www.islamannur.org - ГIазоте шовкъ\nХастам бу АллахIана, Иза хеставо вай, Цуьнгара гIо доьху вай, Цуьнга гечдар доьху вай.\nВаьш лардар а доьху вай АллахIе - вайгахь долчу вочу хIуманех а, вайца долчу вочу гIуллакхех а.\nАллахIа нисвинарг цхьаьнгге галваккхалур вац, Цо галваьккхинарг цхьаьнгге нислур а вац.\nАса тоьшалла до: АллахI воцург кхин дела вац, Ша цхьаъ волуш, Шеца накъост а воцуш.\nАса юха а тоьшалла до: Мухьаммад (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Цуьнан лай а, элча а хиларца.\nСийлахь волчу АллахIа боху:\nيَـآاَيُّهَا الَّذِينَ اَمَنُوا اتِّقُوا اللهَ حَقِّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ. / 3:102 /\n«ХIай иман диллинарш! Шу кхоьрийла АллахIах, кхера ма-деззара, шу дала ма лойла бусалбанаш долуш бен» (3: 102).\n(يَـآاَيُّهَاالنَاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَآءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبا). 4: 1.\n«ХIай нах! Шайн Делах кхера, цхьана дегIах шу кхоьллина волчу, цуьнах цунна зуда кхоьллинчу а, цу шиннах дуккха а зударий, стегарий кхоьллина (уьш баржийначу а). АллахIах кхера, Цуьнан цIарца аша вовшашка хIума доьхуш волчу, гергарлонаш хедохорах а кхера. Баккъалла а, АллахI шун терго еш ву» (4: 1).\n(يَـآاَيُّهَاالَّذِينَ اَمَنُوا اتَّقُوااللهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيدًا. يُصْلِحْ لَكُمْ اَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا). الأحزاب: 70-71.\n«ХIай иман диллинарш! АллахIах кхера, нийса дош а ала, шун Iамалш тоян а, шун къиношна гечдан а. АллахIана а, Цуьнан элчанна а муьтIахь хилларг декъала хилла доккхачу декъалаллица» («Ахьзаб»: 70-71).\nАллахIа боху вайга: бусалба а хила, бусалба долуш Шена дуьхьал а дуьйла.\nВай, инша АллахI, буьйцур бу, кху дуьненчохь церан къахьега дезахь а, халонаш лан езахь а, баланаш лан безахь а, амма царна чуьра са арадаьллачул тIаьхьа, кошан Iазап доцуш, цу чохь барт-хаттар а доцуш, цхьа хьесап а доцуш, АллахIана улле ваха уггаре гIолехь болу некъ. Иза джихIадан некъ бу, хьайн дегIаца а, даьхница а деш долчу.\nХастам АллахIана бу-кха, Iаламаш кхобуш а, кхиош а волчу.\nАллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда Делах кхийриначеран имам волчу а, муджахIидийн амир волчу а Мухьаммадана, цуьнан доьзална а, динан байракх яржийна болчу цуьнан асхьабашна а, джихIад а деш, АллахIан дош толон тIом а беш, умматах дIабаханчу берриге бусалбанашна а. Ерриге хенашкахь а, заманашкахь а оцу новкъа царна тIаьхьа богIу болчу массарна а хуьлда.\nХIара боцца хьехам - джихIад дитаран хьокъехь бу.\nАллахIа, Лекха ву Иза, аьлла:\n(يَـآ اَيُّهَا الَّذِينَ اَمَنُوا مَالَكُمْ إِذَاقِيلَ لَكُمُ انْفِرُوافِي سَبِيلِ اللهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ. أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَوةِ الدُّنْيَا مِنَ اْلأَخِرَةِ. فَمَا مَتَاعُ الْحَيَوةِ الدُنْيَا فِى الاَخِرَةِ إِلأَّ قَلِيلٌ. إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيرَكُمْ وَلاَتَضُرُّوهُ شَيْئًا وَالَّلهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ). التوبة: 38-39\n«ХIай иман диллинарш! ХIун хилла шуна? Шуьга аьлча: АллахIан новкъахь (джихIаде) арадовла, латтане дирзи шу, шу реза хили дуьненан дахарна, эхартана доцуш (эхартан дахарна реза доцуш). Дуьненан дахарх пайда ма бац эхартана (пайдане дилча) кIеззиг бен. Шу ара ца довлахь (джихIаде), Цо шуна лур ма ду лазош долу Iазап, шух хийцина кхин къам а кхуллур ма ду, аша Цунна цхьа а зен дийр ма дац. АллахI доллучу хIуманна ницкъ кхочуш ву» («Товбат»: 38-39).\nИмам Къуртубийс боху:\n«ХIара чIогIа лер а, бехкбаккхар а, Iазап кхайкхор а ду джихIад Iадда дитарна. ХIара тIехтохам бу джихIаде араваларехь сихо ца ярна».\n(اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ)\n«Латтане дирзи шу» бохучу оцу аятан маьIна ду, лаьттара шайна схьахуьлуш долчу диканех хада ца лаьа шуна, я лаьтта тIехь Iер-дахар дезаделла шуна бохург.\n(فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللهِ وَ كَرِهُواَنْ يُجَاهِدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللهِ وَقَالُوا لاَتَنْفِرُوا فِى الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ. فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كثِيرًا جَزَآءً بِمَا كَانُواْيَكْسِبُونَ. فَاِنْ رَجَعَكَ اللهُ إِلَى طَآئِفةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَئْذَنُوكَ َلِلْخُرُوجِ فَقُل لَنْ تَخْرُجُوا مَعِىَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِىَ عَدُوًًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ وَلاَ تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَتَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُنْ كَفَرُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَ مَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ). التوبة: 81-83\n«ГIадбахана самукъаделира джихIаде цабаханачеран, шаьш цIахь биссарна. Делан элча вацара (гIадвахана, уьш санна самукъадаьлла, я цIахь висна а), царна ца дийзира шайн даьхнешца а, догIмашца а Делан новкъахь джихIад дар. Ткъа цара элира: «Ара ма довла (джихIаде) кху йовхонехь». Ала (цаьрга, хIай Мухьаммад) жоьжагIатин цIе цул тIех чIогIа йовха ю, уьш белара кхеташ. Ткъа шу кIеззиг дела, дуккха а делха. Бекхам бу цара деш хиллачунна. Ткъа хьо, АллахIа царах цхьана тобанах тохахь, цара хьоьга арабовла пурба а дехахь (джихIаде бахка), ткъа ахьа ала цаьрга: «Довлане ара ма довла соьца цкъа а. Аша я банне тIом а ма бе соьца цкъа а хIетте мостагIчуьнца. Шу дуьххьара а реза хилира ара ца довла (джихIаде), шу цIахь Iе Iашболчаьрца. Ахьа ламаз ма де (хIай пайхамар) царах веллачуна цхьанне цкъа, цуьнан коша тIе ма хIотта. Цара керстаналла дина АллахIаца а, Цуьнан элчанца а, уьш бала а белла шаьш песикъаш болуш» («Товбат»: 81-83).\nХьажахь, ткъа, сан ваша, Дала хьоьх къинхетам барг, хIокху кхайкхочу чIогIачу Iазапе, йоккхачу сийсазлоне, лазамечу балане, хIаллаквечу сингаттаме - джихIаде ара ца ваьллачунна, цIахь хиъна Iийначунна, оцу некъана рицкъа хьажо ца лиъначунна.\nХIара аяташ, шайн диссар билггал цхьана къоман а, нехан а хьокъехь делахь, цаьргахь ирча а, буьрса а кхерам гайтар ду, цу къомо а, наха а динчух тераниг динчу массарна, важиб долчу джихIаде ара ца бевллачу массарна.\nIумаран кIанта, АллахI реза хуьлда цуна, аьлла, Делан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«Аша вовшашца (Iайнат) мехаш беш, хьайбанийн цIоганашна тIаьхьа а хIиттина, ялтина реза а хилла, джихIад дитахь, АллахIа шуна тIе сийсазалла тосур ю, и шуна т1ера дIа а йоккхур яц, шу шайн дине дерззалц» (Абу-Давудас дийцина).\nОцу хьадисан маьIна ду: нах, джихIад а дитина, ялтина я муьлхха а кхиболчу дуьненан бахамна тIеберзахь, мостагI царна коча вогIур ву, и таса а лур ву царах, уьш цунна кийча цахиларна, шаьш дIахьош долчу дуьне лехаран некъашна уьш реза хиларна, цара мостагI вухатохарна кечам бар дитарна. Цундела цаьрга кхача хьакъ ерг сийсазалла ю. Уьш оцу сийсазаллех хьалха бевр бац шайна тIехь долчу джихIаде арабовллалц, дин дIа а хIоттош, Исламан гIоьнчий а хуьлуш, АллахIан дош а айдеш, керстане, цунан охIлане сийсазалла а йоссош.\n«Шай дине дерззалц» бохучу элчанан, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, дашо гойту, джихIад дитар, дуьненах синтем а хилла, дуьненна тIеверзар - динах валаре верзар а, Исламах дIакъастаре верзар а хилар. Цу тIе кхин оьшуш хIуммаъ дац сийсаз хила а, къа хила а.\nАнас бин Маликас, АллахI реза хуьлда цунна, аьлла, Делан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«АллахIан новкъахь (джихIадехь) цкъа гIазот дина верг кхочуш дина ву дерриге АллахIана муьтIахь хилар».\n(فَمَنْ شَآءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَآءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّآ اَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا اَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا). الكهف: 29\n«Ткъа луург тоьшийла, луучо керстаналла дойла, баккъалла, зуламхошна Оха кечйина цIе (жоьжагIати)» («КахIф»: 29).\n«Цхьамма хаьттира: «ХIай Делан элча, хIара хьадис хьоьгара хезначул тIаьхьа, мила хир ву, джихIад а дитина, охьа хуун верг?». Цо аьлла: «(ДжихIад а дитина, цунна ара а ца волуш Iийр ву) АллахIа шена неIалт аьлларг, Иза шена оьгIазвахнарг, Цо шена инзаре доккха Iазап кечдинарг. ТIаьхьарчу заманахь цхьа къам (нах) хир ду, джихIад (зама) хилар ца хеташ. Сан Далла, Шена гергахь чIагIо йина тIелаьцна, Ша и йохонне а йохор йоцуш. Муьлхха а лай велахь, Цунна дуьхьал кхетта волу, шена хетарг иза а долуш, цунна Iазап далар, и тайпана Iазап Iаламашха цхьанне лур доцуш (Ша мел кхоьллинчу садолчу хIуманна цхьанне)».\nХьадис далийна ибну Iасакира.\nАбу-Бакар ас-Сиддикъа, АллахI реза хуьлда цунна, элира аьлла дийцина:\n«Цо нахана хутIба дешна, Делан элча, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, кхелхина шо кхаьчначул тIаьхьа. Ткъа хьалагIаьттира иза, бIаьргех дуьйлуш хиш а долуш. ТIаккха элира цо: «ХIай нах! Баккъалла, суна Делан элчано хьалхарчу шарахь, хIокху баттахь, хIокху минбар тIехь олуш хезна: «Къомо дитина ма дац АллахIан новкъахь деш долу джихIад, АллахIа уьш сийсаз хулуьйтуш бен. Къомо дитина ма дац диканиг де алар, вониг дита алар, АллахIа царна массарна Iазап кхачош бен (дика верг я вон верг цхьа юкъах а ца вуьтуш)».\nИ дийцина «Шифаъ ас-Судур» жайнахь.\nТIабараничо изза дийцна, амма доцца, «Хьасан» йолчу иснадаца, цо аьлла:\n«Къомо джихIад дитина дац, АллахIа Iазап царна массарна кхочуьйтуш бен».\nИбну Iасакирас далийна, шен иснад Муджалидаха ШаIабеха йолу, цо аьлла:\n«Абу-Бакар, АллахI реза хуьлда цунна, халиф вина дIахоттош, цуьнца байIат дича, минбар тIе а ваьлла, и хьадис а дийцина, тIаккха аьлла цо цуьнан хьокъехь: «АллахIан новкъахь деш долу джихIад къомо дуьтура ма дац, АллахIа царна тIе къелла йоссош бен».\nТкъа нагахь ахьа соьга бахахь: «Тхуна нах ма бу гуш, джихIад Iадда а дитина, ткъа царна юкъахь дуккха а бехаш берш а, хьоладай а ма бу».\nЦунна жоп ду хьуна: «Баккъал болу бахам - иза бух болчу хьадисехь билгал бинарг бу.\nАбу ХIурайрата дийцина, АллахI реза хуьлда цунна, пайхамара, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«Хьал долуш хилар дац даьхний дукха хилар. Бакъдолуш, хьал хилар - синан паргIат хилар ду».\nВайна нахера схьагушдерг, уьш джихIадах а, хIонсах а дIабирзичахьана, рицкъа даккхарна уьш тIебирзичахьана, тайп-тайпанарчу некъашкахула, хьанал я хьарам ца къастош, дуьне гулдан боьлчахьана, АллахIа царна тIетесна деган къоьлла а, саьхьаралла а, бIаьрмецигалла а ю.\nТкъа цара дIа ца луш духатоьхна шайна тIехь важиб долу хьаккъаш. Цара гулдан долийна дукха хьарам даьхний.\nХьуна царах наггахь бен карор вац, сийсазалло ша эшийна верг бен, иза - шена рицкъа шен хьуьнарца тIедогIу моьттуш верг ву. И шех даларна кхераро, и сов хиларе сатийсаро лай вина лаьцна иза.\nИза вехаш велахьара хир вацара даьхнийн лай. Лайн хьоле вирзинарг нийса дац вехаш ву алар.\nСхьагуш лаьтташ цуьнан бахам белахь а, кийра буьззина йолчу къелло лай вина хьийзаво иза. ТIехь гуш долчу куц-кепо сийлахь гойтуш велахь а, цуьнан дог ду сийсазалло голаьцна. Шелвелла стаг кетарх хьаьрчина дIатерах терра, там хилла тийна Iаш ю цуьнан дагчохь сийсазалла.\nШен карахь долчу туьрца рицкъа доккхуш волчу къонахчуьнгахь дац цуьнах тера цхьа а хIума я цуьнан куьцаьшха цхьа куц а. ХIунда аьлча, цуьнан рицкъа - хIонсах ду, туьрца схьаэцна ду. Иштта даьккхина долу рицкъа схьадеха я схьадаккха вац цхьа а.\nХIонс, цхьа шеко йоцуш, хьанал рицкъа хиларо дог серладаьккхина, оцу серлоно лелхийна цуьнан дагчуьра саьхьараллин а, бIаьрмецигаллин а боданаш.\nХIонсан да, схьагуш долчу шен куц-кепехь къен гуш велахь а - цуьнан кийра бу бахамах буьззина, гуш сийсаза велахь а - сийлаллех дуьззина ду цуьнан дог, АллахIа, Лекха ву Иза, церан куьцаш иштта дийцина ма-хиллара:\n(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّآءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ وَ رِضْوَنًا). الفتح: 29\n«Мухьаммад - АллахIан элча ву, цунна тIаьхьа хIиттинарш луьра бу керстанца, вовшашца къинхетаме бу. Уьш бу рукуIехь а, суджудехь а Цуьнгара гIо дезаш, Иза реза ван лууш» («ал-Фатхьи»: 29).\nТкъа ша доккхуш долу рицкъа шеконаш йолуш верг, сов даккхаре сатийсаро халкъана хьалха сийсаз винарг, шен куц-сибат сийлахь болчу нехан санна долуш велахь а, цуьнан кийра буьзна хуьлу тайп-тайпанарчу сийсазлонашца.\nГуш вехаш велахь а, цуьнан даг чохь ю къоьлла а, саьхьарло а, сутаралла а, бIаьрмецигалла а.\nСийсаз белхаш ца Iа сийсаз гIиллакхаш дIакховдонза а, сийсазчу амалашка верзонза а.\n(وَاللهُ يَهْدِى مَنْ يَشَآءُ إِلَى صِرَطٍ مُّسْتَقِيمٍ). البقرة: 213\n«АллахIа нисво нийсачу новкъа, Шена лиънарг» («Бакъарат»: 213).\nIелин, АллахI реза хуьлда цунна, дийцарехь ду, цо элира аьлла:\n«АллахIан дуьхьа деш долу джихIад ялсаманин неIаршха цхьа неI ю, АллахIан новкъахь ден джихIад дитина волчунна АллахIа тIейохьур ю сийсазалла, иза балано а лоцур ву, иштта кегийранаш а сийсаз бийр бу, йокъалла а яьржар ю, нийсо а дIаер ю».\n«Шифаъ ас-судур» цIейолчу жайнера схьаэцна.\nИштта, оцу жайнахь дийцина, Асламан кIанта Зайда цуьнан дегара, элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«ДжихIад лаьттар ма ду, стиглара (догIанан) тIадам охьа мел богIу. Нахана тIе цхьа зама а йог1ур ма ю, оцу заманахь церан дешначу наха олуш: «ХIара яц джихIадан зама (олий)». Ткъа оцу замане ваьллачунна иза уггаре гIолехь йолу джихIадан зама ю шуна». Асхьабаша хаьттина: «ХIай Делан элча, и олуш верг хир ву техьа?». Цо элира: «Хир ву, АллахIан а, Цуьнан маликийн а, дерриге нехан а неIалт шена хилларг (цо эра ду иза)».\nАбу-ХIурайратас, АллахI реза хуьлда цунна, аьлла, Делан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«АллахIана дуьхьал вахнарг, джихIад (даран) лар (шена тIехь) йоцуш, иза АллахIана дуьхьал кхетар ву, цунна тIехь таммагIа долуш».\nАби-ХIурайратас, АллахI реза хуьлда цунна, аьлла, Делан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«Цхьаъ веллехь гIазот данза, я и дан нигат хиланза, цуьнан валар мунепикъаллин цхьа дакъа долуш хилла».\nИ хьадис дийцинарг Муслим а, Абу-Давуд а, ибну Маджат а ву, АллахI реза хуьлда царна.\nАбу-Умамата дийцна, АллахI реза хуьлда цунна, пайхамара, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла:\n«ГIазот дина воцург, я гIазот дийриг кеч вина воцург, я гIазот деш волучуьнан доьзалан дика дола дина воцург, АллахIа цуьнга кхачор бу (къематде доссор ду) заманан бохам, къематде хIоттале хьалха».\nIабд ар-Раззакъас дийцина, СаIид бин Iабд ал-Iазизера, цо аьлла:\n«Макхьулас олуш хезна суна: АллахIан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла: «Цхьа а хIусаман охIла бац, шайх гIазот дийриг ара ца волуш болу, я гIазот дийриг кеч ца веш болу, я цуьнан доьзалан дика дола ца дина болу, АллахIа цаьрга бала кхочуьйтур болуш бен, церан Iожалла тIеяле хьалха».\nХьуна хаийла, хIай хьайна парз дина тIедиллинчу джихIадах дIахьийзаш верг.\nХьуна хаийла хIай, аьттонан а, нийсонан а некъашха хераваьлларг. Хьо новкъа ваьлла хьуна, АллахIа Шен къинхетамах эккхийнарг волчу новкъа. ВаллахIи, дIахаьдда ма ву хьо ирсе хиларх, хьайна дезачу хIумане а кхаьчна.\nТIекхуьуш велар-кха со, хIун бахьана ду-техьа хьо гIазотах юхаваьккхинарг?\nХIун бахьана ду-техьа турпалхой летачу майданашкахь хьо майрра ца хьуьйзуьйтург?\nХIун бахьана ду-техьа ахьа АллахIан новкъахь хьайн дегIаца а, даьхница а бIаьрмецигалла а, сутарло а яр?\nСатийсар, вахаре дог дохийла деха хилар бен дуй-техьа? Iожалла тIеярах кхерар бен дуй-техьа? Я хьайна безначарех валарна кхерар бен дуй-техьа? Доьзалах а, даьхнех а валарна кхерар бен дуй-техьа? Я нанас дена винчу вешех хада цалаар бен дуй-техьа? Я хьайх къахеташ, дог лозуш волчу гергарчух къаста цалаар бен дуй-техьа? Я сий долуш лелош волчу хьайн дех къастар цадезар бен дуй-техьа? Я деган доттагIчух а, куьцехь хаза йолчу хьайн зудчух къаста цалаар бен дуй-техьа? Наха бечу лерамах валарна кхерар бен дуй-техьа? Я ваьржина, воьхна леларх озавалар бен дуй-техьа? Я яккхийра йинчу гIишлонех-гIаланех къаста ца лаар бен дуй-техьа?\nХIун ду-техьа хьоьга ца диталуш дерг? Я IиндагIехь Iиллар дезна-техьа хьуна? Я хьайн тIедуху хазачу духарх воккхавево-техьа хьо? Я тайп-тайпанарчу мерзачу даарех валар дазделла-техьа хьуна?\nУьш доцурш, кхин бахьанаш хила йиш яц хьоьга джихIад ца дойтуш дерш! Уьш доцурш цхьа а хIума ма дац хьо джихIадах гена воккхуш дерг!\nЦа хеза хьуна, вайн Делан АллахIан дош:\n(يَـآاَيُّهَا الَّذِينَ اَمَنُوا مَالَكُمْ إِذَاقِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِى سَبِيلِ اللهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْاَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَوةِ الدُّنْيَا مِنَ الْاَخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا فِى الْاَخِرَةِ إِلأَّ قَلِيلٌ). التوبة: 38\n«ХIай иман диллинарш! ХIун хилла шуна? Шуьга аьлча: АллахIан новкъахь (джихIаде) арадовла, латтане дирзи шу, шу реза хили дуьненан дахарна, эхартана доцуш (эхартан дахарна реза доцуш). Дуьненан дахарх пайда ма бац эхартана (пайдане дилча) кIеззиг бен» («Товбат»: 38).\nЛадогIа, хьайна доьшуш долчу дог тешочу аяташка а, хьайна хьалха охьадаржочу къеггинчу хьадисашка а.\nАхьа, само а яй, дикка ладогIахь: бахьана муьлхарг ду-техьа хьо джихIадана араваларх сацийна дерг? ТIаккха хуур ду хьуна, джихIад дарх хьо сецош дерг цахилар хьалха вай дагардинчу бахьанех цхьаъ бен.\nСан ваша, дала жоп хьан дацахь, аса лур ду хьоьх жоп, ахьа тидам бай ладогIалахь.\nХьо джихIад дарах тIаьхьа сецорг ма дац - хьуна хьайн са дезар а, шайтIано хьо Iехийна хилар а бен, кхин цхьа а бахьана. Ахьа вехха вахаре туьйсуш долу са а, хьо хьайна тIеярна кхоьруш волу Iожалла а бен, хьо шех ларлуш долу валар бен, и хьуна тIекхочург хиларехь цхьа а шеко йоцуш долу.\nАллахIах дуй ма буу аса: джихIад даро и дечеран хан кIеззиг ма ца йо, я цIахь Iачеран хан цIахь Iеро ях ма ца йо:\n(وَلِكُلِّ اُمَّةٍ اَجَلٌ فَاِذَاجَآءَ اَجَلُهُمْ لاَيَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ). الأعراف:34\n«ХIора умматана (адамна, тоьхна) хан ю, ткъа и хан тIекхаьчча, уьш тIаьхьа тоттур ма бац сахьтанна я цул хьалха бохур бац» («АIраф»: 34).\n(ولَنْ يُؤَخِّرَاللهُ نَفْسًا اِذَا جَآءَ اَجَلُهَا وَاللهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ). المنافقون: 11\n«АллахIа данне са (дегI) хье долуьйтур дац, цуьнан хан тIекхаьчча, АллахI хууш ву аш дийриг» («Мунафикъ»: 11).\n(كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُالْمَوْتِ ثُمَّ اِلَيْنَا تُرْجَعُونَ). العنكبوت: 57\n«ХIора сино валар Iовшур ду. Цул тIаьхьа Тхоьга дерзор ду шу» («Iанкабут»: 57).\nБаккъалла, валаран халонан билгалонаш ю, цуьнан зерах чекхваланза хьо ца волуш. Са озоран хало инзаре чIогIа хала ю, ахьа Iовшанза ца йолуш.\nБаккъалла, коша чохь дукха къиза Iазап ду, дикаллин ох1ла бен цуьнах хьалха ца долуш. Ткъа оцу чохь зерна къастийначу шина малекан барт хаттар ма ду.\nИштта болчу кхерамал тIаьхьа хьо хир ма ву ирс долучарех а, даима лаьттар долчу ниIматашкахь а. Я хир ву хьо, дакъаза ваьлла, жоьжагIатин Iазап хьоьгуш.\nАмма! Амма шахIидах дерг аьлча, оцу берриге кхерамех паргIат хир ву иза, царах хьалхаваьлла хир ву иза, оцу Iазапех кхерар доцуш хир ву иза.\nЛадогIа, дика тидам а беш ладогIа, Делан элчанан дешнашка. Делан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, аьлла:\n«ШахIидана хаа ца ло кхалхаран лазор, мIара къовзоран лазорал башха».\nХIай сан ваша, хьо сецориг хIун ду-техьа, кху баьллачу аьттонах пайда ца оьцуш? Цул тIаьхьа хьо хьалха волуш а хилча кошан Iазапах, АллахIана уллерачу хазаллашка хьо кхочуш а хилча, барт-хаттаран, питанийн кхерамех хьо хьалха волуш а хилча, цул тIаьхьа йолчу ерригечу халонех а, берригечу кхерамех а хьалха волуш а хилча.\nТкъа шахIидех дерг аьлча, дийна бу уьш, шайн Дала шайна рицкъа а латтош. Царна ма бац кхерам а, уьш ма бац гIайгIане а, сингаттаме а.\nСамукъанехь хир бу уьш АллахIа шайна йинчу комаьршаллина. Цига кхачаза болчарна кхаьънаш бохуш бу уьш, церан синош ма ду баьццарчу олхазарийн хардангаш чохь, уггаре лакхарчу ялсаманешкахь а бу уьш. Ма кIеззиг хIума оьшу-кха, ма-дукъа хIума ца оьшу-кха иштта сийлахь долчу кхалхарна а, лазош долчу валарна а юкъахь.\nАхьа бахахь: «Со джихIадах цIахь сецориг сан доьзал а, сан даьхний а, сан бераш а ду». Ткъа АллахIа, Лекха ву Иза, ма аьлла Шен билгалчу дашехь:\n(وَمَآاَمْوَلُكُمْ وَلآاَوْلاَدُكُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى). سبا: 37\n«Шун бахамаш а я шун доьзал а ма бац шу Тхуна герга далорах герга далон дерг» («Сабаъ»: 37).\n(زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَآءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِالْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ والْخَيلِ الْمُسَوَّمَةِ وَاْلاَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الحَيَوةِ الدُنْيَا وَالَّلهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَئَابِ). آل عمران: 14\n«Нахана хаздина, даггара безам бахар - зударшка а, берашка а, дешига а, детига а, чот йоцчу бахаме а, хазачу говрашка а, хьайбанашка а, ялтане а. Иза хене вала дуьненан дахаран пайда бу, АллахI Шена гергахь уггаре хаза воьрзу меттиг йолуш ву» («Али-Iимран»: 14).\n(اِعْلَمُوا اَنَّمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فى الْاَمْوَالِ وَالْاَوْلاَدِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُُونُ حُطَامًا وَفِى الْاَخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا اِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ). الحديد: 20\n«Хаийла шуна, дуьненан дахар хилар - ловзар а, синкъерам а, хазалла а, вовшашлахь аша ден дозалла а, даьхнийн, доьзаллийн дукхалла къийсар а. ДогIах терра (ду иза), цуьнан ораматашха (кхиарех) керстанаш баккхийра бина долу, цул тIаьхьа и мархал лой, мажлой дIахIоьттина го хьуна, цул тIаьхьа цуьнах ча хуьлу, эхартахь а чIогIа таIзар ду. АллахIера гечдар а, резахилар а ду, дуьненан дахар дац тешам боцу пайда бен» («Хьадид»: 20 аят).\nХIай сан ваша! Цуьнах терра чулацам а, иштта маьIна а долу къеггина аяташ КъурIанан юьххьера чаккхене кхаччалц ду хьуна.\nДелан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, аьлла:\n«Дуьне делахьара АллахIана гергахь чуьркан тIеман меха мукъане, керстанна малор ма бацара цу чуьра хин къурд».\n«Шух цхьаьннан ше хиллал йолу ялсаманичуьра меттиг диках ю дуьненал а, оцу чохь мел долчу хIуманал а. АллахIан новкъахь вахар я вар диках ду дуьненал а, оцу чохь мел долчу хIуманал а. Ялсаманин охIланах йолчу йоьIан йовлакх диках ду дуьненал а, оцу чохь мел долчу хIуманал а».\nТкъа хьо вуха муха кхета иштта доккха долчу паччахьаллех? Доьзал бу хьо гIазот дарах сецориг, кIеззиг хан яьлча беллачарна юккъехь хир болу? Хьайна цаьргара даима хуьлуш халонаш, мостагIалла доллушехь а, лараме доцу гIиллакхаш цара хьайца лелошшехь а, ахьа шайна даза диссинчу диканашна хьоьца хьаьгIнаш лоьццушехь а, хьан бахам лахбелча хьо цара дIатоссушшехь а, хьелаш хийца ма делли церан хьоьх болу безам дIаболушшехь а.\nЦул доккха а, цул тамаше а ду хьуна уьш эхартахь хьоьх уьдург хилар. Цул инзаре ду хьуна барт хоттучу махьшарахь цара жоп хьоьгара доьхург хилар, хьо кIел а вуьтуш, хьоьгара жоп дехарехь царах хIора ша-ша хьалха вала а гIерташ, шайна тIехь болу мохь а, къинош а хьан букъатIе дахка а гIерташ.\nХьо джихIад дарах муха сецор ву дIадала новкъа даьллачу хIумано, хьоьх дисса новкъа даьллачу хIумано?\nХьан даьхний кхачийча, хьоьх дIахедар бу хьан доттагIий, хьан доьзалш. Хьо волчу сих-сиха листина болу хьан накъостий хьоьх къехкар ма бу, и хьан бахам кхачийча.\nАмма оцу бахамах барт эхартахь хьоьга бен хоттур-м бац. Хоттур ду хьоьга: ахьа мичахьара гулдинера и даьхний аьлла, ахьа мичахьа хьовзийра и даьхний аьлла. Ма доккха хир ду-кха и жоп дехар, ма дазлур ду-кха цу хаттарна жоп карор.\nИ жоп дехар хирдолуш ма ду кегийра бераш къежлучу дийнахь, баланаш, сингаттамаш сов бовлучу дийнахь, къовсам чIагIлучу дийнахь, гатто сов йолучу дийнахь, хIора нанас шен кIорни тергал ца ечу дийнахь, хIора нанас ша дакхош долу шен бер дIатосучу дийнахь, хIора берах йолчу хIумано шен гай чохь ерг охьатосучу дийнахь - оцу дийнахь хиллачу ницкъан хало бахьанехь. Зуламхой а, бохамхой а, хьоладай а шайн куьцашца билгал хир болчу дийнахь.\nКъеснаша тIера а, когаш тIера а лаьцна хьесап дийр ду церан. Барт хоттур бу бахаман дай лаьттиначаьрга чкъуьйригах а, чкъурах а, йоккхачух а, жимачух а, эшначух а, юьзначух а.\nАмма къечарах дерг дийцича, ялсаманичу гIур бу уьш бехачарал пхи бIе шо хьалха. Юуш а, молуш а, зовкх хьоьгуш а хир бу уьш маршонан хIусамашкахь.\nТкъа хьо? ХIай бахаман да, церан хьоле кхача йиш йоцуш сацийна хир ву хьо, ахьа гулбина бахамаш бахьана долуш. Кхоьруш хир ву хьо, жоьжагIатин неI ларъечу малико хьо оцу чу кхосса аьлла омра деш хазарна.\nПайхамара, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, аьлла Абу-ХIурайрате, АллахI реза хуьлда цунна:\n«Схьаверза, аса дерриге дуьне гайта хьуна, оцу чохь мел долчу хIуманца». Аса элира: «Гайтахь, хIай Делан элча». ТIаккха цо, сан куьг схьа а лаьцна, Мадинатера боьранашха таьIна меттигера цхьана боьране валийна, цигахь кхелли яра, оцу юкъахь дара нехан кортош, нехаш, яхкаелла бехчалгаш, хьайбанийн даьIахкаш. Цо элира: «ХIай Абу-ХIурайра, хIара кортош хилла хьуна шайна дезаш (сутара), тахана шуна ма-деззара, сатуьйсуш хилла хьуна уьш, тахана аша са ма-тийссара, ткъа тахана даьIахкаш ю уьш, шайна тIехь дилха а доцуш. ХIокхул тIаьхьа царах хир бу чим (гIум). ХIара (хьуна гуш йолу) нехаш цара диина долу бес-бесара даарш ду, цара гулдина долу, шаьш гулдиначеран, цул тIаьхьа цара шайн гайшна чутийсина долу. Ткъа хIинца и дIахIоьттина, цуьнах тIехбовлучу хенахь, нах цуьнах (цуьнах йогIучу хьожанна) гена а буьйлуш. ХIара яхкаелла бехчалгаш, церан доьзаллийн духарш а, бедарш а хилла, хIинца дIахIиттина уьш, мохо дIа-схьа а хьоькхуш. ХIара даьIахкаш церан хьайбанийн даьIахкаш ю, царна тIехь уьш махкашкахула лелла йолу. Ткъа дуьненна воьлхуш верг хIинца велха». Цигара дIа-схьа ма ца девлира тхо, тхайн делхар чIагIдаллалц».\nХьуна дага веанехь хьайн сий долу доьзалхо-кIант. Цуьнах болу хьан къинхетам меттах баьллехь, къинхетамечу ден къинхетам меттах ма-баллара. Ткъа АллахI ву хьуна Ша бохуш:\n(اِنَّمَآ اَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللهُ عِنْدَهُ اَجْرٌ عَظِيمٌ). التغابن: 15\n«Баккъалла, шун даьхний а, шун доьзалш а фитна (зер) ду шун, АллахI Шегахь доккха совгIат долуш ву» («ТагIабун»: 15 ).\nТаллахIи, дуй ма буу аса, АллахI сов къинхетаме ма ву бераца цуьнан дел-ненал а, цуьнан вешел а, цуьнан девешел а. Муха вац, цо и кхиийна хилча дас-нанас кхиол хьалха, Шен къинхетамца, ненан кийрарчу боданашкахь волуш.\nМуха Iа хьо, ара ца волуш даима лаьттан долчу зовкх хьегаре, Сийлахь волчу АллахIана лулахо хиларе?\nХьайн бер жима делахь - хьо хуьлу цунна сингаттаме, и доккха делахь - хьо хуьлу цунна гIайгIане, иза могаш делахь - хьо хуьлу цунна хIума хиларна кхоьруш, иза могаш доцуш хилча - хьан дог детта долуьйту цунна гатдечу сино. Ахьа иза нисдахь дикане - оьгIаз доьду и хьуна, ахьа цунна хьехар дахь - хьагI лоцу цо хьоьца.\nЦуьнгара даима схьахуьлуш вониг доллушехь - жима долуш ахьа сахьийзадо цунна. Доккхаллехь гIо эшна хьо цунна тIегIоьртича - хьоьха букъ бетташ дIахьийза иза. Ахьа комаьршалла йича - хьуна бIаьрмецигалла йо цо.\nМа доккха питана ду-кха иза, хьуна дика хетахь а. Ма бала бу-кха иза, хьуна ниIмат хетахь а. Хьайгахь боллучу сингаттамца - хьуна лаьа иза самукъане хилар, хьайн кийра совсийна лаьттачу гIайгIанца - хьуна лаьа иза доккхадедар. Амма ахьа хьоьга, хьо дан а гIерта хьай ницкъ кхочун боцург.\nДитахь иза (бер), хьайна ницкъ ца беш, иза а, хьо а Кхоьллиначунна тIебиллахь болх цунна рицкъа хилийтарехь, хьо цуьнах гена ваьлча хьайна хилийтина воллучунна. АллахIе дIалохьа иза Iалашдар. Хьо дуьненчохь волуш АллахIе дIа ца ло ахьа цунна доладар, хьо веллачул тIаьхьа хьан карахь ма дац цунна доладар а, и Iалашдар а, я кIеззиг а, я дукха а.\n(وَ لِلَّهِ مَافِى السَّمَوَتِ وَمَافِى الْأَرْضِ وَإِلَى اللهِ تُرْجَعُ الأمُورُ)\n«АллахI да (паччахь) волуш ду стигланашкахь а, лаьттанашкахь а, оцу шинна юккъехь долу дерриг. АллахIе доьрзур ду дерриге гIуллакхаш».\nВаллахIи, хьан карахь ма дац, хьайна а я цунна а цхьана ченан гIамарал пайда бар, я мискъал зарратал зен дар. Цуьнан рицкъанах чкъуьйриг ма яц хьан карахь, я и денвар, я и валийтар ма дац хьан карахь.\nЦIеххьана цостур ву хьо хьан Iожалло, тIаккха суьйренга а вера ву хьуна хьо, хьайн кошачу охьаваржийна волуш. Хьан сийлахь кIант, хьол тIаьхьа бо а дуьссуш. Хьан верасо хьан даьхнех ирс а оьцур ду, хьоьх къахеташ хиллехь а, я хьан мостагI хиллехь а.\nДIа-схьа гIур бу хьан доьзал а, цхьаберш цIахь а, вуьш кхечу махкахь а баьржина. ТIаккха эра ма ду ахьа: «Со хилла велар-кха шахIидашца, ма инзаре ирсе хир вара-кх со».\nТIаккха жоп лур ду хьуна: «Ма генахь ду-кха иза, ма хиндоцург ду-кха иза» аьлла.\nДIадаьлларг дIадаьлла, дохковийларш совдийр ду хьан. Деккъа айхьа диначуьнца цхьаьна а вуьссур ву хьо, диканиш делахь а, вониш делахь а.\nЛадогIа, Гечдеш, Сийлахь волчу АллахIан Даше - хьо самавоккхуш долчу хьайн Iехаваларех, хьайн гIопал хиларех:\n(يآ اَيُّهَاالنَّاسُ اتَّقُوارَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لاَيَجْزِى وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَلاَمَوْلُودٌ هُوَ جَازِعَن وَالِدِهِ شَيْئًا اِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ فَلاَ تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا وَلاَ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللهِ الْغُرُورُ). لقمان: 33\n«ХIай нах! Кхерийша шайн Делах, дийнах а кхерийша, дас шен кIентан хIуммаъ метта хIоттон доцучу, я беро метта хIоттон доцучу шен ден хIуммаъ. Баккъалла, АллахIан ваIад бакъ ю; шу данне Iеха ма дойла дуьненан дахаро, Iехочо АллахIах Iеха ма дойла шу» («Лукъман»: 33 ).\nХьан кIант декъала хиллачех велахь, шуьшиъ цхьаьнакхетар ву ялсаманехь. Дакъаза бевллачех и велахь, хьо джихIаде аравалахь, АллахIа хьоьх ван мега шахIид, тIаккха хьан таро хир ю кIантана шапаIат дан. Цуьнах дуьненахь къастарца хьо хир ву къахьегна, и жоьжагIатах хьалхаваккха.\nСихо е хьо Iазапах хьалха воккхур волчу Iамале, къахьегарехь сов а вала цу тIехь.\nТкъа кхане йогIур ю: стаг шен вешех уьдуш, шен ненах уьдуш, шен дех уьдуш, шен зудчух уьдуш, шен берех уьдуш. Царах хIоранна ша динарг бен карор дац.\n(يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ. وَاُمِّهِ وَأَبِيهِ. وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ. لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَاْنٌ يُغْنِيهِ). عبس: 34-37\n«Оцу дийнахь дIотосур ву стага шен ваша а, нана а, да а, зуда а, кIант а, царах хIора шен-шен гIайгIа сов яьлла хир ву» («Iабас»: 34-37).\nИсбаьхьа хаза довзийтар а, Iаламат нийсачу новкъа ваккхар ма ду хIара хьекъал а, кхетам а болучунна.\n(...وَاللهُ يَهْدِى مَنْ يَشَآءُ اِلَى صِرَطٍ مُسْتَقِيمٍ). البقرة: 213\n«АллахIа нийсачу новкъа тIе нисво Шена луург» («Бакъарат»: 213).\nАхьа бахахь: «Хала ду суна къастар сайн вешех, сайн гергарачарех, сайн доттагIех, сайна безачарех». Дала боху хьоьга:\n(اَلْاَخِلآَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلاَّ الْمُتَّقِينَ). الزُّخرفْ: 67\n«ДоттагIий оцу дийнахь вовшашна мостагIий хир бу, АллахIах кхийринарш боцурш» («Зухруф»: 67).\nШуьшинна юкъара доттагIалла АллахIан дуьхьа хиллехь, шуьшиъ ялсаманехь цхьаьнакхетар ву, цигарчу зовкхехь шуьшиъ даима лаьттар волуш.\nШуьшинна юкъара доттагIалла АллахIан дуьхьа дацахь, ма гIолехь ду-кха шуьшинна дIа-схьакъастар, вовшах валар, доттагIий доттагIашна мостагIий а хилла, гулбен де дале хьалха. ХIунда аьлча, хIора стаг эхартахь шена везначуьнца цхьаьна хир ву, цу шимма лоьхург цхьаъ хилла дела.\nТкъа Делах кхоьручарех уьш белахь - пайда бийр бу вежарша вовшашна, амма дакъаза бевллачарех уьш белахь - вовшашна зене бевр бу уьш.\nМа харжа хьайна вежарий - халонехь хьайна гонахьара дIабовлун берш, хьо гIалат ваьлча хьоьх хедан берш, самукъанехь вежарий, сингаттамехь мостагIий берш. ХIунда аьлча, церан хьоьца долу доттагIалла хьо вехаш хиларца дехкаделла ду.\nДала боху хьоьга:\n(يَوْمَ لاَ يُغْنِى مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلاَ هُمْ يُنْصَرُونَ. إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللهُ اِنَّهُ هُوَالْعَزِيزُالرَّحِيمُ)\n«Оцу дийнахь доттагIчо цхьанна хIуманах доттагI хьалха воккхур вац, я царна дан цхьа гIо а хир ма дац. АллахIа шайх къинхетам биначарна бен. Баккъалла, Иза Лекха а, Къинхетаме ву».\nЛаца хьайна цIена доттагI - дош а лардеш, хьан бахаме а ца хьоьжуш волу. ТIаккха хир ву шуьшиъ кхана АллахIа бийциначаьрца.\nДжихIад дарах сеца ма войла хьо везачо а, гергарчо а, хIунда аьлча, шуьшиъ ца волу вовшах къастанза. ТIаккха вийр ву шуьшиъ дохко, дохко вийларо бан цхьа а пайда боцчу дийнахь.\n«Джабраил-малико, АллахIера маршо хуьлда цунна, аьлла пайхамаре, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна: «ХIай Мухьаммад! АллахIа боху хьоьга: «Ваха хьайна луъучул, ткъа хьо лийрволуш ву хьуна. Веза хьайн луъург, ткъа хьо цуьнах къаьстар волуш ву хьуна. Де хьайна луъург, ткъа хьуна бекхам хир бу цу тIера».\nТкъа ойла ехьа кIеззиг хIокху дешнийн шайн чулацаман: цхьаъ далахь - валар дагдаийтар долчу, шиъ далахь: безачарех къаста везаш хилар дага доуьйтуш долчу, кхоъ далахь - йиначу Iамалшна бекхам бийриг хилар само еш долчу.\nИштта тесначу кхерамал тIаьхьа буй-техьа кхин кхерам? Ба ма бац цул сов кхерам.\n(وَاِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ)\n«Баккъалла а, хьехам ма бу иза Делах кхоьручарна».\nНагахь ахьа бахахь: «Со гIазотана араваларх вухаветта сан карахь долчу даржо, наха суна бечу сий-ларамо». Ма тамашина ойла йо-кха ахьа.\nИ хьан дарж карахь хиллачарех хьуна тIекхаччалц ма дукха белла-кха, и дарж деза а дезаш. Хьол хьалха цуьнах IиндагI а дина Iийначеран ма дIадаьлла-кха и IиндагI, хьоьгара а ма дIадаьр ду-кха иза, цаьргара дIадаларе терра.\nХьан дог сингаттаме дирзина-кха, хьан дог хьогIане а, гIайгIане а дирзина-кха. Хьан дог дIахIоьттина шена тIехула сингаттаман шовда тIех а Iенаш.\nЛаьттар ма дац хьуна хьоьгара дарж а, хьан долу сий-ларам а. Айхьа арабаьккхинчу новкъахь хьо ма вац лоьхуш Iазапах хьо хьалха воккхун долу некъаш.\nМассарал тIаьхьа жоьжагIатара ара а ваькхина, ялсаманичу воьдучунна ялсаманера дарж хир ма ду дерриге дуьненан паччахьаллал доккха, цуьнца цхьаьна кхи иттазза сов а хир ду хьуна и.\nТIаккха муха хета хьуна массарел хьалха ялсамане боьлхучеран хьал, пайхамаршца а, сиддикъашца а, шахIидашца а, дикачаьрца а хинболчеран хьал а?\nТкъа ойла ехьа, хьайн даржехь дIахьуш хуьлуш йолчу халонийн а, хьайн кIадваларан а, оцу даржах эхартахь бала хирг хиларан а, и бахьанехь воьрзучу меттигехь Iазап сов лург хиларан а.\nОйла ехьа цкъа оцу даржехь хьайна гуллун болчу мостагIийн а, хьайца лоьцун йолчу хьаьгIнийн а, вовшашна хиндолчу лерийн а, вовшашна гIийбат дарийн а. ТIебогIу бахам лахбелча, хьуна хIуттун болчу сингаттамийн а, и хьайн карара даларна кхераро хьо гIайгIане латторан а.\nГIайгIане а, сингаттаме вийр ву хьо даржах воьхча - хьо даржехь волуш хьуна тIеоьхуш, хьайна барташ дохуш, гонаха хьийзина болу хьан гIуллакхахой хьайха дIаберзаро.\nЛадогIа, хьайн даржийн а, ялсамани чуьрчу даржийн а башхаллига. Хьадисехь дийцина ду:\n«Ялсамани чохь догIур ду догдика малик, Сийлахь-воккхачу Делера кехат дахьаш. Цу тIехь хир ду яздина: «Леш воцучу дийначуьнгара, Лийра воцучу дийначуьнгара (ду хIара кехат), хIай Сан лай, Аса цхьана хIумане олу: «Хила!» - ткъа иза хуьлу. Хьуна а ло Аса, ахьа хIумане аьлча: «Хила!» - иза хир долуш» (ялсаманехь аьлларг хир долуш).\nАллахIан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, аьлла:\n«Баккъалла, ялсаманин охIланах уггаре лахарчу даржехь верг шен коьртехь лаьтташ пхийтта эзар гIуллаккхахой болуш хир ву, баккъалла, царах цхьаннан коьртарчу уггаре жимачу жовхIаран буьртиго нуьре йийр яра малхбален а, маохбузен а юкъ».\nТирмизийс а, ибну Хьиббанас шен «Сахьихь» жайнахь дийцина:\n«Ялсаманин охIланах уггаре лахара (даржехь верг) шен кхузткъе эзар гIуллакхахо верг ву, кхузткъе шийтта зуда а. Четар дIахIоттор ду цунна жовхIарех а, зубаржадех а, алмазех а, Жабиятний, СанIаъний юкъ санна (доккха)».\n(Жабият – Шемара юрт ю, СанIаъ – Маккара юрт ю).\nЛадогIа, Нуьцкъала а, Гечдеш а волучуьнан даше:\n(وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ اِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى اِذَا جَآءُوهَا وَفُتِحَتْ اَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَلِدِينَ. وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَ اَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّاُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَآءُ فَنِعْمَ اَجْرُالْعَامِلِينَ. وَتَرَى الْمَلَئِكَةَ حآفِّينَ مِنْ حَوْلَ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْْعَلَمِينَ). الزمر: 73\n«Делах кхийринарш буьгур бу гулбина ялсамане. Уьш цига дIакхочуш, кевнаш дIа а диллина, хехь болучара эра ду: «Маршо хуьлда шуна, чу гIо даима шаьш хир долчу». ТIаккха эра ду цара: «Хастам бу АллахIана, Шен ваIад бакъйина волу тхуна хIара латта даларна». Царна гур ду маликаш Iаршана гонаха хевшина, шайн Далла хастам беш. Цара нийсонца сацам бина эра ду: «Хастам бу АллахIана, Iаламийн Дела волчу». «Маликаш гIур ду массо неIаршкахула уьш болчу (цара эра ду): «Маршо-паргIато ю шуна аша динчу собарна, ткъа дика хили-кха тIаьхьенан хIусам» («Зумар»: 73).\nВаллахIи, и ма ду самукъа.\n(لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ). الصافات: 61\n«И санна долучуна йойла-кха ечо Iамал» («Саффат»: 61).\nАхьа бахахь: «Суна хала а, деза а ду сайн гIаланех а, церан IиндагIех а къастар. Церан лакхаллех а, церан яран хазаллех а, оцу чохь болчу сайн лайх а, гIуллакхахойх а къастар». ЭхI, ма ойла яц ахьа йийриг. ЦIа бен дуй иза поппарах а, тIулгах а, лаьттах а, гIамарх а, эчигах а, дечигах а дина? Цу чу нуй ца хьаькхча, нехаш а гуллуш? Цу чохь чиркх ца латийча, бодане а хуьлуш? Цунна Iуналла деш ца хилча, тишлой дIа а долуш?\nДукха хан ялале латта хилла яьржира ю хьан хIусам. Оцу чуьра хьадалчаш а дIагIур бу хьан, и лаьттинчу меттиган сурт довр ду хьан, цуьнан цIе йицлур ю хьан.\nХIай Iехавелларг! Хийца сихха юхун йолу хьайн гIала даима лаьттар йолчу хIусамах - шен гIаланаш лекха йолуш, шен нуьраш къегина долуш, шена чохь лелаш татолаш долуш, шен стоьмаш уллохь болуш, самукъадийлар хедаш доцуш, шена чохь воккхавевар даима лаьтташ долуш.\nАхьа хеттахь цуьнан йоттарх лаьцна. Цхьа кибарчик дешиха йолуш, важа детиха йолуш ю хьуна и, шена чохь кIадвалар доцуш ю хьуна и, шена чохь ницкъ хилар доцуш ю хьуна и.\nАхьа хеттахь цуьнан латтанах лаьцна. Иза хьожа Iаламат хаза йолуш - миск ю хьуна.\nАхьа хеттахь оцу чохь долчу тIулгех лаьцна. Уьш жовхIараш а, деза бIаьргаш а ду хьуна.\nАхьа хеттахь оцу чохь долчу татолех лаьцна. Уьш шуьрийн татолаш ду хьуна, мезан татолаш ду хьуна, ковсаран татолаш ду хьуна, маларан татолаш ду хьуна.\nОцу чуьра хIусамаш, чекх са гуш, жовхIарах ю хьуна, кхузткъе итт милл лекха ю хьуна, мехала долчу баьццарчу тIулгах (изумрудах) йоьттина ю хьуна, сов тIех лепаш долчу, я цIечу якъутах йоьттина ю хьуна.\nХIора муъмин стаг шен чохь гIуллакхахой а, зударий а хир болуш ву хьуна, царна вовшашна гуш а боцуш, хIусамаш тIех шуьйра хиларна.\nОцу чуьрчу буьйшучу меттанех лаьцна дерг ахьа хеттахь. Церан чухленаш хир ю хьуна дезачу дарех. Ткъа тIохленаш муха хир ю аьлла хета хьуна? И меттанаш гена-генахь хир ду, шина меттан юкъаметтиг шовзткъа шеран некъ болуш. Уьш хир бац царна тIехь наб еш, я наб тийсар долуш, амма уьш хир бу вовшашна дуьхь-дуьхьала бирзина, дIатевжина самукъанехь Iаш.\n(يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَاِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ. كَذَلِكَ وَ زَوَّجْنَاهُمْ بِحُورِ عِينٍ). الدخان: 53-54\n«ТIедоьхна дари а, парчо а долуш, дуьхь-дуьхьал бирзина Iаш хир бу уьш. Иштта цхьаьнатоьхна Оха уьш, баккхийра бIаьргаш болчу хьурал Iийнашца» («Духан»: 53-54).\n(وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَآءَلُونَ). الطور: 25\n«Вовшашка хоьттуш хир бу» («ТIур»: 25).\nОцу чуьрчу даарех лаьцна ахьа хеттахь, цуьнан шаннаш дIахиттийна, охьадехкина хир ду хьуна, цуьнан даарш даима лаьтташ хир ду хьуна, цуьнан стоьмаш баарх ца кIордош хир бу хьуна, цуьнан стоьмаш цкъа а кхача ца беш хир бу хьуна, цуьнан стоьмаш кхоччуш хилла хир бу хьуна.\n(يُطَافُ عَلَيهِمْ بِصِحَافٍ مِن ذَهَبٍ وَاَكْوَابٍ وَفِيهَا مَاتَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ وَاَنْتُمْ فِيهَا خَلِدُونَ. وَ تِلْكَ الْجَنًّةُ الَّتِى اُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ). الزخرف: 70-71\n«Даарш кхоьхьур ду царна тIе дешин пхьегIаш а, кедаш а чохь, цу чохь хир ду синош мел хьаьгнарг а, бIаьргаша са мел теснарг а. Цу чохь даима хир ду шу. И ялсамни шуна елла аша диначу диканашна. Кхузахь шуна хир ду шортта стоьмаш, аша дуун долу» («Захруф»: 70-71).\n(وَفَكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ. وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ). الواقعة: 20-21\n«Царна безначух (стом хир бу), царна дезначух олхазарийн жижиг (хир ду)» («ВакъиIат»: 20-21).\nОцу чохь мала хир ду царна:\n(يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ. خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِى ذَلِكَ فَلْيَتَنَا فَسِ الْمُتَنَافِسُونَ). المطفِّفين: 25-26\n«Малор ду царна дIакъевлина чагIар, цунна тоьхна мухIар миск хир ду (я тIаьххьара къурд мискан чам болуш хир ду). И бахьанехь къийсалойла къийсалурш» («МутIаффифина»: 25-26).\nОцу чуьра арабахар хир дац церан, доккха а я жима а хьашт хир дац церан, шат йолуш хир бац уьш, марш йолуш хир бац уьш, церан чуьйрийн бухахула хьалайолуш мискан хьожа хир ю, бос жовхIарийн а болуш, мел дукха йиъча а, йиънчул тIаьхьа гай хир ду яале хьалха ша ма-хиллара лаьтташ.\nАхьа хеттахь оцу чуьрчу хьадалчех лаьцна. Оцу чохь хьадалчаш хир бу хьуна даима лаьттан болу, шайн кхоллар цуьнан дуьхьа долуш а хир бу уьш.\n(وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ اِذَا رَاَيْتُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا. وَاِذَا رَاَيْتَ ثَمَّ رَاَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا. عَلِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا اَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقَهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا. إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَآءً وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَّشْكُورًا). الإ نسان: 19-22\n«Царна оьшучунна гонаха хьийзаш даима хин болу вилданаш хир бу, хьуна уьш гича, хьуна уьш даржийна жовхIарш а хеталуш. Хьуна уьш гича, цигахь хьуна го ниIмат а, сийлахь-доккха паччахьалла. Царна тIехь баьццара духар ду сундусах а, ездарин а, хазбина уьш детиха туьтешца, церан Дала царна малийна цIенчу маларех. Баккъалла, хIара шуна совгIат ду, шун къинхьегаман баркалла а ду» («Инсан»: 19-22).\nВай мел дийцинарг, КъурIанан аяташкахь а, элчанан, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, хьадисашкахь а билгалдаьхнарш ду хьуна. Уьш доцурш а, оцу ялсамани чохь хьан бIаьргашна ца дайнарг а ду хьуна, хьан лергашна ца хезнарг а ду хьуна, хьан коьрте ца деънарг а ду хьуна.\nАхьа хеттахь оцу доккхачу зовкх хьегарехь цара йоккхур йолчу хенах лаьцна. Ткъа уьш даима хир болуш бу хьуна оцу чохь - лийр а боцуш, кегийра болуш - къанлур а боцуш, могаш болуш - могаш боцуш хир боцуш, самукъане болуш - гIайгIане хир боцуш, реза болуш - оьгIазе хир боцуш.\n(دَعْوَهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ الَّلهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌّ وَاَخِرُ دَعْوَهم أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَلَمِينَ). يونس:10\n«Кхайкхар хир ду церан цигахь: «АллахI, хастам бу Хьуна!». Оцу чохь церан маршалла хаттар (хир ду): «Маршо!». Церан до1а хир ду: «Хастам АллахIана бу, Iаламийн Дела волу» («Юнус»: 10).\nХIинца хьайн хьекъалца дуста ахьа, иштта инзаре доккха долчу паччахьаллин а, кIеззиг заманахь бен лаьттан йоцчу хьайн гIишлойн а. Хьажа, оцу гIишлонех а къаьстина, хьайх шахIид хилча, хьо мича кхочуш ву.\nТкъа кху сохьта хьо Iаш волу меттиг Iехоран меттиг бен яц хьуна.\n(وَلاَ يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ). فاطر: 14\n«Хьуна дуьйцур ма дац, Хуучо санна» («ФатIир»: 14).\nАхьа бахахь: «Суна жимма тIаьхьависса лаьара, сайн Iамал тояран дуьхьа». ХIара ду хьуна хьо Iехавелла хиларна тIера схьадеш къамел. Хьуна лаьа ваха. ТаллахIи, тоьхначу хенал сов вер ма вац хьо, я цул хьалха лийр ма вац хьо.\n(يَا اَيُّهَاالنَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌ فَلاَ تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا وَلا يَغُرَّنَّكُم بَاللهِ الْغَرُورُ. إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُوا حِزْبَهُ, لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ). فاطر: 5-6\n«ХIай нах! Баккъалла, АллахIан ваIд бакъ ю, шу Iеха данне ма дойла дуьненан дахаро, Iехочо АллахIах Iеха ма дойла шу. Баккъалла, шайтIа шуна мостагI ду, ткъа аша лаца иза мостагI (дай). Баккъалла, цо кхойкху шен тоба жоьжагIатин охIланах хиларе» («ФатIир»: 5-6).\nIамал алссам ярна тIаьхьависса хьо лууш велахь, муьлха Iамал ю-техьа джихIадал езаниг? Iамал яре сатесна хьо велахь, ладогIа, аса гойту хьуна уггаре еза Iамал. ТIаккха хьовсур вай хьан къамел харц хилар я бакъ хилар.\nАбу-ХIурайрас, Дела реза хуьлда цунна, аьлла:\n«АллахIан элчане, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, хаьттинера: «Муьлха Iамал ю-техьа еза аьлла?». Цо элира: «АллахIах а, Цуьнан элчанах тешар ду». Цхьамма хаьттира: «Цул тIаьхьа хIун ду?». Элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира: «АллахIан новкъахь деш долу джихIад ду». Цхьамма хаьттира: «Цул тIаьхьа хIун ду?». Элчано, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира: «Къобал дина долу (дан ма-деззара дина) хьадж ду».\nБухарис а, Муслимас а дийцина ду.\nВаллахIи, Дала шен неIалт аьлла, Шех даькхина долчу иблиса, Делера неIалт хуьлда цунна, боьгIна гур ма бу иза, Делан эвлаяийн а, гергарчу нехан а нигатех ма дац и нигат.\nЭлчанан, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, асхьабийн а, шаьш дика хилла болчу табиIинин а хилла хир ма дара и нигат, и дика нигат делахьара, дуьненчохь хан яккхар дезна уьш хиллехьара. Ткъа шаьш лайна йолу хало ловр ма яцара цара, мушрик нахаца а, керста нахаца джихIад дийр ма дацара цара, шахьарш, мехкаш, латтанаш тIамца схьадохур ма дацара цара дезах дерг джихIад ца хиллехь.\nЛа ца дугIу ахьа, хIай тиларо бIаьрзе вина хьийзарг, Сийлахь-воккхачу АллахIан даше:\n«ТIамана арадовла, каде дерш а, каде доцурш а, джихIад а де АллахIан новкъахь, шайн даьхнешца а, синошца а».\nХьайн ойла самаяккха, хьекъал а, кхетам а болуш хьо велахь, ойла а е хIокху АллахIан къамелан. Лекха ву Иза, Цо боху:\n( وَفَضَّل الَّلهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًاعَظِيمًا). النساء: 95\n«ДжихIад дийриш АллахIа базбина цIахь Iийначарал, йоккха хиллачу йолаца» («Нисаъ»: 95).\nОйла еш хила! Делан элчанан, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, дешнийн:\n«Стаг (муджахIид) АллахIан новкъахь гIазотан могIаре (деккъа) дIахоттар сов деза ма ду, цо шен доьзаллехь кхузткъе итт шарахь дечу лолунал (Iибадатал)».\nХIай Iехавелларг! МуджахIидан наб гIолехь а, еза а ю хьуна ахьа сахиллалц Далла йинчу Iамалел а, хьан дерриге дахарехь кхаьбначу марханел а.\nХуьлуьйтур вай ахьа деш долу къамел даггара. Делахь, хьуна хууш ма дац, айхьа еш йолу Iамал къобалйина ю я къобалйина яц.\nОйла ехьа, самавалахьа, ткъа хьуна хьалха бац тIехиттанза ца бовлу баккхийра кхерамаш? Хьуна хьалха дац дерриге халкъ дIагулден долу ирча де?\nВаллахIи, ахьа йинчу Iамало хьо кIелхьара воккхур ву я вац хууш ма дац хьуна.\n(أَلاَحِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ).\n«Уьш шайн духаршца дакъовллуш, ткъа Цунна хаьа цара хьулдийриг а, гуш дийриг. Хууш Ву и дегнашкахь дерг».\n(وَ لَئِن مُتُّمْ أوْ قُتِلْتُمْ لَاِلَى اللهِ تُحْشَرُونَ). آل عمران: 158\n«Шу лахь я шу дайъахь, АллахIе дIагулдийр ду шу» («Али-Iимран»: 158).\nАхьа бахахь: «Суна ца лаьа къаста сайн зудчух а, цуьнан хазаллех а. Синтеме ду суна иза йолчохь, сан самукъа ду цуьнца».\nДика ду. Хьан зуда хуьлуьйтар вай уггаре хаза йолу зуда, йолчу заманахь и санна хазаниг ян а йоцуш. И яц, ткъа, дуьххьара ша даьржина хи хилла лаьттина ерг, цхьаьна ден букъера схьаяьлла ерг? И яц, ткъа, яхка а елла, цхьа а хьожанна юххе ца гIорталуш лаьттан ерг? И яц, ткъа, баттахь ламаз дуьссий, майрачуьнан тIегIорта йиш ца хуьлуш ерг? И яц, ткъа, дика хиларал алсам хьуна вон хуьлуш ерг? И яц, ткъа, кеч ца бича - бIаьрг ирча хуьлуш ерг, кеч ца елча - емал хуьлуш ерг, ехк ца хьаькхча - месаш хьаьрчина хуьлуш ерг, IатIар ца тоьхча - хьацаран хьожа йогIуш ерг, ца лийчича - боьха хуьлуш ерг? И яц, ткъа, цхьайолчу хенашкахь ца могуш хуьлуш ерг, йоккха мел хуьлу дукха хIуманах дог долуш ерг, къанъелча кIелъюьссуш ерг, юьхь тIера чкъор керчаш ерг, хьан болчу ницкъаца ахьа цунна дика дича, ша оьгIаз ма-яххана, диначу диканна инкарло йийриг?\nДелан элчано, АллахIера къинхетам а, маршо ахуьлда цунна, ма аьлла:\n«Ахьа царна дика дича ерриге хенахь, цул тIаьхьа царна хьоьгара цхьа хIума даьллехь, цара олу: «Цкъа а хьоьгара дика дайна дац суна»».\nУьш бу жоьжагIатичохь уггаре алсам хинберш а.\nХьуна цуьнгара ган герга ду хьуна цул вониг а, цул телхинарг а.\nИза хьайна оьгIаз яхарна я цунна халахетарна кхоьру хьо.\nХьайна мел хало йина а, цуьнан уггаре жима лаам кхочуш бан гIерта хьо.\nХьоьгара шена оьшург лардо цо, хила ма ца хилли - хьоьх юьхь дIахьийза йо цо.\nДоцца аьлча, хьуна тар ца ло цуьнах пайда эцар халонашца бен.\nВаллахIи, ма тамаше хIума ду-кха - и хIума дезаро гIазот дарах цIахь сацор. Нуьрех кхоьллиначаьрца ваха ца лаар ду-техьа и? ГIаланийн IиндагIашкахь кхииначаьрца вахар ца дезар ду-техьа и? Вилданашца а, хьурул Iийнашца а, даима хир долчу зовкхаца а самукъанечу хIусаме кхачар ца дезар ду-техьа и?\nВаллахIи, шахIидийн цIий деташ ма дац, ялсаманин йоьIарех иза кхетталц, цо хьурул Iийнийн нуьрех пайда эццалц, Iаламат хазачу цуьнан бIаьргех самукъадаллалц.\nАдам шайх хьакхадаланза йоIстегарий болу. ХIордачуьра даьккхина жовхIар санна, шайх адам я жин хьакъдаланза цIена болу.\nШайн къамел кIеда долуш болу, шайн гIодаюкъ нийса йолуш болу, шайн Iаьржачу месех маре хьакхадаланза болу, цIоцкъамаш Iаьржа долуш болу, шайн хазалла къегина йолуш болу, шайн сурт нуьрца лепаш болу, шайн кIеда-мерзалла гуш йолуш болу, бIаьргийн гонаш Iаьржачу басахь долуш болу, шайн йистхилар мазал мерза долуш болу, шайн кхоллам тамаше болуш болу, шайн гIиллакх хаза долуш болу, шайн хIазарш лепаш долуш болу, везар чIогIа долуш болу, мало а, кIадо а шайца йоцуш болу, шайн бIаьрг хьуна тIехь сецна болу, хьо воцчуьнга хьаьжна боцуш, хьо везар доккха долуш болу, хьан лаамана эшначу хенахь дIахIиттина болу.\nЦарах цхьаьннан мIара гучаяьлча - буьззина кхетначу беттан нур дойъуш. Цуьнан хIоз буьйсанна гучубаьккхича - дуьненан буьйса нуьре йийр йолуш. Цуьнан гIодаюккъера доьхка гича - дерриге халкъ цунна йийсаре даха резахир долуш.\nСтигланний, лаьттанний юккъехь иза гучуяьлча, цуьнан хазачу хьожано юзур ма яра цу шиннан юкъ.\nДуьрачу хIордачу цо туй тесча, массо хIуманал мерза хилла дIахуттур ма бара и.\nБу уьш, хьо цуьнга масазза хьаьжи - хьан бIаьргаш чохь цуьнан хазалла сов юьйлуш. Хьо цуьнца охьа масазза хии - шуьшиннан безам сов буьйлуш.\nХьекъал долчо хоржур ма дац, хIара дерриге хезначул тIаьхьа, цунна тIекхача цагIертар, джихIаде ара цавалар.\nМуха хета шуна и хьурул Iийнаш, хIора шахIидана дуккха а хир болу?\nХьуна хаийла, оцу хьайн зудчух къаста йиш йоцуш хьо велахь, и къастар хилча санна лара мегар ду хьуна. Амма ахь джихIад дахь, инша АллахI, ялсаманехь цхьаьнакхетар ду шуьшиъ. Иза а карор ю хьуна эхартахь болчу хьурул Iийнашел хазъелла. Хазаллехь хаза хир ю иза, Iалам кхиош-кхобуш волучунна бен цуьнан хазалла ца хууш.\nЦуьнгара дIадаьлла хир ду хьуна мел ца деза хIума. Шен гIиллакхаш хазделла хир ю иза, кхоллам кхочуш хилла хир бу цуьнан. БIаьргаш баккхийра, Iаьржа, хаза болуш хир ю иза. ЙоIстаг хир ю иза, цIий долуш хир яц иза. Шен гIалаташ дерриге нисделла хир ю иза, шен самукъа совдаьлла хир ю иза. Хазаллехь, нуьре хиларехь хьурул Iийнашел совъяьлла хир ю иза, иза кху дуьненчохь йолуш уьш цул хаза хиларах терра.\nТкъа ма сецавайта хьо цуьнга чохь. АллахIа хазйина хуьйцур ю иза хьуна, вай ма-йийццара. Нагахь иза ялсаманин охIланах елахь, хьо и йоцуш вуьссур вац хьуна.\nХIай сан ваша, дIа ма хьийзавайта хьо даима лаьттан йолчу хIусамах, хIокху дуьненан хIумане Iеха а вайтий.\nВаллахIи, юьссур йолуш хIусам ма яц и, цхьаьннан дахар даима лаьттар долуш хIусам а ма яц и.\nВаллахIи, хIара дуьненан хIусам ма ю, тахана цо хьо велийча - кхана цо хьо велхош. Тахана цо хьо воккха вевахь - кхана цо хьо сингаттаме веш. Хьийкъина де деанехь - йокъа хIоьттина де тIаьхьа догIуш. Тахана цхьаьна тоьхча - кхана вовшах бохуш. Юххерниг гена воккхуш, везачух къастош.\nСингаттаме а, гIайгIане а хIусам ю и. Цигахь дукха дерг - кIеззиг долуш, цигахь вехаш верг - къен волуш. Лазарш дукха долуш, дакъаза вийларш сов долуш, бинчу бартех тешам боцуш.\nЦо хьулдина ду хьуна шен сакхташ, цо хьулбина бу хьуна шен баланаш, цо къайлабаьхна бу хьуна шен сингаттамаш. Цо Iехаво хьуна шен доьхначу хIуманашца, цо тилаво хьуна шен кхаьънашца.\nЦо бо кхайкхам: ма довла джихIаде ара, совца шайн зударшца а, берашца а олий. Цуьнан кхайкхамна жоп делларг лаьцна ма ву цуьнан хIилланан машанаша. Совбер бу цуьнан бала, лоцур ма ву цо иза, йийсаре вина, цуьнан вонаш ца довзарна, цуьнан мекарлонан ирчалла ца йовзарна.\nЦхьа хан яьлча, дохко вер ма ву иза, воьлхур ма ву иза, бIаьргара хи кхачийча цIий даллалц. Цо лехначо воссор ву иза вочу верзаре. Вада гIерташ къахьоьгур ду цо, вада ца луш кIел вуьссур ву иза.\nСамадаккха хьайн дегI, дIабелла хьайн ши бIаьрг, баккха хьайн ког аьттоне, ирсан новкъа. АллахIа Шен дикаллица дала герга ду хьуна шахIидан дарж-рицкъа.\nХIай хьекъалан да, ма валла чохь Iай хIокху меланах.\nНийса болчу сацаман да ву-кха, чIогIачу нигатан да ву-кха, нийсачу ойланан да ву-кха джихIадехь дакъа лаьцнарг.\nАмма малоне тевжинарг, бахамо Iехийнарг - керчина-кха цуьнан ког, дохко вер ву иза дохко валаро пайда ца бечу дийнахь, дохко вер ву иза хIума ца далучу къаналле вирзича. Шен дайначу деношна дохко вийлар сов дер ду цуьнан, цунна шена байча лакхарчу хIусамашкахь зовкх хьоьгу шахIидаш.\n«Бакъдерг олу АллахIа, Цо нисво нийсачу новкъа. Тхуна АллахI кхачаме ву, болх тIебилла диканиг ву Иза».\nХьехам хIоттийнарг: Турпалан кIант Фарукъ


