Инарла Прокуроро Даредо Iедална Кавказхоша ен Дуьхьало Есташ хилар\nОьрсийчоь --Президент Медведев Дмитрий а, Инарла прокурор Чайка Юрий а Инарла прокуратуран цIа чохь, Mоскох, 25Чил2009\nСтавропол-махкарчу Пятигорскехь оперативан кхеташо дIаяьхьна Оьрсийчоьнан Инарла прокурора Чайка Юрийс. Цо далочу терахьаша гойту, Кавказерчу тIемалоша Iедална ен дуьхьало дукха а совъяьллийла. Амма, хьалха а санна, беккъа цхьа некъ бен бац Чайкас низамхошна хьохург – тIемаш ницкъаца юхатохар.\nКавказерчу шен прокурорашна хьалха Чайка Юрис Пятигорскехь довзийтина, аьлча а, дуьхьалтоьхна терахьаш иштта ду: 24 процентана совдевлла лурчахчул лелхийтарш. Стохка кху регионехь дина 6 бIе гергга талор а, I5 эккхийтар а – уьш ерриг а Оьрсийчохь динчу цу тайпанарчу зуламех 93 процент ду, элира Инарла прокуроро.\nИ санна долу терахьаш охьадагардинчул тIаьхьа Чайкас Къилбаседа Кавказера прокурораш, талламчаш, полицин хьаькамаш бехкебира цара тоьал экстремизм охьатаIош яцарна. Оцу декъехь дуьйцург дара, бусулба жайнеш ледара луьттуш хилар, дешархошна тIекхача царна некъ битина хилар.\nДашна ала санна хьахийра Чайка Юрис кхузара уггаре боккха коьрталазам а – коррупци. Кхаънаш оьцу хьаькамаш Iорабахар лахдина стохка лурчахчул 6 процентана, аьлла яра инарла прокуроран статистика.\nКхуьш долу кеп-кепарчу зуламийн терахьаш лахдан а, Iедална наха герзаш а карахь ен дуьхьало малъян а гуш болу некъ Чайка Юрийс охьабиллира Кавказерчу прокурорашна хьалха. «ЧIагIде», «луьралла совъяккха», «къийсам латтор айде» бохучу буьйранех хIотталуш бара и некъ Инарла Прокуроран лексиконехь.\nХууш ма-хиллара, Чайкас хьоьху молха вуно дика девзаш ду Кавказерчу Iедалшна, цара цунах лаккхара пайда а оьцу – луьралла, къизалла, къа ца хетар. Ткъа тIемех, лелхийтарех, кIелонех паргIат йолуш яц я Нохчийчоь а, я ГIалгIайчоь а, я Дагестан а, масала.\nСтенна ду иза иштта? ХIун дича адам маьршша даха-дан, даха аьтто болуш хир яра Кавказ, боху хеттарш лаьтта муьлххачу а политикна а, муьлххачу а могIарчу вахархочунна а хьалха.\nСтенца дозу хьал цхьана эшшара гIоьртина латтар, бохург дийцаре дира Маршо Радионо дукха хенахь дуьйна Къилбаседа Кавказ евзаш а, цигахь вина а, ша а цхьана заманахь и къаръян хьажийна а хиллачу эпсаре-полковнике, Iедална оппозицехь лаьттачу «Новая газетан» экперте, гIоьртина лаьттачу хьолана доггаха саготта а волуш вехачу Измайлов Вячеславе. Алссам адам Iедална резадацар, дуккха а нах герз а карахь цуьнца лета ца къарлуш хьийзар цо иштта туьду:\nИзмайлов: «Нохчийчоь, ГIалгIайчоь, Дагестан – цигахь, хетарехь, Оьрсийчоьн кхечу мехкашкахьчул коррупци уггаре лакхара ю. Ас юкъарло леладо дуккхаъчу нахаца, суна кхета лаьа, стенна гIерта нах кхечу нахана зуламаш дан, лелхийта, иштта кхидIа а.\nКоьрта бахьана, суна хетарехь, иштта дIа нахаца гамо хилар а дац, Iедалехь аьшпаш а гуш, Iедалехь коррупци а гуш, шайн цунна дан хIума а доцуш, дIабоьлху кегийнах хьуьнха. Схьаоьцур вай, Дагестанера тIаьххьара операци – вийна Даудов, хьалхо вийра цуьнан ши кIант, хIинца шеца цхьаьна жимахверг а. Ткъа Даудов-м ОвхIанехь а хилла ма вара! Суна хаьа, дагестанхоша мел беза лору цигахь бIаьхочун декхар кхочуш деш хилларш, цаьрга турпалшка санна хьоьжу. Даудов ишттачех ма вара.\nСтенна вахара иза хьаннашка? Дукхаъчарна иза кхеташ дац. Суна хетарехь, цуьнан цхьа бахьана ду – массо а хIуманах тешам бар, царна хийцалуш ца го цхьа а хIума».\nТIеман кIуьрлара дуккхаъчу адамашна арадовла аьтто бина а, тIамо хьийзабечу нехан бала, мохь бетташ, «Новая газетехь» шерашкахь балхийна а волчу Измайлов Вячеславна Кавказе маршо а, машар а кхачонболчу Iедало бан безачу некъашлахь, хьалхачул а башха, тахана а ца го дукха некъаш.\nЦарех уггаре аттаниг а, маьIанениг а бу ,бохура, Вячеслава, къаьмнашца тIеман маттахь лер дитар, герзаца, я и доцуш а ,стаг шена дуьхьал валаран бахьана таллар, оцу талламо гайтинчух пайда а оьцуш, дахар къинхьегамца тодар.\n...Ткъа иза-м сан идилли бен а яцара, кеста Iемар йолчух тера дац Кремль машаран мот бийца, тахана цунна бевза мот цхьаъ бен бац – шогалла, тIетуьйхира Вячеслава.\nИзмайлов: «Иза еккъа цхьа инструмент ю: я «кIурд» ала ,боху, я «оха хьо хIаллаквийр ву, кхин некъ бан а бац». Iедална мегар ма дара мухха а нах кхето, уьш кIадбан, амма царна и дицло-кх, цунна коьртаниг – уьш хIаллакбар бен а дац. Евкуровца, ГIалгIайчоьн президентца къамел дира ас хьалхо.\nЦо бохура, дай-наноша дола дан деза шайн берийн, цара долийта деза уьш керлачу дахарх. Ткъа собардехьа, массанхьа а коррупци ма ю, массанхьа а аьшпаш ма бу! Оццу ГIалгIайчоьн Iедалца а ма бу аьшпаш!..»\nКхеташ ма-хиллара, Чайка Юрий шен куьйга кIелхьарчу прокурорашна къастийна тахана а, кхана а цара бан безачу белхан хатI.\nАмма оцу хотIан васт кхуллуш, прокурорашна хьоьхуш дацара къинхетаме хилар, нехан баланийн орам а охкуш, белхаш бар, иштта кхин а долу, Измайловс дуьйцу "сентиментале" хIуманаш. Цундела ала дуьсуш цхьа къаьхьа бакъдерг бен а дац: тIом бара селхана, тIом бу тахана, хир бу тIом кхана а...


Коронавирусан эпидеми бахьана долуш тоьхна карантинан дозанаш лагIдеш, шолгIачу муьре доьрзуш хиларх дIакхайкхийна Нохчийчохь.\nМаьждигашкахь пIераскан деношкахь Рузба дан а магийна. Схьайоьллуш ю хазаллин хIусамаш а, месаш тоен салонаш а, бохуш яздо "Кавказ.Реалии" портало.\nНагахь санна, социалан дистанци ларйийр елахь, бахархошна маго дагахь бу Iедалхой дийнахь гIаш дIасалела а. Шина сахьтехь арахула лела бакъо хир ю церан. Веа стагал а сов хила йиш яц тобанехь садаIа арабевлларш. Шаьш дехачу хIусамашна 500 метар бен гена бовла бакъо а хир яц.\nОфициалан статистико бохург бакъделахь, Нохчийчуьра эпидемиологин хьал, цхьайолчу луларчу мехкашкахьчул а, мел а кхерамзе ду. Юкъараллехь шога хIоттийначу карантинан ражна реза бац нах. ХIинццалц тIаьхьалонехь хиндолчунна сагатдинехь а, хIинца йишйоцучу хьоле а дирзина, гIоьртина лаьтташ ду хьал.\nКеп-кепарчу официалан хьаькамаша бечу хаамех цецбуьйлу нах.\nМасала, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юьхьанца дуьйцу, жим-жима малъян йолор ю карантинан раж бохуш, цхьа хан яьлча, коронавирус ца яржийта Iалашонца вовшахтоьхначу оперативан штабехь дакъалаьцначу кхечу лакхарчу даржхоша дIахьедо, изоляци кхин тIе а чIагIъян еза олий.\nДиттина дозанаш лагIдан долор ду Стигалкъекъа-беттан 27-чохь дуьйна, аьлла, хьалхо дIакхайкхийра. 2020-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 15-чохь Кадыровс куьгъяздинчу "Нохчийчоьнан дозана тIехь изоляцин барамаш лахбеш хьалхара мур болочу планах" арахецначу омрана тIехь а хьахийнера и терахь. Делахь а, массарна а цатам хилира, Стигалкъекъа-беттан 27-чу дийнахь парламентан спикеро, оперативан штабан куьйгалхочо Даудов Мохьмада цкъачунна Iедалхой дагахь бац карантинан раж малъеш, шолгIачу муьре дерза аьлла, хаам бича.\n"Хьалхара этап ерзайойла дац, 113 стаг дарбан хIусамашка кхачочу юкъанна. Ас ма-аллара, 1 860 маьнга-меттиг бен бац. Оццул цомгаш нах денна схьабалабахь, бисина 835 меттиг цхьана кIиранна бен кхачаме хир бац", - дIахьедира Даудовс шен инстаграмехь хIоттийначу эфирехь.\nДаудовс далийначу терахьаша цецбаьхнера дуккха а нах, хIунда аьлча, цо куьйгалла дечу оперативан штабо а, могушалла Iалашъяран министралло а дIахьедечу статистикан зерашца догIуш цахиларна.\nТкъа Нохчийчохь коронавирусан уьнах 13 стаг бен ца велла бохучух-м, тешаш кIезиг нах бу.