ГӀела — Википеди\nГӀела (оьрс. Марал) — И боккха сай Тянь-Шанехь а, Алтайхь а, Саянехь а, Байкалал дехьа а, Амуран а Уссурин мехкашкахь а хуьлуш бу. Сеш ду Малхбузен Европехь а, ГӀирмехь а, Кавказехь а, Карпатан лаьмнашкахь а, Беловежскехь а, Днепран лахенашкахь а. Иштта Акании-Ново а, Воронежан заповедникехь, Амуран йистошкахь а Ӏаламах доьлла сеш.\nГӀела таллархочун уггаре а мехала ижо ю. Китайн дарбанашкахь безчу мехала лору гӀелан къона маӀаш. Китайхь дешин мехха лоруш хилла уьш. Пржевальски волчу хенахь цхьана г1елан моӀах деллачу ахчанах мачийттаетт я масийтта говр эцалуш хилла. Стомма дилх, чӀогӀа неӀ мехала хилла ца Ӏаш, гӀелан панташ (1) а хилла иштта мехала.\nСен кур бужу хӀора шарахь. Цуьнан меттана кхин кур хӀуттуш яхъяла йолало маӀаш. Кур бужу бӀаьста март я апрель баттахь. Цу балхо эрча боккху сай. Цхьана баттахь лела иза оцу кепехь. Цул тӀаьхьа хьалаяхло маӀаш. Чохчам санна кӀеда а йолуш, цӀий лела пхенаш дуьзна гуш уьш йолчу хенахь хедийчи дарбанна дика ю.\nЙоьхьанца къона маӀаш тӀехь ча болуш хуьла. МаӀаш чӀагӀлуш кур кхиъна баллалц лаьтта и чо царна тӀехь. Кур кхиъна баьлчи маӀаш тӀера охьадужу и кан.\nГӀелано аьхка буц йоу, Ӏай декъа гӀаш, синтарш доу, берг тухуш лай кӀелара екъа буц йоу. Хьайбанна туьха деза. Бацаца, соьналлашца иза тоьаш дац. Цундела гӀелаша туьхан латтанаш лоха бӀаьста буц хьалаяла тохаелчи.\nГӀела шена кхераме долчу экханах, адамах ларбала хууш бу. Адамах шен бӀаьргкхетчи цӀеххьана дӀа ца эккха иза. Ша цунна го я ца го хьажа лаьа цунна. Таллархо шена тӀеӀоттавелча кхерамах бедда гена болу иза. Ша къайле баьлчи и таллархо шена тӀаьхьа вогӀа я ца вогӀа хьожуш соцу иза. Таллархо тӀаьхьа ца вогӀийла хиъчи паргӀатболу иза. Я меллаша болалой дӀабоьду. Шаьш дийшина Ӏохкучу хенахь, адамах бӀаьрг кхетчи, йадда Ӏохку гӀеланаш, кхин дӀа цо хӀун до, хӀун дагахь ву хьажа лууш. Стаг шаьш долчухьа тӀеволавелчи дӀалелха.\nГӀеланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа бӀаьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина яьсса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах агӀу а тухий дуьйшу уьш. ТӀаккха шайна хьалхара цхьа агӀу бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший Ӏохку уьш, делкъал тӀаьхьа малх охьаластталц. ТӀаккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.\nХьуьнчохь гӀелаша садоӀу меттиг генаш лаьтта охьакхаьчна долчу доккхачу дитта кӀело хоржу. ХӀунда аьлчи, арахьара тӀевогӀучунна цу кӀелахь уьш ца го. Шайна герга гӀерташ верг царна го. Иштта тӀегӀоьртанчу кхерамах кӀелхьара довла аьтту лоху цара.\nГӀела само йолуш а, хьожа кхеташ а бу.\nГӀелашна чуьркаш, горанаш ца еза. Къаьсттина керла маӀаш йовлучу хенахь ца лало цаьрга оцу экамчу моӀа тӀе хиъначу чуьрко къовзор. Цундела уьш йовхачу хенахь чуьркаш, горанаш йоцчу ламанан даккъашка хьала доьлху. Цигахь шийла механ хӀо хуьла. Иза чуьркашний, горнашний ца деза. Ламанан лахенанашца хин тогӀешкахь, хин берда йистошца хуьлу церан сецарш. ХӀунда аьлчи цигахь а хишца шийла хӀо хуьлу.\nГуьйранна ламанан баххьаш хержа оьшуш ца хуьлу гӀелашна. Сту гӀела гӀелашка гӀергӀа сентябрь баттахь. Цо шена тӀе боьху гӀела-етт. ТӀаьхьа бисна сту, оре беъна гӀела-етт тӀамца схьабаккха безаш хуьлу ша санна болчуьнгара. Кхузахь лета уьш. Тоххарлера гӀелашка гӀергӀар а доцуш къин тайпа амалаш къоллало: кхерам тасар, лата кечлуш бӀов бахар, леташ эшначун дегабаам я тоьллачун куралла. Ницкъ болчу гӀелан ша санна берг хоржуш терсар. Ханна а, дегӀан а, ницкъана а шега ниссачух лета гӀела-сту. Генара хеза цара вовшашна карраш детташ ден тата. Уьш леттачохь кегйина маӀаш карайо. Летчу заманчохь карраш таса а лой уьш вовшах ца дахалуш шиэ а гӀела мацалла белла карийна меттигаш а ю.\nОре лоцучу хенахь цхьана эра гӀелан 6-7 гӀела-етт хуьлу. БугӀанаш уьш къуьйсуш лета вовшех. Тоьллачо шегахьа дерзадо уьш.\nӀай шайн-шайн жима бажа хуьлу церан. ГӀела-сту а, шиъ-кхоъ юха а ламанан лахенга охьадогӀу уьш шайн кхерстаран некъашкахула.\nГӀела ша сира белахь а цуьнан эса можачу сацкъар басахь хуьлу, дегӀан дохалла можа томмагӀнаш а долуш. Цхьана баттахь гергга Ӏуьллу иза бацалахь дуьжий. Нана цунна дукха гена а ца йолуш ежаш лела. Эса дакхо шен-шен хенахь метта йогӀу иза. Ненах декхчи йовхачу а, хьеначу а шурех дузий юха а охьадуьжу эса. Диттин кондаршлахь къаьсташ ца хуьлу иза. Цуьнан дегӀа тӀера можа томмагӀнаш гӀан патарехь дӀаоь. Буьрсачу экханах ларо Ӏаламо и къайле елла цунна.\nЦхьана шарахь сов лела боьрша эса нанна тӀаьхьа хӀуттий. Шо кхаьччи нанна тӀаьхьара къаьста иза. Стен эса шозлагӀчу шарахь а ненаца хуьла.\nОцу акхачу дохнан уггаре а луьра мостагӀ борз ю. Царна кхерам бу акхачу цицигах а, чанах а.\nБухара тоба: Нохдохурш\nБухара доьзал: ХӀинцалера сеш\nТайпа: ХӀинцалера сеш\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀела&oldid=5571293»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 14 февраль 04:56\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:56.


Могшаллина пайде хиш дуккха а ду Нохчийчохь\nМогушаллина пайде хиш дуккха а ду Нохчийчохь\nДIадаханчу мукъачу деношкахь Гуьмсан кIошта кхечира со. Хаза кечйинчу Гуьмсехула, шерачу новкъахула Хаьнгиш-Юьрта, аьлча а, цунна уллохь догIучу хи тIевахара. Иза дуьйцуш дара, вуно чIогIа кийрара тIулг башош ду бохуш. Некъа йистехь ду и хьаст, тIетоьхна биргIа а йолуш.\nИ хи хьехначу цхьаммо аьллера, цо жаннаш чуьра тIулг кIиранах башийна шен. Амма и хи цергах а ца кхоьтуьйтуш мала деза, цо цуьнан чкъуьйриг йохайо аьлла. Леррина и хи оьцуш воллуш, массийта машен сецира цигахь.\nЦара-м кружканаш хьала а ийъеш, дIамолура иза. Оцу хино тIулг башабо бохург бакъ дуй аьлла хаьттича, "дуьйцуш-м ду, амма цо кийрара башош белхьара, иза тIеIена тIулг хIунда ца башабо", аьлла яссийна куржка ша хиллачу метте дIахIоттийра цхьана стага.\nДарбане ду аьлла цхьана стага алахь, оцу метте дукха нах оьхур бу. Соьга аьллачу стага, хаз а деш дуьйцура, чIогIа гIоле хилла шена бохуш. Ткъа, Хаьнгиш-Юьртара хих цигахь иза молуш хиллачу наха бахарехь, лаьттах буру а тоьхна долуш долу могIарера хи ду иза.\nЦхьаммо элира, иза шен накъосто лабораторе талла даьхьнера аьлла. Цигахь а, мала мегар долуш хи ду, аьлла жоп деллера, я хIара, я важа цуьнца дуккха а ю шуна ца олуш. Дарбане хиш ду Нохчийчохь дуккха а. Довха хиш ду дукхахдерш.\nЦхьа а кIошт хир яц, ур-аттала Соьлж-ГIала а, иштта цхьа хьаст доцуш. Оццу Гуьмсан кIоштарчу Мелчухехь а, Соьлж-ГIаларчу микрорайонехь а, Соленая балка олучу меттехь а, Шуьйтан кIоштарчу Зонахахь а, нах Iай-аьхка а луьйчу дарба хиларе сатуьйсуш. Оцу массо а меттехь хилла ву Соьлж-ГIалара вахархо Жамалдинов ШаIман. Шена дарба хуьлу меттиг а йийцира цо.\nЖамалдинов: «Со Зонах вахнера. Шозза бен цига вахана воццушехь, сан лозуш йолу настарш тийра. ЧIога бала хьоьгуш вара со цаьрга. Ткъа вуьшта-м Соленая балка олучохь долу хи ду дика. Шайн-шайн цхьацца хIума хир ду-кх оцу хишца».\nЦигара дерг хIун хи ду, цо хIун до хьуна, аьлла шега хаьтича Жмалдиновс элира.\nЖамалдинов: «Шелвеллачу стагана чIогIа дика дарба до цо. ДегIан меженаш лозучарна а до. Буьйсанна вижар а доцуш, со сахиллалц ирахь лелачу хенахь, суна чIогIа гIоле йира цо».\nСоленая балка олу меттиг Старопромыслан кIоштахь регIан юьххьехь ю. Шен ницкъаца лаьттара бухдолуш ду цIе санна довха хи. Иза декъна зударшна а, божаршна а, харш а дина, гонаха керташ а йина. Наха, шаьш ахча а гулдина, кечйина и меттиг. ГIалгIайн махкара а нах гина суна цигахь. Радон олу радиацин газ шеца йолуш ду и хи.\nИштта довхачу хиш тIе къена баккхий нах балабо. Цхьана дийнахь цига валийнера 100 шаре гIоьрттина ала мегар долу воккха стаг. Дехьа-сехьа иза охьа ца кхетийта лаьцна вара ши жима стаг. Узарш а деш, букар вахана и къена стаг кхехкачу оцу хи улло валийра.\nЦиггахь ког шершина, оцу шина кIентан карара а ваьлла гоьллелц долчу цу чу вуьйжира иза. Хилларг хIун ду кхетале, хIоз хилла валийна волу воккханиг, дукха сиха цу чуьра хьалаиккхина дехьа йисте дIахIоьттира. Шеца хиллачу шина кIантана а луьйш, дегI нисдина сихачу боларца ша тIевахара иза машенна, шена хиллачу дарбанах цецваьлла.\nНохчийчохь долу и хиш толлуш а дац Iедало, уьш мел дарбане ду я дац олий. Цундела наха шаьш шайна хетачу агIор пайда оьцу царах.\nНохчийчуьра хиш лекъаш ду\nАдамаш санна хийцаделла Нохчийчуьра хиш\nУкраинера мацаллех довдийна бераш нохчийн доьзалшкахь кхиъна\nАлагирехь хих ундаларна бехке ду Iедал


ПIераскан-де 13 ГIуран-бутт 2019\nГIуран-бутт 13, 2019\nКадыровн бахамаш гайтича хиндерг, Царнаев вен кхачор нийса дуй-те? Кхин а цхьа кIошт – «Серноводский»\nКадыровн бахамаш гайтича хиндерг, Царнаев вен кхачор нийса дуй-те? Кхин а цхьа кIошт – «Серноводский» (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nПротестхо Малхаз – вевзий иза гуьржашна?\nШи шо кхочуш лаьтта Паьнгаза талла баьхкинчу Iедалан ницкъаша 19 шо долу Тимерлан Мачаликашвили вийна. Да Малхаз къар ца луш хьийза шен воI вийначарна таIзар дайта. Тбилисехь, Гуьржйичоьнан парламентна уллехь ю цо шен протест дIакхоьхьу меттиг – цуьнан гатан четар.\nКадыровн хан. Цкъа а тIом хилла боцуш санна\nХалахетар лайначул тIаьхьа хьуьлу синдром. 25 шо хьалха Оьрсийчоьно Нохчийчохь тIом болорца йоьзна цхьа а мероприяти ца хилира я Москвахь а, я Соьлж-ГIалахь а. ТIом лайначу наха а, Iедало а барт муха бира, иза биц а бина, Кадыров Рамзан тIелаца? Муха нисделира церан иза?\nГIуран-бутт 12, 2019\nХангошвили вийна киллер цхьалха ца хилла, Песков: Европа – террористийн хIусам\nХангошвили вийна киллер цхьалха ца хилла, Песков: Европа – террористийн хIусам, Ташаева Маремна совгIат делла (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nКутаев Руслан: "Массара а моттбеттар бац"\nСоьлжа-гIалахь ханна петарш лоьцучаьрца къийсам латторхьама шаьш йолийна программа йовзийтина пачхьалкхан "Грозный" телеканало. Хьовсархошка доьху телехьожийло, де-буьйса даккха шайн луларчу хIусам чу баьхкинчара къепе йохош меттиг хилахь, шайга хамбар.\nПолицин хьаькамна Ирасхановна – санкцеш, Хьан байина ЭльджаркиевгIар?\nПолицин хьаькамна Ирасхановна – санкцеш, Хьан байина ЭльджаркиевгIар? Вахийтаклубе Нанга! (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\n"Хьалхара тIом" - 25 шо. Эша ца делира къам\nТахана, ГIура-беттан 11-чу дийнахь, 25 шо кхаьчна Нохчийчохь хьалхара тIом болабелла. Сихха, дукха цIий а ца Iанош, чекхдевр ду шаьш Нохчийн Маршо хьаьшна, аьлла баьхкинчу инарлашна хетарг ца хилира. БIеннаш эзар нах байира, лазийра. Оццул мах бала дезна хьаькамийн харц политиках нохчийн къоман.\nГIуран-бутт 10, 2019\nМила ву Хангошвили, Путине хаьттича, Соьлжа-ГIала оьрсех юзийла лаьа Степашинна, Пурстоьпана – толам, мискачунна - бIаьрхиш (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nНохчашна догIуш ламаст дуй Керла Шо даздар? Шаьш база а хIоттош, и де билгалдаккха дагахь болучара муха бина кечамаш? Нохчийчоь а, тIедогIу Керла шо а - иштта ю Маршо Радион корреспондентан тема.\nХангошвили вер хьахийна Путина\nПарижехь, «Нормандин форматехь» гулъелла саммит йоьрзуш Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира комментари йина Берлинехь нохчо Хангошвили Зеламха верах лаьцна.\nГIуран-бутт 09, 2019\nКавказхой - «сакхтех цIена нах», КадыровгIеран бахамаш гайтарна – таIзар, Клуберчу хехочунна герз тоьхна нохчочо (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nСусуркаева Лианигара бераш дохуш гойту хIокху видеоно. Цуьнан майра велла, ткъа марзхоша сацамбина берийн доладан.