Нохчийчохь 20 де хьалха «вайна» хилла виъ гиххо д1ахецна. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nДекъий чудахка 100 эзар гали дехна Пентагоне федералан Iедало\nУфан вахархочун гIуда тоьхна карантинан раж йохорна\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (31.03.2020)\nWorld News in Chechen » 26.02.2020 » Нохчийчохь 20 де хьалха «вайна» хилла виъ гиххо д1ахецна\nКху беттан 5-чу дийнахь Хьалха-Мартан к1оштарчу Гихтара виъ вахархо вадийна аьлла, орца кхайкхийра церан юьртахоша. Уьш «Мемориал» центро бечу хаамца, д1ахецна Чиллан-беттан 22-чу дийнахь.\nШайн гергарнаш - Вахаев Мовсар, Зайраев 1абдулла, Кулаев Зеламха, Сатаев Ахьмад - лецна буйла хиина нахана, царех цхьамма бакъоларъярхошка дийцарехь, уьш лечкъийна к1ира даьлча. Юкъара къепе талхийна аьлла, Соьлжа-Г1алахь изоляторехь кхаьбна кегийнах, дийцарехь. Муха, стенна уьш лецна хилла хоуьйтуш дац.\nХьалхо "Кавказ.Реалиино" яздина ма-хиллара, шина машенахь хиллачу бевзашбоцчара, лаьцна, вадийра виъ гиххо. Цхьа машен таксин кепехь ю, дуьйцура тешаша – уьш кхианера Зайраев а, Вахаев а вадош видео яккха.


