"Эхь хийтира". Дешарх хIоттийначу рейтингехь стенна ю Кавказ тIаьхьа?\nУггар а гIад дайна хьал ду дешарца Оьрсийчоьнан регионашлахь Къилбаседа Кавказехь. Оцу кепара хьесап дина Рособрнадзоран а, дешаран дикаллин мах хадочу Федералан институто а юкъахь бинчу талламашкахь. Стен новкъарло йо регионерчу тIекхуьучу тIаьхьенна кхачам боллуш деша? Цунах лаьцна яздина Кавказ.Реаллин материалехь.\nГIалгIайчоь а, Дагестан а, Кхарачой-Чергазийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а дIатаръелла тIаьххьарчу пхеа могIаршкахь.\nХIоттийначу тептарехь хьалха ю Санкт-Петербург, Москва, Ленинградан а, Калининградан а, Ярославан а кIошташ.\nКоронавирусан ун даржале, 2019-чу шарахь дешархоша дIаеллачу экзаменийн жамIашца теллина ца Iаш, дешаран хьукматийн жоьпалла тIехь долчу пачхьалкхан бахархоша бечу балхаца а цхьана зийра.\nТIедогIучу кхаа шерачохь Нохчийчохь кхин а 70 школа ян тIелаьцна\n"Школийн урхаллехь муха пайдаоьцу цара кхузаманахь юкъадаьккхинчу керлачех. Компьютерех а, лабараторешкарчу гIирсех а муха пайдаоьцу школашкахь, маса бер деша доьду колледжашка а, лакхарчу доьшийлашка а, иштта кхин дерг а", - дийцира "Российская газете" Рособрнадзоран куьйгалхочо Музаев Анзор.\nГайтамаллин дуьхьа дустур ду тIаьхьайисинчу ГIалгIайчуьра а, хьалха йолчу Санкт-Петербургера а хьелаш.\nДешархошна хьехаран жамIаш: 6,9 баллана дуьхьал 93,6\nЛабараторин гIирсаш лелор: 88,6 баллана дуьхьал 11,9\nКомпьютерш лелор: 94,8 баллана дуьхьал 7,6\nШайн регионашкарчу лакхарчу доьшийлашка хIиттар: 94, 3 баллана дуьхьал 43,7\nДешаран мах хадор объективе хилар: 73,5 баллана дуьхьал 73,5\n53% дайша-наноша дIехьедо, цIахь доьшу шайн бераш дешарна тIаьхьадуьсу аьлла\n"Правовая инициатива" проектан белхахочо, ГIалгIайчуьрчу бакъоларъярхочо Саутиева Заринас дагалоьцу, ша школехь доьшуш йолчу заманчохь интернетца проблемаш хилара, библиотекехь оьшу книгаш ца тоьара, бохуш.\nХаааршкахьа боьдучу некъа тIехь хуьлучу дуьхьалонашлахь яра, дуьйцу цо, хьехархойн а, дешархойн а энтузиазм кхачаме цахилар.\n"Бераш дукха дика кхеташ хуьлу, школехь церан хиллачу кхиамех йоьзна йоций шайн кхане\n"Дешархойн мотиваци халла кхуьура. Цкъа делахь, мел дика цара дешахь а, оцу кхиамашна совгIаташ ца дора. Масала, со тIех дика доьшуш хиллашехь, регионерчу дешаран министралло цкъа аьтто ца бира сан пачхьалкхан бюджетах конференцехь йа олимпиадехь дакъалаца. ШолгIа аьлча, бераш дукха дика кхеташ хуьлу, школехь церан хиллачу кхиамех йоьзна йоций шайн кхане. Мел дика цара дешнехь а, университете йа институте деша вахар доьзалан тароне хьаьжжина хуьлу", - боху Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Саутиевас.\n"Горгали - чкъурган диск а, аьчка сара а бу". Дагестанерчу школашкарчу тишачу хьолах\nЦуьнца доьзна бакъоларъярхочо хьахийра, ГIалгIайчохь белхазаллин процент лакхара хилар. ХIоразза а республика белхазаллех хIитточу рейтингашкахь тIаьххьара хуьлуш ю.\nМасална аьлча, яхначу гурахь официалехь балхахь боцчу нехан процент 30-ннал совъиккхинера.\nГIалгIайчоьнца цхьана цIоганехь дIатаръеллера Нохчийчоь а, Дагестан а, ГIебарта-Балкхаройчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а.\n"Iаламат эхье ду Дагестанна оццул лахарчу тIегIанехь нисъялар, хIунда аьлча, шен цхьа бIе, ах бIе шерашкахь иза даим а Iилманан а, дешаран а юккъехь лаьттина хиларна, - дуьйцу дешаран рейтингах лаьцна юкъараллан-политикан гIуллакххочо Курбанов Руслана. - Дагестан оцу хьоле ялош, хьаькамаша дикка къахьегна. 30 шарахь лелочу тоталан коррупцица а, къоланаш дарца а, берийн юучунна тIера налха пальман даьттанца хийцарна тIе кхаччалц".\nАла дашна, Чиллан-баттахь Дагестанерчу Каспийскан школан директор Агаев Джафар лецира къола деччохь. Цуьнан машенан багажника чохь полисхошна карийнера кеп-кепарчу сурсатех а, жижигах а, муттах а дуьзна тIоьрмигаш. Школера шозлагIа хьош ду ша, боху, тIоьрмигаш директора дIаязйинчу видео тIехь.\n"Iай пенийн херошна юккъехула мох чухьоькху, берашна тIе эга тIуьначу тховх хьахарш\n"Кхин тIе а, Дагестанехь цхьа проблема ю, бюджетан дискриминаци эр ду-кх вай, - кхин дIа дуьйцу Курбановс. - И бохург хIун ду, цхьана цIийнах болу нах Iедалехь болчу заманачохь, шайн кIоштаршкарчу школашна а, социалан инфраструктурана а цара ахчанаш латтадора. Юха кхечу тайпанах берш баьхкича, цара шайчарна ахчанаш хьийсадора. Оцу бахьанашца, дуккхаъчу кIошташкахь хIинца а льатташ ю 1920-чу а, 1930-чу а шерашкахь а йина хилла школаш.\nIай пенийн херошна юккъехула мох чухьоькху, берашна тIе эга тIуьначу тховх хьахарш. Божалахь санна хьелаш ду цигахь.\nУггар а дийца даьккхинчех дара, Яраг-Казмаляр эвлахь хилларг. Цигара ву Дагестанан цхьа гоьваьлла Iеламча. Доьхна хьал ма ду, ЯрагIин Мохьмадан юьртахь а керла школа Iедалхоша еш цахилар".\n"Матарш тийсина, дахкаделла лаьттара аннаш, чу ладар оьху тхевнаш, йоьхна партанаш\nУггар а оьшучу гIирсех школаш юзар Рособрнадзоран рейтинехь хьехош дац. Амма, кхечу хьасташкара гуш ма-хиллара, кхузахь тергал йо цхьа параллель: школашкахь уггар а ледара хьелаш хиларца догIуш ду - дешаран дикалла эвсара цахилар.\n"Важные истории" медиан талламашца а догIуш, 2019-чу шарахь Дагестанехь нийсса ах сов школашкахь канализаци а ур-атталла яцара, 32 процент гергга доьшийлаш тоян езаш яра, яцара цигахь йа йовхо а, я хи а.\nГIалгIайчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, ГIалмакхойчохь а шелонехь, чу далийна хи а доцуш йолчу 40, 44, 48 процент школашкахь доьшура бераша.\nКъилбаседа ХIирийчохь ах сов доьшийлаш ю тоянза, ширачу хьелашкахь.\n"Терахьашца дуста йиш яц дукхахдолу школашкара кхачамбацарш. Матарш тийсина, дахкаделла лаьттара аннаш, чу ладар оьху тхевнаш, йоьхна партанаш хьехош а яц статистийн кепашкахь", - аьлла, яздина публикацехь.\nЕрзаза юьсуш ю Къилбаседа Кавказехь, меттигаш цатоарна, бераша кхааа рожехь дешаран проблема а.\nДиъ шо хьалха дIакхайкхийра Iедалхоша 136 школа ян Iалашо ю шайн аьлла. ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а, Дагестанехь а йийр йолуш яра царех дукхахъерш. ХIетте а, масала, Нохчийчохь, кхаа рожехь доьшучу берийн терахьаш кхуьуш ду.\nДешаран дикаллех Зазадокху-баттахь зорбане яьккхина Рособрнадзоран рапорт - оцу тайпана хьалхара рейтинг ю.\nШарахь шозза оцу кепара талламаш бан дагахь бу Iедалхой, ткъа цара гайтинчу жамIашца - рейтинган тIаьххьарчу могIаршкара довла некъаш лоьхур ду.


1944-чу шарахь нохчий а, гIалгIай махках бахар геноцид лоруш Европарламенто тIеэцначу резолюцин автор ву Белгера политик Дюпюи Оливье (Olivier Dupuis). "Кавказ.Реалиига" дийцина Дюпюис, муха тIеийцира резолюци.\n- Транснационалан радикалан партерчу хьайн накъосташца 2004-чу шарахь шун аьтто хилира 1944-чу шарахь нохчий а, гIалгIай а бохор дийцаредаккха. Муха кхечира шу оцу тIе?\n- Европарламентехь доттагIий бара сан, цхьаъ – Испанин халкъан партин депутат Салафранка Игнасио, важа соьца партехь волу Дель’Альбо Джанфранко. Иштта доккха гIо хилира тхуна сан нохчийн доттагIашкара, Ханбиев Iумарера а, Ахмадов Илесера а, Исмаилова Тинера а. Радикалан партино а дакъа лецира.\n- Шуна сацамехь уггар а коьртаниг хIун дара?\n- Тахана вахарехь а, хьайн кханене воьдучохь а Iаламат оьшуш ю истори. Къастттина, нагахь дуьйцург хьан исторехь хиллачу бохаман дакъа делахь. Доккхачу декъанна и хьакхало зен хиллачарех, кхузахь буьйцурш бу нохчий а, кхидолу депортаци йина Кавказан къаьмнаш а, ГIирман гIезалой а. Иштта чалтачий – Сталин а, кхиболу жигара цуьнан тоталитаран юьхьарлаьцначун декъахой а.\n- Нохчийн къомана гергахь Iаламат историкан маьIна долуш ю резолюци. Евробертан пачхьалкхашна хьажа и дIакхачорхьама хIун дан деза?\n- Европарламентан сацам чIогIа маьIне бу, нагахь, хIинццалц я лечкъош, дуьхьало еш лаьттина бакъдерг дуьххьара дуьненаюкъарчу институто, и политикан, историкан хилам хилар тIеэцахь.\nКеп-кепарчу Евробертан пачхалкхашкахь нохчийн организацеша кхерамзачу меттигехь гулдеш ду документаш, тоьшаллаш, суьрташ, видеош, нохчийн къоман исторех кинош, иштта депортацех лаьцна а.\nСуна хетарехь, и мехал хIума ду. Нохчийчохь, хууш ма хиллара, аьтто бац, кхераме а ду. Цуьнан тоьшалла ду 2014-чу шарахь Кутаев Руслан лацар а, цунна 4 шо хан кхайкхор а. Кхи дIа депортацин денош билгалдохур дац аьллачу, нохчийн Iедалхойн лаамна дуьхьал ваьллера иза. Хала хеташ делахь а, истори хIаллакъен и политика яьржина ю йоллу Оьрсийчохь.\n- Къоман трагедин кху дийнахь, хIун эр дара ахь нохчашка?\n- Уггар хьалха, шаьш бехке ца хетар 1994 – 1996 а, 1999-2009-чу а шерашкахь хилла тIемаш бахьанехь. Суна хетарехь, цъьаболчу нохчийн ю ишта ойланаш.\nИ бохург дац сан, дийлинчу гIалаташка критикаца хьежа ца деза бохург.\nБасаев Шемалан васт хIутту сан коьрте. Оьрсийн къайлахчу сервисийн манипуляцех ша ларлур ву аьлла тешна ца Iаш, цунна моьттура, ша уьш Iехор бу.\nНохчашна шайн бехк хетарх дерг аьлча, ас ойла йо Малхбузехь бехачу нохчийн. Уьш тешна бу, шайн трагедин а, тIом чубаран бахьанаш а тIемаш бовлале хиллачу Нохчийчохь ислам нийса лелош цахилла хиларца.\nЦундела, Делан таIзар хета царна. Традиционан исламах дIа а хаьдда, радикалан практике бирзина уьш, дукха холахь, салафизм лелош.\nСуна хезначех уггар а тIехдика маршалла хаттар ду оцу къоман - "Марша догIийла". Суна хетарехь, къаьсттина хала хир ду оцу къомана.\nАмма Москохан а, Соьлж-ГIалин а раж йоха хьаьхна ю. Цундела хIуъа а дай, дуьхьало е хиндолчун институташ кхерамзаллан гIуллакххошка дIа ца лецийта.\nОцу тIехь тахханехь бан беза болх. Шайна тешаме хеттачу меттигехь, карарчу заманахь оцу Iедалшкахь болх бечийн цIераш вовшах а тухуш, база кхолла еза.


Нохчех дозалла дина Испанин яздархо кхелхина\nМангал-бутт 06, 2017\nГоьваьлла яздархо Гойтисоло Хуан кхелхина Мароккорчу Марракеш гIалахь. 87 шо долу испанхо кху заманахьлерчу уггаре а баккхийчу яздархойн могIаршлахь вара. Испанехь Iедалехь хиллачу Франкон диктатура кьобал ца еш, махках ваьлла хилла яздархо шен доллучу дахарехь тоталитаречу режимашна дуьхьал дош айдеш а, шен йозанашкахь маршонехьа кьуьйсучаьрга гIодоккхуш вара.\n"Эл Паис" газетин тIеман корреспондент санна иза хилира тIаьххьарчу 40 шарчохь тIемаш мел бечу метиишкашкахь. Массийтаза Нохчийчу веана хиллачу Гойтисолос Оьрсийчоьнан эскарша нохчийн гIаланашкахь а, ярташкахь а хIоттийна кьизаллах лаьцна артиклаш язйина ца Iаш, шен кхоллараллехь коьртачех киншка а язйира.\n"ТIеман ландшафташ" цIе йолчу цу тептарехь цо емалйора оьрсийн куьйгалло бIешерашкахь дуьйна Нохчийчохь дIахьош йолу кьам кьардан гIертаран политика. "Кавказхойн хаттарна Оьрсийчоьно элан заманчохь, Шейх Мансуран заманчохь дуьйна цхьана кепар жоп лора: уггаре а луьрчу кьизаллица. Бакьду, хIетахь а, я тахана а цуьнан аьтто ца баьлла нохчийн гIаттаме са кьардан а, церан маршоне болу сатийсам бен а"- иштта яздора Гойтисолос шеш 1996-чу шарахь зорбане яьллачу киншки тIехь.\n2014-чу шарахь испанхойн маттарчу литературехь уггаре а сийдоду совгIат -Сервантесан преми- елира Гойтисоло Хуанна. Оьрсийн матте гочйинчех уггаре а евзаш ерш ю цуьнан "Ялсаманехь гIайгIа" а, "ГIайре" а, "Куьйган говзалла" а романш.\nГойтисолон Нохчийчоьнах йолу книга оьрсийн маттахь зорбане яьлла яц.