\nДаудовна тIаьххье карантинан бехкамаш кхин тIе а чIагIбан беза аьлла, кхайкхам бира могушалла Iалашъяран министро Сулейманов Эльхана а цхьаьна. Цо дийцарехь, коронавирусан инфекцица болчу нахана аьлла, дарбан хIусамашкахь маьнганаш-меттигаш совбаха хьийза Iедалхой гIалин кхин а еа дарбан хIусамехь.\nКхин тIе а 3 эзар меттиг хилча эпидемиологин хьал ца талха там бу аьлла, дегайовхо ю Iедалхойн.\nАмма, масех де даьллачул тIаьхьа, цIеххьана сацам бо мехкан Iедало, дозанаш лагIдеш, шолгIачу муьре доьрзуш ду аьлла.\nБакъду, республикехь латточу шогачу карантинан барамашна доккхачу декъанна реза бу лоьраш. Соьлж-ГIаларчу цхьана дарбан цIийнан лоьрана З.Аптина хетарехь, динарг нийса хьесап хиллера.\n"Юьхьанца суна а хетара дукха тIех шогалла лелайо аьлла, амма хиллачо гайтира, уьш эвсара кепаш хиллийла. Цундела Дагестанехь хилларг ца хуьлуш диссира вай. ГIуллакх доцуш буьйлабелла леларш дукха бу вайн, нагахь санна, и шога карантин юкъа ца яьккхинехь, баккъал а дуккха а нахалахь даьржар дара ун. Ткъа могушалла Iалашъяран система ларор яцара оццул дукха цомгашчу нахаца", - дийцина лоьро "Кавказ.Реалиига".\nCOVID-19 вирусах Нохчийчохь беллачийн официалан статистика мел хир ю аьлла, хаьттича, къамел динчу лоьрана хетарехь, уьш кхин а дикка сов хуьлийла ду.\nСоьлж-ГIаларчу вахархочо Гадаев Вадуда тидамбарца, Iедалхоша карантинна тIехь оццул терго латтошшехь, бахархоша кест-кеста дохадо изоляцин низамаш.\n"Дуккхахболчарна - кегийчарна а, баккхийчарна а цхьаьна, эхь хета юьхь тIехь маска лело. И проблема лаьтта Къилбаседа Кавказан дуккхахйолчу республикашкахь. Дарбан хIусамашкахь а ду чолхе хьал. Цомгашчу нахана меттигаш ца тоьа, лоьрашна кхачам боллуш эпидеме х ларвен барзакъ дац", - боху Соьлж-ГIаларчу вахархочо.\nТкъа Нохчийчуьрчу лакхарчу доьшийлан студентана ХIаронна хетарехь, "еххачу заманчохь чукъевлина латторо адамийн психикана тIеIаткъам бо".\n"Цкъа делахь, иммунитетна ницкъ хуьлу. Нагахь санна, нах коронавирусах ларлахь а, кеп-кепара кхин цамгарш лехьо тарло цара. Цхьа а логика йолуш бац хIара репрессин барамаш. Нах хьийзабар ду хIара", - эргIадоьху жимастаг.\nКуршлойн кIоштарчу белхалочунна Рамзанна хетарехь, карантинан барамаш лелош бу, шаьш бинчу белхан жамIаш гайтархьама.\n"Базарашка чуоьхучу транспортана Iуьйранна еш ю дезинфекци. ХIун маьIна ду цуьнца, нагахь санна, дийно сарралц кхин и деш ца хилча. 1,5 метар дистанци ларъе, 50 процент бен юкъара танспорт дIа а ма юза бохург кхочуш деш дац, кехата тIехь яздинччохь дуьссуш ду иза а. Наха тIехтуьйсу и низамаш. Иштта оцу бен цахетаро эвсаралла а охьайоккху. И дезинфекцеш а, некъаш тIехь дIахьош йолу рейдаш а инстаграмерчу шайн аккаунташкахь, шаьш коронавирусаца къийсам бу латтош аьлла, дIагайтархьама лелош санна хета", - билгалдоккху ХIарона.\n"Кавказ.Реалии" портало хеттарш дина респонденташ тешна бу, коронавирусан эпидеми хьакхаеллачийн терахьаш официалехь Iорадохучел а дуккха а сингаттаме хила тарло бохучух.


Шен мостагIчун букъ кагбан некъ карийна Кадыровна\nНохчийчохь хьовха, махкал арахьа а кху тIаьхьбарчу хенахь буьйцуш а, жоьпаш лоьхуш а болчу хиламех лаьцна шена хетарг довзийтина цIеххьана Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан республикерчу урхаллан куьйгалхошца дIаяьхьначу кхеташонехь Кадыровс къамел деш яьккхина видео хIоттийна ЧГТРК "Грозный" телевизионо шен YouTube-рчу каналехь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо хьахийначех цхьаъ дара, машена чохь наркотикаш карийна аьлла, "Мемориалан" республикерчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб дIалацар.\nКхааран делкъахенахь Титиевн адвокато Маршо Радиона интервью луш мел ледара белахь а, сатийсам бара Кадыров Рамзан кIадвелла я кхечу бахьанца бакъонашларъярхочуьнан гIуллакх тIе тидам а бахийтина талла деза аларо кIелхьарваккха мегара иза набахтах аьлла. Амма тахана, гарехь, Титиевн кхоллам муха хир бу бохучух шеко йолуш кIезиг нах хир бу.\nБахьана ду Кадыровс дина жамI: "Цхьа наркоман лаьцна боху МВД-н белхахоша, анаша а йоккхуш. Суна интернетехь а бен хиъна а дац иза. Иза лаьцна аьлла, кху дIьнентIехь массо а меттехь нохчийн къам дуьйцуш бу-кх. ООН а, Госдеп а, хIунехдинарг а... Куршлойн-эвлара цхьа наркоман лаьцна аьлла, Iамеркера Госдеп араяьлла-кх, иза дIахеца аьлла. Ткъа вай маса наркоман лаьцна хаьий царна Нохчийчохь? Вай эзарнашна лецначу наркоманашна цхьа а ара а ца ваьлла".\nШолгIа хаттар дара йишлакхархочуьнан Бакаев Зелимхан кхолламах лецнарг.\nКадыровс цIарца хьахийра иза: ""ДIаала шайн зударшка и хIун яра... Бакаев! ХIун ю а ца хууш йолу цхьа хIума ю. И юьйцуш, ша-дерриг а дуьне а и юьйцуш. Шен да ватIа цуьнан делаI, наркоман цIера яьлча а вайн бехк хуьлу, наркоман лаьцча а вайн бехк хуьлу, террорист лаьцча а вайн бехк хуьлу, зуламхо лаьцча а вайн бехк хуьлу. Вай, шен да ватIа цуьнан делаI, тIаккха хIун де вай? Хьан, схьадуьйла дерш шайна луъург дан аьлла, дIадагIа деза вай? ХIан-хIа, ца деза! Вай хIокху чохь дера хила деза, къепе галйоккхуш болчарца".\nКхин цхьа мехала дIахьедар а дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо. ХIинца кхеташ ду, Кадыровна гергахь, бакъонашларъярхой муьлаш хила беза а, цара болх муха бан беза а: "Нохчийн къоманна зулам деш, нохчийн къоманна вон болх беш араваьлла волуш волу... иза бакъонашларъярхойн ворхIа да велахь а, цунна Нохчийчохь меттиг яц. Цо ша ларъяхь бакъонаш вайца цхьаьна ларъян еза".\nАмма хIетте а Iебаш боцучу мостагIашна луург ца дакхха хIун да деза а хьийхира Кадыровс: "Вайн мостагIчуьнан букъ муха кагбийр бу вай? Вай хила дезачул а сов дика хилча, вай церан букъ кагбийр бу-кх. Далийта мегаш дерг а вай ца далийтахь, тIаккха вай церан букъ кагбийр бу. Иза вайга далур ма ду! Сий долуш хиларан кодекс, нохчалла кийрахь йолчу стаге далур доцуш хIума дац. Иман а, нохчалла а цхьана долуш волу стаг... Иза ... Дуьненчохь цул ницкъ болуш, цул кхиаме а волуш стаг хила йиш яц".\nТкъа муха мах хадийна Кадыров Рамзана дуьйцучунна цуьнга ладоьгIначу наха? Цкъачунна цу хаттарна дала жоп дац. "Грозный" телевизионо шен YouTube-чу каналехь дихкина комментареш йита.\nКадыровга видеокхайкхам бина зуда емалйина гергарчара\nТитиев лоцуш гина тешаш лоьху бакъонашларъярхоша\nОьрсийчохь бакъонашларъярхой байъа дагахь ю "Вилаят Кавказ"?\nТитиев Аюба кехат дахьийтина Оьрсийчоьнан президенте


Мигранташ-божарий тIеэцарна доза тоха дагахь ю Германи\nГермани - Берлинера мухIажирашкахула йолу офис.\nШи шо хьалха бусалбачу мехкашкара а, Африкерчу пачхьалкхашкара а мухIажарш бIеннаш эзарнашкахь Европе схьаиха буьйлабелча цхьаццаболчу аьтто-популистийн хьежамаш болчу политикаша тидам бина дийцаре даьккхира, цу мухIажаршна юккъехь дукхахберш къона боьрша нах бу бохург.\nНагахь санна и нах боккъал а тIамах а, бохамех а бевдда белахь, цара уггаре а хьалха зударий, бераш довдийта дезара, шаьш кIелхьара бовла а ца гIерташ бохург дара цара хIетахь боьршачу мухIажаршна бехке дуьллуш дерг.\nБакъдолш, даханчу масех шарахь Германехь тховкIело ехначу нахах, меттигерчу статистикан хьукмато далочу терахьашца, 70 герга процент боьрша нах бу, доккхачу декъехь 30 шарел къонох а болуш. Шаьш мухIажарша, къаьстина Шемара бевдда баьхкинчу, и хIума иштта туду – цкъа хьалха Туркойчу, цул тIаьхьа хIурдахула цкъа хьалха Греце, ткъа цул тIаьхьа кIиранашкахь гIаш я легале доцуш нах дIасалелочу контрабандхошца Германе я кхечу царна кхача луучу махка кхачар инзаре хала а, кхераме а хIума ду, зударшна вуно хала ду и некъ юхьаралаца а, лан а.\nЦундела цкъа хьалха божарий новкъа бовлу, Европехь шайна тховкIело еллачул тIаьхьа шайн доьзалш – зударий а, бераш а доьзал вовшахтохаран программица паргIат кеманца тIаьхьабахкор бу олий.