Оьрсийчоь -- Красноярскера сурташдахкархо Слонов Василий сурт дуьллуш ву "Марша дог1ийла Сочи 2014" цIе йолу. ГIур9, 2013\nУггаре а хьалха ша Сочерчу ловзаршка ваха дагахь вац, аьлла, хаийтинарг немцойн президент Гаук Йоахим вара. Ши кIира хьалха цуо шен векалшкахула гIардаьккхира, ша Оьрсийчуьрчу Олимпиаде немцойн спортхошна белшаш гIортон гIур вац бохург. Цунна метта цуо ша Германин спортхой уьш цIехьа бирзича шен резиденцехь тIеоьцур бу, элира.\nКест-кеста Оьрсийчоьнан куьйгалле цу махкахь адамийн бакъонаш ларйаре а, бакъонечу пачхьалкхан декхарш кхочушдаре а, хаамийн гIирсийн маршонаш Iалашйаре а кхайкхамаш беш волу Гаук Малхбузерачу куьйгалхойх хьалхарниг хилира, Сочерчу Олимпиаде ца ваха болу шен сацам дIакхайкхинарг.\nБойкот ярхьама ша цига ца воьду вохург цуо хьахийна дацахь а, амма хIинцачул 4 шо хьалха хиллачу Лондонехь дIадаьхьначу Олимпийн ловзаршка немцойн президент вахана хиларна, массарна а кхеташ ду, иза Соче ца воьдуш сацаран бахьанаш.\nЦул тIаьхьа Еврокомиссин вице-президент йолу Рединга Вивиана а дIахьедар дира, ша Сочера Олимпиадина бойкот ян дагахь ю, аьлла. Люксембургера орамаш долчу цу евзаш йолчу Европерчу политико шен цу кепарчу сацаман бух а балийра - Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хилар.\nФранцин президент Олланд Франсуа Соче гIур вац, аьлла, хаам баржийра масех де хьалха цу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министро Фабиус Лорана. Цуо ца хьахийра, шен президент Олимпийн ловзарш схьаделларан даздаршкахь дакъа ца лоцуш сацаран бахьана. Бакъду, билгалдаьккхира, Олланд ца вахана ца Iаш, иштта Францин куьйгаллера векалш а цига боьлхуш ца хилар.\nОьрсийчу олимпиаде ца богIучу дуьненаюкъарчу куьйгалхойн могIарехь ву Цхьатоьхначу Штатийн президент Обама Баракъ а, - иза официалан дIахьедарца, болх дукха тIех сов хиларна ца кхуьу цига ван. Цхьатоьхначу Штатийн куьйгалло лерина билгадоккху, Обама ца вар – иза цу ловзаршна бойкот яр дац бохург.\nЖимма хьалхехьуо цу пачхьалкхехь цхьа могIа сенаторша кхайкхамаш бинера, Сочерчу ловзаршна бойкот яре. Iамеркера Оьрсийчу Обамина метта богIур берш цхьа могIа лакхарчу даржашкара хьаькамаш бу.\nПольшин президента Коморовский Бронислава, премьер-министро Туск Дональда тергал ца деш дуьтур ду Сочера Iаьнан спортан даздарш. Эстонин президент Тоомас Хендрик Ильве а, Белгин премьер-министр Бельгии Элио ди Рупо а ву Оьрсийчохь сила доккхачу дозаллийца а, гIовгIанца а кечдечу Олимпийн ловзаршкахь шаьш дакъалоцур ца хилар хIинцале а дIакхайкхиначу Малхбузерачу куьйгалхошна юккъехь. Ткъа и рагI, схьахетарехь, хIинца а кхачаелла а яц.\nАла догIу, Оьрсийчоьнан куьйгалло цу хьокъехь Малхбузе спортий, политикий цхьаьнаиэян гIерташ ю боху ойла яржош хилар. Ши бутт хьала журналистийн хеттаршна жоьпаш ша лучу хенахь Путин Владимирс Малхбузе Сочера Олипийн ловзаршна дискредитаци ян гIерташ ю, элира.\n22-ха Iаьнан Олимпийн ловзарш Сочехь чилла беттан 7-чохь дуьйлалур ду. Цу беттан 23-ха кхаччалца дахлур ду уьш.\nСочера Олимпиада юкъахйита дагахь бу цхьайолчу пачхьалкхийн куьйгалхойн


Оьсрийчоь - ЦIена харжамаш дIахьо, бохуш, йолу акци, 26Чилл2012\nОфициалан терахьашца, кхаж таса йиш йолуш ши миллион сов Оьрсийчоьнан махкахо ву дозанал арахь вехаш. Цу нахана юккъара Оьрсийчоьнан Iедалша шайх бевдда Европе дIабахана болу, делахь а хIинца а цу мехкан паспорташца лелаш болу вайнах цу харжамашкахь лерина я ца лерина, бохург, хууш дац. Амма эзарнаш нохчий шайна лаахь, шаьш бол-болчу пачхьалкхашкахь кхаж таса бакъо йолуш бу.\nШи бIе эзар герга Европехь бехачу нохчех масех эзар бен вац хIинцале а меттигера пачхьалкхаллаш тIеэцна. Дукхахберш политикан я гуманитаран тховкIело елла хилар билгалдоккхуш долу лерина мухIажарийн паспорташ долуш бу.\nТкъа кхин цхьа доккха дакъа Оьрсийчоьнан паспорташ лелош бу, Европерчу пачхьалкхийн визанаш а йолуш. И тIаьхьара берш я деша, я балха схьабаьхкина бу. Иштта цхьа докха дакъа „Доьзал вовшахтохар“ олучу Европерчу низамца шайла хьалха схьа а баьхкина, Европехь тховкIело яьккхинчу шайн хIусамдайшна я хIусамнаношна тIаьхьа баьхкинарш бу.\nЦера бакъо ю, масала, маьрша Оьрсийчу дIасалела а, харжамашкахь дакъа лаца а. Ткъа цу шайн бакъонах пайда эца луурш буй теша царна юккъахь? Масех Европерчу пачхьалкхехь бехачу нохчашна юккъахь бинчу хеттамашкахь гучуделира Европера вайнах Оьрсийчоьнан президент хоржуш дакъа лаца дагахь ца хилар.\nШвецерачу Гоьтеборгехь вехачу Микаила элира Оьрсийчоьнан президент хоржуш дакъалаца хьаьгна волчуьнан паргIат шен цIахь Iен а йиш ма яра, и кхаж таса эзарнаш километарш гена йолчу Европе а ца вогIуш, аьлла. Цунна хетарехь Европерчу нохчашна дукха дика хаа кхаьжнашца Оьрсийчохь лелош дерг.\nМикаил: Со-м вац йига ваха дагахь. Харжамашка ваха а йиш хилча, иштта сел паргIато а хилча, цхьаъ хаьржинчул тIаьхьа цо ша харжамашна кечлучу хенахь ша дийр ду баьхнарг лардеш а хилча, эзарнаш нохчий кху Европе схьа а хIунда богIуш бара?\nТкъа цу Оьрсийчохь церан шайн конституцехь цара дуьйцуш долу хIума цара лардеш хилча, нах цIера ара а хIунда бовлура? Ца теша-кх вай царах. И ду-кх бахьана. И бахьана долуш гIур вац-кх со цига.\nФранцерачу Зайнапа дийцира ша оцу харжамашкахь дакъалаца хьаьгна хилча а, тIаккха а гIур яцара ша цига, мел кIезга а, деккъа цхьана бахьанца - и кхаж тоссу меттигаш оьрсийн векаллашкахь хиларна, аьлла.\nЗайнап: ГIур яц дера! Со муха йоьду цига? Ур-атталла цу кхожах пайда хир бара, аьлла, сайна хетча а цига яхарал хьалха дукха ойланаш йийра яра-кх аса а, кхечу нохчаша а, царах тешам буй те, аьлла. Бан ма бац тешам!\nВенехь ехаш йолу Асет гIеххьа цецяллера, хьо харжамашка яха дагахь юй,аьлла, шега хаьттича. Эххар а, буьйцуш берш Оьрсийчохь болу харжамаш буйла кхетча, цо иштта элира.\nАсет: Со я "цаьргахьа" а яц, я "дуьхьала" а яц, я бала а бац сан цу харжамашца. И кхаж тосу меттиг мичахь ю а-м ца хаа суна.\nАвстрехь вехаш ву ткъе итт шо долу Асланбек а. Цо доцца жоп делира цу хаттарна.\nАсланбек: Харжамашка гIур волуш вац со. И ду-кх сан цу хьок]ехь ала.\nХеттамашкахь дакъалаьцначу Европерчу вайнахана, дукхаxe хьолехь Оьрсийчоьнан президент харжарх долу хаттар шайга ца догIуш хета, хIунда аьлча, дуьйцу цара, уггаре а хьалха цигахь берш бакъболу харжамаш ца хиларна, цу харжамийн жамIаш муха хир ду хууш долун дела.\nТкъа цу харжамашкахь толам боккхур болу Путин Владимир а, цо омра дечу эскарша Нохчийчохь лелийна къизаллаш а бахьана долуш махках бевлла лелаш болу нах хIинца иза тIехула тIе харжа гIур бу бохург – иза нацистийн заманчохь немцоша йинчу геттошкара бовда кадаьлла хилла жуьгтий КхозлагIчу Рейхан куьйгаллийна кхаж таса гIур барий-те, бохург, санна хаттар лору цара.\nПрезидентан Харжамаш а, Малхбузерачу Европера Нохчий а


"Коммерсант": Гуцериевн компани бехкейина контрабанда лелорна\nХьолахочун Гуцериев Михаилан индустрин-финансийн "Самфар" группана юкъа йогIучу "ФортеИнвест" компанин офисех хьовсар, цара Украине нефтан сурсаташ кхоьхьуьйтуш контрабанда лелорца доьзна ду аьлла, яздо "Коммерсанто". Байначу беттан 22-чохь дуьйна бехкзуламан гIуллакх дара чоьхьарчу гIуллакхийн министралло диллина, газетан информацица.\nФСБ-н а, дозанал ара йоккхучунна тIера ял оьцучу урхаллан а белхахоша чукхачийна рапорташ бахьанехь бехкаш дехкинера компанина. Цуьнца а догIуш, 2017-2018-чу а шерашкахь Туркойчу хьош ду бохуш, харц кехаташ а хIиттош, Украине 2 миллиард сов соьмана 130 эзар нефтан сурсаташ дехьадаьхна "ФортеИнвесто". Ницкъахойн версица, бензин хьош йолу танкерш Туркойчу кхаьчна яц, уьш севцца Украинехь.\nОцу бахьанашца кху беттан 18-чохь чоьхьарчу гIуллакхийн а, ФСБ-н а белхахоша Москварчу а, Подмосковьерчу а, Петербургерчу а, Ростовн а, Нижегородскан а кIошташкарчу Гуцериевн офисашкахь талламаш бина.\n"Коммерсанто" яздо, Москварчу "ФортеИнвестан" офисех хьоьвсинчул тIаьхьа документаш а, электронан информаци тIехь йолу дискаш а дIадаьхна.\nМаршо Радионо хаамбира, кхааридийнахь Гуцериевн офисехь талламаш барх а, яьржина информаци Гуцериевс бакъ ца ярх.