Ибн Iумарера схьа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина вайна, цо аьлларг: «АллахIан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша нишка воьдучу хенахь олура:\n«Алло́хIумма инни́ аIу́зу бика минарриджсин-наджис, ал-хаби́сил-мухбис, ашшайтIо́нир-раджи́м».\nВайна дийцина Ибн Iумарера схьа (Дела реза хуьлда цунна), цо аьлларг: «Цхьа стаг вара Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) уллехула тIехволуш, иза шен хьаткъа гIуллакх деш волуш. ТIаккха оцу стага цуьнга салам делира, (хIетте а) цо схьа ца ийцира иза». Муслима дийцина иза шен «Сахьихь» тIехь.\nАл-МухIажир ибн Къунфуза (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Со Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу веара. Иза хьаткъа гIуллакх деш вара. Ас цуьнга салам делира, делахь а цо схьа ца ийцира иза ша ламаз эццалц. ТIаккха, бехказа волуш цо элира соьга: «ЦIано йаза а волуш лекха хинволу АллахI хьахор ца дезийра (ца лиира) суна». Нийса хьадис ду иза, Абу Давуда а, Насаийс а, Ибн МаджахIас а нийсачу иснадашца дийцина долу.\nЦо эра ду:\n«ГIуфронака, алхьамду лил-лахIил-лази азхIаба Iаннил-аза ва Iа́фа́ни́».\n«Хастам бу АллахIана, суна цуьнан (дааран) марзалла хаийтина волчу, цуьнан ницкъ соьца биссийтина волчу, цуьнан вон сох дIадаьккхина волчу».\nИза дийцина Ибн ас-Суннийс а, ТIабаранийс а.\nЦуьнан юьхьехь «БисмиллахIир-рохьманир-рохьим» «Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца» алар мелехь ду. Нагахь санна цо «БисмиллахI» «АллахIан цIарца» алахь, иза а тоьаш ду. Вайн мазхIабера Iеламнаха аьлла: «Ламаз эца волалучу хенахь бисмилла даккха вицвеллехь, ламаз оьцуш волуш (шена дага ма деъа) даккха мегар ду иза. Ткъа нагахь санна ламаз эцна валлалц цо иза ца даккхахь – иза даккхаран меттиг (хан) чекхйолу, цундела, ваьллачул тIаьхьа даккха ца оьшу цо иза, (цо иза даьккхина ца хилча а) цуьнан ламаз эцар нийса а ду, цу тIехь цхьаъа башхула а яц цо иза шена хаа а хууш ца даьккхинехь а, йа вицвелла ца доккхуш диссинехь а. И ду вайн мазхIабехь дерг а, дукхах болчу Iеламнехан мазхIабехь дерг а.\nБисмилла даккхарх лаьцна даьхкина гIийла хьадисаш ду. Ахьмад ибн Хьанбала (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла ду: «Ламаз оьцуш бисмилла даккхарх лаьцна цхьаъа сецна даьлла (нийса) хьадис ца девза суна». Ткъа иштта долчу хьадисех ду Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамарера схьа (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дийцина долу хьадис: «Шена тIехь АллахIан цIе яьккхина доцу ламаз эцар (нийса) ламаз эцар дац». Абу Давуда а, кхечара а дийцина иза. И хьадис вай дийцина ду кхин а Зайдан кIантера СаIидера схьа а, Абу СаIидера а, Iаишатера а, Маликан кIантера Анасера а, СаIдан кIантера СахIлера а (Дела реза хуьлда царна); уьш дерриге вай дийцина БайхIакъийн «Сунан» жайни тIехь а, кхидолчу жайнашкахь а. Уьш дерриге гIийла ду аьлла БайхIакъийс а, и воцучо а.\n«Ас тешалла до АллахI воцург кхин дела ца хиларца, Ша́ цхьаъ ву Иза, накъост вац цуьнан; кхин а ас тешалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца».\nХIара цо аьлларг вон хIума дац, хIетте а цуьнан Сунната агIор бух бац; вай мазхIабера Iеламнахах а, йа кхиболчу Iеламнахах а цхьамма кхечо и хIума аьлла хилар девзаш дац суна. Ткъа дика хуург АллахI ву.\nЛамаз эцначул тIаьхьа эра ду цо:\n«АшхIаду ан ла́ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI, ва ашхIаду анна мухьаммадан IабдухIу́ ва расу́лухI. Алло́хIуммаджIални́ минаттавва́би́н, ваджIални́ минал-мутатIоххIири́н. Субхьа́накалло́хIумма ва бихьамдик, ашхIаду ан ла́ила́хIа илла́ анта, астагIфирука ва ату́бу илайк»\n«Ас тешалла до АллахI воцург кхин дела ца хиларца, Ша́ цхьаъ ву Иза, накъост вац цуьнан; кхин а ас тешалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца», - аьллачунна дIайоьллур ю ялсаманин бархIе́ неI, церах шена луъучухула цу чу а гIур ву иза». Муслима дийцина иза шен «Сахьихь» жайни тIехь.\nТирмизийс а дийцина иза, (чаккхенгахь) хIара дешнаш а долуш:\nБисмилла даьккхинчул тIаьхьа «Алхьамдулилла́хIиллази́ жаIалал-ма́а тIахIу́ран» «Хастам бу АллахIана, хи цIано еш хилийтина волчу» эра ду;\nбага хи кхорзуш: «Алло́хIуммаскъини́ мин хьавди набиййика мухьаммад, соллаллохIу IалайхIи ва саллам, каъсан ла́ азмау баIдахIу́ абадан» «Йа АллахI, Хьайн пайхамаран Мухьаммадан (АллахIера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Iо́ма чура кад малийта Ахь соьга, цул тIаьхьа со цкъаъа хьаг лур воцуш»;\nмера чу хи кхорзуш эра ду: «Алло́хIумма ла́ тахьримни́ ро́ихьата наIи́мика ва жанна́тика» «Йа АллахIа, Хьайн зовкхан а, Хьайн ялсаманин а хьожа ца кхоьтуьйтуш ма вита Ахь со»;\nюьхь юьлуш эра ду: «Алло́хIумма баййид важхIи́ йавма табйадду вужу́хIун ва тасвадду вужу́хI» «Йа АллахI, яххьаш кIайлучу а, яххьаш Iаржлучу а дийнахь сан юьхь кIаййе Ахь»;\nши пхьарс буьлуш эра ду: «Алло́хIумма аIтIини́ кита́би́ бийами́ни́. Алло́хIумма ла́ туIтIини́ кита́би́ бишима́ли́» «Йа АллахI, сан тептар (Къемат дийнахь) суна аьтту агIор луо Ахь; йа АллахI, сан тептар суна аьрру агIор ма луо Ахь»;\nкоьрта тIе хи хьокхуш эра ду: «Алло́хIумма хьаррим шаIри́ ва башари́ Iаланна́р, ва азиллани́ тахьта зилли Iаршика йавма ла́ зилла илла́ зиллук» «Йа АллахI, сан (дегIа тIера) мас а, сан чIор а жоьжахатин цIарна хьарам де Ахь, Ахь хилийтинарг бен кхин IиндагI хир доцучу дийнахь со Хьайн Iаршан IиндагIехь а хилийта Ахь»;\nшина лергана хи хьокхуш эра ду: «Алло́хIумажъIални́ миналлази́на йастамиIу́нал-къовла файаттибиIу́на ахьасанахI» «Йа АллахI, олучуьнга ла а дугIуш, тIаккха цунах уггар дикачуьнга тIаьхьа а бо́зуш болчерах хилийта Ахь со»;\nши ког буьлуш эра ду: «Алло́хIумма саббит къадамаййа Iалассиро́тI» «Йа АллахI, суьртан-тIай тIехь сан ши ког чIагIбе Ахь». Ткъа дика хуург АллахI ву.\n«Алло́хIуммагIфир ли́ занби́, ва вассиI ли́ фи́ да́ри́, ва ба́рик ли́ фи́ ризкъи́»\n«Йа АллахI, сан къиношна гечдехьа суна, сан хIусам шор ехьа суна, сан рицкъанах беркат дехьа суна».\nАс элира тIаккха: «ХIайн АллахIан пайхамар, ахь иштта а, иштта а доIа деш хезира-кх суна». Цо элира тIаккха: «ХIумма а дитиний оцу дешнаша тIаккха?!».\n ХIокху меттехь салават диллар (Алло́хIумма солли Iала мухьаммад...) – цунах лаьцна дийцина долу хьадис цхьаъ кхоьллина ду, важа гIийла ду. Цуьнан тешалла и гIийла хьадис хила а мега аьлла цхьаболчу Iелам-наха. Йа кхин цхьа тешалла хила а мега цуьнан: ламаз эцначул тIаьхьа деш долу и зикр доIа ду, ткъа хIора доIанал тIаьхьа салават диллар суннат ду, доIанан гIиллакхех а ду, иза хьадисехь деана а ду, цундела оцу меттехь салават диллар дика ду. Имам Ибн Iалла́н Сидди́къий, «Ал-футу́хьа́т арробба́ниййахI Iалал-азка́рин-нава́виййахI», 2/25-26.


Кхелхинчу Дагестанан Амиран Меттиг ДΙалаца Там бу Абу Мохьаммада\nДагестан -- ТIемалойн хьалханча Даудов ИбрахIимхалил, сурт даьккхина хан хууш яц.\nШинарий дийнахь Дагестанерчу Харбук-юьртахь ницкъаллин дакъоша тIом дΙахьош цхьана цΙа чуьра вийра герзашца дуьхьало йина виъ стаг. ТΙаьхьо оцу меттигна гена доццуш, хин йистонца, вийна карийра пхоьалгΙа герзахо. Иза Дагестанерчу тΙемалойн лидер Амир Салихь ву, аьлла, даржийра Ιедалша. Бакъбина и хаам Кавказан Имаратан Дагестанерчу хьостанаша а.\nДагестанан амирийн могΙа, луларчу Нохчийчохь, я дехьарчу ГΙалгΙайчохь, ГΙебарта-Балкхаройчохь а санна, ца ходуьйтуш схьабахьа меттигерчу тΙемалоша. 2005-гΙачу шеран аьхка Ιедалан ницкъаша шайн хьалханча Макашарипов Расул вийча, цара цуьнан метта дΙахΙоттийра Халилов Раббани. Ткъа иза кхелхира 2007-гΙачу шеран гурахь. Цуьнгара мукъ шен караийцира Моллачиев Ильгара. Иза шо даьлча вийра.\nТΙаккха коьрта амир хΙоьттира Велиджанов Исрапил. Иза шина шарахь лаьттира оцу цΙартΙехь. Стохка бΙаьста Велиджанов а дΙакхелхича, Дагестанера дуьхьалонан декъан коьрте велира хΙинца, Шинарий дийнахь, вийна волу, дукха хенахь дуьйна а тΙемаш беш схьавеъна Даудов ИбрахΙимхалил, накъостийн гонехь - Амир Салихь.\nКавказан Имаратехь лаккхара ларам а болуш, шех Дагестанера тΙемалой а бешаш, хьалханча вара Даудов. Иза Ιедалхошна, эскаршна, мехкан полицина дуккха а зенаш динчу хьалханчех ву. Шаьш халкъах леташ дац, Оьрсийчуьра схьахьежочу эскарех лета, шайна новкъарло ма е, аьлла дара, цо шега мукъ кхаьчча, Дагестанерчу тΙемалойн сайта тΙехь мехкан хьаькамашка дина дΙахьедар. И коьртехь а волуш алсам а елира дагестанхойх лаьтта тΙемалойн тобанаш. Цунна тоьшалла дора цо ша а.\nДаудов: « Нагахь санна шу тхуна чу кхерам билла гIертахь, иза эрна ду. Инша Аллахь, цхьа а кхерам бац. МуджахIидаша кхидIа а хьажийна зенаш до мостагIчунна, оьшшу нах хIаллакбо гIаланашкахь а, ярташкахь а».\nШеца цхьаьна Харбукерчу тΙематасадаларехь, тΙаьххьара кхоалгΙа воΙ а леш, кхелхина Амир Салихь. Иштта, юха а тΙера баьчча воьхна йисина, Кавказан Имаратан векалша олуш ма-хиллара, Дагестан-вилайят. ХΙинца мила хΙуттур ву цуьнан метта боху хаттар лаьтта шайна цигарна тΙемалошна хьалха а, Кавказехь лела хьал тидамехь кхобучу массо нахана хьалха а.\nМила дΙахΙуттур ву кхелхинчу хьалханчин Даудовн метта. Дуккхаъчарна хетарехь, Дагестанехь цуьнан меттиг шен рогΙехь дΙалаца тарло цигарчу тΙемалоша шайн тобанаш билгалйохуш «Юккъера фронт» олучу декъан амир Абу Мухьаммад. Иза Дагестанерчу тΙемалойн къеда а ларало. ЦΙера Губден-юьртара ву иза. ТΙемалошлахь тоъал Ιелимчалла долуш а, дуккхачарна хетарехь, иза хьалхавала таро йолуш а ву.\nЦо интернетехула даржадечу даΙваташка а, кхечу къамелашка а ладоьгΙча, кхеташ ду, Абу Мухьаммад шен некъах вуьззина тешна ваьлла а, юхавала некъ болуш а стаг вац.\nАбу Мухьаммад: «ДжихIадан гIуллакх дIадоьдуш ду. Хуьлучу эшамашка хьежар а доцуш, муджахIидийн могIарш кхуьуш бу. Цунна шун дан хIума а дац. МуджахIидаш, элхьамдулиллахI, шайца синош эцний бен дIабоьлхуш а бац».\nХIуъа а мухха а делахь а, дериг долуш ду – кхелхина рогΙера амир, вогΙур ву цуьнан метта кхин. Изза лаьтташ а, лаьттар долуш а ду ерриг а Къилбаседа Кавказехь. Цуьнан йист яц гуш, Москохара схьа кавказхошца, цаьрца массаьрца а, шена машар беза, аьлла, волуш я президент а, я премьер а воцундела.


Верриг а 9640 стаг вийна Донбассехь\nДобассехь 2014-чу шеран Охан-баттахь тIеман конфликт йолаелчхьана 9640 стаг вийна, 22 500 гергга стаг шевнаш хилла ву. Цу тайпа терахьаш далийна Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Украинехь йолчу адамийн бакъонашкахула мониторинг ечу миссино. Шайн дIахьедар дина цу миссин декъашхоша Гезгмашин 15-чу дийнахь.\nЦу документана тIехь буьйцурш бу шина агIор тIемашкахь байина герзхой а, маьрша бахархой а. Цул сов, билгалдоккхуш ду, Гезгмашин-беттан I-чу дийнахь дуьйна герзаш деттар сацош барт бинехь а, агIонаш дуьхь-духьал лаьттачу меттигашкара хьал вуно чолхе хилар а, мичча хенахь а юха а тIемаш буьйлабала мегаш хилар а.\nДонбассехь тIом иккхира 2014-чу шарахь бIаьста Оьрсийчоьно Украинин ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа. Киево а, Малхбузера пачхьалкхаша а бехке еш ю Оьрсийчоь герз а карахь Украинина дуьхьал бевллачу сепаратисташна гIортор ярна.


Цхьана уьстагIна экспорт йича а ду иза экспорт яр\nГIуран-бутт 18, 2019\nДагестанан Iедалхоша дIахьедарш до шайн экономикан кхиамаш хиларх лаьцна, ткъа эксперташ духе ца кхуьуш бу\nДагестанера дуга оьцу Азербайджано а, ГIажарийчоьно а, Латвино а, Вьетнама а, Гуьржийчоьно а, Индино а, Израила а, хаамаш бо меттигерчу зорбан гIирсаша, яздо Кавказ.Реалиино. Ткъа Лахьанан-баттахь республикерчу юьртбахаман а, кхачанан а министралло а дIахьедар дира оццу пачхьалкхашка духкуш ду меттигерчу бахархойн а, ткъа иштта агроиндустрин комплексан а сурсаташ аьлла.\nЦу министралло билгалдаккхарехь, дуьйцурш ду коьртачу декъана чIерий а, хIурдан сурсаташ а, жижиг а, уьстагIий а иштта дIа кхин а. Iедалхоша дуьйцург шеконаш кхуллуш ду, боху Оьрсийчоьнан Iилманан академин Дагестанерчу социалан а, экономикан а талламан Iилманан центран Институтан директоро, экономикан Iилманчо Дохолян Сергейс.\n- ХIун чIерий а, хIордан сурсаташ а дуьйцурш? Хьан хьесапехь республикан таронаш юй иза дан?\n- Бакъдерг дийцича, со цецваьлла ву, суна а хаа лаара муьлха хIордан сурсаташ ду дуьйцурш. Дагестано лоьцург а, кечйийриг а ю килька. Iаьмнийн бахамашкахь кхиош бу карп а, чабакх-чӀара а, кутум а. Иза ю ерриг а йолуш йолу ассортимент. Ткъа уггар коьртаниг ду, Дагестанехь цкъа а хилла цахилар оццул дукха чIара, цу тайпачу барамашкахь экспорт ян. Делахь а, цхьана килана экспорт йича а ду иза экспорт яр.\n- Дика ду, Дагестан хьалхара меттиг йоккхуш ю уьстагIий лелорца. Цундела дохка аьтто бу уьш. Амма Дагестанехь шаьшна меттигерчу бахархошна а дазделла уьстагIан жижиг.\n- Иза бакъ ду, халахеташ делахь а. Мехаш дазделла 30 процентана. УьстагIех дерг аьлча, тахана а къийсамаш бу дIахьош, республикехь 4-5 миллион уьстагI бу бохуш. Амма нийсса дIа йоьцу кепаш ю церан терахь къастош лело мегар йолуш. Масала, дожийлаш. Кхин а хаттар ду: луьсташ мичахь бу? Хьехочу уьстагIий терахьца богIуш уьш бац. Эксперташа дуьйцу, республикехь 1,5-2 миллион уьстагI хила мега бохуш. Экспорт ярца доьзна хьал дозуш ду дукхаллица. Дуьйцуш цхьа терахь ду, амма экспорте дIахьежочу уьстагIийн терахь кхин ду. Цундела юха а эр ду ас: цхьана уьстагIна экспорт йича а ду иза экспорт яр.\n- Ткъа махкал арахьа духкуш хилча дуга дазлур ду аьлла хетий хьуна?\n- Цкъачунна алалур дац соьгаг дуга дазделла я цаделла аьлла. Амма иза дазлур хилар гуш ду. Экспорт ечу сурсатан мах лакхара хуьлу чоьхьарчу базарахь болчул а. Иза хила а хилла уьстагIан жижигца.\n- Делахь мичахь ю потенциал? Стенна экспорт ян мегар ду республико тIейоьгIучу хенахь?\n- Суна гарехь, республика кийча яц цхьана а хIуманна экспорт ян. ХIунда аьлча иза ша а ю дуккха а хIуманна импорт еш. Кхачанан базарш юьзна ю оццу Азербайджанера а, ГIажарийчуьра а, Израилера а, Китайра а, Латинан Америкера а сурсатех. Чоьхьара сурсаташ арахецар лахделла. ХIинццалц вай лелош хилла помидораш а, кемш а, кхин долу юьртбахаман сурсаташ а кхиор лахделла, чубохьу стомаш а, хастоьмаш а механа борах хиларна.\nТкъа хIинца цIеххьана дуга экспорт ян къийса аьтто болуш дIахIоьттина бохучо цецвоккху. Цу кепара иза цIеххьана хьекъар шеко йолуш ду. Ткъа Дагестанан статистика шина а когана астагI хилар къайле яц. Цундела, баккъалла а долчу терахьца уьш тIечIагIбаллалц, ас сатухуш тIеоьцур бара цу бесса кхиамаш баьхна боху и хаамаш.