Сингаттаме ду ненан маттахь ойланаш йийца стаг ца хилча\nСоьлж-ГIала, Нохчийн меттан де. Байташ йоьшуш бу мехкарий. 25Охан2014\nМеттанаш адамаш санна ду. Уьш кхолла а ло, гучура дIа а довла. ЮНЕСКО дуьненаюкъарчу организацино далочу терахьашца, 2500 эзар мотт бу кху дуьненчохь лелочура дIабала мегачу кхерамехь. Царна юкъахь бу 136 Оьрсийчохь дехачу къаьмнийн меттанаш. Царах 20 хIинцале а белла лоруш бу.\n2003-чу шарахь ЮНЕСКО олучу дуьненан култура ларъяран дуьненаюкъарчу организацино дехар дира меттанийн экспертийн тобане дерриг а дуьнентIехь меттанашца долу хьал таллахьара аьлла. И таллам цхьа дакъа хилира гучура дIабала мегаш болу 2500 хилла болу меттанаш ларбан гIортаран планан.\n2008-чу шарахь ЮНЕСКО организацино арахийцира кху дуьнетIехь дехачу адамаша буьйцучу меттанийн керла Атлас. Цу тIехь гучура дIаболуш бу аьлла хьахийна бу кху дуьнентIехь болчу 6000 маттах 2500 эзар мотт. 199 мотт бу иттех стага бен буьйцуш а боцуш. Кху тIаьхьарчу 20-50 шарахь белла 200 гергга мотт. Оьрсийчохь кхерамехь лоруш бу 136 мотт. Царах 20 хIинцале а белла лоруш бу.\nIаламца боьзна бохамаш а, къаьмнаш гучура дIадовларца боьзна бохам а дIабаьккхича масех бахьана ду меттанаш гучура дIабовларан: доьшуш лелон мотт кхин бу, ненан мотт а боцуш; зорбанан гIирсаш а, самукъадоккхуш а лелош берг бац ненан мотт; лелочу меттан статус лекхара ю ненан меттан статусал а; гIаларчу бахархойн терахь алсам далар а, миграци а, цуьнца цхьана ненан мотт буьйцу юкъаралла йохар; болх лохуш кхин мотт оьшуш хилар; Iедалша лоруш дац дуккха а меттанаш махкахь хилар.\nИ ерриг а билгалонаш йолуш ю Оьрсийчохь долчу къаьмнийн меттанаш дуьцуш. Масала, Оьрсийчоьнан културан министро Мединский Владимира дукха хан йоцуш дIахьедар дира къаьмнийн меттанаш хилар дика-м ду, амма оьрсийн мот коьрта бу аьлла.\nЦу тайпа дIахьедарша гойту Оьрсийчоьнан Iедалийн цхьа а бала ца хилар къаьмнийн меттанашца бохуш дуьйцу ГIебартлойн-Балкхаройчура филологин Iилманан докторо Хакуашева Мадинас.\nХакуашева Мадина: "Суна хетарехь, къаьмнийн меттанаш айъацадалийтарна тIе йоьгIна политика карарчу хенахь Оьрсийчохь долчу Iедало юьхьарлаьцнарг. Царна хетарехь, цу кепара церан аьтто бер бу къаьмнаш тайп-тайпана хилар дIадаккха а, къаьмнашна юкъахь болу цакхетамаш цхьабаха а. Царан моьтта русификацино ерриг а къаьмнийн юкъаметтигаш дIанисйир ю аьлла.\nИза доцург ду аьлла хета суна. Иза догIуш дац лортIехь долчуьнца. Цул сов, цо кхин а къаргбийр бу и цакхетамаш. Эзарнаш шерашкахь дехаш ду меттанаш, эзарнаш шерашкахь кхоллайелла меттанийн кодаш. Уьш тоьхна кагъян лууш бу Iедалера нах, къаьманшщна юкъара цакхетамаш а, девнаш а дIадерзош. Суна хетарехь, иза вуно ледара кхетам бу шайн болх вуно ледара бевзачу нехан".\nОьрсийчоьнан културан министро динарш санна дIахьедарш деш хилча Оьрсийчохь къаьмнийн меттанаш кхуьур дац аьлла хета Хакуашева Мадинаина.\nХакуашева Мадина: "Олийла дац Кремл лууш ю Оьрсийчохь дехачу къаьмнийн меттанаш кхиийта. Суна цхьа а мехала бух ца го, карарчу Iедало юьхьарлаьцначу политикех пайда а оьцуш, мот кхиор Iалашонца наха кхийдош долчу некъашна Iедалша гIортор йийр ю аьлла. ВУьшта аьлча, лууш дац Оьрсийчоьнан Iедал къаьмнийн меттанаш кхиийта".\nНохчий мотт а бу кхераме болчу меттанашна юкъахь. Шарахь цкъа нохчийн меттан де даздарх иза денлур бу аьлла ца хета говзанчашна.\nНохчийн маттана тIеIаткъам беш долчу хьелех лаьцна дуьйцу вевзаш волчу нохчийн меттан говзанча Вагапов Iаьрбис.\nНохчаша доьзалехь ненан мотт буьйцуш ца хилахь хьал хийцалур дац аьлла хета Вагапов Iаьрбина.\nВагапов Iаьрби 2\nНохчий мотт бийцарца а, иза Iаморца, кхеташ ма-хиллара, яккхийн халонаш хьоьгуш бу цхьацца рицкъанашца махках бевлла беха нохчий.\nЧамикуро Перухь долчу къоман мотт хилла. Цу маттахь къамел деш 8 стаг хилла 1990 шерашкахь. 1999-чу шарахь царах тIаьххаьрчо Сангама Наталияс аьлла: Сан лаамаш чамикуро маттахь бу. Сайн сатийсамех лаьцна цхьана а стаге дийца аьтто бац сан, и мот хууш стаг висина ца хиларна. Мел сингаттаме хьал ду хьо тIаьххьара висар!


