана, аьлча: «Аса хIара-иза а дина», «Иза хIуммаъ доцург ду» аьлла, жоп делира иблиса. Цул тIаьхьа деана кхин а цхьаммо аьлча: «Аса ца витира хьуна иза шен зудчуьнца вовшех къастталц», цунна герга а доьдий, иблиса олу: «Ахьа чIогIа дика дина иза»» (Муслим: 17 ̸ 157, Навави).\nОцу хьадисо билгал ма-даккхара, иблисана уггаре а дукха дезачух ду зуда а, майра а вовшех къастор, хIунда аьлча иза – буххера дуьйна юкъаралла йохор ду, и ю и Делан неIалт даханачу мелIуна лаьцна йолу Iалашо а.\nЦундела майрачунна тIехь декхар ду шен зудчуьнца а, шен охIланца а хаза юкъаметтиг лелор, шен зудчуьнца а, доьзалца а дика хилар, ша цхьаъ олучу хенахь уггаре а хазачу дешнашца алар а – шайтIане шен а, шен хIусамненан а барт ца эгIабайта.\n«Сан лаьшка уггаре диках дерг ала (але омар де) - шайтIано царна юккъера барт эгIабо дела» («ал-Исраъ»: 53).\nХазачу дашо дагна синтем бо, доттагIалла а, гергарало а латтадо, мар-зудчунна юккъехь ирс а даржадо, тем а хуьлу, зударшкара стегарша сатуьйсуш долу хаза гIиллакхаш а хуьлу, безаман уьйраш а чIагIло, мар-задчунна юккъехь гергарлонан марзо а латтайо.\n«Цуьнан билгаллонех ду - Цо шух шуна зударий кхоллар, шуна цаьргахь синтем карабайта, шуна юккъехь безам а, къинхетам а кхоьллина Цо. Боккъалаъ, цуьнгахь билгалонаш ю ойлаечарна» («ар-Рум»: 20).\nIабдуллахI бин Iамр бин ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) аьлла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Муьлххачо а шух цхьамма зуда ялийча я ялхо лаьцча, цо олийла: «АллóхIумма иннú асъалука хайрахIá ва хайра мá жабалтахIá IалайхIи, ва аIýзу бика мин шаррихIá ва шарри мá жабалтахIá IалайхI» («Я АллахI! Боккъалаъ, Аса хIокхуьнан дика доьху Хьоьга, Ахьа хIара шен дуьхьа кхоьллина долу дика а доьху Хьоьга. Со Хьоьца ларло хIокхуьнан вонах, Ахьа хIара шен дуьхьа кхоьллиначу вонах а»).\nКхечу ривайатехь аьлла:\n«КIужал тIе куьг а диллий, зудчуьнгахь а, ялхочуьнгахь а беркат дар доьхуш, доIа де. Нагахь стага эмкал эцахь, тIебаьлла дума схьа а лаьцна, изза эра ду».\n(Абу Дауд: 2 ̸ 249. «Тахриж ал-калимут-тIаййиб» жайнахь, 15I агIонехь, Албанийс аьлла: «хьасан» ю цуьнан иснад).\nЗуда ялийначу майрачо, ша иза йолучу чу вахча, ша далийна долу нускал тIехьа а хIоттийна, ши ракаIат суннат-ламаз дийр ду, хIунда аьлча мар-зудчуьнан дахар лардийр ду оцо массо вочу хIуманех а, цатемех а.\n«Хьайн зуда хьо волучу схьаеъча, хьайна тIехьа а хIоттий, ши ракаIат ламаз де алий, омра де цуьнга, тIаккха (хIара доIа) деша: «Я АллахI! Сайн зудчуьнца йолучу юкъаметтигашкахь беркат де Ахьа суна, царна а де Ахьа беркат соьца йолучу юкъаметтигашкахь. Я АллахI! Диканца цхьаьнатоха Ахьа тхо, вовшахдовлучу хенахь диканца вовшахдаха Ахьа тхо»» (ТIаранийс дийцина, Алханис «сахьихь» даржехь лерина и).\nБераш шайтIанех лардар\nБусалба стагана тIехь ду зудчуьнца вижаран гIуллакх догIучу хенахь доьшуш долу зуькарш, юкъах а ца дуьтуш, дешар, хIунда аьлча уьш дешарехь доьзалхо ларвар ду шайтIанех.\nИбн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршина) аьлла, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Муьлххачо а шух цхьамма, шен зудчуьнца вижаран гIуллакх даита лиъча, алахь: «АллахIан цIарца! Я АллахI! ШайтIа генадаккха Ахьа тхоьх, Айхьа тхуна лундолучух а генадаккха Ахьа шайтIа», шайтIане цхьа а зен далур дац берана, нагахь шуна иза хила доьгIна хиллехь» (Бухари: 1 ̸ 242, фатхь. Муслим: 10 ̸ 5 Навави).\nШайтIа эккхочу а, генадоккхучу а бахьанех цхьаъ ду моллалла кхайкхар. Цундела, бусалба стеган бер дуьненчу ма делли, цуьнан лерга моллалла кхайкхар деза суннат лерина ду.\nАбу РафиIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина:\n«АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гира суна, иза Iелин кIентан Хьасанан лерга моллалла кхойкхуш, ПетIамата иза виначу хенахь» (Абу Дауд: 4 ̸ 328. Тирмизи: 3 ̸ 36, цо аьлла хIара «хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду).\nСадолучу хIуманех а, хьаьгIнех а бераш лардар\n«Аса гIо лоьху шуна АллахIан дуьззиначу дешнашца массо шайтIанех, зенечу садолучу хIуманех, вочу (хьогIечу) бIаьргех шу Iалашдан».\nПайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) оцу доIин гIоьнца Хьасан а, Хьусайн а Iалашвар лоьхуш хилла.\nХIорш ерриге а пхийтта гIап ю. Уьш лар а еш, царна тIегIиртина верг - цо шен хIусамера шайтIа эккхор ду, АллахIан Iуналлехь а, доланна кIел а хир ву иза.\nСийлахь-Везачу АллахIе доьху аса: хIара болх Цо цIенна Шен юьхь резаян бина болх ларар, иза суна а, сан муъма вежаршна а пайдехь баккхар.\nЯ АллахI! Сийлахь ву Хьо, хастам а бу Хьуна!\nАса тоьшалла до кхин дела цахиларца, Хьо цхьаъ воцург. Хьоьга гечдар доьху аса, Хьоьца тоба а до аса.\nЯздинарг: Вахьид бин Iабдуссалам Бали


Финляндехь баха бакъо елла боберийн цIа кхоьллинчу ГатаевгIарна\nНохчийчохь боберийн цIа кхоьллина долчу ГатаевгIарна Маликна а, Хадижатна а политикан тховкъело елла Финляндино. Цулсовнаха тховкъело елла церан кхаа берана а. Цуьнах лаьцна хаамийн гIирсашка хаам бина Оьрсийн а, нохчийн а доттагIалла олучу юкъараллин куьйгалхочуьнан когаметта йолчу Челышева Оксанас.\n«Хьоме доьзал» цIе йолу боберийн цIа кхоьллинера Гатаева Хадижата а, цуьнан хIусамдас а I997-чу шарахь Соьлж-гIадлахь. Цигахь цара кхобуш дара дай-наной а доцуш дисина долу бобераш. ТIаьхьо 10 тIеэцна бер а, шайн бераш а эцна ГатаевгIара Вильнюсе бахара. Цигахь Литван Iедалша хенаш туьйхира цаьршинна бераш хьийзийна аьлла, бехке а дина.\nШайна тоьхначу хенах цхьа дакъа хан а набахтехь яьккхинчулла тIаьхьа ГатаевгIара Хадижат а, Малик а Литвара дIадахара Финлянде. Ткъа цара дIадигина долу 8-14 шераш долу 6 бер дехаш ду Вильнюсерачу “SOS-эвла” олучу социалан эвлахь.\nСтохка Дечкен-баттахь и бераш цIадига дагахь ду шаьш, аьлла, дIахьедар динера Нохчийчуьрча Iедалша. Амма Чиллан-баттахь Вильнюсерачу цу берашна Iуналла дечу социалан белхахоша бакъо ца елира Оьрсийчоьнан Вильнюсерачу консулна а, Нохчийчуьрча Iедалан векалшна а ГатаевгIара дIадигинчу берашца цхьанакхета.


Конституци - вайн дахаран коьрта закон » Нийсо-Дагестан\n24.07.2019 300 0 niyso\n2003-чу шеран 10-чу июлехь Дег1аста Республикин Конституционни Собранис т1еэцнера Дег1аста Республикин керла Конституци. Цуьнан официальни йовзийтар хилира 26-чу июлехь. И терахь лоруш ду вайн республикехь Конституцин Де. Дег1аста Республикин Конституцин Де – коьртачу Пачхьалкхан дезчуденойх цхьаъ ду республикехь. Конституци – иза лаккхарчу юридически ницкъан бакъонан акт ду. Цуьнан куьйгаллехь лаьтта 1едал вовшахтохарца, адамийн бакъонашца, церан декхаршца, пачхьалкхан д1ах1оттамца, юкъараллин юкъаметтигашца доьзна долу г1уллакхаш.\nАдаман парг1ато, цуьнан бакъонаш лаккхара мехалла ю аьлла, кхайкхийна вайн Конституцин т1ехь.\nКарарчу хенахь пачхьалкхан уггаре а коьртачу декхарех цхьаъ ду адамийн парг1атонаш, бакъонаш ларъяр (Дег1аста Республикин Конституцин 20-г1а статья). Цигахь билгалдоккхуш ду оцу декъехь оьшшу хьелаш кхолла дезаш хилар.\nШайн бакъонех лаьцна долчу законех дерг ледара хаьа адамашна.\nОцу декъехь а билггала болу болх бу республикехь д1ахьош. Доцца аьлча, адамийн бакъонийн г1аролехь лаьтта Дег1аста Республикин Конституци.\nДелахь а, кхечанхьа санна, вайн республикехь а к1еззиг ца нисло адамийн бакъонаш талхор, коьртачу декъана, социально-экономически дакъошкахь нислуш йолу. Амма, ала деза, кху т1аьхьарчу хенахь ларт1е дог1уш ду оцу аг1орхьа долу хьал.\nКъаьсттина иза хаало адамийн могашалла 1алашъяран, доьзалан политикин, боберийн,заь1апхойн г1айг1абаран долчу г1уллакххаш т1ехь.\nКхузахь билгалдаккха деза кхин цхьаъ. Дуккха а къаьмнаш ду республикехь цхьабарт болчу доьзалехь дехаш. Царна, массарна а аьлча санна, кхоьллина ду оьшуш долу хьелаш: болх бан а, деша а, могашалла 1алашъян а и д1.кх.Д1атесна йитина яц иштта политически а, культурни а, спортивни а аг1онаш а. Шайн истори, мотт, г1иллакхаш, ламасташ 1амо а, уьш д1а ца таса а х1ора къомана кхоьллина ду тайп-тайпана хьелаш.\nТахана республикехь 14 маттахь арадолуш ду газеташ, радиохь, телевиденехь – передачаш. Оцу мог1арехь, Даламукълахь, ду вай, нохчий… Массо х1ума д1анисделла дацахь а… Шен цхьа зама а, тахана 1едалехь лаьттачеран лаам (хьекъал) а оьшуш х1ума ду иза. Цуьнан а цхьа де хир ду. Бакъо толаза ер яц. Цуьнах тешна ду вай. Иза Конституцин лехам бу, цуьнан коьрта 1алашо а ю.\nКонституцин Денца, хьоме махкахой!