Цхьана заманахь вехаш-Iаш хилла цхьа хьархо. Цуьнан Iаламат чIогIа дика вир хилла. Ницкъ болуш хиларал а сов, иза чIогIа хьекъале дийнат хилла. Дуккха а белхаш бина виро хьерахь, шен букъ тIехь дама чохь долу галеш дIаса а кхоьхьуш. ТIаьххьара а иза къанъелла. Хьархочунна гуш хилла виран гIора дIадаьлла хилар а, иза балхана кхин пайденна цахилар а. Цундела цо иза, кех а яьккхина, дIаэккхийна. Кхераелла вир. Цо ша-шега бохуш хилла: «Со стенга гIур ю? Со мичахь Iийр ю? Со къан а елла, сан гIора а дIадаьлла», — бохуш. Цул тIаьхьа цунна дагадеана: «Бремен-гIала яха еза со – цигахь урамнекъашкахула эшарш а лоькхуш, лелар ю со». Цо иштта дан а дина – иза Бремен-гIала яха новкъаяьлла.\nНовкъахула, вирах а Iоьхуш, дIайоьдуш хилла иза. ЦIаьххьана цунна гина некъа тIехь Iуьллуш долу таллархойн жIаьла. Иза, мотт ара а баьккхина, хала са а доьIуш, Iуьллуш хилла. — Хьо хьуьхьдоьлла Iуьллуш ма ду, хьуна хIун хилла? – аьлла, хаьттина виро жIаьлига. — КIадделла со, — аьлла жIаьло. – Дехха дедда деана со, цундела кIад а делла. — Хьо хIунда догIура цу тайпана дедда? – хаьттина виро. — Къинхетам бехьа сох, вир, — аьлла, дехар дина жIаьло. – Еххачу хенахь таллорхочун хIусамехь Iийра со. Аренашкахула а, уьшалш чохь а лийлира со, цо лаьцначу экханашна тIаьхьадаьлла. Ткъа хIинца со къанделла, толлуш лела таро а яц сан. Цундела хIусамдас со ден сацам бина. Цундела со иза волчуьра дедда арадаьлла. ХIинца айса хIун дийр ду а ца хаьа суна. — Дало соьца, Бремен-гIала гIур ду вайша, — аьлла виро. – Цигахь урамнекъашкахула эшарш а лоькхуш, лелар ду вайша. Ахьа чIогIа мохь а хьокху, аз а дика ду хьан. Ахьа йиш а локхур ю, вота а тухур ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду. — Дика ду хIета, — аьлла жIаьло, — доьду вайшиъ Бремен-гIала.\nИ шиъ цхьаьна новкъадаьлла. Вир — вирах Iоьхуш хилла, жIаьла — жIаьлех леташ хилла. Иштта хIарашиъ дIадоьдуш, цIаьххьана новкъахь цициг дуьхьалкхетта кхарна. Некъан йисте а хиъна, чIогIа гIайгIане Iаш хилла цициг. — Хьо хIунда ду оцу тайпана сингаттаме, ва цициг? — аьлла, хаьттина жIаьло. — ЭхI-хIай, — аьлла цициго, — къинхетам бейша сох. Дукха хан яьккхира ас цхьана хIусамехь. Дехкий а, мукадехкий а лоьцура ас. Ткъа хIинца со къанделла, сан цергаш а артъелла. Иза шена хиъча, сан хIусамнанас со хи чу кхосса сацам бинера. Цундела со дедда дIадахара иза йолчуьра. Кхин дIа айса хIун дийр ду а ца хаьа суна, сайна юург муха лохур ю а ца хаьа суна. Виро цуьнга элира: — Дало тхоьца Бремен-гIала, цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, Iадхьокху пондар а ловзош, жIаьло йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду. — Дика ду хIета, — аьлла цициго, — дIадогIу со шуьца.\nУьш цхьаьна новкъабевлла. Вир – вирах Iоьхуш йоьдуш хилла, жIаьла – жIаьлех леташ хилла, цициг шен маттахь «мIав» деш доьдуш хилла. Дикка дIаихна хIорш. Цхьана нехан кевнна хIорш тIехбовлучу хенахь кхарна гина, керта тIе а хиъна, шен ма-хуьллу «Iу-Iа-ре-Iу-у!», бохуш, екаш Iаш йолу нIаьна. — Ахьа ма чIогIа мохь бетта, ва нIаьна! Хьо лаа юй? – аьлла, хаьттина цуьнга виро. — Хьуна хIун хилла? – хаьттина жIаьло. — Хьуна цхьаммо бохам-м ца баьккхина? – хаьттина цициго. — ЭхI-хIай, — аьлла, доккха са даьккхина нIаьно, — къинхетам бейша сох! Кхана сан хIусамдай болчу бахка безаш хьеший бу. Царна шун хIоттош, со ен а йийна, сан жижигах кечйина йолу чорпа яла бохку уьш царна. Дийцийша, ас хIун дан деза? И хIума шена хезча виро аьлла: — Яло, нIаьна, тхоьца Бремен-гIала. Цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, мерз-пондар а бекош, цициго, йиш а локхуш, Iадхьокху пондар локхур бу, жIаьло, йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду. — Дика ду хIета, — аьлла нIаьно, — йогIу со шуьца. Уьш цхьаьний новкъабевлла. Вир – вирах Iоьхуш дIайоьдуш хилла, жIаьла – жIаьлех леташ доьдуш хилла, цициг шен «мIаьв» деш доьдуш хилла, ткъа нIаьна – нIаьнех екаш хилла.\nХIорш иштта дIаоьхуш, еана, буьйса тIекхаьчна. Виррий, жIаьлий доккхачу ножан диттана кIел дIадижна, цициг гена тIе хиъна, нIаьна уггар лакхахь доллучу гена тIе хьала а яьлла, цигара гонах дIасахьоьжуш хилла. Дикка дIасахьежначу кхунна геннахь йогу цхьа серло гина. — Серло го суна! – аьлла, мохь тоьхна нIаьно. Виро аьлла: — Хьажа деза вай, и хIун серло ю. Генахь доццуш лаьтташ цхьа цIа хила а мега. ЖIаьло аьлла: — Цу цIа чохь жижиг хила а мега. Ас иза дуур ма дара. Цициго аьлла: — Цу цIа чохь шура хила а ма мегара. Ас иза молур ма яра. Ткъа нIаьно аьлла: — Цу цIа чохь кIен буьртигаш хила а мега. Ас уьш дуур ма дара. Хьала а гIевттина, доттагIий цIе йогучу агIор дIабахна. Дукха хан ялале цхьа ирзу долчу кхаьчна хIорш. Цигахь лаьтташ цIа хилла, цу цIийнан цхьана корехула схьагуш серло а хилла. ЦIенна улло а яхана, вир корехула чухьаьжна. — ХIун го хьуна цу чохь, вир? – аьлла, хаьттина нIаьно. — Суна го стоьла хьалха дууш-молуш Iаш болу талорхой. — Ма чIогIа яахIума юур яр-кх ас! – аьлла жIаьло. — Ма чIогIа хьагделла-кх со! – аьлла цициго. — И талорхой цу чуьра ара муха бохур бара те вай? – аьлла, хаьттина нIаьно. Дикка ойла а йина, цара барт бина. Виро меллаша шен хьалхара ши ког коран уьна тIе хIоттийна, жIаьла виран букъ тIе даьлла, цициг жIаьлин букъ тIе хьалакоссаделла, ткъа нIаьна, тIема а яьлла, цициган коьрта тIе хиъна.\nЭццахь кхара цхьаьний дукха чIогIа мохь хьаькхна: виро – вирах, жIаьло – жIаьлех, цициго – цицигах, ткъа нIаьна шен ма-хуьллу нIаьнех екаш хилла. Цу маьхьарца уьш ерриш а цу цIийнан корехула чулилхина. Дукха кхерабелла бегош болу талорхой хьун йолчу агIор дIабевдда, къайлабевлла.\nТкъа доттагIий, стоьла хьалха дIа а нисбелла, шайна хIума кхалла хIоьттина. Дикка юуш-молуш а Iийна, уьш дIабийшина. Вир кертарчу ала тIе, яхъелла, дIайижна, жIаьла неIарна хьалха дIадижна, цициг, хьаьрччина, йовхачу пеша тIе дIадижна, ткъа нIаьна, тIема а яьлла, цIийнан кевнна тIе а яьлла, цигахь дIатевжина. Шайн чуьра чиркх дIа а байина, уьш дIабийшина. Ткъа талорхой хьуьна юккъера схьа шайн цIийне хьоьжуш Iаш хилла. Мацца а хан яьлча, царна гина шайн корера серло дIайовш. Массо а меттехь бода хIоьттина. ТIаккха цара шайна юкъара цхьаъ вахийтина цIа чохь хIун ду хьажа. Шаьш кхин чIогIа бахьана а доцуш, кхераделла, девдда дIадахана хила а ма мега аьлла, хетта царна. Шайн цIенна улло схьа а веана, яахIума кечъечу чоьнна чуваьлла талорхо. Пеш йолчу агIор дIахьаьжначу кхунна, кIега санна йогу ши серло гина. «Уьш кIегий хила мега. ХIинцца царех серло а латийна, хьожур ву со», — аьлла, ойла йина цо. Цу кIеганах кхо сирник Iоьттина, ткъа иза цициган бIаьрг хилла. ОьгIаздахана цициг, хьала а иккхина, хур деш, талорхочунна шен тIод тоьхна, дукха чIогIа хиш-ш дан доладелла. Кхеравелла, Iадийна волу талорхо неIарехьа дIахьаьдда. Эццахь жIаьло когах катоьхна, схьалаьцна хIара. Цунах кIелхьараваьлла, ведда воьду талорхо, кертахь ала тIехь Iуьллучу виро берг тоьхна, тентагваьккхина. ТIаккха иза ков долчу агIор дIаведда. Цу сохьта цу тIера нIаьна кхайкхина: – Iуь-Iа-ре-Iу-у! — аьлла. Ша ма-ваддало, хьун йолчу агIор дIаведда талорхо. Шен накъостий болчу ведда тIе а веана, халла са а доьIуш, цо аьлла: — Ма бала беана вайна тIе! Вайн цIа чохь кхераме дIуьтIанаш баха хевшина. Цара суна тIехь ца деш хIума а ца дити: цхьаммо шен дехачу пIелгашца сан юхь тIе мIараш теси, вукхо, урс тоьхна, сан ког лазийна, кхозлагIчо сан букъ тIе цхьа йоккха хIума туьйхира, ткъа воьалгIачо, со араиккхича, суна тIаьхьа мохь хьаькхира: – Схьалаца къу! Схьалаца къу! – аьлла. – ЭхI! И ма доккха хIума ду! – аьлла талорхоша. – Вай кхузара дукха сиха дIадаха деза! Уьш цу кхерабаларх махкара бевлла дIабахара, кхин юха а ца баьхкира. Ткъа иллиалархой виррий, жIаьлий, цициггий, нIаьний церан цIа чохь самукъане баха хевшира.


Нохчийн туьйранаш дуьненна а довзийтархьама\nТовбеца-бутт 18, 2015\nНохчийн туьйранаш дуьненан меттанашка гочдан долийна Нохчийчохь филологаша а, журналисташа а. Хьалхо оьрсийн маттахь зорбане яьллачу нохчийн туьйранийн гуламан тIаьххье кечъеш ю кхин цхьаъ а.\nНохчийочхь тIаьххьарчу шерашкахь гIеххьачул а жигардаьлла доьдуш ду дуьненан туьйранаш нохчийн матте дахар. И болх беш бу гочдархой а, нохчийн меттан говзанчаш а, журналист Чагаева Тамара коьртехь а йолуш.\nI5 сов тептар зорбане даьккхина цара дуьенанан бевзачу туьйранчаша яздинарш. Амма оьрсийн матте уьш дахарна тIе рагI ца кхочуш дара. ХIинца и кхачамцабар а дIадоккхуш ду.\nЗорбане яьлла оьрсийн матте даьхначу туьйранийн дуьххьарлера киншка. Шаьш зийча Оьрсичохь литераторшна юккъехь а, даиманна хоьттуш хилла, оьрсийн матте даьхна долу нохчийн туьйранаш. Цу тIера дIаболийна болх, хIинца дIахьош бу цара.\nТуьйранаш гочдан-м кхин хала а дацара, цаьрца доггIуш долу суьрташ дохкуш волу суртдиллархо карор атта дац, бохуш Маршо Радиога дийцира туьйранаш гочдечу Чагаева Тамарас.\nЧагаева: «Гочдара-м сиха ма хуьлий, текст схьа а оьций, иза гоч а йой, охьаюьллу. Ткъа суьртдиллархо хаража веза. Евгений бохучу суртдиллархочо суна балкхархойн а, гIебартойн сибаташ долуш суьрташ дохкура. Хьуна нохчийн сибаташ довза ма девзий. ТIемаш буьйлабелча, со дIаяхана Нальчикехь I5 шарахь яьхна ю. Цундела суна балкархой а, гIебартхой а бевза.\nРадио Маршо: ХIинца, гочдан туьйранаш харжа муха хоржу аш? Дукха ма дай уьш.\nЧагаева: «I5 шо сов хан ю тхо вовшахкхетта. 5-6 стаг ву тхо. Оха цхана а кхетий, ойла а йой, харжа а хоржий, ойла йо. Нохчийн матте даьхна туйранаш дукха дацара. Вайл а кIезга болчу, масала балкхархойн, чIогIа дукха ду уьш. Цундела, Европан туьйранийн культурий бен яцара. Вежарий Гримм а, Андерсен а, Пьеро Шарль а, уьш дуккха а хаьржира оха.\nРадио Маршо: Церан туьйранаш, нохчийн туьйранашца дуьстича, хIун башхаллаш хааелла хьуна?\nЧагаева: «Туьйранаш-м маьIна долуш ма дай. ХIора къоман амале хьаьжжина. Цу тIедоьгIан хуьлу. Европехь болчеран шайн культура ю, шайна юккъехь зеделлачуьнах ду. Нохчийн фольклоро къоман дахарехь Iиттаделларг юккъе а далош ду и туьйранаш. ТIера хIума Iамош, диканиг дика а, вуониг-вуо а долуш ду уьш.\nХIинца ингалсан матте а дохуш ду нохчийн туьйранаш. Спаркс Полина ю Лондонехь ехаш. Цо ингалсан матте даьхна ду вайн туьйранаш. ХIинца Iуьллуш ю-кх сан и гулар, кхаа маттахь йолу, зорбане яьккха езаш».\nРадио Маршо: «Даиманна олуш ду, кхечу къаьмнашна хьайн къам довзийта лууш делахь, хьай туьйранаш церан матте даха аьлла. И болх жигара баьккхича дика хира дацара?»\nЧагаева: «Суна а хета иза иштта. Киншка, кхин дика совгIат хIун совгIат хир ду? ХIинца Нохчийчу схьаоьхуш кхечу мехкашкара дукха туристаш бу. Ас шина шарахь музейхь болх бина. Схьаоьхуш дукха нах бу. Нохчийн мотт ца хуучо оьрсийн маттахь йоьшур ю. Оьрсийн ца хуучо ингалсан маттахь йоьшур ю. Ткъа ингалсан мотт ца хууш къам дан а дуй-те аьлла, бевзаш мотт бу и. Нохчийн фольклор иштта яржор пайда хир бу аьлла хета суна а».\nТуьйранаша гочдина I8 туьйранийн тептар арахецна Нохчийчох кху тIаьххьарчу массийта шарахь. Царна юккъахь цхьаъ бен нохчийн туьйранаш оьрсийн матте а даьхна яц. Амма хIинца кечъеш ю кхин а массийта. Уьш оьрсийн матте яхча, кхин дIа а, шуьйрачу дуьненахь евзар ю аьлла сатуьйсу Нохчийчохь.\nТуьйранаш-м маьIна долуш ма дай\nГонаха Европа ю, хIусамехь – Нохчийчоь? Доьзалехь ницкъбарна дуьхьал муха лаьтта Къилбаседа Кавказера мухIажарш\nКхучохь муъна нохчийн мотт бийци вай, оьрси дешнаш ца лелош?\nПесков реза ца хилла Нохчийчохь нах хIаллакбарх лаьцна хаам тида\nМакфол Майкл <= Hara nohchiyn qoman mostagh wu shuna. Twitter chox Nohchichox thom niysa bina bohush war hara...\n"Нахе кховдо кхин некъ бац Путинан". Макфол Майкл – Навальныйх лаьцна


Кху шарахь Бразилехь дIахьочу Олимпиадехь Дуненаюкъара Олимпан кхомитет ца хIоьттина Оьрсийчоьнан атлеташ дакъалоцучуьра баха. Амма хIиттийна царна хьалха цара кхочушдадеза хьелаш. ХIора атлетехь хила еза ловзаршкахь цунна дакъалаца дуьненаюкъарчу федерацино елла бакъо, теллина хила веза допингашна.\nЮкъара бохуш бу ловзаршна цкъа мацца а допингаш лелорехь гучубевлла хилла спортхой. КIира гергга хьалха Дуьненаюкъарчу допингашна дуьхьалояран агенталло дIахьедира Оьрсийчоьнан антидопинган лабораторино спортхоша допинг лелош а, лелийна а хилар хьулдо, оцу зуламна декъахь ФСБ а ю, аьлла.\nОцу бахьанийца итт сов пачхьалкхо декхарейира дуьненаюкъара Олимпан комитет Оьрсийчуьра атлеташ Олимпан ловзаршка ца бахийта. Ткъа Оьрсийчоьнан куьйгалло комитет бехке йира политикан таьжгаллаш лелайо цо Оьрсийчоьнца, аьлла.


