"Терек" эшийна "Ахмато"\n"Ахмат" текхийна" баха долийча?..\nКадыров Ахьмадан цIарх фонд, маьждигаш, урамаш, тIеман дакъош, клубаш... ХIинца футболан «Терек» клубах а эли «Ахмат».\n«Вайн пхенашца лела Дайн цIена нохчийн цIий! Вайн дегнашчохь – Ахьмат цIе!!! АллахIу – акбар!» - яздо инстаграмехь клубан президенто, мехкан парламентан спикеро Даудов Мохьмада.\nНохчочун цIий цIерша муха цIиндо кхеташ дацахь а, Даудовн воккхавейла ду – клубан «лараме президент» резахилла шен ден хьомара бинчу хийцамна.\n«Сийлахь-Везачу Ахьмад-Хьаьжин цIе – иллешкарчу стеган, шен къам а, Оьрсийчоь а дуьненаюкъарчу терроризмах кIелхьараяьккхинчу, миллионийн дахар Iалашдархьама, шен са дIаделлачу стеган цIе лелош йолу клуб дахначу шерашкахьчул бIозза дика ловза декхаре ю!» - яздина Кадыров Рамзана.\nХIинцале йовзийтина Даудовс клубан керла эмблема а – туьрса чохь - буьрка, гонах - нохчийн бустамаш.\nЦIе хийцийта резабоцурш а бу. Масала, «ВКонтакте» машанехь фан-клуб ю «Терек», шен цIе ца хийцарал совнаха, вовшашка дуьхьало яре кхойкху 35 эзар гергга волчу фанато.\nИштта дукха бу хийцамна резабоцурш Фейсбукехь а.\n«Хези. Халахийти. Яц хIинца суна езаш хилла тоба. Сатуьйсу, цIе хийцарца ир-кара а хIиттина, Соьлж-ГIалин футболхой, Кадыров Рамзана ма-аллара, хьалхачул бIозза дика ловзаре», - яздо махкахь дика вевзаш волчу журналисто Караев Руслана.\nХажбеков Булата боху, «харцдерг ца дийцича, суна республикехь ас къамел диначех стагга а ца нисвелла цIе хийцийта лууш, массара а олу, оьрсийн мотт кIоргга бу хIуъа а маьттаздаккха, маьхьарий хьоькхучу хьовсархойн, кхечу клубийн фанатийн, батош дIакъовлалур ма яций».\nФазиль Тонайс боху нохчашка, «шу дуьнентIехь дуьххьара ду-кх политикан цIе футболан клубна туьллучех».\n«Цхьаболучу кортош боцучара, тIаьхьалонан ойла а ца еш, хьаькамийн меракIел гIертаро дог тIекIалдоккху. Церан эхь самадаларе сатийса а ца оьшу. Царна коьртаниг, мотт хьокхуш дика а хьаьвзина, шайна луш йолу «пираьнк» схьаэцар бен а дац», - яздина Фесбукехь Апаев Абуезеда.\nБIеннашкахь ду и тайпа резадацарш массо а интернетан машанашкахь тахана.\n«Терекан» фанаташлара божарий хилла ца Iаш, зударий а бу бина хийцам новкъабеана.\nХIун ду цIе хийцарх, «Ахмат» цIе стенна мегаш яц хьуна, хаьттира Маршо Радионо доггах футбол езаш а, евзаш а йолчу Заретига. «Ахмат» генарчу гIаланашкарчу стадионашкахь хийрачара, нехан фанаташа, маьттазчу маттахь гезъяха йолийча муха хир ду, ойла а ца йина «Терекан» цIе хийцинчара, боху цо.\nЗарета: «ЦIе хийцарх хIун нислур ду? Ахьмад-Хьаьжин цIарх шортта урамаш ду, объекташ ю Нохчийчохь. «Ахмат-Арена» ю, футболан клубан коча ца баханехь хIумма а дацара.\nКхана Iуьрре дохко ма бовлахьара уьш. Кхечунхьара ловзархой оьцуш, ловзар лакхадаккха гIертар бу аьлла хета суна. Амма бакъду, хийлазза девнаш хезар ду вайна, ловза арахьарчу стадионашка бахча. Питанаш хир дуйла, ойла ян а ца йина теша?\nЦIе хийца дагадеанчуьнга хоттур дара ас: хьо хIун ойла еш вара, оьрсийн матте дирзича муха хир ду къамелаш, «Ахмат» эшийча, «Ахмат» текхийна», бохуш, дуьйцур ду, цуьнан ойла ян а ца йина?\nЭзарнашкахь дехарш дина боху. Ца дина. Ма боттийша пуьташ. «Со гIур вац церан ловзаре», «цIе юхаялаяллалц, со гIур вац», яздо. Нахана луург хIун ду а ца толлуш, кабинеташ чохь болучийн лаам эзарнийн лаам бу аьлла ца хета суна.\nТахана вай дуьйцур ду, вайга тахана хийца-м лур дац хIумма а. Суна халахетта. Суна санна халахеттарш эзарнашкахь бу. Эзарнашкахь «Терек» шен цIарх яккхар халахеттарш бу-кх».\nМахкарчу фотболан клубан цIе дуьххьара а, я шозлагIа а яц хуьйцуш: вайнах махкахбаьхначу шерашкахь олуш хилла цунах цкъа «Динамо», тIаккха – «Нефтяник». Официалехь турнирашкахула лела а йолалуш, «Терек» цIе тIеэцнера 1958-чу шарахь.\nФутболан тIаьххьара сезон ерзийна Оьрсийчоьнан премьер-лигин 5-чу меттехь. Ткъа куьйгалхой реза бац – хIунда аьлча, Европан Лиге ца кхачаелла клуб. ХIинцца хийцина тренер Рахимов Рашид. Цуьнан метта схьаэцна Оьрсийчохь дикачех ларалуш а, кхаа шарахь «Краснодар» клуб хьалаоьзна а волу Кононов Олег.\n«Тереках» «Ахьмад» баха долон дуьсург цхьажимма хIума бен дац – низамца а догIуш, Премьер-Лигин куьйгалло тIечIагIбан беза Даудовс-Кадыровс бина хийцам.\nДикка хан яра клубан цIе хийцарх кхайкхамаш бан болийна а. Цуьнан агIончаша гурахь дуьйна а долийра иза. «Терек» цIеран метта «Ахмат» тиллар доьхучу петицина буха куьйгаш лехьо а доладале элира клубан инарла директоро Айдамиров Ахьмада – иза Кадыров Рамзанан стунваша ву – цIе хуьйцур йолуш ю.


Оьрсийчоь -- Москох оппозицин акцин декъашхо лаьцна полицино, 06Стиг2013\nАдамийн бакъонашларъярхошна а, журналисташна а, адвокташна гIело яр соцуш дацара Оьрсийчохь 2012-чу шарахь. Къилбаседа Кавказехь дIахьош йолчу лерринчу операцешкахь хаддаза йохош яра адамийн бакъонаш. ТIеман тобанаша тIелетарш до ницкъаллин структурийн белхахошна а, меттигерчу Iедалшна а, ткъа иштта маьрша бахархошна а аьлла ду Amnesty International организацино кечдинчу рапорта тIехь.\nAmnesty International – Дуьненаюкъара амнисти – Iедалшца йоьзна йоцу дуьненаюкъара вовшахтохаралла ю. Иза кхоьллина Британехь 1961-чу шарахь. Цу вовшахтохаралло шена хьалха хIоттийна декхар ду адамийн бакъонаш ца йохаяйтар а, йохош ялахь иза сацон гIулчаш яхар а, адамийн бакъонаш ларъяр а.\nAmnesty International тIе тидам бохуьйту адамийн бакъонаш йохош хилча, цо кхайхкамаш бо дуьненаюкъара адамийн бакъонашларйон стандарташ ларъяйта. Цуьнан декхар ду дуьненаюкъаралла меттахъяккха, адамийн бакъонаш йохош болчу нахана Iаткъам бан.\nЦу Iалашонца цу органицино хIора шарахь леррина рапорт арахоьцу, кху дуьнентIехь адамийн бакъонаш ларъярехь долу хьал дуьйцуш. РогIера цу кепара документ довзийтира Amnesty International кху деношкахь. Кхаарин дийнахь «Кавказский Узел» олучу бакъонашларъярхойн интернет портало зорбане даьккхина цуьнан Оьрсийчоьнах, ша аьлча Кавказах хьакхалуш долу дакъа.\nКхеташ ду вайн тидам тIебахийтина хилла хилар Къилбаседа Кавказехь лаьттачу хьолана.\nИштта Оьрсийчохь адамийн бакъонаш ларъярх лаьцна дуьйцуш Amnesty International билгалдоккху цу махкахь Iедалша гIело еш хилла хилар шорлуш йолчу машаран политикан дуьхаьлонан боламна.\nОьрсийчохь керла низамаш тIеийцира, адамашкара шена хетарг ала йолу а, гуламашкахь а, юкъараллашкахь а дакъалаца йолу а бакъонашна доза тухуш. Цигахь соцуш дацара адамийн бакъонашларъярхошна а, журналисташна а, адвокташна гIело яр. Царна дина тIелетарш Iедалша таллар эвсара дацара, бохуш дуьйцуш ду рапорта тIехь.\nДуьненаюкъарчу бакъонашларъярхоша тIе тидам бохуьйту Оьрсийчохь адамаш хьийзор а, царна тIехь къизаллаш лелор а шуьйра даьржина хиларна а, ткъа цунна бехке болу нах наггахь а бен жоьпе озош ца хиларна а.\nЦеран рапорт тIехь дуьйцуш ду, Оьрсийчохь суьдан процессаш дуьненаюкъарчу барамашца йогIуш ца хиларх а, политикан бух болу кхелан сацамаш алсамбевлла хиларх а лаьцна.\nAmnesty International билгалдоккху Къилбаседа Кавказехь долу хьал кхераме а, низам доцуш а дуьсуш хилар. Ткъа ницкъаллин структурийн белхахоша дIахьош йолчу операцешкахь адамийн бакъонаш йохош а, зуламаш дарна цхьа а деш таIзар доцуш а дIахьош хиларх лаьцна дуьйцу Amnesty International.\nХьал иштта далахь а, Къилбаседа Кавкзехь, ша аьлча, Нохчийчохь болчу бакъонашларярхойн аз хезаш дац тIаьхьарчу хенахь. Цьунан бахьана масийтта ду аьлла хета дуккха а шерашкахь Мемориалехь болх бинчу Дуьненаюкъарчу ХIелсинкин Тобан белхахочунна Байсаев Iусамина.\nБайсаев Iусама: «Цуьнан масийтта бахьана го суна. Хьалхара. Хьалха санна адамийн бакъонашларъярхойх нах кхин баш тешаш бац. Иза «чеченизаци» олучу политикан тIаьхье ю. Хьалха, цхьаъ хилча, нах, кхера а ца кхоьруш, гIо дийр дацара те олий, бакъонашлархошка гIо а доьхуш, цара и гIо дан а деш лелара.\nХIинца «чеченизаци» олу политика юкъаяьккхинчул тIаьхьа, оьрсийн Iедалан агIончийн гергара нах а бу, тайпана нах а бу. Уьш безарш а бу, бевзарш а бу. Цхьаболчара церан агIо лаьцна, вуьйсуш шаьш ма хиллара бисина. Нохчийн барт боьхна. Нохчийн вовше тешам байна. Цундела царна тIеоьхуш къезиг нах бу. Нохчаша зулам дича уьш кхин а къезиг хуьлу.\nШолгIа бахаьана иштта ду. Эстемирова Наташа а, кхин болу а бакъонашларъярхой байинчул тIаьхьа, шайх ца кхерахь а, шайн гергара нах бахьана долуш, хьалха санна майра и болх дIакхехьа хIуьттуш нах ца бисина цигахь.\nКхолагIа бахьана, вай хIуъа а дийцахь а, Нохчийчохь зуламаш дар лахделла. Хьалхарчу шерашкахь Нохчийчохь операцеш дIакхоьхьуш оьрсий болуш, цара хIун дора? Цара, юрт дIа а лоций, берриг а боьрша нах дIа а гуллбой, етта а етташ, цхьаберш бойуш, цхьаберш лар йоцуш бойуш... царах цхьаберш хIинца а лоьхуш а бу... Массарна а дуьхьал хьажийна дар-кх церан и деш долу зуламаш. Цундела уьш дукха а дара.\nНицкъаллин структураш нохчашка дIаеллачул тIаьхьа деш долу зуламаш а, еш йолу операцеш а дерриг а халкъана дуьхьал еш яц. ХIунда аьлча, уьш шаьш а бу нохчий, ткъа церан мостагIалла нохчашца дац, халкъаца дац. Церан мостагIалла ду тIом беш болчу нахаца а, церан гергарчарца а, уьш бевзаш болчарца а, царна гIо деш болчарца а.\nНохчийн йозуш йоцу пачхьалкх езаш болчу нахана дуьхьал а ду цара дийриг. Цундела деш долу зуламаш цу бахьаница дуккха а лахделла, хьалха хиллачуьнга хьажча. Коьрта и кхо бахьана го суна».\nAmnesty International а, кхечу а дуьненаюкъарчу вовшахтохараллаш бечу балхо Къилбаседа Кавказехь адамийн бакъонаш ларярца доьзначу хьолана тIеIаткъам бийр бу бохучух баш тешаш вац Байсаев Iусма. Делахь а, и болх сацо мегар дац аьлла хета цунна.\nБайсаев Iусама: «ХIинццалц а, мел чIогIа гIовгIа йича а, ца хийцаделла и хьал. Мелхо а телхина, хьалха хиллачуьнга хьажча. Хьалха, тIом болалуш, цхьайолчу дуьненаюкъарчу институташкахь Нохчийчохь лаьттарг дуьйцуш хиллехь а, тахана иза цхьана меттехь дуьйцуш дац.\nIамеркехь тIелатар динчул тIаьхьа, ОвхIанистанехь а, Иракъехь а тIом хиллачул тIаьхьа Европо а, Iамерко а, Путине куьг а кховдийна, дитина и гIуллакх. Цундела цара иза мел дийцича а, суна хетарехь, цунах баш пайда хир бац аьлла хета суна. ХIетте а дийца дезаш ду иза, дийца а дуьйцу иза».\nЦу хеннахь Amnesty International вовшахтохаралло хаам бо, Къилбаседа Кавказехь къизаллаш лелор дIадоьдуш хиларх лаьцна. Цуьнан рапорта тIехь далош цхьамогIа масалаш ду Дагестанехь а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а Iедалан векалша лелийна харцонаш а, къайлах лелачу тIеман тобанийн декъашхоша дина тIелетарш а дуьйцуш.


Вийначу хьехархочун гIуллакхца доьзна кхин а цхьа нохчо лаьцна Францехь\nФранцерчу Конфлан-Сент-Оноринехь вийначу хьехархочун Пати Самуэлан гIуллакх толлучу юкъанна полицино лаьцна 22 шо долу нохчо, яздо ТАСС агенталло. Полисхоша бинчу хаамца, Твиттерехь корта баьккхинчу хьехархочун зорбане хIоттийначу суьртана лайк хIоттийна хиллера цо.\nНохчийчуьра вахархо лоцуш операци дIаяьхьна кIирандийнахь Блуа олучу гIалахь, хаамбина ТАСС агенталло, францхойн BFMTV канална тIеетвжина. Терроризм яржорна бехкево жимстаг, полицин информацица.\n"Оьрсийчохь вина и жимстаг, шен цIера лаьцна дIавигина ву. Цуьнан цIийнах хьоьвсича карийна дуккха а герз а, патарманаш а, уьрсаш а, иштта, компьютеран гIирс а. Лаьцначул тIаьхьа цо тIе ца дуьту ша радикалан хьежамаш болуш хилар" аьлла бу телехьожийлан хаам.\nБилгалдоккху, 2017-чу шарахь а терроризм бакъярна жоьпалле озийна ву вуьйцург.\nШолгIа тIом Нохчийчохь бирзинчул тIаьхьа веана хилла лаьцнарг шен деца-ненаца Франци тховкIело еха.\n47 шо долу историн а, географин а хьехархо Пати Самюэл вийра карарчу беттан 16-чохь. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша.\nПати верца доьзна лецначаралахь ву исламист-жигархо Сефриуи IабделIаким. Цо а арахецна YouTube машанехула Пати Самюэлна бехкбуьллуш видео.\nЗулам терроран тохаран могIарахь толлуш ду. Францехь, наха эзарнашкахь дакъа а лоцуш, протестан акцеш хIиттира Пати Самюэль верца доьзна.