Кху шеран Зазадоккху беттан 5-чохь хилира йоллучу Австрехь а вуно йоккха IалагIож яьккхина овхIанхойн, нохчийн кегирхошна юккъехь латарш.\nХIетахь 50 герга овхIанхоша арсашца а, эчигашца а чIагIбелла, кIело йинера ткъех нохчийн кхиазхошна, мукъа деношкахь берашна хан яккха Iедало йинчу кегирхойн Бейс -20 центрехь суьйре а яьккхина, цIабаха арабевллачу.\nВенерчу Ханделскай цIе йолчу метро берте уьш кхочучу хенахь тIехьашха царна тIелатар динчу овхIанхоша шайн кадаьл-даьллачу арсаш а, гIожмаш а, эчигаш а йиттинера, массо а агIор тIехьоьжуш видеокамераш а йолуш, уьш дIасакъастон тIебетталуш Бейс-20 центран социалан белхахой а болуш.\nЦу латарийн жамIанца, кхаа нохчийн кхиазхочунна валаран-висаран зил тIе валош йолу дера чевнаш йира, кхин а масехна яй чевнаш хилира.\nХье ца луш латарш хиллачу метте кхаьчначу полисхоша шаьш тIекхачале дIасабовда кхиина болчу овхIанхойх цхьаберш метрона гена доцучу урамашкахь лийцинера, вуьш берш цул тIаьхьа талламийн лорах лийцинера.\nМеттигерчу юкъараллехь вуно йоккха гIовгIа яьккхира цу хиламо. Бакъдолчехь нохчийн кхиазхой цхьанна хIуманна бехк-гуьнахь а боцуш, овхIанхойх цхьаннан Фейсбукехь цхьана нохчочуьнца дов далар бахьана долуш, беккъа цIена нохчийн къомах хIорш хиларна кIело а йина.\nЕттаран закъалташ хиллехь а, амма хаамийн гIирсашкахь „нохчийн, овхIанхойн кхиазхойн бандийн тIом“ санна дийцира хилларг, цхьаццаболчара ур-атталла цара къуьйсуш хилларг наркотикаш йохкарх йолуш йолу са ю бохуш, шайгара хIумнаш а кхуллуш.\nХилларг талла Венерчу полицино гIодан вуно дукха видеоматериалаш а, цу меттигана уллохь цIерпошта вокзал хиларна цигахь маьI-маьIнехь кхозучу камершна чуьра схьаэцна йолу, ткъа иштта шортта тешаш хиллехь, хIетте кху гуралца бахбелира таллам, и гIуллакх кхеле ца долуш.\nТкъа ГIадужу баттахь эххар а йолаелла хилла овхIанхошна тIехь процесс еари дийнахь кхин дIа а яьхьира Венерчу кхело.\n10 овхIанхо а, цхьа суданхо а ву бехкебечеран гIенташкахь Iаш. Церан 16 шерашна тIера 22 шераш кхаччалца хенаш ю. Уьш бехке беш бу ницкъ барна а, юкъараллина кхераме хиларна а.\nЦул совнаха, арсаш билгал диттина хиларехь гучуваьллачу кхаа овхIанхочунна бехке дуьллуш ду, цара леринчу Iалашонца еза чевнаш йина хилар.\nШина шарера пхеа шаре кхаччалца хенаш тоха йиш ю царна, амма хIинцале а кхеташ ду оццал хенаш царна тухур йоцийла, цкъа делахь, цара чевнаш йиначарна гIоле яьлла хиларна, ткъа шозлагIа делахь, царех дукхахберш хIицна а 18 шо кхачанза болун дена.\nБакъду, овхIанхоша дера чевнаш йинчу нохчийн кхиазхойн гергарниш реза бац талорхой иштта атта шаьш динчунах кIелхьарабовла там хиларна. Шайн кадаьллехь и бераш даъйа а Iалашонца диттинера цара нохчийн кхиазхошна арсаш, боху лазийначех цхьаннан нана Саламова Сацитас, цундела царна деш долу таIзар а и хIума тидаме оьцуш хила деза аьлла хета цунна.\nСаламова: „Схьагучу суьртаца, вайн берашца узуш хIуммаъ дац цу кхелехь. Адвокато дийцира тхоьга, вай кегирхой цигахь шеконе лаьцна бу харц тоьшаллаш дина аьлла.\nАмма харц тоьшаллаш цара дойла дац, кхарна схьадиттина ма дуй и арсаш. Суна, нанна санна лууш дерг ду, цу талорхошна царна дан хьакъ долу таIзар дар. Цара вайн берашна динарг жима хIума дац, шайга байъа беллехь байъа а дагахь ма диттина цара и арсаш“.\nЦу юкъана Венерчу кхелан еарийн дийнахь аьтто ца белира, бехкебечу овхIанхошна хенаш кхайкхо.\nЦхьа могIа тешаш процессе ца бахкар бахьана долуш а, ткъа баьхкинчех цхьаболчара шайна хIуммаъ дага ца догIу аьлла керисталла дар бахьана долуш а кхин цкъа а дIататта дийзира и процесс.


Наьха дегашка йиса кхалсаг — Сердало\n03.04.2018 03.04.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nЗама сиха йода, дунен тIара хьал, адамаш хувцалу. Дуккхадар дицлу, вIалла дунен тIа хиннадий ца ховш. Бакъда заман а низ кхачац сага дунен чу йитача дикача ларий низ эшабе. Наха накъавоалаш, царна ший еррига дега йIовхал дIалуш ваьха саг вицлуш хилац. Цу тайпарча нахах яр Яндиев ИсмаIала Лида.\nСа ханара а сол боккхагIа а болча наха из дика дагайоагIа аьнна хет сона. Ткъаь итт шу гаргга йолча хана, ше Нохч-ГIалгIай телевидене диктора болх беш, хIара сарахьа яхар санна, ший мехкахой фусамашка дегагIоз, хозал, йIовхал лоаттаяь саг яр из. Уж дика хIамаш доахкар цун кIаьдача, дег чу южаш хиннача оазах. Сона Лида яйзар 70-гIа шераш юкъекхаьчача хана. Итт класс яьккха, Шолжа-ГIалий тIарча университета филологически факультете дешаш вар со цу хана. Плиев Махьмад-СаIида цхьан литературни передачанна юкъе дакъа лаца, керда стихотворенеш еша хьийхар со. Телевидене тхов кIалха эггара хьалха сона бIаргабайнача нахах цаI яр Яндиева Лида. Цул тIехьагIа со каст-каста хулар гIалгIай меттала кийчъеш хиннача передачашка дакъа лоацаш, царех яр «Заманхо», «Литературни гIалгIайче» яха а кхыйола а передачаш. Лида бIарга ца гуш, чакхъялацар цу тайпара моттиг. Цхьайолча хана цо дIахьош хулар аз дакъа лоаца вIашагIкхетар, цхьайолча хана оаха шинне цхьана дIахьош передачаш а нийслора. Белггала дагадоагIа сона, Эккажкъонгий- Юртарча школан коа дIаязъяь хинна Муталиев Шовхала Хьажбикар ваьча денна хетаяь передача, цхьа дакъа Лидас, цхьа дакъа аз дIахьош, дIаязйир из. Цкъа, из малагIа шу дар хац сона, кердача шера хетаяьча передачанна юкъе а хилар тхо, иштта доакъошта дийкъа а дийкъа, хьаьший бовзийташ дола къамаьл деш. Цу тайпара вIашагIкхетараш Шолжа-ГIалий тIа аз даьккхача пхийтта шера тха дуккха а хилар.\nТелестуди яр С. М. Кирова цIерагIча культурани салаIареи парке. ХIаьта Лида ше яхар ЦIеча тIемхой урамагIа. Арара хьалтIавоалаш лагIаш долаш, города юккъе, эггара хозагIйолча моттиге дар цар дезал бахаш хинна цхьа гIат дола цIа. Массахана, цу юхегIолла тIехвоалаш хилча, дIахьожар со цигахьа. Хьага а хьагар иштта хоза цIа долаш, хозача моттиге яхача цох. Гаьна йоацаш яр Л.Н.Толстой цIерагIа университет, керттера почта, парте обком, Министрий совет, Лакхехьарча совета президиум, В. И. Ленина цIерагIа майда, филармони, Х. Нурадилова цIерагIа драматически театр. Вешта аьлча, ерригача республикан а культуран а вахар Яндиева яхача моттига гонахьа кхесташ дар. ХIаьта из ше-м ца йовзаш саг а варий-хьогI столице, хIана аьлча духхьал гIалгIай меттала яь ца Iеш, цо передачаш йора эрсий меттала а. Каст-каста го йиш яр Лида гIаш йоагIаш, из яйча дега тоам а хулар. Иштта яр-кх из, цхьа лир доагаш волча сага санна, шийна теркам тIаозаш а, наха безаме хеташ а, езалуш а. ВIалла телевидене из балха хиннаецаре а, хIаьта боча хургьяр из, цунна гонахьа мел хиннача, из йовзаш, цунца гIулакх доагIаш мел хиннача наха, аьнна хеталу.\nНохч-ГIалгIай телевидене цIагIа чуваьнна, аьтта оагIорахьа хьалваха, аьттехьа дIалестача яр передачаш еш а дIаязъеш а хинна студи. Нийса цунна духьала дар диктораш шоай передачашка кийчлуш хинна цIа. Цу чу дIачуваьлча, аьтта оагIорахьа кизгаш доахкар, кIалха хIама IотIаоттае тархе а йолаш, магIахьа истол а гIанд а латтар. Укх чу хиле, ший юхь-сибат миштад хьеже, чуйодар Лида студе, цкъаза шийгара йоазув дешаш а шаьрдеш а ха йоаккхар цо дувцача цIагIа. Батах басар, молха хьокхаш цо ха йоайорий-хьогI, йоайой а дукха-м йоаяцар, хIана аьлча уж ца хилча а хоза, куц долаш, саг яр из. Еррига наIараш цунна хьалха йийлла йолаш санна хеталора сона, из миччахьа яле а. Бокъонца да а дар из иштта. Миччахьа из йоде а, белабале, духьалбаьхке, тIаэцар из кIалхарча наха, хьаким волчо а воацачо а. Се студент волаш нийсъенна хинна цхьа моттиг дагайоагIа сона. Цу хана тхоайла довзаш дар тхо Лидайца. ХIанз мо атта дацар цхьан гIалий тIара вокх гIалий тIа ваха, автобусаш низткъала яр, «газелаш» хIанз мо лелацар, цкъаза таксеш а хьакхачацар. Наьсарера Шолжа-ГIалий тIа водаш хилча, Баку-Ростов оалача трасса тIа ваьнна, ваха везаш хулар. Со а кхыбола студенташ а иштта автобусага хьежаш латташ, цига тIаера Яндиева Лида. Хаттар даь тхо латташ дукха ха ялале, гучаяьлар йоккха «Икарус» оала автобус. НиI хьайийллача, из йизза яр. Тхо, цу тIа тIаховшалургдоацандаь, тхоаш латтача Iадда Iийра. Лида тхога, дагIаций шо, аьнна, урагIйолаелар, мича бахар ца ховш, хьалхара нах дIа-юха а баьнна, паргIатта хьалтIаяьлар из автобуса тIа. Тхо цецдаьннача латта а дусаш, цу автобусаца цIаяхар из. Иштта да-кха наха вовзаш а везаш а хилар, аьнна, дагадехар сона. Наха везар Далла а везаш ма хулий. Бокъонца бакъдар аьлча, Дала цунна дуккхаза новкъостал дича санна хеталу сона, цун вахар зийча, тIалаьтта халонаш яйзача. Из дийна йисар а тамаш йолаш, сел хала хиннад цун вахар.\nЯндиева Лиада яь хиннай 1938 шера 15 апреле, Бурон дукха гаьна йоацаш уллача Яндкъонгий-Юрта (Дачне). Цар дезале хиннад пхи бер: Марем, Мухьмад, Лида, Махьмуд, Хьамид. Ялх шу даьнна йиIиг хиннай Лида вай мохк бохабеча хана. Дукха халонаш ла йийзай цун а вокх берий а, цига яьккхача хана. Дезал цу заман чухь да воацаш хиннаб. Дукха ха ялале, кхалх цамогаш хинна Марем. ХIаьта 1948 шера ла нана а. Иштта дисача берех воккхагIвола Мухьмад, хала лазар кхийте, больнице дIавуг, Хьмаид ФЗУ (фабрично-заводской училище) вода, юхедиса Лидаи Махьмуди шоаш баьхача Казахстана Кокчетавски областа Щучинскерча берий цIагIа кхоач. Цига шоашта дайнар а лайнар а дувцаш, Лидас ше яздаьд, моцал ца довр духьа, вежараша цхьацца когагIирс хьа а беш, шеи нанаси из бохкаш, сискал юар шоаш цхьан юкъа. Цул тIехьагIа тхан пазаташ, кхыйола хIамаш хьае Iомаенна, из болх бир ше. Иштта моттигерча тикашка латтача кхалнаха гIо деш, кхыдола балхаш деш, ца леш, юха мехкаяьннай бойла йиса йиIиг.