Дай-нанойн таронаш яц Iедалан лаамашна къера хила\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь, берийн бедарш юхкучу базаран могIаршкахь, 25Мар2014\nКху деношкахь массо а дай-наной шайн бераш кечдеш бу школе дахийта. Ишта, хьехархой а бу даханчу шеран жамIаш а деш, керлачу сатийсамашца, дегайовхонца дешаран керла шо долон кечлуш.\nЦхьана агIор хаза а, вукху агIор бале а болх бу дена-нанна шайн доьзалш школе кечбар, хIунда аьлча, шайн чоме а, кисане а хьаьжна ца Iаш, церан лара беза дешаран а, Iилманан а министерстван лаамаш, цо хIиттийна тIедахкарш а.\nПрезидента Путин Владимира ши эзаркхойтталгIачу шеран бIаьста дIахьедира, школашкахь цхьанакепара духар хила деза, аьлла.\nХIеттахь Оьрсийчоьнан дешаран а, Iилманан а министерствос дIакхайкхийра : массо а дешаран меттигашкахь кегийрхошна тIехь цхьатерра барамца тегна школан барзакъ хилийта, аьлла.\nНохчийчохь школашкахь а юкъадаьккхина керла духар. Дика ду и я вуон ду? Атта дуй мехкан школаш цхьана барзакъе ерзон? Цу хаттарца делла жоьпаш, нехан цIераш а ца йохуш, довзуьйту Маршо Радионо.\nДешархойн нана: «Юьхьанцарчу классе деша доьдучу берана тIейоха хIума эца 5-6 эзар сом ахча деза мел лахара а. Цул совнаха, тетрадаш, ручканаш эца еза. Портфелах 900 сом делла, кучах 550, хечех 1000 сом делла, кога юха мачtх 1000 сом, хуьйцуш юха а шишша пара эца еза. Цу тIе книгаш эца а еза».\nБазархо: «Со пенсехь ю, дийно сарралц кху базарахь лаьтташ ю со, сайн доьзална гIо хир дацара-те бохуш».\nКIант- дешархо: «Школехь луш долу духар хаза ца хета суна, сиха этIа а этIа, басара а йолу и.Туьканахь, базарахь юхкуш ерш дуккха а гIолехьа хета суна».\nЙоI-дешархо: «Суна хаза хета. Нагахь санна массара а лелор елахь, лелон а мегар дара. Лела ца йо-кх и школехь юхкуш йолу форма. Цхаболучара шайна хеттарг лелайо, вуьйш шайн лаамехь лела. Цхьабосса лелош хилча, ас а лелор яра».\nДа: «Мел лахара а I0 бIе туьма долу-кх бер школе кечдан. Школехь эца бохуш, тIейожош йолу форма хаза а ца хета. Шен шерашка а, замане а хьаьжжина хила деза тIедуху духар а».\nХетарехь, массеран а яц тахана таро кхачо йоллуш, духар, оьшу кхиболу гIирс вовшах а тоьхна, шен доьзалхо школе дIахьажон.\nМассарел а сов саготта бу чоь юьззина доьзалш болу дай-наной. Оьрсийчоьнан Пачхьалкъан Думано тIеэцна, чIагIдина низам ду - доьзалаш алссам болчу наношна, бераш школе дохуьйтуш йина харж меттахIотош, цхьа эзар ах эзар сом цхьана берана а луш, гIолацар. Амма цунах тоам ца хуьлу бохуш дуьйцу пхеа беран нанас Заргана.\nЗарган: «Селхана книгаш лур ю, аьлла, дIадигина бераш, цхьаерш шаьш тIеэца еза аьлла, ши-кхо книга кара а еллла, цIабахкийтина».\nСтатисташа йинчу чоьтаца, ши эзарлагIчу шарахь бераш школе дохуьйтуш, дай-наноша йейина харж 4 эзар соьме йолуш хилла. Ши эзар пхоьлгIачу шарахь, мах хьалаболу: диъ эзар соьмана тIекхета дезткъа туьма.\nШи эзар ворхIолгIа чу шарахь Нохчийчохь, юккъера барамашца, бер школе хьажош дас-нанас дойу ворхI эзар ах эзар сом. Ши эзар цхьайттолгIачу шарахь и мах кхин а хьалаболу - итт эзар соьме. Кхин цхьа Iаткъам а бу наноша шайн берех дог лозуш, леткъош. Дешарца шайн берашна хуьлу ницкъ. Лоьраша бинчу талламаша гойту: юьхьанцарчу шерашкахь дуьйна дийнна классачуьра 3-4 бер бен ца доьду, могашалла ца телхаш, 11 класс а яьккхина, школера дIа. Буха дисссинчу берийн, лоьраша дийцарехь, психика мелла а тIеIиткъинчу халоно талхийна хуьлу.\nЦунна бехке дешаран а, Iилманан а коьртехь болу хьаькамаш лору наноша, федералан стандарташ юкъаяхарна а, сахьташкахь тIехсов дешар дахдарна а.\nТоийта: «И сан кIант дешна ваьлла, со цунах Iаламат чIогIа йоккха еш ю.ХIунда аьлча, итт-цхьайтта шарахь цIена балехь дар-кх тхо. ХIора шарахь хуьйцуш тIедуху духарш а дара, цхьана шарахь цхьа бос, юха шарахь еха-йоца, хIора шарахь уггар лаххара а I200 сом. Дайшна-наношна уьш эца хала а ду. Книгаш ца тоьа. Масала, пхи бер чохь долчунна, тIахьа схьадогIучунна берана программа а ца мега, шолгIачу шарахь кхин программа хуьлу.\nШкола ша цхьаъ яц шенна духар къастийнарг. Ду ур-атталла шен духар Оксфордан а, Кембриджан а университеташкахь а. Буьрканах ловзучийн а ду шайн духар. Венецехь дIайоьдучу карнавалан декъашхойн а ду шайн хатI. Нобелан преми луш, аьлча а, иза схьаоьцуш волу хьекъалча а ваха веза преми лучарна тIе тIедожийначу духарца, шатайпа кепехь.\nАмма оцу массо а меттигашкахь а, хьелашкахь а ца лорийла дац, мел бале, ахчанца дуьстича, мел хала ду духар нисдан, тега, эца. Ткъа я йоллучу Оьрсийчохь а, я Нохчийчохь а цхьана а хьакамо ца хоьтту берашка, наношка, хIун таро ю церан школан духар вовшахтоха, мел дуу, ахча а доцуш, хьаькамийн сацамаш кхочушбан гIерташ цара шайн са.\nШколе...шайн къоьлла а эцна


Нохчийчуьра вахархочунна йиттинчу Австрерчу ялх полисхочунна таIзар дина\nБархI баттера 12 батте кхаччалц арахь яккха хан кхачийна Венерчу ялх полисхочунна, тIелатар дарна а, тоьшаллашца фальсификаци лелорна а, шайн йолчу бакъонел тIехбовларна а. Уьш бехкебина, 2019-чу шарахь Нохчийчуьрчу вахархочунна еттарна Вена-Фаворитен кIоштарчу казинохь. Оцу чохь хIиттиначу камераша дIаяздинарг стохка аьхка хаамийн гIирсашкахь Iорадаьлча гучуделира хиллачу инцидентах, яздо Austria Today гIирсо .\nВидео тIехь гуш ду, Нохчийчуьра схьаваьллачунна етташ шина полисхочо, ткъа вукхо дуьхьало ца йо. Кхин а масех полисхойн духарца лаьтташ ву цигахь, юкъа а ца гIуртуш. Дарбан цIийне вигинера йиттинарг. Меттигерчу хаамийн гIирсаша яздарехь, ладам боцуш яра цунна йина чевнаш, оьшуш ца хиллера регистраци ян а. Амма, масех бутт баьллачу хенахь дарбан цIийнан операторо тIедожийра полицина, цунна дарба деш йина харж меттахIоттае аьлла.\nЮьхьанца бехкевира Нохчийчуьра вахархо, полисхошна доцург кхоьллина аьлла, амма цунна тIелатарх видео нахалаяьлча, прокуратурано юкъахдаьккхира долийна гIуллакх.\n12 а, 10 а беттанаш хан тоьхна арахь яккха шина полисхочунна, шайн бакъонел сов валарна а, дегIа тIехь чевнаш ярна а.\nВукху шинна итт-итт бут тоьхна, шайн йолчу бакъонел тIехваларна а, тоьшаллашца фальсификаци лелорна а. Кхин а шинна бархI-бархI бутт тоьхна, шайн бакъонал а тIехваларна. Оцу сацамна латкъамбан магош ду царна.\nТовбеца-беттан 10-чохь, Венерчу Оьрсийчоьнан векалаллана хьалха митинг хIоттийнера политикан тутмакхашкахьа, царна тIехь Iазап латторна дьухьал. Оьрсийчохь жигархошна политикан бух тIехь тIаьхьабевлла леларна а, талламан изоляторшкахь а, колонешкахь а гIело латторна а тIехь терго яр доьхуш, кхайкхам бира Евробарте митинган 12 декъашхочо.\nТкъа, Охан-баттахь Венехь кхо бIе сов стага декхаредира Iедал мухIажирш махкахбахар сацо а, 38 шо долу нохчо-боксер Хациев Iела Австрерчу набахтехь валар талла а.


"Кадыровх кхоьруш бац Украинехь". Киевн эксперто дуьйцу Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоьжначу пиарах. Новости Украины (вчера, сегодня, сейчас) от News-Life (официальный сайт Ньюс-Лайф)\n"Кадыровх кхоьруш бац Украинехь". Киевн эксперто дуьйцу Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоьжначу пиарах\nУкраинан дозана тIехь тIом боьду доьалгIа кIира а ду. Оьрсийчоьнан агрессин коьрта рупор хилла вуьсуш ву Кадыров Рамзан. Денна аьлча санна, социалан машанашкахь кхерамаш туьйсу цо украинхойн тIемалошна, шогачу кепехь вистхуьлу украинхойн Iедалхошка, президенте Зеленский Владимире а, барзакъца эскархой гойту, цо бахарехь, "цIоганчех а, нацистех а Украина дIацIанъян" кийча болу. Хьалхо Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша дог догIуш пайдаоьцура цуьнан эмоционале постех. Савва Михаил – профессор ву, политикан Iилманийн доктор ву, украинхойн экспертийн "Сова" центран куьйгалхо ву, украинхойн бакъоларъяран "Центр гражданских свобод" экспертийн кхеташонан декъашхо ву. 2015-чу шарера схьа дуьйна Украинехь мухIажаран статусехь ву иза. ТIом болабеллачул тIаьхьа Савва висина Киевн кIоштахь тIемаш боьлхучу меттигехь, цигахь тIеман зуламаш дIаяздеш, белхаш беш ву иза. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь цо дийцира Оьрсийчоьнан пропагандехь Кадыровн декъах а, цуьнан кхерамаш Украинехь муха тIеоьцу а. – Украинана агресси йинчу хьалхарчу деношкахь дуьйна леррина терго латтош ю зорбанан гIирсашкахь а, социалан машанашкахь а къаьсттина "кадыровхоша" Оьрсийчоьнан эскаран могIарехь тIамехь дакъалацарна. Дуьйций цунах лаьцна Украинехь? – Оьрсийчоьнан пропагандо кадыровхоша дакъалацарна тIехь къаьсттина терго латтор, гуш ду, иштта украинхошна а цхьана. Путинан рожо Оьрсийчоьнан юкъараллин амалш гойтуш, уьш Украинана а, украинхойн юкъараллина а тIехьерчор хета суна. Уьш [Кремлехь берш] ца кхета, Оьрсийчоьнна а, Украинана а юкъарчу башхаллех. Дуккхаъчу шерашкахь Оьрсийчохь нах бехказа буьлуьйтуш, царна тIаIзар дечу Кадыровн васт культ хилла дIахIоьттина, Кремлан пропаганда тешна ю, кхузахь а цуьнан дакъалацар чулацаме, пайден хир ду аьлла. Ткъа, Оьрсийчохь Кадыровх а, кадыровхойх а билггал кхоьруш белахь – дагалаца мегар ду Кадыровна хьалха къурд аьлла дуккхаъ болу меттигаш, шайлахь кхечу регионашкара депутатийн а, хьаькамийн а бехказабийларш а долуш – амма Украинехь цуьрриг а кхерам бац Кадыровх йа цуьнан гонах. Кхин цкъа а билгалдоккху, оцу кепара Оьрсийчоьнан пропагандо кадыровхойн тIамехь дакъалацаран тергояро гойту, шаьш стенна юкъа гIоьртина оьрсийн элита кхоччуш кхеташ цахилар. – Кадыровс массарна а хезаш украинхойн эскархошна кхерамаш туьйсу. Украинехь муха тIеоьцу и кхерамаш? - ХIаъ, бакъду, Кадыровс денна бохург санна украинхойн эскарна, Зеленскийна кхерамаш туьйсуш, ша "йистйоккхур ю" Украинаца бохуш, зорбане йоху посташ. И кхерамаш тIеоьцу Украинехь "схьа а волий, хьажа" бохучу принципехь. Дукха хан йоццуш хаам баьржира, Кадыров Украинехь ву аьлла. Информаци тIе ца чIагIйира. Амма, мухха делахь а, Кадыров ван тарло бохучу хаамо цхьа а кхерам ца беара. Оцу кепарчу дIахьедаршна жоп ду Оьрсийчоьнан агрессина ен дуьхьало чIагIъяр. Кадыровн кхерамех ийза ца ло, ткъа жоп луш билгалонан хIуманаш леладо. Масала, дика евзаш ю, украинхойн эскархочо шен Калашниковн автоматан патармашна хьакхийн мохь хьоькхуш, яьккхина видеоролик. Цо кхетадо, оцу хIоъ-молхех лийр болу кадыровхой ялсамане кхочур бац бохуш. И бохург хIун ду, Оьрсийчоьнан пропагандина дуьхьалояран символика санна даьржина Украинехь. – Шен дIахьедаршца Кадыров Рамзана Оьрсийчоьнан тIелатарехь шолгIа ша волуш санна гойту. Хьуна хетарехь, пиар-акци ю иза, йа Кремлехьара кхероран дакъалг ю? – Путинал тIаьхьа Оьрсийчоьнан агрессин шолгIа юьхь шен хилар гайта гIерта Кадыров билггал. Ма-дарра аьлча, иштта ма дац иза. Кхузахь вайна гуш ю Кадыровн шен пиар а, иштта Путинан рожан пиар а. Оьрсийчоьнан пропагандо жигара пайдаоьцу Кадыровх кхероран элементах санна. Амма, ас ма-аллара, церан кхетам бац Оьрсийчоьнан а, украинхойн а юкъараллашна юкъарчу башхаллех, Украинехь кхерорах гIуллакх ца хуьлу. Стенна коьрта ю шена Кадыровна пиар? Иза тIеман стаг ву, иза ницкъбен стаг ву. Тахана ша марзвеллачу агрессин а, конфликтан а хьелашкахь ву иза. Цунна кхин хIуммаъ а хууш дац, муьлххачу ницкъбарна тIехь пиар лелайо, оцу стеган амалан агIо ю иза. Нах байъа а, нахера схьаяккха а хаьа цунна. Дагадаийтича тоаме хир ду, Оьрсийчоьнан Федерацино дуккха а шерашкахь Кадыровна шенна латтон ясакх, цунах Нохчийчоь юх-юха а тоеш ю цо. Кхеташ хила деза, массо а нохчашна дика деш иза цахилар, Кремлера цо ясакх эцар а, ницкъабаран элемент ю. Украинерчу тIамо дукхазза совъяьхна цуьнан тоьлла пиар ян таронаш. Кадыров хIума кхуллург вац, иза хIаллакдархо ву. ТIамо хIума хIаллакдо, оцу фонехь товш иза. – Хьуна хетарехь, шен "къамелаш дарехь" Нохчийчоьнан куьйгалхо дагаволий Кремльца, йа шена хеттарг лело маьрша ву иза? – ХIора шен дIахьедар, социалан машанехь хIоттон пост дага а волуш, зорбане цо йоккху аьлла, ца хета суна. Украинехьа а, украинхойн къомехьа а оьгIазе агресси йолчу Кремлан юкъарчу политикан хоршахь лелаш ву иза. Вуьшта аьлча, карарчу хенахь Кремлан пропагандана хетарехь дерриг а аьлча санна магош ду. Логикехь ма ду – цара Украинан бахархой ракеташца, бомбанашца, хьежош градаш йетташ, бойъуш хилча, хIунда ца мега царна къиза дIахьедарш дан? Цаьрга хаьттича, мегаш ду дера. И ду-кх Кадыровс дийриг а. – Оцу кепашца гIертий-те Оьрсийчоьнан Iедалхой Украинана тIелатарна юьстах биса – зорбанан гIирсашкахь Оьрсийчоьнан эскаран декъехь болчу кадыровхошна сил чIогIа пиар а еш? – Украинана динчу тIелатарна юьстах хуьлийла дац Оьрсийчоьнан Iедалхой. Церан дагахь дерг кхин хила тарло, дикка хьаьжча. ТIелетта хьалхарчу деношкахь дуьйна Оьрсийчоьнан пропагандо чIагIонаш йора, оцу агрессина дуьхьал тийсалурш "украинхойн националисташ" бен бац, бохуш. Официозан пропагандисташа риторика хийцина яц, оцу тайпа националисташ мел лахара а 40 миллион вуйла хиъча а. "Жимо толаме тIом" бан дагахь хиллера Оьрсийчоь. Оцу тIамехь жигара кадыровхойн пиаро кхин тIе а юьхьIаьржа хIиттор бара тоьлларш: "украинхойн националисташца" беккъа цхьа кадыровхой ларийна, вуьшта аьлча, Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн жимохдолу дакъа. Оьрсий башха оьшуш а ца хиллера. Цул совнах, Оьрсийчоьнан нохчех йоцчу вовшахтохараллаша а оцу схемехь "дика полисхо" санна доккха дакъа лоцур дара оккупаци йинчу дозана тIехь… Амма иштта ца нисделла. Оьрсийчоьнан эскар охьуш ду Украино, мича къомах бу къеста а ца деш. – Украинхойн социалан машанашкарчу роликаш тIехь долчуьнга хьажча, ойла кхоллало, хIинца Украинехь массо а кавказхойх кадыровцаш олу аьлла. Цаьргара схьа кхерам хилар мел а даздой-те цо? – Массо а кавказхойх кадыровцаш олу аьлла, соьгахь хааамаш бац. Украинехь меттигера нохчий бу Украинехьа тIемаш беш. Оьрсийчоьнан тIеман ницкъашкахьа болу кавказхой, оцу салташлахь дIаийна, царех а ца олу кадыровцаш. Кадыровхой олу доккхачу декъанна, Оьрсийчоьнан гвардин 141-чу полках, беккъа нохчех вовшахтоьхна ю иза, Кадыров Рамзанан куьйгакIел а болуш. – Ахь элира, Украинехь Кадыровх ца кхоьру, цуьнан ницкъабаран пиар-акцино Украинан юкъараллина Iаткъам ца бо, оцу тIехь Кремлан пропагандин гIалат даьлла аьлла. ТIаккха хIунда нисло иштта, нах кхерочу Кадыровн акцех лаьцна Украинехь массарна а хууш ма ду? – Боккха тIом балале хьалха украинхой кхечу информацин майданахь бара. ХIаъ, цхьайолчу Киеверчу украинхойн салонашкахь хьуьйсура оьрсийн каналашка, амма доккхачу декъанна, хаамаш кхачар кхечу тайпа дара. Iаламат кIезиг вара цуьнца Кадыров. Украинан политикан элитин а, цхьаболчу бахархойн декъан а принципиале дIахIоттор дара Оьрсийчоьнан цхьа а хIума цагайтар. Цундела гIалат хир дара, украинхошна Кадыровх а, цуьнан тобанах а лаьцна Оьрсийчоьнан бахархошна хуъучул хаьара алар. Хууш хиллехь а… Путинан рожо Оьрсийчохь хаа а хууш, адамех шайна муьтIахь, дуьхьало ян кхетамбоцу нах бина. Оьрсийчохь дIаяьхьначу протестийн лидерш йа набахте хьийсабора, йа пачхьалкхера дIабоьлхучу хьоле бохура. Оцу кепара хIуммаъ а хилла дац Украинехь. Кхузахь кест-кеста бандитийн "понташ" юхатухара жигарчу наха, Iедал юкъа ца гIертара. Украинхойн юкъаралла, Оьрсийчоьнан бахархошка хьаьжча, шаьш вовшахкхета хууш бара. *** Чиллан-беттан 24-чохь президентан Путин Владимиран омраца, Украинан дозанна тIелетира Оьрсийчоь. Ши де даьлча Кадыров Рамзана Соьлжа-ГIаларчу коьртачу майданахь 12 эзар меттигера ницкъахо дIа а хIоттийна, дIахьедира, "шайн лаамехь Украине баха хьаьгна бу" уьш аьлла. Билггал маса кадыровхо ву Украине хьажийна, хууш дац. Украинан кхерамзаллин урхаллин (СБУ) хаамашца, Зазадокху-беттан 4-чохь Беларусехула Нохчийчуьра чуеара 1200 стагах лаьтта тоба. Цуьнан декъехь бара "Север", "Юг" батальонийн эскархой а, "Ахмат-Грозный" ОМОН а. Зазадокху-беттан юьххьехь Кадыровс бакъдира, Украинехь хиллачу нохчийн тIемалойх - цо бахарехь, шиъ вийна, кхин а ялханна чевнаш йина аьлла. Юцу юкъанна, СБУ-хь дийцина, Нохчийчуьра бIе ницкъахо верах, дисина дакъа юхадирзира Зазадокху-беттан 13-чохь Соьлжа-ГIала. Байинчу нохчийн эскархойх хаамаш баржийна иштта социалан машанашкахь нохчийн оппозицин блогерийн гIоьнца. Хьалхо Украинан тIеман ницкъаша бакъ ца дира Кадыров Рамзанан Росгвардерчу нохчийн эскархоша дакъалоцу Луганскан кIоштарчу Рубежное гIалахь дIахьочу тIемашкахь аьлла, дина дIахьедар. Шайна лаамехь вовшахтоьхначу украинхошкахьа тIемаш бечу нохчийн батальонан куьйгалхочо Осмаев Адама пиар ю элира Кадыров Рамзанан дIахьедар.\nВ Ирпене мародеры бросили гранату в женщин, которые сообщили о них в полицию. Одна в критическом состоянии Из Киева в Шостку начнет ходить поезд «Интерсити» Голикова: в РФ число зарегистрированных безработных не превышает показатели начала марта Премьер Канады Трюдо приехал в Ирпень