Къуръанан тафсир а экстремизмалле диллахь...\nГIадужу-бутт 02, 2013\nКъуръан а, муьлхьанаш а\nБусулба нехан деза денош герга моссаза кхочу даьржа Оьрсийчуьрчу уммин векалшлахь шайна дин лело юьззина паргΙато яцарх долу дийцарш. Бусулба динан ламасташ, масала, гΙурба дер, аьшнашдан буьйлало оцу деношкахь дуккха а хаамийн гΙирсаш. Оьрсийчуьрчу бусулбанашна Ιедало а, оьрсийн юкъараллаша а латтаечу гаттонех а, Европехь царна йолчу маршонех а дерг дуьстича го яккхий башхаллаш.\nКъаьсттина шена чохь бехачу ши миллион бусулба нахана гΙело ян йолало Москох ГΙурбан денош гергагΙоьртича. Ιийда дар гΙайгΙане долу нахана ахча-бохчанца доьзна а доцчу бахьанашца. Дийна доллушехь, устагΙ-бежана урс хьокхий доь, нахана хьалхха, къизалла гойту гонахарчу бусулба а боцчу бахархошна – иштта хуьлу кхардамхойн маьхьарий.\nГΙурба дер, Ιеламнаха бахарехь, дац ца лелийча ца долу парз - амма уггаре а деза лоруш суннат ду. Таро а йолуш, и ца деш ца вуьсу кху дуьнентΙехь цхьа а бусулба.\nИза шена чуьрчу бахархойх бусулбанаш кхозлагΙчу декъе кхочуш лаьттачу 21-чу бΙешарахь а кхето ца лаьа Оьрсийчоьнна. Оцу хьоло дарбо бусулбанаш. Церан дегнаш тΙе хан хене мел йолу алссам туьху туьйсу Москох политикаша а, нацисташа а, националисташа а. Ткъа церан ойланаш дΙасаяьржа массо а оьрсийн ларалучу гΙаланашкахула.\nКхушара Москох, бусулба нах Ιийданна кечлуш буйла а хууш, хаам баржийна цигарчу администрацин къаьмнийн а, динан а политикехула йолчу векалто. «Оха оьздангаллица ца догΙуш лору даьхний гΙали чохь дайъар, гΙалел арахьа кечйинчу лерринчу меттигашка баха беза бусулба нах иза дан»,- боху оцу векалто зорбанехь. Цу буха куьг яздинарг ву хьукматан гΙантда Артюх Юрий.\nИштта, Ιийда дар Москох доьхкуш низам арахийцира стохка а, лурчаха а. Оцу темана юкъайоьллачу Оьрсийчоьнан юстицин министралло, бусулба нахе а ца хоттуш, къобалдира и дехкар. Цул совнаха, мегаш дац Москох маьждига чохь бен ламаз дан а, суьлхьа хьовзо а, я кхечу кепара хьайгара бусулбалла нахаладаккха а. Оцу хьокъехь карара бутт бовш низам тΙеэца кечлуш ю Оьрсийчоьнан пачхьалкхан дума а.\nБусулба нахана атта дац оьрсийн гΙаланашкахь шайн парзаш дΙалело а, Далла Ιамал ян а. Ткъе иттех шо ду Москох а, цунна гонахарчу а гΙаланашкахь бусулбанашна маьждигаш –2-3 дина а, дан ца магадо.\nОццул хан ю бусулбанаша Ставропол-шахьарахь маьждиг дан бакъо йоьху а, царна и ца ло а. И тайпа масалш бΙеннашкахь ду.\nОьрсийчоь, бахархойн доккхачу декъанна лаахь а, ца лаахь а, бусулба къаьмнийн цΙа а ду. Амма шога бу оцу цΙийнах доладийраш.\nМелхо а Европах олийла дац иза хьалха дуьйна а бусулбанийн цΙа ду. Бιешерашкахь, цхьаъ бен дан а доцуш, керста дин чΙагΙделла Лаьттан дакъа ду Европа. Амма цхьа а бухара къам ца хаало кхузахь бусулба динна дуьхьалгΙоттуш а, резадацарш, Оьрсийчохь санна, даржадой, оццул гена дохуш а.\nСхьаоьцур вай Норвеги, Швеци, ХΙолланди, Ингалсе я кхин муьлхха а пачхьалкх. Бац шайна цигарчу Ιедалша я бахархоша динехь лела, бусулба ламасташ кхочушдан новкъарло йо, аьтто ца хуьлийта, гΙо ца до олу нах.\nШа имам волчу маьждигах а, меттигерчу бусулбанашна кхочучу хьелех а лаьцна дийцар дийхира Маршо Радионо Австрин шахьарачу, Венерчу, Абубакар-Хьажига. Иза реза ву цигарчу бусулбанашна бахархоша а, Ιедалша а бечу ларамна.\nАбубакар-Хьаьжа: «Со Австрехь волу 9 шо хан ю. Кхузахь тхан маьждиг ду, иза цΙенна бухарчу гΙатехь делахь а, жима делахь а. Кхузахь оха ламазаш а до, рузба а до, вовшахкхетий Къуръан а Ιамадо, хΙара жима меттиг елахь а. Мархийн баттахь терахьаш а до оха кхузахь. 8-гΙа шо доладелла хΙара маьждиг долу.\nЭлхьамдулиллахΙ, ГΙурба дарна а цхьа а проблема яц кхузахь. Дукха меттигаш ю и ГΙурба дан йиш йолуш. Къастийна ков-керт ю, цигахь урс а хьокхуш, ГΙурба доь-кха оха. Цхьайолчу меттигашкахь, хьалххе телефон а тоьхна, гΙиллакхна хаийта дезаш а хуьлу.\nКхузахь бухара нах, толеранталлле олу-кх, толеранталле бу хΙара нах. Цара кхузахь бухбиллина бусулба нахана. Школерчу берана а бусулба дин Ιамош сахьташ а ло, хьуьжарш а ю кхузахь, маьждигаш а ду, цхьа яккхийн момсарш а йолуш дацахь а. Тхуна иза тоаме ду.\nМаьждигаш лаьтта меттигаш, уьш Ιдална евзаш ма юй, хаьа цигахь алссам нах вовшахкхетий, и меттигаш лелочара а, чубогΙучу бусулбанаша а лулахь Ιечарна новкъарло ца йичхьана, Ιедал юкъагΙерташ, полици йогΙуш меттигаш ца нисло».\nОьрсийчоьно мел хам бо шайн махкахойн-бусулбанийн гойтуш дов ду чергазашкара 150 шо хьалха дΙабаьккхинчу Краснодар-махкарчу Новороссийск-гΙалин кхело айдинарг. Бусулбанаша тоьллачех лору Кулиев Эльмиран КъурΙанан тафсир-гочдар экстремизмаллин литература ю я яц къастош ю и кхел!\nСоьлж-ГΙалахь я Нальчикехь Библи зуламе тептар ду, иза доьза дойъийла, аьлла даржийнарг ша доьза войъур вара Кремло а, цуьнан охΙланаша а. Ишттаниг мегаш дац. Амма мега, Ιедалан хьажамехь, Къуръанна хьаъа а, хΙуъа а ала...\nБусулбанашна гIело йо Москох


"Мемориал" дIайохор тIедожийна Инарла прокуратуро\n"Арахьарчу агентех" низам хаддаза дохош ду аьлла, бехкейина, бакъонашларъяран "Дуьненаюкъара Мемориал" (арахьарчу агентийн тептаре язйина) дIайохор тIедожош Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуро иск кховдийна Лакхарчу кхеле. Лахьан-беттан 25-чохь хир йолуш ю кхелан кхеташо. Ша "Мемориало" бина цунах лаьцна хаам.\nЦеран зерашца, организацино материалаш маркировкица билгал ца йоху аьлла, кхетийна прокуратуро иск кховдор. Лехам чубалар тIечIагIдина иштта ТАСС агенталле Лакхарчу кхелехь.\n"Политикан репрессийн исторешца а, адамийн бакъонаш Iалашъеш а белхаш бен организаци -"Мемориал" юкъаралла хIаллакъян политикан сацам бу иза", - аьлла ду организацин дIахьедарехь. Цу тIехь билгалдоккху, "Дуьненаюкъарчу Мемориална" хетарехь, "цхьана а кепара низамийн бух бац Дуьненаюкъара Мемориал дIасаяккха", организацино, "арахьарчу агентех" низамна реза доццушехь, цуьнан тIедахкарш кхочушдо аьлла.\n2016-чу шарахь НКО-"арахьара агенташ" реестре язйира дуьненаюкъара историкан а, гIоьналлин а, бакъоларъяран а юкъаралла "Мемориал". Масийттазза гIуданаш диттира организацина, шайн материалашкахь "иноагент" статус билгал ца яккхарна бехкаш дохкуш.\n30 шо а ду "Мемориал" юкъаралла йолу, 1989-чу шарахь кхоьллина яра иза. Юьхьанца церан белхан коьрта дакъа дара Советан заманахь хиллачу репрессешкахь хIаллакхиллачийн иэс карладаккхар, тIаьхьо тIекхийтира кхинйолу историкан, бакъоларъяран проекташ.


Словакино Оьрсийчоьне дIавелла Яндиев Аслан\nБуьритIехь резонансе теракташ дина ву аьлла, Словакино Оьрсийчоьне дIавеллачу Яндиев Аслана бехк тIе ца лаьцна, яздо "Новости" агенталло. Къилбаседа-Кавказан тIеман кхелехь кхааридийнахь довхаттар долийна Яндиевн. Иза бехкево ишта Басаев Шемалан тобанехь хилла ву аьлла а.\n"Ас мукIарло дийр дац сайгара ца даьллачунна а, айса дина доцчунна а. Со хIуманна а бехке вац", - аьлла Яндиевс йоьдучу кхелехь. Талламчийн версица, 2005-чу шарера 2006-чу шаре кхаччалц кхечу тобанхошца цхьаьна "Владикавказ-2" подстанцина герзаш диттина хилла цо, сахьташкахь юьйлинчу реактиван гранаташ лоьлхуьйтуш. Ишта, 2006-чу шарахь "Игросервис" клуба хьалха тобанхошца юкъахь эккхийтар дина а хилла цо.\nОццу дийнахь, талламчаша дийцарехь, кхечу клубан коран у тIехь изза эккхийтарш дина хилла цара. ХIетахь кхо стаг велира, 25-нна чевнаш хиллера. ФСБ-н информацица, цул тIаьхьа ведда ваханера Яндиев харц кехаташца кхечу пачхьалкхе. 2011-чу шарахь Словакехь дIалецира иза. Стохка аьхка къайлахчу сервисаша хаамбира, Яндиев Словакино шайга схьавелла аьлла.


Нохчийн спортан сий дебаде бераш - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Нохчийн спортан сий дебаде бераш\nМухIажирш а бевлла, Европе дIабахначу нохчийн доьзалшкахь кхуьуш ду спортаца уьйр лелае бераш. Кест-кеста баьржа рогIерчу къовсадаларшкахь вайнехан къоначу спортхоша толаман меттигаш баьхна, боху хаамаш. Кху мукъаденошкахь Венехь дIабаьхьначу спортан гайтамашкахь тоьллачарна юкъахь а вара масех нохчийн кхиазхо. И хилам Вена-гIалин дайша тIекхуьучу чкъуран спортаца долу гергарло марздан Iалашо йолуш вовшахтоьхна бара. Шахьаран коьрта майданех цхьаъ йолчу Хельден-платцехь Альпийн республикера тоьлла спортан клубаш схьагулъеллера, шайн декъашхойн хIуьнарш гайта а, бераш спортан говзаллехь вовшашца къовсадалийта а.\nАбубакар: «Спортан де ду кхузахь дIахьош дерг. Дуккхаъ нохчий бераш а ду даьхкина. ХIинца леташ берш, уьш кхоъ цхьаьна оьзча, 120 кила бен хила йиш яц. Вайн бераш лелаш долу клуб «Юдо Клуб НГ» цIе йолуш ю, цу юккъера виъ нохчех волу декъашхо ву кхузахь».\nАбубакар ша а ву меттигерчу «Юдо Клуб НГ» дзюдох лата оьхуш. Цундела цо кIирвелла тергалйо Австрин коьртачу шахьарахь нохчийн кхиазхоша цу латарехь йоху гIулчаш.\nАбубакар: «Мангал-баттахь йоккха турнир яра кхузахь. 4 пачхьалкхера 230 декъашхо а вара цу юкъахь. Вайн клубо кхозлагIа меттиг баьккхира. Доккхачу декъанна и яккхар нохчийн бераш бахьана долуш нисделира, хIунда аьлча, шина нохчочо хьалхара меттигаш ехира, цхьаммо шозлагIниг а, кхин цхьаммо кхозлагIниг а яьккхира цигахь».\nМуслим: «Сан 9 шо ду. Иштта кхин дукха хан яц со дзюдо леташ волу. Хьалха къийсамехь ас хьалхара меттиг яьккхира. Соьца клубехь 8 нохчо ву. Сан доттагIчо Хьамзата а хьалхара меттиг яьккхира, ткъа цуьнан вашас а шозлагIа меттиг яьккхира».\nАвстри — Нохчийн къона дзюдоисташ, Вена, 23 Гез2012\nВойко Гаврилович: «Вуно хаза латар дара иза. Тхуна мотта а ца моьттура, хIокху бераша оцу тайпа, шеконаш а йоцуш, толам боккхур бу, аьлла. ХIунда аьлча, вукху тобанера бераш, шайн жималле хьаьжна ца Iаш, 5-6 шарахь дзюдо Iамош ду, ткъа тхан бераш дIадуьйладелла иттех бутт бен бац. Вуно исбаьхьа тассадалар гайти цара! ЧIогIа ирсе ву со, уьш иштта хаза летта. КхидIа а Iамораш дIадахьа а, къахьега а дагахь ду тхо, и бераш кхин а тоьллачу лакхенашка кхачийта».


Социалан машанашкахь дастаме лелачу блогершца къийсам латто кхайкхина Юкъараллин палатехь\nНохчийчоьнан Юкъараллин палатин декъашхочо Солтаев Мансура довзийтина социалан машанашкарчу масех "дастамечу блогерх" шена хетарг. Цуьнан хьежамашца, "йоьлхучу эфирашкахь оьзда а, гIиллакхе а доцуш" лела уьш.\n"Нохчийн юкъаралла тIетайна парламентан спикеро Даудов Мохьмада социалан машанашкахь болийначу балхана. Инстаграмерчу шен эфирехь, ша терго латтор ю къам бехдечу контентна тIехь аьлла, цо дIахьединчул тIаьхьа, оцу "блогерийн" терахь лахделла" догIу, - боху Солтаевс.\nЮкъаралхочо дIахьедина, нохчийн кегийрхошна дагахь латто деза къоман сийн кодекс, ишта лара деза шайн гIиллакхаш аьлла.\n"Вайн жигаралла а гойтуш, оцу хаттарна тIехь гIо лаца вай",- боху Солтаев Мансура.\nНохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада емалбира социалан машанашахула юкъарло лелош болу кегийрхой. Инстаграмехула яржийначу видео чохь боху Даудовс: "АгIонаш ю ”ТикТок”, ”Биго". Метр еха мажош а йина, кегий нах Iа хIун ю а ца хуучу эфирашкахь, цу чу цаьрга яздийриг ду боьха. Эхь дац иза? Нохчий иштта лела аьлча а ду инзаре. Дан хIума дац шун? Спортзалаш яц? ГIо спортзале, тIаккха дезар дац шун, цхьа спортсмен тIевеъча, шишанаш кхийса. Маьждигаш дац? Цига гIо, мел боккхуш дIахьо хан, шайн иза оццул дукха хилча".\nДаудовс бахарехь, Кадыровс могуьйтур дац, кегийрхой ишта а лелаш, уьш ца совцочу шен гонерчу хьаькамашна.\nПарламентан спикерна тIаьххье рогIера дIахьедар дира нохчийн пачхьалкхан филармонин директоро Шагидаева Динас, "культурица боьзна а боцуш, шайггара социалан машанашкахь иллеш олучу артисташца къийсам латтор" бу аьлла .\nДагадоуьйту, 2019-чу шарахь, хIетахь культуран министр хиллачу Дааев Хож-Бауддис, шаьш реза цахилар дIахаийтира синбахамаллин белхахой а боцуш, эшарш, иллеш олуш лелачу кегийрхошна. Министро бехкаш дохура йоьдучу сюжетехь тIебалийначу кегийрхошка.\n"Шуна хаьа лела? - хоьттура цо камера тIе а хьежош, кхаа зудабере. - Шайна хетарг лоькху а, шайна ма хетта хелхарш ден а зама тIехтилла аьлла, билгалдаьккхира хьаькамо эфирехь. "ДIахIиттийна низамаш ду: мехкан да а, Iедал а, низам а ду. Забарш цхьангга а йойтур яц", - элира культуран министро телевизионан эфирехь.\nКультурин министраллан официалан белхахоша санна, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан доьзал а хестош, иллеш ца олу бозуш боцчу артисташа. Цундела церан кхолларалла дехкарца - царна дийриг таIзар хила а тарло аьлла, дIахьедира тергамчаша.