Циски, цогали — Сердало\nДехкий лувцара тIера дац аьнна, наха эккха а даь, моцалла, халонна тIа мел боа чо Iо а баьнна, юртал ара, кхалаж дIакхийсача дижа уллаш цхьа циск хиннад.\nШийна яа хIама лаха, вIаштIехьа доале, наьха бун чура котам яхьа дага долаш, юрта йисте дена цогал тIакхаьчад цунна. Шийна из бIаргадайча цец а даьнна, цогала хаьттад: — сона ца довзаш цхьаккха а аькха ма дац. Хьо фу аькха да-те? Сона хIанзолца хьо санна аькха бIарга а ма дайнадац.\nШе цогала ца довзилга хайнача циска дагадехад, цогал мелла говза дале а, из Iехаде. ТIаккха циско цогалга аьннад:\nТIаккха цунах ший хьаьша а даь, ший къорга чу из Io а хоадаь, оакхарашта курал а еш, цунца даха дагадехача цогало цунга аьннад:\n— Укхаза шийла а я, тIаьда а я, хьо со долча даха доагIаре, аз дижа мотт кIаьдеи, дагIа меттиг йIайхеи, екъеи хулийтаргьяр хьона. Яа котами, гIажи, москали, боабашки эшийтаргьяцар аз хьона. Боккъала доагIадалар хьо соца даха.\nБокъонца ше аьнначох цогал тийшаьлга хайнача циско аьннад:\n— Мегаьд, доагIаргда со, хьона иштта чIогIа со дар дезе.\nЦиск шийца дIа а дига ший къорга чу дикагIча метте Iо а хоадаь цунна, ше аьннача тайпара, даа xIaма тIа а дахьаш, оакхарашта куралаш а еш лелаш хиннад цогал.\nКотам, москал, гIаж а юаш дагIача цисках, ше тоа ме лу, чо тIа а баьнна, ше ма дарра циск хиннад. ТIаккха ше цо Iехадаьлга хайнача цогало аьннад цунга:\n— Хьо цIокъ дац, хьо бокъонца дола циск да. Цхьабакъда хIанз цIокъ да, аьнна, цIи дIа хезай хьа. Хьо деце а цIокъ хиланза даргдац.\nИштта циски, цогали дахача хана чайво цогалга хаьттад:\n— Хьайна фу делча бIаргадайтаргда Iа из цIокъ? ТIаккха цогало аьннад:\n— Хьо сайна дукха езаш хиларах де а дийна, бIарчча бежан дахьаш хьо йоагIе бIаргадойтаргда аз из.\n— Мегаьд — аьннад чайво, — дахьаргда аз.\nЦул тIехьагIа кхийттача берзо хаьттад цогалга:\n— Аз хьайна берста устагIа беча из цIокъ бIаргадайтаргдий Iа сона?\n— Хайра мах-м бац Iа лур, хIаьта а хьа юхь йоагае карах далац сона. Цхьабакъда устагIа берста хила-м беза.\nЦогало берза а, чана а цхьа ди диллад дахка дезаш. Шоашта йиллача ханна, шоашка аьннача тайпара бежани, берста устагIеи дахьаш дена кхаьчад чаи, борзи. Цогало царга аьннад:\n— Из хьаарадаьлча цун шох бIарг кхете цо xIaлакдергда шо. Бози, хьо укх кIотарга тIехьашка дIалачкъа, хIаьта хьо ча укх хена тIа яла. Шоаш долчара дIа-юха ма хьалаш. Аз шо укхаза долга а ца хойташ, фо кхетийта доккхаш санна, арадоккхаргда из.\nЦул тIехьагIа чу а даха цискага аьннад цогало:\n— Хьох бIарг тоха ена чаи, борзи я ара. Царна хьо циск долга дIахойя гIулакх дика хургдац. Мосаш а совсайийя, цIог ypaгIa а дахийте, цергаш гуча а яьхе, бIаргаш а къоарзадийя, хьалъара а даьле наIарга гIолла цхьа-ши го а баьккхе юха чудола.\nШийга цогало аьннача бесса, мосаш а совсаяь, бIаргаш а къоарзадаь, цIог ypaгIa а дахийта, гобаьккха а даьнна, кIотарг йолчахьа циск хьаластача, кIотарга тIехьашка лечкъа йоаллача берзо кхера а енна, Io a тeIa баьцаш оагаяьй. Цига, баьцо тата дича, дахкилг ба мотташ циск тIатоссаденнад.\nЦиска ше бIарга а яйна, из шийна доагIа мотташ, дIаиккха борз бIаргаяйна циск хена тIа гIолла ypaгIa хьийддад, тIаккха хена тIа ягIа ча из шийна доагIа мотташ кхераенна чукхийтта яьттIай.\nЦига хиннар кхыча оакхарашта дIадувца борз дийна йисай, хIаьта цискаи, цогалаи дезе бежанеи, хьашт дале устагIани, дезе чай дулх хиннад.\n← ГIалIай Эздел\nВIаши дукхадеза хьажа вай →\nХалкъашта юкъе машар бар


Къилбаседа Кавказехь Коррупци Шуьйра Яьржина Ю Бах Iедалша\nОьрсийчоь- Коррупцина дуьхьала хьажийна йолу митинг. Москох, 02МАНГ2009\nКъилбаседа Кавказехь коррупцица йолу проблема даиман санна ира лаьтта боху Iедалан векалша. Коррупци проблема хилар билгалдоккху цара, амма цуьнана бахьанаш лохуш дац. Ишшта хуьлуш ду, хIинца а, хIокху деношкахь регионехь йолу коррупци йийца йолийна прокуратуран белхахоша.\nКъилбаседа Кавказехь йолу коррупци юха а йийцина прокурораш. Къилбаседа Кавказан регионехь йолчу коррупцех лаьцна дийца долийна юха а. Оьрсийчоьнан ннарла-прокуратуран Къилбаседа Кавказан федерала гонехь йолчу урхаллан куьйгалхочо Мельников Артема, шен зорбан-конференцехь дIахьедар дина, хIара шо доладелчхьна регионехь, коррупци лелош хиларна артикална кIелла догIуш долу 700 сов гIуллакх долийна шашьш аьлла. Массо а республикашкахь и проблема дукха ира льатташ ю боху цо.\nЦхьацца мехкашкахь, цу тайпа зуламаш алсамдаьлла хилар а хаийтина прокуроро. Оцу тIегIантIехь Мелников Артема билгалайолуш ю боху, Ставрополь а, Кхарачойн-Чергазойн а, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, ГIалгIайн республика а, Дагестан а. Iедалан латта, бакъо а йоцуш, нехан дола даккхар а, кхаьанаш эцар а, ишшта цу тайпа низамаш дохош ду боху оцу мехкашкахь. Нохчийчоь, коррупци юьйцучу хенахь, цигахь а иза ю боху прокурора Мельников Артема. Амма, оцу зорбан-конференцехь иза цкъа бен ца хьахийна цо.\nКоррупци Шира Ормаш Долуш Ю Оьрсийчохь\nОьрсийчохь баккхийчарех бала лоруш долу и низам дохор, Къилбаседа Кавказехь даьржина хиларан бахьана го тергамхошна, Iедалан урхаллашкахь а, ницкъаллийн структурашкахь а, коьртехь льатташ берш меттигера бахархой хиларна. Цара вовшех даьлла долу хIуманаш лечкъа до ду. Ткъа, мел йолу ларш, Москоха йоьлхуш хилар, прокурорашна я ца хаахь, я ца хаа мотийтахь а, хьахош а яц.\nСоветан заманахь даьржина цхьа беламе хIума дара. Москох доьдучу кеманна тIе, яьккхий маIаш йолу ка хьалабоккхуш хилла цхьана гуьржийчо. ХIе, стаг, ахь хIун леладо, уьстагI кхуза тIебаккха мегаш ма дац, аьлла шега вукхо аьлча, хIумма а воха а ца вухуш, жоп деллера цо, хIара уьстагI бац, Москох доьшуш волу сан кIант ву уьстагI. Ткъа хIара, совгIат ду хьехархошна хьуш аьлла.\nХаамийн гIирсашкахь дукха дийцина хIума ду, Москох, оьрсийн маттахь «откат» олуш долу ахча массо республико ло бохург. Амма, иза бакъ ду-дац къасто цунна таллам ца бина. ДIа муха хьо, прокурораша а, кхинболу низамхой а, ма хуьлла кIеда аьлча, куьйгашна цIена ца хилча\nГIалгIайчоьнан Прокурор Турыгин А, Коррупци А\nГIалагIайн мехкан прокурор Турыгин Юрий массийта шо ду оцу даржехь волу. Совета заманахь Теркайистан кIоштехь болх бина ву иза. Иза дикачу чоьтехь ву Оьрсийчоьнан инарла- прокуратурехь. Цо бехккхайкхоран коьртехь а волуш, хийла каравахана волчу тIемалочунна а, кхечу нахана а, яьккхийн хенаш йиттина. Махкахь йолчу коррупцех лаьцна олуш, цо хаам бина, хIокху шарахь 5 факт ю шайна гучуяьлла, кхаъ эцна аьлла. Стохка Iедалан белхахоша шозза ахчанца кхаъ эцна гучудаьллера шайна боху ГIалгIайчоьнан прокуроро Турыгин Юрийс.\nОьрсийчоьнан лаккхарчу Iедалша тIе а эцна, пачхьалкхехь дIахьуш ю, коррупцина дуьхьала хьажийна йолу программа. Иза хIора а регионехь дика жамIаш а дохьаш дIайоьдуш ю боху цара. Амма, и проблема хенахь дIаериг ца хиларна даре деш дуккха а хIуманаш ду, изза арахь «сагIа» доьгIуш болу ГАИ-н белхахой а, кхиболу Iедалан векалш а. Тахана, дукха маьIне ду, оьрсаша олуш долу цхьа хIума: «Даьтта ца хьакхах, дIаца йоьду» бохург.


"Кхел Водонаевана ян ца еза, халкъ цу хьоле даьккхинчарна ян еза"\nХIокху материалан автор ю Гафурова Марият\nЕвзаш йолу блогер а, телевизионан программаш дIаяхьархо а йолу Водонаева Алёна полице кхайкхина ненан капиталах лаьцна цо аьлларг бахьана долуш, яздо Кавказ.Реалиино. Шен Instagram-хь цо дIахьединера "демографин проблема ненан капиталан барамца йоьзна яц, бахархойн дахаран тIегIа лахара хиларца йоьзна ю" аьлла.\n"Хин йолчу тIаьхьенашна бале дала мегаш ду и I цхьа миллион тIех эккаш сом ахча, нагахь къелла сабӀарзделла дима а къаьркъан шиша эца ахча ца тоьуш лелачу Оьрсийчоьнан бахархой я быдло олу шаьш бацочу неъхана лаам кхочуш бон нах, цу миллион соьма дуьхьа бераш дан буьйлалахь", - яздинера Водонаевас.\nОццу минотехь цунна тIелетира ерриг а "пропагандин машен". Федералан каналашкахь ток-шоуш йолийра цунна хьажина, Пачхьалкхан думан депутато Милонов Виталийс элира иза вокзалехула лела зуда ю аьлла, ткъа парламентан лахарчу чоьнан спикеро Володин Вячеслава кхайкхам бира цунна 100 миллион сом гIуда тоха деза аьлла.\nЦул сов, 2019 шарахь ГIуран-бутт чекхболуш Самаран Iедалша аборташ ма яхьара аьлла долахь йолчу клиникашка кхайкхам бича, Водонаевас яздира, шайга кхабалур ца хилча бераш дан оьшуш дац аьлла.\n"Къоьлла а хьоьгуш, 3-4 бер деш болу доьзалех ца еша со. ХIунда деш ду уьш? Муха кхио бохку уьш?" – хеттара цо.\n"Цул а хьехархошна а, лоьрашна а алапа тIетоьхнехь"\nДоьзалшкахь дуккха а бераш хуьлчу Дагестанерчу бахархошна хIун хета Водонаевас динчу дIахьедарех лаьцна къасто хьаьжира "Кавказ.Реалиин" корреспондент.\nХIинжа-ГIалахь ехачу Дианина хетарехь, мел хала бахахь а 2 бер мукъане а хила деза доьзалехь.\n"Оьрсийн доьзалшкахь цхьа бер хилар я цхьа а бер ца дар барамехь хIума ду. Амма тхан кхин менталитет ю. Дагестанехь доьзалехь 10-12 бер а хилара хьалха, амма цхьа а царах мацалла ца лара. Мелхо а оцу тайпачу доьзалшкара бераш кхиаме хилара дахарехь", - бохуш яра иза.\nНагахь цхьа бер долчу Водонаевана кхин бераш дан ца лаахь, иза цуьнан шен бакъо ю, билгалдоккху Хунзахан кIоштарчу дуккха а бераш долчу доьзалан нанас Магомедова Лаюзас.\n"Ас а, сан хIусамдас а бераш тхаьшшина дина, пачхьалкхера ахча даккхархьамма ца дина. Дера, ахча цкъа а ма ца хуьлу сов, дахаран тIегIа лахара долчу къаьсттина тхан регионехь. Амма иза цхьа кӀеззиг йолу бонус бен яц", - бохуш яра иза.\nЛаюзас цхьа шо хьлха схьаэцна ненан капитал, иза хIинца а хьалха санна Iуьллуш ду банкехь.\n"Президенто алапа хьаладаьккхинехь гIоле хир дара хьехархошна а, лоьрашна а, къаьсттина ярташкахь. ТIаккха ненан капитал а оьшур дацара", - боху Лаюзас.\n"Махкахь ирча хьал ду: мацалла, къоьлла, дешна цахилар"\nНенан капитало пайда баран метта зен дан а мега, аьлла хета Хасавюьртан кIоштарчу Мохьмадна. Зудчуьнца дIасакъаьстина ши кIант кхобуш вехаш ву иза.\nМохьмада дуьйцу, шен хиллачу зудчуьнца вуно бертахь вехаш вара ша бохуш. Амма кестта шена ах миллион сом дала мега аьлла хабар хезча "тIемаш довла дуьйладеллера цуьнан", чIагIдо цо.\nЦу тайпаниг кест-кеcта хуьлу Дагестанехь, дуьйцу Тляратинан кIоштарчу вахархочо Шамсуддис. Цу бух тIехь дасабаьлла маситта доьзал бевза шена, бохуш вара иза.\nКизляран кIоштарчу Увайсова Равзанатан шина тайпа хьажар ду Водонаевас дуьйцучуьнга. Цхьана агIор цо дуьйцург нийса хета Равзатана. Ненан капиталан метта, тоам боллуш алапа а луш, белхан меттигаш кхолла еза бохучух тешна ю иза. "Цу кепара ахчанаш кхийдоро къоьлла хиларца йоьзна проблема дIаяккхалур яц", - боху цо.\nДелахь а, аборташ ян еза аьлла Водонаевас кхайкхам бар аьшне хӀума алар хета Увайсована. "Кхел Водонаевана ян ца еза, халкъ цу хьоле даьккхинчарна ян еза" - боху цо.