"Ерриг КРА дIалакъо еза". Американ керлачу санкцешна буха нисбелла Кадыровн доьзал\nТовбеца-бутт 30, 2020\nКадыров Рамзан а, цуьнан хIусамнана Медни а шайн йоьIан Iайштан Модан цIийнан гайтамехь\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан санкцийн тептаре ваьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан хIусамнана Медни а, ши йоI Iайшат а, Хадижат а. Оцу гIулчо махкахь хьоьшучу адамийн бакъонашна дуьхьало йийр яцахь а, делахь а, дикка новкъа ю уьш Оьрсийчоьнан хьаькамна. ХIунда аьлча, дуьненахь ларам болчу, йоккхачу пачхьалкхо массарна а хезаш, дIакхайкхийна, иза зуламхо хилар.\nКарладоккху, пачхьалкхан секретаро Помпео Майка куьйг таIийначу документа тIехь яздина ду: "10 шарал а сов хенахь дуккха а адамийн бакъонаш луьра хьешарна, Iазап латторна, еш кхел ел а йоцуш, нах байъарна Кадыров жоьпаллехь хилар гойту бакъ информаци ю Департаментан долахь".\nПачхьалкхан департамент тешна ю, коронавирусан пандемих бахьана а дина, Нохчийчохь адамашна таIзарш латтор дIахьош ду Кадыровс хIинца а аьлла.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто рогIера санкцеш кхайкхорна оцу сохьта жоп делира Кадыровс. Телеграм-канале, деза герзаш кара а эцна, шен сурт хIоттийна цо, буха яздинера: "Помпео, оха тIеоьцу тIом! КхидIа вуно самукъане хир ду! "\nТIаьхьо Кадырова Iайшата шен инстаграмерчу аккаунтехь пост хIоттийра, шен дена тIехIуттуш. Амма дукха хье а ца луш, шен агIо дIакъевлира цо- дуккхаъчара критика еш, йозанаш дитинера цу бухахь.\nБакъду, карарчу беттан 21-чохь юха а схьайиллира цо шен аккаунт.\nКхин а гена елира Нохчийчуьра муфтият шен дIахьедаршкахь.\nДинан урхаллан куьйгалхочо Межиев Салахьа пачхьалкхан департамент "номер 1 йолу террорхойн организаци ю" аьлла, дIакхайкхийра.\nКадыровна дуьхьал яьхна санкцеш, исламна дуьхьал тоьхна ю бохура муфтийс. Ткъа Кадыровн гонерчу хьаькамаша #мысемьякра аьлла, хештег а хIоттийна, инстаграмехьфлешмоб дIаяьхьира, Кадыров хестош, вазвеш посташ зорбане а йохуш.\nХаамийн гIирсашкахь даьржира, пачхьалкхан хьукматашкахь а, организацешкахь а белхаш бечу массо а махкарчу вахархочунна тIедожийра, Кадыровн поста бухахь цунна тIетовш, комментареш язъяр аьлла.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа дуьххьара тухуш яц санкцеш Кадыровна – 2017-гIа шо доьрзуш Штатийн финансийн министралло ваьккхира иза а, цуьнан гонера массех стаг а санкцийн "Магнитскийн тептаре". "Кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, къоманна тIехь къизаллаш лелорна" аьлла, билгалдаьккхинера министраллехь.\nТоьхначу дозанаша доьхкуш ду Кадыровна Америке ван а, пачхьалкхарчу компанешна а, бахархошна а цуьнца бизнесан гIуллакхаш лелон а.\nХIинца Кадыровна дуьхьал баьхначу кху барамаша хIун зен дийр ду аьлла, эксперташка хиттира Кавказ.Реалиис.\nНохчийчохь лелош йолу харцонаш совцон ницкъ бац санкцийн, амма церан Iалашо кхин ю аьлла бакъонашларъяран "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" куьйгалхочо Каляпин Игора.\n"Я Кадыров а, я цуьнан гергара нах а Америке листина бац. Цунах иза вешаш вац. Америкахоша юха а дагадаийтина, Оьрсийчоьнан цхьахйолчу регионан урхалла деш волчу хьаькамна тIехь жоьпалла хиларх адамийн бакъонаш ца ларъярна", - аьлла, билгалдаьккхира Каляпина.\nСанкцешна оццул карзахе реакци Нохчийчуьра хилар Каляпина кхетадо, цунна дехкина бехкаш бахьана долуш хиларца.\n"Цуьнан бIаьргийн бос кхечу тайпана хиларна, я цуьнан фамили вон ю аьлла, я иза лохачу дегIехь ву аьлла, дихкина ма дац цунна Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка вар. Цо дина зуламаш билгалдаьхна цара. Кхечу кепара реакци хуьлийла а ма дацара. Дерриг а политике ма дерзадо цо, со оццул дика воллушехь, со коьрта бакъоларъярхо воллушехь, и хIун бехкаш ду суна дохкурш олий. Иза Америка емалъян хIутту, "низамашкахь ца догIу таIзарш до цара афроамерикахошна, и америкахой-м эксплуататорш бай, боьха хIуманаш ю, империалисташ а бу" бохуш.\nКадыровна дуьхьал санкцеш яхар кхин дIоггара пайден а дац аьлла, хьажам бу стратегин а, дуьненаюкъара а талларийн центран лаккхара хьехамча волчу, Free Russia Foundation юкъараллан экспертан Соколов Денисан.\n"И барамаш боккъал а зене хилийтархьама, цуьнан гонах а тасабала безара, уггар а хьалха, цуьнан доьзалах, йоллу "КРА" юкъаозон езара (Рамзан Ахматовичан команда-редакцин билгалдаккхар). Кадыровна боккъал а тIеIаткъамбар ахчанехула дан деза. Цундела керла санкцеш Кадыров тешаш болчу нахана дуьхьаъяьхна ю, цаьргахула, шайна тIетайначу пачхьалкхашкахь Кадыровга шен интересаш кхочуш ца яйтархьама. Масала, Канадехь а, Евробертан мехкашкахь а. Туркойчохь а, Iарбойн Эмираташкахь а и санкцеш цхьаммо а ларйийр яц", - боху Соколовс.\nТиранан хан герга кхочуш ю\nНохчийчохь Iедало лоьцуш хилла гейш масийттазза пачхьалкхера арабаьхначу "Экстренная помощь Российской ЛГБТ-сети" программан координаторна Истеев Давидна хетарехь а, кху заманчохь Госдепан сацамо дан гIо дац республикехь бехачарна.\n"Оьрсийчуьра бовда аьтто баьллачарна синтем луш хила тарло тоьхначу санкцеша. Тхо тешна ду, Европа а Американа тIаьхьахIуттур ю аьлла. МухIажарийн боккха синтем байинера Кадыровн йоI Париже а еана, цо цигахь шен модан цIа гайтарна. Кху хьолехь аьлча, адамашна дуьхьал, шен къомана тIехь лелийначу инзаречу зуламех, олуш ма-хиллара, "кIант декхаре ву дех жоп дала". Суна иштта аьлла хета", - боху Истеевс.\nНохчийчохь лелочу къизаллех бевддачу нахана Францин коьртачу шахьарехь Кадырова гучуялар- йоккха чов яра: "Нохчийн тиранах ведда вала маьрша меттиг бан а бац-кх аьлла, мухIажирийн ойла кхоллайолуьйтуш хIума дара иза. Ян а еана, ког хецна барам хIоттон цуьнан йоьIан йиш хилча, хьуна дагатосу, Кадыровн а таро ю-кх миччахь а, Европерчу пачхьалкхийн лаамца, цуьнан геноцидна дуьхьал болу нах, цо ша олуш ма-хиллара, "шайтIанаш" леца".\nНохчийн политолог Кутаев Руслан тешна ву, Кадыровна керла санкцеш дуьхьалъяхар, дукха чIогIа цунна товш хIума цахиларх.\n"Нагахь санна, и санкцеш Лаосо я Въетнамо тоьхнехь, моза къахкош санна, куьг ластийна Iойла дара. Амма Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Европан а санкцеш Iаламат Iаткъаме ю. Суна гина Кадыровн комментареш: "берийн хIун бехк бу?" бохуш, хоьтту цо.\nКхузахь цуьнга шега хатта тарло: "Цо хIунда байъира, шайн дас-нанас бохучуьнга ла а ца дугIуш, тIемалойх дIакхеттачу кхиазхойн наной?". Оцу Кадыровн Iедало лоьцуш, бойъуш ма бара банне а бехк боцу дай-наной а, вежарий а, ягайора церан хIусамаш. Ткъа шена санкцеш тоьхча, адаман бакъонаш дагаяьхкина цунна".\nЭкспертана хетарехь, цкъачунна Госдепан санкцеша Кадыровна дан таIзар дац.\n"Америка шен кIорггера ламасташ долуш пачхьалкх ю. Шаьш тIеэцнарг, царна диц ца ло. Цхьа хан-зама а яьлла, Оьрсийчохь Iедал хийцаделча, цара тIедожор ду Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьешар талла аьлла. ТIаккха дезар ду Оьрсийчоьнан низамашкахь лела. Цундела, Кадыров а, цуьнан го а, дешна бацахь а, акхарой санна, шайн дегахьехамца кхета, шаьш хьенах Iиттаделла".\nКутаевна хетарехь, Кадыровн доьзална тоьхначу санкцеша Путинна а, цуьнан гонна а деш ду зенаш.\n"Ас ца буьйцу, миллиардашкахь ахчанаш Америкехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а латотош болу нах. Царна-м катастрофа ма юй и. Оцу санкцешна буха нисвалар, цхьа шатайпа билгало яр санна ду. Ткъа "кадыровхой" дезаш бац, шайна тIехь билгалонаш яхкар. Цхьаннан "муцIарна тIе хьажийна йоккха топ хилча", ткъа жоьпалле ийзон хьакъдолчарна зуламех хууш делахь, - оцо дикка сингаттам латтабо", - боху Кутаевс.\nЕвропан пачхьалкхаша шайн неIарш дIакъовлахь, Кадырова Iайшатан бизнесна хила вон болх бац аьлла, хета экспертна: "КадыровгIеран бизнес Нохчийчохь а, Оьрсийчохь а ю. Кадырова Париже а яхана, мода а гайтина юха еана, ша "юй а хаийтина". Бизнесан дуьхьа ца яханера иза, имиджан дуьхьа яханера. Парижехь мода а гойтуш ю Кадыровн йоI, модельер бохуш, прессехь дийцийта, цIархазмана яхана яра иза. Оцу юкъанна, нагахь санна, Американ Цхьаьантоьхначу Штатийн позицина Европан мехкаш тIетахь, Кадырова Iайшата кхин кеста йийр яц шен Парижан турне".


26 ноября в 10:19 (2009 г.)\n(«Вайнах» ансамблан историга бIаьрг тохар!) Вайн халкъан культуран дахарехь мехала меттиг дIалоцу хелхаран «Вайнах» ансамбло. Тахана оцу коллективан 70 шо кхачаран юбилейца доьзна тхуна лиира вайн газетдешархойн иэсехь цуьнан истори карлаяккха. Иллин, хелхаран ансамбль санна кхоьллира Пачхьалкхан «Вайнах» ансамбль 1939-чу шарахь. Коллективо бинчу некъан уггар хьалхара мур дагалоцучохь ца хьахо йиш яц ерриг Кавказехь бевзаш хиллачу хелхарчийн Садыков Андарбекан, Дакашев Вахин, Юсупов Геланин цIерш. Нохчийн халкъан хелхаран сий-ларам айбинарш бу уьш.\nХалкъана бохаме деанчу 1944-чу шарахь шен 5 шо а кхачаза йолу ансамбль юьйхира. I3 шарахь сецна лаьттира цуьнан болх, хIунда аьлча къам дийна хилар гойтуш йолу культура, мотт кхиорхьама ца хьовсийнера вайнах Сибрех.\nНохчийчохь тIемаш хилла шераш къаьсттина хала даьхкира ансамблан артисташна. Оцу муьрехь цара шайн болх дIацатасар къаьсттина мехала дара: коллектив ларъелира, корматаллех, говзаллех ца хедаш бисира коллективан декъашхой. ХIетте а I999-чу шеран сентябрь баттахь шайн болх сацо дийзира артистийн а, церан куьйгалхойн а. ДIабоьдуш къиза тIом хиларна коллективан кхоллараллин болх сецна лаьттира 2001-чу шеран февраль бутт кхаччалц. Амма Кадыров Ахьмад-Хьаьжас а, Россин Федерацин, Нохчийн Республикан культуран министерствийн куьйгалхоша а дика гIо лацар бахьанехь 2001-чу шарахь Нальчикерчу «Нарт» пансионатехь шен болх юхаметтахIоттийра «Вайнах» ансамбло. Оцу шарахь ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо чIагIвира Музакаев Дикалу. Къоман дог-ойла, амал, сатийсамаш гайта аьтто бу хелхаршца, ерриг культурица. Цундела Кадыров Ахьмад-Хьаьжас оьшшучу барамехь харжаш а еш, артистийн дог а оьцуш, церан дахаран-Iеран гIайгIа а беш, дIаболабайтира коллективан болх.


Германи -- Расизмана а, зударий бакъонаш эшорна а дуьхьал Коьлнера митинг. 5. Дечкен-бутт, 2016\nЮхьенца Коьлнехь Керлачу шеран буса къепедацарш лелийнарш керла тIебаьхкина мухIажарш бацара баьхначу полицино хIинца мукъарло дина иза харц хиларна. Карарчу хенахь маьттазчу талорашкахь декъа хиларна Iедалхоша лохуш я хIинцале а лийцинчарна юккъехь доккхах долу дакъа дукха хан йоцуш Германе схьабаьхкинчу Гергарчу Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а кегий нах бу.\nИштта, шота Iуьйрене кхаччалца Коьлнерчу полицино цу къепедацаршкахь декъа хиллачех 32 стаг цIерашца билгалваьккхина, царех 22 стаг кесталгIа Германехь тховкIело ехначу нахах ву. Немцойн Iедалхой дийнахь а, буса Коьлнехь Керла шо даздар шайн зуламечу леламашна сийсаздинчу талорхойн тобанаш толлуш бу, цу буса яьхначу видеошна а, сарташна а анализ еш бу.\nКарладаккха догIу, Коьлн гIаларчу коьртачу майданахь шо хийцалуш кхуссуш йолчу фейерверке хьажа а, Керла шо даздан а арабевллачу нахана дуьхьал зуламаш динера эзар герга стагах лаьтташ йолчу мигрантийн а, амма мигранташ боцучу а къоначу боьршачу наха. Къаьстина, зударий а, зудабераш а сийсаздинера цара, эвхьаза буьйлуш.\nХIора шарахь Керла шо даздечу буса муьлхачу а пачхьалкхехь меллачу наха цхьацца къепедацарш лелош нислахь а, амма цу буса Коьлнехь бандитийн тобанаша хIоттийнарг санна масштабе маьттазло Германина хIинцалца схьа гина яцара элира цу хьокъехь цу пачхьалкхан юстицин министро Маас Хайкос. „Иза зуламийн керла барам бу, вайна хIинцалца схьа бевзина ца хилла болу“, - элира цуо.\nКъаьстина, кегийчу наха, доккхачу декъехь Iарбойн мехкашкара орамаш долчу, и зуламаш зударшна дуьхьал дина хиларо оьгIазйахийтина немцойн юкъаралла. ТIаьхьарчу эха шарчохь миллион мухIажар тIе а эцна, царна хьошалла дечу Германина хIинца цу мухIажарехь цхьана дакъана иштта боьха талорш дар – иза шен хьешан хIусам сийсазйина ца Iаш, цуьнан хIусамненаца а, доьзалца эвхьаз валар ду, бохуш яздо социалан машанашкахь ур-атталла мигранташна гIодеш а, цаьрца шайн рицкъ доькъуш а хиллачу немцоша.\nАмма эмоцийн, оьгIазлонан тIегIантIехь а доцуш, еккъачу анализца Коьлнехь хилларг а, мигранташца доьзна Европин юхь-сибат хийцадалар а толлуш йолчу Венерчу университатан профессорна Крамер Йоханнина кхета, хилларг Гергарчу Малхбалехь а, Iарбойн мехкашкахь а боьршачу нехан а, зударийн а хьал, куьзганчохь санна, гойтуш ду аьлла.\nДуьненчу девлчахьа дуьйна божаберашна хIуъу магош уьш кхиор, ткъа зударийн бакъонаш хилар, уьш, и бакъонаш хьеша мегаш ца хилар а царна шайн юкъараллашкахь Iамош ца хилар а хета Крамерна цу мехкашкарчу мигранташа Европехь иштта маьттазлонаш лелоран бахьанехь цхьаъ.\nКрамер Йоханна: „Цхьана агIор, вай дерриш а инзар девлла ду цигахь хиллачун масштабех, уггаре а хьалха и зуламаш зударшна дуьхьал дина хиларна. Вукху агIор, суна хетарехь, Коьлнехь хиллачуо гойту, и божарий вай долчу схьаоьхучу мехкашкахь долу хьал.\nИштта цигахь гуш ю цу божаршкахь йолу комплексаш. Царна го кхузахь, масала, Европехь кхиина болу бусулба зударий дешарна тIехь бусулба мехкашкарчу божарел кхиаме хуьлуш хилар. Иза шаьш муха лан деза ца хаа царна. ТIаккха зударий сийсазбарца шайн мехалла шайн бIаьргашкахь лакхаяккха гIерта уьш“.\nЦу юкъана немцойн канцлеро Меркел Ангелас дIахьедар дина, Коьлнехь мигранташа лелийна къепедацарш бахьана долуш муьлхачу а зуламашкахь декъа хилла болчу мигранташна сихонца депортаци ян а еза, ткъа и саннарг кхин ца хилийта тIеоьхуш болу мухIажарш талларан система тойан а еза, аьлла.\nЦуьнца цхьаьна цуо кхайкхам бира, цхьа тоба зуламхоша маьттаза талорш динера аьлла массо а Германи схьавеана волу мигрант шеконе ма лаца, царех дукхахберш и тайпанчу маьттазлонех а, зуламех а бевдда баьхкина бу вай долчу, аьлла.


