Административан хьукматашкахь видеокамерш хIиттор ю Ставрополехь\nДечкен-бутт 22, 2020\nХIокху материалан автор ву Александр Погожев\nСтаврополь гIалин административан хьукматашкахь дIахIиттор ю терго яран видеокамерш. Цу хьокъехь омра делла Ставрополан мэро Джатдоев Андрейс.\nКамерш хIиттор ю бахархой тIеоьцучу чоьнашкахь. Царна юкъахь ю урхалла дон компанеш а, диспетчерийн сервисаш а, муниципалитетийн цхьацца урхаллаш а, кхин йолу а цу тайпа вовшахтохараллаш.\nЦу кепара шайга эшалур ду аьлла хета администрацехь махкахь даьржина долу Iедалан белхахой бахархошца маьттаза а, дастаме а лелар.\n"Наша инициатива" юкъараллин вовшахтохараллан куьйгахо ву Куриленко Александар. Цуьнан масийтта хаттар ду мэро дина хьалхаттарца доьзна. "Цкъа делахь, и идея керла яц. ШолгIа делахь, камерш хIитто техникан база еза. Хьена кисанара ахча дойур ду цу гIуллакхана? И харж бахархойн белшна тIехь юьсур ю. КхоалгIа делахь, хIинцале йолчу камершца къепе хIотто еза", - боху цо.\nФокин Андрей Ставрополерчу юкъараллан жигархо ву. Ша Ставрополан мехкан могашаллин министр волчу вахарх лаьцна, дуьйцу цо.\n"Министран кабинетан чохь цуьнца шеца проблемаш йийцаре йир ю аьлла сатесна ваханера со. Амма эххаре а тхайн проблемех лаьцна ас дийцира, и проблемаш кхуллуш болу нах чохь а болуш. Чувахча сайн телефон сайна хьалха стоьла тIе охьайиллира ас.\nГарехь, ас ша дуьйцург дIаяздеш ду аьлла хетаделла, хIора дош дустуш олуш къамел дира цо. Хила а мега камерш Iедалхойн леларна тIеIаткъам бан аьтто болуш. Амма кхаьънех лаьцна долчух аьлча уьш кабинеташкахь схьаэцар сацор ду цара", - боху Фокина.\nЛедовской Валерий "Яблоко" партин регионерчу декъан куьйгалхочун гIовс ву. Цунна хетарехь, видеокамерш хIиттор пайдена гIуллакх ду, амма цхьацца хаттарш дуьсу боху цо цу хьокъехь.\n"Бакъдолуш, дIаязйина аудио, масала, кхелашкахь дика гIо ду, гIуллакх луьстуш бакъдерг карорехь, къаьсттина юкъараллина мехала долу дов хоттуш. Изза принцип ю Iедалхошца цхьаъ къастош леларг а", - боху Ледовскойс.\nАмма, цо билгалдаккхарехь, цкъачунна хууш дац цу видеох муха пайда эцалур бу гIуллакх кхеле даьлча я цхьаъ къасто оьшуш хьал хIоьттича.\nЛедовскойс дийцарехь, гарехь, камерш дуккха а хир ю. Цаьрга дика болх байта а, цаьрга хьажа нах безар бу.\nУьш муьлш хир бу бохург тергоне эцча дика хир ду. Видеокамараш дIахIиттийначул тIьахьа цара беш болу болх эвсаре бу-бац къасто а дезар ду, амма ша юьхьарлаьцнарг дика гIуллакх ду аьлла хета шена, бохуш вара "Яблоко" партин векал. .


Нах тешор буй Васильевс ша догцIена хьийзаш хиларх?\nХIун дан деза дагестанхой тешийта\nХIайт-аьлла хьаькамаш лецаро цецбаьхна Дагестанехь дукха нах, амма ца баьхна берраш а. Васильев Владимирх теша кийча бу цхьаберш, нагахь санна цуьнан Iедална журналист Камалов Хьажамурд а, вежарийн ГасангусейновгIан а, кхиберш а байинарш карабахь. Вукхара догдоху Дагестанехь президентан харжамаш цIенна чекхбовларе.\nКоьртаниг – гIоьмаш куьйгашна йогIуш хилар\nДагестан кхидIа а "цIанъеш" хьийза Москох. Лецна кхобу ХIинжа-ГIалин мэр Iийна Мусаев Муса, гIалин коьрта архитектор Гитинов Мохьмадрасул, министрийн кабинетехь Iийна Гамидов Iабдусамад, Юсуфов Раюдин, Исаев Шемал, Шахов Шах-Iабас, кхиберш.\nМусаевс 2016-чу шеран Зазадоккху-беттан 25-чохь, низам а дохош, 17500 еакъов метр латта дала кхачийна шен омрица ОАО "АСПК" компанина, боху ницкъхоша.\nГитиновна бехкедо 2015-чу шарахь, гIалин доза а дохош, керла гIишлош ян план хIоттор. И кхочушдеш лелийна бозбуанчалла ду, талламчаша бахарехь, "лаккхарчу барамашкахь".\nЛецначаралахь ву, масала, ши ваша ДжелиловгIар – Дербентера кIоштда Джелилов Мохьмад а, Дербент-гIалин кхеташонан депутат Джелилов Зулфеддин а. Мохьмад бехкево лаьттан дакъош дохкарна, ткъа цуьнан вешигахь карийна боху наркотикаш, иштта шеко ю цхьа хан хьалха цо стаг вийна хиларца а.\nДагестанехь лецна меттигерчу Iедалан декъашхой\nДагестанхой юьхьанца шекбара шайн махка куьйгалле "ханна" аьлла ваийтинчу Васильевх. Кхо бутт баьлча а вац иза ша вуйла хоуьйтуш, олура хийлачо – ткъа иза хилла Москох гIоьнна а ехна Iаш – чоьхьарчу гIуллакхийн министралла, къайлаха сервис (ФСБ), инарла прокуратура.\n"Кавказ.Реалиино", Дагестанан Iедалерчу хьостанашна тIе а тевжаш, яздина ма-хиллара, Васильев Iийна "зIуган бен" ца хьабеш, пачхьалкхан коьртачу шахьарара десант кхаччалц. Цу тIе, хеназа "бен" хьабахь, сахьт дац, бохура хIетахь хьостано, Дагестанан регионашкара хьаькамаш балхара а бевдда, таIзарх хьалхабовла.\n"Муниципалитеташкахь ахча дац, деккъа декхарш бен ца дисина. Цундела ца боху уьш Васильевс даржашкара – керла баьхкинчийн дезар ду бюджетна Iуьрг стенна даьлла листа. Нах дIабаха йиш яц, цаьргара жоп деха деза," – бохура ХIинжа-ГIаларчу Iедалан векало.\n…Ткъа тахана, ахча-бохча махкахь дацахь а, хьийса шортта инзаре хIуманаш-м ду дагестанхошна – хьаькамаш лецар.\nМоттаргIанаш, я коррупцица къийсам?\nДагестанан Юкъараллин палатин декъашхо Халидов Денга реза вац, дерриг а дуьненна а гойтуш, хьакамашна гIоьмаш еттарх. "Мегар ма дац Iедалхошца иштта хьийза, уьш арахь лецначу хулиганех а тарбина", - боху цо.\nДагестан коррупционерийн, бандитийн бен болуш санна гойту халкъан бIаьргаш чохь. Бутт баьлча хуьлучу харжамашкахь шена националисташкара алссам кхаьжнаш баха лелош ду иза Iедало, аьлла хета Халидовна.\n"Иза хьакамаш юьхьIаьржа хьиттош процедура ю. Бац лецначийн бехк теллина. Ас къамел мел динчу наха, берриг а мохк пайдабоцчу боккху ловзарш ду уьш, олу. Нахана лаьа мохк коррупцех цIанбойла, амма иза телевизионашкахула гIоьмаш а ловзош дан дезаш дацара".\nВежарий ГасангусейновгIар, иштта журналисташ, юкъархой, бехкебоцу кхин нах байинарш схьакарролц, бахархой Iедалх ца теша кхоччуш, боху Халидов Денгас.\nВевзаш волчу адвоката Мудунов Константина (иттех шо ду, кхелаш ерраш а лаьтта коррупционерех, бохуш, иза леткъа) Дагестанехь тутмIаьжгийн театр ю элира шен сурт ловзош.\n"20, 10, 5 шераш хьалха а дара хууш "тахана гучудаьлларг". ЦIерш а яра евзаш. Бевза суна лецнарш, юкъаметтигаш а яра сан цаьрца кхечу нахаца санна … амма динчу къоланийн барамаш бу баккхий. Делахь а, стенна эшна и нах тахана леца?\nАдвокат къера ву, Мохкора еъначу "театро" дика эффект елла – хIинца кхерабелла хьаькамаш Васильевх.\n"ТаIзар хила торуш дуйла кхетабоьлла нах. Оцу тIехь Васильевс хIинццалц кхечара ца динарг дина. Цхьана ханна кхерабелла совцор бу къоланаш дечуьра министраш, кхелан белхахой, депутаташ, парггIат садаккха тарло халкъо а", - боху Мудуновс.\nКамалов Хьажамурд, Дагестанера журналист, вийна 2011 шарахь\n"Халкъана хаза хета зулам човхийча"\nДагестанерчу журналисто Меламедов Андрейс, "со бер дац ,Васильевс яьккхинчу цхьана гIулче а хьажна, тешшал,"кIезиг бу чубоьхкинарш", - элира.\n"Керлачу куьйгалхоша махканна эвсаре хуьллу гIулчаш яха еза экономикехь. Шераш ду ас и проблема юьйцу, амма бац хуьлуш хийцам. Лаьттах доладар а ду махкахь вуно лачдаьккхина. Иза дIа ца нисдахь, юьртбахам болалур бац кхиа. Республикан бюджетна индустрино луш болу пайда а бац 6,5 процент бен", - боху Меламедовс, Дагестан дотацеша кхобуш хилар дага а доуьйтуш.\n"Гарехь, дерриг а долийна цхьана Iалашонца – нехан Iедалх байна тешам меттахIотторхьама. Халкъана хаза хета зулам човхийча. Лецарш совций, халкъ тешар дац Iедало долийнарг дикане доьрзур ду бохучух".\nЮкъараллехь жигара хьийзарца вевзачу могIарчу дагестанхочо Исмаилов Марата – "Дагестанерчу хармашна тIехьовсурш" цIе йолу болам вовшахтоьхна цо кху муьрехь. Цо шен яц хиндолчун прогноз, амма ша Васильевх ца теша, элира, "харжамаш цIена дIаболхахь, хуур ду-кх", аьлла, тIе а тухуш.


Авторханов Iабдурахьман — Урок 95\nАВТОРХАНОВ IАБДУРАХЬМАН (1908 – 1997шш.)\nАвторханов Iабдурахьман вина Теркйистерчу Лаха-Неврехь, ахархочун, Гиназан доьзалехь 1908-чу шеран эсаран беттан 25-чу дийнахь. И терахь шеко йолуш ду, герггарчу хьесапехь билгалдаьккхина хиларна. Шен дагалецамашкахь автора йаздо: «…я родился Бог весть когда, что-то между 1908 – 1910 годами» (Мемуары».1983). Делахь а цуьнан дахарх лаьцна йаздечохь массанхьа лелош дерг 1908 шо ду.\nЙуьхьаьнца шайн йуьртарчу хьуьжарехь дешна Авторханов Iабдурахьмана. Оцу хенахь Нохчийчохь ишколаш башха дукха а ца хилла. Лаха-Неврехь халкъан хьехархочо, серлончас, Хакишев Солтас схьайиллинера ишкола, оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь дешар долуш. Хьуьжаре леларца цхьана оцу ишколехь а дешна Iабдурахьмана.\nШинахьа (хьуьжарехь а, школехь а) цхьаьна хенахь дешар йуьхьаьнца мелла а чолхенаш йолуш хиллехь а, Къуръан дагахь Iамор а, шен логикица, дош кхолларан хьелашца Iаламат башха йолу Iаьрбийн грамматика Iамор а, хьекъал кхиаран гимнастика санна а хилира, оьрсийн меттан грамматика Iамор дустаран хьесапехь дIадоло таронаш а хилира шен бохуш, йаздо Авторханов Iабдурахьмана. Лаха-Неврера ишкола пхеа классах лаьтташ йара, хьуьжарехь иттех шарахь деша дезара. Ишкола чекхйаьккхина ваьлча, хьуьжарера шен дешар дIахьош вара Iабдурахьман. Хьуьжарехь Iаьрбийн моттий, Iаьрбийн литературий Iаморал совнаха, философих дозаделла долу Iилманаш (логика, диалектика, астрологи, космографи, метафизика), ислам (Къуръан), шариIат Iамош хилла. Амма шайн дешарца догIуш долу жайнаш бен, кхийолу литература йешар магош ца хилла хьуьжарехь. МутаIеламаша къайлах йоьшуш-м хилла Iаьрбийн маттахь йолу кхин литература а, масала, «Эзар а, цхьаъ а буьйса», «Зулкъарни Искандерах легендашший, цуьнан леламашший», Турпала Iелех а, цуьнан кIентех а лаьцна дийцарш. Уьш хьуьжарехь дешарна лакха бевллачарна бен деша хууш ца хилла. Iабдурахьман ца кхиъна Iаьрбийн дешаран лакхенашка кхача, кхуьнгахь дешарца ца догIуш долу жайнаш а, книгаш а гучу а йевлла, дIаваьккхина хьуьжарера.\nIабдурахьман жима волуш нана кхелхина цуьнан. Да кIантаца башха кIеда-мерза а ца хилла. ЦIера ваьлла Соьлжа-ГIала а вахна, цигара муьлххачу а цхьана ишколехь деша лууш хилла Iабдурахьман. Аьтту а баьлла 1923 шеран мангалан беттан 2-чу дийнахь, интернатан тайпанчу берийн цIийне дIаэцна иза. Цхьа-ши бутт балале «Детский учебный городок» аьлла, цIе а тиллина Асланбековски (хIинца Энахишка) дIайаьхьна кхера интернат. Iабдурахьман, кхиамца экзаменаш дIа а йелла, интернатерчу Эльдарханов Таьштамаран цIарах йолчу шолгIачу даржан ишколан лакхарчу классе ваьлла. Ишколехь хьоьхура лаккхара говзалла йолчу хьехархоша. ХIара ишкола чекхйаьккхина волучу хенахь Соьлжа-ГIалахь схьайилира партийни ишкола. Цига деша ваха атта а дара, дешархошна дерриге маьхза а дара: йукъарIойла, духар, йаар, цул совнаха доккха стипенди а дара. Партийни ишкола чекхйаьккхина ваьлча, Москва КУТВ (Коммунистический университет трудящихся востока) деша а вохуьйтура. Оцу хьелаша Iехийна Соьлжа-ГIалахь хIетта схьайиллинчу партийни ишколе деша вахна Iабдурахьман. Кхиамца чекхйаьккхина партийни ишкола а. Цул тIаьхьа деша хIоьттина Соьлжа-ГIаларчу рабфаке. Рабфакехь шолгIачу курсе ваьллачу хенахь, иза деша хьажийна Москвахь йолчу ИКП (Институт красной профессуры). Институтан кечамбаран отделенин хьалхарчу курсе деша дIаэцна Iабдурахьман. Хьалхара курс чекхйаьккхинчул тIаьхьа Институт а йитина цIа а веъна, шен йуккъера образовани чекхйаккхархьама рабфаке йуха деша дIахIоьттина иза. Рабфакан тIаьххьарчу курсехь доьшуш волуш областан а, крайн а изданешкахь арайийлина цуьнан дуьххьарлера статьяш. Цул тIаьхьа цхьа шо даьлча, 1930-чу шарахь, арайаьлла цуьнан дуьххьарлера книга «К основным вопросам истории Чечни». Оцу книги тIера цитаташ йалийна, авторан цIе а ца йоккхуш,\nРабфак чекхйаьккхинчул тIаьхьа, Iабдурахьман деша вахна Соьлжа-Г1алара маьхкдаьттан институтан химически факультете. Амма цигахь доьшийла ца хилира. Дешар долийна дукха хан йалале, партин Обкоме кхайкхина дIа а вигна, орготделан куьйгалхо хIоттийна, кхуьнан дуьхьало тидаме а ца оьцуш. Иза жоьпаллин болх бара, цу хенахь Обкоман секретаран дарж цхьаъ бен ца хилла, орготделан куьйгалхо, Обкоман секретаран заместитель ларалуш хилла. Авторханов Iабдурахьман, болх жоьпаллин белахь а, шен балхаца дика ларалуш вара. Авторханов Iабдурахьман партин политика а йевзаш, шен болх дика дIакхехьа а хууш, доьналла а долуш белхахо хилла. Иза, Нохчийчоьнан «Пролетарски йаздархойн ассоциацин» куьйгалхо хаьржина а хилла. Цо гIо дина нохчийн йаздархойн произведенеш зорбанехь арахеца, нохчийн литературех лаьцна статьяш йазйина. Авторханов Iабдурахьман пачхьалкхан чиновникан дарж башха дезаш, цунах самукъадолуш вацара, иза даим кхоллараллин балхана тIегIерташ, литературни болх бан лууш хилла. Ша дехар а дина ОблОНО куьйгалхочун балхара дIа а ваьлла, Нохчийн къоман театран директор вахна иза. Авторханов Iабдурахьман куьйгалле веъча, къоначу нохчийн театрехь хаъал хийцамаш хилла диканехьа.\nАвторханов Iабдурахьман шен даймохк а битина дозанал дехьа валар, ца ваьлла дина хIума хилла. Авторханов Iабдурахьмана «Набат» цIе йолу журнал арахецна, цу тIехь зорбатоьхна шен «Философия тирании» корта а болуш йоккха цикл статьяш. Цул тIаьхьа «Свободный Кавказ» журнал арахеца а долийна. 1950 шарахь Мюнхенехь «Институт по изучению истории и культуры СССР» кхоьллинчарна йуккъехь а хилла, оцу институтан директоран заместитель а хаьржина иза. Радио «Освобождение» (тIаьхьа «Свобода» цIе тиллина) кхуллуш дакъа а лаьцна Авторханов Iабдурахьмана. 1948-чу шарахь, Авторханов Iабдурахьмане цхьана ханна кхайкхина Гармиш гIалахь йолчу американски армин ишколе, Советски Союзах лаьцна лекцеш йеша. Эмиграцехь йоккхачу эвсараллица болх бина Авторханов Iабдурахьмана. Iабдурахьманан эмиграцехь дуьххьара арайаьлла книга «Покорение партии» хилла. И книга 1951-чу шарахь «Сталин у власти» цIе а йолуш арайаьлла Парижехь французийн маттахь. Книгин Iаламат боккха кхиам хилла. ТIаьхьа цунна зорбатоьхна ингалсан, испанин, италин меттанашкахь. Цунах пайдаэцна политикин баккхийчу охIланчаша, иза лелош хилла университеташкахь а. И книга бахьана долуш Берияссий, Сталиний Iожаллин кхел кхайкхина шена, йаздина автора.\nАвторханов Iабдурахьманан рогIера книга «Происхождение партократии» зорбатоьхна 1973 шарахь Франкфурт-на-Майне гIалахь. Иза боккха, шина томах лаьтташ болх бу. «Партократия» боху термин Авторханов Iабдурахьмана йукъайаьккхина йу. Советски Союзехь коммунистически партин диктатура, пачхьалкхехь куйьгалдаран хьелаш теллина автора. «Партократия» аьлла билгалйаьккхина цо советски пачхьалкхехь куьйгалдаран форма.\nНохчийчохь сий-ларам бу Авторханов Iабдурахьмане. Соьлжа-ГIалахь коьртачу урамех цхьаъ, Авторханов Iабдурахьманан цIарах бу. Iилманча винчу йуьртахь Лаха-Неврехь а цуьнан цIарах урам бу, иза вина а, ваьхна а цIенош хиллачу меттехь керла динчу цIеношна Iилманчин сийнна тIе тоьхна ду мемориалан ун. Музейхь Авторханов Iабдурахьманна лерина чоь а йу. Нохчийн Республикин Iилманан Академис, йаздархойн союзо, Соьлжа-ГIалахь дуьненайукъара конференцеш дIахьо Авторханов Iабдурахьманан кхоллараллехула.\nОтветить Переслать Создать событие ПозвонитьВсе понятно, спасибо за информациюОк, спасибоПринято к сведению