Къилбаседа Кавказехь юха а коьрта муфтий хаьржина Бердиев\nОхан-бутт 19, 2012\nОьрсийчоь -- Къилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран куьйгалхо юха а хаьржина Бердиев ИсмаьIил-Хьаьжа (аьррохьара).\nКъилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран гIаьнтда юха а хаьржина Бердиев ИсмаьIил-Хьаьжа. Цу тайпа сацам бина Кхаарин дийнахь Москох вовшахкхетначу цу центран декъашхоша. Ши-кхо де хьалха Бердыевна ира критика йира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Ткъа Нохчийн республикера муфтий Мирзаев Султан-Хьажа дIавелира цу центран юкъара.\nКъилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центр кхоьллинера 1998-чу шарахь, Нохчийчоьнан муфтин Кадыров Ахьмад-Хьаьжин лаамца. Цу юкъабогIуш бу Къилбаседа Кавказерачу республикийн динан дайн урхаллан куьйгалхой.\nЦу центран балхо юкъалоцуш ю Дагестан а, Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а, Адыгея а, ГIалмакхчоь а, ГIербартойн-Балкхаройчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а, ткъа иштта Ставропол мохк а. 2003-чу шарахь дуьйна цуьнан куьйгалхо ву Кхарачой-Чергазийчоьнан а ткъа иштта Ставропол мехкан а муфти Бердиев ИсмаьIил-Хьажа.\nКъилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центрах лаьцна баш хезаш хIума дацара цхьа-ши кIира хьалха цунна говнах дов ца иккхинехь.\nОьрсийчурча зорбанан гIирсашкахь хаамаш баьржира Нохчийчура муфтий Мирзаев Султан-Хьажа рогIерачу цу вовшахтохаран кхеташонехь цу юкъара ваьлла аьлла.\nАмма, дукха хан ялале ша Мирзаевс дIахьедар дира цхьа а цу центран декъашхойн цхьанакхетар хилла дац, аьлла. Делахь а кху беттан I4-чу дийнахь Нохчийчоьнан динан урахаллин интернет-сайта тIехь зорбане делира Мирзаев Султан-Хьаьжас дина долу дIахьедр.\nЦу тIехь аьлла дара, Нохчийн республикан Динан урхаллан куьйгалхо республикан куьйгалхочуьнца цхьаьнакхетначулла тIаьхьа сацам хилла, Къилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центарна юкъара довла, аьлла.\nЦуьнан бахьана иштта дуьйцу Мирзаевс. Къилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран декхар дара пачхьалкхана структурашца жигара юкъаметтигаш а лелош Кавказехь ислам даржор а, кегийрахой радикалаш хиларна экстремизмана а, ваххабизмана а новкъарло яр а.\nАмма тахана цу центран цхьа цIе хилар бен кхин хIумма а дац, бохуш, чIагIдо Нохчийчурча муфтис. Цу структуро шех тешам байина, аьлла а, хета Мирзаевна. Цо чIагIдарехь, кху тIаьхьарчу 9 шарахь цкъа а вовшахкхетна ца хилла цуьнан декъашхой. Нохчийчурча бусулба диндас дийцарехь, цунна бехке ву цу центран гIаьнтда.\nДаханчу Шинарийн дийнахь Мирзаев Султан-Хьажа тIеийцира Кадыров Рамзана. Нохчийчоьнан куьйгалхочо шайн муфтин гIулч къобул йина ца Iаш, ира критика йира Къилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран куьйгалхочунна Бердиев ИсмаьIил-Хьажина.\nХала хеташ далахь а, ала деза Къилбаседа Кавказера диндай тIелатаран позици дIалоцуш бац шаьш Исламан мостагIашца дIахьуш болчу идеологин къийсамехь, бохуш, вара Кадыров.\nЦулсовнаха Кадыровс дIахьедар дира Центран я устав а, а юридикан регистраци а, я офис а яц, аьлла.\nЦу критикан жоп луш Бердиев ИсмаьIил-Хьаьжас элира ша шен даржах тийсалуш вац, иза охьадилла кийча ву ша, аьлла. Амма шен дохкуш долу бехкаш а юхатуьйхира цо.\nИштта Кхаарийн дийнахь Ансар олучу интернет сайтана ша еллачу интервьюхь Бердыевс дIахьедар дира Кадыровгахь берш харц хаамаш бу, аьлла. Шайн офис Черкесскехь ю, цигахь цIа ду цу Iалашонца эцна, машен а ю, схьагарехь Кадыров Рамзан цхьамма Iехийна, бохуш вара иза.\nЦулсовнаха Мирзаевна жоп луш шайн Устав а, долуш ду, ткъа центран регистраци йина а ю элира Бердиевс.\nЦхьаболчу хаамийн гIирсашна хетарехь, Мирзаев Султан ша вара цу центран коьрте хIотта лууш. Цундела йина аьлла, хета царна нохчийн муфтис Бердыевна критика. Амма Мирзаевс шех шек хилар бух болуш дац, бохуш, чIагIдо.\nТкъа Бердыевна хетарехь, цунна критика яр доьзна ду хIоранна шайн центран болх шен кепара гарца. Маршо Радионна интервью луш массо а стага Далла хьалха жоп лур ду бохуш вара иза.\nБердиев ИсмаьIил-Хьажа: Иза хIоранна а шен кепара гар дара Къилбаседа Кавказан муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран болх. Нохчийн агIоно оха тоьаш болх ца бина аьллехь, оха элира, тхайн ницкъ берг, тхайн аьтто берг оха деш ду, аьлла. Нагахь хьо, цхьаъ дан аьтто а болуш, иза деш вацахь, ахьа Далла хьалха жоп лур ду. Иза вайна массаьрна а дукха дика хууш ду.\nБердиевн декхарш чекхдолвлуш дара кху шеран Стигалкъекъа-баттахь. И бахьана долуш, кху беттан 18-чу дийнахь Москох гулбелира Къилбаседа Кавказера муфтий. Хьалхо шен метта хIотта везаш верг Дагестанан муфтий Абдуллаев Ахьмад-Хьажа ву, бохуш, вара Бердиев. Амма Абдуллаев реза ца хилира и дарж дIалаца.\nИзза хилира Кхаарийн дийнахь Москох. Бердиевс дийцарехь цхьа а, шайна юкъахь Абдуллаев а волуш, реза ца хилира цуьнан меттиг дIалаца.\nБердиев ИсмаьIил-Хьажа: Аса хьахийнарг Дагестанан муфтин кандидатура яра. ШарIаца иза вара куьйгалхо хила везаш верг. Цигахь уггара дукха маьждигаш а ду, массара а лоруш стаг а ву иза. Оха массара а лоруш ву иза. Амма иза юха а реза ца хилира.\nМоскох хиллачу цу Центран кхеташонехь цхьацца хийцамаш бина цу вовшахтохараллан Уставана тIехь. Царах лаьцна иштта элира Бердиев ИсмаьIил-Хьажас.\nБердиев ИсмаьIил-Хьажа: Хьалха тхан гIаьнда 3 шаранна хоржуш вара. ХIинца иза хоржуш ву 5 шаранна. Тхайн Центрехь сацамаш кхочушбаран комитет а кхоьллина оха, тхайн болх жигара баккха.\nЦулсовнаха шайн болх гуш хилийта зорбанан сервис а кхоьллина Къилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран декъашхоша.\nКъилбаседа Кавказерачу муфтийн вовшашца уьйр хилийтаран центран гIаьнтда юха а хаьржина Бердиев Исма


Г1АЛГ1АЙ МЕТТАХИ БАГАХБУВЦАМАХИ ФРАНЦУЗСКИ МЕТТАЛА БАЬ ТОХКАМ (II) | Свободен лишь тот, кто может позволить себе не лгать.\nДжабагеи Дюмезилеи, укх иллена комментари еш, цхьацца этнографически хоам бу вайна. Иштта, ма сала, ч1егашта когаметта на1раш хьалха д1аехкаш хяйнай т11иргаца. Цу х1амано хойташ хттнад, ц1аг1а саг воацалга. Да а воацеш болча дезала керте хинна з1амига саг д1аваьлча, т11ирг хьаяста юсар (доал кхаьчар) я цун Йиша. «Аьцгкал» яхача деша ма1ан дувцаш. цяр вайна хойт из аьшкал кхуврч тоабар, йокъи товнаши кегаяр духьа лвлабаь ца 1еш, лелабеш хиннаб хьаяь маькх кхуврча юлаш, яьнначул т1ехьаг1а — хьайоаккхаш. Из шоллаг1а йола аыыкала функии таханарча днйнахьа йицъеина яр, Х1анз вай «шу» оал моллаг1ча истола т1а оттадаьча дуача х1амах. Х1аьта автораша язду къаьнарча замах «шу» мишта хиннад: кхаь кога т1а латташ з1эмига герга истолг. Цу деша ма1ая тахан дукхаг1чарна ховш дац. Маьр додача нускало хьош хинна поартал ювц комментаре; цунна юкъе хиннад: маьр-даьна мотти цунна т1акхоллори, палчакхи, талчах дехка инаеи, дото метташ дола т1ехкан; маьр-нарна кочи, мотт-ювраги, меттана догаш даь кхоллари, кIудалаши, г1умаг1аши, чареи, чамеши, кхыйола х1амаши. Ц1аг1а ма1а х1ама доацаш ц1а дисача, язду авторэша, къонахех днса х1ама д1адекъаш хиннад кхоаччара болчарна юкъе. Уж х1амаш екъаш (герз, дувхар, ды, кхьгдар), на о к хадж бетташ хиннаб, Кхаяж тувсаш делает хиянай саьргех яьха кагий г1ажилгаш (к1аргаш). Царех ца 1 цхьа бахьан каг а йий, соттаеш хиннай. Цудухьа рал илле т1а «герга кхадж». Кега а яь 1окхайсача, ховш хиннад кхадж хьанга кхаьчаб.\nШи-кхо дош аргда оаха белхамах лаьца. Из х1анзалца вай багахбубцама юкъе кепатеха хиннабац. Ший тайпара поэтически хсзал йолаш ба из. Вайна хьалхашка отт боккха дагабоаллам, сагото, дег чура хьабоаг1а кодам. Йи1ий бала геттара хала ба, цхьалха ца1 мара воаца воша д1аваларахи, дезала фу хадарахи. Таханалца вай иллешта юкъе ца хеза дустараши, метафораши, кхыйола белгалонаши я укхаза: «гургала динаца», «герга шуи беха кади» «маг1а юхе в1ашкатеха латт хьона», аьса т1ехкар», «ираздарий нана даькъала ехкараш», «герга кхадж». Массадолча вай кодамашка, белхамашка ч1оаг1денна дешаш да «нана яларг». Укх дешай ма1ан, венначун хьалха ше енна ялара яхалга да. Бакъда, вай бувцача автораша язду укх белхама т1а, кхыча белхамашка а, «нана яьларг», т1аккха кхьгча тайпара берз укх дешай чулоацам: «нана 1оажалах хьалъялар» хул. Цу дешай таржам а харцахьа ду (язду «хьамсара нана» яхалга да из). Вайнаьха йолча цу идеомай ма1анах кхийттабац автораш.\nПИШАС БАЬ КОДАМ\nДаьча дуори атта ца\nЯьча лорий молхах дарба\nД1аьха т1аьнаш дукха\nК1аьдача г1айба т1а,\nГерга корта дика\n«Г1етта йоаг1а со,\nСа муг1ара да, са\nЩерача марх1а лацалаш\nЛакхача я1ах хьбарчаелаш\nАз аьлча, кхаьча хургья\nВа нанас яър яларг!\n1айха баккханза биса,\nМисара маха ма\n1айха хьакханэа диса.\nТатарий к1од ма\nЦу дукха ма бахаргашта!\nДаьтт1ача дега дира тух\nХаьдача юква ира хьастам\nТеха, йода хьо.\nТ1ехкарах т1елг белла,\nГ1ажа т1а бартала ваха,\nХьа аьргача таьзета отта,\nВай къалига наьна\nНанас ваьр валаре,\nМа в1алла слхаргьяцар\n«Ловча г1олва са муг1ар\nСа даьца баьраш…\nСай шийла бой, бийда\nШерача марх1а лаьца\nЯг1аргья со-ма!» яхаш.\nШийла йокъ кегош,\nКхуврча хайна яг1ача.\nВай къаяига наьна.\nВ1алла къа дац хьона,\nВа нанас яьр яларг,\nШоай комментаре т1а автораша ма1ан ду, вайна тахан ца довзаш долча укх илле т1арча дешашта; «дуорт», «дуор» — сагага хьожаш, цунна 1унал дар (цамогаш волча хана); «дуорал» — могашал дикаг1а хилар; «я1а» — къаьнара дош да, фоарткъамарг белгалъю цо; «къалига» яхаш дош да, йсах, къадолаш хилар. «Муг1ар» (да вувцача хаца) яха дош автораша къаьнара да йоах. цун ма1ан царна довзац. Хетараг1а, Джабагена шийна а ховш хиннадац из.\nТхона хетачог1а, ер белхан д1аоалача йи1ий йиша, цамогаш йолаш дукха илла, дарба ца хулаш енна хиннай. Елхачо йоах ший д1аяьннача йишийга: укх дунен т1а баккханза, биса мисара маха ма беккхалахь, хвайла хьалха бенна, 1еле болча. наха: царна г1улайх деш, татарйй к1од а ма хьйкхалахь. Цу х1амано вайна хьахойт, уж д1абаьнна хиннараш а йижарашца дика ца хипналга. Елхаш йолчо, ший йиша кхалхар тара ду, ший даьтт1ача дега (иштта а хала яхаш хиннача) тух тассарца, ший юкъах хьастам тохарца. Д1ахо елхачо хьахойт, шоай воша ца хилар, из хиннаваларе, цо ше ма аллара, из елхарг а яцар. Шоай воша ца хиларах, хетаргахьа, маърах къаьста хиннача шоай нанна бехк буллаш, елхачо йоах: «в1алла кадац шоай наьнах». Вайна хьагучог1а, елхачун укх дунен т1а цхьалха цхьаь хиннача йищех мара оаг1ув хиннабац, из а йоацаш йисай из. Дукхача х1амах хьагу ер белхам трагически хиннача вахаргара беаг1аш хилар.\nБийса т1ехьаяхача хана,\nКорах тата дир:\n—Г1атта, ва нана яларг!—\nАьнна, кхайкар нана.\nФуд, фуд ва нана? —\nАьнна, кхайкар во1.\n— Хсзий хьона эрсйй\nВеха хьайзар во1.\nВехе ма хьовза, ер ба\nхьа т1орми, —\nКартаг1а вала велар.\nХьа дн кийча ба, —\nАьнна, шод д1акховдайир\nКоах вала велар.\nКоах вала велча, наьнага\n— Ехе ма хьовзалахь. ва\nВаха во во1 хулчул.\nВала дика во1 хилча тол.\n—Еха хьовзаргьяца ше.\nХьол сов кхуврча ха кхы\nХ1ама дац, ва нана.\nХьох тара кхы а короргья\nХьайга бена бала бена,\nАьнна, коаха ваьлар.\nКарта саьнга кхаьчар.\nШий наьна оаз хеза,\nИз шийна хеза кераста\nЯхача юрта оаз я мотташ.\n— Ва нана! — аьнна,\nКхел йоацаш х1ама мича\n— Даьра хац-кха, ва нана\nСа аькх ух-кха,\nБ1арга са дайнад-кха.\nКхы гургвац-кха б1арга…\nЦа ваьр санна яг1ийсаркха.\nСа са ялсамала да…\nСигалара оаз хоз…\nДаьла малейкий илле саз\nТопий, товрий тата хоз,\nКагий вежарий г1ар хоз…\nК1айча керий ординг.\nГоамача м1арашца сатаю\nСа нана, маьрша 1айла,\nСигала ялсамале синош,\nВ1ашаг1кхетаргда, ва са\nИлле ц1и «Г1оазот» аьнна язъяьй оаха, х1ана аьлча, книжка т1а цун ц1й язъяьй французски меттала «Дина даьла духьа бола т1ом,. Илле текста т1а «г1оазот» дувцаш хиларах. тхона хетачог1а. илле ц1й а иштта хила йоаг1а. Илле т1ара турпалхо а ма вий г1оазота венна ялсамала ваха.\nГрамматически комментарий йоацар, илле ма1анахи кхычохи автораша х1ама алац. Ер илли кхелла хила деза Кавказски т1ом лаьттача хана. Ший чулоацамга диллача, ер илли тара да турпала — эпически иллеех долча даькъа. Цунна тешал ду: турпал т1ом, цкъарчоа веха хиннача з1амигача сагах. турпала т1емахо хилар, нанас из т1ем т1а, хьалхе кийчо а яь, д1авахийтар, турпалхо т1ем т1а кхалхар, илле т1а турпалхошта юкъе диалогаш хилар, — уж еррига белгалонаш керттера йолаш я турпала эпически иллешка.\nШи турпалхо ва илле т1а: къаьна нанеи цун цхьалха цхьа во1и. Гучог1а, да воа цаш дезал ба уш. Из х1ама а дукхаза нийслуш да турпалаэпически иллешка. Вайна гуш бола дезал ба, социальни оаг1онгара вай зийча, аггара к1албисача нахах болаш. Бакъда, цу къеча, мискача наьха турпалали патриот нами дукха я.\nИлле т1а ювцаш йола нава ший во1ал а денал долашаг1а ювц. Ший ца1 мара всаца во1 т1ем т1а д1ахьожаву цо. Х1ана аълча, из т1ом беш хиннав халкъа духьа. Укх иллел т1ехьаг1о кератехача Аьдия Сурхох долча илле т1ара нана а я цу тайпара ювцаш. Вай багахбувцама юкъерча турпалхой деналгеи вай мохк безаргеи диллача массарел лакхаг1а долаш д1аотт наьна сурт-си-бат.\nДоккха доацача укх иллена юкъе дукха х1амаш да лувцаш: дезала цхьоал, ц1енна доал де цаг1а кхы ший во1 ца хиларах йола наьна сагсто, колонизаторашта духьалара т1ом, 1сажала кара кахача во1си цун нанаси в1аший бала кодабар. Дувцача илле сюжет тара я Хь. Осмиева д1алздаьча. «Бабий цхьа к1анат». «Дадий к1анат» яхача иллсшта. Из ши илли яьт»жа балладаш санна да, х1аьта цар йолаш йола сюжети цар дола ма1ани. Джабаге д1аяздаьча илле т1а гучадоал лоацо долча иллеца.\nИлле т1й да дешаш: «эрсий топаш», «кераста» бакъда, ювцаш йола моттиги хаи — колонизатораша т1емаца йоаккхаш, йола юрт хиларат вайна гу, ду дешашца белгалдер эрсий халкъ а доасаш, паччахьа колонизатораш болга. Цу хана, паччахьа 1аьдалаи вайнахай юкъе йоккха т1ом латтача хана, эрсий эпсаращи салтийн т1аэцаш вайнаха хинна хиларах гуш да, 1айнаьха эрсий халкъаца шийх гоамал ца хинналга. Х1аьта г1оазотм граждански т1ем т1а а леладаьд вайнаха, эрсий кхыча халкъийн ревапюционерашта лалла этта.\nИОДАЯЛЕХЬА ХИННА КЪАМАЬЛ\nК1ант: Бала беце сигала\nморхашка? — аьннад цо,\nЙо1: Фу бала ба сигала\nК1.: Джабраила — малейка\nЧехка чувхаю уж.\nМелача дог1анха елха ца\nБала беце цу яларгага,\nШийна нийса барашта\nЮкъе яьннар ца хинна?\nИода ма йодий хьо …\nЦу далара моашийга.\nМоаша денна юхайоаг1ийла\nИ.: Моаша денна со\nЦ1е цогал хипна\nСо арг1аца яргьяр.\nК1.: Ц1е цогал хинна,\nХьо арг1аца яьлча.\nВоккха аьла хинна.\nЭздеш, эраш лаьхка,\nСо хьо лаца хьона т1ехъа\nИ.: Воккха аьла хинна,\nХьо сонл т1ехьа ваьлча.\nЛоаман лийг хинна со —\nК1: Лоаман лийг хинна\nХьо лоам яьлча.\nЛоаман ц1окъ хинна.\nСо хьона т1ехьаваргвар.\nИ.: Лоаман ц1окъ хинна.\nХьо сона т1ехьаваьлча,\nСо сийна оалхазар хинна,\nК1.: Сийна оалхазар хинна,\nХьо сигала яьлча.\nК1ай кер хинна,\nИ.: К1ай кер хинна,\nХина чкъаьра хинна. Со хина бухе яргьяр.\nК1: Хина чкъаьра хинна.\nХьо хина бухе елча.\nХина хешт хинна,\nИ.: Хина хешт хинна,\nАьлан малар хинна.\nСо аьлан када южаргьяр\nК1.: Аьлан малар хшэда\nХьо када йижача,\nАьлан оздинг хинна,\nСо кад ботта оттаргвар.\nИ.: Аьлан оьзданг хинна\nХьо кад ботта эттача,\nСувна к1арх хинна,\nСо сувна когах яргьяр.\nК1.: Сувна к1арх хинна,\nХьо сувна когах елча,\nСувна пашмакх хинна.\nСо хьона юхе воаг1аргвар,\nМа яйна ялара хьо\nМа йийха ялара хьо дего\nКъор1а къовла белла,\nБисмалла корта санна.\nХьа сибат хозадаь делла\nДошо чатар к1алха,\nГ1армиха хьа наькха\nДошо тийдергаш даста\nНажа ц1ерчу лелха.\nАьшка т1ой санна.\nКер чу детталу майра дог.\nФу даь соцоргвар ше,\nХ1анз дсаладаьча нлле варианташ йолаш я, т1ехьарча хана кепатеха. Илле белгало я укхун юкъе з1амигача сагои йо1ои в1аший хьакхашта къамаьл дар. Цхьайолча хана охца а т1ех хьакхашта хет из къамаьл. Вайна диц ца луш да га яатта деза, из илли оалача хана, кагий нахи мехкарийн в1аший дунха эйхазахьа хинналга, цу т1а эздел доха ца деш. Къаьстта а йоккхаг1а а белгало йолаш да вай дувцача илле т1а. йоккха метафора лелаеш хилар. Хьожаргда вай илле уьалхаленга. З1амигача сагои йо1ои ювцаш я морхий лелара-ца лелара сагото. — вайна шаьра гуш да цар ювцараш уж йоацалга. Царца з1амигача саго хойт ший дега бола 1оаткъам. Д1ахо хойт йи1нйга. ший из бала мичара боаг1а: хьагучог1а, йо1 кхычунга д1а луш я. Из хайнад догдоахаш, т1ахьувзача з1амигача сага, лац цо из;\nшийна езар, кхычунга яхар. Цудухьа, ше хьалха вала воал из. йо1 йигара г1улакхага хьежача. З1амигача саго тара ву шийна, езаш йола йо1 йига г1ерташ вар моашийна, йо1ана хьалха из 1ото1авар духьа. Из да илле хьалхара дакъа. Цо шийна чулоац д1ахо мел долчун керттердар.\nИлле шоллаг1а дакьа да — кхыдола илли. Из да цхьан хана ловзарашка, бегашха, йо1ои з1амигача сагои в1аший метта ирал къувсар, наха цох сакъердам балар. Цу шоллаг1ча даькъа т1а дукха да къайлаг1а дола дустаращ, йокктий метафораш.