Даздар » Нийсо-Дагестан\nМуьлхха а пачхьалкхехь, йа кхин йолчу Автономешкахь а, Республикашкахь а демократически 1едал д1ах1оттаран коьрта билгало йу Конституци. Цундела, ларамза дац иза т1е эцна терахь даздаран де ларар а. Иза шуьйра билгалдоккху меттигерачу 1едалан векалша а, тайп-тайпана оранизацеша а, иштта массо а бахархоша а. 1996-чу шеран 26-чу июлехь т1е эцна Дагестанан Конституци. Х1ора шарахь и де шуьйра билгалдоккху вайн махкахь бехаш болчу х1ора къомах болчу бахархоша, х1унда аьлча иза Дагестана коьрта Закон ду. Граждански а, правовой а юкъаралла кхоллараллехь коьрта дакъа лоцу тахана вайн республикин Конституцис. Вайн пачхьалкхехь дуккха а къаьмнаш дехачу субъектех цхьаъ йу Дагестан. Иза вайн бахам а, дозалла а ду. Массо а къаьмнийн цхьатерра бакъонаш а йу. Цундела, кху денна лерина даздарш хуьлу Дагестанан массо а г1аланашкахь а, к1ошташкахь а. Цигахь, дукха хьолахь, меттигерчу 1едалан векалша а, Оьздаллин ц1ийнан белхалоша а, муниципалитетийн куьйгалхоша а, иштта юкъараллин организацеша а, бахархоша а дакъа лоцу. Даздаран лерина кечйинчу майданашкахь х1ора шарахь Россин а, Дагестанан а гимнаш лекхарца, къаьмнийн векалша шайн культура а, ламасташ а, 1адаташ а гойтуш, сценкаш х1иттош, эшарш локхуш, Даймахках лаьцна байташ йоьшуш, бигалдоккху х1ара де. Цо гойту бахархойн бакъонаш а, паргIато а, хьашташ а кхочуш деш, республика нийсачу новкъахь хилар. Амма, хууш ма-хиллара, т1аьхьарчу шерашкахь вайна йукъахь даьржина коронавирус олуш ун бахьанехь, иштта дуккха нах вовшахтухуш мероприятеш к1еззига хуьлу. И бахьана долуш, шуьйра и де билгалдаккха таро йац кху шарахь а.\nРоссехь дехачу массо а къаьмнийн санна, вайн а декхар ду вайн республика а, ерриге пачхьалкх а зуламхойх лар йан. Цара яржочу харцонах 1еха ца луш, вайн конституцис ма-бохху лела деза вай. Коьртаниг - къаьмнийн цхьабарт хилар ду. Ткъа иза ца хилахь, вайн кхане бодане йу. Вовшашца барт болуш, Конституцис ма-бохху даха кхетам а, хьекъал хуьлда вайн массеран а.


ЕГЭ-экзамене - тIаме санна\nЧиллан-бутт 02, 2017\nКху беттан 7-чу дийнахь дуьйна Оьрсийчоьнан 50 регионехь дIахьор ду ЕГЭ зераш. Уьш дешархойн дай-наношна лерина хир ду. Оцу акцин Iалашо ю, баккхийчарна экзаменех дерг кхоччуш довзийта, церан хеттаршна жоьпаш далар.\nЮкъарчу Эзамене гIур бу дай-наной\nХьалха, тIаьхьарчу классерачу дешархоша, сатуьйсура школийн пенашкара ара а девла, кхин дIа а доьшийлашка даха. Тахана и дог-ойла яц дукхачеран. 11 класс яьккхича, дIаяла езачу ЕГЭ-х ойла йо, цара а церан цIерачара а.\nАьхкенна хан герга мел йоьду, куйгашца корт а лоций беха цхьаберш, вуьш, шайн берелла дика доьшуш хилла а бац бохуш, саготта а боцуш Iа, ткъа хан тIе ма кхаьчнехь, къаьста, оцу «11 шарахь Iамийнарг ца хиллийла» ЕГЭ-хь лучу хаттаршкахь.\nНах кхета зераш дешархошна оьшуш хиларна, амма массара аьлча санна, тидам бо тIеман операци йоьдуш кепехь чIагIамаш а бина, и экзаменш дIахьош хилча, дукха бераш къаьхкий, шайна хуург дицлуш хиларна. Соьлж-ГIалара вахархочунна Саралиев Вахин йоI а ю кху шарахь школера дешна йолуш. Хааршна зер хIумма дацара, низамхоша бечу чIагIамашна реза вац-кх ша элира цо.\nСаралиев: «ЕГЭ хилар, берийн дешаран хаарш таллар дика хIума ю. Амма набахти чохь санна эскар а долуш хила дезаш дац иза. Дукха меттигаш ю, зудабераш оцу экзаменехь дог гIеллуш. Роботш мая ц уьш, адамаш ма ду уьш».\nЕГЭ-х лаьцна дукха дийцина. Оьрсийчура цхьаболчу Iилманчаша а, могIарера хехьархоша а емал еш ю и зеран система. Амма цара а билгалдоккху, дукха нах, дешар чекхадала цхьа ах шо дисинчу хенахь царна хьехархой механ лаца а лоцуш, Iамабойтуш бу аьлла. II шарахь ца Iамийнарг, эха шарахь Iемар дац, аьлла, Маршо радиога дийцира ша а хьехархо волчу Шаипов Артура.\nШаипов: «ЕГЭ тIекхочучу хенахь дай-наной дуьйлало бIаьрг сара кхетча санна репетиторш лоьхуш. Уьш доьшучу хенахбь, церан бала а ца хуьлу церан дешарна. ЦIахь царна белла болх талла ц атоллу. Ша болу бехк дайш-наноша хьехарошна тIебуьллу».\nШаипов Артур ша а ву, ЕГЭ-н бераш кечдеш хьехархойн болх беш. Шортта иза бан а бу, элира цо.\nШаипов: «ЕЕГЭ хала ю. Оьрсйичоьнан истори а ю, кхечу къамнийн истори а ю. 6-чу классера иза Iамийна ца хилча, и экзамен церан дIаяла аьтто бац. Вайн берашнша оьрсийн мотт дика ца хаа. Къаьстина яьрташкара берашна. Иза дешаран сакхаташ ду уьш».\nКху баттахь 7-чу дийнахь дуьйна Оьрсийчоьнан 50 регионехь дIахьура ду ЕГЭ зера. Иза дешархойн дайшна-наношна лерина хира ду. Оцу акцин Iалашо ю, баккхийчарна оцу экзаменех дерг кхоччуш довзийтар а, церан долчу хаттаршна кхачо йолуш жоп далра а. Доцца аьлча, оцу ЕГЭ-на хьалхахь кхана-лама хIотта дезачу шайн берийн цIоканехь хира бу уьш.\nХьалха, тIаьхьарчу классерачу дешархоша, сатуьйсура школийн пенашкара ара а девла, кхин дIа а доьшийлашка даха. Тахана и дог-ойла яц дукхачеран. 11 класс яьккхича, дIаяла езачу ЕГЭ-х ойла йо, цара а церан цIерачара а. Аьхкенна хан герга мел йоьду, куйгашца корт а лоций беха цхьаберш, вуьш, шайн берелла дика доьшуш хилла а бац бохуш, саготта а боцуш Iа, ткъа хан тIе ма кхаьчнехь, къаьста, оцу «11 шарахь Iамийнарг ца хиллийла» ЕГЭ-хь лучу хаттаршкахь.\nЕГЭ-х лаьцна дукха дийцина. Оьрсийчура цхьаболчу Iилманчаша а, могIарера хехьархоша а емал еш ю и зеран система. Амма цара а билгалдоккху, дукха нах, дешар чекхадала цхьа ах шо дисинчу хенахь царна хьехархой механ лаца а лоцуш, Iамабойтуш бу аьлла. 11 шарахь ца Iамийнарг, эха шарахь Iемар дац, аьлла, Маршо радиога дийцира ша а хьехархо волчу Шаипов Артура.\nНохчийчурчу Iедалша, шай агIора чIагIдо, махкахь школашкахь дешархошна лучу хаарийн дикалла лакхайолуш ю аьлла. Кху шарахь Оьрсийчохь дIахьочу дешархойн Олимпиадехь дакъалаца Iалашо йолуш ву 650 Нохчийчура декъашхо. ХIора шарахь и терахь тIекхеташ а ду. Цундела, иза гайтаме ду, вайн дешархой тIаьхь буьсуш бац, кхечарелла, аьлла хета республикан дешаран министраллехь.


Озабезамаш лелорца прокуратуре бехкбаьккхина Титиевс\nТитиев Аюбна бехкаш дохкучу тешийн мукIарло харцден материалаш гIуллакхна юкъаяхийта дуьхьало йина кхело. Процессан шина а агIонна цхьатерра хьелаш латтош цахилар билгалдаьккхина Титиевн адвокаташа. Баъонашларъярхочо дIахьедина, и материалаш вовшахтоха декхаре прокуратура яра аьлла.\nМаршо Радионо ма-яздарра, Титиев Аюбан гIуллакх толлуш ду Товбеца-беттан 19-чохь дуьйна Шеларчу кхелехь.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь а, Инстаграмерчу масех аккаунташкахь а таллам бинчул тIаьхьа, хIоттийна протокол гIуллакхна юкъадахийта аьллера оршотдийнахь йоьдучу кхелехь адвокаташа.\nЦара зийначу Куьршаларчу полисхойн суьрташ тIехь "ГБР" тIеяздинчу барзакъехь бу ницкъахой. Ткъа оцу суьрто шеконаш кхуллу тешаша динчу кийтарлонийн. Оцу юкъанна прокуратурано хан а ехнера, материалаш талла.\nПрокуроро Байтаевас динчу дIахьедарца а догIуш, бакъонашларъярхоша дийцарехь, бехк къастораш тIера ца бовлу, сайташ зийна документаш адвокатийн дехарца кечдина дацара, процессан декъахь йоцчу "Мемориало" тIедожийна дара аьлла.\n"Процесс дIа мел йоьду гуш ду, бакъдерг къасто Iалашо яц прокуратуран. ХIара йоллу материал сан адвокаташа, я "Мемориало" гулъян езаш ма яцара, прокуратурано бан безаш болх бара", - аьлла, билгалдаьккхина Титиев Аюба.


Хьаькамаш бу къаьмнашна юкъа питана туьйсурш\nКъаьмнийн барт, Советан заманара сурт\nОьрсийчоь эккха санна йистина ю къаьмнийн вовшашка IаьIначу цабезамах. Цуьнан бахьанаш ца хаало ма-оьшу толлуш, хьал хийца арабаьлла ницкъ. Ткъа ксенофобица къовсам ца гIаттабахь, баккъал а йоха тарло пачхьалкх...\nБахархоша шаьш даре а деш, Оьрсийчохь дехачу къаьмнаша, могIарерчу наха вовшашца хьагI-гамонаш, инкарлонаш ца лелайо. Царна вовшашка бийца мотт а, барт а карабо.\nКху тIаьхьарчу шерашкахь дахарехь зеделла ма-хиллара, барт эгIош, къаьмнашна юкъа цим туьйсуш, марсахьийзаш берш цхьацца политикан боламашна, партешна коьртехь болу нах а, хьаькамаш а, политикаш а бу.\nЦхьа леррина Iалашо лаьцча санна, Оьрсийчохь къаьмнийн барт эгIош, вовшашка ксенофоби-цабезам кхуллуш цхьацца ницкъаш хилар билгалдоккхуш, Москох кехат яздан дезна Къилбаседа Кавказерчу бакъонашларьярхойн.\nЦара кехат дIахьийтинарг ву Оьрсийчоьнан президент волчохь\nюкъаралла кхиоран а, бакъонаш ларьяран а Кхеташонан коьртехь волу Федотов Михаил. Цу кехат буха куьйгаш яздинчарна юкъахь бу Кавказехь дика бевза юристаш а, юкъаралхой а, политикан жигархой а.\nБакъонашларьярхоша шайн латкъам –кехат тIехь Федотов Михаилан тидаме дуьллу кху тIаьхьарчу хенахь бозуш боцчу хаамийн гIирсашка нисса пачхьалкхан зорбанехь а, телеканалашкахь а къаьмнашна юкъахь цабезам дебо сюжет-ирташ арахецар а, гайтар а марсадаьккхина хилар. Цара кхеторехь къаьсттина харц хьажам кхиош, кегий къаьмнаш мостагIий-ямартхой санна гойтуш хецца йохуш ю исбаьхьаллин филмаш.\n«Кавказан Юкъара форум» цIе йолчу боламан куьйгалхойх цхьаъ йолчу Саратова Хедина хетарехь, цу дерригено а кхерам тIебазболуьйту пачхьалкхан хиндолчунна. БIе сов стага буха куьйгаш яздинчу кехато дуьйцучух цхьаъ ду ЛДПР -н хьаькамо Жириновскийс Кавказан къаьмнийн хьокъехь дина сонта дIахьедарш а.\nКъилбаседа Кавказехь Iер-дахар а нисдина бехачу могIарерчу нахана эшшане а оьшуш хуьлчух тера дац политикаша а, политиканаша а къаьмнийн цIарх леладен хIуьмалгаш. Цунна даре до шаьш бахархоша.\nОьрсийн а, нохчийн а, кхечу къаьмнийн а доттагIаллех дуьйцуш ву Новр-кIоштара вахархо Iумар.\nIумар: «Партехь болучара, церан хьаькамаша туьйсуш цим бу иза. МогIарерчу нехан вовшашца мостагIалла дац. Царна юкъахь хьагI яц. Уьш мукъа а ма бац девнаш лелон. Телевизорчухула Жириновскийс лелийнарг! ЛартIехь ма дацара цо дуьйцург. Краснодар кубанцашна а гIазкхашна а хила еза бохуш хьийза губернатор Ткачев ткъа?! »\nМаршо Радио: МогIарерчу нахана юкъахь хьагI-гамо, оьгIазалла а ю аьлча, ахь хIун эр дара?\nIумар: «Ас и бакъ дац эр дара-кх. Ткъа шарахь болх бина ас царна юкъахь. Ткъа шо ду ас цаьрца болх ца бо а. ХIокху сохьта а гергарло лелош ду-кх тхо. Деношкахь баьхкина со волчу хьошалгIа Сысоев Савелийн йоI а, цуьнан кIант а ХIирийн мехкан Терский юьртара, геннара схьабаьхкина уьш. Вайн Iедалехь масех мерза хIумнаш чохь тIоьрмиг беъна цара, стоьмаш беъна. Цул сов, сан йоций а хиина, телпо еъна цара совгIатна. Мел там хилла суна! Доккха хIума дац иза?!».\nКъаьмнийн юкъаметтигех къамел дина Iумар тешна ву, лаам хилча, пачхьалкхан куьйгалхошна питане хIуманаш лелош, барт эгIош берш совцо дукха хан ца эшара аьлла.\nМогIара нах бац ксенофоби айинарш


