ТIемалоша лелочунна жоьпаллехь церан гаргара нах бу аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дина дIахьедар догIуш дац низамашца аьлла дIахьедар дина адамашна ницкъ барна духьал йолчу комитетан куьйгалхочо Каляпин Игора. Оьрсийчоьнан инарлин прокуроре Чайка Юрийга а, Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре а дехар дина цо цу дIахьедаран мах хадабе аьлла.\nМаршо Радио: Дуккха а нах хиллачо эргIад бахийтина белахь а, хIусамаш а ягош, арабохуш болу нах орцах вала стаг воцуш бисина бу. Хьан хIун ойла ю цу хьокъехь?\nКаляпин Игорь : "Ас йовзуьйтур ю шуна цу хьокъехь йолу сайн уггаре а гIайгIане ойла. Ма-дарра аьлча, нагахь Нохчийчоьнан юкъараллехь цхьа а дуьхьало ца хилахь, цхьа а цу хьокъехь нах эргIад бахар ца хилахь, арахьара нах эргIадбахаро хьал хуьйцур дац. Арахьара аьлча, аса дуьйцург ду Нохчийчоьнан арахьара бохург. Москохара а, Петарбухера а, Лахарчу Новгородера а цигара и хьал тодалур дац".\nМаршо Радио: Хьо еххачу хенахь Нохчийчохь болх бина ву. Цигара хаьл дика девза хьуна. Цхьа а нах буй харцонна дуьхьал бовла лаам хир болуш цигахь, масала, парламентера халкъан олу депутаташ? Царна хетарг хIун ду?\nКаляпин Игорь: "Хьовсал шу тIаьххьара нохчийн парламентан гIантдас Абдурахманов Дукхвахас динчу къамеле. Цо боху Каляпин къайлах террорхо ву, цо оьшуш дац нохчийн юкъаралла Iамо хIун дан деза бохучунна. Шаьш ширчу ламасташца, шайн Iадаташца лелаш ду боху цо. Амма суна дагацадогIу нохчийн Iадаташ полисхошна, аса билгалдоккху юха а, полисхошна цхьаъ ара ваккха а, цIенош даго а бакъо ло бохуш дуьйцуш хилар. Цу тайпаниг цкъа а хилла дац".\nМаршо Радио: Тахана Нохчийчохь тIемалой бу бохучу нехан а, церан гергарчу нехан а хIусамаш ягош а йолуш наха хоьтту муха хьожу цу гIуллакхе Оьрсийчоьнан куьйгалхой, низамашлардон органийн куьйгалхой. Хьуна хIун аьлла хета?\nНохчийчоь - Нохчий тIемалой бу бохучу нехан дагийна цIенош, Янди-кIотар.\nКаляпин Игорь: "И дIахьедар, тIемалошна хьажийна хилла ца Iаш, юкъаралле хьажийна ду. Кадыров Рамзана цу тайпа дIахьедарца юкъаралле хоуьйту ша низамаш лардан дагахь цахилар. Нагахь цо аьлларг ала Чайка а, Бастрыкин а кийча велахь, нахана хуур ду цу нахе гIо доьхуш дехарш дар эрна хилар. Цу хаттарехула а, кхечу хаттаршкахула а".\nМаршо Радио: Ахьа дехар дина цу нахе Нохчийчохь хуьлучуьнан мах хадабе аьлла. Жоп лур ду аьлла хетий хьуна Чайкас а, Бастрикина а?\nКаляпин Игорь: "Господин Бастрыкинна а, господин Чайкина а низамо хIоттийна хан ю жоп дала. И хан 3 де ду. И хан дIататта аьтто бу церан 10 дене кхаччалц. Цу кепара ши кIира даьлча жоп кхача дезаш ду тхоьга. Нагахь и жоп ца хилахь, оха суьде лур ву Чайка а, Бастрыкин а".\nМаршо Радио: Делахь а, цхьа а вац Оьрсийчоьнан Iедалшна юкъахь бехк боцу нах хьийзор нийса дац ала хIуттур волуш, тIемалойн гергарнаш бу бохучу нахана юкъахь хила а ма-мега Кадыровс дIахьочу полиикана реза болу нах, Iедалшна реза болу нах, ткъа царна таIзар деш ду?\nКаляпин Игорь: "Карарчу хенахь, халахеташ делахь а, хIоьттина хьал иштта ду. Ас сайн дIахьедар дина. Кхана зорбанан конеференци дIаяхьа дагахь ю масийтта бакъонашларъярхойн вовшахтохаралла. Цу хьокъехь цхьацца гIулчаш яха мегаш ю цхьаболчу кхоьруш боцучу Пачхьалкхан Думан депутаташа а. Цунах сатесна ву со".\nМаршо Радион хаттаршна жоп делларг вара адамашна ницкъ барна духьал йолчу комитетан куьйгалхочо Каляпин Игорь.\nНохчийчура хаьл толур дац шаьшга нохчашка бен аьлла хета бакъонашлдарярхочунна Каляпин Игорна\nГIаттамхой лоьху ГIалгIайчоьно


Бакъдолчуьнан метта кхерам хIутту, бекхам а боцуш, журналисташ бойуш хилча\nЦхьаьнатоьхна Штаташ - Пачхьалкхан Департаментан лого\nДагестанера «Черновик» газета кхоьллина волу Камалов Хьажмурд вер талла, аьлла, кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка Iамеркан пачхьалкхан департаменто. Цу дIахьедар тIехь аьлла ду, Оьрсийчоьно сацо деза журналисташна ницкъ бар, аьлла.\nОьрсийчоьно журналисташ хьийзор а, царна тIехь ницкъ бар а сацо а деза, Камалов Хаьжмурд вер талла а деза, аьлла, ду Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто динчу дIахьедар тIехь.\nЦу департаментан официалан векло Тонер Марка кху беттан 3-чу дийнахь Вашингтонехь хиллачу пресса маьрша хиларан дуьненаюкъарчу денна хьажийначу зорбан-конференцехь билгалдаьккхира, Камаловс толлуш дерш ницкъаллин структурашкахь коррупци лелорца доьзна гIуллакхаш хилла хилар.\nТонер Марк: Камалов Дагестанехь «Черновик» цIе йолу газета кхоьллинарг вара. Иза вийра шен офисана уллехь 2011-чу шеран ГIуран-баттахь. Камаловс критика йора коррупци лелорна а, меттигерчу ницкъаллин структураша адамийн бакъонаш йохорна а, адамаш дайарна а.\nИза а «Черновик» газетера кхин болу журналисташ а, царна дуьхьала бехк-такхаман гIуллакхаш схьа а доьллуш, жоьпе ийзо гIертара Iедалш. Царах цхьаберш дIа а лийцинера цара.\nКамалов Хьажмурд вийра 2011-чу шарахь ГIуран-беттан 15-чу дийнахь буса шийттолгIачух ах долуш ХIинжа-гIалахь. Редакцина генадоццуш Гаджиев Мохьмадан урмехь зуламхоша 14-зза герз тоьхнера цунна. Еза чоьвнаш йина волу Камалов велира дарбанцIийне дIавуьгуш. Талламхошна хетарехь, журналист вер доьзна дара цо бечу балхаца.\nВашингтонерачу зорбан-конференцехь Тонер Марка Оьрсийчурча Iедалшка кхайкхам бира журналисташна ницкъ бар сацадахьара, аьлла. Цунна хетарехь, иза далур дац, нагахь Камалов а, кхин болу а журналисташ байина болу нах схьа а карийна, царна догIуш долу таIзар ца дахь.\nТонер Марка: Оха кхайкхам бо Оьрсийчоьне, цхьа а жоьплла а доцуш, журналисташ байитар саца де, аьлла. Жоьпе озо безаш бу Камалов вийнарш а, кхин болчу журналисташна тIелетарш динарш а.\nОццу дийнахь Iамеркан президентан администрацино кхайкхам бира кхин а цхьамоггIа пачхьалкхийн Iедалшка журналисташна тIехь ницкъ бар саца а де, зорбан гIирсаш маьрша хилийта оьшуш дерг а де, аьлла.\nЖурналисташ кхерош хилча, царна тIелетарш деш хилча, уьш набахташка бухкуш хилча, адамаш шаьш шайна цензура ян дуьйлало. Бакъдолчуьнан метта дIахIутту кхерам, ткъа и бахьана долуш эшам хуьлу ерриг а юкъараллина, аьлла, ду Iамеркан президенто Обама Барака цу хьокъехь динчу дIахьедар тIехь.


Австрерчу Куфстайн гIалахь летта кавказхой а, туркой а\nАвстрин полици. Маршо Радион архивера сурт.\nПIераскан сарахь Австрерчу Тирол латтахь, 300 стаг теш а волуш, вовшахлеттера Кавказерий, Туркойчуьрий орамаш долу кегийра нах. Суьйранна 19 сахьт долучу хенахь, тешаша орца а даьккхина, цу гIаларчу Иннтал олучу йохка-эцаран центре схьакхаьчначу полисхошна кхо турко карийнера, шаьшна цхьана кхечу кхаа жимчу стаго йиттина бохуш чIагIдеш болу.\nЦара дийцарехь, кхо талорхо кхарна тIелатар а дина, машенахь дIаваханера. Цара йийцина машен масех минот яьлча сацийначу полисхоша, иттанашкахь хьоьжуш нах а болуш, тIе герзаш а лаьцна, араваьккхинера цу чуьра кхо жима стаг.\nМеттигерчу хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, и лецнарш нохчи бу, ткъа Тирол латтарчу Маршо Радион хьостанаша дийцарехь,уьш суьйли бу.\nШен рогIехь, Куфштайн гIаларчу полисхойн декъан векало Маршо Радиога бинчу хаамца, и 26-27 шераш долу кхо стаг Оьрсийчуьра хилар бен, уьш муьлхачу къомах бу бохург хIинца а къастийна дац. Иштта Iедалхоша дийцира, лецначара шаьш туркошна еттаран бахьана цкъачунна дийцина дац, и кхо стаг, бехкталламан гIуллакх схьа а диллина, цкъачунна цIавахийтина ву, аьлла.


Петирова ПетIамат. Куьг дакъалур даций? (Берашна)\nDagestan -- Chechen children in the Caspian Sea, 2016\nАмма цхьана дийнахь ненан хьехар лар ца делира йоΙе. Фарида суьрташ дохкуш хазахеташ яра. Цуьнан бес-бесара къоламаш а, шекъанаш а, ручканаш а яра цу гΙуллакхана лелош. Шен ненан сурт дуьллуш бΙаьргийн бос бан оьшу къолам а, шекъа а ца карадора Фаридина шен басаршна юкъахь. Шена ма-гарра ца нислора Фаридин и бΙаьргаш, цхьа хьоме, гергара, догдика. Церан хьажар а, бос а сих-сиха хийцалора. Жимачу йоьΙан хьекъал ца кхочура бΙаьргаш деган куьзга хиларх, цара гойтург стеган ойла хиларх. Ткъа Фаридин ненан бΙаьргаш а хуьлура-кх ойлане, даге хьаьжжина хийцалуш, цкъа гΙайгΙане, кхоьлина, юха бΙаьрхиша Ιовжийна, сингаттаме. Амма Фаридина хазахетарш нанас ша хьостучу хенахь хуьлурш бара – самукъне, ирсе, массо халахетар а дицдина йоΙ хьоьстурш. И хьажар суьрта тΙе даккха гΙертара йоΙ, амма къоламаш ца тоьара. Берийн бешахь шен доттагΙчуьнца Асхьабаца ловзуш цуьнан къоламаш юкъахь шена оьшург карийна аьлла хийтира Фаридина. Бехча Асхьаба ца белира. Ша дукха ца лелош сихха схьабахьар бу аьлча а гΙуллакх ца хилира. Ша ненан бΙаьргашна бос а бина дΙалур ма бу, шен нана массарал а хаза ма ю, и массарна а гайта хаза сурт дуьллуш ма ю ша баьхча а тΙе ца тайра кΙант. ТΙаккха Фаридас цунна хΙилла дан сацийра, Асхьабана биц а балийтина схьаэцна къолам къайлаха цΙа беара цо. Кхана юха дΙабахьа дагахь. Амма кхана йоΙ берийн беша ца яхара, могуш йоцуш а хилла йисира.\n«Ой, хΙинца Асхьабана хуур ма ду шен къолам байний, цо иза лохур ма бу. ТΙаккха ас лачкъийна ма хуьлу иза. ХΙинца сан куьг дакъалур ду. ТΙаккха нанас хΙун дийр ду? Ма йоьлхур ю иза! ХΙинца хΙун дан деза?» – боху ойланаш хьийзара Фаридин коьрте. ЮргΙи кΙелара схьа а доккхий сих-сиха шен шина куьйге хьоьжура иза, дакъаделлий те олий. Ненан тидамера ца делира Фаридин холча хΙоттар. ХΙун хилла аьлла хаьттича йоΙа жоп а ца лора, шен куьйгашка а хьоьжуш, елха а кхохкийна Ιара, юучух а юхаяьллера. Иштта Фарида Ιаш ши де а делира. ШолгΙа де суьйренга лестинчу хенахь меттара хьала а гΙаьттина шен бедарш тΙеийзон хΙоьттира йоΙ. «Ахь хΙун до, хьо стенга яха йоллу?» – аьлла, тΙехьаьддачу нене: «Со… хΙинцца … берийн беша…» – бохуш чуьра арахьаьдира иза. «Ой, собар, хΙай! Цигахь хΙинца цхьа а хир ма вац! Хьо то ма-елли йохуьйтур ма ю ас», – бохуш хьоьстура нанас Фарида. «Суна ца лаьа сайн куьг дакъадала, ца лаьа», – бохуш ненан карара яла гΙертара Фарида. «ХΙунда дакъало хьан куьг? Хьо-м нанин диканиг яй», – аьлла нанас метта йиллира дагаро йоттуш йолу йоΙ. «Дакъалур ду, нана, дакъалур ду… ас Асхьабан… къолам … лачкъийна… суна … ца лаара… со… хьан бΙаьргаш… бахка йоллура… цо… къолам … ца белира…», – дешнаш а хедош, елхаран къурдаш а деш дуьйцура Фаридас. Нана кхийтира йоΙа динчух. «Ма елха, хΙумма а хир дац, ас кхана дΙахьур бу Асхьабан къолам, хьуна оьгΙаз ма гΙуо а эр ду. Ахь кхин иштаниг ма де, нанас хьуна оьцур ду шортта къоламаш», – аьлла тейира цо Фарида. Ткъа шен дагахь тΙетуьйхира: «Ненан бΙаьргаш, церан хьажар кехата тΙе атта даккха а лур дац, хΙорамма а шен даг чохь кхобу и сурт».\nКхано, йоΙана наб кхетча, улло охьа а таьΙна цо набарх дечу къамеле ладоьгΙча: «Нана, боккъал а дакъалур даций сан куьг? Ас кхин дийр ма дац и», – хезира нанна.