\nАмма нагахь санна мухIажарийн тулгIе Европе чухьаьддачу муьрехь цу тIеоьхучарна юккъехь къона божарий совтIех хилар емал деш берш аьтто-популисташ бен ца хиллехь, карарчу хенахь и хIума Iедалан урхаллерчу политикаша а тидаме эцна.\nКъаьстина, шо хьалха немцойн Коьлнехь эзарнаш мигранташа тобанашка а гулбелла, зударшца эвхьазбийлинчул тIаьхьа а, ткъа иштта дела денна аьлча санна немцойн а, автсрихойн а газеташкахь криминалан хроника мухIажаршна юккъерчу зуламхоша дечу талорех юьза йолаелчул тIаьхьа а бевзаш болчу немцойн политикаша кхайкхамаш бо, мигранташлахь гендеран квоташ юккъеяха еза бохуш.\nИ бохург ду, Германехь тIеоьцучу зударий, божарий терахь квотица билгалдаьккхина хила деза, оц-оцал зударий, оц-оццал божарий бен махка чу ца вуьтуьйтуш йолчу бохург.\nНемцойн канцлер Меркел Ангелас куьйгалла дечу Кериста-Демократийн партин цIарах Бундестаган депутат волу Вегнер Кай ву квоташ юккъеяха еза аьлла хетачех цхьаъ. Цо Бундестаге дийцаршка диллинчу леринчу документехь билгалдаьккхина ду, тIейогIучу хенахь Германе цхьатерра терахь зударийн а, божарийн а бен чубита мегар дац, аьлла, хIунда аьлча хIинцалца цхьа мигранташ-божарийн терахь пропорционале доцуш лакхар хилла дена. „Ткъа и бахьана долуш юкъараллехь оьгIазлонаш а, агресси а алсамйала там бу“, - аьлла тешна ву иза. Масалина Инди а, Китай а ялайо цо.\nБожарий дукха гулбеллачу меттехь я боьрша бераш доьзалшкахь алсам девллачу меттигашкахь агресси а, тIемаш а, оьгIазло а алсам йолу бохург хIинца немцойн политико дуьххьара юккъеяккхина яц. Къаьмнаш а, геноцидаш а толлуш волчу цIеяхханчу Iилманчано ХIайнсон Гуннарс и божаберийн алсамаллий, агрессий, тIомий цхьаьнадоьзна ду боху теори юккъеяьккхина пхийттех шо ду.\nВенерчу университетан профессор Крамер Йоханна а ю дуккхаъчу шерашкахь миграци а, гендер а, агресси а толлуш. Цунна хетарехь, коьрта проблема Германе а, Европе а схьаоьхуш болу нах доккхачу декъехь нийса бIостанерчу културан гонашкара хилар ду. Уьш кхечу хийрачу меттигашкара хилла ца Iаш, доккхачу декъехь уьш тIехула тIе шаьш схьабевллачу мехкашкахь а провинцехь баьхна, гIалийн дахарийн кепаш ца евзаш хилар а ду.\nКрамер Йохана: „Суна хетарехь, вай кхета деза, и нах абсолют кхечу културан гонашкара схьаоьхуш хиларх. ТIаьхьарчу бIешарахь Германехь хиллачу хийцамийн истори царна евзаш ца хиларх а. Уьш, аьр вай, масала, Къилбаседа Африкера баьхкина ца Iаш, цигахь а цхьанхьа вуно архаикалле юккъаметтигаш лелачу провинцешкара схьаоьхуш хилар а.\nУьш керлачу процессех чекхбовла безаш хуьлу – сан рол хIун ю кху керлачу хьелашкахь бохучу. И шайн рол ца карийча божарий тIаккха агрессе боьрзу, зударшна дуьхьал а. Вайна и саннарг хIинца кхузахь мухIажаршца гина ца Iаш, масала, Индехь а го, цигахь божарша тобанашкахь зударшна ницкъ бечу хенахь цара гойтуш ерг шайн гIорасизалла а, оьгIазло а ю бохучух шаьш Индера интеллектуалаш а бу“.\nБакъду, немцойн политикашна юккъе яха лууш йолчу гендерийн квотех пайда бер бац аьлла хета профессор Крамерна, цунна метта, и мухIажарш Европе схьакхаьчначу хьалхарчу дийнахь дуьйна царна Iамон дезаш ду кхузахь хIун ламасташ лела а, хIун низамаш ду а аьлла тешна ю иза. Цул совнаха, адам боьрша я стен ду бохучу бахьанца цуьнан тховкIелонах долу дехар тIе ца оьцуш Iе бакъо ца ло Евробертан низамаша.


сказки | Чеченский сайт для детей и родителей | Страница 2\nСказки на чеченском языке: ДоттагIалла дохар\nЗапись опубликована 22/01/2011 автором в рубрике Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш.\nЗапись опубликована 04/01/2011 автором в рубрике Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш, чеченский язык.\nЗапись опубликована 02/12/2010 автором в рубрике Разное, Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш.\nЗапись опубликована 29/11/2010 автором в рубрике Разное, Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш.\nСказки на чеченском языке: Дог майра Шахьсан\nЗапись опубликована 22/11/2010 автором в рубрике Книги с картинками, Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш.\nЗапись опубликована 19/06/2010 автором в рубрике Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, Туьйранаш.\nДОЬНАЛЛА ДОЛУ ГІЕЛИН САЛТИ\nЦхьана заманахь дуьнен чохь Iаш гIелах* вина ткъе пхиъ салти хилла. Уьш массо а цхьана ненах схьабевлла хилла — тишачу гIелин Iайгах. Цундела и салтий вежарий лара мегар долуш хилла. Уьш чIогIа хаза а хилла: хIораннан а белш тIехь топ а йолуш, чкъург санна, сеттина некхан у а долуш, тIехь цIен а, сийна а басахь мундираш а йолуш. Iаламат хаза салти хилла уьш!\nИ ткъе пхиъ салтий мужалтан гIутакх чохь Iуьллуш вара. Цу чохь готта а, Iаьржа а яра. Цкъа цхьана дийнахь и гIутакх схьаделладелира.\n— ГІелин салтий! — аьлла, мохь туьйхира жимачу кIанта, воккхаверца тIараш а детташ.\nИ гIелин салтий цунна иза винчу дийнахь совгIатана белла бара.\nКIант, сихха уьш стоьла тIе охьа а хIиттош, дIанисбан волавелира. Ткъе виъ салти вовшех тера вара, ткъа ткъе пхоьалгIаниг цхьа ког а боцуш вара. Иза массарал а тIаьхьа воьттина хилар бахьана долуш, цунна гIёла цхьажимма ца тоьънера. Делахь а и салти шен цхьана когана тIехь, вуьш шина когана тIехь санна, дикка лаьтташ вара. Оцу салтичуьнца доьзна цхьа башха хIума хилира. И хIума аса шуна хIинца дуьйцур а ду.\nЦу кIанта шен салтий дIахIиттийнчу стоьла тIехь кхин дуккха а тайп-тайпана ловзо хIуманаш яра. Амма царех уггар диканиг мужалтах дина долу паччахьан цIа дара. Цуьнан кегийрачу корашна чухула гуш яра цу цIа чохь йолу чоьнаш.\nЦу цIенна хьалхахь Iуьллуш куьзга дара. Иза цIенна хьалха лаьтташ болу Iам санна дара, ткъа цунна гонах дечиган кIелхIотторгашна тIехь лаьтташ, баьццара а долуш, кегийра дитташ дара. Цу Iам тIехула нека деш лелаш балозах йина йолу гIургIезаш яра. Еха вортанаш а сеттош, хи чохь гуш долчу шайн суьрташка а хьоьжуш, лелаш яра уьш.\nИ дерриг а чIогIа хаза дара, амма цу массо а хIуманал а хазаниг паччахьан цIийнан неIарехь лаьтташ йолу йоI яра. Иза а мужалтах йина яра. Цунна тIехь юткъачу кIадинах йина юбка а яра, белш тIехь кочахъхьарчорг а яра, хьалхахь боллуш къегаш болу хаза маха а бара. И маха цу йоIан коьрттал хир болуш боккха бара.\nХаза йоI цхьана кога тIехь лаьтташ яра, шена хьалха ши куьг дIа а дахийтина. Иза халхарча яра. Важа ког цо дикка лакха хьалабахийтинера, ткъа цуьнан шолгIа болу ког шена ца гича, вайн гIелин салтичунна иза а, ша санна, цхьа ког боцуш ю моьттинера.\n«Сан иштта зуда елахьара бакъахьа дара, -аьлла, ойла йира гIелин салтичо. — Амма иза хьалдолчу неханхиламега. ИзачохьIашдолу цIа а мел хаза ду! Ткъа сан цIа — хIара мужалтах дина гIутакх ду. Цул сов, тхо тхаьш а ду цу чохь дукха -ткъе пхиъ стаг. ХIан-хIа, иза цуьнан меттиг яц! Амма иза евзича а хIума-м дацара».\nСтоьла тIехь лаьтташ йолчу томкадухкургана* тIехьа дIалечкъира салти. Кхузара цунна дикка гуш яра хаза хелхарча.\nМассо а гIелин салти буьйсанна гIутакх чу дIавиллира. Царна юкъахь цхьа ког боцу салти вацара: иза цу буса, мел лехча а, цхьанна а кара ца вира. ТIаьххьара а цIа чохь мел волу стаг дIавижира. Массо а дIатииначу хенахь тайнигаш вовшашца ловза юьйлаелира. Уьш хьеший тIеэцарх а, тIамах а ловзура, тIаьххьара а цара халхарш дIахIоттийра. ГIелин салтий шаьш чохь долчу гIутакхан пенех бетталуш бара: царна а лаьара синкъерамехь дакъа лаца, амма цаьрга гIутакхан негIар хьала ца айалора. Массо а тайнигаш халхаюьйлуш, кхийсалуш, Iункарлелхаш яра. Цара йоккха гIовгIа яьккхинера. ЦIелиг* чохь долу можа хьоза а, сама а даьлла, къамел дан доладелира: иза байташ юьйцуш дара.