1920-чу шеран чакхенехь ГIирмехь дIахIоттийначу Советан Iедало ГIирман гIезалойн политикан боламаш шога хIаллакбинехь а, къоман синбахамаллина зен хилла дац. Цул совнах, ХХ-чу бIешерашкахь ГIирман гIезалойн юкъараллехь заза хецна боца цхьа мур беара, доккхачу декъана, 1921-1923-чу а шерашкахь репрессеш а, мацалла а хьегначу нахалахь.\nХIетахь ГIирмехь гIезалой оьрсел а кIезиг хиллехь а, хIетте а ахгIайре дIалаьцна 21 процент бахархой бара царах. ГIирман АССР-н пачхьалкхан меттанаш дара оьрсийн а, гIезалойн а. Республикехь лаккхара даржаш дIалецна а бара гIезалой.\nЖигара толлуш хьалхатоьттура церан археологи а, этнографи а. Арахоьцура Iилманан белхаш а, советан идеологех юьзна, амма коьрта тоьшаллаш шеца долу материалийн гуларш а.\n30-чу шерашкахь советан Iедало къийсам болийра къоман элитаца, гIирмахой-гIезалой интеллигенци йоцуш а буьтуш.\n1944-чу шарахь депортаци хилира, ткъа 50-чу шерийн юьххьехь ГIирман историн керла концепци юкъаяьккхира, хьалха дуьйна даьхначу къомах хьахош хIума а доцуш.\nЦундела бIешераш дуьйлалуш дина йозанаш а, суьрташ а доккха маьIна шайца долуш ду ГIирман гIезалойн историна.\n"Крым.Реалии" порталан суьрташкахь довза таро ю, ГIирман гIезалойн Iер-дахаран хьелаш.\n1 Къоман духаршца болу мехкарий. Бахчисарай, 1920-гIа шераш.\nЮткъа кIажарш еш хилла ГIирмерчу гIезалоша-мехкарша. Дешица я детица егна бархатан куйнаш тохкуш хилла цара, наггахь кегийчу ахчанца кеч а деш.\n2 ЦIокарчашна дабагIа ден пхьар. Бахчисарай, 1920-гIа шераш.\nЮьртбахамаллехь даьхнийлелор - бухбиллар лоруш хилла гIезалоша. Жижиг а, шура а, тIаргIа а боцург а, даьхнийн цIоканех а пайда болуш хилла. 20-чу шерашкахь Бахчисарайхь а, Карасубазарехь а 40 гергга цIоканех дабагIа ден пхьераш хилла.\n3 Кхоьш юхку къано. Бахчисарай, 1920-гIа шераш.\nГIирман массо а кIошташкахь пхьор деш хилла кхоьшца. Жижиган чорпа йора баьццара кхоьн чкъоьргаш а, муьста шура а тухуш. Иштта чорпа кечйора кхоьнех гарзанаш а тухий.\n4 Билзиг хьовзош зуда, 1920-гIа шераш.\nГIирмехь къаьсттина лелош дара "атма" олу дайн кIади. Бамбех а, ормех а (лен) деш хилла цара. Куьйга бен болх бара иза. ХIора гIирмахойн-гIезалойн доьзалехь хилла кху тайпана урчакхаш. КIадех бедар а, юргIанаш а, гатанаш а дора. Урчакх хьовзор зударийн болх хиллехь а, дуккха а божарша-пхьараша а дора кIадеш.


"...хечийн когаш пасаташна чубоьхкина буй хьовсахьара..."\nДечкен-бутт 17, 2014\nОвхIан пачхьалкх -- Меттигера юртбахамхо ву, овхIанхойн салтичунна шен кисанаш гойтуш, 08Тов2010\nХIораммо а шена-шена дуьйцу тахана Нохчийчохь кегийрхой сецабарх, Чоьхьарчу ГIуллакхийн Урхаллашка дIа а буьгуш лебарх а. Цхьаболчара, кхо кIира даьлча Сочехь дуьйлалучу Iаьнан Олимпан ловзаршца дузу кегийнах "литтар". Кхечара кхеторехь, нохчалла боху кхетам ларбарна тIехьажийна ду цаьрца кхетош-кхиоран болх марсабаккхар.\nСочера Олимпан ловзарш герга мел кхочу а кхерамазаллин гIулчаш яхар сихдина Нохчийчохь а. Зулам–талор дарх юкъаралла ларьеш, гIулчаш яха йолийна махкахь низамхоша а, къайлахчу сервисан белхоша а.\nНицкъаллин структураша кегий нах тIекхийла болабаларца, цу делан сохьта даьржина Нохчийчохь, вахабхойн дог-ойла, хьажам болу кегийрхой лоьцуш бу боху хабар. МогIарерчу наха цу кепара и кхетор бахьана ду сецош берш хечийн когаш чудоьхкина, мекх доцуш, куьйса мажош йолу кIентий хиларца. Амма бахархоша а, Iедалан векалша а бакъ ца до, дIабигнарш набахтехь кхобу бохург.\nМассара а чIагIдарца бертахь а, бертаза а Iедална тIебигнарш лебеш, хеттарш а дой , мукъабовлуьйтуш бу. Цхьа юрт ца йисна, гарехь, низамхоша дIа а буьгуш, кегийрхошка барт-хаттам ца беш.Уьш лецар хьокъехь бен-бен дуьйцу нохчашлахь. Цхьаболчара вочух ларбеш дIабуьгу бах, кхечара Соьлжа-гIала цхьа эккхийтар дан гIерташ тоба гучуяларца дузу и зераш. Цу хьокъехь, шайн юьртара вигна левинарг 6 кIант ву бохуш, дуьйцуш ву Соьлжа гIалин кIоштера вахархо Султан.\nСултан: «Бераш лецарх тайп-тайпана дуьйцу. Лецар бакъду. ДIабуьгу,бакъду дукха хье ца беш цIа бохкуьйту. Тхан юьртара цIарца бийца а йиш йолуш 6-7 жима стаг вигна. Хеттарш дина,зераш дина къаьсттина телпонаш теллина. Йиттина,ницкъ бина бохург бакъ дац. Жима хIума доллушехь шозза бигнарш а бу. ХIинца дуьйна дIа дIабуьгуш лаьттар ду боху.\nСтенна хьийзабо мисканаш? Бахархошна кIордийна ладегIам. Цундела наха наьIалт олу вахабхошна тIаьхьабозуш мел болчарна. Доцца аьлчи и хьаьрчина лелаш берш а, мажош дIахеццарш а хаза нехан санна тидам-тергоне эцна-кх».\nКху Дечкен-беттан 16-17 –гIий деношкахь массо кIошташкахь гулам –цхьаьнакхетарш дIадехьна гIантдайша а, муфтияташа а цхьаьна. Цига дIагулвина хилла Iедалан балхахь мел волу хьаькам ву мел бохург. Цигахь хьулам а ца беш дIакхайкхийна жима шеко йолу кIант велахь кIант а, йоI елахь йоI а сацор хилар а, шеконаш цхьалха йовллалц цаьрца кхетош-кхиорна болх дIахьур хилар а.\nОфициала билгалдаккхарца духар ишта-вуьштаниг леладо аьлла лоцуш стагга а вац я маж–мекх а дац хьесапе оьцуш дерг. Тидаме оьцурш шеконан уьйр-зIенаш ю, вайнехан гIиллакх-Iадатца ца догIу хIумнаш, тарлуш боцу хьажам-билламаш. Масала кху муьрехь Iедалдайн гуламашкахь, вайнехан синлаттамна хийра, эхье хIума санна дагардеш ду, цхьана кIоштехь цхьа бусалбан стаг ши йиша долаяккха гIортар а, мехкарий-зударий саламаш дала гIертар а, вай сих-цIийх ийна цхьацца синкъерамаш, даздарш емалдар а ишта кх. дIа а.\nДоцца аьлчи тахана вайнехан юкъараллехь шуьйра дийцаре долуш ду нохчийн къам шен хIотIах доха Iалашо лаьцча санна, цхьаболчара юьхьарлоьцу къоман синкхетамна хийра, акха хIумнаш.\n«И духар леладе, важа ма леладе бохуш дозанаш детта бохург бакъ дац. Селхана кхеташонехь ву–кх со ЧIуьлга-юьртахь. «Шайн доьзалхоша хIун леладо хьажахьара, бала кхачахьара, уьйраш хьаьнца лелайо, къаьсттина зIенехула хьовсахьара. Хечин ког пасатана чу боьллиний? Маж-мекх ишта даций, вуьшта хила дезий, бохуш бехкамаш кхийдабо бохург бакъ дац шуна...»\nЦу кепара къамел хилла боху Теркйист кIоштехь тIаьххьара даехьначу кхеташонан декъашхо хиллачу лоьро Баскариев Хизарс. Цо дийцарехь коьртачу декъана цигахь дина къамелаш тIехьажийна хилла юкъараллехь кхерамазалла ларьярна а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ лардарна а.\nПремьер вистхилла пIаьнгазхошка, нохчийн тIемалочун 16 шо тоьхна\nПанкисин маьIнехь тIом\nОьзда йоцу ишар йинчу Нохчийчуьру ММА латархочун шакарш йиттина хьовсархоша Атлантехь\nАгIончаша а, мостагIаша а бехкбуьллу блогерна Абдурахмановна\nИчкерин тIаьхьенна а, дешан бакъонна а дуьхьал\nРосстат: Нохчийчоь уггар а могуш нах беха регион ю\nМила ву Кавказан хазанех дола деш?\nЛар йоцуш йоьрзур яц ГIалгIайчуьра репрессеш\nСаратова: "Бомжаша" аьлларг хеза, нохчаша бохург ца хеза"\nСаIудера ши йиша едда Гуьржийчу\nОхан-бутт 23, 2019\nАбхазях,Южный Осетях санна адам вах таъда г1ерта гуржи эдал.Кисти ассимилировать бина махках баха бохка. гюржашна шящ лакъар хета,шайна луур дира ду бох цера минталитету\nОхан-бутт 22, 2019\nкак им можем помоч .\nДерриг а де мацаллехь ": миллионашкахь бу кхача ца тоьа овхIанхой\nОхан-бутт 20, 2019\nДела реза хила цунна\n"Бераша массо а хIуман терго йо"


Адаман хьеран-чуьйрийн тракт — Википеди\nАдаман хьеран-чуьйрийн тракт\n1. Баганан хара (Cavum oris):\n2. Стигал (Palatum)\n3. Стигалан тӀилдиг (Uvula (palatine)\n4. Мотт (Lingua)\n5. Цергаш (Dentes.)\n6. Туйнийн екхоъ:\n7. Метта кӀелара туйӀийдарг (Gl. Sublingualis)\n8. Мочхал кӀелара туйӀийдарг (Glandula submandibularis)\n9. Лергаюххера туйӀийдарг (Glandula parotis)\n10. Лаг (ТӀеда къамкъарган лаг)(Pharуnx)\n11. ТӀеда къамкъарг (Esophagus)\n12. ДоӀах (Hepar)\n13. Стиман ахкарг (Vesica fellea)\n14. Стиман юкъара пха (Ductus holedochus communis)\n15. Хьер/зорх (Ventriculus, gaster)\n16. Наб (Pancreas)\n17. На̃баран коьрта харш\n18. Коча йоьхь (Ӏntestinum tenue):\n19. Голайоьхь (Duodenum)\n20. Оза йоьхь (Ӏntestinum jejunum)\n21. Хонан йоьхь (Ӏntestinum ileum)\n22. Аппендикс (сов йоьхь)\n23. Стомма йоьхь (Ӏntestinum crassum) :\n24. Пурх дейоьхь (Colon transversum)\n25. Ирхдоьду дейоьхь (Colon ascendens)\n26. Къора йоьхь (Cecum)\n27. Охьадоьду дейоьхь (Colon descendens)\n28. Сеттина дейоьхь (Colon sigmoideum)\n29. ДамагӀ (Rectum.)\nХьеран-чуьйрийн тракт (инг. Gastrointestinal tract, оьрс. ЖКТ) — бат тӀера анусе кхаччалц йолу тракт ю, цунна юккъе йогӀуш ю адаман а, кхийолу дийнатийн а ерриг кхача оьху меженаш. Багахула бууш кхачах эвсаралла йоккху а, энерги а худу. Бат а, тӀеда къамкъарг а, хьер а, чуьйраш а хьеран-чуьйрийн трактан дакъа ду.\n«Хьеран-чуьйрийн» билгалдош хьер а, чо а юьйцучу хьолехь лелош ду. Тракт- гергара йолу анатомийн дӀахӀоттамийн я дегӀан йозу меженийн могӀа бу.\nДерриг букъсурт дийнатийн а, дуккхаха долу букъсуртдоцу дийнатийн а кхача оьху тракт ю. Хихудургаш а, книдариш а, ктенофорш а- юьххьера букъсуртдоцуш ю, церан кхоччуш йоцу кхача оьху тракт ю. Цера ши Ӏуьрг меттан цхьаъ ду.\nАдаман хьеран-чуьйрийн трактан юкъайогӀуш ю тӀеда къамкъарг а, чо а, чуьйраш а. Тракт лакхарчу а, лахарчу а хьеран-чуьйран тракташна екъалуш ю.\nБат тӀера гоьте кхаччалц структураш чулоцу тракто. Цара хаддаза йолу татол кхуллу. Цу татолан юкъайогӀуш ю коьрта кхача ахьаран меженаш- хьер а, стомма йоьхь а, дуткъа йоьхь а. Цхьабакъду, адаман кхача ахьаран системан юкъайогӀуш ю ХьЧТ а, цу тӀе кхиъ гӀоьналлин меженаш а (мотт, туйнийн екхоьаш а, наб (лат. pancreas) а, доӀах а, стиман ахкарг а).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Адаман_хьеран-чуьйрийн_тракт&oldid=5464459»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 15 январь, 08:59.


Рейнджерс (футболан клуб) — Википеди\nРейнджерс (футболан клуб)\nХӀокху версин 1 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2020, 6 июнь).\n«Ре́йнджерс» (инг. а, скот. а Rangers Football Club, гэлийн. Club Ball-coise Rangers) — 1872 шарахь кхоьллина Глазго гӀалара шотландин футболан клуб. Уггаре дукха чемпионатехь титулаш яьхна Шотландин футболан клуб (54 толам). Шотландин чемпионатехь уггаре къеначех футболан клуб. ХӀинца а шотландин Премьер лигин декъашхо ю. ЦӀера матчаш дӀахьо 50 000 хьажархо чухоам болчу «Айброкс» стадион тӀаьхь.\nThe Teddy Bears (Бархатан чен кӀорнеш)\n206-гӀа меттиг УЕФА рейтингехь \nКхоллар а, хьалхара шераш а (1872—1899)Нисъе\n«Рейнджерс» кхоьллина меттиг — Глазго Грин\nФутболан клуб «Рейнджерс» кхоьллина веа къоначу шотландхочо: вежарий Питер а, Мозес а МакнилигӀар, ткъа иштта Питер Кэмпбэлла а, Вильям Макбета а 1872 шеран Март. Оцу хенахь дукха хьолахь ма-хиллара, команда кхоьллинчеран ахча а, спортан духар а дацара, буьрка а яцара. Амма бара боккха лаам а, кегийрхойн ойла а яра, цунах хилира исторехь уггаре дикачех цхьаьна футболан командан Шотландин хилла а ца Ӏаш, кхин а Йоккха Британин а некъ болало меттиг.\n1872 шеран майхь ловзийра дуьххьарлера матч — доттагӀаллин ловзар «Калландер» клубца «Глазго Гринан» юкъараллин аренаш тӀехь, иза чекхъелира жамӀ 0:0 долуш. Кхин цхьаъ доттагӀаллин матч, оцу шарахь ловзийначех, «Клайд» (хӀинца йолчу «Клайд» футболан клубаца юкъара хӀумма а дац) командан дуьхьала яра, иза чекхъелира толамца чот 11:0 йолуш. Иза яра клубан исторехь дуьххьара матч, тӀаьхьа ламаст хилла синачу духарца ловзийна. «Рейнджерс» кхолларан официалан терахь лору 1873 шеран 15 июль, оцу дийнахь клубо дӀабаьхьира хӀора шеран гулам, хаьржира декъашхой. Циггахь тӀеийцира Мозес Макнилис кховдийна «Рейнджерс» цӀе. Иза цуо схьаэцнера регбех лаьцна жайнин тӀиера, хетарехь меттигера командан цӀе йолу.\n↑ Paul Smith Scotland Who's Who: International Players 1872–2013. — Pitch Publishing, 2013. — P. 126.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рейнджерс_(футболан_клуб)&oldid=5087150»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 23 август 09:22\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 23 август, 09:22.


