«ЦIазамех а догIу цIий, лазийча…»\nОбновлено 03.10.2018 05:27 Автор: Administrator 03.10.2018 05:26\n– Баба! Ахь, цхьамма олу-кх сох ПетIамат, – елакъежа, йоккхачу стагана уллехь, лохачу гIантахь хиъна Iа жима йоI. – Кхечара – Фатима, Фатима, Фатима…\nЦхьа хаза догIучу, жимачу, дагна хьаам беш, ловзуш Iеначу шовданах тарло цунна Бабас и цIе йоккхуш.\n– ПетIамат... Мел хаза ю-кх хьан цIе! Бабига кхечу кепара ца алало. Къан ма елла со хIинца. Далла дуьхьалйоьду хан ю сан.\nФатимина хаьа, Веза-Воккхачу Дaлa, цкъацкъа, адамаш Ша волчу дIадуьгий. Делахь а Баба дIаяхийта-м ца лаьа цунна.\n– Со а яийтахьа хьайца! – боху цо, – суна а лаьа хьоьца хила.\n– Вай!.. Дала ма гойтийла суна и де! – кхераелча санна, маракъевлира Бабас йоI. – Хьо дуккха а, ирс долуш а яха езаш ма ю.\n– Ма тамашийна ю хьо, Баба! Оцу дуьненахь иштта хаза а, дика а хилча, хIунда ца мега массо а адамашна цигахь даха?\n– Далла лиънарг бен кхача йиш яц цига, – элира Бабас, – хIораннан шен-шен хан ю Цо йиллина.\nАмма иза Фатимин кхетамехь цкъачунна къаьстина даьлла дац.\nДиллинчу корехула доьлхучу беран аз хезира. Цунна тIаьххье:\n– Фатима..а..а... – аьлла, ненан мохь беара.\nЙоьIан да дехачу дийнахь балхахь ву, ткъа мамига болх ца бало, иза цомгаш ю. ХIора шарахь дадас шен йоккхачу, киралелочу машенахь, больнице юьгу иза. ТIаккха дукха хан ялале, лоьраша жима кIант а лой, цIа йоуьйту. Кху шарахь, больнице йигначу мамина кIентий кхачийна а хилла, Хадижа цIе а йолуш, йоI еллера цара. Фатимина-м дика хета иза. КIенташа месаш ийзош, цергаш юьхкуш, хьийзайора, я ла а ца дугIура. Ткъа Хадижа иштта яц, цунна дукхаеза Фатима. ХIинцале а ялх церг яьлла цунна. ЙоIа ша ягарйо уьш хIора дийнахь, керланиг яьллий хьожуш, ларъеш, мамина хазахетар дан лууш. Бакъду, иза дан а атта дац, самукъадаларал сиха оьгIазъяхар нисло цуьнан.\nХадижа ялийчахьана, Бабина уллера дIайигна, шена юххе йижайора иза мамас. Буьйсанаш хала йогIура. Пена йистехь, цкъа шеллой, церга тIе церг ца кхетара, тIаккха йовхонна са ца деIалора. Наггахь бен гIайба а ца кхочура. Буха тесначу дуткъачу юргIанах чекхдовлий, декъачу аннех диттина даккхий хьостамий Iитталора цуьнан озачу, жимачу дегIах. Бакъду, оцу цатемех ойла ян хан хиллане а хила-м ца хуьлура. Сахиллалц йоьлхура Хадижа. Дийнахь, дукха кIадлой, мама сама ца йолура, цундела, ага техкош, худар даош, чай мийлош, сахуьлура йоIанна. Малх схьакхетачу хенахь жимачу йишина наб кхеташшехь, чохь са доцуш санна, южура иза шен бекъачу метта.\nIуьйранна, вуон дIасатухий, озачу дегIах къаьстачу, ирачу пIендаршна юккъехула чудохуьйтучу мамин пIелгаша мерзачу, хазачу набаран туьйранах йоккхура иза. ОьгIазе, тIехIоттийна ши бIаьрг гуора цунна, ца кхетара шегара хIун даьлла а, мама оьгIазе хIунда ю а. Катухий боккха нуй схьаоьций, иза дIасабетта я пхьегIаш кегаян йолалора иза, ша хIун дича нийса хир ду ца хууш. ТIаккха самаволий, маьхьарца араводура ши ваша, схьахезара цара самаяьккхинчу жимачу Хадижин аз... Иштта дIадолалора Фатимин хIор керла де.\nТIаьхьарчу хенахь цуьнан тидам хуьлу, мамас бераш кара ховшош, хьоьстуш, церан лерехь цхьацца хабар дуьйцуш. Фатимига олу дош даима а дера, оьгIазе, кIоршаме ду. ГIийла хьоьжу иза ненах хьерчачу Хадижига. Иштта гIийла хьоьжу йоIе Баба. Кхин тоха са а ца хуьлий, къахетар совдолий, елхаран къурдаш сецош, дехьа чу йолу иза. Наггахь Фатима йилхича, цо олу:\n– Хьо йоккха ма ю. Воккханиг хьоьстуш ма ца хуьлу...\nЙоккханиг хила ца лаьа цунна. Цунна жима а, харцахьа а, Хадижех тера а хила лаьа. Цуьнан догъоьцуш, Бабас хьосту иза. Фатимин санна, кегийчу эзарнаш дегнаш чуьра ша башо тоьар яра Бабин бIаьргийн йовхо, цуьнан безам. Делахь а, хIинца а дикка шена а ца евза, цхьа шатайпа гIайгIа яра цуьнгахь.\nСуьйренца Дада вогIу ларвора цо. Сагатдора. Сатосура, хьалха санна, кисанахь хьирчинчу йовлакхна юккъехь кампет я тIунъелла вафли цо яре, шен шагделла, цигаьркано маждина пIелгаш коьртах хьакхаре. Хьоме ду и куьг. Цхьа зама яра, Дада цIа ца веъча, Фатимина наб ца кхеташ, Бабас йиш локхуш:\nХахкалахь хьайн машен,\nХьан кIорни доьлхуш,\nНабарна бIаьргаш ца къовлуш,\nХьоь хьоьжуш ду хьуна...\nЙоIера мохь болура. Елхаро са хададора. Дукха жима йоллушехь, хан яьллачу хенахь, юьрта чу йогIучу йоккхачу машенан гIовгIа хазаре сатосура. Цуьнан гIовгIа шена хезча, доллу дог а деший дIадолура, тохалой, кийрара схьаэккха мотталора цунна. Дада, воьлуш, тIевогIура. Шен шагделла, даккхий, цигаьркано маждинчу пIелгашца месаш ловзайора, коьртах куьг хьокхура. Эццахь, гIайгIано дIахьоьций, набкхетара цунна. ХIинца дукха хIуманаш хийцаделла. Дикка когаш тIехь техкаш, галвуьйлуш, шеца кIайчу хинан къаьхьа хьожа а йохьуш вогIу хIинца Дада чу. IиндагIе санна, хьожу Фатимига. Цунна тIехдовлий, Хадижина тIехь совцу бIаьргаш. Хьирчина йовлакх кисанара схьа а доккхий, цу юккъера кампет дIало цо жимачу йоIанна. Бабина го Фатимин бIаьргаш чуьра гIайгIа. Иза лан а ца лой, юха а дехьа чу йоьду йоккха стаг.\nДадас чувогIуш тIоьрмиг беача, самукъадолий хьийза мама. Доьзал тIегуллой, къамеле болий, кегайо цу чуьра мерза хIумнаш. Мама, йоьлуш, Дадина гуонаха а хьийза, тахана бераша дина «диканаш» дуьйцуш цуьнга. ТIаккха Дадас уьш хьоьсту, шен караоьцу, барташ боху. Жим-жима улле хуьлу цунна Фатима а, амма Дадина иза ца го, тидам ца хуьлу, иза йоцуш санна, кегийчу берашца ловзу…\nБакъду, цхьатера ца йогIу хIор суьйре а. Карахь хIума а йоцуш, куьйгаш а ластийна чувеъча, оьгIазйоьдий, лен йолало мама, цу шиннан дов долу, берийн маьхьарий довлу. Дадас мамина туху, иза охьаюжу, Дадас когаца маьнги кIел кхуссу. ТIаккха, Баба сехьа чу йолий, церан барт бан гIерта, дехарш деш йоьлху, Дада сацо гIерта. Дадина иза а ца го. Кхералой, бераш а доьлху, Баба а, Бабех къахеташ Фатима а йоьлху.\nШолгIа де кхин а хала догIу. Мамас дов до цунна, дегI а дагош, туху. ЙоIанна хаьа, ша бехке юйла, амма ца кхета стенах боьзна бу и бехк.\n– Хьо йоккханиг ма ю, – олу юха а Бабас. Амма, юха а, юха а йоккханиг хила ца лаьа цунна.\nЛаьа, жимма бераллах ловза, уьдуш, Iеначу шовданан хи чохь лийча, полларчий леца, догIучу аьхкенан мелачу догIанехула ида, тIаккха мерзачу набарна товжа… Лаьа, даима а тайнигех ловза. Массо а хIуманал уьш езарна, цаьрца де а, буьйса а даккха. Бабас, ша, наггахь тоьгу цунна уьш, тех еха месаш а еш. Цаьрца ловзуш самукъадолий, хан дIайоьду, дерриге а дицло. МоггIара Iачу тайнигашна цо дуьйцу тайп-тайпана туьйранаш, хьехарш до, дуьйцу шена хиллачу хазахетарех, халахетарех. Циггахь, диттах тевжжинчохь, наб а кхетий, дIайоьду генарчу, хазачу туьйранах терачу паналле… Юха а хеза мамас кхойкхуш, мохь бетташ, циггахь иза сама а йолу.\nДе делкъанга ластале туькана йохуьйтура Фатима. Ахча дагардан а Iеминера цунна. ДIасайоьдуш, шен цхьацца ойланаш еш, чIогIа самукъа а долура. Цхьана туьканара гIуллакх сихха чекхдоккхий, иза берийн тайнигаш а, ловзо хIуманаш а юхкучу туькана йоьдура. Йохкархочо араяккхалц цу чохь лаьттара, цаьрга хьоьжуш. ТIаккха цIа йоьдура. Иза яра цуьнан «къайле», цхьанна а ястаза йолу. Иштта, дукха хан йоццуш, туькана керла тайнигаш еанера. Царна юккъера цхьаъ гичхьана, синтемах яьллера иза. Буьйсанна юьжуш а, дийнахь сарралц а дагахь кхин хIума дацара йоIана, и тайниг йоцург. Цуьнан исбаьхьа хазалла дагара ца йолура: сийначу басахь ши бIаьрг, кIайн еха чIаба, тIера хаза сийна коч, иштта хаза мачаш… Туькана чоьхьайолий, ехха хьоьжуш лаьттий, цIехьа йоьдура Фатима, шен лаамаш цхьаьнгге а бийца ца хIуттуш.\nКъегинчу гуьйрено цхьа хаза хийцамаш беара Фатимин дахаре. Иза школе деша яхара. Ялх шо кхаьчна дукха хан яцахь а, йоза Iамо лууш, книгашца гергарло долуш, кхетам сирла болуш иза хиларна, Бабас дехар дира дадига, йоIе дешийтахьара аьлла. Шен дагахь Баба-м иза жимма паргIатъяккха лууш а яра. Дуккха а хаза, керла хIуманаш ийцира Фатимина Бабас а, Дадас а. Уьш цуьнга тIеюхуьйтуш, доьлуш хьоьжура и шиъ, амма мама чу а ца еара, оццул йоIа сатийсарх, я хаза ю а, гIоза лелайойла а ца элира. ТIаьхьуо цунна хезара мамас Дадига: «Суна хIуьттаренна йохуьйтуш ма ю хьан нанас и йоI школе, хьалхе доллушехь. Суна чохь накъост оьший хуъушшехь…», – олуш. Цул тIаьхьа, и дешнаш дагара ца довлуш а ехха лийлира иза.\nКестта дуьйладелира шийла догIанаш. Стигал Iийдалучу деноша, дог-ойла а шелйора йоьIан, сингаттам бохьура. Цул сов, дукха хан йоццуш, марахь Хадижа а йолуш, чуйогIуш, ког а шершина, охьаюьйжира, ност хадийра. Иза ца гайта, тиша горгам хьарчийра цо цунах. Жимачу йишин а куьг лазийра. Лоьрашна тIе йигча, цара куьг кагдина элира. Оцу буьйсанна дукха йилхира Фатима. ЧIогIа ност лозура цуьнан, цIий а ца соцура. Тишачу шаршух аса а яьккхина, дIайихкина, гIийла хьоьжура иза цIечу басе йоьрзучу шаршуга. Лозучу настаран бIаьрхиш хетаделира цунна цIийн тIадамаш. Ма чIогIа хила деза-кх и лазар… ШолгIачу буьйсанна, иштта, йилхира Хадижа а. Сахиллалц иза техкош, хьоьстуш, теян гIертарна гIора а кхачийна, йисинера йоI. Эххар а, дада веара чу. Цунна гира гIаддайначу Фатимин бIаьргаш а, йихкина ност а. Мамина дов а дина, иза самаяьккхира цо. Катоьхнна, Фатимин карара Хадижа схьа а эцна, мамига дIакховдийна, мохь хьаькхира:\n– Нана ю хьо я яц?! Дог дан а дац хьан? Елла Iуьллуш яций хьо?\nЦу шиннан дов дала далларх кхетта йоI, меллаша голаш тIехь аратекхна, Баба йолчу яхара. Сихха цунна улле хьала а яьлла, бовхачу метта а керчина, Бабин мерзачу йовхонах дIахьаьрчира. Дерриге а вуонаш дицделира. КIедачу меттахь дегIанна там а хилла, елакъажар даьржира юьхь тIехула. Ши бIаьрг хьаббелира. Цуьнан доцачу дахарехь мел хилларг а дуьхьалтосуш, наб озийра, ойланаш вовшахъийна, дIахьулъелира… ДуьхьалхIуьттура школа, хаза кIайн, бабас эцна бантикаш, керла бес-бесара къоламаш, йоьлху Хадижа, оьгIазъяхана мама, бабин къинхетаме бIаьргаш, ченах ийна некъаш, цIенош, урамаш, туьканаш, тайнигаш… ши бIаьрг схьабиллира цо. Тайниг… Цо сатуьйсу хаза тайниг. ЦIеххьана, цхьамма дIаэцна хиларх кхераелира, амма юха а даго хьоьхура, иза шен хир ю бохуш. Наб яйра. «Хар» дечу бабас ойланаш кегайора цуьнан, цундела йоIа меллаша пхьаьрсан гола а Iоьттина, муьшка йира цунна.\n– Баба… – кхайкхира иза. – Баба, хезий хьуна?\n– ХIу-у-у? – ца кхийтира Баба.\n– Баба, самаялахьа…\n– ХIун хилла? – цецъелира Баба.\n– Вайн берийн туькана керла тайниг ма еана.\nБаба йист ца хуьлура.\n– Хезий хьуна, Баба?\n– Еана? Ма дика ду…\nФатима а тийна Iуьллура.\n– Мел хаза ю хаьий хьуна иза, – Бабин дог детталуш хаалора йоIанна. – Хезий хьуна, Баба? ЧIогIа хаза а ю, хаза кечъелла а ю.\n– ХIа? Дика ду. ДIайижа.\nФатима Бабина тIетаьIира.\n– Эцахьа суна иза! Оьцур юй ахь? Баба, йистхила!\nБабас, набарха ца ялалуш, балдаш вовшахтуьйхира.\n– Эца? Дика ду. Оьцур ю, пенси схьаделчахьана. ДIайижахьа, ПетIамат.\nХазахеттачу, хезначух там хиллачу йоIанна набкхийтира.\nХIор а догIу де лардора цо. Маца тIекхочур-те и пенси схьаоьцу де? Шел хьалха эцна, тайниг цхьамма дIаяхьарна кхоьруш, сагатдеш, сих-сиха Бабина тIе а йогIуш, олура цо:\n– Баба, схьа ца ло хьуна цара пенси? Хьожуш хилалахь, йиц ма лолахь.\nИштта дIаоьхура денош. ДIаделира Iа а, цул тIаьхьа бIаьсте а. Аьхкенан тов хаьвзира. Цхьана Iуьйранна хьалххе хьалагIаьттина, цхьацца кечамаш бан йолаелира Баба. Дог диллина Iачу йоьIан тидам а ца хилира оцу тIехь. Чуеанчу мамига ша пенси схьаэца йоьдуш хилар хаийтира цо. Эццахь дог-ойла юха а карзахе хилла, гуонаха хьийза йолаелира Фатима Бабина. Шен тишачу тIорказа чуьра баьццарчу хуьтан коч схьаийцира цо. Цуьнца цхьаьна, сийна-къорза, чечакх йолу кортали а, дукха лелийна, гIеххьа басабаьлла ши кIарх а, овкъаран басахь ши пазат а. Иза дара Бабин арайолуш а, белхаре я хьошалгIа йоьдуш а тIедуху духар.\nШен карара нуй дIа а кхоьссина, цунна тIеедира Фатима, амма Баба иза шеца йига ца хIуттуш, ойланашка елира. ТIаьххьара а мамига дийхира, накъосталлина йоI яийтахьара шеца аьлла.\nБабас чIогIа хала бора некъ. Сих-сиха шен дечиган Iасанна тIетевжий, садоIуш соцура я некъа йистехь, нехан кетIахь лаьттачу гIанта я юьстахо Iуьллучу тIулга тIе лахлора. ДIакхочучу хенахь, Бабас дицдина паспорт схьадан юхаяха дийзира Фатимин. Эххар а, де делкъанга лестинчу хенахь, и шиъ почте дIакхечира. Йоза-дешар цахуучу Бабас, кехат тIехь ручканца масех билгало а хIоттийна, ахча схьаийцира. Почти чуьра араяьлча, туьканаш йолчу агIорхьа а ца йоьдуш, цIехьа боьду некъ юьхьарлецира цо. ЙоьIан дог тохаделира. Шегахь йолу ерриге а майралла гулйина, цо элира:\n– Баба, вайшиъ туькана ца йоьду?\n– Муьлхачу туькана? – цецъелира йоккха стаг.\n– Тайнигаш юхкучу туькана. Хаза тайниг эца.\n– Вай-кх, ПетIамат, ма оьцур яра хьуна иза бабас. Делахь а, со чIогIа цомгаш ю, лела ца ло. Лоьраша молханаш оьшу аьлла суна. Уьш ца хилча, Баба лелалур яц. Юург яа а деза, хьан йишин куьг а чолакх дисса кхерам бу, боху, дарба ца леладахь, ткъа вайгахь, хIара пенси доцург, кхин ахча ма дац.\n– Ахь оьцур ду ма-аьллера… Дукха хан ма ю… – гIийла хезира йоьIан аз. Шен бIаьргех девлла хиш цхьанна а ца гайта, корта охьабахийтира цо.\nБабина, яллал, къахийтира цунах. Юха а йирзина, туька йолчу агIор дIайолаелира иза. Чоьхьаяьлла а ялале, йохкархочун гIопастанна тIеедда, мохь белира Фатимин.\n– И ю хьуна иза, Баба! Хьажахьа! Гой хьуна?! Гой хьуна, мел хаза ю иза!\nБабас меллаша къамел долийра йохкархочуьнца, наггахь йоьIан агIор гIийла схьа а хьожуш.\n– ПетIамат, – тIаьххьара а тIейийхира цо йоI. – ПетIамат, и чIогIа еза тайниг ю. Цунах сан доллу пенси дIадала дезар ду, ткъа вайн иза дойла яц. Сан аьтто бац иза хьуна эца. Хьо кхетий ас дуьйцучух?\nЙоIа меллаша корта таIийра. Йист ца хуьлуш, юха а бIаьргаш чу хIиттина хиш ца гойтуш, Бабина тIаьхьа араелира иза.\n– Ас хIуш эций хьуна?\n– ХIан-хIа, – меллаша элира йоIа.\nФатимас хьалха санна, гIийла корта ластийра.\nБазаран керта улле кхаьчначу Бабина, корта а хьаьвзина, цIеххьана чIогIа вон хилира. Халла гIантана тIехилла, охьалахъелира иза, бевзачу зударша гIо а деш. Цуьнан когашка гIийла лахъелира Фатима а. Бабас хих къурд а бина, ши ког дIахийцира, амма цIеххьана йоIах ка а тоьхна, маракъевлира иза. Буйнаш а дина, юлаелла, озийна пха санна, дIахIоьттира Баба. Дуьххьара хуьлуш дацара цуьнгахь иштта хьал. Цунах кхетта йоI а дIасахьежа юьйлира. Дукха хан ялале и сингаттам хьовзаран бахьана гучу а делира. Дехьо лаьттачу шина зудчух цхьаъ евзира цунна. ЧIогIа тайна а, хаза а яра иза. Тойина, кечйина еха месаш а, сийначу басахь, бIаьрхишца цхьаьна дуьйлуш, хьоьжуш, сирла даккхий бIаьргаш а, лекха дуткъа дегI а долуш. Иза иштта исбаьхьа йоллушехь, Баба чIогIа кхоьрура цунах: эго а, огIазе а, кIоршаме хила а йолалора. ЙоIанна лаахь а, цуьнан агIор дIахьажа а ца магадора цо. Фатимина хазахетара и зуда. Къаьсттана, и шега схьа а хьожуш, цуьнан сих-сиха елакъажар.\nГонаха цхьа шатайпа «гIугI» доладелира. Зударийн цхьана тобано Бабина гобира, ткъа важа тоба дехьо сецира, улле схьа а ца хуьлуш, кIелдIахула цуьнга схьа а хьоьжуш. Шена вон хилла хилар дицделла баба, халла, керт лоцуш, тIаккха Фатимех тасалуш, хьалагIаьттина, йоьIан куьг дIа ца хоьцуш, цIехьа йолаелира.\n– Сиха… Сиха… – олура цо, цхьанхьа тIаьхьаюьсуш санна, – сиха йоьллахь, ПетIамат!.. Сиха йоьллахь!..\nБолар сихдинна йоьдучу цу шинна тIаьхьа цхьамма мохь туьйхира. Бабина иза ца хезира. Юхахьаьжначу Фатимина гира, куьйгаш лестош, шайна тIаьхьаедда йогIу цхьа зуда.\n– Баба… Баба… Кхойкху хьоьга… Баба… – бохура йоIа, дуьне а ца гуш йоьдучу йоккхачу стаге.\nЭххар, шега бохучух кхетта Баба юхахьаьжна, резайоцуш, сецира. ЙоIанна цуьнан юьхь тIехь оьгIазалла а, гIайгIа а хааелира. Йовхонехь, юьхь тIехула охьаоьху хьацар куьйгаца дIаса а хьоькхуш, некъан чан гIаттийна, уьдуш йогIура зуда, буйнахь боккха кехатан тIоьрмиг а болуш.\n– ХIун боху ахь? – аьлла, зуда тIе а кхачале мохь туьйхира Бабас. – ХIун ала йогIуш ю хьо?\n– Собар дехьа цкъа, – бохура зудчо, – тIекхачийтахьа… ХIан!.. – Фатимига дIакховдийра цо тIоьрмиг. – Схьаэца, догдикахиларг! Яа хьайна…\nЙоI Бабига дIахьаьжира, схьаэца ца хIуттуш.\n– Схьаэца! Схьаэца! – ела а къежаш, цуьнан кара дIабелира зудчо тIоьрмиг.\n– ХIун ю цу чохь? – оьгIазе хаьттира Бабас. – ХIун ю ахь цу алмазера схьаэцнарг?\n– И хIун бохург ду!? Сан бала бац, алмаз шуьшиннах муьлххарг делахь а… ЦIазамаш ду цу чохь…\n– Оьшуш дац кхунна цуьнан цIазамаш. Со уьш ца эцалуш ю моьтту цунна!?\n– Суна ца хаьа, цунна хIун моьтту, амма хьо хIинца харцо юьйцуш юй-м хаьа суна. Бер ма ду иза… даийта мегар дац ахь цуьнга уьш!?\n– Хьан бала бац! – мохь белира Бабин. – Оьшуш дац кхунна цуьнгара я цIазамаш а, я цхьа хIума а… Кхийтирий хьо!? Иштта дIаалалахь цуьнга, хIорш дIа а луш.\nОззийна Фатимин карара тIоьрмиг схьа а баьккхина, зудчуьнга дIакховдийра цо.\n– Сан-м гIуллакх дац иза дIабала, хьайна лаахь, айххьа дIало! Бакъду, хьайх къа латош-м ю хьо.\nЗудчо тIоьрмигах ца тоха, ши куьг букъа тIехьа лецира. Ткъа Бабас иза, ласттийна, некъа йисте дIакхоьссира. Ястаеллачу бертигехула аракерчира масех цIазам. Лазийначу церан мутт, Iаьнначу цIийх тера, кехатан тIоьрмиг цIечу басе берзош, ченах дIаийра. «ЦIазамех а догIу цIий, лазийча», – йоьIана коьрте хьаьвзира. Къахийтира царах. Цхьана мIаьргонна тийналла хIоьттира. Iадийча санна, бIаьргаш цIазамашна тIе а боьгIна лаьттара уьш. Фатима меллаша цкъа зудчуьнга хьаьжира, тIаккха – Бабига. Цара тидам ца бира, цуьнан хих дуьзначу бIаьргийн. Мелачу махо схьаеанчу цIазамийн мерзачу хьожано цергех хи а далийтира цуьнан, амма уьш ченалахь, шайн «цIийлахь», Iехка дисира.\nДенош дIаоьхура. Хиллачух кхин дош ца олура я Бабас, я Фатимас. Кхин тайниг хьахо а ца хIуттура йоI. Хьахо хьовха, туькана яхча, иза ган а ца гора, цхьа тамашина дегIе зуз догIий, вон хетара. Гуьйре тIеера. ШолгIачу классе Фатима школе яхара. Стохкалера яцъелла, белшашкахь гатъела, басана макхъелла коч а, кога юьйхина, шен йоIанна кегий а хилла, лулахочо елла мачаш а дара цуьнан «керла» духар. Шина вашас къоламаш а хьекхна, цхьа агIо ятIа а йина, Бабас дIатегна бара портфель а. Дуьххьара, дIадаханчу шарахь школе йоьдуш санна, дог-ойла а яцара самукъане.\nЦхьана дийнахь чIогIа догIанца мох а баьлла, сагатделла Баба школе тIаьхьа яхара цунна. Массо а бер арадаьллачул тIаьхьа елира йоI школа чуьра ара. Лами тIехь сецира. Бабех бIаьрг ца кхетара цуьнан, амма йоккхачу стагана гира иза цIехьа ян сиха цахилар. Стигала хьожуш, догIучу догIане хьожуш, лаьттира йоI, берриге а дIасабовллалц. Бабас, мохь а тоьхна, тIейийхира. Меллаша цIехьа йолаелира и шиъ.\n«ХIаъ…», «ХIан-хIа…» дара йоIа хаттаршна луш долу жоьпаш. Кхечу Бабин къамелана дуьхьал: «Дика ду...» олура, ела къежара. Эххар а, Бабас элира:\n– ПетIамат, суна диц ца делла и тайниг хьуна езар. Ас оьцур ю хьуна иза.\n– Дика ду, – корта таIийра йоIа.\n– Дукха дехахь а, оьцур ю.\n– Баккъал а оьцур юй? – жимма соцунгIа а хилла, хаьттира цо. – Маца?\n– Хьан бархI шо кхочуш.\n– Маца кхочур ду сан иза? Маца хир ду иза?\nБабас шен мерах куьг хьаькхира.\n– Дадига хатта деза. ХIун де ду ца хаьа суна. Iа дарий-м хаьа суна. Диллина доккха ло а долуш, чIогIа шийла яра.\n– Ло деача, хуур дуй?\n– Хуур ду, – жоп делира Бабас.\nЦул тIаьхьа хIор де, Iа тIедаре, ло дилларе сатуьйсуш, доьдура Фатимин. Дадас а элира, и муьлха де ду, амма тIе ца кхочуш дIайолура хан, цундела ло дуьллу лардора цо, шена билггал хуур ду аьлла, хеташ.\nЦхьана дийнахь мама мерза яахIуманаш еш, цхьацца кечамаш бан йолаелира. Самукъадаьлла а яра иза. Хадижа а яра самукъадаьлла, цунна мамас хаза коч а эцнера. Суьйранна дада а веара, жимма когаш тIехь техкаш, боккха тIоьрмиг а бохьуш. Стоьла тIе биллира иза. Бераш тIедевдира. Вежарша Фатима, дIа а теттина, охьайожийра. Ша хьалагIоттуш, цунна гира тIоьрмига чуьра дадас схьаоьцу кампеташ, печенеш, лимонад. Мама йоьлура, гонаха хьийзара дадина, бераш а дара, иштта, самукъадаьлла хьийзаш, вон лелаш, маьхьарий хьоькхуш. Дадас уьш хьоьстура, Хадижа кара а хаийна, маракъуьйлура. Охьаюжуш гIантах дIакхетта куьг, цIелетта догура. Охьахьаьжча, гира цунах цIий даьллий. ЦIеххьана, аьхка Бабас дIакхоьссинчу тIоьрмига чуьра цIазамаш дагадаьхкира цунна. Иштта цIечу басахь, цIийх тера дара-кх царах даьлла мутт а.\nЦхьа тамашийна сахьийза доладелира цуьнан. Меллаша Дадина улле а яхана, дIахIоьттира иза. Жимма тIетаьIира. Дада ца кхийтира цо лоьхург йовхо, дог хьастар дуйла. Цо тидам а ца бора, ойла а ца йора цуьнан.\n– Ялол, Фатима, куршка юззий хи дал Дадина. Арара далахь. Шийланиг. Тахана вайн Хадижа йина де ду. Деза де ду. Даздийр ду вай, – элира цо\n– Йина де… – делира цуьнгара.\n– Хи дал Дадина, – юха а элира дадас, гIеххьа аз ойуш.\nМамин тиша тужурка тIе а кхоьллина, яккхий калош а такхийна, кертарчу чIинта тIе яхара иза, йоккха куршка а эцна. Хи ца Iано гIерташ, меллаша йогIура юха, цхьацца ког а боккхуш. ЦIеххьана, цхьа гезгамаша хьакхалуш санна, хийтира цунна. Юха а, юха а. Фатима сецира. БIаьргаш стигала хьалахьовсийра цо. Гезгамаша бацара иза. Уьш даккхий лайн чимаш дара, хьийзаш, луьстадовлуш, стигалара чухецаделла, охьадогIуш. «Ло!.. ло!.. ло!..» кийрахь мохь белира цуьнан. Куршка охьаюьйжира. Сихха чоьхьаедда, Дадина тIеедда, катоьхна цуьнан куьг схьалаьцна:\n– Дада… дада… Ло догIу… ло догIу вайна… – элира цо.\nДада, цецваьлла, вистхила кхиале:\n– Дада… сан йина де… маца ду сан йина де? – аьлла, мохь белира цуьнан. – Бабас ма бохура ло диллича, хир ду…\nДада, ойлане а хилла, сецира.\n– Сан бархI шо кхочур ду ма элира цо, ло диллича.\n– БархI шо? Хьан бархI шо кхаьчна-кх, йоI, бутт хьалха, – элира дас.\n– Муха?! Муха кхаьчна?! Суна ма ца хиира иза… – елхаран къурдаш кхин сеца ца дора цо я мамин оьгIазе хьежар тергал а ца дора. – Ло хIинца бен догIуш ма дац, дада.\nШен холчухIоттар дахьа меттиг йоцуш, Бабин чу хьаьдира иза.\n– Баба!.. Баба!... Ахь ма элира тайниг оьцур ю, бархI шо кхаьчча… Баба…баба… – сацаелира, аз лахдеш. – Баба!..\nЛаьтта охьакхаьчна кхозура бабин ши ког. Коьртарчу йовлакх бухара гучуевлла, кегаелла къежъелла месаш а, къарзийна тIебаьлла ши бIаьрг а, йоккха гIаттийна бага а йолуш, шен маьнги тIехь ирчачу суьртехь Iуьллура иза. Цуьнан ши куьг шуьйра дIасадаржийна дара: – Со бехке ма яц!.. Сан бехк ма бац!.. ПетIамат!.. ПетIамат!.. – цо бохуш санна.\nМассо а дIасауьдуш бара. Доккха охьадиллинчу а, тIеоьхучу а лайлахь, шелонна хебаш, лаьттара боьрша нах. Царна юкъахь воьхна, лаьтташ дада а вара. Чохь боьлхучу зударийн маьхьарий хезара. ГIийла лайне хьоьжуш лаьттара Фатима, сих-сиха тIунлучу бIаьргех буйнаш а хьоькхуш. Баба дехьа чохь яра. Цу чу ца йитира иза зударша. НеIIаргара араяьккхира. Геннара цхьа хаза узам беара диллинчу кевнех чу. Кестта, олуш назма а йолуш, йоккха тоба еара керта. Оцу назман мукъам дагах а кхетта сахаьдда, йилхира йоI. Уьш Баба дIайига богIуш бара. Дукха хан ялале, баьццарчу куза юккъе а хьарчийна, дIаяьхира цара иза. Берриге а боьлхуш, тIаьхьабевлира. Массара а, новкъара дIайоккхуш, тIехьатеттина Фатима ша йисира лайлахь латта. Шелоно къийзадора куьйгийн а, когийн а пIелгаш. Стигала хьалахьаьжира иза. Ло догIучуьра сецнера. ГIийла кхеттера шийла Iаьнан малх.\nДуккха а лаьттира иза туьканан кора хьалха, чоьхьаяла ца хIуттуш. Эххар а, Iен ца елла неI схьайиллира, чоьхьаелира. Ша кху чохь хилаза эзар шо даьлла хеталора цунна. Дан а дара иза иштта. Йохкархо, елаелла, тIееара цунна. Марайоьллира.\n– Хьо, ца йогIуш, ма хьееллера, – элира цо. – ХIун деш ю хьо?\nФатима елакъежира, йистхила эхь хийтира цунна. Хьалха тайниг лаьттинчу агIор дIахьаьжира иза. Цу хенахь санна, хаза, тайна лаьттара иза шен меттехь, кхунна сагатдеш хилча санна. Юха а, дерриге дицделла, хьоьжура йоI цуьнга. Ша ирс долуш хетара, и шена юха а гуш.\n– ПетIамат! – аьлла, Бабас санна цIе а йоккхуш, вистхилира цхьаъ йоIе. – ПетIамат!\nМеллаша юхахьаьжначу цунна, мацах цкъа цIазамаш эцна зуда гира. Цуьнан сийначу, хазачу бIаьргех шен бIаьрг кхетча, юьйхира иза, кхераелла, дIасахьаьжира. Амма зуда сих ца луш, ела а къежаш, улле еара. Бабех кадам а бира цо.\n– Са-м ца гатдо ахь? – хаьттира. – Дала иштта шена везарг дIа ма вуьгий, – элира. – Елха ма елхалахь. Баба паргIатъяьлла хир ю, хIумма лаза а ца лозуш.\nЙохкархо йилхира цу шинга а хьаьжна. Ша хIун эр ду а я ша хIун дан деза а ца хууш, охьахьоьжуш лаьттара Фатима. Зудчо шен хазачу куьйгашца схьалецира цуьнан ши куьг, цунна хьалха когаш тIе охьа а лахъелла, кегий куьйгаш шен юьхьа тIе даьхьира. Хьалахьаьжначу йоIанна, дукха хан йоццуш делакъежна сийна бIаьргаш хих дуьзна гира, тIаккха, даккхий тIадамаш юьхьа тIехула охьахьовдуш. Шена хорам бинарг а, ша йохийнарг а хIун ду а ца хууш, йилхира Фатима а. ЧIоггIа йилхира, мохь а болуш. Цхьа тамашийна гергара хетара и зуда, цунна уллехь хеталора дог паргIата а, токхе а.\n– ПетIамат, – элира цо, – хIун езара хьуна хIокху туьканара?\nЙоI йист ца хуьлуш, лаьтта хьоьжура.\n– ПетIамат! – юха а йисхилира зуда… – Ала соьга! ХIун еза хьуна?\nГIийла корта ластийра цо, елхар юхатоха гIерташ, шена ницкъ а беш.\n– ХIумма а ца еза… ХIумма а ца оьшу, – элира меллаша.\n– Суна хаьа, – йистхилира йохкархо. – ЧIогIа дика хаьа, цунна хIун еза а, хIун хазахета а. Ши шо зама ю иза хIокху туькана а йогIий, дIогарчу тайниге хьоьжу.\nФатимин куьг дIа а ца хоьцуш, зуда хьалагIаьттина, гIопастана улле яхара.\n– Муьлханиг? – хаьттира цо. – Схьагайтал!\nЙохкархочо, схьа а эцна, хаза тайниг тIееара. Иза улле а кхачале, дог цхьа тамашийна деттадала доладелира Фатимин, схьаэккха гIерташ санна. Сийна бIаьргаш долчу зудчо, каралаьцна, хьажа а хьаьжна, схьакховдийра цуьнга тайниг.\nКуьйгаш меттах а ца дохуш, хьала а ца хьожуш, лаьттара иза.\n– Схьаэца, ПетIамат! Схьаэца! – карайиллира цо тайниг. Юха, йохкархочунна тIе а яхана, кхин а цхьа тайниг а, гIутакх дуьззина берийн пхьегIаш а ийцира цунна.\nБоккха тIоьрмиг маракъуьйлуш, берриге а дуьненан лазам а, бохам а бицбелла, дахаран а, дуьненан бахам ша карахь хьош бу моьттуш, дIайолаелира йоI.\n– Нана – нана ю-кх… – йохкархочо олуш хезира цунна.\nНеIарехь сацаелира, юхахьаьжира. Сийна бIаьргаш хих дуьзна дара. Делахь а, бераллин амалехь ма-хиллара, кхин шена хезначунна ойлаяр а доцуш, араяьлла, дIаяхара иза.


