Шемарчу дин кхайкхорхоша кIадбинарш\nГезгмашин-бутт 24, 2014\nШема - ГIалин урамашкахь герзаш детташ бу цига тIаме бахана герзхой. 2014.\nШколийн лакхарчу классашкахь доьшуш болу бусулба кхиазхой "джихадан" пропаганда ечаьрга Iехацабайта керла некъаш лоьху Австрера ислам-динан хьехархоша.\nШемахь а, Иракъехь тIемашкахь дакъалаца хьаьгначу кегирхойн терахь алсам долуш ду дела денна аьлча санна Австрехь. Цигарчу тIамехь, я джихадехь, дакъалацар хIора а бусулба стеган декхар долчуха еш жигара пропаганда ю кегирхошна юккъехь, коьртачу декъехь интернетехула. И пропаганда ечара тайп-тайпана видеогайтамаш боху.\nЦхьаццайолчарна тIехь гойту, ша шех бусулбачийн халиф аьлла цIе тиллина, цкъа шозза видеогайтамна тIехь шен сибат а гайтина, къайлаваьлла волчу Абубакар БагIдадин тобанашна байIат деш болу нах, вукхарна тIехь шаьш дIалаьцначу меттигашкахь нах рузбан ламазашка кхойкхуш болу "Исламан пачхьалкх" тобан тIемлой.\nАмма кхин а тамашийнарш а ю цу клипашна юккъехь. Масала, шаьш байъинчийн кортош дахар массо а деталашца гайтар цIена бакъонца тренд хилла дIахIоьттина цу тамашийначу нехан. Ткъа ютюбехула шуьйра яььржинчу цхьана видео тIехь Iелим стаг ву бохуш цхьа жимстаг шена гуонахьа Iачаьрна урок луш ву, вен кхел йинчунна урс нийса муха хьакха деза бохург хьоьхуш – хаза самукъадаларца, юкъ-кара забар а еш, вела а луш, хьоьху цуо и башха говзалла.\nЯ цхьа кхинаргвидео: Суданера орамаш долчу имамо, ша вуно доккха похIма долчу артисто санна тIамарш а лестош, забарш а еш, дуьйцу, "Исламан пачхьалкх" тобанах, а яьлча а, бусулба Iелимнаха цунах олуш ма-хиллара, "даIиш" тобанах дIа а кхетта, веллачунна елсманехь мас хIурлаI йоI кхочур ю.\nЦуо дийцарехь, нагахь санна могIарерчу мостагIчо ша шех бусулба пачхьалкхе олуш йолчу даIишан тIемло вехь, иза елсманехь 72 хIурлаI мехкарша хьоьстур ву, амма нагах санна цуьнан валар Iамеркхойн карах нислахь, тIаккха цуьнан хьал гуттар а толур ду, цхьаъ санна I44 хIурлаI мехкарий хир бу эхартахь цуьнан хьашташ кхочушдеш.\nТкъа уггаре тамашийнарг - цу видеогайтамех Iехалушберш хилар ду.\nКъаьстина кхиазхошна юккъехь карабо цу нахана шайх тешарш. Германера а, Австрера а Шемий, ткъа тIаьхьарчу хенахь Иракъей тIаме оьхучарна юккъехь доккха дакъа ду ишколашкахь доьшуш болу кхиазхой. Ур-аттала 14-15 шо кхаьчна долу зудбераш а долуш шайна юккъехь. Иштта, масала, яханчу бIаьста Венера Шема яханера I5 шо долу Боснера орамаш долу ши йоI.\nИ шиъ, меттигерачу Iедалхоша церан гергарчарна тIе а товжуш, чIагIдарехь, Венерчу нохчийн джамаIатах дIаетталуш а, цара тIеIаткъам бина а хиллера. ХIинца масех кIира хьалха цу шиннех цхьаъ, Сабина цIе йолу боснихо, Фейсбукехь гучуяьлла, Шемахь нохчочуьнга маре а яхана, цуьнца цхьаьна шен сарташ социалан машанехь гойтуш.\nХIун дан йиш ю радикалхойн тIеIаткъамах кхиазхой ларбархьама? Муха кхето деза тIекхуьу чкъор, бусулба дин – иза къинхетам, кхечуьнга болу ларам, адамалла, догкIедалла хиларх? Муха дIакхачо деза берашка шех Бусулба Пачхьалкхе аьлла цIе тиллина йолу тоба массо а баккхийчу бусулба Iелимаша бусулба динна зуламна араяьлла ю аьлла дIакхайкхина хилар?\nИ хеттарш дийцаре дан гулбеллера оршот дийнахь Венерчу Бусулба нехан кхеташонехь Австрерчу ишколашкахь бусулба динан хьехархой, шайна юккъехь КъурIан дагахь хууш болу хьафизаш а, бусулбачийн уггаре а сийдолш йолу Мисрера а, Шемара а университеташ яьхна болу Iелимаш а болуш.\nЦхьаьнакхер вовшахтоьхна йолчу Бусулба кхеташонан белхахочуо Багажати Амина Карлас билгалдаьккхира, къаьстина дин хьехархой кху заманахь халчу а, мехалчу а Iалашонна хьалха лаьтташ хилар – къоначийн ойланашка а, хьекъалашка бакъйолу динан мехаллашца дIакхачорна. Уьш къаьстина сема хила безаш бу, шайн дешархойн леламашкахь хуьлуш болу хийцамаш тергал а беш, экама цаьрца болх а беш.\nАмина Карла Багажати: „Вайн берийн леларехь, церан къамелашкахь цхьа мелла а хилла а хьаьркаш, билгалонаш вайна гахь, иза кхерамехь ву-кх я тIеIаткъамо лаьцна ву-кх аьлла хетахь, тIаккха сема хила деза вай. Вешан урокашкахь хилла а ца Iаш, ишколера арахьа и билгалонаш вайна гахь а. Цаьрца хаза говза къамел дан Iама деза.\nЦундела цхьа тоба кхолла Iалашо ю вайн, и болх кхиазхошца бан кийча болчу хьехархойх лаьтташ йолу. Церан цIераш массарна а евзаш а хир йолуш, уьш мичча а хенахь орцах бовла кийча буйла массарна а хуур а долуш“.\nГулбеллачара шайна зеделларг дийцира, кегирхошца болх барехь шаьш яьхна а, амма кхин дIа а яха езачу гIулчех лаьцна. Австрерчу Иннсбрукехь гимназешкахь бусулба дин хьоьхуш волчу Карими IабдуллахIа билгалдаьккхира, бусулба кегирхошца бина ца Iаш болх иштта меттигерачу юкъараллийца а бан безаш хилар.\nХIунда аьлча радикализаци – иза цхьана бусулба динца йоьзна а йолуш, бусулбачех хьакхаелла ца Iа, иза иштта йоллучу юкъараллехь а яьржаш цамгар ю, шен дуккхаъ агIонаш а йолуш.\nМеттигерчу бахархошна ислам дин лелорхочунний, исламистаний юккъехь хIун башхалла ю ца хаар а, ца уьш цу башхаллийна тIаьхьакхиа ца гIертар а ю цхьа проблема, Бусулбачийн кхеташонан векал йолчу Багажати Карла Аминас дийцарехь. Хийлаза шега а хаьттина наха, бохуш дуьйцу цуо, хьо исламист ю бохуш.\nАмина Карла Багажати: „Исламний, исламизманий юккъехь башхалла ца го дукхачарна. Масала, хийла кхуза тхо долче, Исламан Кхеташоне телефон тухуш нисло, „Исламистийн Кхеташоне“ кхеттий сан хIара олий. Иштта цхьа а вуон ойла я Iалашо а йоцучу наха соьга сайга а хаьттина хийла арахь дуьхьалкхетча, „хIаа-а, и даима а телевизионехь хуьлуш йолу исламист ма ю хьо, юй тIаккха?“ -олий.\nИ исламизм боху дош ткъех шо хьалха цхьа а вуо маьIна доцу могIарера дош ма дара. Кхеторан болх бан беза вай, исламизмий, экстремизмий вовшашца цхьа а зIе йоцуш хилар нахана хаийта“.\nБусулба динан хьехархойн цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш меттгера ОРФ коьртачу телевизионан тоба а яра, ткъа иштта дешархой а бара, шайна юккъехь нохчийн а, Iарбойн а, туркойн а кхиазхой болуш. Цара а дийцира, шайн радикалан ойланаш йолчу нахаца хиллачу зеделчух а, шайн цу керлачу модех хеташ дерг.\nЦу цхьаьнакхетарехь сацам хилира, кхиазхойх масех тоба кхолла, шайн хенарчаьрца радикалицина дуьхьал жигара болх бан уьш Iама а беш. Иштта шайн доьзалхо Шема я Иракъе ваха гIертий-те аьлла шеконаш йолчу дай-наношна гIо даран кхерча Венехь кхолла а.\nШемарчу дин кхайкхорхоша къадбинарш\nХьанна ца девза Паскаевн пондаран аз