Доьзал белла газ бахьанехь\nЛахьан-бутт 10, 2016\nГаз - кхераме ниIмат\nВиъ стаг велла, леттачу газах дIовш а даьлла. Белларш: дай-наний, церан 2-4 шераш долу бераш. Болийначу талламо къастина, петар чохь цара шаьш хIоттинчу газца хи дохдечу пешо и технабехк бинийла. Иштта шеконаш ю талламхойн, и пеш хIоттинчу говзанчо, иза нийса дина ца хиларна. Цундела, и стаг а ву жоьпе уозо мегаш. Талламан комитета, хIинцале гIуллакх долийна, ларамаза нах байар, юккъелоцучу 238 артикалца.\nГазо гIуллакх деш хиларх дIа а боьлла, дукхачу нехан семо яц, цуьнца боьзна гIирс хIоттош а, лелош а. Тахана Нохчийчохь, дукха меттигаш яц, ша шех довха хи чудогIуш. Цундела наха петарш чу а, яьккхийн гIишлош чу а хIиттайо газца хи дохде пешаш. Ткъа, дIахIотто хууш-м ша верриг ву.\nГовзалла йолу стаг а ца оьшу олий хета. Амма иза иштта доцийла гойту, хуьлучу бохамаша. Оцу пеша чуьра хIаваI туьнталги чухула хьалаузуш ца хилча-яьгначу газах схьайолу кIормуьсталло дойу чуьра адамаш. Цундела, сема хила безара нах, и масалш тидаме а оьцуш, аьлла дийцира Маршо Радиога Шела кIоштера вахархочо Абумуслимов Лом-Iелас.\nАбумуслимов: «Газ вайна ма хаара дика хIума ю. Амма лело ца хаахь-кхераме хIума ю. Хьалха а хIинца а яра леррина сервисаш уьш лелош. Газца сема хила веза. Сан лулахочун яра газ дIаоьхуш. Бераш а дара цуьнан ловзуш цигахь лелаш. Ас дIаяьккха аьлча, суна реза а воцуш дIаяьккхира цо. Амма суна бен ца хета, цуьнах коьртаниг, бохам ца баьлчхьана».\nГазах болучу кхерамех шуьйра дуьйцуш делхьара, нах а леш, бохамаш кIезгалура бара аьлла хета Абумуслимов Лом-Iелина. Ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а шуьйра дийцар хьов, и гIирсаш кхерам боцучу агIора лело Iамо безара, аьлла билгалдаьккхира цо.\nАбумуслимов: «Газах болучу кхерамех ца кхета вай. Газ чохь гулъелча, чуьра стогар ма латабе олу. Иза стогарах кхерам болуш олуш ма дац. Ток латочу суй тухий, цуьнах цIе йолун дела олу».\nОцу газах долу зенах нах кхеташ ца хилар даре до, ша а оцу тIегIанехь болх бечу Соьлж-ГIалара вахархочо Казбеков Саламос. Хийла доьзалехь чоьнаш йохъеш, газпеш а латайой дIабуьйшу. Хийла сам ца бевларш а бу царах цхьаберш, аьлла дийцира цо.\nКазбеков: «Газ йогуш хилар бен, цуьнах шайна пайда болий бен ца хууш нах дукха бу. Ткъа, цуьнах долу зе ца хаа. Газ чохь латийна ягийча, цо вай садоьIу хаваI дойу. ТIаккха, кIормуьсталла чуийзича, наб а кхетий, сама ца волу стаг».\nТахана Нохчийчохь, газах дIовш даьлла, я хIусамех цIе яьлла таIзар дина, жоьпе уозийна нах хаабелла бац. Дала яздинера иза-м олий дIадерзадо юккъараллехь. Масех шо хьалха, луьйчучу чохь хи дохдечу пеша тIера туьнталг дIа а яьккхина, ехха хенахь латтийнера цхьана доьзалехь. Эххара цуьнах дIовш а даьлла хIусам нана а елла висира цIийнада. Дала яздина хилла цуьнан иштта ялар хилла элира тIаккха а. Тезет дIадирзина шо даьлча, шена керла нускал а далийна, керла доьзал кхоьллира стага. Газах елларг-м цуьнан берийн дагалецамашкахь бен ца йисна.


