Нохчийн меттан денна кечам беш бу Нохчийчохь\nОхан-бутт 23, 2014\nНохчийчоль -- Соьлж-ГIалахь даздеш ду нохчийн меттан де, 25Охан2012.\nМехкан куьйгалхоша бинчу сацамца, хIора шарахь кху оханан беттан 25 –чу дийнахь базбеш бу Нохчийчохь ненан мотт. Цу денна лерина кхоьллина ю вовшахтохаран комитет, коьртехь мехден а, Пачхьалкхан цIийнан а администрацин хьаькаман гIоьнча Дулаева Хадижат а йолуш.\nВорхI шо хьалха а дуьйна билгалдоккхуш ду махкхахь нохчийн меттан де. Даима а санна, цу дийнан лерамна дIаехьна дешархошлахь мотт хаар зуьйш олимпиада а, жарганийн ярмаркаш а,тайп-тайпана къийсадаларш а.\nЦул сов, байначу зазана баттахь дуьйна хаддаза дIадехьна мехкан массо тIегIан доьшийлашкахь яздархошца а, Iилманчашца а, журналисташца а, оьздаллин министараллин белхошца а нохчийн меттан хьокъехь цхьаьнакхетарш.\nОфициалан гIар ма даккхара,кхидерг доцуш кху охана беттан 25-чу дийнахь пачхьалкхан тIегIанахь даздинчу хьелашкахь совгIаташ дийр долуш ду хьехархошна а, яздархошна а. нохчийн матте шовкъ-марзо кхуллуш къахьоьгуш болчу кхечу кхоллараллин белхошна а.\nНохчийн меттан де Пачхьалкхан уггар дезчех цхьа де ду аьлла, дIахьедар дина парламентан хьаькамо Абдурахманов Дукхвахас а. Цо кхеторехь ненан мотт кхетош-кхиоран гIирс хиларал сов, иза къоман шатайпаналлин бух бу.\nНохчийн мотт базбан леррина кхоьллинчу комитетан цхьана декъашхочо дийцарехь кесталгIа юьхьарлаца тарлуш дум ассо яртийн. урамийн цIерш нохчийн маттахь яздара а, нохчийн матте болх байтарна тIехьажийна кхитайпа гIулчаш яхар а.\nНохчийн юкъараллехь матте болу жим-жима дикачу агIор хийцалуш хетта шена элира зIенехула махкахь дика вевзачу меттан говзанчо,байтанчо Яралиев Юсупа а.\nЯралиев Юсуп: "Кечамаш чIога беш бу. Формално а доцуш, хьалхачул а алсам тIебоьрзуш бу хьуна тахана.ТIемаша тхузбина кегийрхой деша аьтто хилла а мА бац. Цаьрга бехкаш даха сихдала ма ца оьшу. Iамор а бу, буьйцур а бу даламукъалахь нохчийн мотт.\nВоьдуш -вогIуш дуьхьалкхеттачу кегийрхоша тIекаренаш мел дика лелайо хаьий хьуна? Хьалха дацара хьуна ишта. Шаьш нохчий бу а бохуш дукха нах мА бу нохчийн мотт ца хууш, дерриг аьзнаш ала а ца хууш.\nШайгахь долу хьал гучудаларна кхоьруш, юьхьIаьржа хIуьттуш нах а мА бу. Хьалха дозалла деш хаалора цхьаберш нохчийн мотт цахаарна. ХIинца ишта дозалла дийраш бан мА бац. Ша хIумма а йоций ма хаьа стагана шен мотт хууш ца хилча, шен къоман мотт хууш ца хилча».\nСоьца къамел динчу Яралиев Юсупа санна дуккха а бахархоша къаро йо кхушара къаьсттина хьасартне кечамаш беш къехьегна нохчийн мотт базбарна тIехьажийна.\nМаттах гIайгIа - багахь кхерзина хIоаш\nНохчийн я гIазакхийн мотт хууш ца хилча хIун дан деза?\nГIазакхийн маттана шорто еш ю Нохчийчохь\nНохчийн меттан ага тахко цхьа а вац\nЛергах мехий дахахь а, нохчашлахь салафийан могIарш бесташ бу\nНохчийн мотт ларбан къахьега деза\nАлиев ГIапур дагалоцуш\nБерана тIеIаткъам бийриг аре яц, да-нана ду\n"Иракъера сайн йоьIан бераш цIа дахкале бохуш, ма - хуьллу кечамаш беш ю со".


Валлалц набахте чохь хан яккха кхел йина нохчо тоьлла Евро кхелехь\nНохчийчоь -- Оьрсийчоьнан полици\nАдамийн бакъонашкахула евро кхело даредина Нохчийчоьнан вахархочунна Мукаев Арсан бакъонаш талхийна хилар. Евро кхело Оьрсийчоьнна тIедожийна, шайн Iуналлехь волчу хенахь низамхоша цунна гIелойина хиларна, 50 эзар евро Арсанна далар.\n2007-чу шарахь Оьрсийчоьнан кхело Мукаев бехке лернера нах байарна а, герза лелочу тобанан декъехь хиларна а, талорш дарна а, низамхой байа гIорторна а, бакъо йоцуш герз дохкарна а. Цул сов, иза бехке вора 2001-чу шарахь гIалан прокуроран гIовс Соьлжа-ГIаларчу “Титаник” кафе чохь верна.\nКазахстанехь лечкъаш хилла Мукаев Оьрсийчоьне дIавелира 2006-чу шарахь. Мукаева билгалдаьккхира, ша 13 cтаг вийна аьлла бехк тIеийцира шена низамхоша гIелояр бахьанехь. Цо дийцарехь, цуна йиттина ца Iаш, Соьлжа-ГIаларчу полицин цIентIехь гIело а йора тоькца а.


Халкъан цхьа дакъа Бавеле дІадигначул тІаьхьа, ткъе уьтталгІачу шеран боьалгІачу беттан пхоьалгІачу дийнахь, со Кабар-хина уллохь ЯхІуд-махкара йийсаре дІабигначарна юкъахь а волуш, стигалш дІаса а еллаелла, суна Делера долу суьрташ хІиттира.\nОццу беттан пхоьалгІачу дийнахь (иза дара ЯхІу-Яхин-паччахь йийсаре вигначу пхоьалгІачу шарахь),\nсоьга, динан да волчу Бузин кІанте Яхьазкхиале, Везачу Элан дош кхечира, со хашадхойн махкахь Кабар-хина уллохь волуш. Цигахь суна тІе Везачу Элан ницкъ боьссира.\nСуна, Яхьазкхиална, гира къилбаседехьара схьахьоькхуш долу дарц. Йоккха марха яра гуш, цунна юккъера стелахаьштигаш а лепаш, ткъа цунна гонах къегаш серлаюьйлуш яра. Мархина юккъехь, стелахаьштигаш долчохь, лепаш цІаста санна йолу хІума яра.\nДарцана юкъахь диъ дийнат санна хІума яра. ДІахьаьжча, церан кеп адамийн сибатах тера яра.\nДелахь а цу хІораннан а йиъ юьхь а яра, биъ тІам а бара.\nЦеран когаш нийса бара, ткъа коган кІело аьттан берг санна яра, цІандина цІаста санна къегаш а яра.\nЦеран еа а агІонашкахь долчу тІемашна кІелахь адамийн куьйгаш дара.\nДеа дийнатан яххьаш а, тІемаш а дара. Церан тІемаш вовшех дозуш дара. Шаьш дІадуьйлалучу хенахь уьш, дІаса а ца доьрзуш, муьлххачу а агІор дІадахалора.\nЦеран хІораннан а хьалхара юьхь – адаман юьхь яра, аьтто агІорниг – лоьман юьхь яра, аьрру агІор – стеран юьхь яра, ткъа хІораннан а тІехьара юьхь аьрзунан юьхь яра.\nЦеран шишша тІам царна тІехула дІасабаржийна бара. ХІораннан а шишша тІам вукхуьнан тІемех хьакхалуш бара. ХІораннан а иштта кхин а шишша тІам бара, цаьрца шайн догІмаш къайладохура цара.\nУьш хІорра муьлххачу а агІор дІадахалора. Шайн са дІагІертачу агІор доьлхура уьш, доьлхучу хенахь дІаса а ца доьрзуш.\nДийнатийн сибат, догуш долу кІегий санна, къегаш дара, хаьштигех тера а дара. Цу дийнаташна юкъахь лелаш цІе яра, иза, ткъес санна, серло етташ яра.\nТкъес санна, сиха дІасалелаш дара и дийнаташ.\nЦу дийнаташка хьаьжча, суна гира царна уллохь лаьттах кхеташ йолу йиъ чкъург, церан еа агІонна уллохь.\nХІора чкъурган сибат цхьатерра дара. Уьш, хризолит олучу безачу тІулгех йича санна, лепаш яра, ткъа цхьа чкъург кхечу чкъургана чохь йолуш санна хеталора.\nИ чкъургаш дІайоьлхучу хенахь дийнаташна хьалха йолчу муьлхха а еа агІонгахьа дІайигалора цаьрга. Чкъургаш дІаса а ца йоьрзуш, дийнаташ нийсса дІадоьлхура.\nТкъа цу чкъургийн гонаш инзаре лекха дара – уьш массо а бІаьргех дуьззина дара.\nИ дийнаташ дІадоьлхучу хенахь царна уллора чкъургаш а дІаоьхура, ткъа нагахь уьш хьалаайаелча, и чкъургаш а цаьрца цхьаьна хьалаайалора.\nДийнаташ шайн сино дІаюьгучу метте дІадоьлхура, уьш дахначу метте и чкъургаш а дІайоьлхура цаьрца нийсса, хІунда аьлча цу дийнатийн са цу чкъургаш чохь дара.\nИ дийнаташ дІадоьлхучу хенахь, чкъургаш а дІайоьлхура, уьш сецча – совцура, уьш лаьтта тІехула хьалаайаделча, цаьрца нийсса хьалаайалора чкъургаш а, хІунда аьлча цу дийнатийн са цу чкъургаш чохь дара.\nЦеран кортош тІехула нартол санна йолу хІума яра, ша санна цІена исбаьхьа лепаш а йолуш.\nЦу нартол бухахь дІасадахийтина церан тІемаш дара, хІораннан а тІам вукхуьнан тІомах кхеташ. Ши тІам царна тІехула дІабоьдуш бара, ткъа вукху шина тІомо церан дегІ дІахьулдора.\nУьш дІадоьлхучу хенахь суна церан тІемийн гІовгІа хезара. Церан тІемаша, дІадоьдуш долчу доккхачу хино санна, гІовгІа йоккхура. И гІовгІа Ницкъболчун аз санна, я эскаран гІовгІа санна хеталора. И дийнаташ дІадоьлхучуьра совццушехь, тІемаш церан агІонашна тІедуьжура.\nЦу дийнаташа, саца а сецна, шайн тІемаш охьадахийтича, церан кортошна тІехуларчу нартолна тІехулара аз схьахезара.\nЦеран кортошна тІехуларчу нартолна тІехула саппир олучу безачу тІулгах йинчу Іаршах тера хІума яра. Цу тІехь адаман сибатехь волу цхьаъ Іаш волуш санна хетара.\nСуна гира гІодаюкъара дуьйна хьала, шена чуьра схьайолу цІеран алу санна, иза лепачу цІастанах тера хилар. Ткъа гІодаюкъана охьа а цІе летта лепаш санна йолу хІума гира суна.\nДогІа догІучу хенахь мархашна юккъера схьакхетта стелаІад санна, серло яра цунна гонах йогуш.


А.Хлопонин республике вогІур ву\n12 февраля в 17:23 (2010 г.)\nРоссин Федерацин Президентан Къилбаседа Кавказан федеральни округехь волу юьззина бакъонаш йолу векал Хлопонин Александр шен балхахь Нохчийн Республика коьртачу тидамехь латто ойла йолуш ву. Цунах лаьцна Нохчийн Республикан Президенте хаам бира Нохчийн Республикан Правительствон Председатела О.Байсултановс. Хьан дІадолорца А.Хлопонинца хиллачу цхьаьнакхетарехь векала билгалдаьккхира Нохчийн Республикана дан оьшу гІо дийриг хилар, хІунда аьлча иза цхьанаэшшара сиха кхуьуш йолу регион хиларна. Цо билгалдаьккхира республикана зеделларг округан кхечу регионашна а довзуьйтург хилар, – элира О.Байсултановс.\nПравительствон куьйгалхочо иштта билгалдаьккхира Нохчийн Республикан проблемаш А.Хлопонинна евзаш хилар.\n– Оха дийцаре дира республика кхиорах лаьцна долу гІуллакхаш. Ас цуьнга дІаделира республика экономически кхиорхьама кхочушдан дезаш долу проблемийн 40 гІуллакх. А.Хлопонина дийцарехь, кхидІа вайн республикехь хир долчу рогІерчу цхьаьнакхетарехь йовзуьйтур ю билгалдаьхна долу декхарш кхочушдаран билггала предложенеш, – элира О.Байсултановс.\nР.Кадыровс билгалдаьккхира юкъадаьхна долу гІуллакхаш республика экономически кхиорхьама кхочушдан дезаш хилар.\n– Хьалхарчу рогІехь белхазалла дІаяккха еза. Вай дан оьшу гІуллакхаш до цуьнан барам лахбарехьа. Амма промышленни яккхий производствош ца ехкича, агропромышленни комплекс ца кхиийча, и гІуллакх ирачарех цхьаъ хилла дуьсур ду. Вай тешна ду, вайн проблемаш шена евзича, и гІуллакхаш сихха кхочушдарехь Александр Геннадьевича гІо дийриг хиларх.


Ницкъхочунна тIелатарна таIзар динчу Нохчийчуьрчу вахархочун кассацин арз къобал ца дина\n2020-чу шарахь бакъо йоцуш герз латтийна, ницкъхочунна тIелатар дина аьлла, таIзар динчу Нохчийчуьрчу вахархочун Нуханов Исламан арз къобалдан дуьхьало йина тахана Пятигорскерчу кассацин кхело. Цу тIе яцйина беа баттана цунна тоьхна хан - кхаа шаре а, бархI батте.\nБакъонашларъяран "Мемориал" (Оьрсийчоьнан Iедалхоша организаци арахьара агент лаьрра, "Мемориал" цуьнца реза яц. - Редакцин билгалдаккхар.) центрна хетарехь, Нухановна дуьхьал даьккхина гIуллакх фабрикаци ю. Кху шеран аьхка Нохчийчуьра схьаваьллачу Нуханов Исламан цIарах арз чуделира Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле "Мемориалан" юристаша.\nIедалхойн бIаьрг тIехIоьттинера Нухановна 2019-чу шеран гурахь, цо Соьлжа-ГIалин юккъера Кадыров Рамзанан гергарчийн а, гонан а хIусамаш гойтуш, ютьюбехула видео яржийча. Цул тIаьхьа вадийра иза шен цIера, кхаа кIиранах кхебира Соьлжа-ГIалин полицехь.\nНухановс дийцарехь, аьчка биргIа йиттинера цунна, ток а йиттинера, хиттинера, стенна яьккхина видео. 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь набахтехь яккха диъ шо хан туьйхира цунна, герзаш а лелийна, ницкъхочунна тIе а летта аьлла, бехкаш дохкуш.\nТкъа шегара дареш етташ дехира, аьллера Нухановс.


Чуйохьу газ лахлушшехь, мехаш а деста\nЧуйохьу газ лахлушшехь, мехаш деста\nКху карахьболчу беттан юьххьехь ягочу газан мах нисса 14 сом бен бацара махкахь. Тахана цуьнан барам 18 соьме хьалакхаьчна.\nДуттийлаш долахь йолчу бизнесхоша кхеторехь, иза а дац чаккхенан доза, газан мах кхин а лакхабала тарлуш ду. Цара и дузу махка чуйохьу ягориг, леррина делахь а, я ларамаза делахь а къеярца.\nВуьшта аьлча, чуйохьучу газан барам цIеххьана лахбарца. Делахь а коьрта бахьана кхин хуьлчух тера ду.\nСоьлжа-гIалахь газ юхкучу цхьана фирмехь болх беш ву Дикаев Салавди. Цо дийцарехь, газ язьяларан коьрта бахьна ду, чуьра хьашташ тIаьхьа а тоьттуш газ кхечу пачхьалкхашна дIайохкар. И экспорт бахьнехь боху Салавдис, кIошташна юхкуш йолчу газан барам хаъал лахбина.\nСалавди: "Астраханехь газ я-м яц, къейина. Экспорт дIататта йолийна, цундела ца кхочу. Литарх 18 сом мах болу цхьа ши де а ду. Кхечу пачхьалкхашка дIаоза йолийча ца тоьу. Мехаш кхин тIекхета а тарло. Оха Оренбургера йохьура газ, амма генахь хиларе терра язло схьакхачале. Сургутера ян воьлча кхин а язло газ".\nЦхьаболчу тергамхошна хетарехь, дуттийлашкахь болчу долахоша шайлахь барт а беш, газан мехаш лакхабохуш меттигаш а нисло, амма мехаш ирх хьовдаран коьрта бахьана, боху цара а, республика чу кIезиг газ кхачар ду. Ваха цIе йолу тергамча ву дуьйцуш.\nВаха: "Мехаш ловзуш лаьтташ ду. Дуттийлин долахоша а бо мехашна тIеIаткъам. Детта дера цара-ам мехаш тIе. Цаьрга жоп доьхуш мила ву. Чуйохьу газ лахлушшехь, мехаш а ирхъхьовда. Суна хууш, масала, Астраханера газзавод цхьацца ремонташна дIакъовлуш меттиг а йогIу. ТIаккха а лакхадовлу мехаш".\nНовр кIоштехь шен долахь дуттийла а йолуш къахьоьгуш ву Хьасан. Тахана кийланах 3 туьма а луш газ еъна ша боху Хьасана, итт де хьалха цуьнан мах 24.5 сом бен бацара боху цо. ХIинца бухарниг дIаяьлча ша литарх 19 сом мах ца хIоттийча валац бохуш, дуьйцу совдегаро.\nХьасан: "Ас итт де хьалха цхьана кийланах 24-25 а луш эцнера газ, ткъа тахна 30, 5 сом делла. ХIинца бухарниг дIаяьлча со 19 сом литаран мах ца хIоттийча ца волу. И ца дича санехь ца хуьлу. Итт де хьалха со литарх 15 соьмах юхкуш вара газ, ткъа тахана и мах 18-19 соьме хьалабели. Тхан дан хIума-м дац. Ишта билламаш бу-кх тхуна хIиттош берш а. Жимма хилла а пайда хуьлуш ца хилча кху белхан а ма дац цхьа маьIна…"\nЯгочу газаца бозабелла белхаш бечара а, машенийн долахоша а сатуьйсург ду экспорте хьежо газ юха а оьзна, Оьрсийчоьнан кIошташкара хьашт-дезарш листа тоъал газ хилийтар а, цуьнан мехаш кхо-диъ кIира хьалха санна 14-15 соьме охьабаккхар а.