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 17 хьадис - Араваханчахь аьтту куьг ца лелор а, юург-мерг чохь йолчу пхьегIана чу са ца деIар а Коьрта агIо\nМИН КАЛАМИ ХАЙРИЛ-АНАМ 17 хьадис\nАбу Къата́да ал-Хьа́рис ибн РибъIий ал-Анса́рийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«Шен бехкеметтиг шен аьтту куьйгаца схьа ма лоцийла хьаткъа гIулкх деш волчо. Доккха гIулкхана араваханчо шен аьтту куьг ма хьокхийла. ПхьегIана чу са а ма доьIийла аш».\n- Араваханчахь аьтту куьг ца лелор а, юург-мерг чохь йолчу пхьегIана чу са ца деIар а ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- Бусалба дин кхачаме хиларх ду цо массо хIуманна тIехь лаккхара гIиллакхаш хIиттийна хилар, шайца массо агIор пайданаш долу, хила тарлуш долчу зенах, вонах, новкъарлонах ларвеш долу. Цу юкъадогIуш ду араваханчахь аьтту куьйга цIано ца йар, хIунда аьлча аьтту куьг сийлахь долчу хIуманна дитар дика ду, салам луш куьг даларна а, хIума схьаэцарна-дIайаларна а, иштта кхидIа а. Цундела, аьтту куьйга шен бехкеметтиг схьалацар а, йа аьтту куьйга цIанвалар а дика лоруш дац. Хьарам ду аьлла хьарам-ам дац иза, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара, ца дича дика долуш ду.\n- Цунах девза вайна, нагахь санна куьйгахь Делан цIе тIехь йолуш мохIур делахь, оцу куьйга цIанвалар дика ца хилар. ХIунда аьлча, аьтту куьг оцу хIуманах лардеш хилча, Делан цIе а, Дела хьехош долу хIума а цунах лардан хьакъ долуш ду кхин а алсам.\n- Цхьа хIума молучу хенахь пхьегIана чу садеIар а дика хIума дац, хIунда аьлча багара цхьа хIума оцу пхьегIана чуйожа тарло, йа телхина, хийцаелла, вон хьожа йолчу багара Iаьно хинна цхьана кепара асар дан тарло. Цул совнаха, цуьнца цхьаьна оцу пхьегIана чура и хIума мала лууш волчунна ца де́зо́ а мега иза. ТIаккха, кхин багара дIа а ца йоккхуш, саццаза оцу пхьегIана чу са а доьIуш цхьа хIума малар могшаллин агIор а дика ца хила тарло. Цундела, хи молучу хенахь, хьаладаьIна долу са охьадоIуш багара стака дIа а даьккхина, стаканал арахьа са охьадаIа деза, тIаккха шена лаахь кхидIа хи мер ду цо. ТIаккха, молуш йолу хIума чохь йолу пхьегIа а, яахIума чохь йолу пхьегIа а цхьатера ю чу садеIар дика ца хиларехь.\n- Имам Тирмизийс дийцина, Абу СаIид ал-Худрийгара схьа (Дела реза хуьлда цунна), Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ца магийнера аьлла, молуш йолчу хIуманна чу садеIар. ТIаккха, цо и ца магош хезча, цхьана стага аьлла хилла: «ПхьегIана чохь цхьа нех гича хIун дан деза?». Цо аьлла: «ДIаIано еза». Юха а аьлла оцу стага: «Цкъа хьаладаьIна долчу сица сан хьогалла дIайолуш ца хилча муха-хIун дан деза?». Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Хьайн бета хьалхара пхьегIа дIаяккха (айхьа са охьадоIучу хенахь)». ХIокху хьадисехь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оцу пхьегIана чура нех дIаяккхархьама цу чу мох тохар дика ца лерина, хи молуш лаьтташехь цу чу садеIар а дика ца лерина. Цунах девза вайна йовха хIума шелйеш цу тIе хIупп бахар дика ца хилар. Цхьанне агIор цу чу хIупп бахар а, мох тохар а, садеIар дика ца хилар а гойтуш ду и хьадис а, хIара вай шен маьIна деш долу хьадис а. Хьарам ду бохург дац иза, делахь а ца дича гIолий ду иза. Ткъа дика хуург веза-сийлахь волу АллахI ву!


89. Сурат АЛЬ-ФАДЖР\nСатасарх дуй боу Ас. وَالْفَجْرِ\nИтт буьйсанех 1 а дуй боу Ас. وَلَيَالٍ عَشْرٍ\nШала а‚ шалза а 2 долчух дуй боу Ас. وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ\nБуьйсанах а дуй боу Ас‚ иза дIайолаелча. وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ\nЦу чохь дуй бац ткъа хьекъал долчунна? /Бу, Делора!/ هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْرٍ\nХьоьга ца кхечира /хIай Мухьаммад/‚ муха хилира хьо Кхиош-Кхобуш верг Iадашца 3 ? أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ\nШайн бIогIамаш долчу ирамашца 4 а? إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ\nИшттанаш бу уьш, шайх теранаш махкахь кхин кхоьллина боцуш. الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ\nСамудашца 5 а, атагIахь тархаш (чараш) туьстуш /цIенош деш/ хиллачу? وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ\nХьостамаш 6 долчу ФирIавнаца? وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ\nШаьш махкахь /Делан дозанех/ тIехбевлла хилла болчу. الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ\nДукха дира цара цигахь вон хIуманаш. فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ\nЦарна тIе Iанийра хьо Кхиош-Кхобучо тайп-тайпана Iазап. فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ\nБаккъалла а, хьо, Кхиош-Кхобург, /нахана/ тIехьожуш ву-кх /церан Iамалш тергал еш/. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ\nАдамо, ша Кхиош-Кхобучо зийча‚ Цо шен сий дича‚ ниIматаш делча‚ олу: "Со Кхиош-Кхобучо сий дина сан". فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ\nАмма, Цо ша зийча‚ шена рицкъ кIеззиг делча‚ цо олу: "Со Кхиош-Кхобучо со сийсазаваьккхи 7 ". وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ\nХIан-хIа! Боберан сий ца до аш. كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ\nМискачунна даа хIума дала /нехан/ дегнаш айа ца до аш. وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ\n/Боберийн а‚ зударийн а/ ирс дууш ду шу чIогIачу даарца. وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَّمًّا\nДаьхни дезаш ду шу дукха дезарца. وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا\nЛатта нисдича‚ нисдеш‚ нисдеш /цунах д1асаяьржина чан хуьлуш/. كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا\nВогIур ву 8 хьо Кхиош-Кхобург а‚ малик а могIанехь – могIанехь. وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا\nОцу /къемат/дийнахь ялор ю (гучуйоккхур ю) жоьжахати. Оцу дийнахь дагадогIур 9 ду адамна. Стенна ду цунна /хIинца/ и дагадар?! وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى\nЦо эр ду: "Хьалхадаьккхина хиллехьара ас /диканиг/ сайн /хирг долчу/ дахарна". يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي\nОцу дийнахь Цуьнан (Делан) Iазап дийр дац цхьаммо а. فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ\nЦхьаммо а буьхкур бац Цуьнан шад 10 . وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ\n/Делах кхоьруш хиллачарах волчуьнга эр ду/: "ХIай синтем хилла долу са! يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ\nДIадерза хьуо Кхиош-Кхобучуьнга, хьо реза долуш‚ хьайна /Дела а‚ маликаш а/ реза долуш. ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً\nДIакхиа Сан /дикачу/ лешка‚ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي\nчугIо Сан ялсаманина". وَادْخُلِي جَنَّتِي\n1 Зуль-хьижжат беттан хьалхара итт буьйса (гIурбанан денош). Уьш шеран уггар деза денош ду. Бухарийн сахьихь чохь ч1аг1делла ду: Дика 1амал ян Далла оцарал дукха дезаш денош дац. Асхьабаша хаьттира: «Делан новкъахь деш долу джих1ад дац царал деза?»«Дац,-жоп делира Делан элчано ﷺ Шен са а, даьхни а ца кхоош, Делан новкъахь араваьлла, т1аккха цигара юха ца вирзина стаг воцург».\n2 Шалза дерг – гIурбанан дийнал хьалхара - 9-г1 зуль-хьижжат (1арафат) де ду‚ аьлла ду; шаладерг – гIурбанан де (10 зуль-хьижжат). Сабунийна хетарехь, шалзадерг ( وتر) витр - шинна декъацалург Делан сибатех ду, ткъа шаладерг ( شفع) шафа1 – шиннадекъалург Дала мел кхоьллина х1ума ю, Дала дуй боуш санна Шех а, Шен халкъах а.\n3 ХIуд-пайхамаран халкъ‚ шайн керстаналла бахьанехь Дала хIаллакдина долу.\n4 Iадийн цхьа тайпа‚ цIенош лекха деш хилла цара‚ цундела аьлла "бIогIамаш берш". Шаьш лекха хилла аьлла а ду.\n5 Салихь- пайхамаран къам.\n6 Уьш куьйгех а, когех а тухуш, Iазап деш хилла цо шена муьтIахь цахиллачунна.\n7 Дала адаман сийдар а‚ Цо иза сийзавар а дац цуьнан хьолах доьзна‚ ду цуьнан Iамалшка хьаьжжина.\n8 Делан омра догIур ду‚ тIеттIа-тIеттIа (تفسير الجلالين ) – Тафсир аль-Джалалайни. Аль-Къурт1убийс, и аят достуш, боху: «Дог1ур ду Делера омра, Цуьнан кхел. Делан ц1арна т1етоьхна долу дош (المضاف ) кхузахь ца хьахош бухадитина. Цуьнан такъдир (цуьнца дагахьдерг) ду: أمر ربك «Хьан Делан омра». «Аль-Мухтасар» тафсирчохь деана: «Къематдийнахь лекха-воккха волу Дела вог1ур хилар сацаделла ду Цуьнца там болчу кепара, цхьа а кхечу х1уманах тар а ца деш, и Цуьнан сибат д1а а ца доккхуш». Оцу новкъахь бу цхьаболу 1еламнах а. Оьшуш дерг и х1ума дукха цакегор ду, Далла Шена дика хаьа аьлла, 1ад1ар ду.\n9 Къематдийнахь ша дуьненахь йина хилла 1амал дагайог1ур ю адамна, ледарлонашна дохковер ву, тōба дан лууш хир ву. Х1инца цунах пайда бац.\n10 Цхьаммо тухур дац цунна буржалш – цхьаммо а дийр дац, Дала санна, Iазап.