ГIалгIайчен Мохктохкара музей дунен тIа эггара лакхагIа я аьнна къоабала яьй — Сердало\nМеттаоттаяьча Магас шахьара 25 шу дизари, къаьнарча Магаса 1076 шу дизари дездеча гIалгIай тархьара Мохктохкара музей хьайийлар Магасерча 100 метр лакха йолча Барта ГIала чу. ХIаьта рекордашта регистраци еча «Интеррекорд» яхача халкъаштаюкъерча агенствос дунен тIа из музей эггара лакхагIа я аьнна дIаязъяьй.\nРоссе Магасе кердача рекорда регистраци оттаяьй: «Укх дунен тIа эггара лакхагIйола Мохктохкара музей Магасерча Барта ГIала тIараяр я. Регистрацен лакхала боарам 99,97 метраш я», – аьлар рекордашта регистраци еча «Интеррекорд» яхача халкъаштаюкъерча агенства кулгалхочо Копылов Влада. Из бакъдеш дола тешал цо хьаделар Мехкдаьга Евкурнаькъан Юнус-Бекагеи, Магас шахьара даьга ЦIечой Бесланагеи.\n2013 шера Магасе Аланой майдан тIа хьалъяьча Барта ГIала чу я из музей. ГIаташца йийкъа я музей, хIараяр ше-ший декхар кхоачашдеш а йолаш:\n«Хьалхарча гIата чу хIама довзийтара куц да, цига хьалдадаш сурташ да ГIалгIайчен оттара тархьар довзийташ. ШоллагIча гIата чу тайпай а боккхийча наьха а совета моттиг я, кхоалагIча йиълагIча гIата чу – юкъерча бIаьшерашка баьхача гIалгIай вахара хьал довзийташ, цу хана даьша леладаь гIулакхаш хьахьокхаш йола оагIонаш белгал яьхай. ХIаьта пхелагIча гIата тIа Къилбаседа Кавказе лакхагIчарех йола дIа-хьа хьажара майда я», — аьнна дийцар шахьара дас.\nЕвкурнаькъан Юнус-Бека яхачох, музей хьехама оагIонаш теркалъеш хила еза. Къаьнара куцаш гойташ хиларал совгIа, дешара-кхетама юкъарал а хила еза укхаза.\n«Тешаш ва со, ер музей хьаелларо вай къаман тархьар а, этнографи а доаржадара даькъе дикка мул боаккхаргхиларах. ЧIоагIа лерхIаме да цIенхашта дешар, хьехам, хIама довзар, гIулакх, эхь, эздел къаьстта кагирхошта юкъе доаржадеш из хилар. Цудухьа вай дешара министерствога ях аз, шера массехк урок еш укхаза а кхычахьа а музеешка цар болх дIабахьар геттара тоам беш хургда», — аьлар Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека ший къамаьле.\nБерий Iилман конференци →