Православин вайнах? Бацойн къайле\nБацой. 20-чу бIешаран юьхь (википеди)\nБацой (оьрс. -бацбийцы) бехаш бу карарчу хенара Гуьржийчоьнан территорина тIехь. Цера мотт тера хетало нохчийн маттах, амма уьш лоруш бу гуьржийн халкъан дакъа. Динах лаьцна аьлча, гуш ду оцу къомо (этносо) 19-чу бIешарахь дуьйна керстанан православин а, деланийн динан а Iадаташ лелош хилла хилар. Ткъа мичара схьабевлла бацой, вайнахаца орамаш долуш-м бац-те уьш?\nШаьш бацоша шайх "бацби" олу. Уьш беха меттиг ю кълбаседа-малхбалера Гуьржийоь. Алсам бу бацой Кахетин Телавин муниципалан гонан Ахметан кIоштарчу Земо-Алвани эвлахь а, Тбилисехь а.\nНохчашна а, гIалгIашна а юкъахь Iедал ду бацой шайн нах лоруш. Ма дарра аьлча, уьш вуно къаьсташ бу шайн Къилбаседа Кавказерчу юххера гергарчу вежарех. Бацой цхьана хенахь вайнехан халкъан дакъа хилла хила а тарло, делахь а гуьржаша царна бина Iаткам вуно чIогIа хилла: и бахьана долуш тахана цара шаьш лору дIакъасто йиш йоцу гуьржийн къоман дакъа, цуьнца цхьаьна нохчашна а, гIалгIашна а шаьш герга хилар а кхетош.\nБацойн мотт ша лаьтта мотт лоруш хилла талламхоша 19-чу бIешарахь дуьйна, ондда гуьржийн меттан Iаткъам лайна белахь а. Нохчаша царах бацой олу. Шаьш бацоша дуьйцу шаьш буьйцург цовотушетин я вуьшта аьлча цован (бацойн) мотт бу бохуш.\nБацойн мотт гуш долуш нохчийн маттах тера белахь а, лингвисто Дешериев Юсупа къастийна цхьамогIа оцу шина меттан цхьаьна догуш доцу хIуманаш. Коьртачу декъана и къастамаш боьзна бу фонетикица.\nБацойн литературан мотт бу гуьржийн мотт, ткъа вовшашца цара буьйцу бацойн мотт (цова-тушинин), билгалдоккхуш ду "Йоккхачу советан энциклопедехь".\n"Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамехь" Кавказехь меттанаш кхолладаларх лаьцначу артиклехь дуьйцуш ду, тушинашна юкъахь ширачу заманах яха хиира, шайх бацби олу жима нохчийн юкъаралла бохуш. Цуьнан авторша дийцарехь, нохчех лаьтташ хиллачу оцу цовн юкъараллан доккхаха долу дакъа дукха хан йоцучу заманахь дехьа даьлла Алазанан аренехь даха.\nОцуьнца реза вацара историк а, этнограф а, ша схьавалар бацойх долу Шавхелишвили Абрам. Иза тешна вара шеко хила а ца оьшу бацой (тушинаш) гуьржех схьабевлла бу бохучух. Цунна хетарехь, цова-тушинаш ширачу заманахь дуьйна бехаш хилла Малхбален Гуьжийчохь, вуьшта аьлча кхечу тушинашца цхьаьна меттигера бахархой хилла.\nБацойн мотт нохчийн маттаца богIуш хилар Шавхелишвилис кхетадора оцу къомо дикачу лулахойн а, ткъа цхьадолчу декъана гергара а юкъаметтигеш лелош хиларца вахнахаца.\nКавказ.Реалиин редакцино дехар дира, комментари яхьара аьлла, дукха хенахь дуьйна и тема толлуш волчу нохчийн ДНК-проектан куьйгалхочуьнга Арсанов ПахIруддега. Шен жамIашна цо бухе ехкина эзарнаш нехан тесташ, шайна юкъахь бацойн къоман нах а болуш.\n"Болчу хаамаша гойту, бацой цхьаьнабогIуш хилар нохчийн этносан шуьйтан кластерца (ингалс. cluster — гулам, кан, вай). Бацой гуьржий хилар цхьа а къуьйсуш вацахь а, церан вайнехан орамаш хилар шеко йоцуш ду", – билгалдоккху Арсановс.\nОцу юкъана бацойн а, вайнехан а тайп-тайпана генетика ю, меттанаш дуьстича тера хеташ делахь а, бохуш яра цован-тушин этнос а, мотт а толлуш йолу Шавхелишвили Бела. Ша Iилманча ненехула нохчо-кисто ю (Гуьржийчуьра Панкиси чIожехь деха вайнехан тайпа), ткъа дегахула бацо ю (вай лакхохьа хьахийра цуьнан да этнограф Шавхелишвили Абрам).\nБацойн генетикан гергарлонех лаьцна хаттар жигара теллира гуьржийн антропологаша 1960-чу шерашкахь, дагадоуьйту Шавхелишвилис. Цара жамI дира бацойн лексика вайнехачуьнца цхьаьнайогIуш ю кхаа декъах цхьана декъана, цундела къамел деш хетало уьш вовшех кхеташ бу аьлла.\nБацой гуьржийн дакъа ду бохучу теорехьа дуьйцу динан факторо. Гуьржийн этносаш цхьаьнакхетаран бух хилла дIахIоьттира керстанан православи. Меттигера православи цхьанаийра керстанан дин даржале хиллачу заманан халкъан Iадаташца.\nХIора а бакъо йолуш ву шена луучух ша ву ала, амма цуьнца цхьаmна цхьанха а гIойла дац мотт вайнехан маттах тера хиларх\nДинаш вовшахъиедалар билгалдоккхуш ду "Йоккхучу оьрсийн энциклопедехь". Цигахь дуьйцуш ду бацойн дуьсуш хилар керстанан дин тIедале хилла далла гӀуллакх дарш: Цу цIарца вуьйцучу делана тIекъар, догIа дехаран Iадаташ, буьйда жижиган сагIадаккхар, Царо цIе йолчу ширачу эвлан херцашна уллехь хIора шарахь дIахьуш долу даздарш.\n"Ма дарра аьлча, бацой вайнахах схьабевлла хилара шеконе дуьллийла доцуш ду: Iилманехь иза тешийна яьлла факт ю, - чIагIдо Оьрсийчоьнан Iилманан академин антропологин а, этнографин а Музейн Кавказан этнографин декъан Iилманан лаккхара белхахочо Албогачиева Маккас. – Амма гонаха гуьржийн куьлтура а йолуш, цо Iаткъам а беш, бехачу церан бакъо ю шаьш гуьржийн халкъан дакъа лара. ХIора а бакъо йолуш ву шена луучух ша ву ала, амма цуьнца цхьаьна цхьанха а гIойла дац мотт вайнехан маттах тера хиларх".\nЦхьана агIор бацойн а, вайнехан а мотт цхьаьнабогIуш, вукха агIор церан генетика тайп-тайпана хиларан бахьанех лаьцна дуьйцуш, исторе хьажа деза, боху Iилманчо Шавхелишвили Белас.\n"Юьхь лаха хьакъ ду, гуьржийн Паччахьо дзурдзукийн (протовайнах. -Билг. ред.) къомах йоI ялийначу заманехь, дуьйцурш 4-3 бIешераш ду, вайн зама тIекхачале. Цаьршинан кIентан Саурмаган аьтто хилира паччахьалла шен карахь дита, ненахоша накъосталла а дина. Оцу Iалашоца цо дзурдзукаш баха ховшийра ерриг а Малхбалерчу Гуьржийчохь, Сванетина тIе кхаччалц, иза 3-гIа бIешо ду вайн зама тIекхачале. Дзурдзукаш вуно майра тайпа хилла, лулахой ларбала безаш болу. Иза тидаме эцча, цера тайпана зудаялор ша-тайпа маслаIатан а, вовше ларбеш вовшашна гIо даран а акт хилла: Парнаваза шен йиша маре яхийтина алане, ткъа аланаш герга хилла дзурдзукашна".\nВайнах Гуьржийчохь беха 200 гергга хиларна, цара тIеэцна хила мега меттигерчу нехан меттан шардаларш, ткъа цигара къилбаседахьа дIабоьлхуш "схьаэцна", шаьш гонахарчу нахаца буьйцуш хилла мотт, аьлла хета Шавхелишвилина.\nИза иштта хилар гойтуш ю ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а дуккха а топонимика хилар, гуьржийн бух болуш. Ткъа цо гойту керлачу меттигашкахь баха ховшуш, оцу меттигашна вайнаха шайна йоьвзуш йолу цIераш тохкуш хилар.\nШавхелишвили тешна ю, цова-тушийн кхетам а, цхьаьтерралла а - гуьржийн хиларх, ткъа бацойн мотт цара тIеоьцу гуьржийн меттан диалект санна, цундела гуьржийн мотт шайн ненан мотт хета царна.


Наркотикех лечийн терахь 60 % даьлла Оьрсийчохь цхьана шарахь\n2020-чу шарахь наркотикех беллачу нехан терахь 60 проценте кхиъна, цул хьалхарчу шераца дуьстича. Росстато оцу хьокъехь довзийтинчу рапортан тидам бина РБК агенталло. 2020-чу шарахь наркотикех велла 7316 стаг, кхин а шо хьалха – 4569 вахархо.\n2016-2018-чу шерашкахь Оьрсийчохь хIора шарахь наркотикех леш вара 4,4-4,8 эзар стаг. Верриг а арахьарчу бахьанашца кхелхина Оьрсийчохь 2020-чу шарахь 139,6 эзар вахархо, наркотикех белларш бу 5,2 процент.\nНаркотикашна тIехула синIаткъаман лазарш бахьанехь кхелхинарш а, ишта наркотикех я галлюциногенех дIавш даьлла белларш а чоьте эцна Росстато, ша зераш деш.\nПандеми йолаеллачул тIаьхьа доллу дуьненахь а наркотикаш лелор эвхьаздаларх кху шеран Мангал-баттахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин (ООН)наркотикашкахула а, зуламашкахула а йолчу Урхалло рапорт зорбане яьккхира.\n275 миллион гергга дуьненчуьрчу бахархоша лелош хиллера наркотикаш, коронавирусан пандеми йолаелчхьана. Ткъа и терахь 22 процентна лакхара ду, 2010-чу шерца дуьстича.


Порт-Харкорт — Википеди\n4°45′ къ. ш. 7°00′ м. д.HGЯOL\n2 667 435 стаг (2006)\nПорт-Харкорт (инг. Port Harcourt, игбо Ugwu Ọcha) — Нигерин Риверс штатан коьрта гӀала, лаьтта Бонни хица Нигер хи хӀордах кхетенехь. ГӀалин бахархой — 1 620 214 стаг (2007), Йоккха Порт-Харкортехь 5,7 миллион гергга вахархо ву.\nПорт-Харкорт кхоьллина 1913 шарахь британхоша, ламастехь икверре а, иджо а къаьмнийн кӀошташкахь. Цуьнан цӀе тиллина колонийн гӀуллакхийн пачхьалкхан секретаран виконт Льюис Харкордан сийнна. Йиллина юьхьанца Энугухь боккху кӀоран экспорт ярхьама.\nЙоккхачу Порт-Харкортан юкъахь ю тиша европин (тауншип) куьпех а, царна тӀелеттачу масех керла куьпех а лаьтташ йолу ша гӀала Порт-Харкорт а, ткъа иштта меттигера шайн урхалла долу ворхӀ кӀошт а — Окрика, Обио-Акпор, Икверре, Ойигбо, Огу-Боло, Тай, Элеме.\nГӀалахь ю Риверс штатан Пачхьалкхан Университет а, Порт-Харкортан университет а. Ю Дуьненаюкъара аэропорт, шиъ хӀордан порт, шиъ стадион, шиъ мехкдаьттатодаран завод.\nГӀалин бахархой луьста ховшарна 2009 шо долалуш губернатор Chibuike Amaechi куьйгаллехь волу штатан правительствос кхайкхийна керла гӀала йилларан планаш, цуьнан цӀе хир ю Грейта-Порт-Харкорт. Керла гӀала хила еза дуьненаюкъара аэропортан Порт-Харкортан генайоццуш.\nBritain: Return our Stolen Artefacts(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХӀара Нигерин географех лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Порт-Харкорт&oldid=7300196»\n1913 шарахь йехкина нах беха меттигаш\nНигерин географех лаьцна бовланза йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 1 январь, 23:54.


Нохчийчуьрчу вахархочунна тIехь къизаллаш яр талла реза бац кхелахой\n"Iазапна дуьхьалояран комитетан" юристаша латкъамбина, Нохчийчуьрчу вахархочунна Абдуламежидов Iабдул-Хьаьлимна тIехь Iазап латторах бехкзуламан гIуллакх делла дуьхьал хиллачу кхелахойн сацамна. ГIаттамхойн декъехь хилла ву иза аьлла, кхел йина цунна. Ткъа Абдулмежидовс дIахьедо, шена тIехь ницкъбина, бертаза мукIарло дайтина шега полисхоша аьлла.\nШелахь психоневрологин интернатехь болх беш хилла ву Iабдул-Хьаьлим, дийцина Къилбаседа Кавказерчу Комитетан декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс. 2017-чу шеран Дечкен-беттан 13-чохь масийтта герзаца волчу стага балхатIера лаьцна, дIавигира иза Шела кIоштарчу полисхойн декъе. Иттех ницкъахочо масех сахьтехь йиттина хилла цунна, ток а йоьттуьйтуш.\n"Шемарчу цхьана эмирна байIат де, видео дIа а язйойтуш бохуш, хьийзош хиллера иза", - дийцина бакъонашларъярхочо. Шина баттахь лаьцна а латтийна, зуламаш дечу тобанхошца хилла ву аьлла, бехкзуламан гIуллакх диллира цунна дуьхьал.\nТалламчаша чIагIдора, Керлачу шарахь Шелахь теракт дан гIератш хиллера иза, ишта Керлачу шарна хIоттийначу базах цIе а тосуш, дийцина Пискуновс.\nКарарчу хенахь набахтехь ву Абдулмежидов, 2018-чу шарахь хан кхайкхийра цунна.\nКху деношкахь Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхеле апелляци чуелла "Къизаллашна дуьхьалолатторан Комитето" Абдулмежидов Iабдул-Хьаьлиман гIуллакх къовса.