\nВай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Лида болх беш хиннай Шолжа-ГIалий тIарча универмага кIадаш дохкача секце. Цунна хоз, Нохч-ГIалгIай телевидене диктор хоржаш яхь дIакхайкаяьй, аьнна. Из хиннад 1959-ча шера октябрь бетта. Цига дакъа лаца ший каьхаташ дIалу цо. Из ха дагалувцаш, моцагIа «Сердало» газетанна ше еннача «Ханнахьа дIаваха ха деза» яхача интервью тIа цо аьннад: «… Иштта кхаьчар со радиокомитете. «Iодешал», — аьнна, редактора Албогачиев Идриса хьакховдадир сога «Сердало» газет. Халла массехк дош Iодийшар аз: хацар гIалгIай йоазув. Конкурс хила кхы а ах шу дар. Долче, са таро хилар гIалгIай дешар-йоазув кIезиг-дукха шаьрде. Юххера, 1960 шера 25 апреле дIайолаелар Нохч-ГIалгIай телевидене диктораш харжара конкурс. Цох чакхъяьлар Левченко Ольга, Гулиев Султан, со…»\nГIалгIай мотт шаьра хой а, деша дика вIаштIехьадоалаш хиннадац йиIий. Диктор-практикант йолаш, цхьа шу доаккх цо. ДIахо дIайодача хана СССР гостелерадио цIихезача диктораша еча семинарашка дакъа лоацаш хул. ХIаьта гIалгIай йоазон мотт Iомабе цунна гIо даьраш хиннаб, цу заман чухь телевидене редактораш болаш, цунна юххе къахьегаш хинна Яндиев Жамалдеи Галаев Хьасани. ХIаьта артиста говзал шийна а кхычарна а Iомаеш, гIо дора аьнна яздаьд Лидас театра болхлой хиннача Третьякова Роза Викторовнас, Золоторёва Нинель Ильиничнас, Кириллова Маргарита Яковлевнас, Винокурова Маргарита Иосифовнас. Шедар Iомаде дезаш хиннай, телевиденера болх вIалла бовзаш йоаца гIалгIай йоI. Сона йовзача хана, Лида гIоръяьнна диктор яр, духхьал гIалгIашта йийза ца Iеш, кхыча къамах болча наха а езаенна. ДукхагIа из дувзаденна дар, цо эрсий меттала йола передачаш кийчъеш, дIахьош хинна хиларца. Къаьстта а дукха езаеннаяр цо еш хинна «Телевизионная гостиная» яха цIи йола передача. Республике хьоашалгIа мел баьхка цIихеза нах: артисташ, Iилманхой, политикаш, кхыбараш – хьехар цо хьоашалгIа. Уж наха дикагIа дIабовзийтар, вай къаманцара цар бувзамаш гучадоахар. Лида шийна цкъа буIаргаяйна хиларах а, цу хана денз цIаккха йиц ца луш, ший дагахьа йисарах а, яздаь хиннад Мерефянски Виктора. Цу тайпара йоазош Лидайх кхы а даьд, бакъда уж дерригаш дагадоагIаш а, маца, мичахьа кепа техад ховш а вола саг лаха хала хургда. Фу яздаьд цох лаьца Виктора? «Из дар 1967 шера, цу хана со дешаш вар №3 йолча ПТУ. Республикерча а гIалий тIарча а школашка дийша боалача кагийча нахаи мехкараштеи лаьрхIа кийчъеш передача яр Шолжа-ГIалий тIарча студе. Цига вIашагIтехача училищешкарча а техникумашкарча а кхувшбоагIараша дувцар шоаш дешаш болча моттигех. Ерригаш 3-4 моттиг яр ювца хержа хиннараш. Тха №3 йола училище дикагIчарех лоархIаш яр, цо кийчбора «Красный молот» оалача завода эшаш бола болхлой. Цудухьа дукхагIдола къамаьл цунна гонахьа дар. Цул совгIа, студе оператораша хьалххе даьккха кино дар, классашка а пхьоаллешка а оаха дер хьагойташ. Со Iомаеш вар дуккха хIама чудоагIа токара балха говзал. Цига хьахьокхаш дола хIама дIадувца дезаш, декхар тIадилладар сона… Шортача боларца чуера тхо долча Яндиева Лида. Из яр передача дIаяхьа а, хьаьший бовзийта безаш, оаха деча къамаьла мах бе безаш хиннар. Йоазув Iодешар дийхар цо. Мотт шеклелха баьлар са. Бехк а бацар, хIана аьлча сона юхе ягIар, ерригача гIалий тIа яйза ца Iеш, республике цIихеза саг…»\nМерефянске яххача тайпара, геттара шортача, тайжача боларца лелар Лида, телевиденена чухьнахьа меттел, цул арахьа а. Къамаьл а лерга хаззал мара дицар цо. Шорта дора. Хетаргахьа, из оамал а цо Iомаяьяр укхаза балха еначул тIехьагIа, хIана аьлча передача йолча хана цаховш а совлен Iимад яккха, кхыметтел каьхата листаш кIалтIаяха йиш яцар, уж, шортта хьал а ийеш, юстара Iоехка езар. Когий таташ-м къаьстта а лораде дезаш хулар. ХIана дар из? Режиссёра микрофон хьалсегачул тIехьагIа, цу чу мел даь тата эфире кхоачар, вешта аьлча, ерригача республике гIолла дIадаржар. Цудухьа йIаьххача хана шорта лела Iема Лида, массанахьа сабаре, сатийна яр. Аз дуккха зийна хIама дар из, ше дIаяхьа еза передача йолаялалехь, студе чу а яйя, йоазув деша Iоховра из. Юха а юха а дешар. Наггахьа дош нийслора чоалхне, кхета ца деш, тохар мичахьа оттаде деза ца ховш. Бокъонца уж шедар хаьтте мара, къамаьл де Iохацар из, цунна ховра ше наха зувлга а гIалат де бокъо йоацилга а. Цудухьа шаьра, наха безалуш, дег чу бужаш бар цун мотт. Цо кхетадора цкъа даьча гIалато а, сагах наьха догьэккхийта тарлуш хилар. Цунна тешал деш, цхьа масал доаладе безам ба са. «Останкино» оалача телестуде гIолла «Ха» яха керда хоамаш дешаш йолча диктора вай къаман цIи харцахьа йийшар. Цо харцахьа даьр духхьал цхьа тохар мара дацар. «Ингуши́» ала дезача, «ингу́ши» аьннадар цо. Сона дикка новкъа хилар СССР телевидене диктора из дош нийса Iодеша цахар. Из мишта деша деза дIахайташ, телеграмма яхьийтар аз Москве. Из санна дола хIамаш дар Лида лоралуш хиннараш.\n90-ча шерашка, телевиденера дIа а яьнна, Нохч-ГIалгIай радио режиссёр йолаш, болх бир цо. Телевиденера дIаяхар ший лоIамагIа дар е хьакимашта бакъахьа хетарах дар дувцаш, Яндиевас аьннадар: «…Мехка вовзаш волча артиста Кикабидзе Вахтанга оалача цхьан илле тIа укх тайпара дешаш да: «Са шераш – са ганз». Аз кхыча тайпара аргдар: «Са ганз – нах соца дика хилар». Со морг кхы яц аьнна, бацар уж соца иштта дика. Согара гIалат даьлча, цхьайола передача шаьрра чакхъяккха вIаштIехьа ца даьлча, цар дIайхача дешашца хьаллоацар, керда низ телар сона, сайх бIу болийтар. Из хиннадецаре ткъаь бархI шера телевидене экрана тIа хулалургьяцар со. Баркал хилда царна.\nЦхьаккха хIама чаккхе йоацаш хилац. Боккхийча наха оалаш хезад сона: моллагIча хIаман геттара чам беннача хана, юхасаца ха деза. Телавизорашка хьежарашта се кIорадйилехь, диктора болх бита лаьрхIар аз. Дог Iаббалца йийлха а йийлха, цунца Iадика йийцар…»\nРадио балха йолаш а, наха дикахетар де, кийчъеш йола передача езалургйолча тайпара кийчъе ховш яр Яндиева. ЦIаккха дицлуц сона, Озиев ИсмаIалий Салмана «Кхо чурт» яха легенда цо мел хоза дIаяздаьдар. Цун режиссёр а йоазув дIадийшар а Лида ше яр. Хозача ашарашца увш, дег чура йоагIача оазаца дийшар цо из. Иштта передачаш кхы а кийчъяьяр цо, кердача балха тIа ше яьккхача хана.\nЛидай цхьа воI вар – Майсигов Башир. Дуккхача наха из дагавоагIа хургва, Димаев Iаьлас кулгал даьча «Зама» яхача ансамбланна юкъе хиларах. Гитара локхаш а илли ала оаз йолаш а вар Башир. Из де доацаш вайча денз, дуненах догдилла яьхар нана. Диъ шу даьккхар цо воI лехаш. 1995 шера Шолжа-ГIалий тIарча тIемах едда лел из Знаменское яхача юрта, тIаккха ГIалгIайче. Цу хана яйра сона Лида эггара тIехьа. Наьсарерча культуран ЦIен дIатIакхаьча вала воаллаш водача сона духьал IотIайоагIар Яндиева. Из сайх укхаза кхетарг ма йий аьнна, цIаккха дага а хиннадацар сона. Со Шолжа-ГIалий тIара араваьнна дуккха а ха яр, хIаьта из, хетаргахьа, дукха ха йоацаш кхаьчаяр Наьсаре. Из бIаргаяйна хоза хийтар сона. Цхьабакъда хьалха санна йоацаш, оамала ехача санна хийтар сона из хIанз. Цхьан хIаманга кхача тIехьаюсача сага санна, сагота яьккхар цо оаха къамаьл деш яьккха лоаца ха. Цу хана сона дага а дацар, из сайна тIеххаьра гуш ма йий аьнна. «Цхьаннахьа яха сиха хургья-кх ер, массагIа хул вахача моттиге»,- соцадир аз сай дагахьа. Цу хана-м хIата а дар наьха гIулакхаш дукха, вахарах, фусамех беха лелараш кIезига бацар.\nКастта сона хезар Яндиева Лида Туркий мехка яха дIаяхай, цигарча гIалгIачунга Боян Хьасанага (Тимарзнаькъан) маьре яхар а хиннад цун, аьнна. Бакъда цига а ираз хилац цун. Могаш йоацаш дикка ха яьккхачул тIехьагIа, 1999 шера 6 октябре соц цун дог. Из дIаеллай Бейшехир яхача шахьаре.\nЯндиев ИсмаIала Лида яр гIалгIашта юкъе хьалхара диктор хинна кхалсаг, «Нохч-ГIалгIай АССР гIоръяьнна артистка», «Советски телевидене отличник», хIаьта 2002-ча шера (енначул тIехьагIа) цунна деннад ГIалгIай Республикан керттера паччахьалкхен совгIат «Карахдаьннарех» яха орден.\nЛида ше йоацаш яле а, цох бола дагалоацам цIаккха лергбац аьнна хет сона, из йовзаш хиннача наьха дегашка. Цул совгIа, цун виIий Башира воI ва аьнна а хезад сона, цо а даимленна хадийтаргбац ший даь-нанас хьабена никъ, цох хьадаьнна фу.\n← На заседании коллегии Минприроды России подвели итоги реализации программы развития водных ресурсов за 5 лет\nСлухи о «смерти» печатных СМИ преждевременны?! →\nПереплетение двух судеб двух народов


Песковс деллачу жоьпана резавоцчу Кадыровс Кремлана дагабаийтина Нохчийчохь лаьттина тIом\nКадыров Рамзана Кремлна дагадаийтина Нохчийчоь Оьрсийчу юхаерзош " белла иттаннаш эзарнаш " хилар, кхерам тесна "Новая газетан" журналисташна, уьш "шайн диверсийн йозанаша дакъаза бохур бу" аьлла. Иштта бу Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретара Песков Дмитрийс ша а, Кадыров Ахьмадан полкан белхахой а прессо "тIехьоькхучу" бехках хьалха ца ваьккхича, Нохчийчоьнан куьйгалхочо бина латкъам.\n"Тахана ГIирма Оьрсийчоьнах дIатоьхна ворхI шо кхачар даздеш ду вай (Украино а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а ахгIайренна 20I4-чу шарахь аннекси йина лору – ред. билгалдаккхар). Иза иэсан де ду. Иза а санна, дагахь латто декхаре дув ай Нохчийн Республика а. Юьззина Оьрсийчу юхаерза гIерташ, боккха некъ бина цо. Оцу новкъахь иттаннаш эзарнаш белла, бIе эзарнаш заьIап бисина, эзарнаш доьза байна. Церан бакъонаш хьан Iалашъян еза, Москван центрехь хевшина Iаш Малхбузенан агенташ бу, вайн халкъ рогIерчу гIурта юкъаийзо гIерташ хилча?" – яздина шен телеграм-каналехь Кадыров Рамзана Зазадоккху-беттан 18-чохь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо жоп делла, "журналистийн кхерамзалла хьехо ца оьшуш юьззина хила еза" аьллачу Песковна а. Кадыровс бахарехь, цунна ца го хаамийн гIирсашна тIехь кхерам лаьтташ – цо пресса ца лору "Новая газета".