«ВОЬДУЧО ЭШОР БУ НЕКЪ»\nРогIерчу репетицина кечамбеш бохкура республикан берийн хелхаран «Башлам» энсамблан декъашхой. Бохкура цхьа Айдамиров Тав¬риз воцург. Иза, тамашийна делахь а, зала чохь, хьовсархойн меттехь Iара. Хелхарчин дацара тIера духар а, Россин бIаьхаллин дешаран кхерчийн курсанташа лелочух тера дара. Аьлча а, погонаш гIехь гучу «ПЛП» элпех суна иштта хетаделир-кха.\n– Цхьана «сценкина» я керлачу хелхарна лерина-м хир дац хьан духар хийцар? – тIевоьдий, хотту Т. Айдамировга, сайн шеконаш яйа.\n– Деша вахана со. Таганрог гIалин Неклиновски районехь йолчу хIаваан кеманийн юьхьанцара кечамбаран ишколе, – хоуьйту Тавриза.\n«Лаьттахь меттиг ца тоьъна, хIаваэхь тIемаш хеца гIерта», «Сцена готта ю аьрзуна» – забарш йо хьеше маршалла хатта тIегулбеллачу цуьнан нийсархоша.\nЦхьана хIуманна тIехь бакълоьра уьш: лаьттахь тIемаш хеца меттиг ца тоьъна. Баккъалла а хелха дика волуш вара Тавриз, вайн халкъан иллешкахь ма-аллара, аьрзунах гIаьттича, сцени тIехь тIам хеца меттиг а ца тоьаш.\nЦу тIехь кIентан хьалхара толам Соьлжа-гIалин № 4I йолчу ишколехь хилира, хелхарчийн кьийсадаларшкахь хьалхара меттиг яккхарца. ХIаь, хIинцачул итт-цхьайтта шо хьалха дара иза. ХIетахь юхьанцарчу классехь доьшуш вара Тавриз. Цул тIаьхьа – Соьлжа-ГIалахь вовшахтоьхначу кхиазхойн конкурсехь а... Кхин масех шо даьлча, Кавказан къаьмнийн хелхарчийн фестивалан, туркойн махкахь дIаяьхьначу дуьненаюкъарчу кьийсадаларийн толамхо а хилира.\nЦхьана даздаршкахь Айдамиров Тавризан хелхарх кхаъ хилла:\n– Дика хиндерг долуш ву и кIант,– элира соьга сан доттагIчо Россин хьакъволчу артиста, искусст¬ван Дуьненаюкъарчу Академиин академи¬ка Идрисов Сулумбека. Дукха хелхарчаш бац вайн цуьнан хенахь иштта сцена евзина. Хьажал цо лелочу куьйгашка, буьхьгаш тIехь ловзочу дегIе... шаршочу коге... Деккъа цIена пиллиг ду-кха цуьнан дегI! Баккъалла а тIома гIоттучу аьрзунан ма-дарра долу сурт ду и хелхаволуш схьахIуттург... Хьенан, мила ву хьажахьа, суо юха цIа веъча, иза вовза, цуьнца гергарло таса хьожур вара.\nКIант вовза, цуьнца уьйраш йоза шен хан цахиларх боккха дагахьбаллам хилла новкъавелира оцу дийнахь Дане воьду вайн махкахо Идрисов Сулумбек. Масех шо а ду иза цигахь контрактаца паччахьан операн а, балетан а коьртачу ансамблехь режиссеран болх беш волу.\nТавризан хелхарца долчу гергарлонна новкъарло ца яхь а, спортехь долу хиндерг кхин а сирла хета цуьнан дена Русланна, а жимахволчу вешина Анзорана а. Шен терзанан барам 55 кийла йолчу кхиазхочунна дика гайтам ма бу 70 кийла йолчу штангин «рывок» а, дийна центнер – «толчок» а. Я хIинцале цо кхочушйина Россин Федерацин спортан мастеран кандидатан норматив.\nШен нийсархойл хьалха вара Т. Айдамиров ишколехь деша болчу лаамна тIехь а. Цундела ларамаза ца хийтира летчикийн юьхьанцара кечамбаран Неклински ишколе деша дIатасалуш хьалхарчу экзаменехь «пхеанна» диктант язйина цхьаъ бен воцу абитуриент Айдамиров Тавриз хилар. Иштта кхиамца дIаелира вайн махкахочо физикан, алгебран, физически кечаман, кхийолу а экзаменаш.\nЮьйцу ишкол Россин Федерацехь цхьаъ бен цахиларе терра йоккха яра цига деша баха луучийн конкурс – цхьана метте I5-20 стаг. Дукха яцара 2006-чу шарахь цунна дешархой тIеэца къастийна меттигаш. Делахь а «приемни» комиссин цхьана а кепара шеко йоцуш, чекхваларан бал «пхиъ» нислуш, оцу меттигех цхьаъ шен долаяьккхира вайн махкахочо.\n– Муха, стенна тIехула, хьаьнгара марзъелира хьуна летчикан говзалла. Муха нисделира оцу ишколе деша вахар? – хотту Айдамиров Тавризе.\n– Сан ден доттагI ву Дугаев Мохьмад бохуш, СССР-н хьакъволу летчик-эерахо а, Россин хьаваан ницкъийн тIаьхьалонан пол¬ковник а ву иза. Цо дийцарехь, цуьнгара марзделира суна кеманаш. Цуьнан накъоста – вайн Соьлжа-ГIалин Старопромысловски районан тIеман гIуллакхийн декъан комиссара Магзумов Малика йийцина, оьшу ишкол а карийра.\n– Цигара ваьлча хIун дан дагахь ву хьо? Хелхаршка, спорте юхаверза я кхидIа а летчикан некъ кхио?\n– Краснодар гIалахь ю хIаваакеманийн университет. Цига ваха хьожур ву, – элира Тавриза. – ТIеман а, граждански а «авиацин» лаккхара говзаллаш Iамайо цигахь. Сан лаам бу ден доттагI Дугаев Мохьмад санна, говза летчик-зерахо хила.\nАйдамиров Тавриз воцург вайн республикан кхин а кхоъ векал вара оццу ишколехь доьшуш: Ошаев Лорса, вежарий Iусман, Руслан ТамриевгIар.\nИ кегийрхой (Тавриз воцург) Соьлжа-ГIалахь хиллачу №I йолчу буоберийн приютехь кхиъна бара. Уьш деша бахийтинера вайн республикан Президента (хIетахь Правительствон куьйгалхо) Кадыров Рамзана шен ден – Россин Федерацин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарахчу фондан чоьтах.\nЦхьаьнггара а гIо-накъосталла доцуш, шен хааршца чекхваьлла, оццу Неклински ишколе деша ваханий хиъча, Кадыров Рамзана ша волчу хьошалгIа а кхайкхина, мехала совгIаташ дира Айдамиров Тавризана. Доьшучу хенахь цуьнан хила тарло материальни хьашташ кхочушдар шена тIе а лецира.\nДеша дIанисбеллачул тIаьхьа, марханаш досту хан кхаьчна, йоцачу отпуске Нохчийчу цIа бахкийтина хиллера хIетахь вайн курсанташ. Шен накъостий, шена дош хетачу ансамблан куьйгалхой ган, цаьрца марзо эца хьаьгнавеъначохь тIенисвелла хиллера хIокху могIанийн автор накъостийн «репетици» тергалъеш Iачу Айдамиров Тавризана.\nЦуьнгара хиира ишколехь долу низам эскарехь лелочул а луьра хи¬лар:\n– Цигаьрка узуш гучуваьлла ши курсант, цхьана а кепара дийцар, алар доцуш доьшучара дIаваьккхира, – бохура Тавриза. – ГIиро садаIар дохийначух летчик хир вац олу тхан директора. Цо аьллачунна тIехь бу ишколан лоьраш а.\n– Къаьмнийн векалшна юкъара вовшашка лерам, уьйр-марзо муха ю? – хотту Айдамиров Тавризе.\n– Ишколехь ца могуьйту вовшийн къаьмнашка къестор, – дара жоп. – Иза шена могуьйтур ду моьттуш, вайн агIорхьара баьхкинчаьрца эвхьазваьлла курсант а дIаваьккхина, шен цIа хьажийра тхан директора Гольдберг Леонид Исаковича. ЧIогIа лехаме, амма нийсонан стаг ву иза. ЦIарца вевза хIора курсант. Евза хIораннан амалш, дика, вон агIонаш. Нислун верг а, воцург а вевза.\nЧолхечу дешаран программица ларийна ца Iаш, спортана кечам бан хан а карайора Ай¬дамиров Тавризана. Кхеран ишколана гена яцара Да¬вид Ригертан цIе лело езачу атлетикан академи. Мукъа еъначу хенахь цхьана гIуллакхана эшча, накъосташна даима цигахь каравора иза.\n– ХIаваэхь маца хоьцу вайшимма тIемаш? – эабарна хаьттинера Тавризе хIетахь «Башлам» ансамблан «репетици» йолчу веана гича.\n– 2008-чу шерач майхь-июлехь, – дозаллица жоп делира кIанта.\nХIаъ, хIинца цо билгалйинчу хенахь (июль бутт юккъе болуш) дар-кха тхо юха гича. Дара цуьнан ден Русланан хIусамехь Россин хIаваан ницкъийн сержант Айдамиров Тавриз дешна валарна лерина хьехначу мовладехь. Баккъалла а стигалахь тIемаш хецна ца Iаш, кхоалгIачу классан летчик а кхиъна нохчийн кIантах.\nИшколехь хилла кхиамаш, доьшучу заманчохь доллучунна тIехь шен а, шен накъостийн а аьтто беш, шайна оьшу гIо лоцуш схьавеъначу Нохчийн Республикан Президентана Кадыров Рамзанна лоьру Айдамиров Тавриза.\nХалахеташ делахь а, кхуьнца дIабаханчу вайн кIентех юьйцу ишкол чекхяьккхина цIавеънарг цхьа Тамриев Iусман бен вац. Важа накъостий дешаран низамах чекхбовла ницкъ ца кхаьчна, цIабирзина дикка зама ю.\nТавризах масал эцна, оццу ишколехь деша а, летчикан говзалла караерзо а дагахь ву цуьнан жимахволу ваша Анзор. Хелхар ца довзахь а, спортехь воккхахволчу вешина тIаьхьакхиъина вогIу – хIинцале кхочушъян кхиъна паргIатчу кепара охьатохарех латарехула кхиазхойн хьалхарчу разрядан норматив. Дика лараво дешарца а. Соьлжа-ГIалин №41 йолчу ишколехь Анзора кхиамца чекхъяьккхина ялх класс...\nАйдамиров Тавриз кхета Таганрог гIалин Неклински ишкол шен дахаран некъан юьхь бен цахиларх. Оьрсийн сийлахьчу тIеман говзанчас А. Суворовс дика аьлла: «Хинволчу маршалан седарчий салтичун гирчу тIоьрмиг чохь ду». Цундела карарчу хенахь иза хьакъболлу кечам беш ву ша хаьржинчу университете деша ваха.\n- Хьуна муха, хIун хета кIанта хаьржинчу некъахь? - хоту Тавризан Дега Айдамиров Руслане.\n- Цуьнан дахар ду иза. – дара жоп, - Вониг, доьхнарг, адамана зуламениг лелош ца хилчахьана, аса сайна бакъо ца ло цуьнан лаам бохо. Шен харжамна тIехь паргIат вита веза кханен стаг. Ца витахь, дика хир ю аьлла ца хета оцу белхан тIаьхье.\nТавризана хаьа ша тахана арабаьккхинчу некъан бозалла а, чолхалла а, билгалйинчу Iалашоне кхачархьама хийла ирхе яккха езий а. И халонаш алссам хиларе терра боккха бу цуьнан уьш эшо лаам. «Воьдучу эшабо некъ», – баьхна-кх вайн дайша. Дала оцу айхьа хьайна даггара безаш хаьржинчу дахаран нийсачу, хьо воккхавевечу некъа тIехь ирс, аьтто ма эшабойла хьан, Тавриз. Сирла а, лекха а хуьлда кхиамаш...