Зорбанера материалаш дIаяха бохуш, хьийзош ду шаьш аьлла, дIахьедина ГIалгIайчуьрчу блогерша\nМагасера митинг, архивера сурт\nИнтернетехь оппозиционер Абадиев Идрис вуьйцучуьра совца аьлла, цуьнан гергарчара тIеIаткъам бина шайна аьлла, дIахьедина ГIалгIайчуьрчу масех блогеро а, журналисто а. ГIалгIайчохь хиллачу митингийн протестхошна дуьхьал Абадиевс мукIарло динчул тIаьхьа, цара материалаш зорбане яьхча хилла ду иза. Журналисто Евлоева Изабеллас а, жигархочо Дзагиев Мустафас а дийцина цунах лаьцна Кавказ.Реалиига.\n"Сан доьзалехула со сацон гIоьртинера АбадиевгIар, - дийцина Евлоевас. Абадиевн уллорчу гергарчу стага сан вешига телефон тоьхна хиллера, соьга зорбанера публикаци дIаяккха ала бохуш. Иштта суна хууш ду, адвокатца Ахильгов Калойца а уьш зIене боьвлла хилар".\nДзагиев Мустафа волчу цIа баьхкинера Абадиевн гергара нах.\n"Сайн материалехь яс билгалдаьккхинера, цхьа могIа ГIалгIайчуьрчу юкъаралхойх сайн тешам байна хилар. Ас церан массеран а цIераш язйинера. Оцу нахах цхьаболучарна хеттера, массарна а хезаш цу кепара ас динчу дIахьедаро, шайн репутацина зен дина аьлла", - дийцина Дзагиевс.\nАбадиевн гергарчаьрга шарIан кхеле бовлар хьехнера Дзагиевс, амма уьш цунна реза ца хилла.\nДIадахначу кIиранчохь социалан машанашкахь зорбане делира Абадиев Идриса гIалгIайн протестех аьлларг. Цо реза воцуш буьйцу лецнарш, ша царна тIетовш цахилар дIа а хьедеш. ТIаьхьо Абадиевс видеокхайкхам баржийра, ша и къамел дина дац, шеца куьзганаш цахиларна, деша а ца доьшуш, куьйг таIийнера ша бохуш. Иза бакъдира цуьнан адвокато а.