Оьрсийчохь Демократи Муха Кхион Еза Дийцина Путина Шен Керлачу Артиклехь\nОьрсийчоьнан премьер-министр Путин Владимир, 04Чил2012\nКхин цкъа а Оьрсийчоьнан президент хила лууш волчу оьрсийн премьер-министро Путин Владимира рогIера артикл язъйина «Коммерсант» газетехь. Оршот дийнахь газетин агIонашна тIехь араяьллачу шен кхоалгIачу артиклехь демократех а, иза муха хила еза а бохучух лаьцна яздина Путина.\nОьрсийчура политикан системина хьашт ерг демократизаци ю аьлла йолийна шен рогIера артикл, президент ваха кечлуш волчу Путин Владимира.Нийсса демократи кхиорца а, кхаьънаш эцарца къийсарца а яха еза гIулчаш кхийдайо йо цо цу тIехь. «Нехан диллина бакъдерг дийца таро хилийта, политикан система кхоллар ду маьIне», бохуш яздо Путина. Ша шийтта шарахь Iедалехь волуш шаьш и гIулчаш хIунда ца яьхнера ца дийцина, юха а, пачхьалкхан урхаллин мукъ шегахь бен ца гучу Путинас. Цул сов, ца хьахийна, бистхила нахана кхерам баькхинарг ша а, ша кхоьллина система а юйла.\nИштта, губернаторш харжаран система а юхаялор ю бохуш чIагIдо оьрсийн премьер-министро. Амма билгалдоккху, царна тIехьажаран гIирсаш а, уьш даржех бохор а президентан карахь дуьсург хилар. Шен артикл тIехь цо ца дуьйцу, губернатор хоржуш «президентан цаца» буйла. Оьрсийн пачхьалкхан ДУМе чуеллачу низаман проектехь и цаца боцуш бу.\nУрхалла а, ахчанаш а доькъучу хенахь «махкана ден урхалла» дайа йийш яц бохуш яздо Путина кхин дIа а. Меттигехь ден урхалла шордан деза а боху цо. Жимчу бизнесах оьцу ша йолу ял, меттигерчу муниципалитеташка дIаелча дика хир дара аьлла хеташ а ву иза.\nИнтернетах пайда а оьцуш, нийсса демократи кхиоран гIирсаш муха шорбан беза а дуьйцу Путина, Британехь юкъадаьккхинчух масала а оьцуш. Цхьа бIаь эзар аз гулдина юкъараллин ойла, парламентехь йийцаре яккха еза боху цо. Амма шен цIе ца йоьккхучу нехан интернетах пайда бац, махкахой муьлаш бу къастош электронан система оьшу, цо дийцарехь.\nЮкъараллехь шуьйра йийцаре ян еза низамийн проекташ, Iедалийн хьукхматийн сайташна тIехь меттиг хила еза боху цо, дIа-схьа дийца а, кехаташ яздан а.\nКхаьънаш эцарца къийса, Iедалерчу цхьа моггIа стоьлан дайн «гIуллакхаш ма-дарра гуш хиларан» бакъо юкъаяккха еза аьлла а хета, хIокху сохьтана премьер волчу Путинна. Шаьш мел ечу харжех а, йоккха хIума оьцуш, доьзална дойучу ахчанах а, садоIучу меттигех а, бехачу меттигех а лаьцна дийца декхар хир бу стоьлан дай. Хьесапдаран хIусам а, Юкъараллин хIусам а кхолларан керла кеп а юкъаяккха еза боху Путина, ДУМера массо фракцига дакъа а лоцуьйтуш. Парламентан таллам баран процедура жигара лелон еза аьлла а хета цунна.\nМахкахойн юкъаралла пачхьалкхан гIуллакхашна юкъаяха гIертаре хьаьжчи, Iедалан жигаралла тIаьхьаюьсуш хиларна къера ву Путин. Iедале долу дехарш хийцадалар а, юкъара класс шен готтачу дахарера арадалар а – шайн белхан жамI хета Путинна. Вуьшта аьлчи, реза боцу нах майданашкахь гулбалар а, шегахьа дерзийна премьер-министро.\nПутинан рогIера артикл ешначу наха яздо интернетехь, оппозицица къамел дан Iедал дагахь доций гуш ду, бохуш. Журналисто Черкасов Глеба яздина: «Шун дийца йиш ю, амма къастор дерш тхо ду» - боху маьIна ду оьрсийн-премьеран Путин Владимиран артиклан.\nПутинан Оьрсийчохь Демократи Кхиоран Керла Ойла


Исламан Нур - Свет Ислама - 52-гIа дакъа\nДогдохийлан дикаллех лаьцна\nСийлахь-Везачу АллахIа дийцина, Шен дикачу лайх цхьамма элира аьлла: «Сайн болх АллахIан кера ло аса. АллахI гуш ву (Шен) лайшкара (мел дерг)» («ГIафир», 44, 45).\n440. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Веза, Сийлахь-Воккха волучу АллахIа аьлла: «Сайн лайца - Со хеттачу кепара хир ву Со цуьнца. Цуьнца хир ву Со - цо хьахийнначу хенахь. АллахIах дуй буу аса: боккъалаъ, АллахI Шен лайно тоба дича сов воккхавевеш ма ву - гIум-аренгахь яйна йолу шен эмкал кайрийначу шух муьлххачул а! Оцу тIе, нагахь муьлхха а цхьаъ цхьа ше Суна герга гIортахь - цхьа дол герга гIур ву Со цунна. Нагахь цхьаъ цхьа гола барамехь Суна герга вагIахь - Со цунна цхьа сажа герга гIур ву. Нагахь муьлхха а цхьаъ боларехь Соьгахьа схьаволалахь - Со цунна чухьодур ву ведда» (кхузахь далийнарг оцу хьадисан масех ривайатех Муслиман «Сахьихь» жайнахь долу цхьа ривайат ду) (Бухари: 7405, Муслим: 2675).\nШина а «Сахьихьехь» даладо хIокху кепара аьлла долу ривайат: «…Со цуьнца цхьаьна хир ву - цо Со хьахийча». Шиа ривайат «сахьихь» ду.\n441. Жабир бин IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, ша валале кхо де хьалха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Цхьаьллиг цхьаъ вала ма лойла шух - Сийлахь-Веза, Сийлахь-Воккха волучу АллахIера дикане догдохуш бен» (Муслим: 2877).\n442. Анаса, АллахI реза хуьлда цунна, дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «ХIай, Адаман кIант! Боккъалаъ, Аса гечдийр ду хьуна, ахьа хьерчийначу къинойн (дукхалле) ца хьоьжуш, - хьо соьга кхойкхуш мел ву, Соьга сатуьйсуш мел ву. ХIай, Адаман кIант! Хьан къинош (шайн дукхаллина) стигалан мархашка хьала кхачахь - тIаккха а, ахьа Соьга гечдар дехахь, Аса гечдийр ма ду хьуна. ХIай, Адаман кIант! Нагахь хьо суна дуьхьал вагIахь, ша дерриге латта дуьззина къинош а дохьуш, амма хьо Суна хьалха хIоттахь, Соьца накъост нисйина цхьа хIума а йоцуш, - Аса хьуна, билггал, гечдар лур ма ду, и дерриге къинош дIахьулден долу»» (хIара хьадис дийцина Тирмизис: 3534, цо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\n Вуьшта аьлча: «Сайн болх а, гIуллакх а - дерриге АллахIах тешийна ву со. Оцу цхьанна тIе болх буьллуш ву со».\n Цуьнан чулацам иштта бу: АллахIа Шен лайна лур ду - деккъа цхьа цо Цуьнгара лардеш а, хиларе хьоьжуш а хилларг.


Нохчийн поэт, этнограф, историк Сулейманов Ахьмад\nМасех шо хьалха цу кеппара хийцамаш бира «Нохчийчоьнан истори. 19-гIа бIешо» цIе йолчу Iамата тIехь. Дийцарехь, урхаллехь болучарна цатайнарг дара 1867-чу шеран бIаьста, Сибрехахь миллий, мацаллий лайна гIорасиз висна Кунта-Хьаьжа дIакхелхина бохург. Хьехархоша чIагIдарца, цу хьокъехь дуьйцуш йолу киншкин агIо хийца а хийцина, цхьа хан яьлча ишколашка юхаерзийнера, амма цул тIаьхьа школан программи юкъара дIаяьккхина Нохчийчоьнан исторех дуьйцуш йолу жарга.\nМасех шо хьалха Iедална муьтIахь болчу говзанчашна йоккха ледарло карийнера 5-чу классан нохчийн мотт киншки тIехь а. Цуьнан упражнени олучу цхьана шардар тIехь само йинчу Iедалхошна гучудаьллера Рамзан цIе йолу турпалхо вон вуьйцуш хилар. Массо ишколашкара киншкаш дIа а яьхьна, и шардар тIехь долу агIо дIа а яьккхина, нисдира галдаьлларг.\nЦу могIарера масалш кхин а ду. Тахана кхузахь шуьйра дийцаре дечех ду Сулейманов Ахьмадан байташ, аьлча а, биъ могIа бахьанехь, 8-чу классехь исбаьхьаллин литература Iамо тексташ тIехь йолу хрестоматеш дIаяхьар.\nКоьртах баьккхина балхош берг бу «Дахаран генаш» юкъара хIара могIанаш:\nЯлсаманех ма хьегалахь, цул хаза бу хьан Даймохк.\nЖоьжахатех ма кхералахь, Даймохк бу хьан лазам\nИ байт тидаме эцначу «говзанчаша» а, Iедалехь болчу «хьекъалечу» дайша а хьесапе оьцуш дац буьйцуш берг Даймохк хилар а, цуьнга болчу безаман кIоргалла гайта, иза сурт хIоттош далийна дустар хилар а. Сулейманов Ахьмад нажжаз ван Iалашо лаьцча санна, цуьнан байт юьхьарлацар бух болуш ца хетачех ву байтанча, гочдархо Хатаев Хьусайн.\nХатаев: «Байтанчо олуш дерг тардинчу маьIнехь олуш ду. Оццул беза бу Даймохк, оццул меха бу. Ялсамане я жоьжахате аьшнаш еш аьлла ма дац иза. Дустар ма ду цо далийнарг. Хьо цунах кхеташ ца хилча, ахь хIуъу а кхуллур ду? И могIанаш дара аьлла, киншкаш дIаяхьар цхьана а кепара лартIа дац. Бакълена а цу гIуллакхна охIла болу нах гул а бина, хьовса безара-кх тIаккха. Цара эр ма ду нийсаниг».\nИшта хьажам болуш бац массо яздархой. Масала, нисса бIоста хьажам бу Сулейманов Ахьмад дийна волуш дуьйна а вевзаш хиллачу дешан говзанчин. Цуьнан дехарца ас цIе ца йоккху цуьнан. Цо кхеторехь, ялсаманех ма хьегалахь бохург геннара дуьйна поэто схьаеъна идеологи ю.\nЯздархо: « …иза геннара схьайогIуш идеологи ю. Васт дац иза, сурт хIотторхьама аьлла хIума а дац иза. Ша уггар хьалха нохчо ву олуш вара иза. Цо ала ма олура шена нохчо а воцуш ялсамане ваха а ца лаьа…»\nСулейманов Ахьмад байташ хьокъехь къамел динчу яздархочунна хетарехь, школан киншкаш тIера и могIанаш дIадахар нийса дина хIума а ду, тоххарехь дина хила дезаш а дара.\nИшколашакахь хууш дац дIаяьхьна киншкаш маца схьайохьур ю а, я йохьур ю яц а.\nНохчийн исбаьхьаллин литературехь йовр йоцу лар йитинчех ву Сулейманов Ахьмад. Цуьнан байташ мукъаме а яьхна, екаш ю эшаршкахь, иллешкахь. Масала, «Дог дохден цIе», «Батто сагатдо», «Зеламха», «Ма дохко ваьлла со», ишта кхин а, кхин а.\nЛитературан а, нохчийн меттан а говзанчо Сумбулатов Денис «Орга» журналехь ма-яздарра, «поэтан хIора илли, эшар, мукъам, халкъан сих кхетта а ца Iаш, цунах хьаьрчара. ЛадугIучийн синойн бIов-илли хуьлий, уьш дIа хIуьттура. Цуьнан массо дош, вовшашна теш а хIуттуш, Безам, Марзо, Къинхетам, Барт, Бакъ, Адамалла чIагIдеш ду.\nШен хенахь доьналла тоьънера Сулейманов Ахьмадан Москвахь, конференцехь, дIоггара кхин мах а, маьIна а доцуш ду кегийчу къаьмнийн меттанаш бохуш билгал доккхуш хIума долуш, шен дашехь ишта ала.\nИшта далийна Сумбулатов Денис Ахьмада аьлларг: Кхо хIума ду дуьненчохь даима а цхьаьна хила дезаш, вовшех даьхча кхоь а леш - Даймохккий, Ненан Моттий. Халккъий. Тхо-м нохч-гIалгIай Казахстанехьчул чомехь даа, цигахьчул дезаниг, хазаниг тIедоха ца даьхканий тхешан махка цIа, карахь а, куьйгахь а, тIехь а доццушехь. Тхо цIа оьху Даймохккий, ненан моттий, тхешан къаммий цхьаьний бен мегаш дацарна. Ишта къамел хазийна Сулейманов Ахьмада Москвахь Iилманчийн гуламехь.\nМахках а.маттах а, исбаьхьаллин литературах а оццул доглезна Iилманча-яздархо, гочдархо, этнограф, историк Сулеймановн цIе нажжаз ян кхузахь хIуьттур бу аьлла ца хета дукхахболчарна.\nПолитикан цацанах чекхйоккхуш ю нохчийн литература


Cурстийн мехаш хьаладуьйлуш ду Нохчийчохь\nЧеченстато хIора баттахь толлуш ду махкара экономикан аьлча а, сурсатийн мехаш. Массо а хIуман: юуучунна, ягочунна, тIедухучунна, массо а тайпа гIирсийн иза гIехьа лакхабаьлла. Масала «Чеченстато», массо а хIуманан чот тухучо, ма дарра дуьйцу шен рапорт тIехь. Иштта, картолан-8 процент, шурах ечу хIуманан -2 процент ца кхоччуш, иштта кхин дIа а. Мехаш охьадевлла меттигаш а ю цхьадолчу сурсатийн. «Чеченстато» бахарехь 3 процентан ца кхоччуш котамийн хIоийн мах лахбелла, 1 процент сов дорах ду: шекар, кIалд котамаш а. Цхьа процент ца кхоччуш лакхабаьлла машена чуюттучу газан мах. Ах проценте ца кхочуш-бензинан а лакхабаьлла.\nОфициалан хьукмато дуьйцург цхьаъ ду, ткъа базарахь ма дарра сурт хIотталур ду аьлла, Маршо радионо зийра тахана Соьлж-ГIаларчу базаршкара лела мехаш. Зураъ цIе йолчу махбархочо иштта къамел дира.\nЗура: «Жим-жимма мах тIекхетта. Наьрса-помидоран охьабаьлла мах. Уьш вайн цIера ю. Банан, апельсин, Iаж базбелла. Кемса а яц яхьаш. Молучу хин мах а хьалабаьлла. «Ачалуки», «Серноводская» олучун а шозза тIекхетта мах. Хьалха 20-25 соьмах духкура, хIинца 50 соьмах ду».\nБазарахь дукха хена дуьйна махбечу Зураан ца хаьа дукхачу хIуманан мехаш хIора баттахь аьлча санна лакха хIунда дуьйлуш ду. Яккхий машенаш лелуьйтуш яц аьлла хезна шена, элира цо. Иштта хаам бира наха хьалха санна хIума оьцуш ца хиларна а.\nЗура: «Хьалха санна наха ца оьцу. КIезга оьцу. «Лента» супермаркет схьайиллина. Хастоьмаш-м кIезга ю. Машенаш лелаш яц боху».\nБазарара могIанашкахь ша верриг аьлча санна даре деш ву массо а хIуманан мах тIекхеташ бу бохуш. Нах дIабоьлла Совета пачхьалкх йоьхча дуьйна юхкучу хIуманан мах тIехь болу кехаташна тIе терахьаш тIедеттарх. Микрорайонера цхьана йоккхачу туькан чуьра йохкархочо Зайнапа а элира мехаш тIе хIунда детталуш ду.\nЗайнап: «Стоьммийн а, хастоьмийн а хIора дийнахь аьлча санна мехаш тIекхеташ ду. Массо хIуманна а бу. Керстан марха дастарца а, яьккхий машенаш лелочеран дуьхьалонан акцийца а доьзна ду боху иза. Кхузара наьрс-помидор дозанал арайоккхуш ю кхузара».\nКхечунна мехаш тIекхетча-м хIумма а дацара, юург-мерг яз ца елчхьана. Амма кху 20 сов шарахь цхьана хIуманан мах охьабаьлла меттиг хааелла яц. Ур-аттала лаьттара хьаладоккхучу газах а, мехкдаьттах дечу бензинах а, цкъа а иза ца хилчу мехкашкаь санна даздина Оьрсийчохь а. Хетало цхьанна хIуманийн мехийн тхов-чекхе яц аьлла. Мел язйича а, наха доккха са а даьккхина, схьаоьцур ю хIуъа а.


Парижехь терроран тохарш шаьш дина боху ДАIИШ-хоша\n«Исламан Пачхьалкх» олучу тобанаша шайна тIеэцна Парижехь 128 стаг а вуьйш дина террорран тохар. ДАШИШ-ан сайто бахарехь, шахIидан доьхканашций, маса тоьпашций хиллачу ворхI исламхочо дина и тIелатар.\nОцу сайто бахарехь, Пайхамар карикатурашца сийсазваррний, «Исламан Пачхьалкх» олучу лаьттанаш тIе авиатохарш дарний бина бекхам бу Парижехь хилларг.\nЗуламаш лилхинчу муьрехь Францин телеэфирехь къамелдинчу президента Олланд Франсуас а элира, «тIелатарг динарш «Исламан Пачхьалкх» шайх олучу тобанера экстремисташ бу, цара Францина т1ом кхайкхийна». Зулам Францин чуьрчу мостагIаша гIо а деш, арахьара чукхачийна, бохура Олланда.\nПолицино бечу хаамца, тIелеттачех велла 8. Цо бахарехь, ворхI стаг иккхина молханаш дуьйлина доьхканашца Парижан цхьацца меттигашкахь, ткъа цхьаъ полисхоша герз тоьхна вийна. Францин гергарчу иэсехь хилла а боцу бохам толлуш ду Iедал. Бохаман хьокъехь бистхилла дуьненан лидерш, пачхьалкхийн шахьаршкахь хIуьтту гуламаш.


Кхин а ши миллион сом компенсаци лур ду Кемеровохь беллачийн доьзалашна\nКемеровера "Зимняя вишня" центр дIайохийна\nКемероверчу "Зимняя вишня" йохка-эцаран центрехь беллачийн гергарчарна шишша миллионаш компенсаци лур ю кхи тIе а. Кемеровон кIоштан парламенто тIеэцна цунах низаман проект. Интерфаксо яздарехь, кIоштан бюджете дог лозучара деллачу 120 миллион ахчанна тIера дIасайоькъур ю компенсацеш.\nОхан-бутт бовш Кемероверчу центрехь цIе яларан бахьанца беллачийн массо а гергарчарна дIасаделира 318 миллион компенсаци. Федералан а, кIоштан бюджетера а, иштта йохка-эцаран центран долахочо вовшахтоьхна а дара и ахчанаш. Цул совнах, 70 миллион сом деллера "ЦIечу жIаро" ("Красный крест") а.\nЗазадоккхучу - беттан 25-чу дийнахь цIе яьллера "Зимняя вишня" олучу йохка-эцаран центрехь. 60 стаг велла цу дийнахь, шайлахь 41 бер а долуш. ЦIе яьлча орца доккху сигнализаци ца екна цу дийнахь, ткъа эвакуаци ен неIарш дIакъовлаелла хиллера. Оцу зуламна бехкевина лаьцна ву итт стаг.