Хаттар, Мангал-бутт 10, 2019\nОршот-де 10 Мангал-бутт 2019\nМангал-бутт 05, 2019\nНохчийчоьнах а, нохчех а лаьцна Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша дуьйцучух теший шу?\nСтигалкъекъа-бутт 28, 2019\nКадыров Рамзанан метта парламентан спикер Даудов Мохьмад хIоттон дагахь ю Кремл аьлла, даьржина зорб\nСтигалкъекъа-бутт 20, 2019\nНохчийчуьрчу парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада дIахьедар дина, Хоси-Юьртан цIе хийца еза Кадыров Ахьмад-Хьаьжин сий деш аьлла. Цунах лаьцна цо яздина Инстаграмерчу шен агIонехь. Хоси-юьртан метта цу эвло цIе лело еза Ахмат-юрт, боху Даудовс.\nСтигалкъекъа-бутт 14, 2019\nАвстрин, Германин Iедале баьхкинчу националисташа бахархошна Iаткъаме нохчийн мафи кхоллаелла немцойн мехкашкахь аьлла. Иза мел бакъдо аш?\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2019\nШемара тIеман операци дIаерзо еза аьлла хетий шуна Оьрсийчоьно?\nЛевада-центро бинчу талламца Шемара тIеман операци дIаерзо еза аьлла хеташ бу 55 процент хаттар делла Оьрсийчуьра бахархой. Шун ойла муха ю цу хаттарехь?\nОхан-бутт 29, 2019\nIамеркан санкцешна юкъахь ву Кадыров а, Даудов а, Хучиев а... Нийса хетий шуна, уьш "Iаьржачу тептаре" бахар?\nОхан-бутт 25, 2019\nПутин велла дIаваллалц президент хила веза аьлла хетий шуна?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юха а дIахьедар дина, Путин Владимир велла дIаваллалц Оьрсийчоьнан куьйгалхо хила веза аьлла. Шу реза дуй цунна? Шуна хетий иза даима президент хила веза аьлла?\nОхан-бутт 17, 2019\nОцу къийсамашкахь мила нисло бакълуьйш?\nОхан-бутт 11, 2019\nЛовзаршкахь хелхарш деш пелхьонан шарамаш лелор муха хета шуна?\nХелхар деш IуьнцIалг баккха а гIоьртина жима йоI лазийна Нохчийчохь. Цу хьокъехь ду оха кху кIиранах кхоже диллина хаттар. Ловзаргахь хелхарш деш пелхьонан шарамаш лелор муха хета шуна?\nЗазадоккху-бутт 29, 2019\nДика-вон хилча къам хьехор муха хета шуна?\nНохчийн къомах болчу нахера цхьаъ даьлча, къаьсттина вониг, уьш вайн нахах хилар билгалдоккхуш Iедал ду дукхаха болчу Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсийн. Аш муха туьду иза? Дика-вон хилча къам хьехор муха хета шуна?\nЗазадоккху-бутт 19, 2019\nТитиев Аюб лацарна а, набахте хьажорна а ша бехке дац боху Нохчийчуьрчу Iедало. Шу теший цунах?\nЗазадоккху-бутт 15, 2019\nНохчашна юкъахь чIир лелар муха хета шуна?