Iамеркан долларан мах хьалбаларца, Къилбаседа Кавказехь лахделла СаIуда Iаьрбийн махка ХьаьжцIа баха луучийн терахь. Къилбаседа Кавказерчу мехкашлахь ГIалгIайчоь а, Нохчийчоь хьалхара ю ХьаьжцIа боьлхурш алсам хиларца. Масала, ГIебартойн-Балкхаройчоьнан, Къилбаседа ХIиричоьнан бахархойх кхушара ХьажцIа воьдург 100-100 стаг ву, ткъа елларг 160 а, 390 меттиг яра.\nДагестанна елла 6200 меттиг, ткъа парз кхочушдан ваха билгалваьлларг 4 эзар стаг ца кхоччуш ву. ГIалгIайчоьнна кхаьчна 1400 меттиг, юзаза юьсу 40 метиг. 300 стаг висина Нохчийчохь тур эца аьтто а ца хилла. ХIокху шарахь ХьаьжцIа бвоьдург ву 2600 стаг.\nБаха луурш дуккха а бара, амма дукхахболчийн аьтто ца хилла биометрикан паспорташ даха. Дахначу шерашкахь Кадыров Ахмадан фондо ши эзар стаг хьажавора Макка-Медина, амма кхушара фондо хьажош 100 вахархо бен вац. Хьалхара ХьаьжцIа йоьду тоба эцна доьду кема гIоттур ду Гезгамашин-беттан 5-чу дийнахь.


Кадыров Рамзанна "керлачу шеран совгIат" дина Iамерко\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло санкцийн "Магнитскийн тептаре" ваьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. "Кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, къоманна тIехь къизаллаш лелорна" аьлла, билгалдаьккхина министраллехь.\n"Адамаш дарна а, кхел йоцуш нах хIаллакбарна юкъара йолу администраци Кадыровс, ша урхалхо хиларе терра, Iуналлехь латтош ю. Кадыровн омраца вийна ву цуьнан политикан цхьа оппонент, цо Нохчийчохь долчу хьолах ма-дарра дийцар бахьана долуш", яздо пресс-релиз тIехь. Амма хууш дац мила оппонент ву цара вуьйцург.\nШа "Магнитскийн тептаре" ваккхарх хиинчул тIаьхьа, Кадыровс аьлла "Iамеркан лаьтта тIе ког билла аьлла, шега хIинца а омра кхаьчна дац", цундела "Цхьанатоьхначу Штаташа са гатдан ца оьшу" аьлла.\nКерлачу шарна шайна дина цхьа дика совгIат санна тIеэцна и хаам бахархоша аьлла зорбан министро Умаров Джамбулата РБК агенталле интервью луш.\nГейш лоьцуш, царна тIехь гIело латтийна аьлла иштта оцу тептаре язвина Устрада - гIалин полисхойн декъан куьйгалхо Катаев Аюб а.


Мила гIур ву садаIа Кавказе?\nУьно некъ боьхку туристашна\nТуристашна кечъеш ю Къилбаседа Кавказера курорташ. Ткъа буй кийча шаьш туристаш?\nКоронавирусан пандемино дихкина мехкийн дозанаш, сецна туризман бизнес. И хьал пайде хила тарло Оьрсийчуьрчу регионашна: пачхьалкхан дозанал дехьа бовла йиш йоцу регионашкара бахархой бахка мега Кавказе. Хуьлийла дуй иза?\nЧетарш а, жIаьлеш а\nТуризман мур болабаларе сатуьйсу Оьрсийчуьрчу курорташа. Цхьайолчу меттигашкахь нах шайггара схьаелла гIерташ а хаало. Масала, Астрахан-махка кхочу туристаш «юхабоху» некъаш лоьху меттигерчу Iедало. Цигарчу губернаторан Дворников Михаилан векала дIахьедира деношкахь, махка кхочу бIеннаш машенаш юхаерзо езаш хуьлу, аьлла. Iедал Iехийна-тилийна а, чекхбовла гIерта туристаш, шаьш гергарчаьрга доьлху, олий, ткъа машенаш чохь «хуьлу садоIу четарш а, жIаьлеш а», бохура цо.\nСочерчу туризман индустрин векало а тоьшалла дира "Кавказ.Реалиина" туристаш шаьш долчу а лела боьлла хиларх. Тураш яц кечйина цкъачунна – шаьш-шайггара кхочу хьеший гIала, лоьцу мехах бахархошкара чоьнаш.\nКерла курорт йийр ю Къилбаседа ХIирийчохь\n"Ца хеддаш, телефонаш етта тхоьга, нах кийча бу изоляцехь Iан а, хIорданна герга хилчхьана", - элира Сочерчу туризман векало.\nКраснодар-махкахь кестта юьйлалур ю болх бан цхьайолу санатореш. Боккха эшам хилла царна коронавирус бахьанехь: тIаьххьарчу шина баттахь 10 миллиард соьманна.\nМангал-беттан I-чу дийнахь туризм схьайоьлла аьлла бара пачхьалкхехь сацам. Кечъелла хьеший тIеэца Къилбаседа Кавказера дуккха а курорташ.\nМассарел а хьалха дIакхайкхийра шен болх болош хиларх лаьцна гIалгIайн "Армхи" курорто. Амма юьззина иза елларх дерг луьстуш ду цкъачунна, дарбанаш лело бакъо а елла цунна – иза коьртаниг ду, элира "Кавказ.Реалиига" оцу курортан коммерци лелочу директора.\n"Керла шо тIекхочуш оха медицинан центр схьайиллина, пехашна дарба лелош йолу пульмонологи а ю цигахь. Болх бан кийча ду тхо. Уьнах ларлуш дан мел оьшург а дина, оьшшу хьелаш а кхоьллина. Коронавирус лайна бевллачарна, тобеллачарна реабилитаци ян кийча ю тхан курорт. Кхуза мел кхочучу стеган могашалла леррина зуьйр ю тхан говзанчаша", - элира "Армхин" векало.\nКхарачой-Чергазийчуьра "Архыз" а ю схьаеллаяла кечлуш. Масала цуьнан цхьана хIусаман цIийно - "Архыз Рояло" кху беттан хьалхарчу дийнахь кхайкхийра ша хьеший тIеоьцуш хилар. "Массанхь а ю санитайзерш, массо а чоьнашна йо дезинфекци", боху хIусаман сайто.\nЙиллина ю Кхарачой-Чергазийчохь "Аллюр" а, "Романтик" а садоIийлаш а, хьешийн хIусам "Вертикаль" а.\nАмма юьйцучу муьлххачу а курорте ваха новкъаваьлла, Минеральные Воды аэропортехь охьавоьссинарг 14 денна изоляце хьажош ву. Из-за боху Дагестанерчу низамо а, амма цигахь лар ца до иза кхоччуш. Массанхьачул а луьра ду хьелаш Соьлж-ГIаларчу аэропортехь – коронавирус шеца яц боху тоьшалла хила деза туристан карахь. Цкъачунна Нохчийчоьно ца йиллина схьа шен садоIийлаш.\n"Къилбаседа Кавказерчу туризмах лаьцна дицдан мегар ду гергарчу 20 шарахь"\nКъилбаседа Кавказера курорташ дIакъовлуш ю карантинна\nГуьржийчоьно арахьарчу наханна дIакъовлуш ду шен доза\nЛууш доцу ХьаьжцӀа вахар. Алсам бовлуш бу СаIудийн Iедалшна бойкот йон бусалбанаш\nКъоьзан Iомана уллехь тоьлла курорт кхуллуш ву Кадыров\n"Ведучи" схьаелларца экономика тоелла, белхан меттигаш евлла аьлла Кадыровс\nКъилбаседа Кавказан курорташ кхио 18 миллиард ахча луш ду


Путин Емалво Интернетерчу Видеогайтамаша\nОьрсийчоь--Бутусов Вячеслав; оьрсийн иллиалархо, 24ГIу2008\nДIадахначу шеран тΙаьххьарчу беттанашкахь, къаьсттина цигахь хиллачу парламентан харжамийн хатΙо, леллачу харцонаша нах меттахбаьхначул тΙаьхьа дукха видеогайтамаш кхоьллина Оьрсийчохь интернетах пайдаоьцучу могΙарчу бахархоша а, журналисташа а пачхьалкхан дай емал беш. Путин Владимир ву дукхахйолчу сайташкахула баьржинчу гайтамийн «турпал».\nИнтернето дерриг цивилан дуьне дΙалоцучу хенахь цунах пайда кIезиг оьцучу пачхьалкхех яра Оьрсийчоь. И сурт хийца гΙерташ дикка къа а хьийгира, масала, Оьрсийчоьнан цкъачунна къона ларалучу президента Медведев Дмитрийс. Цуьнан лаамца яржо йолийра интернет школашкахь а, хьукматашкахь а. Ша а вара иза хьалхе дуьйна а цунна чухула шен твиттер-агIо лелош.\nХаржамаш чекхбевллачу деношкахь резабоцу оьрсий гΙаранашка бевлира. Къаьсттина аьрзнаш дора наха интернетехула вовшашца латточу уьйрашкахь. Оцу юкъа а воьлла, харжамаш цΙена дΙабаьхьна, харцо ю царна дуьхьал къамелаш дар, яздира оцу шен твиттер тΙехь президента. Эццахь карзахбевлира Москохара а, кхечу гΙаланашкара а нах, интернетах пайда оьцу интеллигенци. Цара емал ван волийна Медведев Дмитрий тΙепаза вайра интернетера цул тΙаьхьа, хаалуш вац оцу хенахь дуьйна схьа хΙинца а.\nАмма нах уггаре а дарбинарг дара Путин Владимира харжамашна резабоцуш шаьш Москохарчу майданашка кхойкхучу оппозицин лидершка, суна тΙеюьйла бандерлогаш, аьлла, уьш маймалийн могΙара бахкар а, цо резабоцчийн кΙайн цуьргашна кхин а там боцу цΙе тиллар а - эвхьазалло яржочу цамгарх зуда, борша стаг ларлуш, цара лелаечу коьчалех и цуьргаш дΙатардича.\nГуш ма-хиллара, Путинан а, цуьнан гонан а шайн некъаш бу резабоцурш дΙалакъон - Ιедалан мукъ бу церан карахь, цара цунах пайда а оьцу кест-кеста. Ткъа цунна а, цуьнан куйьгалаллин шога кепашна а дуьхьалболчара интернетах алссам пайда оьцу хΙинца.\nДеношкахь баржийна интернет-мазанехула Путин Владимирна, и даржера дΙаваьлла зама тΙееъначух тар а дина, кхел ен сурт хΙоттаде видеогайтам. Телевизионехула репортаж ю гойтуш, и бакъдерг долуш санна, Путине дов хоттучу кхелера.\nЭшаршкахь къаьсттина гезвоху оьрсаша Путин Владимир. Алсам яьржинчех ю «Хьерадевллачу тхан цΙийно кхаьжнаш тосу Путинна» цΙе йолу «Рабфак»-тобано лоькху йиш.\n«Рабфак» цхьалха яц Путин Владимир емалвен эшарш лоькхучохь, тайп-тайпана видеогайтамаш Ютубе а, кхечу интернетан сайташ тΙе а йохучу кху муьрехь.\nБакъду, юха а президентан гΙента хаа гΙертачу, цхьаболчара «къоман лидер» шех олуш волчу Путина юкъ-кара гойту, ша оцу хΙуманех вешаш воцийла. Ткъа ца хууш хуьлийл-м дац цунна, дуккхаъчу Ιаьрбан пачхьалкхашкахь стохка а, лурчаха а хилла революцеш кечйинарг интернет юйла...


Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташоно ратификаци йина ГIирма Оьрсийчоьнан дола оьцучу бертана\nЕарин дийнахь Оьрсийн пачхьалкхан ДУМАно къобалбина болу, ГIирма Оьрсийчоьнан дола оьцучу бертана пIераскан дийнахь, шен рогIера йоцчу кхеташонехь ратификаци йина Оьрсийчоьнан Лакхарчу ХIусамо. Ишта, цо къобалдина, цуьнца догIуш долу федералан конститутцин низам а.\nНизамца а догIуш, Зазадоккху-беттан 18-чу дийнахь дуьйна Оьрсийчоьнан дакъа лоруш ю. Оцу дийнахь, Оьрсийчоьнехьа долчу ГIирман Iедалан векалшца оьрсийн президента Путин Владимира барт чIагIбира, и ах-гIайре Оьрсийчоьнах дIа а тухуш, Севастополь-гIалина леррина статус а луш. Цу бертан бухе дехкина, Зазадоккху-беттан 16-чу дийнахь гIирмехь дIаяьхьначу референдуман жамIаш а, ша шех автонома хилар дIакхайкхийначу республикан парламенто тIеэцна хилла, и кIошт йозуш ца хиларан деклараци а.\nХIинций дуьйна гIирмехь кхо мотт хир бу: оьрсийн, украинхойн, гIирма-гIезалойн а. Цигахь лелар долу ахча сом ду. Оьрсийчоьнна а, Украинина а юкъахь къастийна пачхьалкхан доза, ГIирмина, Украинина а юкъахь лелла административан доза долччехь хир ду. Ах-гIаренна тIера мел волу вахархо, Оьрсийчоьнан вахархо хуьлуш ву. ХIинца а сацам бина валазчуьнан цхьана баттахь сацам бан йиш ю. Меттигера Iедалийн харжамаш, тIедогIучу 20015-чу шарахь, гурахь дIахьур болуш бу.\nГIирма йозуш ца хилар а, иза Оьрсийчоьнах дIакхетар а, ша цкъа а къобалдийр дац аьлла дIахьедар дина, официала Киево.\nАфинерчу оьрсийн векалтан кертахь эккхийтар дина\nДаIишхошна гIо латтарна кхел йина Нохчийчохь жимчу стагна\nСенцов дIахеца аьлла, баннер оьллина Москвахь жигархоша\n"Настоящее время" телеканалан репортер дIалаьцна Астанахь\nМашенна урхалла ден бакъо шегара дIаяккхар къуьйсу Емельяненко Александра кхелехь\nГериев Жалавдина гIуда тоьхна\nМордоверчу набахтехь нохчийн тутмакхаша шайна чевнаш йина\nШемахь йийна Дагестанера бакъонашларъярхо Рустамова Гюльнара


Тахана, 3-чу маяхь, институтехь «Нохчийн мотт юьхьанцарчу классашкахь хьехаран хаттарш» ц1е йолу рог1ера семинар д1аяьхьира. Цхьа бутт хьалха семинарехь йийцаре йинарг 3-чу классан, керла федеральни пачхьалкхан юкъардешаран стандарташца нисъеш, карлаяьккхина 1амат хиллехь, тахана йийца леринарг рог1ера 4-чу классан 1амат яра.\nСеминарехь дакъалоцуш бара нохчийн меттан юьхьанцарчу классийн хьехархой а, 1аматийн авторш а, институтан белхалой а.\nСеминар схьайоьллуш, Институтан директора Умхаев Хьамзата 4-чу классан 1амат керла федеральни пачхьалкхан юкъардешаран стандарташца нисъеш а, г1алаташ д1адохуш а авторша биначу балхах лаьцна доцца дош элира. Цуо хаам бира х1инццалца оьрсийн маттахь хилла йолу цхьайолу терминаш керлачу 1аматаш т1ехь нохчийн маттахь хирг хиларх («учебник» – «1амат», «упражнени» - шардар, «словарь» - «дошам»).\n1аматан авторша Солтаханов Ибрах1има а, Эдилов Салавдис а шаьш керлачу 1амата т1ехь биначу хийцамех а, цуьнца болх муха бан беза а дийцира.\nХьехархоша 1амат т1ехь шайна карийначу г1алатех а, иза карлайоккхуш, шайна хетарехь, нисделлачух а, ца нисделлачух а дийцира. Цул совнаха, цара нохчийн мотт хьоьхуш шайна ца тоьуш дерг а хьахийра. Иштта, хьехархошна ца тоьу: методически литература а, диктантийн гулараш а, белхан тетрадаш а, тайп-тайпана дошамаш а, кхин болу г1оьналлин г1ирсаш а.\nСеминаран болх д1аберзош, Институтан куьгалхочо а, авторша а 1амат кхин т1е а нисъеш а, г1оьналлин г1ирсаш арахоьцуш а шаьш бан леринчу балхах дерг хьахийра.