Лахьан-бутт 10, 2013\nЮха а цхьаьна болх бан дагахь ю Оьрсийчоьнан а, Британин а къайлаха сервисаш.\nКху Iай Сочехь дIадахьа лерина долу Олимпикан ловзарш бахьана долуш оьрсийн, ингалсхойн кхайлахчу сервисаша юха а цхьаьнаболхбар долийна, Британерчу МИ-6 сервисан куьйгалхочуо Соуэрс Джона бинчу хаамца. Амма мел боккха бу теша шина пачхьалкхан Iедалхойн вовше болу тешам, Литвиненко Александр вийначул тIаьхьа а, Шема бахьана долуш цу шинна юкъехь болу цакхетамаш кхоллабеллчул тIаьхьа а?\nКху Iай Сочехь дIадахьа лерина долу Олимпикан ловзарш бахьана долуш оьрсийн, ингалсхойн кхайлахчу сервисаша юха а цхьаьнаболхбар долийна, Британерчу МИ-6 сервисан куьйгалхочуо Соуэрс Джона бинчу хаамца. Амма мел боккха бу теша шина пачхьалкхан Iедалхойн вовше болу тешам, Литвиненко Александр вийначул тIаьхьа а, Шема бахьана долуш цу шинна юккъехь болу цакхетамаш кхоллабеллачул тIаьхьа а? Азимова Сийлахас дуьйцу цунах лаьцна.\nБритнахойн уггаре а нуьцкъалчух цхьаъ йолчу МИ-6 лерина сервисан куьйгалхочуо Соуэрс Джона дийцарехь, Оьрсийчоьнца цхьанаболхбар юхадолор Сочехь дIахьон долчу Олимпикан ловзарийн кхерамазалла Iалашъярхьама оьшуш ду.\nМасех шо хьалха Британехь оьрсийн къайлахчу сервисийн белхахой хиллачу талорхоша Литвиненко Александр вийначул тIаьхьа, ткъа Британерчу талламхоша и хIума къаста а дина, Оьрсийчоьнга шерашкахь Литвиненко верна куьг-бехке ларалуш волу ши стаг - Луговой Андрей, Ковтун Дмитрий, - схьаваларе эрна а кхайкхина, дог диллинчул тIаьхьа сацийна дара и цхьаьнаболхбар.\nХIинца, шина пачхьалкхан леринчу сервисийн куьйгаллийна хетарехь, юха а хан кхаьчна, хьалха санна, вовшех дага а долуш, вовшашца информаци а йоькъуш, партнералла юхаметта хIоттон.\nАмма мел бу теша, - политикан риторика а, кхерамазаллин хьашташ а йистаха дитина теллича, - шина пачхьалкхана юккъера тешам бохучу хаттарна шеконашца жоп ло Британехь вехачу политолога Асхабов Хьамзата. Цунна хетарехь, и тайпа цхьаьнаболхбар башха хиндерг долуш хIума дац, хIунда аьлча цкъа а Оьрсийчоьнан, Британин интересаш цхьаьнайогIуш хилла яц кху тIаьхьарчу бIешерашкахь.\nАсхабов Хьамзат: „ХIинца оьрсийн Сочехь Iаьнан Олимпикан ловзарш дан дезаш хиларна оьрсашна чIогIа оьшуш ду, ингалсхойн а, Iамеркахойн а, кхечу а нуьцкъалчу пачхьалкхийн леринчу сервисашца юкъаметтигаш тойар. Кхузарчарна а оьшуш ду Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш тойар. Уьш тойан гIерта-м уьш дуккха хан ю.\nШемица долчу хIуманна тIехь, масала, оьрсашца цхьаьна бан дуккхаъ белхаш кхераъ бу. Цундела шаьшна цхьа дика бахьана даьлчара цхьана ханна и юкъаметтигаш толур ю, аьлла хета суна церан. Амма цунах тIаьхьало а йолуш барт хир бац, хила йиш а яц.\nИза царна а шаьшна а хаьа, хIунда аьлча 3-4 бIешерашкахь цу шина мехкан интересаш цкъа а цхьаьнаеъна яц“\nХьалхехь дуьйна Оьрсийчоьнний, Британиний юккъехь хилла болу къийсамаш цхьанхьа а бахна, дIабевлла бац, аьлла, хеташ ву политолог Асхьабов Хьамзат. Йоццачу ханна долу партнералла шинна а агIонна а оьшуш делахь а, амма ехачу ханна цунах я доттагIалла а, шира чевнаш йерзон молха а хир дац, боху цуо.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсийчоь Туркойн махкарчу Босфорехь а, ткъа иштта Iаьржачу хIурда тIехь а дIачIагIйала гIерташ леллачу заманахь дуьйна схьа а гуттар а цунна дуьхьала лаьттинарг Британи яра. Хьалхарчу а, шозлагIчу а Дуьненан тIемашкахь а иштта яккхий дуьхьалонаш а еш вовшашна, вовшашна тешнабехкаш а деш, лаьттина ши пачхаьлкхе ю и шиъ. ХIинца а иштта лаьттар йолуш ю аьлла а хета суна. Цундела хIинца цхьана ханна барт хиларан сурт цу шиммо хIоттош делахь а, амма тIаьхьало йолуш хIума цунах хир ду аьлла ца хета суна“.\nЕарий дийнахь Британерчу парламентехь ша вистхуьлуш Британерчу МИ-6 сервисан куьйгалхочуо Соуэрс Джона а билгалдаьккхира, шина пачхьалкхана юккъехь цхьа могIа цакхетамаш хилла хилар. „Пауза яра тхан цхьаьнаболхбарехь“ - элира цуо.\nОлимпикан ловзарш чекхдевллачул тIаьхьа сахьт дац шина пачхьалкхенан юккъехь и цуо хьахийна йолу „пауза“ юха а кхоллаяла.


Шемара кхерамазаллан план кхочушъяр шайна тIелаьцначу пачхьалкхаша - Оьрсийчоьно а, Туркойчоьно а, ГIажарийчоьно – кхерамазаллин зонанех лаьцна меморандум тIеэцна Астанахь хиллачу цхьанакхетарехь. Цунах лаьцна хаам бина Reuters агенталло.\nХьалхо еарийн дийнахь Шемахь 4 кхерамазаллан зона кхолла еза цигара конфликт дIаезо аьлла, Оьрсийчоьно план кечйина хиларх лаьцна хаам бира «Коеммарсанто». Цунах лаьцна дIакхайкхийнера Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Туркойчоьнан президентаца ЭрдохIан Реджепаца Сочехь хиллачу дийцаршкахь.\nШинарин дийнахь и хаттар дийцаре динера Путина Iамеркан президентаца Трамп Доналдца.\n«Коммерсанто» хаам бинера, «деэскалацин» зонанаш кхуллур ю аьлла Идлиб провинцехь а, ХIомс гIалана къилбаседехьа йолчу территори тIехь а, малхбалерчу Гутахь а, Шеман къилберчу кIошташкахь а.\nЦу зонанашна юкъахь дихкина хир ду герз деттар, болх бан хьелаш кхуллур ду гуманитаран вовшахтохараллашна, юхаметтахIоттон йолор ю социалан инфраструктура.\n«Деэскалацин» зонанийн дозанашкахула билгалонаш хIиттор ю вовшашца тIом беш йолу тобанаш дIасайохуш. Маьрша бахархой чекхбовлийта а, гуманитаран гIо дIакхачо а кхуллур ю блок-посташ. ТIеман конфликтан декъашхой дIасабохучу меттигашкахь дIахIиттор ду кхечу пачхьалкхийн эскарш.


Юха а герзаш детташ ду Газехь\nМарсхьокху-бутт 01, 2014\nГазехь 72-на сохьтана герзаш деттар сацийначул т1аьхьа ши сахьт даьлча Израилан ницкъаша яккхийн тоьпаш йиттина Рафах гIалан малхбалерчу кIошташка. И бахьана долуш 4 палестинахо вийна, кхин а 15 чевнаш йина ву. Цунах лаьцна дIахьедар дина Палестинийн Iедалша.\nИзраилан тIеман министраллан векало хаам бина ББС-на, шаьш герзаш диттина Израилан территори тIе ракета тохарна жоп луш аьлла. Цу хеннахь Къаирехь Израилан а, Палестинин а делегацеш дийцарш дIахьош ю, тIеман конфликт дIаерзон маслаIат лохуш.\nПалестинин лоьраш чIагIдарехь, кхо кIира хьалха Газехь конфликт иккхинчул тIаьхьа вийна 1460 гергга палестинахо. Уьш коьртачу декъана маьрша бахархой бу. Израило бинчу хаамца, жуьгтийн агIор вийна 63 стаг. Царах дукхах берш эскархой бу.


Оьрсийчохь адамийн бакъонашкахула кхел кхолларан ойла къобалйина Путина\nГIуран-бутт 11, 2020\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира гIортор йина адамийн бакъонашкахула леррина кхел хилча дика хир дара, бохучу ойлана. Иза хьахийра Адамийн бакъонашкахула кхеташонан декъашхойн Путинца хиллачу цхьаьнакхетарехь "Антимафия" цIе йолчу леррина вовшахкхеттачу зуламан тобанашна а, коррупцина а дуьхьало йон регионан юкъараллин фондан лараме президенто Мысловский Евгенийс.\n"Оьрсийчоьнан адамийн бакъонашкахула кхел кхолларх лаьцначу хьан ойлана тIехь болх бан беза. Цу тайпа институташ ахча дала а, системан хийцамаш бан а оьшуш хуьлу. Амма, бух схьаэцча, ша ойла нийса ю", - элира Путина.\nКарарчу хенахь Оьрсийчоьнан бахархой бакъо ю Европан адамийн бакъонашкахула кхеле латкъам бан, нагахь махкахь суьдашкахь нийсо каро аьтто ца баьллехь. Конституцина тIехь бинчу хийцамаша магийна Оьрсийчоьнна Европан адамийн бакъонашкахула кхелан сацамаш кхочуш ца бан. Амма цкъачунна Оьрсийчоьно наггахь бен пайда эцна бац оцу аьттонах.\nСтохка Оьрсийчоьно 1,1 миллиард сом компенсацеш елла оцу кхелан сацамаш кхочуш беш.


Франци - Ницца. Товб.2016.\nФранцин Ниццехь динчу зуламехь вийна 84 стаг, 19 стаг хIинца а вочу хьолехь вуьсуш ву дарбанан хIусамашкахь. Францин 1едалш дIакхайкхийна кху беттан 14-чу дийнахь Ниццехь йинарг теракт ю аьлла.\nФранцин Ниццехь терактехь байинчерах ах гергга кхечу пачхьалкхашкара нах бу\nНиццехь Бастилин Де даздеш киралелочу машенахь зуламхочо вийначу 84 стагах 38 кхечу пачхьалкхийн махкахой хилла аьлла хаам бина Францин арахьарчу гIуллакхийн министралло.\nЦу хаамца а догIуш, и нах хилла 19 пачхьалкхара, шайна юкъахь Алжир а, Германи а, Эрмалойчоь а, Белги а, Бразили а, Эстони а, Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Гуьржийчоь а, Итали а, Казахстан а, Мадагаскар а, Морокко а, Полша а, Оьрсийчоь а, Румыни а, Швейцари а, Тунис а, Туркойчоь а, ткъа иштта Украина а йолуш.\nФранцин арахьарчу гIуллакхийн министралло дийцарехь, Ниццехь хиллачу зуламехь лазийначу нехан терахь а, уьш мичара бу а хIинца а кхоччуш билгалдаьккхина даьлла дац. Цкъачунна хууш ду чевнаш хилла нах 29 пачхьалкхан махкахой хилар.\nИттаннаш нах лазийна бу цу хиламехь. Царах 19 стаг вуно вочу хьолехь вуьсуш ву дарбанан хIусамашкахь.\nВайн наха социалан машанашкахь бечу хаамашца, лазийначерна юкъахь ю Ниццехь ехаш йолу нохчийн йоI 13 шо долу Хайтаева Сабина. Цуьнан когаш тIехула яьлла зуламхочо кху беттан 14-чу дийнахь цу гIалахь нахана юкъахула хаьхкина машен.\nБолчу хаамашца, лоьраша гIо дар бахьана долуш Хайтаева Сабина, заIап ца юьсуш, гIоза-декъал хьалха ера ю цу зуламах аьлла сатуьйсийла ю.\nФранцин пачхьалкхан прокуроро Молин Франсуас дIахьеджар дина Ниццехь дина зхулам терроран акт ю аьлла.\nПарижал тIаьхьа Францехь уггаре а дукха туристаш боьлху меттиг ю Ницца.\nНиццера зулам шена тIеэцна ДАIИШ-о


Академик Кадыров а, кандидат Коков а. Стенгахь дешна Къилбаседа Кавказан куьйгалхоша?\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан (аьтту агIорхьара)\nМасех де дуьсу Оьрсийчуьрчу абитуриенташна шаьш къестийначу инстититутийн студенташ хила. Селхана школаш чекхъяьхнарш лакхарчу дешаршка хIуьттучу кху муьрехь Кавказ.Реалиино рейтинг хIоттийна Къилбаседа Кавказан мехкийн куьйгалхоша стенгахь, муха дешна гойтуш. Шаьш дешна меттигаш, хаарш гулдина хан къайленехь латто лууш хуьлу хьаькамаш, амма интернето аьтто ло иза къасто а. Рейтингехь хаьлхара меттиг дIалоцу Ставропол-мехкан, Дагестанан, Нохчийчоьнан куьйгалхоша.\nХора дипломна дуьхьал – цхьа балл. Шен 30 кхачале иза чекхъяьккхинчунна лов ай кхин а цхьа балл, цхьацца бал лур вай 30 ша шарал совъиккхича дешначунна а – атта дац болх а, дешар а цхьаьна дIакхехьа, оцу хенахь, дукха хьолехь, дипломаш доьший схьаоьцуш а ца нисло. Бен-башха ю чекхъяьккхина институт а, цхьацца балл тIетухур вай пачхьалкхехь тоьлла ларалучу 100 доьшийлах чекхваьллачунна.\nМехкийн куьйгалхойн дешна хенаш а ю шайн-шайн, атта дац цундела дешаран башхалла билгалъяккха, делахь а институтан я университетан статусо гойту дешархошкахь мел лакхара хила Iилманаш довзар. КхидIа – лур вай ши балл Iилманан кандидатна, кхо балл – докторна.\nЧолхе дара маьршачу дахарна лерина доьшийлаш а, Инарла штабан тIеман академи а цхьана могIара хIитто – рейтинго ца хIиттийна уьш дуьхь-дуьхьал. Амма Оьрсийчохь эскархошна уггаре еза йолу доьшийла чекхъяьккхина ву Меликов Сергей а, Меняйло Сергей а – царна кхин а цхьацца балл тIетухур вай.\nВладимиров Владимир, Ставропол-мохк\nЦхьа зама яьлча Ставропол-махкахь губернатор хинволчу Владимиров Владимира шен 21 шо долуш чекхяьккхина Уфахь мехкдаьттан-химин университет, ткъа кхин а итт шо даьлча даьккхина кхин а цхьа диплом – мехкдаьттан, газан маьIданаш коьчалшка дерзор, Тюменера мехкдаьттан-газан университет.\nШа итт класс чекхъяьккхича профессионалан-техникан доьшийле ваха кечвелла хилла Владимиров, амма нанас дехна школа юьззина чекхъяккхар. Школера ваьлча, цIерачийн лаамца, кулинар деша вахна иза. Цул тIаьхьа вахана мехкдаьтта толлучу доьшийлашка.\nЦхьа могIарниг а (ПТУ), ши лакхара доьшийла а чекхъяккхарна лов ай Владимировна 3 балл, ший а лакхара доьшийла тоьллачу 100-нна юкъайогIуш хиларна – кхин а 2 балл. Лаккхара говзаллаш шен 30 шо кхачале долаерзорна а – 2 балл.\nМеликов Сергей, Дагестан\nХанна Дагестанан куьйгалла деш волчу Меликовс 30 шарахь гIуллакх дина эскарехь, аттестат а ду оцу дешаран: шен 17 шолуш вахана иза Саратоврчу лаккхарчу тIеман буьйранчин доьшийле, цул тIаьхьа чекхъяьккхина Фрунзен цIарахчу тIеман академехь дозанхойн а, чоьхьарчу эскарийн а факультет. 46 кхаьчча чекхъяьккхина Оьрсийчоьнан эскарийн Инарла штабан академи.\nХIора дипломах кхочу цхьацца балл. Кхин а ши балл – шен 30 шо дузале доьшийлаш чекхъяхарна.Цхьа балл – ТIеман академи яккхарна.\nКадыров Рамзан, Нохчийчоь\nКадыров Рамзан, 2006 шо, архивера сурт\nДипломах – балл, оццул – 30 шо кхачале иза даккхарна. Ши балл кандидаталлина, кхо балл – докторан диссертацина.\nМеняйло Сергей, Къилбаседа ХIирийчоь\nШкола яьккхича вахана Бакухь тIеман-хIордан доьшийле, чекхъяьккхина шен 23 шо долуш. ТIеман-хIордан академи яьккхина 35 шо долуш, Оьрсийчоьнан эскарийн инарла штабан тIеман-хIордан адкамин диплом схьаэцна 44 шо кхаьчча.\nХьалхарчу доьшийлина цхьа балл, 30 шо кхачале диплом схьаэцарна кхин а цхьа балл. ТIеман академи яккхарна – балл.\nТемрезов Рашид, Кхарачой-Чергазийчоь\n1998-чу шарахь, шен 22 шо долуш ши корматалла караерзийна цо Москварчу социалан университетехь - "Финансаш а, кредит а", "Менеджмент" а.\nЦхьацца балл хIора дипломна. Ши балл уьш 30 кхачале схьаэцарна.\nКалиматов Махьмуд-Iела, ГIалгIайчоь\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо еккъа цхьа лакхара доьшийла чекхъяьккхина шен 30 кхочуш – Куйбышев гIалара пачхьалкхан университет, юридикан факультет.\nЦхьа балл дипломна, цхьа балл - 30 шо дузале дешарна, кхин а цхьа балл 100-топ юккъахь доьшийла хиларна.\nКоков Казбек, ГIебарта-Балкхаройчоь\n21 шо долуш, 1992-чу шарахь ГIебарта-Балкхаройчоьнан агромелиорацин иститут чекхъяьккхина цо - "Iилманча-агроном". Диплом схьаоьцучу шарахь цуьнан да хIутту ГIебарта-Балкхаройчохь хьалхара президент.\nКхин цо цхьаьнхьа а дешна, я Iилман болх язбина аьлла дац цхьаьнхьа а, амма цуьнан биографехь (масала "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин тептаршкахь а, Википедехь а "экономикан Iилманийн кандидат" аьлла вовзуьйту иза. Ткъа карош яц цо Iилман болх язбина аьлла информаци а, ша и болх а.\nКавказ.Реалиино Зазадоккху-баттахь дира Коковга оцу хьокъехь хаттар, амма цо жоп ца делира.