Обновлено 20.05.2017 18:24 Автор: Administrator 12.04.2017 12:10\nНунуев Сайд-Хьамзатан – 65 шо кхачарна лерина\nНунуев Сайд-Хьамзат кхоллараллин похIма долуш, къинхьегамна тIера яздархо а, талламхо а хилар шеко йоцуш ду. Нунуев Сайд-Хьамзатан кхолларалла езаш, дуккха а дешархой бу цуьнан. Статистикин хаамашца и иштта ду аьлла билгалдаккха бух бац вайн, хIунда аьлча иштта белхаш цкъа хIокху сохьта нохчийн юкъараллехь беш бац я хIокхул хьалха а ца бина. Амма исбаьхьаллин дешан чам хууш, и дезаш болчаьрца хуьлучу къамелашкахь гучудолу Нунуевн похIма къобалдеш берш дуккха а хилар. Иза вайн республикехь а, цул арахьа а вевзаш ву чулацамна а, барамна а яккхий произведенеш язйина яздархо санна, царна тIехь ойъу политикин, философин, динан а тахана шайна дуккхамо а жоьпаш лоьхуш долу хаттарш, царах лаьцна шена хетарг майрра, цхьана а хIуманах ца кхоьруш дIаала а хIутту Нунуев Сайд-Хьамзат. Масех роман, иттанал сов дийцарийн, повестийн, Iилманан-талламан гуларийн автор ву иза. Цо язйина иттех пьеса, кхо бIе сов ю цуьнан публицистикин а, Iилманан-талламан а статьяш. Нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь язйо Нунуев Сайд-Хьамзата. Иза историн Iилманийн кандидат ву, карарчу хенахь Нохчийн пачхьалкхан Университетехь студенташна хьехарехь беркате къахьоьгуш а ву.\n2007-чу шарахь Нунуевс толам баьккхира Россин президентан Грант яккхаран Ерригероссин къовсамехь. Дахаран доккха зеделларг ду Нунуевн къинхьегаман некъа тIехь тайп-тайпанчу белхашкахь а, хиламийн хьелашкахь а цо гулдина долу. Цу дерригенца цхьаьна IаIийна цо тахана ша шен произведенешкахь дуьненах, политикех, дуккха а Iилманашкахь шен долу хаарш, цу хаарша вина цуьнах нохчийн тоьллачех цхьаъ волу яздархо, Iилманча, Нохчийчоьнан бакъволу кIант а.\nНунуев Сайд-Хьамзатан, муьлхха а яздархочун санна, дIадовзийта билгалдаьккхина коьртаниг ду, ткъа цуьнан кхоллараллин коьрта Iалашо ю нохчийн халкъан генна бIешерашкара дуьйна таханлерчу дийне кхаччалц хилла болу кхоллам гайтар, цуьнан синмехаллийн а орамаш таллар.\nШовзткъа шо гергга хьалха араелира Нунуевн «Маьлха тIехь хьоькхнаш» цIе йолу кегийчу дийцарийн гулар, «нохчийн Чехов» боху хьакъйолу цIе а яло йолийра хIетахь цуьнан цIарца ешархойн гуонехь. Дукха хьолахь нохчийн литературехь тидамза лаьттина могIарерчу адамийн Iер-дахарх лаьцна дийцарш ду цу гуларна юкъадаханарш. Цу гуларх лаьцна нийса аьлла вевзашволчу критика Индербаев Гиланис: билгалдаккха деза, Нунуев Сайд-Хьамзатан дукхахйолчу произведенийн цIерш кIорггечу маьIнехь билгало (символ) йолуш хилар. Иштта билгало ю цуьнан дуьххьарлерчу гуларан цIарехь а («Маьлха тIехь хьоькхнаш»); кхачамбацарш доцуш адамаш хила а ца хуьлу. Оцу цIарехь кхин а цхьа маьIна а дара. Советан юкъараллехь ма-дарра долчу дахарна даррехь критика яр доьхкура коммунистийн идеологис. Ира, Iоттаречу сатирин дийцарш арахоьцуш цензурин само Iехо езара муьлхха а цхьана кепара: вайн тахана дерг – малх санна ду, иза шеконе а дац. Амма маьлха тIехь а ма хуьлу хьоькхнаш…»\nХууш ма хиллара, шатайпа советски адам кхоллар яра цу системан коьрта Iалашо, шайн Iалашонца адамаш кхетош-кхиоран балха тIехь лаккхарчу кхиамашка а кхечира хIетахьлера Iедал. Амма дуьйцуш дерг цхьаъ а долуш, схьагуш долу бакъдерг кхин а долуш йолчу юкъаралло адамийн синошна вочу агIорхьа тIеIаткъамаш бо. ХIара дуьне кхоьлличхьана адамийн дегнаш чохь ю хьаьгIнаш, къорамалла, сутаралла, харцлер, куралла, и.дI.кх а. Iер-дахаран халонаша а, Iотбаккхамаша а самабоху адамийн дегнаш чохь вай лакхахь бийцина синхаамаш, синойн сакхташ тIехула довлу церан. Шен турпалхой беламечу хьелашкахь хIитторца, Нунуев Сайд-Хьамзата гойту тIехула хьаьжча «оьзда», «хьанала» бехаш болчу нехан дегнийн Iаьржалла, ойланийн боьхалла, церан дар-лелор ерриге юкъараллина бохаме, ямарт хилар. «Тезета бахар», «Лулахой» «Аптека чохь», «Хала лазар», иштта кхечу а дийцаршкахь автора говза пайдаэцна шен турпалхой тIех беламе хIитторан кепах (гротеск). Ишттачу дийцаршкахь Нунуев Хьамзат вайна го хIокху доккхачу дуьненахь, адамийн дахаран чолхаллехь цхьакIеззиг дерг, цхьана а маьIнехь дац аьлла хеташ дерг тидаме эца а, цуьнан мехалла гайта а говзалла йолуш хилар. КIорггера ойла йича, ешархочунна уьш шена беш хьехамаш хилар гучу а долу.\nЦул тIаьхьа кхо шо даьлча ешархошна евзира Нунуевн шолгIа гулар а « Даймехкан мукъамаш». И гулар хьалхарчул а барамна йоккха а йолуш, цхьана повестах а, ткъех сов керлачу дийцарех а лаьтташ ю, царех цхьадолу дийцарш дуьххьарлерчу гуларна юкъадаханарш а ду. Кхузахь а сатирин жанрана тешаме вуьсу автор шен дуккха а дийцаршкахь.\nХIокху гуларехь йолу «Даймехкан мукъамаш» повесть лерина ю I944-чу шеран нохчийн халкъана беана бохам хIинца а, хIокхул тIаьхьа а шен чевнаш юх-юха карлайохуш, Iийжаме юьйцуш лаьттарг хилар гайтарна. Ешархочунна атта дац и повесть еша. Авторан ницкъ кхаьчна вайн халкъ махках даьккхина бохам таханлерчу денца буоза, даймахках шен лаамза ваьллачун деган Iазап-бала ма-хиллара гайта.\nДоза доцуш яккхий къайленаш йохку хIора адаман син кIоргенехь – маьIне я маьIне боцу синлехамаш, лаккхара я лахара синхаамаш, беламе я боккхачу чулацамехь дар-лелораш. Ткъа Нунуевн муьлхха а произведенин турпалхой билггал хиллачу хиламна тIера схьаэцна хиларх шеко кхоллане а ца кхоллало ешархойн. «Йишин ирс», «ЧIиран тIаьххьара де», «Лазийна шовда», иштта кхидолу а дийцарш лаккхарчу говзаллица яздина автора.\nКхузахь дагадогIу цкъа шен цхьана интервьюхь Нунуев Сайд-Хьамзата аьлларг: «Эхь-бехк долуш вахар – и ду уггаре а коьртаниг. Сийлахьчу КъурIано дерригенал а юх-юха (иттанаш дукхазза) олуш ма ду коьртаниг, уггаре коьрта тIечIагIдар – «диканаш де!» Эхь-бехкаца вехаш, диканаш кхолла – и ду-кха Делах тешаш мел волчунна коьртаниг, хуьлда иза бусалба, кериста я делазхо а! Ткъа вайна юкъахь и муха хуьлу – «Дела, хIорш ду хьуна Хьан ламаз-доIанаш, марханаш, гIурбанаш, хьаьждар, ткъа ас нехан хьакъ дууш, адамаш лоьлхуьйтуш, сайн даржан-белхан декхарш кхочуш ца деш, къоланаш деш, шалхонаш лелош, мискачарна гIело-ницкъ беш лелочу зуламечу хIуманашна юкъа ма гIерта Хьо…»\nТахана вай луьра къийсам латтош лардан хьийзош долу нохчийн гIиллакх-оьздангалла дуккха а шераш хьалха дуьйна шайн бухера ахка долийна хиларна тIе тидам бохуьйтуш ду «ГIалара нуц», «Аптека чохь», «Лулахой».\nНунуев Сайд-Хьамзатан кхоллараллехь хьалхара гIулчаш тидамца ца йисира нохчийн исбаьхьаллин дош дезачеран, царах лаьцна дош элира критикаша Айдаев ЮшаIа, Гайтукаев Казбека, Туркаев Хьасана, цхьамогIа яздархоша, цуьнан похIма къобалдечу ешархоша а.\nАмма билггал шех яздархочух санна тоьшуьйтуш йоккха гIулч яра «Гезгамаша» а, «Йилбазан оьмар» а романаш арахецарца Нунуевс яьккхинарг. Нохчийчохь бохаме хиламаш хилале хьалха язйина йолу и ши роман-дилоги язъярца яьккхинарг. Оцу муьрехь ерриге СССР-хь хIоьттина юкъараллин-политикин бохаме хьал шен тIаьхьало адамийн синошна а вочу агIорхьа тIеIаткъаме хилла дIахIоьттира.\n20-чу бIешеран 70-80-гIа шерашкахь шех «юьртан проза» аьлла йолу къеггина, лаккхара исбаьхьалла йолуш, шатайпаналла йолу исбаьхьаллин произведенеш кхоьллира цхьамогIа советски яздархоша и доьзна дара юьртбахаман къинхьегам партис латталелоран политикина юкъаозорца, хIетахь коьртачех цхьаъ хилла дIахIоттийра латталелорхойн а, даьхнилелорхойн а, бошмашлелорхойн а къинхьегам керлачу, лаккхарчу тIегIане даккхаран хаттар. Ткъа яздархой пачхьалкхан идеологи халкъана юкъаяржорехь хьалхарчех цхьаъ хиларна, керла лехамаш церан исбаьхьаллин дешан гIоьнца кхочушбар дара юьхьарлаьцнарг. Оцу муьрехь язйира шайн тоьлла произведенеш А. Яшина, Ф. Абрамовс, В. Астафьевс, С. Залыгина, Е. Носовс, кхечара а. Царна тIаьхьа ца буьсура СССР-на чуйогIучу кхечу республикийн яздархой а. Яздархочун М.Г. Вагинан: «Адам – къахьега боккха лаам болуш, доза доцуш латта дезаш волчу къинхьегамхо инзаре баккхийчу кхиамашка кхочур ву», боху дешнаш, иштта кхечеран кхайкхамаш а бара оцу яздархойн къилба хилла оцу муьрехь билгалдаьккхинарг.\nОцу декъехь гIеххьа яздира нохчийн яздархоша а (Айдамиров Абузаран «Ирхеш» роман, иштта масех яздархочун барамна дукха доцу дийцарш а.) Амма Нунуевс вай лакхахь цIерш яьхначу шина романца тIедуьзира и башха лакхара доцу терахь. Юьртбахамера хьелаш, кхачамбацарш, къинхьегамхойн лехамаш, сатийсамаш дика бевзаш волчу Нунуевс оцу произведенешкахь хьалаайбира Нохчийчохь а лазаме даьлла долу лаьтта тIехь къахьегаран хаттар. Дилогин коьрта турпалхойх цхьаъ волу ИбрахIим къийсаме ваьлла колхозан латтанаш тIалам боцуш хIаллакдарца, и латтанаш куьйгаллин даржехь болчара шайна санехьа леладайтарца. Цхьана колхозан дахар гайтина ца Iаш, автора къеггина суртхIоттадо цу романийн агIонаш тIехь республикера халкъан дахаран а, политикин а дIахIоттаман, 20-чу бIешеран 80-90 шерашкахь кхолладелла лазамечу хаттаршна жоьпаш а лоьху цо. Нохчийн ешархошна керланиг дара Нунуевс шен оцу романашкахь дуьххьара хьалаойуш хилар ерриге а Нохч-ГIалгIайчоьнна халачудевлла хилла долу белхазаллин вуон тIаьхьало, цуьнца доьзна бахархойн доккхахдолу дакъа республикел арахьа Казахстане а, Россин юккъерчу мехкашка а болх бан дIаэхар, ненан маттаца, къоман интеллигенцица, нохчийн халкъан дIаяханчу историца партис дIахьош йолу политика Iораяккхаран хаттарш а. Критика Индербаев Гиланис ма-аллара: «Гезгамаша», «Йилбазан оьмар» романаш ХХ бI.80-чу шерашкара оьрсийн «юьртан» литературин могIаршкахь гайта йогIу. Амма цу декъехь оьрсийн яздархоша шайн коьрта тидам тIебохуьйтура «юхуш йолчу», «хIаллакьхуьлуш йолчу» юьртан ирачу хаттаршна. Ткъа Нунуев Сайд-Хьасана шен тидам халкъан Iер-дахаран а, политикин а ирачу хаттаршна тIеберзийра».\nНунуев Сайд-Хьамзата гуттар а лоьху шен кхоллараллехь нохчийн халкъан исторех а, динах а долчу хаттаршна жоьпаш. «Орга» журналан агIонаш тIехь I990-чу шарахь араелира цуьнан «Адамаш а, зама а» цIе йолу статья. Нохчийн халкъан дуккха а бIешераш хьалха дIадаханчу дахарх лаьцна ойланаш, лехамаш, хьалха хIуьтту хаттарш дара цо цу тIехь ешархойн кхиэле дехкинарш. Цул тIаьхьа ялх шо даьлча оцу статьян буха тIехь кхоллаелира Нунуевн «Нахаш, пайхамарш, кхоллам» цIе йолу книга (оьрсийн маттахь), I996-чу шарахь араелира и. Роман-эссе ю иза. Нохчийн ширачу исторе бIаьрг тоьхна ца Iаш, вайн заманера хиламашна историн, философин, динан хаттарш хIиттош, цу хиламийн дуьхе кхиа гIерта автор.\nЦу романна ша язйинчу дешхьалхенхь критика Айдаев ЮшаIа боху: «Тахана боккхачу бала-гIайгIане воьжна, вайнах идеологин гатталле хьовзийначу Iаламат дукхачу историн, политикин, философин проблемийн дуьхе кхиа лууш волу цхьа а ешархо бендацараллехь вуьтур вац яздархочун-талламхочун похIмано. Оцу проблемийн ойла еш верг дахаран бакъдолчунна генаваьлла дилетант вац. Дукха баланаш хьегна шен халкъ а, таханлерчу политикин мекарлонаш дина хууш волчу автора хIара дуьйцу вайна синшовкъийн а, хиламийн а кIуркIамани юккъехь». И книга лерина ю нохчийн къоначу чкъурана, хIунда аьлча царна евзарг ши бIе шо хьалхара истори бен яц. Уьш Шайх-Мансур, имам Шемал, бенойн БайсагIар, обарг Зеламха а ву дукха хьолахь царна буьйцу хезнарш. Ткъа вайн халкъан истори беккъа тIемаш бар я оьрсашца маьрша дахаран шераш хилла ма ца Iа. Вайнехан орамаш ширачу цивилизацийн кIоргенера схьа ду, Росси я Европера кхийолу пачхьалкхаш юьйцу хаза а дуккха бIешераш дIадахале хьалха дуьйна. Вайн кегийрхошна шайн сийлахь орамаш, шайн дайша дуьненаюкъара цивилизаци кхиарна юкъадиллина дакъа а хаарехь аьтто хир бу вайн къоман синкхетам самабаккха боху Iалашо ю авторан кху тIехь. Россехь дIагIон болу бохаме хиламаш уьш тIекхачале дуьйна а гуш хилла авторна. Иштта цо кхузахь гойту Росси йохо, Кремль эккхийта арабевлла чоьхьара а, арахьара а мостагIий. Амма царна и кхочушдан аьтто ца хуьлуьйту нохчаша. Ткъа замано ма гайтира 2000-чу шерийн юьххьехь дуьненаюкъара терроризман бен, Росси йохо Iалашо ерш Нохчийчохь хIаллакбар. Цо гойту Нунуев Сайд-Хьамзат хиндолчуьнга геннара бIаьрг тоха а, цуьнан тIаьхьало йовза а Дала похIма делла хилар. Москвара критика Семенов Вадима дуьххьара тидам бира цуьнан интернетехь араяьллачу шен рецензи тIехь. Билгалдаккха деза, критикна шера гина авторан дог-ойла, цо дагалаьцнарг, гIеххьа само а йо цо, хьанна хаьа, Россера дерриге а халкъаш цIеххьана дерригенех кхетахь, тIаккха «иблисан гIоьнчашна» (сатанисташ) дуьхьал уьш цхьаьна гIовтта а ма тарло шайн юкъара боккха Даймохк (Росси) кIелхьараяккха Iалашонца.\nХалкъан иэс лардарехь жоьпалла вайна массарна а тIехь хилар юх-юха а тIечIагIдо Нунуевс хIокху романехь. Шен орамаш дицдина, царех дIахаьдда, шен историца бала ца кхочуш долу халкъ тIейогIучу хенахь хиндерг доцуш делла дIадолуш хиларх тешна ву иза. Шен дIадахнарг иэсехь лардеш, хIинццалц схьа цигара пайдехьа долу зеделларг таханлерчу денна а, кханенна а Iалашдеш долу халкъ ницкъ болуш хир ду кхидIа а кхиа, кхечу халкъашца цхьаьна хьалхахьа дIадаха, дуьненан культура кхиарна юкъа шен дакъа дилла.\nНунуев Сайд-Хьамзатан «Бусалба Малхбален а, Кавказан а хьекъалалла», «Нахаш а, сийлахь-еза истори а», «Ислам-динан ницкъ боуьйту са», «Пайхамаран хьадисаш» (уьш оьрсийн маттахь ю) цIерш йолу произведенеш а ю вай лакхахь дийцина хаттарш кхидIа я кхиош, царна тIехь лехамаш беш. Оцу а, кхечу а книгаш тIехь автора нахийн къоман историн хаттаршна коьрта тидам тIебохуьйту. Иштта автора шайн ондда бух болчу масалшна тIехь дIахоуьйту хIора а ешархочунна ислам кхечу цхьана а дина дуьхьал цахилар. Бакъдинан (исламан) бухе йиллина лаккхара гIиллакх-оьздангалла, машар хилар тIечIагIдо автора.\nIаламат мехала а, боккха болх а бу Нунуевс «Нуьхь-пайхамаран весет» цIе йолчу оьрсийн маттахь язйинчу книги тIехь бинарг. Дуьненан дерриге адамийн проблемаш йийцаре ярна лерина йолу и шен ешархо, муьлхха а къомах я муьлхха а динехь иза велахь а, бендацарехь ца вуьтуш ю. Замано ха хорцучу муьлххачу а муьрехь вайн республикера бахархойх хIунда Iоттало цуьнан бохамаш кхечарначул сов бохучу хаттарна жоьпаш лоьху цу тIехь Нунуевс. ХIунда хуьлу-те и иштта? Дерриге а дуьненахь коьрта долчу декъана бусалбанаш бехачу пачхьалкхашкахь хIунда хуьлу къиза тIемаш? Ларамаза нисло-те иштта я кхоллам иштта язбина-те церан? Зуламна а, ницкъбарна а дуьхьал хIун даккхалур а дара-те? Адаман иэхь-бехк бохучу кхетаман кIоргене гIерта автор. ТIаккха шен тIечIагIдарна а тIевогIу: иэхь-бехк Дала Адамца буьйцуш болу уггаре оьзда, чулацаме, нийсса дIа болу мотт бу, шеца шалхонаш а, къайлах маьIнаш а хила йиш йоцуш. Иэхь-бехк хьоьшуш, шайн лаамаш кхочушбеш лелаш долу адамаш тIехкхераме ду, цара хIуъа а дуьйцур ду. Ткъа уьш хIунда бу дерриг дуьне шайн карахь латтош, шайна луъучехь тIом, цIе, кIур гIиттош, адамийн цIий муьйлуш? Ткъа вай вовшашна къоланаш до, Iехадо, къинхьегамна догIу хьакъ дIа ца ло. Цхьаъ вийна а, шена сайоккху. Иэхь-бехк самадаккхаро бен сацор яц и харцонаш, хIокху кепара даьхна девр дац вай, боху массаьрга а Нунуевс. Оцу а, иштта кхидолчу а хаттаршна жоьпаш лехар ду «Нухь-пайхамаран весет» цIе йолчу книгин чулацамехь.\n2004 шарахь зорабанера араяьлла йолу Нунуев Сайд-Хьамзатан «Са а, деши а» цIе йолу роман Л.Н. Толстойн цIарахчу Россин Пачхьалкхан премица билгалъяьккхира. Иза исбаьхьаллин-публицистически роман ю. Бакъдолчун бух тIехь, документийн тоьшаллаш а далош, автора гойту ткъолгIачу бIешеран чаккхенехь а, ХХI-чу бIешеран юьххьехь а Нохчийчохь дIабахана бохаме хиламаш. ХIокху книгин автор ша буьйцуш болчу дукхахболчу хиламийн теш а, дакъалацархо а ву. Пачхьалкхан тергонера мукъаяьккхинчу олигархийн къоланийн капитал лаккхарчу Iедалан кабинеташ чу кхачар, ткъа шайн боьхачу Iалашонашка кхачархьама Iедалан урхалчаша адамийн кхетамна тIеIаткъамаш бар, халкъашна юкъа питанаш тийсар оцу муьрехь дIа муха хьора гайтина романехь. Нохчийн халкъан доккхаха долу дакъа, дIадаханчун иэсах хаьдда, гIиллакх-оьздангаллин гурашкара даьлла, шен синмехаллийн а, синлехамийн а къилба дицдина хиндолчух кIорггера гIайгIа-бала кхачар ду «Са а, деши а» романан чулацаман кIорге диллинарг.\n«Пакистанехь ислам» (оьрсийн маттахь) цIе йолу Iилманан-талламан книга араелира 20I2-чу шарахь, иза лерина ю Нохчийчохь бусалба дин дIасадаржоран историна. ХV-ХХ бIешерийн мур бу автора буьйцург. Документийн ширачу тептарийн тоьшаллаш далош, автора бовзуьйту нохчашний, гIалгIашний юкъа бусалба дин даран хала некъаш, хиламаш. Цу книгин юххедилларехь далийна ду шира хабарш, хьадисаш, эвлаяийн йозанаш, хьехамаш. Дешаран учрежденешкахь ислам-дин хьехарехь доккха гIо до хIара книга вайн республикера хьехархошний, студенташний, дешархошний.\n20I2-чу шарахь зорбанера араелира Нунуевн «Собаре лаьмнаш» цIе йолу роман. ХIокху тIехь автора буьйцу 20-чу бIешарахь Нохчийчохь дIабахана ирча хиламаш, цаьрца цхьаьна шен ешархочун даг чу нохчийн къам дийна дIадаккха ницкъ хир бац хIокху дуьненахь боху тешам а боссабо цо. Лаьмнаш санна, собаре а, нуьцкъала а ца хиллехь, вайн жима къам тоххара шен доь доцуш лаьтта тIера дIадаьлла хир дара боху ойла кхуллу цо вайн дегнаш чу.\n«Заманаш вовшаххотталуччохь», «Хьерваьллачун гIенаш», «Лендоцчух лаьцна…» цIераш йолу книгаш ю Нунуевс хIокху тIаьхьарчу кхаа шарахь оьрсийн маттахь арахецнарш.\nЦарах хьалхарчунна юкъахь ю кхоъ повесть а ткъе иттех дийцар а (уьш дукхахъерш Нохчийчохь хIинц-хIинцца дIабаханчу тIамех лаьцна произведенеш ю); малхбален легендех тардина автора ша кхоьллина дийцар-притчаш, публицистикин ткъех гергга статьяш а (цаьрца ю «Хьайбаха» цIе йолу киноповесть а); иштта Нунуевс ешархойн кхиэле йохку кху тIехь шен поэтически произведенеш а, «ТIамо кхоьллина стихаш» аьлла билгалъяьхна уьш автора. Даймахках, Iаламах, безамах лаьцна язйина ю уьш оьрсийн маттахь. Царах цхьа-шиъ нохчийн матте гочъяр а кхочушхилла хIокху статьян авторан:\nТуьтамIаьжгаш хIокху цIа чохь…\nУьш-м алсам ю адамел.\nТуьтамIаьжгаш ю кху цIа чохь\nДелан метта адамашна.\nТуьтамIаьжгаш… уьш – массанхьа,\nДоцуш санна адамаш.\nЕккъа акхарошкахь яц уьш\nЭкха – сийлахь адамал\nХьаргIанаш санна, харцъимамаш,\nЙовссарийн ахча эцна схьа,\nСийлахьчу дайн лаьтта цIий Iенош,\nГIайгIа яржош бу массанхьа.\nБакъдинехь хиллачу халкъана\nБерзан васт кхоьлли дуьненахь.\nЦара хьулдин бакъдерг КъурIанан,\nГIиллакхаш Iамийн чагIалкхан.\nАкхарой кхерста лам-аьрцанашкахь,\nГо кхерч шелбелла вайн ярташ\nДе-дийне деба вайн кешнашкахь\nГIазотан луьста хIолламаш\n(гочйинарг Бурчаев Хь.)\nХIокху могIанашкахь а, кхечу стихашкахь вайна гуш ду церан автор шайн Даймехкан-Нохчийчоьнан тахана гуш долчух а, кхана хиндолчух а гIайгIа, лазам болуш хилар.\n«Хьераваьллчун гIенаш» роман а Нунуевн уггаре баккхийчех цхьа кхиам бу. «Адаман кхетаман а, иэхь-бехкан а ницкъаца бен дарба далур дерриге адамашна. Ткъа иэхь-бехк а, кхетам кхиъна, ирбелла ца хуьлу хIокху лаьтта тIехь харцонан гIайгIа-баланаш цкъа лайна я хIинца а ловш воцчун; церан къаьхьачу кедан буьззина чам а хиъна, амма, оьгIазло, дералла тIехула ца йолуьйтуш, дуьнен чу ша волуш Дала шена чудиллина са цIена лардинчун», – боху автора шен Хьерваьллачун барта. Шен кхоллараллин юьххьера дуьйна ша юьхьарлаьцначу некъана, Iалашонна тешаме вуьсу хIинца а Нунуев Сайд-Хьамзат – нохчийн халкъан кхолламан дIадахнарг лехар, таханлерчу заманан халачу хаттаршна жоьпаш хьайн дегнаш чу диканиг хирг хиларе тешам боссор.\n«Лендоцчух лаьцна» цIе йолу книга зорбанера араяьлла масех бутт бац. ДIадаханчу бIешеран 70-чу шерашкара дуьйна 20-гIа бIешо чекхдаллалц ша бина тидамаш, доцца аларш, некъан йозанаш, ойланаш-афоризмаш хир ю аьлла дагалаьцна дацара авторан. Тетрадашний, блокноташний тIера схьа а гулдина, хIокху гуларехь вайна довзуьйту уьш Нунуевс. Шена керлачу жанрехь вовшахтоьхна хIорш автора. Схьагарехь, уьш халкъалахь дIаса а яьржар ю, наха кар-кара оьцуш, дагахь а лаьттар ю дика, пайдехь, хьекъале хьехамаш санна.\n«Бохам – бохам бац бакъдерг ца дуьйцуьйтучу хенахь, и бохам бу бакъдерг цхьанне а ца оьшучу хенахь».\n«Миска нохчо-м вузо хала а дацара. ТIеххаланиг ду-кха хьалдерг вузо».\n«Дарвеллачу яздархочо бакъдолчух лаьцна дика дуьйцу».\n«Нохчалла дIадолало оьздангаллина тIера. ХIунда аьлча оьздангалла – иэхь-бехкан нанас йина йиша ю».\n«Мотт – халкъан са ду. Сица ненан мотт хаалуш воцург шен къомаллах вуху».\nИштта кхин а ду ахзабаре, амма лазаме а долуш:\n«Ненан мотт – иза вайзаманан яьсса куралла йолчу наноша шаьш санна болчу шайн доттагIашка мобильни телефонехула буьйцуш берг бу».\nХIокху шен тIаьххьарлерчу гуларна юкъа шен тайп-тайпана кхоллаелла ойланаш а яхийтина Нунуевс. Царна тIехь цо маьIна до «Нохчалла», «БIаьрзе халкъ», «Дахар», иштта кхиболчу а кхетамийн кIоргенийн маьIна дан гIерта автор.\n«Нохчалла – Дала делла, къонахаллица а, оьздангаллица тIечIагIдина иэхь-бехк ду.\nНохчалла – аьшпаш, шалхонаш, шен суьпалла нахала яккхар доцуш, Ислам-дин цIийца хилар ду…»\n«Сийлахьчу суфийн аларех тардеш» аьлла долчу декъехь Малхбалера хьекъалчийн синлехамийн кепехь ша язйина ойланаш йосту вайна автора.\nПублицистикин декъехь Нунуевс, ша тIаьхьарчу хенахь язйина статьяш йовзуьйтуш, юха а вайн ойла тIеерзайо Нохчаллина, цунах «иэхь-бехкан идеологи» аларца, вайна моссалгIаза карладоккху цо Нохчаллин буха тIехь бен вайга вешан къоман юьхь а, мотт а ларлург цахилар.\nКIезиг меттиг дIалоцуш яц Нунуев Сайд-Хьамзатан кхоллараллехь цуьнан драматурги а. Схьахетарехь, Хамидов Iабдуллин «Бож-Iела» комедил тIаьхьа цуьнга гIоьрттуш кхиаме хилира Нунуевн «Дела воцург накъост воцуш…» цIе йолу драма. Хьовсархой хих буьзначу бIаьргашца хьовсура сцени тIехь I944-чу шеран бохаме денош нохчийн актераша гайтаре.\n«Лулахой» цIе йолчу комедин хиндолу дакъош Нунуевн кхолларалла езачарна девзаш дара хьалха дуьйна а. Цу пьесин бухе дехкина ду «Синхаам», «Аптека чохь», «Лулахой», «Хала цамгар», «Тезета бахар», кхидолу а сатирически дийцарш. И дийцарш Нунуевн дуьххьарлерчу гуларшна юкъадахна ду. ТIаьхьо «Лулахой-2» аьлла йолу комеди а язйира цо дуьххьарлера оьрсийн-нохчийн тIом чекхбаьлча. И пьеса оцу шерийн хиламаш беламечу суьрташкахь гойтуш ю. Ерриге а иттех пьеса ю Нунуевс язйина, уьш тидаме а эцна сцени тIехь гайтаре са а туьйсу вай. Бакъдерг аьлча, Сайд-Хьамзатан кхоллараллехь дуккха а ду сценаристаша а, режиссераша а тIе тидам бахийта хьакъдерш. Нохчийн генарчу исторера таханлерчу дийне кхаччалц дерш а ду. Тахана вайн юкъараллехь болчу лехамашка жоп луш, тIекхуьу чкъор гIиллакх-оьздангаллехь, даймахкана а, халкъана хьанала, тешаме кхиарехь доккха гIо а хир ду Нунуевн драматургис, иштта цуьнан ерриге а кхолларалло а.\nНохчалла – и кхетам Нунуевн ерриге кхоллараллехь коьртаниг хилла схьайогIу. Цо шен цхьана къамелехь иштта элира: «Нохчалла – иза дин ду, цIийх доьлла тIарикъат – адаман сих а, дагах а доьлла тIарикъат, хIора а адам ша-ша схьаэцча, цо ша Кхоьллинчуьнца латтош йолу гушйоцу, ма-ярра йолу зIе ю Цуьнца уггаре а исбаьхьчу маттехула латтош йолу – иэхь-бехкан, гIиллакх-оьздангаллин маттехула».\nНохчалла шеца йолчо шен сица тIеоьцур дац сийлахь АллахI резавоцург. Нагахь санна нохчалла шегахь йолчух цхьакIеззиг а ледарло, зулам я оьзда доцург далахь, беза тIулг хуьлий дазло и цуьнан синна а, дагна а, боху Нунуевс кхидIа а.\nБакъду, Нунуев Сайд-Хьамзатан лехамашна, цо майрра схьаолуш долчу шен дагахьдолчунна, цо нохчийн юкъараллина хьалха кхийдочу Iалашонашна, некъашна резабоцурш а бу, ишттаниш хир а бу кхидIа а. Амма цо шен дерриге а дахар, кхолларалла жимачу, амма доккхачу доьналлица муьлхха а халонашкахула чекхдала хьуьнар а, доьналла а долчу нохчийн халкъана дIаделла хиларх шеко-м яц цхьаннен а.\nНунуев Сайд-Хьамзатан дукха ю язйина произведенеш. ХIокху статья тIехь вай ца хьахийнарш а ю. Цуьнан кхолларалла нохчийн литературехь хьалхара могIаршка хIотто йогIу, и цунна хьакъ а ду. Айдамиров Абузара, Гадаев Мохьмад-Салахьа, Мамакаев Мохьмада, Бексултанов Мусас, кхечара а нохчийн къоман са, чоьхьара дуьне (дика а, ледара а агIонашца) схьагайтина шайн кхоллараллехь. Царах цхьаъ ву тахана Нунуев Сайд-Хьамзат цуьнан кхолларалла евзаш болчу ешархошна хьалха, дийнна нохчийн къоман хьалха а.\nВоккха-Дада а, Iаж а (Дийцар)\nБерзинчу когийн лар\nНенан узам (Поэма)