\nКог боцу салтий, хазахалхарчий доцург, массо а дIасауьдура. Халхарча, хьалха санна, шен ши куьг дIа а дахийтина, цхьана кога тIехь лаьтташ яра, ткъа салти, гIаролхо санна, шен топ белш тIе а тесна, йоIана тIера бIаьргаш дIа ца бохуш, лаьтташ вара.\nШийтта сахьт делира. ЦIаьххьана, тIах! -аьлла, тата а даьлла, томкадухкург дIаеллаелира.\nЦу чохь Iаш шайтIанан кIорни яра. Томка-духкурга чуьра ара а иккхина, иза гонах дIасахьаьжира.\n— ХIей! ГIелин салти! — аьлла, мохь туьйхира шайтIанан кIорнино. — Стенна хьоьжу хьо сел лерина цу халхарче? Хьо цуьнга ца кхочу.\nАмма гIелин салтичо шена хIумма а ца хеза кеп хIоттийра.\n— Хьажахь цуьнга! — элира шайтIанан кIорнино. — Собар де ахьа, Iуьйре тIекхачийта ахьа!\nIуьйранна самадевллачу берашна, томкадух-кургана тIехьа лаьтташ карийра цхьа ког болу салти. Цара иза коре дIахIоттийра.\nЦIаьххьана кор дIаделладелира. Хьанна хаьа, шайтIанан кIорни бахьана долуш, я мох хьакхар бахьана долуш иза хилла. Цхьа ког болу салти корта хьалха кора тIера чувуьйжира. Иза дукха лекхачу меттерачувоьжна дела, цуьнан лергашка зов деара. Минот ялале иза арахь нисвелира, ирахIбахана ког а болуш, ткъа цуьнан топ а, коьртара хIума а тIулгаш юкъахь йоллура.\nЖима кIант а, зудаялхо а сихха араиккхира, салти схьалаха дагахь, амма мел лехарх а, иза царна ца карийра. Цкъа-м уьш цунна тIе ког баккхаза бисира, амма иза царна ца гуш висира. Салтичо цаьрга: «Со кхузахь ву!» аьлла, мохь тоьхнехьара, иза царна карор вара. Амма цунна товш ца хетара арахь мохь беттар — иза шена тIехь салтичун духар а долуш ма вара.\nДукха хан ялале чIогIа догIа доладелира. Массо а меттехь хин татолаш дара охьаоьхуш.\nТкъа догIа сецначул тIаьхьа, тIулгаш юкъахь Iуьллу гIелин салти волчу метте ведда цхьа ши кIант веара.\n— ХIей! — элира царех цхьаммо. — Хьажахь, гIелин салти ву-кх Iуьллуш! Вайшимма хи тIехула дIавохуьйтур ву хIара!\nТишачу кехатах хин кема а дина, цу чу салти а хаийна, иза хин татол чу хийцира цара. Хинкема меллаша дIадоладелира, ткъа ши кIант, тIараш а детташ, цунна уллохула ведда воьдуш вара.\nСиха доьдучу хино кема сихха дIададийра. Татол чуьра хи чIогIа карзахдаьллера. ДогIа чIогIа дар бахьана долуш, и татол доккха хилла дIахIоьттинера.\nГIелин салти хинкеманна чохь верриг а вегош лаьтташ вара, амма цо цхьана а тайпана шегахь долу хьал ца гойтура. Хила ма-везза волчу салтичун санна, цуьнан белш тIехь кхозуш топ а яра, корта хьалаайбина а бара, некхан у нийсса лаьтташ а дара.\nЭццахь хинкема карзахдаьллачу хино шуьйрачу тIайна буха кхоьссира. Цу бухахь Iаьржа бода бара, гIелин салти чохь Iийна долчу гIутакх чохь санна.\n«Со стенга хьош ву те? — бохуш, ойла йора салтичо. — И шадерг а сий доцучу шайтIанан кIорнино лелош ду. ЭхI, соьца хIинца кху хинкеманна чохь Iаш и хаза халхарча хилча, со, кхузахь кхин а чIогIа бода хилча а, кхоьрур вацара!»\nЦу минотехь тIайна бухара схьаиккхира боккха хиндахка.\n— ХIара мила ву? — аьлла, мохь хьаькхира цо. — Хьан паспорт дуй? Сихха схьалол хьайн паспорт!\nАмма гIелин салти, вист а ца хуьлуш, лаьтташ вара, шен топ чIоггIа схьа а лаьцна. Цуьнан хинкема татоло дIахьош дара, ткъа хиндахка, нека а деш, кхунна тIаьхьа богIущ бара. Буьрса цергаш а хьекхош, шена дуьхьал хи тIехула охьайогIуш йолчу чIешалгашка а, чамхалгашка а мохь а бетташ, цо бохура:\n— Схьалаца иза, схьалаца! Цуьнгахь паспорт дац шуна!\nЭццахь хинкема кхин а сиха дIадаьхьира хино. ТIаьххьара а гIелин салти боданера схьавелира. ТIай чекхделира. Амма цу минотехь муьлхха а турпалхо кхералур волу гIовгIа елира. ТIайна дехьа жима татол доккхачу хих дIакхеташ дара. Цу тулгIенаш тIехула жимачу кехатан хин-кеманна тIехь дIаваха кхераме дара гIелин салтичунна, вайна баккъал а долчу хинкеманна тIехь хин чухчарина* тIе доьлхуш санна.\nАмма хIинца цуьнан саца аьтто бацара. ГIелин салти чохь а волуш, хинкема доккхачу хи тIе делира. Амма ког боцу салти хIумма а кхера ца велира. Иза, хьалха санна, бIаьрган негIар а ца тухуш, дIавоьдуш вара.\nХинкема цхьана меттехь хьийза делира. Иза цкъа-шозза агIор даьлча, цунна йистталц чу хи делира. ХIинца салти гIодаюккъалц хи чохь вара, жимма хан яьлча, иза логгалц хи чу вахара. ТIаьххьара а иза, корта къайла а болуш, хи чу вахара.\nГIайгIанца ойла йира салтичо шен хазачу халхарчех лаьцна. Цунна иза кхин гур йолуш яцара!\nИза доьналлица вала кечвелира ирчачу къур-къманехь. Амма цунна кхин а вониг тIекхечира. ЦIаьххьана хи чуьра ирахкхоссабеллачу боккхачу чIеро иза дIакхаьллира.\nМа чIогIа готта а, бодане а дара цу чIеран кийрахь! Цигахь тIайна бухахьчул а Iаьржа яра, мужалтан гIутакх чохь чул а готта дара. Амма гIелин салти хIинца а кхера ца веллера. Нийсса дIа а нисвелла, цо кхин а чIогIа шен топ схьалецира. Дуккха а Iиллира иза цигахь. ЦIаьххьана и чIара, хи тIехула дIасаида а, хи буха лелха а, бетта а луш, кхийсабала болабелира. Цул тIаьхьа иза дIатийра.\nКхин а жимма хан елира.ХIинца хIунх иллате, бохуш, ойлане ваьллачу салтичунна наб озийра.\nШа самаваьлча, шена тIелаьцна, ткъес санна къегаш долу урс гира цунна. ХIара серлонга воллушехь, цхьаммо мохь хьаькхира:\n— Хьовсийша, гIелин салти ву-кх!\nСхьахетарехь, и чIара схьа а лаьцна, базара а баьхьна, боьхкина хилла цхьаммо. Цул тIаьхьа иза юург кечъеш йолчуьнан кара кхечира. Ткъа цунна, чIеран гай схьадатIийча, цу чохь гIелин салти гира. Цу зудчо иза, шина пIелгаца схьа а лаьцна, вукху цIа чу дIаваьхьира.\nЦIахь мел верг ведда кхуза схьа а веана, майрачу салтичуьнга хьажа хIоьттира. Цара иза стоьла тIе охьахIоттийра. Эццахь цунна гира хьалха ша чохь Iийна йолу чоь а, цигахь хилла волу кIант а, ша тIера охьавоьжна долу кор а. Гонах хIетахь хилла тайнигаш а яра, царна юкъахь лаьтташ хаза паччахьан цIа а дара, цу цIийнан неIсагIи тIехь лаьтташ хаза халхарча а яра. Иза, хьалха санна, цхьана кога тIехь лаьтташ яра.\nБIаьргара хи охьадоладаллал дог кIадделира гIелин салтичун, амма цунна шен хеннахь дагадеара, салтичун велха йиш ца хилар. БIаьрган негIар а ца тухуш, хьоьжуш лаьтташ вара иза йоIе, иштта цуьнга хьоьжуш лаьтташ иза а яра. Шиммо а вовшашка хIумма а ца олура.\nЦIаьххьана цхьана кIанта, катоьхна, схьа а эцна, цхьаьнгга а хIумма а ца олуш, гIелин салти пеша чу кхоьссира. Цунна иза Iамийнарг томка-духкург чуьра къиза шайтIанан кIорни хила мегара.\nЦIергахь серладаьлла догуш дечиг дара. ГIелин салти чIогIа вохвеллера. Я безам бахьана долуш, я цIе бахьана долуш ша вохвелла цунна шена а ца хаьара. Цунна тIера басарш охьаоьхуш дара, иза басаваьллера. Цунна шена а ца хаьара, ша хи чохь хилар бахьана долуш, я чIеран кийрахь хилар бахьана долуш басаваьллийла. Амма пешахь а иза нийсса лаьтташ вара, шен топ карахь а къуьйлуш, хазачу йоIана тIера бIаьргаш дIа а ца бохуш. Эццахь цунна хааделира ша цIергахь лала волалуш хилар.\nЦIаьххьана, неI дIа а еллаелла, мох хьаькхира. И мох хьоккхушехь, хаза йоI, полла санна, хьала а айелла, нийсса салти волчу пеша чу кхос-саелира. Цунах цIе елира. Иза гина волу гIелин салти верриг а лелина дIавелира.\nШолгIачу дийнахь пешара юкъ схьайоккхуш воллучу ялхочунна жима гIелин цуьрг карийра. Иза жимачу дагах а, кIора санна, баьгна дIабаьллачу маханах а тера дара. Иза гIелин салтичух а, хазачу халхарчех а бухадиснарг дара.\n* ГI е л а — цунах оьрсаша «олово» олу.\n* ЦIе л и г — олхазаршна хIоттош болу гур.\n* Томкадухкург — оьрсаша цунах «табакерка» олу.\n* Чухчара — лакхара чудетталуш долу хи.