\n"ГIеххьачул ойла ечу муьлххачу а стаганна кхеташ ду "НГ-н" белхахой, и хецабелла нах, журналисташ боцийла, Малхбалерчу евзаш йолчу къайлахчу сервисийн агенташ буйла. Американ Iедало Оьрсийчоьнна духьалйоху санкцеш кечъйо уьш санна болчу, либералийн ду бохучу газетийн гIоьнца", – боху Кадыровс Песковс аьллачунна дуьхьал.\nНохчийчоьнан куьйгалхочунна хетарехь, республикехь адамийн бакъонаш хьоьшу боху "Новая газето" дуккхаза а яздар дозу цуьнан белхахой "регионехь терроризм юьззина, юхайогIур йоцуш, хIаллакйина хиларца тардала ца тигарца".\n"Кхузахь паргIато а, юьззина кхерамзалла а ю, "НГ-н" белхахошна лаахь а, ца лаахь а. Уьш шайн диверсионан йозанаша бохор бу, амма йохалур яц цаьрга Нохчийчуьра паргIато", – аьлла, кхерам тесна Кадыровс.\n"Новая газето" кху шарахь хIинцале ши таллам арахецна Нохчийчохь кхел а йоцуш нах байъарх лаьцна. Журналисташкахь долчу тоьшаллаша бахарехь, 2016-2017 шерашкахь иттанашкахь лецна хилла нах, царех дукхахберш байъина Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу лерринчу ницкъан полкан спортзалан цIенна бухарчу чоьнашкахь. Цунна тоьшалла далош, "Новая газето" довзийтина оцу полкехь болх бинчу, лецначарна хадеш хиллачу стага.\nИ хаамаш баьржича, Нохчийчоьнан Iедало информацин кампани эккхийтира "Новая газетанна" дуьхьал. Зазадоккху-беттан 17-чохь Оьрсийчоьнан президенте дIахьедар хьажийра, "эладитанех" нохчийн бIаьхой Iалашбар доьхуш Нохчийчоьнан Юкъараллина палато. Оццу дийнахь вовшахтуьйхира Соьлжа-ГIалахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун агIолоцу гулам. Зазадоккху-беттан 18-чохь гуламе яьккхира Кадыровн Ахьмадан полк а. Цигарчу цхьамма, Путин Владимире ша дечу къамелехь хIаллакбан дош делира "Новая газетера" журналисташ.\nНохчийчуьра хезачу аьрзнашна, дехаршна, туьйсучу кхерамашна дуьхьал республикан куьйгалхочунна а, Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу полканна а Кремлехь хьехна, нагахь санна шайна "Новая газетан" информаци зуламе хетахь, кхеле бовлар.\n"Йолуш ю юридикан кепаш а, гIирс а, уьш мега, оьшу юкъабаха", – дIахьедина Оьрсийчоьнан президентан пресс-векала Песков Дмитрийс, "журналистийн кхерамзалла хьехо ца оьшуш юьззина хила еза", аьлла, билгал а доккхуш.\n"Новая газетерчу" белхахоша дIахьедина, шаьаш кийча ду болх берзо, нагахь санна Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьешар сацарх йолу гаранти шайна лахь, аьлла.


«Кавказ Имарат» тахана\nТовбеца-бутт 20, 2017\nУмаров Докка, "Кавказа Имаратан" хьалхара амир\n10 шо гергга хьалха кхоллаелла «Кавказ Имарат» йолуш ю хlинца а. Амма тийна-таьIIина цуьнан Iаро магадо Оьрсийчоьнан Iедална иза архиван терхешка дIахьажо. Масала, оьрсийн маттахь йолчу Википедино яхначу хенан дагалецамашкахь дуьйцу цунах лаьцна.\nЮхьанца, керла «пачхьалкх» а кхайкхийна, Умаров Докка коьрте хIуттучу заманахь леллачу жигараллица дуьстича, кхачийна го «Имаратан» таронаш. 2007-чу шарера 2013-гIачу Умаров лечу шеран гурралц, цо а, цуьнан гоно а тIеман акцешка кхойкхура бусалбанаш, шайна тIеоьцура регионехь а, ерриг Оьрсийчохь а лелха инциденташ.\nТкъа хIинца «Имаратан» интернет-ресурсаша баржош хуьлу хаамаш кхин бу – Къилбаседа Кавказехь Iедалан низамхоша лелочу харцонех, ткъа дина тIелетар имартахошкара хилча а, иза цаьргара даьлла алар а доцуш.\n«Кавказ Имаратан» урхалла\nКарарчу ханна коьрта амир воцуш ю «Имарат», урхаллехь, цхьа а кхеташ а воцуш, кегаделла го сурт. Хьал эшна хиларх жамI дан дуьсу, Нохчийчоьнан вилаятан амира Абу Хьамзас Checheninfo сайтехь кху беттан 1-чу дийнахь дIахьедийриг дешча.\nДагестанан, ГIалгIайчоьнан, ГIебарта-Балкхарой-Кхарачойчоьнан вилайяташкарчу «вежаршка» Абу Хьамзас доьху «Имарат Кавказан» коьрта амир а, къеда а харжа шура гулъяре.\nДагестанан вилайятан коьртехь ву ад-Дагестани Абу СаIад, изза ву «Кавказ Имаратан» дозанал арахьара векал а.\n2016-чу шеран аьхка Петарбухахь оьрсийн ницкъаша леринчу операцехь веллалц, ГIебарта-Балкхаройчоьнан амир лаьттира гIебарто Шехбузов Залим. Цуьнан меттиг караийцира «Кавказ Имаратехь» дош лелаш волчу дозанал арахьарчу мехкашкахь векал волчу дагестанхочо Iабдул-Iазиза. Амма кхо бутт балале, оццу 2016-чу шарахь, чоьхьарчу къосамо ваьккхийтира иза оцу даржера. Мила ву тахана ГIебартах а, Балкаройчоьнах а, Кхарачойчоьнах а «Имратехь» жоп луш, хууш дац.\nНохчийн амира Абу Хьамзас шен йозанехь ца яьккхина ГIалгIайчоьнан вилаятан амиран цIе, амма боху, «Кавказ Имаратан» дозанал арахьарчу векална ад-Дагестани Абу СаIадна муьтIахь яц я нохчийн а, я гIалгIайн а вилайаташ. Иштта, хаамбина цунах амир вийраш Дагестан, Г1ебарта-Балкхаройчоьнан вилайаташ бен яц, аьлла.\n«Кавказ Имратера» къовсам\nАбу Хьамзина а, Iабдул-Iазизна а юкъабоьллачу цакхетамо гараяьккхина «Имарат».\n2015-чу шарахь дара Нохчийчоьнан вилайатан амира Абу Хьамзас «Кавказ Имаратан» къеде Костекски Iабдуллига Iабдул-Iазиз ШарIан кхеле валор дехча. Дозанал арахьарчу векало «Имаратан» ахча дойуш хилар мел нийса ду листа деза, бохура цо. Цхьа гулам хилира дов къастош, ткъа ца кхайкхийра цхьа а жамI а. Костекскис новкъарло йира цунна, цIеяхна волчу Iабдул-Iазизца ца эгIархьама.\nДерригено а Iабдул-Iазизан гонна некъ баьккхира Абу Хьамзина лен. Дагестананан вилайатан амира ад-Дагестани Абу СаIада, масала, – иза Iабдул-Iазизан гергара ву – бехкевира Нохчийчоьнан амир фитна даржо гIортарна.\nТкъа рогIера шайн амир Абу Мухьаммад Iела (Кебеков Iела-Асхьаб) кхелхича, дагестанхоша ца кхайкхира Нохчийчуьра «имаратхой» шаьш шайна лидер къасточу шурахь дакъалаца. Абу Хьамзас бахарехь, Гимрински Iусман (Сулейманов Мохьаммад) Дагестанан амир хаьржинийла цунна 2015-чу шеран аьхка "Кавказ центр" сайто яздича бен ца хиира. Оцу бахьанашца цунна яц лараме Гимрински коьртехь волчу хенахь кхоьллина йолу «Имаратан» шура.\nГимрински Абу Iусман (Сулейманов Iусман), "Кавказ Имаратан" кхоалгIа амир\nНохчийчоьнан вилайатан амираний, Дагестанерчу цуьнан накъостаний юкъахь керла конфликт иккхина кхушеран аьхка.\nБахначу беттан 23-чу дийнахь IsIamdin-о – иза ГIебартан, Балкхаройчоьнан, Кхарачойчоьнан цхьаьнатоьхначу вилайатан официалехь сайт ю, иза йиллинчара бахарехь – даржийра «Дозанал арахьарчу «Кавказ Имаратан» леррина дIахьедар». Iабдул-Iазиз емалвеш арахецна дара иза. Авторша хаамбарехь, иза вилайатан амир волчуьра дIаваьккхина, «Кавказ Имарат» могIаршкахь барт эгIорна.\nХаамо вас яйтина Нохчийчоьнан вилайатан амире. Цо кху беттан юххьехь шен дIахьедарца делла жоп. Шен резавацар кхаа бахьанийца дуьйцу Абу Хьамзас. Хьалхарниг – ГIебарта-Балкхарой-Кхарачойн вилайато ерриг а «имаратан» цIарх бина шен сацам. ШолгIаниг – Iабдул-Iазизан финансийн операцеш теллина яьхна яц хIинца а. КхозлагIниг – Iабдул-Iазизан агIоно къинтIера ца ваьккхина шена ша ши шo хьалха эладинаш даржош, вон вийцина Iабдул-Iазиз.\nХIУН ЛЕЛОШ Ю «КАВКАЗ ИМАРАТ»?\nШаьш дийриг муджахIидаша довзуьйту интернетехула, дукха хьолехь – «Кавказ-центр» сайтехула. Ду цуьнан кхин массех интернет-газета а: ГIебарта-Балкхарой-Кхарачойн вилайатан – IsIamdin, Нохчийчоь вилайатан – Checheninfo, Дагестанан вилайатан - Vdagestan.\nАмма дина тIелетарш ца дуьйцу «Кавказ Имаратан» прессо. ХIинца цо довзуьйту салафийан могIаршлахь нислуш долу лецарш я кавказхошна полисхошкара хуьлу гIелонаш. Оцу хаамийн хьасташ дукха хьолехь Оьрсийчоьнан пресса нисло.\nДуй иза «имаратхоша» кхин тIелетарш деш дац бохург? ТIаккха муьлхачу хьашташна йо цара наха лучу ахчанах харжаш?\nДагестанан амиро Абу СаIада шен цхьана кхайкхамехь бусалба вежаршка «Имратна» ахчанца гIодар доьху. Ткъа и ахча оьшу, боху, Шемарчу жихIадна.\nГарехь, кху муьрехь коьрта ду «Кавказа Имаратна» Шемахь тIом бар. Ткъа ахча оьшу герз а, барзакъ а эца, кхидолчу хьашташна. Ала дашна, Шемахь тIом бечу, кавказхойх йолчу "Джейш аль-мухаджирина валь-ансар" тобан амира аш-Шишани Салахьаддина къобалдира 2015-чу шарахь «Имарато» шен коьрте Гимрински Абу Iусман хIоттор.\nЦо мелла а гойту шина тобанна юкъахь зIенаш юйла, бакъду, тIахьо "Джейш аль-мухаджирина валь-ансаро" байIатдира 2016 шеран аьхкенналц террорхойн «Ал-Къаида» тобан декъахь лаьттинчу «Джабхат ан-Нусранна".\nСтенгахь еха «Кавказ Имаратан» урхалла?\nТхоьгахь йолчу информацица – Туркойчохь.\nБилггал цига дIабахана Къилбаседа Кавказера дукхахболу «имаратхой». Оьрсийчоьно дуккхаза а дехна Хонкаре уьш шега балар, амма тахана а уьш цигахь бу. Цхьаберш лийцира туркойн полицино 2016-чу шеран гурахь – Вадалов Асламбек, Газиев ТархIан, Саидов Махран, кхиберш. Цхьа дакъа царех сихха дIахийцира. Бисинарш а тарло мукъабаха, Оьрсийчоьно, я ша Кадыров Рамзана, экстрадици яр доьхуш латтахь а.\nШа, «Кавказ Имарато» халахетарца довзуьйту Туркойчуьрчу кавказхошкара хьал. Яхначу бIаьста Checheninfo-но довзийтира туркошлахь вехачу стеган кехат, цо бохура, Iедало ирчачу хьелашкахь беттанашкахь депортацин набахтешкахь кхобу Кавказера а, Юккъерчу Азера а мухIaжирш.\n«Кавказ Имарат а, ДАIИШ а»\nКавказ Имарат» «Исламан пачхьалкх» олучу экстремистийн тобанах яц: шайн дIахьедаршкахь ца боху «Имаратан» лидерша шаьш цуьнца ду.\nХьалха «Имаратехь» хиллачу Дагестанерчу цхьаболчу тIемалоша, 2-3 шо хьалха шайн вилайатах дIа а къаьстина, байIатдира ДАIИШ-ан лидерна ал-БагIдади Абу-Бакрна. Ткъа лурчах аьхка даьржира интернетехь, «Имарат Кавказан» массо а амираша тобадина ал-БагIдадина, аьлла. Тешаш массо а бацара цунах. Цу тIе, ГIебарта-Балкхарой-Кхарачойн амира Шехбузов Залима кхайкхамбира, ма гIо ДАIИШ-на кIел, аьлла.\nТахана «Кавказ Имаратан» хаамийн гIирсаша ца йо ДАIИШ-на критика. Амма къобал а ца до цо лелориг. «Имарат» царна ша-лаьтта тоба санна го. Бакъду, ца къаьхка уьш ДАIИШ-ан байракхна кIел къамелаш дечу Iеламнехан видео-кийсакаш шайн сайташкахула яржо.