Хьафизаш хилар дика ду, ... ткъа хьан кхобур ду къам?\nТовбеца-бутт 05, 2015\nНохчийчоь --хьафизаш, 2015\nШо шаре мел долу шорлуш, чIагIлуш ду Нохчийчохь ийман, бесташ бу Iилма Iамо луучийн могIарш. Ийман чIагIдан, Iилма Iамо мел оьшу хьелаш кхоьллина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Иштта дуьйцу махкарчу зорбанан хаамаша.\nНохчийчохь болх беш ю 5 хьафизийн доьшийлаш: Соьлж-ГIалахь, ГIуьмсехь, Хьалха-Мартанахь, Аргун-ГIалахь, Хоси-Юьртахь. БIеннаш бераша дагахь Iамийна КъурIан.\nОцу доьшийлашкахь лаккхара хьелаш кхоьллина мехкан дайша.\nШа Кадыров Рамзана чIагIдарехь, Iаламат мехала ду Нохчийчохь хьуьжарш алсам хилар, харц идеологашка кегийнах Iеха ца байтархьама а - Шемахь тIемашкахь бохкурш санна, мостагIашка Iехалур бац уш.\nКху деношкахь СаIуда Iаьрбичуьрчу Джидда шахьарахь дIабаьхьна Дуьненаюкъара 8-гIа хьафизийн къовсам. Къовсамехь дакъалаьцнера Нохчийчуьрчу хьафизаша а.\n«Уггар тоьлла хьафизийн хьуьжарш йолу меттиг» цIе йолчу къовсаман декъехь хьалхара меттиг яккхина Нохчийчоьно.\nИ толам базбеш ду Дуьненаюкъарчу Исламан Лигин Къуран доьшу нах кечбечу хьукмато совгIат далар а.\nОцу хьукмато бусалба къаьмнашлахь кечвина шовзткъе кхойтта эзар (53 000) хьафиз, 70 пачхьалкхехь ехкина КъорIан Iамочарна леррина доьшийлаш.\nНохчийн Республикин Iилманийн академин президент Гапуров Шахьруддис шен къамелехь билгалдаьккхира дукха хан йоццуш, Нохчийчохь санна, хIора регионера Iеламнах цхьабарт болуш хилча бен, вахIабизм а, терроризм а эшалург яц, аьлла. «Церан цхьабарт хилар бахьана долуш, дIаяьлла Нохчийчохь лаьттина терроризман агресси, бохура Гапуровс.\n«Тахана Нохчийчоьнах Оьрсийчоьнан исламан туш хилла. Вайн республикехь деш ду маьждигаш, хьафизийн школаш, хьуьжарш. Иза иштта доллушехь, дуккха а кегийрхой муьлш бу а ца хуучу, хьуьнхахь лелаш болчу нахах хIунда беттало теша?», – бохуш, хеттаре вуьйлу академин президент Гапуров Шахьрудди.\nТкъа я Iилманча а, я Iедална гонахболчу нахах а вац Нажи-Юьртара Саламу. Цуьнан ойла гарайолу академикна хетачух.\nСаламу тешна ву еккъа цхьаьна хьуьжарший, маьждигашший, хьафизийн школаший нохчий къам дуьненан боларна тIаьхьакхиор дац. Цунна хетарехь, институташ а яьхна, Iилманехь, бизнесехь, дахаран кхечу а тIегIанашкахь ирхенаш яха еза вайн къомо шена кхечу къаьмнел тIаьхьадиса ца лаахь.\nСаламу: «Хьуьжарш, маьждигаш вайн дукха ду, цхьана агIор и дика а ду. Дин лело маршо ю вайн,цкъа а ца хиллачу кепара. Иза гена дIадоьдуш хIума хеташ ву со. Маьждигаш а, хьуьжарш а йича хуьлуш яц тIаьхьало, рицкъ даккхаран аьтто. Вайна ма-хаъара, дуьненахь банкаш ю, финансийн хьукматаш ю, заводаш, фабрикаш ю, бизнес ю...Оцу юккъе вай ца гIертийта, шайн дин лелош, шайн хьуьжаршка а, маьждигашка а лелаш шу Iе, нохчий, светски дешаршка оха тхайн бераш дохуьйтар ду, бохуш, генна йоьдуш политика ю аьлла хета суна».\nШа дуьхьала вац стаг суьпа хила гIертарна а, нохчийн къам иймане дерзарна а, мелхо воккхаве, амма деккъа цхьана динах лаьтташ а дац дахар, Дала ваха гIерта, дахар тодеш бахьанаш а леладе аьлла, боху Саламус кхидIа шен кхамелехь. Iаламат дика хир дара Нохчийчуьра дешар, Iилма а дуьненаюкъарчу барамех дIатардича, боху цо. Хьал хийца ца лахь, школа яьккхинчул тIаьхьа ши некъ бен хир бац кегийрхошна бусуш - маьждиге, я хьуьжаре, аьлла хета цунна.\nСаламу: «Кхечу пачхьалкхашкахь санна, шен стандарт йолуш, массанхьа а санна ЕГЭ а йолуш хилча вайн доьшийлаш. Дешар а хила ма деза, кхечу пачхьалкхашкахь санна. берийн хьашташ кхочушдеш хила а деза. 10 шарахь и бер хецна дуьту, 11-чу шарахь цунна ЕГЭ хIоттайо. Цо и дIацаяларах хьехархочун бехк а ца хета. Школера арадаьлча иза я институте гIур доций ма хаьа вайна, иза Гарварде гIур вац, я кхечу пачхьалкхашка деша а гIертар вац, иза хьуьжаре гIура вуй хаьа вайна, эцца шен ламаз деш Iийра ву.\nВайн шортта хьуьжарш, маьждигаш ма дуй! Цига а воьдуш, шен ламаз деш дIалелар вара хIара-м, хIокхунна оьшуш дац дакхара дешар олий. Цу тIе догIуш ду и. ХIорш хьаха беза вай хьуьжарш чу а, маьждигашчу а бохка аьлла вайна деш ду и маьждигаш а, хьуьжарш а. ХIунда дац вайна оьшуш я Iилма а, я дешар а, вай а дац дуьненахь мел долу къаьмнаш санна даха дезаш. Дуьненаюкъарчу хьекъал оьшучу белхашна юкъа вай дуьтур ма дац! Цуьнах кхеташ хила дезара вай!\nМаьждигаш а, хьуьжарш а йича хир бац рицкъ даккхаран аьтто


Алфа Центавра талла космосан кема хьажо дагахь ву Iилманча ХIокинг а, хьолада Милнер а\nIамерка -- Ша кечйина "Breakthrough Starshot" проект йозуьйтуш ву Нью-Йоркехь Iилманча ХIокинг, Охан. 12, 2016\nОьрсийчура бизнесхо Милнер Юрий а, говаьлла Британера Iилманча ХIокинг Стивен а дагахь ву "Breakthrough Starshot" цIе йолу проект кхочуш ян. Цуьнан Iалашо ю 20 шарахь Алфа-Центавра олучу седарчийн системе жима роботаш яхийта. Цу проектан мах бу 100 миллион доллар.\nЦIинцолган наноспутникаш 20 шо далале Алфа Центаврана тIе а кхаьчна, цигара хьал дуьйцуш сигнал Латта тIе хьажо церан чехкалла хир ю 160 миллион километар цхьана сохьтехь. Седарчашна юкъахула дIасалелалур дацар те адамаш бохург дукхачу нехан сатийсам бу. Амма цу тайпа некъ бан техникаца йоьзна проблемаш вуно хала ю.\nДелахь а профессоро ХIокинга ББС-на еллачу интервьюхь элира адамийн и сатийсам мелла а сиха кхочуш бан аьтто хила мега, вайна моьттучулла а аьлла. «Нагахь адам кхин дIа а даха лууш далахь, вай кхечу седарчашна тIекхача деза» аьлла хета цунна.\n"Астрономаш чIагIдарехь, Алфа Центавра седарчийн кочарна юкъахь болчу цхьана малхана гонаха хьийзаш Латтанах тера планета хила мегаш ю", - боху ХIокинга.\nШинарийн дийнахь ша Оьрсийчура бизнесхочо 100 миллион доллар а делла кечйина проект Нью-Йоркехь йовзуьйтуш ХIокинга элира адамана даха аьхна йолчу планетах лаьцна мелла а алсам хуур ду вайна кхин 20 шо даьлча, Льатта тIехь а, космосехь а дIанисйинчу телескопашца аьлла.\nТаханлера а, хир йолу а техникан прогресс тидаме эцча, тIедогIучу чIоре далур долуш хIума ду иза бохуш вара Iилманча.\nХIокинг: "Серлоно тIех дай гата дIатоттур ду, ткъа цкъа а хилла доцу дай космосан кеманца вайн мисси дIахьажор ю Алфа Центаврана тIе цхьа чIор хийцадалале. Тахана тIех мехала йолчу цу Iалашонна тIекхача космосе кхоссалур ду вай, вай адамаш долун дела, вай тIемадевлла дIасацадахча цадолун дела».\nВайна уггаре а уллехь долу седарчийн кочар ду 40 триллион километр генахь. Таханлерчу технологех пайда а эцча, цунна тIекхача вайна дезар дара 30 эзар шо. Амма цу тIехь ойла еш болчу экспертийн тоба тешна ю, нагахь цу Iалашоне кхача таллам бан рицкъ хьажийча, космосан кема дан аьтто хир бу и некъ 30 шарахь бийр болу бохучух.\nIилманчаша юьхьарлаьцначу концепцица а догIуш, космосан кема электронан чип санна жима дан деза. Цу тайпа кеманаш Латтана гонах йолчу космосе дохур ду. Церах хIоранан а шен малхан гата хир ду. Иза мох лоцу гата долчу хина кеманах тера хир ду.\nАмма мохан метта кеман гата дIатоттург хир ю малхан серло. Латта тIерачу инзаре доккхачу лазеро чехкадоккхур ду уьш, эххаре а цу жимачу кеманин чехкалла серлонан чехкаллан 20 процентана тIе а кхачош.\nНаноаппаратан хир ю камераш а, фотонан мотор а, ток лон система а, зIен а, навигаци а йолу вуно жима робот а, масийтта бIаь атом бен шуьйра доцу, масех грамм йозалла йолу серлонан гата а.\n"Розетта" комета толлуш ю


Дуьжуш дац Европехь бусалба зударийн духарна гонахьара дийцарш. Германехь а, Австрехь а немцойн маттахь „буркафербот“, аьлча а, бурка ехкар бохучу цIарца дIахьочу цу дийцарийн йистах ца йисира немцойн канцлер Меркел Ангела а.\nЕаран сарахь меттигерчу коьртачу телеканалана АРД-ена ша еллачу интервьюхь мехкан куьйгалхочо элира, бусалб я бусалб йоцучу зудчо юкъараллехь шен юхь-сибат хьулдарх дерг низамо билгалдаьккхина хила деза, аьлла.\nЦунна хетарехь, и проблема къасточу хенахь Iедалхоша юхьаралаьцна йолу принцип муьлхачу а адамна цхьа а хало а йоцуш идентификаци ян езаш хилар хила еза. „Цхьа адам юкъараллехь лелачу хенахь иза кхечу нахана мила ву къаьсташ гуш хила дезаш ду“, - элира цо, цу юхь къевлинчу зударшца хIоьттина долу чолхе хьал Iедало сихонца къастон дезаш хилар билгал а доккхуш.\nЖимма хьалхехьо а хьахийнера Меркел Ангелас меттигерчу юкъараллехь йоккхачу IалагIожца кхелина йолу зударийн духарийн тема. ХьастагIа журналисташна хьалха цу хьокъехь ша йистхуьлуш цо элира, юхь-кедиг къевлина лелачу зударийн немцойн махкахь хаза дешарца а, балхаца а, юкъараллин дахарехь дакъалацарца а кхиаме хила аьттонаш бац, аьлла.\n„Соьга хаьттича, юхь къевлинчу зудчуьн Германехь интеграци ян шансаш мискъазараталла бен яц“, - элира цо хIетахь. Ткъа Францин масалца зударшна юхь-сибат къовлар низамца дехкарх хIун эр дара ахь бохучу хаттарна жоп луш Меркел Ангелас элира: „Кхузахь политикан а, юристикан а терзанца оза дезаш дуккхаъ хIумнаш ду. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралла карарчу хенахь толлуш ю, цу некъахь муьлхарниш гIулчаш яха йиш ю бакъонан пачхьалкхан бохург. Со цунна цу тIехь сайн йолчу таронашца накъосталла деш а ю“, - аьлла.\nШен рогIехь немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министро Де Мезьер Томаса бусалбачу зударийн юхь къовлучу никъабех долчу низамехь и духар пачхьалкхан институцешкахь, хуьлда иза ишколашкахь я берийн бошмашкахь я кхелашкахь, я иштта кхин а, дехка а доьхкуш, амма урамехь, масала, туькана я базара боьлхучу хенахь мага а деш йолу пункташ хила тарло аьлла дIахьедар дина масех де хьалха. Ша къовлане юхь къовлар доьхкучу низамна дуьхьал хилар а хьахош цо элира, низамца и тайпа бехкамаш баро зударийн интеграцина гIо дийр дац, аьлла.\nБусалбачу Iелимнаха никъабаш лелор цхьаццадолчу къаьмнийн Iадатех ду, иза лелор ислам дино тIедуьллуш дац зудчунна бохуш дIахьедарш до юх-юха а Малхбузерчу хаамийн гIирсашкахь а. Иштта, масала, Мисрерчу Ал-Азхар университетан фатванех йолчу Кхеташонан инарла секретаро шейх Омран Халеда кху деношкахь Дойче Велле агенталлин ша еллачу интервьюхь кхин цкъа а билгалдаьккхира, я КъурIано а, я Суннехь а никъаб лелор тIедиллина дац, аьлла.\n„Мохьмад Пайхамаро, делан салам хуьйла цунна, „хьайна луург яа, хьайна атта ерг тIейохий лелайе, амма зенаш а ма де, сетта а ма сетта“ - аьлла, - бохуш дийцира шайхс. „Зудчуьн духар бусалба динехь тIелетта а, дукха схьадиллина а хила ца деза, куьйгаш, юхь дIакъовлуш хила а ца деза“, - элира цо.\nХьастагIа Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь Венерчу нохчийн Iелимо Мусас а билгалдаьккхира, юхь къовлу никъабаш бусалба дино тIейожийна хиларна лелош яц нохчашлахь уьш лелочара, доккхачу декъехь цхьа ша-тайпа мода санна лелош ю аьлла.\nМуса: „Уьш дукхаъ бац и никъабш лелош берш вайнахана юккъехь, дукхахьолехь кхона зударий бу уьш. Иманш совдевлла къевлла теша цара шай яххьаш аьлла хаьттича, суна цхьа мода санна хIума хета суна иза. Муьлха а хIума шаьш дечу хенахь, бусалба динехь иза муха ду-те аьлла хьажа веза, суна иштта лаьа, суна иштта хета аьлла деш ца хуьлу и санна олу хIума“.\nЦу юкъана юхь хьулйо никъабаш хьовха, месаш хьулйо хиджабеш а кхера а, цаьрца Iамо алсамайала а йолаелла Европехь. Иштта масех де хьалха Францехь шен доьзалхо берийн беша дIаэцна яхана йолу цхьа хиджаб йоьхна бусалба зуда берийн бешан гIишлонна чу ца йитинера кхечу цига оьхучу берийн дай-наноша, шаьшна цуьнгара терроризман кхерам хета, аьлла. Ткъа хьастагIа Норвегехь дIайолийна хиджаб йоьхначу зудчунна месаш ца лоргуш духьал яьллачу меттигерчу месашларгархочунна тIехь кхел.