Президентан дарж къовсучу ОвхIан-пачхьалкхера кандидаташа шайн программа йовзийтина\nОвхIан-пачхьалкх – Azadi Radio а, ОвхIанан Къоман радионо дебаташ дIаяьхьира, 16 Чилла 2014\nОханан-беттан 5-чу дийнахь ОвхIан-пачхьалкхехь хир болчу президентан харжамашкахь дакъа лаца кечбеллачу кандитаташа шайн-шайн программа кечъйина, мехкан коьрта проблемаш ерзорна тIехьажийна.\nОвхIанехь хIокху бIаьстенан Оханан-беттан 5-чу дийнахь дIахьур болчу президентан харжамашкахь дакъа лаца дагахь волчу веа кандидато даханчу шоьтан дийнахь юкъараллина йовзийтира, хаттарийн шуьйрачу гонан хьокъехь шайна хетарг – тIалибашца дагадовларш дIадахьарна тIера, зударийн бакъонаш кхочушъяларна тIекхаччалц.\nДепутат хиллачу Султанзой Дауда дош делира, пачхьалкхан лакхаяккха Iалашонца тIалибашца дагадовларш дIахьур ду аьлла.\nСултанзой: «ТIеман хIонс санна Боннера конференцехь масех тобано екънера ОвхIан-пачхьалкх. ОвхIан-пачхьалкхан джихIад а, цуьнан къам а закъалтана лаьцнера. ХIокху пачхьалкхан керла хьажам билгалбоккхур бу вай. Кхеташ, цIена хьажам болу эвсара Iедал кхуллур ду. ОвхIан-пачхьалкхан къоман гIуллакхехь ду вай. ХIинцалерчу хьолах а, хIинцале, Iедалехь гIуллакх дина бевллачарах а лардийр ду вай вешан къам.»\nГубернатор лаьттинчу Гуль Ага Шерзайс элира, машаре дагадовларш дIадахьа «бозуш боцчу къоман векалш – динан дай, Iилманчаш, хьекъалчаш, тайпанийн хьалханчаш а болу кхеташо кхолла еза.»\nШерзай: «Нагахь со президент хилахь, хIинццалц дIа ца дахьаделла машаре дагадовларш хилийта аса йозуш йоцу джирга (кхеташо) кхуллур яра. ОвхIан-пачхьалкхера тIалибашца машаре дагадовларш дадахьа дикачех гIирс хила беза вайн. Оцу хьокъехь Пакистанца дипломатан новкъахь къахьега а деза. Аса чоьхьарчу тIалибашца къамел дийр ду, масала, ХIератехь, КандахIарехь, Джелалабадехь, мехкан кхечу маьIIехь а. Пакистанца а доттагIаллин къамел дийр ду аса, овхIанхойн гIуллакх буха а ца дуьтуш. Аса машар бохьур бу, ИншаАллахI!»\nКандидаташа иштта дийцаре дира, овхIанан эскарехь барт язбина шайн лаамехь гIуллакх деш дерш хир бу-бац бохург а. ТIеман министр хиллачу Iабдул рахьим Вардака элира, эйина кеп лелон а мегар ду, амма шайн лаамехь эскарехь гIуллакх дан лууш берш тIеэцаран кеп а йита еза, аьлла.\nВардак: «Барт язбина тIеман гIуллакх даран шортта са йолуш агIонаш ю. Цунах кIезиг ахча долу. ОвхIан пачхьалкхан цкъа а ца хилла, тахана долчух тера Iамийна, говза эскар. Къовса хьакъ долу бух бу цуьнан, аса цунна тоьшаллаш а далор ду. Цуьнан кхачамбацарш дIададьхчхьана, овхIан-пачхьалкхан ларъян мел болу аьттонаш хир бу цуьнан.»\nЗударийн хаттарна тIебевлча, массо а кандидаташ реза хилира, церан бакъонаш ларъйина хила еза бохучунна. Амма иза муха дан деза бохучунна тIехь галмарзахаллаш яра. Хьиз-и-ислами фракцин векало Хилала бахарехь, шарIан низамаш бохучу гуранахь йиса еза зуда.\nХилал: «Зуда дика лор, дика хьехархо, дикачех инженер а хуьлу, цуьнга политикехь дакъа а лацало. Зудчух министрийн хIусаман дакъа а хилало цуьнгахь долчу хьуьнаршка хьаьжжина. Юкъараллехь бакъонаш хила еза зудчуьн, амма къера хила еза, исламо доьхкучунна.»\nМассо кандидат реза хилира, коррупцица къийсам латторна тIе тидам бахийта а.\nОвхIан-пачхьалкхера президентан кандидаташна дебаташ дIаяхьа ОвхIан-пачхьалкхан RTA телевизионо а, Кабулера Маршо радионан ОвхIанан сервисан телевизионо а билгалъдаьккхинчу шина дийнахь вистхилира виъ кандидат. КIиран дийнахь кехчу кандидатийн а аьтто бира, шайн программа йовзийта.


Жириновский жоьпе воьху нохчаша\nГIадужу-бутт 28, 2013\nОьрсийчоь -- Жириновский Владимир а, либерал-демократин партера Москох мэран кандидат хилла Дегтярев Михаил а ву саунехь сакъоьруш, Москох, 15Тов 2013.\nЖириновский Владимир коьртехь волчу Либерал-Демократин партин Нохчийчуьра дакъа дкъевлина оцу партин цигарчу гIантдас. Бахьана ду Жириновскийс кавказхошка доьзалш ца дебабойтуш дуьхьало ян а еза, Кавказ аьчка серашца Оьрсийчоьнах дIахьулъян а еза, бохуш, рогIехь кхайкхамаш баржор.\nЛиберал-демократин парти Нохчийчохь цкъа а яцара наха я лоруш а, я цхьана а чоьте оьцуш а. Наггахьчунна бен ца хаьара цуьнан дакъа махкахь дуйла а. Цундела и дакъа дIакъовлуш ду шаьш, оцу партера а довлуш, аьлла, цуьнан куьйгалхочо Шамсадов Iадлана динчу дIахьедарах цецбевлларш а дукха бу.\nЛоьма Соьлжа-гIалин вахархо ву. Жириновский Владимиран, аьлча а, цуьнан къамелан а, цуьнан политикан а мах вуно лахара хадабо цо. Дашна а доцуш, билгалдаккха мегар ду, цунна санна хеташ ву хIора а нохчо.\nЛоьма: «ЧIогIа харц ву и стаг. Ас цуьнга хаам бахьийтина, гергахь ваьхна а, дешна а ву вайша, хьо сан школехь дешна цахилар халахета суна, ас хьалххе бина хир бара хьоьца къестамаш, аьлла. Кхо бутт хьалха бахьийтина ас и хаам. Цо тIаьххьара динчу\nКъамелна дуьхьал кхин цхьаъ а бохуьйтур бу. Коган гола уллехь ю, амма, цунна ка ца тохало. И жириновскийг1ар шорта бу. Цара бохург деш вай схьадаьхкинехьара, вайх цхьа а вуьсур а вацара. Иза Думехь а воцуш, артистан Петросянан тобанехь жухургалла лелош хила догIура».\nЖириновский Владимир Оьрсийчоьнан политикан жухург ву боху Лоьма дуьхьараниг вац. Амма вице-спикер ма хеттара кхетамчуьра ваьлла воцийла а кхетадо вай. Шех нах белахь а, дуьненан бахам гулбина цо, бохуш, кхидIа а дийцира Лоьмас.\nЛоьма: «Цунна тIаьхьахIиттинчу нехан бIаьргаш гиний хьуна? Церан хьажаран терго ел ахь! Дукхаберш психитран пациенташ бу. Дудаев волчу хенахь кхуза а веана, хаза къамелаш а дина, юха шена кхузахь хIума ца йоьжча, дIа а вахана, Жириновскийс вайна тIехь дийцинарг дага ца догIу вайна? Цхьа ор бен хIумма ца юьтуш, тоьхна хIаллакъян еза Нохчийчоь, бохуш».\nЛиберал-демократин партино деххачу шерашкахь харжамашкахь 3-гIа, 4-гIа меттигаш бохуш схьайогIу . Оцо бахьана ло Жириновскийна нах ир-карахIоиттон, бохуш, кхин дIа а дуьйцу Лоьмас.\nЛоьма: «Цо адамийн уггаре а вуочу амалшна тIехь ловзарш до. Маларчийн лаамаш бу-кх цо хьалхатоьттуш берш. Хьекъал долчу нахана дош хеташ ма дац цо бохург. КIохцал-сара тоьхна, шаьш Кавказна чу а бохкийтина, цо бохуш долу 2-3 бер а деш Iийр ма бац нохчий. Ма чIогIа гIийла хеташ хилла цунна нохчийн къам!».\nЦхьана юкъанна нохчийн политика Аслаханов Асланбека Жириновскех лаьцна олуш, цуьнга къамел дира, иза говрах чекхбаьккхина сула бу аьлла.\nЛиберал-демократин парти Нохчийчохь хуьлийла а дац, елахь - иза дIа а къевлина, цуьнан декъашхой Жириновский волчу дIахьовсо беза, аьлла хета Соьлжа-гIаларчу вахархочунна Лоьмина.\nЛоьма: «Кхузара цуьнан парти дIаяхийта еза. Халкъан мостагI ма ву иза. Цунна гIо деш вверг мила а ву халкъан мостагI».\nЖириновский Владимиран политикан некъ болабелира доккхачу декъанна Кавказ бахьанехь. ХIара регион цуьнан коьрта хьевда ду. Цхьана юкъанна, шен даггара ши доттагI ву Дудаев ЖовхIаррий, Хуьйсайн Саддаммий, бохуш дийцира цо, амма дукха хан ца ийшира цушиннах а дIаверза.\nХIинцалц ког ца тасалуш, ша боххург чекхдоккхуш леллачу Жириновскийн Кавказерчу харжамхойн терахь лахдала тарло. Цхьаболчу эксперташна хетарехь, ша дIаваьлча, шеен воьIан кара гIон йолчу партина Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара агIончаш гулбеш ву иза, цхьана а тайпа хьанал-хьарам а ца къестош.\n"Бага боьха йолуш стаг ву Жириновский!"


Нохчийчохь къиза тIом болабелла шийла де\nНохчийчохь къиза тIом болабелла ирча де\n23 шо кхечи Нохчийчохь хьалхара тIом болабелла. Ма дарра дийцича, иза оьрсийн эскархоша меттигера оппозици ю бохучу нахехула болийна-м дикка хан яра, амма официале тIом болабелла лоруш ду ГIура-беттан 11-гIа де. И де суна а дика дагадогIу. ГIура-беттан 10-чу буьйсанна Ельцин Бориса дIахьедар дира телехьожийлехь, нохчаша вовшашца беш болу тIом сацорхьама, Оьрсийчоьнан Конституцин къепе хIоттархьама эскар чудига омра дина ша аьлла.\nШолгIачу Iуьйранна, гIалара хIаваэхь а хIоьттира тIеман тийналла. Дуьхьала кхетачу адамийн бIаьргашкахь сингаттам хаалора. Мел генадевр ду теша и политикин ловзарш? Дукха хан ца ийшира цунна жоп карон. Ткъех дийнахь гIалина гобира оьрсийн эскаро. Кхузахь хилира тIеман коьрта тасадалар, нехан синтем а, паргIато а, кханене сатийсам а деххачу шерашка дIабаьхьначу тIеман.\nИ тIом шайна тIехь лайначу нохчашна тахана и дагабаийта ца лаьа. Дийца хала долуш дац иза. ХIинца хIума хийцалур доцуш, белларш юхаберзалур боцуш и хан юхахьовзор шайн карахь доцу дела ду.\nБайтанчо Хасимиков Сулбана иштта дагалоцу и денош: "ГIура-беттан 11-гIа де официале де ду тIом болабелла. Вайна ма-хаъара, иза кхин а хьалхе болабелла. И бутт тIекхачале вайн кегий нах тIамехь белларш дIа а бухкуш хьал дара. Иза вайна массарна а хууш ду. Иза дага а догIу вайна. Ирча де дара. Ала а, дийца а хала ду. ТIом хир бу аьлча, даго тIе ца лоцура, амма кийча бара-кх цунна. Дуккха а кIентий декъалхили оцу тIамехь. Церан ГIазот Дала къобалдойла-кх".\nНохчийчохь хиллачу оцу тIемийн коьрта Iалашо дуккха а маьрша нах а байъина, бисиначаьрга герз караэцийта яра аьлла хетарш кIезиг бац. Хийла доьзал хIаллакбина, чуьра цхьа стаг вита а ца вуьтуш.\nМаьршачу нахана кхеташ яра мел кхетарг, аьлла шен дагалецамаш буьйцу Соьлжа-ГIалин вахархочо Канаев Сайпуддис: "ДIавахханчохь тIе бомбанаш етташ, тIемалой бу бохуш, маьршачу наха чIогIа бала хьийгира. Нохчийчохь дукха нах хIаллакбира, бахамаш а бохийра. Тахана и тIом ца баьллехьара, нохчий дика Iаш хира бара.\nМассо а стаг дIа а нисвелла, шен-шен керт а йолуш, тIедуха а, когадуха а долуш Iаш хир вара. Дийца башха дог а ца догIу. Цомгаш а хилла хIинца нах. Цхьа цамгар ялахьара-м дан хIума дацара. Массийта цамгар ю. Массо а ву иштта, жима а, воккха а ву дарбанан хIусамашкахь".\nОцу тIамо нах байъина а ца Iаш, къоман амал а, дайша экаме хеташ лардина гIиллакхаш а, ламасташ а хIаллакдина аьлла хета Веданан кIоштарчу Хаджимурадов Сулейманна. Цо иштта элира: "Нохчашна оцу тIемаша доккха зен дина. И зен дийцина вер а вац. Вайн гIиллакхашна а, ламасташна а зен дина. Иза вайна гуш ду. Боккха тIеIаткъам бина оцу тIамо".\nНохчийчохь хьалхара тIом болалуш шен цIахь Горагорскехь хилла махкахь вевзаш волу журналист Садулаев Муса. Иза чIогIа ирча сурт дара, амма цул а кIоршме хилла цуьнан тIаьхьалонаш, аьлла, дийцира цо: "Ирча дукха эскар дара иза. Танкаш, БТР-аш, машенаш, тIехула хьийзаш беракеманаш, тIеетташ бомбанаш. И эскар чудеачахьана Нохчийчохь тезеташ хIитта долийра. Эскарна дуьхьал тIемаш беш бара уьш.\n21 шо долу сан йишин кIант а вара царна юкъахь. Иза а велира цигахь. И тIом ца хиллехьара, Ельцин бохучу оцу боьхачу хIуманан хьекъал кхьачнехьара иза ца бан. ГIала муха хира яра ца хаьа, амма эзарнашкахь нах байъина а, докъаза байна а хир бацара, аьлла хета суна".\nТахана а иттанаш эзар эскархой бу Нохчийчохь шайн тIеман базанашкахь Iаш. Махкахь тIом дIабирзина лоруш балахь а, уьш кху чуьра арадаха дагахь дац Оьрсийчоьнан Iедал.