5 мая в 10:18 (2010 г.)\n6. Бусалбанаш! Вовшийн дезалаш. Вовшашна гIо делаш. Баккъал а вовшийн вежарий хилалаш. Вайн массеран дегнашкахь тешар хилчий бен вайх баккъал а тешаш дерш ца хуьлу шуна, моттаргIа хуьлу шуна. Цхьана а хIуманан: я седанийн шийлачу стигланан, я дийнатан, Дала кхетам белла доцчу цхьана а хIуманан таро яц адамийн санна динах тешаран ойла шайн дегнашкахь чIагIъян. Лекхахинверг шайн дегнашкахь, ойланашкахь лехалаш. Иза шайн дегнашкахь карийчий бен Иза хезар вац шуна, тIаккхий бен шун тIарикъат (некъ) къобал а дийр дац цо. 7. Лекхахинволчунна деза шуна мурдо диканиг деш хан яккхар. Некъаш, тIайш тодар, шовданаш цIандар, куьце далор, некъийн йистошца дитташ кхиор, маьждигаш дар. Мурдана тIехь ду цомгашчунна тIехIоттар, цуьнга хьажа вахар, къаношна, буоберашна, гIийлачарна хIун оьшу хьажар, царна шайн ницкъ кхочу гIо дар. Мурдан декхар ду дов даьллачу майрачун а, зудчун а барт бар, нана шен берех дIатохар, дIасакъаьстина доьзал цхьаьнатохар. Уьш а ду Далла дукха дезаш долу гIуллакхаш.\n8. Шайна вон динчунна дуьхьал вон ма де. ХIунда аьлча, оцо кхин а доккха зулам кхуллу. Лекхахинволчу АллахIана дезна дац цхьана а тайпа вон, зулам. Зуламдайшна таIзар дар а, дика дечарах къинхетам бар а Лекхахинволчун лаамехь ду. Зуламхошний, къизалла лелочарний тIехь аш толам боккхур бу уьш шайх дIахербарца, шайн синош цIандарца, тIарикъатехь нисдаларца. Шун некъ нийса а, цIена а, къегина а, чIогIа а мел хили хала хир ду зуламхошна а, къизалла лелочарна а. Лекхахинверг шун гIо лоцуш хилар гуш болчу цаьрга лалур бац шун бакъдешан ницкъ.\n9. Кху дуьненахь ялсмани лоьхучарах бац мурдаш. Амма мурдашна ирс-м хир дара кху дуьненахь кхечарна ялсмани ярх. Цундела, тIарикъатехь болчу мурдаша лардан, хаздан деза хIара дуьне, шайна гонаха мел дерг. Мурдаошел тIаьхьа дика, къеггина лар йита еза, кхечарна а масал хин долу. Лекхахинволчу АллахIе а, дерриг адамашка а болчу безамца вогуш волчу мурдо гайта деза стаг хIунда кхуллуш ву, дуьненахь цо дан дезарг хIун ду.\n10. Ламазаш деш, кхийолу Iамалш еш яккхалаш дукхах йолу хан. Лекхахинволчо Шен тидамза ца вуьту ламазехь верг. Ламазаша шун синош цIандо, шун дегнашкахь диканан зIийдигаш кхиайо, аьхкенан догIанаша аренца бецаш санна. Ламазаш вайн синош вай Кхоьллинчух хIуттуш долу тIай ду. Вай цунах кест-кеста хоттадаларе терра чIагIло вайн сатийсам, вайн тIарикъатехь нисдалар.\n11. Къинхетаме хилалаш байшца, мискачаьрца, гIийлачаьрца, гIорасиз болчаьрца. Лекхахинволчу АллахIа царал мелла а могаш, хьал долуш, нуьцкъала дина шу. Аш а гайта шайн дикалла, къинхетам. АллахIа аш дечу ламазал а, кхобучу марханел а деза лорур ду-кха иза. Дагахь латтаде Мухьаммад пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадис. Цу тIехь цо аьлла-кх мархано а, ламазо а ялсманин неIаршка кхачаво, амма шуна уьш схьайоьллу шун комаьршалло, шун къинхетамо. Комаьршалло а, къинхетамо а, ур-аттал бIаьрзениг а, тилавелларг а куьг лаьцна тIарикъатца дIавуьгур ву.\n12. Шайца герз ма леладе. Цунна гена латталаш. Герзо къизалла дагайоуьйту шуна, тIарикъата тIера дIахьовзадо. Герзан ницкъ хIумма а йоцург ю-кх тIарикъатца нийса воьдучу стеган сица дуьстича. Муьлхха а герз – оьшучу сохьтехь АллахI орцах кхочург хиларх цатешаран билгало ю. Цул сов, Иблис ду даима шун куьг шаьлтанан мукъа тIе я тоьпа тIе ийзош. Шу Иблисан лааме доьрзуш, цо хIаллакдеш ду.\n13. Къинхетам безаш хилалаш. Мел хала хиларх а балхах ма кхералаш. Шен къинхьегамца вехаш воцург кхечеран къинхьегамах вехаш ву шуна. Иза къилахь ду. Иза къола дар санна ду шуна. Баьпган хIора цуьрган хама бан, боккха лерам бан Iамалаш. ХIунда аьлча, оцу цуьрго олхазар а, зингат а дузо ма тарло. ТIаккха Везахинволчу АллахIа кхоьллина са кIелхьардоккху ахь. И воцчун кхин цхьаннан а ницкъ кхочур бацар-кха са чохь долу уггар жима хIума кхолла. Сийлахьчу АллахIа кхоьллина дуьне дезалаш, иза шайн ницкъ ма-кхоччу хазделаш, ларделаш.\n14. Совнаха долчух юхадовлалаш. ХIунда аьлча, совнах долчун доза дац шуна, оьшуш долчун делахь а. Кхечеран доцург дезар эхье а, къилахь а ду шуна. Духаршца, бахамца я хIусамашца кхечарал тоьлла, къегина хила гIертар эхье а, къилахь а ду шуна. Дуккха а даьхни а долуш мецачарна дакъа ца дар эхье а, къилахь а ду шуна. ХIора денна духарш а хуьйцуш, куро еш эттIа бедарш йолчарна юххех тIехвийлар эхье а, къилахь а ду шуна. Когаш Iуьйра лаьттачунна уллохь еза, хаза мачаш юьйхина латтар эхье а, къилахь а ду шуна. Лекха беза куй тиллина кхечарах къаста гIертар эхье а, къилахь а ду шуна. Дукха яаро, дукха набъяро, совнахчу духарша, совнахчу хIусамаша вай герга ца даладо, ткъа гена доху Лекхахинволчу АллахIана. ХIора а бусалба стаг хазво эхь-бехко а, хIуманан барам хааро а. Эхь-бехк а, хIуманан барам хаар а – тIарикъатан ринжа схьадоьллу догIанаш ду.\n15. Дуьненан сий-ларамашка кхача ма гIерталаш. Уьш бIалгIанаш бен яц шуна. Даккхий а делаш, дозалла а делаш шаьш шайга нийсса болчарах терра хиларх. Нагахь санна шайна царначул дукха хила лаар я церан йолчул алсам хIума шайн хила лаар гучудалахь иза царна дIаяла сихлолаш. ХIунда аьлча, аш дIа ца елларг яйна ю. Ткъа аш дIаелларг Къемата дийнахь теш хилла хIуттур ю.\n16. Массо хенахь, массо меттехь, шаьш хIуъа деш хиларх АллахI хьехавелаш, дагахь латтавелаш. Массо а хIума АллахIан дуьхьа а, АллахIан цIарца а делаш. И ду шуна стеган (адаман) коьрта декхар. Майрра а, юха ца довлуш а дIагIолаш тIарикъатца, оцо шеко йоццуш хьакъикъатна тIедалор ду шу, Лекхахинволчунна герга дийр ду шу. ХIунда аьлча, Лекхахинволу АллахI воцург дерриг а гIан ду, бIалгIа ю, мIаьрго ю, адам зуьйш долу. Иза Лекхахинволчунна герга веана я дийнатан тIегIанехь висина гойту оцу зераша.\n17. ОьгIаз ма эхалаш. ОьгIазло цхьана ламазера вукху ламазна тIекхаччалц ма латтаелаш. Шайна вас йинчунна къинтIера довлалаш. ТIаккха цунна а эхь хетар ду шуна. Нагахь санна цунна эхь ца хетахь а Лекхахинволчо ахь сатохарна, собар дарна ял лур ю, хьо къинойх цIанвийр ву. Хьакъ а доцуш хьайна динчу халахетарна, кхоьллинчу эладитана, я харцонна ахь Лекхахинволчу АллахIан дуьхьа собарца сатоьхнехь сийлаллехь лекхавоккхур ву хьо. АллахIан дуьхьа дина цхьа а хIума лар йоцуш довш дац. Уьш дерриг дика стоьмаш ду. ТIарикъатехь долчу адаман ницкъ алсамбоккху цара.\n18. Вайн кху дуьненан закон – ШариIат (шарI) ду. ШарI – тIарикъат – хьакъикъат – уьш ду-кх бакъволчу суфина некъ хьоьху седарчий. Цара некъах туьлуьйтур вац, галбевллачеран, шеконаш йолчеран некъа тIе дIавоьрзуьйтур вац. Иза зийна некъ бу. Цу некъа тIехь шун са а, ойла а чIагIйийр ю зуькар даро, кест-кеста АллахI хьехоро, диканиг дарехь, Iилма Iаморехь сутара хиларо, вошалла хиларо. Дешар, Iилма Iамор, дуьненан хиламийн законаш Iамор тIехь ду шарI, тIарикъат, хьакъикъат хаьржинчарна.\n19. Вайн Iадаташ а, гIиллакхаш а кхолладелла, чIагIлуш, шарлуш схьадогIу эзарнаш шераш ду. Цундела хир ду-кх уьш исламана оццул герга хилар, цуьнца догIуш хилар. Вай уьш чIогIа сийдеш лардан деза, уьш цхьаьнгга а сийсаздайта а ца деза, хIуъа хилла латтахь а. Зуда еза ларар, баккхийчеран сий-ларам бар, хьешаца къаьсттина юкъаметтиг лелор, белхи барца вовшашна гIо дар, диканехь а, вонехь а цхьаьна хилар, дика-вонехь вовшийн гIо лацар – оцу дикачу амалша цхьаьнатуху вай, вайн барт бо, сий лардо. Вайн Iадаташ, гIиллакхаш дохо, аьшнашдан гIертачарна дуьхьал тIом бан беза, тIаьххьарчу нохчочунна тIекхаччалц.\n20. Iедалца къийса ма ло. Цуьнан метта дIахIитта ма гIерта. Муьлхха а Iедал Лекхахинволчуьнгара ду. АллахIана дика хаьа муьлха Iедал мичахь а, муьлхачу Iалашонца а хIотто деза. Iедалера Лекхахинволчо къаьсттинчу лехамца жоп доьхур ду. Iедалан бу аьлла хетачу сий-ларамах Iеха ма лолаш. Шун тIарикъат цул дуккха а лекха ду шуна. ХIунда аьлча, (лаьтта тIехь) кху дуьненахь долу Iедалш, коьртачу декъана, дуьненан гIуллакхаш кхочушдан хIиттийна ду. Ткъа дуьненан ниIматех тоам хилла стаг а вац. Кху дуьненан дахар дуьра хи санна хIума ю: ахь дукха мел мийли а хьогалла алсамйолу. Шайн синошна синтем тIарикъатехь лахалаш. Далла тIе ойла яхийтина долу са – иза даиманна а долу воккхавер, ирс ду.\n21. Кху дуьненан дахар доца ду, цо Iехаво. Устаза шен мурд тIарикъатан тачанна тIехула цкъа а кхачалур доцчу, бакъдолчу дуьнене кхаччалц дIавуьгу. Дешин гIорза а, лаьттан гIорза а цхьа мах болуш ю шуна. Кху дуьненахь эшам хиларх шайн дегнаш ма дохаделаш, бIалгIа санна бен боцчу бахамах даккхий а ма делаш. Ахь ларбан безаш болу бахам беккъа цхьаъ бу-кх – Лекхахинволчу АллахIана тIебоьду нийса некъ, Иза реза волу некъ хаьржинчу адамийн синош.\n22. Шайн дегнаш цIанделаш. Царна чу парггIат Пайхамар а, устаз а, цаьргахула Лекхахинволу АллахI а ваийта. Iилма хааро а, дешна хиларо а кIезиг хIума лур ду дегнаш цIандина дацахь, Кхоьллинче болчу безамах догуш дацахь.\n23. Нагахь санна мурд АллахIана, Пайхамарна, устазана ша мел герга ву хаа лууш велахь цо шен даге ладугIийла. Нагахь санна цуьнан ойланаш хьаькам хила лааро дIалецна елахь, нагахь санна мурд Iедале кхача гIерташ велахь, дIахоийла цунна ша АллахIана, Пайхамарна, устазана гена вуйла. Нагахь санна дог лозуш делахь, (нахе) адамашка болчу къинхетамах дуьзна делахь, мурдан дагчохь цабезам, хьагI яцахь, дIахоийла цунна, ша АллахIана, Пайхамарна, устазана герга вуйла.\n24. Шен даг чуьра оьгIазло дIаяьккхинарг, шен зулам динчунна къинтIера ваьлларг, АллахI хьехош вехаш верг – иза ву-кх тIарикъата чохь.\n25. Чалба хастамна а, цIар-хазманна а ма лелайойла аш, Лекхахинволчуьнга а, исламе а болчу безаман дуьхьа лелайойла. Коьртах чалба хьарчо сих ма лолаш. Цкъа хьалха дагах хьарчаелаш иза. Сийлахь (веза) стаг шен сийлаллех эхь хеташ хуьлу шуна. Цхьана а чоьта боцучара шайна тIе барзакъаш духу, мажош яхйолуьйту, шаьш доцурш ду моттийта гIерташ. Уьш юьхь-юьхьана берш, шалхо лелораш бу, Къуръана чохь уггар доккхачу къила эгнарш бу аьлла хьахийна а бу.\n26. Аьшпаш боттар къилахь ду. Къилахь ду аьшпашка ладегIар а. Аьшпаш хьовха, Лекхахинволчунна товр ду аьлла шеко йолу хIумнаш а мегар дац къобалдан. ТIарикъат чохь волчу бусалбанан, мурдан ша юьхьарлаьцначу безачу некъан мехаллех кхеташ даг чохь йогуш бакъ долчун, нийсонан, къинхетаман, кхечунах дог лазаран, доьналлин, стогаллин серло хила еза.\n27. Баккъал а ирсе а, хьалдолуш а ву-кх кху дуьненахь кIеззиг долчух а тоам беш верг, амма суьпаллехь кхачам хуьлуш воцург. Шаьш Iамочу, шена хиънарг довзуьйтучу устазана уллохь хилалаш. ТIаккха, халчу минотехь, устаз даима а шуьца хир ву шуна. Мурдаш тIарикъата чохь дIабахийта царний, Лекхахинволчунний юкъара ву иза.\n28. Мурдо лара веза шел воккханиг. ХIунда аьлча, цунна дуккха а хIума гина, цо дуккха а хIума лайна, цунна дуккха а хIума хаьа. Мурдо лара веза шел жиманиг. ХIунда аьлча, иза хIинца а дукха къинош лато ца кхиъна хила а тарло. Мурдо массо стаг лара веза, мурд массаьрца гIиллакхе, кIеда-мерза хила веза. ХIунда аьлча, тIаккхий бен цуьнан са паргIат хир дац, тIаккхий бен тIарикъат чохь саца аьтто хир бац.\n29. Адамаш элашкий, лайшкий, тIебаьхкинчаьргий, бухарчаьргий ма декъалаш. ХIунда аьлча, Къуръана чохь аьлла ду-кх берриг бусалбанаш цхьабосса бу. Бусалбанаш дикачаьргий, вочаьргий ца бекъна-кх Мухьаммад пайхамара, Делера салам-маршалла хуьлда цунна. Берриг бусалбанаш вежарий бу. Къобал белаш берриг устазаш а, исламах долу Iилманаш а, вовшашца жахьталла а ца лелош, вовшийн хетачунна инкарло а ца еш. ЦIенчунна тIедоьлхуш дуккха а некъаш ду. Коьртачунна тIехь уьш галморзахдовлуш ца хилчахьана хIумма а дац. ТIарикъат чохь верг машар, маслаIат, бакъо, барт лоьхуш воьду.\n30. ЦIенчу безамца дезалаш вайна уллохь а, гонаха а долу даьхни, дийнаташ. Царна нийса а, шен-шен хенахь а Iуналла делаш. Аьттан, уьстагIан, говран, жIаьлин я цициган мотт ма бац вайга бийца, вайна шайн хьашт-дезарш довзийта. Вайна довза деза уьш, дагахь латто деза. Докъар далаза, хи малоза даьхни а дитина ламазна дIахIитта сих ма лолаш. Вайн синош цIена а, синтеме а хила деза ламазана АллахIана хьалха дIахIуьтучу хенахь.\n31. Адамечул а лерина хьажа веза дохне. ХIунда аьлча, дохнна ша хIун леладо ма ца хаьа. Керта, хасбеша даьллачу бежанна етта мегар дац, неIалт ала мегар дац, къа деха мегар дац. Иза меллаша кех даккха деза. ХIунда аьлча, стеган ледарло бахьанехь ма даьлла иза керта, беша. Дохнехь Iазап латтор, иза хьийзор доккхачех къа ду. Къилахь ду бехк боцу олхазар, сагалмат, чохь са долу муьлхха а хIума ер. Адамашна зулам деш йоцу са долу массо а хIума мурдаша ларъян еза.\n32. Ерриг а ораматаш а ю дийна, са долуш. Хьуьна юккъе воьдуш диг дIалачкъо деза. Хьайна оьшуш долу дитт я сара бен ма хадабе. Хама бан беза массо дечиган, кондаран, некъан тачанан. Уьш дезаш хила веза, шайн дика доттагIий санна. Доккха къа ду стом луш долу дитт хадор, хи йистера, некъа йистера, довхачу дийнахь некъахочунна IиндагI луш долу дитт хадор. Мурдаша массо меттехь синтарш дийгIа деза, уьш Iалашдан деза, кхиъна довллалц.\n33. Лекхахинволчо кхоьллинчу массо хIуманал деза ду хи. ХIунда аьлча, Дала мел кхоьллина долу са чохь долу а, доцу а хIума АллахI хесточуьра сецча а хи Иза хесточуьра соцуш дац аьлла ду Къуръан чохь. Доккха къа ду хи бехдар. Шовдан чохь а, охьадогIучу хи чохь а боьха хIумнаш йитта мегаш дац, шена тIера хатташ охьабохуш лийча мегаш дац. И дархьама хи схьа а эцна шовданна, Iинна гена вала веза. Хи чу нехаш кхийса мегар дац. ЧIогIа оьшуш дацахь хин татол дIасахьовзон мегар дац, цу чуьра са долу хIумнаш хIаллак а еш.\nЗорбане кечбинарг – С.Хасанов.