Дуьне а оьгIаздахана Немцов верна\nГIиргIазойчоь --Оьрсийчоьнан векалтна хьалха гулбелла Немцов Борис верна оьгIазбахана нах.\nКремлан уллохь вевзаш волу оппозицин жигархо Немцов Борис вер вуно халхетарца а, инзар бовларца а тIеэцна Малхбузерчу политикаша а, пачхьалкхийн куьйгалхоша а. Ткъа хаамийн гIирсаша яздо, Кремлана Немцов верах хуьлуш болчу пайданех лаьцна.\nМалхбухерчу хаамийн гIирсаш, Москохахь, Кремлана неIаргахь аьлча санна, оппозицин куьйгалхойх цхьаъ а, Путинан критикаечеран ша-башха символ а волу Немцов Борис верах яздарехь, цхьа коьрта юкъара ойла йолуш бу - Немцов вен яьлла омра делларг милла а велахь а, цунна герз тоьхнарг милла а велахь а, амма цу стеган дахар хадорна бехке а, жоьпаллехь а дерг Оьрсийчоьнан лаккхара куьйгалла ду.\nХIунда аьлча цуо, цу куьйгалло кху тIаьхьарчу шерашкахь кхоьллина хиллачу кхин ойла а, кхин хьежамаш а болчу нахе цабезам а, гамо а баржоран системано, муьлха а Кремлан критика еш верг мостагIа а, къоман ямартхо а кхайкхоран атмосферано вийна ву и вевзаш волу оппозицин жигархо.\n„Кремло юх-юха а чоьхьара мостагIий буьйцу, цу кепара дийна цхьа чIирэцархойн эскар а кхуллуш, шайн дагахь шаьш пачхьалкхана пайда бохьу, иштта талорш дарца, цхьаммо а омра дан ца оьшуш аьлла хеташ болу“, - бохуш яздо Iамеркерчу Нью-Йорк Таймсо. ПIераска сарахь Немцова радиочохь къамел дира, Оьрсийчоьнан бахархошка Путинан политикна дуьхьал леринчу резадацаран акце арадовла аьлла кхайкхам а беш. Цу буссехь иза вийра, карладоккху газетано.\n„Путин Владимира Немцов Борисан дакъ шелдала а кхиале а таллам болийна ца Iаш, и таллам чекх а баьккхина, и стаг вер провокаци ю аьлла ша дIакхайкхорца“, - бохуш яздо\nThe Wall Street Journal журналехь вийначуьн доттагI хиллачу Каспаров Гаррис. - Там бу, вайна цкъа а Немцов вийнарг мила ву бохучунна жоп ца карон, амма вайна кхиндерг хаа: президент Путин сихох дIа мел волу, Немцов Борис сел кхерра хилла йолу хаосий, цIий Iанарий ца хилийта алсамох шансаш ю Оьрсийчохь“ - тешна ву иза.\nЦарех терра хьежамаш бу кху деношкахь зорбане дуьйлучу кхечу Малхбузерчу хаамийн гIирсийн а. Ткъа политикех а, пачхьалкхийн куьйгаллех а аьлча, цара ишттачу хьелашкахь даима санна, шайн хьалахетар довзийтина юкъараллийна, Немцов вер сихонца талларе а кхайкхина Оьрсийчоьнан куьйгалле.\nГерманин канцлера Меркел Ангелас ша Iадийна ю элира Немцов верах. „Канцлеро кхайкхам бо Оьрсийчоьнан президенте и зулам кхоччуш таллийтаре а, зуламхой жоьпе озийтаре а“ - элира Меркелан пресс-секретара Зайберт Штефана. Иштта Францин президента Оланд Франсуас а емал дира Немцов вер, вийнарг демократи ларйархо вар а олуш. Европин Кхеташонан инарла секретар волчу Ягланд Турбьерна а, Европарламентан спикера Шульц Мартина а дира цу кепара дIахьедарш.\nВенерчу кавказан талламийн институтан Iилман белхахо волчу Чапханов Русланна хетарехь, ма-дарра аьлча, Малхбузерчу политикийн ишттачу хьолехь кхин дан хIумма а дац, шаьшна халахетар довзийтарий, таллам баре кхайкхарий бен.\nЧапханов: „Европерчу куьйгалхошна а, кхечанхьарчу политикашна а дукха дика хууш ду Оьрсийчохь долу хьал муха ду. Шайна халахетта алар бен, кхин да хIума дац церан, хIунда аьлча Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна юккъе гIерта бакъо яц. Юккъе гIоьртича, цигара схьа дуьхьал дарбалар бен, кхин жамIа хир дац. Цундела Немцовн верна Малхбузера реакци хIинцалца схьа ишттачу хьолехь хилларг ю, масала, Политковская йийча хилларг, я кхин болу критике журналисташ баъйича“.\nЦу юкъана оршот дийнахь дуьххьара хиллачух лаьцна дуьйцуш журналисташка йистхилла Немцов Борис вуьйчу хенахь цуьнца хилла къона зуда. „Дождь“ телеканале ша еллачу интервьюхь цуо шена, ма-дарра аьлча, хIуммаъ дага ца догIу Немцов вуьйчу мIаьргонашкахь хиллачух лаьцна элира. Немцов вийнарг а ца гина шена, иза мичара велира а ца шира шена, хIунда аьлча, дерриге а шен букъ тIехьа нисдаларна бохуш чIагIдо цо.\nЦул совнаха герз тухуш а хезна, ша юхахьажа шена цхьа а ца гира, цхьа сирлачу басахь йолу машен йоцург. Ткъа иза а хIун машен яра а, я цуьнан лоьмарш муха яра а шен ца къаьстира, дукха кхераелла шокехь ша хиларна элира цо.\nОьрсийчоьно ша къиза мохк хилар гойту Немцов вийначу хьелашкахь, боху арахьарчу зорбано


Шайх зулам даьллачу нахе къинтIера бовлар дехна баскийн сепаратисташа\nОхан-бутт 20, 2018\nЭТА (баскийн маттахь Euskadi Ta Askatasuna, Баскийн Мохк а, Маршо а) олучу коьртачу декъана баскийн сепаратистийн вовшахкхетаралло официалан кепара къинтIера довлар дехна шаьш Баскийн Мохк маьрша хилийта гIерташ герзаца къийсам дIахьош кхелхинчу нехан герагарчаьрга.\n"Тхо кхеташ ду, дуккха а шерашкахь герзаца къийсам латтош, оха адамашка бала хьегийтина хиларх… Оха даггах къинтIера довлар доьхка", - аьлла ду ЭТА-н цIарах пIераскан дийнахь арадаьллачу дIахьедарехь.\nДийцарехь, гергарчу хенахь баскийн сепаратисташа официалан кепара дIакхайкхор долуш ду и вовшахкхеталло дIасахоьцуш хиларх лаьцна.\nЭТА коьллинера 1959-чу шарахь Баскийн Мохк маьрша баккха, цу хенахь Испанин диктатор хиллачу Франко Францискона дуьхьало ян а Iалашо йолуш. Цу вовшахкхетараллан декъашхоша герзаца тIелетарш дора полисхошна а, Iедалан белхахошна а. Цара иштта лелхийтар дора, маьрша адамаш на бале довлуш долу.\nТIаьхьарчу хенахь ЭТА-н декъашхоша дитира герзах пайда эцар. Ткъа 2017-чу шарахь баскаша Iедалшка дIаелира шайгахь йисина герзан арсенал.


Оьрсийчоь -- Москох\nОхьабуьйлучу мехкадаьттан мехо а, малхбузено юккъеяьхначу санкцеша аОьрсийчоьнан телхачу экономикана бечу Iаткъамо а кегийчу нахана хене бовлийта говзалла харжа аьттонаш дуккха а лахдина кху тIаьхьарчу шина шарахь. Де дийне мел долу экономикехь алсамбуьйлучу баланаша Оьрсийчоьнан кегийчу нахана эскарехь контрактца гIуллакхдар марздина, бохуш дIахьедо Оьрсийчоьнан тIеман министералла. Иштачу ларамза Оьрсийчоьнан эскарна пайде бирзинчу цу хиламах язйо Оьрсийчоьнехула волчу Iамрекерчу эксперта Гоубл Поул. Шен артикл тIехь ца далон терахьаш а ду боккъал инзаре, Оьрсийчохь хьалха кегий нах гуттар эскарехь гIуллакхдарх къаьхкина хилар тидаме эцча муххале а.\nОьрсийчоьнан тIеман министр Шойгу Сергейа дукха хан йоцуш дина дIахьедарца, 2015-чу шарахь Оьрсийчоьнан эскарехь контрактца гIуллакхдечийн терахь 30 процент алсам ду контракт йоцуш эскаре кхайкхинчарел. И терахь тIедогIучу шерашкахь хьаладала тарло, хоуьйту Шойгус. Дукхахболу сержанташ а бу хIинца эскарехь контрактца гIуллакхдеш, цо бохучунна тIетевжаш дуьйцу Гоубл Поло. Ткъа, контракт йоцуш эскаре кхойкхурш бац хьалха санна, цига ца боьлхуш, кIелхьарабовла лууш, дуьйцу Гоубл Поло. Коьртачу декъана, уьш эскарехь шарахь гIуллакхдина бевллачул тIаьхьа, контрактана буха куьг таIийна, эскарехь бисаре сатийсарна боьлху эскаре а. Сискал яккха меттиг каро халчу дирзинчу хенахь, эскарехь лун алапа а, хене вала меттиг хилар а чIогIа тайна Оьрсийчоьнан къоначу бахархошна, довзуьйту Оьрсийчоьнан кегирхойн эскарехь гIуллакхдан лаарна бахьанаш Поло.\nАла догIу, Къилбаседа Кавказерчу экономикера хьал кризис йолаялале хьалха а дара кхечу Оьрсийчоьнан регионашкахьчул ледар. Кавказера кегий нах массо хенахь бара эскаре контракт йолуш, йоцуш баха лууш. Кавказхойн ламасташа даим кхиабо герзане безам, жималлехь дуьйна божарий кечбо тIемлой болуш санна. Ишкола яьккхича, тIемца доьзна гIуллакх дезаро а, меттигерчу ламасташа а, балха хIотта аьттонаш кIезиг хиларо а тоьтту уьш Оьрсийчоьнан эскаран могIаршка. Iамо ца езаш, кавказхойн цIийх йоьллинчу говзаллах ахча даларо муххале а тIеуьзу уьш эскарна а, ницкъхойн структурашна а.\nНохчийчуьрчу ницкъойх волчу Iимрана дийцира тхоьга ша а, ша санна болу кегий нах а эскаре, низамхойн могIаршка хIунда гIерта. Кхин болх ца хиларо а, лекха алапаш хиларо а, муьлххачу а тIемца а, латарца доьзна долу хIумано а марзйо вайн кегийчу нахана и говзаллаш, бохуш дуьйцу Iимрана.\nНохчийчохь дуккха а кегий нах бу эскаре баха лууш, амма баха луучеран терахь а оьшучул тIех сов лекха хиларо хедабо баха луучеран аьттонаш, дуьйцу Iимрана.\nЦхьаболчу нохчашна тамашийна хета Оьрсийчоьнан эскаре вайн кегирхой баха лаар – дукха хан ца яьлла цу эскаро вуно къизза Нохчийчохь нах байъина а, гIалаш а, ярташ а, бомбанаш а етташ, дIашарйина а. Ткъа вукхарна, шайна тIехь латтийна жоьжахате а йицйина, хена бовла а, напгIа даккха а аьтто го эскарехь.\nТеша лаьа, доллу дуьне а доьналлица цецдаьккхина хилчу нохчийн къомах эскархой бевлла ца Iаш, гоьбаьлла Iилманчаш а, кхинболу говзанчаш а бевр хиларна.


Оьрсийн Президентца Цхьанакхетта Къилбаседа Кавказера Бакъонашларъярхой\nЦу тайпа цхьанакхетар дуьххьара хилла Оьрсийчоьнан президентца. Иза хилийта доккха гIо дина Оьрсийчохь юккъаралла кхиоран а, адамийн бакъонаш ларъяран а кхеташонан куьйгалхочо Памфилова Эллас. Ерриге а Къилбседа Кавказера федералан гуонна юкъайогIучу республикашкара бакъонашларъярхой а, юккъаралхой а хилла цигахь дакъа лоцуш. Дийцаре дина долу хаттарш, оцу махкашкахь а, уггар а сагатдойтуш долу хаттарш хилла.\nНохчийчуьра цига ваханера кхо стаг. «Ламанан аз» цIе йолчу вовшахтохараллин куьйгалхо Динаев Iадлан а, «Стимул» цIе йолчу организацин коьртехъ волу Яркиев Василий а, «Диалог» цIе йолчу кегирахойн буоламан куьйгалхо Аюбова Лайлаъ а. Цара йийцаре йинчу проблемашна леррина тидам тIебахийтина Оьрсийчоьнан президента. Лар йоцуш дайначу адамийн а, хIинца а лаьттахь йохкучу минийн проблема а, тIом боьдучу хенахь йохийначу хIусамех луш долчу компенсацин ахча кIезга хилар а, ишшта, реабилитацин хьокъехь долу Оьрсийчоьнан низам а, Нохчийчохь кхочушдеш ца хиларх а дийцира нохчийн юкъаралхоша Медведев Дмитрийга. И ша мел йолу проблема, федералан тIегIан тIехь Iедало сацам ца бахь дIаяккхалур йолуш яц аьлла кхетийна иза. Цхьанакхетарехь хиллачу Динаев Iадлане хаьттира Маршо радионо, дIабаьхьначу некъах а, юьхьаралаьцначу Iалашонех а хIун кхочушхилла я ца хилла дийцахьара аьлла.\nДинаев Iадлан: Цигахь тхо доцурш а шортта нах бара Къилбаседа Кавказера кхечу регионашкара. Медведевс, шена цхьадолу хIуманаш хаьа бахара, делахь а, вай тахана долу цхьанакхетар, шена чIогIа мехала ду элира цуо. Цунна тIе цо тидам бахийтира. Ишта цхьанакхетарш хила а деза элира цо. Хлопонин а вара цигахь дакъа лоцуш. Цига тхо дахале, Нохчийчура адамийн бакъонашкахула йолчу векалаллехь кечдина цхьацца документаш дара тхоьгахь. Ишшта, тхайн организацин проблема, минех болчу кхерамех лаьцна а дийцира оха, кхачам боллуш. Цо дош делира, хIара санна долчу цхьанакхетаршкахь йолу проблемаш а, документаш а, шен белхахошка дIа а ца луш, ша леррина тIе тидам бохуьйтур бу аьлла. Ша хьажа а хьаьжна, оцу хьокъехь цхьа сацамаш бийра бу аьлла дош делира цуо.\nМаршо радио: Москоха оцу цхьанакхетаре бахале, Нохчийчоьнан адамийн бакъонашкахула йолчу векалаллехь кхечу бакъонашларъярхошца цара, билгаладаьхнера дийцаре дийр долу хаттарш. Массарел а коьртачарех ду, лар йоцуш байна болу нах лахар а, декъешна генетикан экспертиза еш йолу лаборатори еллар а. Оцу ша долчу хIуманна, ша накъост а ву и болх чекх а боккхур бу аьлла дош дела, Оьрсийчоьнан президента.\nДинаев Iадлан: Лар йоцуш байначу нахах лаьцна дийцира. Цигахь билгалдаьккхира и нах мичахь бу а, белла белахь, мичахь дIабоьхкина а хаа дезаш ду аьлла. Церан гергарчарна синтем хилар бахьанца билгалдаьккхина дара иза. Цунах лаьцна дуьйцуш Медведевс и лаборатории кхуллур ю элира, цу тIехь ша накъосталла дийр ду а элира. Тахана и лаборатори елларо, дуккха а нахана синтем бийр бу аьлла хета суна, хIунда аьлча, ишшта декъий хьенан ду аьлла билгаладаьккхича, тIаьхьа бисинчарна аьтто хир бу каш тIехотта а, барз лело а.\nМаршо радио: Оцу цхьанакхетарехь Къилбаседа Кавказан кхечу регионашкара векалш а хилла. Церан хIун пробеламаш яра?\nДинаев Iадлан: Хаттарш, дукха хьолехь, цхьанадогIуш дара. Iедалан белхахоша нахана тIехь латтош йолу харцонаш яра массара а юьйцуш ерш. Оцу тIехь тидам латтор а дехар дара дина. Iедалний, наханий, юкъахь йолчу меттиган само латтор а дийхира, ишшта. Цул совнаха, кегийрхошна, белхан меттигаш а, дешаран хьелаш а дара дуьйцуш.\nНохчийн юкъаралхоша Москоха, Оьрсийчоьнан президентаца и маьIне хаттарш дийцар боккха кхиам хета, махкахь болчу юккъаралхошна.Амма кхеташ дац, цига, махкахь а, цуьнан дозанал арахь а бевзуш болу бакъонашлраъярхой а, юккъаралхой а хIунда ца бахийтина? Оцу кхаана юккъахь Динаев Iадлан ву мелла а вевзаш. Важа шиъ, бакъонашларъярхойн боламехь, башха девзаш дац.