Американ президентан харжамашкахь тесна кхаьжнаш дагардина дина девлла дац хIинца а. Кхаарин сарахь динчу жамIашца, Демократин партин цIарах кандидат волчу Байден Джона толам баккха оьшуш дара Трамп Дональд эшо кхаьжнаш дагардина девлла доцчу цхьана штатехь. Трампана толам баккха оьшу Байден йисинчу 4-3 штатехь эшор.\nМасийтта зорбан гIирсо, шайна юкъахь Wall Street Journal а, Foxnews телекомпани а йолуш, даре дина Байден Джо Аризона штатехь тоьлла хилар. Ткъа цо аьтто бина цуьнан харжамхойн коллегин декъашхойн 264 кхаж цхьаэца. Толам баккха оьшу 6 кхаж цунна кхача мегаш бу цхьана Невадехь толам баккхахь а, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Оцу штатехь цкъачунна бюллетенаш дагардина девлла дац. Цкъачунна Байден хьалха ваьлла воьдуш ву Невадехь.\nNew York Times газето а, масех кхечу зорбан гIирсо а, хаам бо Байдена цкъачунна 253 кхаж бен гулбина ца хиларх лаьцна, цу кепара сих ца луш цо Аризонехь толам баьккхина хилар тIечIагIдан. Арезонехь Байден 3 процентана хьалха ву Трампал а, 86 процент бюллетенаш дагардинчул тIаьхьа.\nНагахь Аризонехь эшах Трамп Дональда толам баккха безачу 4 штатах 3-хь - Пенсильванехь а, Джорджийахь а, Къилбаседа Каролинехь а – иза хьалха ву Байденал а: Пенсильванехь 3 процент гергга, Джорджийахь а, Къилбаседа Каролинехь а цхьа процент ца кхоччуш. Невадехь Трамп тIахьависина Байденна цхьана процентал а кIезиг. Байден болчул а хьийзаш белахь а, толамна тIе боьду некъ болуш бу Трампана.\nФормалан кепра бюллетенаш дагардина девллачул тIаьхьа шина кандидатана деллачу кхаьжнийн терахьаш цхьана процентал а лахара хилахь, кандидатан бакъо ю бюллетенаш юхадагардайта.


Юкъарчу транспорта тIехь а, маьждигашкахь а масканаш лелон декхаре бина Нохчийчохь\nЮкъарчу транспорта тIехь масканаш лелор юкъадалош ду Нохчийчохь тахана, Товбеца-беттан 4-чохь дуьйна, махкахь коронавирусан ун даржа доларна аьлла, хаам бина транспортан а, зIенийн а министралло, яздо РБК агенталло.\n"Масканаш йоцу пассажираш транспрта чу буьтур бац махкахь. Белхан хенахь масканаш лелор шога лардан дезар ду юкъарчу тарнспортан урхалла дечийн а", - аьлла, билгалдаьккхина ду хаамехь. ТIетаьIIина коронавирсан ун даьржаш хиларца доьзна юкъабалийна и барамаш аьлла, кхетийна министралло.\nТIаьхьо регионерчу оперативан штабо а дIахьедира, маьждигашка а, килсашка а ах чоь дIаюьзна бен адам дита мегар дац, ткъа масканаш цигахь а лелон дезар ду аьлла.\n"Маьждигашка а, килсашка а богIучеран карахь коронавирусах вакцинаци йина аьлла сертификат хилча дика хир ду", - аьллачу Роспотребнадзоран куьйгалхочун Термулаева Ритин дешнаш далийна агенталло.\nЧиллан-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаамбира, масканаш лелор махкахь юкъарадаьккхина ша аьлла.\n"Нах гуллучу меттигашкахь масканаш лелор юкъарадоккху оха. Делахь а, COVID-I9 вирусан кхерам болчу баккхийчара а, цомгашчу наха а, оцу уьнах чекхвалазчо а лелийча бакъахьа хир ду", - яздира Кадыровс шен Телеграмехь. Регионера хьал дукха лерина зийначул тIаьхьа бина шаьш оцу кепара сацам бохура нохчийн урхалхочо.\nРоспотребнадзоран хьалханчас Попова Аннас Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца къоьвсира масканаш дIаяхар. Республикехь масканаш лелор дIадаккхарх Кадыровс динчу дIахьедарх йистхуьлуш, цуьнан компетенцехь дац оцу кепара сацамаш тIеэцар аьлла, билгалдаьккхира цо а.\nТIаьххьарчу хаамашца, Нохчийчохь цхьана буса а, дийнахь а коронавирусан ун хааделла 55 стагаца. Пандеми яьржичхьана ун текхна цигахь 12 957 пациенто. Велла вирусах 164 дархо.


Вийна я Iазапах велла. Полисхоша шен ваша лачкъорах дуьйцу Нохчийчуьрчу вахархочо\nГезгмашин-бутт 22, 2020\nТовбеца-беттан 18-чохь, цо болх бечу Соьлж-ГIаларчу ресторанера лаьцна вигира Умаров Мовсар, чIагIдо цуьнан гергарчара. Ленинскан кIоштарчу полицин декъехь волчу цунна тIекхиира уьш шолгIачу дийнахь. Нохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон ютуб-канале иза хьоьжуш хиларна, цунна тIе бIаьрг хIоьттинера шайн аьлла, дIахьединера ницкъахоша. Цул тIаьхьа вайра Мовсар, цуьнан цIийнах болучаьрга хаам бира, талламан барамаш дIахьочу заманчохь, ведда, шайн карара ваьлла иза. Мовсаран гергарчу нахана, иза дийна вац аьлла хета.\nБакъоларъярхошка а бевлла, Мовсар варах ма-дарра дийца сацам хилира УмаровгIеран. Кху деношкахь "Iазапна дуьхьало латторан Комитетан" юристашка хаам кхаьчна Европерчу адамийн бакъонийн кхелахошкара, 39-чу низамах пайдаэца таро лоьху шаьш, катоьхна оцу гIуллакхна юкъагIортархьама аьлла.\nСтрасбургерчу кхело Оьрсийчоьнан Iедалшка хеттарш хьовсийна, мича бахьанашца кхаьчнера Нохчийчуьрчу полисхойн кара Умаров, хаийта шайна аьлла.\nКавказ.Реалии порталца хиллачу къамелехь вайначун вашас Умаров Мусас дийцира, шаьш хIунда ца теша, Мовсар ведда ваьлла бохучух а, иштта, иза дийна вац аьлла, шайн шеконех а.\n- Ваша лачкъийча, хIетахь иза волу меттиг а хууш бацара, ас нене элира, нахала даккха деза вай хIара гIуллакх, бакъоларъяран организацешка а, Нохчийчуьрчу омбудсмене Нухажиев Нурдига а, Саратова Хедига а дIа а хоуьйтуш аьлла, - дуьйцу Умаровс. - Амма тхуна оцу сохьта хииира, Мовсар стенгахь ву. Ленинскан кIоштан полисхоша а, цул тIаьхьа "нефтянгой полк" олучу эскархойн декъо а къайла ца даьхьира, ваша шайгахь хилар. Беттанашкахь шайн стаг волу меттиг ца хууш хьийза кхинберш, ткъа кхузахь кхечу тайпа дара: тхоьга дуьйцура цуьнгарчу хьолах а, иза латточу меттигах а. Цундела дегайовхо яра тхан ненан. Цуьнга дIа ма аьллера, бехкзуламан гIуллакх цуьнгара даьлла дац, интернетехь Абдурахманов Тумсон роликашка хьежар бен бохуш. Цхьана кIиранах латта а вина, цуьнца къамелаш а дина, тIаккха тхан кIоштан къеда тIекхойкхур ву, дехошка бистхилла, цIа воуьйтур ву аьлла, дош деллера тхуна. Цундела нана дуьхьал хилира, хIара гIуллакх Iорадаккха, цунна зене даларна кхоьруш.\n- Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча волу Байтуев Мохьмад бехке хила там бу иза лачкъорна аьлла, дIахьедир-кх аш.\n- Гезгамашин-беттан 1-чу деношкахь хиира суна IАДАТ цIе йолуш телеграм-канал юйла. Наха хаийтира соьга, цуьнан агIонашкахь сан вешех а, иза лачкъорах лаьцна информаци ю аьлла, цул тIаьхьа гайтира суна Байтуевн сурт. Суна вевзира Джабраил ю шен цIе аьлла, байначу беттан 7-чохь "нефтяной полкан" декъа тIехь сайца къамел динарг. Джабраил а, Байтуев Мохьмад а цхьа стаг ву аьлла, хета суна. Мовсар лачкъочу заманчохь цо хIун дакъа лаьцна суна хууш дац, амма Марсхьокху-беттан 7-чу дийнахь тхан хиллачу цхьанакхетарехь процессан куьйгалла дора цо. Иза цхьаъ бен вацара луьйш верг, биссинарш юкъа ца гIертара къамелана. Бух а боцуш, доцург цунна кхолла, тхан доьзалан цхьа а бахьана дац.\n- Байтуевс инстаграмехь яздинера, хьан ваша варна ша гунахь вац аьлла. Хьуна хIун аьлла хитийра, цо иштта дIахьедар дича?\n- ХIаъ, цхьа а Умаров Мовсар шена вевзаш вац, нах лецар а, царна тIаьхьаваьлла лелар а шен белхан декхаршца догIуш дац аьлла, цо хIоттийна пост ас а йийшира.\nРедакцин билгалдаккхар: Нохчийчуьрчу синбахаман хьукматашкарчу белхахошца къамел деш, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана комментари йира меттигера вахархо Умаров Мовсар вадорна шен гIовс Байтуев Мохьмад бехке ву, бохуш, нохчийн пабликашка баржийначу хаамна. Байтуев шен гонехь ву 20 шера чохь, цкъа а ца хилла нахаца гамо йолуш, цуьнан болх деккъа дIа прессица юкъарло латторрий, ша тIедехкина декхарш кхочушдаррий бен бац, цундела цо лоцийла дац стагга а, дIахьойла дац лерина операцеш, цо цхьа а лаьцна, цхьаьнхьа а вигина вац, элира Кадыровс.\nЦуьнан поста бухахь ас комментари йитира, Джабраил ву аьлла цIе яьккхинарг суна вевзи хьан суьртаца, тарло со галваьлла хила а аьлла. Делахь а, ас дехар дира Байтуевга, иза Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча хиларе терра, сан ваша лачкъорах Кадыровга дIахаийтахьара ахь аьлла. Цхьа а бахьана а ца далош, дехкина бехкаш а доцуш, хIоттийна протокол а доцуш вигина ву сан ваша аьлла. Цхьа 15 минот яьллачу хенахь сан комментари дIаяьккхинера. Кхин а цхьа хан яьлча, оцу аккаунтехь суна блок туьйхира.\n- Хьан комментари дIаяйинчул тIаьхьа хIун хилира?\n- Гезгамашин -беттан 8-чу суьйранна зорбан министро Дудаев Ахьмада телефон туьйхира соьга, WhatsApp-ан видеохула вистхир вара ша соьга аьлла. ХIетахь сан хан яцара, цу тIе, телефон а яра сан юза езаш. Масех сахьт даьллачул тIаьхьа со суо юха зIене велира цуьнца. Сан ваша вигарх шена хууш хIума дац бохура Дудаевс, амма, терго йинера цо Байтуевн поста бухахь йитинчу комментарин. Цунна ца тайнера, сан ваша вигарна иза бехке ву аьлла, ас билгалдаккхар. Байтуев шеца болх беш волу дикка хан а ю, догцIена стаг ву иза, цхьана а зуламечу гIуллакхна юкъахь хуьлийла дац бохуш, дуьйцура Дудаевс. Байтуев сайна вевзира элира ас. Цундела вара Дудаев видео латийна, соьца зIене вала лууш. Цо дийцарехь, Байтуев цунна уллохь вара. Дикка юха а хьажа Байтуевн бIаьра, тIаккха вуста иза Джабраилца бохура цо соьга. Байтуевца цхьана вовшахкхета деза элира Дудаевс тIаккха. Со гIалатваьлла, ца кхеташ хIума долуш санна, дора цо къамел. ТIаьхьо зIене девр ду аьлла, хадийра ас къамел, со кхоьрура сайна цаьргара зулам хиларна.\n- Хьуна хаьарий, меттигерчу Iедална критика латточу блогершка хьан ваша ладоьгIуш вуйла а, оппозицин IАДАТ телеграм-канале роликаш цо кхоьхьуьйтий а?\n- ХIан-хIа, ца хаьара. Охашиммо даим а юьйцург футбол яра, жимчохь ший а левзина хиларе терра. ТIаьххьарчу кхаа шерачохь со бепиг дечу пекарнехь болх а беш, мукъачу хенахь футбол ловзуш вара. Суьйранна бархI сахьт долучу хенахь дIавоьдура со балха, шолгIачу дийнан делккъахь бен цIа а ца вогIура. КIеззиг хилара тхан вовшийн гар, амма политика цкъа а хьехийна яцара. Жима кхо бер ду цуьнан, воккхачун 11 шо ду, жимахволчун дукха хан йоццуш шо кхаьчна. Тхуна хаьара, оппозицин роликашка а хьуьйсуш, Iедална луьйш болчу нехан Нохчийчохь сингаттам эккха тарлой. Нагахь санна, сан ваша цаьрца вуйла хиинехь, иза юхаваккха хьаьжна хир вара со, цуьнан берийн дуьхьа мукъна а.\n- Хьуна хетарехь, мел кхерам бара хьан дахарна?\n- Сайна цара цхьаъ дарна кхоьрура со. Суьйранна телефон тоьхнера Дудаевс, цхьаъ хиларна сагатдора ас цул тIаьхьа. Со кхеташ вара, сан ваша а санна, со а тIепаза ван йиш юйла, уллохь хIоттийна цхьа а видеокамера а яцара, хуьлуш дерг дIаяздан.\n- Билггал Мовсарна хIун хилла хир ду аьлла хета хьуна?\n- Иза лачкъийначул тIаьхьа, иштаниг тIехIоьттича тIаьхьало муха хуьлу хаа гIиртира со. Гуш ма-хиллара, лачкъийна бигина нах хан-зама яьлча тIемалой бара олий, байъина гучубоху. Суна хетарехь, вийна сан ваша я церан Iазапаш ца лайна велла. Ленинскан кIоштан полицин декъехь латтош яра цуьнан машен байначу беттан 11-чу дийне кхаччалц, цул тIаьхьа цигара дIаяьккхина иза. Оцу дийнахь Мовсаран телефона тIера тIаьххьара смс а еара тхоьга.\n- Дукха хьолахь, Нохчийчохь байначу нехан гергарнаш ца хIуьтту бакъоларъярхошка а, журналисташка а орца деха. ГIуллакх нахала даккхарна шун доьзална цхьана а кепара гIо хилирий?\n- Тхуна дика хаьа, хIара гIовгIа ца яьккхинехь, тхан доьзале кхаьчначух цхьанна а хиъна хир дацара. Шайн лаамехь цхьаммо а Мовсар юхавелла хир вацара тхуна, хIара санна йолу дуккхаъ а истореш а санна, гIараяланза йиссина хир яра.\nКху шеран байначу баттахь бакъоларъяран "Вайфонд" организацино хааме даьккхира, Соьлж-гIалахь меттигера пхи вахархо варах. Цаьргарчу информацица, вайначех цхьаъ Заурбеков Iусман вара, шолгIаниг цуьнан шича Заурбеков Абухьаьжа вара.\nХIинца а хууш дац, дукха хан йоццуш шишанна тIе хаийначу 19 шо долчу IАДАТ телеграм-каналан модераторан Тепсуркаев Салманан кхолламах.\nНохчийчохь болх бечу "Iазапна дуьхьало латторна Комитетан" юристо Аламов Мохьмада Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь дIахьедира, мехкан бахархой Iедалхойх ца хIутту бакъоларъярхошка гIо деха аьлла.\nКIант лачкъийначу ненан доьналла, дов юха хаттар, хаамийн гIирсаш Iалашъяр\nСоьлжа-ГIалара вахархо шен гIоьнчас лачкъийна вац, аьлла Кадыровс\nВедда йа вийна? Нохчийчуьрчу полицехь вайна меттигера вахархо