Динул-Ислам - Имам Нававийн «Ал-Азкáр» жайна\nХастам бу АллахIана, Iаламийн эла волчу. Цуьнан салават а, салам а хуьлда Цуьнан элчанна Мухьаммад-пайхамарна а, цуьнан охIлунна а, цуьнан асхьабашна а.\n«Хьайн берриг бахам дIабохке а, «Ал-Азкар» жайна иэца» - иштта олуш хилла хьалха Iелам-наха. Баккъалла а бакъдолуш, берриге бахамах хийца мегар доцуш жайна ду Имам Нававийн – Дала къинхетам бойла цунах – «Ал-Азкáр» цIе йолу жайна. «Ал-Азкáр» а, «Рийáдус-Сóлихьúн» а ши жайна доцуш цхьа а маьждиг а, бусалба хIусам а юй-те аьлла, массо бусалба наха цхьатерра къобалдина, массарна а девзаш ду Имам Нававийн и ши жайна.\nВайна а цу жайнах пайда хилийтархьама, вайн матте даккха долийна вай иза. Жим-жима доьшуш деша луучунна атталлийна, цу юкъара хIора доккха дакъа чекх мел долу, иза сайта тIедоккхур ду вай, дерриге жайна Делан пурбанца кхочуш хиллалц.\n«Ал-Азкáр» бохург Iаьрбийн маттахь «зикр» бохучу дешан дукхаллин терахь ду, ткъа «зикр» бохург «хьахор» бохург ду, Дела хьахор бохург ду. ХIокху жайни тIехь Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – гулдина, бусалба стеган а, зудчуьнан а дахарехь цаьршинна тIехIотта а, нисдала а тарлуш долчу массо хьолана оьшуш долу зикр, Къуръан тIера а, сийлахь Суннатера а, баккхийчу Iелам-нехан дешнашкара а. Дала мукъа лахь, бусалба стагана а, зудчунна а кху тIехь карор ду муьлхха хьолехь, массо хенахь оьшуш долу зикр.\nКхидIа шун таро ю, цу жайни юкъара чекхдевлла дакъош деша.\nЦIано йаран азкараш\nЛекха хинволчу АллахIана хастам бар\nМархин беттан азкараш\nШина Iийд-дийнан азкараш\nНекъахочо Дела хьахор


Къаман гIарчIож меттаоттадирца кIувсаш, истингаш Iалашдар, уж наха юкъе доаржадар — Сердало\n09.10.2019 10.10.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nУкх шера август бетта тIехьарча деношка кхайкам а баь конкурс яьяр «Дзурдзукаша» истинг хьатега Iомабала чам болча наха шоаех бола хоам а беш анкета кхоачаш долда аьнна. Иштта баьча хоржамах чакхяьнна 15 кхалсаг я таханарча дийнахьа из говзал Iомаеш къахьегаш. Укхаза дакъа лоацаш ба 15 шерагара 65 шерага кхаччалца ха йолаш бола гIалгIай кхалнах.\n«Дзурдзукаша» кхоачашъешйола «Орнамент — символ жизни. Возрождение войлочного искусства ингушей» яха проект паччахьа грантах кхоачашъеш я. Из чакхъяьлар бахьан долаш аьттув ба наьха из говзал караерзае а, тIехьагIа цох шоашта хIама хьаде а, сискал яа а, дезал кхаба а. Цу проекта кулгалхочо Дзовранаькъан Танзилас яхачох январь бетта цIаькха а конкурс хургья цар из говзал караерзае чам бола кхалнах дIаийбеш. ГIалгIашта юкъе хIама тегар кхалнаьха болх лоархIаш бале а, из болх Iомабеи, говзал караерзаеи чам болаш цу юкъе вала гIерташ цхьа маIа саг а хиннав. Бакъда, 15 кхалсага юкъе атта хургдоацандаь хIанзарчоа юстара висав из.\nТегаш дола истингаш, тайп-тайпара догамаш, тегараш долаш да. ХIана аьлча, хьалха денз леладеш хинна наха довзаш дола истингел совгIа, халагIа долаш а, наха дага ца доагIаш а дукха да гIарчIожа догамаш. Цох дийцар тхона Дзовранаькъан Танзилас: «Оаха тхана тIа гIарчIож хьаде а цу тIа догамаш де а Iомабу кхалнах. Наха юкъе дукха дIа-хьа даьржа, довзаш дола истингаш, хетта ферташ а ю хьа. Цул совгIа хьадешше гIарчIож шийх фертах а доаллаш из истинг хьадергдолаш из болх а Iомабу оаха. Цу гIулакха лаьрхIа ГIаьбартой-Балкхарой мехкара говзанча я оаха йоалаяь, хургболча вай истинга пхьарашца къахьегаш. Цу балхах дика кхеташ, хьалха денз гIаьбартой къаьнарча динга гIолла дола гIарчIож хьадеш а, кхыдола догамаш деш а, тIаккха ший балхаш выставке увттадеш а дукха къахьегаш, лаьрххIа говзанча я Халилова Милана. ЦIихеза дизайнер, суртанча, ферта искусствах йола пхьар я из. Вайцига а ший выставка хьая чам болаш я из, вай кхалнах цу гIулакха сутарберзабар духьа. ХIанз дувцаш да тхо цунца из дош».\nГовзача пхьаро хьа мел хьехаш дола хIама цаI юкъагIа ца дуташ, шоашта ма могга хьаIомаду гIалгIай кхалнаха. Цхьаволчо сурташ доах, цхьаволчо видео тIа доаккх из диц ца далийта а, дикагIа дагалаца а. «Цо хьахьех малагIа оагIо мишта теркалъе еза, малагIа тхан тай мишта мичахьа озаде деза, из оаха деррига хьаIомаду. Ер курс чакхъяьлча, дIахо басараш мишта де деза хьахьехаргдолаш говзанча вехаргва оаха, цул тIехьагIа барзкъаш деш вола саг вехаргва, тIаккха теникаш а кхыдола кара хьаде йиш йолаш мел дола хIама хьаде ховш вола саг а вехаргва. Из оаха иштта лаьрхIад вай пхьараша, шоашта аттагIа, хозагIа, хьамсарагIа бола болх хоржаргболаш. ХIана аьлча, истингаш, кIувсаш, ферташ тега массане а чам хилац, цхьавар кхыдола хIама хозагIа хеташ, цунца товш хул. Оаха тхоашта хьалхашка оттадаь декхар да, вай базарашка, тикашка тханах яь хIама хургйолаш уж хьае вай кхалнах Iомабе. ХIана аьлча, чIоагIа гаьна дайнад вай тхана. Тха, атта а, унахцIена а, дарбане а да вайна ховш ма хиллара. Цу тханах хьаяь хIамаш Дала аьнна дале маьха атта хургйолаш къахьега уйла йолаш да тхо. Хьалха санна уж истингаш вай мехка дIа-хьа даржаргдолаш болх ба ер. Цунга гIолла наха уж дIадовзийта уйла я тха. Адам цец даллал дукха тайпара гIарчIож да вай къаман, — йоах дIахо Танзилас, шоаш дIаболабаьча балхах дег чура яьшаш. Проекта кулгалхочо хьаяхачох хIамаш хьае кхалнах Iомабенначул тIехьагIа, шу чакхдоаллаш ярмарка хургьйолаш я. «Оаха лерхI шоашта из говзал Iомаеш къахьийгача пхьарий хIамаш овттаерца йоккха выставка е. Цига наьха аьттув хургба цIенача тханах хьаяь хIамаш эца а, наха царех совгIаташ де а. ХIаьта шоаша дIаехкача хIамаех, дIахо цу говзал тIехьа шоашта къахьега а болх бе а эшаш йола инструменташ эца аьттув хургба кхалнаьха, — йоах Дзовранаькъан Танзилас.\nАла деза еррига уж курсаш, хургбола пхьараш кийчбара гIулакх мах боацаш дIадодаш долга. ХIаьта хьехаш йола моттиг, вешта аьлча кIувсаш, истингаш тега пхьоале ГIалгIайчен керттерча шахьаре Магасе я. Цу гIулакха хьалха а байна из болх беш къахегаш болча «Дзурдзукий» яьттув балар лов тхона. ХIаьта тханах хьаяь хIама унахцIена йолга вай ховш да. Маьлехьа хила къаман духьа «Дзурдзукаша» хьега къа.\n← Быть добрее к ближнему\nЛЮБИТЬ СВОЮ РОДИНУ →\nГраффити: есть хорошие идеи


ГIуран-бутт 09, 2013\nИрсан кехат, диллина сурт\nНохийчохь юха а жигарадовлуш ду «ирсан кехаташ» олу дехарш интернетехула дIасакхехьийтар. Хьалха санна, хIора цIийнан пенах кхозучу почтин гIутакхаш чу ца туьйсу уьш хIинца - Интернетехула дIасакхачадо.\nИнтернетах шуьйра пайда эца боьллачу нохчашна гуш хIуманаш ду дуккха а. Хьалха, и машан майда йоцучу хенахь, эцца шайн "котелах" а ловзуш, дуьненан хIумано Iеха а ца беш, вовшашка хьагI-гамо а йоцуш бехара уьш.\nТкъа, хIинца Iехабала кийчча болу нохчий шайн тидаме эцна кхиамечу технологешкахула "болх" бечу бозбуунчаллаша. Интернетехула а, мобилан телефонашкахула а ахчанаш дахархьама лебо, кхечара, хIунда ца хаьа, цхьацца дахаран хьежаман къестамаш беахьара олий, кхайкхамаш тIехь болу кехаташ хьийсадо.\nСоциалан машанехь, къаьстина Вконтакте а, Одноклассники а сайташна тIехь, цхьа тамаше къийсадаларш хуьлу нехан. Масала, хьайна нана езахь, хIокху хаамна кIел "лайк" хIоттае олу. И стенна оьшуш ду, ца кхета нах. Рамзан цIе йолу нохчийн журналист сих-сиха Iоттало оцу тайпа дехаршна тIе. Нана езачо куьг таIош хилча, ткъа ца таIош верг - иза шега доьхург дош ца хеташ верг мила хила веза, бохуш, цецвуьйлу иза.