Хьанна оьшу "колизейш", "молизейш"?\nГезгмашин-бутт 30, 2014\nСоьлж-ГIалахь йина йоккхуш йолу спортан гIишло "Колизей"\nГIадужу-беттан 5-чу дийнахь, йина а яьлла, схьайоьллуш ю Соьлж-ГIалин юккъехь 5 эзар стаг чухоьуш йоккха спортан комплекс «Колизей». И гIишло ницкъалчу летаршна лерина йоьгIна ю. .И санна йолчу гIшлошна дойу ахча эрна хета бахархошна...\nДоцца аьлча, хаза нехан санна буй-тIара дан меттиг кечйина гIалахь. Цу спортакомплексан шатайпаналла ю боху, оьшуш меттиг хилча, йоццачу хенахь цунах эстрадан я циркан майданаш ялуш хилар.\n27 метр лекха а йолуш, кхаа тIегIанах лаьттачу «Колизейно» дIалаьцнарг ю 8000 сов еакIов метр майда. Къилбе, Къилбаседа, Малхбале, Малхбузе – еа декъе екъна хьовсархойн трибунаш кхоалгIачу тIегIанехь ю. Циггахь кечйина ю 200 стаг тIеэца тарлуш лерамечу хьешашна лерина меттигаш а.\nIедалан хьостано билгалдоккху ,и синкъерамна йина спортан гIишло, пачхьалкхан бохча хьа ца деш, хьоладайша ахча юкъа а диллина, йоьгIна хилар. И бакъ моьттурш а, шеконца тIеоьцурш а цхьатерра буй-те аьлла сурт ду кхузахь тергаллуш. Цу а, кхечу а синкъерамашна югIучу гIишлошна харж еш верг милла велахь а, цхьаболчу бахархоша тидарехь эрна лестош ахчанаш ду.\nБертахь а, бертаза а футболе хьовса Ахьмад-стадионе кхуьйлу эзарнаш нах санна, Iедалан балхахь мел болу бахархой хьийзо бохку «Колизей» юьзна хилийта, и юьзна ца хилча махкана а эхь ду бохуш. Герггарчу барамехь цхьаболчу бахархоша ишта кхетадо Соьлж-ГIалин де даздечу дийнахь и спортан комплекс схьаеллар. Соьлж-ГIалин кIоштерчу Хасанов Нохьина хетарехь, буьзина хьербевллачу Iедалхоша дойуш ахчанаш ду, шайна синкъерамна гIишлош а югIуш.\nХасанов: « Соьга хаьттича, эрна лестош ахчанаш ду «колизей», «молизей» йо бохуш. Ас сайга хаьттича, уггар хьалха мехкадаьттан завод йойтур яра. Нахана болх хир бара. Республикехь мехкадаьтта доккхуш ду тахана а. Советан Iедал долуш йоккха завод ма яра кхузахь. И ден ма ца йо? Ярташкахь мел дукха нах бу болх-некъ боцуш, Iуьйранна йиича, сарахь хIун дийр ду а ца хууш. Нехан бала кхача безара…»\nТкъа соьлжагIалахочунна Мусаев Iадланна хетарехь, цу кепара гIишлош яр вон дац. Муьлхха Iедал хилча а, боху цо, гIишлош махкана пайдехьа хир ю.\nМусаев: « Суна-м дика хета, стенна яхь а, гIишлош йича. Iедал хийцаделча а гIишло лаьттар ма ю. Тхан ю-кх и гIишло!».\nЦхьаболчу тергамхоша билгал ма-даккхара, хIинцца йина яьккхина «Колизей» хьалаюза а, бертаза а доцуш, дог а догIуш, кхидолчу спортан къийсадаларшка хьовса эха а вайнехан таро хилийта а, цу къийсадаларех нехан бакълена а самукъадалийта а белхан меттигийн гIайгIа бан богIура Iедалехь болучара. Вуьшта, боху цара, бахархойн цу синкъерамашка баха шайн лаамехь битахь и «Колизей» а, кхийолу спортан майданаш а яьсса лаьттар ю. Нохчийчохь хийлазза байлахь йисина хIусамаш санна.\nХьер яле еш йолу кIаркIарш\nЭстемирова Лана: Кадыровн цIе а южур ю заманийн ор чу...\nЭшарийн гIурт а, гIурте яьлла цензура а\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (17.07.2019)\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (19.07.2019)\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (22.07.2019)\n"Шуьца хIуъа а хила тарло Кавказехь"\nСо окху автори фанат ву.)))


Марсхьокху-бутт 28, 2015\nГенна иэсера схьайогIу нохчийнний, украинахойнний юкъаметтигаш. Шина къомана тIе бохам боьссича, вовшашна накъосталлехь а хуьлу вайн къаьмнаш. Оцу юкъаметтигийн таханлера сурт довзуьйту Австрерчу цхьанакхетаро а.\nУкраинера Оьрсийчоьнан, я политикан корректаллийца догIуш ма-хиллара аьлча, Оьрсийчоьно белшаш гIорточуо сепаратистийн агресси йолаеллачу муьрехь доллучу дуьненехула чекхделира, Донбассехь оьрсашкахьа тIом беш нохчийн къомах болу тIемлой бу аьлла.\nИ нах шаьш а бара вуно жигара шайн Украинин лаьтта тIехь леларш видеогайтамашкахь схьаоьхьуш а, шаьш цигахь Оьрсийчоьнан хьашташ кхочуш деш хилар дIакхайкхош а. Амма кхин хье ца луш нохчийн къоман турпалхочуо Мунаев Iисас шен накъосташца цхьана дохийра и Украинерчу нохчех кхолалуш хилла долу раз сурт.\nХIетахь дуьйна кIарглуш, алсамдолуш цхьа догIуш ду тIаьхьарчу ткъех шарахь нохчаша лайна ма-хиллара, оьрсийн агресси а, оьрсийн оккупацин баланаш а ловш болчу украинхойн а, нохчийн гергарло.\nИ гергарло шен дахарца а, шен турпалчу цIийца кхелира Ичкерин инарлас Мунаев Iисас. Ткъа иза кхелхинчул тIаьхьа Украинин малхбалехь тIеман тийсадаларшкахь чIагIлуш хилла ца Iаш, Европехь бехачу шина къоман векалшна юккъехь а чIаглуш ду доттагIалла.\nХьастагIа Венехь цхьаьнакхетар хилира Донбассехь чевнаш йинчул тIаьхьа Австре дарба дан баьхкинчу Украинин бIаьхойн, Австрехь бехачу Нохчийн Ичкери Республикин векалийн. Чевнаш йинчу бIаьхошна шайгара совгIаташ дира вайнаха, цаьрца доттагIалла а тессира.\nАвстрера Украинин векал Шерба Олександр а ву меттигерчу вайнахаца гергарло лелош а, нохчийн къоман дезденошкахь я диаспоро дIахьочу цхьаьнакхетаршкахь хуьлуш а, украинхойн цIарах шен нохчийн къомаца йолу марзо, нохчийн къоман цуо украинхойн бохамехь шаьшна белшаш гIорторна долу баркалла а юх-юха а довзуьйтуш а.\nШина къоман векалш тIаьхьарчу хенахь даима цхьаьна хуьлу Австрехь дIахьочу Оьрсийчоьнан агрессина дуьхьалчу акцешкахь я, мелхо а, даздаршкахь, кху деношкахь Украинин йозушйацаран де даздеш санна.\nЮкъара мостагI бахьана долуш а, юкъара бала бахьана долуш а карлаевлла йолу украинхойн, нохчийн уьйраш вуно мехала хета Австрерчу нохчийн диаспорин векална ИбрахIимна. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь цуо билгалдаьккхира, и юкъаметтигаш шинна а къомана пайдехьа хилар а, и гергарло ларамаза ца хилар а.\nИбрахIим: „ХIинцалца схьа вайн къомехь долу хьал а, Нохчийчуьра бала а ца бевзара дуьненна ма-барра, хIунда аьлча вайн дуьхьал беш вуно боккха болх бара оьрсийн пропагандано. ХIинца оцу Гуьржийчохь а, Украинехь а хилларг бахьана долуш дуьненна девзи вайгахь хилларг а. Вайгарчу хьолах болу кхетам а алсам баьлла дуьненчохь. БIаьргаш схьабелла белла ала мегар ду нехан и бахьана долуш.\nХIинцалца дуьненчохь вайх террорхой а, исламхой а, иштта дIа кхин а ца йоккхуш цIе яцара. Вай хетара кхечарна Оьрсийчоьнна дуьхьал агресси йинарш. ХIинца доллучу дуьненна гина бакъволу агрессор мила ву. Украиница йолу юкъаметтигаш вайна вуно мехала ю, хIунда аьлча иза хилла яьлла пачхьалкхе ю, Европица доза а долуш, нуьцкъала а йолуш. Церан толам – ищза вайн толам а бу“.\nНохчийн, украинхойн доттагIалла цу шина къоман юкъарчу амална тIехь – маршо езарна - кхолладелла а, кхуьуш а ду бохуш дийцира и доттагIалла чIагIдарехь жигара дакъалоцуш волчу Австрин вахархочуо ИбрахIима кхин дIа а.\nИбрахIим: „ХIокху дуьненчуьра муьлха а къам я пачхьалкхе схьаэцча, изза украинхой схьаэцча а, царна дезачул сов хIума дац вайн къомана дезаш дерг, царна дезарг деза вайна а- вешан маьрша пачхьалкхе хилар а, вешан маршо а. Украинхой, Даламукълахь, тулур бу, цаьрца вай а тулур ду. Ткъа Оьрсийчоьнан харцо оьшур ю“.\nУкраинхойн, нохчийн гергара юкъаметтигаш хIинцалерчу историн муьрехь карлаевллехь а, амма цу гергарлонан, шеко а йоцуш, генара орамаш ду. Ширачу заманахь боккха Кавказан тIом болуш оьрсийн элан эскаршца Нохчийчу кхаьчна волу хийла украинхо эскарера вада а водий, нохчийн агIонехь а волий, тIаккха вайнаха тIе а эцна, вайн махкахь ваха хиина дуккха а меттигаш бу.\nИштта Сталин заманчохь Украинехь мацалла хIоьттинчу хенахь дуккхаъ дан амал доьхна болу украинхой кхечира Нохчийчу, цигахь вайнаха тIе а лаьцна, баха а севцира уьш. Шен рогIехь ший а нохчийн-оьрсийн тIом болуш дуккха а нохчи Украине дIа а кхелхина, цигахь керла дахар а, тховкIело а карийна беха тахана а.\nВайгарчу хьолах болу кхетам а алсам баьлла дуьненчохь


Iедална доьхьала вовшатоьхна хилла акцеш дIасалаьхкина туркойн полицино Истмалехь а, Хьонкарахь а\nБIаьргех хиш тосуьйту газ а, пластикан патарманаш а лелийра туркойн полицино, Истмалехь, туркойн премьер-министре ЭрдохIан Реджепе дарж охьадиллар доьхуш гулбелла нах дIасалохкуш. Цунна бахьана дара, хьастагIа коррупцина тIехула даьлла дов. Туркойчоьнан коьрта Хьонкар-гIалахь а гIалахь гулбелла нах а дIасалаьхкира полицино оццу амалехь.\nДоьхьалонан акцеш пIераскан дийнахь юьйлаелира, Iедало шен керлачу сацамца, дIахьуш болчу талламах лаьцна шайн лаккхарчу хьаькамашка хаам байтар полицина тIедиллар кхело юхатоьхначул тIаьхьа.\nДаханчу кIирнахь коррупцица доьзна гIуллакх толлуш, Туркойчура полицино шуьйра талламаш дIабаьхьнера Истмалехь. Цуьнца доьзна лецира ткъеха стаг. Царна юкъахь бара кхаа – экономикан а, чоьхьарчу гIуллакхийн а, Iалам лардаран а, гIишлошъяран а министрийн кIентий а.\nЦунна духьала туркойн премьеро ша «куьйгаш кегдийр ду» элира шена дуьхьал бевллачеран. Цо дIахьедар дира, Туркойчоь дакъошка ятIон лаам болу ницкъаш бу шен пачхьалкхана дуьхьал бевлла. Оцу кепара ситуацино тIеIаткъам а бина, долларна дуьхьал кхоччуш яъйина туркойн лира.