"Галерашкахь къахьогучу лайн" Путинан дахар ледара дац\nОьрсийчоь -- "Галерашкахь къахьогучу лех" лаьцна рапорт довзуьйтучу конференцехь къамел деш ву оппозицин лидер Немцов Борис, Москох, 28Мар2012\n«Галерашна тIехь къахьоьгучу лайн дахар» аьлла цIе тоьхна рапорт гIарадаьккхина шинарин дийнахь «Дакъа кхачаран» (Солидарность) боламан векалша Немцов Бориса а, Мартынюк Леонида а. 13 шарахь оьрсийн президент Путин Владимир оццул Iедалх хIунда тийсало? – бохучу хаттарна жоп делира рапортан авторша. Бюджетан чотах вехачу Путинан хьолах а, цо шен дола даьккхинчу инзара дукха ахчанах а лаьцна дийцира цара. «Дакъа кхачаран» боламо бечу хаамца и керла рапорт даржор долуш ду «Сибрех-Москох» олучу машенийн акцехь.\n«Дакъа кхачаран» (Солидарность) боламан векало Немцов Бориса дийцарехь, 13-гIа шо ду оьрсийн президент Путин Владимир бюджетан чотах, шена хIумма кхоа ца деш, веха. Ша урхаллехь волуш Путина дола яьхначу инзаре еза гIаланийн а, хIурдан кеманийн а, хIаваан кеманийн а терахь дуккхаза лакхадаьлла. Персийн аймехь бехачу паччахьийн а, гуттар а шайна хеццна ахчанаш дайа Iеминчу олигархийн а дахаран кеп ю Путина дIакхоьхьуш ерг, бохуш дийцира Немцовс.\n«Путинан хьашташна лерина маса хIаваан кема ду аьлла хета хьуна?», аьлла хаьттира Немцовс Маршо радион журналисте. «43 (!) кема ду» аьлла, ша жоп делира. Ткъа цуьнан долахь йолу инзаре еза гIаланаш, виллаш, талла вахча пайда оьцу хIусамаш а ткъане кхаьчне. Царах цхьаъ Геленджикехь , Iаьржачу хIордана йистехь ю. Цу цхьана хIусаман мах бу миллиард доллар.\nИштта, вуно дезачех долу хIурдан кеманаш а ду цуьнан долахь. «Олимпия» олуш дерг, Путинна олигархо Абрамовича делла ду совгIатана. Кхеташ ма-хиллара, оффшорехь хьесапе эцна ду иза. Ала дашна, дукха хан йоццуш, Геленджике цу хIурдан кмеанахь вахана Путин, элира Немцовс.\nМашенашца «Сибрехара Москох» акци дIаяхьа боьлхучу наха даржор долуш ду и рапорт, шайн некъан йохалла. Даханчу оршот дийнахь йолаелла и акци, Гезгмашан беттан 15-чу дийнахь шуьйра гулам а хилла, Москох йоьрзур йолуш ю.\nНемцов Бориса дакъа лоцуш, Путин Владимирх лаьцна масех рапорт хилла хьалха а. Путин волуш шуьйра яьржинчу коррупцех а, цуьнан урхаллин итт шарана жамI деш а.\nТкъа суьртийн галерейн тIехь хьажа Путин доларчу еза хIуманашка.\n"Лайн" Путинан дахар хIумма а ледара дац


Freedom House: телхаш ду маьрша интернет лелорца доьзна хьал\nЛахьан-бутт 14, 2016\nЯлхолгIа шо ду кху дуьнентIехь интернетаца доьзна хьал телхаш долу. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Freedom House организацино кечдинчу рогIерчу рапортана тIехь. Таллам дIабаьхьна цо 65 пачхьалкхехь. Цу талламаца а догIуш, интернет маьрша хилар хьокъехь уггаре а ледара хьал ду Китайхь а, Шемахь а, ГIажарийчохь а.\nИнтернет маьрша йоцучу пачхьалкхашна юкъахь ю кхин а 17 пачхьалкх, шайна юкъахь Мисара а, Белоруси а, Казахстан а, Судан а, Оьрсийчоь а, Пакистан а, Вьетнам а йолуш.\nОьрсийчохь интернет маьрша хилар кхин а лахделла тIаьхьарчу шарахь. Оьрсийчоьнан Iедалша Iаткъам бо интернетах пайда оьцучу нахана, антитерроран Iалашонца до шаьш иза бохуш. Амма коьрта Iаткъам ловш берш бу цу махкахь оппозицехь болу нах а, цхьацца жима тобанаш а, Украинерчу тIамах лаьцна Iедалан политикица йогIуш йоцу комментареш юьту нах а.\nБакъонашларъярхошна хетарехь, 28 пачхьалкхехь интернет цхьана декъана маьрша ю, ткъа кхин а 17 пачхьалкхехь интернетана цензура яц.\nУггаре а маьрша интернет йолчу пачхьалкхашна юкъахь ю Эстони а, Исланди а, Канада а, Iамерка а, Германи а. Маьрша интернет лело аьтто болчу пачхьалкхашна юкъахь ю иштта Гуьржийчоь а, эрмалойн пачхьалкх а.