Умаров Джамбулат: "Ма ловза цIарца!"\nКъоман политикан а, арахьарчу зIенийн а, зорбанан а, информацин а Нохчийчоьнан министро Умаров Джамбулата дIахьедина, республикехь гомосексуалисташ я хIинца а, я цкъа а хилла цахиларх. "Со хIуммаъ цецвер вац, нагахь кхана марсианаш, троглодиташ бу хьийзош аьлла, цхьа истори йийца буьйлалахь" аьлла министро РБК телеканалана еллачу интервьюхь.\n"Цхьа а гейш бац Нохчийчохь. Царна тIехь Iазап латтош хиларан цхьа а я тоьшалла а дац. "Нохчо", "гей" и ши дош цхьанатоха гIерта, церан са эшорхьама.\nВайн хаамийн гIирсашна тIехь а, халахеташ делахь а, манипуляци ечу оцу нахана пайден ду и провокаци яр. Нохчийн къоман мехалаллана тIе хьоькх ян Iалашонца лелаш бу уьш. Ма ловза цIарца! Журналисташ, бакъонашларъярхой ду шаьш бохуш, махка а оьхуш, доцург кхуллуш, толлуш, шайн цхьа кхи Iалашонаш хьалха а яьхна лела и нах.\n"Со цец ца волу, информацин-гибридан тIеман пушка суна а, Даудовна а, Кадыровна а, тIе етташ хиларх. Ас дуьххьал дIа боху, со Кадыровн командехь ву, суна дика хаало дерриг а. Тхо хьалхара позицешкахь ду. Кесста Оьрсийчоьнан бахархошна хуур ду, пачхьалкхан дуьхьа Кадыров Рамзана мел лелориг", - аьлла, дIахьедина нохчийн къоман политикан а, арахьарчу зIенийн а, зорбанан а, информацин а министро Умаров Джамбулата


Шеманна тохар дарна дуьхьал ву Путин\nМарсхьокху-бутт 31, 2013\nДIаьвше герз лелорна Шеман Iедал бехке дар цхьа а доцург ду аьлла дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Владивостокехь журналисташна хьалха вист хуьлуш цо элира, нагахь Iамеркехь цу тайпа герз лелийна хиларан тоьшаллаш далахь уьш гайта деза Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин кхерамазаллин кхеташонна аьлла.\nПутина дицарехь Шеман тохарш даро дуккха а адамаш дойур ду, шайна юкъахь маьрша бахархой а болуш. ПIераскан дийнахь Iамеркан президенто Обама Барака дIахьедар дира, Шемахь дукха шуьйра йоцу тIеман операци дIаяхьарх лаьцна ойла еш ву ша аьлла. Хьалхо Iамеркан Пачхьалкхан секретаро Керри Джона шайн талламан серсиана тIе а тоьвжуш хаам бира, Марсхьокху-беттан 2I-чу дийнахь Димашкан йистехь дIаьвше герз лелор бахьана долуш 1429 стаг вийна аьлла.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин инспекторийн тоба дIаяхана Шоьтан дийнахь Шемара. Уьш хIинцале а дIакхаьчна Ливане. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарлан секретаро Бан Ки Муна дIахьедар дина царна кхин а ши кIира дезар ду шаьш бинчу талламах лаьцна рапорт кечдан аьлла.\nРосстат: уггар а кIезиг доьзалш боьхна Нохчийчохь\nКазахстанан президенто Назарбаев Нурсултана дарж охьадиллина\nСаIуда Iаьрбийчоьнан 15 миллион евро юхалур ду Милано\nШемахь тIемаш бинчу оьрсийн эскархочунна компенсаци ца елла\nСадаIа Шема а, Ливане а эха мегар ду Оьрсийчоьнан бахархой аьлла депутато\nКаримов: Титиевн гIуллакхехь политика яц\nТитиев маьршаваккха аьлла, пикет дIаяьхьна жигархой лецна полисхоша Петарбухахь\nЕвропан пачхьалкхаша катоххий маьршаваккха аьлла Титиев\nТитиевна колонехь даккха 4 шо тоьхна Шеларчу кхело\nНохчийчуьра телефон тоьхна 15 эзар сом лачкъийна Камчаткерчу яхархочуьнан


Мохкбегийна пхи де даьлча дийна карийна\nНепалехь мохкбегийна пхи де даьлча, Катмандухь херцаршна юкъара хьалаваьлла цхьа жима стаг. Эй-Эф-Пи агенталло бахарехь, 15 шо долу жимха висина хилла доьхначу ХIилтон Пансион цIе йолчу цIенна бухахь. Ткъа Эй-Пино цуьнан цIе йоккху Тамангон Пемба, цуьнан 18 шо ду боху оцу агенталло. Нах кIелхьарабохучу тобан хьалханчас Ольвер Андрейс дийцира, кIант чухаьрцинчу шина гIатан есалличу воьжна дийна висина, аьлла. Непалехь мохкбегош баьллачу бохамо дIадаьхьна 5000 стеган дахар, лазийна ву 11440 стаг.


Ахча бен ца лелачу заманал а тоьлла "ДОШ"\nПарижехь совгIат схьаэцначул тIаьхьа вистхуьлуш ву "Дош" журналан шеф-редактор Дудуев Iабдулла,2017\n"Дош" журнална рогIера Дуьненаюкъар совгIат кхачийна Парижехь. Журналан шеф-редакторо дуьйцу оцу премех, адамийн бакъонех, "Дешан" принципех...\nКху деношкахь юха а Францин шахьарахь Парижехь адамийн бакъонашна гIаролехь латтарна аьллачу номинацехь деза совгIат схьаоьцуш бара "Дош" журналан долахой.\nЦхьаннех а дозуш доцуш, дуьххьара 2003-чу шарахь зорбане даьккхира "Дош" цIе а тиллина, и журнал. Иза когадахийтинарш бара коьрта редактор Шовхалов Исрапил а, шеф-редакторан декхарш кхочушде Дудуев Iабдул а.\nКъилбаседа-Кавказерчу регионашкахь мел хуьлучу хиламех, мехкашкарчу хьолах, адамийн бакъонаш талхочу мIаьргонех, байна доьзалш лоьхучу гергарчеран дийцарш, оцу дерригенах а яздо журналан агIонашкахь.\nЦундела нислуш хир ду цунна когаштийсар а. Масала, кхо шо хьалха ГIалгIайчохь дихкинера журнал даржо.\nХIетте а саццаза, шен-шен рожехь, хийцам боцуш шен дешархошка дIакхачадо "Дош". Шо шаре цуьнга язлучийн терахь а кхуьуш догIу.\nДуьненаюкъарчу организацеша шайн тидаме а эцна, дуккха а мехал совгIаташ до журнална.\nКху деношкахь Францехь пргIера преми а эцна, юхавирзина Дудуев Iабдул а, Шовхалов Исрапил а.\nМаршо Радион зIе хилира журналан шеф-редакторца Дудуев Iабдуллица, церан хиллачу аьттонца уьш декъал а беш.\n- Iабдул, кху деношкахь Парижехь дуьненаюкъара преми эцна, юхадирзина шу. Маршо Радион цIарах ас даггара декъал а до шу оцу кхиамца. Дийцахьа, и хIун совгIат ду, стенца доьзна делла шуна и?\n- Баркалла, Дела реза хуьлийла шуна а! Адамийн бакъонаш ларъярехь доккха дакъа кхачорна аьлла, делла тхуна и совгIат. Кавказ центран инициатива организацина а, "Дош" журнална а делла ду-кх и. Къилбаседа Кавказехь "Дошца" а, кхечу организацешца а оха беш болу болх а, цхьацца проекташ а ю-кх цара тидаме эцна.\nТхайн журанлан агIонаш тIехь оха язъеш йолу Кавказан регионашкахь лаьтта проблемаш, адамийн бакъонаш ларъярехь хIуьтту проблемаш а ю цу юкъахь, социалан проблемаш а ю, ма дарра дерриг дIадовзуьйтуш, болх бу оха бийриг. Тхуна-м башха даккхий хIуманаш тхаьш дина аьлла а ца хета, делахь а, Франицино ишта мах хадийна-кх тан белхан.\n- Дуьххьара совгIат дара хIара журнална делларг?\n- Дуьххьара совгIат дац хIара кху деношкахь делларг. 2009-чу шарахь а "Доза доцу репортераш" Дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран организацино а билгалдаьккхинера "Дош" премица, цул тIаьхьа, 2010-чу шарахь а елла тхуна дуьненаюкъара кхи цхьа преми, 2012-чохь а толам баьккхира оха.\n- Мегар дуй шун журнал маьршачу прессех дIатоха?\n- Мегар ду. Цу юкъа даха хьакъ ду аьлла хета суна и, хIунда аьлча, оха яздийриг цхьана а политикан партица, я цхьанна а политикан боламашца догIуш дац. Тхан коьрта Iалашо а, оха беш болу болх а, я дехьа, я сехьа, цхьанга а озабезамаш а ца беш, хьал ша ма дарра довзийтар, цхьа стаг схьалаьцча а, цуьнан некъахь йолу халонаш, цо бохучу кхиамех, йолчу проблемех а… И дерриге а ма дарра дIагайтар - и ю-кх тхан коьрта Iалашо!\n- ТIаккха хIун бахаьанаш ду Кавказан журнал даймахкана букъ а тухуш, Москох арахецар?\n- Иштта нисделла ду и тхан дуьххьара дуьйна а. Москохарчу бакъонашларъяран центрехь болх беш вара со а, сан накъост Исрапил а ("Дош" журналан коьрта редактор Шовхалов Исрапил, редакцин билгалдаккхар) 17 шо сов хан ю оха цигахь болх бен.\nОцу бакъонашларъяран центран цIарх арадаккха долийнера оха и журнал. И центр дуккха а дуьненаюкъарчу организацешца партнераллехь а йолуш, йоккха юкъаралла ю. Къилбаседа Кавказера болх беш оцу юкъахь организаци цахиларна, схьадиллина дара юьхьанца и журнал 2013-чу шарахь.\n2010-чу шарахь организаци кхоьллира оха, коммерцица йоьзна а йоцуш, Кавказан инициативан центр аьлла. И организаци ю журнал кхоьллинарг. Цундела ду-кх и тхан Москох арахоьцуш а. Делахь а, Соьлжа-ГIалахь а, йоллу Нохчийчохь а, кхечу Къилбаседа Кавказерчу мехкашкара а бу тхан корреспонденташ, белхахой. Журналан арахецар Москох делахь а, берриг болх Къилбаседа Кавказехь беш бу-кх оха.\n- Кхо шо хьалха ГIалгIайчохь "Дош" журнал даржо дихкинера шуна. Стенца доьзна дара и?\n- ГIалгIайн махкахь аьлча а, йоллу республикехь яцара тхан проблемаш. Оцу мехкан аэропортехь дика дIаоьцуш дара тхан журналаш. 2012-чу шарахь нах идош, тIепаза бойучу хенахь журналан агIонехь оцу хиламийн хроника яра оха тIетоьхна. Цунна реза дацара Iедал, аэропортан белхахоша тхоьга дийцарехь.\nФСБ а, прокуратура а схьаеана, доллу журналаш дIадаьхьинера цара. Цул тIаьхьа дуьйна дихкина ду-кх оцу аэропортехь журналаш дохкар. Вуьшта кхечу меттигашкахь дIа а хьош, духкуш ду и журналаш. Бакъонашларъярхойн организацешкахула а цхьана даржош ду оха. Аэропортехь ца дохкийтахь а, нахе дIа ца кхочуш ца дуьсу "Дош".\n- Кавказан кхи цхьана а регионан Iедалша дозанаш деттий шуна?\n- Дера хуьлу, кхечу республикашкахь а ма хуьлу тхан цхьацца кепара дуьхьалонаш. Журнал тIера цхьацца материал цатайна меттиг а нисло. Проблема гена ялале, йийцаре а йоккхий, дерзош меттиг а нисло. цхьаццанхьа дийца йиш йоцуш а дуьсу тхан, вайн регионашкахь башхаллаш ю яккхий. Амма и журнал даржорехь халонаш ца хуьлу тхан. Арадаьлла бутт а балале, кхачайо цуьнан лоьмарш.\n- Цхьана журнал тIехь сецна ца Iаш, аш 2013-чу шарахь арахоьцу "Зудчун дош" кхи цхьа керла журнал а. Кавказан зуда цкъа а маьрша ца хилла шена хетарг хеззаш дIакхайкхо. Ткъа шун жураналан зударша-турпалхоша стенах лаьцна дуьйцу?\n- И проект муха йолаелира аьлча, 2012-чу шарахь дара и. Партнераш бу тхан, халчу хьелашкахь нисбеллачу зударшна гIо-накъосталла латтон Iалашонца "Синтем" цIе йолу организаци а кхоьллина, болх беш. Цаьрца цхьана йолийна проект яра и, леррина зударшна журнал арахоьцур ду аьлла.\nЗударийн проблемаш дискуссин майдана яха лаамца йолийнера и проект. Зударийн юкъараллехь болу меттиг, церан пролемаш, халонаш, балхаца, хIусамехь нислучух дийцина ца Iаш, церан мах а хадош. Дино бохург, Iадато муха магадо, массо а агIор и теманаш йийцареян лаьара тхуна. Ма моьтту, шен-шен рожехь арахецар ца нисло тхан оцу журналан,\n- Iабдул, нохчашлахь кегийрхоша юкъаяьккхина цхьа забар ю-кх, "нехан ахча лелачахь, сан дош лела" бохуш. Цунна а дайна, хIокху харцонан, коррупцин, адамийн бакъонаш цхьана а хIуман меха ца хетачу пачхьалкхехь шун "Дош" леларан коьрта бахаьанаш муьлхарнаш го хьуна.\n- ХIинца ас аьлча-м, мел а тхаьш хестош, бохуш санна хета суна. Делахь а, уггар а коьртаниг, хIокху 17 шарахь оха лардан гIертарг, тхайна билггал хууш доцург цаяздар, амма хууш дерг къайла ца дахьар. Уггар коьрта и ши принцип ю тхан белхан. Цундела хир ду-кх тхан "Дош" лелаш…


Ассанжана жоп делла Iамеркан администрацино\nIамеркан президентан Обама Баракан администрацино тIе ца дитина WikiLeaks олу интернет сайт коьллинчу Ассанж Джулиана шена кхел ян дагахь ю Цхьаьнатоьхна Штаташ аьлла, дина долу дIахьедар. Iамеркахошна хетарехь, цу тайпа дIахьедарш а деш, Ассанж тидам дIабакха гIерташ ву шега Швецино зударийн хьийзорна кховдийначу бехкашна тIера.\nIамеркан Пачхьалкхан департаменто хаам бина, Ассанжан гIуллакх цхьаьна а кепара доьзна дац WikiLeaks-ан тIехь Iамеркан къайлах йолу дипломатийн материалаш зорбане яхарца аьлла. Iамеркан Пачхьалкхан департаментан векло Нуланд Викторияс критика йина Эквадоран Iедалшна, Ассанжана политикан тховкIело яларна.\nДаханчу КIирандийнахь Ассанжа къамел дира Эквадоран Лондонехь йолчу векалаллан балкон тIера. Цо кхайкхам бира Iамеркан президенте Обама Бараке WikiLeaks хьийзор сацаде аьлла. Цо иштта кхайкхам бира набахташкахь бохкуш болу цо «политикан тутмакхаш» аьлла, цIе тоьхна болу нах дIахеца аьлла.