Лахьан-бутт 13, 2015\nОьрсийчохь дахар бакъоларъярхой боцчу хьесапе кхачийна Кремло. Цо хIун дохьу, дика ду иза я эшна ду адамашна? Хаттарна жоьпаш ло Нохчийчуьрчу бахархоша.\nТахана эзарниш вайнахана билггал хууш ду мел тоьллачу Европан пачхьалкхаш а, могIарерчу бахархошка боцу бехк а,харцо ца кхийдайойтуш, само еш, мичча хена а орцахой хила кийчча, церан синтеман гIароллехь лаьтташ адамийн бакъонашларьярхой буй.\nИзза аьттехьа а ала дац Оьрсийчоьнна тIе а доьгIна боху цхьаболчара. Шайн хьажам кхетош цара боху : «пачхьалкх йоцчу пачхьалкхехь дан хIума дац бакъонашларьярхошна».\nНиколай паччахьан хенара шен дедас далийна масал а далош,хьехо болийра бакъонашларьярхой Соьлжа-гIалин кIоштерчу Дойкар-Эвларчу вахархочо Салмана. Мацах дахаран хьашт-дезарш луьстуш кхо-виъ стаг хиллачохь тахана иттаннаш хьукхмат-урхаллаш ю,амма низам,нийсо лар цаяр совдуьйлуш дIадоьдуш ду боху Салмана.\nСалман: « Тхан дедас дийцарехь, паччахьан хенахь пурстоп, юртда, молла уьш масех стаг ву бохура. Къола дар,чуволлар,дIахецар-дерриге а цара луьстуш дара бохура. Ткъа тахана,тIехьажам беш, дахаран дIахIоттам тидамехь латтош йоцуш хьукхмат-урхалла а яц,амма низам лардеш дац. Цу тIе хIинца кхуллуш кхин а ю. Царех хуьлуш цхьа пайда а бац…»\nСоьца къамел деш волчу Салманна гергахь Iедална муьтIахь,цуьнан куьйга кIел болу бакъонашларьярхой,Iедалдай резабар доцург нехан бала кхочуш белхой бац.Цундела цо уьш,алапаш а луш,эрна латтош лору.\nСалман: « Бакъонашларьярхо мила ву? Иза эрна латтош дарж ду-кх. Цо хIун до? Кехаташ яздок-кх. Пачхьалкх йоцчу пачхьалкхехь цара дан хIума мА дац. Кхузахь Нухажиев а коьртехь урхаллла ю.Цуьнан векал ву массо кIоштехь. Цара деш кIадда а мА дац и язораш кхоллар доцург. Хьуна бакълена а эшца,цара хьуна деш гIо мА дац,я дан уьш гуьнахь а бац.»\nДукхахболчу бахархошна ца хилча йиш а йоцуш,чIогIа оьшуш хета бакъонашларьярхой. Церан хьокъехь доцца къамел нисделла сан некъа тIехь,Висхан,Iумар аьлла шайн цIерш яьхначу Новр кIоштерчу бахархошца. Цу шимма хадам боллуш чIагIдо уьш оьшуш хилар.\nВисхан: «Ой,оьшу дера,бакъонашларьярхой. Нахана гIо дан а,бехк боцуш чувоьллинарг араваккхийта а..»\nIумар: «Бакъонашларьярхой ца а оьшуш меттиг ян а мА яц. Бе а бехк боцуш стаг хьийзош хилчахьа,оцу стега гIуллакхе хьажа,цуьнан хьашташ листа накъост ца веза? И ца хилча муха хуьлу иза? тахана орца ала стаг а воцуш хIакхара тIаIIийна чувуллур ву-кх. Даьлла хIума а долуш хьо чувуллуш хилча-м оццул даз а ца ло иза. Мискачу нехан гIортораш ю-кх бакъонашларьярхой.»\nМассо тIегIан Iедалан белхоша, могIарерчу наха дечу къамелаш ма-гайттара бакъонашларьярхой Оьрсийчохь, ца хилча йиш йоцу нехан гIортораш,агIончаш,царех доглазархой бу. Вайнаха далочу масалшца уьш бахьнехь дукха гIоьналлин орца кхаьчна хийла де эшначунна а, харц тIеIаткъам бечунна а.\nБакъонаш а, бакъоларъярхой а


Нохчашна шайн иэсах ца кхочу бала Швейцарин а кхочуш...\nШвейцари --Гашаева Зайнап, Швейцарерчу нохчийн архиван куьйгалхо\nМаьрша доцчу къоман иэс наха лардо\nШина тIеман къизаллин хроника ала мегар ду Швейцарехь схьайиллинчу Нохчийчоьнан тIаьхьарчу ткъех шеран истори гойтучу архивах лаьцна. Гойтучу боху дош кхузахь ша ма-дарречу маьIнехь далош ду, хIунда аьлча, нагахь санна кхечу архивашкахь хилларг-лелларг кехаташкахь а, тептаршкахь а дIадиллина латтош хилахь, цу шех Нохчийн олучу дукха хан йоцуш Боьрн гIалин уллохь схьайиллинчу архивехь дерриге а гойтуш ду – видеокадрашкахь, филмашкахь.\nИ болх кху тIаьхьарчу ворхI шарчохь дIахьош яра евзаш йолу нохчийн адамийн бакъонашларйархо Гашаева Зайнап, ДегIастанахь тIемаш болчу хенахь шен накъосташца видеотоьшаллаш гулдина йолу. Швейцарерчу Gesellschaft für bedrohte Völker, нохчийн маттахь аьлча "Кхерамехь долчу халкъийн юкъараллица" цхьаьнаболхаро кхоьллина ю и архив. Цуьнан чулацамах а, цу чохь гулйина мах бина ца валлал мехалчу материалех а лаьцна дийцира Гашаева Зайнапа Маршо Радионе.\nГашаева: „Вайн нохчийн истори а, вайн махкахь хилла тIемаш а диц ца далийтрахьама кхоьллина архив ю. ТIом боьдучу хенахь вайна тIехь бина болу ницкъ а, къизалла а ю цу тIехь гойтуш. Ас олу даима а, иза вайн къоман аз ду олий. Цу хенахь маьршачу наха оьрсийн эскаршна машаре йина дуьхьало а, тIемалой а, зачисткаш а ю цу тIехь гойтуш“.\nИ болх шега цхьанге балур болуш бацара бохуш дуьйцу Зайнапа, Нохчийчохь иттанаш наха шена накъосталла дина ца хиллехь. Уггаре а хьалха хьахабо цо цу накъосташлахь шеца „ТIеман йилбазмохь“ цIе йолчу цхьаьнакхетараллехь болх бинарш а, багарбина ца бовллал дукха хилла волонтераш а.\nГашаева: „Нохчийчохь дуккха а оьзда а болуш, майра а болуш накъостий бара сан, дуккха а зударий а бара. Тхо цхьацца зачисткаш хиллачу метте видеош яха доьлхучу хенахь тхо юха дийна цIа доьрзур ду я дац тхуна ца хууш хан яра иза. Оха ала а олура вовшашка, вайна хIуъу хилахь а, хIара вай беш болу болх вайн къоман историна оьшуш хIума ду, иза вайн тIаьхьенашна дуьсур долуш хIума ду олий. Церан массеран а цIераш яха суна цкъачунна ца лаьа, хIунда аьлча, царна кхераме хила там бу иза.“\nАрхивера материалаш ган таро ю историца а, юкъараллин проблемашца а белхаш бечу нехан. Ткъа иштта нохчийн къоман дукха хан йоцуш дIадаьллачуьнца бала кхочучийн массеран а.\nБакъду, уьш ган лерина дIавазвала веза, шена и болх стенна, мича Iалашонца оьцу бохург архиван урхалла дечарна хоуьйтуш. ХIунда аьлча, видеоматериалашна тIехь гуш ю хIинца а дийна болчу юкъараллин жигархойн а, тешийн а яххьаш. Цу нехан кхерамазалла ларйархьама и архив массарна а гойтуш интернете йилла цкъачунна йиш я урамехь вогIу-воьдуш чухIоттинчунна гайта а йиш яц.\nШа адамийн бакъонашларйархо Гашаева Зайнап кхерамазаллин бахьанашца тIаьхьарчу шерашкахь Швейцарехь ехаш ю. Ша Нохчийчуьра дIаяха дезнехь а, ша болийна болх битина яц ша бохуш дуьйцу цо. ХIунда аьлча, шина тIамехь нохчийн къоманна тIехь оьрсийн эскархоша латтийначу къизаллийца доьзна цкъачунна цхьанна а бакъонна тIе кхаьчна бац и бала лайна болу нах. Цундела бан болх тахана а шортта бу адамийн бакъонашларйархойн, боху цо.