Халкъана даймохк «безийта» а ницкъ бу Кремлехь\nОьрсийчоь -- Москох, Кремл\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира керла урхалла коьллина махкахь патриоталла кхиор Iалашонца. Цуьнан куьйгалхо хIоттийна президентан администрацехь болх беш хилла Зенькович Павел. Цу урхаллан коьрта Iалашо ю бахархошна юкъахь дика амалш а, гIиллакх а, оьздангалла а кхиош йолу проекташ кхочуш яр.\nПатриоталла кхиоран урхалла а кхоьллина, Оьрсийчохь шен къомах дозалла дар юхаметтахIотталур ду аьлла, сатесна ю Кремл. Керла урхалла цхьа дакъа хир ду президентан администрацин. Кремлан сайто дийцарехь, цунна хьалха хIоттийна Iалашо ю, Оьрсийчоьнан юкъараллан гIиллакх а, оьздангалла а чIагIдар а, шен даймохккий, халккъий дезарехь пачхьалкхан политика дIанисъяр а.\nКерла структура кхолла официалан кепара сацам бира Путин Владимира даханчу Шоьтан дийнахь (ГIадужу-беттан 20 де).\nЦу гIуллакхана критика еш бу цхьаболу нах, иза Совета пачхьалкхехь лелийначух тера а ду, махкахь баьржаш болчу дуьхьалонан боламанна дуьхьал хьажийна а ду бохуш.\nПетров Николай аналист ву Москох Карнеги Центрехь болх беш волу. Цо иштта дуьйцу цунах лаьцна.\nПетров Николай: Шира ойланаш йолчу а, тийначу а, хийцамаш ца безачу а дукхах болчу нахана тIетовжар коьрта дарба ду аьлла, хета Кремлна протесташна дуьхьал. И бахьана долуш гучуяьлла керла урхалла, ма-дарра аьлча, идеологин суьжеташ юьхьара лаьцна хир йолу».\nСоциалан проекташна куьйгалла дон урхалла кхолла еза аьлла, дуьххьара хьахийра Путина баханчу баттахь, ша Краснодаре вахча. Iедалан декъашхой дакъалоцуш а болуш, кхеташо дIахьош цо элира, Оьрсийчоь дуьхьал латта еза кегийрахошна Iаткъам бан гIерташ йолчу мехкал арахьара финансаш оьцуш йолчу вовшахтохараллашна аьлла.\nКерла урхалла кхуллуш ю махкахь Iедалшна хетачунна реза боцучу нахана дуьхьал деш къоршаме дIахьедарш а долуш. Иштта кху тIаьхьарчу масех баттахь Оьрсийчохь дIачIаьгIна USAID олуш йолу гIо-накъосталлан организаци, иза Оьрсийчоьнан политикана юкъагIерташ ю аьлла. Лийцина бу иттаннаш дуьхьалонан акцийн декъашхой.\nКритикаш юста керла урхалла Советан заманахь хиллачу агитацин а, пропагандин а отделца. Цу урхалло нивкъарло йийра ю аьлла хета царна, Оьрсийчоь дикачу агIор хийцаяларна. Царах ву Петров Николай а.\nПетров Николай: «Кремло "статус кво" олуш долу махкахь хIоьттинчу хьолана тIетоьвжина болчу бахархойн дукхалла кхош хилча, Кремло шена дIакъовлу реформашна тIе а, модернизаци ярна а тIе болар дар. Цо пайда ца оьцу ша цу наха къобул еш хиларх, мичча дахана а, цхьанха дахарехь. Цу агIор аьлча, суна хетарехь, и проект эшаме хир ю".\nДелахь а Путина яьккхинчу гIулчана реза болу нах а бу Оьрсийчохь. Коьртачу декъана уьш бу шайн пачхьалкх глобалан Iаткъам бан аьтто болуш хилла зама юхаяре сатуьйсуш болу нах.\nМоскох экономикехула лаккхарчу школехь политикан талламаш беш ю политолог Касамара Валерия. Оьрсийчоьнан бахархой цхьаьнатухуш мехала хила мега керла урхалла аьлла, хета цунна, нагахь пропаганда ян гIертарна иза юьстах латтахь.\nКасамара Валерия: «Адамаш цхьаьнатухур долу идейш кIезиг ю тахана Оьрсийчохь. Адамаш хер далар дIадаккхарехь шен даймохккий, халккъий дезар пайденна хила мега. Шаьш дукха хенахь дуьйна дан дезаш хилларг деш ду Iедалш. Амма адамийн дика ойла кхолла гIертачу меттана партал пропаганда хилахь, жамI нисса бIостанехьа хир ду. Цу кепара, кхузахь коьрта хаттар ду, иза кхочуш муха дийр ду бохург.\nЦкъачунна билггала хууш дац керлачу урхалло хIун лелор ду. Цхьаболчу хаамашца, цуьнан Iалашо ю школашкахь патриоталлах лаьцна программаш юкъаяхар а, кинош а, берашна хьажийна мултфилмаш яхар а.


Ахьмад-Хьаьжа хьалхара вара\nВайн халкъан керлачу историн машаре хьалхара агIо дIайиллина вайн мехкан бакъволу тхьамда\nЦунна хала дара…\n«Сайна долчунна со массарна а къинтIераваьлла», – ала а дац атта, бакъонна тIегIертар бен, бехкала ваха, пхьа хьарча меттиг йоцуш, хIетте а шайн йоккхуш цIе йоцчу мостагIаша уллера накъостий, гергара нах бойуш, уьш лахьте кхийдо дезаран къаьхьа кхаъ, беза мохь ловш схьавогIучу къонахчунна.\nАмма цуьнан доьналла тоьира и ала.\nЦо тIаьххьара нахана хьалха динчу къамелера цхьадолу хIуманаш дагадаьхкича, дагна хуорам хуьлу.\n– Мискачунна гlo дан гIерташ, ишкол тойойтуш, сайн хирг деш схьавогIу со – накъост хуьлуш вац- кх суна. ВаллахIи, со-м хьере ма хилла, – бохура цо.\n– Суна шуна довдан а ца лаьара, сайн дан бакъо елахь а, – иштта а элира.\nДеши санна, цIенаниг дIакховдийча, адмаша и дIаоьцуш цагаро хьере веш, шен дан бакъо йолу дов а дан ца лууш, чекхвелира.\nЦунах нах ца кхетара, олу тахана. Кхетар а хуьлу тайп-тайпана. Цхьаболчу «кхеттачара», «aгlo хилла» улле буьйлучара, шена ен ямартлонаш а хьахайора цо кест-кестта.\nЦакхетарш а бара иштта тайп-тайпана. Юьхьанца дуьйна xlapa тIедогIург хIун ду а хууш, Дудаевн а, цул тIаьхьа бийлинчу «имамийн» а «революцешна» дуьхьал лаьттинчу цхьа кIеззиг болчу нехан цакхетар а дара. Xlapa долалуш, хазнеха санна жигара а хьийзина, тIаьхьа шайн-шайна хиллачу цхьацца «цатемаша» «оппозиционераш» бинарш а бара. И тIаьххьарнаш, вайна моьттучух, шайна хетарг тIедаьлчий бен, я кхидIа а цхьаннах а кхета дагахь болчух тера а дац. Делахь а, муьлххачу aгlop дерг а – и цакхетарш кхин башха вай цецдийла меттиг йолуш хIума а дац: пайхамарех а ца кхетта шен заманахь нах…\nАмма цунах кхийтира эххар а. Цо лелош дерг билггал хIун ду ган доьлча, халкъ кхийтира. Халкъ боху вай, тобанаш ца боху.\nХалкъ баккъал а цунах кхета долар а хила там бу цунна йинчу ямартлонан цхьа бахьана. Шена хьалха ваьллачу стагах халкъ а кхетча, цу халкъана хьашт а, гIайгIа-бала а бевзаш хьалхаваьлларг а волавелча, цу халкъах шайна хеттарг дан арабевллачу нехан гIуллакх галдолу. Ишттачу халкъо ша цхьана а дега ловза ца дойту. Цу халкъан къайлах болчу къацахетаршна я даррехь болчу мостагIашна вала де ду и. ТIаккха а до ишттаниг: я тхьамда хIаллакво, я халкъ кегадо. Вайн халкъ юха а кего, итт-пхийтта шо хьалха санна, хьере дина, бердах кхосса ницкъ тахана боций гуш ду. Тхьамда дIа а ваьккхина, дохо дезара иза мостагIаша, кхидIа хIун дан деза ца хууш, пана дита дезара.\nХIокху тIаьхьарчу масех бIешарахь Дала Шен къинхетамца вайна нисбинчу тоьллачех цхьаъ дIаваьккхира цу къацахетарша, вайн халкъан мостагIаша. Амма цара цхьана хIуманан ойла йина ца хиллера: къонахчух дуьсу масалш а ду къонахчун мехха, цу масало, къонахчун некъах долчу иэсо дIа дуьгу халкъ цкъа юьхьарлаьцначу сийдолчу новкъа. Къилбанан са долу некъ, тхьамда дIаваларх, юкъах ца буьсу.\nШен синна, дегIана долчунна майралла эккха а воллуш, махкана хила тарлучу сингаттамна, бохамна, хазнеха санна, сема, экаме, тIаьхьа a, хьалха а хьаьжна волу стаг дукха ца нисвелла вайн халкъана коьртехь, вайн ерриг истори дагалаьцча. Хиллачарех уггаре а бIаьрла масал дитира оцу стага. Иза хила ма-везза мехкан тхьамда вара. Иза вайна оьшура. Амма Делан кхиэл ца лелча цаяларна, дIаваха иза. ДIаваха, шен декхар дуьззина кхочушдина, халкъана гергахь гуттаренна а даха сий а дуьсуш, Далла гергахь, Дала мукъ лахь, шахIидан дарже а кхочуш.\n2000-чу шеран I2-чу июнехь, нийсса I8 шо хьалха, Нохчийн Республикин ханна йолчу Администрацин коьрте иза хIоттош, Iедалан белхан зеделларг доцу и Iеламстаг тIаьхьо шех политик, пачхьалкхан гIуллакххо хилла дIахIуттур ву бохург дукхахболчарна дагахь а хилла хир дацара. Амма вайн бIаьргашна гуш хилира цунах дуьненан тIегIанера политик а, мехкан бакъволу тхьамда а.\nИза хьалхара вара, цунна хала дара. И хьалхара хилар а, цу хьалхара хиларан хало а, дукъ а и лалун доллучуьнга делла хиллера хIетахь Веза-Лекха волчу Дала. Иза вайн къомах Дала бина къинхетам бара.\nХьалхаваьллачо Iалашо нийса лаьцна хилча, тIаьхьабогIучарна тIаьхьа бахар башха болх а бац. Ахьмад-Хьаьжас лаьцна къилба нийса дара, цуьнан болар тIаьхьа богIучеран дегнаш ир-кара хIиттош дара. Цу новкъахь ду вай тахана, цу боларца ду. Вай дIахьочу некъах бIо ца булийла дац тIаккха. И кхиаме хир бу, Дала мукъ лахь! Баккъал а дика хир ду Нохчийчохь!\nТахана хаза хийцамаш бу махкахь хуьлуш. Оцу стага тесна беркате xly ду, комаьрша зIийдиг хецна, хьаладолуш.\nКхиамаша корта ца хьовзош, вовшийн юкъаметтиг тоян хууш, вешан нохчаллин-бусалбаллин шад баста ца болуьйтуш, лула-кулахь болчаьрца вежараллин гIиллакх, гIуллакх лело хууш, кху новкъа дIадаха Дала пурба лойла вайна. Дала гIазот къобалдойла Ахьмад-Хьаьжин!


ГIо-накъосталлин тобанаш лохкуш бу Луганскера сепаратисташ\nЛуганскерчу сепаратисташа омра делла, цигарчу бахархошна гIо деш болчу дуьненаюкъарчу гIо-накъосталлин организацийн декъашхошна махкара арадовла аьлла. Цунах лаьцна хаам бина гуманитаран хаттаршкахула Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарлан секретаран когаметта волчу О'Брайен Стивена. Цо дийцарехь, сепаратисташа лохкуш бу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин векалш а. И бахьана долуш синтем байна ву ша бохуш вара О'Брайен Стивен.\n«Луганскан халкъан респблика» олучу тобанан территори йита дезаш ю дуьненаюкъараллин структураш Шоьта де чекхдалале. «Доза доцу лоьраш» организацино хIинцале а дIакъевлина шен Луганскера офис. О'Брайен Стивена дийцарехь, Луганскера сепаратисташа лелориг къоршаме дуьненаюкъара низамаш дохор ду.\nГIо-накъоасталлин организацеш болх сацор бахьана долуш эшам хир болчу нехан терахь ду 150 эзар стаг. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацехь долчу терахьашца, Украинин малхбалера конфликтехь вийна лаххара а 7962 стаг. Цхьа миллион ах миллион стаг мухIажарийн хьелашкахь висина.


ТIемалошка маьршачу дахаре кхойкху Евкуровс\nЛахьан-бутт 02, 2012\nШен телефон а елла, тIемалошка маьршачу дахаре кхойкху Евкуровс.\nХа ши кIира хира ду, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека интернетехь шен мобилан телефон гIараяькхкина. Иза леррина маьрша дахаре цIаберза лаам болчарна йиллина ю аьлла, дIакхайкхина дара.\nЙоьхьанца цу телефон тIе, меттигерачу бахархоша етта йолийра, Iедалера цхьацца гIо доьхуш. Цхьана юкъан, оцу проектан Iалашо кхочуш ца хилла а моттаделлера. Амма, тахана, гIарабаьккхичну хаамашца, тIемалойн буоламашца уьйранаш йолчарах, 6 стага телефон тоьхна.\nЦарна юккъахь, массийта стаг, тIемалошна юучуьнца а, духарца а гIо-накъосталла динарш бу. Кхиберш, тIемалойн гергарберш а бу. ГIалгIайнчоьнан куьйгалхочуьнна хьехамча волчу Цечоев Беслана, Маршо радиога дIахьедар дира, оцу телефоно кхиъ дIа болх бийра бу аьлла.\nЦечоев Беслан: «Схьаетташ бу и телефон. Социала гIуллакхийн хьокъехь а етташ ю иза. Ялх стаг хIинцале тIе а веан ву. Цаьрца къамле а дина. Телефон болх беш лаьтташ а ю. ДIайоккхура ю аьлла кхин дуьйцуш хIума а дац. республика куьйгалхо гарант а хоьттиина, тIебаьхкачарна низамехь догIуш долу таIзар бен хира дац аьлла».\nГIалгIайн махкахь, тIемалошца цу тайпа болх баро, церан могIанаш бузаран бахьан дIа ца доккху аьлла хетарш а кIезга бац. Царах цхьаъ ву, юккъаралхо Манкиев Бамтгири.\nЦуо бахарехь, доьххьара дан дезаш дерг дара, низамхоша дIалийциничулла тIаьхь, лар а йоцуш байначу нехан кхоллам къастор.\nМанкиев Бамтгири: «Цу а баьхкина стаг дIавигча, иза хьан вигина хаа ца деза? Бтрашца стаг Iдавигча, иза мичахь ву аьлла Iедалшка хаьттича, бекхе буй нах? ХIара ду, важа ду аьлла, ала дезаш дац и Iедал? Тахана иза долуш дац. Нах цундела реза бац».\nГIалгIайн махкахь тIемалошца латточу къийсаман, ша тайпа кеп ю. Иза тера яц, ишшта проблемаш йолчу ян луларчу Нохчийчохь а, ян Дагестанехь цу хьокъехь дIахьочу балхах. Нохчийчохь масла, йохьарлаьцна ю, тIемалошца, луьра къийсам бар тактик. Цундела, хира ду, дийна карабаьхкина дукха тIемалой ца хилар.\nДагестанехь, Iедалехь йолу коррупци а, могIарера зуламхой а, тIемалой а, дукха ийна болуш, мила-мичахь ву а , хьенан агIонехь ву а халла бен ца къаьста. ХIора дийнахь аьлча санна, цигахь бойуш бу, диндай а, полисхой а, маьрша бахархой а.\nАмма тIаккха а, динан экстремизм бухе а юьллуш, даьржинчу ун лоручу цу буоламан, кхоччуш, хIара дарба ду аьлла, билгалдаьккхина дац цхьанна а махкахь.