Юха а оьрсийн маттахь телеканал оьшу гуьржашна\nГуьржийчоь -- Кутаисехь дуьхьалонан акци дIахьош бу ПИК олучу оьрсийн маттахь хиллачу телеканалан белхахой. 21ГIад2012\nОьрсийн маттахь телеканал елла езаш хиларх долу къамелаш жигара девла Гуьржийчохь. Оьрсийчоьнца бертахь тIекIаре хилар йохьарлаьцначу Гуьржийочьнан Iедалша а, тидам бо, лулахошкара пропагандо шай пачхьалкхан зе до аьлла. Цуьнахю Султанов Ахьмада кечйина материал.\nГуьржийчохь оьрсийн маттахь телеканал кхолла еза боху къамелаш дуьйцу массийта шо хан ю. Дуьххьара оцу ойланна агIончаш бу хиллачу президентан Саакашвили Михаилан Цхьаалийн Къоман Болам цIе йолчу партин декъашхой. Ала догIу, цара кхоьллина йолу "ПИК" олуш йолу телеканал керлачу Iедалша дIакъоьвлира. Дукхачу тергамхоша дийцарехь, Оьрсийчоьнца юкъаметтиг таярхьам дина дара цара иза.\nАмма хIинца шаьш Iедалхоша а билгалдоккху, оьрсийн маттахь йолу телеканал оьшуш хилар. Масала мухIажарийн гIуллакхехула министро Субари Созара еарийндийнахь дIахьедар дина и тайпа телеканал махкахь оьшуш ю аьлла. Цунна хетарехь Гуьржийчохь шортта нах бу кхузара маттах дика ца кхеташ. Уьш дукхачу хьолехь Азербайджанан а Аьрмлойн а мехкашца дозанехь йолчу яьрташкахь бехаш бу. И хаттар ша Iедалан тIегIанехь маситтаза айдина аьлла цо.\nШегара Созара Субаригара комментари эцар ца хилира оцу хьокъехь. Цуьнан телефонаш ейина яра, амма Маршо Радино оцу гIуллакхах хаьттира Европерачу талламийн институтан куьйгалхочуьнга, политологе Гоголашвили Кахига. Цунна хетарехь хIинца долчу Iедало дина доккха гIалат дара "ПИК" телеканал дIакъовлар. Оьрсийчуьра хаамийн гIирсашкахула еш йолчу пропагандина дуьхьало еш яра иза, элира цо.\nГоголашвили: "Суна хетарехь доккха гIалат дара "ПИК" телеканал дIакъовлар. Гуьржийчохь оьрсийн мотт буьйцурш дуккха а бу. Цхьаболчара гуьржийн мотт ца бийцаралла сов, уьш кхета а ца кхета цуьнах. Цундела, хьал хIоьттина-оцу наха схьаоьцуш йолу информаци арахьара, кхечу пачхьалкхара йолуш. Вайна хууш ма дай дуьхьало еш йолу телеканал ца кхоллахь, баккхий баланаш бохьура буйла. Суна хета дикка телеканал кхолла еза, Оьрсийчуьрчу пропаганда оьхьучу телеканалашна дуьхьал".\nСтохка кхиъ цхьана лаккхарчу Iедалхочо, Бартбаран а, Юккъараллехь Цхьананисдаран а министро Закареишвили Паатас а дина оьрсийн маттахь Гуьржийчохь телеканал оьшуш ю аьлла долу дIахьедар. Цо а терго йинера Оьрсийчуьрчу пропагандех шай пачхьалкхана зе хуьлуш ду аьлла.\nШен агIора иза даре до политолога Гоголашвили Кахас. Нахана коьрта чу диллинчу хIуманех церан дуьне а, цуьнга болу хьежам а хIутту, элира цо.\nГоголашвили: "Хаалуш ду юккъараллехь Оьрсийчоьнехьа а, Евроазийн кхеташонна а агIора дог лаьттачеран терахь Гуьржийчохь алсамдолуш хилар. Талламаш бича гуш ду иза. Кхераме барамашкахь дац, амма Оьрсийчоьно ечу информацийн компанино Iаткъам бо адамашна. Цунна дуьхьало ян чIогIа хала ду. Адам экаме ду. Иза дIахудучу информацех доьзна ду. Цо ша дерриг бакъ долуш санна тIеоьцу цунна тIе а товжий".\nОьрсийн маттахь телеканал Гуьржийчохь кхолла еза бохучу хенахь, массара а тидам бо "ПИК" телеканал санна иза хила еза олий.\nГарехь луларчу пачхьалкхара хуьлучу информацийн Iаткъамца иза дика ларош яра. "ПИК" дIакъовлинера керлачу Iедалша, шаьш пачхьалкхан урхалле ма хIоьттинехь. Цхьацца финансийн гIалаташ карийна аьлла бахьан а даьккхина динера цара иза бохуш дуьйцу кхузахь журналисташа. Бехке дуьллуш дара дуьххьара журналисташна а, топ-менеджерашна а даккхий алапаш хIоттийна хилар. Таханлерачу дийнахь Гуьржийчохь цхьа а телеканал яц оьрсийн маттахь.\nПачхьалкхан 2-чу каналехь, наггахь хуьлу оцу маттахь цхьацца материалаш. Ткъа тергамхоша билгалдаккхарехь интернетехула дуккха а нах хьоьжу Оьрсийчуьрчу телеканалашка.\nОьрсийн маттахь телеканал оьшу гуьржашна\nМолдовехь ах шарахь гойтур яц "Россия-24"\nОьрсийчохь шен болх сацош ю CNN\nУкраинин Iедалхойн хьесапехь, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш царна дуьхьал агресси ян кечлуш бу\nКхаьънаш эцарна Швецехь бехке еш ю Каримова Гулнара\nОВСЕ-но емалдина Симферополехь гIезалойн телеканал дIалацар\nУкраинехь болх бийра бу Оьрсийчоьно ГIирмехь дIакъевлинчу телеканало