Осмаев Адам: "Маьршачу Оьрсийчоьне догIа ду маьршачу нохчашкахь"\n"№1 Путинан мостагI" ву ша олу бизнесхочо Браудер Уильяма, амма кхин а цхьа стаг ву и титул лело хьакъ долуш. Иза ву 39 шо долу нохчийн бевзаш болчу доьзалера схьаваьлла Осмаев Адам. Цуьнан да шен хенахь куьйгалла деш вара нохчийн мехкадаьттан индустрина, ткъа деваша вара республикерчу парламентан гIантда а, Оьрсийчоьнан сенатор а.\nОсмаев Адама дешна Москварчу дуьненаюкъара юкъаметтигашкахула пачхьалкхан институтехь а (МГИМО), Британерчу Букингеман институтехь а, амма сацам бина цо шен даймохк маьрша боккхуш къийсамна шен дахар хьажо.\n2012-чу шарахь, Украинехь Янукович Iедалехь волчу хенахь Осмаев лецира Одессехь, шайна юкъахь Путин Владимир вен дагахь тIелатар кечдар а долуш, теракташ ян кечлуш хилла аьлла бехке а вина.\n2014-чу шарахь, Украинехь революци хиллачул тIаьхьа, Осмаев маьршавелира. Кхело юхалистира цуьнан гIуллакх, террорца боьзна бехкаш юкъара а бохуш. 2015-чу шарахь Осмаев куьйгалле хIоьттира Дудаев ЖовхIаран цIарахчу шайн лаамечеран батальонан. Коьртачу декъана нохчех лаьттарчу цу батальоно дакъалецира Украинин малхбалехь дIахьочу антитерроран операцехь (АТО). Масийттаза вен гIоьртира Осмаев Адам, 2017-чу шарахь йийра цуьнан хIусамнана, Украинин полицин лейтенант Окуева Амина. 2020-чу шарахь Оханан-баттахь Украинин кхерамазаллин кхеташонан сервсисо (СБУ) лецира цу сервисехь болх беш волу инарла-майор Шайтанов Валерий, ша аьлча, иза бехке веш ву Оьрсичоьнан Федералан кхерамазаллин сервисо тIедилларца, Осмаев вен дагахь тIелатар кечдарна.\nОсмаев Адаман интервью дIаязйина Маршо Радион Оьрсийн сервисо, Пачхьалкхан Думан депутатан Делимханов Адаман озах тера аз долчу стагаца телефонехула дIаяздина къамелаш а, кехаташ а Украинин лерринчу сервисашка а, журналисташка а дIаделла волу Умаров Мамихан Венехь вийначул тIаьхьа. Умаровс чIагIдора, иза (Делимханов) вара цуьнга дехар динарг Осмаев а, цуьнан хIусамнана а, ткъа иштта Украинин парламентан хилла депутат Мосийчук Игорь а вен везара аьлла кост дийнарг бохуш.\n– Осмаев, масийттаза хьо вен гIоьртина, масийттаза хьуна тIелатар кечдинера, амма иза юкъахдаккха аьтто белира. Журналисташна цунах лаьцна дерриг а ца хууш хила а тарло. Масозза гIоьртина баккъалла а хьо вен?\n– Ала таро ю иза кхин а масийттаза хилла аьлла, вайна хууш дерг ца дийцича. Цунах цецволийла а дац, хIунда аьлча, тхо дуьхьал лаьтташ берш бу Сталинан тIахьенех нах, цуьнах хьул а ца деш, баккхий беш болчу, иза эвсаре урхалча хилла ву бохуш.\n– Умаров Мамихан вара ахчанах хьо вен аьлла некъ кховдийначарах, амма цо сацам бира дерриг а журналисташка а, Украинин кхерамазаллин сервисе (СБУ) а, цунах лаьцна хаийта. Дерригех цо дийцинчух теший хьо, муха туьду ахь Кадыровна дуьхьал вала цо сацам бар, ткъа юьхьдуьххьала къамел динера ахь цуьнга?\n– Суна юьхьдуьхьал гина вацара иза, суна иза вевзаш вара телефонехула, амма цо деллачу тхоьх лаьцна дIаяздинчу къамелаша тIечIагIбира кхечу нахехула иштта а тхоьгахь болу хаамаш. Вуьшта аьлча, иза бахьана долуш, тхоьгахь билггала наха дина къамелаш хилира. Суна хаарехь, Мамиханан ваша ямартлонца вийнера кадыровхоша, ткъа нанна къиза ницкъ бинера, цундела гIертара иза царна муьлхха а зен дан, цара дина зуламаш Iора дохуш, наггахь иза цо иза дора эксцентрин кеп а лелош.\nОьрсийчоьнан лерринчу сервисашна болх барна бехке винчу инарлин Шайтановн тоьшалла\n– БIаьста Украинехь гучуваьккхира инарла Шайтанов Валерий, талламхоша чIагIдарехь, ФСБ-н полковникан Егоров Игоран омра кхочуш деш, хьо вен план хIоттийна хилла волу. Хьуна хIун аьлла хета цунах лаьцна?\n– Суна хетарехь и гIуллакх боккха кхиам бу Украинин лерринчу сервисийн. Хууш дацара мел кхин а зен дийр ду Шайтановс Украинина, нагахь иза гучу ца ваьккхинехь.Гуш ду, со а вийна, иза саца воллуш ца хиллий. Иза дойтур а дацара цуьнга Москварчу цуьнан кураторша. Донбасс дIалацар вовшахтоьхнарг а, дерриг а дуьненехула дуккха а зуламаш динарг а вара Егоров. Дуккха хIума хьулдина ду цу гIуллакхехь, амма суна хетарехь, Шайтановна кхел еш дуккха а хIума гучудера ду. Коьртаниг иза схьалаьцна, ткъа Украинин лерринчу сервисаша гайтина шаьш эвсара болх балур болуш хилар а, къайле а ларлуш, Европерчу лерринчу сервисашца цхьаьнаболх бан хьуьнар долуш хилар а.\n– Умаров Мамихана чIагIдора, хьо вен веза шега баьхнарг Делимханов Адам вара бохуш. Шайтановс лелош дерг дара ФСБ-н дехарца. Иза ши "заказ" яра, тайп-тайпанчу бахьанашца йина? Вуьшта аьлча, хьуна хIун аьлла хета, хьо вен веза аьлла сацам Соьлж-ГIалахь бинера, я Москвахь бинера?\n– Кремлана хьалхара боьха болх шена тIеоьцу Кадыровс, амма наггахь иза гIорасиз хуьлу юьхьарлаьцнарг кхочушдан, цундела сцени тIе бовла шаьш тайнигаш ловзорхой, ФСБ-н юьхьсибатехь, амма, Далла бу хастам, уьш юьхьӀаьржахӀуьтту.\n– Шерашкахь оццул юха ца бовлуш хьо вен хIунда гIерта уьш? Хьо №1 церан мостагI хеташ санна хетало, веза а ца веза, оццу хенахь кхера а кхоьру. Дудаев ЖовхIаран цIарах батальонан куьйгалхо хьо хIоттарна бекхам бу иза я кхин бахьанаш ду?\n– Шеко а йоцуш, ирча гIан ду Кремлна Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа цу юкъахь хиллачу халкъийн дакъош цхьаьнакхетар. Ша-ша даьхча тхо эшалур лур ду цаьрга, амма цхьаьнакхетча – иза доккха хаттар ду. Оха Украинехь гайтира тхо тхайн халкъийн маршо а, суверенитет а къовса дагахь хилар. Тахана къовсам дIабоьдуш бу Украина маьрша хилийта. Шен хенахь Ичкери маьрша йолчура дIаялар гIулч хилира Гуьржийчоьнца а, Украиница а тIом барехь. Украино шен суверенитет юхаметтахIоттаяхь иза вуно йоккха гIулч хир ю Оьрсийчоьно оккупаци йина латтанаш маьршадахарехь.\n– Карарчу хенахь хIун хуьлуш ду шун батальонца? Донбассехь конфликт дIайоьдучу меттехь буьсуш буй шун тIемалой?\n– Дуккха а батальонан тIемалой дIакхетта тайп-тайпанчу Украинин ницкъаллин структурех, цигахь гIуллакх деш бу уьш. Дуккха а бу резервехь, цхьацца меттигашкахь болх а беш, аммма даиман а кийча, тIаме а бахана, Украина Iалашъян, нагахь хьал чолхечу далахь…\n– Таханлера нохчийн кегийрхой чIогIа къаьсташ буй шайн ойланашца а, политикан жигараллица а хьан нийсархойх?\n– ХIора тIекхуьучу чкъураца алсам хаарш а, алсам зеделларг а гулдо оха. РогIера геноцид ца еш, тIом боцуш ца дахийтина тхо Оьрсийчоьно. Дикалла йолчу дешарна тIекхча даима дара хала. Тахана цу агIор дика аьттонаш бу Европерчу мухIажарийн, ткъа иштта аьтто бу бакъо лела пачхьалкх йовза, цуьнан тоьлла агIонаш йовза. ХIунда аьлча, хакъдолчу некъашца тираниях кIелхьардевлла ца Iаш, цуьнан метта бакъонан а, нийсонан а пачхьалкх хIотто дезаш ду тхо, бакъо лелаш йоцучу маршонах анархи ма хуьлий. Делахь а говзанчаш ца хилахь, оьшург хIун ду хууш болу нах ца хилахь, аьтто хир бац.\n– Оьрсийчоьнан махкахо хилар дисний хьан? Тидамехь латтош вуй хьо Москвахь хуьлург? Путинан режим чIогIа ю аьлла хетий хьуна? Оьрсийчуьрчу оппозицехь нах буй хьуна кхане йолуш бу аьлла, хеташ болу?\n– Ас дукха хенахь дуьйна дитина Оьрсийчоьнан махкалла, Оьрсийчоьнан махкахо хилар сайна мегар долуш хIума ца хета суна, шен хенахь дIасалела оьшуш долу паспорт суна делла хиллехь а, амма со шеко йолуш ву сой Оьрсийчоьнан махкахошна юкъара дIаваьккхина бохучух. Суна ца хета Путинан режим чIогIа ю аьлла. Проблема ю оппозици гIийла хилар. Шен агIор цуьнан бахьана ду "зомбаяьшка" а, кхаьжнаш дагардар а режиман карахь хилар. Амма, демократин институташ хIаллак йина, цара шаьш дIабаьккхина Оьрсийчоьнера аьтто эволюцин кепехь кхиа, революцин некъ а бен ца буьтуш. Со тешна ву, Путинна а, цуьнан хийцамашна а дуьхьал кхаж тесначу нахана юкъахь тоъал дукха хьекъал долу а, шовинизман а, "великодержавин" а хьу кхетта боцу а, Путин режим вовшахъяьккхинчул тIаьхьа Оьрсийчоьнах лортIехь пачхьалкх ялур йолу нах хиларх.\n– Оьрсийчуьрчу либералан оппозицино дукха кIезиг тидам бо Хангошвили я Умаров вер, хьуна тIелатар дар санна болчу хиламашна. Уьш юкъаралло бийцаре беш а ца хуьлу, ала мегар ду, цхьа а вац сихлуш схьаддилина кехаташ яздан, хIиттош яц пикеташ, политикан террор сацае бохуш. Цец ца волу хьо цунах?\n– ХIа-хIа, со цунах цец ва волу, (Iедалша) урхалла дечу зорбан гIирсашкахула ечу пропагандо эшам бина нах бу уьш. Амма кхета беза, маьршачу а, Европерчу а Оьрсийчоьне догIа маьршачу ночашкахь хиларх. ДуьхьалхIоттаде, нагахь Ельцина Дудаевца тIом болочу метта лортIехь юкъаметтигаш дIанисйинехь хIун хир дара бохург. Путин санна волу стаг цкъа а вогIур вацара Iедале, реваншизм а, милитаризм а йолор яцара цо, тIом ца хиллехь. Нохчийчохь адам охьатаIош юьхьарлаьцна кепаш, хена йохалла лелайо Оьрсийчохь а, Европехь адамаш дайарца вайна гуш ма хиллара.\n– Хьо лечкъаш воцуш вехаш ву, ахь тележурналисташна интервью елира тIелатар дина дарбан цIийнехь хьой Iуьллуш воллушехь а. 2017-чу шарахь хиллачу бохамаша хийциний хьал дахаран васт?\n– Хьалха информацин къовсамца цхьаьн дIабахьа дезаш хилара тхо баккъалла а болу къийсам. Оха адамашкахь дIакхачийра тхайн къовсамах лаьцна бакъдерг, Украинехь а ма дарий цунах кхетар дукха галдаьккхина, Оьрсийчоьнан зорбан гIирсаша тIеIаткъам бар бахьана долуш. Цул тIаьхьа цхьана Iалашонна тIедирзира тхо.


Къилбаседа Корейно юха а схьайоьллуш ю шен Йонбенера заррат реактор\nКъилбаседа Корейно дIахьедар дина ша карлайоккхуш ю, 2007-чу шарахь дIакъевлина Йонбенера заррат реактор, аьлла. Пачхьалкхо урхалло дечу Ке-Си-эН-Эй агенталло тахана хаам бина, заррат комплексан берриг а гIирс болх бан болаболуьйту ю Пхеньян, уран кхиош болу чолхе гIирсаш а цхьаьна, аьлла.\nЙонбенерчу реакторо плутоний кечдинера Къилбаседа Корейно 2006-чу а, 2009-чу а шерашкахь зийначу заррат герзашна. Реакторан цхьа дакъа вовшадаьккхинера, дуьненаюкъарчу бертаца а догIуш. Цунна дуьхьала 50.000 эзар тонна мазут делира пачхьалкхана.\nХIокхул а масех де хьалха, Къилба Корейно а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а цхьаний тIеман Iамораш дIадахьарна карзахъяьллачу Къилбаседа Корейн лидеро Ким Чен Уна шаьш «Къилба Корейца тIеан хьолехь ду» аьлла кхайкхийра.


Магасерча ураме гIолла йолаелар, Коталон ди кхаьча 77-шу дизара хетаяь вIашагIъелла «Бессмертный полк». ТIема доакъашхой дагалоацаш йола из акци дIайихьар, иштта республикерча еррига пхьешка, юрташка. Гулбенначарна юкъе бар: Iаьдала болхлой, хьакимаш, депутаташ, Кадетски корпуса дешархой, юнармейцаш. Дагалоаттама Мемориале вIашагIкхийтар, тIема доакъашхой цIераш хьоахае ловш бола дукха бахархой. Цу доккхача вIашагIкхетаре вена хилар Мехкда Келмаатнаькъан Махьмуд-Iаьла.\nТIема аренашка лийнача шоай гаргарча наьха сурташ бе доахкаш, керттера ураме гIолла доладелар адам. БIарахьежача моллагIчун дог чIахка йиш йолаш, доккха вIашагIкхетар дар из. Нах баьхкабар шоай берашца, боккхийчарца. ТIема котало вайга малагIча маьхаца кхаьчай шоаш кхетадеш болга хьахьекхар, цу дийнахьа, мехкахоша. Вай къаман наха дика довз — денал, майрал, сий яхача дешай маIан.\nВетераний тIехьений тIехьенах хьабаьннараш болхар лакха айдаь сурташ долаш. Цхьан мугIарах гIа боаккхаш, болабелар вай мехкара афганцаш. Къонача, дукха ха йоацаш тIема юкъе вахар хаьдача турпалхой портреташ гуш, бIаргех хиш лешар наьха. Массарашта хьалха ваьнна, студенташта, берашта, дешархошта юкъе ваьнна ураме гIолла волавелар вай Мехкда Келматанаькъан Махьмуд-Iаьла. ДогIашта тIехьа этта хоза, сийрда ди хилар цох. Подполковник ФСБ волаш, деналца цIихеза хиннача ший веший, Россе турпалхочун Келматанаькъан Iалихана сурт бе доаллаш волавелар Мехкда. ХIара цIен наха бовза беза къаман турпалхой.\nВай моастагIех лорадеш лаьттача наьха цIераш цIаккха а йицъяла йиш яц аьнна, хьалхадаьккхар цо гулбеннарашта. «Келматанаькъан Iалихан ше болх беча юкъа эггара халагIа, кхерамегIа йолча моттигашка дIа-хьа ухаш чакхваьлар. Къилбаседа- Кавказе хинна цун тIеххьара командировка халагIчарех хилар. Терроризма духьале лелаеча кхуврча доакъашхо, ФСБ подполковник волаш ший декхараш дизза коачашдеш хьавенача Iалихана машена, «Кавказ» яхача федеральни трасса доазон тIа моастагIаша герз дийттар. 15 пхо кхийтта вахар хаьдар цун. ТIехьагIа машена чура 130 пхо корабир Iаьдала болхлошта. 2007 шера лайчилла бетта 4-ча дийнахьа турпалал, майрал хьокхаш, шийна тIадехка декхараш дизза кхоачашдеш, къамах дог лазаш волаш вахар хаьдача Келматанаькъан Макшарипа воIа Iалихана Российски Федерци турпал яха сийлен цIи ялар». Коталон ди дездеча дийнахьа Магасера гIала георгиевски лентаца кийчъяьяр, хIаьта, бухье егIар Коталон цIе байракх.\nАлани доазон тIа хоза кийчам баьбар, ЦIеча Майдана тIара парадага хьажа йиш хургйолаш наьха. Доккха баркал хьаьшашта, бахархошта оалаш хоза къамаьл дир вай Мехкдас. Къаман вахаре цIаккха а бицлургбоацача турпалхой цIераш яьхар цо. Исторе яха еза, де доацаш байнача, вайна маьрша вахар даккха гIерташ лаьттача турпалхой цIераш.\n«77- шу хьалха фашист вохаве, из ший низах кагве, 21 эзар гIалгIа вахав. Царна юкъера массехк эзар саг тIема аренашка веннав. Уж нах вай массане кхоачара ба! Вай моаршо я цар лораяьр. Цар тIема истори дахаргда тIехьений дегашка. Вай къаман нах майрал, денал хьокхаш шоай декхараш токхаш ба тахан а. 1945 шера ена Коталон бIаьсти вай массане дегашка эггара лоархIамегIа я. Доккхача баркалца даькъала бувца лов из ди гарга доаладеш шоай синош ца кходеш, кхерам яха дош ца довзаш, къахьегаш лаьттараш», — белгалдир Мехкдас.\nДуккхача наха, дукха хIама дагадохийташ ди дар из. Коталон денца дог ловзаш бар берригаш. Кхы ма доагIалда уж тайпара унзара денош цхьаккха къаманга!\nИсбахьален литература говзанча\nIахильгнаькъан Заретай Йоазонех\nТушоли бетта 19 ди 2022 шу