Румынин кхел реза ца хилла нохчийн зудчунна Гериханова Аминина тховкIело яла\nГериханова Амина шен кIантаца\nРумынера кхел реза ца хила нохчийн зудчунна Гериханова Аминина тховкIело яла – миграцин сервисан сацамна цо бина латкъам тIе ца лаьцна. Апелляци йаран бакъонах пайда а оьцуш, Сучава гIалан кхелан сацам къовса дагахь ю иза.\nГериханова Аминина экстрадици йарна дуьхьала бина латкъам иштта Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелехь толлуш бу. ДIалаьцначо хьажийна иза цига Amnesty International организацин гIоьнца, дийцина Кавказ.Реалиига нохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацехь.\nКхел хилале хьалха румынхойн зорбанашкахь арахецар дира, Гериханована, дийцарехь, Мангал-беттан 5-хь экстрадици йина бохуш, Нохчийчуьра Iедало цо кхелехь еллачу кийтарлонаш бахьанехь иза дийна юьтург ца хилар тидаме а ца оьцуш.\nКавказ.Реалиино хаам бина ма-хиллара, 36 шо долу Нохчийчуьра Гериханова Амина лецира Зазадокху-беттан 13-чохь шен жимачу бераца Румыница долчу дозанехь Украинера араяла гIертачу хенахь. Оьрсийчоьнан дехарца Интерполон лехамашка еллера иза – мухIажар бехкейо Шеман дозана тIехь боьлхучу тIемашкахь дакъалацарна. Пхи шо гергга хьалха Нохчийчуьра дIаяхара Гериханова, цул тIаьхьа Киевехь ехира иза. Румынехь иза дIалецира, цуьнан кIант берийн цIийне хьажийра – тIаьхьо цуьнан гергарчу стага дIавигира иза цигара.\nСтигалкъекъа-беттан 5-хь Гериханована экстрадици йарна бинчу сацамна дуьхьала чуделла арз тIе ца лецира румынхойн лаккхарчу кассацин кхело.\nАминина экстрадици ярна дуьхьал къуьйсуш волчу цуьнан кIентан деден вашас Бахарчиев Амруддис Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дийцира Гериханова Аминех лаьцна, хаийтира Нохчийчохь цунна мича бахьанашца тIаьхьабевллера а, шена хетарехь, Румынин Iедалхошна цунна тховкIело яла стенна ца лаьа а.\nРумынин дозанехь дуьххьара дIалацар дац иза – Чиллан-беттан чакхенера дуьйна Къилбаседа Кавказера схьабевллачу Оьрсийчоьнан бахархоша меттигерчу миграцин сервисо къоман а, динан а тIехула дискриминаци йарна саццанза латкъамаш до. Бакъоларъярхоша бахарехь, уггар чIогIа нохчех хьакхделла иза: уьш дIалаца мега, йа депортаци йан мега, официалехь къайлахчу сервисийн лехамашкахь уьш бацахь а, ткъа Румынех транзитаца чекхбовлуш балахь а.


Махкара коьрта хи бехдаларо сагатдойту Нохчийчоьне\nМоскварчу хьаькамаша хи цIандеш гIодан дош делла. Кадыров Рамзана догдоху хи денден федералан программа юкъаяккхаре.\nХьалхо а хазийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо шена хих лаьцна хетарг - 2017-чу шарахь. Амма хIетахь дина къамел спортах а, политиках а доьзна дара, ткъа Терканна "гIаж кхийтира" махкарчу футболан тобанна "Ахьмад" цIе тилла цунна дагадарна. "Терк нохчийн хи дац, гуьржийн хи ду. Иза Оьрсийчоьнан ялх регионах чекхдолу, ткъа стенга кхочу – суна иза ца хаьа! ДуьнентIехь уггаре боьха хи! Цундела боьха ю цуьнан цIе а!", дIахьедира Кадыровс.\nНохчийчоьнан IаламIалашдаран урхаллехь билгалдоккху Терк доккхачу декъанна Къилбаседа ХIирийчохь бехдеш хилар, къаьсттина Моздокехь. Бутт хьалха ХIирийчоьнан Юкъараллин кхеташоно а дира иза бакъ – дийхира Iедале "Экологи" цIе йолчу къоман проекте Терк дендаран программа йиллар.\nГIайгIа бохьу хи\nГуьржийчуьрчу ломан хьостанашкара, ешачу шанийн тархашкара охьадолало Терк олийла коьртера дуьйна схьа догIу боьха. Хууш ду экологашна иза бехдийраш ГIебарта-Балкхаройчоьнан а, Къилбаседа ХIирийчоьнан а индустри юйла.\nКхуллу юкъ-кара Терка чу дIаьвше коьчалш кхуьйсучарна таIзар ден комиссеш, йиллина яц еш терго делахь а. Масала, Идал-хи ца хеддаш зуьй, цуьнан могашалла тергонехь кхобу Идал а, цуьнан генаш а толлучу Оьрсийчоьнан Iилманийн академин институто.\nТерка тIехь 7 гидрологин ха лаьтта, боху официалерчу хьостанаша. Амма дац иза оцу хеша Iилмано ма-хьоьхху хих жоп ло бохург, тIоьхула ду ден Iуналла – кIоргалла, бос, цIеналла таллар.\nТерканна Iаткъаме ю шена тIе ток яккккхархьама хIиттийна гечош (плотинаш). Моздокехь и тайпа гечо хIоттаяла, масала, хаалора хичохь уггаре экаме болу бакъ-чIара (форель). ХIинца бац иза – ца балало гечойх чекх.\nМассо а мохк бала беза Терканна орцах\nХIирийн эколог Хадиков Ацамаз вевза виллина Терках доглозуш хьийзарца. "Вон хьал ду хинехь, тахана самайолуш ю Нохчийчоь, ткъа ас гIагIа балхо болийна ду 8 шо. ХIетахь Оьрсийчоьнан IаламIалашдаран урхалло а бохура, Терк бехкдийраш дукха бац Нохчийчохь, бу уггаре хьалха ГIебарта-Балкхаройчохь а, ХIирийчохь а", боху Ацамаза.\nХIирийчохь Терк бехдо "Электроцинкой", "Победитой". БуьрийтIехь бу хи бехдийраш доккхачу декъанна, тешна ву эколог-къийсамхо. "Къилбаседа Кавказна дуьхьал химин тIом латтош латтабо ХIирийчоьно. Уггаре боьха индустри вайн лаьтта тIехь ю. Амма баккхийчу хьакамаша кегийчу хьакамашка куьйгаш яздойту хи бехден коьчалш Терка чу кхуьйсуш хилар къайладохьуьйтуш", дуьйцу Хадиковс.\nЦо дагадохкуьйту кхечу экологан, Абдурахманов ГIайрбекан, терахьаш – Дагестанехь Теркан хица карочу цинкан барам бу хила торучул 2000-за совдолуш.\nХи таллаза тIехдукха хан яьлла, боху хIирийн эколого. Йосту цо Iаламна зуламдечу нехан къайле: Терках кхета Камбилеевка-хи, ткъа иза дузу "Собачья Балка" олучу хьостанах, амма цу чу дIадуьтту "Электроцинко" а, "Победито" а шаьш болх беш IаьIа дIовш.\nКабилеевки чохь 2007-чу шарахь 898-за дукха дара цинк, даш дара мегачул 71-за дукха. Ткъа оццу шарахь официалехь бинчу талламаша гайтина терахьаш кхин дара - цинк 12-за бен сов ца даьллера, ткъа даш хица данне а дацара! Кхин цкъа а ца теллина хиш. Иза яц криминал? – цецвуьйлу Хадиков.\nГонахарчу хиш чуьра чIара дIаьвше бу, ткъа наха иза лоцу, буу, оцо адамашна шаьш деш дуьйна кхета цамгарш ло, билгалдаьккхира эколого.\nХадиков Ацамаз воккхаве нохчаша Терк цIандан айбинчу балхах. "Хинера хьал хIинцачул тIаьхьа толур ду, кхидIа йиш Къилбаседа Кавказан аренаш хьанъеш, цуьнан бахархошна стом, хасстом, ялта латтош долу ниIмат балехь кхабийта", боху Ацамаза.\nТерк Iалашдаран институт, я филиал схьаелларе догдоху эксперто. "Оьрсийчохь массо а хинел боьханиг ду Терк. Ткъа Камбилеевка – делла, чохь садолу хIума ца еха хи ду. Тергам биллина латто беза, цкъачунна иза бацахь а", аьлла хета IаламIалашдархочунна.


Зударий зиярте битарна дуьхьал протесташ йолийна ХIиндойчохь\nИндуисташ зиярате хIуьттучу Сабаримала гIаларчу килс чу зударий битина аьлла, протесташ кхайкхийна ХIиндойчуьрчу Керала штатехь. Гулбелларш къахкорхьама бIаьргаш Iовжон газ хецна полисхоша, хаамбо хIиндойн зорбанаша. Масех некъ дIакъевлина протестхоша. Цхьаболчу дуьхьалончаша кхайкхамбора туьканийн долахошка, шайх схьакхета бохуш. Цхьаццайолчу штатан кIошташкахь полисхошна тIе тIулгаш лестадора бахархоша.\nМасех бIешерашкара схьа шинаридийнахь дуьххьара аьтто баьллера шина зудчун килс чу а яхна, ламаз дан. Оццу дийнахь ХIиндойчуьрчу зударша арабевлла 620 чакхарма бохалла некъ дIалаьцнера. Божаршна а, зударшна а юкъахь нийсо латто езар дIахаийта Iалашо яра церан.\nIедалхоша дийцарехь, пхи миллион сов вахархочо дакъалаьцнера оцу акцехь. Сабарималарчу килс чу яхар дихкина дара 10 шарера 50 шаре кхаччалц йолчу зудчунна еххачу хенахь. Гезгамашин-баттахь Лакхарчу кхело бехкам баьстира. Амма хIора а зиярте хIуттучу зудчунна тIе тIулгаш кхуьйсуш, гIожмаш еттара божарша.


Оппозицин жигархо Осипова боцу бехк хьарчийна, чуйоьллина латтон 3 шо ду\nОсипова Таисия Смоленский кlоштан кхелехь гlуллакх юхатоллуш, 28Мар2012\nОьрсийчохь чуйоьллина латточу оппозицин жигархочуьн Осипова Таисин 29 шо кхаьчна хIокху беттан 26-чу дийнахь. Цунна гIортор ечара акци вовшахтоьхна Москох, жима зуда арахецар доьхуш. Оппозицина хетарехь Осипова 8 шарана чуйоьллина, наркотикашца доьзна зулам ца диннашехь, цунна тIе а хьарчийна. «Кхин Оьрсийчоь» оппозицин боламан лидер волчу, Осипован майрачо чIагIдарехь, цуьнан хIусамненан могушалла гуш лаьтташехь телхаш ю набахтехь.\nОсипова чуйолларан бахьанаш политикан бух болуш лоруш ду. Оппозицин «Кхин Оьрсийчоьнан» боламан лидерехь марехь йолу жима зуда 8 шо токхуш набахтехь. Дукхах болчарна хетарехь, бе а бехка боцуш, наркотикаш яржорца доьзна зулам хьарчийна цунах. Осипова мукъаяккхийтар доьхуш Москох-гIалахь вовшахкхетта цуьнан гIрторхой. 2011-чу шарахь чуйоьллинчу Осипован гIуллакхо шена тIе кIезиг тидам озабо, масала, чубоьхкинчу Пусси Райотан декъашхошчул а.\nОсипован цIийндас Фомченков Сергейс дийцира Маршо радиога, шаьш дицлуш лаьтта Таисин гIуллакх карлдаккха Iалашо йолуш ду, бохуш.\nФомченков: "(Набахтин) чохь цо доккхучу кхаа шарахь кхоалгIа билгалдоккхуш ю иза ша йина де. Митинг вовшахтоьхнарш Таисин доттаг1ий а бу, со а ву, Кхин Оьрсийчоьнан декъашхой а бу. Нахана Таисех а, цуьнан кхолламах а, цуьнан г1уллакхах а лаьцна дагадаийта деза аьлла сацам бинера оха. Х1унда аьлча иза йийцъеш ю."\n7 шо кхаьчна жима йоI йолу Осипова цкъа дуьххьара 10 шарана чуйоьллинера, героин дохка гIоьртинера, аьлла. Цу гIуллакхана тIехьовсучу критикаша иза политикан жигархо волчу Осипова Таисин цIийндена бина тIеIаткъам санна лерира. 2012-чу шарахь цуьнан гIуллакх юхателлира, хIетахь президент хиллачу Медеведев Дмитрийс кхелан сацам «тIехь луьра» бу аьлла, емалбича. Амма набахтехь яккха къастийна хан шина шарний бен яц ца йира, прокурораша ерриг хан 4 шо аьлчи а.\nОсипова Таисия а, цуьнан доьзал а\nТвер-гIалина йистехь хан токхучу Осипова латкъамаш бо, набахтин хьаькамаша ша сийсаза йо, бохуш. ТIех дукха нах болчу цIелиг чохь латтайо. Адвокатаца цхьаьнакхетар а дихкина.\nЦуьнан цIийндас бахарехь, шекаран цамгар йолчу Таисин деш дарба дац набахтехь. Шен хIусамненан могушалла дийно-дийно телхаш ю боху цо.\nФомченков: "Цунна догIу дарба ца леладо. Шекаран цамгар йолуш хиларе терра, лерринчу хьелашкахь а, диетин тIехь латтон а, дарба лелон а дезаш яра иза. Набахтехь иза дойла яц. Цуьнга эндокринолог хьажа веза. Цуьнга гуттар хьажа везаш говзанча воллушехь, хIокху кхаа шарахь цунна лор-эндокринолог шозза гина. Лоьрийн талламаш бан а беза. Иза, кхеташ ма-хиллара, доцуш ду. Жим-жима юьйш цара иза."\nОцу юкъанна, ша Осипова ша бехке яц бохучунна тIехь лаьтта. Лехамаш бечу хенахь, полицино шайн петар чохь наркотикаш дIалекъийна хиллера, боху цо. Оьрсийчохь полицино иза дой массарна хууш ду. Цуьнан латкъам юьхьарлецира цуьнан гIуллакх юхатоллучу хенахь.\nПрокуроро гIуллакхана юкъара дIадаьккхира, лехамаш бечу хенахь петарна чохь лачкъийна наркотикаш яра бохург. Амма важа ши бехке бисира. Осипован адвокато Сидоркина Светланас дийцарехь, цуьнан клиентан гIуллакх харц бух болуш ду.\nСидоркина: "Цуьнан гIуллакхехь шортта ду, цо наркотикаш яржош ца хиларна тоьшалла деш. Сиха гулъйинчу информацин буха тIехь вовшахтоьхна бу цуьнга кховдийна бехк. Юьхьанцара цунна бехке дуьллуш пхи хIума дара. Эххар а, цуьнан гIуллакх юхателлича ши хIума дисира. Нагахь санна и кхо хIума низамца ца догIуш лерича, Таисина бехке кховдийна доу важа ши хIума а низамехь хиларан хIун тоьшалла ду?\nБаханчу Товбецан-баттахь оьрсийн Iедалш реза хилира, Осиповас Европера Адамийн Бакъонийн кхеле, ша лаьцна латточу хенахь кхоьллинчу хьелашна бинчу латкъамца а догIуш, цунна хилла меттахIоттон 4,600 евро ахча дала. Осиповас кхелан сацаман хьокъехь иштта латкъам бина Смоленскехь а, Страсбургерчу Адамийн Бакъонийн Кхеле а.


Iамеркан Конгрессо санкцеш кхайкхаяхь Трампа гIо даре сатуьйсу Туркойчоьно\nIамеркан президент Трамп Доналд а (аьрру агIор), Туркойчоьнан президент ЭрдохIан Реджеп а.\nТуркойчоьнан Iедалан векалш сатесна бу, Iамеркан президенто Трамп Доналда вето юьллур ю аьлла, нагахь Конгрессо Оьрсийчоьнера ракетан системаш эцна аьлла шайна дуьхьал санкцеш яхахь. Цунах лаьцна дIахьедар дина туркойн президентан зорбан секретаро Калин ИбраьхIима, хаам бо "Iамеркан аз" портало.\nДIадаханчу кIиранах Iамеркан пачхьалкхан секретаро Помпео Майка хаам бира, Iамеркан дуьхьала йолчу пачхьалкхашна дуьхьало ярх лаьцначу низамца а догIуш, Туркойчоьнна санкцеш кхайкхор ю шаьш, нагахь туркоша Оьрсийчоьнера С400 зенитан ракетан системаш эцахь аьлла.\nТуркойчоь юха ца яьлла. Туркойн векалша дIахьедар дина, С400 системаш эцарна шайна санкцеш кхайкхо оьшуш дац, шаьш Вашингтонан дуьхьалончаш дац, хьалха санна НАТО-н декъашхой дуьсуш ду аьлла.\nВашингтонехь визитца волчу Туркойчоьнан президентан ЭрдохIан Реджепан зорбан секретаро Калин элира, Хонкара сатесна ю, санкцеш а ца кхайкхош, и гIуллакх дIадоьрзур хиларе аьлла.\nНагахь гIуллакх цу тIе далахь, Конгрессо санкцеш кхайкхор къобул дахь, президенто Трампа, шен бакъонах пайда а эцна, юкъарадаккхар дийр ду аьлла хета шайна цу хаттарехь, бохуш вара Калин. "Конгрессана дало дика тоьшаллаш хила а ма мега цуьнан", - элира Туркойчоьнан векало.\nДелахь а Трампа ша иза дийр хилар хаийтина ала мегар дац, иза шаьш сатуьйсург ду, боху Калина.\nIамеркан Iедалан векалшна хетарехь, туркой Оьрсийчоьнера С400 ракетан системаш эца гIертар вуно проблемаш йохьу махбар ду. Цара дийцарехь, Lockheed Martin компанин F-35 кеманаш дан а, эца а хIоттийначу программехула Туркойчоь Iамеркан накъост хиларан статус шеконе юьллу цу гIуллакхо.\nПентагон саготта ю нагахь Туркойчоьно С-400 комплексах пайда эцахь, Iамеркан F-35 гуш доцу кеманаш довза оьшучу информацина тIекхача Оьрсийчоьнан аьтто бала мега бохуш.\nТкъа хIун хир ду нагахь Трампа шуна моттург ца дахь аьлла, шега хаьттар дича, Калина элира, шаьш собар дийр ду санкцеша дийр долу зе дагадина даллалц аьлла, гIуллакх цу тIе дер дац аьлла сатесна шаьш хилар а хоуьйтуш.\nКхерамаш тийсар а, санкцеш кхайкхор а пайде хир дац, цара цхьа а дикачу агIор жамI дохьур дац, бохуш вара президентан ЭрдохIанан зорбан секретарь.