12.07.2016\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №3-4.\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу адам ларар. Кхуззахь билгалдаккха деза, адам ларар массо а къаьмнийн синмехалла хилар. Бакъду, цхьайолчу юкъараллашкахь стаг, иза муьлхачу социальни тобанна юкъавоьдуш ву хьожжий, лоруш хилла. Масала, лайбацоран пачхьалкхашкахь – аьр вай, Ширчу Римехь – аристократех верг лоруш хилла, вацошверг хьайбанан хьолехь хилла. Я кхин а гергара масал далор вай. Россехь ткъаессаналгIачу бIешаран 60-гIа шераш дуьйладаллалц лаьттина крепостни бакъо. Оцу «бакъонца» хьоладайша шайн долахь болу ахархой бухкуш а, жIаьлешца я кхечу хIуманца хуьйцуш а, шайна луъу таIзар царна деш а хилла. И тайпа социальни декъадалар доцчу нохчийн юкъараллехь муьлххачу а стеган, иза къиэн, заьIап, шен схьавалар доккхачу я жимчу тайпанах хиларх, кхечаьрца нийсса бакъонаш а, цуьнан оьздангалле хьаьжжина сий-ларам а хилла. Стаг маттаца, куьйгаца я кхечу кепара сийсазвар магош ца хилла.\nИэхье а, дукха хьолахь цIий Iанорца бен дIа ца доьрзуш а хилла стеган куй божор, гIодаюкъ ястар, зудчунна тIекховдар, царах терра кхин а. Герзаца стагана ницкъ барца нийсса лоруш хилла стаг дашца сийсазвар а. Цундела стага шен дош лардеш хилла, ура-атталла шен мостагIчуьнга вистхуьлуш а оьзда доцу дош ца долуьйтуш. ХIокху тIаьххьарчу шерашкахь телевиденехула наха вовшашка эвхьаза, маьттаза хабарш дийцар – иза вайн къоман оьздангаллин бехкамаш гIелбаларан билгало ю. Иштта луьйчара йохайо вайн дайша эзар шерашкахь йина оьздангаллин чIагIонаш, оьздангаллин керташ.\nАдаман дахаран мах Iаламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а хIуьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена тIехь чIир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми тIе а вуьллий, валош хилла цига. «ХIара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхидIа дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела паргIатваккха хIара», – бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, чIирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.\nСтеган дахаран мах оццул беза хилар бусалба динца нийса догIуш ду. Къуръан чохь аьлла ду, цхьа маьрша стаг вийначунна, дуьненчохь мел долу адам дийча санна, къа ду аьлла.\nТкъа нохчийн халкъан илли тIехь стаг кхалхар дуьне дохарца дуьстина:\nДуьне духур ду аьлча,\nСуна ма моьттура\nИ сийна стигланаш, кеглуш,\nДуьне дохар хиллийца\nДагна дукха везначу\nНакъостах ва ваьлла,\nХьо цхьалха ва висар.\nСтагаца болу лерам цхьамма бохийча, цунна дечу таIзарийн система дика билгалйина хилла вайнехан. Масала, дашца стаг сийсазвича, цунна лерина таIзар я, маслаIат деш хилча, бала беза там билгалбаьккхина хилла. Нагахь тIара тоьхнехь, цунна шен там хилла. ХIусам эвхьаза яьккхинехь (масала, ша хьошалла лелочу хIусамерчу йоIана тIехьаьвзина, и. дI. кх. а), тIера хеча йоккхуш хилла. Изза деш, я чов еш, я вуьйш хилла зудчух куьйгаш тоьхча, я и сийсазйича. Зударшца доьзна хIума Iаламат лерина а, чIогIа а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха гIорасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгIа делахь, зуда иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар иза даккхийчарах зулам ду.\nСтеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна тIе куьг кховдо йиш цахилар иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.\nНохчийн къоман философехь йоккха меттиг дIалоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» оцу дашехь вайна «са», «цIий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, цIийца а доьзна ду. «Сий» иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь тIелаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш IаIийна дикчу гIуллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен дIаяхна дика цIе а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина дIалела юьхькIайн а хилар ду.«Сийдоцу стаг» вай билгалъяьхна и агIонаш (оьздангаллин декхарш, дикчу гIуллакхийн мохь, дика цIе, кIайн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостагIех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:\nЧовхабер вай, кIентий,\nИэхь дайна мостагIий.\nХIаллакбер вай, кIентий,\nСий доцу мостагIий!\nСтеган сий дайа гIортар (дечуьнца я дашца) и стаг верал дайн ца хетта нохчашна. Дукха хьолахь кхечун сий дайа гIортар и стаг верца, цIийца дIанисдеш а хилла. Ткъа шен сий а, шен ворхIе дена, ворхI тIаьхьенна хьалха жоьпалла а долу стаг кхечун сий дайа гIуртур а вац. ХIунда аьлча, кхечун сий а дойуш, сийлахь хила йиш йоцу дела. Боккъал дерг аьлча, цхьаьннан а таро а яц кхечун сий дайа, и дан гIерташ цо дойург шен сий ду. «Стеган сий» бохучу кхетамна гонаха ю кхийолу оьздангаллин синмехаллаш а. Уггар хьалха кхузахь хьахо йогIу стеган маршо. И мехалла нохчашна уггар а коьрта хилар гойту вайн вовшашка салам далар иштта дIадолалуш хиларо: «Маршалла ду хьоьга!» – олу стага ша дIа вистхуьлуш. «Делера маршалла хуьлда хьуна!» – цуьнга жоп ло вукхара. «Марша вогIийла!» – олу хьеше. «Марша Iойла!» – стаг дIавоьдуш, буха буьсучаьрга. «Марша гIойла!» – жоп хеза дуьхьал. Оцу гIиллакхо гойту могашаллел а (оьрсаша, масала, «здравствуйте» олу), машарал а, кхечу диканал а ша шен лаамехь, коьртамукъа, маьрша хилар нохчийн стагана деза хетта хилар.\nАмма маршо иза стага шена луъург лелор дац. Маршо иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар иза къоман оьздангалла йохор ду.\nСтеган маршо ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду. Бакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. ХIунда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (Iаламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан…) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн Iедална кIелхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна хIума данне а доцуш я кIезиг долуш, Дала кхоьллина ду. Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза дIа а кхелха…\nЦундела маршо иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена тIелацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага тIелоцучу декхарийн гуо ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.Шена тIехь цхьа а декхарш цагар иза, маршо йоцуш, цуьнан бIостанехьа болу кхетам бу. Шен дегIан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа агIо. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла цIера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а: «…Цхьа къам дара, ницкъбаран психологина къар ца луш, къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара… Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукхавезийта гIерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара».\n(А. Солженицын. «Архипелаг ГУЛАГ»). Маршо адамашна Дала, хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха. Маршо стагера дIаяккха гIертар Iаламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан бIешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, Iожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я Iожалла!» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен Iалашоне ца кхачахь, дийнна халкъ хIаллакьхилла дIадала деза бохург. Iожалла – иза халкъо шен гIиллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар ца кхоор иза хIорамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла. Кхузахь Iаламат мехала ду аьлла хета има диллинчу нахана маршо иза уггар хьалха Далла Iамал ян, цIена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.Маршо иза философски кхетам хилла ца Iаш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан Iедал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу паргIатоне кхача исторически хьелаш дацара хIетахь.\nМаршо иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел паргIатонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша. И синмаршо ю лакхахь вай хьахийначу оьрсийн яздархочунна нохчашкахь гинарг а. Вайн къоман дахаран коьртачарах цхьа лехам нийсо хилла. Харцлуьйш волчу шен гергарчу стагехьа гIо даккхар – иза иэхь хилла. Мелхуо а, харцлуьйш волу стаг сацош хилла, шен волчуьнга дIа а хьевеш. Иза кхетавой, човхавой а сацош хилла, ца сецча вуьйш меттиг а нисъелла. ДIахьеван верас воцу стаг хила йиш яц аьлла хетта нохчашна. Цундела кхолладелча санна хета, тахана вайна беламе долу: «Гитлер, шен волчуьнга дIа а хьевина, сацавайта веза», – боху алар. ДIаяханчу заманахь оьздачу наха девнехь а ларъеш хилла нийсо. Иштта, боккъал а хилла хIума ду халкъалахь дуьйцуш дисина. Цкъа цхьана жимчу шина стеган дов даьлла хилла. И шиъ шайн юкъаметтиг латарца къасто юьстахваьлла. Амма цхьаьнгахь шаьлта ца хилла. ТIаккха шаьлта йолчо, довхочунна ша чов йича, иза цуьнга дIаелла: «ХIан, хIинца ахь тоха», – олуш. Схьа а эцна, кхунна тоха а тоьхна, шаьлта юхакховдийна вукхо. Иштта, вовшашка а кхийдош, и цхьа шаьлта йиттина цу шимма, чIогIа эшна, шаьш лаьтта вожжалц. Царах цхьаъ кхелхина, важа ваха висна (шаьлтанан да). Кхелхинчуьн гергарчара чIир йитина цунна, девнехь цо и нийсо лелийна аьлла.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», чIагIдо халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал хIоттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна тIелоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттахIоттор цо цхьана ханна дIатоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.Ткъа собар иза вайн къомо уггаре а чIогIа леринчу гIиллакхех цхьаъ хилла. Мацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо чIогIа майра стаг ву аьлла хезна шена, хIинца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца гIоьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, гIиллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу тIе ша чIогIа кхоьруш стаг а ву. «И бохург хIун ду? Оццул нахана юккъехь цIе яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» цецваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхьIаьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина… Майралла соьца ма къовсалахь», аьлла, и сонта стаг дIахьажийна Таймин Биболата.\n«Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», – иштта боху халкъан хьекъало. И мехалла вайн къоман кхетамехь чIагIъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь чIагIдаларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар шена тIекхаьчначу муьлххачу бохамна, гIелонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маьIна дан а хьекъал кхачар ду. Собаран барам тайп-тайпана хуьлу. Поэта Сулейманов Ахьмада олура, къонах собар кхачийна хилча а, собар карош хила веза. Оцу тайпанчу собаран доккха масал ду Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжас динарг. Зуда ялийначу шолгIачу дийнахь кIант вийна ГIеза-Хьаьжин. Юьртарчу кегийчу наха лаьцна схьавалийна зулам динарг, ГIеза-Хьаьжина хьалха дIахIоттийна, хIун диэ шаьш кхунна аьлла. «ХIун бахьана дара ахь шен кIант веран?» хаьттина ГIеза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а ГIеза-Хьаьжа Iанне а ца Iийча, дийцина цо бахьана. «Хьан кIанта ялийна йоI езаш вара ша. И йоI а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоьIан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан кIанте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, кIант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан кIант».\nДелан дуьхьа шен кIентан чIир а юьтий, ялийначу шолгIачу дийнахь кIантах йиснарг шен чIирхочуьнга дIа а лой, цу шиннан мах а бой, шена уьйтIа ваьлча гуччохь цаьршинна цIенош а дойтий, и шиъ царна чохь ша дуьненчуьра дIаваллалц даха дуьту ГIеза-Хьаьжас. Оцу цхьана гIуллакхо а гойту Зандакъара ГIеза-Хьаьжа бакъ эвлаяъ а, цуьнан иман чIогIа а хилар. Цундела халкъалахь «шайтIанан букъ кагбина Зандакъара ГIеза-Хьаьжа» аьлла цIе дIаяхна цуьнан. ГIеза-Хьаьжас динчун маьIна дан гIоьртича билгалдолу: собар доза доцуш хилар; кхидIа сатоха ца оьшу аьлла меттиг тIекхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар; ГIеза-Хьаьжин собар ийман чIогIа долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша гIо дина ГIеза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро; тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог Iаборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана; и зулам бакъ а хетта гечдина дац ГIеза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге хIума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.И тайпа тамашийна хIума сихха даьржаш хилла Нохчийчохь, иза доккха масал а хилла дов дерзон а, собарца шена ял яккха а луучунна. Цу тайпанчух лаьцна дийцира шен цхьана статья тIехь яздархочо Атсаламов Идриса: «…Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна гIараваьлла волчу ворхI вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.Тезет дIадирзина кхозлагIчу дийнахь веллачун ялх ваша вехачу керта дукха адамаш гулделла, сов хьалхе Iуьйранна.\nВежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. ВогIуш лаьтташехь: «Iуьйре дика хуьлда шун, сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу хIунда Iа горхIиттина? Доьху ас шуьга, сихонца гIовтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу», аьлла цо. Воккхачунна улло дIахIиттина вуьйш вежарий а. ТIаккха вистхилла дехарна хьалха верг: «Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. Iийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар тIаьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. Iадатехь лелларг ду. ХIун бехк бу берийн бодашкахь доьлхучеран? ХIун бехк бу нанойн кораш а Iарждина, дезарш а дитина, ладоьгIучеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита».\nВистхилла вежарех воккхах верг тIаккха: «Шун Дала сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча шун дуьхьа тхох хIора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, Iожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьгIна хилла-кх царах вала. Тхан чIирхо зуламан охIла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша дов кIалд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, хIора а нохчочун нанас шен кIант техкош Iенийначу бIаьрхийн дуьхьа, вай кхоьллинчу а, кхалхо дезачу а АллахIан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан чIирхо а…»\nГеланчаша лурвоьлларг барми тIехь сихонца кхачийна схьа. Вежарех воккхачо кхайкхина шайн нене: «Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и Iуьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта кIант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворхI а хир ву хьан хIинца. КъинтIера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай. ХIай нах, – аьлла цо кхинтIе а, – шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха…» («Даймохк» газет. I993, I7 июнь).\nАмма дуккха а нислуш хилла цул а атта дIадерзо аьтту болу дов дIадерззол собар доцуш, тIебаьхкинчу дехаран дайн а, цаьрца цхьаьна баьхкинчу дуккхаъчу нехан а юьхь ца еш, жоьпан дай боьхна хьийзаш меттигаш а. Царах цхьаъ ялайо оццу авторо шен билгалъяьккхинчу статья тIехь: «…Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна хIоъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а тIехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш догIийла хиъча, цIера валарна а кхерабелла, цуьнга дIахаийтина хIума а доцуш, дукха Iуьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйтIахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а дIалаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла. Сахуьлуш корах арахьаьжча, гулделла шен кертахь дукха адамаш гина чохь волчу хIусамдена. И сурт шена гича, тIеюха ца кхуьуш мачаш а туьйдина, кетар тIе а ийзош, араиккхина дехар дала дезарг. Дукха реза воцуш, оьгIазвахна, гулбеллачарна яппарш еш схьахьаьддачу цо, салам-маршалла хаттар доцуш, кIоршаме хабар долийна: «Хаьттина-аьлла хIума доцуш, сан керта шу хIунда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? ДIадовла сан кертара. Сан гIуллакх дац шуьца…»\nИштта карзахваьлла иза хьаьвзича, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим воха а воьхна, дош кара а ца догIуш, сацавелла. Оццу хенахь цунна уллохь горахIоьттина лаьтта Iума-Хьаьжин Исраил, хьала а гIеттина, тIевахна, карзахе хьийзарг къевллина мара а воьллина, вистхилла: «Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца догIурий, хьоьга хьалххе хаам бан. ДогIийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладогIа лууш, ладоьгIча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. ДIахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. ЛадогIахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка». Оццу юкъана вохар дIа а даьлла, меттавеъначу Iабдул-Хьалима къамел шега эцна. Ма-дарра цо динчу къамелан чулацам суна ца бевза. Амма цу къамелан герггарчу хьесапехь маьIна декъазчу адамийн кхолламех, зуламийн эрчаллех, къоман оьздачу гIиллакхех, къонахчун собарх, барт-яхь йолчеран ницкъах, шен диканах-вонах вала йиш цахиларх, иштта дIа кху чолхечу дахаран амалех-битамех хилла хилар цIена бакъду. Делахь а къора хилла дехарна дуьхьал хIоьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршна шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу догIмаш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах…\nБакъонца-нийсонца шега дечу дехарна дала жоп доцург диканна дуьхьал дика а, вонна дуьхьал вон а дан къонах ца лерина вайнаха. Оццул долу адам горахIоьттина, нахалахь цIе йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горахIиттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь цIе йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «ХIа-хIа, нах, – аьлла цо. – ЛадогIалаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу хIуманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. ДIахоийла шуна тахана хIокху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. ХIара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, хIара шена неIалт хиларг ву. ХьалагIовтта, дIадоьлху вай».\nСобарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. КхидIа собар дича, гIуллакх оьздангаллин гурара дIа а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу гIуллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера кIелхьаравала гечо а ца лохуш, девнна тIегIертар, хиндолчун ойла а ца еш, тIамца чугIертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана тIехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлиний юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла иза нийсо меттахIотто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла зулам дIадоло кийча хилар.\nСобар боху дош а, цуьнан дуьззина долу маьIна а вайн къоман синкхетамехь чIагIделла бусалба дин вайнахана юкъахь даржарца. Ткъа «яхь» боху синмехалла вайн къоман амалехь цул хьалха дуьйна а хиллачух тера ду, цу тIе вайнехан синкультурин башхалла гойтуш ша-тайпа гIиллакх а ду иза.\nНохчийн къоман турпалаллин иллеш, дукха хьолахь, хIокху я кхарах терра чулацам болчу дешнашца чекхдовлу:\nНанас дена ма волда яхь йоцу ва кIанат,\nИ вича ма кхиа цу дийнан делкъалца;\nНанас дена ма волда тешам боцу ва кIанат,\nИ вича ма кхиа яра дуьне ва даа!\nЯхь йоцчу ва кIантал яхь йолу йоI тоьлу,\nМа дала вай, кIентий, бохуриг ца хуьлуш,\nМа дала вай, кIентий, вовшех безам ва байна!\nВайн дахар хуьлда-кха нийсачу бартаца,\nХьоькхучу ва мохо цабезам дIакхоьхьуш,\nХьоькхучу ва мохо безам тIе ва кхоьхьуш!\nЯхь йоцчу ва кIантал торгIал етт ма тоьлу,\nТешам боцчу ва кIантал бордах етт ма тоьлу.\nХIун маьIна леладо оццул чIогIа вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь» дашо? Хетарехь, яхь иза гуттар а дикачу гIуллакхашна тIехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь, и. дI. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила гIерташ, мелхо а царал тола гIерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша хIума хаъал хилчхьана велла дIаваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага, гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а цIе яхна стаг хила а мега. Нохчийн маттахь олуш ду «оьзда яхь» боху дешнаш. Иза дикачу гIуллакхашца кхечул тола гIертахь а, и дархьама лелориг оьздангаллин хоршахь долуш, нагахь ша эшахь а, шел тоьллачун кхиамех воккхаве а, цунна мукIарло дан а, иза цуьнца декъалван а ницкъ кхочучу стеган яхь ю. Иштта яхь ю вайнаха иллешкахь юьйцуш а, хестош а.\nМасала, схьаоьцур вай «ГIебартойн Курсолтин илли». Цу тIехь дуьйцу ша волчу хьошалгIа веъначу шен доттагIчун ГIебартойн Курсолтин «сирла бIаьрг тIехь сецна» Дадин хаза йоI, шена сил а дукха иза езаш хилар лачкъадой, Жерочун жимчу кIанта хьешана тIаьхьахIоттаярх лаьцна. Амма цIа кхаьчча, Нохчийчуьра далийна нускал гIийла гича, хаттаршка ваьлла Курсолта тIаьхьакхуьу дерригенна а. ТIаккха цо, нохчийн кIантаца оьздачу йохье а волий, Нохчийчу юхаялайо Жерочун жимчу кIанта шена ялон лерина йолу Дадин хаза йоI. Юхаялайо, шен безамах догу дог гIиллакхан, оьздангаллин гурахь а сацадой. ТIаккха цуьнца йохье ваьллачу Жерочун жимчу кIанта далийначу буссехь, шех бехк боцу бахьана а хилла, дIадахна Курсолтин кIайн нускал духадаладо. Ишттачух олу оьзда яхь.\nЦуьнан кхин а тамашийна масал карадо Iилманчас Джамбеков ШаIранис дIаяздинчу ширчу дийцарехь. Мацах цкъа ламчохь цхьа гIиллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а тIаьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам тIекхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана Iуьйранна иштта кхайкхича, уггаре а тIаьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо тIаьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со…» – «Дан хIума дац, дайн Iедал кхочушдаза ца довлу тхо», – аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул тIаьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг кIелхьара а волуш. Цуьнга а хаьттина къаноша тIаьхьависаран бахьана.\nВукхо жоп деллера: «Сийсара тIехьийза йоI маре яханера сан. Иза яхана кIант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна… Суна ца лаьара и йоI сел хьалхе дог доьхна юьсийла… Ткъа со кийча ву шун кхиэлана». Оцу кIентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а Iийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам тIеэцна цара: «ХIара тайпа яхь йолу, цIена кIентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостагIа. Цундела дайн шира Iедал тахана дуьйна вайна юккъера дIадоккху вай…» Теша хала долуш, доккха хьуьнар а, оьзда яхь а ю оцу тIаьххьарчу кIанта гайтинарг. Коьрта дац и хIума дахарехь хилла я ца хилла бохург. Коьрта и тайпа оьздангаллех, серлонах, къинхетамах дуьззина дийцарш вайн халкъо кхоллар ду. Цо а гойту вайн къоман дукхахдолу адамаш хьалха заманахь дуьйна гуттар а сирлачуьнга кхийдаш хиллий, цуьнан дахаран къилбанаш синкхетаман лекхалле хьовсийна хиллий. Вай юьйцучу оьздачу йохьаца цхьаьна, вайнахана юкъахь еха харц яхь а. Иза стага, нахаца йохье а волий, цара олучу дашах кхера а лой, нийса доцург а, зулам а дар ду. И тайпа харц яхь дика гайтина Бадуев СаIидан «Баудди» дийцарехь. Цу тIерачу турпалхочо, хьекъал доцчу шен накъостаца йохье а волий, мелла а волуш шен багара даьлла дош кхочуш ца дича, наха стаг вац эр ду шена аьлла, ша керла ялийна зуда юьту, цхьа а бехк а, гуьнахь а доцуш. И бахьанехь хIаллак а хуьлу Кулсам, цхьа буьйса яккха а чохь а ца юьтуш, дорце, бодане, шелоне шен майрачо ара а йоккхий.\nХарц яхь бахьанехь, наха цхьамма тIехтохам бича, нахах эхь хетий, мацах цхьаьннан карах цхьаъ веллера олий, тухий, куьгбехке воцу, маьрша стаг вуьйш меттигаш а нисло вайн дахарехь. Амма нахах эхь а хетта, и зулам дале хьалха Делах эхь хета деза: Дала доьхкуш ма ду бехк боцуш зуда йитар, я куьгбехке воцу стаг чIирана виэр.\nХарц йохьан къеггина долу масал дара масех шо хьалха цхьана дикчу гIуллакхна ахчанаш тасийта вовшахтоьхначу телемарафонехь хилларг. Дика дIадоьдуш дара сагIийна хIума ялар, нах вовшашца йохье а буьйлуш. Ехха рагI хIоьттинера ахча чу тосучу яьшки тIекхача гIертачу нехан. Амма телетрансляци чекх а яьлла, камераш болх бечуьра севцча, и рагI, хила а ца хилча санна, дIасаелира. Шаьш махкана гойтуш хилча ахча дала реза хилларш, и «гуш доцу» сагIа дала лаам болуш, бацара.\nХарц йохьана уллохь ю хьагI. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цIе кхолла а, хIуъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь Iаламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна аьлла: «ХьогIо ягайо шун Iамалш».\nКху дуьненахь дуьххьара хьагI гучуялар Къабила шен ваша ХIабил верца хилла. Цо ца лайна ХIабилан сагIа Дала тIеэцар а, шайн дена иза дукхавезар а. Ойла цIан а йина, нисваларан метта, цо шен дог дIало вешица йолчу хьогIана. ХIетахь дуьйна адамашна юкъахь даккхийчу зуламийн бахьана хилла еха хьагI.\n«Яхь», «хьагI» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маьIна долуш белахь а, мелла а вовшашца зIе йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь къовсавалар ду. Цундела стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьогIе ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайтIанан лааме ца волуш (ткъа хьагI шайтIанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.\nБакъ а долуш, яхь вайн къоман дахарехь кхетош-кхиоран мехала гIуллакх кхочушдеш хилла, къаьсттина вайнаха бусалба дин тIеэцале хьалха. Иза къоман дахаран диканан-вуонан терза вуонехьа ца тоIуьйтуш, гуттар а дика агIо еза лоттуьйтуш, ца хилча йиш йоцу хIума а хилла.\nАмма бусалба дин кIоргга довзарца, бакъболу бусалба нах алсамбовларца, кхечаьрца къовса а велла деш долу диканаш дIадовла декхар ду. Боккъал Делах тешачу стага, цхьаьнцца а къовсам ца хилча а, я цхьанна а ца гича а бен а ца хеташ, Дала шена и тIедиллина долу дела, дан деза дика гIуллакхаш. Цо иштта дийр а ду уьш, ша цхьа а стаг воцчу гIайри тIехь нисвелча а, я дика масал эца, шеца йохье вала стаг шайна юкъахь воцчу, харцонна тIаьхьабазабеллачу нахана юккъе нисвелча а.Иза дац «яхь» боху кхетам вайна юкъара дIабала беза бохург. ХIан-хIа. Яхь Дала де боху дика гIуллакхаш Делан дуьхьа дарехь хила еза, оцу маьIнехь вайна юкъахь лела а еза.\nИштта, цхьанна а гайта а ца гIерташ, я цхьаьнцца а йохье вуьйлуш воцуш, нахана пайде гIуллакхаш деш гIиллакх а хилла вайнехан: некъ боккхуш, тIай туьллуш, шовда тодеш, дитт дугIуш… Оцу тайпанчу гIуллакхах лаьцна дуьйцу поэта Арсанукаев Шайхис шен «Новкъахь» цIе йолчу стихотворени тIехь:\nГIелвелла вогIу со,\nТкъа кийра хьогалла богу.\nКхура кIел ведар го,\nТкъа генах кхозуш бу чами.\nГIант лаьтта, бохуш соь:\n«Схьавола, садаIа хьайна!»\nШовданан хи мелла,\nКийра ас Iабий…\n«Мила ву техьа и\nХIоттийнарг кхузахь гIант суна?\nШовдан тIе яхана,\nХи деънарг мила ю техьа?\nМасаммо аьлла те,\nОйлане хьоьжу со:\nАдам дац гуш кертал дехьа.\nИштта, нахана шайн цIе йовзийта а ца гIерташ, гIуллакхаш дийраш бу ийман а, лаккхара оьздангалла а йолуш. Вайн къоман оьздангаллехь йоккха меттиг дIалоцу къинхетамо. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар – стеган уггар а хьалхара декхар ду. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.\nУггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь тIамехь я девнехь, вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу хенахь а, шина мостагIчо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла вовшашна шаьлтанаш ца Iиттар. ХIунда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа Iоьттина йина чов, цIий чухьовзар бахьанехь, дархочунна тIех лазаме а, дахарна чIогIа кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла Iуттуш чов яр. «Шаьлта Iуттур яц къотIалгIа вина воцчо», боху халкъан кицано.\nАдамашца болу къинхетам вайн къоман юкъараллехь гучуболуш хилла буоберашца, жоьрахь бисинчу зударшца, ваша воцчу йишица, воI воцчу деца, къеначу нахаца болчу лерамца. Иза вайна дика го нохчийн иллийн чулацам бевзича а: яхь йолчу кIенташа лаьллинчу реманах я кхитайпанчу кIайчу хIонцах доккхахдолу дакъа вай лакхахь хьахийначу гIийлачу нахана луш хилла цара.\nБилгалдаккха деза: Делан бакъ дин дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.\nКъинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица комаьршаллица. Я кхечу агIор аьлча, комаьршалла иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош иза «ка (куьг) дIадаьстина (маьрша дитина)» бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маьIна ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, тIаккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар Iаламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».\nКомаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана хIоттийначу шуьнехь. ХIусамден комаьршалла иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догцIена ахь хьалха биллахь» тоьар ду… И иштта делахь а, хьаша веъча, шен тIаьххьара уьстагI я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан гIуллакх дан хьажар гIиллакх хилла нохчийн стеган. Нохчийн хIусаман комаьршаллех кхечу поэта Сулейманов Ахьмада аьлла:\nХьаша вохвеш йовхо луш,\nХьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул тIаьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили чIогIа лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша», иштта йоккхуш хилла генара веанчун цIе. Иза ларвар, Iалашвар, цуьнан хьаште хьажар иза тIевоьссинчу хIусаман ден хилла ца Iаш, оцу ерриг юьртан а гIуллакх хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана тIе, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла. Хьешан йозалла гойтуш, цкъа мацах вайн ламчохь хилла хIара бакъдерг. Пхьа хьаьрчина цхьа стаг хилла ламчу веъна. Лорах баьхкина чIирхой тIаьхьакхиъна, цара тIом а бина, и пхьа хьаьрчинарг тIевоьссинчу хIусамден кIант вийна. ХIусамдас аьлла: «Хьаша ларвар шен декхар ду, хIокху сан хьешо вийначунна дуьхьал дIалара шаьш вийна кIант». Иштта чIирах хьалхавитина хIусамдас шен хьаша.\nКъаьмнаш къастош доцуш тосуш хилла нохчаша доттагIалла. Иштта, вайн иллешкахь вуьйцу хийла ваша воцу цхьалха кIант шена доттагIа лаца аравалар а, иза кхечу къомах волчу стагана тIевоссар а. Вай кхузахь хьахийначу «ГIебартойн кIентан илли» тIехь Жерочун жима кIант, ша цхьалха волу дела, шена доттагIа лаца ГIебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица цIеяханчу Курсолтина тIе хьо цо ша арадаьккхина гIуллакх. Вукхо тIеоьцу кхуо кховдийна доттагIалла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, хIара чохь а вуьтий, кхуьнан гIуллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима кIант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кIайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши пIелг, шаьлта тухий дIа а боккхий, коре охьабуьллу цо. ХIунда аьлча, доттагIалла иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттагIчун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо, и дIанисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши пIелг а дIахадабо цо…\nТешам бу доттагIаллехь уггаре а чIогIа оьшург а, ца хилча йиш йоцург а. Тешам боцчу доттагIчух кхераме мостагIа хила а йиш ю. Цунах лаьцна дуьйцу поэта Кибиев Мусбека:\nДа вийнарг тоьлу,\nХьоьца шен чIир нисъеш,\nЧIирхо ца воьлу.\nВешел ву гIоле,\nТIехьа и соьцучохь,\nХьалха и волу.\nХIаъ, бакъволчу доттагIчо тоьпан даьндаргах шен дегIаца ларвийр ву доттагIа. Оццул деза ду доттагIалла. ДоттагIа дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттагIчуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттагIа вацахь», боху халкъан хьекъало.\nВайн къоман иэсехь бу «дуй биъна доттагIа» боху кхетам. Иза цкъа а къаста йиш йоцу доттагIий бу бохург ду. Тешаме доттагIа чIагIонан бIов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу кIанте весет до дас, хIора луларчу шахьарахь цхьацца гIала йогIалахь, олий. Иза кхелхинчул тIаьхьа ойлане хуьлу кIант, шен ден весетан маьIнех ца кхеташ. Оцу кIентан хIусамнанас кхетийна иза: хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIа бохург, хьоьга цхьацца доттагIа лаца бохург ма ду. ДоттагIа кхечу къаьмнашна юкъара лоцуш хиларца доьзна, кхин цхьа вайнехан амал хьахо йогIу кхузахь. Иза кхечу къомах волу, чIир хьаьрчина, я кхитайпана бохам бахьанехь, я дуьххьалдIа нохчийн гIиллакхаш, ламасташ шена герга хетта, я къелла бахьанехь тIевеъна стаг, цунна юьртан юкъарчу лаьттах дакъа а дой, охьахаош хилла. ТIевеъначо шен керла меттиг беркате хилийта, тухий сту а боьй, сагIа доккхуш а хилла. Иштта веъна стаг юьртахойх цхьамма-шимма, цхьана цIийно я некъино, цуьнан дола дан а, цуьнгара ледарло ялахь жоп дала а тIелоцуш хилла.\nХан хене яларца цу тIеэцначу стеган тIаьхье дIауьйш хилла юьртахойх, шаьш тIелаьцначу некъин (гаран, тайпанан) декъашхой а хуьлий. Церан ларам а цара дечу гIуллакхашка, церан оьздангалле хьожжий беш хилла, кхечу къомах схьавалар тидаме а ца оьцуш. Муьлххачу а къомах волчу стеган оьзда гIиллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна тIехь дикачу агIор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, гIебартойн, гIумкийн, ногIийн… векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн кIентел толош а хуьлу (масала, «Iаьржачу НогIех долчу илли» тIехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча. Оцу дерригено а гойту нохчийн къам (цуьнан хьекъале, оьзда дакъа) ша-шех тоам бина, шена чохь дIакъовладелла доцуш, дерриге а къаьмнашна дIадиллина хилар; цунна коьрта шен къомалла (нохчолла) ца хилла, коьрта адамийн юкъарниг (адамалла) хилла. Нохчолла оцу адамалла бохучу синмехаллин цхьа дакъа хилла. Нохчочунна шен къоман гIиллакх-оьздангалло тIедожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла Декхар. Декхар кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар – шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта Декхар Далла хьалха долу Декхар. И дерриге а Декхарш шена тIехь дуйла хаар иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган цIе, мах бойу цуьнан дикчу гIуллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «цIийяла юьхь» йолуш велахь.\nБехк иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин гIуда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена тIедоьжна и гIуда дIатакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас дIаяккхаре сатийсам а бу. Билгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцучу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттагIалла хила йиш яц, доттагIалла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц… Лакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу къонах. Къонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» нехан къо (кIант), халкъан кIант бохург ду иза. Къонах иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо хIума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза хIора нохчочунна уггаре а лекха Iалашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена тIекхача гIерташ. «Къонах» ву алар уггаре а доккха совгIат хилла нохчочунна. И цIе тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза хIинца мидал ма-яллара луш а ца хилла. И цIе стеган гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.\n«Къонах» аьлла цIе яханчунна юкъараллера я нахера хуьлуш цхьа а пайда, дуьненан хIума ца хилла. Церан декхарш а, церан адамашна хьалхара жоьпалла а алсамдолуш хилла. Бакъду, къонахчун сий даьржаш хилла, цунах лаьцна иллеш а, дийцарш а кхуллуш а хилла халкъо.\nУггаре а хала хIума хIун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала хIума къонах хилар ду», аьлла боху Шемалан наиб хиллачу Iуспанан СаIдуллас. Цул а хала хIун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду». Изза Сулейманов Ахьмада а олура, бакъду, жимма хийцина дара и дешнаш: «Уггар а хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». Амма кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маьIнехь далийна ду, хIунда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маьIна лелош ду Дикаев Мохьмадан евзаш йолчу стихотворенехь а «нохчо» боху дош.\n«Къонах» боху цIе шен дIа муха яхана дуьйцуш, Таймин Биболата аьлла боху: «Уггар а хьалха зудчо лерира ша, тIаккха доьзало лерира ша, доьзало лоруш гича, лулахоша лерира ша, лулахоша лерича, юьрто а лерира ша, юьрто лерича, махко а лерира». Изза бу-кха къонах хила луучунна чолхе боцу бустам. Дуьххьара хьаьжча иштта хетахь а, иштта атта а дац оцу хоршахула шен Iалашоне кхача. Кхузахь доккха хьекъал ду: мел даккхий хьуьнарш ахь гайтарх, хьо хьайн доьзалан хила ма-веззара да вацахь, я хьо хьайн лулахочуьнца жIаьлица цициг санна велахь, хьуна халкъо «къонах» эр дац. Къонахчо гайтинчу даккхийчу хьуьнаршца нийсса мах болуш а, нахалахь даьржаш а хилла цуьнгара даьлла хаза гIиллакх а, цо аьлла хьекъале дош а. Царах нахана масал хуьлуш а хилла. Иштта, Исмайлин Дудица доьзна ду цхьа халкъан дийцар. Цхьана дийнахь Дуда хилла боху юьртан бажа бажош. АхIи-декъехь йоьлхуш дIайоьдучу цхьана жимчу зудчух бIаьрг кхетта цуьнан. Цуьнга вист а хилла, и саца а йина, и елхаран бахьана хаьттина цо. Зудчо дийцина: «Маре яханчуьра ден цIа яхана яра ша. ХIинца юха меран цIа дIайоьдуш ю ша, хьуна ма-гарра, цхьа а совгIат а дац шена дина. Марзахошна дуьхьал муха хIуттур ю ша? Царах иэхь хеташ йоьлху ша…» Исмайлин Дудас, и юьртан бажа берриге а шен бу хьуна аьлла, уггар а тоьлла етт тIаьхьа а хIоттийна, цIа яхийтина шена хIетталц евзаш а ца хилла зуда. Тахана Исмайлин Дудин тIеман хьуьнарш кхин чIогIа дуьйцуш а дац, ткъа и тайпа цуьнан хаза гIиллакхаш кест-кеста хьахадо.\n«Къонах» боху кхетам гуттар а цхьана хьолехь хIоьттина лаьттина бац. Зама хийцаяларца хийцабелла цуьнан чулацам а. Иза дика го нохчийн халкъан турпалаллин иллеш доьшуш.\nИштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин кIентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена тIетеIочу харцонна къера а ца хуьлуш, шен гIуллакх дан доьналла а, майралла а долуш хилар и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна доттагIчунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин кIанта ша хIаллакван а, шен «мерза езар» дIаяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух Iаьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.\nХетарехь, цул мелла а тIаьхьа кхоьллинчу «Зайтан Шихмирзин иллехь» къонах кхечу кепара го вайна. Иза хийрачу махкахь (таркхойн Шовхал волчохь) шен дахарна кхерамечу къовсамехь дакъалоцуш ву. Кхузза тIейоуьйту тайп-тайпанчу къаьмнех болчу кIенташна таркхойн Шовхала шен йоI, кад а боуьйтуш, дин маса болчо, герз нийса тухучо, зуда тешаме йолчо дIамала олий. Кхуззе а Зайтан Шихмирзас дIамолу кад, цхьамма а ца молуш соцунгIа хилча (кад дIа а мелла, къовсамехь эшнарг вуьйш хилла). Молу, шена уллохь Iачеран сий лахдан а ца гIерташ, гIиллакхе дешнаш а олий:\nШул хьуьнарна тола хIума дацахь а,\nКIентийн маршонна молу ша…\nЦо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, гIиллакхе хилар.\nТаркхойн Шовхал волчохь нохчийн къонахчо лардийриг шениг хилла ца Iаш, шен къоман сий а ду. ХIунда аьлча, цигахь цо цхьа юьхьIаьржо йинехь, Кавказан къаьмнашлахь «Шихмирзас» ца олуш, «нохчочо ледарло ялийтина» эр дара. Бакъду, оцу къовсамехь (таханлерчу спортан къийсадаларех тера болчу) дакъа ца лаьцнехь а, кхин галдолуш хIума-м дацара Шихмирзин шен а, нохчийн къоман а. Кхузахь турпалхочо шен лаамехь дакъалоцу Шовхалан ловзарехь а, цо тIедожочу хьелашна реза а хуьлий. Цунах мелла а къаьсташ ю «Баьчча Балух долчу илли» тIехь къонахчунна тIехIоьттина киртиг. Нахана тIе харцо тоьттучу элана дуьхьал гIоттий, и воь Балус. Кхузахь билгалдаккха деза, халкъан юкъара бала дIаойуш велахь а, къонах шен къийсамехь цхьалха хилар. Ткъа кхечу иллин турпалхо Адин Сурхо цхьалха вац, иза халкъан тхьамда санна дуьхьал хIутту вайна. Бакъволчу къонахчун ша-тайпа амалш гойту оцу иллехь Адин Сурхос. И турпалхо хьалхе езаш, нахана хьалхавала лууш стаг вац. Иза юьртан тхьамданашна шайна дагавогIу:\nДин дика ва беца цу Адин ва Сурхон,\nГерз дика ва деца цу Адин ва Сурхон,\nИ Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене…\nИштта Сурхон нене кIант воьху юьртан тхьамданаша. Нанас вала а ло иза царна:\nДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,\nАхь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са…\nИ дан ша реза хилар юьртахошка олу Сурхос, амма царна хьалхавала сих ца ло иза, и мел жоьпалла дуйла хууш. ХIунда аьлча, кхунах, кхуо боккхучу когах, олучу дашах а доьзна ду оцу нехан хиндерг, тарло уьш а, хIара а хIаллакьхила, тарло толаме кхача а. Цундела церан Мусостаца къовсаме бовла лаам мел чIогIа бу хьожуш, цо гIиллакхехь олу:\nМа довла дакъаза, хIай юьртан тхьамданаш,\nВежарий дукха бу цу эла Мусостан,\nШа ваьхьар вуй-техьа\nМусостан олалла дожийна дерзадан?..\nАмма юьртахойн лаам чIогIа буйла а, ша царна билггал оьшуш вуйла а хиъча, реза хуьлий, хьалхаволу Адин Сурхо. Оцу иллехь гойтучу къонахчун мехала амалш билгалйохур вай: шега дехар дича бен нахана хьалха цавалар, ша тIелоцучун доккха жоьпалла гар; ненан лаамна тIехь хилар; халкъан юкъара бала дIаайа, са дIадала а кийча хилар; ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар; собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар. Иштта амалш йолуш хила везаш хилла оцу заманахьлера къонах. Къонахчун сибаташ дуьйцуш, тайп-тайпана произведенеш кхоьллина нохчийн яздархоша. Тхуна хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйинарг ю. Цу тIехь шел хьалха цхьамма а ца динчу кепара «къонах» бохучу кхетаман маьIна до цо:\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» –\nХоьттура соьга ахь тойнехь Iаш вай.\nДерриг а дуьне ду къонахчун меха!\nХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай.\nЛаманца дин лелац, ца хилча ленаш,\nУьш кхачаделлачохь соцуш бу дин…\nИштта бу къонахий, хIар дуьне латтош,\nКъонахий дIабевлча духур ду и…\n…Терзан тIе ца дуьллу цо деший, даьхний,\nХалонехь хадочехь хьуьнаран мах.\nАхдуьне мах болу шен корта буьллу,\nВайн маршо ларъечохь сагIа до шех.\nСобар ду сов доккха, кхача ца луш!\nКъонахийн и собар кхачийча-м, боккъал,\nХIар маьлхан вайн дуьне духур ма ду!..\nХIокху стихотворенехь вайна билгалволу къонах иза цхьана къоман, цхьана мехкан гIуллакхаш кхочушдина ца Iаш, хIокху дерриге дуьненан гIуллакх а, дола а дан гIерташ, цуьнан гIайгIанаш айа, шен дахар дIадала («сагIа до шех») кийча стаг ву. И стихотворени кхоьллина зама зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз IаIар, Iалам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийн лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта тIехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттахIотто цо шен хирг дан а деза. ХIокху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «ХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай», бохург, цхьана агIор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маьIна а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха къонахаша, вуо сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьгIазло тIеелхорна кхерам бу. Бусалба дин халкъан кхетамехь чIагIдаларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу гIуллакхаш исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, хIонце эхар. Яц «кIайн», «Iаьржий» хIонц… Ший а Iаьржа ю, хьарам йолу дела.\nШен доцчу хIуманна тIекховдар, хIуъу бахьана делахь а, мел чIогIа и хаздан гIортахь а, къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш хIума а дац.\nБакъболу къонахий хилла вайнахана юкъахь баьхна устазаш. Нах динна тIеберзош, церан дегнаш цIандеш, Делан дуьхьа къахьегна цара, шайн догIмийн лаамаш бихкина, царна атто ца лоьхуш. Церан беркате кхетаман болх бахьанехь, Iеса гIиллакхаш дуьтуш, Iоттабаккхамаш жимлуш, цхьана барте догIуш хилла нохчийн халкъ. Амма хийрачу къаьмнийн Iедалша хадийна церан и хьанала къинхьегам. Билгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца Iаш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла – майралла, доьналла, тIеман говзалла… Масала, шайх Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца Iаш, бIобаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш дIалоьцуш, вайнахана ницкъ бечу гIалагIазкхашца гуттар а тIамца къийсам латтийна шайх Денис; ГIойтIахь деникинхошца хиллачу тIамехь куьйгалла деш хилла ИбрахIим-Хьаьжа; советан Iедална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас…\nАмма вайн иллийн турпалхойн санна тIемаш бар, толамаш бахар коьрта Iалашо ца хилла устазийн, я вовшашца йохье буьйлуш, нахалахь шайн цIе дIаяхийта гIерташ а ца хилла уьш. Церан Iалашо, церан некъ кхин хилла. Цунах лаьцна мелла а дуьззина вай дуьйцур ду жимма тIаьхьа. Ткъа хIара къамел дIадерзош билгалдан лаьа: «къонах» боху кхетам Iаламат мехала бу тIекхуьу тIаьхье оьзда, хьекъале хьалакхиорехь. Иза хIора беран, жимчу стеган дагчохь хила а беза. ХIора нохчо, ша дуьненахь мел веха, кхийда а веза «къонах» цIе йолчу сийлахьчу лакхалле.\nКультура и языкознание\t2016-07-12\nВперед: Тауз Исс. Послушай тишину…