Инфоурок › География ›Конспекты›Урок-конспект "Арсанукаев Шайхин дахар а, кхолларалла а"\nАРСАНУКАЕВ 1абдулмуслиман Шайхи.\n1алашонаш: Арсанукаев Шайхин дахаран а, кхоллараллин а некъ бовзийтар. Дешархойн ойла а, тидам а кхиор. Берийн дегнашкахь патриотически дог-ойла а кхиор.\nКхочушдан лору жам1аш: дешархошна хаа деза шаьш ешначух кхета, ешначух лаьцна шайна хетарг ала; шайн белхан план х1отто, цу планан рог1аллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел д1адахьа,1ама беза шайн кхиамаш а, кхачамбацарш а довза, царех пайдаэца.\nХьехаран некъаш: учебникца болх бар, дешархойн хаамаш, комментари ярца текст ешар.\nГайтаман г1ирс: яздархочух лаьцна йина презентаци, Арсанукаев Шайхех лаьцна « Марзонан цинцаш» ролик.\nУрокана эпиграф: «Доьзалехь бийцар а дастам а хеташ,\n«Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ!»\nБохуш, и сийсазбан, ца хета иэхь!»\nЭпиграфна далийначу мог1анийн маь1на достуьйту.\n- Хьан эр дара аш, бераш, хьенан ду и г1арадевлла мог1анаш? Мила ву церан автор?\n- «Ненан мотт» ц1е йолчу стихотворени юкъара и мог1анаш дешча, х1ун ойла кхоллало шун? Автор х1ун ала г1ерта вайга?\n- Арсанукаев Шайхи шуна вевзарий? Мила хилла и?\n- Хьан эр дара аша, хьанах лаьцна дуьйцур ду вай тахана урокехь?\n- «Сий делахь, Латта» стихотворенехь хьенан ц1арах къамел ду далош дерг?\n- Стихотворенехь шайна къаьсттина хазахетта мог1анаш д1адеша, дийца муха кхета шу царех?\n- Мостаг1чун къизалла муха гойту поэто?\n- Нохчийн маттахь язйина кхин х1ун тайпа произведенеш евза шуна т1амах лаьцна?\n- Коьрта маьIна хIун ду «Сий делахь, Латта» стихотворенин ?\n- Нохчийчохь хилла муьлха т1емаш девза шуна?\nТахана вай шуьца карлабоккхур бу Арсанукаев Шайхин дахаран а, кхоллараллин а некъ.\n- Мила ву Арсанукаев 1абдулмуслиман Шайхи?\n- 7-чу классехь цуьнан муьлха стихотворенеш 1амийра вай?\n- Дагахь цхьа а хаьий шуна?\n( Цкъа хьалха хьехархочо, цул т1аьхьа дешарошка д1адоьшуьйту статьян дакъош)\n- Маца язйина ю Арсанукаев Шайхис шен «Ненан мотт» ц1е йолу стихотворени?\n- Х1ун тайпа белхаш бина поэто?\n- Арсанукаевн хьалхара гуларан ц1е муха яра? Муьлхачу шарахь араяьккхина цо и?\n- Кхоллараллин белхан лаккхара мах хадош, х1ун тайпа ц1ераш еллера поэтана?\n( Кхуззахь гайта мегар ду Шайхих лаьцна йолу «Марзонан цинцаш» ц1е йолу ролик)\nБелхан тептарш т1ера кхочушдойту 4 т1едиллар\nБоцца хаам баларца чекхдаккха чалтаран шолг1а дакъа\nЯздан маца волавелла ? Дуьххьарлера байташ зорбане маца йийлина?\nХ1ун белхаш бина\nЦуьнан гуларийн ц1ераш йовзийта.\nПроизведенийн коьрта тематика\nКхоллараллин белхан лаккхара мах хадош,делла совг1аташ\nV. Урокан жам1дар\n- Мичахь, маца вина Арсанукаев Шайхи?\n-Муьлхачу шерашкахь нохчийн литературин юкъавеана Арсанукаев Шайхи?\n-Д1адаханчу б1ешерин 60-г1а шераш х1ун билгалонаш йолуш дара вайн къоман 1ер-дахарехь\n- Шен поэзехь муьлха теманаш коьрта лору цо?ХIун билгалонаш ю цуьнан поэзин, стенах лаьцна яздо?\nVII. Ц1ахь кхочушдан дезарг. ( Т1едахкарш декъа мегар ду дешархошна).\n1.Учебник-хрестомати т1ерачу 5- 8 хаттаршна жоьпаш кечдар.\n2. Белхан тептар – 1-3 т1едахкарш.\nВсего просмотров: 43956


Охан-бутт 13, 2014\nЖима бер доггаха доьлу\nЕвроперчу пачхьалкхашкахь бехачу нохчийн терахь алсам мел долу а, царна гIо-накъосталла даран а, хьехарш даран а, керлачу дахарехь дIатарлуш консультацешца белшашгIорторан а кхерчаш ца хилча йиш ца хилар билгалдолу.\nИ тайпа кхерчаш тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь, цигарчу нохчийн диаспорийн жигаралле а, барт хиларе а хьаьжжина, тайп-тайпанчу кхиамашца кхоьллина а, белхаш беш а елахь а, амма церан терахь а, цара беш болу белхаш а тоьуш ца хилар гойту замано. Хийраллехь бехаш болу нах, уьш муьлхачу къомах белахь а, шайн орамех ца хадийта, царна шайн къоман Iадаташ диц ца далийта, амма цуьнца цхьаьна уьш шайн керлачу Iер-дахарехь а кхиаме хилийта цу къоман диаспорина хьалханчаш оьшу, и дукъ шайна тIе а лаьцна, дIакхоьхьуш болу.\nАвстрехь нохчи, кхечу Европерачу пачхьалкхашкахьчул а, алсамох хиларна, церан юкъараллийн цхьанакхетараллаш а кIеззиг яц цигахь. Бакъду, массанхьа санна, екъаелла ю уьш, цхьа юкъара харш а, некъ а боцуш. Политикан а, динан а хьежамашца екъаелла а, хIораммо а шен-шен бакъ кхуьйсуш а ю цхьаццаерш, карарчу хенахь массанхьа а вайнах болчу меттехь ма-хиллара.\nХIетте а, Австрера цхьа могIа нохчийн юкъараллийн цхьаьнакхетараллаш вовшах а кхетта, цхьаьнаболхбарехь хьалхара гIулчаш яха гIерташ ю. И хIума юьхьаралаьцначех ю Санк-Поьлтенехь мухIажаршна Iуналла дечу социалан хьукматехь болх беш йолу а Эсмурзаева Мадина.\nМадина: „Суна тIеоьхурш вайнах а бу. Кхин долу оьрсийн мотт буьйцу къамнаш а ду. Уьш берриш а мухIажарш бу. Цара тIедохьуш долу хаттарш а тайп-тайпана хуьлу. Царна массарна ажоп карон а гIерта тхо, царна оьшу хьехар дан а, информаци яла, гIо дан а.“\nШа санна, кхечу Iедалан хьукматашкахь я юкъараллин цхьаьнакхетараллашкахь белхаш беш болу вайнах вовшашна тIекхочуш а, вовшех пайда оьцуш а ца хилахь, юкъара гIуллакх а дIагIур дац аьлла хеташ ю Мадина. ХIунда аьлча, цара массара а сатуьйсуш дерг а, ше дуьхьа къахьоьгуш дерг а цхьаъ ду – аренца бехачу нохчашна, нохчи а буьсуш, керлачу меттигашкахь дIатарбала гIодар.\nМадина: „Вовшашна тIе а боьлхуш, вовшех дага а бовлуш, цхьа агIо лелон беза кхузахб. Хьо санна нохчо а волуш, хьо санна болх беш а волуш волчу белхахочуьнца дагаялар а хир дара, вовшашна дуйла хаар а хир дара аьлла дагадеънера суна иштта цхьа юкъаралла кхолла. Вовшахкхетча, тхан дийца дуккхаъ хIума хуьлу, дуккхаъ хIума Iама а Iема тхуна. Кхин дIа йолчу ханна тхешан Iалашонаш билгал а йоху оха“.\nНохчи Европехь кхиаме бац, я царна интерграци ян ца лаьа боху хабарш бух болуш дац, боху Мадинас. Амма бакъду, кхузахь бехачарех цхьа дакъа ду, шаьш кесталгIа иштттаъ-вуьшттаъ а ДегIаста цIагIур ду, цундела кхузахь башха орамаш хеца хьашт дац шайн бохучу кхетамца бехаш. Цу ойлано царна шаьшна а, церан доьзалшна дахар холчу доккха аьлла хета цунна.\nМадина: „Травмаш хилла дукха нах бу вайна юккъехь, тIеман халонаш шайн синошца лараш йитина. Ишттачарна хала хуьлу болх карон а, мот Iамон а. Цхьаболчара-м царна интерграци ян ца лаьа олу, амма иза бакъ дац, массаьрга а ца яло интеграци а. Цхьаболчара тхо цIагур долуш ду, кхузахь Iийр долуш дац, олий, шаьшна а, шайна доьзалшна а ницкъ бо, шен доьзалан хIума кIеладуьту цара. Кхузара схьа а баьхна, хууш я оьрсийн а, я нохчийн а мотт а боцуш лортIехь, цIабигча, уьш цигахь а хир бу хийра, я болх ца карош, я дIатарбала аьтто а боцуш“.\nМеттигерчу вайнахалахь, къаьстина кесталгIа схьабаьхкинчарна юккъехь, - меттигера Iадаташ а, низамаш а ца девзаш, царех мелла а кхоьруш болчу, - цхьацца ша-башха комплексаш а, кхерамаш а лела, бохуш дуьйцу Мадинас, шайн доьзал талхарна а, царна Европерчу дахаро зене тIеIаткъам барна а. Царна уггаре а хьалха шаьш бехачу махкара низамаш довза деза, ишколех а, доьзалех а, динах а долу низамаш. Уьш ца довзаро кхерамаш а, эладитташ а кхуллу.\nМадина: „И теманаш йийца волалалахь, уьш вуно дукха хир ю. Масала, биологи Iамаяйтат ца лаьара шаьшна шайн берашна, цу урокехь зударий, божарийн дегIан меженаш а, физиологи а юьйцуш хиларна, бохуш берш а бу дуккхаъ вайнахана юккъехь. Оха царна кхетадан гIурту, иза хIунда Iамош ду ишколехь, хIун маьIна ду цуьнан бохург.\nАмма иллаъ-биллаъ тхуна ца лаьа иза Iамадайта бохуш цара делахь, тIаккха уш хьовса беза, низамо хIун боху. Кхара кхузахь вайга лаахь-ца лаахь зудабер лийча Iаморан уроке дахийта а ца боху. Я католикан керистаний уроке дахийта а ца боху. Вайн дин а, Iадаташ а тидаме оьцу кхара, хIунда аьлча кхузахь мултикултуран юкъаралла ю“.\nБеккъа цхьа бехкамаш барх гIо хир дац, дай-наноша шайн доьзалшца хаддаза болх ца бахь, цаьрца хан ца яйъахь, къа а ца хьегахь аьлла хета Мадинина.\nМадина: „ХIора дас-нанас дийнахь I-2 сахьт шайн доьзалца къамел деш доккхуш хила деза, тIаккха и тайпа конфликташ хир яцара. Мегаш дац аьлла ца Iаш, цу хIуман бух бийца беза, кхетон деза бераш, хIунда ца мега ца мегаш дерг бохучух. Вай вешан къомана юккъехь кхуьуш дац, гуоанахь тайп-тукхам, куп яц, я шич-маьхча а вац, хьехар дан Iамон. И доллу дукъ кхузахь дай-наношна тIехь дуьссуш ду. Нагахь санна шайн доьзал царна шайна хетачу агIор кхион лаахь, цара тIаккха дуккхаъ инвестицеш ян еза цаьрца болхбарна“.\nШа ваьхначу а, кхиинчу а махкахь а хаьдда, хийраллехь доьзал кхион а, когаира хIоттон а атта доцийла кхеташ ду. Нохчел хьалха а хилла кху лаьттахь хийла шайн махках бевлла, мухIажарийн декъахь некъаш дан дезнарш а, керлачу дахарах, лаахь а, ца лаахь а дIаиэн дезнарш а.\nЦеран зеделлачух а масала а оьцуш, вовшех дага а довлуш, амма уггаре а хьалха вовший беза а безаш, вовшех къа хеташ хила беза аренца болу вайнах, вуьшта церан юкъара гIуллакъ дIагур дац аьлла хета дуккхаъ шерашкахь мухIажаршца болх беш йолчу Мадинина.


"Ша ма-ярра империн политика ю-кх"\nМангал-бутт 26, 2018\nОьрсех доцчу къаьмнийн жигархой оьгIазбахана шайн меттанийн хьокъехь Пачхьалкхан Думехь тIеэцначу низамна, амма ца хаьа шаьш хIун дан деза\nКхаж баьлла халкъаша хIинццалц далхийначун – тоьлла пачхьалкхехь цхьа оьрсийн мотт бен берашна Iамор тIехь дац Путина алар тIедоккхуш хьийзина депутаташ, низаман проект къобалйина Думехь.\nСоциалан машанашкахь, шаьш шайлахь къаьмнийн жигархой реза бац тахана шайн регионашкарчу депуташна. Къаьсттина го иза Къилбаседа Кавказехь.\nКерлачу низамехьа кхаж тесна 373 депутато, дуьхьал ву 3, ойла ца къадош сецна 1 депутат.\n"Дуьхьал ву" нуьйда тIетаIийначех ву, ала дашна, ГIирмехь депутат ваьлла дагестанхо Курбанов Ризван. Ткъа Дагестанерчу депутато Сафаралиев Хьаьжимета "реза ву" аларал совнах, дуьйцу "Кавказ.Реалиига" шена стенна хета нийса шегара позици.\nОьрсийн мотт Iамор а деза тIерадаккха\nЛахарчу Палатехь низаман проект йийца йолош алссам бара резабоцурш ГIебарта-Балкхаройчохь, Кхарачой-Чергазийчохь, Адыгейхь. Цхьаболучара цхьалха пикеташ а йийра.\n"ГIебартойн конгрессан" лидеро Бешто Аслана лечкъа ца до ша Думехь бинчу сацамна дуьхьал хилар. "Халкъо бохучух шаьш кIезиг дешийла гайтина депутаташа", - боху цо.\nНенан маттехьа ша болийна къийсам шорбан дагахь ю "ГIебартойн конгресс". Бештона гарехь, Конституцин кхеле даккха деза гIуллакх, цо ГIебарта-Балкхаройчоьнан конституци талхош хилар юьхьар а эцна.\n"Вайн Республикан конституци коьрта ю ГIебарта-Балкхаройчоьнан бахархойн бакъонаш, маршонаш юьйцучохь. Цундела Конституцин кхело низам, нагахь санна иза дуьззина тIеэцна, чекхдалахь, юхатоха деза", - элира Бешто Аслана "Кавказ.Реалиига".\nГIезалойчоь, ненан меттан хьокъехь гулам\nКочесоко Мартин ГIебарта-Балкхаройчуьрчу чергазийн жигархо ву. Цунна Пачхьалкхан Думано сацамбар - иза "цIена империн политика" ю аьлла хета. "Кегий къаьмнашна ассимиляци еш хьийзина Оьрсийчоь даима а. Россин Федерацехь, оьрсий боцчийн, массеран а бу бовш меттанаш, ламасташ, цхьадолу къаьмнаш шаьш а ду довш лаьтташ", - элира цо.\n"Оьрсийчоь кехат тIехь бен яц федераци, мулххачу а къоманна лаьа дийна диса, оха, чергазаша, дерриг а дийр ду тхешан халкъ дахийта", - элира Бештос.\nКхузза йийцаре ян еза проект, иза низам хилла дIахIоттахь,ша школашкахь оьрсийн мотт Iамор а диллийта гIертар ву берийн лааме, боху кхечу жигархочо Жемуха Заура. "Нагахь санна шен боцу мотт бере Iамабайта ца оьшу бахахь, оьрсийн маттах а хьакхадала деза иза,оьрсийниг-х баций вайн ненан мотт", - аьлла хета Жемухина.\nХалкъаш дIасадаьхна ду\nКъаьмнийн республикаш вовшахъяхна кхобу, чIагIдо Майкоперчу "Адыгэ Хасэн" куьйгалхочо Чундышко Заурбийс (меттан хьекъехь дуккхаза а гулъелла цуьнан хасэ).\n"Iедална ца тов шена дуьхьало еш, хIоьттинчу хьолах сагатдечу кхечу къаьмнашца барт лохур бу оха меттан проблема къастош", - элира цо.\nКхарачой-Чергазийчуьра "Адыгэ Хасэ" а ю хуьлучух сагатдеш. Амма цуьнан коьртерчу Жужаев Тимура яц элира шайн хIумма а дан Iалашо. Реза вац низамна иза а: "ХIун новкъа бу къаьмнийн меттанаш?! Гул а делла, ойла ян еза-кх кхидIа дан догIучух", - боху цо.\nКъаьмнашкара юьйлучу протесто юхабохур бу Думин депутаташ, аьлла хетара ГIебарта-Балкхаройчуьрчу бакъоларъярхочунна Хатажуков Валерийна. "Тхо цхьаьнакхетар ду депутаташца, юристашца. Дерриг а хила деза низаман гураш чохь, амма вайн кегийнаш дуьхьал бу, уьш тешна бу Пачхьалкхан Думано конституци хьоьшуш хиларх", - элира Хатажуковс.\nНальчикера интеллигенци дагахь ю кху шинарийдийнахь меттан низамна гонах хIоьттина хьал дийцаредеш гулъяла.