Бусалба наха дуьненан Iилманехь йитина лар — Зори Ислама\nДуьне малхана гонаха хьийзаш хилар дуьххьара билгалдаьккхинарш Iилманчаш-Ибн аш-Шатир, Насир ад-Дин ат-Туси, иштта Шараф ад-Дин ат-Туси ву. Цара кхин а тобина «астроляби» олу стигалш толлу гIирс. Оцу гIирсаца билгалдахалуш хилла седарчий долу меттигаш а, царна юкъара барамаш а.\nМалхатIехьтаммагIашхилардуьххьарабилгалдаьккхинарг IилманчаАбуль-IаббасАхьмадибнМухьаммадаль-Ферганиву. Цуьнан IилмананбелхашЕвропехьвархI бIешарахьдешаранпособехьлелийна. ЕвропехьАльфраганусцIарцавевзашхиллавуиза, ткъамалхбалехьХьасибасанна.\nХими IилмананбухбиллархолорушвубархIалгIачубIешарахьваьхнаволуДжабирибнХаян, ЕвропехьГеберцIарцавевзаиза. Дуьххьаратайп-тайпанахиминоперацешбилгалъяхнацо: чекхдаккхар (перегонка), кристализаци, дерзар (возгонка), иэдалар (растворение), ишттацхьамогIахимичекипрепараташ: гоьтти, нашатырь, базараначо… Дуьххьарашен IилмананбелхашцаДжабирибнХаянакхетамбеллаокисленеха.\nМалхбузехь «Авиценна» цIарцIавевзашвуАбу IалиХьусейнибн IабдуллахI ибналь-ХьасанибнСина. Йовлушйолуцамгаршдуьххьарабилгалъяьхнаргвуиза, ишттадуьххьараанестезибилгалъяккхарехьахьалхеяьккхинацо. Кхинадуккхаатидамашбинацомедицинехь. «Лоьрийн Iилмананбакъонаш» аьллачу Iилмананбелханавторавуиза. Европехь, мединституташкахьпайдаоьцушхиллаюикнига. БецийндарбанашдуьйцушязбинабелхашабаццуьнанкIезиг.\nДуьххьараонкологинцамгарнаоперацийинарг Iилманча IалиибнАббасву, «Китабуль-Маликий» (Лоьрийнадерриге Iилманийнкнига) цIейолчумедицининэнциклопединавторвуиза. Оцу книги тIехь дуккха а цамгарш билгалъяхна автора: диетологи, фармологи, капиллярни система…\nПрощение долга бедняку →


"Э" Центрерчу бехкебечарна Дела тIе ца тоьа\nСтигалкъекъа-бутт 23, 2018\nНах байар, къизаллаш лелор, къоланаш дар, харц кехаташ дахар, иштта кхи долу а къиза зуламаш толлуш, кхелан кхеташо дIаяьхьира оршотдийнахь Нальчикерчу тIеман кхелехь. Оцу доллучу зуламашна бехкееш ю экстремизмана дуьхьало латточу "Э" Центран хиллачу куьйгалхочо Хамхоев Тимура урхалла ден тоба. РогIерчу ладегIаршкахь хилларг довзуьйту "Кавказ.Реалии" портало.\nКъизаллаш лайначу Назаров Амиле барт-хаттам бира. Кхиболу ницкъбинарш (уьш ву ворхI) я церан векалш ца баьхкинера кхелан ладегIаршка. Азербайджанхо а ву ша, ГIалгIайчохь гIишлошъяран бизнесехь къахьоьгуш а ву аьлла, дийцира кхелахошка Назаровс. Ши шо хьалха туьтмIаьжгаш йоьхначу наха лачкъийна дIавигинера иза. Коьртах тIоьрмиг а боьллина, тIе скотч а хьарчош.\nЦхьана маьттазчу аудиокъамеле ладогIийтира цуьнга, цул тIаьхьа, и къамел дийриг хьуо ву ала бохуш, тIелацийта а гIиртинера. Назаровс тIе ца дитира, тIаккха йиттира цунна, вуьйр ву бохуш, кхерамаш а туьйсуш. Нагахь ахь миллион сом шайна лахь, шаьш вуьтур ву хьо аьлла, ахча даккха а гIоьртира, тIаьхьо 800 эзар соьме охьа а бовлуш.\nЗакъалтна аьлла, бизнесхочуьнгара дIаяьккхира Auidi A6 машен а, пхоьалгIа айфон а.\nХьуо лачкъийнарш полисхой бара аьлла тешам хIунда бу хьан аьлла, хаьттинера цуьнга бехкебечийн адвокаташа. Царна тIехь хиллачу духарца а, цаьргахь хиллачу табелан герзаца а аьлла, хийтира шена элира Назаровс.\n"Уьш баккъал а полисхой бара аьлла, ян чIагIо юй хьан?"- хаьттича цхьахволчу адвокато, билггал ала ца хаьа шена аьллера бизнесхочо.\nБилгалдаккху, бехкевечу дерзорехь Назаров дIалаца кхайкхийнарг "Э" Центран куьйгалхо Хамхоев Тимур хилла хилар. Иза лачкъочу хенахь кхечу бехкебечаьрца а, бизнесхочуьнца а цхьана машен чохь хилла ву иза.И бакъ хиларан тоьшаллаш прокуроро кхелахошна хьалха охьадехкина.\n22-чу дийнахь кхеташонехь кхело листина масех дехар. Магийна бехкевечун вешина Цоров Мустафана адвокат хIотта оцу гIуллакхехь.\nИштта кхело ах тIечIагIдина прокуроро бохамхойн адвокатана Сабинин Андрейна дина арз. Полисхочо бахарехь, кхелехь оцу адвокато цуьнца сурт а даьккхина, Фейсбукерчу агIон тIе оьллина хилла, комментари а еш. Оцу йозан скрин еанера цо кхелан кхеташоне, гIуллакх листаран материалаш юкъа дахийта дагахь, кхело жоп делира цу дехарна.\nШолгIа арз бехкевечу Хандогин Сергейх хьакхалуш дара. Цуьнан масех дехар дара: Къилба ХIирийчуьрчу килсе далла Iамал ян вахийта ша аьлла а, ненаца а, зудчуьнца а телефонехь вистхила бакъо ялар а, юург эца цхьана шина сахьтанна ша аравалийтар а.\nЦхьана а дехарна жоп ца делира кхело. Митрополита Филарета ма аллара "ахь чохь динчу доIанна а лур ду хьуна Дала жоп, килсехь динчунна санна" аьлла.\nБехкевоьллинчу Беков Мохьмада а дийхира, наггахь цIенчу хIаваэ аравала шена магийтар. Кхелан кхеташоне балош чуьра арабахар тоаме ду элира кхелахоша.\nШена велла адвокат дIаваккхар дехнера "Э" Центран хиллачу куьйгалхочо Хамхоевс, цунна а жоп ца делира кхелехь.


Динул-Ислам - Шейх Салман - Дахарна бакъонаш\nШейх Салман. Хаттар - жоп.\nШейх Салман ал-IавдахI дуьненна а гIарабевлла бевзаш болчу Iеламнахах ву.\nДуьненахь дика а, вон а, атто а, хало а зеделла болчу Iеламнахах а ву иза.\nЦо яздеш долу а, олуш долу а хIума чIогIа пайдане, маслаIате хуьлу.\nТахана суна шуна довзийта луурш цо дина цхьадолу хьехарш ду,\nцхьана интернет-форумо шега жоьпаш лахьара аьлла дехар дича цо яздина долу.\nКъовларш юкъахь дерг соьгара ду, важадерг Шейх Салмана яздина ду.\nХаттар: Кхиаме долчу адаман куьцаш (амалш) хIун ду аьлла хета хьуна?\nЖоп: Кхиаме долу адам – иза собаре долу адам, къар ца луш долу адам ду; шена тIеIитталуш йолу халонаш ла́н кийча долу адам ду, шен Делах тешар гIел а ца долуьйтуш, ша шех тешар дIа а ца до́луьйтуш; даим хIума Iамош долуш, хуьлуш болчу хийцамашца до́гIуш хуьлуш, цхьана меттехь саца а ца соцуш, йа оцу хийцамашка ша ла́ла а ца дойтуш. Оцу массо хIуманал хьалха а, тIаьхьа а догIуш Дала аьтту бар а, Цуьнгара гIо хилар а ду.\nХаттар: Маца совца деза вай хийцадала гIертачура? Хуьлуш йолчу доьхьалонаша (адамаша а, хиламаша а) ахь хийцавала гIерташ хьоьгуш долу къа доьхьалонашна доьхьал хьоьгуш хуьлуьйту, ткъа иза ша́ оцу хийцамна дIадаха дезаш дара… Хийцавала гIертачура сацар бохург хуьлуш дан а дуй?\nЖоп: Дикачу агIор хийцадала гIертачура совца ца деза вай кхачамаллин дарже вай кхаччалц (ткъа иза-м хир доцург ма-дай, кхачамалла долуш цхьа АллахI бен ма-ваций). Хийцавалар социйла дац валарца бен. «Ахь Iибадат де ахь хьайн Далла, билггал дерг (Iожалла) хьайга кхаччалц». Сурат «Ал-Хьижр», 99 айат. (Хьой велла дIаваллалц Iибадат де аьлла Дала Шен пайхамаре (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), даим даржехь лакхаволуш, хIора дийнахь селханчул дика хуьлуш, Далла герга вахар хIора дийнахь алсамдо́луш хилар ду иза, ткъа иза дикачу агIор хийцавалар а ду).\nХаттар: Сайн дахар безаме (йа безамца) муха хуьлуьйтур дара ас?\nЖоп: Олуш долу дош дика хилийтарца а, велавелла-векхавелла хиларца а, кхечеран вонаш дицдан Iамарца.\nХаттар: Шейх Салмана лелош йолу спорт хIун ю?\nЖоп: Волавалар ду. Тоба вовшахкхетар нислуш хилахь наггахь футбол а ловзу со.\nХаттар: Шейх Салмане санна къамел а далуш, цуьнга санна хIума дийцаре а далуш хила хIун дан деза? Сайна хетачух сайца къамел дийриг муха кхетавалур вара соьга? Сайна хетарг тIе муха лацадалайтур дара соьга?\nЖоп: Юкъара ца волуш йоьшуш хиларца, адамашка ладогIарца а, хьекъале ойла йайтарца а.\nХаттар: Шен цхьаболу лаамаш, догдахарш адамана кхочуш хуьлуш ца хилар гича, шеца селхана цхьаьна доьшуш хилларш тахана шена хьоьхуш гича, ша тахана вехаш долчух къаьсташ долу дахаран «зезаг» цунна дезаш хилла хилча, дайна даьлла массо хIума аьлла цунна хеташ хилча…\nЖоп: Аьтту ца хилар а, кацаялар а дика хьехархо ву, адам шех Iемаш волу. Аьтту боцу стаг ву ца олу вай дуьнена тIехь, аьтту болуш стаг ву а ца олу вай; мелхо а даим къар ца луш дIагIерташ долу адам а ду, халонна хьалха юхадолий цуьнан карадоьдуш долу адам а ду олу вай. Хьекъале волчо цкъаъа догдилла ца деза. Шена тIе мел халонаш хIиттарх, цакхиамаш хIиттарх, даим тешна хила веза иза шена хьалха дерг дика хиларх. ТIейогIучу ханна даим дикачунга догдохуш, дикачунна тIетевжаш а хила веза иза.\nХаттар: Мас шо кхаччалц ю адамо шен ойланаш а, лаамаш а, дагахь дерш а кхочуш дан мегар долу хан? Цхьаъа хан юй цу балхана билгаляьлла?\nЖоп: Валарга кхаччалц ю. Хьо садоьIуш мел ву/мел ю, болх бан а, къахьега а, гIуллакх дан а аьтту бу хьан.\nХаттар: Массо адамаш политикахой хIунда хилла, пачхьалкхашна критика еш? Динан гIуллакх лелориш а, бераш а, хIокху лаьтта тIехь лелаш мел верг а!\nЖоп: ХIунда аьлча пачхьалкхено дерриге адамаш карадерзийна чулоцуш долу дела, доьххьара уьш дуьненчу довлучу хенахь дуьйна делла дIадовллалц!\nХаттар: Кегийчу нахана («юношески возрастехь» болчарна) хIун хьехар дийр дара ахь? Шайн дахаран оцу халчу муьрехь цара лелон дезарг хIун ду?\nЖоп: Дика ла́масташ (амалш, «привычкаш») Iамо а, кхолла а гIорта беза уьш. Шайн хан пайдане долчуьнца яккха еза, масала ешарца а, спортаца а, цхьана хазчу метте дахарца а. Баккхийчерах пайда эца беза цара, церах Iама а беза уьш. Вочу амалех ларбала беза уьш: сигаьрка озарх а, зудаберашка хьежарх а, компьютерни ловзарш марздалийтарх а, телевизорга дукха хьежар марздалийтарх а, иштта кхидIа а.