Боснийхой оьгIазбахана шайн лазам аьшнашбечарна\nЕвропехь бицлур боцу бохам бу иза\nДуьненан шолгIа тIом бирзинчул тIаьхьа Европехь эккхийтина уггаре а къиза геноцид, бегаш а беш, телевизионан комедехь аьшнаш яр нийса дац.\nIамеркехь телегойтийлан комедийн программехь аьшнашдина 1995-чу шарахь Сребренице гIалахь эзарнаш бусулба нах байар а, Боснин коьрта гIала Сараево, 11 эзар ах эзар стаг а вуьйш, кхаа шарахь гонехь латтор а. Боснийхой оьгIазбахана, Iамеркхоша шайн бохамах забаре кочар дарна.\nОхан-беттан 22-чу дийнахь Iамеркарчу Си-Би-Эс телегойтийло шен «тамаше шиъ» цIейолчу эпизодехь гойту цхьамма шен езаре, иза сербийн ресторане кхойкхуш, яло, Сребреницин чам боккху вайшимма, бохуш.\nХьехориг бу 8000 бусулба борша стаг вийна бохам.\n2004-чу шарахь ХIаагера дуьненаюкъарчу трибунало «геноцид» санна тIеэцна и къиза хилам.\nТахана а чевнаш ерзазчу бусулба боснийхойн Iийжамах беламе кхардар дуккхаъчу бусулбанашна новкъадеана.\nОцу комедин кийсак Си-Би-Эс канало интернете яьккхинчу дийнахь дуьйнна Европехь, Iамеркахь бехачу боснихоша, церан яздархоша, артисташа цхьабоса дIахаийтира шаьш оьгIаздаханийла а, шайна цатам хиллийла а.\nСребереницехь хиллачу бохамах кIелхьарваьллачу 6000 эзар стеган цIарах цигахь ехачу Мехмедович Хатиджас дIахьедира, Iамеркахойн шоуно аьшнашбо зударий, Сербин салташа, ницкъаша оцу ресторанашка а кхуьйлуш, ницкъбинера шайн зударшна тIехь, аьлла. Мехмедович Хатиджин цIийнда а, ши кIант а, ши ваша а вийна геноцидехь.\n«Оьзда дац ишттаниг аьшнашдар. Европехь бицлур боцу бохам бу иза,» - элира Маршо Радионерчу Балканан сервисе Мехмедович Хатиджас.\nБоснин хаамийн гIирсаша а тергонза ца дитина Iамеркхоша шайн бохамах комеди яр. Цара яздо зорбанехь, Сребреницехь къизаллаш лайна къам юьхьаржахIотто йолчу Iалашонца арахецна комеди ю иза, аьлла.\nТузл гIалахь еха Стаубер Бранка. ТIеман шерашкахь сербийн салташа хьийзиначу зударшца уьйраш латтош, гуманитараллан юкъараллехь болх беш ю иза. Цунна а ца тайна Iамеркан телехьожийлехь ловзийна сценарий.\n«Къизаллица йина сценарий ю, ша кхеташ яц, хIун маьIна ду цара буха диллинарг», аьлла хета Стауберна.\nКанадерчу геноцидаш толлучу институто, Сараеверчу университетехь кхоьллинчу Iилманан-талламан юкъаралло а цхьабосса емалйина Iамеркхоша арахецна видео.\n«Къиза геноцид лайна къам сийсаздар» лору цара а йийцаре ен видео.\nКъоман трагедех комеди яр цхьаболчу Iамеркарчу сценаристийн, режиссерийн хотIехь хилла ца Iа.\nКест-кеста нисло кинематорграфехь филмийн авторша я оьздангаллица а, я къинхетамаллица а хастон таро йоцчу цхьацца мешкашкахь леллачу къиззаллах пайдаоьцуш сурт хIоттош.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Важа миска дукха лаза йой чура мохь ца балалуш хуьлу...\nМой муж постоянно бьет нашу дочь, ей только 3 года. Но он поднимает на неё руку ещё с пелёнок. Бьет он её очень сильно и всегда по лицу основном по губам или по голове, не раз у неё треснула губа. Ему все мешает, иза лёвзича и ца мега, иза чохь ядахь и ца мега, и елхахь и ца мега, ше ловзаш багахь цхьацца кьамелш дича и ца мега, йа йиш локхуш санна гIовгIа йича и ца мега, и чIогча йистхилахь и ца мега, и кхин хIумма деш йоцуш Iадда шен мултике хьожуш Iаш хилчи и дIайоккхий цуьнга гIовгIа йойту, тIаккха йоьлхчара дIа саца бохуш беттах тIара детта, шас недавно бил пока у неё обе губы не треснули и язык тоже. Дацахь ша цхьа бахьана доккхий и елха йой, саца бохуш етта. Цуьнан ша долу ответ со ца мега ду. Оцу йоIана тIехIоьттина и сай ма-хуьлла и тIе ца кхачийта гIерта со, со тIе ца хIоттахь иза саца ца кхета. Ас ша тIе ца кхачийтича, и йоI сайн буха юллий сай ма-хуьлла и дIа къоьвлича, шега цунна тоха ца елча цхьана агIор чекх куьг доккхий шега ма-оззало месаш озайо, я дилха Iовдуш маIарш юхку, важа миска дукха лаза йой чура мохь ца балалуш хуьлу. Моха чIогIа йогIу цунна. И цунна моха еача чIогIа кхоьру со цунах, цуьнан ши бIаьрг цхьа тамшийна хуьлу, цу чухула хьоьжург и воцуш санна. Хьалха со йоIана тIехIоьттича мел моха ярах суна хIума ца дора цо, но тIаьхь-тIаьхьа туху цо суна, оц йоIана ша тIекхаьччахьана тоьаш со мичча ластайой дIайохуьйту. Цхьа де атта лартIехь дIа ца доьду тха, особенно и суьйре тIе ягIахь дIадолало ша-дерг. Массо агIор дийцина, гIуллакх хуьлуш дац, хьай нерваш дика яцахь лоьрана тIегIо аьлча и ца воьду. Айхьа тхан гIовгIа ца лахь вай дIасакъастийта аьлча иза ца лаьа. ТIаккха цуьнца дерг хIун ду ца хаьа, йа цунна хIун дарба оьшу ца хаьа суна. Но цуьнца кхидIа яха лаам бац сан, иштта хIора дийнахь и дов чохь латто кIордийна суна. Ша-долу дов и берех летар тIехула ду. ТIаккха ша-дерг дийца суна хан тоьар яц. Массо агIор шега болу безам байина ваьлла и.\n2) Лоьрана (неврологана а, психологана а) тIе а вахана, долуш долу хьал цуьнга дIа а дийцина, цо хIун олу а хьожуш, цуьнгахула дарба лело деза. Цунна тIехь декхар ду лоьрашна тIевахар а, цаьрга шен хьал дийцар а, уьш шега хьовсийтар а. Хьан хIусамда динах кхеташ хилча, дин лелош а хилча, сонталла шеца йолуш а ца хилча, цунна къаьсттина чIогIа чIагIло лоьрашна тIеваха везар. Мелла сиха дан а деза цо и гIуллакх.\n Имам Ал-Мунна́вий, «Ат-тайсир бишархьил-джамиIис-согIир», 2/623.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Конспект урока чеченского языка "Билгалдош карладаккхар"\nУрокан ц1е: Билгалдош карладаккхар.\n1алашо: Билгалдашах 1амийнарг т1еч1аг1дар, и юкъахь долуш предложенеш х1итто хаар. Билгалдашо предложенехь деш долу син-таксически г1уллакх. Билгалдешан терахь, классан гайтам, цуьнан даржаш. Т1еэцна билгалдешнаш нийсаяздан хаар.Доттаг1ашка болу безам ч1аг1бар.\n3. Дешархошка болх бойту уьн т1ехь тобанашца:\nБилгалдош, цуьнан маь1на, морфологически бил- галонаш.\nЛегаде акха цициг, гергарниг.\nМорфологически къастам бе: Мерзо нам болу иг ду пгхан бешара 1ежаш.\nЛегаде телевизионни хаам, телевизионниниг.\nСиха говр, говза пхьар боху билгалдешнаш дус- таран а, т1ехдаларан а даржашка х1иттаде.\n4.1амийнарг карладаккхар, т1еч1аг1дар\nДешархоша кхочушдо 65-г1а шардар.\nСирла, воккха, дика, хаза, атта, парг1ат боху билгалдешнаш дустаран а, т1ехдаларан а даржашка х1иттаде.\nЛегаде бабиниг, бабин пух1анан бой, ламанан леча, юьртара майда, юьртарниг боху дешнийн цхьаь- накхетарш.\n4. 0ьг1аза, дегаза, сийсаза, эвхьаза боху билгалдеш- наш юкъахь долуш, дешнийн цхьаьнакхетарш х1иттаде, т1аккха уьш юкъахь долуш предложе- неш язъе.\n- Муха кхолладелла и билгалдешнаш?\n5.Дешархошка шайга болх байтар\nКхочушдо 68-г1а шар дар.\nЛегаде таьллийн ора- маш, таьллийниг.\nШедачу куьйгаца хъаъс- тира цо буобер. Билгалдаьккхинчу бил- галдашна бе морфологически къастам.\nКхочушдо 70-г1а шардар.\nЛегаде баьллийн мутт, баьллийниг.\nБелхалой бовхачу кха- чанах кхетаза дукха хан яра.\nБилгалдаьккхинчу билгалдашна бе морфологически къастам.\n6.Хьалххе хаийтаран диктант\nКъегина кхеттачу малхо серлаяьккхина 1уьллура ерриге а район. Кху ломан басера охьахьаьжча, шерра къаьстара дукхахйолу ярташ. Нихалахь дара Ибрах1иман ден-ненан ц1а а. Кхузара охьахьаьжча гора к1антана баьццарчу стоьмийн дитташна юкъахь шайн ц1енойн кибарчигийн тхов. (С-Хъ. Нунуев)\nОьшучу интонацица д1аеша роман т1ера кийсак.\nИсбаьхьаллин сурт xIottoш мел г1о дина аьлла хета шуна билгалдешнаша?\nДал аде л масалш.\nБилгалдаха билгалдешнаш, схьаязде уьш дозуш долчу ц1ердешнашца.\nМорфологически къастам бе буха сизаш хьаькхначу билгалдешнашна.\n1.Карлаяха 1 – 11-г1ий пп, 12-чу хаттаршна жоьпаш ло.\nНомер материала: ДБ-060631\nИндирбиева Райсат Гусейновна 5 месяцев назад\nОчень хорошая разработка, тем более что скуден материал такого рода (на чеченском языке) в интернете или же в каких-либо других источниках. Подобного рода публикации позволят расширить доступ к ценной информации. Большое спасибо!!!


Инфоурок / Другое / Конспекты / Конспект урока по чеченскому языку на тему: "Мотт а, цуьнан маьIна а, билгалонаш а."\nНохчийн меттан интернет-урокан … 10-г1а класс\nМотт а, цуьнан маь1на а, билгалонаш а.\nМаршалла ду шуьга, хьоме дешархой! Делан пурбанца вай д1айолор ю ненан маттах долу хаарш 1аморан, довзаран рог1ера урок. Дала х1ораннан сих, ойланах кхетайойла нохчийн ненан меттан хазалла, исбаьхьалла.\n« Аганан иллица со вижош, нана, Вайн матте сан марзо кхиийра ахь. Т1аьхьарчу т1аьхьено хестабаш кхана, Хьомсара нохчийн мотт, хьо бахалахь!»\nЛаьара-кх, Юсупов 1аьзима аьллачунна т1е а доьзна, т1аьхьарчу т1аьхьено хестабаш кхана а, хьомсара вайн нохчийн мотт, даима бахийла!»\nВайн урокан тема ю: Мотт а, цуьнан коьрта билгалонаш а, маь1на а.\nХ1окху урокехь вай дуьйцур ду адамийн дахарехь а, юкъараллехь а мел доккха маь1на ду буьйцучу меттан а, вайна йовза езачу нохчийн литературни меттан норманех лаьцна а.\nЮкъараллин дахарехь меттан маь1на кхаа кепара ду. Хьалхарчу маь1ница аьлча, мотт адамийн уьйран г 1ирс бу, х1унда аьлча адамаш вовшашца г1иллакхе а, къинхетаме а, тарлуш вовшашца бертахь даха декхарийлахь ду, вовшашца шайн дагара нийсонца а дуьйцуш.\nШолг1ачу маь1ница аьлча, мотт кхиаран г1ирс бу, х1унда аьлча тахана цахиънарг кхана 1амош, кхана цахиънарг лама 1амош, адамаш кхеташ, кхуьуш хила дезаш ду. Адаман дахар а, техника а, говзалла а, производство а, 1илма а кхиаре хьаьжжина, мотт а кхуьуш бу.\nКхоалг1ачу маь1ница аьлча, мотт къийсаман г1ирс бу, х1унда аьлча зуламаш деш, адамашна бохамаш, цатамаш, вонаш деш лелаш зуламхой а хуьлу. Зуламхошна а, вочу х1умнашна а дуьхьал къийсам латто безаш хуьлу. И дерриге а маь1наш юкъалоцуш аьлча, мотт адамийн уьйран а, кхиаран а, къийсаман а г1ирс бу.\nБуьйцучу меттан ойланца а, кхетамца а, хьекъалца а, 1илманца а, говзаллица а, дерриге дахарца а ч1ог1а уьйр ю. Вайна х1уманан тидам бан хааре хьаьжжина бен, цуьнан ойла яр хир дац, ойлаяре хьаьжжина бен, цунах кхетар а, цунах долу хьекъал а хир дац. Цундела боккхачу тидамца а, ладуг1уш а 1амо деза вай.\nМотт ойланан дег1 ду, х1унда аьлча вай вешан ойла хезаш д1ааьлча я йозанца д1аязйича, мотт, меттан дешнаш вайн ойла билгалъеш, гойтуш, цуьнан дег1 хуьлий д1ах1утту.\nОйла меттан а, кхетаман а сурт ду, х1унда аьлча вайн коьрте еанчу ойлано вайна х1уманан сурт х1оттадо.\nМоттий, ойлий ч1ог1а вовшех дозуш ду. Вешан цхьа ойла хилчий бен, ваьшна цхьа х1ума дагадеъчий бен, вай х1умма а ца олу. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай д1адуьйцу маттаца. Стеган коьрте йог1у муьлхха а ойла дешнашца а, предложенешкахь дешнийн цхьанакхетарца а билгалйолу. Дагалаьцначун сурт х1утту, юьхьсибат а, аз а девза.\nКхетам х1ума хааран а, довзаран а, цунах кхетаран а ойла ю, х1унда аьлча х1ума евзаш а, цунах кхеташ а йолу ойла ца хилча, цуьнан кхетам ца хуьлу.\nХьекъал адамийн дахарх а, къахьегарх а, 1аламах а болчу кхетамах олу, х1унда альча хькъал адамийн дахарх а, къинхьегамах а, 1аламах а лаьцна болу кхетам бу, доцца аьлча хьекъал х1уманах вайн болу кхетам бу.\n1илманчаша дерриге а дуьненчохь юьхьанца 2796 тайпа къаьмнийн меттанаш лерина, х1инца 3000 сов лору. Царна юкъарчу х1ора меттан а шен башхаллаш ю, кхечарех къаьсташ йолу меттан г1иллакхийн шатайпанара башхалла.\nНохчийн мотт нохчийн къоман халкъан мотт бу.\nНохчийн къоман матта юкъахь ши дакъа къасто йиш хуьлу: 1) нохчийн халкъан мотт а, цу юкъахь диалекташ а (Шуьйта районехь, х1инца ца олуш, х1унца олу, аьккхаша, к1удал ца олуш, тарха олу, ч1ебарлоша, даь1ахк ца олуш, т1ехк олу); 2) литературни мотт а.\nЛитературни мотт а изза халкъан мотт бу, амма иза говзанчаша: 1илманчаша а, яздархоша а, литераторша а, критикаша а, хьехархоша а, журналисташа а, артисташа а-шарбеш, нисбеш, тобеш, хазбеш, норманашка берзош, кхочушбина исбаьхьаллина а, 1илманан а мотт бу.\nНохчийн литературни меттан шен законаш а, норманаш а ю, 1амо а, хаа а, йовза а, ларъян а езаш йолу. Масала: 1) фонетически норманаш (къамелан аьзнаш нийса алар хила дезаш);\n2) морфологически норманаш (дешнийн морфологически норманаш а, кепаш а ларъян хаа дезаш);\n3) синтаксически (предложенеш хила ма - еззара нийса х1итто езаш);\n4) орфоэпически ( дешнаш нийса ала дезаш);\n5) орфографически (дешнаш йозанехь нийса яздан хаа дезаш);\n6) пунктуационни (йозанехь сацаран хьаьркаш нийса х1отто хаа дезаш);\n7) стилистически ( литературни меттан хат1, стиль нийса ларъяр ца хилча ца торуш, предложенешкахь ойланаш юьззина нийса а, хаза а, дика а билгалъяха хаа дезаш).\n1.Шайна евзачу поэтийн стихашкахь схьакарае «Уггаре мерза а, къаьхьа а ерг х1ун ю те»? бохучу х1етал-металан маь1на довзуьйтуш йолу меттиг.\nАс кхиийна и хьан деган зезаг\nЛиънера сайн иллехь 1алашдан,\nШовда санна, и вайн ц1ена безам,\nТ1ехь ша боцуш, даим сирла ган!\nАхь тхуна дикалла, нийсо а еъча,\nМел хьоле бу-кха хьо, адаман мотт!\nВайн дегнийн ц1оналла ахь тхуна елча,\nКазбекан баххьаш а ахь лалор дара,\nДуьненан хазахетар, адаман мотт!\nЛакхахь далийначу мог1анашкахь го вайна уггаре мерзаниг адаман мотт хилар. Ткъа лахахь далийначу дешнаша меттан къаьхалла а гойту вайна.\nАхь тхуна оьг1азлой, харцдерггий деъча,\nМел сийсаза бу-кха хьо, адаман мотт!\nАхь тхуна деган и къезгалла еъча,\nАдамашна, лаьттана ца безаш бу хьо,\nНаь1алте хуьлда хьо, сийсаза мотт!\n2.А) Муха лору оьрсийн поэташа вайн нохчийн мотт?\n«Нохчийн мотт угаре а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».\n«Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш цунах цхьана а кепара кхеташ боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан угаре къоргера аг1онаш а йийцалур йолуш, ч1ог1а хьалдолуш бу».\nБ) Вайн поэташа муха хестина нохчийн мотт?\nВ) Маттах лаьцна кицанаш хьанна хаьа?\nМотт бу-къам ду, мотт бац-къам дац.\nМотт мерза хиллачунна накъостий ца эшна.\nМотт айкхбаллалц, деган къайле евзина яц.\nМотт тасалучул, ког тасабалар г1оле ю.\nМотт туьрал а, шаьлтанал а ира бу, къахьачул д1аьвше бу.\n1. Буьйцу мотт х1ун ю?\nа) Адамийн уьйран уггаре мехала г1ирс\nб) Халкъан барта кхолларалла\nв) Исбаьхьаллин литература\n2. Лексикологи стенах олу?\nа) Аьзнаш 1амочу 1илманах\nб) Меттан дерриге а дешнех\nг) Ц1ердешнаш дожаршца хийцадаларх\nд) Меттан дешнаш толлуш а, уьш 1амош а долчу метта1илманан декъах.\n3. Исбаьхьаллин суртх1отточу билгалдешнех хуьлу:\n4.Меттан законийн 1илманах олу:\nМотт ойлаяран а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре а йоккха хазна ю, х1унда аьлча адамийн дахарехь а, юкъараллехь а буьйцучу матто дакъа ца лоцуш цхьа а х1ума дац. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш а схьабеана бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, 1илма а, культура а-адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио г1одинарг а мотт бу.\nХ1окху урокехь вай шуьца дийцира маттах лаьцна, адамийн дахарехь долчу цуьнан маь1нах лаьцна, евзира литературни меттан норманаш а, законаш а.\nМотт, ойла, дахар - бохучу ц1ердешнашна синквейн даладе.\nВелаво, велхаво, вожаво.\nАдамийн дахаран маь1на до.\nКхетаво, самавоккху, юхатуху\nОйла меттан а, дахаран а сурт.\nВазво, айво, лакхавоккху.\nДуьненах 1ехаелла йог1у зама.\nДала ненан мотт безарна т1ехь ч1аг1дойла вай! Г1иллакхе, оьзда и бийца к1орда ма дойла цхьанна а нохчочунна! И 1омо, талла Дала хьуьнар лойла вайна массарна.\nЦу т1ехь вай урок ерзор ю. Т1ейог1учу урокашкахь шун кхиамаш кхин а совбохуш, вайн меттан хазаллех, цуьнан исбаьхаллех лаьцна дуьйцур ду вай. 1одика йойла шун, марша 1ойла!\nНомер материала: ДВ-314972