Кипро "дагош ду" оьрсаша цига дIахьулдина ахча\nКипр -- Никосияхь къевлина лаьттачу Оьрсийн Коммерцин банкана уллехула тIехйолуш ю зуда, Никосия, 19MЗаз2013\nКризисо лаьцначу Кипрехь куьйгалло банкашкарчу ахчанашна лакхара ясакхаш юкъаяьхна. Коьртачу декъехь, иза хьакхалуш ду, Кипр оффшоран зона хиларна, шайн ахчанаш цигахь латтош хиллачу оьрсийн совдегарех.\nЕвробертан финансийн министрша тIаьхьарчу шарахь хаддаза бина хиллачу тIеIаткъамна къар а елла, банкерчу депозиташна тIера ясакх яьккха сацам бина Кипран урхалло. Цу гIулчана дуьхьал Евробертера I0 миллирад евро финансийн гIо хир ду, аьлла, дош делла цунна Цхьанакхеттачу Европана юкъайоьлхучу кхиинчу пачхьалкхаша. И ясакх 100 эзар евро ахча банкехь Iиллочу нехан таронна 6,75 процент хир ю, ткъа цул совдолчу ахчанна - 9,9 процент.\nУггаре а хьалха и ясакх оьрсийн совдегарийн кисанах кхетар ю, цигахь миллиардашкахь шайн хьанал а, хьарам а ахчанаш латтош болчу. Тергамхоша чIагIдарехь, керла ясакх шайх хьакхалуш болчу нахах 40 процент кхечу пачхьалкхашкара бу, ткъа цу 40 процентах кхозлагIа дакъа оьрсийн совдегарш бу.\nШаьш кипрхоша кхин башха дукха ахчанаш банкашкахь ца Iехкадо, бохуш, дуьйцу хуучара, шайн ахчанаш шайца лелор тешаме хеташ. Ткъа итт процент герга керла ясакх шайн цигахь дIатардинчу ахчанех йоккхур ю боху хаам баржаро цIена бакъонца Iадийна дукхаъ Оьрсийчуьра совдегарш.\nШина декъе екъаелла йолчу Кипран грекахойн дозанна тIехь, цу пачхьалкхан коьртачу шахьарехь Никосехь доьшуш ю вайнехан студентийн цхьа жима тоба. Царех цхьаьнца, 22 шо долчу Седица къамел хилира Маршо Радион.\nМеттигерачу экономикан институтехь дуьненаюкъара экономика Iамош йолчу Седас дуьйцу, тIаьхьарчу деношкахь Кипрехь меттигерчу бахархошлахь а, иштта кхечу пачхьалкхашкара тIебаьхкинчу нахалахь а вуно саьхьара сурт лаьтта, кхерамах а, цецбовларх а ийна долу, бохуш.\nСеда: „Банкаш болх беш йоцу масех де а ду, тахана схьаелла езаш яра уьш, амма схьа-м ца йиллина. Карахь долу ахча чекхдаьлча, мацалла валан бен ма ца везий кхузахь. Ткъа наха карахь ахча лела ма ца до, картанашца дIало мах массо а хIуманах, цундела оцу банкоматаша болх ца бича, дан амал дац нехан.\nКхузара оьрсий чIогIа кхерабелла бу. Дукха ма буй уьш кхузахь, церан дукха ахчанаш а ду кхузахь банкашкахь, ясакхаш лахара хиларна кхузахь дIадехкина. Тхоьца доьшуш йолу оьрсий яра дуьйцуш, шен дай-наний, и кризис бахьана долуш, лерина Москохара кхуза схьадеъна, бохуш, шайн ахчанаш кIелхьара дахалур дацара теша, аьлла“.\nАналисташна хетарехь, мел кIезиг а 26 миллиард евро ду Оьрсийчуьрчу совдегарша Кипрехь дIатардина. И терахь даханчу шарахь немцойн Шпигель журнало далийнера, и ахчанаш даима а цIена, хьанал даьккхина ца хиларна нундохуш. Цунна дуьхьал Кипран урхаллин векало сихонца жоп делира, шен пачхьалкхахь тIеэцна керла низам ду, „боьха ахчанаш диларна“ дуьхьало еш долу, аьлла. Амма хIетте а тергамхой тешна бу, цу жимчу махкахь вуно дукха оьрсийн ахчанаш хиларх.\nТкъа нагахь санна Евроберто Кипран экономика кIелхьараяьккха финансийн гIо хьажош хилахь, и ахча, ма-дарра дийцича, харц-бакъ, къайлах-къулах Оьрсийчуьра арадаьккхина долчу оьрсийн совдегарийн таронаш кIелхьараяхарна дIагIур хилар кхеташ ду. Ткъа Европан куьйгаллина иза, кхеташ ма-хиллара, оьшуш дац.\nЦу юкъанна Оьрсийчуьрчу куьйгалло дIахьедарш дина, Кипран урхалло юкъаяьккхина ясакх нийса яц, аьлла. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира и сацам „профессионалле а бац, нийсонца а бац, кхераме а бу“, аьлла, дIахьедар дира оршот дийнахь. Цунна тIетевжира премьер-министр Медведев Дмитрий а, кипрхоша деш дерг нехан ахчанийн конфискаци ю, аьлла.\nБакъду, шен башха говзачу хьехаршца вевзаш волчу оьрсийн премьеро шайн махкахошка ахчанаш оьрсийн банкашка охьадахка, дозанал арахь а ца дохкуш, элира, мацах цкъа советийн заманахь шуьйра яьржина хилла, „сбербанкашкахь Iехкаде шайн ахчанаш“ боху лозунг дага а йоьуьйтуш. Ткъа цу сберкабанкашка дехкина хиллачу ахчанех эххар а хIун хилира дика дага ма догIий массарна а.\nКипрехь "догуш ду" оьрсийн совдегарийн ахча


БЕРЗА КЪАРЗАР — Сердало\nЦу дийнахьа йол IотIаозаш бар Бийберди цун новкъостийи apгlepa шерчий соалозашца. Хала дар Iай болх бе, колхоза божкхеберхошта къаьстта. Maccaгla да де дезаш, дукхагIдараш бутув ша баьча арахьа.\nКолхоза божал-ковна ворхI-бархI эзар эрш хиллал гаьна дар аьла аргIаш. Шерчашца, Iан денош лоаца долаш, дикка дойя а, шозза мара дицар аьлга гIолга кIалабахархоех толажагIболча болхлоша, бакъда Бийберд царца хилча, кхозза дора из, берригаш цецбоахаш. ЦIайза шелал, моцал, кIаьдвалар — цхьаккха теркал ца деш, сутара къахьегар Бийбердас, ше болх бе дIаволавелча. ДегIа тенна, низ болаш, хIамах ка йоалаш хилар накъадоале а, Iаламо енна ондал яцар из балха соввоахаш хиннар, цо хьалаьца моллaгIa гIулакх кана доаккхаш.\nСалостам, вицвалар, ира лазар тувлга лехар Бийбердас балхаца, къиза хало ший дегIа еш, даимана къовлавенна, сагага йист ца хулаш.\nКхетацар из хинначох, шийна, ший къаманна тIакхаьчачох. Из, цIеэскархо, кулг говза болхло, дезала хьаьна да хIеччийваьккхавар, набарах а тIехь, дIа ца довлача хаттараша. ХIана хилар из? ХIана баьхар уж низагIа шоай мехках? ХIана йоах царех халкъа моас-тагIий? МалагIча халкъа моастагIий ба уж, цар деррига къам даьхачара дохадаь хилча? Фу бIехадар даь, фу бехк ба бIарчача къаман? Сенна доаладаьд из цхьан дунен йисте, бувцаш ца хезача мехка, дIайха барзкъа хьа ца эцийташ, кхача Iалаш ца байташ, доахан кхувлача вагонашка чубехка?\nДикъа, деза хаттараш! Сина дукъ дийнадар цар, уйлах вохавеш, онк доадеш моллагIчунна а, дохадаьча къамий мел волчун.\nСов беха, хьаьр ма бувларий нах. Вагона ийнах Iypг даьккха, адам гонахьа этте мара, нишка аха йиш йоа-цаш ма хул арий кхалнах, маIа нах, цхьана чухьнахьа боахкаш, юстарвала бокъо йоацаш.\nНакха Iувддаше а денна бийрг дIадолла паргIато мича лора салташа, топаш тIалувцаш, гаргавахачоа тохаш. Даьсса ма дусарий хий дехаш вагона корех аракхувдадеш хинна кулгаш. Цу корех ара ма кхувсарий ноаноша, гlaггle тIехьа белхаш, моцала-хьогала кIалдиса хинна берилгаш, цIерамашина сецача, арахьара адамий оазаш хеза гIадъухаш, цар шоай дезалхой хьалъэцар дог доахаш. ХIана дар из? Малав жоп дала, цу Iазапа мах бе, из деррига чулаьца? Хий тоъац бIаргашка, дега лазар делхаде, оаз яц къамаргий из бала бекабе…\nБакъда, висар ваха веза. ГIинбухерча Казахстане, цхьан юрта дIатарбелар Бийберди цунца хинна нахи, вокхарех, дерригача къамах фу хиннад ца ховш. Цига кIала бар, хьалха Iобахьийта, Эдала атагIашка баьха немций.\nТайжа йоагIар аьлах етта шерчий соалоз, шийца бIарчча apгla дахьаш санна хеталуш. Барте теркалора теннача шин истара дегIамаш цхьа дукъ озаш, доккха дозал текхадеш. Цхьан боарамах лувзар, Iы хьалъухача хьайбаша, гIортар чIоагIа дола, чонех къандилгаш охкаденна сома когаш. Цу боараме «гIарчI» лелхар соалоза сунашка, гIоврашка. Аьшка оасилгаш кIала теха, дика лувжар уж шаьрбаннача лаь наькъа тIа гIолла, шоашта тIехьа шаьра лар юташ.\nЭггара тIехьа йолча ший соалоза аьрда оагIорахьа вар Бийберд, кхакха кулгахйоаллорг йоаллача аьтта кулгаца лаьца бIаьха куржам болаш. Кулгахйоаллорг цаI мара йоацаш, вож кулг тишача кетара киса делладар цо, нагнагахьа хувцаш, кулгахйоаллорг цунна а йоллаш из дIоахдалийта. Хьайбаех къахеташ, гIаш воагIар из, хьалхарча соалозашца бола новкъостий лакхе тIабаьнна, аьлах чутеIа бале а.\nАьла мергIилгаш хьекхалора Бийбердий ондача баламах, лергаш юхайийхкача, мустъеннача кийнах цIийеннача басилгах. Зувцар цо цар деш хинна лазар. Гаьна яр цун уйлаш.\nМоцал яр нахага, Iобахийтачарга дукхагIа йолаш. ДIалелалуцар боаккхагIбараш, зIамагIбараш бовр цаI вокхан тIехьа. Кхоъ бер деннадар Бийбердий, из цу юрта ваха воалавича гIоне. ХIанз хала цамогаш яр зIа-мига, ши шу ах шу даьнна Лоли, Бийбердас Ховхарг аьнна цIи тилла цаI мара йиса йоаца цун йиIиг. Йохьаяьча коартолех даьча олгех, лаь юккъера лийха денача кхехкадаьча кIинах кхоачам хилацар бера. КIалъюсаш латтар Ховхарг. Дог Iувдалуш латтача вусар Бийберд ший чукхийттача бIаргашкара гIийла елакъажар шийна духьала деча йиIиго, диткъа кулгилгаш хьакхувдадеш. Лоалуш дацар из сурт, бакъда де хIама дацар. Лор вацар цар юрта. Районе ваха везар из воалаве, бакъда цига ваха бокъо лацар коменданто, лаьрххIа Iобахтача наха тIахьажа оттабаьча соакханхой хьакимо. Ше цаI хилча, кхы тIахьожархой ца безаш, сов къиза саг вар комендант, бакъвар-харцвар цхьаккха къоаста ца веш. ХIаьта Бийбердийца чIоагIа хьагI йора цо, из цкъа ше санна волчоа тIаэттав яхаш.\n— Со ва шоана Iаьдал а Даьла а — яхаш, мухь бетташ, Бийбердийна мерий кIала кхухьар цо ялийта гIоттаяь тепча, вокхо латкъаргда тхо Iаьдалга, Даьла воацаш саг ва хьо аьлча. Тепча хьаяьккхар цунгара Бийбердас, кхы са ца тохалуш.\nИз духьале атта чакхъяргьяцар Бийбердийна, кIалбахархоех цхьабараш цун гадоаккхаш хиннабецаре. Шоай сий тIем тIа лакхдаь нах бар уж. Петропавловскера хьаким а вена дужадир из дов, комендант човха а веш. Дукха ха-зама яьлча мара ханзар из гIулакх цу юкъа чувелла ваьллача Бийбердийна.\nЦиггара ца безам этта, юхачувхавора коменданто Бийберд, йиIиг цамогаш я, аьнна, из ше волча вахача масайттаза хьайна бахьан а даьккха вада гIерт хьо, яхаш. Пелал яр цо енар, бакъда, де хIама дацар. Цун кара дар гIулакх. Йиш ехачча висавар Бийберд.\nХIанз шоаш тIеххьара apгle гIолга а даь, цIабоагIаш, юха а лаьрхIар цо комендант волча ваха. Фухха даь а, дезе чIенгах кулг хьакха, йиIига лор воалавелга вIаштIехьдаккха. Коменданта кара кховда дагадехар цунна. Уйла яь, ший эггара мах болаш дар тахкар цо цIагla долчох. Бакъда мегаргдолаш хIама хетанзар цунна шийна тIема совгIата енна шалта мара. ЧIоагIа еза яр из Бийбердий, бакъда… бакъда малагIа да ва ший бер бахьан каглургвоацар, цIаьрматвийрза Iергвар?\nСоалоз божал-коа чуэза, юстаро дIаоттайир Бий-бердас, из Iуйранна йоассоргйолаш. Шерч, хьадаьста хьалIай кхийлар, шелдолийташ.\nТIаккха цанна хий моладаь, кхий чу а дехка, доакъар диллар. Цул тIехьагIа шийца apгle хиннача цхьан кIалархоех волчунга хаьттар, халла дешаш лехаш, лор воалаве мичахьа ваха веза.\nВокхо шоаш apгlepa Iобаьхкача наькъа дехьа кулг лостадир цигахьа я лор вола моттиг, аьнна. ТIаккха, вела а къажа тIатехар цо:\n— Тха хьакха керчаш я йоахар ане, йийкха хургья вайна шин-кхаь дийнахьа. Цо юх пенах хьакхача ха мара дезац цу буссе а дарц хьокхаргдолга. — Кхийтар Бийберд, хье ваха гIерте, лоа хьакхар ма кхералахь ала из воаллалга. Цун баркал а аьнна, чувахар из.\nБоад къовлабеннабар, доккхий седкъий тайса сигле къоагаеш. Шелал чIоагIлуш латтар Бийбердий хийрача мехкацара бола ца безам кхы а боаккхагIа бе лаьрхIача санна, мекхех, цIацкъамех ша беш. Из дIабоахаш, чукхаьчар Бийберд.\nЧувоаллаше а, шийца наIарах чуенача шелалах хиннача Iына паркха юкъера, сесага кIирванна бIарахьажар из. Маьра аланза хаттар йиIигах долга, дикагIа йий из цо хетталга кхетадаь, ак оалаш корта лостабир сесаго.\nКагбелар Бийбердий сатувсам, хиланзар цо дог даьха тамаш. Меллашха чухь бIарг лекхар цо. ГIийло йоагар бусйоагорг оарц чусеттача, дарбалех даьча цар готтача цIагIа. ПIелггала ша баь, дий-деций ховш дацар зIамигача корий кизга бIалгаш. ЛаьгIо ала беш яр аьшка пишк. Аьрдехьа, дахчан маьнге тIа латтар тиша меттапоартал, бIехденна, диттачарайоаца кисет. Биркъа, дегаза вахар.\nПишка юххе латтача поднара тIа уллар йиIиг, сиха са доахаш. Набара доалахь яр из. ТIаваха, IотIахьажар цунна Бийберд, тIаккха кулг диллар йиIигий тIа.\nЦIаьхха бIаргаш хьадийла, даь кулг мархIаделлар Лолига, уне садоахаш. ТоIабаь узам ийккхар Бийбердий керара, лохбелар цун беза корт, Iолестар цун шера белаж, торкаделар доккха дегI. Бакъда, халонаша чIоагIбечарех вар Бийберд. Гаьна яланзар цун мел ал, цо ший лоIаме йига. Сомадаьлар цун дег чу къонахчун денал. Сибата гIожа вале а, дог кIаьда долаш саг вар Бийберд. ДегIаца боккха низ бола нах хул, йоах, ишт-та. Бакъда, кхычарех из хьакъоаставеш ший белгало яр цун. Ший беррига чулоацам цхьан уйлан-безаман доале биге, кхотавала могар цунна цхьа гIулакх де. Дешарца гаьна ваьнна, уйла иръе цун аьттув хиннабаларе, юккъера воацаш, воккха саг хургвар цунах. Кхом билла, массагIа висав вайнаьха къаман иштта, Iаьдала саг ца хулаш, Iилманхо хинна дIа ца отташ, ноахала гIулакхаш лелалуш воацаш.\nШорттига йиIигий мархIара ший кулг мукъадаьккхар Бийбердас.\n— Хьаял са шалта, — аьлар цо лоаддаме, юхавийрза.\nУнзарле хьайра сесага бIаргашка. Бакъда, йист ца хулаш, дIаяха, шалта хьаена дIаялар цо марага.\nШалта бетта чура яьккха, бIаргашта юххе йихьар Бийбердас бусйоагорга кIезигача сердалонах цу тIара йоазув Iодеша лаьрхIача санна. Деша хацар Бийбердийна, бакъда деша ца дезаш, шаьра ховра цунна ший шалта тIара дешаш. Уж бахьан йитар цунна из дIа ца йоаккхаш, цIагIара бохабеча хана. Iаьдала бокъонах дIадоахаш дацар цIи теха, сага хьожадаь дола герз. Доточа алапий мугIарех пIелг хьакхар Бийбердас. Шалта тIа яздаь ца Iеш, цун дега тIа тийса дар уж эскара пхьаро: «Денал долча цIеча эскархочун Хужанаькъан Iисий Бийбердийна ГIалгIай ЦIеча Эскара архастагара Янданаькъан ЗаIамгара совгIата».\nДоккха са а даьккха, шалта юха бетта чу еллар Бийбердас.\n— Коменданта яла воал со ер, — аьлар цо юха а доккха садаьккха. — СовгIат дезандаь се юхаветташ санна хет сона цо.\n— ДIаэцаргдий-хьогI? — са чудаха мара бIарахьажар сесаг, тхьовра шийна из дов де вода, аьнна, хийттар бакъ ца хинна, гIадъяха.\n— Кхы вайга хIама-м дац укхул дезагIа. Вешта, дIа ца эце, се дIагIоргва-кх.\n— Тховсареи? — юха а кхераелар сесаг хIанз маьра вахарах. — Дийнахьа ваха мегаций? МаьршагIа ма дарий. Делкъа ханна а тIехьа дитац тхо берташа ма яхарий Iа Iайха селхан. Бийсанна геттара хьаьра ма хургйий уж.\n— Кхы га йишъяц. Лергья Ховхарг, лор ца хуле. Нана ма йий хьо, Iа мишта оал из-мо дола дош? Къахетаций хьона цунах?\n— Сона цунах мел къахет ховре-м… Бакъда, хьох а хет сона къа. Из хьа йиIиг мара яц, хIаьта хьо, цун да, Iоажала кара накъа ма воаккхий аз…\n— Валар кIезигагIа Iазап хет сона, мотт ца ховш долча беро са увзаш хьахозачул. Из-м са ма йий, со-м наьха изморг хилча а гIоргвар кхы а къизагIа никъ ийца.\n— Нах оарцагIбаха вай? Цхьаь! Мишта хургва хьо? Цу тIа меца…\n— Мала воагIаргва соца? Вайнаьха къонах висавац, хIаьта укхазарчарга вай оакхарий да аьннад. Цхьабараш балха а тIехьа увзалу сох.\n— Дика эрсий ба Лагачевар. Лолига маша даар кхухь цар сесаго. Фуд-малад хоатташ хул цар къонах а. Бакъда ког боацаш ва из…\n— А, наха байлургболаш бац са бала. Се вода со. Сагот ма де, ПаьтIамат, — аьлар Бийбердас, тIеххьара дешаш геттара кIаьда оалаш. Шоаш шиъ вIашагIакхийттача гIоне сесага эггара хьалха йизза цIи яьккхар цо шийх цун дог лазалга ше кхетадаьлга дIахайташ. Ший тайпара шукар, доккха совгIал дар цо сесага деш хиннар, цун дега моаршал бахьан.\nАраваьлар Бийберд. Кулгаш кагдеш латтийсар ПаьтIамат.\nКомендант гаьна воаццаш вахар. Корага воалаш, наIарга воалаш, таташ деш, чукхайкаш тоъал ха йоайир Бийбердас. Юххера а, чура хьайист хиннача цун сесагага чIоагIа дехар даь, ше коменданта тIавугалга вIаштIехьадаьккхар цо. Пхьарч увш, ниI а йийла, чувитар из, чура барзкъашта тIакхелла кетар йолча ерстача кхалсаго, бера лампа ийеш, шин цIен юкъе сийрдайоахар.\nКхалсагах озалуш, цIагIа чуваьлар Бийберд. БерхIала еллача кабуций миста хьажеи кара хьадаьча къаракъа догъийду хьажеи, шоайла дикка къоасталуш, кхийтар цун меражах.\nПашмакх ваьнна, малара дагахьа а волаш вагIар комендант, даара юхьигаш тIайолча истола юххе, Iатташ йоахка чура кIай коч йоастаенна, баьнна, кIай чош Iаьржачарца ийна накха хьагуш. Хьалхашка латтача лакхача шушанна тIадесадар цун бIаргий лир. Къоасталацар из тхьайса ва е сома ва.\nМа хулла гlopгla оаз кIаьдагIа яь, ца ховча эрсий меттаца ше денар дIадийцар Бийбердас, — совгIат есит, девишка болит, — каст-кастаоалаш. Ираза, эрсий меттала хьоайинзар цо шалта. Довнага даха мегар гIулакх.\n← Инарала тIеххьара интервью\nИНТЕРНЕТ, НЕСУЩИЙ УГРОЗУ →