ГIалгIай культура аьттон наькъаш — Сердало\nГIалгIай культура аьттон наькъаш\n21.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nУкх тIехьарча шоатта дийнахьа февраль бетта 16-ча дийнахьа Йоккхача Ачалкхе Культура цIа хьаделлаш той хиннад. Кердача, «Россе культура» оалача Федеральни целевой программас гӏо а деш хьалъяьча гIишло чу концертни зал я 200 моттиг хьажархошта лаьрхӏа йолаш. Иштта йоккха сценически майдангаш а, мастерскойш а Iалашъяьй. Укхаза торо хургья дукхача наха дакъа лоацаш йола культурни мероприятеш, кружкови занятеш дIакхьахьа, халкъа ремесло хьеха.\nКультура цIа хьаделлаш дакъалоацаш вар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек.\n– Кердача культура цIеношка, хIанзолца хиннача бесса, хореографически кружоки, вокала студии хинна ца Iеш, кхыдола бераш а боккхий бараш а культура юкъе чуоза, творчески дегIааха, дезала салаIа аьттув хилар аз нийс лоарх, – аьлар Баматгири Юнус-Бека.\nЦул совгIа, Мехкдас культура цIеношка амар дир укх шера дIахьош дола Театра шераца хьалхарча дийнахьа денз дакъалаца, аьнна.\n– Театральни искусство юртара бахархошта дика йовзийта еза: кегийча наха а, кхувш боагIачарна а, – тIатехар цо.\nКультура министр волча Базоркин Микаэла ма аллара, хIара кердача Культура цIагIа конкурса муниципальни этапаш дIахьоргья, цул тIехьагIа региональни хургйолаш. «Духхьал укх Культура цIагIа дIайолаю оаха кердача конкурса пилотни проекта муниципальни этап, мехка мелдолча культура цIеношта юкъе из дIакхухьаргйолаш. Цун цIи хургья «ГIалгIай халхара конкурс» («Конкурс ингушского танца»). Амма, из халхар вайна тахан довзача кепара а доацаш, вай къаьнарча Iаьдала эздела бокъонашца хургда, шийгахьа зоахалолашш а деш. ХIана аьлча, гIалгIай халхар, духхьал маьженаш лелаер хинна Iац, из ший кепара шин сага юкъера къамаьл да», – аьлар Базоркин Микаэло.\n№ 24 (12159), шинара, 19 февраль, 2019 шу / вторник, 19 февраля 2019 года\n← ЖАРКОЕ — РУЛЕТ ИЗ ГОВЯДИНЫ С ГРИБАМИ\nБийбердо аьннар →\n23.11.2018 serdalo@yandex.ru 0\n27.12.2018 serdalo@yandex.ru 0