Йочано зе дина Нохчийчура латталелорхошна\nНохчийчоь -- Йочанаш латтар бахьана долуш, ялтан кхоалгIа дакъа хIаллак хилла Нохчийчохь.\nЦхьа бутт хьалха Нохчийчохь долийна долу ялта гулдар хIинца а дIадирзина дац. Иза алсам ду бохург дац иза. Ялта хьийкъина хиллера хIокху шарахь, амма мархийн бутт болабалале цхьа ши кIира хьалха ша ведар чура санна дехха ихинчу догIанаша, дукхачу меттигашкахь иза хIаллак дина.\nХIинца а хIора кIошташкахь юьртбахаман аренашкахь диснарг схьагулдан гIерташ бохку белхалой. Шела-кIоштарчу цхьана юьртбахаман куьйгалхочо Увайса бахарехь, цу тайпа хьал ерриг республикехь а ду.\nУвайс: «Ялта чудерзор долийча, цхьана баттахь догIанаш ма ихирий. Ехха ишшта йочана лаьттича, цо ялта дIадижадо.ТIаккха асар а хьалахьоду. Мукъ а, сула а, кIа а дара оха дIадийна. ХIинца, тхайга схьагуллуш дерг, гулдан гIерташ хьийзаш ду-кх тхо.\nХIокху шарахь санна хилла дац стохка а, ян цулла хьалхарчу шерашкахь а.Цхьаццанхьа ша тоьхна дохийна дIадийна долу ялта, вукханхьа охьадижна. Махкахь массанхьа а ду-кх и сурт».\nМехкан юьртбахаман министраллан лараршца, тахана Нохчийчохь 30 эзар гектар тIера ялта дайна . Ша дерриг махкахь иза дIадийна 80 эзар гектар хилла. Карарчу хенахь схьалахьо кхиина 28 эзар гектар тIера. Уггаре а дукха ялта чудерзоран жамIаш гайтина ТIехьа-Мартан кIошто. Ала догIу, оцу регионан коьртехь вара ша юртбахаман министр хIоттале Дадаев Муса.\nГрозный-кIоштахь, Iедалера латта схьа а эцна, цу тIе ялта а дуьйш, дукха хена дуьйна иза лелочу Руслан цIе йолчу стаганна а хилла зе. Цо лелош йолчу 30 гектар тIера 15 тонн бен кIа ца даьлла шена бохуш, вара иза. Ялта дар бахьанца, хIокху гуьйранна коьртачу сурсатийн мехаш хьаладовла мега аьлла, хета цунна.\nРуслан: «Кхалларан а, кхечу юучуьнан а, мехаш хьаладевр ду. ДIадийна долу ялта коьртаниг ма ду».\nНохчийчохь юьртбахамашна Iедалера алсам гIо оьшуш хилар билгаладоккху шаьш ахархоша а. Амма гуш долчу суьрталла кхин гена ца долу гIуллакх. Ахархойн бахамаш Къилбаседа Кавказехь уггаре тоьллачарех хила беза аьлла, дIакхайкхийна дара мехкан Iедалша.\nЦарна оьшуш болу гIирс а, техника а хир ю аьлла, дийцина а дара. Амма хIора юьртабахам, цхьацца министраллашна тIебожоралла совдаьккхина кхин хIума дац дина.\nЙочанаш зе дина Нохчийчурчу латталелорхошна


“Декъаза хьал хуьлу Нохчийчу вухаваханчуьнгахь”\nIойла дац мухIажирашна я цIахь а, я арахь а\n“Кавказ.Реалиин” корреспондента хиттира Европерчу мухIажирашка, стенна къаьстина уьш шайн даймахках, хIун зен хуьлу царна Оьрсийчу дIахьовсийча.\nЭдилова Зарема, Германи\n- Со сайн берийн кхерамзаллин дуьхьа араяьлла махкара. Сан кхо кIант ву. Со церан деца дIасакъаьстича, Iадато ма-бохху, цуьнца дисира бераш. Суна уьш гойтуш а дацара. Царна дестечо еттара, арахь буьйсанаш йохуьйтура. Я полицин а, я кхелан а суна дан гIо дацара – цара дIаоьцура соьгара аьрзнаш, амма ца лоцура сан агIо. Цкъа сан аьтто белира дестечо сан воккхахволчу кIентан дегIа тIе хIиттийна аьрснаш социалан машанашкахь дIагайта. И суьрташ гинчу цхьана адвоката-зудчо гIодира суна кхо кIант дегара схьаваккха. Кхелан сацамах пусар а ца дора марзхоша, кхерамаш туьйсура, шаьш соьгара бераш дIадуьгур ду, бохуш. Иштта едира со, суна бен-башха а дац, тхаьш стенгахь дехар ду, цхьаьна хилчахьана.\nВитаев Салам, Германи\n- Терроран вовшахкхетараллехь хиларна, Шемарчу тIемалошна ахча кхехьийтарна, цига баха нах кечбарна со бехкеван хIоьттира Оьрсийчоь. Цунах гIуллакх ца хилира – ас цхьа а ца кхайкхинера Шема, я ахчанаш а ца кхехьийтинера. Цхьана кегийрхошка етташ дайтинера суна дуьхьал тоьшалла. Аьттехьа а йиш яц сан Нохчийчу вухаваха. Мел дикачу адвокате а ваккхалур вац со цигарчу кхерамна кIелхьара.\nВитаевс – иштанаш дукха а бац – лечкъа ца еш йоккху шен цIе ма-ярра. Стохка Германи реза ца хилира, Оьрсийчоьне ла а доьгIна, цунна цига экстрадици ян.\n- Ден а, ненан а лаамца веара со Европе деша. Амма дешар дерзадойла ца хилира, ас тховкIело йийхира кхузахь. Iедална критика ярна сан гергарчу шина стагана гIелойина цIахь, аьлла Iедалхоша, шаьш церан гергарнаш хьийзор бу. Европехь тховкIело ца ло суна цкъачунна, даймахка дIаваха воллура со, амма дахар сецна лаьтта цIахь. Хьайга аьлча, деа шарахь цкъа харжамашка а воьду хьо, кепекаш яха балха а лела, инстаграм а йоьшу, цхьана а хIумане са а ца туьйсу ахь цигахь.\nМицаев Дукхваха, Франци\n- Масхадовн эскарна герз латторна Оьрсийчохь набахти текхира ас итт шарахь а сов. ЦIавеача, машенаш юхку бизнес йолийра ас, юха базарахь котамаш йохка волавелира, амма полицин куьйга кIел дара сан дерриг а дахар. Кест-кеста цо зуьйра со. Со маьрша ваха гIертара, сайна напха а доккхуш, бизнес а шоръеш, амма полисхоша тIера духар, маж бахьанехь хьийзо ваьккхира со.\n2016-чу шарахь масийттаза полице вигира со, цкъа ондда йиттира суна. Сан тайпан хьалханча веача бен дIа а ца хийцира. ТIерачу сайн духарца “къона чкъор экстремизмалле ца ийзо” дош даьккхира соьгара. Цигахь йохийтира соьга джинсаш а, футбол-коч а, амма маж сайн ас цахьаяйтира. ТIаккха дIахийцира со. Оццу дийнахь цIерпошта а хиина, дIавахара со даймахкара. ХIинца дуьне даьккхина лелаш ву, елла мухIажиран статус а йоцуш.\n- Со тIехьийза йоI ”кадыровхочуьнга” маре луш яра. Охашимма къайлах там-мах бира, делира махкара. Кхерамаш тийсира дуккха а, сан гергарнаш хIинца а бац парггIат баха буьтуш, со цIавалаве бохуш. Со цецвер вац цара сайна дуьхьал цхьа бехктакхам баьккхича а.\nАмма ас сагатдийриг кхин ду – кху Европехь нохчашна юкъахь уьйр яцар. Маьрша Ичкери шеко йоццуш меттахIуттур ю, боху цхьаболчара, кхечеран хIуманнан а бала бац, шайга зикарш дайтичхьана, кхоалгIачара хьо я бусалба а, я нохчо а ца лору ахь дин шаьш санна кхетош дацахь. Кегийрхойн цхьа дакъа радикалаш бу. Шема ишттанаш ца бахийта гIиртира со, уьш схьабало тIехьавахана а лийлира. Ас сайна мел хуург дуьйцу цаьрга, уьш цхьацца халифатех Iехалуш ца лало: цхьа а маьIна дац Малхбалерчу гIурта юкъа гIерта. Шаьш оццул суьпа делахь, деша, лоьраш хила, цомгушчарна маьхза дарба латтаде! Иза гIолехьа ду шуна, цига тIаме доьлхучул, цхьаьннан киса а дуьзина, лечул!\nНохчийчийчуьра дика хаамаш бен ца лаьа хаза …\nБакъоларъечу “Гражданское содействие” комитетан куьйгалхочо Ганнушкина Светланас дийцира “Кавказ.Реалиин“ корреспонденте нохчийн мухIажирийн кхолламех лаьцна. ТIаьххьарчу шерашкахь алсамдаьлла уьш Европера депортаца цIахьийсор, боху цо.\n“Малхбузенна хьашт яц вайн проблемаш. Вайн кхузара хьал дикачу агIор хийцалуш дацар новкъа ду вайна а, царна а, амма цунах теша ца лаьа Европехь. Оьрсийчохь паргIато ю, ткъа Нохчийчохь - низам, аьлла хета царна. Нохчийчийчуьра дика хаамаш бен ца лаьа хаза. Кхиболу хаамаш ган а ца го. МухIажирашна тIехьерчабо кеп-кепара бехкаш, ткъа Оьрсийчоьно аьттехьа а тIе ца дуьту ша и нах политика баханехь хьийзабо бохург”, - дуьйцу Ганнушкинас.\nБакъоларъярхочо бахарехь, нохчашна дуьхьал айдо низамехь йоцу герзахойн гIеранаш кхолларх, терроран тохарш кечдарх долу бехктакхаман гIуллакхаш.\n“Тобанца цхьаьна машен ядийна аьлла, 6 шарахь набахти текхна Нохчийчохь цхьамма. Мукъаваьлча тховкIело ехна цо дозанал арахь, амма Оьрсийчу юхахьажийна. Цигахь шолгIа а дов айдина цунна дуьхьал, Украинерчу Виницан кIоштахь, ‘ГIирма’ цIе йолчу террорхойн лагерехь Iемаш хилла, аьлла. Оцу хьокъехь тоьшалла дайта тхан цхьа бакъоларъяхо а кхайкхира талламчаша шайна тIе –террорхойн лагере нохчо оха хьажийнийла зуьйш. Амма билгалделира, юьйцу меттиг ГIирмина аннекси йича даймахкара бевддачу гIезалойн юьрт юйла. Ткъа нохчочо ”бехк” тIеэцна шега шел жимаха волу ваша хьийзор ву аьлча”, - дагалоьцу Ганнушкина Светланас.\nЦо тоьшалла дарехь, декъаза хьал хуьлу Нохчийчу вухаваханчуьнгахь.


Закаев: "Эпидеми бахьана долуш нахана иштта а хала ду, ткъа уьш кхин тIе а сийсазбо"\nБеттан юьххьехь коронавирусан ун даьлла дарбан цIийне охьавиллина хилла нохчийн политик Закаев Ахьмад Лондонерчу клиникера аравалийтина, яздо "Кавказ.Реалиино. Лоьраша изоляцехь Iар тIедожийна Ахьмад, шен цIахь ву карарчу хенахь. Кризис тIехяьлла хилар, хаало шена боху цо. Муха болх бо Великобританерчу лоьраша пандемин хьелашкахь, хIун нийса дац Нохчийчохь хIоттийначу карантинца, хIунда харц бу коронаскептикаш? Оцу хеттаршна жоьпаш делира Закаев Ахьмада "Кавказ.Реалии" зорбан гIирсе.\n- Муха ю хьан могушалла? ГIоле хетий хьуна?\n- Делан къинхетам бу, таханалерчу дийнахь дика ву со. Даим лоьраш бу соьца зIенехь. Товелла вогIу со, делахь а, кхачам боллуш могашалла меттахIотта беттанаш оьшур ду.\n- Стенца гIо дира хьуна госпиталехь?\n- Дуьххьара соьца къамел дира тхан доьзалан лоьро. Симптомаш де-дийне чIагIлуш яра соьца, тIаккха дарбан хIусамера лоьраш бахкийтира суна тIе. Масех кубик цIий ийцира цара соьгара, анализ ян.\nСадаIарца проблемаш йолаелира сан тIаьхьо. Сихаллин орца кхачо медицинан машенех цхьа а мукъа яц элира соьга лоьраша, тIаккха сан кIанта дIакхачийра со госпитале. Со цецваьлларг дара, тхо лазартне дIьакхаьчча, машенаш экипажашца цхьаьна цхьанха а ца йоьлхуш дIалаьтташ хилар.\nКлиникан чохь а цхьа паника яцара, я нах гулбелла меттиг а бацара. Шаьш даим бечу рожехь болх бора цара. Талламаш бечу палати чу виллира со, юха а цIий даьккхира, рентген а йира.\nКоронавирус ю аьлла, тIечIагIдича, кхеча декъе дехьаваьккхира со, кислородана тIе а тосуш. Кийча хила веза хьо, элира соьга лоьраша, нагахь санна, нуьцкъаша садеӀийта эшна, ИВЛ аппаратна тIетаса цаторийла хилахь а.\nИ дан цаийшира, ши де даьлча со суо садаIа волавелира. Эксперименталан дарбадар хьийхира суна юха. Со дуьхьал хилира. ТIаккха цIа ваийтира со. ХIетахь дуьйна телефонехула лоьрашца къамелаш до ас. Уьш тешна бу, суна сиха дарба хуьлуш хиларх.\n- Молханаш яздирий хьуна?\n- Цхьана а тайпа молха ца яздира суна. Цамгар ю, ткъа цунна дан дарба дац. Сайна тIехь хиъна суна иза. Коронавирус яц бохуш болу нах кхеташ бац, шаьш дуьйцучух. ЦIеххьашха тIелета и цамгар, массо а хьан дегIаца долу лазар цхьанахеннахь меттахдоккхуш.\nСайн махкахошка кхайкхамбан лаьара суна. Нохчий къоман исторехь дуккха а бохамаш хилла. Масех бIешерашкахь гина ду, хIора 50 шо мел долу хуьлу тIемаш, депортацеш, бертаза махках бахарш. ХIинццалц схьа Дала Iалашдинера вайн латта эпидемех.\nОьрсийн паччахье инарлас Ермоловс ма яздинера: "Нохчех Iаьржа ун а ца кхета" аьлла. Нохчийн онда иммунитет ю дуьненчу бовлуш дуьйнна. Амма хIара сингаттам арара чубеана бу. Тахана Iаламат оьшуш ду лоьрийн хьехамашка ладогIа, хьуна товш делахь а, дацахь а: изоляци, нахах ца веттавалар.\nИнгалсан пачхьалкхан медицинан система гира суна. Кхечу Европан мехкашкахьчул а лахара хиллера церан пандемина кийчахилар. Ткъа Оьрсийчохь кхин а гIаддайна хьал ду.\n- Карантинан низамаш дохийначарна Кадыровс етта магор муха тIеоьцу ахь?\n- И цIармат хIума ду. Эпидеми бахьана долуш иштта а холчахь бу нах, ткъа уьш, кхин тIе сийсаз а бо. Кавказхочунна уггар а инзаре хIума ду иза.\nЙоллу Оьрсийчохь Iазап латтор - юкъара хIума хиллехь а, Кавказехь кхин кхетам бу. Путина Нохчийчохь диктаторан раж дIахIоттийнехь а, тIаьххьарчу 20 шарахь оцу тIехь хийцаделла хIуммаъ а дац. Ткъа хIинца "исламан террорхойн" метта коронавирус шеца йолу нах режиман а, къоман а, Оьрсийчоьнан а, доллу адамаллин а мостагIий бу аьлла, дIакхайкхийна.\n- Нохчийчуьра кхиазхой муха, хIун аьлла чохь совцо беза? Карантин тергал ца еш, арахь буьйлабелла лела уьш ма боху. Вирусах нах бу леш, ткъа хIун дан деза стаг дIаволларан ламастна а?\n- Бераш а, кегийрхой а буьйлабелла лела. Маршонан са хилар ду иза. Дехкарш дукха мел хуьлу а, дуьхьало ян дог догIу. Церан чуьрчу баккхийчарех болчу наха кхето беза кегийрхой, стенна оьшуш ю карантин бохучух. Шун леларх йоьзна ю ден-ненан а, гергарчийн а могушалла, бохуш, дуьйцуш, кхетам бала беза царна. Ткъа Iедалхоша кхерамаш тийсарх нислур долуш хIумма а дац.\nСтаг дIаволларх дерг аьлча, и хаттар дIанисдина ду. Уллора гергарнах а, цхьацца-шишша кадам бан вогIург а бен тIе а ца вуьтуш. Бисинчаьрга ма дуьйла олу. Шайн ламасташ, гIиллакхаш лар а деш, бехаш бу нохчий.\nУллорчу гергарчу стеган тезета вахар Iаламат коьрта декхар ду церан. Цу барамехь дакъа цалацар - стешхалла а, ямартло а лору нохчаша. Делахь а, тахана кхин ситуаци ю, хIинццалц шена марзделлачух цхьана ханна юхавала веза.