Дикка зама ю Берклехь, Калифорнин университетехь, вайнехан меттанашна тIехь белхаш беш болу. Кхеченхьа цхьанхьа уьш беш боцуш хенахь а, къахьегна цигахь Iилманчаша, Нохчийн а, гIалгIайн меттанийн дешнаш а, аьзнаш а, грамматика а толлуш. И массо белхаш дIакхоьхьуш а, царна тIехь Iуналла деш ерг а Славийн кафедрин профессор Николс Джоанна ю. Цуьнан тIаьххьарчу белхашна юкъахь ду Нохчийн университетан хьехархочунца Вагапов Iаьрбица цхьана яздина Ингалс-Нохчийн лугIат. Вайнехан меттанашна тIе муха йирзинера хьо аьлла хаьттира ас цуьнга тхойшинан къамел дIадолалуш\nНиколс Джоанна: Со меттаIилманча ю. Къилбаседа Евразин меттанашна тIехь, хIара гIуллакх аса юьхьар лаьцначхьана дуьйна, болх беш ю со. Кавказан меттанаш, схьахетарехь, цхьа эзар исс бIе кхузткъе пхуьйтталгIа шо дуьйна йолаелла со талла, Гуьржийн мотт со Iамо йолаелчахьана. Цхьа ларамаза бахара сан Нохчийн а, ГIалгIайн а меттанашна тIе тидам.\nЦхьа эзар исс бIе кхузткъе ткъесналгIачу шарахь Москох яха езаш яра со синтактикан типологин декъехь таллам бан - ГIазкхийн а, Сибрехара а меттанаш вовшашца бустуш. Амма цуьнан метта Тбилиси яхийтира со. Сайга далуш дерг дира ас цигахь. Нохчийн а, гIалгIайн а меттанаш буьйцу нах гира суна цигахь. Сан талламан куьйгалхочо бовзийтира суна и мотт буьйцуш болу шен студенташ. Цунна тIехь тIаккха болх бан йолаелира со. Гуш дара уьш маьIна долуш меттанаш хилар. Цундела цхьа эзар исс бIе кхузткъе ткъесналгIачу шарахь дуьйна, кхин юкъа херо а ца юлуш, болх беш ю-кх со оцу меттанашна тIехь.\nМаршо Радио: Нохчийн мотт буьйцучарна а, безачарна, и шайн балха тIехь лелочарна дикка хууш ду и тоъъал Iамина а, теллина ца хилар. ЧIогIа кIезга ду цунах лаьцна яздина тептарш, карош дац нахана оьшуш долу дешнижайнаш а, грамматикаш а. Масала, ша цхьаъ бен доцу Нохчийн-оьрсийн лугIат шовзткъа сов шо хьалха арахецна ду, кхин цул тIаьхьа цунна зорба тоьхна а дац. Бахьана хIу ду-те цунна шега хаьттича, профессор Николс ишта элира тхоьга.\nНиколс: Цхьа долчу хаттаршна жоп Совет Iедалан меттанийн политикехь а, хIинца дукха хан йоцуш хиллачуьнга хьаьжча а, каро там бу. Вуьшта, метта-Iилманехь болх беш дукха нах ма бац. Мел дукха велахь, цхьа-ши эзар лингвист бен ма вац дуьненчохь, мел верг вагарвича а. Аьлча а, тоъъал метта-Iилманчас ма бац дуьненчохь массо мотт талла. И шоллагIа бахьана ду Нохчийн а, ГIалгIайн а дикка теллина ца хиларан.\nНохчийн а, ГIалгIайн а меттанаш шайн ненан-меттанаш лоручу лингвисташний, кхечу пачхьалкхашкахь и меттанаш талла луучу лингвисташний юкъахь уьйр-меттиг таса даима хала хилла.\nНохчийн а, ГIалгIайн а Iилманчаш ба-м бу хьуна оцу меттанашна тIехь болх беш. Советан заманахь атта дацар царна дуьненчохь лингвистикехь яздина долчунна тIекхача, кхечу пачхьалкхашкахь къахьоьгуш болу Iилманчаш бовза а. Ур-аттала Москох а, Петарбухехь а бечу белхашна юкъаваха а атта дацар оцу хенахь. Ткъа хIинца царна финансашца йоьзна халонаш а тIекхетта. Доцца дийцича, Нохчийн а, ГIалгIайн а меттанаш шайн ненан-меттанаш лоручу лингвисташний, кхечу пачхьалкхашкахь и меттанаш талла луучу лингвисташний юкъахь уьйр-меттиг таса даима хала хилла.\nМаршо Радио: Калифорнин университет цхьа юкъара туп а хилла дIахIуттуш ю Нохчийн а, ГIалгIайн меттанийн талламан. Билггал хIу толлу аш шайн университехт, аьлла шега хаттар делча, профессор Николса ишта жоп делира.\nНиколс: Маситта хIума. Ас хьалха ма-аллар, цхьа эзар исс бIе кхузткъе ткъесналгIачу шарахь дуьйна болх бина аса оцу меттанашна тIехь, сайга ма-балло. Советан заманахь Тбилиси яха езаш хилара со, и меттанаш буьйцуш болчу нахана тIекхача. Эххар а, цхьа эзар исс бIе дезткъе уьссалгIачу шарахь цхьа кIезиг ханна бакъо елира суна Кавказе яха. Дезткъе шуьйтталгIа шо дуьйна сан аьттонаш а хилла и меттанаш хууш болу нах я кхуза, Берклин Университете, я цхьанхьа Европе белхаш бан бало.\nТкъа ас айса цкъа а сацийна бац сайн болх. Аса лугIаташ а, граматикаш а язйина, тексташ а гулйина, аьзнийн системаш а теллина, оцу меттанийн схьадалар а, истори а язйина. Цхьа эзар исс бIе дезткъе пхуьйтталгIа шо дуьйна меттаIилман арен методийн курс хьехна ас; и курс, ара а ваьлла, йозанца язбина боцу мотт Iамо луучарна хьажийна ю.\nАс гIалгIайн мотт лелийра дукхачу декъана, и курс хьоьхуш. Берклин Унивеситетехь лингвистикехь таллам беш волу итт аспирант веара оцу курсе; ГIалгIайн матта тIехь и мотт хууш волчу стагаца белхаш а бира; шайна дикка хIума а Iамийра; цхьаболчара талламаш а, диссертацеш ара а хийцира, шаьш Iамийнарг юкъа а дохуьйтуш. Цхьаберш хIинца а болх беш бу оцу маттаца. Царах цхьаъ тIаьххьаре сан текстийн а, лугIатийн проектан техникан директор хIоьттира. И тайпа проект Нохчийн маттахь а дIаяьхира ас. Цундела хIинца Нохчийн а, ГIалгIайн а меттанаш Iамийна нах бу кхузахь.\nМаршо Радио: Берклехь санна, талламаш беш, кIезга университеташ ю дуьненчохь. Канадехь а, Европехь а дIасхьакхиссина бу вайнехан меттанашна тIаьхьакхиа гIерташ болу Iилманчаш, Николсс дийцарехь.\nНиколс: Канадехь Монтреал университетехь антрополог-лингвист Туит Кеннет ву Кистой Iамош. Цара Нохчийн мотт буьйцу, амма шайн гIиллакх-амалца цхьажимма къаьсташ бу уьш царах. Европехь оцу шина матта тIехь кIезга бина белхаш. Суна цхьа а вевзаш вац, и меттанаш Iамош, леррина проекташ йолуш я царна тIехь талламаш беш болу аспиранташ болуш. Аьлча а, цхьаъ-м ву, сан коллега Бикел Балтазар Лейпциган Университетехь Нохчийн мотт шен арен методийн курсехь хIокху бIаьста лелийна. Нийса хир ду, Нохчийн мотт Лейпциган Университетехь цхьаболчу меттаIилман студенташа Iамийна аьлча. Иштта ду-кх сурт.\nСуна цхьа а вевзаш вац и меттанаш Iамош, леррина проекташ йолуш я царна тIехь талламаш беш болу аспиранташ болуш.\nАлсамо наха и меттанаш хIунда ца теллина суна хууш дац. Нохчийн мотт буьйцуш, дукха нах бу, муьлха а Къилбаседа Кавказан мотт буьйцачарга хьаьжча. ГIалгIайн мотт а бу, суна схьахетарехь, шоллагIчу я кхоллагIчу меттехь. Докха маьIна долуш меттанаш а бу уьш. Кхин башха дукха хIума ца яздина царах лаьцна, цхьа бакъ ду Къилбаседа Кавказан кхечу меттанех лаьцна кхин а кIезга яздина хир ду. Хаац, лингвисташа уьш талла хIунда ца толлу. Цхьа хIума догIу суна коьрта чу. Массарна хууш ду Кавказан меттанаш талла дезаш хилар. Ас хIара ши мотт толлуш хилча, кхечара уьш Iадбуьтуш хила там а бу.\nМаршо Радио: Профессор Николс цец яьлла ю Москох а, Петарбухехь Нохчийн а, гIалгIайн а меттанаш кхин башха толлуш ца хиларна. Политикица и доьзна ду-дац, ала а ца хиира цунна.\nНиколс: ДегIастанара меттанаш ду вуно дика толлуш Москох; ткъа церан структура нохчийн а, гIалгIайн а меттанашца йогIуш ю. Генара гергарло а ду царна юкъахь. Со кхеташ йоцчу бахьанашца, Москох меттаIилманехь болх бечу сан коллегаша цкъа а тидам тIебахийтьина а бац, цкъа а белхаш бина а бац Нохчийн а, ГIалгIайн а меттанашна тIехь. И ишта хIунда ду, со хууш яц.\nСо кхеташ йоцчу бахьанашца, Москох меттаIилманехь болх бечу сан коллегаша цкъа а тидам тIебахийтьина а бац, цкъа а белхаш бина а бац Нохчийн а, ГIалгIайн а меттанашна тIехь. И ишта хIунда ду, со хууш яц.\nНохчех а, гIалгIайх а схьаваьлла, цхьа-ши Iилманча ву, боху, Москох, цхьацца дешарш доьшуш, меттаIилма шайна юкъахь а долуш. Цара бийр бац те шайн ненан меттанашна тIехь белхаш? ГIазкхийн лингвисташ оццул кIезга хIунда теллина уьш, со хууш яц.\nМаршо Радио: Ши-кхо бутт хьалха Майкопехь дIаяханчу дуьненаюкъарчу Iилман конференцехь Нохчийн мотт дуьненчура дIабаларна кхерам болуш бу, аьлла, къастийнера гулбеллачара. Мотт Iалашбеш ца хилча, Iамош ца хилча, толлуш ца хилча, хуьлуш ду и саннарг.