Чиллан-бутт 18, 2019\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Чиллан-баттахь билгалваьккхина ша цомгуш хилча я садаIош волуш шен метта хир волу Iедалхо, яздо Yuga.ru сайто, цуьнан администрацино бинчу хаамна тIе а тевжаш. Нагахь цу тайпаниг хилахь Кадыровн декхарш кхочуш деш хир ву республикерчу Iедалан куьйгалхо Хучиев Муслим, аьлла ду цигахь. Кадыровс шен лаам гойтучу кехата тIе куьг таIийна хилла Чиллан-беттан 11-чу дийнахь.\nОьрсийчоьнан зорбанан гIирсаш бинчу хаамца, Кадыров карарчу хенахь Цхьаьнатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкахь ву. Цига иза вахана белхан визитаца, Абу-Дабин эмиратан кубйгалхо хIуттар волчу принцо Мухаммада бен Зайд Аль Нахайанас хьошалгIа а кхайкхина. Цу кепара, карарчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан декхарш кхочуш деш ву Хучиев.\nБолчу хаамца, Эмираташа Нохчийчу хьажийначу инвестицийн барам бу 350 миллион доллар. Цу махкара инвесторш дакъалоцуш бу "Ахмат тауэр" комплекс а, Къилбаседа Кавказехь уггар йоккха хир йолу "Грозный молл" махбаран центр а, 5 эзар студентана лерина университет а кхуллуш.


Адам-пайхамар — Зори Ислама\nВеза-Сийлахьчу Дала боху Сийлахьчу Къуръана чохь: «Хьан Дала маликашка аьлла хан хьахае ахь: «Баккъала а, лаьтта тIехь халиф (белхаш дIакхоьхьуш верг) кхолла воллу Со». Цара элира тIаккха: «Ахь кхуллу оцу тIехь бохамаш бийр берг, цIий Iенор дерг, тхо Хьуна хастам барца тасбихь деш ма ду (субхьа́налло́хIи ва бихьамдихIи, – олуш), Хьо цIанвеш а ма ду (Хьоьца там боцчух)». Цо (Дала) элира: «Суна хаьа шуна цахуург».\nIамран кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «Адам-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) кхоллале ши эзар шо хьалха кхоьллина хилла жинаш; уьш вовшийн цIий Iено дуьйладелча, Дала маликийн эскар дахийтина царна тIе, цара уьш хIордан гIайренашка лаьхкина». Маликаша шаьш Деле аьлларг адамашца хьагI лаьцна ца аьлла, оцу жинаша сана адамаша а бохамаш барна кхоьруш, аьлла.\nМассо кепара беснаш долу латта а даийтина, тайп-тайпана хишца хьен а хьийна, Адаман (Делера салам хуьлда цунна) куц хIоттийна Дала.\nЦуьнан кхоллар кхочуш а дина, Дала цунна чу са далийча, Адама(Делера салам хуьлда цунна) хьоршам туьйхира. Уллехь долчу маликаша цуьнга элира: «Альхьамдулилла́хI (АллахIана хастам бу) ала». Адама (Делера салам хуьлда цунна) иза аьлча, Веза-Сийлахьчу Дала элира: «Рохьимака роббука (Хьан Дала къинхетам бойла хьох)», – аьлла. ТIаккха Дала Адаме (Делера салам хуьлда цунна) омра дира, уллехь долчу маликашка салам ло, цара хьайна бечу лераме ладогIа, аьлла. Адама (Делера салам хуьлда цунна) цаьрга: «Ассала́му Iалайкум», – аьлла, салам делира. Маликаша цуьнгара салам схьаийцира: «Ва Iалайкассала́му ва рохьматулло́хI», – аьлла. ТIаккха Дала Адаме (Делера салам хуьлда цунна) элира: «Ахь а, хьан тIаьхьено а вовшашна юккъехь бан беза лерам бу иза».\nЦул тIаьхьа Дала маликашка омра дира, Адамна (Делера салам хуьлда цунна) лерамбеш сужда де, аьлла. Веза-Сийлахьчу Дала боху Сийдолчу Къуръана чохь: «Дерриге а маликаш суждане дахара, Иблис доцург, цо куралла йира, и керсталла динчарах хилира. Цо (Дала)элира:«ХIай Иблис, Ас кхоьллинчунна сужда дарх хьо юхатоьхнарг хIун ду, курадаьлла хьо я хьуо лакхара хета хьуна?»Цо (Иблисо) элира:«Со цул (Адамал) дика ду. Ахь со цIарах кхоьллина, иза поппарх кхоьллина». Цо (Дала) элира: «Арадала цу (ялсамани) чуьра. Баккъал а, хьо (тIулгаш детташ) эккхийна ду. Баккъала а, хьуна Сан неIалт ду бекхаман де даллац».«Цо (Иблисо) элира: «Суна хан лохьа, уьш (нах) юхаденбийр болу де тIекхаччалц (къематде тIекхаччалц хIаллак ца деш дитахь со)». Цо (Дала) элира: «Баккъал а, хьо хьайна хан еллачарах ду, билгалйинчу хенан дийне кхаччалц». Цо (Иблисо) элира: «Хьан возаллех дуй буу ас, уьш берриге а тилоза Iийр ма дац со, царах Хьан цIена леш боцурш». Цо (Дала) элира: «Баккъал а, бакъдерг олу Ас, жоьжахати юзаза Iийр ма вац Со хьох а, царах хьуна тIаьхьа мел хIоьттинчух а». «Сод», 73-85.\nДала Адамна (Делера салам хуьлда цунна) ерриге а хIуманийн цIераш хаийтира, Шен маликашна а ца хууш йолу. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Цо (Дала) Iамийра Адамна ерриге а хIуманийн цIераш, тIаккха гайтира уьш маликашна. Цо элира: «Аш суна йийца хIокху хIуманийн цIераш, шаьш бакълуьйш делахь. Цара (маликаша) элира: «Хьоьца там боцчух цIена ву Хьо, тхо хууш ма дац Ахь тхуна хаийтинарг бен. Баккъал а, Хьо ву-кх Хууш верг а, массо хIума нийса деш верг а». «Аль-Бакъарат», 31-32.\nАдам (Делера салам хуьлда цунна) ялсамани чохь сагатлуш лелаш хилла,оцу чохь шеца цхьа а ца хиларна. Цхьана дийнахь набарха ваьлча, шен коьртехь хиъна Iаш зуда (Хьава) карийра цунна, Дала цуьнан аьрру пIенданах Ша кхоьллина йолу. Ялсамани чохь мел долу даар Дала цаьршинна хьанал дира, цхьа стом боцург. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха элира: «ХIай Адам, вехаш Iе хьо а, хьан зуда (Хьава) а ялсамани чохь, ашшимма даа цу чуьра шорта (рицкъа), шаьшшинна луъучу меттехь, амма шуьшиъ герга ма хила хIоккху диттана, зулам динчарах хир ду шуьшиъ тIаккха». «Аль-Бакъарат», 35.\nИблисо (шайтIано) Iехийра и шиъ, цо дуй биира,ша цаьршинна хьехар деш ду, аьлла. ТIаккха Дала ма баа аьлла стом биира цаьршимма, и бахьанехь ялсамани чуьра арадаьккхира и шиъ. Дала Адамна (Делера салам хуьлда цунна) дагатесира тоба даран дешнаш, тIаккха Адама (Делера салам хуьлда цунна) элира: «Тхан Дела, оха зулам дина тхайн догIмашна, Ахь тхуна геч ца дахь, тхох къинхетам ца бахь, баккъал а, тхо хир ду эшначарах».«Аль-АIраф», 23.\nДала цаьршиннан тоба къобалдира, лаьтта тIехь цаьршинна даха меттиг а билгалйира Цо.Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха элира: «Оцу (ялсамани) чуьра охьадисса шу дерриге а, Соьгара нийсо шуьга кхачахь, Сан нийсонна тIаьхьабаьзначарна кхерам хир бац, я гIайгIане а хир бац уьш (эхартахь)». «Аль-Бакъарат», 38.\nДала цунна дуьненан дахарехь оьшуш йолу говзалла Iамийра. Адам-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) эзар шарахь вехира дуьненчохь, цуьнан доьзала хилира: 20 кIанттий, 20 йоIIий. Царах хьалхара доьзалхо Къабил вара. ХьагI лаьцна шен ваша ХIабил вийра цо. Адам-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна), цуьнан доьзало еш йолу Iамал – Дела цхьаъвеш, Далла гергавуьгуш йолу (гIурба дер) Iамал яра. Къабил ялта кхиош вара, ткъа ХIабил жа кхобуш вара. ХIабила, Далла герга хуьлуш, гIурба дийра, шен жа юкъара уггаре гIоли болу уьстагI хаьржина, ткъа Къабила шен ялтанах уггаре а ледарниг гIурбанна хаьржира. ЦIена ниййат долчу ХIабилан гIурба Дала къобалдира, сутара волчу Къабилан гIурба къобал ца деш дитира. И бахьанехь Къабила хьагI а лаьцна, шен ваша ХIабил вийра. Дала Адаман (Делера салам хуьлда цунна) дог хьостуш, беркате доьзалхо велира цунна, Шис цIе йолуш. Дала цунах пайхамар вира, цуьнга 50 жайна а доссийра. Адам-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) дIакхелхинчул тIаьхьа нахана тIехь нийсонца куьйгалла дира цо. Цара ян еза Iамал билгалйира цо, заманан хьесап дар а (де-буьйса дагардар) Iамийра.\nХIокху вай дийцинчух\n1. Ша цхьа хIума дале хьалха, сийдолчарах дагавалар дика хилар.\n2.Субхьа́налло́хIи ва бихьамдихIи – деза тасбихь хилар, Дала Шен маликашна хаьржина долу.\n3. Хьоршам тоьхначо «Альхьамдулилла́хI (АллахIана хастам бу)» алар, иза хезначо «Йархьамукалло́хI (Дала къинхетам бойла хьох)» алар, – бусалба нехан декхар хилар.\n4. Бусалба нахана юккъехь болу лерам «Ассала́му Iалайкум», – аьлла, салам даларца хилар.\n5. Салам схьаоьцуш верг «Ва Iалайкумус-сала́му ва рохьматулло́хI», – аьлла соввалар – мела хиларехь деза хилар.\n6. Дала адамаш даздина хилар — вайн да Адам (Делера салам хуьлда цунна) Ша кхолларца, маликашка цунна сужда дайтарца.\n7. Адамийн уггар а воккха мостагI – Иблис (шайтIа) хилар.\n8. Куралла – Далла цаезна амал хилар, и бахьанехь Иблис (шайтIа) Дала Шен къинхетамах генадаьккхина хилар а.\n9. Шегара къа даьллачо, дохко а ваьлла, Деле шена гечдар доьхуш тоба дича, Дала цунна гечдеш хилар.\n10. Iамал къобал хиларан коьрта бехкам – цIена ниййат долуш, Делан дуьхьа и ян езаш хилар.\n11. ХьагI лацар – адам тилош, иза зулам дарна тIедуьгуш некъ хилар.\nМагомедов Рихьминин Сулиман\n← Сий лардар


Кавказхойн доьзалш къийлуш бу\nЮха а уггар а токхе йоцчу пачхьалкхийн регионийн тептаре нисъелла Къилбаседа Кавказн республикаш\nОьрсийчуьрчу доьзалийн токхо билгалйоккхучу рейтинго гайтарехь – ши бер хIусамехь долчу доьзалийн дахар тоамечу даьлла.\nСтохкалерачу шарца дуьстича, кхушара царна тIебогIу пайда 11 проценте кхиина.\nТкъа деталашкахь бинчу талламан жамIаша, Къилбаседа Кавказан массо а республика рейтинган тIаьххьарчу могIарехь ю боху.\nУггар а гIуллакхаш дика долчух ю Ставрополан кIошт – цигахь ши бер долчу хIусаман карахь дайаза дуьсу (берхIитта эзар ялхийтта сом)I80I6 сом.\nЦунна тIаьхьа ю Къилба ХIирийчоь - 10724 соьмаца, кхи дIа Кхарачойн Чергазийчоь - 8490 сом.\nГIалгIайчоь - 7125, Нохчийчоь - 6794, Дагестан - 5098.\nГIаддайна хьал ду ГIебарта-Балкхаройчохь - 1220 сом дуьсу царна.\nПачхьалкхехь а уггар ледара хьал ду цигахь. 2016-чу шарахь оцу республикехь кхи а дала тоьхна дара, оьшург эцначул тIаьхьа карахь дуьсург 1970 сом бен дацара, ткъа стохка мел а тоделлера хьал.\nШолгIа шо а ду хIотточу рейтингехь и лахара терахьаш гойту, делахь а ши шо хьалха Дагестанал хьалхаяьллера республика, хIетахь 5036 сом дара доьзалехь дуьсург.\nТкъа 2014-чу шеран барамашца 10550 сом вовшахкхетара. Ала догIу, ГIебарта-Балкхаройчоь Къилбаседа Кавказехь хьелаш лахделлачу мехкашлахь лидер хилар.\nДагестанехь 73 процентна тоделла догIу хьал. Ахчане диллича, терахьаш дикка битаме ду: 2016-чу шарахь дисина ахча 2943 сом, в 2015-чу шарахь - 2381. Ишта а ледарчу хьолера ситуаци кхи тIе а эшна йогIу.\nЖимма а кхачаме даьлла Кхарачойн-Чергазийчохь а, ГIалгIайчохь а, Къилба -ХIирийчохь а бехачу доьзалийн хьал.\n2016-чу шарахь шина бераца хене бовлучу Ставрополан кIоштарчу доьзалшна шайн таро йинчул тIахьа бухадуьсург дара 6359, 6526 а 7441 соьмаш.\nТкъа Нохчийчохь ситуаци хаъал телхина. 2016-чу шарахь доьзалшкахь бухадуьсура 10750 сом, ткъа карарчу хенахь 6800 эзар соьме охьадаьлла. Цхьа бер хене даккха оьшучу ахчан барам лакхабаларца дузу и хьал эксперташа.\nДоккхачу декъанна нохчийн доьзалашкахь кхоккха бер хиларна кхеташ ду цара халла лол бетташ хиларх.\nШи шо хьалха кхи а дика дара Нохчийчуьра жамIаш – 12 эзар сов сом охьадиллина хуьлура бахархойн.\nНохчийчоьнал а хьалхаяьлла йогIу Ставропол, цигарчу бахархойн хьал даим а Къилбаседа Кавказан мехкашкахьчул а токхе лаьтта.\nТкъа 2014-чу шарахь Нохчийчоьнан а, Ставрополан кIоштан а гайтамаш цхьатерра бара – 16342 сом бухадуьсура ши бер чохь долчу хIусамехь.\nТIаьххьара ситуаци цIеххьана хийцаялар экономисташа бахарехь, 2014-чу шарахь иккхинчу кризисна йина реакци ю.\nЦхьайолчу регионашкахь кхи дIа ситуаци талхар хила тарло экономикехь тенденцеш негативе хиларна.\nРейтинган жамIашна тIеIаткъам бен факторш а йицъян мегар дац. Хьалхара – юккъера схьаэцна алапан барам ларар, Къилбаседа Кавказехь чолхалла лаьтту цуьнца, хIунда аьлча, цхьабоса Iедалан тидамера бовлу нахана ханна карош болу белхаш.\nДагестанехь а, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а дукхахболчу бахархоша конверташ чохь оьцу алапа бен кхи тIебогIуш пайда бац царна.\nРейтинг хIоттош кхи цхьаъ а Къилбаседа Кавказана коьрта билгало тидаме ца эцна – бахархоша оьцу пособеш а, пенсеш а.\nЦундела рейтинган жамIаш нийса ца хила а тарло.\nАмма мухха делахь а, Iорадаьхначу терахьаша гойту, Къилбаседа Кавказерчу республикашлахь экономикан хьал да воккхавер воцуш хилар.


Литван Iедалша €300 лур ду цIа ваха реза хиллачу хIора мигрантана\nМигрантийн керт Литвахь\nЛитван Iедалша 300 евро лур ду шаьш аьлла, виза а йоцуш шайн махка кхаьчначу хIора мигрантана. И ахча лур ду цкъа, нагахь нагахь уьш реза хилахь шайн цIа юхабаха. Цунах лаьцна LRT радион эфирехь дIахьедина чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан миграцин департаментан куьйгалхочо Гудзинскайте Эвелинас.\nЦо дийцарехь, ахча дIалур ду аэропортехь мигранташ кеман рейсана тIеховшош. Нагахь уьш Литва юхабагIахь кхин ахча лур дац царна. Мигранташ цIа бахийта рейсаш маца йийр ю билгалдаьккхина дац.