Эльдерханова Зайнап. Цуьнан корта лозура, ткъа сан дог хIинца лозу\nЭльдерханова Зайнап. Цуьнан корта лозура, сан дог лозу хIинца а\n1990-гIа шераш дара уьш. ХIетахь «Вайнах» радиохь балхахь яра со. "Минуткехь" муфтият хиллачу 9 гIат долчу цIийнехь ненайиша йолчохь Iаш. Юьрта дIасалела таро яцара.\n"Корта лозу сан... корта, сан корта. Суна молха дезара. Дахьар дуй ахь?!", – дийхира цо, со шена улле кхаьчча.\n"Молхий? Иза-м ас дахьар ду хьуна. Ткъа юург юй хьан?", – хаьттира ас. "Бепиг ду, "Рама" даьтта (маргарин) а ду, маьIа гIуткхи чохь", – олуш, суна тIех а даьлла, дIадахара цуьнан бIаьра хьажар...\n"Дика ду. Молха дахьаш со юха йогIур ю хьуна", – дош ло ас цунна.\n"Со цхьанна а ца оьшу. Хьо а йогIур яц", – олу цо г1ийла.\nМасех де даьлча, тIемалой чубогIу боху хабарш а дара дийца даьхна. Амма милла веача а, суна кIордийнера. "Эльдарха а вола-кх, шен сагатлахь", – элира ас. Иза ца веара. ТIемалой баьхкира. Герзах боьттина. Хелхаран бал боккхуш болийра тIом.\n"Минуткера" микрорайоне боьдучу некъаца долчу тIай тIера танканаша чуетта йолийра. Чудисса лармаш яцара. Масех квартира йохийра, чу йоккха топ а йиттина. ЛадоьгIуш Iара...\nЙоккха стаг йолчу яха новкъа елира со. Кет1ара гIантахь хиъна Iара иза. Цунна со евзира. "Де дика дойла хьан", – аьлла маршалла хаьттича, дуьхьал корта ластийра цо. ТIоьрмиг дIакховдийра ас. "ХIара суна беъна ахь?", – хаьттира цо. "Беъна. Тхайн доьзална тIера сагIийна. Хьо сох тешна Iаш юй хаьара суна", – элира ас.\n"Молха а ма ду...", – бIаьрг кхийтира цуьнан молханех.\n"ЙоI, хьо иштта дIаяхийта йиш яц. Дукха хан ю со йолчу адам даза. Сан хIусаме йогIий хьо? Ас сайн чоь, нах гайти хьуна?!", – са айъаделира цуьнан. Сийна басар хьаькхна тиша неIарехула чоьхьа елира тхойшиъ.\nНеIарна чоьхьа кхин дуьне дара. ЦIена дуьне. Шира шкаф, шира шифоньер, телевизор, куьзга, гIенташ... Куьзгана уллехь «патефон», оьрсийн, французийн маттахь романсаш тIехь йолу экъанаш яра. Куьзганна, радиона, суьрташна тIетесна, куьйгаца тир яьккхина, шура санна кIайн, иту хьокхуш, доладеш лелийна кIадин аьхкаш яра.\n"Хьажал, хIара сан нана яра, иза цуьнан нана. Ткъа хIорш сан дейижарий бара", – бохуш, гура чулаьцна суьрташ гойтура цо. Товш бара уьш, интеллигенци олучу нахах, цхьана историн агIо. Вайн махкахь Дала рицкъ нисдинчу нехан кхолламан лар.\n"Хьо хьехархо ю-кх!", – олу ас, самукъа а долуш.\n"1920-чу шарахь Владикавказехь кхечу къаьмнийн меттанийн институт яьккхира ас. Суна масийтта мотт хаьа... Французин, ингалсхойн, немцойн...", – дуьйцу цо меллаша.\n"Сан дика йоI", – хьаьстира йоккхачу стага со. – Хьан да-нана дика дуй хаьа суна. Баркалла хьуна. Наггахь, корта лаза а болий, йолало со урамехь. Шерашка яхъелча еза ю-кх цхьалла. Корта цундела лозу хир бу-кх сан".


Ичкерин къонахех бΙаьрг буьзина беха украинахой - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Ичкерин къонахех бΙаьрг буьзина беха украинахой\nДуьнено а дΙатесна, Далла тΙе болх а биллина, Оьрсийн эскаршна дуьхьал леташ, лаьмнашкахь дΙатердалла дара Ичкерин эскар. Цуьнан куьйгалхой гаттонехь хилар а ца лоьруш, царна тΙекхечира Украинан парламентан а, юкъараллин а векалш 1995-чу шеран бΙаьста. Иштта гайтира Киеверчу хьешаша цхьа зама хьалха нохчашца украинахойн тасаделлачу гергарлонан шаьш мел мах бо.\nМостагΙ, ницкъалахь ваз а велла, Декъаста ваьржича, мехкан лахара аренаш цуьнан кога кΙел яхча, цунна дуьхьал латта нигат дина къонахий, шайн баьччанашца цхьаьна, гΙора дебон, гарадевлла шайн дакъош юха а бΙоне дерзон, лома хьалаихина даима а.\nИштта нисделира 18 шо хьалха оьрсийн эскарша Ичкерин ницкъаш Соьлж-ГΙалара аратийсинчу Ιай а. Веданахь, Шемал-имаман гΙап лаьттинчу куьпахь бара тΙемалойн коьрта бен. Цига вогΙура дела денна санна Духьалонах жоп луш волу президент Дудаев ДжовхΙар. Цигахь вехаш вара тΙеман дукъ, доккхачу декъанна, шен белшаш тΙехь дΙакхоьхьуш волу Масхадов Аслан а, цуьнан нийса накъост , ша веданхо а волу .Басаев Шемал а, церан куьйга кΙелхьара баьччанаш а.\nЮьхьанца массийтта бутт белира тΙамах ведда махкахваьллачу муфтин метта динан хьалхе караэца ваьхьаш нохчийн Ιеламчех стаг ца карош. ТΙом боьду ахшо доллуш карийра иштаниг — Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Веданарчу синкхачан цΙа чохь, гулвелла эзар гергга тΙемало а, массо а баьчча а волуш, дира цо шен тоба.\nКерлачу муфтийс сихха ШарΙ даржо долийра тΙемалошлахь а, Ичкерин долахь йисинчу Веданан а, Шуьйтан а ярташкахь а. Хийла ШарΙо кхачош йолу гΙожмаш кхийтира оцу муьрехь маларчашна а, юкъара а, тΙеман а низам талхийнчарна.\nКремлан пропагандано хΙетахь а , тΙаьхьа а даржадора шегара бакъдоцург. Пачхьалкхера политикаш а, тΙеман куьйгалхой а дукха гΙиртина нохчашца барт карон, ткъа Дудаев а, цуьнан го къарлуш бац, шайга уьш ца ховшало машаран бан дийцаршка, бохуш дуьйцура Ельцин Бориса а, цуьнан гоно а. Иштта Ιехадора Оьрсийчоьно Ιехадала кийчча долу дуьне — нохчийн цΙий Ιенаш хилар цо ша-шена шен аьрхаллийца баьккхина бохам бу, бохуш.\nТкъа кхин маьΙна дара Москохарчу хьакамашна хезаш а воцчу Дудаев ДжовхΙара цкъа Соьлж-ГΙала, тΙаккха Ведана мел кхаьчначу журналисте дуьйцург.\nНохчийчоь — Дудаев ДжовхIар нохчийн къаношца къамел деш, 31ГIа1991\nДудаев: « ТΙамца бечу къастаман цхьа а тΙаьхьало яц, машарца бечу къастаман бен яц тΙаьхьало. ХΙара конфликт беккъа цхьана машарен сацамаша бен ерзор яц. ХΙора тΙеман дийно кризисе дуьгу хьал. Кризис Нохчийчохь яц, кризис Оьрсийчохь ю. Оьрсийчоьнан лакхарчу Ιедалан могΙаршкахь».\nШа муьлххачу а тΙегΙантΙехь кийча ву ,олура Дудаевс, политикан а, администартиван а хьал, дозанаш Оьрсийчоьнца дийцаре дан. Амма дΙатаса йиш йоцу байракх яра цунна нохчаша, шега хиттина а доцуш, ларбан шен карабелла къоман маршонан некъ. И декхар цо муха кхетадо а хала дацара луучунна хаа а.\nДудаев: « Дац нохчийн къам лоллехь даха кхоьллина, Ιаламо а, Дала а ца кхоьллина иза оцу Ιалашонца. Лай ца хилла кхоьллина-кх и къам. Муьлхачу халкъо, хьан ловр ю и гΙело? Кавказан геополитикан хьал, шеко а йоцуш, дуьненна цивилан некъ белла, дахар делла хьоста ду. Синкхетаман потенциал, оьздангаллин потенциал, Ιаламан потенциал – оцу массоно а ца могуьйту цΙийца, орамашца кху Кавказах дΙаийна волчу нохчочунна, нохчийн къомана лоллехь хила».\nИза дара Дудаевс нохчийн къоман цΙарх Оьрсийчоьне а, дуьнене а бохург. Кхин тΙехдаьккхина лоьхуш хΙума а дацара. Амма тΙаьххьара блиц-криг а эккхийтина, лаьмнаш дΙалецчхьана пачхьалкхахь гΙаьттина сепаратизм ша юхатоьхна яьлла аьлла хетачух тера дара Кремлана. Цундела дΙабахбала доьгΙна бара тΙом а.\nЛаьмнийн когашкахь — цхьана агΙор Улес-Кертаций, вукху агΙор Сиржа-Эвлан йисттеххьий, ах лаьттах а дахана, лаьмнашка, де-буьйса а доцуш, хΙоьънаш детташ лаьттара оьрсийн яккхийн тоьпийн а, танканийн а иттаннаш дакъош. Царел дехьа, шера аренийн къошташкахь, нах базаршка а хΙуьттура, цхьаверг шена Кремло кхоьллинчу хьелашкахь балха а лелара, кΙайн кучахь, галстук йоьхнарг а нислора царалахь.\nТкъа лаьмнашкара хьал аьттехьа иштта дацара. Цигахь дерриг а тΙеман хьелашка дирзинера – ШарΙ лелара юкъахь, гΙазот дехара тΙемалошлахь. Верриг а вара мехкан дуьхьа ша-ша вала веза моьттуш. Массара а , и хир дуйла кхета а деш, ладоьгΙура оьрсийн гΙагΙан бΙо – танканаш, дезачу герзан дакъош – шайна тΙехьалхаре.\nБΙаьстенан заза даьржжина денош дара, дуьненах а хаьдда, я гонахарчу къаьмнашкара а, я Европера а, гΙо хьовха, къинхетаме дош а ца хезачу оцу лаьмнашка панамахкара хьеший кхаьчча.\n20 шо гергга хан яьллехь а, тахана а схьакаро аьтто бу хΙетахьлера и нах – уьш бара Украинан парламентан — Радин декъашхой, шайлахь Процевяк Тарас, Семенюк Юрий, Круцик Роман, Киеверчу зорбанехь болх беш хилла журналисташ Базелюк Мария, Бабий Оьлга, кхин а иттех стаг.\nЦарех ву хΙетахь нохчийн лаьмнашкара шаьш цΙадахначул тΙаьхьа, «Русизм» цΙе а туьллуш, документалан кино а яьккхина, иза шайн мехкан а, Европехула телевизионашкахула а дΙасаяржийна хилла Круцик Роман. Тахана иштта дагалоьцу цо нохчашлахь а дицделла доцург.\nУкраина — Круцик Роман, Украинан «Мемориал» музейн куьйгалхо, Kиев, 20Лах2008\nКруцик: «Оха пачхьалкхан Лакхарчу Кхеташонехь депутатийн тоба вовшахтуьйхира. Оцу хенахь Министрийн Кабинето сацам а арахийцира. Оха Украинехула дΙакхайкхийра тхаьш Нохчийчоьн бахархошна гΙо гулдеш ду, аьлла. Ерриг а Украинера гΙо схьакхачон долийра, машенаш йогΙура и дохьуш, оха 42 тонна молханаш, юург, бедарш, иштта дΙа кхидерг а гулдира. ТΙаккха тхоьга тΙман кема делира.\nТΙаккха тхо Нохчийчу дахара. Бакъдерг аьлча, тхо ХΙинжа-гΙалахь охьахевшича, цигахь тхуна дуьхьал ямарло яккха а гΙиртира бухарнаш. Беъна кир шайга схьало, бохура. ХΙан-хΙа, элира оха, сагΙа дийриг тхан пачхьалкх а ю, тхуна и стенга дΙахьажор ду хаа лаьа. Цигахь къовсам лаьттачу юкъанна тхох цхьа дакъа, тΙеман доза а хадош, нохчийн лаьмнашка кхечира. Цигахь Дудаевн наха карийна, цаьрца зΙене девлира. Цул тΙаьхьа оха и тхаьш беъна кир, кеманара машенаш тΙе боьттира- тхоьца ЦΙечу ЖΙаран векалш а бара- тхо машенашца девдира цигара. Скхьакхачийна гΙо оха Нохчийн мухΙажирийн кхеташонан караделира».\nХΙетахь, шера арарчу шайн нохчийн къошташкара а гΙо доцуш лаьмнашкахь хьийзачу Ичкерин куьйгалхошна боккха кхаъ бан а бара украинахой шаьш долчу кхачар. Оцу деношкахь Круцик Романан а, цуьнца хиллачу журналистийн а къамелаш хилара Ичкерин хьалханчашца Дудаевца а, Масхадовца а. Оцу къамелашкара ю Басаев Шемала цаьрца дийцинчун хΙара кийсаг а. Кхечара санна, цо а доккха баркалла элира хьешашна, некъан хьовзамаш а, кхерамаш а, харжаш а ца лоьруш, уьш шайна тΙекхачарна.\nБасаев: « Оха сатуьйсург дог-ойланца кхача таро долу гΙо дара. Амма тхуна и кхаьчна оха кхачаре дог а ца даьхначуьра – Украинера, Балтикера. Цигара хилла тхуна баккъала а долу гΙо. Цунна оха доккха баркалла а боху. Иза ду оцу къаьмнашна баккъала а маршо а еза, уьш маршоне гΙерташ а ду, бохург».\nУкраинерчу депутаташа шаьш дΙадоьлхуш кхин цхьа доккха накъосталла а дира хΙетахь. Шайга и дан дехнарг оцу муьрехь Ичкерин прокурор хилла волу Имаев Ιусман вара бохуш йовзуьйту Круцик Романа хΙетахьлера къайле.\nКруцик: «Оха тхайцаберш цΙехьахьовсийра, бухависира со а, Процевяк а , Балтикера Витас а. Тхо ГΙалгΙайчу дахара, цигара исс стаг схьаийцира – зударий а, бераш а, Дудаевн гергарнаш. Тхоьга дехнера Имаевс, Джохарна ма хаийтахьара, цо дΙахиича могуьйтур дац, дов дийр ду, уьш махкара дΙабига беза, аьлла.\nТхо ГΙалгΙайчохь Аушевна тΙедахара. Аушевс царна, уьш гΙалгΙай бу, аьлла, паспорташ дира. Ткъа тхоьгахь депутатийн бланкаш яра, оха царна тΙе язйира церан цΙераш, уьш оха дарба дан Украине буьгучуха. Новкъахь цхьацца хьовзамаш а хилира. Делахь а, оха уьш аьттонца дΙакхачийра, цул тΙахьа Балтике дехьабехира».\nКруцик Романа хΙетахь Веданахь а, гонахарчу ярташкахь а шовзткъа сохьтехь гергга видеоматериалаш ехира Ичкерин хьал а, тΙеман къизалла а гойтуш. Оцу материала тΙе а тевжаш, «Руссизм» аьлла цхьаъий, Дудаева Аллех лаьцна, «Ма ала сох оьрсий ю» цΙе тиллина шолгΙаниггий, документалан кинош арахийцира Круцик Романа а, цуьнца Нохчийчохь хиллачу кхечу накъосташа а. Уьш ехха лийлира Украинан а, Европерчу кхечу мехкийн а телевизионашкахула гойтуш.\nСоветан пачхьалкх йоьхна кхо шо бен а дацара Нохчийчоьнна дуьхьал Кремло тΙом болош. Амма вовшахкъеста йиш йоцу вежарий ду шаьш бохуш, 70 шарахь деза къамелаш дан Ιаьмначу бΙе сов къаьмнех нохчашна орцах ца делира я бусулба а, я керста а къаьмнаш. Деккъа дΙа доглозурш-м дара, масала, Балтикера къаьмнаш. Ткъа дуьнене шуьйрра мохь а аьлла, дог-ойланца а, шен болчу аьттонашца а нохчашна герга гΙоьртинарш украинхой бара. Цуьнан бух а хьехийра Маршо Радионо Круцик Романца. Цунна хетарехь бахьана хΙара ду.\nКруцик: «Гой хьуна, шун а тхан а къаьмнийн истори схьаэцча, иза мелла а цхьаьнайогΙуш ю. ХΙунда аьлча, Украинан халкъо а ца ца сацийна цкъа а маршонехьа къийсам, нохчий а бу иштта, даима а летта шайн маршонехьа. Советан Цхьанакхетаралла йолуш а тΙехь. Пачхьалкхана чуизийна, охьатеΙийна, амма къийсам даима а лаьттина.\nТхо кхечу чкъорах делахь а, тхуна дай-наноша дуьйцура тхан къоман гΙаттамхой маршо къуьйсуш эгарх лаьцна. Цундела деза дара тхуна Нохчийчоьнах кхолладелла васт а, Дудаев волуш айделла маршонан кемалг а».\nКремлана а, цуьнан цΙуьхьаршна а товш дацахь а, кхин цхьа бакъдерг а догΙу хьахо. Нохчашца цхьаьна, белшах белш а тоьхна, кара герз а эцна, нохчийн маршонехьа леташ тоба а яра хΙетахь украинхошлахь. Тахана а оьрсаша емал во зорбанехь царех цхьаъ, масала, Соьлж-ГΙалахь а, лаьмнашкахь а лаьттинчу тΙемашкахь къонахалла гайтина волу Билый Сашко. Радин депутат хиллачу, тахана Киевехь къоман музейн коьртехь волчу Круцик Романа вайна дуьйццург дуьйцура Сашкос а ткъеха шо хьалха.\nБилый: «Со Билый Сашко, УНСО-н баьчча ву. Тхо Москохарчу агрессина дуьхьал лаьтта нохчийн, украинахойн маршо къовсуш»\nНохчийчуьра тΙемаш, хьалхарчух шолгΙаниг а къаьсташ, шен-шен башхаллаш йолуш хиллехь а, дог-ойла нохчашна тΙехь латтайо украинхоша тахханалц. Хьалхо Киеверчу кегийрхошлахь наггахь а ца волура нохчийн кхолламан бала боцург. Дуккхаъчийн телефонаш чохь дара, масала, нохчийн тΙеман баьччийн суьрташ, аьзнаш. Политикаша наьΙалташ кхайкхадора нохчийн къомах къа ца хетачарна. Поэташа байташ кхуллура.\nУкраина — Поэт Драч Иван, Шевченко Тарасан цIарах премин шена еллачу дийнахь, Kиев, 03Гез2009\nДрач Иван цхьана заманахь Украино а, Советан пачхьалкхо а шен лаккхара совгΙаташ а луш, вазвеш хилла политик, яздархо ву. Радехь депутат а Ιийна иза.\nЦо Маршо Радиона йийшира ворхΙ шо хьалха, Масхадов Аслан вийначу дийнахь ша язйина байт. Иштта ду оха эфиран сихонехь динан цуьнан гочдар.\nОгромное бешеная империя\nI маленький, как желудь, народ.\nКак радуется теперь фанаберiя,\nЧто взяла желудя в рот!\nЧто проглотила. Старались Ирод …\nЕще везет им, везет до поры.\nБуйный желуди с местью вироды\nI со желудка ее разорвут.\nВ демiурга своя бухгалтерия,\nДогонит еще тебя i меня.\nЕще в дубi чеченськiм империя\nШабатура свою розiпне.\nЙоккха, дера, къиза пачхьалкх,\nНожан бIарал жима халкъ.\nБIар дIакхалла аьтто баьлла,\nХIинца хьоьгу цо шен зовкх.\nДуй и хьуьнар, буй и толам?\nАьтто-м кханнехь бодур бай!\nХарданг ятIош, шен чIир эца\nБIарах зIуьйдиг ер ма еца!\nДелан кхело кхин чот лоьру,\nКарор цунна хьо а, со а.\nМостагI нохчийн ножах лета —\nКхана кхозур цу тIехь ша.\nДрач цхьалха а вацара Нохчийчохь хΙоьттина къематде далхадечу Украинерчу байтанчашлахь. Иштта балхабора нохчашна тΙехь лаьтта бала кхечу поэта, Павличко Дмитрос а .\nЗнов Москва розпинає народ,\nЩо повстав за державу свою,\nЗнов закутих в залізо заброд\nЗустрічає чеченець в бою.\nДвоголовий орел в два дзьоби\nП’є чеченську палаючу кров!\nНу, а ми мовчимо, як раби,\nЩо збоялись вчорашніх заков.\nЧесть лукава, сповита в брехню,\nТа прийде знахабнілий москаль\nПрометею, кривава красо,\nТи й з Парижа підмоги не жди!\nМоже, тільки хлопчина з УНСО\nПринесе тобі в жмені води.\nА Європа, та курва стара,\nПосміхатися буде здалік,\nЯк наповниться кров’ю Кура\nІ — всі русла зросійщених рік.\nБуде лиця ховать у вуаль,\nВидавати за жар порохню,\nІ в Париж, як зруйнує Чечню.\nТам — вогонь. У вогні — Прометей!\nБачу тільки глухі животи.\nМосквано юха а хьийзадо\nМаршонна гΙаьттина жима къам.\nЮха а мостагΙчун Ιаьржа бΙо\nнохчочо тΙеоьцу тΙамца.\nШи корта болчу цу аьрзуно\nЗΙок хеццна дΙамуьйлу нохчийн цΙий.\nТкъа вай-мма, леш санна, тийна Ιа,\nАьрзунан къизалла дага а лоьцуш.\nХьоьжуш Ιар дац-шуна гΙиллакхехь,\nДац иза вайн къоман амалехь.\nЭхь доцу и москаль ван сахьт дац вайн махка,\nХΙаллакбан Нохчийчоь санна и.\nХΙай, Пхьармат, нохчо, ахь сатийсарх,\nКхачор дац хьуна гΙо Парижо!\nТΙеман кΙурлахь хьуна гΙо дендерг\nУНСОра къонаха бен ма вац.\nЕвропа, къанъелла кΙилло,\nШекйоцуш юьстаха лаьтташ ю,\nГушшехьа цΙеделла Соьлжа,\nШерашкахь Ιеннашехь цΙий.\nГуьлмаьндех хьерчаш Ιа дуьне,\nСтешхачу зудчух тарделла,\nДарвелла и москаль кхочур ву,\nЙохаян Париж а, Нохчийчоь санна.\nЦΙе йогу Кавказехь, вагош ву Пхьармат!\nХьовсийша, чалтачаш мел дера бу!\nАс мохь бетта, цхьа а вац ладугΙуш,\nДуьзина гайнаш, къардоьлла адам.\nУкраина — Поэт Павличко Дмитрий. ОьрсийчоьнУкраина — Поэт Павличко Дмитрий. Оьрсийчоьнан Украинерчу векалтна хьалха, Оьрсийчоьнан шайн пачхьалкхе болу хьажам харц хилар дакхайкхош бахархоша хIоттийначу гуламехь, Kиев, 18Оха 2011\nНохчийчохь дукха хан а йоцуш баьхна хилла, шаьш хΙаллакбина къонахий сийсазбеш, церан амат-амал нехан бΙаьргаш чохь цΙармата гойтуш къахьоьгу Кремло а, махкарчу цуьнан верасаша а. Иштта доьдайъа кхачийна бу Дудаев, Масхадов, Басаев, Гелаев хьовха, царна ойла тΙехΙоьттина баьхна байтанчаш а тΙехь.\nПолитик мухха а хиллехь а, къомах дог лозуш а, похΙма долуш а байтанча вара Яндарбиев Зелимха. Цуьнан байташ хезийла дац хΙинца Соьлж-ГΙалахь поэзин суьйренашкахь я махкарчу дешархойн жайнеш тΙехь а. Ткъа Украинехь дика евза, еза а еза цуьнан кхолларалла.\nНохчийчохь шолгΙа тΙом марсабаьлла лаьтташ а болуш арахийцира Украинерчу яздархоша а, журналисташа а Яндарбиевн Зелимхин массо а байтийн гуларш чулоцуш долу шина декъах лаьтта жайна – нохчийн а, оьрсийн а, украинахойн а меттанашкахь.\nУкраинхойн нохчашкахьа доглаттаран къайле иштта йосту, масала, Нохчийчоьнна лерина дуккха а байташ кхоьллинчу поэта Драч Ивана.\nДрач: «Хуьлуш лаьттарг мухха а делахь а, нохчий оьгур а бац, хΙуъ а, муха а нислахь а, цхьа нохчо бен ца висахь а, массарна а хууш хир ду, и къам сийлахь къам дуйла а, турпал къам дуйла а, иза шайн маршо къуьйсучу массо а къаьмнашна масал дуйла а».\nНохчашний, украинахошний юкъа гергарлонаш доьлла а ю шен зама. Церан махкахь яьржинчу къеллой, мацаллой, ца бала, рицкъа леха дуьне ма-дду арабехира нах миллионашкахь дΙадахначу бΙешеран 30-лагΙчу шерашкахь. Иштта кхаьчна, Ιожаллах хьалха велира бΙе эзар гергга украинахо Нохчийчохь. И зама а кхобу оцу къомо шен эсехь, диц ца до нохчаша шайна хΙетахь дина хьошалла. Цундела мехала ю украинхошна Нохчийчохь хезаш а йоцу, хаза магийна а йоцу нохчийн къоман маршонан илланчин Алимсултанов Имаман «Украина» цΙе йолу йиш а. Тахана а еха иза украинахойн лерехь.\nΙедалш тΙедогΙуш а, духий дΙалекъаш а хуьлу. Цхьана замане хьаьжжина ца хуьлу кхин зама. Ткъа Кремлана тов-ца тов аьлла доцуш еха Ιедалша кхоьллина а йоцу нохчашний, украинахошний юкъара, марзо. Ехар ю кхидΙа а.