Ткъа Мохьмад? Мохьмадан меттиг хьалхара ю шен дахарехь, вахарехь а, ша йитинчу ойланийл – поэзил а» (Бексултанов Муса. «Къонахчун Iожалла». – «Орга», 2003, №8. 57 агIо). Иштта дан а ду иза.\nМамакаев Мохьмадан 95 шо кхочу кху деношкахь. Кхечу вайн баккхийчу яздархойн санна, билггала и вина хан къасто хала ду. Цхьацца тоьшаллаш ду, Мохьмад I908 шарахь вина аьлла, амма яздархочо шен дахаран тIаьххьарчу шерашкахь къастош дерг I9I0 шеран I6 декабрь дара. Хетарехь, ша жима волуш, балхана а, дешарна а аьттонна, ши шо тIетоьхначух тера ду цо шен ханна, ткъа тIаьхьо, набахташкара цIавирзинчул тIаьхьа, нисдина (Хьажа: I940 шеран 7 сентябрехь язйинчу анкете). И тидаме эцна, кхин хаттарш ца хIуьттуьйтуш, яздархочун терахьаш иштта дитича нийса хир ду аьлла хета – вина I9I0 шеран I6 декабрехь, ткъа Мамакаев Мохьмадан дахарх а, кхоллараллах а язйина дуккха статьяш ю, монографически кепара болх бацахь а (Хьажа: Туркаев Х. В. В семье братских литератур. Грозный. I983. I50–I60 агIонаш; Айдаев Ю.А. Зеркало жизни. Грозный. I987. 66–79 агонаш; Яблокова Г. Песня жизни. – Мамакаев Магомет. Клятва отцов». Грозный. I980. с. 5–I4; и дI. кх.). Амма и талламаш коммунистически идеологи коьрта йолчу хенахь бина бу, цу хенахьлерчу методологица, цундела дуккха а хIуманаш хьахо йиш йоцуш, я ма-дарра ца къастош дисна ду. Тахана чIогIа оьшуш ду яздархочун ерриге а произведенеш арахецар а, уьш юха таллар а. Цунах хьалха а дийцина оха (Хьажа: Минкаилов Э.С. Поэт и судьба народа. – «Советская литература и Кавказ». Грозный. I990; Изза. О том, как продолжали жить (О жизни и творчестве М. Мамакаева. – «Возрождение». I996, I –7 января; Изза. О некоторых проблемах издания и изучения произведений М. Мамакаева. – Тезисы докладов региональной научной конференции… Грозный. I998. 259 – 26I агIонаш; Изза. Бакъволу поэт даима а шен халкъаца веха… – «Орга». 2003, №2, I5 агIо).\n… ХIаъ, яздархочун дахаран некъ хала а, ирсе а хилла. Революцин, граждански тIеман а кегаре дIабирзинчул тIаьхьа, да, нана а делла висинчу жимчу кIантана атта хуьлийла дан а дацара. Асламбековски буоберийн цIа чохь кхиъна иза, шен сел хьалха тIеэца дезначу цхьаллица. I926 шарахь дуьйна болх бан, язъян а волавелла.\nРеволюцин коьртачу Iалашонех цхьаъ яра «керла стаг» кхоллар. Уггаре а атта дара керлачу Iедална, Мохьмад санначарех иза кхоллар – буоберех, уьш даима а шайн векалшна хьалха хиларна, цхьана низамехь долчу вижар-гIаттарна тIера, хIора дош цаьрга шен цIарах цара дIаолуш долу дела. Шен «Комиссар» стихотворенехь, «Ненаца дина къамел», «Со вина де» а поэмашкахь поэто дуьйцу шен кхолламах, ша оцу шерашкахь лелийначух, лайначух а. «Нана – Даймохк» боху кхетам оцу шерашкахь кхоллабелла бу, бераллехь:\nТахна со Даймахко\nСийлахьа шен некъ хьо,\nМокхазе дегI доьлла –\nМостагIна дуьхьло йо.\nСо лелийн цо шеца,\nШен дагахь кхеби со;\nКъийсамехь вай леташ,\nЦа дити – ша сан дог.\n(«Со вина де». I956 шо)\nПоэта иштта бахахь а, вайна дика хууш ду, хIетахь цунна я вайн халкъанна коммунистийн куьйгалла шена тIехь долу Даймохк нана йоцуш, десте хилла лаьттина хилар…\nМамакаев Мохьмадан некъ хьалха цкъа шера, лакхенга боьдуш а хилла. I927–I930 шерашкахь цо чекхйоккху Москвара Малхбален къинхьегамхойн коммунистически университет. Иза Iедалан бусулба къаьмнаш дехачу Россин йистошкарчу регионашна куьйгалхой кечбеш йолу пхьалгIа яра. Университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа, шен ткъа шо кхаьчча, Хьалха–МартантIерчу партин окружкоман секретарь хIоттаво Мохьмад. I930-чу шерашкахь цо куьйгаллин тайп-тайпанчу даржашкахь белхаш бо Нохчийчохь (I934 шарахь дуьйна – Нохч-ГIалгIайчохь) – «Грозненский рабочий» газетан коьртачу редакторан заместитель (I93I шо), ВКП (б)-н Нохчийн обкоман ишколийн, Iилман а декъан куьйгалхо, Нохчийн меттан, литературан, историн Iилман-талламан институтан директор (I93I–I934 шш.), ВКП (б)-н ЦК-н пропгруппан декъашхо, Нохчийн областан прокурор (I934 шо)… I934– I936 шерашкахь цо чекхйоккху ВКП (б) ЦК–хь йолу партийни белхалойн Лакхара ишкол. Цхьана хенахь «Грозхимстройн» хьаькаман гIовс лаьтта иза, юха а – ВКП (б)-н Нохч–ГIалгIайн обкоман дешаран а, Iилман а декъан куьйгалхо, тIаьххьар а «Ленинан некъ» газетан коьрта редактор хIоттаво иза. Оцу балхахь волуш дуьххьара лоцу иза I938 шарахь. I940 шеран I9–25 мартехь дов хотту цуьнан (цуьнца цхьаьна – цхьамогIа нохчийн, гIалгIайн а интеллигенцин векалийн а – Яндаров Хьамидан, Висаитов Ахьмадан, Мациев Ахьмадан, Сальмурзаев Мохьмадан, Авторханов Iабдурахьманан, Льянов Мус-тафан, Мальсагов Дошлакъан, Ведзижев ГIазмохьмадан) НГIАССР-н Лакхарчу Кхиэлехь, уьш берриге а паргIат а боху.\nМохьмад бехкевеш вара, газетехь зорбатоьхна СССР-н Конституци нохчийн матте йоккхуш гIалаташ довлийтарна, амма «… и цхьацца корректорийн а, зорбанан белхахойн а бехк болуш нисдалар а, Мамакаевс… рогIерчу газетийн номершкахь оьшшучу кепе далош хилар а…» тидаме а эцна, хан ца тухуш витира иза а… Цул тIаьхьа,I940 шарахь, Нохч–ГIалгIайн АССР-н яздархойн цхьаьнакхетараллин консультантан а, Потребсоюзан Урхаллин куьйгалхочун а болх бо цо.\nАмма иштта атта тIаьхьара дер долуш дацара Iедал – оццу шеран 7 сентябрехь иза юха а лоцу. I5 шо доккху цо набахтешкахь, ссылкехь…\nОцу шерашкахь цо лайнарг цуьнан стихашкахь девза вайна:\nШа санна, шелвелла лелла:\nШа тIехь оьгуш,\nДаррцаца тилвелла лелла.\nБалдаш тIехь цIий соьцуш…\nГIийла узам беш лелла.\n(«Со шелвелла…» I949)\nХIокху стихотворенехь аллитераци (мукъаза аьзнаш юх-юха далор) шашаха нисделла дац – Къилбаседан Шан океанан йистера ша, шийла мехаш, йистйоцу лайн аренаш хаало оцу аьзнашшца…\nХийла, хийла вайх доьза вайна…\nБовха узам туьйсу кийра.\nХIан–хIа, валлац со вийца вийнарг,\nСо воллу вай толар дийца!\nБуьрсачу буса, набарх даьхна,\nЛелла вай, хьун хьоькхуш, шелах.\nАмма вай, цу гIайгIанан бераш,\nМайрра ихна, къар ца луш, леташ.\n(«ХIумма а дац!..» I964 шо).\nТидам бе «гIайгIанан бераш» бохучу тропан – Мамакаев Мохьмадан поэзехь наггахь бен дуьхьал ца кхета метафора ю иза. Шен а, шен заманхойн а кхолламах мел кIоргге довзийта поэто оцу шина дашца!\nСталин веллачул тIаьхьа паргIатволу яздархо, дукха хан ялале махках даьккхина къам а цIадоьрзу. I958–I960 шерашкахь Мамакаев Мохьмада доьшу Москварчу Лакхарчу литературни курсашкахь. Литературни болх коьртаниг хуьлий дIахIутту цуьнан. Шен дахаран тIаьххьарчу итт шарахь НГIАССР-н яздархойн цхьаьнакхетараллин «Орга» альманахан редакторан болх бо цо…\nМамакаев Мохьмадан кхолларалла поэзин, прозин а тайп-тайпанчу жанрашца билгалъяьлла – стихашца, поэмашца, очеркашца, дийцаршца, повестца, романашца... Оцу массо а жанрехь эвсараллица болх бина яздархочо.\nЦуьнан дуьххьарлера стихаш зорбане евлла I926 шарахь. КIеззигчу хенахь гIарваьлла поэт хуьлий дIахIутту иза.\nОьрсийн, СССР-н кхечу къаьмнийн а литератураш керла некъаш лоьху хан яра иза. Поэзехь коьрта меттиг дIалоцуш яра граждански лирика. Нохчийн литературехь а дара изза хьал. Нохчийн поэташ Дудаев Iабди, Нажаев Ахьмад, Айсханов Шамсудди, ширачу кепех пайда а оьцуш, керла дахар хестош, хьехамаш, кхайкхамаш беш бара. Мамакаев Мохьмад массарел хьалха кхийтира, поэзин чулацам шуьйра хила безарх. I929-чу шарахь цо язйина «Пондар» стихотворени поэтически деклараци лара мегар ду:\nАхь ала вайн илли\nИрс долчу кхиамех,\nЕзачун дагахь дерг\nАхь соь схьаала,\nЦу мохан къайле а\nАхь сох ма яккха.\nКхокханан горга бIаьрг\nХIун дайна тийна?\nДIо попан сийна гIа\nХIун дуьйцуш леста?\nНагахь санна хьалхарчу строфахь поэта дуьйцург граждански лирикех делахь, шолгIачу, кхоалгIачу строфашкахь поэзин вукху шина жанрах ду – синхаамийн (интимни), Iаламан а (пейзажни) лирикех. Кхайкхамаш бина ца Iаш, оцу массо а жанран говза произведенеш а кхоьллира поэта.\nМамакаев Мохьмад вайн поэзехь дуьххьара «со, ас» аьлла, язъян волавелларг ву. Цуьнан ерриге стихотворенеш шен кхолламах, шен синхаамех ю. ХIетте а, шех дуьйцуш, заманан васт кхоьллина цо.\nПоэтан турпалхо – шен заманан стаг ву, ша вехачу мехкан а, шен къоман а векал. Шен 2I шо кхаьчначу хенахь яздина ду поэта хIара дешнаш:\nКъонахчун некъ –\nХьанала сий –\nдаккха атта дац.\nКхета со –\nхало лан – хала ду.\nстаг хила веза\nОцу дешнашкахь Мамакаев Мохьмада стеган дахарх шена хетарг дуьйцу. Ша иштта чекх а ваьлла иза дахарехь, кхечаьрга изза лехамаш а хилла цуьнан даима а.\nI926–I940 шераш – поэтан кхоллараллин хьалхара мур лара мегар ду. Оцу хенахь цуьнан стихашкахь гучудолу ма-дарра долу лирически турпалхочун васт. Поэзехь наггахь бен нислуш дац и васттий, поэтан шен вастттий цхьатерра. Мамакаев Мохьмадан иза иштта нисделла. Айдаев ЮшаIа яздора: «…Мамакаев Мохьмадан стихаш – цуьнан шен дахар ду, поэтически кепе дерзийна, шина дашца аьлча – иза поэзехь дахар ду…» ( Айдаев Ю. А. Зеркало жизни. Грозный. I987. с. 68). Воккхаверца, хазахетарца дахаре вар геналлехь дуьсу поэтан, цунна къизалла, баланаш, къацахетар девза: ГIайгIанца делхар\nТIедуьйжи хьуна, дог!\nХьайн цIийла керчар\nТIедуьйжи хьуна, дог!..\nШен гIайгIа ша Iовшар\nСтогалла хета, дог!\nДозалла хета, дог!\nМа доха, делало,\nКийрара дилха дог!\nХьан гIайгIа цалайнарг\nХьох кхетар вац, сан дог!\n(«Даге». I940 шо)\nШена, халкъана а кхолламо кечдина зераш хууш санна язйина ю оццу шарахь «Даймехкан косташ» стихотворени, ерриге нохчийн поэзехь дикачех цхьаъ хилла йисна йолу.\nI94I–I955-чу шерашкахь (иза цуьнан кхоллараллин шолгIа мур бу) поэтан цхьа а стихотворени зорбане яьлла яц. Набахтешкахь, Сибрехахь даьхначу шерашкахь язъян а ца хилла башха аьттонаш. Амма бакъволу поэт бехкамашца сацо ницкъ бац цхьаннан – иштта а дукха дешнаш дезаш воцчу Мохьмада йоццачу поэтически кепашкахь ша ловш долчух, шен синхаамех язйо. Оцу хенахь кхоьллина ю цуьнан «ЧIегIардиг», «Со гIелвелча», «ХIорде», «ГIургIезан илли», дуккха а кхиерш а. Оцу стихашкахь сел буьрсачу, йоьхначу заманах долу къонахчун-поэтан тоьшалла ду, мел хала киртиг тIехIоьттича а, хьалха ша аьлла ма-хиллара, «собарах, стогаллех» ца ваьллачу («Даймехкан косташ»).\n… Лайнарг лар йоцуш ца дисна, цундела яздо поэта иштта:\nСуй санна, вогуш цкъа со а хилла…\nСох хIинца, ваьгна, яьлла юкъ хилла.\nДIаэца ахь со, хIай шера аре,\nХIу санна, варжош, дIатаса бай тIе!\n(«Хилийта сох латта». I949)\nI953 шарахь Сталин, ткъ еитт шарахь Iедалехь лаьттина, хийла зуламаш дина дажал, кхелха. Поэтан, нохчийн халкъан а дахарехь хийцамаш хуьлу. Дахарехь дерриге а дIадолу, амма дерриге а лан тарлуш ду, «вай вешан Даймахкахь дисчхьана» – оцу ойланна тIевогIу поэт. Цо язйо Даймахках, ойланаш йо шен некъах, къоман исторех, цуьнан хиндолчух… И ойланаш ю Мамакаев Мохьмадан поэзехь коьрта меттиг дIалоцуш цуьнан кхоллараллин кхоалгIачу муьрехь (I956 – I973 шераш). Оцу шерашкахь поэтан аьтто хилира ша хьалха язйина а, керла а поэтически произведенеш арахеца. Иттех поэтически гулар, шина томехь хаьржина произведенеш зорбанера араевлира яздархочун. Оьрсийн, СССР-н а, дозанал арахьарчу къаьмнийн а меттанашка гочйира цуьнан стихотворенеш, поэмаш…\n… Иштта кхоллам нисбелларг гIелваларх, кIелвисарх, цунна бехкбуьллийла дац, амма валлалц шен дукъ дIакхехьар – стаг волчу стеган декхар ду, ша къона волуш Мохьмада яздина ма-хиллара. Иза ма-оьшшу кхочушдира поэта – тIегIертачу Iожаллех юх–юха дийцахь а, сингаттаме аьзнаш сов хилахь а, и шен, массо а къонахчун а, коьрта декхар диц ца деш, къийсамца чекхваьлла иза дахарехула:\nIожаллий, стогаллий – шуьшинне юккъехь,\nСихделла довха дог диълар а детташ,\nАс лехна машарца доьналла юьхь тIехь,\nДоггаха Iожална дуьхьал а леташ.\n(«Iожаллий, стогаллий…». I966 шо)\nОцу муьрехь воьрзу яздархо прозина тIе. Цхьаъ вукхунна тIаьхьа арайовлу цуьнан книгаш – «Ша меттахбаьлла» (I958 шо), «Революцин мурд» (I962), «Зеламха» (I968 шо), «Октябран салтий» (I968 шо). Оцу произведенех язйина алссама статьяш хиларна, царна вай леррина тидам тIе ца бохуьйту хIокху статьяхь. Хьахо еза аьлла хета цуьнан «Чеченский тайп в период его разложения» книга (I973 шо). Нохчийн тайпанех, Iадатех дуьххьара язбина Iилманан болх бу иза, хIинца а шен мехалла янза болу.\nМамакаев Мохьмада поэзехь, прозехь а язйина про-изведенеш, хьалха вай ма-аллара, ерриге а вайн литературан доккха, мехала дакъа ду. Шеко йоццуш, вайн поэзин классик ву иза, шен дахар, кхолларалла тIаьхьенашна масал а хилла лаьттар волуш. Луларчу къаьмнаша шайн яздархошна беш болу ларам, халахеташ делахь а, ца бина вай Мохьмадна, и дийна волуш а, кхелхинчул тIаьхьа а. Яздархо кхелхинчул тIаьхьа нохчийн маттахь цуьнан произведенеш зорбанехь ара ца хецна, цундела уьш хIинца каро хала ду. Цуьнан I00 шо кхачарна лерина мукъне а, яздархочун ерриге а произведенийн гулар арахеца езара.\nМамакаев Мохьмадан кхолларалла шех ларамбан хьакъхилар – шеко йоцуш ду. Уьш оьшуш хилар гойту халкъан цхьайолу мехаллаш аьшнаш йинчу тахана хIоьттинчу хьоло. Къоман къоначу чкъоран синна доккха совгIат хир дара сийлахьчу яздархочун произведенех.