Мангал-бутт 18, 2017\nСадулаев Малик: Европан цивилизацин дакъа хиларе терра кхетамца хила еза нохчийн кхане а\n25 шо гергга хьалха Сайдуллаев Малик санна гIарваьлла бизнесхо хир вацара нохашна юкъахь. Таро йолуш, дукха нахана гIо-накъосталла деш стаг санна вевзаш вара иза. ТIеман заманахь, къаьстина шолгIачу тIамехь, нахана дагайогIу хир ю цуьнан цIарах Нохчийчухула лелла яьккхийчу машенийн гуманитаран ковраш.\nПолитикехь Сайдуллаев волу дукха хан лара мегар ду, цунна хIетахь мел хиллачу мехкан куьйгалхойн неIарш йиллина хилча. Амма, официалан политике иза вахара 2000-чу шерийн юьххьехь. ХIетахь Оьрсийчоьнан Iелаша кхоьллинчу Нохчийчийн республикан Пачхьалкхан кхеташонан коьрте хIоьттира иза. 2003 шарахь президентан харжамашка вахара.\nАмма царна иза юкъарваьккхира Оьрсийчоьнан Лаккхарчу кхелан сацамца. Цхьа шо даьлча, Кадыров Ахьмад вийначул тIаьхьа хиллачу харжамашкахь а дакъалецира цо. ТIаккха а, паспортан тIехь гIалат ду аьлла, бахьана а далийна юкъарваьккхира. Шена дика хета иза хIиинца, аьлла долийра шен телефонан зIенехула къамел.\nСайдуллаев: «Бакъдерг дийцича, суна оцу хенахь чIогIа новкъадеънера со цу юкъара ваьккхина. Амма суна хIинца Далла хастам бу, со цу юкъарваьккхина. Иза ца динехьара, со кху хьолехь хIинца хир а вацара. Халахеташ дерг ду, вайн къам даьржина хилар. Къам цхьаьнакхетта, вовшашна гIортор а хилла вай дIахIиттича хазахетар дара суна».\nХIетахь дуьйна Сайдуллаев нохчийн политикера дIавахана лоруш ву. Цхьанхаа хаалуш вацара. Оцу бахьанца юкъараллехь эладитташ дуьйцура, иза Оьрсийчура дIавахний, цуьнгара ерриг а бизнес дIаяькхний бохуш. Иза бакъ дац. Малик хьалха санна Москох вехаш ву. Бакъдерг дийцича, бизнес кхечу пачхьалкхашкахь ю цуьнан. Амма Нохчийчохь цхьацца проекташ кхочуш ян шен лаам хилар а довзийтира цо.\nСайдуллаев: «Со вехаш Москох ву. Кхузахь, Оьрсийчохь, ас сайн дукха белхаш дIакъевлина. Казахстанехь, Францехь, Ингалсехь а бу сан белхаш. ЦIахь ян а яра сан цхаьцца проекташ.\nХIара шо чекхадолучу хенахь далахь а, я тIедогIу шо доладелча далахь а ян дагахь ву со. Амма хьуна лаарх чекхдолуш дац иза. Iедалша маго дезаш ду иза. И проекташ, Дала мукъалахь, йоло дагахь ву со. Iалашонаш-м ю, ткъа муха хир ду Деллана бен ца хаьа».\n2000-чу шарахь, Москох нохчийн цхьана концертехь Сайдуллаев шина зудчунна юкъахь хиина Iаш вара. Цхьаъ цуьнан нана яра, важа-Путина Людмила яра. И концерт гича, дукха а нахана моьттинера, Сайдуллаев Оьрсийчоьнан президентан зудчунца цхьана концертехь хилар гайтаме хIума ду, цундела иза Нохчийчоьнан коьрте хIоттор ву аьлла. Амма иза иштта ца хилира. ХIоттош-дIавоккхуш боху хIума ша тIедуьтур долуш дацара аьлла, кхин дIа а дийцира Сайдуллаев Малика.\nСайдуллаев: «Москох Iедало хьалхатеттича хьо хьалха вала гIерташ хилча Iовдал хIума хета суна. Вайн къомо кхаж а тесна хила дезаш ду (куьйгалхо харжар). Со Москох волу дукха хан ю-кх. Со кхузахь волчу хенахь Оьрсйичохь 6-7 Iедал хийцаделла-кх. Дуьне хьийзаш ду.\nСо-м вац цхьанна а хьалхавала дог-ойла йолуш. Вайн Нохчийчохь иман а, ислам а долуш ду, нохчийн ишколаш а ю, нохчийн мотт а буьйцуш. Иза хилчхьана важа дерг вайна оьшуш а дац».\nШен дахарх книга ю Сайдуллаев Малика язъеш. Цуьнан цхаьцца кийсакаш фейсбукехь зорбане яьхна цо.\n"Къаьхьо ца Iевшича, мерзачун чам кхетар бац" кица а далош, кхане дукха хаза а дика а го щена элира Сайдуллаевс. Иза дан оьшург а дийцира цо.\nСайдуллаев: «Юха а ца хьоьжуш, хьалахадаьлла Iедал а, вай а цхьангера а масал эца оьшуш дац. Iаьрбашкара, кхечаьргара а эца ца оьшу. Вай Европан цивилизацин юкъадогIуш ду. Вай нохчий хиларе терра, кхетамехь, вайн нохчийн мохк хьала а ойъуш, махкахь уггаре тоьлла школаш а йохкуш дIадаха деза вай».\nСайдуллаев Малик тахана Нохчийчоьнан политикана юьстаха лаьтташ валахь а, цуьнан дог-ойла шен Даймахкаца хилар гуш ду, кхин хIума дацахь а, цо цIена буьйцучу нохчийн маттаца а, цунах наха олучу дикачу дашца а.


Исламан Нур - Свет Ислама - 30-гIа дакъа\nОпубликовано: 01 октября 2010\nГIо даккхаран хьокъехь\nСийлахь-Везачу АллахIа аьлла:\n«Хаза гIо лаьцначунна - цуьнах дакъа хир ду…» («Ан-нисаъ», 85).\n246. Абу Муса ал-АшIарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе дехарца (хьашт дохьуш) цхьаъ веъча, даима а ша волучохь цхьаьна болучарна тIе а воьрзий, олура цо: «Доьхучарна гIо лаца - ял хир ю шуна. Ткъа АллахIа Шена лиъана болу сацам дIакхайкхор бу Шен пайхамарехула»» (Бухари: 1432, Муслим: 2627).\n247. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) Бариран а, цуьнан майрачуьнан а хьокъехь долу дийцар дуьйцуш, аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла (Барире): «Хьо цуьнга юхаяхача (хIун дара-те)?». Цо хаьттина: «ХIай, АллахIан элча! Омра ду ахьа соьга дийриг?». Цо жоп делла: «Юкъаралла деш бен вац со-м». (ТIаккха) цо аьлла: «Хьашт вац суна иза!»» (Бухари: 2583).\n Кхузахь дуьйцург - шарIан Iедалца цхьаьна догIуш долучу гIуллакхашкахь гIодаккхар а, юкъаралла дар а, хьашт кхочуш дар а ду.\n Юьйцуш ерг АллахIера ял ю - муьлхха а цхьа дика хIума кхочуш дарехь гIо диначунна а, хьашт долучунна аьтто биначунна а хир йолуш йолу.\n Кхузахь буьйцурш деккъа цхьа сагIа доьхуш берш хилла Iаш бац - муьлхха а лоруш болучу нахе шайн хьашташ далхош берш а бу, иштта царна гIо-накъаосталла дар доьхуш юкъаралла дан мегаш болу. Вукху агIор аьлча: пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) юкъаралла дар а, гIодаккхар а дихкина - цхьана стага шарIехь таIзар (хьад) кхачош долу муьлхха а цхьа зулам динехь. Иштта долучу таIзаре, дуьйцийла а йоцуш, озон безаш бу бехкенаш.\n Барир - Iайшата лай йолучуьра паргIат йитина хилларг ю (АллахI реза хуьлда цаьршинна).\n Бариран майра - МугIис цIе а йолуш, лай лаьттина ву. ЧIогIа иза дукхаезаш хилла цунна, ткъа цунна иза везаш ца хилла.


Инфоурок › Начальные классы ›Презентации›Презентация по чеченскому языку на тему "Ц1ердешан лург, дийриг дожарийн цхьаллин а, дукхаллин а терахьашкахь хийцадалар" (4 класс)\n1.Маршалла хаттар. 2. Ц1ера болх таллар. -Х1ун еллера шуна ц1ахь ян? (Дешнаш лега деллера ) -Д1адеша шаьш дешна дешнаш. Муьлха чаккхенаш ю цхьаллин терахьехь доланиг дожаран ц1ердешнийн? Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь доланиг дожаран ц1ердешнийн? Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь ц1ерниг дожаран ц1ердешнийн?\n3. 1алашо йовзийтар. «Йист йоцу х1орд санна , бу хьуна шорта ша хууш волчунна вайн нохчийн мотт.»\nД1адеша шина б1ог1амалгера дешнаш К1антана к1анта К1енташна к1енташа Москална москало Москалшна москалша Аьхкенна аьхкено Шакарна шакаро\n-Д1аелла учебникан 72-74 –г1а аг1онаш. Муьлха дожарш ду вай тахана 1амо дезаш дерш? -Х1ун болх бийр бу вай уьш дика 1амийта? Стена т1ера д1аболор бу вай болх? -Вайна тахана девзар ду ц1ердешан лург а , дийриг адожарш , церан хаттарш. Вайна 1емар ду лург ,дийриг дожарийн цхьаллин а , дукхаллин а терахьашкахь тидам бан , башхаллаш йовза. Вайна 1емар ду ц1ердешнаш лега.\n4. Керле тема хьехар. Цхьаллин а ,дукхаллин а терахьашкахь лург а , дийриг а дожаршкара ц1ердешнийн дидам бар. Шардар № 125, аг1о 65 -Бераш д1адеша 72-г1а аг1он т1ера дожарш а , хаттарш а. Муьлха хаттарш ду ц1ердешан лург дожаран? Дийриг дожаран? -Вай дожаршкахь хийцор ду цхьаллин а , дукхаллин а терахьашкахь дешнаш: пхьагал, 1уьйре , книжка ,хьехархо. -Д1аеша дешнийн хийцадаларан хьалхара кеп. Муьлха чаккхенаш ю цхьаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ? (-на,-о). -Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь лург ,дийриг дожарехь ц1ердешнийн ? (-шна,-ша).\n-Муьлхачу дешан хир ю иштта чаккхенаш? (Пхьагал дешан). -Легаде и дош шина терахьехь. Билгалъяха чаккхенаш. -Д1аеша дешнийн хийцадаларан шолг1а кеп. Муьлха чаккхенаш ю цхьаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ? Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь лург ,дийриг дожарехь ц1ердешнийн ?\n-Муьлхачу дешан хир ю иштта чаккхенаш? -Лега и дош шина терахьехь. Билгалъяха чаккхенаш -Д1аеша дешнийн хийцадаларан кхоалг1а кеп. Муьлха чаккхенаш ю цхьаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ? Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ?\n-Муьлхачу дешан хир ю иштта чаккхенаш? -Лега и дош шина терахьехь. Билгалъяха чаккхенаш. -Д1аеша дешнийн хийцадаларанйоьалг1а кеп. Муьлха чаккхенаш ю цхьаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ? Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьехь лург ,дийриг дожаршкахь ц1ердешнийн ?\n-Муьлхачу дешан хир ю иштта чаккхенаш? -Лега и дош шина терахьехь. Билгалъяха чаккхенаш -Стенан тидам би аша? Оцу дешнийн хийцадалар тайп-тайпана ду).\n•\tКерла хаамаш таллар. Берашка шайга болх байтар. Шардар № 124 , аг1о 65. (Бераша шаьш кхочушдо шардар). -Аюб доккхачу элпаца х1унда яздина?\n5. Сада1аран миноташ. Х1оршма бу сан г1оьнчий: Кегий к1ентий, йо1арий. Хьайна лаахь, шина декъе Берзош, уьш ахь бекъа: Лаахь - иштта, лаахь - вуьшта, (Куьйгашхьала а дохуьйтий, 0ьг1аз rlyp бац цкъа а! (п1елгаш шина декъе доькъуш, байташ йоьшу).\n6. Керла тема кхин д1а а хьехар. Ц1ердешнийн дожарийн подлежащи хиларан тидам бар. Шардар № 139, аг1о 73. -Д1адеша т1едиллар. Муха кхочушдан деза шардар? -Д1аеша хьалхара предложени. Билгалдаьхначу дешнашна т1ера хаттарш х1иттаде ц1ердешнашна. Муьлхачу дожарехь ду ц1ердош? -Муьлханиг ду оцу предложенехь сказуеми? -Муьлханиг ду подлежащи? -Д1аеша шолг1а предложени. Муьлханиг ду сказуеми? -Подлежащи? ( -Муьлхачу дожарера дош хуьлу гуттар а подлежащи?\nДагахь латтаде: ц1ерниг дожарера дош подлежащи хуьлу ,нагахь сана дийриг дожарера дош предложенехь дацахь. Дийриг дожарера дош предложенехь далахь иза гуттара а подлежащи хуьлу.\n7. Жам1 дар. -Муьлхачу хаттаршна жоьпаш ло ц1ердешан лург дожаро? Дийриг дожаро?. -Муьлха чаккхенаш хуьлу цхьаллин терахьехь ц1ердешнийн лург дожарехь? Дийриг дожарехь? -Муьлха чаккхенаш хуьлу дукхаллин терахьехь ц1ердешнийн лург дожарехь? Дийриг дожарехь?\n8. Рефлекси. -Х1ун кхиамаш бехи аша? 9. Ц1ахь бан болх балар. Шардар № 142, аг1о 75.\nНомер материала: ДВ-202520