Навальный: хаттарш дуьтуш ду Лесинан валар\nПутин В. а, Лесин М. а (аьттоагIор)., ГIад. 7, 1999\nВелла аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа 40 де даьлча, Iамерки доза а хадийна, цу махкара д1авахана Оьрсийчоьнан зорбан министр хилла Лесин Михаил. Цунах лаьцна шен блогехь яздина Шоьта-дийнахь оппозицин политико, Коррупцица къийсам латторан фонд кхоьллинчу Навальный Алексейс. Иза тIетоьвжург ду Iамеркин дозанан сервисо далош долу тоьшалла. Царца а догIуш, Лесин Михаил дIавахана Цхьаьнатоьхначу Штаташкара 2015-чу шарахь, ГIура-беттан 15-чу дийнахь.\nОццу хенахь Лахьан-беттан 5-чу дийнахь хаам бинера иза велла карийна Dupont цIе йолчу Вашингтонерчу отелехь аьлла. «Лесинан дакъа хила мега хьуна махкал арадаьккхинарг, цуьнгахь паспорт хилла, ткъа иза иштта процедура ю, дийна стаг дIаваханча санна сурт хIоттош. Амма иза иштта хилча Лос-Анджелесехь дIавоьллинарг мила ву?» - хоьттуш яздо Навальный Алексейс. Цо тидам тIебохуьйту Лесин дIаволларх лаьцна цхьа а тоьшаллаш цахиларна.\n«Цхьа а сурт а дац даьккхина, бIеннаш доттагIий Лесинан хиллехь а» - билгалдоккху Навальныйс. Цо дийцарехь, дерриг а чIогIа тера ду теш ларвеш даиман а лелош хуьлучух. Стохка Лесин вийначул тIаьхьа хабарш даьржинера иза вийна Iамеркан Федералан талламан бюроца юкъаметтигаш лело, Путин Владимиран юххера накъост хилла волу, иза реза хиллачул тIаьхьа бохуш.


Нохчийчоь - Мехкан куьйгалхой бовлу доккхачу декъанна полисхошлара, кхаралахь а хила тарло кхана воккха хьаькам ваьнверг, Соьлж-ГIала, 2012\nОктябрь кIоштан коьрте хIоттийна керла куьйгалхо ву, полицийн белхахо хилла волу Исмаилов Русланбек. КIоштан администрацин белхахошна иза вовзийтира Соьлжа-гIалин мэра Кадыров Ислама. Керлачу куьйгалхочун дикачу агIонех цхьаъ иза шен уллера накъост а, Кадыров Рамзан ларвеш лелла гIаролхо а ву, аьлла, билгаладаьккхира гIалин дас.\nИза вовзуьйтуш, Кадыров Исламабилгалдаьккхира, керлачу даржехь нагахь санна ларавеш ца хилахь, дIавоккхур ву, аьлла. "Хилла волу префект Гаибов Идрис а ,санна цIаваха дезар ду ларош вацахь, хьан а, сан а", - элира цо.\nГаибов Идрис республикан куьйгалхочун уллера накъост ларалучех цхьаъ вара. Иза Октбярь кIоштан администрацин коьрте хIоттийра 2007 шеран аьхка. Оцу дарже вале Куьршлойн кIоштан куьйгалхо лаьттина иза. ХIинца белхан меттера дIаваккхаран бахьанех лаьцна дуьйцу, берриге а мохк орцах а баьлла, тайинчу "12 -гIа куп" олучу меттехь цо ма- хуьллу цIано ца латтийна бохуш.\nМухха а делахь, республикерчу Iедалехь кеста кхин а хийцамаш хила мегаш бу. Соьлжа-гIалин мэрехь кест-кеста Iедалхошца цхьанакхетарш дIахьо республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Шен тIаьххьара цигахь хиллачу кхеташонехь цо баккхий кхачамбацараш билгалбехира гIалин еа кIоштийн администрацин балхаца.\nИштта, кIоштийн къеданаш а бац, боху, шайн балхаца ларош. Царалахь ву, республикан куьйгалхочуьнга хаьттича, Куьршлойн кIоштан куьйгалхо Висмурадов АбухIусейн а.\nБилгалдаккха деза, Висмурадов Абухьусейн Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIаралан коьртехь волчу "Патриотан" воккхаха ваша хилар. Амма гергарлонашка а ца хьоьжуш, белхан меттигашкара, бIаьрнегIар а ца тухуш, бохабо цо.\nОццу кхеташонехь, балхаца ларош вац аьлла, цо билгалаваьккхина шен шича Ибрагимов Турпал-Iела а. Иза а балхара воха кийча болучеран тептартIехь хилар билгалдаьккхина оцу кхеташонехь. Цунна а, кхечу даржхошна а ши бутт белла, кхачамбацарш дIадаха. Церан белхан дикаллин таллам бе, аьлла, омра ду делла. Йиллинчу хенахь хийцамаш ца хилахь, уьш а Гаибов Идрисана тIаьххье дIахьовсо тарло.


"Аьхка деша лела кийча ду бераш"\nДистанционан дешаран башхалла\nМангал-баттахь деша дуьйладала тарло бераш Къилбаседа ХIирийчохь\nБутт кхочуш бу бераш школашка лелачуьра юкъахдевлла. Юьхьанца кIиранна дехьатеттира бIаьстенан каникулаш, цул тIаьхьа, коронавирус сиха дIаер йоцийла кхетча, дистанционан кепе даьккхира дешар.\nДагадаийта деза, цхьайолчу регионашкахь шеран хьалхара ши бутт а цIахь баьккхийтира дешархошка – пехийн лазарш, грипп яьржина хиларна. Школашка бераш, доцца аьлча, кIезиг лелла хIокху шеран беа баттахь.\nДистанционан дешар аьттоне дерзийна ХIирийчохь, программаш карайирзина шайна, боху дешархоша а, хьехархоша а. "Кавказ.Реалиино" хьалхо хаийтина ма-хиллара, интернет-трафик 7-8% лакхаяьлла махкахь. Ткъа хуьлий-те тоъал пайда шех дистанционан дешарх?\nКарарчу беттан юьххьехь Оьрсийчоьнан дешаран министран гIовса Глушко Дмитрийс хаийтира, дешаран шо Мангал-бутт берззалц латта мега, аьлла. Дешна бовлучарна пачхьалкхан юкъара экзамен дIаяла къастийна де ду Мангал-беттан 8-гIаниг (хьалха иза Стигалкъекъа-беттан 25-гIа де дара).\n«Коронавирусца дерг муьлхачу хьоле доьрзу хьаьжжина хир ду кхидIа. Аьхка бераш деша ца хIитто гIерта тхо: я аьхкенан юьххьехь а, я дешаран керла шо хьалхе долийна а», - элира Глушковс «Вконтакте» машанахь хиллачу онлайн-марафонехь.\nЦкъачунна стагга а вац хууш, маца дуьйлалур ду бераш деша\nБуьритIерачу №11 школин хьехархочо Харумова Залинас бахарехь, бераш хиллане а ца хилла дистанционан дешарна кийча: «Дешаран программех кхоччуш пайдаоьцийла дац кху хьелашкахь. Дистанционан кепанна кийча беккъа цхьа дика доьшурш бен а ца карийра. Бисинчарна вуно хала ду интернетехула деша».\nМелла а бIокъажош ду БуьритIерачу Iедалх йозушйоцчу школин хьехархочун Лазарова Эльмирин къамел. Хьехархойн гIоьнца бераш кхуьу Iилма дIаэца, делахь а, виртуалехь хьоьху сахьт 30 минот бен дацаро ца кхуьуьйту уьш берриг а болх чекхабаккха, боху цо.\n"Хьехархочунна шена хаьа, муьлха болх мел бала беза бере шегга Iамабайта, я рефератан, мини-проектан хьесапехь кечбайта беза. Кеп хийцаяларо дешарх догдаьккхина бераш ца гина суна: мало еш хилча а, телефон я кхин гаджет латийна Iа уьш, школе лела ца лаахь а, ладугIу геннара гучу хьехархочуьнга. Дика болх бо бераша шайна белллачу белхашна тIехь а, оха ен видео-презентацеш тергалъярца а. ЦIахь шаьш бина болх ватсапехула гайта йиш хиларх а самукъадолу церан», - боху педагого.\nАмма Лазарова къера ю, дешаран жамIаш берех доьзна хуьлу: дика дешархой сихха тIаьхьакхуьу, вон доьшучийн дистанционан кепехь а ю хаарш чуэцарца халонаш.