Бельги - Нохчийчоь Республикан Ичкерин министрийн кабинетан кхеташонехь, Антверпен, 01ГIу2013\nНохчийн Республика Ичкери Оьрсийчоьно тIемашца йохийнехь а, къоман цхьана декъо шен дахар хIинца а дузу деккъа дIа маршонан некъаца. Кху деношкахь Бельгехь шен рогIерчу кхеташоне гулбелира Ичкерин куьйгалхой. Оцу барамна гергаоьзна хIиттийра Антверпенехь спортан къовсадаларш а.\nНохчийн къоман иэсехь цкъа а хилла доцу, хIинца юкъадаьлла сурт гора Антверпенехь – Бельгин шолгIачу шахьарахь. Шайн-шайн жуларшкахь Iачу, ханна уггаре жимчу чкъорах болчу нохчаша, бераша, буьйцург бара уьш баьхк-баьхкинчу пачхьалкхашкара меттанаш. Данерчу бераша вовшашца - оцу мехкан мотт, Голландерчара – голландийн, Белгерчара – францойн, Германерчара – немцойн. Ткъа ненан мотт ? Иза а кхетабора цара…\nШолгIа тидам. Кортош сирбелла итт-пхийтта шо хьалха даймахкарчу Iазапо лаьхкина Европе кхачийначу Ичкерин кIентийн а, мехкарийн а. Амма хьуна хьалха уьш бевзаш хиллехь, хIинца а довзалуш ду церан юьхь-сибаташ. Оцунна а «элхьамдуьлиллахI» олуш бара пхийттех шарахь дуьххьара Анверпенехь вовшахкхетарш.\nИчкерин Iедалан дас, аьлча а, хьалха вице-премьер Iийначу, тахана долахь мохк бацахь а, йохаза юьсучу министрийн кабинетан хьалханчас - Лондонера Закаев Ахьмада - кест-кеста гулбо шен го кхеташонашка. Хуьлу барамаш, хIинца Анверпенехь хIоьттинарг санна, Европан маьI-маьIехь.\nХьалха Данехь а, Полшехь а меттигерчу полицино Оьрсийчоьнан лаамца лоьцуш, тIе куьйгаш кхехьнехь а, Белгехь Закаевга а, я цига баьхкинчу кхечу бевзаш болчу нохчашка а претензеш йолуш вацара бухарчу Iедалх стагга а. Цундела маьршша гулбала а, хенан мур бийцаре бан а, Iалашонаш билгалъяха а аьтто хилира ичкерийхойн.\nКхеташонехь дийцаре динчу массех гIуллакхашлахь дара Европехь бехачу нохчийн доьзалшна шайн къоман маттах, нохчаллах уьш херлур боцу некъаш бахар а, Оьрсийчоьно набахтешкахь Iазап кIел кхобучу нохчашна дуьнене орца дехар а, Кремло къомана тIехь яллийна а, яллаен а гIело дуьненан трибунале кховдор а.\nИштта дийцаре дира Ичкерин паспорташ а, безамна цуьнан ахча арахецар а, Дудаев ЖовхIаран а, Масхадов Асланан а Iедалехь луш хилла орденш, мидалш лелаяхар а. Кестта хIиттон кечбечу барамашлахь дара нохчийн къам Сибрех хьажийна 70 шо кхачар билгалдоккхуш Европан шахьаршкахь гуламаш дIабахьар.\nЗакаев Ахьмадан кхеташонерчу къамелан кийсиг ю хIара.\nЗакаев: «Вай дохийна 70 шо кхачарца доьзна кху Европехь, Париж елахь а, Брюссель елахь а, Берлин елахь а, Лондон елахь а, оцу меттигех цхьанхьа вай гулам дIахьор бу. ТIаьхьо девзар ду шуна цунах дерг. Иза вай тахханехь нахала даьккхина, майдане диллахь, и гулам дIа ца бахийта а, хила деззачу агIор жамIаш а деш, тIеэца еза резолюци чекх ца ялийта а, кхидерг а дохон новкъарло енъерш алссам хир бу, цундела вай иза стенгахь хIоттор бу жимма тIаьхьа хоуьйтур ду.\nВай тахана цхьана доллучуьра кхин цхьа хIума а ала луур ду суна. Кху вай кечдинчу Ичкерин паспорташна гонаха дуьйцу, цуьнан мах буй-баций, бохуш. Делан возалора, кхуьнан мах бан а ма бац – нохчийн къоман паспорт ду хIара!\nВай хIоттийна болу и 58 евро мах – иза кхунна тIехь хIара деш къахьегначу нахана дIадалал а дац. Оццул мах а ца хIоттийча, ца дало хIара паспорт. Вайна лаарх кхоллалуш ма дац хIумма а. Вайн Iедало уьш дайтина. Вешан ницкъаца дойтуш а ду. ХIорш почтехула дIакхачоран а, кхечу кху тIехь бечу белхан а мах бу иза.\nНахана хIара оьшуш хиларан коьртаниг хIун ду? Махках бевллачу нахана аьтто хир болуш, пайде хир долуш ду паспорташ. Ткъа оцу тIехь къахьегар ду вайна коьртаниг.\nТахана вайн векалш бу массанхьа а. Цара тIебаьхкинчу нахаца белхаш а бо. Цундела хIара а (паспорташ), вай геноцидах лаьцна дуьйцург а санна, политикан хьолехь доккха маьIна долуш хIума ду.\nГеноцидан 70 шо кхачаран ачо, чов гойтуш тIаьхьало ю хIара паспорт а, цо гойту къомана тIера иза хIинца а йирзина йоцийла а, ерза герга йоцийла а. ХIара паспорт вайна деза аьлла, вайна тIехь йина а ю и геноцид-чов. ХIара паспорт вайн хила деза аьлла, вай иза юкъадаккха, вайн лаам бохон. Хьолах вай кхета, дIадаьлларг а, леларг а вовшахдаккха йиш йоцуш гуш а ду, вайн халкъан кхолламехь долуш дерг ду иза.\nРогIера хаттар. "МухIажирийн" кхеташо олийла вай цунах, берриг а арахь болчу вайнехан векалш юкъахь а болуш, цхьа урхалла тайпа го кхоллар, и тоба билгалъяккхар ду вайна оьшуш. Вайн оцу тобанца къахьега а деза. Массо хIуманна тIехь церан болх дIабахийта хьовса а деза.\nТахана махкара арататтаделла адам баккъал а цIахь долчу ирчачу хьоло халчу хIоттийна, дохийна ду. Ткъа оцу нехан некъ сийсабеш арабевлла лелаш нах а бу вайна юкъахь. Европерчу пачхьалкхийн Iедалшка къаста ца бало иштанаш. Вай гIо дийр ду Европана оцу тIехь. Баккъал а боьхна баьхкина нах тIеэцийта а, церан аьтто хилийта а, церна лаам чекхбалийта а вай накъосталла дан деза. Цунна лерина комисси кхуллур ю вай.\nЗакаев Ахьмад, Ичкерин лидер, Aнтверпен, 01ГIу2013\nНехан гIуллакх талхо ца кхуллу и комиссии, кхуллу гIо оьшучарна накъосталла хилийтархьама. Зуламна араевлла лелаш тобанаш ю. Цара цIа а оьхуш, цигара хьал даладелла ду а бохуш, кхуза нах бахьана а доцуш схьалеста а бохуш, цигарчу структурашкахьа болх бо. Ишттачийн доьзалш кхузахь бу, доьшуш а, дерриг Европано луш долу диканиг дIагулдеш а, ткъа шаьш зуламаш леладеш а бу. Иштанаш вай Iорабохур бу. Комиссино Европерчу Iедалшца болх бийр бу».\nИчкерин паспорташ декъар шакъастийна тема яра кхеташонехь. Йоцчу пачхьалкхан васт шайца лелоррий бен кхин цхьа а ницкъ боцуш дIадоькъучу царех хIун до?\nОцу хаттарна жоп луш, Закаев Ахьмада а, цуьнан гIовса Ферзаули Iусмана а, кхеташонан кхечу декъашхоша а дийцира, и паспорташ карахь долчу нохчийн мухIажиршна тхов-кIело ялар аттачу дер ду, цара мехкийн Iедалшна Ичкерин Iедаллий бен шаьш къобал ца дойла гойтуш хилча, бохура кхеташоне баьхкинчара.\nЦул совнаха, и паспорташ шайца леладечу нохчаша хоуьйту дуьненна а шаьш паргIатонах хьоьгуш бехийла а, шайн дахар маьршачу Нохчийчоьнца бен дузийла доцийла а, аьлла ду кхеташонан жоп.\nТкъа шаьш паспорташ Европано арахеца а магош кечдина а, цуьнан пурбанца доькъуш а ду. Муьлххачу а нохчочун, Чеченпрессан сайта тIехь интернетехула анкета а юьзина, паспорт схьаэца йиш ю, лаахь Кадыров Рамзанан а тIехь, къоман маршоне хьогам лаьттийла дуьнненна гайтаррий бен зен хир дац цунах а, элира Маршо Радионе Закаев Ахьмада.\nИштта бара Антверпене гулбеллачу политикаша бинчу белхан боцца чулацам. Ткъа кхечу меттехь, гIаларчу цхьана спортан комплексехь гулбира Ичкерин спортан департаментан куьйгалхочо Тахаев Руслана Европера схьагулбина нохчий паргIат охьатохарх латархой. Дуьненаюкъара нохчийн турнир аьлла цIе тоьхна болу и барам бара массех бутт хьалха Туркойчохь вийначу Ичкерин векалан Онлу Медетан хьомара.\nБарамах лаьцна Маршо Радионо ша кечйина материалаш рогI-рогIехь йовзуьйтур ю.\nБельгехь Ичкерин лидерш гулбелира


Элдин Микаил. Суна хьо оьшу\nСуна хьо мел чIогIа оьшу хьуна хууш хилча… ХIан-хIа, суна лаа-м ца лаьа кху дахаран мах хадо а, я Iожаллин къайле лаха а. Дахаро баркалла а, Iожалло неIалт а аьлла вац со, я дахаран цабезам а, Iожаллин безам а ца лайна-кх ас. Цхьа дика я вон ланза цхьа а са ма дац дуьненахь.\nДелахь а ахь сайна дитинарш аса-м хала лов. Сан са цхьа карзахе, со бале вожийна, цхьана даккхийчу къинойх уьдуш санна, тийжарца паналле кхийдаш мукъадала гIерта-кх. Ткъа дог?.. Дог-м шелделла Iадда дIатийна, делча санна. Ша ду - дац ца хоуьйтуш, гIийла цIийх а оьхуш, цIен мера* ваьккхина лурвоьлларг санна Iаш ду-кх.\nОйланаш...Уьш а ю-кх цхьа беза, лазаме мохь а хилла, Iожаллин ун даьржинчу хIордан кеманчул башха, совца меттиг боцуш, дуьненан йист ца карош хьийзаш. ДIадаханарг?..\nДIадахнарг бералла ю. И самукъне бералла а сан иэсехь Iийжаме даI хилла, дахаран хIора мIаьрго лазамах юьзна, цхьабосса ирсе а, балане а дагалецам а хилла ехаш ю-кх.\nТIехиндерг?.. ТIехиндерг къаналла ю. Иза а, шен хьаьвзинчу букъ-даьIахкаца, бос байначу бIаьргашца, шена тIебогIург бен кхин сан некъ боцийла хууш, ямартлонца лаьцна къиза Iазап долон дагахь велакъежаш волу чаьлтанч а хилла соьга хьоьжуш Iаш ю-кх.\nДисинарг хIун ду ткъа хIинцалера сан дахар а оьгIазе самукъадаьллачу шовкъехь диканний, вонний юккъехь сецначу йилбазан хелхарх тера хилча? Сан хиллачу дегалехамех, лаамех дисинарш IиндагIаш бен ца хилча?..\nХьо оьшуш хилар, хьоьга болу сатийсам бу-кх. Ахьа делла ирс а, лазам а бу-кх. Кху хийрачу, сайн доцучу дуьненахь, хийрачу дахаро йийсар динчу суна а, сан дегIо йийсар динчу сан синна а, шийлачу тIулгана божа меттиг санна, тIам бойначу лечанна сийна лакхе санна хьо оьшуш хилар ду-кх дисинарг. Ткъа хьо?.. Хьо мичахь ю?\nХьом –м адамашна керла къинош а дохьуш сирла де тIедогIуш, ша къинойх цIандан ца кхиъна синош Деле а доьхуш дIайоьду бодане буьйса санна цхьа тийна, гIийлачу боларца дIаяха. Хьо стенга йоьду, соьгара хIун гIалат даьлла йоьду ца олуш дIаяха хьо-м, юха ца хьожуш, я лар ца юьтуш…Ас лехнера хьо…\nАс лоьху хьо сайн йолун дела. Азаллехь синош кхуллуш Дала хьо сайна елла йолун дела. Сан гIайгIа а, лазам а, ирс а, бала а соьца боькъуш, со Iожалний, дахарний юккъехь сецийнарг хьо йолун дела, хьоьца бен суо ван а воцу дела. Сел курачу, паналле кхийдачу сан синна хьо езна дела лоьху-кх ас хьо. Суна чIогIа оьшу хьо.\nЦкъа а ца эшначу кепара оьшу хьо суна хIинца, амма кура-м хьо а ю. Цкъа дIайирзича юха ца ерззал кура ма ю хьо. Ахь суна хьо дIайоьдуш я баркалла а, я неIалт а ма ца элира, иштта яьлла дIаяхара-кх, дIаяха ца лууш санна, гIийлачу боларца, лар а ца юьтуш.\nСуна лан хала долу дахаран олаллий, Iожаллин кураллий, беза лазаммий-м битира ахьа. Амма кхин хIума-м дацара, беккъа цхьа сатийсам боцург. Сел езаш, хьо хиларах воккхавевеш тIеэцнера ас хьо. Хьо а ма яра соьца бертахь. Сох баккха бехк болуш ма ца яха хьо дIа. Дуьххьал дIа кху хийрачу дахаран къизачу гIиллакхаша ца юьтуш яха-кх… Хьуна хьайна а ма ца хаьара хьо стенга йоьду я хIунда йоьду. Делахь а хьо дIа-м яхара, дIаяйра-кх боданехь, бIарлагIа санна. Хьох баккха бехк болуш со-м ву.\nСуна хьо оьшийла хуушшехь, хьох ваьлча со а, сох яьлча хьо а мегар доцийла хьайна хуушшехь дIаяхана лелачу хьох бехк боккху ас. Бовхачу малха кIел хьийзачу кху шийлачу дуьненахь хьо боцург синхьаам бацар-кх сан, хьоьга бен сатийсам бацар-кх сан. Мичахь ю хьо? Лахахьа со. Заманна архаш а туьйсуш, дуьне гIулчашца дуста а дустуш, гIелделлачу боларца дахаран некъаш а гездеш воьдург со ву хьуна… Къиноша гIелвинарг со ву хьуна… Вевзар ву хьуна… Мичахь ю хьо?.. Лахахьа со, хIай сан гIийла Цхьалла…\n*ЦIен мера ваккхар – чIирна дуьхьал вен билгалваьккхинарг.