\nРамзан: "Одноклассники" сайта тIехь сайн гергарчаьрца уьйраш латторхьама хуьлу со. Ишшта цхьана дешнарш а, лаккхарчу доьшийлехь хилларш а хуьлу. Амма цхьацца къамелаш оха дечу хенахь, юкъабовлу, цхьацца вайгахь ца товш долу хIуманаш язден нах. Язъеш ерг елара цхьа хIума. Администрацига ас хийла дехна, уьш ма яздайта аьлла. Масала, ламаз дезачо, "класс" аьлла тIетаIаде олий. Бусулба стаг велахь а "класс" тIатаIае олу».\nВотсап олу, телефонаш чохь лелош йолу программа юкъаяьлча, еха-йоца ца лоьруш, информаци дIасахьежо аьтто белира. Стенгга а сурт а, видео а оцу мIаьргонехь дIатасало. Амма цига а кхаьчна и «ирсан кехаташ» кхьоьхьуьйту нах. Цхьа а хир вац оцу программfх пайда оьцучаралахь ишшта кехат ца кхаьчна. Хьалха-МартантIера Увайс а ву царах цхьаъ.\nУвайс: «Ас и программа лелош ю, иза йорах йолун дела. Дукха хан а ю ас лелош. Кху чохь бевзаш боцучу наха цхьацца хаамаш боуьйту, хIара ахь итт стаге дIа ца яхьийтахь, хIара, я важа хир ду хьуна, олий. Ас хIун ю а хьожий, меллаша, дIайойу уьш».\nИ тайпа кехаташ кхоьхуьйтучу наха дин а, нах а сийсазбархьама лелош иза, аьлла хета Увайсна.\nУвайс: «Хьекъал доцуш а, цунах эшна а нах ма бай вайн шортта. Суна-м ца оьшу и хIуманаш. Мел безачуьнна эцца ламаз дан маьждигаш ду, марханаш а кхаба йиш ю, и хIуманаш ца лелийча а».\nСоветан заманахь, цхьа а тайпа интернет а, кхиаме гIирсаш а хилла боцучарна дагадогIу почтехула шайга «ирсан кехаташ» кхехьийтина. Царна тIехь, яздина хуьлура, хIара кехат, ирсах дуьззина ду, цундела ахь 10-за дIасадахьийта деза, олий. Цуьнан дозалла дестош, нагахь санна кехат дIа ца хьажадахь, доьзалехь боккха бохам хир бу олий яздора.\nДуьйцу Зараъ цIе йолчу къаночо.\nЗараъ: «Хьалха почтан гIуттакхаш хуьлура. Царна чу кест-кеста «ирсан кехаташ» а кхуьйсура. Ишшта яздина хуьлура царна тIехь: 10 стаге иза дIа ца тасахь, я хьан чуьра стаг лийр ву я хьо лазаро лоцур ву, олий. Дуьхьал яздеш а хуьлура, ца яздеш а хуьлура. Галяс.цхьана меташкано, сан меттана дуьхьал жоп а яздира. Кхин ас яздина а дац».\n«Ирсан кехаташ» олу йозанаш дIасакхоьхьуьйтучу нахана дуьхьал болх бан безара Iедалша, аьлла а хета Зараъна. Бакъдерг дийцича, ша оцу хенахь оцу кехатийн кхоччуш терго ца йина аьлла ю теша шен цамгарш, аьлла шеко а ю цуьнгахь.\nЗараъ: « И кхерамаш дага а туьйсура. Кхера а кхоьрура. Со со а ю массо а цамгарш йолуш. Бакъ хилла теша наха дуьйцург? Цецъяьлла ю со цу балхах. Интернет чохь а яздо боху и хIуманаш. Уьш хIунда яздеш ду ца хаьа суна. ХIинца-м вайн вешан а бара молланаш а, дешна нах а. Царна ца хаьа теша иза хIун ду?».\nДоккха Iазап лайна нохчаша. Ши а тIом боьдучу хенахь а, наха хийла ца кхеташ хеттарш дора шаьш-шайга: хIун бахьанашца Дала бала боссийна къомана тIе, олий. Билггал жоп хууш дац, амма, кхера а ца кхоьруш, ала мегар ду, «ирсан кехаташна» дуьхьал жоп иза хилла доцийла.\nБозбуунчаллин цхьа кеп ю иза


(Нохчийн яздархочун Исмаилов Абун 70 шо кхачарна лерина)\nДийцина ца валлал дукха ду, 1986-чу шарахь дуьйна Россин Яздархойн союзан декъашхочо, Россин Журналистийн союзан декъашхочо, Нохчийн Республикин хьакъволчу журналиста Исмаилов Абус вайн халкъана дина диканаш. 50 шо гергга хан ю шен хьаналчу къинхьегамца къоман культура, литература кхиорехь цо жигара дакъалоцу.\nАбус дерриге а дахар дIаделла нохчийн маттана гIаролехь лаьтташ, иза кхиош, баржош, кегийрхошна марзбеш. Цуьнан комаьршачу деган зевне илли ду нохчийн мотт. ХIайкал санна, цо Iалашъеш йолу синбIов ю. Ненан мотт кхиорехь дукха къахьегна а, хьоьгуш а ву Абу.\nНохчийн Республикин Куьйгалло тидам боцуш ца дитина Исмаилов Абус нохчийн меттан хьаьрмахь хьанал къахьегар. 2005-чу шарахь дуьйна «Нохчийн Республикин культурин хьакъволу белхахо» сийлахь цIе лелош ву иза. Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана 2011-чу шарахь «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал елира цунна. Иштта «Къинхьегамехь билгалваларна» сийлаллин знак а елла цунна. 2015-чу шарахь дуьйна Нохчийн Республикин Халкъан яздархо ву Исмаилов Абу. Оццу 2015-чу шарахь вайн махкарчу интеллектуальни туьшо «Дато бухIанца» билгалваьккхира иза. Нохчийн Республикин Правительствос а, Парламенто а елла Сийлаллин грамоташ ю цуьнан. Иза къеггина тоьшалла ду, халкъан дуьхьа къахьоьгуш верг Нохчийчохь тидамза вуьсуш цахиларна. Исмаилов Абу санна болчу нохчийн къоман кIенташа дебош ду вайн мехкан зовкх.\nДала оьмар яхйойла хьан, хьайн беркатечу кхоллараллехь керлачу кхиамийн лакхенашка кхочийла хьо, лараме Абу!\nВинчу денца, лараме Канта!


Дуьненаюкъаралла Таллам Бан Лууш Ю Израило Динчунна\nОршот-дийнахь Туркойчоьно кхайкхам бира Израиле, Газа асане гIо-накъосталла эцна воьдаш волу 9 стаг а вуьш, жуьгтийн эскархоша «Машаран флотилина» дина долу тIелатар дуьненаюкъарчу тобане таллийта реза хила аьлла.\nТуркойн арахьарачу гIуллакхийн министро Давутоглу Ахьмада дIахьедар дира, нагахь Израило и тайпа таллам бар тIе дуьтуш ца хилча, иза «церан лачIкъо хIума ду» цигахь бохург, аьлла. Иза ишта хилча, Туркойчоьнан а, Израилан а юкъаметтигаш дIанислур ю бохучух лаьцна дуьйцийла а дац, аьлла хета министарна.\nБакъонашларярхойн тобанийн жигархой байъира Израилан эскархоша, 3I-чу Майхь Дуьненаюкъарчу хIодан чохь, уьш Газа асанна жуьгташа йина латтош йолу блокада дIаяккха боьлхуш болуш, «машаран флотили» аьлла цIе тиллинчу 6 хIордакеманна тIехь. Байъинарш дукхах берш туркой бу.\nХилларг талла дуьненаюкъара тоба кхолла йеза, цхьаьнге а озабезам бийра боцу гIантада коьртехь а волуш, аьлла, дIахьедар динера Цхьаьнакетначу къаьмнийн организацин инарла-секретаро Бан Ки Муна. Амма КIиран-дийнахь Израило дIахьедар дира шаьш къобул ца до муьлхха а дуьненаюкъара комисси кхоллар аьлла.\nИзраилан Iамеркехь волчу векло Орен Майкала дIахьедар дира, демократи йолчу пачхьалкхана санна, Израилан бакъо ю, шен гIуллакхашкахула шен таллам бан аьлла. Амма дукхах йолчу пачхьалкхашна хетарехь, тешам а болуш, таллам дIабахьа муьлххачу а талламан комиссина юкъа богIуш хила беза дуьненаюкъараллин векалш. Иштта, Британин арахьарачу гIуллакхийн министро ХIейг Уильяма, Парижехь вист хуьлаш, элира, дуьненаюкъаралло дакъа а лоцуш, бан беза таллам, аьлла.\n«Тхуна вуно мехала хета, массо а тешар болу, массерна а гуш болу таллам дIабахьар, дIадаханчу Оршот-дийнахь Газерачу флотилина хиллачух лаьцна. Тхуна хетарехь, оцу юкъахь дуьненаюкъараллин векалш хила беза, мел-къезга а нах ле беш а, таллам беш а».\nОццу зорбанан конференцехь вист хуьлаш, Францин арахьарачу гIуллакхийн министро Кушнер Бернара а элира, шаьш тIера ца довла, «шуьйра дакъа лаца деза» бохучунна, аьлла.\n«Иза тхан Израилерачу доттагIашна лууш хила дезаш ду, шуьйра, вуьштта аьлча, дуьненаюкъара таллам дIабахьар. Цара хIинца ала дезаш ду шайна хетарг, амма суна хетарехь, кхоччуш цуьнах лаьцна план кховдийна Iамеркахоша а, французаша а, тIкъа ма-дарра аьлча, Цхьаьнакхетначу къаьмнийн вовшахтохаралло а. Иштта тхан Британера доттагIий а бу цу новкъа боьлхаш».\nКушнера иштта хьахийра Газана йина йолу хIордан блокада мал ян йезар Израило, аьлла. ТIаккха, цунна хетарехь, Евробертан цу юкъагIорта аьтто хир бара, цу асане хьуш долу хIума талла, иза гIо-накъосталла а бен ца хилийта.\nФранцин арахьарачу гIуллакхийн министрана хетарехь, цулсовнаха Евроберте тидамехь латталур дара Рафахехь йолу Мисир-пачхьалкхан дозанца йолу дехьа-сехьа волуш йолу меттигаш.\nХьалхо, Евроберто кхайкхам бира Израиле, латта тIехула а, хIордачухула а Газа асанна йеш йолу блокада дIаяккха, иза мегар долуш хIума дац, аьлла. Амма Израил шечунна тIехь лаьтташ ю, Хьамас тобане Газа асане герз ца кхехьийта латтош ю шаьш иза, бохуш.