Юсуф Къардавийс яздина долчу цхьана жайни тIехь дешнера оха, 73 тобанах лаьцна долу хьадис гIийла хьадис ду аьлла. Цу хьокъехь кхиболчу Iелам-наха хIун олу? Мел бакъ ду Элчанан – соллаллохIу IалайхIи ва саллам – уммат 73 декъе декъалур ду бохуш долу хьадис?\nЦунна хьай аьтту хилахь жоп далар доьху оха. Дела реза хилла хьуна йар санна пайде сайт кхолларна, Дала диканца бекхам бойла. Ассаламу Iалайкум!\nИ хьадис гIийла ду аьллачерах ву Имам Ибн Хьазм а, Имам Ибнул-Вази́р а, Имам Аш-Шавканий а.\nШейх Салман Ал-Iавдас аьлла: «И хьадис дийцина Ахьмада а, «Сунан» жайнаш яздинчара а (Тирмизийс а, Абу Давуда а, Насаийс а, Ибн Маджас а), масийтта некъашца. Iелам-нахах бу и хьадис йа нийса, йа дика леринарш, масала Тирмизий, Хьа́ким, ЗахIабий, Ибн Таймийа, Ша́тIибий, Ибн Хьаджар, иштта кхиберш а. Iелам-нахах цхьаболчара иза гIийла ду а аьлла, масала Ибн Хьазма а, Ибнул-Вази́ра а, кхечара а. Ткъа "и хьадис сецна даьлла нийса хьадис ду" аьлла дукхах болчара аьлла дерг чIогIох ду, хIунда аьлча масийтта кепара даьхкинчу некъашца нийса хьадис ду иза».\nШейх Iумар Ал-Мукъбила аьлла: «(Уммат) декъадаларан хьадис нийса хилар тIехь а, гIийла хилар тIехь а Iелам-нахана юкъахь къовсам хиллачу хьадисех ду. Цундела Бухарис а, Муслима а ца дийцина и хьадис цуьнан цхьанне некъаца. Делахь а, цуьнан некъашка хьаьжча а, хьалха хилла болчу дикчу наха (ассалаф ассолихь) цу хьадисаца лелийна йолчу юкъаметтиге хьаьжча а, шеко ца хуьлу и хьадис шен масийтта некъаца сецна даьлла нийса хилар тIехь. Цундела нийса ду аьлла иза Тирмизийс а, Ибн Хьиббана а, Хьакима а, Ибн Таймийас а, цуьнан мутаIеламо Ибнул-Къаййима а. Иштта аьлла дукхах болчу хьадисан Iелам-наха а».\nШейх Ал-Албанийс – Дала къинхетам бойла цунах – нийса хьадис ду аьлла иза, шен «Нийса хьадисийн зIе» цIе йолчу жайни тIехь.\nКарладаккхар. 30.04.2009 терахьца.\nШейх Мухьаммад Ал-Хьасан Ад-Дадв  цIе йолчу Iелам-стага цу хьадисах шега хаттар дича, иштта жоп делла:\n«Оцу хьадисан бух (цуьнан коьрта маьIна гойтуш долу дешнаш) нийса лоруш ду цунна тешаллийна даьхкинчу тайп-тайпана (хьадисан) некъашца. И хьадис масийтта асхьабаша дийцина ду, Дела реза хуьлда царна, делахь а церах цхьаъа ша́ цхьацца даьккхича нийса лара мегар долуш иснад долуш дац. ХIетте а, уьш дерриге цхьанатохарца, цара вовший тешалла деш хиларца нийса лоруш ду иза. Ткъа цхьа хьадис, тешалла деш долчу цуьнан иснадан тайп-тайпана некъашца нийса лерича а, цуьнан чаккхенаш нийса лорийла дац. Нийса лара йиш ерг – иза оцу тешаллийна хIитточу некъаша гойтуш долу маьIна ду. Амма оцу тешаллийна хIитточу некъашкахь еана йоцу хьадисан чаккхенаш - уьш нийса лоруш яц и некъаш тешаллийна хIитторца. Масала, (уммат декъадалар гойтуш долу коьрта, бухера маьIнел) совнаха долу хIара дешнаш: – «и (тобанаш) ерриге жоьжахатехь хир ю», йа «церах массо ялсаманехь хир ю, цхьаъ йоцург», йа «аса а, сан асхьабаша а лелийначунна тIехь хилларг ю иза» - хIара дешнаш оцу коьрта маьIнел совнаха долу дешнаш ду, уьш дерриге гIийла ду, хIунда аьлча уьш нийса лорийла дац тешаллийна хIитточу иснадан некъашца. Хьадисан бух (цуьнан коьрта маьIна, коьрта дешнаш) вай цуьнан тайп-тайпана иснадийн тешаллашца иза нийса лоруш хилча, цуьнан чаккхенаш а нийса лара еза бохург дац иза, цундела оцу хьадисан чаккхенаш нийса яц, ткъа цуьнан коьрта маьIна гойтуш долу дешнаш – тешаллийна хIитточу тайп-тайпана иснадийн некъашца нийса лоруш ду. Цундела иза «кхечуьнца нийса лоруш» долу хьадис ду». Чекхдели Шейх Мухьаммада аьлларг.\nЦо бохучуьнан жамI вай доцца схьааьлча, иштта хуьлу: уммат декъалур хилар гойтуш долу дешнаш нийса лоруш ду, цул совнаха долу дешнаш нийса лоруш дац. Нийса лоруш ду, йа нийса лоруш дац бохург – хьадис Iилмангахь лелош долу маьIнийца ду.\n Шейх Мухьаммад Ал-Хьасан Ад-Дадв – Мавританера уггар баккхийчу Iелам-нахах цхьаъ ву, бусалба махкашкахь гIарабевлла бевзаш болчу Iелам-нахах а ву, Дала Iалашвойла иза.


Эльжуркаев Мохьмад: "Бекхаман новкъахь"\nЧиллан-бутт 27, 2016\nНохчийчохь керла жайна арадалар шатайпа беза кхаъ бу хIора а къоман литературах доглозучу нохчочунна. И кхаъ вайна хIинца беанарг ву яздархо Эльжуркаев Мохьмад.\n«Бекхаман новкъахь». Ишта цIе ю кху муьрехь араяьккхинчу жаргин. Цуьнан автор ву чекхбаьллачу Дечкен-баттахь 70-ваьлла, махкахь дика вевзаш волу исбаьхьаллин дешан говзанча Эльжуркаев Мохьмад.\nЦу кхоллараллин белхан кхачо йоллуш мах хадош, дош аьлла нохчийн литературан къаночу Берсанов Хожа-Ахьмада. Цо яздо: «Эльжуркаев Мохьмада оцу шен повест тIехь вуно говза,йоккхачу исбаьхьаллица гойту Iалам,хенахIоттамаш, и йоьшуш верг бIаьстенан хазалле а, маьлхан серлоне а воккхуш, гуьйренан токхене а кхачош.\nЦо нохчийн хазачу гIиллакхашца гойту доьзалехь вовшашца йолу юкъаметтигаш а, лерам а, къинхетам а. ТIекхуьучу тIаьхьенан кхетам кхиорехь боккха пайда хир болуш ю Эльжуркаев Мохьмада язйина «Бекхаман новкъахь» повест».\nБерсанов Хожа-Ахьмада цу кепара хастаме дош аьлла ирта а шеко а йоцуш мехала ца хуьлийла а дац. Цу исбаьхьаллин «стоьмах» авторна шена хетарг довза тхо и вехачу Хьалха -Мартана кхевчира. Ахь айхьа стенах ю эр дара «Бекхаман новкъахь»? Цу хаттарна тIера доладелира тхан къамел.\nМохьмад: «Имам Шамал заманахь хиллачу наибех лаьцна йолалуш ю иза. Цуьнан вешин кIант кхиъначул тIаьхьа, оцу оьрсаша бинчу ницкъана тIе Iедале баьхкинчара шайна ницкъ бан болийча, оцу Кутас а, кхечу обаргаша а йинчу дуьхьалонаххий ю-кх. Коьрта турпалхо обарг Кута ву.\nОьрсийн салташа зуда а, доьзал а байина витина хилла Кутин да. Цу хенахь хIара дуьненна тIе ваьлла а вац. Цул тIаьхьа зуда ца ялош къанвала воьлча, гергарчара доь доцуш ван ма гIерта бохуш, тIеIаткъам бича ялийначу зудчо вина ву Кута. Хеназа да а кхелхина девашас Эзас кхиийна ву иза.\nИ обарг валар а нисло дагалецаме, цхьана оьрсийн эпсаро дIа тетина нохчийн йоккха стаг охьатухуш яйча. Ишта харцонна дуьхьал гIаттамхо лара тарлуш ду-кх Кута».\nМаршо Радио : Мохьмад, и ирта язьян волалуш цхьа ала Iалашо хилла хьан. И айхьа ала гIортийнарг хьайга аладелла аьлла хетий хьуна?\nМохьмад: «Цу тIехь со гайта гIоьртинарг вайнехан доьналлла, къонахалла, собар, гIиллакх- оьздангалла. И дерриге сайга аладелла аьлла-м хета суна. Кутин ненаца а, зудчуьнца а уггар хьалха гIиллакх-оьздангалла гайтарехь аьтто хилла сан сайна хетарехь…»\nМаршо Радио: Тахана хьехархоша а, яздархоша а дуккха а хIума дайделла лору. Дахарехь гуш а ду иза. Нохчийн гIиллакх-Iадаташ шена деза долу дела, перза долу дела ваьллий те обарг. Салташ охьатоьхна йоккха стаг ца гуш санна Iийча а ма волура иза! И юххе хIоьттина вогIучу тIехьийзачу йоIана цо хIун леладо а ма ца хаьа юьхьанца! И тергамза дитча а ма волура иза. Амма и сурт лан ца делла-кх цуьнга?\nМохьмад: «И ду-кх вайнехан доьналла, къонахалла, дайн Iадаташ цунна мехала хилар. Хьалакхуьуш болчу кегийчу нахана тахана цкъацкъа бен ма ца хетий цхьаццадолу хIумнаш, шаьш хIуъу а лелийча а. Ткъа цаьргахь, цу заманчохь дайшкахь йолчу доьналла ца гуш санна Iа ца витна иза. Нохчийн яхь а ю цигахь. Нохчалла боху кхетам хилла царна беза. И еза ца хиллехь цо и гIулч ца яккха а тарлора. И нохчалла ларьян а,дIакхехьа а ма деза доьналла. И гайта гIоьртина-кх со цу тIехь..»\nШен «Бекхаман новкъахь» повестах дийцина Эльжуркаев Мохьмада исбаьхьаллин дош ахкаме дилларехь, зерехь, дацорехь хийра стаг цахилар го цу хIиттина Iаламан суьрташ девзаш, цо кхоьллинчу турпалхойн дахар, цара гездина къонахаллин некъаш девзаш.\n«ХIара кхузахь эшаре техьа, дIогахь кхечу кепара аьллехь гIолехь хир дацара те» бохучу маьIнехь дешархо шеконашка кIезиг вуьйлуьйтуш башха кхоьллина коьртачу турпалхочу обарг Кутин васт.\nЦо ша къамелехь билгал ма даккхара доза доцуш дика гайтина нохчийн хIетахьлера Iар-дахар а, лераме Iадаташ а. ТIех куьце хIиттийна Iаламан суьрташ а. Масала: «Мархаш а йоцуш, бух боцчу сийналлехь къегинчу малхо довха латтадора хIаваъ…ЦIен, можа, басаршца къегина кечделла ораматан дуьне лепара адамийг дегнаш хьостуш…».\nДукха хьолехь цхьа дийна долуш санна, цхьа хиламашца дозаделчу санна, дешархо ойланийн бухбацаре вохуьйтуш ду Эльжуркаевн Iаламан сурт хIоттор. Кхечу меттехь цо яздина: «Эзар шерашкахь ма-яххара, хийла да гIайгIане ойланашка вохуьйтуш, хийла ненан дог дохош дIаяха новкъаяьллера Нохчийчохь кхин цхьа буьйса а».\nМел шорто йолуш ду Таркхойн хIордах долу хIара сурт а: «Iуьйренца гIоттучу малхо къагийна, тийна Iуьллучу хIорда тIера геннара дуьйна гуш яра хIорд тIехула айаелла Iуьллу гIайре а, берда тIе эсала керча тулгIенаш а».\nЭльжуркаев Мохьмад исбаьхьаллин дешан хилла ца Iаш ненан меттан а говзанча хилларан тоьшалла ду, цо оьш-оьшучохь далош долу шира, дукха яздархоша а ур-атталла пайдаоьцуш боцу дешнаш.\nМасала «жахьталла»-неприязнь бохучу маьIнехь, "хипаьшкаш"-ракушки, "элдар» -стройный ишта кхин а.кхин а. Шеко а йоцуш, вайнехан истори, мацах-мацах хилларг, ненан метан кIоргалла йовза хьагам болчарна дика исбаьхьаллин стом бу Эльжуркаев Мохьмада кхоьллинарг.


Тема: Коазой lийса\nВай социологаша а, Iилманхоша а йоах: мотт бицлуш латтара бехк гIалгIай къаман бац, къаман тIаэттача хьала бехк ба. Цар оалача беса эрсий меттала оал аз: «…родной язык не востребован государственной жизнью, а посему обречён». Мишта говза йоах. Бакъдолчоа тара да. Ше долчча беса маIан дича фу яхилга да из? Из иштта да: е човхавий, низагIа Iомабайта сога сай наьна-мотт, е ахча телаш, бер мо, Iехавеш Iомабайта. Сай цунцарча безама Iомабергбац аз. Давала, гIалгIа хьо ваьча! ГIалгIай меттел цхьаккха документаци дац, паспорта тIа язду ши-кхо дош мара. ГIалгIай меттел школе цхьаккха предмет хьехац, алхха гIалгIай метта урокаш мара. ГIалгIай меттал рекламаш яц, трафареташ дац. (...)\nАттадар лехаш деций вай? ТIаккха шорташ йийха дIадолалургда вай… Из лакхерадар-м аз сай дог лазаш яздаьд. Къувлаш. Новкъа долаш. ГIалгIай йоазув гIалгIашта юкъе хьаккхашта цалелар бехке малав, нийсса аьлча? ГIалгIай шоаш ба. КIеззига кхыча наха бIарахьаж вай. Вай кхыча наха бIарахьоже, воашта воаш дикагIа гургда вайна, кизга чу санна. Шин эзар шера шоай мотт, шоай йоазув, шоай ди лорадаьд жугаташа.\nВоа гIалгIай! Кхо хIама шоайла дувзаденна вIашагIдоалаш да шоана: Къаман мотт, Къаман йоазув, Къаман ди. Царех цаI оаша мелдой, вожаш а меллу шоана. Жугаташа из кхетадаьд ши эзар шу хьалха. Вай тахан а кхеташ дац. Кхетаре бакъахьа-м дар!\nЦу тайпара дукха масалаш доаладергдар аз. ГIалгIай, цхьан хаттара жоп лел хIаране шоашта: шу гIалгIай хиларах ахча доагIий шоана? ДагIац. ТIаккха оаш гIалгIай мотт бувцарах, гIалгIай йоазув дешарах шоана ахча дала декхарийла вар малав? Не востребован яхилга, пайда багIац цунах яхилга деций? Хьа са ма дий из – хьа наьна мотт. Из бахьан долаш ма вий хьо укх дунен тIа, цхьа сибат а долаш, цхьа цIи а йолаш. Кхы фу де ях Iа цунга? Цхьабараша бахьан лех – гIалгIай йоазув хала да, йоах. Бакъдац из! ГIалгIай йоазув эрсийчун кхоза аттагIа да, кIезигагIа дале. Итта шера школе деш из, тIаккха даима деш вай из, хIаьта а гIалаташ а ду вай, вай а ду, эрсаша шоаш а ду. ГIалгIай йоазув вай ларттIа шин бетта Iомадой, кхы диц а лургдац, гIалат а дергдац. Iарбий йоазол иттаза аттагIа да вай гIалгIай дар. Селла хала дола Iарбий йоазув Iома а дий, шаьра деша долалу вай. (...)\nЦхьа оамал во йоал вай гIалгIай йоазонах – ше гIалгIачун керта чу эккхац из. Из бехк ба цун. Атта да гIалгIай йоазув! Деррига кхойтта алап да уж! Уж кхойтта алап хьаIома а даь, шаьрде низ ца кхоача саг… Дала тоаволва из! (...)\nМетто шийца леладеш чIоагIа лоархIаме хIамаш да: эхь, эздел, гIулакх. ГIалгIай метто леладу гIалгIай эхь, гIалгIай эздел, гIалгIай гIулакх. МоллагIча кхыча къаман мотт Iа хьа эце, хьайбар дIа а кхесса, цу къаман гIулакхаш хьатIадоагIа – тIаккха хьо гIалгIа вац. Наьха мотт а бувцаш хьа дезало гIалгIай гIулакх леладергдац. Кхыча къамий метташ ма Iомаде яхац аз, аьлча нийса а дац. ЧIоагIа Iомаде деза. ДукхагIа мел хов дикагIа а да, амма хьай цIагIа, хьай дезале бувцар наьна мотт хила беза, лорабеш цIена бувца а беза. Наьна меттал йоазонца шаьрденна хила а деза. Нагахь санна, шоаш гIалгIай лоархIа дезал, ГIалгIай мотт шоайла бувцаш беце, тамаш я-кх уж ма-барра унах цIена бале. Бац, синах у летад.\nВай КъурIана тIара аяташ Iомаду Iарбий меттала. ХIана? Iомаду из КъурIан Дала Iарбий меттала доссийтандаь. Ахча лой вайна из Iомадарах? Лац. Не востребован ала йиш йий? Яц. Вай ди ба из! Цун тарра, вай наьна мотт, вай са да. Из бицбой, вай лергда, гIалгIай хургдац, цхьа моллагIа дола гIуртай хургда.\nВай мотт, вай йоазув Iомадеш Америке бIарчча институт я, Англе йоккхагIйолча университете цхьа факультет я. Вай мишта хул тIаккха? ЦIена гIалгIай, ЦIенача гIалгIашта юкъе, ГIалгIай мехка Iо а хайша, дIа-хьа мел вийрзача кочашта кIал дадаш гIалгIай метта лувш дешаргаш а долаш, ГIалгIай дешар Iомаде ца туге, гIалгIай дешар деша ца лой, «оввой! Кхойтта алап са хьаькъала сов низкъал да!» яхе, - фу нах да вай? Фу мах а ба вай? Наьна меттал дешар Iомалац яхачо дувцар доастама къамаьл да. Кхыча къаман сага цу тайпа дош дIа ма хазийта – вай эсала хетаргда царна. Сиха гIалгIай меттал деша Iомавала фу де деза? Хьа а ийца Iодеша деза. Дийнахьа цхьан сахьата деше, кIира Iодеша Iомалургва, бетта – шаьрлургва. Селла хоза мотт вайна беннача Даьлах эхь хета а деза!\n[ТIой-Юртара Коазой Iийса]\nКоазой Нурдин - Йилбазахийкхухьаргаш (фаьлгаши дувцараши)\nот Sapral Mikail в разделе Ингушский язык\nПоследнее сообщение: 13.10.2012, 20:06