Хахка машен хилчхьана...\nНохчийчоь -- Жима стаг ву машенан корах арахьожуш, Соьлж-ГIала. 22Охан2013\nДуьненчохь кхиинчу пачхьалкхийн бахархоша шайн каракхочуш долчу рицкъан доккхах долу дакъа хIусаман кхачо ярний, могашалла ларъярний, исбаьхьаллех марзо эцарний духку. Оьрсаша духку юучунна -молчунна. Ткъа нохчаша, гарехь, духкучух тера ду иза машенашна.\n„Ю ялла эчиг ма хилхьара цунах-м, Шелахь дала тата хилчхьана“ боху кица нохчийн къомалахь эрна кхолладелла дац. Иштта дешнаш кхоьллина долчу халкъалахь, гарехь, тахана я селхана даьржина дац шена пайда белахь а, бацахь а, шен таро елахь а, яцахь а, хьашт делахь а, дацахь а, коьртаниг - лула-кулара я генара нах цецбовлийтархьама хьуьнарш я хьуьнарш шаьш лорург лелор.\nСоветан заманахь дуьйна вайнаха шаьш вовшашца дагар дийца бевллачехь я шаьш шайн амалшна латкъамаш бо синхIоттамаш шайн кхоллабеллачехь олуш ду, декъаз къам ду вайнарг олий.\nЦу декъазаллин масалаш а дахкадо вайнаха шаьш комаьрша – масала, къона къанвалла букъ саттийна, ца дууш-ца молуш, са малха ца долуш, къа а хьоьгий, гIаланаш санна цIенош а дой, юха уьш динабевллачул тIаьхьа уьш кхоадеш, уьйтIахь цхьа оьрсийн маттера схьаэцна „летни кухни“ олий, йоккха цIе а туьллий, Iай а, аьхка а цу чохь гатто ловш дуккхаъчара хилар.\nЯ оццу Советийн заманахь сел дефиците хилла йолу хаза пхьегIа цхьа ден вахар лой, эца а оьций, юха иза музейн экспонат санна ишкап чу дIа а хIоттайой, цуьнан кхоаман тиша пхьегIаш шаьш лелош хилар. Иштта дIа кхин а.\nНагахь санна Советан заманчохь ахча дайъа дукха аьттонаш ца хиллехь, цIенош дарий, дефиците пхьегIа эцарий бен, тIаьхьарчу шерашкахь карадеана долу сом машенах духкуш ду вайнаха. Бен а дац уьш Европехь бу я Нохчийчохь. „Хьенех вац, дIо минехгIеран, „Икс 6-гIа БМВ“ ю-кх цуьнан?“ олуш хеза я „Оффай, ма чIогIа ю хьенехо эцна йолу керла яьлла Мерседес!“\nМасала, кху тIаьхьарчу беттанашкахь Германерчу нохчашлахь доккха дийцар хиллера, цу мехкан коьртачу шахьарахь мах лелош волчу цхьана махкахочо эцна йолчу G63 олуш йолчу Мерседесан джипах.\nЦу машене хьовса цхьаберш боьлхуш, юха хьовса бахана и тамаша гинчара хIинца а ца гинчаьрга иза юьйцуш, цуьнан бакъболу махий, цу стаго цунах белла хила мегаш болу махий бахьана долуш къийсалуш, цхьаболчара цо цунах дIакхоьсча а 100 эзар сов евро делла хир ду олуш, вукхара, „в жизни“ лур дац цо цунах 100 эзар, Оьрсийчуьра ялийна хир ю, цигахь йорахох ю уьш бохуш, ткъа иштта и машен и мах а белла эцар хьуьнар ду я Iовдал сонталла ю бохучуьн хьокъехь вовшашна ваьснаш еш деха дийцарш лаьттира немцойн махкарчу нохчашна юккъехь.\nЭххар а дукхахболчара сацам бира, „кредите эцна хир цо иза, хIан-хIа токхур бац цо цуьнан мах цIена такха ма-безара, Iовдал ма ваци иза, эцца шена жимма хахка а хаьхкина, цхьанге цIе тессина ягайойтур ю, „фолл каско“ хир ма ю цуьнан тешна а, тIаккха Iедало иза цунна метта токхур ю“, аьлла.\nКхин а йоккха IалагIож елира шо хьалха Европехь вехачу цхьана нохчийн жимчу стага Ютюбехула ша машен мел говза хохку гойтуш йолу видео яржийча. Цу тIехь машенан чкъургаш дIакхарчар шен хьуьнар хеташ волчу цхьана кIанта гойтура, ша куьйгашца рул дIахецнехь а, шен машен ша-шах дIайоьдуш хилар.\nМел даккхий дийцарш даьржир цул тIаьхьа, цхьаболчара цу кIентан сонталла емал еш, вукхара иза вуьззина къонах ву бохуш, цунна ловцаш беш, ткъа наггахьчара, хIей нах, и машен Тесла ю, иза иштта ша шах дIайоьдуш хуьлуш ю, пилот ца оьшу машен олу цунах бохуш, и нах кхетон гIерташ.\nЮтюб хьахийначуьра аьлча, и портал йоьттина ю, нохчий, машенаший бохучу темаца йолчу видеошца – цхьаммо гойту инзаре чехка ша машен хохкуш хилар гойту спидометр, вукхо зуда ялочехь машенаш хьийзош, тIехбуьйлу европахой инзарбохуш, Iовдал лела махкахой, кхечара – машен юьгуш лаьтташехь йиш а локхуш, хелхавуьйлург. Иштта дIа кхин а.\nАмма иза Европехь ду. КIезгох юй-те Даймахкахь бехачу нохчашлахь машенашца йолу шовкъ? ШаIми-юьртарчу Гайсумова Халипатс шен бала балхош хезча кхета, Нохчийчохь а машенашна чу садиллинарш хIуммаъ кIезгох ца хиларх а, ткъа цара нахех латтош болу бала мелхо а дуккъаъ безох хиларх.\nГайсумова Халипат: „Во а, дика а и сертификат карадогIушехь, хIусамда водий воьдий, шена цунах машен оьцу. Сайн чохь дерг дуьйцург ду ас. Ма эцахьара ахь и машен, цунах дан дезаш дуккхаъ гIуллакхш дар вай, аьлча, хIан-хIа машен ца хилча йиш яц аьлла, шена машен ийцира цо.\nЭцна бутт а балале дIаIоьттина, йохийна лаьтташ ю иза. Иштта пайда бира тхан хIусамдас цу сертификатах. Амма, алхьамдулиллахI, дика ду цо цхьа а лаза ца вина а, цхьа а ца вийна а.\nНохчийн зударшкара и ненан капитал олуш долу и сертификаташ схьа а дохуш, шайна машанаш оьцу божарша, юха цу машен чу дотта бензин доцуш лела. ДIа ца делча а ма ца довлу вай цаьрга и сертификат, вайн карахь хIуммаъ доцийла вайна ма хаий.\nСуна ца хаа, цара цу машенах иштта дозалла хIунда до, кхечу хIумнех дан дезара-кх цара иштта и дозалла“.\nЦхьана хенахь дайша дикчу къонахчуьн дика дин хилар лоруш хилла. Амма ца хилла цкъа а дика дин къонахчун доьналлин я цуьнан бахаман, я цуьнан гIиллакх-оьзденгаллин, я цуьнан къонахчаллин барам хуьлуш. Тахана массо а кхечу дахаран агIонашкахь санна хийцаелла нохчийн мехаллаш вайнзаманахьлерчу динца- машенаца долчунна тIехь а.\nКредите эцна а, Ненан капитал сертификатах эцна а, Европехь берашна лучу пособех эцна машен эцар сий долуш хета дуккхаъчарна. Доцца аьлча, нохчийн кицанахь санна - „Ю ялла эчиг ма хилхьара цунах-м, Шелахь дала тата хилчхьана“.\nХIинца-м хIун хала дара ваха а, ван а!


Тергамхошна Хетарехь, Президентан Дарже Вухаван Дагахь Ву Путин\nМангал-бутт 04, 2011\nОьрсийчоь -- Президент Медведев Дмитрий а, премьер-министр Путин Владимир а Толаман Дийнан тIеман гайтамехь, Москох, 9Сти2011\nОьрсийчохь президентан харжамаш тIекхача бисина итт бутт бен бацахь а, кандидаташлахь хила тарлучу шина лидерх, Медведевх, Путинах, мила хир ву боху хаттар жоп доцуш дуьсу хIинца а. Цундела кхоллало тергамхошлахь хиндолчун тайп-тайпана сурт. Ингалсан Санди Таймс газето, ша бинчу талламашна тIе а тевжаш, Путин Владимир вухаван хIожур ву, боху, ша диъ шо хьалха дитинчу президентан дарже.\n"Санди Таймсо" шена хаам бинчу куьйгалхочун цIе ца йоккху, иза Кремлера лаккхара хьаькам ву алар доцург. Оцу хьостано чIагIдарехь, Сколковохь дахначу кIиранах Медведевс пресс-конференци еллачул тIаьхьа, аьлча а, цо Министрийн Кабинетехьа кхин тIех къаьсташ йина а йоцу баьца йинчул тIаьхьа, оцу кабинетан дас, Путин Владимира, чIагIо йина, боху, харжамашкахь президентан дарж къовса.\nДийцарехь, Медведевс динчу къамело хаийтина Путинна, ша Iедал лардан вахийтина жимха шеца эвхьазвала кийчча вуйла.\nЦуьнца доьзна къасто дезаш нисло, Чеховн «Чиновникан кхалхар» цIе йолчу дийцаран турпалхочо Червяков Ивана туьйхира театрехь шена хьалха хиина Iечу инарлин къунзал тIе хьоршам я ца туьйхира. И бахьанехь вала а ма веллий иза! Йина вас Медведевн къамело Путинна я ца йина, даьккхина Медведевс бахьана ша хийца я ца даьккхина, и хаттар хIинца ирлуш лаьтта Оьрсийчуьрчу тидамхошлахь.\nМедведевс шега цхьана журналисто динчу хаттарна жоп луш, элира, шен, президентан, эшахь, вовшахтоха а, дIасахеца а бакъо ю Министрийн Кабинет, аьлла. Президенталлин мукъ буьззина шен карахь бу бохург дара цуьнан иза.\nАмма и тайпа къамел дан а и хIуттуш велахь, сахьт дац цо кхана кхин а кΙоршамениг шена дуьхьалдаккха, аьлла хетта Путинна, цундела чIагIо йина цо шен гонехь ша Медведевга ханна дIабеллачу меттиге юхаван, боху тидамхоша.\nМедведев нах тешо гIерта ша Путинан куьйга къелхьара тайниг йоцийла, ша буьззина мукъ карахь болу президент вуйла\nИштта, кхин цхьа хIума а тусаделла хуьлучунга ладоьгIуш Iечарна. Хетарехь, президентан гIантахь Iечу юкъанна Медведевн шен а билгалбаьлла Путинчух бозуш боцу го. ТIетовжа оьшучу оцу агIоно дика гIортор яхь, Медведевс а йилла мега шен цIе харжамийн кхоже, шеца къовсалуш милла а хилахь а, боху тидамхоша.\nМедведев тоъал хьекъале ву, цунна тоьар бу, Путинца къийса а ца луш, цуьнан IиндагIе а хIуттуш, бертахь вухавала кхетам, боху ойла а лела анализашкахь. Амма Сколковохь дина къамел мелла а маьрша, майра, возуш воцчу стеган санна дара, боху Санди Таймсo.\nМедведев нах тешо гIерта ша Путинан куьйга къелхьара тайниг йоцийла, ша буьззина мукъ карахь болу президент вуйла.\nХаржамашна гонаха, мила хир ву дарж къовсуш, боху хаттар десташ хилар а гуш, Медведевс дIахоуьйту, шена моггучу кепара, шегара дарж ша кхин а цхьана рожанна карахь сацо лаам болуш вуйла, боху газето. Цо а, дуккхаъчу политикаша а тидарехь, харжамийн кханене цхьаьна ваха а тарло Оьрсийчоьхь коьрта ларалуш волу ший а хьаькам.\nТкъа и иштта нисделча муха хуьлу, да а, воΙ а санна волчу оцу шиннах мила къасто веза, боху хаттар лаьтта оьрсашлахь.\nТкъа официалана тIе а тевжаш ала цкъачунна хIума а дац оцу хьокъехь -- харжамех дерг, цигахь дакъалацар я цалацар пачхьалкхан къайленан тIегIан тIе даьлла хIинцалерчу Оьрсийчоьхь. Цундела халкъашна дуьсург цхьаъ бен дац – хаам ма бинна и тIеэцар а, де тIедеъча тийна таьIIина харжамашка дахар а.


Маж стенна юьтуш хилла дайша?\nГIадужу-бутт 16, 2016\nМаж - кху заман мода я къонахалла?\nМекх-маж лелорах доьзна, хIинцачул 30-35 шо хьалха, йоьдуш лекци а йолуш университетехь хилла хIума ду хIара.\nШен къамел деш-ш, аудиторичухула меллаша волавелла лелачу, цу доьшийлехь а дика вевзаш волчу хьехархочо, цхьана маж, мекх долчу студентана юххе нисвелча, охьа а таьIна, аз лахдеш хаьттина: «Хьенех дукха хан юй ахь мекхаш лело?»\n-ХIоккхул хан ю стенна бах ахь?- аьлла,хаттаре ваьлла важа а. –Мехкаршна ца хазийта лере а таьIна,хьехархочо аьлла: -Хьо соьга дуй бууьйтуш а ца воллу,дукха мекхаш,мажош а гина суна,бакъду и хьайниг санна ирча, хIатI доцуш маж-мекх гина ма дац суна! Хьайн делдуьхьа цкъа мукъа а, суна тамана алий а, дIацIаньехьа хьайн юьхь!\nХьенеха и элир-кх соьга бохуш ша «куьгбехкечо» дуьйцу хезна суна цунах. Цуьнан лерам бина цо цхьана ханна дIацIанйина а хилла юьхь а, меркIело а.\nТахана и тайпа мажош, мекхаш Нохчийчохь чо болуш мел волчо лелайой- те лелайо. МогIарера кегийрхой боцуш, наггахь низамхо а вац тахана маж йоцуш.\nВайнехан гIиллакх-Iадатехь мел жоьпаллин гIуллакх ду техьа мекх далийтара, маж охьахецар а? Дена, девешина, я къаношна хьалха мел товш я ца товш хIума ду те, ламаст а хилла дIахIоьттина маж-мекх лелор?\nСо хьакъ а, бакъ а вуй те хIара лело? И тайпа хеттарш хIинцалерчу кегийрхоша хIиттош дан а дац. Я царна мотттане а мотт а ца моьтту царна жоьпаш лоьхуш корта кегго беза.\nГIеметта хIиттинчу бахархоша, къаноша-м хIети а,вети а тайп-тайпана туьду мекх,маж лелор. Шен хьажам болчех ву СоьлжагIалин кIошт Чечанара туркх Хожа.\nХожа: «Мекх леладар жима стаг шен дегIах бIо а булуш,къонах хиларан билгало хилла. Мекхаш лелош волу стаг жоьпалле а хилла, чолхечу меттигна тIенисвелча озавала бакъо йолуш а ца хилла. ХIара заманаш вайна ма -гарра кегаелла яьхкина. Муьлххачо а леладо тахана маж-мекх.\nШен кIанта а маж йолийча, шен кIант шена дика вевзаш хиларна, цхьана дас аьллера боху, хьо лаа вуй, маж-мекх ма дитна ахь. Уьш лелор модехь ма ду тахана кIанта аьлча, дас аьлла: «Ахь а маж-мекх леладахь дуьне доха герга дахна хьуна, дIалелае ахь!»\nДахарехь зеделлачу баккхийчара ечу къароца наха а лелайой хIара аьлла, лелорхьама маж лелор иза кIезгалла а, заманан кIоргера схьадаьхкина вайнехан ламасташ, Iадаташ цадовзар а ду. Чечанара бусалба ваша Хожа ву дуьйцуш.\nХожа: «Хьалха да дийна а волуш, маж лелор эхье лоруш дара, тахана иза аьттехьа а дац. Маж стенна юьтуш хилла тхан дайша?\nЦу хаттарна жоп лехна аса а. Цхьаболчу баккхийчара чIагIдарца 30-35 шарерчу стага маж лелор –иза цхьана агIор тоьшалла а хилла, оцу мажда доьзал а болийна стаг хиларан, доьзалан да вуй хоуьйтуш. Шовзткъара ваьлча маж лелор цхьа гIиллакх санна хIума хилла, ткъа кхузткъара ваьлча, и маж лелор тIедужуш хилла.\nШолгIа, хьо юкъарчу балхана гIатта хьо кийча хиларан билгало а хилла иза. Ткъа тахана кегийчара лелориг эвхьазалла ю»\nМаж-мекх лелоран хьокъехь шен хьажам бу Ножай юьртан кIоштерчу Ахматов Iаднана а. Цунна гергахь, тахана хIора а шолгIачу цхьа мода санна кхетош, наха а лелайо-кх бохуш «заздаьккхина лелайо меркIело а, юьхь а. Iаднан ву дуьйцуш.\nIаднан: «Мекх, маж лелор цкъа делахь ша кхиъна ваьлла стаг ву бохург а ду. Шегахь гуьнахь а, доьналла а ду бохург а ма ду иза!. Бакъду, тахана 90% дерриге а моде даьлла. Суна дага а догIуш меркIело цIена лелор вон лоруш хилла, бусалба динца доьзна а доцуш…»\nМаж-мекх лелор хьокъехь баккхийчара дуьйцург а, кегийчарна хетарг а а вуно морзах долуш бакъдарг ду.\nМа-дарра аьлча, тIекхуьучу чIурах, цхьа наггахь воцчуьнга цхьана кепара кхета а ца ло маж а, мекх лелоран маьIна.\nУьш лелоро стаг жоьпе вой те аьлла хаьттича, кегийрхой и хаттар динчуьнга лартIахь воцчу стаге санна хьовса дукха хьолахь.


"ЙоI йохка дийзира тхан": Афганистанехь хьоьгу мацалла\nКабулехь кхаллар дечу пурни хьалха гулбелла афганхой, ГIадужу-бетт,2021ш\nМиллионашкахь афганхоша мацалла хьоьгур ю, нагахь санна, катоьхна цхьа некъаш ца карадахь аьлла, дIахьедина Цхьаьнатоьхначу Къаьмнийн Дуьненаюкъарчу Организацин кхачанан программо (ВПП). Яздо цунах лаьцна оьрсийн Свобода Радионо. ВПП-н зерашца, 22,8 мллион гергга стаг (уьш бу Афганистанан ах бахархой) хIинцале а къоьлла ловш ву сурсаташ ца тоьаш, ткъа царлахь 3,2 миллион – бераш ду.\nBBC-н корреспонденташна карийна хилла Герате чувуллучохь беха цхьа боккха доьзал. Ше хIинцца дуьненчу яьлла йоI дIайоьхкинера цо, шайн биссина доьзал бузорхьама.\n"Тхан чохь хьакхон дама а дац, йа даьтта а дац. И ца дича, кхин дан хIума дацара тхан", - дийцина дас.\nBBC-но хаам барехь, 500 долларх йоьхкина ю йоI. Масех батте бовла таро ю церан оцу ахчанах. ЙоI когаяхча, дIалур йолуш ю иза эцначунна. Шен кIантана и йоI йига дош делла цо. Амма билггал и бакъ ду дац, хуийла дац.\nДоьзалхо дIавохка декхаре хиллачех Афганистанехь и цхьа доьзал хилла ца Iа.\n"Дуьненчохь а уггар а гIад дайна хьал ду пачхьалкхехь, - дIахьедина ВПП-н директоро Бизли Дэвида. – Катастрофе доьдуш ду гIуллакх".\nАфганистанера арахьарчу мехкийн эскарш арадаьхначул тIаьхьа, Марсхьокху-баттахь радикалан исламистийн "Талибан" (Оьрсийчохь йихкина ю, террорхойн лаьрра) боламо Iедал шайн караийцира. Церан урхалла дар официалехь цхьана а дуьненчуьрчу пачхьалкхо къобалдина дац. Оцу хьоло баьхна Афганистанан бахархой, хьалха Европан мехкашкара а, Дуьненан банкера а, Къаьмнашна юкъарчу валютан фондера а кхочуш хиллачу гIоьнах.\nКхачанан а, молханийн а кризис хIоьттина Афганистанехь. ЦIеххьашха мехаш дистина кхачан-сурсатийн. Цул совнах, деа шерачохь хIинца шозлагIа йокъа а хIоьттина пачхьалкхехь.\nООН-н информацица, оцу бахьанашца афганхойн 5 процент бахархошна бен кхочуш яц денна кхачам боллу юург-мерг.\nГезгамашин-баттахь Женевехь хIоттийначу конференцехь дуьненан юкъаралло тIелецира, афганхошна гIоьнна 1 миллиард долларшкахь ахча хьажон. Оцу бараман кхозлагIа дакъа Цхьаьнатоьхначу Къаьмнийн Дуьненаюкъарчу Организацин кхачанан программа кхочушъян дохуьйтур долуш ду. Амма ВПП-с хаам бо, оцу ахчанан цхьа дакъа бен шайга кхаьчна дац, ткъа иза хIордалахь догIана тIаддамал бен дац.