Телеграмехь видео араяьлла, Францера депортаци йинчул тIаьхьа лаьцна, Нохчийчу дIавигина Гадаев Мохьмад гойтуш. Иза яьккхина, лаьцнарг могуш ву, цунна даймахкахь цхьа а кхерам бац алархьама.\nГойтуш воцчу стага ламеш тIехь йоккху видео, Гадаев шена цIеххьана гина кеп а хIоттош. Диалог иштта ю:\n- Мохьмад, хьо вац иза? Хьо вайна, дIавигина, вийна бохуш ма дуьйцу.\n- Цкъачунна вайна вац, дийна ву.\n- Хаац, хьо кара ца во, вайна, стенгахь ву ца хаьа бохуш ду-кх дуьйцуш. Хьо Гадаев Мохьмад ма ву, вуй? Дийна вуй хьо?\n- Ву, дийна ву.\n- Хьуна йиттиний, хьийзийний?\n- Дика ду дерриг а.\nГадаевна юридикан гIо кховдийначу адвоката Цветков Семена Кавказ,Реалиига дийцира, шена кхаарин дийнахь, Охан-беттан 14-чохь, Нохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанан кIоштан полицехь иза гина аьлла. Цо бахарехь, дегIа тIехь гуш цхьа а лар ца хилла цунна гIело йина ала. Амма Гадаевс кехат чуделла, шена Цветковгара накъосталла ца оьшу, аьлла.\nБельгехь ехачу Гадаев Мохьмадан зудчунна Гадаева ПетIаматна спектакль ю аьлла хета яьккхина видео: "Гуш ду цуьнгара хьал оцу видеоца, бIаьргаша гойту дерриг а. Иза тхуна вевза Мохьмад вац" – аьлла цо.\nДагадоуьйту лелларг: 2010-чу шарахь Оьрсийчуьра дIавахна Гадаев, хьалхо иза талламчаша тоьшалле озийна хилла стаг лачкъорца доьзна айдинчу гIуллакхехь (и бехктакхаман гIуллакх хIинца а дац теллина даьлла). ХIетахь Гадаев лачкъа а вина, ницкъхойн декъа тIехь латтийна, цигара араваьлча, Европе дIавахна иза.\nХьалхо хаам баьржира, Гадаев Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кIоштан полицехь ву аьлла.\nОхан-беттан 13-чохь Гадаев ненан цIийнах хьавсина, тхов тIехь карийна боху маса-топ.\nОхан-беттан 9-чохь Францино депортаци йира Гадаевна. ДIахьажо кечвеш, иза кхебира цигарчу депортацин лагерехь, ша цIа хьажош хиларна протесте а ваьлла, шен гай цистира цо.


Гуьржийчохь 11 нохчо муха вейтира «оьрсийн шпионо» Абу-Хьамзас? — Kulturverein Ichkeria\nГуьржийчохь 11 нохчо муха вейтира «оьрсийн шпионо» Абу-Хьамзас?\nПубликация от 11.09.2017 рубрика: Разное\nЕарийдийнахь Венехь юха а дIайолалуш ю ша шех Имаратан векал а, оьрсийн къайлахчу сервисийн белхахо а олучу Абу Хьамзина тIехь кхел. Ткъа цу кхелан сацаме ладоьгIуш бу Абу-Хьамзас Iеха а бина, джихаде буьгу аьлла Гуьржичу а бигина, байъийтинчу кIентийн дай-наной а, кхинболу гергар нах а.\nЛопота чIожехь 2012-чу шарахь 17 нохчочух лаьттачу тобан куьйгаллехь а хилла, цигахь гуьржийн тIемлой а, полисхой а баъйарна бехке веш волчу шена Абу Хьамза цIе схьаэцначу Мохьмад И.-на мел хан кхайкхор ю кеста къаьстар ду.\nЦо вейтинчу кIентан нанас Австрин яхархочо Зелимханова Сацитас ша шен доIанашкахь сатуьйсу, цу стагана уггаре а лакхара хан кхайкхоре. Лопота чIожехь кIант вийна йолу Сацита Маршо радиона интервью яла реза хилира, хIинцалца схьа цкъа а журналисташка ша ца дийцинарг а дуьйцуш.\nШена Абу Хьамза я Мохьмад муха мичахь дуьххьара гира а, цо ша а, шен хIусамда а муха Iехийра а бохучух лаьцна иштта дийцира цо.\n…ша Гуьржехахь эцна латта ду, цигахь цIенош а дина, цигахь ваха дагахь ву ша, дуьйцура цо\nЗелимханова: „КIант дIаваханчул тIаьхьа, иза Гуьржийчохь ву аьлла, хаам хиллера тхоьга, шу тховса схьакхачахь ган там бу шуна, кхана иза цигахь карор ву-вац ца хаьа, аьлла.\nЦига даха тхо новкъадевлла кеманчохь долуш иза цу кеманна чохь гира тхуна, чIогIа тхоьца тIекар ваьлла, тхо Гуьржийчу дахаран бахьана къастон лууш тIаьхьавелира иза тхуна. Ас дийцира со иштта кIантана тIаьхьа йоьдуш ю аьлла. Ткъа цо дийцира, ша Гуьржехахь эцна латта ду, цигахь цIенош а дина, цигахь ваха дагахь ву ша аьлла.\nЦо къайлах телефон а тоьхна, тхо догIуш дуйла цигарчу шен накъосташка хаийтинера, ткъа цара тхан кIант цигара тхо тIекхачале къайлаваьккхинера. Цо иштта и хаам бина къайлаваккхар бахьана долуш тхуна иза кхин ца карийра. Кхин суна ца гуш иза цул тIаьхьа вийра.\nАс дукха талламаш бина цу хIуман, билгал а и Абу-Хьамза вуйла хаьа суна, сайн кIантана агитаци йинарг а, иза дIавигинарг. Ас даима а доIанаш до Деле цунна кхел яре, иштта Iедалан кхел цунна яре а доьху ас хIора буса Деле“.\nСацитина масийтаза гина Абу-Хьамза, вист хуьлуш а, харц тоьшаллаш деш а.\nЛопотахь кхуьнан кIант а, цуьнца кхин а иттех кIант а вуьйш, ткъа церан амираш бу аьлла хьалха бевлла хилла болу Абу-Хьамза Мохьмадий, Чатаев Ахьмадий дийна а вуьсуш, ша Абу-Хьамза Австре юхавирзинчул тIаьхьа шаьш лехира бохуш дуьйцу Сацитас и стаг, цуьнга шайн кIантах болчунна дуй баийтина. Амма Абу-Хьамзин кадаьллера кIентан ден-ненан семалла артъян.\nХIетахь цо кIант вийначу дега-нене ца аьллера, ша оьрсийн къайлахчу сервисийн моттбеттархо ву аьлла. Мелхо а, шайн тобанехь цхьа кхинарг айкханча хиларо шайна массарна а тешнабехк бина аьллера цо.\nИза ша веара тIаккха тхоьша, оха ша лоьхийла хиина\nЗелимханова: „И кIант дIакхелхинчул тIаьхьа кхуза Австрехь тхо юхадаьхкина долуш, иза а кхуза схьа а веана, Iедало тIекхойкхуш а волуш лелаш вуйла хиира тхуна. Оха лехира иза, дуккхаъчу нахе тIекара а виллина. Иза ша веара тIаккха тхоьша, оха ша лоьхийла хиина.\nЦо дийцира сан кIант муха кхелхина. Цо вуно чIогIа тоьшаллаш дира, шайна цхьаммо тешнабехк бина, шайна юккъехь цхьа шпион хилар бахьана долуш. Шайна иза мила ву хуур ду а бехира, шаьш иза дуьтур дац бохуш. Ша сан кIант верна гуьржишна тоъалла бекхам бина, дукха гуьржи байъина ша цигахь бехира цо“.\nШа Iехийнарг цу стаго вуно чIогIа тешош, деталашкахь шен кIант лечу хенахь цигахь хилла сурт дийцар а, шен кIентан турпалалла цо хьехор а, ткъа иштта юх-юха а ша цIенчу Делан некъа тIехь ву бохуш цо чIагIонаш яр а боху Сацитас.\n…шена герз долуш хезира, хезча ша гуьржашна тIе герз детта волавелира бохура.\nЗелимханова: „Дукха чIогIа къаьхьде, Делан новкъа тIехь лелаш стаг ву ша бехира цо тхоьга. Дагадовларш дан гуьржи баьхкинера элирашаьш долчу. ТIаккха ша тоба йита а йитина, цаьрца вистхила юьстахвелира бохура. Ткъа шена герз долуш хезира, хезча ша гуьржашна тIе герз детта волавелира бохура.\nЧатаев Iинах чукхоссавелира бохура, цунна когах чов а еш. Ткъа ша кхечу меттехь хилар бахьана долуш кIелхьаравелира бохура. И массо а кIант а, сан кIант а муха вийна а хаьара цунна, цаьргахь хIорангахь мел ахча дара а хаара цунна, царех дерг массо а хIума а хаара цунна“.\nВенерчу кхелехь Абу-Хьамзина, я Мохьмад И.-на еарийдийнахь кхел кхайкхоре ладоьгIуш ю Сацита а, цуьнан доьзал а. Амма ша саннарш кхин дукха бу боху цо, Абу-Хьамза санна болчу бусалба динах пайда а оьцуш, динан риторикаца нохчийн кегирхой Iехош, уьш хIаллакбеш. Абу-Хьамзас байътинчу кхечу кегирхой дай-наной а девза цунна, цара Лопотахь шайн бераш дайъича дуьйна схьа Iевшина болу баланаш а.\nАмма и стаг цхьаъ хилла ца Iа боху Сацитас, иштта агитаци а еш, нехан бераш хIаллакдарна тIехь шайн бахамаш а, цIераш а еш лелаш берш дуккхаъ бу. Цундела цо кхайкхам бо доьзалехь кегирхой кхуьучу дай-наношка сема хилахьара шу бохуш.\nДас-нанас шайн дин хьехча, цаьрга ла а дугIуш хIума дан дезар-кх бераша\nЗелимханова: „Цу нехан хье тIехь яздина ца хуьлу, уьш иштта нах бу аьлла. Уггаре а чIогIа дин а дуьйцуш, иза нахана хьоьхуш арабевлла лелаш болчарех тешам бац эр дара-кх ас. Берашна и агитаци а еш, уьш Iехош лелаш болу нах Дала гучубохийла! Дас-нанас шайн дин хьехча, цаьрга ла а дугIуш хIума дан дезар-кх бераша, шаьш шайна дин а, Къуръан деша а Iамош. Цу нахах ларвала веза, амма муха ларвала веза-м ца хаьа суна.\nНагахь санна шайн кIант маьждиге оьхуш велахь, иза муьлхачу маьждиге воьду хьовса, цунна цигахь хIун Iамадо хьовса. Иза цигахь воцучу хенахь гIой, къайлаха гIой, тIаккха хуур ду, цунна хIун хеза я цо хIун лелдо“.\nПриказано забыть: НКВД сжег во время депортации чеченцев несколько сотен человек\n«В конюшне погибли 14 моих родственников. Самый старший, 110-летний, был мой дядя\nЖертва ракетного удара оккупантов: Будь ты проклята, Россия!!!\n21 октября 1999 года я находилась на центральном рынке г. Грозного, к\n«Абрек» – это чеченское слово, которое впервые вошло в русский язык со\nМУРАД ВИЛЬФРИД ХОФМАНН. СОВЕРШЕННАЯ ВЕРА\nПредставляем нашим читателям первый перевод главы из книги Мурада Вильфрида Хофманна «Ислам\nЧеченские лесные братья были головной болью для кагэбэшников\nВ Чечне до сих пор рассказывают невероятные истории о последнем абреке Хасухе