ГIалгIайчоь: Iедалан бен бакъо яц адамна таIзардан\nБанкера 12 миллион сом ахча даьхьна аьлла бехкевина лаьцна ГIалгIайчоьнан вахархо Далиев Мохьмад полисхоша йиттина вийна бохуш дуьйцу оцу махкарчу бакъонашларъярхоша.\nКIира хьалха Сипсо-ГIалахь «Россельхозбанкера» ахча даьхьнарг ву аьлла меттигера вахархо Далиев Мохьмад дIалаьцнера полисхоша.\nИштта оцу банкехь болх беш йолу цуьнан зуда Точиева Марьям а дIайигинера полицин декъе.\nБинчу талламашца, кассир болх бечу цо дIаделла хилла банк яхьа чувеанчу стаге ахча. Иза а, цуьнан цIийнда а, бехке деш дара, барт а бина 12 миллион сов сом цу чуьра даьхьна аьлла.\nДалиев Мохьмадан, цуьнан гергарчу наха бахарехь, полицин декъа дIа ма кхаччийнехь, етта йолийна. Къизаллаш йина, меженаш кегйина, легаш Iийдина садукъо.\nИ Iазап ца лайна 50 шо долу и стаг велла. Иштта цуьнан зудчунна тIехь а лелийна и тайпа, маьттаза къизаллаш. Тахана велларг дIавоьллина. ДокъатItехь таллам а бина, йиттина ларраш гойтуш тоьшаллан видео а яьккхина гергарчара. Цуьнан вашас иштта элира, шайга баьхкинчу журналисташка.\nВаша: «Суна цхьа хIума хууш ду. Велла волу сайн ваша ас цIавалийна. Хьаьнгара ас хIун доьхур ду? Цхьанна стагана вуон болх бина вацара иза».\nГIалгIайн махкара Мехк-кхел олучу юккъараллан цхьанатохаралло гIо-накъосталла дан долийна бохам хиллачу ДалиевгIеран доьзална.\nДукхачу нахана чIогIа халонга даьлла, могуш-маьрша волу стаг, бехке хета аьлла дIа а вигина, йииттина вийна схьавалар. Иза бен кхин хIун ду, зулам, аьлла Маршо Радиога дийцира Мехка-кхелан декъашхочо Султыгов Сираждис.\nСултыгов: «Ши граната чу а кхоьссина, дIа а вигина вийна и стаг. Иза халонга даьлла нахана. Цундела митинге арабовла дагахь бара нах. Амма, Сипсо-ГIала гобина дIакъевлинера полисхоша».\nБанк яхьаран хьокъехь болийначу талламна хетарехь, схема иштта хилла. Шен зуда кассир йолчу хенахь, меллаша, юьхь-сибат а ца лачкъош, чу а веана, юха а тIаккха а цуьнгара ахча схьа а эцна дIавахана Далиев Мохьмад.\nИза хьекъалца эшначу стагана а хуур ду, дан мегар доцийла. Точиева Марьям, бакъдерг къасточу аппаратаца теллича, къаьстина, цо аьшпаш ца буьттийла. Амма иза аьттехьа а ца дитина талламо бохуш, кхин дIа дийцира гIалгIайн Мехкан-Кхелан декъашхочо Султыгов Сираждис.\nСултыгов: «И зуда а теллина. Стаг йиттина вийна. Оцу зудчунна а йиттина. Цхьа а тоьшаллаш дац цаьргахь. Уьш бехке хилча а , царна тIехь и хIума дан догIуш ма дац. Видео а ма ю и банк хьош. Цхьанна а кепара тера вац боху и стаг. Делахь кхераш боцу нах, нахах а ма ца кхоьру. Таххана балхахь волчу стагана, шай кхана а балхахь хир ву моьтту. Зил хадийна цара. Доьналла а, къонахалла а йолчара дан йиш йолуш хIуманаш дац хIорш».\nИнтернетехь кхайкхам бинера, маьрша стаг дIа а лаьцна, йиттина вийна аьлла хаам баьржинчул а тIаьхьа, нахе митинге арадовла аьлла.\nДуьхьалонан акцех кхерабеллачу полисхойх хьалаюьзира Сипсо-гIала цхьа сахьт далале. Цхьаболчу нахана Путине кехат язъян еза аьлла хета. Цунна хууш дац вай махкахь лаьтташ дерг, цундела шена хаа ма хиънехь, цуо къепе хIоттор дара, бехке берш жоьпе а озор бара, боху цара.\nДагадоуьйту, кIира хьалха дийна делккъахь, банке а чу а веана, йоккха Iаьржа шляпа йоьхначу стага, кассирна тIе а вахана, кехатан юьхьиг гайтинера «суна ахча ца лахь, ас граната оьккхуьйтур ю кху чохь» аьлла язйина долу.\nБанкера 12 миллион сов хиллал ахча даьхьнера, цхьаммо а дуьхьало а ца еш, ара а ваьлла.\nШа чу ма варра дIавахнера и стаг. Нагахь санна, велла волу Далиев Мохьмад и ахча даьхьнарг хилча а, цунна тIехь и барам боцу къизалла ян догIуш дацара Iедалан белхахоша, низаман гIароллехь болчара-м, муххале а.\nЦундела, цу хIуманна а, кхечу а зуламашна аьлла дуьхьалонан митинг тIаьхьатеттина гIалгIаша.


Москох митинг хIотто дагахь бу Къилбаседа Кавказерчу юкъараллийн жигархой\nДагестан -- Адвокатана Мусаев Мурадана гIортор еш ХIинжа-гIалахь хилла митинг.\nОьрсийчоьнан Iедалша дIахьош йолчу къаьмнийн политикана реза боцу Къилбаседа Кавказерчу юкъараллийн боламийн жигархой митинг хIотто дагахь бу Москох. Цуьнах лаьцна Маршо Радионе хаам бина и акци кечйеш болчу Дагестанерчу юкъараллан жигархочо Абакаров Абакара. Цо дийцарехь, митинг хир ю кху беттан 20-чу деношкахь.\nБаханчу беттан 29-чу дийнахь Оьрсийчохь дика вевзаш волчу адвокатана Мусаев Мурадана гIортор еш митинг хилира Дагестанан коьртачу шахьарахь ХIинжа-гIалахь. Цу митингехь дакъалоцуш вара 200 гергга стаг. Цу наха дийцинчу хаттаршна юкъахь дара Оьрсийчоьнан Iедалша дIахьош йолчу къаьмнийн политикаца доьзнарш а.\nМитинго сацам бира гергарчу хенахь Москох митинг дIаяхьа, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсашкахь кавказахой сийсаз беш хиларна а, церан бакъонаш махкахь талхош хиларна а, бусулба нахаца харцонаш лелош хиларна а дуьхьал.\nИза вовшахтухучу юкъараллин жигархойх цхьаъ ву Абакаров Абакар. Цо дийцира Маршо Радионе шаьш кечйеш йолчу акцех лаьцна.\nАбакаров Абакар: "Тахана цхьамогIа юкъараллин вовшахтохараллин векалех лаьттачу кечам баран комитето сацам бийр бу и митинг маца хир ю аьлла. Иза Москох хир йолуш ю. Керла шо тIекхачале хир ю иза. 25-чу дийнахь хила мега иза. И митинг Iедалша бакъо а елла хир ю. Иза бакъонца митинг хир ю".\nВай лакхохьа хьахийна адвокатана Мусаев Мурадан гIортор еш ХIинжа-гIалахь хилла митинг вовшахтоьхнера Дагестанан юстицин министралло бакъо а елла. Амма Оршотан Iуьйранна 6 сахьт долуш цу акцехь дакъалаьцна волу 40 сов стаг дIалецира Iедалша бохуш, кхин дIа а дуьйцу Абакаров Абакара.\nАбакаров Абакар: «Мусаев Мурадана гIортор еш митинге арабевлла хиллачу нахах 40-50 стаг дIалецира Iедалша. Царах кхаанна дехкинарш забар а йоцуш бехкаш ду. Царна герз кхоьссина полисхоша. Цундела селхана низамашлардечу органаша динарг цу митингаца а, Москох дIаяьхьа кечйеш йолчу шуьйра масштаб йолчу митингаца а доьзна ду аьлла хета тхуна".\nМоскох дIахьура йолу митинг хьажийна хир ю исламофобина а, кавказофобина а, ксенофобина а дуьхьал бохуш, кхин дIа а дуьйцу Аабакаров Абакара.\nАбакаров Абакар: «Таханлерчу денна, масала, Москох хуьлуш йолу коьрта проблемаш ю исламофоби а, кавказофоби а, ксенофоби а. Оьрсийчохь цхьамогIа низамаш тIеэцна тIаьхьарчу хенахь цуьнца доьзна.\nМасала школашкахь ишколан духар лелорах а, зорбанан гIирсашкахь къаьмнашна юкъахь цабезам кхолларца доьзна хаттарш а, Iедалан лаккхарчу даржашкахь болчу наха а, политикаша а националистийн идейш яржор а. Иштта кхин а динна цхьа кочар хаттарш ду оха дийцаре дийр долуш Москох цу митингехь".\nАбакаров Абакара дийцарехь, Москох хир йолчу митингехь дакъалоцур дерш Къилбаседа Кавказерчу къаьмнийн векалш хилла ца Iа. Бусулба динехь, кавказхой хилла ца Iаш, дуккха а кхечу къаьмнийн векалш а бу. Уьш а реза бац бусулба нах тIех сов Iаткъам ловш хиларна бохуш, вара иза.\nХууш ма хиллара, тIаьхьарчу хенахь алсам даьлла оьрсий а боцуш, кхечу къаьмнех болчу нахана деш долу тIелетарш а, уьш байар а. Да воккхавуьр волуш дац социологаша бечу талламийн жамIаш а. Къмилбаседа Кавказера бахархой дукхачу хьолехь Оьрсийчоьнан махкахой ца хета оьрсашна.\nИштта дукха хан йоцуш ВЦИОМ олучу юкъараллана хетарг толлучу центро бинчу бинчу талламца, 57 процент респонденташ Нохчийчоь Оьрсийчоьнан территори яц аьлла хеташ бу. Дагестан хьокъехь изза аьлла хеташ бу 54 процент цу талламехь дакъалаьцна нах.\nМоскох митинг хIотто дагахь бу кавказхой.


Йоккхачу тийналлехь дIахьош бу Гуьржийчохь харжамаш\nГуьржийчоь -- Парламентан харжамаш 2016, Табахмела-эвла (Tabakhmela), 08ГIад2016\nШоьтадийнахь 3.5 миллион кхаж таса бакъо йолчу Гуьржийчоьнан бахархоша хоржуш ю керла парламент. Политикан I9 парти а, 6 коалици а ю парламентехь I50 меттиг дIалаца Iалашо йолуш. Ша верриг 600 стаг ву цига кхача лаьрра. Уггаре а коьрта къовсам хинберш а билгалбевла-хIинца Iедалехь йолу «Гуьржийн сатийсар» а, оппозицехь йолу «Цхьааллийн къоман болам» олу парти а.\nИ шиъ-м хьала а, охьа а, цига чекхъер юйла хууш ду, амма царах а, вукхарах а тешарш цхьатерра болун дела, ала хала ду хьан дIалоцур ду парламентехь дукхах долу гIенташ.\nГуьржийчохь харжамийн каппаш схьайиллича дуьйна, делаленна а сема бара тергамхой. Уьш 29 эзар ву махкахь леррина оцу балхана тергоян билгалвина. Амма гуьржийн политикаш а, могIарера бахархой а цец а бовлуш, дуьйцуш ду парламенте харжамаш чIогIа тийна дIабоьлхуш бу бохуш. Маршо радиога дийцира гуьржийн журналиста Чихладзе Ираклис.\nЧихладзе: «ДIоггара чолхаллаш, суна хууш, хилла яц. Цхьацца харцонаш гучуевлла тергамхошна республикан цхьацца маьIIехь. Суна и харцонаш дукха хилла аьлла ца хета. Тамашийна делахь а, Iуьйрана дуьйна жигара бара кхаж тосураш. ЧIогIа паргIат дIабоьлхуш бу харжамаш. ХIара ю аьлла чолхаллаш яц».\nХаржамийн дийнахь, оцу плебисцитан жамIаш тIехь хаалун долу галморзахаллаш ца хиллехь а, цулла хьалхарчу деношкахь, массийта хIума иккхира бохуш, кхин дIа а дуьйцу гуьржийн журналиста Чихладзе Ираклис.\nЧихладзе: «Харжамаш буьйлабалале цхаьцца чолхаллаш яра. Оппозицин политикан Таргамадзе Гивин машен эккхийтинера. Иштта герзаца тIелатар динера Гуьржийчоьнан хиллачу тIеман министран Окруашвилин. Гуьржийчоьнан Малхбузехь нах вовшех а леттера. Иштта кхо хIума хиллера. Хуьлуш ма хиллара, къийсалучу агIонаша вовшашна бехкаш дохкура. ДIоггара аьлла кхин чолхаллаш, 20I2 шарахь санна, компроматаш яцара. «Цхьааллийн къоман боламера» оппозицин декъашхой юкъахь а болуш, къайлаха яьхна видеош яра гIараяьхна.\nГуьржийчохь бехачу нохчаша а дакъалоцуш ду оцу харжамашкахь. Цкъа а ца хиллачу агIор, жигараллица, цхьа дов а доцуш дIабоьлхуш бу уьш ПIаьнказ-чIожехь а, кхечу регионашкахь а аьлла, Маршо радиога дийцира меттигерчу журналиста Бордзгор Сулхана.\nБордзгор: «Со дукхачу харжамашкахь хилла. Кхузахь пхиъ харжамийн куп ю. ЧIогIа паргIат дIахьош бу кхузахь харжамаш. 30 процент сов нах делкъахенахь кхаж теснера».\nГуьржийчуьра юккъаралла тIаьхьарчу иттех шарахь чIогIа политикехьа яьлла ю. Тахана кхоччуш олийла дац, мила тола мега. ЖамIаш, цхьанна а ца моьттинчу агIор хила мега, амма шайна коьрта оьшучух а, дукхаболу харжамхой кхаж таса бахаран бахьанех а дийцира гуьржийн журналиста Чихладзе Ираклис.\nЧихладзе: «Соьга хаьттича ши хаттар ду коьрта: Маршо а, токхо а. Токхо бохучу дешан юккъе доьдуш ду белхан меттигаш хилар а, пачхьалкх кхиар а».\nГуьржийн хенаца, сарахь бархI сахьт даьлча дIакъовлур ю харжамийн каппаш. Мила тоьлла, хууш хир ду кIирандийнахь.\nСаакашвилин партино митинг дIаяьхьна Тбилисехь\nМаргвелашвили: Оьрсийчоьно Гуьржийчоьнан ши кIошт дIалацар ясакх ю гуьржаша шайн маршонах луш йолу\nПарламентан харжамаш бу дIабоьлхуш тахана Гуьржийчохь


РогIера шен зорбанан конференци дIаяьхьна Путина\nПутинан Владимиран 14-гIа зорбанан конференци.\nРогIера хIора шарахь хуьлуш йолу шен зорбанан конференци дIаяьхьна еарин дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Иза яра 14-гIа цу кепара мероприяти, яздо Марш Радион Оьрсийн сервисо. Путина уьш дIахьош ю 2001-чу шарахь дуьйна. Иза доьазза юкъахвелира царна - кхузза Медведев Дмитрий президент волуш а, кхин цкъа 2005-чу шарахь а.\n“Открытые медиа” сайто бинчу талламца, зорбанан конференци вовшахтухуш Оьрсийчоьнан бюджетера дайина 60,6 миллион сом. Цуьнан доккхаха долу дакъа хьажийна декорацеш ярна. 2 миллион 400 эзар сом дайина аккредитаци йина 1702 журналист кхачанца вузош – оццул дукха журналисташ цкъа а хилла бацара Путинан зорбанан конференцехь.\n2001-чу шарахь хиллачу Путинан 1-чу зорбанан конференцехь дакъалоцуш вара 400 журналист. 1 сохьтехь 35 минотехь уьш кхиира 22 хаттар дала.\nИза уггаре йоца зорбанан конференци яра цу тайпачу мероприятешна юкъахь. 2002-чу шарахь дуьйна Путина прессица тIекIере яр цкъа а ца хилира 2 сахьтал а лахара. Ткъа 2004-чу шарахь дуьйна – кхаа сахьтал а лахара.\nПутинан зорбанан конференци яхъяларан рекорд хIоттийра 2008-чу шарахь – 4 сахьт 40 минот. Оцу дийнахь Путине 80 журналисто делира 106 хаттар.\n2008-гIа шо тIекхаччалц Путинан зорбанан конференцеш хилара Кремлехь, ткъа 2012-чу шарахь дуьйна цу хьашташна бигалдаьккхинарг дара Дуьненаюкъара махбаран цIа. Кху шарахь цуьнан арендех даларан мах бара 16 гергга миллион сом.\nДӀахӀоьттинчу ламастаца, зорбанан конференцин декъашхой Путинан зорбанан секретаран Песков Дмитрийн тидам шайна тIебахийта гIерташ хуьлу цхьацца плакаташца а, башха духаршца а.\nКху шарахь Кремлан администрацино дехар динера жуналисташка плакаташ дан оьшуш дац аьлла. Амма могIарера а, ша тайпа а духарш доьхна нах дукха бу Дуьненаюкъара махбаран цIийнехь бохуш, яздора цу мероприятехь дакъалоцуш волчу Маршо Радион корреспонденто.


Альцгеймеран цамгар — Википеди\nАльцгеймеран цамгар- нейродегенеративан цамгар а ю, иштта деменцин уггаре яьржина кеп а ю. Хьалхара цунах лаьцна яздина 1907-чу шарахь немцойн психиатрин лоьро Альцгеймер Алоисо. Статистико ма-гайтара, кхузткъа пхи (65) шарал сов хан йолчу нахехь карайо и цамгар, цул сов юьххьера Альцгеймеран цамгар ю. Иза цуьнан наггахь бен йоцу кеп ю. 2006-чу шарахь и цамгар токхуш ткъе ялх миллион ялх бӀе эзар (26,6 млн) стаг вара. Ткъа 2050-чу шарахь иштта цамгар йолу нехан процент доьазза лакхаяла тарло.\nЦкъа хьалха, цамгар халла хаалуш билгалонашца йолало, амма хан-зама яьлча и симптомаш чӀагӀ а луш дӀайоьду. Юьхьанцарчу муьрехь хаало йоццачу хенан эс (дагахьлаттар) талхар а, масала кесталха Ӏамийна хаам (информаци) дага ца боху.\nХьал чӀагӀдаларца гуттаренна эс хӀаллакхуьлу, къамел дар а, когнитиван белхаш а галдолу, ша-шен могашаллина зен ца дало. Цул сов, хьолехь ориентаци а ца яло. ТӀаьх-тӀаьхьа организман функцеш талхар бахьана долуш Ӏожалле воьрзу стаг. Сихаллехь лазаран билгалонаш гучуйовлар, цуьнан чӀагӀдалар а тайп-тайпана хуьлу. Диагноз билгаляьккхинчул тӀаьхьа кхиъ 3-9 шарахь деха адам. Цамгар йолаяларан бахьанаш хаа кӀорггера талламаш бина бац.\nХетарехь, гергга кхузткъа итт процентаца (70 %) и цамгар ден-ненан генашца стагана юьсу. Ткъа кхийолу (цомгуш хуьлуьйту) факторш ю коьртан лазарш а, депресси а, цӀийн Ӏаткъам совбаларан лазар (гипертони) а. Цамгар кхетар доьзна ду коьртан хье чохь атеросклероз а, нейрофибрилляран оьргаш а кхиарца. Кхидолу цамгаран бахьанаш дӀадаха, хила тарлуш йолу диагнозан баххаш ду:\nцамгаран истори а;\nкогнитиван тестинган лоьраллин сурт хӀоттор а;\nцӀийн анализ а.\nДукхачу хьолехь хьалхара Альцгеймеран цамгаран билгалонаш гергарчарна нехан санна къанвалар ду моьтту. Цамгар билгалъяккха хьен хьесна таллар до. Хьекъалан балхо а, дегӀан меженаш меттах а яхаро а, диета ларъяро а Альцгеймеран цамгар чӀагӀъялар мелла а саца ян там бу. Амма цара билгала гӀодо аьлла тоьшаллаш дац. Иштта цамгар юхатоттуш цхьаа дарбанан препараташ я тӀетухурш а яц.\nЦхьаа а тайпана дарбанан кепиг цамгар чӀагӀъялар саца ца ло я юхаерза ца ло. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Цомгушчарна нехан я гергарчу нехан гӀо оьшу.\nХӀop дийнан дахарехь шардаран гуламаш пайде хила тарло, иштта цара адам дикачу хийцамашка тIекхачийта аьтто бан тарло.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Альцгеймеран_цамгар&oldid=5445153»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 30 декабрь, 07:55.