Даймахка цIаберза сатуьйсуш беха махкахбевлла лела нохчий\nМуьлхха а нохчий тешна ву ша, мацца вирзина а, цIавоьрзур хиларх.\nНохчийчуьра дахар синтемечу хорша а дирзина, мацца а цкъа шаьш Даймахка юхадоьрзур ду-кх аьлла ойла кхобурш кIезиг бац Европехь дIатарбеллачу вайнахалахь. Бакъду, къамеле баьхча, Iар-дахарехь, лоьралла биста кхаччалц, хьашт-дезарш листар дагардича, царна бахьанаш дукха карадо цIа ца бахка.\nТIаккха гучудолу Оьрсийчурчу хьелашца дуьстича Европера дахар кхиъна хилар а, нийсонан, бакъонан бух тIехь хилар а, адамийн терго яр, бала кхачар лакхарчу тIегIанахь хилар а. Цундела сиха бац вайнах Европана пе тоха боху, 11 шаре а ваьлла Норвегехь вехачу Шелан кIоштарчу Хьасана.\nХьасан: «Европера дахар вон дац, чIогIа дика ду. Кхузахь массо хIуманна тIехь аьтто алсам бу. Нийсо, бакъо ларьяр кхузахь могIарера гIуллакх ду. Вайнах дукха хена дуьйна хьийзош ницкъ беш схьадеъна къам ду, ткъа Европа кхиъна, массо хIума а нисделлла меттиг ю».\nНохчашлахь уггаре а хьалха Францехь ваха охьахиинчех цхьаъ ву Теркйист кIоштера Хатаев Муслим. Гергарчу нахаца марзо эций, йиша-вешин кошан тIе хIоттий бен кхин бахьана дац гуттаренна а цIа верза боху Муслима.\nХатаев: «Гергара нах ган, хьомечу нехан кошан тIехь хIотта вогIу. И бахьанаш ду цIа ван суна уьш кегийра бахьанаш а ца хета. Бакъдерг дийцича, дарба лелор маьхза ду бахахь а маьхза дац… Болх нисбелча а луш долу алапа вуно ледара ду. Цара луш кепекаш юург-мерг мехашка хьаьжча а, бензин, салярка дотта воьлча а ца тоьу. Циггахь дика алапа а догIуш баха Iемина болу нах кхузахь баха ца ло. Царна хала ду».\nИ меттиг нисьелла 5-6 шо даьллехь а, тахана а дукха нахана бакъ ца моьтту Францера исс меттиг йолу хIаваан кема а даийтина Бислан гIала цIеххьана цамгар карзахъяьлла Муслиман кIант кеманахь Франце дIавигар. Цуьнан цамгарх доладелира тхойшиннан къамел.\nХатаев: «Кхузахь ярташкахь чан-хIума чIогIа ю. И ца лайнера цо,гарехь. ХIинца чIогIа дика ву кIант. Нисса шо хьалха чолхе операции йина цунна- пехаш хийцина. 12 сохьтехь дахделира и этIор. 300 эзар евро мах болуш яра лоьраша йина операци. Чолхе хиллехь а сиха товелира иза. КхозлагIчу дийнахь араваьккхира реанимаци чуьра.\nСоьца Европерчу а, Оьрсийчуьрчу а дахарх къамел хилла Теркйист кIоштара Муслим тешна ву, мичхьа вехаш велахь а, уггар мехалниг ша мила, мичара ву хаар, шен орамаш диц цадар ду аьлла. Цуьнан и хьажам бух болуш а хета.\nСтенна аьлча пхи бер ду Муслиман, кхо кIанттий, ши йоIIий. Уьш Францехь дина а, кхиъна а делахь а цара массара а, олуш ма-хиллара, чIегIардиго санна шера буьйцу ненан мотт. Кхето лазаме делахь а изза ала йиш йоцу дай-наной чот йоцуш дукха бу нохчашлахь.\nХатуев Iабдулхьамид. Юьртхошка\nТуркойн паспорташ каракхаьчча, дерриг а толур ду моьттура...\nШайн махкахь баьхначу нохчех филм яккха баьхкина гIиргIизой\nДаймахке лестачу мухIажиршна Австрино депортаци ян кхерам бу\nШемара, Иракъера бераш даймахка кхачийна


Нохчийн "Машаран батальон" кийча ю Украине яха\nУкраина - ТIеман Iамораш дIахьош бу Украинин эскархой Киеван 140 километр йолчу аренехь. Заз14, 2014\nУкраинин маршо ларйан баха луучех батальон кхуллуш ю Данера „Маьрша Кавказ“ цIе йолу юкъаралла, цигахь вехаш волу вевзаш волу нохчийн тIеман жигархо Мунаев Iиса коьртехь а волуш.\nЕвропера нохчийн батальон Украине тIом бан яха кечлуш ю боху хабар масех де а ду нохчийн сайташкахь жигара дийцаре деш долу. Цхьаццаболчара емал до и хIума, нохчийн хьашт дац украинхошна тIе а хIоьттина, шайн боцучу тIаме баха, бохуш.\nУкраинерчу къовсамехь дакъалаца Европера вайнах бахар тIе ца оьцурш а бу дуккхаъ. Политологин Iилманча волчу Асхабов Хьамзатна хетарехь, цу пачхьалкхехь лаьттачу хьолана юкъе гIерта нохчийн цхьа а хьашт дац. Цигахь къовсаеллачу муьлхачу а агIоне а хIоьттина, нохчаша шаьш цу девна юккъе озадайтахь, цунах уггаре а хьалха цигахь шерашкахь бехачу вайнахана зулам дала сахьт дац.\nАсхабов Хьамзат: „Муьлхачу а агIор дийцича а, цигахь бехаш дуккхаъ нохчий бу. Царна цигарчу наха тIе мийраш тоьхна а, йиттина а зулам дан йиш ю, кхин цхьа а цигахь вайна бала пайда бац. Нохчий тийна-таьIна, шайн цIе а ца йоккхуьйтуш, Iад Iийча бакъахьа дара цигахь бехачу нохчашна. Нохчий цигахь хIинцалца а цхьа а тховкIело а ца луш, цхьа а дуьненчохь лелаш йолу адамийн бакъонаш церан лар ца еш, гIийла хьал дара цаьргахь хьалха а. Я хIинца а ларйийр яц“.\nАвстрехь вехачу нохчийн юкъараллин а, политикан а жигархочунна Исханов Хуьсейна хетарехь, нагахь санна, цхьаъ шен лаамца Украине ваха лууш велахь, иза цуьнан шен лаам бу, хIора а шен кхолламехь маьрша сацамаш бан йиш йолуш хиларна. Амма нагахь санна цига ваха луучо нохчийн пачхьалкхан цIарах цига батальон яха кечлуш ю алахь, иза нийса хир дац.\nИсханов Хьусейн: „Вайн хьашт цигахь муха ду? Таханлерчу дийнахь Украина эшаъ эшна, оьрсаша бохург а дина, иза охьатаIахь, тIаккха луларчу пачхьалкхшана кочагIур болуш бу уьш. Машар баран батальонах аьлча, суна ца хета иза Европехь кхолла езаш ю аьлла. Дуьхьал а ца тассало соьга иза муха хир ду бохург: кхоьллича, марш йина гIур ю и батальон цига я кеманца гIур ю?!\nСоьга хаьттича, Iелуш воцург, сацалуш воцург, шен са мичхьа а дIадала кийча верг маьрша ву иза шена луучохь дIадала. Иза цуьнан бакъо ю. Эццига Украине дIа а бахана, цигахь лелон дезаш ду аьлла хета суна и хIума, Майданехь хуьлийла иза, я Киевехь. Амма пачхьалкхан цIарах хIума дийцар нийса ца хета суна. Пачхьалкхан цIарах цига вахча, цуьнан юридикан тIаьхьалонаш хуьлу“.\nУкраинера хьал, къаьстина ГIирма ах-гIайренна гуонахьа дерг, вуно чолхе лаьтта. ТIедогIучу кIирандийнахь цигахь дIаяхьа леринчу референдумехь меттигерачу бахархоша кхаж тоссур бу, и ах-гIайре Оьрсийчоьнан долаяларан хьокъехь. Цхьаццаболчу тергамхошна хетарехь, и бахьана долуш цигахь тIом эккха а, цIий Iана а сахьт дац.\nЦундела а кхеташ ду, цу махка баха кечбелла нохчийн кегирхой декъа болу батальон ю бохучуо нахех сингаттам кхоллар. Бакъду, Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь цу батальонан куьйгалхочуо Мунаев Iисас билгалдаьккхира, нагахь санна Украинин официала Iедало дехар а дина, кхойкхуш ца хилахь, шаьш шайгара цига гIур долуш дац, аьлла.\nУкраинан, Оьрсийчоьнан дипломатин тIамехь\nУкраина бахьана долуш Обамас дечунна реза бу Iамеркахой


Къаьмнийн шатайпаналла кавказхоша шаьш лаха еза, Оьрсийчоьне а ца хьоьжуш\nФилософийн низамашца, къоман шатайпаналла, оьрсийн маттахь «национальная идентичность» олуш йолу, даиманна цхьана меттехь лаьтташ яц. Иза, хIора заманан киртигаца хийцало. ХIинца а, Оьрсийчоь- цивила пачхьалкх лоруш ю, дин тIаьхьарчу меттехь а лаьтташ. Амма, кху итт сов шарахь, и гIуллакх хийцалуш ду. Масала, Оьрсийчоьнан керстан килсано, Iаткъам а бина «Делан дош» а юккъедаккхийтина ишколашкахь, иштта, эскаршкахь а, дарж кхоьллина полкан мозгIар олуш долу.\nОьрсийн националистийн идеолог волчу философа Дугин Александра шен цхьана студенташца хиллачу цхьанакхетарехь дийцира, Нохчийчохь хиллачу цхьана хIуманех, шега иза, федерала кхерамазаллийн сервисан инарла дийцина аьлла:\nДIалаьцначу цхьана нохчийн тIемалочуьнна чIогIа йиттина хилла, меженаш а кегъеш. Амма, цуьнан бIаьргаш чохь кхерам ца гира шена, аьлла инарлас.- Хьо хIинца оха вуьйра волуш ву, шега аьлча, цо, инарлийн этках цергаш йоьхкина хилла, дуьхьало ян кхин гIора а доцуш.\n-Аш беш болу тIом, клубашна а, маларна а, маьттаза леларна а дуьхь беш бу, ткъа оха беш берг, уггаре а лекхачу мехаллан-Делан дуьхь беш бу,- аьлла жоп делла хилла тIемалочо.\nЦуьнах цецваьллачу инарлас, шега элира бохура Дугинс, «Оьрсийчоь кIелхьара дино бен йоккхура яц» аьлла. Цул тIаьхь, низамашца догIуш доццушехь, полкехь мозгIар а валийна, цуьнга къобал байта болийна цо тIаме бала боьлхуш болу салтий.\nТахана а лехамаш дIабоьлхуш бу, пачхьалкхехь мел долу къаьмнаш цхьанатоха лууш. И болх, ма кхеррара хала бу аьлла ца хета Нохчийчуьра гуманитаран талламийн центран куьйгалхочуьнна Эльсункаев Надирсолтан. Пайда хира болчу агIора иза бичхьана. Ца бахь, пачхьалкхан боккха кхерам а хира бу цуьнах, элира цо\nЭльсункаев: «Пачхьалкх вовшахтухуш хилча, къаьмнаш ду вовшахтоха дезаш. Уьш вовша ца тохахь а, церан синмехаллаш вовшех таръялийтар ду, мехала. Цунна жоп ду лаха дезаш дерг. Дерриге а къаьмнаш, оьрсийн къомаций, цуьнан синмехалшций, «православие» олучу ортодоксанций нисдала деза бохург харц хIума ду. Иза пачхьалкхан чIогIа зене хIума а ду».\nКавказера а, кхечанхьара а къаьмнаш а, церан динца а, ламасташца а, хIоьттина хила еза пачхьалкх, аьлла хета политологан Эльсункаев Надирсолтан. И хIума боьххье даьккхина ца хилахь, кху пачхьалкхаца бала болуш бац Iедалхой, аьлла билгалдаьккхира цо.\nЭльсункаев: «Цигахь хила езаш ерг кхи принцип ю. «Ортодоксан» дуьхьала бохуш хIума а дац сан иза. Я иза вахьтаIош хIума а дац иза. ХIора къоманна шен некъ бу Дала белла. Цуьнца уьш схьадогIуш а ду. Шай культура ларъеш а ю, мотт а бу ларбеш. Оьрсийчоь федеративан пачхаьлкх ю. Суна нийса ца хета, кху Кавказе схьа а богIий, вайга , вай муха хила деза бохуш деш долу къамелаш. Вайна ваьшна хаа вай муха хила деза. Шаьш дан дезарг, цара шаьш дичхьана, вай Кавказех царна цхьа а бала хилла бац. Вай маьрша даха дитчхьана, вай маьрша, пачхьалкхехь даьхна ду».\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира даиманна кхайкхадеш ду, Оьрсийчоь-цивила пачхьалкх ю, мел долу дин цхьана тIеганехь а долуш олий. Амма, 2002 шарахь, цуьнан и дIахьедар харцдира, хIинца митрополит волчу Кирила. Цо аьллера, Оьрсийчоь-ортодоксан, оьрсийн маттахь православие олучу динан а, кхечу къаьмнийн мехалшна тIехь лаьтта пачхьалкх ю аьлла. И хIума питане а, зуламе а лору гуманитаран талламийн центран куьйгалхочо Эльсункаев Надирсолта.\nЭльсункаев: «Цо деш дерг питане къамел ду. Хьо хила лууш валахь, керста хилахь, лууш вуй бусулба хила? Хилахь! Католик хила лууш вуй? Хилахь! Иза, шен гIуллакх ду, шен бала а бу. Суна, нохчийн къома бала кхуллуш цхьа а хIума ца го суна. Конституцино вайна тахана тIедуьллург вай дичхьана, вай кхин политикан лехамаш бан, суна кхин цхьа а хIума ца го-кх суна».\nМаршо Радио: «Ткъа, цо (Конституцино) болх беш ца хилча?\nЭльсункаев: «Иза кхин хаттар ду. Iедале оцу Конституци тIехь болх байта безаш хилар-къамел дац цу тIехь».\nКъаьмнийн шатайпаналла мелхо а хьаста а хьостуш ца хилча, пачхьаклхера бахархой, шайна хетарг ала а ца хIуттуш, я ала а ца гIерташ хуьлу. Урданехь бехачу нохчашка, цIера цига хьошалгIа ваханчу цхьаммо хаьттинера: «Цкъа а Даймахкахь хилла а боцучу шуна, ма дика хууш бу ненан мотт а, вай къоман шира гIиллакхаш а. Уьш муха латтаделла шуьгахь, и къайле йовзийтиша, цIахь а дийра ма дара оха иза»,- аьлла.\n-Iедалах доьзна ду иза! Шуьгара-цIахь бехачу нохчашкара, дайн гIиллакхаш дIадаха гIиртина даиманна, ткъа, тхоьга кхузахь, мелхо а, тхайн къоман шатайпаналла ларъейтина Урданерачу Iедалша,- аьлла жоп деллера цара.\nШай къаьмнийн шатайпаналла кавказхоша шаьш къасто деза