Тарша — Википеди\nТарша (желт. Τροία, Τροίη), кхин а олу Илио́н (желт. Ἴλιον) URUWi-lu-ša ), Дардани а, Скамандр а — шира чӀагӀйина меттиг Жимачу Азехь Троада ахгӀайрен тӀехь Эгейн хӀордан йисттехь, Дарданеллан хидоькъен чуваларан дуьхьала хӀинцалерачу Туркойчоьнан провинцехь Чанаккалехь. Тарша хестийна, автор Гомер лоручу, «Илиада» поэмехь. Гомера язбина хиламаш, историкийн хӀинцалерачу гарца критан-микенан муьрера бу. Ширажелтойн хьасташкахь Таршехь даьхна къомах тевкраш олу.\nТарша, ТIарша (Таршара)\nжелт. Τροία, Τροίη; Ἴλιον\nТаршан къапалгаш; шеран сурт\nвайн эрал 3000 шо хьалха\nдуккха а къаьмнаш\nТуркойчоь, Тевфикие юрт (Дарданеллан хидоькъен чуваларан гена доццуш)\n2 Таршан ахкарш\n2.1 Ширчу Таршан коьрта исс чкъор\n3 Мотт а, йоза а\nТаршан хьалхара чкъоьрнаш ду оригиналан малхбузаанатолийн цивилизацера. ТӀехь-тӀехьа Таршан алсама Ӏаткъам бора центран Анатолис (хатташ, тӀаьхьуо — хетташ).\n«Тарша» цӀе ю хеттийн Богазкоьйн архивера клинописан экъанаш тӀехь Таруиш аьлла. Рамзес III-гӀачун заманара Мисран чурт тӀехь хьахийна цуо «турша» цӀе йолчу хӀордан къоман тӀехь баьккхина толам. И цӀе дукха хьолахь юсту мелла а хьалха Мернептахан чурт тӀехь хьахийначу «тереш» къомаца. Цхьа барт, хиллий теша и баьхкинарш таршой, дуьненан Ӏилманехь хилла бац. Иштта орам болуш цӀераш хаало микенийн тептаршкахь, масала тобан баьчча to-ro-o.\nХьалха ойланаш яра, «Тарша» а, «Илион» а терминаш цхьаьна ширачу пачхьалкхан гӀаланаш хила тарло бохуш, я оцу терминех цхьамма коьрта шахьар, ткъа кхечуо — ша пачхьалкх билгалйоккхуш, ткъа «иэделла» цхьаьна термине «Илиадехь» (Гиндина а, Цымбурскис а дийцарехь, Тарша — пачхьалкхан цӀе ю, ткъа Илион — галин). Иштта ойла бух боцуш а яц, хӀунда аьлчи «Илиаде» билгалйоху фрагменташ нийсса цхьаьнадогӀучу сюжеташца, аьлчи а, тарло, цхьа сюжет вовшешка дуьйцуш схьадеана; кхин а, «Илиада» язйина шортта бӀешераш девлча Таршан тӀемал тӀаьхьа, оцу хенахь дуккха а хӀуманаш дицло хан ю.\nТаршара пхьегӀаш а, статуэтка а\nвайн эрал 1000 — 500 шо хьалха\nКерла музей, Берлин\nШлиман Генрихан хенарчу историкашна юкъахь яьржинера гипотеза, Тарша лаьттина Бунарбаши юртан уллохь. Гиссарлык шу гомеран Таршах тера хилар кховдийра 1822 шо Макларен Чарлза. Цуьнан ойлан агӀонча вара Френк Калверт, Шлиманал 7 шо хьалха Гиссарлыкехь ахкарш дан волавелла волу. Калвертан долахь долу Гиссарлык шу тӀиера дакъа гена хилира гомеран Таршан. Калверт вевзуш волу Шлиман Генриха, Ӏалашо хӀоттийна, XIX бӀешо чекхдолуш талла волавелира Гиссарлыкан шун шолгӀа дакъа. Шлиманан карийнарш Ӏалашъеш ю Пушкинан музейхь (Москох), ткъа иштта Пачхьалкхан Эрмитажехь а. ХӀинцалера хан кхачале археологашна карийна Гиссарлыкан ахкаршан декъа тӀехь тайп-тайпанчу муьрашкара исс гӀопан лараш.\nГиссарлыкехь дуьххьара кхарийна нах баьхна меттиг (олур вай Тарша I) яра диаметр 100 м кӀезиг йолуш гӀап, гуш ду, лаьттина бехачу муьрехь. «Илиадехь» хьахийна мур, ворхӀалгӀачу чкъоьрехь бу. Оцу муьрехь Тарша йоккха меттиг хилла (майда 200 эз.м² сов), гуонаха онда пенаш долуш, исс метр лекха бӀаьвнаш а йолуш. 1988 шарахь динчу даккхий ахкарш гайтина, гомеран муьрехь гӀалин бахархой ялх-итт эзар стаг хилар — оцу заманан доккха терахь ду иза. Корфманан экспедицин хаамашца, лахарчу гӀалин майда хилла 170 эз.м² гергга, бӀаьвнаш — 23 эз.м².\nШирчу Таршан коьрта исс чкъорНисйе\nГиссарлыкан шун ахкарийн хьаст тӀехь меттахӀоттийна троянан баьвна макет-реконструкци\nГиссарлык шун ахкарийн археологин план\nГиссарлык шу хадор\nКумтепе я Тарша 0 — Таршан гуонаха неолитан нах ховшар.\nТарша I (вайн эрал 3000—2600 шераш хьалхара): Дуьххьарлера Тарше нах ховшар, диаметр 100 м, йина хилла буьйда кибирчигех чӀогӀа декъазчу кепара. Йисанчу лараш гайтарехь, иза хӀаллак хилла цӀеялар бахьнехь. Керамика тера ю Болгарера Езеран оьздангаллин керамикех.\nТарша II (вайн эрал 2600—2300 шераш хьалхара): ШолгӀа нах ховшар го кхиина а, бехаш а. 1873 шарахь немцойн археологан Шлиманан карийна оцу чкъоьрехь гӀараяьлла таршан хазна, иза лаьттара дуккха а герзах, йоьза кӀадбоцучу хӀуманех, мехала кечдаларан хӀуман декъех, дешийн пхьегӀех, ширачу муьрера кешнийн экъанех. Вайн эрал III бӀешо хьалха и кхиина йолу лакхара оьздангалла иштта цӀаро хӀаллакйира.\nТарша III—IV—V (вайн эрал 2300—1900 шераш хьалха): Оцу чкъоьрнаш тешалла до оцу муьрехь ширачу гӀалан исторехь хьал дика ца хиларан.\nТарша VI (вайн эрал 1900—1300 шераш хьалха): ГӀала шоръелла диаметрехь 200 метре. Нах хевшина меттиг хӀаллакйина мохкбегор бахьнехь вайн эрал 1300 шо хьалха.\nТарша VII-A (вайн эрал 1300—1200 шераш хьалха): Оцу муьрехь хилла гӀарабаьлла Ташан тӀом. ТӀаьхьуо афинхоша талораш дина, йохийра меттиг.\nТарша VII-B (вайн эрал 1200—900 шераш хьалха): Ах йохийна Тарша дӀалецира фригийша.\nТарша VIII (вайн эрал 900—350 шераш хьалха): Оцу хенахь гӀалахь бехашбара алеанан желтой. Ксеркс паччахь хилла оцу хенахь Таршехь, 1000 корта даьхний дайина кхузахь сагӀийна.\nТарша IX (вайн эрал 350 шо хьалха — вайн эран 400 шо): Эллинийн муьрера дикка йоккха центр.\nМотт а, йоза аНисйе\nКоьрта йаззам: Таршийн мотт\nГекторан а, Приаман а меттах долу хаттаран жоп дезара дукха хенара дуьйна Ӏилманчашна. Цхьаболчу ширажелтойн историкашна хетара, церан мотт фригийчух тера хилабезаш санна. Цул тӀехьа ойла хилира, гомеран таршан бахархой этрускийн (бух - дийцар, Эней а, цуьнан новкъахой а Таршера бевлла бу боху) дай хиларах предками.\n1980-гӀа шерашкахь юккъе дахача Н. Н. Казанскис зорба тоьхна Таршера критан йозанах тера долчу ца кхеташ хьаьркаш йолчу кхийра кхабийн масех гераган: оцу хьаьркех цуо таршан йоза элира. Амма, кхечу говзанчан хетарехь, уьш йоза цахила мега, йозанах тардан гӀиртина хила тарло.\n1995 ш. Тарша VII чкъоьрашкахь карийра мухар лувийн иероглифашца. ТӀеххьара хаамаш цхьаьнатоьхчи, Приаман а, кхин таршан турпалийн а цӀерийн бу Лувийра баьлла, дуьненан Ӏилманехь чӀагӀлуш ю ойла, шира таршойша лувийн меттадекъехь къамелдеш хиларх. 2004 шарахь Оксфордан университетехь арахецначу монографехь Латач Иоахим жамӀ дира, лувийн мотт хилла официалан мотт гомеран Таршан. Хаттар хӀораденна буьйцучу таршин маттах жоп доцуш дисина.\nТарша лаьттина боккхачу эллинийн Ӏаткъам бухахь, дукхах болу гӀарабевлла таршойн шайн цӀе йоцуш, кхин а желтойн цӀераш (Масала, Париса кхин а Александр цӀе лелийна) хилла. Ткъа таршойн желтойн цӀераш хилар Гомера кхоьллина цахилар, чӀагӀдо Таруисан (Вилусан) паччахьийн цӀераш хьехош долу хеттийн йозанаш.\nКъаьмнаш T-K-R а, T-R-S, хуьлийта тера тевкрашха (таршойн синоним) а, таршойха а (я тирсенашха?), хьахийна ду Рамзес II-гӀачун муьрера йозанашкахь «ХӀордан къаьмнашна» юкъахь.\nТахана дукхах болу малхбалеӀаморхойн цхьаьна ойлан тӀехь севцца, Таршан пачхьалкх дуккха къаьмнех лаьтташ хилла. Цунах долчух тера ду Таршан тӀом бахьнехь кхелхаш лелла «хӀордан къаьмнаш» къорза хилар.\nВирхов Р. Развалины Трои // Исторический вестник, 1880. — Т. 1. — № 2. — С. 415—430. Архивацийина 9 мартехь 2016 шеран.\nТарша Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тарша&oldid=5851758»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 20 апрель 19:21\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 20 апрель, 19:21.