\nХаттар: Даим лаам хилла бара сан, дагчохь хилла дара сан, дешар дешна хир ю-кх со бохуш, лаккхара тешаллаш-дипломаш долуш. Делахь а и сан лаам со йалале хьалха белла дIабелира.\nАрахьарчу махка деша бахийта хIоттийначу къовсам юкъахь йара со 9 бутт хьалха, делахь а Дала яздина ца хиллера иза суна. Суна тIехIиттина болчу хиламаша новкъарло йира суна сан лаамаш кхочуш хилийтарна. ЧIогIа халахийтира суна иза, йилхира со. Делахь а, айса сайга олура ас, диканна хир ду иза суна олий, хIунда аьлча оцу юкъа йахале а, йаханчул тIаьхьа а дуккха «истихара» а динера ас. ХIетте а дагахьбаллам биссина сан. Дикачуьнга чIогIа догдохуш-м ю со, реза а-м ю со… Сайн чевнна дарба хир долуш, сингаттам дIаайбийр болуш долу хьехар каро лаьара суна сайна хьоьгахь, тхан дика да, Шейх Салман…\nЖоп: Хьайн дахар а, хьайн тIаьхьло а цхьана Iалашонна чудерзадей ма хилийта, и Iалашо хьоьга кхочуш ца йайелча массо хIума доьхна дIадер долчу кепара. Хьайна ца хиллачуьнан меттана ахь лело мегар долуш дуккха кхидолу хIуманаш ду хьуна. Дуьненахь цхьаъа хIума дуй-те аьлла хьал ду, ша́ дан ца луш диссича шен меттина кхин дан хIума доцуш. Хьайна чура хьайн лаам, хьайн дагахьдерг юха самадаккха. Хьайн аьтту болчуьнца, хьайга далуш долчуьнца хьайн болх бе. АллахIа хьайна гIо дийр хиларх а, Шен комаьршаллийца а, Шен ницкъаца а Цо хьуна луург кхочуш хуьлуьйтур хиларх а билггал тешаш хила.\nХаттар: ХIокху дахарехь вайн баккхий лаамаш бу, догдахарш ду, тIегIертарг ду. Цхьаволчунна лор хила лаьа, вукхунна инженер, вукхунна кеманхо, и.кх.дI. Делахь а цкъацкъа иштта хIара хIума догIу коьрте: «Дуьне дIадер долуш ду… Ткъа къахьегна хIун до?». Ахь хIун хьехар дийр дара тхуна?\nЖоп: Дуьне дIадер долуш хилча вай мелла а сиха ве́шан лаамаш а, догдахарш а кхочушдан хьовса деза, шариIатца уьш догIуш мел ду. Валар тIеда́ре хьоьжуш охьа а хевшина Iен ца деза вай.\nХаттар: Со хьо санна муха хилалур ю?\nЖоп: Массо хIуманна цхьатера долу ши адам Дала кхоьллина дац. Дика а, кхиаме а, лаккхарчу дахарехь а хилалур ю хьо собаре хиларца а, ешарца а, хаза гIиллакхаш а, дика амалш а ахь хьайна марзйарца а.\nХаттар: Хьо даим цхьа синтем болуш, синпаргIато йолуш го суна. Хьуна тхуначул дика ма девза хIинца вайна гонаха хуьлуш дерг. Къемат де хIоттаран билгалонаш а ма евза хьуна. Шейх, къемат де хIоттарх лаьцна даим дукха ойланаш еш ю со, сайн цIийнадас цхьа хIусам оьцур йара аьлча йа тIейогIучу хенах лаьцна цо цхьа хIума аьлча сайгахь цхьаъа шовкъ йолуш ца хета суна, дуьне дIадаьлла даьлла аьлла хеташ хуьлу со. ХIун хьехар дийр дара ахь суна? И сан хьал а, и суна хетарш а нийса дуй-те? Шейх Сафар Хьавалийс яздина жайна а дешнера ас, цу тIехь цо бохура «оьгIазлонан де» 2012 шарахь хила мегаш ду.\nЖоп: И хьан хьал оьшучул сов ду, дозанал тIехдаьлла ду. Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла ма ду: «Нагахь санна шух цхьанне керахь синтар а долуш Къемат де тIехIоттахь, шега иза дIаде́луш хилахь дIадоьйла цо иза».\nХаттар: Долалуш долчу керлачу шарца хIун хьехар дийр дара ахь суна? Керла шарна муха кечам бийр бара ас, муха тIелоцур дара ас иза? Дахаран агIонашкахь ас хIокху шарахь дича дика хир долу хIуманаш дуй хьан суна дийца?\nЖоп: Къахьегарца а, дахарца забаре ца хиларца а хьехар хир ду сан хьуна. Дика амалш, хаза гIиллакхаш кхолладалийта хьайгахь эра ду ас хьоьга, масала ешар а, дикачуьнга догдахар а, низамехь хилар (къепе ларйеш хилар) а, цIано ларйеш хилар а, хIума хаза лелор а, хаза дош олуш хилар а…\nХаттар: Даим дикачуьнга догдахар а, дикачу агIор ойла йар а дуьйцуш хуьлу хьо. Шейх, хIокху ойла йохош болчу даймахкахь сирла хьажар мичара дера ду?\nЖоп: Мел чIогIа долчу боданашкахь а карайо дикачуьнга догдохуш волчунна шех тассавала серло, иза мел жима елахь а.\nХаттар: Сайн ненаца йолу сайн юкъаметтиг хийца муха хуьйцур йара ас? Цхьайолчу хенахь суна чов йеш долу дешнаш олу цо. Ас цкъацкъа доьхьал жоп ло, цкъацкъа хIумма ца олуш IадIа со, тIаккха сайлахь цо аьлларг дагадогIий йоьлхуш Iа со…\nЖоп: Кхечара вайх лаьцна олуш дерг оццул чIогIа дагах кхоьтуьйтуш тIелаца ца деза вай. ОьгIаз ваханчохь цхьаъ ала тарло цхьамма, ойла хьевзинчохь ала а тарло, шайна баккъалла ала лууш а доцуш, шаьш цунах тешаш а боцуш… ХIума тIех муха долуьйтур дара а, диц муха дийр дара а Iамаде хьайна. ОьгIаз ваханчохь иштта сиха олуш долчу дешнашкахьа догкIеда а ма хила.\nХаттар: Вайн юкъараллехь хIоьттина лаьтташ проблема ю, дуккха хьелашкахь майра шен зудчуьнца сапаргIат ца хуьлу, йа зуда шен майрачуьнца синтеме ца хуьлу. Доцург дац ас дуьйцург, гуш дерг ду, наха вовшашлахь хьехориг ду. Майрачунна цхьа зуда гича, башхула яц иза муьлхха махкара елахь а, муьлхха болх беш елахь а, сихонца мохь хьокху цо: «Хьажал, неха зударий вайн зударий санна бац!» - олий. Вай зуда ялорехь, йа доьзал кхолларехь цхьа сакхт ду-те? Йа тхуна гуш доцуш цхьа кхин сакхт ду-те цигахь?\nЖоп: Доьзалан уьйр куц хаза хиларца хIоттаелла зIе яц. Вовший тешаме хилар, цхьаьна дика дахар дIадахьар, вовший гIоьнчий хилар, вовшашна синтем хилар, хIинца долуш долчуьнца а, тIедогIу долчуьнца а дика накъостий хилар, бераш кхиор, дика доьзал кхоллар… (и маьIнеш дукхах болчарна девзаш дац, йа уьш лелош дац; доьзал кхоллар куц-кепан хазаллийна тIехь лаьтташ ду). Доьзала хIоттам чIогIа кхераме сакхташ долуш бу вайн.\nХаттар: Дуккха юхайийлинчул тIаьхьа, кхоьруш Iийначул тIаьхьа, хьан йоI (хIара хаттар деш йолу йоI) маре йоьдуш ю… Сайн дахаран некъ сайца цхьаьна дIабахьа ас лехна волчуьнца суна хила лууш, ас дукха лехна долу хIуманаш массо кхочушхилла дац со маре йоьдучуьнца. Оцу балхо со гIеххьа гIайгIанехь латтайо. Делахь а, хIума массо агIор кхачамалла долуш ца хуьлу дела, сайна кхаьчначунна реза хилла со.\nИ сайн керла дахар ас нийса дIадолор долуш, суна цу балхана пайдане хир долуш, гIо дийр долуш, суна дан хьехар хир дарий хьан?\nЖоп: «Хазалла а ца хуьлу кхачамалла долуш». Хьо хьой а яц массо хIума дика долуш, массо агIор кхачамалла долуш («совершенная» яц хьо а). Хьайн дахаран накъост (хIусамда) дикка вовза веза хьуна, тIаккха хьекъале юкъаметтиг лелон а еза ахь цуьнца. Иза оьгIаз вохуьйтуш, цунна ца де́зош долу хIуманаш хIун ду билгалде хьайна, дикка церах кхета а хьажа, хьайгара уьш ца довлийтархьама. Доьзалан дахарехь болу кхиам («успех семейной жизни») хIума могуьйтуш, тардолуьйтуш хиларца а боьзна бу, ойла даим дика хилийтарца (аьлларг а, лелларг а, даьлларг а вочу агIор ца туьдуш, дикачу агIор тидарца) а боьзна бу, хьайна доьхьал хир долчу хIумане ца хьоьжуш даим дика деш хила хьан ницкъ кхачарца а боьзна бу.\nХаттар: 1 шо кхаьчна доьзалхо ву сан. ХIинце дуьйна, Къуран цунна дезар долчу кепара муха кхиор вара ас иза? Къуран дагахь Iамор мас шо кхаьчча доло мегар ду цунна?\nКхин а, хьуна хетарехь, доьзалан дахар кхиаме хиларан къайле («секрет успеха семейной жизни») хIун ю?\nЖоп: Доьзалан дахар кхиаме хиларан къайле безам а бу, хIума тардолуьйтуш-могуьйтуш хилар а ду, саццаза хьоьгара хуьлуш долу дика а ду.\nХьайн доьзалхочунна безам ло хьайгара. Цуьнан кхиаре хьаьжжина Iамаде цунна Къуръан а. Кхетош-кхиорах («воспитаних») лаьцна цхьа киншка а еша.\nХаттар: Божабераш а, зудабераш а (кегийнах) вон лелаш хилча, муха хIун лело деза цаьрца уьш дика хилийта? Ахь муха юкъаметтиг лелайо хьайн берашца?\nЖоп: Со царна герга хила хьожу, цаьрца цхьаьна цхьадолчу хIуманца самукъадаккха хьожу, церан доттагIий бовза хьожу. Со цаьрца (сайн берашца) кIеда-мерза хуьлу. Ас церан лерам бо. КIезга елахь а церан дикчу агIонашца йа дикчу гIуллакхашца уьш хаста а бо ас. АллахIе доIа а до ас, уьш нийсонна тIенисбар доьхуш, царна дикалла йоьхуш.\nХаттар: 5 шо кхачаза долчу берашна Пайхамар везар а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), цуьнан асхьабаш а безар а муха марздийр дара-те?\nЖоп: Царна хаза дийцарш дийцарца а, церан хьекъалца йогIуш йолу нашидашка (иллешка, назманашка) ладогIийтарца а, шайн леларца аш гойтуш долчу хазчу масалца а, пайхамарийн а, асхьабийн а дикаллаш царна юьйцуш хьехорца а.\nХаттар: ТIе а ца теIош, девнаш а ца деш, сайн кIантана дин дезар а, дика хIума лелор а муха марздийр дара-те ас? Со шена тIаьхьара яьлчахьана аьлла а доцуш, со дIасецчахьана аьлла а доцуш, шена лаа лууш цуьнга шен хенахь ламаз муха дойтур дара-те ас?\nЛаккхарчу гIуллакхашка лаам болуш а муха хуьлуьйтур вара-те ас иза? Ас лелочунах хуьлуш долу жамI (результат) нисса бIостанехьа дерг а ца хуьлуьйтуш, дов а ца деш, ешар а, хIума довзар а муха марздийр дара-те ас цунна?\nХьуна хаийта боху ас, сан кIант хIинца а вакхош бен вац, делахь а иза кхиорехь сайн дIайолайалар доьххьара дуьйна нийса хилийта лаьа суна.