Кеманца хиллачу нехан декъийн некъ а хедабо сепаратисташа\nДохийначу Малайзин кеманчохь хиллачу нехан декъехь цхьадерш дIахьажийна Украинера Голланде – 50. Эйндховенерчу авиабазе кхачийна уьш. Харковра уьш дIахьажош къамел динчу Украинан вице-премьера Гройсман Владимира бохура, Оьрсийчоьно ир-кара хIитточу террористаша дохийна маьрша кема.\nГолландера Малайзе доьдуш хиллачу кеман 298 пассажирах а, экипажах а ца висина дийна стагга а. Iамеркарчу кхерамзаллин урхаллашна гарехь, кема дохийнарш бу Оьрсийчоьнехьа болу Украинана дуьхьал тIемаш бен сепаратисташ. 193 пассажир шен волчу Голландино тезетан денош кхайкхийна.\nКхин а ши де ду Украинан малхабелехь кема чудоьжначу меттехь схьакарийна декъий дерраш Голланде дIакхачо. Австралин премьер-министра Эбботт Тонис дIахьедина, кхеташ дац масса дакъа схьакарийна, масса дуьсуш ду сепаратистийн карахь йолчу кема чудоьжначу меттехь аьлла.


Орца деха да воцу нохчийн гара\nБакухь ООН-ан векалтна хьалха митинге бевлла нохчийн мухIажирш\nМатериал язйинарг Романова Софья\n20 шо хьалха даймахкахь тIом иккхича дIабахана нохчийн мухIажирш хIинца а шаьш болчахь дIанисбалаза бу. Пачхьалкхо тIе ца лаьцна уьш, ткъа мухIажиршна гIо латточу дуьненаюкъарчу организацино дIахьедина, царех доккхачу декъанна шаьш хIинццалц кхачош хилла гIо а кеста сацор ду аьлла. ТховкIело йоцуш, балха хIитта бакъо а йоцуш арахь бисина нах кхеташ бац, шаьш муха хене довла деза.\nКарарчу шеран Чиллан-бутт болабелчхьана Цхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацин (ООН) мухIажирийн гIуллакхашкахула йолчу Лаккхарчу комиссаран урхаллан (УВКБ) Бакурчу гIишлона хьалха хIора денна вовшахбеттало нохчий. ЮНИСЕФ-а деллачу мандатийн бух тIехь оцу пачхьалкхехь беха уьш, карахь плакаташ а доцуш, цхьалхха лаьтташ хуьлу гIишлона хьалха.\nТIейлгIучу заманчохь царех 25 хIусамна хIинццалц делла ахча дIасацош ду. Организацин меттигерчу декъехь хаамбина цунах лаьцна. ХIинццалц схьа а Бакухь дIатарбеллачу 370 нохчийн мухIажирех цхьа дакъа бен дацара гIо хуьлуш. Ткъа луш долу ахча а цхьа наггахь бен ца тоьара шаьш лаьцначу хIусамах дIадала, дуьйцу "Кавказ.Реалиига" Азербайджанерчу нохчийн диаспоран векало Молаев Рамазана.\nЦо бахарехь, ООН-ан векалто 20 шарахь латто безаш бацара мухIажирш. "Ахчанаш кхийдочул а, дуьненаюкъарчу конвенцица а догIуш, кхечу пачхьалкхашкахь дIанисбан безаш хиллера нах, - боху Рамазана. – Ткъа хIинца варзапна а, нуьйжана а юкъахь дисина тхо: кху пачхьалкхехь даха бакъо а йоцуш, я орцах вала стаг а воцуш".\n"ТIехь дисина мухIажиралла"\nХIокху 20-х шерачохь Азербайджанехь цхьанхьа а доцуш дисина шаьш боху нохчаша. Цхьана билгалзачу статусехь ду церан бераш а, берийн бераш а.\n"Оха ца боху, тхайна ахчанаш дахкийта. Дуьненаюкъарчу низамо ма бохху, я кхузахь интеграци яйта езаш хиллера тхоьга, я кхечу махка дехьадахийта дезара. Ткъа кхузахь со кхеташ хIума дац тахана а", - оьгIазе дуьйцу Молаевс.\nБакура ООН-ан векалтан гIишло\nБакухь йолчу УВКБ олучу хьостане претензеш ю нохчийн мухIажирийн, ООН-е яц. Цхьана а кепара некъаш лоьхуш дац цара боху Молаевс, шайн гIуллакхах цхьа йист яккхархьама, "кхана-кхана" бохуш, дIатоьттуш латтош ду боху шайн гIуллакх.\n"2007-чу шарахь 4500 стаг вара тхо. Тхоьга олура, шу дукха ду, оццул адамна гIо дан ницкъ кхочур бац шайн. Ткъа тахана 370 стаг бен вац тхо, хIетте а боху тхоьга: "Тоьар ду! Шайн хьаштдерг де!", - дуьйцу Рамазана.\n" УВКБ-хь официалехь дIахьедина, цхьанхьа а цхьа а тIеоьцуш вац аьлла"\nМеттигерчу Лаккхарчу комиссаран урхаллех гIоьртина дисира боху Молаевс, нохчийн мухIажирш Ирланди дIакхалхочу программех пайда шаьш цаэцар.\n"2008-чу шарахь дара иза, я 2009-чу шарахь дара, тхоьга официалехь хаийтира цхьанхьа а, цхьа а тIелоцуш вац аьлла. Суна ца хаьа, и бакъ ду я дац, амма тхайчарех цхьа а вац цига дIахьажийна. Ас боху церан белхахошка, дуккхаъчу мехкашкахь нах дехьа-сехьа бохуш программаш ю тIеэцна, тхо церан каралойша. Цара жоп ло: "ХIан-хIа, цара тIеоьцуш бац мухIажирш" бохуш, билгалдоккху Рамазана.\nТкъа оцу пачхьалкхашца шайца дийца, нах оьшу юкъалела, боху мухIажиро, шайн гIайгIа-бала Европерчу нохчийн диаспорашка бийцина шаьш аьлла, билгалдоккхуш.\nБакурчу ООН-ан векалтна хьалха денна вовшахбетталуш, латта дагахь бу нохчийн мухIажирш.\nМитингехь лаьтта нохчий\nАзербайдажнерчу УВКБ-н администрацица телефонехула зIене велира "Кавказ.Реалиин" корреспондент, хIоьттинчу хьолах комментари эшна. Официалехь шайга кехат даийта аьлла, жоп делира урхаллан векало. Ишта цара дIахьедира, митингхошна дуьхьал цхьа а белхахо хIунда ца волу аьлла, оха деллачу хаттарна жоп дала хьакъ волуш цхьа а белхан меттигехь стаг вац аьлла.\nРамазана бахарехь, оцу хаттарна царна-м жоп делла дуккха а хан ю. "МухIажирийн кхеташонца, я цхьана векалца бен шаьш къамел дийр дац" аьлла, дIахьедина кхаьрга.\nДуьненаюкъарчу а, бакъонашларъяран а организацешка меттигерчу нохчаша 20-х сов кехат дIакхачийна. ХIинца Iалашо ю церан, мехкан урхалле орца деха, цхьа 10-15 доьзал мукъна а тIелацахьара аьлла, боху нохчийн диаспоран векало.\n"Тхуна ца оьшу тхайна къаьстина гIаланаш. Тхайн куьйгашца къа а хьоьгуш, напха латто лаьа тхуна. Нагахь санна, цхьана эвлахь четар тоьхна, суна къа хьега латтан дакъа а делла, охьахаийча, гIадвахна Iийр вара со аьлла хета суна", - боху Молаевс.