Нохчийчуьрчу адамийн бакъонашкахула волчу векало Солтаев Мансура шен инстаграм-аккаунтехь тIедожочу кепехь дехар дина бехктакхаман гIуллакх схьаделла аьлла "Iазап лелорна дуьхьал Комитетан" куьйгалхочунна Каляпин Игорьна дуьхьал. Цул сов, нохчийн омбудсмена кхайкхам бина Каляпин юкъарваккха аьлла Оьрсийчоьнан президента Iуналла дечу адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонна(СПЧ).\nШен тIедахкарш Солтаевс хьажийна СПЧ-н гIантдега Фадеев Валерига. Омбудсмена билгалдоккху, нохчийн Iедалшкахь тоьшаллаш ду, Каляпина ахчанца гIо деш хиларан, экстремизмана а, Терроризмана а гIортор ечу нахана, аьлла.\nСолтаевс шен видеокхайкхамехь хозуьйту шен телефонера аудио, муьлш бу цаухучу наха нохчийн мотт буьйцуш. Цхьана аудио тIехь дуьйцуш ду Нохчийчоьхь полицин белхахо хиллачунна Туркойчохь еттарх лаьцна. Солтаевс чIагIдарехь, цу тIехь бакъонашларъярхочун Янгубаев Абубакаран дас Янгулбаев Сайдис доьху еттар дIасадаржада. Нохчийчуьрчу Iедалхочунна хетарехь, и зулам вовшахтоьхнарш вежарий ЯнгулбаевгIар бу.\nШолгIачу аудио тIехь омбусменна хетарехь, Янгулбаев Абубакаран ваша Байсангур ву боху, "Iазап лелорна дуьхьал Комитетан" ю аьлла, шайн дас лаьцначу петарах ахча дIалуш ерг.


Афганистанехь динчу тIелатарехь пхи стаг вийна, вейтта лазийна\nАфганистанан Гардез гIаларчу тIеман кхела хьалха тахана динчу эккхийтарехь мел лахара а пхи стаг вийна, 14 лазийна аьлла, хааме даьккхина Iедалхоша. Яздина цунах лаьцна Маршо Радион казахийн Азаттык сервисо. Иттаннашкахь маьрша нах байина хир бу, я чевнаш йина хир ю аьлла пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-секретаро Ариан Тарикъа.\nАфганистанан армин официалан векало бинчу хаамца, тIелатар дина, оьккхуьйтург йоьллинчу машенах пайда а эцна. Динчу зуламах жоьпалла тIелоцуш, дIахьедар даржийна "Талибан" боламан векало. Талибашца йоьзна йолчу "Сеть Хаккани" тобан декъашхой бу динчу эккхийтарна бехке аьлла, дIахьедина Ариана.\nКху беттан 12-чохь Кабулехь бераш дуьненчу дохучу хIусамна герзашца чулилхинчу наха динчу тIелатарехь 24 стаг вийра, шайлахь зударий а, цу дарбан цIийнехь дуьненчу девлла бераш а цхьана.\nОццу дийнахь, Афганистанан малхбалерчу Нанагахар провинцехь стаг дIавуллучу нахана юкъа Iожалхо эккхар бахьана долуш а вийра 32 стаг. ХIетахь "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхоша шайна тIелецира бехк.


Раввинс шех нах нийса ца кхетта боху Кадыров Рамзане\nРаввинс шех нах нийса ца кхетта боху Кадыров Рамзане.\nГольдшмидт Пинхас Москохан раввин хилла Iаш вац, Европерчу жуьгтийн кхеташонан коьртехь а ву иза. Цундела, цо бусулбачех аьлларг, могIарерачу диндас аьлларг ца лору дукхачу наха. Иза емал деш, цхьа моггIа дIахьедарш дира Нохчийчура а, кхечу, бусулба наха бехачу меттигашкара а. Дагадоуьйту, масех де хьалха цо дIахьедар динера, кху дуьнен тIерачу террорхойх 99 процент бусулбанаш бу аьлла. Иштта цо лоруш ду, Европера жуьгтий бусулба террорхошна дуьхьал лаьттачарна юкъахь, хьалхара меттехь бу аьлла.\nЦуьнан дIахьедаран дуьхьал буьрса къамел дина Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьас. Цо, дагадаийта аьлла раввине 60 шарахь Палестинехь жуьгташа латториг.\nОршотдийнахь Гольдшмидт Пинхасан бехказа вала дезнера ша аьллачунна. Цу хьокъехь цо дIаяздина видеодIахьедар гIарадаьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхочун инстаграмман агIонна тIехь. Шен дешнаш дийцинчу хIуманна юккъера маьIан хийцалучу агIор а дерзийна, схьаэцна ду боху цо. Ткъа, террорхойх а, бусулба нахах а аьлларг, доьзна дара, Iамеркера президент Трамп Дональда, мухIажарш тIе ца лаца арахецначу омарех.\n«Суна халахета, айса олург кхоччуш къестамаш а ца беш, лар а луш ца аларна а. Иза халонга даьлла нахана. Ас, аьлларг Делахь тешачу нахана халонга даьллехь, къинтIера довлар доьху, со со а динда волун дела. Хьо кхетийла лаьа суна».\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, схьагарехь кхета а кхетта, Гольдшмидт Пинхаса бохург тIедитина. Цо, шена хаьа боху, хаамийн гIирсаша пачхьалкхехь хьал талхо лууш, политикера, я динан стагера цхьа дош а доккхий, иза хьалха тоьттуш хиларна. Цундела, Гольдшмидт Пинхаса аьллачунна кIелахь сиза хьакха деза пачхьалкхехь хьал талха а ца дойтуш дижо деза иза аьлла.\nПолитолога Эльсункаев Надирсолтан Гольдшмидт Пинхаса а, кхечара а, иштта ларамза олий, сел экаме хIуманех дIахьедарш дар чIогIа кхераме хIума ду аьлла хета. Маршо Радиога цу хьокъехь цо иштта элира.\nЭльсункаев: «Оцу раввина аьлларг Оьрсийчоьнна чIогIа кхераме хIума ду. Цу юкъанна Кадыров Рамзана аьлларг нийса хета суна: «Ма талхаде хьал» бохург. Оцу тIехь иза нийса ву. Динан фактор схьа а лаьцна, Оьрсийчуьра хьал меттахдаккха аьлла хIума ду иза. Ца хууш аьлла а дац. Хаа а хууш, аьлла ду».\nИштта питане къамелаш деш берш совцур бу аьлла а ца хета политологан Эльсункаев Надирсолтан. Бусулба нахана аьлларг чIогIа халахетарца тIеоьцу Къилбаседа Кавказерчу къаьмнаша, цундела собаре хила беза нах, элира цо.\nЭльсункаев: «Дуьнен тIехь цхьа а къам дац террористаш иштта зе дина, нохчашна санна. Цундела вай кхечу къаьмнашна цуьнах къамел дан йиша ю. Иза нахана дIакховдо а, дIаала а деза вай. Иза вайн коьрта Iалашо ю. Ваьш вай иркарахIиттадайта ца деза вай. Иштта шаьш ледайта а, иркархIиттадайта ца деза Къилбаседа Кавказера къаьмнаша а, гIезалоша а, Оьрсийчохь дехачу бусулба къаьмнаша а.\nГольдшмидт Пинхаса, бусулба нахах дина дIахьедар далале, масех де хьалха кхечу раввина Шмулевич Авраама а аьлла нохчех тамехь доцург. Фейсбукан шена агIонна тIехь, цо язйина нохчий санна, жуьгтий ца безаш болу антисемиташ Къилбаседа Кавказехь къам а дац аьлла.


"Кхечу дуьненара кху жоьжагIате стенна даладо бераш"?\nDaisy Duck character in Disneyland Paris\nБегашена а доцуш, ира хаттар лаьтта Европехь бехачу нохчашна хьалха. Вайнехан гIиллакх-Iадаташдовзийта, доьзал ненан маттах хер ца балийта, уьш нохчаллех ца тилийта хIун дан догIу?\nМуха дижо деза те берийн кхетаме цигара зовкхах, токхонах, эвхьазаллех дуьзна дахар а, вайнехан синмехаллаш, ламасташ, уьйр-марзонаш кхето хаар а…?\nЦу а кхечу а хеттаршна жоьпаш каро гIерташ, цхьаболчу дайша, наноша цхьанна ханна олий, цIа балабо шайн доьзалхой, харц тIеIаткъамах хербархьама, вайнехан уьшар-амалехь кхиаре сатуьйсуш.\nДукха дацахь а, масалш ду бераш бахьанехь, Европера синтеме, зовкхе дахар а дитина, цхьаболу бахархой цIехьа бирзина.\nИштачех цхьаъ ву, хIусамненах а къаьстина, кхо кIант а валош, махка вирзина Шелковск кIоштера Магамадов Лоьма.\nБераш кхеттал хила доьлча цIехьа а дерзийна, цIахь кхетош-кхио деза аьлла хьажам болчех ву 14 шо Белгехь даьккхина Лоьма.\nЛоьма: "Сан хьекъалехь бераш ондадовла доьлча цIа а далийна царна кху цIахь бух буй хаийта деза, уьйраш кхоллаялийтар, шайн къомах, ненан маттах болийтар вуно мехала ду суна гергахь. Цигахь хьалакхиъча а вайнехан бераш осала а ца хуьлу, ийманехь а хуьлу, ламаз-мархица а хуьлу амма нохчалла бохучу кхетамна бовлуш гена бовлуш уьш.\nЦундела церан дог-ойланехь шайн къоман амал-битамаш чIагIбаллалц уьш Даймахкахь хила беза, ишколера бовллац ирх-пурх а. ХIаъ маттах херло-кх. Цунах хервелча кхидерг ша-шаха доьза дан ма дов".\nЕвропера бераш цIадерзор хьокъехь хIинцца къамел динчу Лоьмин санна хьажам боцурш дукха бу. Царех ю ши кIант, цхьа йоI а кхобуш йисина Iаш йолу ХIирийн мехкан Мазалк кIоштера Дадаева Хеда. Ден а, ненан а бала кхачахь, уггар хьалха шайлахь, чохь цара нохчийн мотт буьйцуш белахь, берашна а ца хуийла дац мотт боху Хедас.\nЦунах бахьана а дина, нохчаллех ца тилийта аьлла берийн психикана тIеIаткъам а беш европера уьш цIа дало хьашто яц боху Хедас.\nХеда: "Бер жималлехь дуьйна дас-нанас нохчийн маттахь Iамадахь, уьш Европера цIа бало-м беза аьлла суна-м ца хета. Хууш оьрсийн мотт а боцуш цара кхузахь муха доьшур ду. Кхечу дуьненера кху жоьжагIате схьа стенна даладо бераш? Со цунах кхетац".\nДас-нанас шаьш шайн берашна ненан мотт Iамо беза, тIаккха дезар дац уьш дехьа даха а, я сехьа а даха а аьлла хеташ ву Ножай юьртан кIоштера тергамхо, историн говзанча Iаднан.\nIаднан: "Оцу дений, нанний тIехь ду берашна мотт Iамабайтар, эшахь човхийна а. Бер кхуьуш дуьйна шурийций Iамо беза берана мотт, цара шаьш бийца а, лело а беза ненан мотт.\nЦара шаьш ларбичхьана беро муха ларбийр бац мотт? Цара сагатдан а ца оьшуш бухарчара буьйцуш болу мотт царна ишта а, вуьшта а Iемар ма бу. Стеган шен идентичность олуш тайпаналла дIайолу мотт бицбича. И дIаяьлча цунах цхьа юьхь йоцуш санна адам ма хуьлу.\nТхан цхьа гIиллакхаш ду, церан кхин гIиллакхаш ду. Церан а ду диканаш, тхан а ду. Ишта кхоьллина ма адамаш Дала. Цундела халкъан мотт ларбар а ма ду хIоранна а тIехь".\nМел хала хеташ делахь а Европехь бехачу вайнахалахь вуно дукха бу шайн берашна ненан мотт цахаар, цуьнца доьзна нохчийн гIиллакхаш, Iадаташ цадовзар кхин дIоггара эшаме хIума цахетарш.\nБакъду, махках бевлла дуьне ма-дду дIасабаьржинчу вайнахалахь кIезиг бац, мацца а цкъа шайн орамашка юхахьовсар, уьш зер деза а, мехала а хетарш нохчашлахь дебар бу аьлла ойла кхобурш а.