\n(Иштта хила еза дика нана а, дика да а, хьалхе дуьйна шен берийн кхиарца а, дахарца а, леларца а бала кхочуш, хоттуш, йоьшуш, шена оьшург нийсачу некъаца довза гIерташ. Олхазар)\nЖоп: Вай ве́шан берашна герга хила деза. Цаьрца забар еш хила деза вай, царна вай доьзуьйтуш а хила деза вай. Церан кхолларехь керла долу хIума довза гIерташ а, церан леларехь керла дерг довза гIерташ а хила деза вай. МаьIне долчу хIуманаш тIехь вай лелош болу некъ кхетор хила беза. Масала, ламаз схьалаьцча, цуьнан хьукм довзийта деза берашна, церан дахарехь цо беш болу дика Iаткъам а бовзийта беза, и.кх.дI.\nХаттар: Жимчу стагаца («юноша») лелон беза нийса некъ хIун бу? Цуьнан леларехь дика агIонаш муха хилайталур ю?\nЖоп: Цунна хьой езар йолу бахьанаш лело деза ахь. Цуьнца забар еш хила а еза хьо. Дикка цуьнга ладогIа деза ахь. Цуьнан синхIоттам бовза а беза хьуна, цунна дезарг довза а деза хьуна. Иза ша шех тешийта веза ахь. Шайн леларехь шу дика масал хила а деза цунна.\nХаттар: Бусалба динца а, шен деца-ненаца дика хир волчу кепара а сайн доьзалхо кхиорехь суна гIо хир долу хьехарш эшара суна хьоьгара… Шен цхьа шо кхаьчначу хенахь дуьйна даим тхох леташ хуьлу иза, тIара туху, йа шена уллера хIума тIеластайо. Тхо цкъаъа шога хилла а дац цуьнца.\nЖоп: Вайн проблемех цхьа проблема ю (йоккха проблема! жима а йоцуш) вай еша ца ешар, бераш кхетош-кхиорехь вай ваьшна бевзаш болчу кIеззигчу хаамашна тIетовжар, йа вай кегий долчу хенахь вайн дай-наноша вайна хьоьхуш хиллачунна тIетийжаш Iар (кхин совдовла ца хьовсуш). Кхетош-кхиорах («воспитаних») лаьцна цхьа масех жайна деша лаьа суна ахь, хьайн доьзалхочуьнан синхIоттам бовза гIорта а лаьа суна хьо, цуьнца юкъаметтиг муха лело еза довза гIорта а лаьа суна хьо.\nХаттар: АллахIах лаьцна бераша деш долчу хеттаршна жоп муха дала деза оха, масала кхачамбацарех цIена волчу АллахIан куц-кеп муха ду бохуш долчу хаттарна жоп муха дала деза оха?\nЖоп: АллахIах тешаш болчарна Иза ялсамани чохь гур хилар довзийта деза царна. Делахь а, адамашна цхьанна а ца хаьа (йа хаийла а дац) Цуьнан куц-кеп муха ду. «Массо агIор чулоцучу кепара вовзийла а дац царна Иза». Сурат «ТIо́хIа́», 110 айат.\nХаттар: Волалуш волчу яздархочо шен яздар туодархьама хIун дан деза?\nЖоп: Цо дуккха еша еза, еша еза, еша еза! Яздархо ешархо ву цкъа доьххьара.\nХаттар: Айса ешна ерг, сайна хезна дерг а алссам дагахь муха латталур ду соьга?\nЖоп: Юх-юха ешарца а, пайданаш дIаяздарца а, маьIне долчух лаьцна йоьшучу хенахь дикка тидам тIебахийтарца а.\nХаттар: Ша́ кхиаме хилийтарх («ша́кхиарх», «саморазвитих») лаьцна долчу жайнех лаьцна хIун аьлла хета хьуна, Iаьрбийн матте гочдина долчу? Ахь церах дешна долу жайнаш муьлхарш ду, муьлхарш деша эра дара ахь тхоьга?\nЖоп: Масийтта жайна дешна ас церах. Пайдане ду уьш, хIунда аьлча адамашна зеделла долчунна тIедоьгIна ду уьш.\nХаттар: Сайца ешаран говзаллаш кхиорехь хIун лелийча дика хир ду ас, тIейогIучу хенахь ас даим лелош суна дезаш долу хIума хир долчу кепара и ешар? Ешаран дуккха долу пайданаш хилийта лаьа суна сайна…\nЖоп: Хаза а долуш, хьан лаамашца а, хьан чомаца а догIуш долуш долчу кегийчу дийцарш тIера дIадоло мегар ду ешарна марзвалар. Хьой марзваллалц йолчу ханна, доьххьара йолчу юкъахь, оьцуш долу жайнаш (киншкаш) а кегий хилийта, йоьшучу хенахь дукха къахьега дезар доцуш.\nХаттар: Соьца цхьа Iеса хIума ду, цунах дIакъаста лууш а ву со… Тоба до ас, юха а и хIума до́лу соьгара, тоба до ас, юха а и до́лу соьгара… Хьоьгара хьехар эшара суна, Шейх.\nЖоп: Гечдар доьхучара а, тоба дечара а саца ма саца хьо, и хIума хьайгара эзарза до́луш хилахь а…\nХаттар: Сурат дешначул тIаьхьа «СадакъаллохIул-Iази́м» алар муха ду, ламаз тIехь, йа вуьшта а?\nЖоп: ХIумма дац и аьлча.\nХаттар: «Шайн хьашташ кхочушде уьш къайлахь латторца» бохучу дешнех лаьцна хIун аьлла хета хьуна?\nЖоп: И дешнаш Пайхамаран (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хьадис ду аьлла дийцина ду, цуьнан иснад вон иснад дац. Ткъа цунах лууш дерг – кхайкхийча зен хуьлуш долу хIуманаш ду. Цундела хилла Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша цхьанхьа тIаме ваха араволуш хилча, шена луург цхьана кхечу бахьанца хьулдеш.\nХаттар: Музыкин (эшарийн) хьукм хIун ду? Цхьаболчара иза мегаш ю олу, цхьана кхечу кепара олуш берш а бу. Iеламнахана юкъахь иштта къевсина хIума дуй иза? Делахь, муха ду иза?\nЖоп: ХIокху хаттарехь масех агIо ю:\n1 – ДегIан лаамаш меттах бохуш йолу эшарш (хуьлийла иза шен дешнашца, йа хелхаршца) хьарам хилар тIехь цхьаъа къовсам бац, уьш хьарам ю массо Iеламнехан бартхиларца.\n2 – Хаза аьзнаш, масала хинан гIовгIа, диттийн гIовгIа, мехийн гIовгIа, иштта кхидIа а – уьш дерриге Делан хаза кхоллар ду. Церах тера ду адамийн хаза аьзнаш а, церах тера долу кхидолу аьзнаш а. (Уьш хьарам дац бохург ду иза).\n3 – ЛадогIа лаам а боцуш цхьа хIума хазар зене дац (къа хуьлуш хIума дац). ЛадогIар ду зене дерг.\n4 – Iеламнаха тайп-тайпана дийцина дерг кхидIа дерг ду, и лакхахь дерг а доцуш (дегIан лаамаш меттах бохуш йоцу эшарш а, вон лаамаш а, вон ойланаш а кхоллайолуьйтуш йоцу эшарш а, музыкийца цхьаьна лоькхуш хилча). Дукхах болчу Iеламнаха уьш а магийна яц.\nХаттар: Зударий цхьанакхетачу меттигашкахь гIийбат дар саца муха лур дара-те? Соьга айса сайн дола дало, делахь а чохь берш гIийбат деш хуьлу, царна юкъахь сан гергарнаш а хуьлу, со хьала а гIаьттина дIайахар нийса хир дац.\nЖоп: Нагахь санна хьо иштта йолчу меттера ара ца йолуш соцуш хилахь, дуьйцуш долу хIума кхечунна тIе дIахьовзо хьажа, мегаш долу хIума дийца хьажа. Шайна гIийбат деш болчу нахана хьайлахь гечдар а деха.\nХаттар: Суна хаьа хIокху гIулкхах лаьцна яьлла йоккха гIовгIа йарий. Делахь а, ас айса хьоьга хатта а хаьттина, ахь суна жоп луш хилча, цхьа ша-тайпана хIума ду иза суна. Вина де даздар мегаш ду-те йа мегаш дац-те? Довзийтахьа суна иза.\nЖоп: Бакъду иза. Ас мосуьйттозза аьлла дара, цхьана (жимчу) кIанта йа (жимчу) йоIа ша вина/йина де даздар мегаш долчу хIуманашна юкъадогIуш ду, Iибадат хила цхьаъа агIо яц цуьнан. Ткъа цхьаъа хIуманна «бидIат» (керла юкъадаьккхина мегаш доцу хIума) олийла дац нагахь санна иза динца доьзна хIума делахь бен, йа АллахIана герга вуьгуш лелош долу хIума делахь бен.\n(Билгалдаккхар: Цхьаболчу Iеламнаха ца магадо вина де даздар, иза «бидIат» ду олий. Цундела боху Шейх Салмана кхузахь, кегийчу бераша шайн и де даздар Iибадат ларалуш хIума дац, цара иза шайна цунах ме́л хуьлу аьлла деш хIума дац, йа Далла герга баха гIерташ деш хIума дац, мелхо а иза «Iадаташца» (Iибадат ларалуш доцу дахарера хIуманашца) доьзна ду. «БидIат» - Iибадатца доьзна долчу хIуманна бен ца олу. Ткъа баккхийчара-м и берийн ловзарш ишта́-вуьшта́ лелор дац. Олхазар)\nХаттар: Кехат тIехь зорба тоьхна долчу Къуръан тIера доьшуш хилча а, электронни Къуръан тIера доьшуш хилча а цхьатерра ме́л буй Къуран дешарна?\nЖоп: ХIаъ, и шиъ цхьатера ду. Ткъа дика хуург АллахI ву.


Нохчийн маттахь «вистхир ву» Онегин\nОьрсийн литературин классикан Пушкин Александран дуьненахь а гIаръяьлла евза «Евгений Онегин» поэма нохчийн матте гочйина Хатаев Хьусейна. Цуьнан болх литературин «Вайнах» журналехь зорбане баьккхина.\nМасех де хьалха Хь.Хатаевн болх бовзийтарна лерина цхьаьнакхетар а дIадаьхьира А.Айдамировн цIарахчу республикин Къоман библиотекехь. Цигахь дакъалецира Iилманан а, кхоллараллин а интеллигенцин векалша. Суьйре дIаяьхьира Нохчийн Республикин халкъан яздархочо Ахмадов Мусас.\nХь.Хатаевс дийцира: «Евгений Онегин» поэма гочъян халкъан яздархочо Ахмадов Мусас дагадаийтира суна. Иштта дIаболийра ас цу тIехь болх. Говзар гочъярехь, уггаре а халачех дара – оьрсийн классикан меттан хатI лардеш хила дезар»\nПоэта, гочдархочо Ахматукаев Адама билгалдаьккхира, говзарш гочъяр иза аттачех гIуллакх цахилар.\n– Вайна массарна а школехь дуьйна дика евзаш ю «Евгений Онегин» поэма. Оьрсийн литературин классикан Пушкин Александран оцу говзарехь хаалучу мукъамна Iамаделла вай. Цундела, нохчийн матте яьккхинарг схьаэцча, тамашийна хета тарло цхьаболчарна. Муьлхха а говзар гочъечу хенахь цуьнан маьIна гайта а, цуьнан шен мукъам ларбан а хьажа везаш хуьлу. Хатаев Хьусейна бинарг боккха болх бу. Цо и говзар гочъяр вайна мехала ду, цунах вайна хаза кхаъ а хилла, – элира цо.\nВайн республикерчу Нохчийн меттан а, литературин а хьехархойн Ассоциацин председатела Бергоева Айзас элира:\n– ХIара гочдар арахецар нохчийн меттан хьехархошна хаза кхаъ бу. Вайна ма-хаъара, оьрсийн шайн къоман гIиллакхаш ду. Ткъа Хьусейна нохчийн Iадаташца йогIур йолчу кепара гочйина и Пушкинан поэма. Тхуна доккха совгIат дина ахь, Хьусейн.\n«Евгений Онегин» поэма нохчийн маттахь хилар боккха кхаъ хилла Х,Нурадиловн цIарахчу къоман театран актерашна а. Поэмин нохчийн маттахь йолчу тексташна тIехь къахьоьгуш бу театран актераш. Юьхьенца атта ца хилахь а, «Евгений Онегин» поэмин нохчийн маттахь постановка хилар доккха гIуллакх ду аьлла тешна ду вай, вайн республикин литература езачу бахархошна а, театран историна а гергахь. Оьрсийн классикин гочдар нохчийн маттахь хаза таро хиларо кхин цкъа а тIечIагIдийр ду нохчийн мотт, таронаш яккхий йолуш, токхе, хаза мотт хилар. Вай хьоьжуш Iийр ду спектаклан премьеран горгали бекаре.