Башхалла а, адмалла а шайца йолуш г1иллакхаш ду нохчийн къоман.Уьш дерригге а цхьаьна тоьхча - Iадат - олу цуьнах. 1адат - нохчийн къоман дахаран низам ду. Г1иллакхах д1акъасто йиш яц оьздангалла. Г1иллакх а, оьздангалла а цхьаьна хьерчаш ду. Нохчийн г1иллакх - оьздангалла лелоро а, ларъяро а - кегийрхойн дегнашкахь кхиайо НОХЧАЛЛА. НОХЧАЛЛА бохучу дешан чулацам бовзуьйтуш - дуккха а тептарш яздан дезар ду. Доцца вай аьлча, Аллах1 резавеш ду НОХЧАЛЛА бохучу дашо чулоцург.\n- Бусалба дин т1еэцча, Аллах1 резавоцу г1иллакхаш нохчаша д1атесна. Нохчийн г1иллакхаш а, оьздангаллаш а Аллах1а билгалдинчу суннаташна там беш хиларх теша вай. Яханчу заманахь кхечу къаьмнийн лай а, элий а хиллехь, нохчаша и тайпа дахар\nкъобалдина дац. Аллах1 цхьаъ а веш, г1иллакх - оьздангалла шеца ерг — эла а, иза йоцург — лай а лоруш, б1ешерашкахь баьхна нохчий. Г1иллакх - оьздангалла шеца хиларо хьайбанах къастадо адам, иза доцург ж1аьлех тарло - алара, вайн къонахий хиллачу дайша.\nНенахошца, стунцхошца лераме а, г1иллакхе а велахь, рог1ехь шена т1едоьжна г1уллакх кхочуш а дахь - и тайпа стаг тоуьйтуш хилла вайн дикачу дайша.\nВайн дайша, наноша, вежарша, йижарша нохчийн 1адатера г1иллакхаш лелор а, лардар а муха хилла довзуьйтуш, лахахь - ши - кхо масалла даладар бакъхьа хета:\n1.Зуда ялийча, иза дуьххьара х1усамна чуйоккхуш: нускална моз кхаллош а, кара жима к1ант - бер луш а, цуьнан когашка куз я верта тосуш а — г1иллакх ду нохчийн. Нускална моз кхаллоран а, цуьнан кара жима к1ант- бер даларан а маь1на довза хала ду аьлла ца хета.\nК1орге йолуш маь1на а, инзаре боккха чулацам а болуш ду, нускална, керлачу х1усамнанна - когашка верта тасар. Цу нохчийн г1иллакхан дозалла а, маь1на а ма дарра довзийта, вай иза йозане дуьллуш къахьегча — дуккха а тептарш яздан коьчалла ю иза.\nДоцца вай аьлча, верта: вайн дайн безам а, нохчийн къоман хазна а ю. Оццул деза, хьоме верта несанна когашка тасар - х1усамненан нохчийн къомо сий - ларам беш хилар ду.\nШена хьалха тесна верта когашца ца хьошуш, иза лаьттара схьа а эцна, дегош, тамехь д1анисдар, нускало: х1усаман а, доьзалан а, мехкан а сий лардан - ша юкъ йихкина хилар гайтар ду.\nИштта деза, доккха маь1на а, чулацам а болуш ду - нускалан когашка верта я куз тасар.\n2.Юьртахь, доккхачу тезетахь дара иза. Сан дейтта шо хир дара цу хенахь. Тезета веара юьртара воцу цхьа жима стаг. Юьртара баккхийнаш бара коьртехь хевшина 1аш. Царна юккъехь хиъна 1аш вара сан да а. И жима стаг тезета т1евогуш, цо салам а далале, хиъна1ачура г1аьттира сан да. Кхиболу баккхийнаш хевшина 1ара. До1а а дина, кхелхинчун верасашка кадам бина ваьлча: тхан дас хьал-де а хеттира цу жимачу стаге, билгалйинчу метте охьа а хаийра иза. Цул т1аьхьий а бен, охьа ца хиира сан да. Геххьа хан яьлча, тезетан дас и жима стаг - хьаша д1авохуьйтуш, цунна т1аьхьа а велира сан да — цуьнга вист а хуьлуш. Нохчийн г1иллакхехь, жиманиг т1евеъча - воккханиг г1оттуш меттиг байна вацара со.\nИ сурт дайначу сан дагчохь цакхетам кхоллабелира. Х1унда г1аьттира - те сан да цу жимачу стаганна хьаьла? - боху хаттар дара хьалха х1уьттуш. Цуьнан бахьана довза лаар дара дагехь сецна. Цу тезетара ц1а вахча, ас дега хаьттира цуьнах дерг.\n- Майртупара ма вара и тезета веана жима стаг. И т1евеъча, сан хьаьлаг1аттар: ненан сий дар а, цуьнан лерам бар а дара. Сан нана Майртуапара ма хилла — олуш, со кхетош, б1аьргех девла хиш а хаалуш, сихха жоп делира сан дас.\nЛаа дац: - Ненавешин букъ т1ехьа вижчий а бен, парг1ат наб ца кхетта луралла шена т1ехь долчу к1антана — олуш, нохчийн кица. Ненахошца лелодезаш дуккха а ду г1иллакхаш.Уьш лелор - ненан лерам бар а, сий дар а ду.\n- Нана, ахь: - Хьаша ларалахь — бохуш, со кхийна хиларна, баьхкинчу хьаьшашна хьо цамгарца юй ца хоуьйтуш, уьш т1е а эцна, царна хьошалла деш ву-кх со - элира боху к1анта, дуьххьара ша нанна т1ех1оьттича.\n- Со х1инца г1олехь ю хьуна. Хьаьший ледар ма биталахь - элира боху нанас к1анте, шегара хала хьал а ца довзуьйтуш.\nКхо де - буьйса даьлча, хьаьший д1абаха тохабелира. Юьртахбовллалц, т1аьхьаволуш, хьаьший д1а а хьовсийна, юхавирзина, шен х1усаме кхаьчча — нана кхелхина карийра Болатна.\nСихонца шен нана д1аерзо кечамаш бан вуьйлира и нохчийн к1ант. Кхечу юьртахь 1ашволчу шен ненавеше хаийта хьадалча а вахийтира Болатас. Дикачу говрахь маса воьду и хьадалча, Болатан х1усамера шайн говрашкахь ц1абоьлхучу хьаьшашна т1екхиира. Салам - маршалла вовшашка хеттина даьлча, хьадалчо довзийтира: Болатан нана кхелхина хилар а, ша хьошдолу г1уллакх а.\n- Иза - м бакъ дацара. Дукха хан яц, ахь вуьйцу Болатера х1усамехь хьошалг1ахь а 1ийна, тхо вовшех къаьстина - элира, цу хьешех цхьамма.\n- Иза бакъ хилар шеко яц. Ша сиха ву - олуш, говр а човхош, и хьадалча д1авахара.\nХьешех, воккхачо: - Х1ума хиларан сахьт дац. Хьовса деза вай... - олуш, юхабирзира боху уьш. Бог1учу хьаьшашна, шайна хьошалла динчу Болатеран кертахь - х1оьттина т1езет дайра. Шайн гергарчу стеган, Болатан, нана д1айоллалц, цу тезетахь а 1ийна - ц1ехьа бахара боху и хьеший. Оцу нохчийн г1иллакхо гойту, мел боккха лерам бо нохчаша хьешан - иза муьлххачу къомах велахь а.\nТахана нохчийн къомехь долу чолхе хьал тидаме а оьцуш: - 1адатера г1иллакхаш нохчаша лелор а, лардар а муьлхачу т1ег1анахь а, барамехь а ду? - олуш, хаттар\nх1оттийча. Цу хаттарна бакъонца долу жоп лохуш вай къахьегча, гучудолу, нохчаша цхьадолу 1адатера г1иллакхаш д1атосуш хилар. Халахетар а, чамбар а хуьлу, нохчийн г1иллакх - оьздангаллийца (1адатца) ца дог1у х1уманаш нохчашна юккъехь оьгуш хааделча.\nВоккхачун лерам бар г1елделла. Божаршна а, зударшна а юккъехь эвхьазлонаш алсамъевлла. Хаамийн г1ирсашкахь нохчий хаало вовшашна луьйш а, меттаза дерш дуьйцуш а, лелош а. Кхечарна хьалха дас-нанас бер караэцар а, иза хьастар а, керла зуда ялийна жима стаг дена, кхиболчу баккхийчарна гучувийлар а, жиманиг воккхачунна хьалха хиъна 1ар а, кхидерш а лелош - нохчийн 1адатера г1иллакхаш лар ца до цхьаболчу кекгийрхоша. Вайн къонахий хиллачу дайша стеган а, зудчун а мах хадош: Аллх1аца йолу юкъаметтиг ларъяр а, г1иллакх - оьздангалла хилар а коьрте оьцуш хиллехь, х1инца нохчаша, дукхахьолахь - сом хиларца хадабо адаман мах.\n- Муьлххачу а адамна, корта охьа а ца та1ош, б1аьргашна чу хьажа йиш хилар — и бу коьртачех къонахчун бахам — алара вайн дикачу дайша, кегийрхошна хьехам беш. Вайна гуш ду тахана нохчашна юккъехь оьгу дастаме х1уманаш.\nДиканиг вочух къасто коьрте хьекъал а доссале, ненан шура балдашна т1ехь якъа а ялаза, кегийрхой бу яккхий мажош а йитина лелаш. Нохчийн г1иллакхехь (1адатехь) маж йитар, стага: Далла а, нахана а хьалха - шена т1е инзаре доккха жоьпалла т1елацар ду. Цундела Нохчочо, Дела резавоцурш ца дан ч1аг1о а, нигат а дой бен — атта ютуш ца хилла маж. Ледарлонаш шегара юьлуьйтучу стага маж йитича: - Маж-м газанан а хуьлу - олу нохчаша.\nДалла гергахь къилахь доцу, вайн дайша лелийна а, лардина а 1адатаре г1иллакхаш, пусар дар а доцуш, нохчийн кегирхоша д1атийсар, вайга хаьттича - къоманна боккха эшам бу. И г1иллакхаш ца лардар — нохчийн къоман орам бакъабар а, ч1аг1ам г1елбар а ду.\nКъоман г1иллакх - оьздангалла (1адат) лелор а, лардар а нохчашна юккъехь тахана г1ийла хиларан бахьанаш дукха ду. И бахьанаш билгалдахар кхечарна а дитина, ала лаьа, мел яккхий халонаш шайна т1ех1иттарх: дин а, мотт а, нохчийн г1иллакх - оьздангалла а (1адат) - вайн къонахий хиллачу дайша, наноша, вежарша, йижарша лардина хилар. Деши санна ц1ена, адамалла шайца йолу нохчийн г1иллакхаш, оьздангаллаш вай ца лелош а, лар ца еш а, д1атасахь, доцца вай аьлча - яйна т1аьхье хир ю вайх.\nАлаг1ертарг дерзош, вежаршка, йижаршка кхойкху: Делан дош а, нохчийн мотт а, г1иллакх - оьздангалла а т1аьхьенна йовзуьйтуш - къахьегаре а, само яре а.


Нохчийн мотт | Вайкласс\n26 дек 2012 в 23:39\nХьомсара вежарий, йижарий!\nТоьарду! Сийлахьчу Нохчийн Меттан вай хIинццалц дайина сий, хIораммо а, ваьшна ма луъу, цхьа дош нохчийн маттахь - кхо дош оьрсийн маттахь олуш бийцар, вай ненан мотт вай цIена цабийцахь кхерам бу, вешан мотт боцуш вай дисарна.\nООН -ас, ЮНЕСКЕ-га таллам байтича - дийцаре даьккхина ду, нохчийн мотт белла барна, дуьненан юкъарчу, Гиннессийн жайни юкъахь, дукха хан ялале карорна кхерам бу, - аьлла.\nЦа лаьар-кха Нохчийн Къам, Къилба-Седан Кавказера: - Убайхаш, Абадзехаш, Натухайцаш, Шапсугаш - ишта кхин дIа а кегий къаьмнаш санна, дуьненчуьра делла, лар йоцуш дIадолуьйла !!!\nКхайкхам бу, тахна-тховса дуьйна ,кхин дIа йолчу ханна, Даймахках, цуьнан маттах доглозчара, бийца беза вайн вешан цIена Ненан мотт.\nБерс-Шайхас, Ушурм-Шайхас, Тайми Биболатас, Мадин Жаьммирзас, Адин Сурхос, Жумин Акхтулас, Исмаилин Дудас, 3айтан Шихмирзас, Эвтархойн Ахьмадас, Бенойн Бувайсхар, Обарг Зелимхас, Автoрхан Iабдурахьманас, Шамсуддин Iаьрбис, Обарг Хасухас, Абун Мохьмадас, Хьамидан Iабдул-Хьамидас, Сулейманан Ахьмадас, Айдамар Абузарас, Джамалхан Зайндис, Iабдул-Кериман Iусманас, Мусин Джовхарс, Iелимсолтан Имамас, - шайн дахаран новкъахь, лаккхара мах хадош, сий дина, бийцина, буьйцуш бу вайн Нохчийн Мотт, дуьненчохь бовзийтина а бу.\nКхузахь ала догIу, Польшехь, нохчийн къоман дуьненаюкъарчу Конгрессехь, Халидан Ахьмадас шена дош делча, Нохчийн маттахь шен къамел дар, вистхилар массарна хезна ду, хаамин гIирсашкахула. Халидан Ахьмадас, ша нохчийн маттахь конгрессехь а, ишта, (14) доьйтталг1ачу майхь, (30) ткъе уьтталгIачу июлехь Ичкерийн министрин а, парламентан а кхеташонашкахь динчу къамелехь масала гайтина вайна, нохчийн мотт кхин долчу къаьмнашна дIахезаш хилар а гайтина.\n(20) ткъех стаг гулвелчохь, цу юккъехь кхоьчу къомах стаг нисвелча, гIиллакхехь дац нохчийн маттахь дийцича, цунна, вай хIун дуьйцу хуур дац олий, вистхуьлчо шен къамел оьрсийн маттахь дора, шен къоман меттан сий дойура.\nХIинца-м, ахь къамел дешшехь и къамел гочдеш хаамий гIирсаш бу.\nВайн Нохчийн Къоман истори ю шуна, амма бакъду ,кхин дIа а истори хуьлийла лаахь, вай вешан ненан маттахь дан деза къамел, вешан къамелехь, вовшашца бийца ца беза оьрсийн мотт, ингалс мотт, немцой мотт, французин мотт, буьйцуш, ларбан беза ненан мотт, ас ца боху интеграци хила ца еза оцу къаьмнашца, церан диканиг, тоьлушдерг, вайн доцург схьаэца деза цаьргара.\nВайн варий дайша, ларбина, Iалашбина, хазбина, тобина, моз санна марза бина, вайга схьакхачийтина нохчийн мотт, вайн бакъо юй иза балийта, вешан тIаьхьенашка и дIа ца кхачош!\n«… Хазнашлахь хазна ю,\nНенан мотт къоман,\nТкъа нагахь мотт шен лахь,\nКъам, лей, дlадола,\n( Арсанакъин Шайхи.)\nАзербайджанехь Iийначарна дагдогIур ду, президент Гайдар Алиевс ши бутт хан тоьхна,шайн пачхьалкехь кирилицера тIера латиници тIе яьккхира графика. Жайнаш, хаъмин гIирсаш, туькний цIерш, пачхьалкхан урхаллера шадолу хIума, къоман метта тIе даьккхийтинера. Куьйгалхошка дIахьедар дина хиллера, ца ларор волу куьйгалхо балхара дIавала везарву аьлла.\nНизмехь, и шадерг кхочуш а дира цу пачхьалкхехь. Тахана доккхачу баркаллийца, хьахаво цу махкахь Гайдар.\nДикка вай муьлхачо а ладоьгIча, шиммо, вовшашца буьйцу мотт, я нохчийн маттахь, я оьрсийн маттахь боцуш карбо вайна.\nЦа оьшу, бехказлонаш леха, вай дай-наной, вай шадерш кхиийна цу къизачу, харц "Коммунистин систему". ( Автобус чохь, я трамвай тIехь хьо велахь а, башхо а йоцуш, нохчийн маттахь вовшашка вистхила ца вуьтура оьрсаша (говорите по русски олура).\nСуна, цхьа нохчо воьвзина кху аренца, вай кхоллинчу Делора буьйцу цо вайн ненан мотт мерза, цIена, хаза, эр дац-кха аша цо (22) ткъе шина шарахь (Коммунистин режимехь, Красный молат заводехь) къахьегна, оьрсий белхлошна юккъехь, Соьлжа-ГIалахь.\n"...Моз санна мерза бу, ша безачунна,\nламанан шовданал цIена бу и,\nхьомечу езаре ахь буьйцуш,\nбека и шех хуьлий хьан деган мерз..."\nНохчийчохь, Iилманчас, Iаьрби Вагаповс, ша, миллион дош долуш дошам (словарь) вовшахтухуш ву боху. Дуьненчохь, мел даккхийчу а къаьмнин хааделла дац-кх ишта жайна, ма доккха совгIат ду и вайна, Дала диканца бекхам бойла цунна.\nВай ца боху шуна, оьрсийн мотт хаа а, я бийца ца беза, аса тахана а буьйцур бар иза, оьрсешчул а цIена а, хаза а.\nНохчийн мотт - ненан мотт аьлла цIе тохна бу-кха вайн къомо, ткъа алийша вежарий, йижарий ненал хьоме хIун ду кху дуьненчохь.\nН а н а с , бераллехь вай хьоьстуш, муьлхачунна а хийлаза а олуш ма хезна : - "Дижалахь жиманиг мерзачу набарца, г1атталахь жиманиг к1оргечу хьекъалца, мерза наб кхетийла жимачу к1орнина. Дижалахь бабиниг, дижалахь дадиниг, мерзачу набарца дижалах диканиг олий, вай мерзачу набарна товжош, нанас олура аганан илли, ткъа и декар дог хьоьстуш, Iехош, вайн нохчийн маттара илли" .\nКхо эзар гергга мотт\nДуьненчохь бу тахна къастош,\nАзаллехь царах цхьаъ\nНохчашна бийца кхачийна.\nШ у м е р а н, У р а р т у н\nЗайлйозийн къайленаш йостуш,\nБехаш бу Нохчийн мотт\nХалачу вайн дахарх ийна.\nНохчийн къоман бала кхочуш, вайн меттан хазна езаш волчо, дикка ойла ян еза, нисдан деза, ца дича ца дендерг.\nБийцарна тIаьхьа бен ца догIу бийца хаар.\nЦхьанне а ца хезна, цхьанан къомо, шаьш, шай мотт буьйцуш, нохчийн маттахь дешнаш олуш, ткъа вай хIунда буьйцу неханиг, моз санна буьйцуш а мерза вешаниг хилча.\nСамадовла хIай нохчийн мотт безарш!\nСан ц1е Адам ю. Суна шуна довзийта лаьа вайнехан алфавит.Алфавит бохуриг- вай моссу элпаш ду.\nЭлпаш доьвзийча- тептар язда, деша 1ема.\nДуьне кхоьллича, уггаре хьалха Далла адам кхоллина. Адам аьлла ц1е тиллина цунна. Т1аккха Х1ава кхоллина.\nЭлпаш жима хье делла.\nУьша хилла цхьан гали чохь 1ехкаш.\nДукха хилла уьша. Уггаре юкъахь доллаш " А" бохуш долу элпа хилла. Шена юьххахь долу элпашна ше когаш г1ертош хилла цо.\n-!ад 1е, са тоха жима,-аьлча а, кхеташ ца хилла и.\nТ1аккха вукха элпашна и къордина.\nУьшша цунах летта. Шен дег1 лозаш, "А" мохь хоькхаш галичура ара даьлла.\n- ААААААААААААААААА бохучура тахна сецна дац иза.\nАь аь аь ( аьрзо ) ------- ( орел )\nАЬТТО ХУЬЛДА ШУН,\nбохаш д1а доьдаш хилла "А". Шена кхалла хума ю моьтташ,цуна т1ехьа даьлла ц1а доккха олхазар. Доьдаш лаьтташахь цу доккхучу олхазара бага г1аттина и элпа д1а кхаллина. Амма " А" когаш хоттина доьхьала даьлла.\n- Аь,АЬ. Аь,- бохачехь дисина и олхазар.\nЦо хьокаш болу мохь хезна адмашна.\nШега кхойкха моьтташ галичура "Аь" ара хьажна. Цуна гина "А" бохачу элпана шегар г1о оьши. Цо г1о деш, "А" олхазара багара ара даьлла.\nЦу олхазарна адмаша "Аьрзо" аьлла ц1е тиллина.\nБ б бэ ( бад ) ------- ( утка )\nБУЬЙСА ДЕКЪАЛА ХУЬЛДА ХЬАН!\nаьлла цу доккха олхазарна т1е деана хи йийсте 1аш долу олхазар.\nлегаш лозаш хиин 1аш доллу аьрзона и ца тайна. Ша реза цахиларна, Аьрзо букъа берзина д1а хоьттана.\nЦу буьйсанна шайна ижо лаха ара ваьлла хилла цха ши таллархо. Хит1а олхазар лаца веана.\nБуьйсана наб йоцаш 1аш долу " Б" боху элпана хезна, цу шина таллархочу деш долу къамел.\n- И д1ора доккха хьоза д1а лалла деза вайшимма, и жиманиг ду вайшинна дезашдериг.\nМеллаша, тебана цу олхазаран т1е воьдаш волу ши таллархо д1а тотташ, "Б,б"боху олхазарна мохь тоьхна г1о да сиха делла.\nШе дагахь,1ад 1е ала долуш, амма ша "Б,б" хиларна терра, цо аьлла " Бад1е" аьлла.\nГ1овг1а хезна хит1 олхазар т1ема даьлла, д1а дахана.\n- Хьжал,-аьлла цхан талархочу,- Цуна ц1е Бад йолу чох тера ду.\nШаьшшиъ дукха кхераваларна элпа "Бб" хьакана мохьах,цу шинна " 1е" хаза ца хезна.\nЦундела, хит1ера олхазарах адмаш бад олу.\nВ в вэ ( ворд) ------- ( телега )\nВАЙША ВАХА ВЕЗА\nЦУ БЕДАН Т1АьХЬА,-АЬЛЛА ЦХьАН ТАЛЛАРХОЧО.\n-Ца воьда ваххане со доцуш, аьлла галичуьра хьал ара даьлла "Вв"" боху элпа.\nша вордан т1е хиана санна таллархочу белш т1е хиина доьдаш хилла и "Вв" боху элпа.\nВайна ма хаари, цу хенахь адмаша ворда х1у ю хуаш ца хилла. Амма гена ваха дезаш хилла цу шинна.\nГ г гэ ( га ) ------- ( ветка )\nГа дакха деза аса сайна,- аьлла цхамма." Гах терра долуш элпа "Гг" мичара долу ша ца хауьйташ цу шинна доьхал нисделла.\nГолаш т1е хиина га даькхана шайшима мотташ, цушима и элпа "Гг" сха даькхана кара эцна.\nГI гI гIа ( г1аз ) ------- ( гусь )\nГ1оле ду вайшин , хьара га карахь хилча,- бохаш воллуш, цу шинна г1овг1а хезна.\n- И аз хези хьуна?- аььла ладог1а хоьттана цха таллархо.\nЖима акха г1аз хилла ц1а я хьеелла тебан йог1аш.\n- Аз, хези цу шина, амма и жима къорни шу шинга д1а дигита йиш ма яц,-аьлла " Г1" боху элпа г1о да ара даьлла.\nКхера ца деш и жима г1аз-къорни , к1елхьара муха доккхар ду ца хууш "Аз хезна" аьлла г1ерташ, цу элпо " Г1аз " аьлла.\nКхера елла г1еза-къорни, д1а иккхина к1елхьара ялла.\n- Г1аз, хилла и. Вайшинна оьшаш ериг бад ю, -аьлла, шай дагахьдериг г1овше ца хоуьйташ, вола велла д1а вахана ши таллархо.\nД д дэ ( диг ) ------- ( топор)\nДУКХА ДЕХИЙЛА ШУ !\nЕ е е ( етт ) ------- ( корова )\nЖ ж жэ ( жа ) ------- (отара)\nЗ з зэ ( зезаг ) ------- (цветок)\nИ и и ( ирс ) ------- ( счастье )\nЙ й доца и ( йо1 ) ------- ( девочка )\nК к к (котам) ------- (курица)\nКх кх кх ( кхокха) ------- ( голубь)\nКъ къ къа (къиг ) ------- ( ворон)\nКI кI кIа ( к1а ) ------- ( зерно)\nЛ л лэ ( леча) ------- ( сокол)\nМ м мэ ( моз ) ------- ( мёд )\nН н нэ ( нана) ------- ( мама )\nО о о (олхазар) ------ ( птица )\nОь оь оь ( оьпа) ------- ( хомяк )\nП п пэ ( пийл) ------- ( слон)\nПI пI пIа ( п1елг) ------- ( палец)\nР р рэ ( руьйта ) ------ ( водопой )\nС с сэ ( седа ) -------- (звезда)\nТ т тэ ( тай ) -------- ( нитка)\nТI тI тIа ( т1аус) -------- (павлин)\nУ у у ( урс ) -------- ( нож )\nУь уь уь ( уьстаг1) ------ ( баран )\nХ х хэ ( хедар) -------- ( тарелка )\nХь хь хьа (хьоза) -------- (воробей)\nХI хI хIа ( х1уттут) ------ ( кукушка)\nЦ ц цэ (цициг) -------- ( кот)\nЦI цI цIа ( ц1а ) -------- ( дом)\nЧ ч чэ ( човка ) ------- ( грач)\nЧI чI чIа ( ч1иг1ардиг) -- ( ласточка)\nШ ш шэ (шекар) -------- ( сахар)\n(Ъ) ъ чIогIа хьаьрк ( ъа )--------( дух , стар.слово )\nЭ э э (эса) -------- (теленок)\nЮ ю ю ( ю ) ------- ( шила)\nЮь юь юь ( юьхк) ----- ( пень )\nЯ я я ( яй ) ------- ( кастрюля )\nЯь яь яь ( яь1на ) -------- ( шея ,зад.часть )\nI I Iа ( 1а) -------- ( зима )\nАхмедов Анзор – Къуръан\n12 дек 2012 в 02:57\nАхмедов Анзор – Майрчуьна а зудчуьна а юкъа меттиг\nхьехам - Хьадисул Къудси\n1 дек 2012 в 15:04\nАрсанукаев Iабдулла: НОХЧИЙН ХАЛКЪАН ИЛЛИАЛАРХО СУЛЕЙМАНОВ БАУДДИ ВИНА 110 КХАЧАРНА\nДIадаханчу бIешеран хьалхарчу эхехь Нохчийчохь угар тоьлла иллиалархо вара Девлатгирин-Эвлара Салин Сулимин Баудди. Иллица цуьнан аз хазаза, цуьнан иллеш дукха ца дезаш, мичча хена а радиочухула цо илли олуш хезча, саца а велла, цуьнга ла ца дугIуш стаг хир а вуй техьа олий, хетара. Иштта шен иллешца нахана вевзаш а, дукхавезаш а вара иллиалархо Бауддин.\nДукха ширачу заманчохь дуьйна нохчийн къоман кхетамехь деза хилла йоь1ан сий , зудчуьнан сий бохург. Зудчуьнгара даьлларг дерригчу тайпана, тукхмана, ц1ийна, ц1арна т1едог1уш эхь хиларе терра, иштта ша-тайпа хилла зударшца латто еза юкъаметтиг а, цаьрца хила беза ларам а. Зуда йийнехь, цунна дуьхьала ч1ирана шиъ вуьйш хилла. Вайн къоман иесехь инзаре дукха масалш, хиламш бу зударийн, мехкарийн сий бахьан долуш стеган ц1ий 1аьнна а, стаг хийла сих къастийна а. Зудчуьнан сий дарал доккха х1ума лоруш а ца хилла нохчаша. Цундела , зудчо шен корта 1овра боккхуш, леташ воллучу шина боьршачу стагана юкъа шен кортали тесча, мел доккха дов къастош велахь а, и шиъ д1асаволуш хилла.\nНохчийн йо1 даим хилла оьзда, эсала. Иза даим эхь долуш а, бехк болуш а хилла. Шен дег1ан сий дайна, я сий дайъитина ехачул, 1ожалла г1олехь хетта цунна. Цунна масал а долуш ду. Инарла Ермоловс Дадин-Юрт яккхарх долчу тептар т1ехь оцу юьртара зударий а т1ехь шаьлтанашца шайна т1елетара бохуш яздо.\nНохчийн зудчуьнгахь турпалаллин аг1онаш а ю. Цунна тоьшалла ду Гиххойн Таймасха. Итт шарахь Пачхьин эскаршан дуьхьала къовсам латтийна оцу зудчо, шен боллучу ницкъаца. Иза куьйгалхо а йолуш, т1аьхьах1оьттина б1аьхойн тоба а хилла цуьнан. Т1аьххьар а, 1842-чу шарахь, Яндарехь Пачхьин эскаршца хиллачу цхьана т1еман къовсамехь йийсар йигна Таймасха. Иза караялинийла шена хиъча, Петарбухехь волчу Миклай паччахьо омар дина хилла, «вайна дуьхьала т1ом бина йолу и зуда суна т1еялае» аьлла. Шен нохчийн духарца ялае аьлла а хилла цуо иза. Иштта, Петарбухе д1айигинчу Таймасхина Миклай-паччахьин зудчо жовх1арца кхелина дашо заь1а а елла совг1атна, ахча а делла. Т1аьххьар а, набахтера маьрша-мукъа а яьккхина, д1а а хецна Таймасха, цуьнан къонах хилар бахьан долуш.\nГуьржийн сийлахь-воккхачу яздархочо Александр Казбегис яздо: «Нохчийн зуда массарел маьрша ю, цундела массарел тешаме ю. Шегара цкъа а эвхьазло ца йолуьйту цуо, шен боьршачу нахаца маьрша къамелдан бакъо йоллушехь.»\nВайга Дала а, шен т1ехъхаза хиллачу къамелашкахь Делан Элчано а, Делера салам-маршал хуьйла цунна, 1арбой хила ца баьхна.Х1ора къоман шен кхолламе, дахаре, ша 1аш, дехаш долчу махке хьаьжжина хуьлуш ду 1адаташ, ламасташ. Вай нохчий ду. Цуо чулоцу юьззина йолу бусалбалла . Вай нохчий ду, дукха заманашкахь 1азапан 1индаг1ехь даьхкина, лаьмнийн кийрахь дина, лаьмнийн махкахь кхиина. Вай йиш яц шайца 1аьржа ун бен кхин х1ума доцчу маьттазчу 1адаташна к1ел совца. Вайн бакъо яц, оьзда, яхь йолуш хиллачу вешан дайн весет дохийна, б1еннаш шерашкахь вайна сагатдина къежделлачу нохчийн лаьмнийн б1аьрахьажа.\nХала ду, шех «дуьне» олучу х1окху балин ц1а чохь нохчаша ца ловш х1ун дисна дийца. Т1ех1оьттинчу муьлххачу а бохамна хьалха цкъа а къарделла, корта та1ийна динах, оьздангаллах, йохьах, юьхьах доьхна дац нохчийн къам. Вайна т1ехь Дела ван а вац, я хилла а вац бохуш йолу коммунизм лаьттина, вайна дин лелор хьарам деш. Х1етте а ца тесна нохчаша дин д1а. Оцу сийначу Сибрехахь текхна долчу оцу халачу кхойтта шарахь а клубашка, иштта, кхечу къаьмнийн ламастехь самукъадоккхучу меттигашка охьахийшарх а ларбина нохчаша шайн йоIарий а, зударий а, ур-аттал деша а ца бохуьйтуш.\nЙо1а ша до шен дег1ан сий. Шен дег1ан сий а дойъу йо1а ша. Мехкарийн сий доцчу махкахь къонахий кхуьур бац аьлла ду 1еламнаха. Иза бакъдерг ду, шел бакъ кхин хила йоцуш. Аганахь дуьйна, аганан иллешца д1абаханчу къонахех масалш дахкош, иштта хилалахь, иштта кхиалахь хьо а бохуш, кхетош-кхиош хилла нохчийн наноша къонахий. Цундела, шайна дуьне а ца девзаш, амма дуьненна шаьш бевзаш къонахий хилла нохчийн къоман. Кхин хир бац те иштта наной..?\nНохчийн йо1, хьо духарца а, леларца а, боларца а ма ю дуьненахь муьлххачу а йо1ал оьзда хила езаш, хаза хила езаш, цхьаннах тера а йоцуш, хьайх тера хила езаш. Хьо хир йолу нохчи нана ма ю, вайн махкана хьанал, дика к1ентий кхио безаш. Хьох ма ю х1окху мехкан дегайохийла. Дала сий дойла хьан, Дала сий сов доккхийла хьан, нохчийн йо1!\n28 ноя 2012 в 18:47\n28 ноя 2012 в 13:59


Кхаъ бала гIоьртинчу Нохчийчуьрчу яхархочунна таIзар дина\nДаржхочунна кхаъ бала гIоьртина аьлла, бехкейинчу Нохчийчуьрчу яхархочунна В. Маккина дуьхьал даьккхина бехтакхаман гIуллакх листина Старопромыслан кIоштан кхелехь. Меттигерчу хаамийн гIирсаша бина цунах лаьцна хаам.\nСуьдхоша тIечIагIдарца, административан протокол хIоттон полисхойн декъа кхайкхина еана хиллачу иза, жоьпаллех яла хьоьвзина, ахча а делла. Йоьдучу кхелехь шегара даьллачунна къера хилла зуда. Старопромыслан кIоштан кхело арахь яккха цхьа шой ялх буттий хан кхайкхийна Маккина.\nCOVID-19 ун даьллачара шаьш шайна дарба лело мегар дац аьлла Кадыровс\nCOVID-19 вирус кхеттачу наха шаьш шайна дарба до а моьттуш, шайн могушалла хIаллакйо. Шайн хеннахь лоьрашка кхачам боллу гIо ца дехарна, гIоле ца хуьлуш, меттахь бахло уьш. Мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дина цунах дIахьедар, регионерчу бахархошка кхайкхам беш, яздо REGNUM агенталло.\n"Бахархоша шаьш шайна молха-дарба лелош, йа доларчу клиникашкарчу ледара болх бечу лоьрашна тIе боьлхуш, меттигаш нисло. Коронавирусах хьалха бовла гIертачу наха аптекашкахь препараташ оьцуш, ахчанаш дойу, дарбан хIусамашкахь маьхза молханаш луш доллушехь. Амма халахетарг ду, шайн хенна кхачам боллу лоьрашкара хьашташ ца кхачар царна", - яздина нохчийн куьйгалхочо социалан машанехь, Нохчийчоьнан могушаллин министрца Сулейманов Эльханца а, цхьа могIа дарбан хIусамийн коьртачу лоьрашца а цхьанакхетар хиллачул тIаьхьа.\nХаамийн гIирсашкахула бахархошна информаци дIакхачор тIедиллина Кадыровс, ша шена дарба дан гIертар кхераме дуйла а, лазаран билгалонаш гучуйовларца, говзанчашка кхайкха дезар а дIахоуьйтуш.\nИштта, дIахьедина Кадыровс, коронавирусан уьнца дарбан хIусамашкахь болчу пациенташца совнахберш чу ма бита аьлла.\n"Цомгашчунна тIехь Iуналла дан стаг чувита мегар дац – могIарерчу бахархошна тIера лакхарчу даржхошна тIе кхаччалц. Маьнгаш дархошна тоаме хилийта деза вай", - аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс.\nНохчашна тIеман заманахь гIо латтийна журналист, бакъоларъярхо кхелхина\n"Новая газетан" автор, мухIажиршна гIо латточу Дуьненаюкъарчу боламан куьйгалхо, "Миграция – XXI век" журналан коьрта редактор, 83 шо долу Графова Лидия кхелхина.\n"Дог цIена, ша зорбане йохучу материалийн турпалхой: тховкIело йоцурш, мухIажирш, дIатесна нах Iалашбеш яьхна стаг ю иза. Даим а дагахь лаьттар ю!", - аьлла, яздина твиттерехь президетан цIарах адамийн бакъонаш Iалашъеш хиллачу Федотов Михаила.\n"Комсомольская газетехь" а, "Литературан газетехь" а, иштта "Гражданское содействие" комитетехь а белхаш бина ю Графова Лидия. ТIаьххьарчу шерашкахь зорбане йохура цо шен артиклаш "Новая" газетехь а.\nНохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь Эстемирова Натальица цхьана мухIажиршна гуманитаран гIо латтийра цо, ткъа 2004-05 чу а шерашкахь Бесланерчу терактехь лазийначарна гIо дира.


Кхерамазалла бале йолуш ю Сочерчу Олимпиадана\nОьрсийчоь -- Эскаран полицин эпсарш бу Сочин кIоштахь Адлерера вокзалехь. Дечк17, 2014\nСочехь дIадиттина Олимпан ловзарш дIадоьлхаш теракташ ян кечйелла хила мега аьлла шеко йолчу зудчуьнан суьрташ. Цуьнан цIе ю Ибрагимова Рузанна. Иза Къилбаседа Кавказерчу тIемалочух йисина зуда ю аьлла ду кехаташ тIехь\nIамеркерчу NBC-News телеканало дийцарехь, Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша лоьхуш хила мега терроран тIелатар дан араяьлла 4 зуда. Царах «Iаьржа йисина зуда». Царах цхьаъ, дицарехь, гина тIебогIучу баттахь Олимпиада хир йолу Сочи-гIалахь. Цу гIалахь дIадиттинчу кехаташца а догIуш, иза ю Ибрагимова Рузанна.\nCNN корреспонденто бинчу хаамца цу зудчуьнан сурт тIехь долу кехат цаьрга делира хьешацIийнахь болчу кхерамазаллан сервисан белхахоша. Ибрагимова Рузанни 22 шо ду. Iедалша чIагIдарехь, стохка Оьрсийчоьнан лерринчу сервисийн белхахоша вийначу Селим цIе йойолчу тIемалочух йисина ю иза.\nСочехь дIасадоькхуш долчу кехтаца а догIуш, иза астагI эккаш ю аьтто когана, аьрро куьг сетташ дац, ткъа юьхь тIехь му бу 10 сантиметр хиллал.\nТахана Сочехь Iаьнан Олимпиада дIайолаяла кхо кIира дисинч хенахь массара а дуьйцуш ддерг ду цигахь кхерамазалла хилийтарх лаьцна хаттар. Кху деношкахь интернетехь гучуелира Волгоградехь вокзалехь иккхина волчу шина жимачу стагах яьккхина видео.\nЦу тIехь цара дуьйцу шаьш Iожалхой хила сацам баран бахьана. Цул тIаьхьа гойту эккхийтар. Жимма хьалха оццу гIалахь троллйбус а эккийтира Iожалхочо. Цу шина хиламехь вийнарг вара 34 стаг.\nДаханчу шарахь аьхка Кавказ Имаратан куьйгалхочо Умаров Доккас кхайкхам бинера шена тIаьхьахIиттинчу нахе Сочехь Олимпиада юкъахяьккха шайга далург ддерриг а де аьлла. И дерриг а бахаьана долуш вуно онда кхерамазаллан раж хIоттийна Сочехь Оьрсийчоьнан Iедалша.\nДаханчу мукъачу деношкахь Олимпиада хир йолчу Сочехь журналисташна цуьнах лаьцна дуьйцуш Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира дIахьедар дира, кхечу пачхьалкхашкахь цу тайпа Ловзарш дIахьош деш ма хиллара, 22-чу Iаьнан Олимпиадин коьртачу гIалан кхерамазалла ларъян оьшург дерриг а дийр ду ша аьлла.\nПутин Владимир: «"Кхерамазалла латто оха юкъаозийна хир бу 40 эзар герргга низамаш лардон органийн а, кхерамазаллин структурийн белхахой. Дера оха пайда оьцур ма бу цу кепара мероприятеш еш кху дуьненан кхечу регионашкахь, кхечу пачхьалкхаша гулдинчу зеделлачух. Иза ду оха ларйийр ю стигал а, хIордан акватори а, ломара кластер а бохург".\nДелахь а Путина юха а билгалдаьккхира кхерамазалла ларъяр Iалаошнца лелош долчо спортсменашна а, журналисташна а, хьешашна новкъарло ца яйта хьовсур ду шаьш аьлла.\nКарарчу хенахь Сочехь массанхьа а дIахIиттийна ю эчиг лоху машенаш, полицин тобанаш шайца лелош ду бомбанаш лаха Iамийна долу жIаьлеш.\nСочехь кху деношкахь лаьттачу суртах лаьцна дуьйцу цу гIалара яхархочо Тамарас.\nТамара: «Хьаннаш дукха чIогIа ларйеш ю. Даиман а лаьмнашна а, хIоррдан тIехула а лелаш беркеманаш ду. Тергонехь латтош ю ерриг а йоккха Сочи олу меттиг. Хир йолу Олимпиада бахьана долуш кхерам хиларан билгалонаш йолуш ю кхузахь. Iедалш а, бахархой а кхоьруш бу. Делахь а Iедалшкахь алсам хила мега и кхерам".\nОлимпиадана кхерамаш туьйсучу тобанаша дIахьедарш до шаьш Сочи йоцург кхечу гIаланашна а тохарш дийр ду бохуш. И бахьана долуш Iедалш мал дала йиш йолуш дац.\nОлимпиада дIайоьдучу ханна даккхийн терорран тIелетарш хир дац аьлла хета Оьрсийчура политикан говзанчашна а, террораца доьзначу хаттаршкахула болчу говзанчашна а. Царах ву, масала, дуккха а шерашкахь Москох Карнеги центрехь болх бина волу политолог Петров Николай.\nПетров Николай: «Олимпан ловзаршкахь кхерамазалла латторах лаьцна аьлча, суна хетарехь Iедалша инцаре тидам тIебахийтина цунна. Цундела ловзарш дIахьочу зонехь, хетарехь, вайна ца ган мега кхераме теракташ яр. Кхин ду цунна дукха тидам а, ницкъа а тIехьажийна хилар. Цо Олимпиадера атмосферах хила мега дуьненна а масал санна гайта кечйина йолу чубоьхкина нах латторан колони".\nАмма шаьш лелачу бекхам бан арабевллачу нахера схьаболу кхерам буьсуш бу аьлла хета политлогана Петров Николайна:\nПетров Николай: «Суна хетарехь шаьш лелачу, ца хаа суна, я Iедалан структураша а, я къайлаха лелачу тобанийн структураша а Iуналла деш боцучу тIемалош хIумма а дийр дац аьлла кхоччуш гаранти яла цхь а хIуттур вац. Амма иза мелла а жима мсщтаб а, къхезиг эффект йолуш а хила мега теракташ ю, я теракташ ян гIортар ду. Ткъа яккхийн теракташ хир яц аьлла хета суна".\nШинарин дийнахь Iамеркан тIеман министралло хаийтина Оьрсийчоьнан Iедалшка шаьш царан гIо дан кийча хилар Олимпиадехь кхерамазалла латтош. Пентагонан зорбан секретаро контр-адмирала Кирби Джона хаам бина 2014-чу шеран Iаьнан Олимпиада дIайоьдуш Iаьржачу хIордачохь лаьтташ хир ду ши тIеман хIордан кема. Иза деш ду цхьа цIеххьана карзах даьлла хьал хIоттахь а аьлла.\nКирбис дийцарехь, Iамерко хаийтина Оьрсийчоьнан Iедалшка шаьш кийча хилар Олимпан ловзаршкахь дакъалоцучу спортхойн а, хьешийна а кхерамазалла ларйеш дакъалаца.\nIаьржачу хIорд чохь лаьттар долу хIордан тIеман кеманаш доцург, Пентагон Германехь шен кеманаш дIатардан дагахь ю, нагахь оьшуш меттиг нислахь шен спортхой Сочера кIелхьара баха.\nКхерамазалла латтор коьрта хаттар хуьлуш ду Сочера Олимпиадан\nСочера Олимпиадина бойкот яре кхойкху Гуьржийчура йозуш йоцчу организацеша\nСочи-гIаларчу Олимпиадина бойкот яре кхайкхина Полшера а, Оьрсийчура а политикаша\nГуьржийчоьнан Iедало дакъа лоцур дац Сочера Iаьнан Олимпан ловзарийн официала декъехь\nСочера Олимпиада юкъахйита дагахь бу цхьайолчу пачхьалкхийн куьйгалхой\nОьрсийчоьнна критика йина Amnesty International-о\nHuman Rights Watch: Сочехь адамийн бакъонаш талхош ду оьрсийн Iедалш


Тайп-тайпарча гIулакхаш тIа хиннача МарзагIанаькъан Мусай балха говзал массанахьа накъайоалар\nХьаькъало вовзийт саг\nТов бетта 8 ди 2021 шу\nМах беча наха, тикаша, ширача замангара денз, йоккха моттиг дlалоацаш хиннай моллагlча зlамигача а доккхача а къамий вахаре. Нах кхоабараш, бувхараш даим а тlаьргхой, тlехьарча ханашка тиканчаш хиннаб. Кхыметтел вай Пайхамар а (с. I. c.), зIамига волча хана денз, дунен тlагlолла волавенна лелаш, хlама эцарца, дохкарца вувзавенна хиннав. Цо хьаьнала бийца а хиннаб бусалба наха цу тайпара вахара никъ. Таханарча тlаьргхой, тиканчийбар санна атта хиннабац хьалха баьхача наьха мах барца бувзабенна къахьегам. Кир ийца гаьнарча наькъагlа ухаш, гlаьрхоша бовхаш, моттигашкарча боккхача хьакимаша гlелал яхьаш, кхестабаьб уж. Цкъаза lоажала кхерам а хиннаб, lиндоргlа санна царна тlехьабаьнна лелаш. Из дика гу вайна, эрсий ширача литературан юкъерча «Басаргах йолча повестага» гlолла. Чlоагlа эргабаьннаб из къахьегам укх тlехьарча хана вай республике а. Шозза, кхозза вlаштlаръяь, говр хахккал йоккха тикаш хьалъяьй, мел эша хьалаш долаш.\nСо зlамига волаш, дукхагlйола Наьсарера а кхыча районашкара а тикаш эсала яр. Дукха лаьтта кхачан товараш вара хьаж йоагlаш, телхе хулар, шийлача хана тикаш эсала йlохаеш хиннадаь. Дохкархой, когашта юхе электрически плиткаш оттайий багlаш хулар, шелала сатоха ца могаш. Цар балха хьалаш шерагара шу мел доал тоалуш, эргадоалаш доагlар. Тlехь-тlехьагlа мел ю тикаш хьалха хиннарел дикка эргаш яр. Къаьстта из гlулакх дlадоладелар вайцига Наьсарен райпо керда хьаким вайтача. Ханага диллача къона вале а, ший болх дика ховш, хьабе низ кхоачаш, нахаца та ховш саг вар Марзагlанаькъан Муса. Цо кулгал деча юкъа Наьсаре хьалйир йоккха шиъ универмаг. Царех цаl хlанз Сельхозбанк чуйолча цlагlа яр, шоллагlъяр заводской районе lам болча яьяр. Эргадаьлар, тоаделар берий тикай хlама. Кхача бохка моттигаш, маькх йохкараш нах аттагlа тlакхоачаргболча, аргlа лаьца дукха латта безаргбоацача тайпара дlанийсъелар. Балха тlара мукъабала йиш йоацача наха (ахархошта, дояркашта, завода къахьегамхошта) барзкъанца бувзабенна гlирс тlакхухьаш лелар автолавкаш. Царех цхьанне тlа болх беш вар цу гlулакха дуккха шераш дlаденна вола Албохчанаькъан Ахьмад. Къахьегамхошта хlетта фермашка доахангара хьаяьккха мерза шура тlакхухьаш лелар лаьрххlа из болх тlачоагlбаь саг а цун мухь кхухьа машен а. Йlаьххача хана из болх беш хилар Эккажкъонгий-Юрта вахаш хинна Тоачанаькъан Муса. Тикаш шоай ханнахьа хьаеллар, ханнахьа дlакъовлар, цар чу болх беш хиннараш нахаца эздел леладе ховш бола, lимерза къахьегамхой бар. Ишттачарех бар, аьнна, цlераш яха мегаргья къаьна тиканчаш хиннача Мутаlаланаькъан Мехьте, цун веший Ярагlе, цар тайпан йиша хиннача Радимхана, Исмейлнаькъан Мажита, lарчакхнаькъан Хьавай, Бlарахой Лизай, берригаш бийца а варгвац. Цар болх ма хулла дикагlа дlагlоргбар де гlерташ, доацачунга хьожаш, района къахьегамхой хьашташ диззагlа кхоачашде гlерташ вар цар хьаким, райпо председатель Хьамида Муса. Хlара тика чу уллаш хулар «Лоткъамий книжка», цу тlа шоаш lотоlабеш йоазув дар кхераш, чубаьхкача нахаца кlаьда, белабенна хулар дохкархой. Шоаш во могабеш цу тlа хlама яздича, цох йоккха вас а дагабоаллам а хулар царна. Иштта из болх дlаоттабаьбар райпо кулгалхочо. Хана цул дуккха боккхагlа болча наха а, сий деш, цунга ладувгlаш, цунна хьалхашка шоашкара гlалат ца далийта гlерташ, саг вар из. Цудухьа дика дlабодар болх, къовсамаш, тикашта хьалхашкара гlараш, хlама эца баьхкарий сий лохдеш моттигаш нийслацар. Вешта, цу хана мах беча къахьегаш хиннараш цу гlулакха эшаш дола дешар дийша, е училище е техникум яьккха, нах хулар; цудухьа гlалаташ а кlезига дора цар шоай балха тlа.\nМуса ваь хиннав 1950 шера Казахстана Кокчетавски областе Сосе Хьамидеи Эккажнаькъан Ахьмада Милетханеи дезале. Сибрера цlадахка мукъа беннача хана, школе деша ваха ха йолаш мара хиннавац из. Цудухьа цун дукхагlдола дешар дувзаденна хиннад, Шолжа-Гlалан Калинина цlерагlча посёлкерча № 38 йолча юкъерча школаца. Цунна дика хьийхад аьнна хет сона школе вагlаш, цул совгlа ше а дешара тlакхувш хинначох тара ва из. Мел дика хьехархой оттабарах, дийнахьа-бус цар къахьегарах, дешархочун lилманца чам ца хуле, из цlаккха дика дийша дlагlоргвац. Аз школе хьеха 25 шу совгlа ха я. Дукха а тайп-тайпара а бераш дайнад сона цу юкъа. Цудухьа майра ала йиш я са, дешар дlатетташ волча сага, цlаккха лерттlа чакхйоаккхаргьяц школа. Сенах ховргда цо из лерттlа яьккхай е яьккхаяц? Дlахо цо хержача наькъах ховргда-кх. Во дешачунна, пхиаш lотlаоттаяь, аттестат доаккхе а, из гаьнавалац. Цхьа кlаьнк вар харцахьа лелаш, деша ца тугаш, хьехархочунга болх хьа ца байташ. Хьехархо шийга леткъача, цун даь-вошас аьлар: «Хьажалахь аз цунна аттестат мишта дика доаккх»... Цу хьакъехьа кхы дlахо дувца безам бац са. Цаl да шаьра кхетадеш, Мусас школе дика дийшад. Иштта ца хилча, деша отталургвацар мехка чlоагlа лоархlаш, сийдолаш йолча Москверча Г. Плеханова цlерагlча халкъа боахама институте. Хержа факультет а дикка чоалхне яр, экономист хила ловш вар гlалгlай зlамига саг. 1972-ча шера из институт толамца чакхъяьккхе, ший мехка цlавоагlа из. Цlавенав алале, цlенхашта болх лу цунна Нохч-Гlалгlай респотребсоюзе. Дохкаш дола хlама мишта эц, уж наха мел къерд хьожача отдела (отдел спроса) кулгалхо ву цох. Цига волаш, цо эггара хьалха оттаяь отчет йийшача, респотребсоюза хьаким хиннача Мамаевс хаьтта хиннад йоах, из оттаяьр малав, аьнна. Нийса, гlалат доацаш, оттаяьр дийша а хьаькъал долаш а саг волга хьахайташ хиннай из. Цунга хьежжа гlулакха тlа лакхлуш хьавоагlа Хьамида Муса. Болхлой хьаийбеча отдела кулгалхо хул цох кастта. Из, сона хеташ, геттара бехктокхаме гlулакх хиннад. Респотребсоюзерча наьха кулг цlена хила дезилга, из беш вола саг бакълувш, ший гlулакх кlоаргга довзаш хила везилга; дийцад сона цхьан хана цига къахьегаш хиннача кхыча гlалгlачо Йовлой Абоезита. Ма хулла хьаьнала, цlена нах балхаш тlа латтаргбола хlама вlаштlехьадаккха гlийртав Муса а. Цул тlехьагlа из хорж парторгалла. Коммунистий lаьдал долча хана, из геттара цlенхаштара гlулакх дар. Цу тайпарча сагах озалуш, шоашкара гlалат далар кхераш хулар кхыметтел боккхий хьакимаш а, хlана аьлча партийни оагlорахьара бехк баккхар балха тIа лакхвалара хьалхашка тохача сунта нийса дар. 7-8 шера яхар мо столице къахьийгача, Хьамида Мусайна тlадулл бехктокхаме декхар. Районера мах бара гlулакх тоадайта дагахьа, из дlахьожаву даим а Гlалгlайчен дог доалла моттиг санна лоархlаш хиннача Наьсаре. 1980-гlа шу дар из. Цу заман чухь, саг йоаляь, воl вар Мусай. Цун фусам-нана яр Шолжа-Гlалий тlа ваьхача Хамхой Ахьмада йоl Аьсет. Из а яр дийша, кооперативни техникум чакхъяьккха. Шолжа-Гlалий тlарча дукха а тайп-тайпара а хlама чудоагlача база товаровед яр Ахьмада Аьсет. Мах беча моттигий болх дикка эргабаккха вlаштlехьадаьлар къонача кулгалхочун. Дукха керда тикаш хьалйир Наьсаре. Цар дикка эргадаьккхар наьха хьашташ кхоачашдара гlулакх. Къона вале а, шоай хьаким лоархlаш, цун сий деш, ладувгlаш бар наьсархой. Цу хана заводской районе хиннача универмага директор йолаш, итт шу гаргга даьккхар lарчакхнаькъан (Кхоартой) Хьавас. Тикашка цо болх бу-м дукха ха яр, вай Сибрера цlадаьхкача хана денз, мах беча наьха мугlарашка хиннай из. Моллагlча тикан болх тоабе безаш моттиг нийсъелча, цига хьожайора из хьакимаша. Карарча хана из яхаш я Тlой-Юрта, цун 85 шу дуз укх шера. Хьамида Муса мишта хьаким вар, аьнна, хаьттар аз цун воIага Мухьмадага гlолла. Цо сона дена жоп иштта дар:\n-Дуккхадар дицденна, дика дагадоагlаш яц из, хlаьта а райпо хинна хьаким хаьттача, цох: «Дика саг вар из», — аьлар цо.\nДика саг вар из яхилга, вай къаман lаьдалга диллача, эздий, харцо ювцаргйоацаш, хьаьнала, нахаца lимерза, нийсхо езаш, ший болх ховш вар яха маlан долаш да. Цудухьа иштта кхетаде деза аьнна хет сона Хьавай дешаш а.\nЦу шерашка вайзар сона а Марзагlанаькъан Муса. Со «Сердало» газета корреспондент волаш, редакце къахьегаш вар. Цкъа Наьсарен районе командировке вахийтар со, лаьрххIа декхар тIа а дилла. Кхачан а барзкъан а тикашка гIолла рейд е езаш дар гIулакх, моттигерча Iаьдала болхло, цхьаькха журналист сайх хьа а теха. Сага хьалххе ховргдоацаш, цхьаннахьа хьоаха ца деш, де дезаш хIама дар из. Кхыметтел редакцерча болхлошта а (керттерча редакторгара дIаийккхача) хацар, малагIча гIулакха вохийташ ва со командировке, газета доалахьара корреспондент цу районе вахаш воллаше. Соца вар редакце болхло Овшанаькъан Руслан, парте райкома инструктор Бекбузаранаькъан Хьасан.\nРейд яь а ваьнна, цхьацца лечкъадеш даьда товараш гучадаьха, тикашка болх беча нахах йоазув де мел эша хIама гулдаь а ваьнна, тхоай нана яхача коа Iочувахар со, сайна са а леIа, Шолжа-ГIалий тIа юхагIоргволаш. Дукха ха ялале, саг кхайка со дIаараваьлча, коа латтар Саганаькъан Iалихан. Из вар Насарени Шолжеи районашка гlолла вола тха газета доалахьара корреспондент. Вахаш Наьсарерча «кIайча цIагIа» вар из. Даггара хьачуозаварах, чува тиганзар.\n-МарзагIанаькъан Мусас вайтав со, — аьлар Iалихана, — фуд цига хиннар? Яз ца деш, дита мегаш деций из?\nЦо вувца Муса цу хана Наьсарен райпо хьаким хилар мара, бlаргавайна, къамаьл хинна вовзацар сона. Со а геттара къона (22 шу), хlанз нах дикка бовзанза вар.\n-Цхьацца кхоачамбоацараш, нахах лочкъадаь дадаш товараш дар цига, — аьлар аз.\n-ТIаккха-м язде мара дезац хьона, — аьлар воккхагIволча балха новкъоста.- ХIаьта а цхьа дехар дар са хьога. Хье цIавахале, Муса волча дIачуваха, шедар Iа цунга дIадувцаре, бакъахьа хетар сона.\n-Мегаьд, Iа иштта яхе, гIоргва со, — аьлар аз. Ваха а вахар. Делкъел тIехьа, сайрангахьа леста ха яр из. Московски урам тIа 13 «а» яхача цIагIа яр райпо. Со а соца хинна новкъостий а райпо председатель волча чудахар. Тхоашта дайна сурт дIадийцар оаха, хIана аьлча тикашта тIавиллача сага цох фу оал ха а, цун къамаьл тхоай йоазонна юкъедахьа а ловра. Дикка тхога ла а дийгIа:\n-Сиха дий шо? — хаьттар Мусас.- Оаш кIеззига сабар доре, шо мел хиннача тикашкара болхлой укхаза хьа а гулбаь, къамаьл дергдар вай.\nСа новкъостий раьза хилар цо яхачоа, хIана аьлча тхо цига дахадацар наха таIазар дайта, тхона керттердар, мах беш бола нах шоаш деча гIалатех кхетар а дехкебалар а дар. Цхьа сахьат хиллал ха эшанзар Хьамида Мусайна уж берригаш хьагулбе. Кабинета пенца мел латтача гIандех кхоачам ца хулаш, арахьара чукхахьа а дийзар уж. Гулбеннарашта юкъе бар къаьна а къона а тиканчаш. ХIаравар хьал а гIоттавеш, далийтача гIалатах жоп дийхар председатела. Цул тIехьагIа тхога аьлар:\n-Ер нах, цу тайпара кхоачамбоацар кхы шоашкара гучадоалийтаргдоацаш, кхийттаб аьнна хет сона. Акхарех яздар, цаяздар шоай гIулакх да шун.\nТхо цIадаьхкар. Цхьа-ши ди далале, рейд редактора истола тlа lойилла лаьрхlа а дар. Шоллагlча дийнахьа керттерча редактора Тебой Тухана дlачувийхар тхо шиъ. Деррига керттерча редакторга дIадийцар оаха. Къаьстта а Мусас тхоашка аьннар белгалдаьккхар.\n-Иштта дале, бита хIаьта, хьожаргда вай тIехьагIа цар фу ду. Оаш-м ишта а дикка бехктокхаме эзаб уж, — аьнна, чакхдаьлар оаха дихьа гIулакх.\nЦу тайпара нийсделар сона Хьамида Муса вовзар. Из вайзачул тlехьагlа, тикай гlулакх цlенхаштача сага кара долга а ховш, Наьсаре из санна йола рейд е ваха кхы безам хиланзар со.\nДlахо дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд вай мехкахочо. Масала, из хиннав Илдарха-Гlалий тlарча мах бара гlулакха чуйоагlача база генеральни директор, хоржамашта йолча республикан комитете, Гlалгlайчен налогови инспекце кулгалхочун заместитель. Хlаьта 2003-ча шера денз, Халкъа Гуллама депутат волаш къахьийгад цо. Юххьанца из чувоагlаш хиннав бюджетах, налогех, ахчах йолча комитета; цул тlехьагlа цу комитета кулгалхо хул цох. Из шозза — 2003, 2009 шерашка — хержавар депутаталла. Цунца цхьана ювцача комитете болх беш бар депутаташ lалбаканаькъан Хьумид, Тебой Мухьмад, Дударанаькъан Люба, Горчхананаькъан Мухьмад. Халкъа Гуллама предсадатела гlонча йолча Оздой Лейлас яхачох, «из вар дийша (грамотни) саг. Ма хулий ахчанца бувзабеннача балха тIа эшаш дола дешар. Дика ховра цунна бюджет мишта хила еза, из мишта вlашагlйолла еза. Вешта аьлча, бюджетни закон кхоллар кlоаргга довзар цунна. Из чlоагlа чоалхане гlулакх да. Са ала йиш я, цул хьалха хинна Татренаькъан Мухьмад воацар, из санна бюджетах дика кхеташ, цун проектаца болх бе ховш, саг парламенте хиннивац».\nЦо хьалхле лелаеш, тlаийца хиннад «Моттигерча наькъашца ювзаеннача ганзах», «Боахамий доалахьенах йолча налогех», «Тlахьожама-лархlара ГlР палатах» дола законаш. Иштта цо кийчъяь хиннай федеральни закона юкъе тоаде дезаш долча хlамай проект. Тоае еза аьнна белгалъяьхараш хиннай Российски Федераце налогашта йолча кодекса 346.26, 346.29 статьяш. Къаьстта а теркам тlаозаш дар арендах дlателача гlишлошта тlера телача налогех дола дош. Дукхагlболча наха, уж налогаш кlеззигагlа теларгйола наькъаш лехар гучадоакакхаш бар цу лостамагlа Хьамида Мусас баь болх. Вешта аьлча, республикан бюджете дукхагlа ахча чудоагlаргдола хlама дар цо могадаьр.\nИз хоржача хана депутаталла хержа; дешарах, lилмах, культурах йолча парламента комитета керте латташ хиннав вай республике дика вовзаш вола Тенканаькъан Аюпа Исмаlал. Мусас беш бола болх гуш, цо деча къамаьлашка ладувгlаш хиннав из хийла. Цудухьа цунца а къамаьл хилар са, ер йоазув кийчдеча хана.\n-Мишта депутат вар Марзагlанаькъан Муса? — хаьттар аз цунга.\n- Цунца болх беш йоаккхача ханах, дикка салоlам хулар сона. Цкъа нийсденна ца lеш, массехказа лоалахарча республикай парламенташка бохийтача кlеззига мара боацача вай къаман викалашта юкъе нийсвеннавар тхо шиъ. Даим вай парламент а республика а дикагlча оагlорахьара дlайовзийта ховш саг вар из. 2008-ча шера хержача депутатски корпусе а волаш, из вовзаш хиннав со. Лоархlамерча законий проекташ ювцача хьинаре дакъа лоацаш хулар депутат. Ше болх дика ховш вола комитета председатель (цо кулгал даьр Халкъа Гуллама лоархlамех йола комитет яр) волга хьахайтар цо. Эхь-эздел а долаш, нахаца lимерза саг вар. Из кхалхар, йоккха вас хинна, тlаийцар оаха. Цун когаметта дlаоттаве, цо баьча тайпара из болх бергбола саг кораванзар цу ханарча парламента.\nХьамида Муса кхелхар 2009-ча шера, 59 шу мара даланза вар вай мехкахо леча хана. Дукха везаш вола да воацаш дисар ши воlи ши йоlи. Хlаьта а уж вахара новкъа баллалца ваха кхийра Мусай. Эггара зlамагlйолча Аминай цу хана 18 шу даьннадар. Оалаш да, «дикача даь дика тlехье кхув». Шоай даь сий лорадеш, шоаш мичахьара ба ховш, вахаре лоархlаме моттигаш хьалийца, къахьегаш хьабоагlа уж берригаш. Воккхагlвола Адам прокуратуре балха ва. Юридически lилмай кандидата цlи лелаю цо. Мухьмад а ва юриста говзал йолаш, из Наьсарерча № 1 йолча почтан кулгалхо ва. Хьава ингалсий мотт хьехаш я, цо вай паччахьалкхен университет яьккхай. Аминас ший дас яьккха Москвера Г. Плеханова цlерагlа халкъа боахама академи яьккхай, из Россе столице яхаш я.\nНаха накъавоалаш, къонах хеташ, чакхваьнна саг ва Марзагlанаькъан Хьамида Муса. Ишттача нахагара масал эцаш хуле, цхьаннахьа цlийдала дезаргдац вай, нийсача новкъа долаш, наха дукха дезаш, дахаргда дунен чу мел йоаккхача хана. Из лоархlаме хlама да аьнна хет сона моллагlча сага вахаре.\nМуса — ший дезалца\nаьрдехьа йисте латтар Хьамида Муса


"Зударийн", "божарийн" бохийла дац, коьртаниг - болх\nНохчийн юккъараллехь божаршна магийна а, магийна доцу а зил хадош хийцамаш баьхкина дахаре заманца. Цхьаболучара аьттехьа а тIе ца дуьту божарша шайгахь «товш боцу» болх беш хилар, кхечара, мелхо а, дика ду олу нохчашлахь «зударийн», «божарийн», бохуш, белхаш къестор дитар.\nБожарий-официанташ баьржина Соьлж-ГIалахь\nТахана дуккха а ресторанаш, кхийолу кхачанан чоьнаш ю кегийнаха официантан болх беш. ЧIурам санна нийса, дуткъа догIмаш а долуш, хьийза уьш баьхкинчу хьешашна хьалха, цара аьлла кхача а луш.\nЦхьана агIор, иза кхиболу, масала, сантехник санна, аьхаза боцуш болх бу, ткъа, курачу, ша шега а забар ян ца хIуттучу къоман мехаллашца дуьстича, "эхье" а бу.\nСоьлж-ГIалин юккъехь лаьттачу «Грозный-сити» хьешан цIийнерчу ресторанехь, дуьххьара нохчийн къомах официант гича, цецваларан доза дацара, масалан сан.\nАс, «гIардаш» аьлла, вайн боцчу маттахь «ваша» бохучу кепехь ша тIекхайкхича, со нохчо ву хьуна, аьлла, вистхилира Iаьржа хеча, кIайн, тIелетта коча йоьхна кIант. Ша студент ву, нохчийн университетехь доьшуш, кхечу меттанийн факультетехь, бохура цо. Дешарх мукъа хан яьлча, болх беш, баьхкинчу хьешашца, ша Iамош болу мотт а шарбо ша, аьлла, довзийтира цо официант болх бан вахаран бахьана.\nХIетте а, атта тIе ца оьцу нохчаша борша нах "зударшкахь бен товш боцчу" балха бахар. Соьлж-ГIалин вахархочо Юсупов Ризвана иштта элира цунах.\nЮсупов: «Суна хаза ца хета нохчийн божарий кафешна, ресторанашна чохь а яахIума тIекхоьхьуш болх беш хилар. Хьайн цIахь баккхийчарна хIума тIеяхьар цхьаъ ду, ткъа важа-аьттехьа а тIе ца дуьту ас».\nГIишлошъярхочо, Грозный кIоштехь ехачу Джантамирова Хедина а ца тов божарий шайгахь богIуш боцчу белхашка хIиттар. Официантийн болх шега а балушшехь, цул а хала болчу гIишлошъярхочун белхашкахь лела ша, элира цо.\nДжантамирова: «ХIинца вайн нохчийн кегийнах ресторанашкахь официанташ хилар товш ца хета суна. Муха хир ду хIума кхалла баьхкинчу зударшна яахIума божарша тIекхоьхьуш?»\nШа а дуккха а шерашкахь официантан болх бечу Арсамирзаева Любина доьхна а ца хета нохчийн кегийнаха и болх бар. Ма хетта атта болх а бац иза, дийцира цо.\nАрсамирзаева: «Суна чIогIа дика хета нохчийн кегийнаха официантан болх беш хилар. Божаршна хьалха юург цара йиллича дика ма ду, зудаберо я зудчо юьллучул. Цхьа а хIума дац-кх божарша официантан болх беш хилар. Дерриге дуьне ду-кх и болх беш. Атта болх а бац иза».\nХууш ду, иштачу белхашка, хьуна "кхана-лама тIе пIелг хьежор болчу" балха нохчо атта хIуттуш воцийла. Кхин белхан меттигаш яц. Цундела ша царех кхета, къа а хета царех, боху Джантамирова Хедас.\nДжантамирова: «Шайн дан хIума цахиларна бахана хир бу-кх уьш официантан болха. Кхин белхаш шайна хилча, уьш гIур хир ма бацара и болх бан».\nНохчийчохь ахча долучара кхин йоьллуш хIума яц, ягорг юхку а, машенаш тоен а станци, цунна уллехь ресторан а хIоттор доцург. Циггахь йоьллу машенаш юьлург а. Берраш а цигахь болх бийраш бу зударий. Ткъа божарий уллерачу ресторанехь, шун а оьций, юургдIасакхоьхьуш лела.


"Аферисташна ток еттийтар а кIезиг ду" аьлла, Кадыров Исламна тIехIоьттина кегийрхойн министр\nЛахьан-бутт 04, 2019\nИбрагимов Iийса а, Делимханов Адам а\n"Аферисташна" ток йеттийтар бакъ дина Нохчийчуьрчу кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу министраллан хьаькамо Ибрагимов Iийсас. Пачхьалхкан "Грозный" телеканалан корреспондентан Ахмадов Чингизан мэр лаьттинчу Кадыров Исламца йоьдучу эфиран бухахь комментари йитина Ибрагимовс шена хетачух.\n"Аферисташна ток йеттийтар а кIезиг ду", - яздина Ибрагимовс. Социалан машанашкахь цунан йозанех терго йина дуккхаъчара.\nШа Соьлжа-ГIалин мэр волчу заманчохь электрошокерца зударшна ток йоьттуьйтуш, тIехь ницкъбеш видео Iораяьллачул тIаьхьа, Кадыров Ислама шена гечдар дехнера кIинадийнахь Ахмадов Чингиза Инстаграмехь дIаяьхьначу эфирехь.\n"Со бехке ву I00 процентна. Сайгара даьллачух таIзар лан кийча ву со. Амма бакъду, ахчана дуьхьа, йа цхьа зуламечу ойланца лелийна дац ас и хIумнаш. Аферисташа Iехийначу нахана гIо дан Iалашо яра сан", - аьлла Кадыров Ислама.


Оьрсийчура хакерша зе дина Iамеркехь\nТовбеца-бутт 26, 2013\nIамеркан федералан прокуратуро бехк кховдийна Нью-Джерси штатерчу Ньюаркехь веа Оьрсийчунна а, цхьана Украинан махкахочунна а, иттех сов Iамеркан а, дуьненаюкъарчу а корпорацин комьютеран системашна хакеран зе дарна.\nТалламхоша дийцарехь, Оьрсийчура Дринкман Владимир а, Калинин Александр а, Котов Роман а, Смильянец Дмитрий а, ткъа иштта Украинера Рытиков Михаил а, низамаш а дохош, чуваьлла 160 миллион кредитан а, дебитан а картанийн лоьмарш латточу системина. Цара лачкъийна масийтта бIаь миллион доллар.\nПрокуроро дийцарехь, цу тайпа хакерийн афера цкъа а хилла яцара Iамеркехь. Зулам дина аьлла шеко йолу нах суьдехь бацара. Associated Press агенталло бинчу хаамца, Смильянец лаьцна ву Iамеркехь, Дринкман лаьцна Нидерландашкахь, ткъа вуьйсуш къайла бевлла бу.


Фейкийн зорбанашна совгIаташ "декъна" Трампа\nTwitter агIон тIехь "аьшпийн хаамийн гIирсийн совгIаташ" кхаьчна толамхой дIакхайкхийна Iамеркан президенто Трамп Доналда. Фейкийн зорбанийн хьалхарчу могIаре хIоттийна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн экономика цкъа а меттахIуттур яц аьла, материал зорбане яьккхина The New York Times газета.\nТептарехь 4-зза хьахийна CNN телеканал. Iамеркан президентан а, цуьнан кIентан Доналдан а WikiLeaks чуьра хакерийн документашна тIекхочийла хиларх а, финансистан Скарамуччи Энтонин оьрсийн бизнесхочуьнца Дмитриев Кириллца цхьанакхетарх хиларх а информаци Iораяккхарна.\nЦхьацца бахьанашца Трампа "аьшпийн совгIаташ" "декъна" TIME, Newsweek журналашна а, ABC телеканална а, Washington Post газетана а.\nФейкан хаамаш Iорабахарехь толам баьккхинарш билгалбаьхначул тIаьхьа, харжамашна кечам бечу хенахь Трампан командан Оьрсийчоьнца бина барт хилла бохург а хьахош, йоза дитина Трампа: "Iамеркан халкъана гергахь йоккха мистификаци ю – Оьрсийчоьнца барт хилла бохург. Барт бацара!", - аьлла президента.\nДемократин хаамийн гIирсашца Трампан конфликт дIайоьду цуьнан президентан харжамашна кечамбен кампани йолаееллачу 2014-чу шарахь дуьйнна.\nЦо масийттазза дIахаийтира. Кремлца шен харжамийн штабан цхьана а кепара уьйр хилла яц аьлла.\nАрахьарчу пачхьалкхашкахь хуьлучу харжамашна юкъа шаьш гIертар Москоха а тIе ца дуьту.


исламан пайхамар а, элча а\nТарахь (Азар) бин Нахьур бин СаругӀан кхо кӀант вара: ИбраьхӀим, Нахьур, ХӀаран а. ХӀаран — иза ЛутӀ пайхамаран\nда ву. Нохь пайхамаран\nтӀаьхьенах бу уьш.\nхенахь, цуьнан зуда ХӀаджар хӀинцца виначу жимачу ИсмаьӀилца, йовхонан тов хӀоьттича, хьогало хьовзийча, АллахӀ-дала шен цӀенчу маликашка шийлачу шовдана хьоста баккхийтина, Адам пайхамарна\nдаийтина маьждиг хиллачу меттехь. ХӀинца Замзам хи олуш дерг ду иза.\nда Азар (Тарахь) а, кхин болу нах а Дела цхьаъ веш хилла бац. ЖӀарашна а, кхечу хӀуманашна а ламазаш деш хилла цара, и хӀуманаш деланаш лоруш.\nШен берриг доьзал эцна, Мисарера Шема СабаӀ олучу метте дӀавахара ИбраьхӀим\n. ХӀаджаран доьзалхо дуьнен чу ваьлчхьана иза ца еза йолаеллера Сарат. ХӀаджар а, цо вина ИсмаьӀил а эцна, хӀинца Макка шахьар лаьттачу метте дӀавахара ИбраьхӀим. Оцу заманахь, дийна дегӀ доцуш, иштта хи доцуш, еккъа цхьа гӀамаран аре яра и меттиг. Нохь пайхамаран\nзаманчохь, хӀорд тӀебаьлча Дала стигал даьккхина «Байтуль-МаӀмур» (маликаша тӀаваф дарца Далла Ӏамал еш хилла долу цӀа) цӀа хиллачохь (тахана ХьаьжцӀан КаӀбат долу меттиг) уьш а битина, царна хурманийн тӀоьрмиг а, цхьана хӀуманчохь хи а дитина, юханехьа Шема дӀавахара ИбраьхӀим. Иза дӀавоьдуш тӀаьхьакхайкхира ХӀаджар:\nСаратас къена йолчу хенахь вина Исхьакъ\n. ИбраьхӀим кхелхинчул тӀаьхьа, АллахӀа пайхамар хаьржина хилла Исхьакъ. Исхьакъан кӀант Якъуб а хилла пайхамар, цуьнан кӀант Юсуп а. Церан тӀаьхьенах Айюб а, Муса а, ХӀарон а пайхамарш хилла.\nдуьненчохь яьккхина хан 175 шо ю. Саратий, ХӀаджаррий дӀакхелхинчул тӀаьхьа кхин ши зуда а ялийра цо. Цара вина 11 кӀант а хилла ИбраьхӀиман. Делан лаамца, уьш берриш тайп-тайпанчу мехкашка дӀасабахийтина цо. ИбраьхӀим дӀавоьллина (Халиль) шахьаран гена йоцчу МагӀарат хьеха чохь.\nЦу тайпана деза, сийлахь долчу ХьаьжцӀенна КаӀбатна Ӏуьналла а, дола адар Маккарчу наха шайх тешош хиллачарех бу вайн Мухьаммад-пайхамар\n, ӀабдуллахӀин ваша Абу ТӀелип а, цуьнан да Ӏабдул-МуттӀелип а, цуьнан да ХӀашим а\nИшттачу цӀийнах, тайпанах схьаваьлла а, ларам болчу доьзалехь кхиъна а хилла, Делан элча — Мухьаммад-пайхамар\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 7 октябрь 08:19


Нохчийчуьра схьаваьлла Гакаев Мохьмад-Хьусейн карарчу хенахь Европехь политикан тховкIело йоьхуш ву. ЦIера Соьлжа-ГIалара ву иза, бизнесхо, гIишлошъярхо ву. Юридикан доьшийла чекхъяккхаза висира иза. Гакаевс бахарехь, Нохчийчохь шолгIа тIом болабелча, хIара Ичкерин эскархойх дIакхетча юкъахделира цуьнан дешар. 2001-чу шарахь "Врачи без границ" миссин куьйгалхо Глак Кеннет лачкъорна бехкевира жима стаг. ТIаьхьо набахтехь иттех шо даьккхира Гакаевс. Iамеркера лор лацарх а, иза маьршаваккхарх а, тIеман хьелашкахь кеп-кепарчу политикийн ницкъаш вовшашца бозарх а дуьххьара дуьйцу Гакаевс "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте.\n- Эскарехь муьлхачу даржехь вара хьо?\n- Нохчийн Ичкери республикан ницкъийн структурехь тхан тоба агентурин а, иччархойн а болх беш яра.\n2001-чу шеран Чиллан-баттахь тхуна хиира, меттигерчу зуламхойн тобано Йоккхачу АтагIахь "Врачи без границ" гуманитаран миссин машенийн кортеж дIалацарх а, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархо, лор Глак Кеннет йийсаре лаьцнийла а. Iамеркахо лаьцначул тIаьхьа зуламхойн тобано луларчу Жимачу АтагIа дIавигинера иза, ткъа тхоьга цу сарахь билггал информаци кхечира, иза латточу меттигах лаьцна. Оха операци дIаяьхьира Iамеркахо маьршавоккхуш.\nЦул тIаьхьа тхайн куьйгалхочуьнга Садулаев Iабдул-Хьалиме хаам бира оха хиллачух. Басаев Шемална а хиира Iамеркахочух, шега схьало иза аьлла, тIедожийра цо тхуна. Цул сов Iаьрбий а бара юкъагIерташ. Глаках 60 эзар долларшкахь мах лур бу ша элира Хаттаба. Федералхойн буйнара масех шен стаг цуьнца хийца лаам болуш хиллера иза. Эмираташка телефон тоьхна а хиллера цо, дагаволуш. Нагахь санна оьрсийн къайлахчу сервисашца юкъарлонаш цуьнан делахь, иза вен вогIу аьллера Iаьрбаша. Ахчана дуьхьало а йина, Садулаевс тIаьххьара дош аллалц хьоьжура тхо.\n- Глак лоьхуш варий?\n- Вара. КхоалгIачу дийнахь юьртах хьийса буьйлабелира. Меттигера вахархо волчахь къайлаваьккхинера оха иза, цунна оьшу молханаш а делла. Астма йолуш вара иза.\nНагахь санна оьрсийн къайлахчу сервисийн караводахь, ша цара вуьйр ву, Масхадовн наха вийна аьлла, дIа а хьедеш, бохура Глака. Цунна хаьара, ша вехь - дуьненна хьалха тхо бехлой.\nОцу юкъана тхан куьйгалхошна юкъахь къовсам бара Iамеркахочун кхоллам бийцаребеш. Эххар а Садулаевс а, Басаевс а сацам бира, гIуллакх Лакхарчу шарIан кхеле дала. Цо хьесап дира, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархо маьрша а воккхуш, гуманитаран миссийн белхахойн кхерамзалла Iалашъе аьлла.\nТхан карахь 25 де даьккхира Глака. Оха элира цуьнга: "Кеннет, оха хьо дIахоьцуш ву". Цо жоп делира: "Сан шеконаш яцара" аьлла. Меттигерчу лоьрана тIе валийра оха иза, ткъа шолгIачу дийнахь Ханкалара баьхкинчу эскархоша дIавигира иза. Цхьа де даьлча тхуна телехьожийлехь хезира, Оьрсийчоьнан ФСБ-но Глак кIелхьарвоккхуш инзаре лерина операци дIаяьхьира бохуш. Операцехь дакъалаьцначарна массарна а мидалш елира тIаьхьо Путина. Ма-дарра аьлча, цхьана оьрсичо кIелхьарваьккхина вацара иза.\n- Билггал хьан лачкъийна хиллера Глак Кеннет?\n- Иза лачкъон Iалашо хилларг вара Соьлжа-ГIалара вахархо Какиев Рустам. 2000-гIа шо чекхдолуш Йоккхачу АтагIахь дIатарвеллера иза. Юьртарчу федералхойн блокпосташкахула маьршша Соьлжа-ГIала дехьавуьйлура иза, цундела цунах тешам бацара. Иза гучуваьлчхьана юьртахь масех къоладеш маьршачу нахана тIелатарш хиллера. Цул тIаьхьа цуьнан тоба гучуяккха оперативе белхаш болийра оха. Кхелехь дийцира ас иштта, амма сан дешнаш тесна дитира.\n- Иза лачкъорна бехкевора хьо, амма хьуна кхел кхечу бахьанашца йинера.\n- 2002-чу шеран ГIадужу-баттахь федералхоша дIалецира со. Глак вуьйцуш а вацара. Суна тIехь ницкъбира, тхан эскарх лаьцна соьгара информаци оьшуш, цул тIаьхьа вен Iалашо а йолуш. Ханкалахь Iазапаш ца лайначу ас куьг таIийра бехк тIелоцуш. Соьца цхьаьна лаьцнарг вийнера. Дийна виса луучу ас дIахьедира, лоьраца хиллачу историна бехке ву со аьлла. Оцу сохьта видеокамераш дIа а хIиттийна, дерриг а дIаяздира цара.\n2003-чу шеран бIаьста Ростов гIаларчу суьдхоша кхел йира суна тIехь. Лор лачкъорца дехкина бехкаш юкъара дехира, хIунда аьлча, Ичкерин шарIан кхелан сацам а, тхайн лаамца, бертахь иза маьршаваккхарх а тоьшаллаш гайтарца.\nСуна хан туьйхира герз лелорна а, ницкъаллин структурийн белхахошна тIекхийдарна а, бандитизм лелорна а. Кхузахь дуьйцург дара, 2002-чу шарахь Йоккхачу АтагIахь федералаша го бича, герзаш детташ тхо юкъарадовлар. Амма тхо дацара бандиташ. Ма-дарра аьлча, тIеман йийсархой дара тхо, Оьрсийчоьно тIе ца лоцура конфликтан агIо тхо хилар.\n- Итт шо даьккхира ахь набахтехь?\n- ХIаъ, кхел йирзича ИК-8 олучу Ямало-Ненецкан гонашкарчу "Белый Медведь" колони дIавигира со. ТIаьхьо украинахойн режиссер Сенцов Олег латтийна набахте ю иза. Дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖIаран леринчу программехула вара со, цара тергонехь латтайора сан могушалла а, сан гергара нах суна тIебуьтуьйтуш а гIо дора. 2012-чу шарахь маьршавалийтира со, кхин а диъ шо даьлча кхечу пачхьалкхе воьду паспорт даккха аьтто хилира сан.\n- ДIа стенна вахара хьо?\n- Сайн сина кхерам латтарна вахара со. ХIун кхерамзалла юьйцу, кху заманан Оьрсийчоьнах дуьйцучу хенахь? Муха го хьуна: шен политикан хьежамаш бахьана долуш набахтехь хан текхна, маршо еза стаг, оцу пачхьалкхан территори тIехь вехаш? Ца къуьйсур ас, цхьа хан кхаччалц дIалелар-м вара. Амма паргIат хир вацара со.


КIезига йовза тайпан цIераш — Сердало\nКIезига йовза тайпан цIераш\nГIалгIай тайпашта юкъе доккхагIчарех цаI да Йовлой тайпа. Вайна ховш ма хиллара, цун викалаш бах дукхача моттигашка: Ачалкхе, Iаьлий-Юрта, Наьсар-Керте, Эккажкъонгий-Юрта, Сурхо тIа, Яндаре, Наьсаре, Къаскима, Дошлакъий-Юрта, Аьлтий-Юрта, Ахкий-Юрта, кхычахьа. ТIеххьаръяр йиллар Йовлой Эже Ахк хиннав. Цудухьа оал цох Ахкий-Юрт а. Цу тайпан лоархIаш ба Абаьднаькъан, Арсмакнаькъан, Бузуртанаькъан, Элтемарнаькъан, ГIазгиренаькъан, Саганаькъан, Темербенаькъан, Мусенаькъан, Гелисханнаькъан, цхьабола Исмейлнаькъан, Довтгиренаькъан, Фетхилгнаькъан, ЦIокъанаькъан яха тайпан цIераш язъяйташ бола нах. Бакъда хIанз а цу тукхама берригача наха лелаю тайпан цIераш дIаязъяь а, техка а яьннаяц.\nМасала, Хьадажнаькъан (Хадажев) язбайташ ба цхьабола Йовлой. Уж, сона дагадоагIаш, Наьсарерча Магистральни (хIанз Дж. Картоева) урамагIа бахар, №27 йолча училищен духьал. Из тайпан цIи юкъеяхаяц Дахкилгнаькъан Шукрес оттадаьча «ГIалгIай тайпан цIераш хьахилар» яхача книжканна. «Хьадаж яхача тха даь даь-даь цIерах дIаяздеш да тхо», — йоах Магасерча гIалан кулгалхо волча Хьадажнаькъан Мухьмада. Эггара хьалха из тайпан цIи язъяьр хиннав Хьадажа воI Хоасбот. ТIаккха цун къонгашкара виIий-къонгашка яьннай из. ХIанз цар а дезалаш хьахиннаб. Из язъяйташ бола нах дукхагIа хулаш боагIа. Хетаргахьа аьлча, тахан 10 цIа хила мег Хьадажах хьабаьнна нах. ТIехьа тIайоагIача хана из тайпан цIи а дIаязъергья аьнна хет сона вай къаман бе-беча тайпашца дувзаденнача книжкаш тIа.\nЦхьаькха цхьа тайпан цIи хьоахае безам бар са укхаза. Дуккхача наха ца ха тарлу, малагIча тайпан нах ба Халгуев яха тайпан цIи язъяйтараш. 90-ча шерашка дар из. Аз болх беча «Наьсарен оаз» яхача районни газета редакце чувера, из тайпан цIи язъеш вола тIема ветеран, сержант Халгуев Жамалда. Из, духхьала тIема доакъашхо санна вайза ца Iеш, цхьацца лорал доаллаш а вар.\n— Жамалда, — хаьттар аз, — малагIча тайпашца вошал долаш да шо?\nВоккхача сага дийцар из тайпан цIи лелаеш ший цхьа цIа мара цахиларах.\n— ТIема хана, чов яьяр сона, — аьлар цо. – Санчасте дарба деш волаш, цига дIаязъяь хиннаяр са тайпан цIи Халгуев аьнна. Тхо тхоаш Хьулахой да.\nВешта аьлча, тахан Наьсаре баха Халгуев язъяйташ бола массехк дезал, Жамалдий къонгех хьабаьнна ба, уж Хьулахой ба аьнна язбе беза, гIалгIай меттала дIаязбеш хилча.\nЮххера, айса хьалха яздаьдале а, цхьа-ши дош аргда аз, Алисханов яхача тайпан цIерах лаьца. Уж а берригаш цхьан даьх Iарапханаькъан Аласханах хьабаьнна ба, тайпан Кукурхой ба. Аласхана пхи воI вар: Мухьмад, Башир, Сали, Йоакъап, Хьамзат. Салегара дIа мел ийккхараш болаш ба таханарча дийнахьа, Наьсаре бахаш ба.\n← Берашта лаьрхIа\nГIалгIай кицаш — эрсий меттала →


Лоьрийн гIо эшна хилла Мачаликашвили Малхазна\nМаршо Радион гуьржийн сервисо хаамбарца, яхначу буса лоьрийн гIо эшна хилла Мачаликашвили Малхазна. Панкисин бахархоша Тбилисин цхьахйолчу клинике кхачийна, масийтта баттахь Тбилисерчу парламентан гIишлона хьалха протестан акци латтийна волу иза. "Сила в единстве" цIарца лелачу антиоккупацин боламан лидеро Кацарава Давида бина цунах хаам, Мачаликашвилигара хьал хаа веанчу.\n"Клинике валийна Ваха. Вон хиллера цунна (даго хьийзош ву иза, диабет а ю цуьнан)", - яздина Фейсбукерчу шен пена тIехь Кацаравас.\nТIаьхьо Мачаликашвилигара хьал дуьйцуш, кхи цхьа пост а хIоттийнера цо. "МеттавогIуш ву Ваха, гIоле ю цунна хьалхачул а. Цхьана дийнахь мукъна а хьайн чохь Iехьа, оха шега бохушшехь, къар ца луш, парламент йолчу юхавогIуш ву иза", - яздина Кацарава Давида.\nМаршо Радионо ма-яздарра, Малхазан кIант, 19 шо долу Темирлан вийра, Панкисехь ницкъахоша лерина операци дIахьочу заманчохь. ХIетахь дуьйна вийначу кIентан да Мачаликашвили Малхаз (Ваха) протестехь ву, шен кIант террорхо цахилар дIа а кхайкхадай бехкениг кхеле хIоттавар доьхуш.


Оьрсийчоьно ца оьшу вовшахтохараллашна юкъатоьхна Чехера Člověk v tísni\n"Чехаш, баркалла шуна" - Clovek v Tisni вовшахтохараллан сайтан иллюстраци.\nОьрсийчоьнан юстицин министралло шайн махкахь хила ца оьшучу вовшахтохараллашна юкъатоьхна Чехера Iедалшца йоьзна йоцу гIо-накъосталлан тоба Člověk v tísni (Адам баланехь, Человек в беде). Цунах лаьцна хаам гучубаьлла цу министраллан сайта тIехь.\nČlověk v tísni дуккха а шерашкахь болх бина ю Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а. Дийцарехь, цу вовшахтохараллана Оьрсийчу некъ бихкина "Оьрсийчоьнан Федерацин махкахойн коьрта адамийн бакъонаш а, маьршонаш а талхорна декъахь болчу нахана Iаткъам барх" (О мерах воздействия на лиц, причастных к нарушениям основополагающих прав и свобод человека, прав и свобод граждан Российской Федерации) низамна тIе а тевжина.\nČlověk v tísni махкахь хила ца оьшучу вовшахтохараллашна юкъатоха Лахьан-беттан 7-хь сацам бина Оьрсийчоьнан инарлан прокуроран когаметто.\nЧолхе хьал иккхича адамашна гIо деш йолу а, ткъа иштта дерриг дуьнентIехь демократи а, адамийн бакъонаш а кхиарна аьтто беш йолу а вовшахтохаралла ю Člověk v tísni. Цо 40 сов пачхьалкхехь гIортор йо диссиденташна а, маьрша журналисташна а, демократин оппозицин векалшна а.\nКарарчу хенахь кхечу пачхьалкхашкара а, дуьненаюкъара а Оьрсийчохь хила ца оьшучу вовшахтохараллийн тептарна юкъахь ю 19 структура.


Идирзаев Зубайр Вахаевич\n8 (963) 588 15 80\nРуководитель: Дакаева З.С.\nЖима волуш дуьйна цхьаьна хьала кхиъна вара Хьасанний,Ризванний. Цхьаьна школа чекх а яьккхина,университете деша вахара и шиъ.Ч1ог1а воккхавера и шиъ шаьшшиннан дешарх, цигахь шаьшшиннан хуьлучу кхиамех а. Ший а ч1ог1а дика ши к1ант вара и шиъ, цхьатерра дика доьшуш а вара. Амма цхьадолчу х1умнаш т1ехь къасталора и шиъ .Хьасан дикачу,оьздачу доьзалехь хьалакхиъна вара. Жима волуш дуьйна дас 1аморе терра, муьлхха а г1уллакх дан хууш, нахаца г1иллакхе а волуш, муьлхха а т1едеана дика а, вон а ловр долуш к1ант вара. Ткъа Ризван а вацара вон к1ант, нанас цхьаъ бен вац бохуш, да д1акхелхичхьана дуьйна, кхоош, башха г1уллакхана т1е ца те1ош хьалакхиийнера . Цундела амал мелла а к1еда яра цуьнан.\nБ1аьстенан хаза де дара арахь, къеггина кхетта малх а болуш. Х1инцца д1асецначу дог1ано ц1андина ц1ена, мела х1аваъ, дог1ано чан яйъина баьццара буц, цу юккъера малхо т1ехь сецна дог1анан т1адамаш седарчий санна лепаш, бес-бесара зезагаш дара. Оцу хазачу 1аламах воккхавеш, шаьшшимма экзаменаш д1аяларх самукъадаьлла вог1уш вара Хьасанний, Ризванний.\n-Валохьа Ризван , д1ора г1анта т1е охьахаа вайшиъ? Хаза де а ду.\n-Дера хаа, тахана а ца хиъна маца хуур вара вайша!»,-жоп ло Ризвана.\nИштта и шиъ луьйш-олуш 1аш, цхьа жима къонах т1евог1ий, цаьршинга салам а лой, хаттар до: « Минутке муьлхачу некъа т1ехула ваха веза эр дарий аш?». Лоррий хьожу Хьасан цу жимачу стаге, «Делан дуьхьа т1ехьаьжна нохчочух тера а ма ву х1ара, и мотт ма тамашийна буьйцу цо», олий.\n-Тхойшиъ ву цу аг1ор ваха везаш, цхьаьна г1о вай, - олий хьалаг1отту и шиъ. Иштта новкъахь хабар а тасалой, Хьасанна а, Ризванна а хаьа цуьнан ц1е Бека хилар, иза жима волуш дуьйна дозанал арахьа 1аш хилар. Цигахь и 1аш вуй хиъча, тидам хуьлий хеттарш дан волало Ризван. Бекас Ризванан тидам хиллий а хаалой, ч1ог1а хаздеш дуьйцу цигара дахар.\n-Оццул дика цигахь хилча, вайшиъ ваха веза цига!-забар йо Ризвана Хьасане.\n-Гонаха д1асахьажахьа, Ризван х1ара хаза 1алам, вайн хаза мохк,цигахь иштта хаза хир ду аьлла-м ца хета суна, - аьлла велакъежна, цунна дуьхьал жоп делира Хьасана.\nДешна а волий, балха воьду Ризванний, Хьасанний. Доьзал а кхоллалло цаьршиннан. Хьасанан ши доьзалхо хуьлу: йо1,к1ант. Ризванан цхьа к1ант хуьлу. Иштта хаза бехаш 1аш хуьлу уьш. Цхьана дийнахь болх гал а болий, балхах вуху и шиъ. Ризван ч1ог1а холчу ваьллий хууш, шен дагахь дерг ца хоуьйтуш, мелла а цуьнан са тедан г1ерташ хуьлу Хьасан.\n-Х1умма а дац, цхьаъ лелор ду вайшимма. Жимма хан яьлча болх д1анислур бу. Х1етталц цхьаъ дийр ду вай , - олу.\nАмма шен амална к1еда волу Ризван хало лан кийча вацара. Дагадог1у Ризванна, Бекас пхи шо хьалха дина къамел, дозанал арахьа «туьйранахь» цо дийцина дахар.\nДера веза вайшиъ ваьшшиннан доьзал а эцна, цига ваха д1аваха-, олу цо Хьасане. Амма Хьасана аьттехьа а ца дуьту и. Хьасан реза воций хиъча :\nШа д1аг1ур ву цига, цигахь дика хир ду , суна юххе вала ваша а вац, г1о дан цхьа а вац» ,- олу Ризвана.\nВай, и х1ун ду ахь дуьйцург? Со вац хьан ваша? Диканна а, вонна со ву-кх хьуна юххехь. Хьайна боьвзаш боцчу махка а вахана, хьо х1ун дан воллу?- хаьттира Хьасана.\nАмма Ризван кхето хала дара. Цуьнан нанас Тамарас а дира цуьнга дукха дехарш .Х1инца ша жима а яцара, шен хьалха санна могашалла яцара, вайна безачерах а хаьдда, вайн махках а доьвлла х1ун лелор ду цигахь бохуш дехарш до Тамарас. Ткъа Ризван юха ца волура, ша дуьйцург бен бакъ ца хетара.\nДейтта шо д1аделира Ризван дозанал арахьа 1аш волу. Цуьнан дахарехь дикачу аг1ор хийцаделла х1умма а дацара. Тамара шен Даймахке сатийсаро, там ца хиларо, цамгаро г1елйинера. Ризванан к1ант , дешар д1а а тесна ,вочу берех а кхетта, цхьаммо а аьлларг ца деш, мичахула лела а ца хууш волавелла лелаш вара.Ц1а ца вог1уш цхьа-ши к1ира а долура. Корта талхош долу молханашка марзвеллера иза. Цунна дан х1ума доцуш ч1ог1а г1айг1ане бара уьш.\nШа висча Ризванна Хьасана шега дина дехарш дагаоьхуш, ойлане волий 1ара . Б1аьргаш дуьхьал х1уьттура шаьш ц1ахь яьккхина мерза хан.\nХьасан дикачу балхахь вара.Цуьнан бераш цаьршимма дешначу университетехь доьшуш дара.\nЦхьана дийнахь, г1елъеллачу Тамарас чукхайкхира Ризван:\n«Х1окху вайна боьвзаш боцчу махка а даьхкина, 1аш ду вай ц1а даха йиш йоцуш. Цхьа весет дара сан хьоьга. Сан ялар хилахь, сайн дена а, нанна а юххе д1айолла лаьара суна сой. И сан лаам кхочуш бар доьху ас хьоьга», – олу Тамарас шен к1анте.\nЦхьа бутт балале ц1еххьана д1акхелхира Тамара. Амма нанас шена т1едиллина и декхар кхочушдан Ризванан ницкъ ца кхечира. Тамара елла дукха хан ялале, Ризванан к1ентан и молханаш бахьанехь дуьненчуьра д1авалар хилира.\nК1ант валар даге ла а ца лой, дукха хан ялале цуьнан х1усамнана а ле.\nТ1есерсаш гуьйренан дог1а а долуш, хьоькхуш шийла мох а болуш, шийла де дара. Амма и шело хаа ца луш санна ,г1ийла корта а лаьцна, хиъна 1ара Ризван. И шело йицъеш шийла бара цуьнан кийра. Ши б1аьрг хьаббича дуьхьал х1уьттура ша дерриге а, кийра эт1ош дерг дара: ша кхочуш ца дина ненан дехар, ша нийса некъ ца гойтуш х1аллакьхилла к1ант, ша пусар ца деш дитина доттаг1алла, битина Даймохк.