Байден а, Путин а цхьаьнакхета тарло Мангал-беттан 16-чохь\nСтигалкъекъа-бутт 25, 2021\nЖеневехь Мангал-беттан 16-чу денна Iалашоне хIоттийна ду президентийн Джо Байденан а, Путин Владимиран а цхьаьнакхетарш. Оцу хьокъехь хаам баржийна КIайчу цIийнан сайтехула. Оцу дийнал хьалха ерза езаш ю Байденан Европан пачхьалкхашкахула дуьххьара хинйолу визиташ.\nОьрсийчоьнан а, Американ а презединеташна дуьххьара хир ду, шайгарчу даржашкахь а болуш, къамелашна вовшахкхетар. И шиъ гина вовшашна Москвахь 2011-чу шарахь. ХIетахь Байден Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президент вара Обама Баракан администрацехь, ткъа Путин вара Оьрсийчоьнан премьер-министр.\nОршотдийнахь цхьаьнакхетта хилла Цхьаьнатоьхначу Штатийн халкъан кхерамзаллин хьехамча Салливан Джейк а, Оьрсийчоьнан кхерамзаллин кхеташонан куьйгалхо Патрушев Николай а. Цушимма юкъахь динчу дIахьедаро бахарехь, и шиъ цхьаьнакхетаро бух кечбина шина президентанна вовшийн ган. Документо хоуьйту агIонаш юкъаметтигаш денъян лаам болуш хилар.\nОхан-баттахь телефонехула къамелдеш хилира Байденан а, Путинан а вовшийн ган барт. Вовшашка бистхилар нисделира церан шина пачхьалкхан дипломатин конфликт йистина лаьттачу юкъанна. Шега динчу хаттарна жоп луш, Путин киллер ву Байдена аьллачу сахьташкахь Вашингтонера дIавахара Оьрсийчоьнан векал. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Iедало тIеIаткъам базбича, Москва йитира Американ векало а.


Цой-Педе, Гуьржийчоьнан дозанца.\nНохчийчуьра Гуьржийчу некъ хилча дика хир дара бохург тахана дагадеана дац. 1990-чу шерашкахь Ичкерин Iедалша асфальтан некъ бан болийнера гуьржийн дозане. Делахь а, Тбилисера баш дIоггара гIортор ца хилира нохчашна.\nНекъ билларна вуно дуьхьалваьлла вара тIаьхьо Гуьржийчоьнан президент хIоьттина Саакашвили Михаил. Ичкери "кхеташ доцу пачхьалкхаллан кхолладалар" ду, бохура цо, ницкъа бар а, бандитизм а яьржаш йолу.\nГуьржийчу некъ билларца доьзна хаттар ша дIаделира Нохчийчохь шолгIа тIом болабелча. Иза дIабирзина аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа и некъ дагабогIуш а, иза бан оьшу бохуш а цхьа а вацара.\nГуьржийчу некъ бан безара аьлла 2012-чу шарахь хьахийра Кадыров Рамзана шен цхьанан интервьюхь. 2014-чу шарахь и хаттар дийцаре дира федералан тIегIантIехь.\nТкъа 2018-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедар дира, шен хан кхаьчначул тIаьхьа кхузаманахьлера трасса бийр бу шаьш Нохчийчуьра Гуьржийчу боьдучу некъах аьлла. Ткъа кху бIаьста цу хьокъехь план хIоьттийна хиларх лаьцна дIахьедар дира республикан Iедалан дас Эдельгериев Руслана.\nАмма Охан-баттахь Кадыровс хаам бира, некъ барна новкъарло йийриг политика ю, ткъа цу хьелашкахь и проект кхочуш ян хала ду аьлла.\nПолитикан дуьхьалонех лаьцна дуьйцу Оьрсийчуьрчу политикан говзанчо Муханов Вадима: "Некъ оьшуш хилар советан Iедал доьхначул тIаьхьа гучуделира. Ичкерина лаара Гуьржийчоьнца а, Азербайджанца а юкъаметтигаш шоръян. Оьрсийчоь цу гIуллакхе вочу агIор хьежара".\nГуьржийчу боьдучу некъах лаьцна къамелаш Кадыровна оьшуш ду дуьненаюкъарчу аренехь ша жигаралла гойтуш хилар гайта. Оцу бахьанца иза гIиртира Соьлж-ГIалара аэропорт дуьненаюкъаран статус йолуш хилийта, боху Мухановс.\nТбилисина баш оьшуш болчух тера дац Нохчийчуьрчу куьйгалхочо хьехош болу некъ. Иза ца хилча а, кху тIаьхьарчу цхьана шарахь Гуьржийчу вахана Оьрсийчуьра цхьа миллион турист.\nКарарчу хенахь Гуьржийчу боьду нек асфальт биллина бу цхьана декъана. Иза то беш латтош бу цу территорина тIехь дIатардина Оьрсийчоьнан тIеман дакъош хилар бахьана долуш.\nКарарчу хенахь гуьржийн дозане биллинчу некъаца ваха аьтто бу Цой-Педе олучу метте. Амма цига дIакхача, машенах а хьожуш, кехаташна таллам а беш, регистрацин процедурех чекхвала веза хIоранна а Оьрсийчоьнан эскархоша латточу постехь.\nЦой-Педена гергахь лаьтташ ю тIеман база. Ткъа цигара дIа гуьржийн доза долчу агIор ваха бакъо оьшу Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервисера.\nИштта чулацам бу Кавказ.Реалии корреспонденто Нерозникова Екатеринас язйинчу материалан.\nВасильевга некъ тобар дехна Нохчийчуьрчу Кенхи эвларчу суьйлийша\n"Ведучи" курорт схьаелла кечлуш цига ло кхоьхьуш ду Нохчийчуьра Iедалш\nАьхкенна кечам болийна "Ведучехь"\nКерла шо даздан Нохчийчу кхайкхина Кадыровс Оьрсийчуьра бахархой


Шоьтан дийнахь Нохчийчохь дIайоьхкина 1995-чу шарахь доьза вайначу Нохчийчоьнан 109 вахархочун даьIахкаш. Бакъоларъярхошна а, эксперташна хетарг.\n…Ткъа тIамах дисина иэс-м лаьттах доьлли Нохчийчохь\nТIеман къизаллин дагалецамаш цкъа а шир ца ло адамийн иэсехь.\nМасала, Керлачу шарна цхьана а кепара я кечамаш ца беш, я и деза де а цахетарш алсам бу махкахь. Фейсбукан агIонтIехь дукхамма билгалдаьккхинера: «Со Керла шо даздеш вац (яц), ма велаш (елаш) со цуьнца декъал».\nИ доьзна, доккхачу декъанна, 22 шо хьалха Нохчийчохь ГIура – беттан 31 – чу буьйсанна федералан эскарша Соьлж-ГIалина буьрса тIелатар дарца.\nШина баттахь нохчийн гIаттамхошца гIала къовсучу тIамехь толам баккха ницкъ ца кхаьчначу оьрсийн буьйранчаша дIахьедира, деа сахьтехь Соьлж-гIала схьаяккхарца, Ельцин Борисна Керлачу Шарна совгIат дийр ду шаьш, аьлла.\nИнарла Рохлин коьртехь лаьттачу тIеман тобано 3 дийнахь шайн караерзийра Нохчийчоьнан коьрта шахьар.\nБаккхий эшамаш бира оьрсийн ницкъашна оцу къовсамехь.\nСоьлж-ГIала аьтта, йохийна охьайиллира.\nХIаллакбира эзарнашкахь нохчийн маьрша нах, тIемалой.\nХерцаршлахь лоьхура наха шайн доьза байнарш а.\nХIокху 22 шарахь шайн байначу нахе а, набахтешкахь яккхий хенаш тоьхна кхобу кIентий цIаберзаре сатуьйсурш Iаламат дукха бу.\nКху Керлачу шеран дийнахь юха а меттахъехи нохчийн лозучара тийна, амма ерзаза лаьтта чевнаш.\nШоьтан дийнахь юха а карладаьккхи нохчашна тIамо дина зенаш, лайна Iазап.\nЛамаст ду Кремлан Керлачу шарца бен-берса «совгIаташ» деш.\nНохчийчуьрчу шина тIамехь байна лоручу нехан 109 декъийн чалхаш кхачийна Нохчийчу Ростов гIалара.\nОфициалехь болчу хаамашца, хьалхарчу тIамехь федералаша лецна, хIаллакбинчу, тIепаза байинчу зударийн, божарийн, берийн даьIахкаш ю уьш.\nДуккха адам а гуллуш, хьалхабевлла Нохчийчуьрчу динан дай а болуш, шоьтадийнахь Соьлж-ГIалин Старопромысел кIоштарчу кешнашкахь лаьттах йоьхкина оцу нахах йисина даьIахкаш.\nКху деношкахь массара а бохург санна, дижа ца дуьтуш дийцаредо Iаьнан Iуьйранна, шира шо доьрзучу дийнахь, лаа дуй-те Оьрсийчоьно, 20 сов шерашкахь латтийна декъий схьадалар бохуш.\nОцу хьокъехь лелаш ши верси ю юкъараллехь: официалан а, нехан а.\nЦхьаболчара чIагIдарехь, шо хьалха Октябрск кIоштехь лаьттах доьхкина хааделла декъий ду боху уьш, талламаш байта Ростов гIала дIадахьийтинчуьра юхадеана.\nКхечара даредо, тIеман шерашкахь гIазакхаша шаьш байина, къайлабаьхьначу нехан даьIахкаш ю уьш бохуш.\nМаршо Радионо дIабехьира шегара таллам оцу хьокъехь.\nХIун аьлла хета бакъонашларъярхошна а, историкашна а, журналисташна а?\nКъамелехь дакъалецира Францехь вехачу историко, Маршо Радион эксперто Вачагаев Майрбека а, адамийн бакъонашларъярхочо, журналисто Серганова ТIауса а, бакъоларъярхочо Гисаев Ахьмада а.\nИсторик Вачагаев Майрбек\nIамерко шаьш гIо дийр ду аьллера\nВачагаев: 1998-чу шарахь Масхадов Аслан Iамерке вахначу хенахь, дехар дира, байнарш, къайлах- къулах хIаллакбеш, дIабоьхкинарш а схьалохуш, гIо дахьара аьлла.\nIамерко накъосталла дарал совнаха, хIокхузахь я эццигахь аьлла, меттигаш билгалъяьхна, шайга карта аш схьаделчхьана, шаьш космосера сурт а даьккхина, цхьа чакхарма тIе кхаччалц мичахь бу, къастор ду элира.\nМехе диллича чIогIа харж йолуш хIума дара и, амма Iамеркхоша, шаьш маьхза и гIуллакх дийр ду элира. Цул тIаьхьа Iедал а хийцаделира, ца хуьлуш хIума а ца диси...».\nБакъонашларъярхо, журналист Серганова ТIаус\nСуна чIогIа дагах кхеттта и...\nСерганова: «Кийрахь дог, адамалла йолучара ишта сурт хIоттор дац!\nЭкспертиза йийр ю аьлла, шо хьалха дIадахьна декъий хиллехь а, я масийтта шераш хьалха дIабигина хиллехь а, ГIура-беттан 31-чу декабрехь стенна схьакхачийна цара и даьIахкаш?\nХIете а, вете а шаьш уьш схьалуш хилча, цхьана а тайпа гIиллакх ца лоцуш, я беллачаьрца а, я церан гергарчаьрца а: цхьадолу тIоьрмигаш эттIа дара, ган а гуш даьIахкаш…\nИшта а къиза хIаллакхиллачу, докъаза байна лийринчу нехан, беллачаьрца а, церан нахаца а гIиллакх ца лаьцна. Эрна арахь уьш охьа а кхийсина. Суна чIогIа дагах кхетта и! Иштта сихаллехь, кхин йист а ца йоккхуш уьш дIабохкар а ца тайна суна...»\nБакъонашларъярхо Гисаев Ахьмад\nИ декъий Ростовхь дуйла хууш дара\nГисаев: «Уггар хьалха ала луург хIун ду, цара Ростовера цIа еана и адамех бухайисина меженаш эр ду-кх вай, тIоьрмигаш чохь ю цара уьш схьагойтуш…\nУьш цигахь юйла хуу дукха хан яра. Хьалхара тIом дIабаьллачул тIаьхьа дуьйнна хууш дара.\nТахана декъий цIа даийтина хилча, цу дийннехь уьш лаьттах а ца духкуш, цхьанхьа лабаратори яьхьна а, ДНК яккхийтина а, нах схьа а лехна, хьенан-мила ву а хьаьжна, муха, мичахь велла, хьан вийна, муьлхачу тоьпо я кеманан бомбано, талла а толлуш, цхьа хIума дан дезаш дара цигахь.\nВайн цIахь долчу Iедалан коьртехь болчийн сациалан машанашкарчу агIонаштIехь а, меттигерчу радион, телевизионан сайташтIехь а, цхьа а хIума дац оцу бохамех лаьцна яздина. 109 дакъа дIадоьллинчу дийнахь, Керлачу шарца даздарш, декъалдарш, доллу самукъане хIуманаш бен дацара..."\nШоьтан дийнахь делкъан ламазан хан хилале, шуьйрра ши каш а даьккхина, тIепаза байначийн даьIахкаш лаьттах йоьхкира Старопромыслан кIоштарчу кешнашкахь.\nБеллачийн дегIан тIум теллина, луучарна бовза таро ю аьлла дIакхайкхийна мехкан куьйгалло.\nЦкъачунна оцу зерашца карийнарг 2 стаг ву.


Керла парламент хаьржина Британехь\nПарламентан харжамаш хилла Еарин дийнахь Британехь. Цуьнан жамIаша шеконе дилла мега Британи кхин дIа а Евробертана юкахь юьсур ю бохург. Цо иштта алсамдаккха мега Шотланди йозуш йоцу пачхьалкх хила мега бохург а.\nБританехь харжамашкахь дакъалаца бакъо йолуш ву 50 миллион вахархо. Цара харжавезаш вара 650 депутат. Консерваторийн а, Лейбористийн а партийн куьйгалхоша – Кэмерон Дэвида а, Милибэнд Эдда а - хIораммо а дIахьедар дина, шайга дукхах йолу парламентера меттигаш дIалацалур ю аьлла. Британин парламентан харжамийн жамIаш муха ду хуур ду Стигалкъекъа-беттан 8-чу дийнахь делкъале.


"Фашистийн билгало лелош хилла цо шен холмачаллехь"\nЭльжуркаев Адам а, Кадыров Рамзан а\nХьарамлонца холмачалла лелош хилла аьлла, шеконашца лаьцна ТIехьа Мартанара яхархо, пенсхо Дудуева Зураъ. Меттигерчу хаамийн гIирсаша яздарехь, "фашистийн а, йилбазан а символикех" пайдаоьцуш хилла цо, ша лелочуьнца.\nПачхьалкхан "Грозный" телеканалан репортажехь бехкаш доху зудчуьнгара исламан медицинан Центран коьртачу лоьро Эльжуркаев Адама, полицин белхахой чохь а болуш.\nШа холмачалла лелорна гунахь хилар тIе ца дуьту шеконашца лаьцначу зудчо, школехь хьоьхуш лелон гIирс бу боху цо, полисхошна шен хIусамехь карийнарг.\n"Шарлатаналла лелон зуда бакъоларъяран белхахой тешон гIерта, философица а, динца а шен интерес хиларх", - дуьйцу репортажехь журналисташа.\nСюжетехь билгалдаккхарехь, Дудуеван хIусамехь карийна лерина литература а, мистикан таммагIийн суьрташ а, тайп-тайпанчу меттанашкахь йозанаш тIехь долу кехаташ а, бозбуанчала лелон гIирсаш а.\nДоьду шо карадеачхьана Нохчийчохь мел лахара а пхи зуда лецира, холмачалла лелош хиларца гучуяьлла. Уьш берриш а нахана хьалха дIа а хIиттийна, юьхьIаьржа хIиттийра "Грозный" телехьожийлехь. Царех цхьаъ школехь хьоьхуш хиллера. Ткъа шина зудчо шаьшиъ "лаккхара говзалла" йолу дарбанхо ю аьллера, телеканало чIагIдарца.\nМасех шо а ду Нохчийчохь "хIумахуу" нах полисхоша лоьцу. Камерана хьалха хIиттийначу лецначара шаьш дохкодовларх а, тIейогIучу заманчохь оцу кепарниг ца лелон а чIагIонаш йо, шайна гечдар а доьхуш. Цара лелориг "терроризмел а, наркоманел а кхераме" ду боху сюжеташкахь дуьйцучара.\nИсламо зуламе лоруш хиларца а дузуш, лецна палтийсархой, «хIумахуурш», седа-жайна хьуьйсурш дуккхаза а гайтина махкарчу телевизионо. Церан юьхьйохург хIоразза а хуьлу Эльжуркаев Адам.\nОцу юкъанна, билгалдаккха догIу, Кадыров Ахьмадан цIарахчу Фондо латтош йолчу исламан медицинан Центрехь иштта жинаш лоьхкуш, халкъан дарбанаш леладо. Оцу Центран куьйгалхо ву Эльжуркаев Адам.\nРогIера "палтосург" лаьцна Нохчийчохь\n"Лулахойн кетIа туьханан кана йоьхкира цо". Кхин а цхьа «хIумахуург» лаьцна Нохчийчохь\nКадыровн полкан полисхоша "холмачхо" лаьцна