«Кху беттан юьххьехь яхкийтинера суна и материалаш». Кадыров Исламах йолу видео шега кхаьчна дикка хан ю, боху Абдурахманов Тумсос\nСоьлж-ГIалин мэр ша волчу заманахь Кадыров Ислама наханна электрошокерца ток етташ гойту видео яржийра Нохчийчуьрчу «Грозный» телеканало деношкахь. YouTube машанарчу шен эфирехь оппозиционеро-блогеро Абдурахманов Тумсос дIахьедина, и видео шегахь йолу бутт гергга хан ю аьлла. Амма шен иза гойтийла дацара, иза шега елла стаг Оьрсийчохь мел ву, боху блогеро.\nМатериалаш шегахь юйла хиича бен ца яьхна уьш Iора Нохчийчуьрчу телевизионо, чIагIдо Абдурахмановс.\n«Дукха хан йоццуш сан эфирехь соьга хаьттира: «Тумсо, кадыровхоша зударшна етта аьлла хетий хьуна?» Ас элира: «Ца хета – хаьа еттийла, ас шуна кестта иштаниг довзуьйтур ду». Оцо кхетийна уьш материалаш соьгахь юйла», - дийцира цо.\nАбдурахмановна хетарехь, видеоматериал шегахь хилар гучудаларо декхаребина Нохчийчуьра хьаькамаш Кадыров Рамзанан гергарчу стага нах къиза хьийзийнийла сихха дIагайтайта.\nКIирандийнахь "Грозный" телекомпанино шен YouTube-канале хIоттийра телерепортажехула гайтанза йисина 8 сахьтах йолу видео – Кадыров Ислам нахах лиэташ, тIечехаш яьхна эпизодаш яра уьш. Амма ша интернете хIиттийна цхьа сахьт даьлча дIаяьхна уьш цигара телекомпанино.\nМаршо Радионо йовзийтира «Грозный» телеканало Нохчийчоьнан куьйгалхочун маьхчин воIас Кадыров Ислама, ша Соьлж-ГIалин мэр волчу хенахь нах хьийзорах лаьцна яржийна видеоматериал.


Керри - Лавров: Шемера тIом сацоран барт\nГезгмашин-бутт 10, 2016\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан серетара Керри Джона Женевера хаамбина Вашингтоной, Мосваной Шемахь машарехь юкъара некъ къастийна, аьлла. Ткъа Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс элира журналисташка, «вуно боккха болх бина баьккхина». Дерриг де дайина пIераскан цушимма, бартбина юха а рогIерчу кIиранах цхьанакхета.\nПIераскан буса Пачхьалкхан департаментан векало хаийтира дипломаташа машарх долу юкъарло шордийр дуйла. Барт иштта бу: шинарийдийнахь агIонаша сацо беза тIемаш. Асадан тIеман кеманашна доьхку оппозицин карахь йолчу меттигашкахь стигалдийла. Вашингтоной, Москваной кхуллур ю «Исламан пачхьалкх» олучу тобанашна кеманашца тохардар латтаден координацин центр. Ткъа и тохарш дан бакъо юьту деккъа Оьрсийчоьанний, Iамерканний кеманашна.\n5 шо ду Шемахь тIом лаьтта, цо дIадаьхьина бIеннаш эзарнийн синош. Москва, Вашингтон дуккхаза а цхьанаеттаелла Асад Башаран а, оппозицин а хила тарло машар бийца, амма ца карош бисира барт. Оьрсийчоьно тIекарло йо Шемарчу Асадан режимна, ткъа Штаташа – оппозицина. Ур-атталла Шемарчу бахрхошна гуманитаран гIо дIакхачорхьама тIемаш совцо а аьтто ца баьлла агIонийн.


Bellingcat: Хангошвили вийнарг гIуллакх деш хилла ФСБ-н лерринчу тобанехь\nГIуран-бутт 07, 2019\nГуьржийчоьнан махкахо Хангошвили Зелимха верна бехкевина Германехь лаьцна волу гIазакхий хилла хьалха Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) "Вымпел" цIе лелочу лерринчу тобанан декъашхо. Цул хьалха, хIинцале а хууш долу Москвара совдегар вер воцург, кхин а цхьа стаг вуьйш дакъалаьцна а хилла цо, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nЦуьнах лаьцна дуьйцуш ду, талламхошна Красиков Вадим санна вевзина волчу цу стагах лаьцна Bellingcat-о а, Der Spiegel-а а, Оьрсийчуьрчу The Insider сайто а бечу талламан 2-чу декъехь.\nГерманехь, Соколов Вадим цIарца документаш а долуш, лаьцна Красиков хьалха Москвахь совдегар верна лоьхуш хилла хиларх лаьцна дуьйцуш дара талламан 1-чу декъехь. ШолгIачу декъехь дуьйцуш ду 2007-чу шарахь Карелерчу Костамукша гIалахь совдегар Козлов Юрий вуьйш цо дакъалаьцна хиларх.\nЦу гIуллакхехула иза шеко йолчу нахана юкъахь хиларх лаьцна хаам хIинца дIабаьккхина бу базера. И стаг лехаме велла вара. Цу гIуллакхехула кхин а шина стагана Ивановна а, Фоменкона а кхел йира 2012-чу шарахь. Уьш кхуьа а (Красиков а, Иванов а, Фоменко а) хьалха хилла ФСБ-н "Вымпел" лерринчу тобанан декъашхо ву.\nТалламехь дийцарехь, Козлов вер хьокъехь кхелан процесс сацийна хиллера, ткъа 2015-чу шарахь Мангалан-баттахь Красиков дIаваьккхира Интерполан а, Оьрсийчоьнан федералан а лехаме беллачу зуламхойн тептарна юкъара. Цул тIаьхьа дукха хан ялале цунна паспорт делира Соколовн цIарах.\nТалламехь чIагIдеш ду лерринчу сервисаша лаьцна хиллачух тера ду Красиков мехах адамаш дайархо санна. Дийцарехь, цу тайпа схема лелийнера кхушара бIаьста Украинехь тIеман талламан сервисан эпсар вен гIоьртина Комаричев Алексей адамаш дайархо санна балха оьцуш а.\nКиеве иза веанера, Ломако Андрей цIарца кехаташ а долуш. Иккхинчу бомбано цуьнан ши а куьг дIадаьккхира, амма иза дийна висира. Хьалха и стаг хиллера Оьрсийчоьнан федералан нарокотишна Iуналла дечу сервисан (ФСКН) белхахо. ЧIагIдеш ду Киевехь цо кхочуш деш хиллера бохуш Оьрсийчоьнан тIеман талламан сервисо шена тIедиллина декхар.\nBellingcat-о а, Der Spiegel-а а, Оьрсийчуьрчу The Insider сайто а дIахьочу талламехь далош кхин цхьа масал а ду.\n2015-чу шарахь Донбассерчу тIамехь дакъалацаран криминалан зеделларг долу Оьрсийчоьнан махкахо Смородинов Олег, дийцарехь, шайн тӀедиллар кхочушдан, балха а эцна, Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша дIахьажийнера Украинерчу Ровно гIала. Цигахь цо эпсар вийра.\nТIаьхьо Украинехь лецира иза. Цунах лаьцна 2019-чу шарахь яздира The New York Times газето. Дийцарехь, цу стагехь карийнера, байа безаш болчу нехан 6 цIе тIехь йолу кехат. Уьш бара 2008-чу шарахь Оьрсийчоьнца конфликт иккхинчу хенахь гуьржийн армин хьехамчаш, Берлинехь вийна Хангошвили санна.\nBellingcat-о бинчу талламо чIагIдарехь, Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша, зуламхойх пайда оьцу 2008-чу шарахь Гуьржийчохь Оьрсийчоьнна дуьхьал тIом бинчу нахана дӀадоькхуш.


www.islamannur.org - Хьан дог муьлхарг ду?\nХьан дог муьлхарг ду?\nХастам бу цхьана АллахIана! Къинхетам а, маршо а хуьлда шел тIаьхьа кхин пайхамар хин воцучунна.\nБоккъалаъ, дог Iамалийн пхьегIа ю. Дог лоруш ду – дегIан куьйгалхо, палан хIотториг, хьаькам.\nIилманан, хааран, кхетаман хьост ду и. Цуьнгахула хIора лайна вевза шен Дела, шена доладийриг, евза Цуьнан цIераш а, Цуьнан сипаташ а. Цуьнгахула ойла йо цо Делан аятийн а, дуьненан Iаламатийн а.\nДог тIехуу дийнат ду, оцу тIехь эхарта боьду некъ хадош долу. Делан хьажар цига хир долуш ду, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ма аллара:\n«Боккъалаъ, АллахI хьежац шун догIмашка а, шун куьцашка а. И хьожу шун дегнашка» (Муслим).\nЦундела, дог тодалар, цIена хилар, нисдалар массо дикачу хIуманан корта лоруш бу дуьненахь а, эхартахь а, массо ирсан бахьана лоруш а ду. Иштта дог дохар а, и дакъадалар а ду массо вочу хIуманан корта а, хIаллакъхиларан бахьана а лоруш.\nДог дегIах тера ду. ДегI санна толо и, цомгаш хуьлу и, мацло и, дуза а дузу и, ирсе а хуьлу и, дакъаза а долу и, тIедоьхна а хуьла и, дерзина а дуьссу и. И дагара дина дерриге дагна гонаха долучу, цунна тIе Iаткъам бечу хьелийн тайпанашка хьаьжжина хуьлуш ду.\nЦундела дегнаш кхаа тайпанара ду:\nХьалхарниг: цIена дог ду, ткъа иза – шена чохь иман чIагIделларг ду. АллахI а, Цуьнан элча а везарца дуьзнарг ду. АллахIан омрина а, Цо биначу бехкамна а дуьхьал нислучу массо дегIан лаамех а, Цуьнгарчу хаамашца цхьана ца йогIучу массо шеконех а кIелхьара даьлларг ду. Къематдийнахь хьалхавер вац ишттачу цIеначу дагца АллахIана хьалха веънарг бен. АллахIа (Лекха ву И) ма аллара: «Я хьоло а, я кIентарша а цхьаннена цхьа пайда бен боцучу оцу дийнахь, бехдазачу (цIеначу) дагца АллахIана хьалха хIоьттина воцучунна».\nШолгIаниг: делла дог ду. Лакхахь дийциначу дагна нисса бIостанехьа дерг ду и, шена чохь дахар доцу дог ду ишттаниг. Цундела и дог долучуна шен Дела а ца вевза, Цуьнан омрица а, Цунна ма деззара а, И реза волучу кепара а лолла ца до цо Цунна. Цул совнаха, цо лоьху шен дегIан лаамаш а, марзонаш а кхочушъяр. Шен дегIо доьхучунна муьтIахь ву иза, цуьнга ладоьгIна ву иза, бIаьрзе ву иза – тиларан новкъахь дIасаветталуш. Шена цхьаъ вахча а, ша цхьанна оьгIазвахча а - шен дегIан лааман дуьхьа до цо и. Цхьанна цхьаъ ялар а, цаялар а шен дегIан лаамах дозуш хуьлу цуьнан. Шен дегIан лаамаша доьхург дар - хьалхара а, коьрта а ду цуьнан, ша кхоьллина а, шен долу деш а волучу шен Элано шегара лоьхург дарал а.\nКхоалагIаниг: цомгаш дог ду, ткъа иза – шеконаша а, дегIан лаамаша а карадерзийнарг ду, цара биначу Iаткъамо АллахI а, Цуьнан элча а везарна тIера даьккхинарг а ду. И бахьанехь цомгаш а хилла, талха а телхина дIаьхIоьттина и. Иштта долучу дагчохь цхьаьна гулло дахар а, цамгар а. Оцу шиннах сов даьллачуьнан йийсаре доьду и. Нагахь цамгар сов ялахь - деллачу деганийн могIаре хIутту и, нагахь уьнахцIоналла сов ялахь - цIеначу дегнийн могIаре хIутту и.\nДог дакъадаларан а, къиза, буьрса даларан а бахьанаш:\n- АллахIана муьтIахь хиларна гена далар, Цунна Iеса хилар.\n- Дуьне дезар а, и дезарна тIехь сутара хилар а, дехха сатийсаршка валар а.\n- Эхарт а, цигара зовкхе ниIматаш а дицдар.\n- Дог талхочу синкъерамашка верзар (дог талхораш пхи хIума ду: тIех тIекере хилар, пайден боцу харц сатийсамаш, АллахI воцучух вазар, хIума дукха яар, дукха наб яр).\n- Далла муьтIахь хиларшкахь мало яр, уьш тIаламаза дитар.\n- АллахIан аятех, ваIданех, хьебечу кхерамех асар а, Iаткъам а цахилар.\n- ХIуманна гIайгIа (бала) цахилар, ткъа иза - хIаллакдеш лазар а, кхераме цамгар а ю.\n- Вочу накъосташца доттагIалла лелор, телхиначу хьелашкахь а, бохамечу меттигашкахь а хиъна Iар.\n- Валар а, валаран халонаш а, каш а, кошан къаьхьа къематаш а дицдар.\nДакъаделлачу, къиза даьллачу деган дарба:\n- Сийлахь-Веза АллахI хьехор а, хаддаза гечдар дехар а.\n- КъурIанан аятех кхета гIортар а, Цуьнан ваIдин, кхерам хьебаран, омрин, дехкаран ойла яр а.\n- Эхарт дагадаийтар а, къематдийнан, цуьнан къематечу хьелийн, Iадочу кхерамийн, ялсаманин, жоьжагIатин ойланаш яр а.\n- Ша валар, ша лелочух кхиар, шен чот яр, ша лелочуьнан хьесап дар.\n- Вочу накъостех ветвалар дитар, дикачу нахаца охьахийшарна тIехь сутара хилар.\nАллахIа къинхетам а, маршо а йолда вайн пайхамарах Мухьаммадах, цуьнан доьзалах, цуьнан асхьабех.\nIабдул-Iазиз бин Мухьаммад ат-ТIарийф


Гдз нохчийн мотт 2 класс солтаханов | Решебник По Чеченскому Языку 4 Класс Солтаханов. 2019-06-18\nГдз нохчийн мотт 2 класс солтаханов. Решебник По Чеченскому Языку 4 Класс Солтаханов Эдилов 2019-06-18\nГдз нохчийн мотт 2 класс солтаханов Rating: 5,6/10 1645 reviews\nБилгалдаьхначу дешнашна тIера цIердешнашна хаттарш хIиттаде. Лексикология и лексикография: Избранные труды. Берашна ц1ердешнийн дожар къасто 1амор Билгалбаьхна кхиамаш : берашна хуур ду ц1ердешнаш дожаршца хийцалуш хилар. Гдз чеченский язык 4 класс солтаханов э х солтаханов и э эдилов Подробные решения и гдз. Кхоъ -охьата1а, Диъ - хьалата1а. Планан кхоъ дакъа ду -Муха долор ду х1ора дакъа? Дийца, уьш муьлхачу дожарехь ду а, иза шуна муха хиира а. Йоккхачу кетарх а хьаьрчина, чен цIевна тIехь агIорваьлла Iуьллура Ахьмад.\nРешебник нохчийн мотт 2 класс Я уверена, что все это время, пока я здесь, я не просто готовилась к экзаменам, но и получала знания, необходимые для каждого человека. Об исконной лексике ингушского языка. Берашна девзар ду ламе билгалдешнин, лаамзачеран хаттарш довза. Планан кхоъ дакъа ду -Муха долор ду х1ора дакъа? Дийца, оцу предложенешкахь подлежащи цIерниг дожарехь хIунда ду. Маршалла ду шуьга, хьоме дешархой! Базисни дешаран планан 3- чу варианто Литературни ешарна луш йолчу таронашца нисъеш Литературни ешар - юьхьанцарчу классийн предметашна юккъехь коьртачарах цхьаъ ю.\nХандешан маь1на , хаттарш довзийтар. Предложенеш къастийна яц -Хьанах лаьцна ду дийцар? Цара муьлхачу хаттарна жоп ло? Салманна шен болх дика хаьа. В применении к одному слову для него будет найдено до трёх синонимов. Цкъа аракхевдий, цхьанхьахь, тIаккха дIакхевдий, вукхузхьахь шен тамашийна башха суьрташ дохкура говзанчас. Предложенеш -Стенах лаьцна дуьйцур ду вай тахана? Iинцца сейчас же; дита оставить, дитта стирать. Тема: «элп Ъ- къасторан хьаьрк».\nУчебник Чеченского Языка 4 Класс Автор Солтаханов\nДешан чаккхенгахь -Чаккхенаш йоцуш деша и дешнийн цхьанакхетарш. Сатосуш гIотанашна хьалхарчу кегийрачу Iаьмнаш тIе буткъа ша озийра. Юхахьаьжча, цунна гира шена тIехьа къегаш тIадамаш. Царна муьлха хаттар хIотто мегар дара? Дийцар xIoттoш цкъа хьалха Iаьнах а, лайх лаьцна а, хих лаьцна а, Iай дитташ муха хуьлу а дуьйцуш йолу предложенеш хIиттае. Татол дош хийца деза -Д1аеша хьалхара предложении. Ши йоI Ши йоI хьуьнах кхораш баха яхара.\nРучканаш, тертадаш, книжканаш -Уьш х1ун ю? Хьанах лаьцна хир ю предложении? Нохчийн мотт Тема : диктант «Хьайбанаш» 1алашо: кхасторан хаьркаш язъяран бакъонех кхетар таллар, къасторан хьаьркаш йолу дешнаш нийса ала а , яздан а хаар таллар. Текст ешарца цхьа керла хIума хаа тарло. Зевне а, къора а мукъаза аьзнаш 2 64-65 Мукъаза аз а, элп а ъ 2 суьрташ Чтение, рисование 66-67 Талламан схьаяз-дар. Буткъачу шан пардоно, кIелхIоттийна цхьа а ког а боцуш, цхьа тамашийна тIай тиллинера доьдучу хина. Муьлха цIердешнаш доккхачу элпаца яздо? Б1аьсте -Иза муьлха меже ю? Цара карара хан билгалйо -Муьлха дешнаш далийна аша шолг1ачу тобане? Чимаш -Коьртачу дашана т1ера д1а хаттар ло дозуш долчу дашна. Уьш дика бераш ду -Х1ун йо 1ежех? Ишколе со воккхахволчу вешица воьду. Берашна 1емар ду учебникаца болх бан.\nДоца шеконан аз Г-ний, К-ний хьалха делахь элп И яздо 4. Лайн карчолгаш, тхоьга санна, яккхий ца ялора цаьрга. К генезису образования фамилий в некоторых языках Кавказа. Керла тема кхин д1а а хьехар. Цу г1айгачу суьтехь гуш ю шира б1ов. Дар тайп-тайпанчу хенашкахь кхочушдина ду -Стенах лаьцна дуьйцур ду вай тахана? Берашна 1емар ду ц1ердешнийн дожарш къасто. Цуьнан т1ам бойнера -Х1ун дира бераша бух1анан к1орнина? Тосу , туху -Муьлхачу хаттарна жоп ло цо? Ваша, Адам, юрт, Шоьна, г1ала, Соьлжа, хи, Гумс, урам, А.\nДенош дахделла , буьйсанаш яцъелла -Х1ун эр дара берийн сада1арх? Дешт1аьхьенаш ц1ердешнех къастор 1с Дешт1аьхье ц1ердашах къастор Суьрте а хьожуш жима дийцар х1оттор 5. Хина тIай туьллуш диллинчу уьна тIехула дехьадолуш доллура жIаьла. Дийца, муьлхачу дешнех къаьстина язйина дештIаьхье, муьлхачу дешнашкахь цхьаьна а, къаьстина а язйина дешхьалхе. Хьехархочо д1агойт 178 аг1он т1ера сурт «Аьхке» -Шеран муьлха зама ю суьрта т1ехь гойтуш ерг? Бух1а дитта т1е еара -Х1ун дора бух1анша суьйранна? Цхьа хаам бечу я цхана х1уманах лаьцна дуьйцучу предложенех дийцаран предложении олу -Х1ун юллу цуьнан чаккхенга? Чеченский язык 3 класс Солтаханов Э. Урокаш кечйо , берашца ловзу , т1аккха д1а вуьжу -Муха к1ант ву Адам? Чаккхено дешнашна юкъахь уьйр латтор хаийтар.\nСаракаев Бераша Вахас дийрриг до 5. Предложени доккхачу элпаца йолайо, чаккхенгахь т1адам буьллу -Схьайийца бакъо. Маса, чехка, сиха, воккха, къена, йовха, мела. Задачі на планування дій — 140. Бераш Учебник иза доллучу халкъан хьал ду. Карачу хенан хандешан маь1на , хаттарш довзийтар.


Европерчу шен кIантана гIо дан гIоьртинчу нанас гечдар дехна\nФранцехь вехачу шен кIантана гIодархьама, нохчийн полисхоша йиттинера цунна аьлла, лоьрашкара кехат-тоьшалла дIакхачо гIоьртина ТIехьа-Мартанан яхархо Вадаева Кхокха, чIагIдо махкарчу "Грозный" телеканалан белхахоша. Республикан Iедалшна хьалха гечдар дехна ша зудчо а, цуьнан гергарчара а.\nШинаридийнахь меттигерчу телехьожийлан эфирехь сюжет гайтира, 2016-чу шарахь дуьйнна Францехь вехачу шайн кIантана лоьрашкара даьккхина харц тоьшалла дIакхачо гIортарх цуьнан гергарнаш. Юкъарчу хIусамчохь вехачу шен кIентан Iер-дахаран хьелаш тодархьама оьшуш дара и документ, яздо "Кавказский узел" агенталло.\n"Нагахь и кехат цуьнга дIакхаьчнехь, гIуллакхаш дIанислур дара цуьнан. Ойла а ца еш динера ас иза, цунна гIоле хир ду моьттуш. Айса динарг нийса доцийла хаьа суна. Дохкояьлла", - аьлла Кхокхас.\nНохчийчуьра ара а даккхале, схьадаьккхина зудчуьнгара документ. Харц тоьшалла кечдинарш лоьху полицино. Вадаеван гергарчара чIагIдо, шайна хууш дацара цо лелочу "аферех" аьлла. "ЮьхьIаьржа ву со шуна хьалха. Суна цунах хууш дацара", - аьлла, билгалдаьккхина йоьдучу эфирехь зудчун гергарчу Авлургиев Халида.\nШайна тховкIело ялийтархьама, "Даймахкахь шаьш хьоьгучу баланех лаьцна, туьйранаш кхуллу цхьаболчу Нохчийчуьра Европе дIабахначу наха, шаьш ЛГБТ-н векалш ду бохурш а бу царлахь", дуьйцу сюжетан авторша.


Оьрсийчуьра авиадиспетчерш бехке бо Полшано\nОхан-бутт 10, 2015\n5 шо хьалха оьрсийн Смоленск гIалина герга кхочуш, Северный аэродромехь, иккхинчу кеманчохь кхелхина шайн Iедалан дай дагалоцуш ю Полша. Президент Качински Лех, цуьнан зуда, мехкан банкан куьйгалхо, лаккхара инарлаш декъахь а болуш, 96 стаг велира хIетахьлерчу бохамехь. Советийн леринчу ницкъаша Катынехь байинчу полшахой-эпсарийн сийдан боьлхуш хиллера хIетахь белла Iедалхой. Бохаман бахьана толлуш ю Полша хIинца а.\nШи кIира хьалха Полшин прокурораша дIахьедира, шаьш дагахь бу Оьрсийчуьрчу шина авиадиспетчерна духьал бехктакхам кхайкхо, аьлла. Цара дийцарехь, кема охьадуссуш ма-оьшшу терго ца йина диспетчерша. Шек бу тергамчаш, Украинера конфликт бахьанехь шена критика ечу Полшин кара Оьрсийчоьно шен диспетчерш лур бу бохучух.


Инфоурок › Сайты учителей › Исакова Бирлант Наврдиновна › Блог ›"НАНА" (Мамакаев Мохьмад)\nИсакова Бирлант Наврдиновна 3 месяца назад\nСан нана, хьо хасто дош суна дисна дац; Лерина уьш лахьош, хьо хесто поэт ву. Хьан т1ома к1елхьара хеназа яьккхина, Орцаха хьо йоьхуш, хийла йо1 йоьлхуш ю. Ц1еххьана хьох ваьлла, хьо гаре сатуьйсуш, Хьомсарчу хьан к1анта хьо хестош къурдаш бо. Меженаш шелъелла, т1аьххьар а сатуьйсуш, Биллинчохь сецна б1аьрг хьан сибте хьаьжна бу… Дагна вас оьккхуьйтуш, баьккхинчу когана Ма билла суна бехк, со тахна къера ву… Хьомсара сан нана, бовхачу хьан некхехь Стигларчу седане дуьххьара хьаьжна со. Пхьор доцуш хьуо тийжаш, кортали бовха т1ам Сан дег1ах хьерчабеш, ахь хала кхии со. К1ант кхиъна айелла, дог дуьзна йоккхаеш, Ирс кхаьчна, къуонъелла, ахь новкъа ваьккхи со. Суьйранна малх бузуш, со гаре сатуьйсуш, Рег1аца б1аьрг бетташ, г1айг1ано къежйи хьо. Ас халахиэтийтарх сан дагна вас ца еш, Ахь, нана, собарца бохамах ларви со. Дош говза дерина, лерина со хьовзарх, Гой хьуна, сан нана,- ас ала дисна дац. Г1ел ца луш, хьан сий деш, сайн дагца хьо кхобуш, Къежвалар бн доцург сан дисна рицкъа дац. Ас тахна ойланца к1инт1ера хьо яллал Сайе дагна ницкъ бинехь, сол ирсе дерг кхиъна вац. (1940 ш)


"Германин Iедало тешнабехк бина тхуна..."\nГерманехь тховкIело ехна ГераевгIеран доьзал хIора дийнахь а шайна Полше депортаци ярна кхерамца беха. Масех бутт хьалха пхеа берах а, дех-ненах лаьтта и доьзал цкъа хьалха Беларуссе а, цул тIаьхьа эзарнаш кхи болу махкахой санна, Полше дехьа а бевлла, цигара юха Германе кхаьчнера, шайна политикан тховкIело еха.\nБакъду, кIиранашкахь бахбелла, дуккхаъчу халонашца а, харжашца а, кхерамашца а цхьаьнабоьзна хилла болу немцойн махка некъ синтемца бирзина олийла дац.\nХIунда аьлча, Евробертан хIора а пачхьалкхо цхьа барт хилла 2003-чу шарахь тIеэцна болу Дублин-2, цул тIаьхьа 20I3-чу шарахь керла хIумнаш тIе а яздина, тIеэцна Дублин-3 сацамаш бахьана долуш, ГераевгIеран доьзал, кхиберш массо а Евробертана юккъе йогIучу пачхьалкхашкахь тховкIело лоьхуш берш санна, шаьш дуьххьара коглевзинчу махкахь тховкIело еха а, и тховкIело шаьш ехначу махкахь саца а безаш бу.\nГераевгIеран доьзалан хьал кхин а чолхе ду, хIунда аьлча, цу доьзалехь пхи жима бер ду, ткъа доьзалан да политикан бахьанашца махках вала дезна ву. Цо, Гераев Беслана, ша иштта дийцира Маршо Радиога шайгара хьал.\nГераев: „Пхи бер, хIусамнаний ду тхо кхузахь. Кхо бутт кхаьчна тхо кхузахь долу. ХIинца негативе сацам баийтина тхуна, тхо Полше юха даха деза боху. Тхоьга ши кIира ду бехира, апелляцин латкъам бан делла, амма ас оьрсийн мотт хуучунна цхьанна тIе а даьхьна и кехаташ гайтича, цу тIехь кIира бен хан яц елларг элира соьга.\nТешанбехк бина тхуна. Тхо Полше дIаюха дахийтахь, цигахь лагере чу а доьхкина, цу чохь дахкор ду. Цу чохь шо даьккхинарш а бу. ТкъаДаймахка юхаваха сан аьтто бац, со Iедалца проблемаш йолуш ву, дIа а вигина, етта а йиттина суна.\nЦкъачунна кхузахь Iе боху соьга. Дийцарехь, кхузахь Iуьйранна сахуьлучу хенахь чу а лелхий, Полше дIахьежош хIума ду».\nДублин 2, Дублин -3 низамаш Евроберто тIеэцар бале даьлла хIинцале а иттанаш эзарнаш нохчашна, Беларусехула Полше ца бахча Европе кхача кхин некъ боцуш бисинчу.\nТкъа цул тIаьхьа «хирг дIа хир» олий, Полшехь шаьш цабевлла тховкIело ехнехь а, делахь а кхин дIа Европин кIоргене, уггаре а хьалха Германе а, Австре а дIаоьхуш болчу.\nБеттанаш дIадовлу наггахь цу хенан гIуллакх теллина уьш шозлагIа тIебиссинчу мехкан Iедалхой бовлале. Нисло иштта цхьаццаберш шерашкахь кхерамехь Iен безаш а.\nЦу хенахь доьзалшкара бераш дIадулу керлачу меттехь, царна мотт Iема, ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а дIатарло уьш, керла доттIагIий, уьйраш а кхоллалой.\nХIетте а, цхьана дийнахь Iедалан белхахой чу а лелхий, нуьцкъах шаьш схьабаьхкинчу Полше дIахьовсабо. Нагахь санна и нах шен хенахь Iедалан сацамна дуьхьал аппеляци ян ца кхиънехь, я къайлабевлла, иллегалечу хьолехь хан йоккхуш бацахь.\nГераевгIеран хьал хьалхарниг ду – уьш Полше юхабахийтарх болчу сацамна дуьхьал латкъам а бина, жимма хан дIаозон таро пайда ца оьцуш йисина церан, Iедалан гочдархоша кIира ханна метта ши кIира ду апелляци ян дисинарг а аьлла, и доьзал мел а паргIат лелла хиларна.\nМуьлхачу а мIаьргонехь чулилхина, бераш а кхерош, Полше дIахьажон мегаш бу уьш. Царел хьалха бIеннашкахь кхи болу нохчийн доьзалш санна.


Стенна оьшу Кадыровн тобанашна Европа?\nЗазадоккху-бутт 13, 2018\nДугузаев Тимур, спортхо, Гамбургерчу Terek Box Event клубан хьалханча.\nГерманин, Австрин прессехь кест-кеста буьйцу нохчий. Я Малхбалерчу тIеман декъашхой санна, я динчу цхьана зуламца дузий.\nЕвропера нохчийн диаспора кху 18 шарахь ца хеддаш юзу керла тIеоьхучу мухIажирша. Атта дац "сехьабевллачийн" терахь карон а – масала, Францехь я Германехь иммиграцин урхаллаша тидамза дуьту тховкIело йоьхуш веъначу мухIажиран къам.\nНохчийн центрша гойту терахьаш юьхьаръэцча, ала тарло Европерчу мехкашкахь беха нохчий 200-300 эзарне кхочу.\nУггаре дукха диаспораш ю Францехь (60 эзар стаге кхоччуш), Германехь (40 эзар гергга), Австрехь (30 эзар), Белгехь (20 эзар), Норвегехь (15 эзар), иштта дIа кхечу пачхьалкхашкахь а.\nХан хене мел йолу, наха тховкIело йоьху бахьанаш хьовха хийцаделла ца Iа, шаьш диаспораш а ю хийцалуш. 2000-чу шерийн юьххьехь Нохчийчуьра уьдурш бухарчу кремлхоша хьийзабен Ичкерин агIончаш хиллехь, хIинца уьдурш, докккхачу декъанна, гуманитаран проблемаша садукъдина, баха аьтто лоьху нах хуьлу.\nЕвропехь, цкъа цигахь, тIаккха кхузахь, санкцийн тептаршка бохуш хаало цхьаццаболу Кадыровн гонера нах. Оцу могIара баха болийна, Европехь карьера а йолийна, Соьлж-ГIала, цигарчу"Ахмат" клубе, дIабахна спортхой.\nИ проблема юха а айина немцойн прессо.\n"Низам талхочийн могIарш бузаш бу Къилбаседа Кавказерчу тобанаша, къаьсттина нохчех болчу декъашхоша", – дIахьедина Германин бехктакхаман полицин куьйгалхочо Нагел Михаэла.\nКриминал чIагIъялале цо шайн Iедал кхойкху махкара ситуаци долаэца.\nНизамхоша билгалдоккху Германехь даиманенна баха баьхкинчу нохчех лаьтта цхьайолу тобанаш Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца уьйрехь хилар а, цо ахча луш латтош хилар а.\nКадыров куьг Европе кхевдаш хилар хьахочохь немцойн прессо массарел хьалха йоккху цIе ю Дугазаев Тимуран. Европан чемпион-латархо (2011-чу шеран титул) веха Гамбургехь, политика лелайо цигахь шена тIе регистраци йинчу "Terek Box Event" цIе йолчу спортан клубехула.\nДугазаев Тимур Кадыров Рамзанца\nИ тайпа клубаш массийтта яра Европехь, цхьаерш дIакъевлина ю кху ханна. Францехь, масала, Оьрсийчоьнан векалтехула "кадыровхой" тоба тIечIагIъян гIоьртира цигахь веха Таипов Адам. Цунах гIуллакх ца хилла. Амма аьтто баьлла Chechen Alliance ATF центр тIечIагIъян – културан центр. Бакъду, дIасахаьттича, Маршо Радиона ца хааделира Ле Манс гIалахь вехачу Таипов Адама меттигерчу нохчех доладеш.\nАвстрера нохчий шегахьа баха кхин а кIезиг таро ю Кадыровн – цигарчу мухIажирашца алсамо еха нохчийн къоман маршонан идея. Кадыровн векалш политикан тIегIанара биссийра нохчаша-австрихоша Венехь нохчо Исраилов Iумар вийначул тIаьхьа. Нахана тIехь Iазап латторах тоьшаллаш а деш, Кадыров кхеле озор доьхуш лела Исраилов вийра 2009 шарахь.\nМаршо Радиоца зIе кхобучу Европерчу нохчаша дукха хьолехь хоуьйту шайна даймахкара режим товш йоцийла. Амма оцу нахах дукхахберш децIа боьлхуш а, богIуш а лела – цундела ларло Кадыровна а, цуьнан гонна а критика ярх.\nФранцерчу, Германерчу, Австрерчу, Норвегерчу, Данерчу, Белгерчу, Полшерчу, Британерчу нохчашна хазахета - цара Маршо Радиога дийцарехь – Европерчу мехкаша меттигера криминал кагъеш. Амма низамхоша, гIалат а буьйлуш, бехк-гунахь доцу нах "Кадыровн Нохчийчу" дIахьийсор а ца тов царна.


Товбеца-бутт 12, 2014\nНохчийчоь - Яздархо Бексултанов Муса\nНохчийн литературе тоьлла хазна доьхьуш веъначу яздархочун Бексултановн Мусан 60 дузар даздина махкахь. Къона, шовкъе ойла гIаттош, къоман уггаре къаргера гIиллакхаш марздеш, иштта замано кхачийна сакхташ къахьдеш ю Мусан кхолларалла.\nЭзар исс бIе дезткъалгIачу шерашкахь, исбаьхьа литературан цхьаьнакхетараллин «Пхьарматан» «бенара» схьаваьллачех цхьаъ ву халкъан яздархо Бексултанов Муса. Наггахь, шеран юьххьехь, хIан-хIа, кхаа-деа шеран юьххьехь цкъа бен гуш воцу дела ду а хаац, суна Муса даима а къона го: хьалхьаькхна месаш, куро-о болар, дуьненан къайленах кхиъначу хьекъалде санна хьажар.\n…Теша хала ду цуьнан 60 шо кхаьчна аьлча. «Хуьлийла а дац иза!»- ир-кара хIутту са. «Муха Бексултанов Мусан 60 шо? Селхана ма ду цо хазделлачу адаме хастаме дешнаш баьхна!»-хаттаре, кхетаман цхьа са къагош, леста синхаам. Амма дахаро а хьоьху шен бакъ. Цуьнан тептарш листа воьлча кхетало, "дуьйцучух уьш дIа а ца кхеташ, яздан мехкарша волийна" Муса.\nМа-дарра аьлчи шен турпалхойх тера ду цуьнан шен «дагардийцар» а. «Я хьан тухур буьйсанна хьан неI…» жарги юьххьехь цо йина ойланаш карлайоху ас.\nШа иттаннаш, бIеннаш дийцаршкахь кхоьллина, шалхо йоцчу турпалхойн вастех тера, церан дог-цIеналлех йозаелла ю цуьнан хIорш а:\n«БерхIиттара ваьлча дуьйна схьа тIехьийцзаш йоI а хилла, цаьрца бен са а ца Iехаделла, зама цара а йицйина», «Лам баккхар коьрта ца хетта, цига беш болу некъ бен…», «Къеллин чам а бевзина…», «Уггар коьрта къонах лору, дуьне кхин дош а ца хетта, ирс хIун ду а ца кхиъна», «Маца лийр ву а ца тидина- Iожална цхьа а тIаьхьа ца вуьсу,-дуьненан даьхнел дукха сайх дика дош-м дезнера суна», «Яздо бохуш, хан яйина, цхьа дийцар а ца нисделла…» и кх. дIа а.\nЦу кепара цуьнан ша-шен вийцарца, цуьнан аларшца , жим-жима гуш, схьаго, хаало, цуьнан турпалхой-къонахий, церан доьналлин аматаш, шатайпаналла, бIешерийн кIоргенера схьайогIу церан нохчалла.\nБексултанов Муса хеста а, цуьнан кхоллараллин хьакъдоцуш лакхара мах хадо а, цунах воьзна цахиларна сан е а хьашто яц. Делахь а дерг ду ала деза. Нохчийн исбаьхьаллин литературехь тахана дукха бац цо санна, шен турпалхошкахь Нохчалла, Къонахалла, Оьздангалла, Доьналла, Стогалла, Куралла ишта кхин дIа а вайнаха еза а, мехала а мел лерина синмехаллаш йийцина а, гайтина а. Гайтина дешархо теша а веш, жимма а бала кхочург шен ворхIе дайн гIиллакх-амалех воккха а вевеш.\nОцу Бексултанов Мусан 60 шо кхачар билгалдаьккхина-кх кху дкеношкахь Соьлжа-гIалахь, нохчийн Нурадилов Ханпашин цIарахчу Пачхьалкхан театрехь, декъалван баьхкина цхьа могIа министарш а, лераме хьеший-яздархой а, шайн лаамехь схьагулбелла могIарера бахархой-дешархой а болуш.\nЦигахь кIезиг ца хазийна довха дешнаш а, декъалварш а, «куьг бехкечунна» кхайкхийна деза совгIаташ а. Уьш хьахдар доцург царна кхин тIетовжар а ца деш, суна хIара ладугIийла дерзо лаьа цуьнан кхоллараллех дуьйцуш, Мусан дийцарш тIера цхьаболчу турпалхойн амалш карла а йохуш, церан стогаллин, адамаллин «чам» шуна бовзийта а гIуртуш.\nБексултанов Мусан дукха ирташ ю ахь дIайоьшучу хенахь хьуна дагна а, сина а гилгаш а дохуш, хьан кхетамна вуно дика, беркате тIеIаткъам а беш, кхаъ хуьлуш ешалуш, Мискъалзарратал шеко йоцуш цу могIарера ду хIара дийцарш а:» ТIаьхьенна дисна цIа», «ТоргIа»,»Iаьржа бIаьрг», «Къола», «Некълацар», «Буо», «Басмин коч» ишта кхин дIа а.\nДустарца аьлчи Бексултанов турпалхой хIора социйлехь цIерпошт тIера я машен –автобус тIера охьабуьссучу некъахойх тера, итт шо, 40 шо, я бIе шо хьалха,чIуг етташ кхихкинчу дахарехь лар юьтуш, дIаяханчу цIерпошт тIера, машен-ворданна тIера «охьабиссина», яздархочо вайн дуьхьа «юхаденбина», бовзийтина турпалхой бу.\nИшта охьавоьссина ву Муртазан ТоргIа а, цуьнан езар Баччал а. Цу масало таро ло яздархочу похIмех кхиа а, адамийн мах хадо амал –сибаташ цуьнан турпалхошлахь мел лераме хилла хаа а.\nШен езар ехачу юьртахь ловзаргахь хилла ТоргIа. хабар деъна ловзарна салташа го бина аьлла. Шена мотт тоьхнийла хиъна ТоргIийна. Тхамданан стоьла тIехь йогуш мехкадаьттан аьнгалин лампа хилла. ТоргIас мохь тоьхна: «И лампа яйа стаг вац те ловзаргахь?» Кхо кхозлагIа мохьтоьхча хьалагIаьттинчу Баччала лаьттах тоьхна йохийна лампа.\nЮха маьхьарий а, тоьпаш а, мехкарийн цIогIанаш а дIа а тийна кхин ласпа латийча, я ТоргIа а, я Баччал а ца карийна. Баччал ТоргIас ядийна цу буса. ТоргIас ша ядийна хьош, ТоргIига кхайкхира ша бохуш,дийцина Баччала. ша хьош верг ТоргIал вуйла а ца хууш.\nТоргIа вийначул тIаьхьа, ткъе цхьайтталгIачу дийнахь, мацалла елла Баччал, ялтех мотт ца тухуш.\nТоргIа тешнабехкаца лаца а лоций,вехка а воьхкий,Iедало дIало цуьнан дас а. вежарша а. Царех шекйолчу нанас: »Нана яла хьан делаI, мА чIогIа вовшахбеттало-кх хьан вежарий а, шичой а…лохха къамелаш до-кх цара.. Хьуна тешнабехк ба-м ца гIерта те уьш?\nИ аьлчи ТоргIас шен нана човхийна, ша хьайн ден цIа дIакхетор ю хьо олуш. Бакълена а ша лаца а лаьцна вихкича, шен дега Муртазе вистхилла ТоргIа:» Муртаз, Асхьабан некъий олуш, цхьа декъаза цIе яра вайн наха йоккхуш… И цIе йожий-кх аш вайн… Со-м аш дIавелча а, ца велча а хIумма а яцара».\nНохчийчоь- Яздархочун Бексултанов Мусан 60 шо кхачар даздеш, Соьлж-ГIала, Къман театр, 25Ман2014\nСтаг дIакхелхича яха юьсург цуьнан цIе хилар. И ойла- хьажам цIе сиз а хилла чекхйолуш ю Бексултановн кхоллараллех аьлчи харц хир дац. Иза къеггина хаало «Къола» а, «Буо» а, кхечу а дийцаршкахь а.\nТкъа «ТоргIа» дийцарх дерзош аьлчи, цхьа буьйса дIаяьлчи вуьйр волуш,ша набахтехь валлош цо гIаролхочуьнга доьху: «Деллахь,Пхьара, кхана охьавигча суна тоьпаш а тухур мА ю… Сан ма чIогIа гIуллакх дар-кх тховса цIахь хила везаш… Оцу хьайн говрана нуьйр тиллахь, хIара догIанаш дIа а дахий…. ДОш дош доцчу стеган,дуц дуй а бац хьуна, Пхьара. Ас дош дели-кх хьуна сахилале кхузахь хила,»- аьллера ТоргIас. Шен дош ца дохош,Iуьйранна схьакхаьчча ТоргIа.\nМусан шатайпа хIатI ду - къеггина, массо агIор шен турпалхой гайтина ца Iаш, цо дахаран кIуркIаманехь, цу турпалхочух ишта я вуьшта дозаделла, кхиарехь гойту ша халкъ а, и халкъ деха зама а.\nДика белахь а. вон белахь а цхьа дагахьбалламе, юххера беза-бевзарш санна дагалецамехь буьсу цуьнан турпалхой. Иштачех ву масех шарахь лазаро лаьцна меттахь Iуьллуш волу.»Къола» дийцар тIера Бахьарч а. ГIенах шен пис лулахочун Висхин и ваа коша еъна, тIерех декхаш лаьхьарчий а долуш , боьха хIума го бахьарчана. Шина шарахь меттара гIаьттина воцчу цунна, адамна дика дан лааро ницкъ ло орцах вала, амма дукха хан ялале иза Iожало лоцу.\n«Воккха стаг цхьанхьа генна айавелла,хахкавелла, цкъа охьа ца кхочуш, цхьана геннарчу бухбацаре вахара.» Ишта яздо авторо гIорасиз Бахьарч охьавожарх. Шен майра меттахь ца карийна Iадийна араиккхинчу зудчуьнга Жоврате мохь оьху:» Вала ца везарг вала хьан! Хьо хIун дан гIерта суна? Ас хьан мила вийнера! Нахе хIун доладайта гIерта хьо суна! Соьгара хIун гучудаьллера хьуна ва, Бахьарч Хьан вала аьлчи хьайн вала цавезарг! Жоврата айвина, мара а воьллина, йоьлхуш, тийжаш, бехкаш дохуш чуваьхьира шатIулг санна волу Бахьарч.\nИза а бу яздархочун кхиам- цкъадолчунна хетало цо цунна дов до,хьайн вала цавезарг вала хьан бохуш. Ма-дарра аьлчи иза цуо ша-шена деш дов ду. Стенна аьлчи Бахьарчан вала цавезарг уггар хьалха ша Жоврат ю. Лакхахь хьахаделла мА хиллара цу дийцарехь а ю билгалйоккхуш ойла.- стаг велча яха юьсург цIе хилар а.и цIе ларьяр Iаламат мехала хIума хилар а.\nКъаьстина ала догIу Бексултанов матах. Цуьнан цхьаццадолу дийцар ледара хета а тарло, амма мотт.цуо санна и бацош яздархой нохчашлахь дукха бац.\nБексултанов Мусан коьрта тема - Къоман яхь, юьхь


Псковерчу десантхошна тIелатар кхелехь къастош теш гучуваьккхина аьшпаш боттарна\nНохчийчоь - Шуьйтара лаьмнаш, 2000 шо. Видеон скриншот\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдуш Улус-Кертана гергахь Псковерчу десантхошна тIелатар дарна бехке вечу Дудиев Нажмуддинан а, Донашев ИбраьхIиман а адвокаташа гучубахна теш ву аьлла бехктакхаман гIуллакхна юкъаозийначу Малофев Александран аьшпаш. Цунах лаьцна яздо "Кавказский узело".\nДечкен-беттан 13-хь Къилбан гонан тIеман кхело дIадаьхьира Донашевн а, Дудиевн а гIуллакх къастор. Цу шина стагана бехке дуьллуш ду бандитизм лелор а, тIеман гIаттамехь дакъалацар а, Оьрсийчоьнан тIемангIуллаккхой байа гIортар а. Оцу дешнашца дуьйцуш Iедал ду Оьрсийчохь Нохчийн Республике тIамца чудаьхкинчу Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал нохчаша тIом бар.\n2000 шо. Улус-Керт. "Лакхе 776.0 "\nСуьдан кхеташонехь видеозIенехула прокуроро левира нохчийн тIемалошкахьара тIом бина аьлла чувоьллина ву бохуш волу Малофеев цIе йолу стаг. Цо дийцира 2000-чу шарахь Чиллан-баттахь а, Зазан-баттахь а ша дакъалоцуш вара федералан ницкъийн а, тIемалой а тасадаларшкахь, бохуш. Цо чIагIдарехь Псковерчу десантхошна дуьхьал лаьтташ ши тIеман тоба яра, хIоранна а юкъахь 150 тIемалой а волуш.\nМалофеевс дIахьедира шена Нохчийчохь шозза гира Дудиев а, Донашев а аьлла: дуьххьара тIемалой кечбечу лагерехь а, ткъа шолгIа - оьрсийн тIемангIуллакххошца тIематасадалар дIадоладалале а.\n"Цаьргахь яра гранаташ кхуьйсу гIирс болу автоматаш. Том боьдуш сайна гонаха хуьлучуьнга бIаьрг тухуш а гира суна и шиъ", - дийцира Малофеевс.\nДонашев ИбраьхIиман адвокато Гатаев Шамила шен агIор дIахьедар дира, тешо харц тоьшаллаш дина хиларх лаьцна. Цо дехар дира бехктакхаман гIуллакхан материалашна юкъатохахьара аьлла, 2000-чу шарахь Мархьокху-беттан 17-чу шарахь Керчан кIоштан кхело бинчу сацаман копи.\nЦу сацамца а догIуш, Малофеев 2000-чу шарахь Чиллан-баттахь а, Зазан-баттахь а вуно генахь хилла тIом боьдучу меттигана. "Иза котамаш лечкъош хилла Керчехь бехачу мискачу нехан", - элира адвокато. Цул сов, Малофеевн психологин портрето а гойту цо цхьана а тIеман тасадаларшкахь дакъа лаьцна цахилар, бохуш вара иза.\nСоьлж-ГIалара ши вахархо Дудиев а, Донашев а лецира 2018-чу шарахь Лахьанан-баттахь. Стохка ГIуран-беттан 11-хь хиллачу кхелан кхеташонехь Оьрсийчоьнан хиллачу кхаа эскархочо дийцира 2000-чу шарахь Улус-Кертана гергахь хиллачу тIамехь шаьш дакъалацарх. Амма цара даре ца дира Дудиев а, Донашев а Басаев Шемилан тIемалой бу бохург. Цу шинна билла цхьа а бехк бац шайн элира цара.


Саутиева Зарифа кхин а кхаа баттахь лаьцна юьтур ю\nМагасехь хиллачу протестийн декъашхо Саутиева Зарифа Гезгамашин-беттан 25-чу дийне кхаччалц чохь юьтур ю. Цу кепара сацамбина тахана Ставрополан кIоштан кхело аьлла, дийцина "Кавказ.Реалии" портале цуьнан адвокато Дзугаев Билана.\n"Зуламан гIуллакхан 95 процент материалаш зийна оха Стигалкъекъа-беттан юккъехь. Кхин а цхьа де оьшура тхуна, уьш листина довла. Суьдхочо ши кIира дехнера талламчашка, тхоьга доллу кехаташ дешийта. ХIетте а, кхаа баттана дIаяхъйина цуьнан хан", - аьлла адвокато Дзугаевс.\nОцу юкъанна, дахначу оршотан дийнахь Дзугаевн латкъам листинчу ПхоьалгIачу кассацин кхело мукIарло дира, Саутиева лаьцна латтор низамехь дац аьлла. Иштта, нийса дац 2020-чу шарахь иза лаьцна латтор а аьллера кхело.\nДзугаевс билгалдаьккхина, массо а сацамашна латкъам бан дагахь ву ша, цунна догIу компенсаци а тIе а дожош аьлла.\nНохчийчоьнца дозанаш билгалдохуш бинчу бертана дуьхьал бевллачийн протестехь Магасехь дакъалецира Саутиевас. Иза бехке йо, цигахь Iедалан векалшна дуьхьал ницкъ баккхарна а, экстремистийн юкъараллехь дакъалоцуш хиларна а. Лаьцна ю Саутиева стохка Товбеца-беттан 12-чу дийнера схьа дуьйна.\n2019-чу шарахь Зазадокху-беттан 6-чохь Магасерчу митинге велира 10 эзар гергга меттигера вахархо. Нохчийчоьнца дозанаш къасторна реза бацара уьш. Ши эзар гергга протестхочо буьйса яьккхира майданахь хIоттийначу митингехь. Iуьйранна уьш дIасабохо кхаьчначу полисхошца тасадаларш хиллера церан.