МАЛАВ НАЬНА МОТТ ЦАБЕЗАР? — Сердало\nУкх тIеххьарча хана, чIоагIа гIордаьнна дувцаш да вай мехка дахача тайп-тайпарча къамий метташца дувзаденна дош. Къаьстта а наьха дегашта вас еш хиннад Госдумага тIаэцийта аьнна массехк депутата кийчдаь, къамий метташ школашка хьехаргдоацаш совцаде деза яха каьхат (проект). Цу гIулакха духьала болаш дукха нах ба. МоллагIча къаман эггара йоккхагIйола, лоархIамех йола белгало я цу къамо бувца мотт. Цудухьа оалаш да уж «Мотт беце, къам а дац» яха дешаш. Сево дагадохийтад царна из санна дола закон тIаэца? Цар яхачох, эггара хьалхара бахьан да къамий метташа эрсий мотт Iомабе новкъарло еш хилар. ТIаккха цхьа мотт Iомабайтар духьа, вож мотт бийна дIабаккха безаш хул-кха. ГIалгIай метто эрсий мотт Iомабара новкъарло ю яхилга бакъда ала йиш йолаш дац. Кхыча Iилмаша (математико, къахьегамо, физкультурас, ингалсий метто, Iарби миетто) новкъарло йиц, цхьа къаман мотт ба тIехк санна массанена къамарге латтар. Иштта долий-теш из? Дац. Аз бе-беча школашка наьна мотт хьеха ткъаь кхоъ шу гаргга ха я. Вай къаман мотт эрсий метта новкъа ца хилийта дагахьа, цунца дикагIа бужаш хилийта дагахьа, Мальсагов Зоврбика оттадаь хинна латински алапаш кIийленга дада алфавит дIа а даьккха, эрсий алапашца оттадаьр тIаийцад гIалгIай Iилманхоша 1938 шера. Цу хана денз, гIалгIай 46 алапах 33 эрсий алапаш да. Бокъонца гIалгIайдараш 13 мара дац. ТIаккха фу хала да уж Iомаде? Ши-кхо ди дезац бера уж кхетаде а Iомаде а. Вай таханарча алфавито, новкъарло а ца еш, чIоаггIа гIо ду аьнна хет сона эрсий мотт Iомабеча даькъе.\nШоллагIдола бахьан да йоах депутаташа, наьна метташ шоай берашка Iомадайта цар дай-ноаной раьза цахилар. Берашка шоай къаман мотт Iомабайтара духьала да йоах цар да-нана. Бакъдолий-те из? Кхычахьа миштад хац сона, амма вайцига аз болх беча юкъа цхьа да е нана денадац со волча, шоай берага наьна мотт ма Iомабайта, аьнна. Балха водаш-воагIаш, машен соцайийя, «хьо новкъа латтийта йиш яц, тха берашта хьехаш ва хьо» аьле, хийла дIавигав со. Ца вовзараша хоатташ а нийсденнад, «фу болх беш ва хьо» аьле. ГIалгIай мотт хьехалга хайча, «эггара дикагIбар ба-кх Iа хьехар» оал нонагIчар. Цхьабакъда «сенна беза из, эшаш бацар из-м» оалаш саг нийсвеннавац сона ер ди доаккхаш. Харц да-кх тIаккха цу наха дувцар. Кхыметтел эрсий йоккхача гIалашка бахача наха шоай бераш ахкан хана цIакхувлаш, царга кIеззига гIалгIай мотт Iомабайта доахк тхо, яхаш, дукхаза хеза ва со. Къаман метта духьалара нах сона ца бовзе а, наггахьа хила тарлу уж санна бараш а. Шоашта наьна мотт ховш боаца нах, шоай берашта а из ца хайча сагота хургбац. ХIаьта а цаI да новкъа, наьна мотт IотоIабар духьа, цхьаццаболча наха доаца бахьанаш лехаш хилар. Тухах даьча, атта дашаргдолча цIенах тара хет сона цу депутаташа доаладаь хинна уж ши бахьан. Эрсий мотт безац, из дIабаккха оалаш саг вайнавац сона. Со зIамига волча хана денз, уж ши мотт школе шоайла тарлуш, шаккха цхьатарра безаш, Iомабеш хьабенаб. ДIауйла ел оашош, наьна мотт дIабаьккхача, эрсий мотт дукхагIа безалургбий бе-беча къамий регионашка бахача наха? Сона-м хетац, безалургба аьнна. Цу метташта юкъера гIулакх къовсам тIа даргда кхы а чIоагIагIа. ХIанз царна юкъе бола барт-машар талхаргба. Вай фуннагIа дувце а, нах шоай наьна мотт ца лебеш Iелургбац. Шоай метта сий царга ца дайташ бола нах а, из мотт дIа а тетташ, цун моттиг хьалаца гIерташ бола мотт а царна хьамсара хургба яхар дукха хьаькъал долчара хьадоагIаш къамаьл дац.\nМассехк ди хьалха «Сердало» газета оагIош тIара дийшар аз Гадаборшев Абос даь « 25 шу кхы даьлча, гIалгIай болаш хургбий?» яха йоазув. Из журналист дика вовзаш ва вай республике. КъаьнагIчарех цаI ва из. Даим эрсий меттала яздеш хиннача цунна а дикка вас еш да, наьна мотт школашка Iомабе безац яха дош. Из новкъа долаш даь йоазув да цундар.\nЦо яхачох, хIара шера хулача пресс-конференце 2017 шера декабрь бетта В. В. Путина аьннад, ше паччахь волча хана, къамий меттай сий лохлургдола хIама гаргадутаргдац, аьнна. Из шоашта ховшше, хьувзаш ба йоах Гадаборшевс къамий метташта «мIарилг» Iетташ бола депутаташ. Таханарча дийнахьа, берригача дешархой дай-ноаной хьагул а баь, аз болх беча школе наьна мотт ший берага Iомабайта безам боацачо заявлени Iоязъе аьлча, сона хеташ, цхьан сага язъергьяцар из. Арахьа деша даьгIа цIадаьхкача берий дай-ноаношка хийла из аьнна ва со хьалха. ХIаьта а шоай бера, кIеззига Iоамабаь а, из мотт Iомабича дика хеташ хиннаб даим цу тайпарча дезалашкара боккхагIбараш. Царна хов, наьна метта говзанчаш царех ца хуле а, из боацаш вахаре царна хала хургдолга. МоллагIа балха говзал цун яле а, из мотт ховш хила веза аьнна хет сона ший къаманна юкъе болх беш вола саг. Лор вале, цо наьна меттала аьннар дикагIа кхетадергда унахочо. Сона дагавоагIа вай медфакультета кулгал деш хинна Аушев Iадрахьман. Духхьал дIабувца мотт хайна ца Iеш, лорий гIалгIай мотт Iомабе гIерташ вар из. Цунна ховра дуккхача дегIа маьжений цIераш. Юрист хилча безаций наьна мотт? Арахьара талмач вехачул аттагIа а дикагIа а деций, шийна из мотт ховш хилча? Укхаза дагавох сона ХIирий Республике болх беш хинна Арапиев Хьажбикар. Ше гIорваьнна юрист вале а, наьна метта чIоагIа сий деш вар из. Цу меттала литературни йоазош де ховш а вар. Цо даь йоазош школерча книжкашта а юкъедахад. Уж дешача хана боккха салоIам хул хьехархошта а берашта а. Иштта хул ший къаман хIама лакха лоаттаду саг. ХIаьта министрашта, паччахьашта шоай къаман мотт мел лоархIаме ба-м дийца а варгвац. Сона дагадоагIа, Зязиков Мурада, Дзасохов Александра наьна меттала нахаца къамаьлаш мишта дора. Из мотт дика лебе ховш ва хIанзара вай паччахь Евкуров Юнус-Бек а. Наьха дег тIа бода никъ дикагIа лох ший метто, из дукха безаш хилар бахьан долаш. Вешта аьлча, моллагIа болх беш вале а, наьна мотт хар бахьан долаш сий лохлургдац сага, бакъда лакх-м лургда.\nМеттаца дувзаденна дуккха эзделах хьокхалуш а хIама ма дий хIара дийнахьарча вахаре. Вай фуннагIа дувце а, валар-валар хул, яр-яхар хул, вешта аьлча саг дикан тIа-вон тIа ваха везаш нийслу. Эрсий мотт цо цига бийцабар аьнна, сага бехк боаккхаргбац цох. Бакъда къаман эздел дегIаца долга дикагIа хьагойта вIаштIехьадоаккхар ший къаман мотт ба. Е хьаэц вай кхыйола моттиг. ЙоI-зIамсаг да шоайла дезаш. Фу мотт бувца беза цар шоай зоахалол тоадеш. Бокъонца бакъдар аьлча, сайна езача йоIага наьна меттага гIолла ювца ловргдар сона сай дег чу Iайна безам гучабоаккхаш йола уйлаш. Иштта чам болашагIа, къаман эзделца дукхагIа хотталуш да из. «Мотт дIабувца ма хой сона, тIаккха из грамматика сенна еза сона?» — ала тарлу цхьаволча сага. Метта эздел лакха хилийта еза. Метта говзал йоккха хилийта еза. Кхы вIалла деце а, дешаш нийсача классашка дIаоттаде ховш хила веза саг, ше къамаьл деча хана. «КIаьнк хьавел укхаза» ала дезача, «кIаьнк хьаелл укхаза» аьлча нийса хургдац. «Говр да», «карт ба», «кулг я» оале, мотт геттара гоалбаргба. Дешаш дожарашка нийса латташ ца хуле, дIаоалаш йола калам, цIагаргаш кагдеш санна, хургья. Цул совгIа духхьал дIабийцача доалаш ма дац метта хIама. Деша а язде а ха ма деза. Цудухьа еза-кх грамматика а, пунктуаци а, орфографи а, кхыдола метта доакъош а.\nДешархошта шоашта фу хет-те школе наьна мотт Iомабарах? Цар фу йоах цу хьакъехьа? Меттацара цар уйла дика йовзийташ да аьнна хет сона, укх бетта 17 дийнахьа 9-гIа класс яьккха боалача кIаьнкаша, йиIигаша яздаь экзаменационни диктант. Цун текст хьалъяйтаяр дешара министерствос. 28 саг вар из яздаьр. Царех виъне 5-аш яьхар, 17 сага 4-аш яьхар, 7 дешархочо 3-аш яьхар. Безий тIаккха берашта шоай наьна мотт? ЧIоагIа беза аргдар аз-м. Айса школе болх беча юкъа дуккхаза наьна метта хетаяь сочиненеш язъяьй аз дешархошца, тайп-тайпара классаш юкъе а озаш. Цар даь йоазон балхаш, къаьстта а дикагIдараш, дIакхувсаш оамал яц са. Дуккхадараш царех хIанз а сога долаш да. Хьожаргда вай бераша фу йоах шоай къаман меттах, беза царна из е безац. Массехк шу да, тха школа яьккха яьнна, Измайлова Фатима дIаяха. Ше бархIлагIча классе йолча хана, «ГIалгIай мотт, со хьа сийна гораотт!» яхача темах укх тайпара йоазув дитад цо: «Тахан геттара ира латт вай нана метта дош. Дукха бац из мотт кIоаргга бовзаш а бовза гIерташ а бола нах. Из бокъонца ховш бола нах дIабаьннаб, наггахьа саг мара ца вусаш. Новкъа да вай школе Iомадеча книжкай автораш вайца боацаш, из мотт геттара дика ховш хинна яздархой С. Чахкиев, С. Озиев, М-С. Плиев дунен чура дIабахар. ХIанз кхувш бола яздархой е эрсий меттала яздеш хул, е гIалгIай шоагача меттаца яздеш хул. Из мотт шоашта ца бовзе а, цу меттаца язде гIерташ хул уж. Иштта язъяь стихотворенеш, поэмаш, дувцараш дукха теркам тIаозаш хилац. Цхьаццадола вай школе Iомаду книжкаш а хул, мотт шаьра боацаш, цхьайолча хана доккха гIалаташ долаш. Параграфаш харцахьа язъю, упражненеш эсала хул. ПхелагIча классе белгалдеша хаттараш харцахьа деннадар. Дукха ха йоацаш оаха йийшар Дж. Яндиева «ТIом хьеберашка» яха стихотворени. Из ийрчаяьккхаяр, цунна кхыйола стихотворени юкъекхоссаро.\nДика хIамаш а да вай меттаца дувзаденна. ЦIенача, хозача меттаца арадувл «СелаIад» яха берий журнал, Вай меттала я Хашагульгов Iаьлий тамашийна произведенеш. Цар метто вай къаман дикагIйола оамалаш хьалхьею. Уж санна масалаш кхы а да вай вахаре. Сай низ дIакхоачачох, вай мотт Iомабе гIерт со, Беков Тембота аьннача беса: «Со визза гIалгIа ва ала йиш яц, ший наьна меттала йоазув цаховчо». Ший да, нана, къам дезача сага, даим боча хеташ, лелабергба ший наьна мотт…»\nДепутаташа дувцари бераша яхари вIашкадоагIаш дац. Школе деша дагIача берий дагара болаш даь къамаьл дац Госдуме чуяла проект кийчъяьраша дувцар. Из дош дикка техка, Iомадаь дувцац аьнна хеталу сона цар. ХIаьта Гадаборшев Абос яхачох, Татарстане, Черсий-Балкхарой мехка геттара раьза боацаш ба цар доладаьча цу гIулакха. Цига мара беций!? Аз болх беча школе я математика хьехаш, дикка ха яьнна кхалсаг Аушев Ахьмада Лида. Сона цу тайпара проект йий а хацар, цо аьннадецаре. ЧIоаггIа новкъа а долаш, миштад из, хIанад из, яхаш, соца къамаьл дир цо. МоллагIа Iилма хьехаш вале а, гIалгIачун дог чудоаллача сага новкъа хургдолаш хIама да из. ХIаьта из кхоачаш ца хилийта декхарийла ва вайх хIаравар. Цу гIулакха хIаране ший дош ала деза наьна мотт хьаллоацаш, цун гадоаккхаш. Из дош ала мегаргда каьхаташ яздарца, газета оагIонаш тIа кепа тохарца, телевидене, коллективай кхетаченашка къамаьлаш дарца, кхыча наькъашца.\nДуккхачар интернета чугIолла а аьннад цу хьакъехьа шоашта ховр, цу даькъе аз а яздаьд депутатий Iаьржача уйланна духьала сайна хетар. Вай цу гIулакха эгIаздахар пайдана дац, воашта бакъахьа хетар дIа а ца оалаш, чукъувлаш дагIе. Бий хьа ца баьстача, бе фу доалл ха йиш яц. Иштта мара ха йиш яц вайна цох фу хет, нагахьа санна вай из гуччахьа дIа ца оале. Бакъда воаш оалар кхыча къамий меттай хIама IотеIадеш доацаш, цар хIама а лакха лоаттадеш ала деза.\nЛакхе аз хьоахаяьр мо йола сочиненеш кхы а дукха язъяьй тха школерча бераша. Царех цхьаяраш кхы а шоана йовзийта безам ба са. Ши-кхо шу да тха школе ийс класс яьккха, Умарова Аьсет кхыча школе дIаяха. Аз болх бер ийс шера дешаш йола школа я. Наьна меттах Умаровас яздаьд: « Наьна мотт са къаман мотт ба. Мотт ца хилча, къам хургдац. Къам ца хилча, со хургьяц. Наьна мотт хьакхоллаш, из сона шаьрагIа бовзаргболаш, со дийша хургйолаш, къахьийгад дуккхача наха. Царех ва вай йоазув хьакхелла Мальсагов Зоврбик, профессор Оздоев ИбрахIим, кхыбола Iилманхой. Со школе еча денз, из мотт сона Iомабеш, хьабоагIа хьехархой. Цу меттаца аз Iомадаьд гIалгIай эздел, гIулакх, эхь. Цо таро хулийт хьаьшага моаршал хатта, къоаной Iуйре дика ювца, нешага салам-моаршал дала. Къаьстта, из мотт Iомабеш, сона накъабаьннаб вай багахбувцам. ЦIена дошув да вай фаьлгаш, кицаш, кIоанолгаш. Йиш йий са тIаккха из мотт ца беза? Яц. Цудухьа беза сона наьна мотт.\nНаьна мотт накъабоалаш дукха моттигаш я… Цул совгIа метто хьахайт саг хьаькъал долаш ва е вац. Мотт эздий, хоза бувцар хьаькъал да, цабувцар – Iовдалал. Са безам ба хьаькъал долаш хила, цу гIулакха мотт ха беза. ХIара саг ший метта сий деш хила веза. Мишта де деза из? Нагахьа санна из Iомабеш хуле, цун сийдар да из. Со, сай вIаштIехьадоалача беса, из Iомабе гIерт…»\nГIалгIай метта хьакъехьа укх тIехьарча шерашка Iалаьмате дукха дийцад. Цунца дувзаденна дешаш къестаде вIашагIъелл хиннай орфографически комисси, терминологически комисси, правительствос вIашагIъелла хиннай дешара книжкашка хьожа комисси, Iилма-тохкама института комисси, дешара министрствон комисси, кхы а массагIа хиннай уж. ВIашагIъетталуш, метта хьал дувцаш, дукха ха а йоаяьй цар. Амма хIама тоалуш дац. Орфографи цхьан кога тIа йоаккхалуц, мотт дегIухаргбола хIама дара эша ахча соцадаь латт, арадувлаш книжкаш дац, мотт дIахьехара эша методически кулгал яздича, цунна кепа тоха саг коравиц. Вешта аьлча, массайтта шера тоадаь хинна дешара книжкаш а хала арадоах паччахьалкхено. Укхаза а тайп-тайпара бахьанаш лех. Цкъа оал, уж книжкаш дика дац, кердадараш язде деза. ТIаккха оал, уж арадахара эшаш дола ахча дац, иштта кхы дIахо а. Кхыча тайпара аьлча, гIалгIай мотт «безараш» дукха ба, цунна новкъостал де деза моттиг тIаэттача, йоккха топ яьлча мо мара, гуш ер ма вий аьнна саг хилац. Цхьайолча хана вIалла эшаш доаца книжкаш арадоахаш доаду из ахча. Укх тIехьарча хана арахийца дошлоргаш доккха хIама да. Сона хеташ, эрсий метта дац вай метта миссел дошлоргаш. ХIаравар ший дошлорг оттаде гIерташ хул. Цудухьа, Хамхоев Ахьмада а дайна, «эгIаваьча сагага тхьамка миссел» да вайга дошлоргаш. Пайдандараш кIезига да царна юкъе а. ДукхагIдараш мотт кегабеш да.\nФу язду дешархоша дIахо гIалгIай говзаме дош Iомадеча Iилмах? Дикка ха я тха школе Муцольгов ИбрахIим дешаш хинна. «Наьна мотт – халкъа са» яхача йоазон балха тIа цо аьннад: «Дуне довзийташ, къахьегам безийташ, дуккхача Iилмай къайленаш гучайоахаш, хьабоагIа тахан са наьна мотт. Са чIоагIа хьамсара а боча а ба се кхеваьча сай наьна мотт. Тахан, сона из дикагIа хьабовзийташ, новкъостал ду вай мехка йоазонхоша… Цар шоай произведенешца хьагойт адамашта юкъера оамал, хоза гIулакх, эздел, хьаькъал. Денал, майрал…»\nКарарча хана 8-ча классе дешаш я Хочубарова Амина. Ше 5-ча классе ягIаш, цо а язъяь хиннай наьна меттах йола сочинени. Цу тIара деш аз укх тайпара дешаш: «ХIара бера гIалгIай мотт Iомабу наьнагара. ГIалгIай мел долча адамашта дукха безаш хила беза шоай хьамсарча наьна мотт. Из кхы а кIоаргагIа Iомабу бераша деша ухача хана. ГIалгIай меттаца эггара хозагIдар да, из кIаьда, хоза хилар. Ший наьна меттал хозагIа, дезагIа цхьаккха хIама дац гIалгIай воIа, йоIа!.. Наьна мотт цабезар къаман воI вац!»\nТахан гIалгIай метта тIа болх беш дукха нах ба. Школе из мотт Iомабеш ца хуле, уж нах а болх боацаш бусаргба. Масала, университете къаман мотт Iомабеш факультет я, из дIакъовла еза. Школе мотт ца Iомабеш хилча сенна еза из? Хьехарой кийчбеш ма йий из. Дийша баьлча мича баха беза цига Iилма Iомадеш хинна мехкарийи кагий нахи? Iилма-тохкама институте я къаман метта сектор. Из а эшаш хургьяц. Газеташка, телевидене болх беш, из мотт кIоарггачара ховш нах хургбац. Вай шаккха журнал а («Литературни ГIалгIайче», «СелаIад») дIакъовла мара дезац. Даггара школе мотт Iомабешше а хала дешаш хилча, тIаккха-м вIалла деша а дешаргдий-хьогI уж аьле хеталу. Лоацца аьлча, боккха гIурта хьахургба мотт Iомабар соцаде гIертача депутаташа яхар хьадойя. Вай йоазонхоша бIаь шу гаргга хьийга къа довргда. Демаша диза, тархеш тIа латтаргда наха дешаш доаца цар книжкаш. ЛерттIа язде ховраш вIалла хуле а тамаш я. Къаман литературанна фу хадаргда. Унзаро хIамаш хет сона-м царех, шоана фу хет хац сона. Массехк шу хьалха «СелаIад» ( № 9, 2015) яхача журнала тIа «Кхайкарал» яха статья ше язъеш, журналиста Майсигов Саламхана, къаман меттах дог лазаш, яздаьдар тахан эттача цун хьалах. Сона мо унзаро хIама хийттадар цунна а вай къаманна тIадоагIаш латтачох. Цудухьа цо яздора: «…Поездашца, автобусашца, самолёташца, автомашинашца е гIаш дIа-юха болхаш, шоай мотт бувца къехкараш а тIа-тIа совбувлаш боагIа. Ха дIа мел йода, городашка меттел, юрташка бахачарца нонагIа хулаш латт шоай мотт кIезигагIа бувцаш, эрсий мотт дукхагIа бувцарца шоай культура шаьрлу аьнна хетараш. Маца, хьанна дагадоагIа, гIалгIай меттала яздаь каьхат почтаца дIа-юха дахьийта е хьаийца? ГIалгIай меттала жай даьккха, васкет яздаь моттигаш а хезаяц. Иштта, хIара дийнахьа яхар санна, кIезиг-кIезига вай мотт бувца боагIа моттиги доазуви вай воаш эшадеш хиларах, укх ден тIа кхаьчад гIулакх. Вай-воаш вай долчун сий ца деш хуле, наха а бергбац цун лоархIам…»\n«Да ца вийлхача дакъах, саг вийлхавац» яхаш да вайнаьха цхьа кица. Вай воаш оарцагIа ца доале, арахьара тIавенача сага укхаза гIо дергда аьнна хетац сона. Юха а дешархочун сочиненена юкъера мугIараш а доаладеш чакхдаккха лов сона меттах дола ер къамаьл. Точиев ИбрахIим яхаш ва из язъяьр: «Низ болаш да наьна метта дош. Укхаза сона дагайох гIорваьннача селий поэта Гамзатов Расула стихотворени. Цу тIа автора йоах, лоамашта юкъе, кIалвиса, леш латтар ше. Цу хана хезар шийна, гаьнна водача шин сага наьна меттала дувца къамаьл. Ца волийташ, ше дийнвир наьна метта дешо, яздаьд поэта».\nГIалгIай къаман керттерча Закона тIа (Конституце тIа) эрсий а гIалгIай а шаккха мотт паччахьалкхен метташ да аьнна белгалдаьд. Уж шаккха мотт даим шоайла сий деш, тарлуш баьхача дика хетар сона.\n← Стартовали ярмарки, посвященные священному месяцу Рамадан\nМа дувла дохьала →\nЕГЭ: основной этап


Обама Баракан уллера политикан накъост Райс Сюзан къоман кхерамазаллин хьехамчин дарже йоьдуш ю\nIамеркера КIайчу ЦIийнан официала болчу хаамашца, Цхьанатоьхначу Штатийн къоман кхерамазаллин хьехамчин даржера дIаволуш ву Донилон Том. Цуьнан метта хир ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацехь Iамеркан векал хилла йолу Райс Сюзан.\nПрезидентан Обама Баракан уллера политикан накъост йолу Райс хIотторо республиканхойн реза ца хилар кхолла тарло. Цара ондда критика йинера Райсана, даханчу шарахь Либера БенгIазехь Iамеркан векаллина динчу тIелатарх лаьцна цо нийса ца динчу дIахьедарна.\nIамеркан администрацино юьхьанцара емал дира Iамеркан Либера векал а, кхин а кхо стаг вуьйш дина тIелатар, иза, нуьцкъала йирзинчу дуьхьалонан демонстрацина бехке а дуьллуш. ТIаьхьуо гучудаьллера, иза хьалххе дуьйна кечдина терроран тIелатар хиллий.\nКъоман кхерамазаллин хьехамчин метта стаг чIагIвеш Сенатан пурба оьшуш дац.


Iамеркан эксперташ: Путинца юкъаметтигаш лело хала ду\nЧиллан-бутт 05, 2013\nОьрсийчоь -- Кремлехь министрийн кабинетан шорйинчу кхеташоне воьдуш ву Путин Владмир, 31Деч2013\nIамеркан президентан Обама Баракан администрацино сацам бина шен Оьрсийчоьнца йолчу юкъаметтигийн бух хийца. Цуьнан бахьана ду Медведевн метта президентан гIаьнта Путин Владимир хиина хилар.\nИштта ойла йолуш ду Цхьаьнатоьхначу Штаташкара Brookings институтан Iилманан ши белхахо ХIилл Фиона а, Гедди Клиффорд а. Цершинан «Мистер Путин: Кремлера оперативхо» цIе йолу жайна кечдеш ду зорба тоха.\nЭксперташа ХIилл Фионас а, Гедди Клиффорда а яздина жайна зорбане дер ду Чиллан-беттан 6-чу дийнахь. Цу тIехь цу шина Iилманчо толлуш ду кху тIаьхьарчу 12 шарахь Оьрсийчоьнан коьртехь лаьтташ волчу Путин Владимиран дахар.\nХIилл Фионас а, Гедди Клиффорда а хьехар до Къайчу ЦIенна цкъа дуьххьара Путин мила ву хьажа а, цунна луург талла а деза бохуш.\nПолитикаш а, эксперташ а цакхеташ дерг ду Путинан тайп-тайпана имиджаш хилар. Цкъа иза хуьлу вай "боевик" олучу кинон турпалхо, тIаккха цунах хуьлу луьра автократ, иштта дIа кхин а бохуш, дуьйцу «Мистер Путин: Кремлера оперативхо» жайнан авторша.\nАвторийн шайн верси ю. Царна хетарехь, «Путин, шена бахам гулбина ца Iаш, Оьрсийчоьнан пачхьалкх онда хилийта лаарна тIехь лаьтташ ву». ХIинца Путин Оьрсийчоь чIагIъеш ву чоьхьар дуьйна. Цо кхайкхамаш бо шайн бахархошка патриоташ хиларе. Путина хестабо шайн историн орамаш а, ламастан мехала дерг а.\nХIилл Фионина а, Гедди Клиффордна хетарехь, Путинан 2013-чу шарахь йолу уггаре а коьрта Iалашо ю Оьрсийчоь арахьа хуьлуш долчух мелла а ларъяр. Церан хьиспехь Путинан догдогIуш хIума дац «махкал арахьара хуьлу авантюраш, къаьстина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташца конфронтаци латтор".\nБакъду, Путин дуьхьал ву Iамерко Шемаца а, ГIажарийчоьнца дIахьош йолчу политикана. Амма авторшна хетарехь, цуьнан бахьана Оьрсийчоьнан президент Iамерканна дуьхьал хилар дац. Путинна кху дуьнентIера хьал цхьанаэшшара латтийта лаьа.\nПутинна луург ду, цхьа а декхарш а, тIедилларш а доцуш Оьрсийчоь йитар, иза шен евразин регионехь дIатебна Iар, хала хенаш токхуш йолчу Малхбузенца интеграци а ца еш аьлла, хета ХIилл Фионина а, Гедди Клиффордна.\nЦара дийцарехь, Путин тешо гIерташ ву Малхбузера политикаш царна Оьрсийчоь алсам оьшуш хиларх, Оьрсийчоьнна Малхбузе оьшучул а.\nПутинах лаьцначу жайнан авторша дийцарехь, и дерриг а бахьана долуш Вашингтонан аьтто хир бац Оьрсийчоьнан куьйгалхочуьнца мехала берташ бан. Царна хетарехь, Путин реза хир волу барт балур бац цхьана а администраце: «Москох реза хир ю Iамеркан дахар халоне ца даккха, нагахь Цхьаьнатоьхна Штаташ реза хилахь Оьрсийчохь адамийн бакъонаш йохорна тидам а ца беш дита».\n«Мистер Путин: Кремлера оперативхо» жайнан авторша варе до цхьа хIума. Иза ду Путинна Iамерка шайн чохьарчу гIуллакхашна юкъагIерташ ю аьлла хетар.\nАвторша билгалдаккхарехь, шена хетарг дIакхачош Путин ца соцу цхьана а хIуманна хьалха. Цунна тоьшалла ду дукха хан йоццуш цо Iамеркахошна дехкар шайн бобераш шайн доьзалшка эцар.\nПутинца юкъаметтигаш лело хала ду, цунна хаа шена оьшург хIун ду, жамI до эксперташа.\n"Cан йоI ен гIерташ бу 'кадыровцаш'"


Иза нохчийн меттан верас вара\nВайна юкъара д1аваха г1араваьлла вевзашволу нохчийн меттан 1илманча, этнограф, фольклорхо, поэт, публицист Джамалханов Зайнди. Шех лаьцна ала дуккха дика дешнаш, г1уллакхаш дити цо шел т1аьхьа. Шен т1аьххьара денош т1ех1итталц нохчийн матта т1ехь хаддаза къахьоьгуш схьавеара Джамалханов Зайнди.\nИза дуьнен т1е ваьлла 1922-чу шеран май беттан 9-чу дийнахь. Школехь дешна ма-веллинехь, 1939-чу шарахь, Теркайистан к1оштан газетехь д1аболийра Джамалханов Зайндис шен къинхьегаман некъ. Вайн халкъ махках даьккхинчул т1аьхьа итт шо даьлча Алма-Атахь арахеца долийначу «Къинхьегаман байракх» газете балха вахара 1955-чу шарахь. 1957-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн АССР юхаметтах1оттийча вахара Зайнди республикин историн, экономикин, меттан, литературин а 1илманан-талламан институте балха.\nДжамалханов Зайнди поэзин кхаа гуларан автор ву. Иштта дика гочдархо а вара иза. Амма уггаре йоккха лар йитина цо нохчийн меттан 1илманехь, 1939-чу шарахь, шен 17 шо бен доцуш, Джамалханов Зайндис Х.Хумпаровца цхьаьна язйира дуьххьарлера «Нохчийн меттан синтаксис» 1958-чу шарахь Мациев Ахьмадца цхьаьна х1иттийра «Нохчийн меттан нийсаяздаран коьрта законаш». Иштта цо арахецна литературин а, меттан а 1илманийн дуккха 1аматаш.\n1959-чу шарахь вевзашволчу фольклорхочуьнца Эльмурзаев Сираьждица цхьаьна цо х1оттийра нохчийн фольклоран I-ра том, «Нохчийн халкъан туьйранаш, кицанаш, х1етал-металш» II-г1а том а.\nИштта Джамалханов Зайндис вевзашволчу филологин докторца Алироев Ибрах1имца цхьаьна кхочушбира доккхачу маь1нехь болу болх – х1оттийра «Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам», цу т1ехь нохчийн мотт безачарна пайдехь дуккха материалаш ю.\nБилгалдаккха дог1у 1939-1941-чу шерашкахь Джамалханов Зайндис болх бо г1араваьлла волчу 1илманчица, академикца Н.Ф.Яковлевца. Цаьршимма цхьаьна х1оттийра нохчийн меттан морфологи, орфографин а, пунктуацин а дуккха хаттарш къастийра. Цушиннан и 1илманан болх оьрсийн маттахь арахийцира 1960-чу шарахь.\n50 сов 1аматаш, пособеш, дошамаш, 250 сов 1илманан белхаш – иштта жам1 ду Джамалханов Зайндин 75 шеран къинхьегаман некъан.\nЦуьнан дахаран а, къинхьегаман а хьуьнар лаккхарчу совг1аташций, даржашций билгалдаьккхина ду: Нохчийн пачхьалкхан университетан а, МСГУ-н а лераме профессор ву иза. Дешаран а, кхоллараллин а декъехь цунна елла дуккха мидалш, «Нохчийн Республикин халкъан хьехархо» сийлахь ц1е. Дуккха грамоташ, дипломаш делла Джамалханов Зайндина, амма цо ша дозалла деш цхьа ц1е яра – «Нохчийн Республикин лераме гражданин».\nНохчийн Республикин куьйгалло гуттар шен тергонехь латтадора Джамалханов Зайндин 1ер-дахаран хьелаш, мехалчу совг1аташца билгалбаьккхира республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана 1илманчин къинхьегаман некъ, шен халачу дахарехула оьзда, халкъана вецаш иза чекхваларна, Нохчийн Республикин уггаре лакхара совг1ат делира Зайндина – Кадыровн орден.\nТахана вайца вац нохчийн сийлахь к1ант Джамалханов Зайнди. Амма вайн халкъан иэсехь иза вуьсур ву нохчийн мотт, фольклор кхиорехь мах хадийна ца валлал дукха, беркате къахьегна стаг санна, хьекъале хьехамча, вуьззина нохчийн къонах санна а. Дала гечдойла Зайндина! Везачу Дала ялсаманин веза хьаша войла цунах!


Статус - дерриг а чолхе ду\nСоьлжа-ГIалин центран фонехь Израилан паспорт\nНохчийчу ма гIо бохуш, кхайкхамаш бо шайн бахархошка Израилан Iедалша\nДозанал арахьа керла нохчийн туристийн центраш схьа а йоьллуш, Европера бахархой Нохчийчу кхуьйкхуш бу. Ткъа террорца къийсам латточу Израилан пачхьалкхан штабо шайн бахархошка кхайкхамаш бо, Къилбаседа Кавказан республике даха ма гIерта бохуш.\n"Израилхошна зен дан тарло"\nТеррорца къийсам латточу центран сайт тIехь "Новкъабовлучарна некъан хьал довзийтар" аьллачу декъехь Iорабаьккхина бу и хаам. Карон аьтто бу и информаци ивритан маттахь. Нохчийчоьнах хаам цIечу басаршца билгалбаьккхина бу. Еа тIегIанехь лоручу кхерамех уггар а лакхара хиларца къастийна бу иза\n"Жигараллица Нохчийчохь хьийзачу террорхойн организацеша Израилан бахархошна зен дарна кхоьруш, пачхьалкхан террорца къийсам латточу центро ма гIо боху Нохчийчу а, Нохчийчоьнца доза тоьхна лаьттачу Гуьржийчоьнан кIошташка а", - аьлла, яздина ду документ тIехь.\nИшта уллохь зорбане яьккхина Google картин фрагмент, цу тIехь сирачу басахь билгалъяьккхина ю Нохчийчоь.\n"Нохчийчоьнах хаамаш" аьллачу рубрикехь яздо: "Нохчийчоь – Соьлжа-ГIала шахьар а йолуш, исламан республика ю, Оьрсийчоьнан Къилба Малхбалехь лаьтташ йолу. Шайн суверенитехьа оьрсийн режимца къийсам латточу нохчех дIабуьзна бу и мохк".\nIедалша къасторехь, и дIахьедарш цхьа рекомендацеш санна деш ду, делахь а, дуьненчуьрчу муьлххачу а меттиге вахар хIора туристо ша къастош ду.\nАрахьарчу гIуллакхийн министраллехь "Кавказ.Реалии" портале дIахьедира, штабан рекомендацех шайн бIобулу аьлла. Бакъду, урхаллехь хууш дац, маса израилхо воьду Нохчийчу, хIунда аьлча, Израилера Соьлжа-ГIала доьдуш кема цахиларна.\nТкъа арахьарчу гIуллакхийн министраллехь дала жоп ца хилира, "нохчий оьрсийн режимца суверенитет къуьйсуш бу" бохучух.\nВаха а вахна, юха а гIур ву"\nИзраилера программист а, турист а волу Холандер Орон масийттазза хилла Кавказехь, Iалашо ю цуьнан Нохчийчу ваха а.\nАнтитерроран штабан дIахьедарх хууш ву Орон, делахь а озавала дагахь вац иза. Кавказ интересе ю цунна, шен доттагIий а цхьана цига бига лууш ву иза.\nИзраилца чолхке юкъаметтигаш ю Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан. Цкъа воьдий раввинаш кхойкху цо хьошалгIа, юха Израилан футболан тоба, тIаккха жигараллица синагога хьалаян тохало, ткъа Иерусалимна гергахь Кадыров Ахьмадан цIарах маьждиг хIоттон.\nЮха воьдий, жуьгтийн пачхьалкх критике йоккху цо. Масала, Храман ламIехь 2017-чу шарахь инцидент хиллачул тIаьхьа Израилан полицино металл лоху гIирс хIоттийнера Аль-Акса маьждига чувоьддучу. ХIетахь Кадыров кийча вара дарж охьа а диллина, ша цхьаъ "бусулбачийн еза меттиг" Iалашъян ваха.\n"Сайн лаамца цига а вахна, дуьненчохь сайн яккха езачу хенахь Аль-Акса маьждиг лардан кийча ву со", - яздинера Кадыровс шен Телеграмехь.\nАла дашна, кху материалан автор масийттазза хилла Нохчийчохь шен Израилан яхархочун паспортца отелашкахь саца а соцуш. Проблемаш Iиттаелла яц хIинццалц схьа.\nМатериалан автор Михальченко Лидия, "Кавказ.Реалии" порталан корреспондент


Оьрсийчура бахархоша шайн могIарш дузаре сатесна ю «Исламан пачхьалкх» олу тоба\nМангал-бутт 12, 2015\nОьрсийчоь -- Оьрсийчура историн Iилманча Нефляшева Наима\n«Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанах дIакхета дагахь араяьлла хилла Москохара студент Караулова Варвара цIаерзийна Оьрсийчоьнан Iедалша. Туркойн дозанхоша сацийнера иза Шемаца долчу дозанехь. Цуьнца лецна кхин а кегийрхой белахь а, юйцург Караулова бен яц. Хууш дац бисинчера кхоллам муха бу.\nОьрсийчоьнан РИА Новости агенталло бинчу хаамца, «Исламан пачхьалкх» тобано Iуналла дечу метте кхача дагахь араяьлла хилла Москох пачхьалкхн университетан студент Караулова Варвара карарчу хенахь шен цIахь ю.\nЦу агеталло яздарехь, хьалхо цуьнан адвокато Карабанов Александр хаам бира Оьрсийчоьнан Талламан комитето цуьнга цхьа а бехк ца кховдийна аьлла. Цо дийцарехь, иза теш хила мега иза, Iеха а йина, новкъа яьккхинчу нахана дуьхьал схьадиллинчу бехктакхаман гIуллакхехь.\nОьрсийчура жима зударий а, мехкарий а Шема бахар дуьххьара хуьлуш дац. Ткъа хIунда даьржина прессехь цу бесса Караулова Варварица хилларг? И хаттар делира оха Оьрсийчоьнан Iилманийн академин белхахочуьнга, историн Iилманче Нефляшева Наиме.\nНефляшева Наима: Суна хетарехь, иза масийтта бахьаница доьзна ду. Цкъа делахь, цуьнан да тIахъаьлла хьовзар ду. Социалан машанашкарчу шен агIонаш тIехь гIо дийхира цо мосуьйттоза. Сурташ а дехкира цо царна тIе. Социалан машанашкахь наха сихонца дIасадржийнера иза. ШолгIа бахьана хила мега и тайпаниг дуьххьара хилла хилар.\nМоскох Iаш йолу, дикачу доьзалера, тоьллачу университетера йоI ю "Исламан пачхьалкх" олучу тобанах дIакхета дагахь цига яха гIоьртинарг. Ас билгалдоккхур дара, иза билггала хууш ца хилар, цига яха гIортина хилла иза, я цахилла бохург.\nЦкъачунна иза иштта хила мега аьлла хетарг цу йоIан да бен кхин стаг а вац. Кавказера цига бахана иттаннаш мехкарий бу. И тайпаниг хIора баттахь хуьлу ала мегар ду. Амма царна гонах ца хуьлу цу тайпа гIовгIа ялар».\nБусулба дин тIеэцна оьрсий радикалан ойланаш йолуш хуьлу бохуш чIагIдо цхьаболчу политикан говзанчаша. Хьуна хIун аьлла хета цу хаттарехь?\nНефляшева Наима: Ас иза къел сиз хьокхуш дуьйцур дацара, тIаьхьарчу хенахь оьрсий дукха бу бусулба дин тIеоьцаш аьлла. Иза даиман а хуьлуш хIума ду, нах цхьана динера кхечу дине бовлар. ШолагIа, аса билгалдоккхуш дуьйцур дацара, ислам дине бевллачу оьрсех радикалаш хуьлу аьлла.\nХIунда аьлча, суна дуккха а оьрсий кIентий а, мехкарий а бевза бусулба дин тIеэцна болу. Амма уьш шайн болх а беш, шаьш бусулба ду бохуш дIахьедарш а ца деш, бехаш бу. Суна хетарехь, иза хIоранна а шен гIуллакх ду».\nТIаьхьарчу хенахь «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобано дIахьедарш до шайн Iалашо Оьрсийчоь ю бохуш. Хьуна бакъ хетий и нах Оьрсийчоьнца тIом бан дагахь бу бохург, я иза пропаганда ю?\nНефляшева Наима: Суна иза дукхачу хьолахь пропагада ю аьлла хета. Дукха хан йоцуш суна цхьа хаам гира, " Исламан пачхаьлкх" шех олучу тобано шен материалаш яржайо 25 маттахь аьлла. Ткъа оьрсийн маттахь йолу церан материалаш кхоалгIачу меттехь ю. Оьрсийчохь бехаш бу аьлла хета царна шайн могIаршна юкъабахка мегаш болу нах».\nМаршо Радион корреспондентан хатаршна жоьпаш делларг яра Оьрсийчоьнан Iилманийн академин белхахо, историн Iилманча Нефляшева Наима.\nЦхьаболча хаамашца, "Исламан пачхьалкх» олучу тобанан могIаршкахь ву 30 эзар сов тIемало. Дийцарехь, царах 3 эзар гергга стаг къомах нохчо ву.


Эксгумаци йина, кхелан-медицинан экспертиза йинчу 23 шо долчу Умаева Мадинин хьокъехь девзина хьалхара жамIаш довзийтина аьлла, яздо "Кавказ.Реалиино". Цуьнан дегIа тIехь йина йина чевнаш яц аьлла, бу хаам.\n"Гуьмсан мэрехь гулбеш бу хаам дIа а кхайкхош, къамел дан Iалашонца еллачун дехула а, ненехула а болу гергарнаш а, иштта, цуьнан хилла марзой а", - аьлла, хаам бина бакъонашларъярхочо Саратова Хедас.\nГуьмсерчу порталан хьостано дийцина, цу кхеташонехь хила тарло парламентан спикер Даудов Мохьмад а аьлла. "Кавказ.Реалиин" корреспондента цу хьокъехь динчу хаттарна жоп ца делла Даудовн пресс-секретаро.\n"Цкъачунна кхачам боллуш официалан зераш довзийтина дац - гисталоги а ю ян езаш, цунна а хан оьшур ю", - аьлла Умаева Мадинин гергарчеран цIарах цу гIуллакхехь верасалла лелочу "Правовая инициатива" проекто.\nУстрада-ГIалара схьаяьллачу 23 шо кхаьчначу, Гуьмсерчу "Дружба"-куьпахь марехь хиллачу Умаева Мадинина эксгумаци йина. Кху беттан 12-чу дийнахь елла, буса дIайоьллинера иза. Амма цуьнан гергара нах шекбара иза ша елла бохучух. Цуьнан кхалхар толлуш ду Iедал экспертиза ярца.\nУмаева Фатима: Ас 6 школерчу вайн берашна Iамабо нохчийн мотт\nНана: "Эксгумаци йича гира: цунна тIехь мо бара"\nНохчийчохь эксгумаци йина 23 шо кхаьчначу зудчунна. Иза йийна, боху гергарчара


Нью-Йоркехь эпидемина юккъехь даьккхина цхьа де\nОхан-бутт 09, 2020\nМатериалан автор казахийн Азаттык сервис\nКазахийн Азаттык Радион корреспонденто дуьйцу, ша а, Нью-Йорко а коронавирусан эпидеми иккхинчу муьрехь йоккхучу хенах.\nМаска. Куьйгех хьокху антисептик. Каранаш. Изза бу тахана ас сайца схьаоьцу гIирс, и боцуш чуьра араяла йиш яц. Сан белхан барзакъ дIо юьстахчу сонехь Iуьллу, ши кIира а ду цунах ас пайда ца оьцу. Болх сецна бац сан, делахь а дерриг а кхечу тайпа ду.\nКатуххий кечам а бой, ураме йолу со, ткъа цигахь - тиналла. Даим машенийн раьгIнаш лаьттачу светофорна хьалха вилспетахь цхьа стаг ву, иза а маса дIаэккха адамех десачу урамашкахула. Экипировка ю цунна тIехь а - маска а, каранаш а.\nНью-Йоркерчу Таймс-скверехь дехьадуьйлу адамаш\nНью-Йоркехь кхин дIоггара адамех юьзна йоцу, дIатесна меттиг лору Стейтен Айлен хIинца боккъал а дIатесна а, еса а хетало. Туьканаш къевлина ю, цхьа наггахь бен адам ца го урамашкахь, ткъа дIасахоьхку машенаш-м пIелгаш тIехь а ягарйойла ду.\nАйса болх бечу банкна герга кхочу со - клиентийн паркингехь цхьа а машен яц. Чуоьхучу нахана лерина неIарш официалехь йиллина ю, амма хIара-м цхьа формале хIума ду.\nЧохь тIетаьIIина беш болх бу, схьаетта саццанза телефонаш. Дукхахболчу клиенташа телефонехула дуьйцу шайн гIуллакх, чуьра ара а ца бовлуш. Цхьаберш денна банке оьху.\nКеп-кепара ду церан лелар. Цхьаъ чIогIа воьхна хуьлу, шен куьйгех а, ша дIа мел Iотталучу меттигна а саццанза антисептик а хьоькхуш. Къамел деш а дистанци латтайо цо юкъахь, са ца даIа а гIерта. Бу царлахь COVID-19 ма юьйццу кхераме яц аьлла, тешна берш а.\nХIора денна схьахеза коронавирусах беллачу тхан клиентех, я церан гергарчех хаамаш. Ойла йохайо, чIогIа сагатдо цу хаамаша. Дукха хьолахь, белларш 70 шарал тIехбевлларш бу. Цхьана клиенто дийцира, шен ден хене хьаьжча могушалла дика яра цуьнан, цIахь вара иза даим а, чуьра араволуш а вацара, карантин кхайкхаяле хьалха а. Амма цуьнга хьажа цхьана дийнахь гергарнаш баьхкинера боху цо...\nКоллегаш а саготта бу. Цхьана агIор, белхазалла ю бохуш, хьере хаамаш хезачу заманчохь, уьш баккхийбе, шайн болх хиларна. Вукху агIор - массеран а доьзалш бу, ткъа офисехь боккха кхерам бу ун дала.\nДелкъанна хIума кхалла луларчу пиццери чуйоьду со. Арахь яа бен схьаэца йиш яц иза. Кафе чохь болх беш цхьа стаг ву - долахо. Касси хьалха лаьтташ стол ю, клиентна а, кассирна а юкъахь доза дуьтуш. "Социальная дистанция" аьлла йоза ду цу тIехь.\nЮург йохъечу ханна, телефон чу хьоьжу. Масех хаам бу беана Нью-Йоркерчу орцан урхаллера - рогIера лардалар хьоьхуш, цIахь Iен деза, цхьаъ хилахь а, шайга маса хаамбе аьлла. Медицинан белхахой -волонтераш оьшу боху, шаьш куьйга йина масканаш муха лело еза а хьоьху. Ситуаци буьрса хиларх кхета хьо, кхин дIа еша ца лаьа.\nДелкъал тIаьхьа цхьахйолчу хадархочо хаамбо, цхьа ши де а ду ша дика йоцу, шен метта кхин белхахо йоуьйтур ю аьлла. Вирус хир яц аьлла, догтешна ю со.ТIаьхьо тхан балхарчу кхааммо, шаьш кхин дIа балха догIур дац эли. Шайн цIахь болчу баккхийчарна саготта бу уьш. Тхан могIарш нилхадуьйлуш ду, ткъа болх тIекхета денна.\nКХАЧАН СУРСАТАШ ЭЦА ГIОРТАР\nБелхан де чакхене доьрзу, ShopRite супермаркете телефон тоха хьийза со, цхьа де хьалха туьканара схьаэца езаш хиллачух хатта. Сайн ма-хуьллу туьканашкахула ца лела хьожу со, интернетчухула эца а эцна, курьере цIа яийта таро ю. Бакъду, тIаьххьарчу шина кIиранчохь аьтто бац церан, адам дукха хиларна. Цундела айса дIаяхьа гIертара со.\nДе хьалха Iуьйранна туьканара горгали бийкира. Доьхначу озаца хаамбира, 500 стеган дехар кхочушдан дезаш ду шаьш, цундела шайн белхахой ца кхуьу аьлла.\nАвтомобилийн паркинг дIаюьзна ю. Халла карайо суна меттиг. Туькан белхахочо кехатийн тептаршкахь ехха лоьху сан "заказ", цул тIаьхьа компьютер чохь а. Эххар а кIадлой олу цо, езарг вовшахтоха ца ларийна шаьш, белхалой кIезиг хиларна. Цхьа ши сахьт хан оьшу шайна олу цо. Доьхна гIуллакх хиларх теша со. Туьканчу йоьду. Адам дукха ду. Дукхахберш масканаш йоцуш бу, хетарехь, социалан дистанци латто езар а дагара даьлла царна. ХIума эца лаам а бов сан.\nТуьканахь адамашна юкъахь билгалъяьккхина дистанци\nЮхайогIуш Trader Joe’s туьканна уллох йолу со. Машенаш дукха яц. Ойла хуьлу сан цу чохь бIаьргтоха. Туьканна хьалха рагI ю. Туькан белхахоша чохь адам дукха ца гулдолуьйту. РогIан чакхе карайо суна. Дукхахберш масканаш йоьхкина бу, вовшашна юкъахь дистанци а ларйо цара. Цхьана сахьтехь латта дийзи. Супермаркет чувоьдучохь дезинфекци ян дIасадоькъуш кехаташ ду.\nТуьканчохь терханаш дIаюьзна ю, амма дац туалетан кехат а, кехатан гатанаш а. Сихха юзу ас сайн ворда. Туькан белхахой дукха хьолахь масканаш йоцуш бу, куьйгех каранаш бен дац. Кассирца къамел тасало сан. Цунна хетархь - "эрна гIаттийна паника ю", "сагатдан оьшуш дац".\nМашен чу а хуий, массо а хIуманна дезинфекци йо ас: тIоьрмигна а, кредиткина а, машенан рулна а, неIаршна а, тIемашна а. Некъан бохалла Чикагохь ехачу сайн доттагIчуьнца къамел до ас. ЧIогIа йоьхна ю иза. Ши кIира хан ю боху цо, ша берашца чоьхьарчу беша бен ца йолу.\nНью-Йоркна чувуллучохь ехачу кхечу доттагIчуьнгара смс йогIу: цуьнан цIийндена-полисхочунна коронавирусан ун даьлла. Хьал ледара дац, цIахь карантинехь ву иза. И бохург ду, чуьра массарна а лазар даьржина хилар.\nЦIа кхочу со. НеIарехь ерриг а кийча ю- дезинфекци йо аса мачашна, сайн духар тIоьрмиг чу дуьллу, ма йоггIура ванни чу йоьду со.\nЦхьана хенахь, Италехь гегарчара изза некъаш лардо аьлла, сайна хезча, ойла хуьлура сан:"ТIех сов лелар ду иза а" олий. Ткъа хIинца кхета со, го жимлуш бу: цомгаш хуьлу, бала а ле бевза-бевзарш. Цундела массо а тайпа Iалашваларан бахьанаш леладо ахь. Хьох ца хаькхалуш дуьсур дацара-те?\nТIаккха дезинфекцин гатанаш а хьоькхуш, айса мел эцнарг шен-шен метта дIанисйо ас. Жим-жима хоьцуш, паникано дIахоьцу. ХIусаман пенаша а, гергарчара а гIо до - дуьненахь яьллачу паникан гIовгIа яйло, кхетамчу йогIу. Юха теша лаьа хьуна, кеста цхьа де догIург хиларх, коронавирусан кхерам дIа а байна.


ВАЙИ ВАЙ ЙОАЗУВИ\nВы здесь » Настоящий Ингушский Форум » Ингушский язык » ВАЙИ ВАЙ ЙОАЗУВИ\nВАЙИ ВАЙ ЙОАЗУВИ\nАвтор: Горчханов Бадрудин\nЙоккха тамаш я йоазув\nБIаь эзараш шераш даьннад адам лаьтта дахаш цунга йоазув кхачале. Цул тIехьагIа мара доладеннадац из кIоаргга ший уйла е а, дунен уйла е а. ХIама хар (знание) йоазонга гIолла мара кхоачаш дац адамга нонагIа. Цхьан саго вахаш дунен тIа йоаккхача замах Iомадаьр сиха дицлу. Цо шийна хайнар тIехьа тIавогIачунга кховдадой, дIаходода из. Бакъда, атта да из зIи хоадае. Йоазон тIа даьнна хIама зIи чIоагIа йолаш да. Ши бIаь, пхи бIаь, эзар шу даьнначул тIехьагIа а зIанара тIеххьара чIуг хьабейолла йиш йолаш я, зIи дIахо, тувсаш-хьаеш, дIаяхьа йиш йолаш я ший цунца хьашт долаш волчо.\nИсторена хетачох, цо тахан яхачох, адам лаьтта дáха бIаь эзараш шераш да. Царех исторе чухь тоъъала къаьга хьагушдар кхо-диъ эзар шу мара дац, йоазув юкъедаьнначул тIехьагIа хиннараш. Бакъда цу хана а массанахьа хиннадац йоазув.Шумер,Мисаре, Китай, Эллада, Шира Рим – цу моттигашка хиннад йоазув.Йоазув мел хинна доаца дунен моттигаш – эзаршерий боад латташ я дерригча дунен исторе чухь. Дош. ДIаяздаь дош хила деза. Из я сердал.Из сердал хиннайоаца моттигаш дIакхаьллай Дахáчун боадоно.\nДуненах адамашта хайнар дицлу е хувцалу йоазоно из дIачIоагI ца дича.Къаман истори а дIадолалац цунга ший йоазув кхаьчача мара. Цул хьалхара истори хетараш-моттараш да, легендаш да. Цу юкъе бакъдолаш хIамаш хул, бакъдоацараш а хул, шоллагIдараш дукхагIа а нийслуш.\nЙоазув хьакхолла дуненахь хала хиннад, цхьаннахьа доацаш, эггара хьалха из кхоллача хана. Эггара хьалха чарх хьаяьр гений хиннав, йоах. Кхерах хьаяьккхáча, сомача, чIоагIа еза йолча Iоакъанна кIал герга гударг йиллача цох а чарха хьисапе хIама хьахул, хIаьта цу гударгá юкъметте соа еллача, бокъонца йола чарх я из. Еза хIама меттара метта мишта кхоачаергья ца ховш готвеннача сага уйла атта тIакхача йиш йолаш я чарх хьае дагадохарá. Ширача заман чу дуккха а нийсъенна хургья йоккхий гIишлош хьае езача моттиге, еза хIама хьал мишта айъегья, дIа мишта хьоргья яхача гIулакхá уйла е езаш. ХIаьта дош, уйла - из физически дегI долаш хIама яц. Дош е уйла кхычунга дIакхоачае, ший сакхетамах из хьакъоаста а яь, цхьан хIаман тIа из дIаязъе эггара хьалха дагадехáр чIоагIа саг хиннав. Из ший уйла кхычунга дIа мишта кхоачаергья яхаш дола гIулакх шиийна хьалхашка оттадаьр а, из хьакхоачашдаьр а хиннав бокъонца вола гений. Из болх эггара хьалха баьр дунен чу пайхамара дакъа долаш саг хила а тарлу, Дала ше дакъа а денна, ер наха дIадала дезар хьо ва, аьнна, амар а даь вайта.\nЙоазув дукхагIа дунен тIа дIа мел дарж, дукхагIа сийрдадоалаш хьаденад адамий вахар. Цхьа цивилизаци хьахулаш, цо Iилма хьадеш, из цивилизаци ехачул тIехьагIа цо дуненах кхетадаьр вокх цивилизацес дIаяьнначунгара хьаэцаш, хьаенай из сердало, цкъа цхьан моттиге йоазоно хьалсогабаь кIерам кхы дIа ца бовш, карара-кара телаш. Тахан вайга тамаш яйташ информационни гIирсаш кхаьчад адамлен доалахьа. Царех йоккха тамаш хет вайна. Бакъда йоазув да цу шеддолчун бухе массахана лаьттар а, хIанз латтар а.\nТахан вайна диъ-пхи бIаь шу хьалхара (исторега диллача, дукха ха яц из) вай къаман зама йоккха боад я, вай цу хана йоазув ца хилар бахьан долаш. МалагIа доазув дIалаьца баьхаб, малагIча къамашца фу гIулакх леладаьд, шоашта юкъе фу хиннад – уж хIамаш вайна хац. МалагIа балаш хьийгад хац, мотт мишта лебаьб хац, дуккхачар хувцамаш деш хьаденача багахбувцама дувцарашка гIолла мара.\nЦхьа дош, цхьа алап кхаьчадац вайга вай меттала цу замангара, кхерий тIа даь хинна а.\nЦкъаза тхьоврара зама дагаеха вагIаш хилча хеталу: ма чIоагIа болх хургбар, духхьала цхьан юрта, цу юртарча цхьан пхьегIа тIа, цхьа саг шийна бIаргагур, хозар кIира цкъа-мукъагIа аравоалаш ший меттала дIаяздеш хиннаваларе. ТIаккха хеталу, цкъа-дале, ма Iовдала саг хетаргвар цох цу ханарча нахá, шозлагI-дале, из велча цхьаннахьа бIоржашка дехка накъадаьнна ма дохадергдар цо дита йоазув, аьле.\n(Йоазув дáха дисац, дуккхача наха юкъе даьржа а долаш, традици а хинна, дIаэтта ца хилча.)\nИштта из дале а, вай меттала йоазув вIаштIехьдаккха ца хьожаш, е кхыдолча къамий йоазув ца ховш нах цу хана хиннабац ала йиш яц тахан. Дунен тIа кхо-диъ бIаь эзар шу хьалха даьннад йоазув. ХIаьта вай нах дуненна юстара баьхабац, Кавказе, дунен наькъаш хотталуча, баьхаб. Йоазув фуй ховш а, из хьаде гIерташ а нах хинна хила тарлу вайцига а.Бакъда вай даьшта йоазув ийшадац, из наха юкъе дIадаржжал. Йоазув къаманна юкъе чудахьар ши хIама да. Даьлера десса Деза йоазуви, паччахьа доши. Уж шаккха а вай мехка тIехьарча замашка мара кхаьчадац. Е хьалхагIа хиннадале а (аланий заман чу), овла тесса хоттаденнадац из вай мехка.\nТахан вай меттала йоазув да. ХIанзчул тIехьагIа бицлургбац вай мотт. Вай истори а даим хургда, вай малагIча хьаштех-балех даьхкад ховш хургба вайна тIехьа тIабоагIараш. Эзараш метташ дIадаьннад дунен тIара йоазонга ца кхоачаш. Миллионаш долча адамех лаьттача къамий метташ хиннад царех цхьадараш. Царга йоазон паргIато кхаьчаяц. Цар кхийнадац Йоазон Заманга бовла. Лар йоацаш дIабахаб уж.\nдоаржаде хала да\nПаччахьа Iаьдал сагота хиннадац, вайцига гIалгIай йоазув даккха меттел, эрсий меттала вайга дешийта а. Пачччахьа Iаьдал дохале денз а вайцига хиннаб Iарбий алапашца йоазув деш гIалгIай а, цу алапашца вай йоазув вIаштIехьдаккха гIертараш а. Латиний алапашца из де гIертараш а хиннаб. Бакъда, духхьал советий Iаьдало мара из кхоачашдаьдац. ХIана аьлча, къамашта юкъера политика цу Iаьдала керттерачарех хиннай, революци йоаккхача наькъагIа къаман политика дош эггара хьалхарчарех хиннад. Советий Iаьдало хьакхайкадаьд ,деррига къамаш вежарий да, масса къамий экономика а культура а дегIааха езаш я, дерригача дунен тIа социализм хьалъе езараш вай да, аьнна. Цудухьа, дийша боаца нах уж декхараш кхоачашдулуш хиннабоацандаь, массанахьа ишколенаш Iояхкай. ХIаьта эрсий доацача къамех болча нахá эрсий мотт ца ховш хилар бахьан долаш, цу ишколенашкара дешар къамий меттала хьеха дезаш хиннад. Из а цхьаькха цхьа бахьан хиннад, цул хьалха йоазув доацаш хиннача къамашта советий Iаьдало йоазув хьадар.\nГIалгIай мехках баххалца йолча хана гIалгIай ишколенашка деррига дешар, эрсий мотти литературеи ца лаьрхIача гIалгIай меттала хиннад. (Цудухьа цу хана деша баьгIача вай боккхача нахá хIанз гIалгIай меттала аттагIа дешалу, эрсий меттала хала деш.)\nКхыметтале цхьан юкъа хиннай Iаьдала мотт а (массанахьа лелабу йоазон мотт) шоай меттала хила беза хIара къамий, аьнна, учрежденешка, организацешка гIалгIай меттала лелабе беза шебола болх, аьнна парте дIакхайкадаь ха.Из болх цхьан юкъа дIаболабаь хиннаб, бакъда тIакка цхьа ха яьлча, вIалла гаьна а балалехьа, цхьан бахьанах соцабаьб.\nЦу вай йоазув хьадаьча юкъа (I920-I944 шераш)дика дIа-юха даьржад вай йоазув, кхы кIалдусаргдоацача лагIа тIа хьалтIадаьннад из, нахага шеро дIакхачарах. Эггара чIоагIагIа цига дакъа дIадихьараш хиннаб из вIаштIехьдоаккхачеи дIаоттадучеи доаржадучеи – хьалхагIа гIалгIай йоазонхой Iилманхои ШоллагIа –»Сердало»-газетеи, кхоалагIа – ишкола.Ткъо шу ха мара яьккхаяц цу хьалашка дегIаухаш вай йоазоно. Цу тIа цунна дикка новкъарло яьй из йоазув латиница тIара, кириллица тIа даккхаро.\nЦу ханналца гIалгIашта юкъе гIалгIай меттала йоазув дIадаржаргдола хьалаш а е из доаржаде низаш а хьаэттадац. Е наха а е Iаьдала а ийшадац из цу ханналца.\nГIалгIай мехках баьхачул тIехьагIа сецад вай йоазув. Цхьаннахьа леладеш хиннадац из. Кхыметтел, вай йоазонхой а сайцаб йоазув ца деш, наггахьа стихотворени язъяь еце, бакъда цох а сона ховш тахан хIама дац.\nЦIадаьхкачул тIехьагIа книжни издательство, гIалгIай меттала газет, альманах хьадийлад, гIалгIай мотти литературеи хьехар вIаштIехьдаьккхад, ГIалгIай метта дошлоргаш арахийцад.ГIалгIай метталара радио, телевидене передачаш вIаштIехъяьхай. Бакъда ишколера дешар (из да вай йоазонна эггара меттахьа кхийтта герз) деррига а вай меттала хилар дIадаьккхад.\nДIадаьннача Iаьдало чIоаггIа къахьегийтад вай йоазув хоттадолийташ.Бакъда из ала йиш яц керда хьаэттачох\nИз вайна гу вай йоазонца наьха боацача чамага хьежача, Iаьдалгахьара цу йоазон йоакхо ийша латташ хиларга хьежача.\nIалаьмате алал дукха бола гуманитарни интеллигенцех нах а тIехь ба вай шоай меттала язде-деша ца ховш. Царех бехк баккха дахкац вай, хIаране ший лоIам ба, бакъда дар долчча хила деза. ХIаьта кхы тайпа вай вузаш яьха нах (юристаш, экономисташ, гIишлонхой, технараш) вIалла бувца а эшац. Вай йоазув чIоагIа хала хет вай нахá.\nШоай йоазув деша Iохайшача, бIаь шу хьалха даьш лелаяь бIоржаш ювхаш наха юкъе шоаш арабаьлча санна хетараш а ба, меттах а вай йоазонах а дош ца хетараш а ба. ХIана аьлча тахан дунен яхь лехаш лелачарна цхьаккха а кхаъ кховдабеш дац гIалгIай мотти цу меттала дола йоазув хари. I930-ча шерашка «ГIалгIай» яха книжка хиннача профессора Яковлева яздаьд, ший цу балхах гIалгIай боккхача наха фу хеташ хиннад. Цкъарчоа, эрсий воккха хьаким, кара хIама дола саг ва мотташ хиннад цу боккхача нахá Яковлевах. ТIаккха, из фу тохкаш лел хайча, оалаш хиннад: «Зе а дац, пайда а бац».Из кхетам ба вай тахан вай йоазонцарбар а.\nIилман оагIорахьа, вай йоазув ховш мел нах ба, из эшараш мелб, цунах йола наьха уйла фуй, тохкаш саг вац. Бакъда тахан гуш да, ишколера дийша арабаьнначул тIехьагIа, профессионально меттаца-йоазонца болх беш болча нахах цхьа геттара биткъига маза мара вай йоазонца гIулакх доагIаш саг воацилга. ХIаьта царех а маргиналаш хьабаьб.\nЦхьа бIаь хиллал сайт я гIалгIай, царех цаI яц гIалгIай меттала. Цхьан юккъа хьайийлаяр цаI. Из а когаш тIа оттале, дIакъайлар, цу чу хьожаш саг ца хилар бахьан долаш.\nЖурналистех аьлча, тахан гIалгIай метталара журналистика йоацаш я, ала мегаргда. ГIалгIай меттала телевидене передачаш хул, бакъда цох йоазон журналистика лархIа мегаргйий ховш дац. Цул совгIа респонденташа телевидене гIолла бувца мотт миштаб дIаала хьо отте, цигараяр цхьа яппар юкъе йоацаш дIаала вIаштIехьа доацаш ситуаци я. ГIалгIай меттала газета дац. Издательство яц. Пхи-ялх шу да гIалгIай метт а литературан а декада вайцига дIакхухьа. Из дика гIулакх да, аьнна хет, цкъарчоа. Бакъда, укх пхе шера йоазонхоша цу декаде дIадувцаш массехк хIама да – издательство яц, гIалгIай меттала газет дац. Цхьа хIама цу даькъе хувцалуш дац, Культура министерстве хьаяь Экспертни совет ца лаьрхIача. Цудухьа декада дездераш, «нускал цIакхача а цIа ца кхача а мегаш да вай, хIаьта а шу Iооттадаьдолаш, хьоалчагIа дIа ца диача далац вай», яхаш, багIача хьаьшашта тарабийрзаб. ХIаьта а цох а баркал хилда. ГIурба ца хуле а, даа дулх хIаьта а ма хургдий укхох, яьхачоа а дайна.\nКъаман юкъара къахьегам ба ший йоазув леладелга. Цхьан саго хьаоттадича а цо шийна тIехь итт саг а оттаваь царна дIаIомадича а дIагIоргдац йоазув, из нахá эшаш ца хилча. Наха из эшийтар, вешта аьлча из Iомаде дезача кхоачабеш нах дIатIабоахар Ди а ба, Iаьдал а да. Даьла доши, паччахьалкхен доши. Вай йоазонга уж шаккхе а дац. ГIалгIай меттала жай яздеш дийша нах вай бац, сона ховш. Iаьдала документаш а гIалгIай меттала дац. Тахан болаш бола гIалгIай йоазон овла - ишколеи, университета ах факульети, циггара ах кафедреи, Iилма-тохкама института отделаши - из ба. Ши журнал а да. ГIалгIай меттала тексташ еша чам болчарех цхьа кIеззига бола нах а ба. Из я гIалгIай йоазон еррига дегаондало.\nГеттара кIезига ба гIалгIай меттала йоазув деш бола нах, царца йоазонхой а болаш. Хьалха дукхагIа бар гIалгIай метта йоазонхой. Советий Iаьдала хана кхыча къамах болчар эрсий меттала исбахьален йоазонаш деш хилча кIодеш дацар дукха. ХIанз эрсий меттала яздеш бола гIалгIай дукхагIа а нийслу, тIехь-тIехьагIа из болх сомлуш а боагIа, язде болалуш болчарна юкъе хIаьта а.\nХIаьта а болаш ба вай гIалгIай йоазонца чам бола дукха боаца нах, гIалгIай меттала даь йоазув мерза хеташ, из шоашта хьашт долаш, цунца дег чура даггара чам бола нах. Цар меттацара безам хьакимаша беча низах кхераш е цох хьатIадоагIаргдолча рузкъах сатувсаш биц. (ТIаккха безам а хургбацар из, совдегар хургдар из тIаккха.) Тахан деррига деце а, дукха хIама цу нахах тийша да.\nХIана дац вай\nгазет, хIана яц вай\nХьалхара бахьан – из издательство а из газета Iаьдала эшаш дац. Вай Iаьдала. Республика хьаяь I9 шу доалл кастта. Хьалха ЦК-ра пурам даккха дезаш зама яр керда периодически издани арайоалаш хилча. Тахан шедола доал вайга воашка кхаьчача дийнахьа из доацаш хилар вай яхь кIезига хилар да юкъарча хIаманца.\nХIана дац вай меттала газет вай Iаьдала эшаш, хIана яц эшаш издательство?\nСоветски Iаьдала хана цу Iаьдала хьалхарча шерашка уж эшаш хиннад, эрсий мотт ховш боацача гIалгIашта коммунистически идеологи Iочуйолла а парте политика нахага дIакхайкае а. Беррига гIалгIай дешарахи эрсий меттахи кхийна баьлча из хьалхара бахьан дIадаьннад. Бакъда, цига шоллагIа а хиннад бахьан: Советски Союзе къамашта юкъера ленински политика котъялар хьахьокхалга, зIамигача къамий культура мел дегIаухаш я, парте а правительствос а цун йоакхо мел дукха ю массанена дIагойталга.\nТахан хьакхайкае иделоги яц, яле а из болх эрсий меттала телевидене гIолла хьабе йиш йолаш ба. Цудухьа партеси правительствоси беча белха гIалгIай газет эшаш дац, из деша тахан хайра саг корорг а вац. Шоай меттала газет дий шун? Из болх беш дий шо? Шоай меттала книжкаш арадувлий шун? Из тайпа хаттар Москверча Iаьдало вай Iаьдалга Iодеш дац. ХIаьта вайцигарча меттах дог лазача интелегенцех болча наха дувцашдар дIахозаш вай Iаьдал а дац.\nШоллагIа бахьан да къаман ший цу газетаца а цу издательствоца а хьашт ца хилар.\nЕ лакхера Iохоатташ а ца хилча е лохера хьадехаш а ца хилча гIалгIай зарбан проблемашта сагото кхача саг вац, уж дIайоахача оагIорахьа хIама кара долаш болчарех. Цудухьа кхоллама интеллигенцех, Iилман интеллигенцех цу гIулакха бала кхаьча болчар дIахо шоай болх хьабар мара кхы де хIама дац, книжкаш яздеш, уж арадаха наькъаш лохаш, дошлоргаш увттадеш ишт.дIахо. Мел дийцча а, цхьа итт-пхийтта шу хьалха хинначул тоъъала дикагIа да гIулакхаш. 90-ча шерашка цхьадола шу доагIар цхьаккха а гIалгIай меттала кепайоазон продукци ара ца йоалаш, цхьа берий журнал мара (из а хан-ханахьа арадолаш дацар). ХIанз книжкаш арадувл,гIораяь Iолета йоалла соалоз мо меттахьараяла мегаш я издательски политика а паччахьалкхен полиграфе комбинат а.\nДоккха доацача къамий метта йоазонцара проблемаш вайцига санна кхычахьа а я. Европерча паччахьалкхенаша, хиланза яргьйоацаш я, аьнна, хьатIаийца йола кагийча къамий меттаех йолча хартецара дуккха хIамаш вай мехка долаш да: къаман меттала радио, телевидени хилар, ишколенашка из хьехаш хилар, конституце тIа из паччахьалкхен мотт ба, аьнна дIакхайкабаь латташ хилар.\nХIана хац вайна\nЦхьачар оал чIоагIа хала да, аьле, гIалгIай йоазув. Мотт хьалебе ховш волча сага цхьаккха цу метталара йоазув хала хила йиш йолаш дац. Вай меттала I3 алап дукхагIа мара дац эрсийчул. Графика эрсийяр санна я. Зорбаца Iояздаьр мишта могардац деша, цу тIа Iоязбаьр шийна лебе ховш бола мотт хилча. Со университете галгIай мотти литературей хьехача отделене деша вагIаш ишколера мотт эсала Iомабаь деша баьхка дукха студенташ бар гIалгIай йоазув во ховш. Бакъда, тха хьехархочун цхьа метод яр. Группе мел волчунга цхьаттарра гIалгIай меттала художественни книжкаш а эцийта, хIара занятех мел воагIачунгара цо дIадехар сомача тетрада тIа цу книжка тIара цхьа оагIув цо хьатIаязъяь хилар. Из болх баь вола студент йоазонна шаьрлора из книжка хьатIаяздеш чакхдаьккха валалехьа.\nЙоазув ца хар бахьан да из йоазув эшаш ца хилар. Из лелаш моттиг ца хилар. Из ший керттерара декхараш кхоачашдеш ца хилар. Йоазув хац из йоазув лела ца дундаь. Из шоашта эшаш доацаш хиларах хиннадац из вай даьшка а. Геттара даьржа дола ингалсхой йоазув а хац вайна из воашта эшаш доацандаь.Доазол дехьа араваьнначо ах шу далалехьа ингалсхой мотт а цу меттала йоазув а хьаIомаду.\nФу де деза,\nВай меттах бокъонца бола къаман йоазон мотт а хинна из дIаоттаргболаш, официальни йоазув вай меттала хила деза. Из тахан-кхоана, е бIарг тIакхоачаргболча кхоанен доазонашка хьежача кхоачашхургдолаш хIама дац, хьагучох. Бакъда хIанз долаш долча хьалашка а вай йоазув, дукха боацача, къаман йоазонца хьашт хоттаденна болча наьха хьинарашца дегIааха йиш йолаш да.\nЦарех цаI да вай гIалгIай мотт Iилман оагIорахьара тохкаш дIахо болх хьабар. ШоллагIа да, гIалгIай исбахьа литература дегIакхувлар. КхоалагIа да гIалгIай меттала бусалба дин жайнаш арадахар. Из чIоаггIа йоазонна гIо а дергдолаш, тахан эсала латташ гIулакх да. Хьехамаш маьждигашкеи, видеотехникацеи даь а ца Iеш,гIалгIай меттала кепайоазон гIирсашка гIолла деш хилча а геттара дика хургдар вай моллаша. ХIаьта цхьаькха а да,лоархIаме долаш – ишколе мотт дикагIа дIахьехари, учебникаш дикагIа хилийтари вIаштIехьдаккхар,къаман меттала юххьанцарча классашка дешар хьехилга вIаштIехьдаккхар. Дуккхаза дийца дале а, дийцачул тIехьагIа гIулакх хиннадеце а — чIоаггIа лоархIам болаш да гIалгIай меттала къаьстта газет хилар. Из ца хиларо вай йоазонна дукха зе даьд тIеххьарча хана. Тахан из ца хилар бахьан долаш дIахаьдай гIалгIай метта хинна журналистика, дIабаьннаб эсий метталара гIалгIай меттала тексташ яха могаш хинна таржамхой, дIахаьдаб йоазонах гIалгIай меттала газет дешаш хиннараш. ГIалгIай меттала газет ший тайпара йоазон пхьоалле я, метта йоазонца чам болаш мел волчунна чуваха, йистхила, болх бе фусам я. Телевидене гIалгIай меттала болх бечарна а кийчча мотт шаьрбе гIирс ба.Тахан хьалебе бага гIалгIай мотт а боацаш, къамаьл деш телепередачашка хьахувшача тайп-тайпарча Iаьдала балхаш тIа болча нахá мотт шаьрбе гIоду гIирс а ба. ХIаьта правовой оагIонга хьежача, ший меттала информаци шийга хьакхочаяйташ йола газет дешарий бокъо кхоачашъяр а да. Итт эзар адам дахача шахьар тIа итт саго мара из дешаргдеце а, Конституце яхар бакъдале, из цун бокъо кхоачашъе декхарийла да Iаьдал. Дешац, оал саго гIалгIай газет. Бакъдац. Вайцига-м эрсий метталара газет а дешац. ТIабетталуш из дешаш дуккха нах бац вай. Бакъда, из ца хилча мегаргдоацаш тоъъала нах ба. Цу наьха а, гIалгIай метта а конституционни бокъонаш тахан толхаяь я, газети издательствои ца хилар бахьан долаш.\nХашагульгов Iаьлас язъяь эссе я «Мотт-мохк-мата» яхаш. Мотти мохки цхьан лагIа тIа оттадаьд цо цу тIа. Вай меттах-йоазонах дог ца лазаш хилар, мехках дог ца лазаш хилар да. Вай метта-йоазонна доал де ловш ца хилар – мехка доал де ловш ца хилара белгало я.\nШиаъ Шо хьалха йазздинарг, хјандза аъ лаьтташ ду - ВАЙИ, ВАЙН ЙО̄ЗИЙ))\nФу да дӣза хой шуна? Шаьйн Муотт бийца бӣза-кх, и бахкбелла гјазкхийн Муотт аъ битан. Ца дӣза хьо ва̄ха, кхи вјаьлла аъ соувнах Хјама да аъ!\nКху чу, дјо чу, йе цхьаннахь чу аъ, вай иза буьвцаш ца хилча, фу Пєйда бу!?\nЈа јайха буьвций из? Кху чу, йе ЖЖ чу, ишшта кхидја?  Jaйха хјӣхардиєш ча̄рна Масалла гойтий ја?\nTја кхӣча̄ргара фу дӣза вайнa?))\nНийсайа̄зздарца цхьанний Ба̄ла ба̄ц!\nМуоттнизамца цхьанний Ба̄ла ба̄ц!\nМуоттаца цхьанний Ба̄ла ца хилар ам, ас дуьвцаш аь дац!\nОтредактировано Галайн-Чјаж (2014-04-14 05:47:29)\nДјаойлайича, Дє̄ла Вазлор ма ду йєр вайна доккха Аьхь! (Нахчий-Гјалгјай Къāсстам аъ бōцаш)\nВайн Нє̄намуоттаца вјаьлла аъ Бāла бāц-кх вайн...


Исаев ИсмаьIил а, Магомедов Салехь а\n"Мемориал" (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред.билгалдаккхар) бакъонашларъяран центро дIакхайкхийна Соьлжа-ГIаларчу номер цхьаъ йолчу изоляторехь латтош волчу вежаршна Исаев ИсмаьIилна а, Магомадов Салехьна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх политикан бух болуш ду аьлла. Цунах лаьцна яздо Кавказ.Реалии сайто.\n"Мемориалан" белхахошна хетарехь, кегийрхой хьийзор "тIехьажийна ду цаьрга Iедална гуш-хезаш критика ца яйта, доьзна ду и шиъ ЛГБТ-сообществан дакъа хиларца".\nИсаев ИсмаьIил а, Магомадов Салехь а лаьцна латтош ву низамца йоцучу тIеман дакъошна гIо дина аьлла. "Мемориалан" векалша чIагIдо, ЛГБТ-рчу къона шина атеисто Нохчийчуьра вадале тIемалочунна Борчашвили Рустамана гIо дина бохург "теша хала дерг ду" аьлла.\nОццу хенахь бехктакхаман гIуллакхехь яздо, 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь тIемало вийна аьлла хаам бича, шаьшиъ зуламна бехкевахь аьлла, кхеравеллачу цу шиммо дIахьединера, ЛГБТ машана юкъахь ву аьлла. Оьрсийчуьра а дIаваха дагахь хиллера ши ваша.\nТалламо гIортор еш йолу и верси бух болуш яц аьлла хета "Мемориална", цаьршимма ЛГБТ-машане гIо дехна, ткъа иштта гуш-хезаш дийцина, шаьшиъ лачкъийна а, хьийзийна а хиларх лаьцна шайга бехк кховдабале хьалха.\nКхушара бIаьста Нижний Новгородера лачкъийна Соьлжа-ГIала вигинчу Нохчийчоьнан шина вахархочо Магамадов Салехьа а, Исаев Исмаила а юха а дIахьедина, номер 1 йолчу Соьлжа-ГIаларчу СИЗО-н белхахоша шаьшинна тIехь ницкъ бо, йетта а йетта аьлла. "Новая газетано" хаам барехь, адвокатан динчу хеттарийн протоколашкахь яздина цунах лаьцна.


Кремло дIа ца тосу шенаш\nТовбеца-бутт 25, 2019\nПутин Владимиран инаугураци, архивера сурт\nМуха нисйелла Къилбаседа Кавказерчу республикийн хиллачу куьйгалхойн карьера\nОьрсийчохь Iедал ду Къилбаседа Кавказерчу республикийн хилла куьйгалхой даржашкара уьш дIабевллачул тIаьхьа федералан структурашкахь балха дIанисбеш. Болх боцуш цхьа а ца вуьсу, муьлхачу хьолехь цо регион йитина бохучуьнга хьаьжна доцуш.\nМасала, Евкуров Юнус-Бек ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун даржера дIавелира, юкъаралла екъаялар нисделла республикехь аьлла. Цигарчу бахархошна иза дагахь виса мегаш ву, дукхахаболчу гIалгIашна цатайна Нохчийчоьнца доза билгалдаккхарх лаьцна низам тIеэцна хиларца. Цу низамана дуьхьал йолийна митингаш дIайирзира, цу дуьхьалонан акцийн лидерш лецарца.\nЕвкуровна, инарла-лейтенент а веш, дарж делира Оьрсийчоьнан тIеман министран когаметтан.\nЦул хьалха ГIалгIайчоьнан президент хиллачу Зязиков Мурада Оьрсийчоьнан президентан хьехамчан болх бира 2008-2012-чу шерашкахь. 2012- шарахь ГIадужу-баттахь дуьйна иза гIаьнта хиира Юккъерчу федералан гонан векалан когаметтан.\nБалхара дIаваьккхинчул тIаьхьа Москох дика меттиг еллачу нохчех хьалхарниг вара Завгаев Докку. 1991-чу шаре кхаччалц иза куьйгалла деш вара Нохч-ГIалгIайн автономин республикана, ткъа цул тIаьхьа Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш (1995-1996 шерашкахь) Завгаевх вира цу республикехь Кремло ханна кхоьллинчу администрацин куьйгалхо.\n1996-чу шарахь Марсхьокху-баттахь Хасав-юьртахь машаран барт бинчул тIаьхьа Москох гIорасиз хиллира Нохчийчоьнна Iуналла дарехь. Амма Завгаев виц ца вира Кремлехь. Иза дипломатин балха хьажийра Танзане, Оьрсйчоьнан векал санна.\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдуш Завгаев цIавалийра Москох. Иза хIоттийра Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран когаметта. 2009-чу шарахь дуьйна Завгаев Докка ву Словенехь Оьрсийчоьнан векал.\n2004-2007-чу шерашкахь Нохчийчоьнан президент хиллачу Алханов Iалус хенал хьалха дитира шен дарж. Москох дIа а вигина, иза хIоттийра Оьрсийчоьнан юстицин министран когаметта.\nДагестанехь цу тайпа аьтто ца хилира цу республикан хьалхарчу шина куьйгалхочун -- Магомедов МохьмадIелин а, Алиев Мухун а. Ши а пенсе вахийтира, федералан тIегIантIехь дарж а ца луш.\nАмма кхузахь тидаме эца деза Магомедов Дагестанан куьйгалхочун даржера дIаволуш а хене ваьлла стаг хилла хилар. Ткъа Алиевх догделира Москох Дагестанна эшаме болу Оьрсийчоьнан а, Азербайджанан а доза билгалдаккхарца боьзна барт бар цо юкъахдаккхарна.\nТешаш дийцарехь, и бахьана долуш Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Лавров Сергей вуно дарвеллера, Алиев Мухус ша Азербайдажанан министр волуш санна лелаш ву, Оьрсийчоьнан министр а воцуш, аьллачул тIаьхьа.\n2010-чу шарахь дуьйна Дагестанан куьйгалхо хиллачу Магомедов Мохьмадсаламана 2013-чу шарахь ХIинжа-ГIалара дIавоьдуш делира Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочун когаметтан дарж.\nЦул тIаьхьа Дагестанна коьрте хIоттийна Абдулатипов Рамазан 2017-чу шарахь хIоттийра Таркхойн хIордан регионерчу пачхьалкхашца юкъаметтигаш дӀакхехьарехь гуманитаран а, экономикан а хаттаршкахула волу Оьрсийчоьнан президентан леррина векал. Карарчу хенахь иза Оьрсийчоьнан векал ву Исламан пачхьалкхийн Вовшахтохараллехь.\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо хилла Дзасохов Александр пенсе вахале хьалха хилира Шемахь Оьрсийчоьнан векал а, Къилбаседа ХIирийчоьнан цIарх Оьрсийчоьнан Федерацин кхеташонан декъашхо а.\n2014-2018 шерашкахь ГIебартой-Балкхаройчоьнан куьйгалхо хилла Коков Юрий хIоттийра Оьрсийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан секретаран когаметта. Ткъа цу республикан президент хилла Каноков Арсен ву цу республикан цIарх сенатор.\n2011-чу шарахь Кхарачой-Чергазойчоьнан куьйгалхо хилла Эбзеев Борис, 4 шарахь ладоьгIуш Iийначул тIаьхьа, эххаре а юкъатуьйхира Оьрсийчоьнан коьртачу харжамийн комиссин декъашхошна.\nГуш ма хиллара, Къилбаседа Кавказехь ша хIиттийна куьйгалхой тесна ца буьту Кремло. Бакъдерг дийцича, иза хуьлу, нагахь цара аларцана шайга бохург кхочуш деш хиллехь.


Масхадов Асланан кхалхар\n...ШолгIачу тIеман уггаре баккхийчу Iовжамех Iовжам бара рогIера президент вер. ТIаьмехь вуьйш-леш хуьлий-м масарна а хаьара. Амма Iовжам шагбийриг дара Девкар-Эвларчу нехан тоьличуьра дIа Кремле, шен агIор ша тIом сацош хилар дIа а кхайкхийна, машар буьйцу меттиг ларъеш иза Iаччу муьрехь тешнабехк бар.\nДукха ду нохчашна эсехь диса язделла. Дийцлур доцчех ду президент вер шена сийлалле дуьллуш, «Ас нохчийн зударшна совгIатдина, вийна Масхадов» аьлла, Дуьненаюкъарчу Зударийн Дийнахь Оьрсийчоьнан Нохчийчуьрчу урхалланчас кхоьссина дозалла а.\nМаршо Радио тIаьххьара хаамийн хьоста хилира Масхадов Асланца къамелдинарг. Ша веле кхо де хьалха дара цо тхан хеттагшна жоп делча... Тамашениг дара цунна шех Кремл кхета а еза, кхетар а тарло аьлла хетар.\nМассех куьйгалхо лаьттира Нохчийчохь цо ша-шех йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхийначу шерашкахь. Массех вара президент хоржучу шина харжамашкахь дарж къовсуш а. Царех ву тахана Лондонехь Iаш волу, хIетахьлерчу Iедалан цIе шех а йозуш схьавогIу Закаев Ахьмад.\nШеца президенталла къовсуш харжамашкахь тоьллачу Масхадовх цо довхачу дешнашца олу даима а.\nМасхадов Аслан массо а президенташлахь адамаллица, нахаца ийна хиларца къаьсташ вара олу дукхахволчо. Цуьнан пресс-секретар а, тIаьхо Москох векал Iийна а ву тахана Парижехь веха историк доктор Вачагаев Майрбек. Цунна хетарехь, догкIеда стаг вара Масхадов бохург данне а дац иза буьйда куьйгалхо вара бохург.\nЛазамашлахь бита ца торург бу нохчашна Масхадов Аслан шен цIахь лаьтте верзийна вацар, Кремло гергарнаш кошабарзах бахар. Страсбургерчу Европан адмамийн бакъонийн кхело бинчу сацамо элира, харц ю Оьрсийчоь Масхадовн гергарчаьрга лаьтте ца верзавайтарца а, иза дIавоьллина меттиг ца йовзийтарца а.\nАмма Оьрсийчоьно ца эцна и сацам юьхьара. Масхадов Асланан воI Анзор тахана а вац шен ден кошан барз бацар магийна Iаш, цуьнан оцу хьокъехь лаьтта къовсам Оьрсийчоьнан Iедалца тахана а.\nДуккха а къаьхьа, ирча, лазаме хиламаш лелла кху шерийн муьрехь. Дуккха адамаша лар йитина нехан дегнашкахь, ойланашкахь. Шенна къастийначу дешнашца, дагахьбаллам къадорца йоккхуш хеза наха Масхадов Аслана цIе а.


Нохчийчоь -- Керлачу лаьтта тIехь хIусам хIоттош, ТIехьа-Марта, (Маршо Радио/Султанов Ахьмад), 16Ман11\nЛаттанаш низамехь а доцуш дΙасадекъар талла долийна Нохчийчохь. Тахана Соьлж-ГIалахь, масала, лаьттан цхьана декъах массех миллион сом доьху. Эца а оьций, бакъонехь доццушехь, дола а ца деш, тIьахьалонна олий латтадо наха латта .\nХьалха-МартантIера Мовлди шен зудчуьнца Соьлж-гIалахь вехаш волу 5-6 шо ду. Церан цхьа а бера дац. Зуда а, майра а цхьаццанхьа белхаш беш ду. Доккхуш долу ахча, шайн петарах дIадаллал а, юург эццал а ца тоьу бохуш, даима а аьрзанаш до цушимма. Ткъа, юьрта дIа хIунда ца доьду шуьшиъ, цигахь цхьа гектар хиллал керта дIа а тесна шаьш лелаш хилча бохучу хаттарна, льатта тIехь болх бан зама яц хIара, олу цара.\nИ доьзал хIокху замано а, атта ахчано а Iехийна, хьийзош, дакъаза баьккхина ала мегар ду. Дуккха а бу тахана иштта лела нах, цхьана а хIуманна са а ца гатдеш, лаьтто-м яа хIума ца йоьхура, олуш.\nАмма, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, латтанаш низамехь а доцуш доьхкинчарна а, декъначарна а таIзар дийр ду аьлла, дIахьедар динчул тIаьхьа, юкъараллехь сингаттам гIехьчул алсамбаьлла. Гарехь, гергарчу заманахь, латтанаш декъарца низамаш дохийначу лаккхарчу даржхошна юкъахь литтарш дIадахьа мега. Цунах лаьцна дIахьедар дира Нохчийочьнан куьйгалхочо.\nКадыров Рамзан: «Оцу хьокъехь сацамаш бан безаш а бу, бийр болуш а бу. И сацамаш ца бича, дийцарх, мегаш дац бахарх гIуллакх ца хуьлу. И тайпа накъостий вайна оьшуш бац. Цундела бехкберг юьртда велахь, иза цIа вогIуьйтур ву, цуьнан гIуллакх низамхоша толлур ду. Латта дIасакхийса йиш яц вайн. Иза вайн кIезиг ду. Тахана 10-15 бIе туьманах иза эца а эцна, 50—100 туьманах дохка воллу и оьцуш верг. Ипподромнехь лаьттан цхьана декъах 3 миллион сов сом доккху. Уьш низамехь доццушехь духкуш а ду».\nНохчийчохь наггахь бен доьзал хир бац, тIаьхьалонна аьлла эцна цхьаъ-шиъ дакъа доцуш. Кхузахь ала догIу, нохчийн доьзалш бакхий бу,\nкIентий хьалакхиича, уьш бовбаха беза, олий оьцу дакъош. Амма яьрташкахь бехачу дуккха а доьзалийн цхьацца гектараш ду пайда а ца оьцуш лаьтта латтанаш. Латта муха лело деза, масал эца гена ваха а ца веза, Советан Iедалан системано гIолехьа леладора латта, боху Хьалха-МартантIерачу Зиявди цIе йолчу вахархочо.\nЗиявди: «Хьалха, даьхни лелочу хенахь, адамашна болх а хуьлура. Дуккха а бошмаш а яра кхузахь.Уьш хIинца дIа а тесна лаьтташ ю, хIокху 15-16 шарахь схьаоьцуш пайда а боцуш. Оцу бошмашкахь болх беш, мел кIезиг а 2-3 эзар стаг хуьлура. Пачххьалкхана пайда а хуьлура, наха рицкъ а оьцура. Iежаш Генарчу Малхбале дIакхоьхьура дохка. Шиъ ферма а яра кхузахь. Нагахь санна лаьтта тIехь болх дIаболабахь, адам паргIат дер ду".\nШа а цхьана хенахь юьртбахаман системехь болх бина волчу Зиявдис къобал до Iедало латта шен Iуьналле юхадало мега бохург.\nЗиявди: « Латтаций бен иман-беркат хир дац вайна. Лаьттаца бегаш бан мегар дац. Иза дIасакхийса а мегар дац. Латта дIаса а кхуьйсуш, дохкар-эцар лело йиш яц. Лаьттан сий дан деза, цуьнца болх бан беза».\nГарехь, Нохчийчоьнан Iедалийн баккъал а Iалашонехь ду латтанаш юхадерзор. Амма иза даима а санна бIостанехьа доьрзу, ахча а делла, иза Iедалан даржхошкара эцначу могIарерчу нахана. Тахана Соьлж-гIалин йистехь йолчу цхьана юьртахь дукха нах бу,ахчанаш дIа а делла, лаьттан дакъош а доцуш Iаш. ХIинца и бозбуанчалла гучудалалхь я ахча а, я латта а гур дац царна.\nЛатанаш лелор низаме даккха гIерта Iедал