Экстрим-туризм езачеран меттиг ю Нохчийчоь\nЗазадоккху-бутт 22, 2012\nНохчийчоь--Нохчийн лаьмнашкара когсалазийн курорт йилла билгаляьккхина йолу Ведучи-эвлан йистехь.\nКъилбаседа Кавказехь садоIу меттигаш яхка яккхийн планаш ю Оьрсийчоьнан Iедалийн. Иза маца хир ду хууш дац. Амма тахана Нохчийчу боьлхуш берш экстрим-туризм езархой бу.\nПавлюк Юлия, Нохчийчохь шозза хилла ю. Дуьххьара IантIехь хилла иза, шозлогIа хилла стохка бIаьста хилла. Кхузахь шена вевзаш стаг ца хиларо новкъарло ца йира цунна, Украинерачу Евпатория-гIалара Соьлж-гIала ян. Нохчийчу ша яран бахьанах лаьцна ишшта дуьйцу цо.\nПавлюк Юлия: ГIала чIогIа хаза ю. Суна хьалха гинера Нохчийчохь хуьлуш дерг. Иза дерриг дуьненна а хууш дара. Телевизион чохь а гинера суна. ХIинца мел хаза гIала ю хIара.\nЦа тешара оцу херзаршлана юккъара гIала гIоттур ю. Со чIогIа хазахетарца цецяьлллера цига еача. Дуьххьара дешнаш ца кара дора суна цуьнан хазаллах лаьцна дийца.\nНохчийчу яха сацам бинчу хенахь ша коьртан телхина йолуш санна хьоьжур шега цхьаболу шен гергарнаш а, накъостий а, бохуш дуьйцу Павлюк Юлияс. Амма ца боьвзучу махка йоьдуш шен цхьа а кхерам бацара элира цо.\nНохчийчоь--Украинера турист Павлюк Юлия, 20Гезг2011\nПавлюк Юлия: Сан нанас къобал дира иза. Кхечара соьга олура, мича йоьду хьо, цигахь тIом ма-бу, цигахь герз детташ ду, олий. И къамелаш суна беламе хетара. Со цIа еача а, аса сайна гинчух лаьцна дийцича а, цигахь тIом ма бу олура.\nХьошалгIахь йолуш Павлюк Юлия Соьлж-гIалара араяьлла яц. Юха еача, ша лаьмнашка яха дагахь ю, бохуш, кхин дIа а дуьйцу цо.\nПвлюк Юлия: Со юха еача яха мега лаьмнашка. ЧIогIа лаьа бIоьвнашка хьажа. Цига со цкъачуьнна кхаьчна яц. Кхера стенах кхоьрур ву? Суна-м ца хаа.\nШа а тоьлла курорт лоручу Евпаторера Нохчийчу еана хиллачу Павлюк Юлияна хетарехь, кхузахь дуьненаюккъара туризм яржо аьтто хир бу. Амма оцу хIуманна тIехь дуккха а къахьега деза боху цо.\nПавлюк Юлия: Суна хетарехь, иза далур ду. Амма цунна дукха хан а, реклама а еза. ХIунда аьлча, суна воьвзучу иттанах барх стаг ца теша Нохчийчоь маьрша мохк бу бохучух.\nГенарчу ГIирмера еанчу Павлюк Юлияна, Нохчийчоьнан хийцаделла керла, машаран сибат гина. Амма цу тIекхача нохчаша мел Iазап лайна дага даийта а ца лаьа. ХIинца а оцу бохамийн йийсарера ца даьлла нохчийн къам, мел гIаланаш хьала ярх а, цIе дешех урамашкахь а, некъаш а дахкарх а.\nНохчийчохь дуьненаюккъарчу барамехь йолу курорт ялург хиларна шеко яц цхьанна а. Амма оцу лаккхарчу тIегIан тIехь иза латторг хиларна шеко ю тергамхойн. ТIевеана волу стаг ша доха доллу хIоIа санна лерина лело веза, нагахь иза а, кхиберш а юхабахкийта лууш далахь. Ткъа Павлюк Юлияна санна болчу экстрим-туризм ян лууш болчерна уггаре а дика меттиг ю Нохчийчоь.


Европан парламенте харжамаш бу дIахьош\nФранци -- Европан парламентан харжамашкахь ша тесна кхаж чутосуш ву харжамхо, Ман72009\nЕвропарламенте харжамаш дIабуьйлабелла Цхьаьнакхеттачу Европана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь. КIирандийне кхаччалца дIахьур бу тайп-тайпанчу Европерчу мехкашкахь юкъарчу парламенте болу харжамаш.\nУггаре а хьалха кхаж тасса йолаеллачу шина пачхьалкхах лаьцна аьлча, Британехь а, Нидерландашкахь а, схьахетарехь, дукхаха кхаьжнаш я Цхьаьнакхеттачу Европе резацадацарца хьоьжучу, шайх „евроскептикаш“ олучу партеша, я аьтто-популистийн партеша гулдан мегаш ду.\nНидерландашкахь, масала, гIарваьллачу аьтто-радикалхочун Вилдерса Гертан „Маршонан парти“ лору аналисташа, хеттамийн жамIашна тIе а тевжаш, харжамийн хьалхенехь. И Вилдерс Герд шен бусулбачаьрга а, мигранташка а гомачу хьежамашца гIарваьлла ву. Нидерландашкахь а, йоллучу Европехь а хуьлучу массо а зуламашна а, бохамашна а бусулбанаш я, цуьнан дешнашца аьлча, „хийранаш“ бехке лоруш волчу цуо ши шо хьалха кхайкхам бинера шен махкахь бехачу бусулба нахе, ислам дин дита а дитий, керисталле бовла, аьлла. Иштта иза вевзаш ву шен КъурIан дехка деза бохучу кхайкхамашца.\nBBC агенталло масех шо хьалха яьккхинчу документаkf филмехь, ала дашна, Вилдерс Герд „Европера уггаре а кхераме стаг“ аьлла билгалваьккхина вара. Ткъа Норвегехь Утоя-гIайренна тIехь 77 кегирхо вийначу террорхочуо Брейвика и стаг, Путинца цхьаьна, ша уггаре а лоруш долу адам санна хьехош ву шен йозанашкахь. Шен зуламе дIахьедарш бахьана долуш хийлаза кхеле озийна волу Вилдерс хIинца шен партица Европарламентехь массийта меттиг схьалаца кечлуш ву.\nБританехь а дац кхин гIолехьа хьал. Цигахь толам баккха мегарчарна юкъехь ю аьтто-популистийн „Йозушйацаран Парти“, Фарадж Найджел цIе йолчу меттигерчу Вилдерс Гердан хьежамаш боькъучу политико куьйгалла деш йолу. И парти Британи Евробертана юккъера араяла еза бохучу хьежамашца евзаш ю, ткъа иштта мигранташка а, бусулбачаьрга цабезамца.\nАмма иштта шен Оьрсийчоьнан Президент Путин Владимир хесторца а. Масала, дукхахан йоцуш цуо элира, Евробертан бехк бу Шемахь а, Украинехь а кризисаш кхоллаяларна, ткъа и кризисаш дIаяхьа гIерташ къахоьгуш верг Путин Владимир ву, аьлла.\nИштта, масала, хьастагIа „Евроньюс“ агенталлица шен хиллачу къамелехь оццу сел Евробертана дуьхьал волчу Фарадж Найджелан мукIарло дан дийзира, ша Европарламентехь алапа эцна а ца Iаш, кхин а цул сов велла дIаваллалца пенси оьцур долуш хилар. „Евроберто цаоьшу зенаш до, харжаш а йо, и харжаш сацон еза бохуш хьо хилча, айха хьайна Европарламенте совнаха пенси хIунда хIоттадайтина ахь? Дукхаъ болчу евродепуташа и пенси даккхар эхьцахетар ду аьлла, шаьшна долуьйтуш ма дац иза?“ - аьлла шега динчу хаттарна, ша велча, шен доьзал Iалашбина хилийтархьама даьккхина ду ша и пенси, элира цуо.


Урок. Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nГлавная / Другое / Урок. Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nНохчийн меттан урок.\nТема: Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nУрокан 1алашонаш:дешархойн масдарх долу хаарш т1еч1аг1дар, дацаран дакъалг ца масдарца нийсаяздаран бакъонаш йовзийтар;дешархойн къамел кхиош, дешнийн маь1наш дастийтар; дешархой, дайн сий дан 1амош, кхетош-кхиор.\n"Дена вас ца еш дуьненахь вахар-Ду изаи иманах догт дуьзна хилар". (Уьнан цхьана аг1онна т1ехь д1аяздо х1ара дешнаш, иманехь кхетош кхиорна лерина долу).\n"Сий хуьлда хьан, лераме да" мини-сочинени.\n(Шина тобанера цхьацца дешархочо йоьшу шен сочинени)\n2. 1амийнарг карладаккхар, хаарш таллар ( тестировани).\n(Масдарх лаьцна стихотворенеш йоьшу шина тобан цхьацца дешархочо).\nМасдар- дац иза къамелан дакъа,\nАмма дар я хилар гойту цо.\nВайн къамелехь масдарш ду дукха,\nХандашах хилла ц1ердош и ду.\nПодлежащи я сказуеми цунах хуьлу,\nКлассашца, терахьашца и хийцало.\nКарчам хилла а и масдар лела,\nЦа хиллехь йиш йоцуш санна и хетало.\nМасдар, масдар, х1ун бохург ду масдар?\nЦунах ца кхеташ, хоьттуш ма лелалаш!\nОьшуш ду дахарехь вайна масдар довзар.\nМасдарх долу хаарш аш диц ма делаш!\nХандашах хиллачу ц1ердашах олу вай масдар.\nХьекъал ду цо дар я хилар гойтийла хаар.\nПодлежащи я сказуеми хилла цуьнан лелар,\nТ1ехь ду вайна массарна и масдар довзар.\nМасдаран хуьлу тайп-тайпана хийцадаларш:\nКлассашца, терахьашца шен кеп цо хийцар.\nГойту цо г1уллакх цкъа я дукхазза дар а,\nТ1ехь ду вайна массарна и дика тидар а.\nДожаршца чаккхенаш цу масдаро хуьйцу,\nДацаран дакъалг ца а цу масдарца лела,\nМуха? Хаттарна жоп луш карчам а хуьлу,\nТ1ехь ду вайна массарна и масдар дика 1амор.\nТесташца болх д1абахьар\n1.Муьлхачу къамелан декъах кхоллало масдар?\n2. Масдар хийцало:\nа) терахьашца, хенашца;\nб) классашца, терахьашца;*\nв) хенашца, дожаршца;\nг) дожаршца, классашца.\n3.Масдаран цхьаллин а, дукхаллин а терахьехь суффиксаш х1орш ю.\n4. Масдаран легар хуьлу:\nа) 1-чу легарна чудог1у ц1ердешнийн санна;\nб) лаамечу причастийн санна;\nв) 2-чу легарна чудог1учу ц1ердешнийн санна;\nг) лаамазчу билгалдешнийн санна.\n5 Масдаро гойту...\nа) х1уманан билгало;\nб) массала я рог1алла;\nв) дар я хилар;\nг) тайп-тайпана билгалонаш.\n6. Масдарх предложенин меже хуьлу...\nа) подлежащи, х1оттаман сказуеми, нийса кхачам, къастам;\nб) къастам, латтам;\nв) сказуеми, лач кхачам;\nг) кхачам , меттиган латтам.\n3. Керла тема йовзийтар\n(уьн т1ехь яздина ду х1ара масдарш)\nвадар - ца вадар -чу ца вадар\nэцар - ца эцар -т1е ца эцар\nкхоссар - ца кхоссар - т1е ца кхоссар\nхетар - ца хетар -къа ца хетар\nвалар - ца валар - айкх ца валар\nВай керла тема йийца йолаяле хьалха дацаран дакъалг ца кхечу къамелан дакъошца муха яздо карладокхур ду вай.\nХьалхарчу тобано дуьйцур ду дацаран дакъалг ца цхьаьна яздеш долу къамелан дакъош.\nШолг1ачу тобано дуьйцур ду дацаран дакъалг ца къаьстина яздеш долу къамелан дакъош.\nХьехархо: Дешхьалхе маца язйо орамах къаьстина?\nТема йовзийтар:(дешархоша юьйцу тема)\nДацаран дакъалг ца масдарца даим а цхьаьна яздо... Масала:цакхетар, цалаар, цавашар, цатешам.(Хьалхара тоба)\nДацаран дакъалг ца масдарца хьалха а, дешхьалхенашна т1аьхьа а, чолхечу масдарех шина орамна юкъехь а нисло. Массанхьа а масдарцы дакъалг ца цхьаьна яздеш ду...Масала: чуцакхетар,т1ецакховдар,дагалацар.\n( Шолг1а тоба)\nУьн т1ера масдарш, дакъалгаш т1етохарца, д1аяздо тетрадаш т1е.\nДешархоша йоьшу темина йолу бакъо.\n4.1амийнарг т1еч1аг1деш, кхочушдо 199-г1а шардар.\nХьалхара ши предложени д1аязйо тетрадаш т1е\n5. Кхетош-кхиоран болх кхин а д1абахьар\n,,Рицкъа хиларш пайда бац, иза хьаште хьовзо ца хаахь,,\n-Х1ун дог1у рицкъ бохучу дашна юкъа?\n-Муха кхета шу оцу кицанан маь1нах?\n6.Урокан жам1 дар. Рефлекси яр.\nУрокан жам1 до кроссворд т1ехь дацаран дакъалг ца юкъахь долу дешнаш-жоьпаш нийсаяздарца.\n7. Ц1ахь бина болх балар\nМини-сочинени,,Стаг а, 1алам,, 1амийнарг карладакхар.\n8. Дешархойн белхан мах хадор\n( Дешархойн коментари йо вовшийн йо вовшийн хаарийн, оценкийн)


Хьанах хьарча деза Бесланехь дайинчу берийн къа?\nКъилбаседа ХIирийчоь -- 10 шо хьалха бохам хиллачу Бесланерчу школехь билгалдоккху бохаман де.\nБесланехь хилла бохам шина маьIнехь кхетабо адамаша. Iедало хилларг дуьззина Нохчийчуьрчу тIамца дузу, Дуьхьалонан ницкъаш бехке а беш. Ткъа могIарчу бахархоша, ша Бесланехь а тIехь, маиситта бIе адам школа чохь дайъинарш Оьрсийчоьнан эскарш а, къайлаха сервис а лору.\nБесланехь хилла бохам шина маьIнехь кхетабо адамаша. Iедало хилларг дуьззина Нохчийчуьрчу тIамца дузу, Дуьхьалонан ницкъаш бехке а беш. Ткъа могIарчу бахарша, ша Бесланехь а тIехь, масситта бIе адам школа чохь дайъинарш Оьрсийчоьнан эскарш а, къайлаха сервис а лору.\nЦуьнца доьзна ду оха кху кIиранах эфирехь дийцаре дан диллина хаттар. Шуна муха хета, мел бехк бара бохам баларна тIемалойн а, Iедалан а. Барий некъ, оццул дукха нах а ца бойъуш, школа террорхойх мукъаяккха?\nХетарг ала луучунна тхайн телефонаш йовзуьйту оха. Прагехь: