Белорус - Полшин дозанал дехьабовла гIерта нохчийн мухIажирш, 2017\nПолшехь гIаьттинчу национализмо сагатдойту меттигерчу нохчашка\nАрахьара баьхкина нах, къаьсттина бусалбанаш, ца беза Полшин бахархошна. И цабезам чIагIлуш го цигарчу нохчийн мухIажиршна.\nХьалха а санна, шайна Еропе кхача дисинчу кевне санна хьоьжу Полшига, даймохк дIа а туьйсуш, кхерамзалла лохуш, арабевлла лелачу эзарнашна нохчашна.\nМалхбузе кхача бан а бац кхин некъ – Белорусан дозанах чекх а ваьлла, Полшига тховкIело еханний бен. Дукхахболучара дан а до ишта – Полшехь шена саца, ваха охьаха хьаьгIна дуйла а ца хууш.\nСоциализмах шайн даймохк къаьсстачу шерашкахь цунах къаьстина полшахой бара цхьа зама хьалха нохчашца дика. Цуьнан куйгалхой а хуьлура нохчех дог лозуш, лайна баланаш кхетош.\nАмма Iедале баьхкинчу консерваторша а, дуьненан терроризмца къийсам латтабо бохуш, бехк болучунна а боцчунна еш лаьттачу гIелоно национализман хорша берзийна Полшин юкъараллан кхетам, кхачийна хьесап ду нохчашка хилла дегайовхо а.\nШи шо хьалха, Полшехь парламентан харжамаш боьлхуш, нохчех дукхаболучара кхаьжнаш тесира Качиньский Ярославан «Бакъо а, нийсо а» партигахьа – оцу партера ву таханлера президент Дуда Анджей а, премьер-министр Шидло Беата а.\nИза дара гарехь, оцу партино Оьрсийчоьнан империн политика емалъяр, Путин цахестор. Ткъа уьш национал-консерваторш хилар мага а торуш хIума ду аьлла хетара нохчашна.\nАмма консерваторш шайн гIайгIанех кхеташ хир бу моттар эрна хилла церан. Оьрсийчоьне болу хьажам ца хийцабелла Iедале баьхкинчийн, ткъа шелъяла йолаялларх телхачу кхаьчна полшахойн шайлахь бехачу нохчийн мухIажиршца лелла гергарло.\n«Цкъа а ца хиллачух эшна ду нохчийн хьал Полшехь тахана», - боху Варшавехь пхийттех шо доккхуш волчу нохчийн диаспоран куьйгалхочо Ильясов Шарпуддис.\nЦхьа наггахь волчу Къилбаседа Кавказерчу мухIажирна бен ца ло Полшано политикан тховкIело. Иза, Ильянсовна хетарехь, дозу цхьаболу полшахой-нохчий къайлах шайн даймахка лестарца – шена децахь кхерам бу, аьлла, ведда веанчун бакъо яц, даймахка ваха-ван.\nЦу тIе, Пошин Iедална хаьа шайн махка кавказхой ца бевллий бен ца кхочийла – аьтто ма-белли цигара дIа Германе, Австре, Франце, я кхечу махка дIабахархьама.\nИза данне а дац харц, дIасабоьлху Полше кхаьчна мухIажирш, ур-атталла цигахь ханна а ца совцуш, кхечу мехкашка, такси а лоций. Ткъа кхочийла уьш Германе, я Франце – цигарчу миграцин хьукматаша, кхаьччначохь мухIажир ваха декхаревечу Дублинан бертаца а догIуш, «юхакхуссу» юхьанца ша кхаьчна хиллачу Европерчу махка.\nМахке формалехь санна тховкIело а йоьхий, цигара сихха бовдучу наха халонга боккху Полшина цо мигранташца бен болх, харжаш а йойту пачхьалкхе яккхий. И проблема керла тIеоьхучу нохчаша кхуллуш елахь а, оцу хьолехь полшахоша васйо, бола а боьлла, мотт а хууш, къа а хьоьгуш, бухахь шерашкахь бехачу нохчашна а тIехь.\nИльясов Шарпуддис бахарехь, тIаьххьарчу хенахь националисташа алссам до нохчашна тIелетарш. Еккъа цхьана массех нохчо бен вехаш а воцчу Прушков гIалахь кху муьрехь масситтаза иккхина и и тайпа конфликт.\nДуккхаза а нисделла бусалба духарахь лелачу нохчийн мехкаршна луьйш, уьш емалбеш, царна тIе шеташ етташ а, дуьйцу Ильясовс.\nБеларусин а, Полшин а дозанехь дуккха нохчий лаьтта шех чекхбовлийтаре сатуьйчуш. Хьоло кхиийна цигахь буозбунчаш а. Нехан баланах пайда а оьцуш, шаьш «Iедалца дуьйцу», уьш дехьабоху, бохуш, ахчанаш дохурш баьржина. Дукха хьолехь уш нохчий я дагестанхой хуьлу. «Накъосталла дарх» ахчанаш схьа а оьций, бовду, паспорташ лечкъош а нисло.\nБуозбунчаш ца хуьлу дукха хьолехь я Полшера а. Амма Ильясов Шарпуддис а, цуьнан накъосташа а мел дукха баьхча а, бовлу жоьлгех теша нах. Кхин сатийса шайн я некъ а, я накъост а ца хиларна.


Къинхетаме бен хуьлийла а дацара Къоман театран артисташ веданан\nнохчийн республикин х.нурадиловн цIарахчу нохчийн къоман театран инстаграман агIонехь цхьа хаза хаам бара хIокху деношкахь. суна дагах кхийтира иза, юха сайн накъосташка дIаса а тесира. «тахана, тхо долчу, драмин театре, хьошалгIа яздархо айдамирова луиза еанера шен кIантаца хьусайнаца цхьаьна. уьш киевера баьхкинера театр а, цуьнан арстисташ а уллера бовзархьама. герггарчу хенахь, соьлжа-гIалахь, Дала шатайпа хьуьнар а, могашалла а еллачу берашна театр схьаелла дагахь бу уьш. шайн проект къоман театран исбаьхьаллин куьйгалхочуьнца, директорца ахмадова хьаваца йийцаре еш бу уьш», – иштта хаам бара театран пресс-службо бинарг. айдамирова луизас дина дехар, актераша спектаклашна репетицеш еш шайна хьовса пурба далар дара. ахмадова хьава кхийтира шаьш долчу баьхкина шатайпа хьеший а, церан дехар а ларамаза доцийла. оцу дийнахь балхахь хиллачу берриге а актераша хьошалла дира царна. репетицехь самукъаделира хьусайнан. луиза къона нана а, совдегар а ю. цуьнан дIадолорца дуьххьара схьайиллина Киевехь бусалбанашна хьанал долу жижиг а, жижиган кхидолу сурсаташ кечдаран а, дохкаран а фирма. 1995-чу шарахь дIаяхара иза Киеве нохчийчохь тIом баьлча. церан доьзалехь цхьа кIант а, цхьа йоI а ду. КIант хьусайн, лоьрийн маттахь аьлча, «даунан синдромаца» дуьнен чу ваьлла ву. Ткъа цуьнан ненан, луизин маттахь аьлча, «хьусайн\nдала делла совгIат ду». ийман оьшу иштта ойла йолуш, я оьгIазло, я дегазло йоцуш, хIора де шен доьзалхочунна дIалуш, далла хастам беш яха. ша куьйгалла дечу фирмин бизнес – гIуллакхаш дийцаре дан а – шеца хьусайн вуьгу цо. луиза синкхетам, хьекъал, ткъа уггаре а коьртаниг, ийман долуш адам ду. иза иштта хилар, цуьнан гIиллакхаша, леларо тIечIагIдеш ду. нийят ду луизин шен кIант санна долчу берашна лерина нохчийчохь театр схьаелла. цундела яханера иза нохчийн Къоман театре а. Театран актераша, россин Федерацин хьакъболчу артисташа: Гичаева раисас а, джамаев Iимрана а, нохчийн республикин халкъан артиста исраилов хож-баудис а, театран режиссера, нохчийн республикин халкъан артиста Кутаев хьамзата а, нохчийн республикин халкъан артиста атаев мовсара а, иштта, кхечу къоначу артисташа а, даггара хьошалла деш, тIелецира луиза а, хьусайн а. Театран режиссеран Кутаев хьамзатан дIадолорца, хелхаран бал болош, юкъаваьккхира генара хьаша. Видеороликехь дала догцIена кхоьллина волу хьусайн чIогIа самукъадаьлла ву. Театран къоначу актераша мезиева Фатимас, мажиева малкана, индербиева Iайшата хелхавохуш, совгIаташ деш тIелецира хьаша. иза ирсе ву театрехь! ишттачу адамашна дагца бевза дика нах. цундела ларамаза а дацара нохчийн халкъана дукхаезачу Гичаева раисас (маймас) хьусайнан догъэцар, иза цуьнга а, нене луизе а артистийн тобанан цIарах йистхилар а. «Тахана, хьан цхьажимма а самукъадаьллехь, оха шун\nцхьажимма а дог-ойла эцнехь, тхан лелар, тхан болх эрна бац. дала дукхавахавойла хьо! дала ял лойла хьуна, луиза, хьайна кхаьчначу ненан халачу дукъаца, иштта, доьналлица чекхъяла!», – элира Гичаева раисас. луизица зIене девлча, цо элира: «Тхуна цкъа а дицлур дац хIара де, тхайна, театран а, нохчийн халкъан а дозалла долчу, вайн артисташа, театран директора ахмадова хьавас дина хьошалла! дела реза хуьлда царна!». луизина схьаелла лууш йолу театр санна, москвахь йолу «Театр Простодушных» схьайиллинчу цуьнан директоран неупокоев игора ма-аллара: «даунан синдром – иза диагноз яц, синдром яц. иза – кхоллам бу. Ткъа\nкхоллам я ирсе, я декъаза цунна гуонахарчу адамашка хьаьжжина хуьлуш бу». адамалла товш ю адамашкахь. иштта, къинхетаме бен хуьлийла а дацара нохчийн къоман театран белхахой. нохчийн къоман вад ду вай къинхетаме а, комаьрша а хиларе кхойкхуш дерг. луиза, хьан сатийсамаш аллахIа кхочушбойла! ийман-беркат ца хедаш, синтеме хуьлийла хьан доьзалан, белхан хIора де а. з.ЭЛЬДЕРХАНОВА Суьрта тIехь: Айдамирова Луиза шен кIантаца Хьусайнаца Нохчийн къоман театран актерашца цхьаьн


Интерпол реза цахилла оппозицин нохчийн блогер Абдурахманов Тумсо лехаме вала. Цунна дуьхьал Оьрсийчохь долийна ду бехктакхаман гIуллакх, "гуш-хезаш терроризме кхайкхар" артиклехула.\nИнтерполера официалан жоп кхачарх лаьцна Абдурахмановс хаам бина шен YouTube-каналехь. "Интерполе жоп дехар кхачарца, царна гира, Интерполехула хьалха а Оьрсийчоь лаха гIиртина кIант иза хиларх, цо латкъам а бина толамца дIадерзийра и гIуллакх. Ткъа цара сацам бинера соьга хатта, сан хIун ойла ю цунах лаьцна аьлла. Тхоьга кехат кхечира Интерполера", - дуьйцу Абдурахмановс.\nБлогеро дийцарехь, Оьрсийчоьно жоп дехар оцу организацино дийцаре динера масех баттахь. Эххаре а, Абдурахмановс, бахарехь, Интерполо иза лехаме валар лаьрра Интерполан конституци йохор санна.\nЦо дийцарехь, юкъараллин вовшахтохараллин гIоьнца, шайна юкъахь "Вайфонд" а йолуш, аьтто баьлла лехамера дIабаха иттаннаш нохчий а, кхечу къоман векалш а.\nАбдурахманов Тумсо – вевзаш волу нохчийн оппозицин блогер ву. Шен видеоэфирашкахь цо довзуьйту Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхош хилар гойту масалш, дуьйцу меттигерчу Iедалера юьйлучу харцонех лаьцна. Цо мехкан куьйгалхочунна ен критика бахьана долуш йира цунна кIело. Швецехь кхел йоьдучу хенахь адвоката Линдквист Пера дIахьедира, "ерриг а ларш Соьлжа-ГIала кхочуш ю", аьлла.\nИ кхел чекхъялла а йолуш, Абдурахмановн Германехь вехачу вешина Мохьаммадна ян кечйина а хиллера кIело. Цо ша дийцарехь, иза вер тIедиллина хилла Кадыров Рамзанан шича ву олучу Эдельгериев Паруддина. Германин криминалан полици ю и хилам толлуш.


ХIаллакбале: Оьрсийчоьнан тIаьххьарчу паччахьан доьзалан девзаш доцу суьрташ\nПаччахьна Николай II а, цуьнан доьзална а болшевикаша тоьпаш тоьхначул тIаьхьа, Оьрсийчуьра къайлах дIадаьхьина РомановгIеран доьзалан суьрташ. Цара гойту паччахьан доьзалан дахар. (Йельскан Университетерчу наггахь бен доцчу тептарийн, йозанийн Beinecke библиотеко магийна суьрташ довзийта).\n1 Николай II а, цуьнан зуда Александра а (аьтто агIор), церан йиъ йоI а, воI а. Оьрсийчоьнан паччахьаллера воккхуш, Николайга куьг тIаIадайтира 1917-чу шарахь. ТIаьхьо болшевикаша цунна а, цуьнан доьзална а тоьпаш а тоьхна, арсаш а диттина, байира. Цул тIахьа, церан декъеш аьргалли чу а теIийна, кIора боккхучу гIучу кхийсира.\nПаччахь Николай II туьлган бух болчу хичухула лела Финландехь. Цуьнан да хеназа велча, цо шен доттагIчуьнга къайлах элира: "Со хIинца а кийча вац паччахь хила. Суна хIумма а ца хаьа пачхьалкхах жоп дала".\n3 Паччахь Николай II а, цуьнан кIант Алексей а Петарбухна гергахь. Пачхьалкхан архаш караэца езаш волу кIант гемофилия лазаро Iазапехь латтавора. (Оцу цамгаро цIийна дата ца торуьйту).\n4 Воробьёва Анна (аьтто агIор) хийистехула йолалуш ю Оьрсийчоьнан паччахьан Никойлай II шина йоьIца - Татьяница а, Олгица а. Паччахьан доьзал бийнчул тIаьхьа, церан доттагIчун Аннин аьтто белира Советан Пачхьалкхера едда, кIелхьараяла, шеца 6 суьртийн албом а эцна. Цу албомашна юкъара ду хIара суьрташ.


Лапанкурехь байинчу нохчийн кешнаш даьстина гуьржийн Iедалша\nГуьржийчоь --Лапнкури, 2012 шеран аьхка 11 нохчийн тIемало вийна меттигаш\nГуьржийчохь стохка аьхка Лапанкури-юьртана гергахь 11 нохчо а вуьйш, иккхинчу тΙематасадаларан бух тахана а толлуш ду Иванишвилин Бидзинин Iедал. Премьер-министра деношкахь гуьржийн телехьожийлехула дΙахьедина, президентан Саакашвилин Михаилан къайлахчу сервисо хΙетахь Европера шайн махка дIагулвира, Кавказ-Имаратах дIа а кхетта, Оьрсийчоьнна дуьхьал тIемаш бан лууш волу 120 нохчо, амма царна тешнабехк а бира, аьлла. Иванишвилис бахарехь, цуьнан гоно кестта Iорадоккхур ду бакъдерг.\nГуьржийчоьнан президента Саакашвили Михаила бакъдац боху шен гонерчу хьаькамаша Европера нохчийн мухΙажирш Тбилисехь гул а бира, уьш тIамана кеч а бина, Нохчийчу хьовсо а бохкура бохург. Оцу хьокъехь къамел деш волу Иванишвили Бидзина харц луьйш хилларал а совнаха, Гуьржийчоьнна доккха зулам тΙеийзош а ву, боху цкъачунна президентан гΙентара воссанза волчу Саакашвилис.\nИванишвилин хΙун бух бу Саакашвили а, цуьнан куьйга къелхьара къайлаха сервис а,120 нохчо махка а кхайкхина, 11 вен а вуьйш, царна тешнабехк бина баха?\nХΙетахь Ιедало дΙахьедира, шайн эскарш Дагестанна гергарчу хьаннашкахь герзахошна тΙеΙиттаделира, цара уьш хΙаллакбира, аьлла. Юхьанца бохура и герзахой-нохчий, пачхьалкхан доза а хадош, чубаьхкинера, цара герз охьа ца диллича, шаьш уьш хΙаллакбира. Хиллачун цхьа юьхьиг гучуяьлча, хаийтира, и нах цхьана декъанна кистой а бу, махкара герзаца арабовала а гΙертара, аьлла.\nКхин цхьа а билгало а йоцуш дисира хилларг – кистойх верг а, воцург а дΙавоьллира Паьнказахь. Бухарчу бахархошна ца лаьра нохчашний, гуьржашний юкъадоьлла дов дΙадахлойла. Бакъдерг къаьстича цхьаъ дер вай, ткъа дерг хууш а доцуш, къаьмнашна юкъа цим тосу эладитанаш цадаржадар дийхира Кавказ-Имаратан цΙарах Маршо Радионехула цуьнан векалша а.\nАмма хΙинццалц хилла боцу къастам, Иванишвили Бидзинах тешча, хуьлуш лаьтта. Талламийн могΙарахь кху деношкахь аьхкина, хΙинца а дΙакъовланза ду Паьнказахь хΙетахь байинчу нохчех дΙавоьллинчу кхааннан каш.\nЦигара хьал довзийтира Маршо Радиона меттигерчу журналиста Хангошвили Тумишас.\nХангошвили: "Бахархой реза бацара кешнаш ахкийта, иза вайн динца а, Iадаташца а догIуш дацарна. Амма беллачийн дайшна лира хилларг мА-ддра таллийта. Цу тIе, нехан дуьхьалбовла а ма яций йиш. Иштта аьхкина кешнаш. Гергарчара йозуш йоцу экспертиза йоьху. Амма Iедало шеггара къастийна и экспертиза а. Иштта лаьтта хьал. Селхана цигахь гулам а хилла. Тахана цхьа къастам хир бу аьлла, хуур ду-кх".\nДийцира Хангошвили Тумишас муха кхетадо кистоша нохчийн баларшна гонаха гуьржийн керлачу Ιедалан жигараллица гΙаьттина леларг а. Нах реза бац кешнаш ахкарна а, лелларг ма-дарра хаа а хаийтина, дуьхь-дуьхьал лаьттачу Саакашвилин а, Иванишвилин а агΙонаша хилла даьлларг дижа дуьтуш цахиларна а.\nХангошвили: "Кегийча, хилларг а, таанлераниг а, ший а Iедал бехке ду. Шена пайде доллучу агIор дерзон гIерта таханлера Iедал. Кхузара бахархой дукха хIуманна юхаийзало, гуьржийн паччахь дуьненна хьалха юьхь Iаьржа цахIотторхьама".\nМухха а делахь а, инзаре бу Саакашвилин ницкъаша нохчашна бина тешнабехк, Иванишвилис дийцарехь. Цуьнан верси иштта ю.\nТбилисе дΙа а гулбина, буьйсанаш яха цхьацца меттигаш а елла, кхаьбна Европера кхайкхина балийна нохчий. Уьш дΙагулбинарш а, герзаш лелон Ιамабайтинарш а бара бохуш, цΙерш йоху Иванишвилин гоно хΙетахь тΙеман министр лаьттинчу Ахалая Бачон а, полицин куьйгалхо Ιийначу Вано Мерабишвилин а. Амма цара шаьш бехке цахилар кхайкхадо кест-кеста.\nИванишвилис бахарехь, нохчашна къордийна маситта баттахь шаьш Нохчийчу дΙа ца хьовсош Ιедалша кхабар, цара иза дΙакхачийна а хилла хьакамашка. ТΙаккха гулбина нах Дагестанца дозанехь йолчу Лопота-чΙажахь вовшахтоха болийна, Нохчийчу дехьабохур бу, аьлла.\nЭццахь оцу нахаца доьзна дар-дацар иккхина тΙеманний, чоьхьарчу гΙуллакхийн министралланний. Оцу хьелашкахь, нохчашка герз охьадилла а аьлла, цара и кхочуш ца дича байъина уьш – 11 стаг. 120 стагах дийна дисина доккхаха дакъа, Лапанкурехь хилларг нисделча, луларчу Туркойчу дΙабахийтина. Иштта ду Иванишвилис довзуьйту сурт.\nЦхьана декъанна Гуьржийчоьнан керлачу хьедалан хьостанаша бохург тΙечΙагΙдеш нисделлла, хаамийн гΙирсашна цкъа-шозза бен интервью елла вацахь а, Лапанкурехь 11 нохчо вуьйчу дийнахь, оцу байъинчарний, Ιедалан ницкъашний юкъалеллачу парламентера, Австрехь вехачу нохчочо Чатаев Ахьмада дийцинарг а.\nИза юьхьанца граната а карахь лаьцна дозанхоша Лопотахь, аьлла, кхеле озийра. ТΙакха амнисти ечу тутмакхийн декъавахийтира. Амма Чатаевс ша реза вац элира иштта набахтех мукъавала, шена хьашт яц амнисти, ша хΙуманна а бехке вац. Кху бΙаьстенан юьххьехь Гуьржийчоьнан прокуратурано цхьана а хΙуманна декъахь вац, аьлла, бехках мукъаваьккхина Чатаев Ахьмад.\nХΙетахь, Лапанкурехь юкъарло лелош воллучохь шена Чатаевна а йира чов. Цуьнгара хьал а девзаш, леллачух хуург дийцийта дагахь, цуьнца зΙе лаха гΙоьртира Маршо Радио. Амма тхан бехкана а доцуш, цкъачунна каронза ю и зΙе.\nЧатаевгарчу хьолах лаьцна и вевзаш йолчу Паьнказарчу журналиста Хангошвили Тумишас иштта элира.\nХангшвили: "Иштта шен хIетахьлерчу хьолехь ву-кх иза, гIолехьа ву ала а дац".\nЛопота-чΙажахь байинчу нохчех дерг билгалдаланза Гуржийчохь а хиларе терра, вайна а хаац цкъачунна бакъдолчун массо а агΙонаш. Цундела Маршо Радионо тергонехь латтор ю хΙара тема.\nЛапанкурехь байинчу нохчийн кешнаш даьстина


Кадыровс дийцарехь, зуламаш даран терахь уггаре а лахара ду Нохчийчохь\nНохчийчура полицин белхахой.\n2016-чу шеран жамIашна хьажийна чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь хиллачу кхеташонехь Кадыров Рамзана лаккхара мах хадийра полисхоша бинчу белхана. Цу хьокъехь терахьаш а далийра цо. Оьрсийчохь зуламаш даран терахь уггаре а лахара ду Нохчийчохь.\nЗуламаш даран терахь лахара ду Нохчийчохь\nЦу терахьашца а догIуш, нах байар 33 процентана, адамаш а дойуш некъан бохамаш хилар 8 процентана, кхиазхоша зуламаш дар 42 процентана лахделла Нохчийчохь.\nПолицин кхерчехь хиллачу кхеташонехь йоккха меттиг дIалецира терроризмана дуьхьал бо болх бийцаро а. Массо а агIора тIетаьIна хилар даре дира цигахь. Оцу тIегIанера терахьаш а ду даккхий.\nКадыровс дийцарехь, цхьана шарахь 17 тIемало вийна, 19 дIалаьцна Нохчийчохь.\nНохчийчохь дуккха а шераш ду могIарера зуламаш кIезгаделла. Машенаш идош яц, нехан чу а лелхаш, я чубуьйлуш талораш деш дац. Кегий къоланаш деш дац. МогIарерачу стагана ваха-ван паргIат ду Нохчйичохь бохург даре до бахархоша.\nВеданан кIоштара вахархочо Абдурзаков Аюба къаьсттина тидам бо, машенаш идош ца хиларна. Иза коьрта билгало ю махкахь къепе хоттарна элира цо.\nАбдурзаков: «Ас сайн машен цкъа а къовлуш а яц-кх. ДогIа кхеташ а ю хьуна иза. Вайн гIалахь суна наггахь бен ца хезна машенна чукхевдина олуш. Иза а хан мел йолу хезара а дац».\nНохчашна дукха дика дагайогIу арахь машен дIахIотто йиша йоцу зама. Петарш чохь бехачара леррина меттигашка дIахиттайора уьш, йовда ца ейта. Цхьаболчара, диттах зIе а тосий, дIайоьхкура, кхечара машенна тIе тоькан серий даладора. МогIарерачу къоланех даккхий зуламаш а девлла, нах байина а, вовшашна герзаш диттина а меттигаш а нислора.\nИштта къепе муха хIоьттина Нохийчохь, аьлла хаттарна цхьа жоп ду бахархойн-Iедал чIогIа а буьрса а хилар. Цхьацца нах къийса а ло, иштта тIехсов буьрсалла ца хилча, нохчий мегар барий теша, аьлла. Цуьнах шен жоп ло Ведан кIоштера Абдурзаков Аюба.\nСоветан заманахь дуьйна Iамийна ду вай Iедалах кхера.\nАбдурзаков: «Суна схьахетарехь, тIаьхьара бохурш кхетта хила а мега, я и мел йолу жоьлгаш Оьрсийчу дIаяхана хила а мега».\nЮкъаралхочуьнан Акбулатов Нурдин шеко яц, Нохчийн юккъараллехь, дикачу агIора хилла боху и хиийцамаш, лакхара охьабечу Iаткъамо бина хиларх. Советан заманахь дуьйна вай Iамийна ду Iедалах кхера а, цуьнан Iуналлехь даха а боху цо.\nАкбулатов: «Цо иштта бахахь иштта хир ду иза. Статистика иштта ю. Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а дукха хена дуьйна догIуш ду, тIехь Iу а лаьтташ, Iедалах кхерар».\nХьайн ма хетта ваха а, лела а новкъдерг хIун ду хьуна, аьлла цхьанга хаьттича, вукхо жоп делла: оьздангаллийн низам а, бехктакхаман кодекс а, ю аьлла.\nИштта, цхьана агIор нохчийн амалехь зуламаш дар дац а бохуш, кхечу агIор Iедалах кхерар а долуш лаьтта Нохчийчохь хоттийна къепе.\n17 тIемало вийна шаьш 2016-чу шарахь боху Кадыровс


Моторола вийна: муьлш дукха бу - боьлхурш я боьлурш?..\nМоторола вер - Донбассерчу сепаратисташна а, царех доглозучарна а эшам, кхиболучарна - хазахетар. Кхаа денна тезет кхайкхийна Донбассехь подполковник Павлов Арсенийх.\nСепаратистийн буьйранча эккхийтина Донецкехь\nПавлов Арсений, шех Моторола олург, схьахетарехь, Донецкехь гулбеллачу герзахойх, Iедал ду шаьш бохучарах уггаре а вевзачарах вара.\nУкраинан Iедалша дийцарехь, цаьргахь тоьшаллаш ду цо йийсаре лийцина эскархой шен куьйга байъина хилар а, царна тIехь къизаллаш лелийна хилар а. Моторола вийна аьлла, мосийттаза хаамаш баьржинера кху тIаьхьарчу шерашкахь. Хаалора иза вен цунна тIаьхьабевла нах буйла. ХIинца церан яьллехь а, хьеннан яьллехь а цхьаннан каяьлла иза дан. Шен цIийнан лифт чохь эккхийтина иза. Циггахь хиллачу чевнех велла.\nМоторола Нохчийчохь тIом бина хилла ву, цуьнан биографин агIон тIехь бахарехь, хIурдан гIашлойн, оьрсийн маттахь «морская пехота» олучу тIеман декъан юккъехь. Шозза Нохчийчу веъна хилла ву, хIоразза эха шарана а вогIуш, аьлла хаам бо цуьнан дахарах дуьйцучу агIоно. Тергамхойн шеко яц, иза, официала оьрсийн эскархо а волуш Донецкехь тIом беш хиллийла.\nМоторола Нохчийчохь хилла хилар бахьна ду тахана могIарерчу нохчаша цунах интернетехь иштта яздар:\n«Ша лехнарг карийна!», «Дела сиха вац!», «Маьрша нехан цIий Iенийна кхиберш а тIаьхьахьоьхийла!», иштта кхин дIа а. Иштта комментареш язъяран бахьна ду, нехан дегнашкахь хIинца а цара йина чевнаш йирзина цахилар. Цунах дийцира юккъараллахочо Успанов Юнис.\nУспанов: «Массарна а вайна хууш ма ду, цхьаболу салтий къинхетаме а хилла, кхиберш кхуза тIом бан бахка ца лууш лелла, ткъа вуьйш, нахана тIехь къизалла а еш лелла. Иштта боьха хIуманаш а гина вайна. Кхузахь тIом бина, Iама а Iаьмма, шаьш боккъала тIемалой бу а моьттина, хIинца цига бахна уьш тIом бан. Церан керах цхьа тIадам цIий балахь - Дала бекхам бойла царна.»\nМоторола а, кхиберш а, Нохчийчохь тIом бан дикка Iама а Iаьмма, цул тIаьхьа Украинан дозанехь ГIирма а, Донецк а схьаяккха бахначохь байъича, нохчашна цхьа а хIума диканиг хуьлуш ца го кхечу юккъараллахочунна Товбулатов Вахина. Мелхо а, шайн гIийла Украинехь «сискал» йоккхучу нохчашна а бIостнехь дерза мега и хилларг а, хиндерг а, элира цо.\nТовбулатов: «И боьха хIума йийна аьлла, вайна цхьа а диканиг хир дац. Украинехь шайн напха доккхучу нохчашна юккъе вайчарах цхьа газа а яхийтина, церан меттиг а талхор ю хьуна. Белла ма бовла вай, цхьа бежанаш санна ду-кх вай, дIалаьхккинчу агIора доьлхуш».\nОьрсийн эскархой шайн пачхьалкхо дакъалоцучу тIемашкахь байъича, церан сийна олий, урамашна а, ишколашна а цIераш тоьхку Оьрсийчохь. Моторолин цIе Санкт-Петербургерчу ишколана тиллийта, аьлла дIахьедар дина хIинцале цигара цхьаболчу политикаша.\nГIалгIайн мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека дIахьедар дина, Моторола валар - боккха бохам бу аьлла. Иштта, шен шеко яц иза вийнарш жоьпаллех кIерлхьарабевриг ца хилар, аьлла цо.\nДонецкехь хиллачунна цкъачунна официала комментари йина яц Нохчийчохь, амма, бахархой хIинцале а кийча бу вийначу Моторолин сийнна, кхузахь ураман цIе тилла мега бохучунна. Шаьш дIабоьлла, боху цара, ишттачу нехан, нохчийн цIий Iенийначеран сий айдеш хиларах. Дуьйцу Соьлж-ГIалара вахархочо Майрбеков Ильяса.\nМайрбеков: «Суна хетарехь, Донецкехь вийначу турпалхо ву бохучуьн цIе цхьана урамна тиллахь, со цецвер вац. Царна уьш цара тоьхкуш дIа Iаш ма ду вай».\nУкраинан дозанехь лаьттачу хьоло Оьрсийчуьра юккъаралла екъна шина декъе. Моторола а, и санна берш а бу, аьлла хета нахана цунна бехке.\nДонецкехь а, ГIирмехь а динарг бахьнехь, Оьрсийчоь экономикан санкцешна кIела яхийтина дукхачу пачхьалкхаша. Донецкехь тIом беш берш шен эскаршна юккъехь бац бохуш даима а дIахьедарш до Оьрсийчоьнан Iедалша.


Даккхий ду Донбассехь тIеман дараш\nЕвропан кхерамзаллехула, цхьаьнаболхбарехула йолчу организацин леринчу векала Бочуркива Майкла далочу терахьашца, Донбассерчу конфликтехь велла 5000 сов стаг, иттаннаш эзарнаш лазийна, миллион гергга ву хIусамах воьхна.\nБи-Би-Си-но хаамбо, кхаарийн буса - еарийдийнахь байинчех лаьцна – 34 стаг. Царалахь бу Донецкана тIе яккхийтоьпаш тухуш белла маьрша нах. Итт салти вийна Украинан эскархойх Донецкерчу аэропортна гонаха.\nШайх итт стаг вийна боху Донецкан республика олучу сепаратистийн баьччанех волчу Басурин Эдуарда а. Луганскехь йийна цхьа маьрша яхархо.\nДонецк-гIалин бахархошна тIе герзаш тохарна бехкебо сепаратисташа Украинан эскархой. И аьлла ду Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс дина дIахьедар а. Ткъа Украино бохамна бехкейо тIом дIабахбеш хьийза аьлла Кремл.\nБерлинехь Украинера конфликт йийцареен пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрш гIайгIане баьхна Донбассерчу керлачу хиламаша.


Юьртахь массарна а г1араяьлера, тилладелла лела бер санна, х1ора урам бустуш д1асахьоьхку «Победа». Оцу машенан дас деанарг шайна хезча, дог 1аьвжий, ойлано бертаза д1аяханчу замане буьгура тхан юьртара нах. Д1аяханчу заманан эрчалло, ша марсаяккха йолийча, дуьра хи гулдора б1аьргаш чохь. Халкъ ц1ера даьккхича, шен кхоллам, атаелла пхьег1а санна, эзар гериг хилла боьхна лела волу Султан вара, тахна шен дай баьхначу юьрта кхаьчнарг. Дуьненан вуо довзаза цхьабосса йижарий, вежарий бара х1орш. Амма цхьана 1уьйрана, кийра йис юьллуш къахкийра кхеран ирс салташа…\nДоьзалан нана Бибака ц1ахь яцара оцу декъазчу дийнахь. Иза хьажа-х1отта яхнера шен ден ц1а, луларчу юьрта. Цуьнан ненавежарий т1ам т1ехь бара. Цаьргара хабар-кост дуй-те аьлла хаа лууш яхнера. Х1ор ламазца, до1анца доьхура нохчаша Деле т1ом чекхбалар, машар дуьненчу д1ах1оттийтар. Ерриге а к1оштахь тезет хуьлура цхьаъ вийна аьлла з1е юьрта кхаьчча. Иштта къиза дара 1944 шеран шийла 1а.\nБибака новкъа йолуш, хьанна хаьара, къена лаьмнаш делхора дуйла…\n… Яккхий машенаш кет1ахь совцуш, чехкачу боларца, бераш 1адош набарха а дохуш чулилхира салтий.\n«Нана! Нана!» - бохуш кхойкхура цара, шайн ц1ахь йоцучу нене. Едда чуеара Бибакин лулахо оьрсийн зуда Полина Родионовна. Салташа шайн маттахь хаам бира цуьнга, нохчийн а, г1алг1айн а халкъаш махках дохуш ду аьлла 1едалан ямартло, тешнабехк бевзаш йолчу Полинин, кхин цкъа а дийзира харцонан теш хила. Дан г1о доцуш, нийсо ян де доцуш, ша заь1ап стаг хийтира цунна. Куьг ма-кхуьъу берашна т1е бедар йоха х1оьттира иза. Йоккхах йолчу йоь1ан дег1аца д1ахьарчийра сискал, ахча. Цхьайтта шо долчу Маликас кест-кеста б1аьрг тухура корехьа. Ца лаьара Нана цхьаьна йоцуш гена новкъа довла. Жимах волу ваша воьлхура шена наб йог1у бохуш, меттахь керчаш, т1е юрг1а ийзош велахь а, хала т1еозийра цунна а бедарш. Боьзан корталица иза Маликин букъ т1е вихкира Полинас. И диъ бер доьхначу дагца шалонашна т1е кхачийра, кхин болу нохчий санна.Иштта, дагахьбалламца гал-морзах бевлира ненан, берийн кхолламан некъ.\nТалды-Курганехь, дисахь даха, ца дисахь ж1аьлеш санна 1ахка аьлла, охьабиссийра х1орш хийрачу махкахь. Шалонаш севцча, вицвелла цхьана сонахь висира жимахволу к1ант. Йиша ца ларийра иза ц1ерапоштана т1ера охьаваккха. Г1ело гинера новкъахь. Социйлаш еха яцара - докъанна т1е мийра тоххал бен. Кийрах къастийна дог санна, доьзалах воккхуш, д1авигира генна, уллора хеттарг нанна…\nДехаршка, орцане, ладуг1ур долуш вацара цхьа а стаг! Къинхетам боцу мур бара иза. Вовший дезна адамаш дан амал доцуш диснера. Къематан гергара денош дара уьш! Дог – иза ондда луьттар хиллера.\nЖима нохчо ц1ерпоштан машинистан доьзалехь вехаш вара х1инца. Нохчо бохург - деза совг1ат хила дезара х1оранна. Шен к1анталла а дукхавезара иза воккхачу стагна. Х1ара а шен ден сий деш дика доьзалхо хила лууш вара. Г1иллакх, оьздангалла - сица яра цуьнан. Бакъ ду, кхин цхьа-ши х1ума дара: ша нохчо вуйла хаар, Кавказ бохург – иза шаьш хаза ловзуш, Нана а, Малика а шеца цхьана чохь йолуш меттиг юйла а. Сатуьйсура Нене. Даге лаьттара, цхьа т1ам т1ехьа а тосий, нанас туьллуш хилла къорза кортали. Цхьа хаза, дагара девра доцуш, ц1ен - баьццара зезагаш дара цунна т1ехь. Ткъа болар – цхьа куьг аг1орхьара а ластош, мелла техкаш, аганан эшарш шех йоьлча санна дара. Юьхь – сибат, хаац, уьш дицделлерий техьа цунна… Амма г1енаха ша хьоьстуш, шена т1е йолалуш хаза зуда гора, юха хьаьгначохь хедара, самах сатийса х1ара вуьтий.\nЗама ца сецира х1етахь. Б1аьрзе стаг санна йоьдура иза хало ца гуш, таро ца лоруш, шен лаамехь сихъелла. Пхийттара ваьлла вог1ура жима нохчо. Т1ом чекхъбаьллера. Дахар туолуш, х1усамаш карлайохуш бохкура нах. Шайн ларчанашца новкъа бовлура кхуьнан цкъа маца хилла махкахой. Иштта цкъа рог1ера Толаман Де 9 май т1екхочуш, сакъера той х1отто дагахь, котамаш яйа элира кхуьнга. Х1ара урс хьакха воьлча, кхуьнан ваша ларалуш волчу Анатолийс, туьйхира кхунна: «Хьо-м вера ма вац, тахна х1орш яйина»,- олуш. Юха ша х1оьттира церан г1уллакх дан. Цо диг тухуш охьакхуьссура котамийн кортош. Иза къобала ца дора кхуьнан даго. Мухха делахь а, иштта хила-м ца дезара бохура ша шега. Цунна ч1ог1а вас хилира Анатолийс шена тохарах. Цо къиза, хат1 доцуш, охьакхисинчу котамех къахетта вилхира х1ара. Буьйса юккъе яхча, д1аваха сацам бира кхо. Цо иза дан а дира. Ч1ог1а холча х1оьттира къена стаг, бахьана лоьхура, духе кхиа г1ертара. Сонтачу Анатолийс а ца дийцира шайн хиллачу1аттабаккхамах лаьцна. Даггара везара цунна жима нохчо. Цо дозалла дора иштта оьзда к1ант шен хиларх. Амма иза д1авахнера кхин юха ца ван.\nМеттигаш хуьйцуш лелара к1ант. Т1аьххьара цхьана узбека т1еозийра х1ара. Ша цергийн пхьар вара иза. Кхунна дукха говза карайирзира и корматалла. Хан-зама яьлча зуда а ялийра. Хаза ваха хиира х1ара Алма-Аттахь. Синтем боцург – дерриг а дара. Шен пхи-ялх шо долчу хенахь санна, г1енаха дуьхьала туьйсура хаза юхь-сибат долу зуда, цуьнан кортали.\nЯьржина дохк санна, д1адовра кхо т1е куьг хьошшехь. Самаха а дуьхьала х1уьттура бераллера сурт: юьйцина керт, уьйт1ахь лаьтта куьрк, бай т1ехь жайна 1амош хевшина 1ен бераш. Хьалха хилла бакъдерг дара иза, х1инца г1енаха тур хилла схьах1уьттуриг…\nВелла а, висна а, схьалохура ду ша и сурт аьлла новкъа вала сацам бира кхо. Ша ваха веза меттиг, Нохч-Г1алг1айчоь юйла хаьара, амма юьртан, ураман ц1е ца евзара. Бас олуш хи дуйла дагадог1ура. Кхеран Нана йоьдура Беса т1е, кхуьнан ч1ог1а сагатлора иза чуьра ара яьлча.\nДег1астана вог1уш, некъаца нохчий бевзира кхунна. Шен 1алашо йийцича, цара хьошалла дар т1елецира кхунна.\n…Массо а урам толлуш лоллура кхара машен, гергара сурт б1аьргана айкхадаллалц. Эххара Басал дехьа бевлира х1орш, цхьана готтачу урамновкъа бирзира. Машенара охьавоьссина д1асаволавелира Султан. Х1ора керта, г1ан тида г1ерташ санна, б1аьрг туьйхира цо. Юьйцина керташ дукха яра, ц1енош тайп-тайпана.\nШек бевла нах кет1а бевлира, цхьацца волуш, массех стаг гуллуш. Церан тидам беш 1ара, дечиган г1антахь, суьлха а доккхуш 1ен ши къано.\nУьйт1ахь куьрк йолуш и цхьа х1усам бен яцара. Ша оцу керта ваьлча, доггаха сада1а бай т1е охьалахъвелира, дег1 кхин меттаха ца долура. Хир-хаьдда лаьлла са, ша кхолладеллачу кертахь эсала хесталора х1инца дег1ана.\nСултан вара иза. Цо дийцира дерриге а: шалонаш, лулара мечиг, уьйт1ара куьрк, Ненан болар, цуьнан кортали. Баккхийчу нахана хиира, иза шаьш дохадале хьалха, шайн кхелхинчу лулахочун, Сибарех вайна к1ант вуйла. Хаза кхаъ бара иза.\nДехьа урамехь, к1ант веллачу кадамехь яра Бибака. Хабар дахьийтира цуьнга маса ц1а йола аьлла. Хилларш-лелларш дуьйцуш х1орш 1ашшехь, ураман юьххьехь гучуелира кхо зуда. Воккхачу стага г1ийлачу оьрсийн маттахь хаьттира:\n- Къонах, муьлханиг хета хьуна хьайн Нана?\nХ1оранга, лерана, б1арзъваларна кхоьруш санна, б1аьрг туьйхира цо.Т1аккха элира:\n- Суна цкъа а дагара ца долура, цхьа т1ам белшашна т1ехьа а кхуссуш, тиллина къорза кортали, аьтту куьг аг1орхьа а ластош, йог1учу зудчуьна болар.\nИ д1ора, йистераниг, куьг аьтту аг1ор йог1ург хета суна сайн Нана – вистхилира Султан.\nВелха ца х1уттуш къежвелла ши къано, ца озалора шайн б1аьргех девлачу хих.\nИза ян а яра, шен Сибарех вайначу к1антана назманаш а олуш, йисна зама йоккхуш еха, Султанан Нана.\nШела шахьар, 1992 шо.


Путинна дуьхьал «КIайн Албом» арахецна оьрсийн эшаршлакхархоша\nТIаьххьара карладаккхар Мангал-бутт 15, 2012\nОьрсийчоь -- "КIайн Албоман" хьалхара агIо, 11Манг2012\nПутинан Iедалан рожанна духьал хьажийначу эшарийн альбом арахецна оьрсийн эшаршлакхархоша а, композиторша а интернетехь. Цуьнан Iалашо ю махкахь боьдучу Iедалшна духьала болчу боламанна гIортор яр.\n«КIайн Албом» це йолчу цу проектана юкъахь ю 230 сов йиш. Уьш локхуш бу бевзаш болу а, кхолламаллин а 12 шарахь яхъеллачу Путинан Iедалан рожо къад бина болу эашаршлакхархой\nКху беттан 12-чу дийнахь, иттаннаш эзарнаш наха дакъа а лоцуш, митинг хиллачул тIаьхьа Оьрсийчурчу оппозицино цхьана ханна сацийна Москох митингаш дIаяхьар. РогIера дуьхьалонан акци вовшахтоха дагахь бу уьш гуьйринна ГIадужу-баттахь.\nАмма иза дац Путин Владимиран Iедалан рожанна реза боцу нах дIатийна Iан дагахь бу бохург. Оьрсийчурчу бахархошна юкъахь дуьхьалонан цIе гIел ца ялийта, Путинан Iедална дуьхьала хьажийна йолчу эшарийн албом арахецна цара интернетехь.\nЦуьнан цIе ю «КIайн Албом». Путинан Iедалан раж емал еш йолу, 230 йишах лаьтташ йолу, албом каро аьтто бу publicpost.ru олучу инетрнет сайт тIехь.\nЦуьнан коьртачу агIон тIехь ду дуьхьалонан боламан симбол – кIайн лента.\nОьрсийчура цхьамогIа бевзаш болу яздархой а, сурташдахкархой а, байтанчаш а бу Путинна дуьхьал болчу боламехь жигара дакъалоцуш. Ткъа «КIайн Албоман» автор волчу Липинский Александра а, Шумов Василийс а дийцарехь, хIинццалц цу гIуллакхана юьстах лаьтташ бара эшаршлакхархой. «КIайн Албом» арахецар и кхачамбацар дIанисдар ду аьлла, хета Липинскийна.\nЛипинский: «КIайн Албомо» кхоччуш дIайоккхуш ю и къайдарг. Култура, къаьсттина музыка, Iалашо йолуш ю юкъараллехь йолу социалан климат мелла а ден ян. Цо меттах йоху адамийн дика амалш».\nШевчук Юрий ДДТ цIе йолчу эшаршлакхархойн тобан куьйгалхо ву. Иза вевзаш ву зеделларг долу оппозицин жигархо санна. Липинский Александра а, Шумов Василийс а кечйинчу албомана юкъахь ю цуьнан «Маршо, я маршо цахилар» цIе йолу йиш.\n«КIайн албомана» юкъахь йолчу эшарийн чулацам гойтуш ю хIара кийсакаш. Цу юкъахь ю Собчак Ксенияс а, Парфенов Леонида а, Троицкий Артемийс а кхин болчу а Путинан Iедалан рожанна реза боцучу бевзаш болчу наха локхуш йолу эшарш.\nКарарчу хенахь цу проектан авторш ахча гулдеш бу «КIайн Албом» диск тIехь арахеца.\nПутинна дуьхьал «Къайн Албом» арахецна оьрсийн эшаршлакхархоша


Кадыровн хьолах а, цуьнан зударех а лаьцна талламаш бинчу "Проектан" сайте волийла дихкина Роскомнадзоро\n"Проектан" коьрта редактор хилла Баданин Роман\nОьрсийчуьрчу бахархошна дихкина "Проект" гIирсан сайте бовлар Роскомнадзоро. Инарла прокуратурин тIедиллар кхочушдарца бина и сацам, яздо оьрсийнСвобода Радионо. Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран гонех лаьцна бина талламаш шайн материалашкахь Iорабохура оцу хаамийн гIирсо. Оьрсийчохь оьшуш йоцчу организацех дIатуьйхира "Проект", цул тIаьхьа редакцино дIахьедира, шаьш болх сацорах.\n"Проект" кхоьллинера 2018-чу шарахь РБК-н а, "Дождь" телеканалан а редакторо Баданин Романа.\nЦхьа могIа резонансе талламаш арахийцира "Проекто". Бу царлахь - Путин Владимиран ю бохучу йоIах Кривоногих Елизаветех лаьцна а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан хьолах а, цуьнан шозлагIчу зудчух Хазуева Фатимех а лаьцна а.\n"Хаамийн гIирсаш-арахьара агенташ" аьллачу тептаре язвинчул тIаьхьа Оьрсийчуьра дIавахначу Баданина керла ресурс кхоьллира - "Агентство" цIе йолуш.\nАрахьарчу агентийн тептаре язйинчу "Дождь" телеканалан сайтан коьртачу редакторо Моторин Владимира тидам бинера, Wall Street Journal гIирсо Путинан езарх а, цуьнан йоIах а лаьцна Баданинан материал зорбане яьккхинчул тIаьхьа "Проектан" сайт дIакъевлина хиларх. Оцу тIехь журналисто дуьйцура, президентан дахар хIунда хила тарло юкъараллана интересе.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан санкцийн тептаре ваьккхира Товбеца-баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан хIусамнана Медни а, ши йоI Iайшат а, Хадижат а.\nАмерикан Iедалша дуьххьара тухуш яцара санкцеш Кадыровна – 2017-гIа шо доьрзуш Штатийн финансийн министралло ваьккхира иза а, цуьнан гонера массех стаг а санкцийн "Магнитскийн тептаре". "Кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, къоманна тIехь къизаллаш лелорна" аьлла, билгалдаьккхинера министраллехь.


/Драматически поэмин дакъош - 1978; 2007ш./\nХIара поэма 1972-1977-чу шерашкахь язйина а, хIеттахь зорбанера яьлла а яра. Амма цунна юкъа ца яхара оцу хенахь шайх лаьцна дийцар-м хьовха, шаьш хьахо а кхераме а, дихкина а болчу 1930-чу шерашкахь Нохчийн лаьмнашкахь хиллачу хиламех долу дакъош. Ткъа тахана, бакъдерг дийца вайна маршо хIоьттинчу хенахь, и дакъош юхаметта хIиттийна ас. Цундела поэмин чулацам хийца, шорба а дийзи сан. Ткъа муха нисделла иза? Мах хадор шуьгахь ду, лараме дешархой.\nДукха ю лаьмнашца\nТуьнкалгаш чуьра цIен\nДоху кIайн барташ,\nДиттех а тасалой,\nЕлахь а кегийра\nИ лаьмнийн ярташ,\nДахаран синпха бу\nХIор тача, шовда\nАхь стиглан дари тIехь\nДохкур ду сарташ,\nЮзур ю сийналлах\nКана – дIакховда!\nЦа кхочуш бала,\nМоттало, Iийна уьш,\nПхьор лоьхуш халла.\nАмма хир ду дукха\nВолалахь хьо яртийн\nКешнаш ду люьста:\nДакъа ца кхочуш,\nЛаьттина яц ярташ\nКIиллой бу бицбелларш,\nБехаш бу къийса\nМайра гIулч тийса.\nКхана – сан гIовла.\nСан дагна хьоме ю\nХьан зевне гIовгIа,\nСан тешам, сан безам\nХьоьца бац ханна.\nСан эвла, йоккхаеш\nХьайн дахарх тахна,\nВиц ма ве цхьа а –\nХIор а – хьан кхоллам.\nБиц ма бе эгнариш\nХьакъ болу хIоллам.\nБиц ма бе, Шоьна, ахь.\nМаьрша тIам тоха\nЛууш шайн Нохчмахка\n...Гу тIехь, хьожуш юьрте,\nЦуьнан хеззачохь гIара,\nКхура кIелахь жима къонах –\nЭдди, сарахь Iаш вара.\nЛахо басах летта яра\nЖима, дагна хьоме юрт.\n…Лаьтта хьаннаш гурах тера,\nЮкъа лаьцна цуьнан сурт.\nХеза шайх и воьлла аьзнаш,\nЦара синтем дагна ло.\nДийнахь адмех дуьзна аьрцанаш\nСуьйренца дIатийна го.\nIоьхуш, цIехьа доьрзу бежнаш,\nКIарраш кхийда стигла.\nЛаха йистехь, дашо шайнаш\nСанна, кораш къагало.\nХьийзош еса кIудалш, ведарш,\nХи тIе сихло мехкарий.\nЦигахь хир ду цхьаьнакхетарш,\nКхехкош къоначеран цIий.\nЮьртан майда. Йицйой кIадо,\nГуллой, ховшу бакхий нах.\nКъамелийн ца хеда татол –\nБехха Iа уьш пхьоьханахь.\nОлхазарийн лагIло гIовгIа.\nЦа туьгуш бусаъ дIатен,\nДекаш ца хезийца чIогIа\nЧIоб, я пхьид, я цаьпцалг бен.\nКIант ойланех юкъахвоккхуш,\nТата долу. Хьаьжча дIа,\nДуга гира цунна вогIуш.\n- Эдди, хьо вац? ХIун деш Iа?\n- Суьйре дика хуьлда, Дуга!\n- Диканца вехийла хьо.\nХаий Iехьа ирс хьан хуьлда...\nЖимма охьа соъ лахло.\n- Хьо генара вогIий, Дуга?\n- Кхузахь, лулахь, вара со-м.\nХIинца лела хала ду-кха,\nЭхI, сан шераш!...\n- Даха – тIом!\nХIора гIулч халонца къуьйсуш,\nНийсо хIоттош дахарехь\nЛелла шу, герз маракъуьйлуш,\nЛаръеш къоман маршо, яхь.\nКъаьсттина хьо –\nХилла бохуш – лом тIамехь,\nТешаме – ойла ца хуьйцуш,\nСобаре хьайн къамелехь.\nХIетахь цIе Ламанан лечин\nХьуна тиллинера, бах...\n- Стогалла сайчул а кхечийн\nКIезиг яцара, бан мах.\nХIор вара и лело шеца\nХьакъ – хIоранан кийрахь цIе.\nХаац, хьан Ламанан леча\nТиллинера сайна цIе...\nАмма и ца йожо дерриг\nДеш, дахаран некъ бира...\n- Наха дуьйцуш цунах к1езиг\nШун дахар ду турпалалла,\nНийсо къуьйсуш даим хьо\nКъонахий – хьан нийсархой!\n- ГIенах санна хета суна.\nДера ду и мерза гIан...\nДагалаций башха хан,\nДийцахьа ахь цунах тхуна...\nХьанна оьшу дийцар сан?\n- ХIун ду\n«хьанна оьшу?» бохург?!\nТхо шун новкъахула догIу,\nШун дахарх дозалла деш.\nТхуна берриг хаа беза\nХьалхарчеран сийлахь некъ,\nЦарах Iама, масал эца,\nКханене схьайоьллуш неI,\nТхоьга кховдо беза аш –\nОха дIахьур шун къийсамаш,\nЧекхдохур шу гIуллакхаш!\nКорах хьоьжуш хIора цIа чу,\nБуьйса къагош, гIаьтти бутт.\nЦкъа а хьуно кхолозачу\nДагах иза тера бу...\nТкъепхийтта шо хьалха хиларг2\nДагатуьйсуш санна цо,\nКарладоккхуш динарг, гинарг,\nДугас къамел доладо.\nЯрташка беара машар.\nПхийттара ваьлла бен вацара со,\nДевзина-м вара со дахар.\nСакъера хаьржинчу метте,\nЯ яккха езачу йоIаца хан,\nХийистехь цхьаьна а кхетта,\nСамукъне лечкъаргех ловза,\nЗевнечу аьзнашца бекабеш бай,\nЦхьанххьа а дицлуш-м\nХилла шех лазаме дагар,\nЭгаден хьацаран я бIаьргийн хи,\nХала лол биттина дахар.\nЛаманца Iохкучу ярташкахь и\nДацара хIумма а атта.\nнабарха докхура тхи,\nОхура бIаьстенца латта.\nлайх хилларг бен доцуш хи\nХьаглора, мажлора урдаш...\nХIетте а миска-м\nтхо дацара кхин,\nЦа дора, де доьхна, къурдаш.\nДеша тхан дацара я хьал, я хан,\nГина а яцара школа.\nIедалан дош-м дара делла и ян,\nМассо а беран дан дола.\nНекъ бора ворданца,\nговрахь я гIаш,\nСинпхенех чекхбуьйлу юьртах...\nХIетте а яцара и цкъа а Iаш\nДуьненан дахарна юьстах.\nСоветийн Iедалах тешара нах,\nБохуриг бакъдора чIогIа:\nЛатта дIадоькъур ду,\nца боккхуш мах –\nМассарна цхьа терра догIу.\nДин лелор доьхкур дац,\nКхуллур ду ирсана хьелаш,\nДайша сатийсина луш паргIато,\nБахамаш хилийта хьекъаш.\nГIиллакхаш кхио а хьал\nДайн, дедайн хIоттамца даха.\nнийсо лур ю,\nХIоранна кхане дог даха...\nцIа дуьтуш шен,\nЦу хазчу ваIданех тешнарш,\nДерриг а -\nМа тара тхуна и дешнаш.\nМасамма, ца вухуш\nСоветаш чIагIйира цIийца...\nШариповн эскаре4 Шоьнара нах\nБахнера- болуш бу бийца.\nДешнаш-м сов дика ду, дахарехь\nКхочуш уьш дахь-м\nмуххале а ...\nБер санна, аьллачух\nКъам, лаац шалхенаш леха.\nЮхьанца дан а дира дерриг а и:\nСоветийн Iедало юьртахь\nмаьждигаш ца доха ди,\nЦа хьади дайн кешнаш,чарташ;\nIамадан вайн йоза-дешар;\nЛатта а дийкъира,\nСовдоккхуш комнистех тешар;\nБакъонаш ларъян деш тоба,\nКегийчу наха а чIагIбира го,\nКхоьллина нийсонан тоба.\nЗударий божаршца дIанисбели,7\nIадаташ дити ца хуьйцуш.\nНенанойн кортали9 хуьйцуш.\nдозалла деш, адмаш: цIий\nIенийна эрна ца хилла,\nАмма и хиллера х1илла...\nХIаршиъ Iаш, яьллера хан.\n«Бехк ма билла, Дуга», аьлла\n(Вара Эддин ваша и),\nЦуьнца кхин а баьхки бай тIе.\nХевши куьце накъостий\nБаьржинчу, куз санна, байтIе.\nШуьшинна тIедан ца хIуьттуш,\nЦец а даьхна хезначо,\nДерриг хаа ойла гIуьттуш,\nДехьо-о лаьтташ дара тхо.\nТхуна хаа луург чIогIа\nДу дуьйцуш дерг ахь, Дуга.\nБакъдерг цаьргахь лоьхуш, оха\nКнигаш ешарх мел дукха,\nХилац цхьа-ши могIа бен.10\nУьш а хуьлу даим буьйцуш,\nМостагIий бой кхерамен,\nБелларш Советашца къуьйсуш.\nЦхьаммо дийцац бакъдерг схьа:\nАхь мукъне а дийцахьа\nНах ца лору\nЦа кхийрина со-м\nЯ хIеттахь ца хилла воьхна,\nГIаттамехь беш айса тIом,\nНабахтехь Iаш, хан а тоьхна.\nДийцахь, хIун тIом бара и,\nСоветаш пхийттара йовлуш?\nТIаьхьуо дуй- те? Седарчий\nТIаьхь-тIахьа го серла довлуш...\nТIаьхьа дац. Дукха хан яц\nБуьсанан бода чIагIбелла\nТхо-м иштта а дуьйшуш дац –\nКъаггалц ломан бохь,\nДерриг а хийцало\nХIоьттича кога, ницкъ IаьIна.\nХьалха дош –\nгIуллакхехь хиллехь а кIеда,\nIийнехь а юьхьанца таьIна,\nшел тайнарг дуьненахь ца хилла\nДуьненахь къечара дуьйцуш.\nАмма и дерриг а\nГIан гина дикне сатуьйсуш.\nДерриг а хийцало хIиттича кога\nшайн ницкъах тешна.\nаьшнаш дан боьха.\nУьш стенна оьшура лешна?\nТIаккха, уьш бевлира\nЛийцира Iелам нах\nКъена чкъор дийнна,11\nкъона берш лоьцуш.\nДохийра маьждигаш -\nТIедоьлху некъаш дIахадош,\nЦа дохош дисначех\nЯ клубаш еш,\nЯ книгийн цIенош, я складаш.\nЮхавалар – автор:\nСан деден ден Паша-\nЯссийра – вара и\nМаккахь гIаш хилла.\nЦуьнцана Iелам стаг –\nЛецира, кхиберш а\nБерриш а уьш\nБехха уьш хьийзийра,\nКепаш а йицъеш.\nТIаккха уьш цIеххьана\nПаша-хьаьжий, КIусий дIа\nЧурт хIотто каш доцуш,\nИ динан дай –\nШаьш лайнарг цкъа а\nДуьйцур дац цара.\nКIусин гар ду аьлла,\nСан дай, сан ден ваший\nЙогIуш, ца йогIушший\nШен хеннахь дIа ца лахь,\nЙоккхура мегаш ерг –\nКотам, сту, еттий.\nкъен хиларх доьзал,\nЯ зуда халла шен\nДIахьора, уьш делхош,\nКъен сал-пал церан.\nТкъа хIума ца хилахь\nДехарш дарх эхь-бехк,\nяхь йицйой, гор оьгуш,\n«Кулак ву» олуш,15\nЯ хьегар бахамах,\nхьегар хьагI-хьуне доьрзуш,\nШуьста бен бацахь а,\nСихонца сацам бой,\nюьртах а воккхий,\nжимий я воккхий,\nУьш бовра – кхин цкъа а\nюьртахь ца гора.\nЦхьанна-м цIа, беш хазлахь,\nЯ бахам тайча,\nя хаза йоI стеган кхуьий,\nХьо вийна а,\nшен ирс карадан луий.\nТIом балале16 хьалха\nХIетталц схьа деанчу\nдахарх деш туьйра,\nНах бовра, ца вуьсуш\nда даккха цIетта.\nи къобал дора.17\nХIор юьртахь, кIотарахь,\nкIоштахь я эвлахь\nЧК-с18 шен мотт бетта\nМуьлш бу уьш ца хууш,\nЯ ЧК-с хьовсабой,\nДинан дай бу, олий,\nцIарах а бохий,\nБуьгура нах –\nуьш кхин юьртахь ца гора.\nЦул тIаьхьа буьйлира,\nНах, йина дуьхьало,\nГIиллакхаш емал деш,\nИ дерриг, IаьIнариг\nдуьйсина тIех ахкарг санна:\nГIевттира Iедална дуьхьал\nен харцо ца лайна.\nХилира Бенахь а\nХуьлуш дерг махкахь,\nМаьIна а хаздеш,\nЛаахь-ца лаахь а\nЦул тIаьхьа оззабой\nКIеззиг а хьал делахь\nМеттиг ца юьсура\nМаьрша ког билла.\nДовш дара Iадаташ,\nДайн гIиллакх лардар-м\nДуккха а хилира\nЦа лууш колхозийн\nУьш ара бовлура,\nЦкъа ара уьш бевлча,\nМилцоша царна тIе\nГIо дакха баьхкина\nИ сиха даьржира –\nМаса бай мотта-м! –\nАмма ца хаьара\nЦхьаллиг а цхьанна,\nХIун дара дан дезарг, –\nУрх тешо хьанах?\nЦу тIе а – тоаме\nНизам а ма дара\nБацара тхьамдийн дукъ\nЛаца берш реза.\nМилцой а, салтий а\nIедал дIа цера.\nЦхьабарте цхьа сацам\nМуьлххачу гIаттамна шен\nТхьамда ву везна\nШоьнахь ву стаг, йоккхуш цIе –\nШунаъ хир хезна.\nМоца – и Iелам стаг ву.\nТешахь ас бохучух шу,\nВеза вай харжа.\nВу, боху, и холбатахь19...\nДехар дан деза\nЦуьнга, шу суна т1етахь...\nМассо ву реза!\nВайн лаьмнийн ярташкахь\nЛоруш, цIе яхна,\nСтаг вара Моца-имам.\nДаим а нийсонан\nНекъаш ша лехна,\nБеш хIора адаман хам.\nТIом бина дела\nХаьара гIуллакх цунна.\nВара и, шен кийрахь\nХолбатехь цIанлуш уьнах.\nДинан а, Делан а\nДахар а шен дозалан,\nХарц дуьне, токхдахар\nЦо оьрах хийцира\nВайн Далла гIуллакхаш дан.\nЦхьа хи бен, кхин даар\nШеца ца оьцуш,\nКъорIан бен – кхин тептараш,\nВара и Iелам стаг,\nДелан нур лоьцуш,\nХолбатан гаттонехь Iаш.\nМотта ца моьттура\nЦкъа а цунна\nШена тIе нах богIур бу,\nНахана ша дагахь ву.\nАмма цкъа аьхкенан\nКхечира гIаттамхой схьа.\nЮкъах а ваьккхина\nДийцира деанарг дIа..\nДаьхкина ду дехаре,\nМоца, тхо, барт бина кхоччург.\nХIоттахьа тхан куьйгалле,\nИмам вац тхуна хьо воцург.\nВай маьрша лелуьйтур дац –\nГур ду и ма-дарра кеста:\nТIедетта долор ду даш –\nЛамчу схьа тоттур ду эскар.\nВай гIовттар лалур ма дац.\nIедална - къахьдийр ду дахар...\nЦхьа а тIом бина вац –\nДина ву пхьола я ахар.\nТIемало соъ ма вац –\nДелан лай хилла сох тахна.\nДуьненца зIе а яц –\nДалла тIе ойланаш яхна.\nДелахь а хьан цIаро тхан\nМогIанаш шордийра ду – теша.\nЛууш ду дешнаша хьан\nЧIагIдойла дегнаш а тхешан.\nСо хIутту, шу лерина\nНийсонан боламан коьрте.\nДала вай дала дина,\nЛуш дика гIулкхаш дан шорте.\nХаалаш, ас чIагIдийр ду\nНизам шун уггар а хьалха.\nЯрташ вай тIеозор ю,\nАдмаш а – ца хила цхьалха...\nДитина ор холбатан,\nХIоьттира гIаттаман коьрте\nМоца, ша кхайкхош имам...\nКъовсамехь цунна хIун гур-те?\nВахара и Бена дIа\nШоьнара нах шеца буьгуш.\nСоъ цуьнца вахара, Iа\nЦIахь, нехан яхьо ца вуьтуш.\nСоьлж-ГIала схьайоккхур ю,\nСовет-Iедал отур ду.\nХийла буьрса мостагIий\nНохчийн лаьмнашкахь эший.\nЛоьмаш санна, майра\nВай Нохчмехкан кIентий ду!\nЛетта, маршо йоккхур ю,\nКомнистийн кIус охьур бу.\nЦкъа бен нанас дина дац,\nЦхьаъ бен Iожалла хир яц.\nАьрзуш санна, маьрша\nВайн Нохчмехкан кIентий ду!\nДайн сий, яххьий ойур ю,\nЦхьа Iалашо – маршо ю.\nГIовтта кIентий, цIе дедайн\nЛаръер, нийсо къуйсуш вай.\nЦIоькълом санна, онда\nIедал-м дацара гIаттамаш товш,\nШен бакъ цо чIогIа лардора.\nСоветаш яцара дуьхьало ловш –\nIемина ницкъ хIотто гуора.\nХIетте а, нийсонна синош дала,\nЯьхкира гIаттамна гIоьнна\nЭнгана, Сесана, кхо ГIоьрдала,\nДукха хан ялале схьатеттира\nIедало эскарш шен тоьлларш.\nДоккха зен ден яккхий тоьпаш.\nКхаа агIор дара уьш\nмассо а лам совсийна.\nнекъ бацара гена:\nГIоьрдалан регIнашца – Бена.\nКхин а цхьаъ: Ножин-Юрт,\nИшхойн-Юрт23 – Бена\nТешамен, белахь а беха.\nЛаьмнашка деара оьгIазе эскар\nУьш дагош, Ермоловс24 санна.\nДекъий, цIерш, лелхарш,\nмохк лестар –\nИ дерриг гина ву сайна.\nЯцара нийсо а: харц Iедало\nЭзарнаш салтий хьовсийра.\nЭзар а вацара верг гIаттамхо –\nУьш халчу тIемаша зийра.\nНабахтехь хан такха буьгуш.\nДукхах берш, кхел йина,\nВажаберш Iазап лан буьтуш.\nСо а ву къинхетам Дала бинарг,\nСибреха хьажийна, ваха витнарг.\nЦа каглуш, жоьжхатах\nЦул тIаьхьа, хьийзаварх,\nца буьтуш некъ.\nЛецира Iедало Моца-имам –\nКоьртаниг лерира иза.\nцуьрриг а хам\nЦа беш, и хьийзийра къиза.\nТIаьххьара, ВМН26 кхел а йина,\nТIе хIотта каш доцуш и вайина.\nНохчийчохь хилла и\nКегий нах, белахь а\nИ шуна генахь,\nШу церан тIаьхье ю –\nЛарде вайн латта.\nШу шайн дайн тIаьхье ю –\nШу кийча хилалаш\nЧекхдели дийцар Дугин,\nБуьйсанан бода гIелбелча,\nБецашлахь Iуьйренан тхи,\nТогIица дохк хааделча,\nЛаамза буьйхира дIа\nКегий нах, дош доцуш тийна...\nХезначун йийсарехь Iа –\nГIаттаман хьалхарчу дийнахь...\n1. 1932-чу шарахь Нохчийчоь дуьххьара колхозаш кхолларна дуьхьала хилла гIаттам.\n2. 1977-гIа шо. Бенара гIаттам болабелла ткъепхийтта шо хуьлу.\n3. 1918–1920-чу шерашкахь (Нохчийчохь а!). ЦIечу а, кIайчу а эскаршна юкъахь хилла тIом.\n4. 1918-чу шарахь гIараваьллачу нохчийн къоман турпалхочо Шерипов Асламбека кхоьллина Нохчийн цIен эскар.\n5. Ликпункташ, ликбезаш – йоза-дешар ца хаар дIадаккха кхоьллина гIишлош. Цигахь яздан а, деша а Iамабора баккхийнаш (Пункты ликвидации безграмотности). Нохчийчохь, ерриге а Россехь санна шуьйра яьржина яра уьш 1920–1930-чуй шерашкахь.\n6. Къечу бахархойн вовшийн гIо лацаран вовшахтохарш (комитеты бедноты). 1930-чу шерашкахь хIора юьртахь хилла уьш.\n7. Советийн Iедало лерринчу декретаца (указца) 1920-чу шарахь дIакхайкхира зударийн бакъонаш а, маршонаш а. Божаршца бакъонашкахь дIанисбина бара зударий.\n8. 1930-чу шерашкахь гIаьттира Советийн махкахь «Зуда-ламанхочунна-пальто» боху болам. Цуьнан коьртехь яра зударийн-гIуллакхийн а, дешаран а коьртачу урхаллин куьйгалхо Надежда Константиновна Крупская, В.И. Ленинан хIусамнана.\n9. Кортали – доккха, тIергIахь а, бамбех а дина, довха йовлакх. Пальтонаш юкъайовллалц нохчийн зударийн Iаьнан коьрта духар хилла иза. Дагестанерчу къаьмнийн хIинца а ду кортали Iаьнан коьрта довха духар.\n10. Масала, Бенара дIаболабеллачу гIаттамах нисса ши могIа бу НГIАССР-н исторехь язбина: «1932-чу шеран бIаьстенца кулакийн гIаттам хилира Ножин-Юьртан округехь (хIетахь – Сесанан район). Классови мостагIчун тIаьххьара боккха гIаттам бара и. Цигахь дакъалоцуш цхьацца болу ахархой бара» (НГIАССР-н историн очеркаш. Соьлжа-ГIала, 1972. 155-гIа агIо).\n11. 1932-чу шерахь дIалецира Нохчийчуьра берриг Iелам нах-хьаьжой, молланаш, иштта кхин а. Соьлжа-ГIалин йистехь концлагерехь латтийна, тIепаза байра уьш.\n12. Концлагерь – концентрационни лагерь – дуккха нах дIагулбен меттиг. Дуьххьара уьш ян йолийна 1918-чу шарахь, Россехь Граждански тIом болабелча, Iедална дуьхьал болу нах дIагулбан.\n13. Инквизици-юккъерчу (XV–XVI-чу) бIешерашкахь Испанехь хилла динан суд. Iаламат къиза ницкъаш бен гIирсаш хилла цуьнан, тутмакхаш хьийзош.\n14. Айкх – моттбеттарг; айкхалла – моттабеттар.\n15. Кулак – хьолада. 1930-чу шерашкахь дIахьош бара кулакийн класс юьззина хIаллакьярна тIехьажийна къовсам. Доьзалца цхьаьна юьртах бохий, Уралехь, Сибрехахь эрна ара хьовсабора уьш, карахь рицкъа а доцуш. Цигахь дукхаха берш бала а лера (НГIАССР-н историн очеркаш... 146–150-гIа агIонаш).\n16. ТIом балале – Сийлахь-боккха Даймехкан тIом (1941–1945-гIа шераш) болабалале хьалха.\n17. 1921-чу шарахь хиллачу компартин Х-чу гуламехь, иза йохаран кхерам алсамбалар бахьнехь, леррина къайлах тIеэцна сацам бара «Партин цхьааллин хьокъехь». Цигахь чIагIдина дара хIора коммунисто хIора коммунистах Центральни Комитете хаамаш бан дезар. Чекисташ берриге а бахархошна юкъахь даржийра иза.\n18. ЧК – черезвычайни комисси. Дуьххьара 1918-чу шарахь Ерригроссийски Чрезвычайни комисси (ВЧК) кхоьллира Ф.Э.Дзержинскийс, шпионашца, диверсанташца, Iедалан дуьхьал болчаьрца къийсам латто. Цуьнан санна, яккхий бакъонаш йолуш цхьа а орган яцара хIетахь. ТIаьхьа цунах хилира КГБ (Пачхьалкхан кхерамазаллин комитет).\n19. Делан а, динан а гIуллакх дан чу стаг хуу меттиг. Дукха хьолахь я чохь, я уьйтIехь даьккхина ор хуьлура иза. Мел лахара а шовзткъа дийнахь-буса Iаш хилла стаг холбатахь, ара ца волуш.\n20. Хьалхарчу дуьненан тIом болуш 1914-чу шарахь вовшахтоьхна хилла «Акха дивизи» («Дикая дизизия») Россехь паччхьан омрица Кавказан къаьмнийн векалех. Царах вовшахтоьхнера ялх дошлойн полк, шайн къаьмнийн духаршца а, герзашца а лела бакъо йолуш хилла дошлой. ТIамехь, массо а цецвоккхуш, стогалла а, доьналла а гайтира кавказахоша.\n21. Бена, Сесана, Энгана, ГIоьрдала, Iисин-юрт, Хьашта-мохк, Шоьна-хьалха Сесанан районна чуйогIуш хилла Нохчмехкан лаьмнийн ярташ (хIинца – Ножин-Юьртан район).\n22. Пилмоьт – пулемет. ХIетахь Европин, Россин эскаршкахь гIараевлла «Максим» боху пулеметаш хилла. Максим – иза церан конструкторан цIе ю.\n23. Ножин-Юрт, Ялхой-Мохк, Ишхой-Юрт – Нохчмехкан лаьмнийн ярташ.\n24. Ермолов А.П. – инарла, 1818–1827-чу шерашкахь – Кавказерачу эскаран Коьртакомандуюши. Дадин-юьртан чалтач. Нохчашца бинчу тIемехь инзар йоккха къизалла гайтина цо.\n25. Ростох – Дона-тIера-Ростов гIала. ХIетахь Къилбаседа Кавказан пачхье (коьрта шахьар) лоруш хилла иза. Уггаре а кхераме а, зуламе а лору тутмакхаш цигарчу набахте буьгуш хилла, лебан а, кхел ян а. Масала, гIараваьлла шайх Митаев Iела вигна цига. Цигахь таIзарш дина, кхел йини, тоьпаш тоьхна цунна, Моца-имамна санна.\n26. ВМН – таIзар даран уггар а лакхара кеп (высшая мера наказания) – тоьпаш тохар. 1920-чу шарахь дуьйна 1953-гIа шо тIекхаччалц иштта кхел еш СССР-хь вийна ялх миллион сов стаг, шайна юкъахь кхойттара девлла бераш а долуш.


Сулейманов А. "1одика йойла, берийн беш…" - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСулейманов А. "1одика йойла, берийн беш…"\nШелан муниципальни к1оштахь 15 берийнбеш ю – 2 пачхьалкхан, 12 – муниципальни, 1 – долахьерг. Цига лелаш 2410 бер ду, царах кху шарахь 692 берберийнбешахь боккхучу муьрах чекхделира. Оьрсийн маттахь аьлча, выпускникаш оццул бу. Оцу дезчу денна кечйинчу «Яхита» ц1е йолчу №5 берийнбешахь гулделлера цхьа хаза, кегий божабераш а, зудабераш а. Тахана церан жимчу дахаран некъо дуьххьара голатухуш бу…\nГулбелла дай-наной а, бевзарш а, цабевзарш а бара. Царна хьалха д1а а х1иттина, шайн хьуьнарш гайта дезаш ду бераш. Эшарш локхуш, хелхаршдеш, байташ юьйцуш. Мел мухха дийцича а, иза царна т1ех1оьттина хало киртиг ю, дуьххьарлера экзамен. Гонахахьийзаш церан воспитательш бу, цхьанна дов до цара, важа хьосту, вукхунна хьехар до. Царна а ду иза шатайпа де.\nШелан к1оштарчу школал хьалхарадолчу дешаран учрежденийн урхаллин хьаькамна Мусаева Иманна, дешаран урхаллин векална Исаева Нурина а, кхечу а хьешашна хьалха церан корматаллин а, кхаа шеран белхан а жам1 ду тахана гойтуш дерг. «Некъ дика хуьлда!», – аьлла ц1е а йолуш х1оттийна йолу утренник, ц1ерпоштан кепехь «1одика йойла, берийнбеш – де дика хуьлда, школа!» аьллачу маршрутаца д1айоьдуш яра. «Ц1ерпоштан» хьаькам, берийнбешан заведующи, бераша «Жима мама» олуш йолу Исаева Аза яра, машинист и мероприяти д1ахьош йолу методист Цакаева Аминат яра, некъаца цахилча ца бовлуш болу проводникаш – воспитательш, кхиболу белхахой – бригадир а, повар а хилира. Некъахой новкъа баха еъна царал кегийчу берийн тоба а яра. Цара выпускникаш байташца, эшаршца, хелхаршца декъалбо. «Ц1ерпошт» д1айолалучу хенахь, «т1аьхьа а вуьсий», корреспондент а кхочу. Цо берашка хаттарш ло: “Стенга боьдуш бу поезд? Школера дешнадевлча х1ун говзаллахоржур ю аш?” Жоьпаш тайп-тайпана ду, говзаллаш дукха ю, контролерана т1ера министрана т1екхаччалц. Ц1ерпошт д1айолалой, «Баьццарниг», «Музейни», «Спортивни», «Кукольни», «Контрольни», «Халкъаниг», «Хелхарниг» ц1ераш йолчу массо а станцешкахь саца а соцуш, т1аьххьарлерачу «1одикаяран» станце д1акхочу.\nБераша берийнбешан белхахошна а, хьешашна а зезагийн курсаш елира, уггар йоккханиг шайн «Жимчу мамина» Исаева Азина а луш.\n«Берийнбошмийн» хьаькамо Мусаева Иманас выпускникашна дипломаш делира, царах х1ора т1е а кхойкхуш. Бераша дозаллица караоьцура шайн дахарехь дуьххьарлера диплом. Ц1еххьана берашна юккъехь белхар иккхира - цхьанна диплом д1адала дицделла хиллера. Сихха схьа а деана, массара а т1араш а детташ, диплом к1антана д1аделира.\nТ1аккха массо а декъалбира Берашлардаран дуьненанюкъарчу дезчу денца, берашка дехар а дира шайх даккхий хьаькамаш хилча шаьш диц ца дар.\n«Вайн республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана а, школалхьалхарчу дешаран кураторо Кадырова Заргана а боккха тидам т1ебахийтина буоберийн терго ярна а, берийнбошмашна а, - элира И. Мусаевс, – иштта Шелан к1оштан куьйгалхочо Ибрагимов Турпал-1елас а массо а аг1ор г1о до тхуна, муьлхха а хаттар эцна т1едахча, сихха чекх а доккху».\n«Школе схьадог1уш долу бераш берийнбешахь кечам бан ма беззара бина хилча, хьехархошна 1амо а, кхето а ч1ог1а атта хуьлу. Цундела тхуна, дешаран белхахошна, доккха г1о ду кхара деш дерг. Берийн дезчу денца декъалбан лаьара суна кхеран белхахой а, бераш а», - элира дешаран урхаллин векал йолчу Исаева Нурас.


Баларусехь нохчий мухIажираш совцийна бохург харцдина меттигерчу Iедалша\nТовбеца-бутт 07, 2017\nНохчийчу а бахана, Австре юхабогIуш болу вайнехан доьзалш Беларусин дозанера дехьа ца бовлуьйтуш бисина аьлла хаамаш баржийнера социалан машанашкахь. Амма Маршо радион Брестерчу хьосташа чIагIдарехь, иза бакъ дац.\nАвстрихойн Iедалхоша Беларусин, Полшин дозанехь юкъ-кара рейдаш а еш, мобилан талламийн тобанаш хIиттайо, хIостано дийцарехь. Делахь а, цара циггахь нахера кехаташ схьа а дохий, уьш шайн махка чу ца буьту бохург бух боцуш хIума ду, хIунда аьлча меттигерчу низамашца цхьаьна догIуш хIума дац иза.\nПолисхоша шайна мухIажарийн паспорташца Оьрсийчу а бахана юхабогIуш гучубевллачийн документийн копеш йоху, ткъа Австре уьш юхабирзинчул тIаьхьа и нах цIабахаран бахьана талла Iедална тIекхойкху. ХIинцале а дуккхаъчу цIабахана гучубевллачаьргара политикан тховкIелонах долу кехат дIа а даьккхина, цунна метта виза елла а меттигаш бу цу махкахь.


Туркойчуьрчу 74 эскархочунна бевлла дIабовллалц набахтехь такха хенаш йиттина\n2016-чу шарахь пачхьалкхехь карчамбан гIортарна бехкевинчу Туркойчуьрчу 74 тIеман гIуллакхдархочунна белла дIабовллалц набахтехь такха хенаш тухур ю аьлла, хаамбина Anadolu агенталло. Царех 56 стаг луьрчу хьелашкарчу набахте хьажор ву. Верриг а Анкарахь оцу пачхьалкхехь хийцам бан гIортарца доьзначу гIуллакхна шеконашкахь латтош ву 151 стаг. 31 вахархо бехказвоккхуш сацамбина кхелахоша.\nСуьдхойн хьесапашца, оцу къепедацаршкахь закъалте лаьцна Туркойчоьнан Инарла штабан хилла хьаькам Акар Хулуси Акынджи авиабазера туркойн премьеран резиденци валийнера. Акар дIавигинчу кеман пилотна Капан Угурна 29-зза велла дIаваллалц набахтехь вуьтуш хенаш кхайкхийнера, чIагIдо хьосташа.\n2016-чу шеран Товбеца-беттан 16-чохь Туркойчохь Iедалан карчам бан гIортар юкъахдаьккхира. Оцу тасадаларшкахь вийра 250 стаг, 2200 гергга вахархочунна чевнаш йира. Пачхьалкхехь чолхечу хьолан раж кхайкхийра. Бехкечеран хьокъехь кхелан процессаш йолийра махкахь 2017-чу шеран ГIуран-баттахь.\nБакъонашларъяран Turkey Purge сайтан зерашца, 96 эзар сов стаг дIалаьцнера Iедалхоша, талламаш дIахьора 500 эзар гергга стеган хьокъехь.\nПачхьалкхехь Iедал дохо гIортарна бехк 1999-чу шарахь дуьйна Iамеркехь вехачу оппозиционеран Гюлен ФетхуллахIан бу аьлла хета Анкарана. Вашингтоне цунна экстрадици яр доьху Туркойчоьно.


Блогерна Абдурахманов Тумсона чIир кхайкхийна Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада. Кадыров Ахьмад-хьаьжех ша ца веша, иза къоман ямартхо лору ша аьлла, Абдурахмановс дIахьедар дича, цунна жоп луш, чIир кхайкхийра спикеро. Оцу сохьта, официалехь сихха дIакхайкхийра Соьлжа-ГIалано: цо чIир хьахийна а яц аьлла.\nДаудовс бекхам бийриг хиларх динчу дIахьедарна комментари йина Кремло а цхьана. Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс боху: "ЧIир кхайкхоран ламаст бакъонийн пачхьалкхехь лелаш дац, цундела дуьйцийла дац цунах. Низамаш лелачу пачхьалкхехь дехаш ма ду вай", - аьлла.\nФедералан Iедалхоша цу кепара йина реакци бахьана долуш, Даудовс кхерамаш тийсина боцуш санна, кеп хIоттийна Соьлжа-ГIалахь а. Нохчийн Iедалхой а, социалан машанашкара церан ресурсаш а шайн ма хуьллу ешархо тило хьиза. Кадыровн пропагандхоша бахарехь, оьрсийн маттахь "кровная месть" - "чIир" бохург Даудовн багара даьлла а дац.\nДика хир дара, гочдечара хуъушехь харцхьадаьккхина цо аьлларг бохучу Кадыров Рамзанан пресс-секретарна Каримов Iаьлвина, блогеран а, спикеран а хиллачу къамелан йоллу версига ладоьгIча.\nХьаькамо чIир кхайкхийначу видеон хIу дайа гIертачу Iедалхоша, массанхьара а дIайойуш яра эфиран видеош. Цуьнан метта хеда а деш, кхи дакъош хIиттадора. Ткъа цу тIехь чIирх дош а дац хазош.\nИнтернетехь ларамза йисинчу видеон 16 минот 30-чу секунда яьллачу хенахь Даудовс къаьсташ олу "чIир" боху дош. Ша аьлларг бIостане дуйла хиинчул тIаьхьа, 19-чу минотехь туьйсу кхерамаш мел а кIадбан гIерта спикер: "Хьо вен гIерташ дац тхо" а олуш.\n21-чу минотехь Тумсога "хьо шайтIа ду" олу Даудовс (радикалан хьежамаш болчех олу кадыровхоша "шайтIа"), ма хетта гена а яц Полша аьлла, къедораш а еш.\nКадыровн гочдархой юьстахбовла гIерта, спикеран багах даьллачу, цхьаъ бен кхи маьIна доцчу "чIир" бохучу дашна. Масала, Мациевс хIоттийна, 1961-чу шарахь Москвахь арахецначу нохчийн-оьрсийн меттанийн дошаман 547-чу агIон тIехь далийна "чIир" дешан маьIна.\nИшта, Соьлжа-ГIалахь Исмаилов Абус вовшахтоьхначу "Дош" дошамехь а "чIир" – "кровная месть" аьлла гочдина ду.\nИзза маьIна ду оцу дешан, 1962-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь арахецначу гIалгIайн-нохчийн дошамехь а цхьана. Цундела, оцу дошамаша а тIечIагIдо, гочдархоша харцхьадаьхна спикеран дешнаш бохуш, кадыровхоша дуьйцург бакъ ца хилар.\nАла догIу, Даудовс бекхам бийр бу бохуш, ден дIахьедарш цхьа бух болуш, шениг хьалхадаккхархьама аьлла ду, хIунда аьлча, Абдурахманов цуьнан чIирхо ца хуьлу.\nIедалхой оппозицин блогерца Абдурахманов Тумсоца диалог дIаяхьа гIерта, царна хетарехь, "нохчийн къоман имидж цо талхош хиларна".\nКарладоккху, кхоазза тховкIело яла дуьхьало йина Полшано блогерна Тумсона. Цо бахарехь, шайн пачхьалкхна цуьнгахьара кхерам го Полшин Iедалхошна. Делахь а, мухIажирийн гIуллакхашкахула йолчу кхеташоно тIеэцна цуьнан доьзал.\nТекстан автор Саидов Тимур


Соьлжа-ГIала, 1994-гIа шо\nОьрсийчоь терроризмана гIо латторан пачхьалкх хилар тIелоцуш резолюцина регистрации йина Американ Сенатехь. Цу тIехь дагардо оьрсийн эскаро Украинехь лелийна зуламаш, йолахойх пайда эцар а, иштта хьахайо Нохчийчоь а.\nРезолюцехь дуьйцу, Путин Владимира куьйгалла дечу Оьрсийчоьнан урхалло лелориг терроризман акташ хета Сенатана, иштта пачхьалкхан секретаре кхайкхам бо, Оьрсийчоь терроризмана гIо латтон пачхьалкх хилар тIелацар.\n"1999-гIа шо доладелчхьана Оьрсийн Федерацино хержамаш боцуш ницкъ бора Нохчийчоьнан бахархошна, шен декъехь маьршачу бахархошна дуьхьала кассетан тIеман гIирс а лелош, оцу бахьанца 50 000 нохчо, доккхачу декъанна маьрша бахархой, байъира, йа тIепаза байра", - билгалдоккху резолюцехь.\nКехатан авторшлахь – шина а партин сенаторш, демократ Блументаль Ричард а, республикхо Грэм Линдси. Украинера тIом болабалале Оьрсийчоьно терроризмана гIо латтадора, билгалдаьккхина Блументаля, яздо "Голос Америки" гIирсо.\n"Буьззинчу барамехь тIамца чугIорта кIезиг хан йиссича, шина партех лаьттачу делегацица со хилла Украинехь, сан белхан накъосташа Зеленскийга хаьттира: "Шу кхоьрий Оьрсийчоьнан тIелатарх? Цо тхоьга схьа а хьаьжна элира: "Оьрсий тхан махкана тIелетира 2014-чу шарахь, цара тхан 14 эзар стаг вийра. Цара [оьрсаша] шерашкахь терроризмана гIо латтийра, цара цунах жоп дала а деза", - аьлла Блументаля.\n20 шарахь Путинна тIе ца лоцура байъинчу нахах жоьпалла, аьлла Грэм Линдсис. Цо билгалдаьккхира, Американ Конгрессо Украинана гIо даран низамна юкъа Оьрсийчоь терроризмана гIо латтон пачхьалкх хилар тIетохахь, иза "вуно чIогIа хаам хир бара Оьрсийчоьнан урхалхочун кепехь Путин легитиме хеташ ца хиларан".\nПачхьалкхан департаментан сайтера кхеторашца а догIуш, терроризмана гIо латтон пачхьалкхаш – уьш масийттазза дуьненаюкъарчу терроран акташна гIо динарш ю. Американ кхаа низамца билгалйоху уьш: тIелатарна националан духьало йан магоран низаман 1754(с) дакъаца, герзана экспорт йаран контроль латтон низаман 40-гIа дакъаца, арахьа гIо латторан низаман 620А дакъаца а.\nСтигалкъекъа-баттан 11-гIа де – Украинерчу тIеман 77-гIа де ду. Украино дIахьедина, Луганскан кIоштера шайн латтанашна оккупаци ярна Европе йоьду газан транзит кхузза лахъян дезна шайн, аьлла. Американ Къоман талларан директорна хетарехь, Путин Владимир "бахбинчу тIамна" кечам беш ву. Украинера шайн лаамна дуьхьала дIабаха дезначийн терахь 8 миллионе даьлла. Литван Сеймо Оьрсийчоь террорхойн пачхьалкх лерина. "Аль-Джазирано" оьрсийн салтийн декъеш чохь долу рефрежератор гайтина.


Стигалкъекъа-бутт 13, 2019\nШаьш хьоло дукъдина, иза дахьа-дилла меттиг йоцуш хьийзар а гойтуш, ткъа официалехь долара бахам охьабагарбечу декларацешка кепекаш а язъеш стенна лела кадыровхой?\n2018-чу шарахь шайн доладаьллачу хьолах лаьцна декларацеш чуелла Нохчийчуьрчу парламентан депутаташа. Царех тоьшийла делахь, деккъа цхьана алапа тIехь беха кадыровхой. Инстаграмехь гойту цара ишта. Амма оццу Инстаграмехула гойла ду церан патар баьтта дахар а. Эхь ца хета я царна а, я церан берашна а еза-яккхий шайн гIопаш, S-класс машенаш нахала яха.\nХаза ваха (аьшпаш битта) дихкина дац\nСтохка Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада шен бахам дебийна 6,1 миллион соьманна, "Кавказ.Реалиино" яздина ма-хиллара. Декларацино бахарехь, 2017-чу шарахь ша эцна хиллачу Mercedes-Benz AMG 63 машенах ваьлла иза.\nКхидерг дерриг а ду хьалха санна: ши цIа (350 кв.м. а, 718 кв.м. а), ши лаьттан дакъа (1216 кв.м. а, 3982 кв.м. а). Доккхахдолу цIа зудчунна тIеяздина ду, ткъа зуда, 2016-чу шарахь хIиттийначу кехаташа гайтарца, белхан гIоьнча ю.\nКхечу депутатийн хьал гуттар а ледара ду. Даудовн коьртачу гIовсо Закриев Салмана шерачохь доьзале ца даьхьина 1,7 миллион сом бен. Оцу депутатан зудчо, мехкан куьйгалхочун йишас Кадырова Зулайс а ца даьккхина стохка 946 эзар сом бен. Ала дашна, цунна тIеяздина ду 902 кв. м. цIа. Яц машен, декларацино бахарехь, я цуьнан а, я майрачун а.\nКадыровн вовхатар (маьхчел тIаьхьа догIу гергарло), 49 шо долу Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат Делимханов Адам а ву, официалах тешча, хьал доцуш стаг. Дийнначу 2018-чу шарахь шен диъ бер цо кхаьбна 4 миллион 769 эзар соьмах.\nЯц Делимхановн долахь машен. Бакъду, даржо магадо цунна Iедалан машен долахь йолуш санна лело. Делахь а, бераш дIасадуьгуш я такси кхайкха еза цуьнан, я юкъарчу транспортца бала хьега беза. Амма дац хааделла маршрутан машенца и воьдуш даьккхина сурт Instagram-ехь.\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партин фракцица Пачхьалкхан Думин депутат ваьллачу Догаев Ахьмадан а, я цуьнан зудчун а яц машен, кехаташа дийцарехь. 4,8 миллион сом даьккхина цо стохка. Ши петар ю, амма уьш а ю зудчунна тIеяйина - (64,7 кв.м. а, 86,5 кв.м. а). Лурчах хиллачу денца дуьстича, дахначу шеран деклараци тIехь вац гайтина Догаевн доьзалхо – 2017-чу шарахь цунна кхачийна яра 40 кв.м. петар. Иза, гарехь, кхиина ваьлла.\nКадыров Рамзан а вац, лурчах цо чуеллачу декларацех тешча, хьолехь айвелла – хIетахь цо 7 миллион сом бен ца даьккхинера. Ткъа стохка мел аьтто баьлла цуьнан шен а, цуьнан доьзалан а хьал гулдарца, - иза хоуьйтуш дац, стохкалера деклараци чуяланза ю цкъачунна.\nАла деза, коррупцица къийсалучу дуьнаненаюкъарчу "Трансперенси Интернешнл" юкъаралло яхначу гурахь теллира Кадыров Рамзанан доларчу говрех дерг. Цо дийцарехь, 128 хохку говр ю Кадыровн. 98 миллион сом даьккхина цара тIаьххьарчу деа шеран къийсадаларшкахь. Ткъа и ахча кхаьчна дац декларацин могIанашка.\nНохчийчоь цхьалха яц, массанхьа дерг лела цигахь\n"Левада-центро" нахе дукха хан йоццуш хиттира, мел теша уьш хьаькамийн, депутатийн декларацех. Ца теша царех Оьрсийчоьнан 88% бахархой.\nОьрсийчоьнан бохча делла аьтто а баьлла, хьал дебийна нах шаьш ца гайта хьовсу. Журналисташа бечу талламаша боху уьш Iора. Боху Iора …церан зударша а – хасталуш, Инстаграмехула шайн керла Mercedes Gelandewagen-аш нахала яхарца.\nКъайлах-къулах буха хиина Iан ца деза Нохчийчуьрчу хьаькамийн хьал толлуш – кадыровхоша дозаллица гойту интернетехула шайгара беза бахамаш.\nКоррупцина духьалоян кхоьллина инструменташ яц болхбеш. Нохчийчоь цхьалха яц, массанхьа а дерг лела цигахь, боху "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматан инарла директоран гIовсо Шуманов Ильяс.\n"Наханна го дерриг а, пачхьалкхо ца язъяйта шен йиш яцарна язйойту декларацеш моттаргIа ю, олу. Хьовсал, оха декларацешкахь шен хьолах лаьцна харц тоьшалла диначарна тIаIзар до шуна, бохуш санна, цхьаверг наггахь вохаво балхара. Амма баккхийчу хьаькамех дац иза хьакхалуш а", дуьйцу Шумановс.\nЭксперто ялочу ститистикаца, "тешам барна" цIе йолчу бахьаница Iедало даржех баьхначу нахах 98% бу "В", "С" категорера белхахой – ярташкара депутаташ, некъан инспекторш, я уьш санна болу кегий хьакамаш. Статистика ша яржочу хенахь Iедало ца гойту харц-декларацеш хIитторна белхашкара дIабаьхнарш цхьа пекъарш бен боцийла, боху "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматан векало.\nШумановна хетарехь, "Нохчийчохь Москохчул генабовлу куралла еттарца хьаькамаш", иза ду "юкъаралло Iедале жоп доьхуш а, дахар демократех хьакхалуш а дацар".\n"Iедал халкъах дозуш хилар хьахийча, Нохчийчохь кланийн мазанаш лела, демократин институташна цара яха аьтто ца буьту. Ша дийриг халкъанна гайта, халкъе хатта хьашто яц цигарчу Iедалан", билгалдоккху Шумановс.\nЦо тидарехь, хьаькамийн хьал декларацешка даккхар – иза, уггаре хьалха, халкъ оцу хьаькамех тешийта кхоьллина институт ю, церан кисана алапа бен ца доьду алархьама, " ма-дарра иза хиича, нах теша, хьаькам хьаннал шен балха воьдий а, цигара ваьлча цIенначу куьйгашца цIавоьдий а".\nДебаш бу Кадыровн бахам\nШумановс тидарехь, декларацеш язъян дуьхьал бац Кавказера политикаш, хIунда аьлча, кхочуш цадича а долу хьаькам "балхара дIавоккху, ткъа цо къайладаьхьина хьал Iедалан бюджете доьрзу" бохург.\nКадыров стенна ву даима а шен хьал наханна гойтуш хьийзачу хьаькамех? Оцу хаттарна жоп а ло Шумановс: "цунна, политикан коньюнктурин маьIанехь аьлча, кхера хIумма а дац ".\n"Цуьнан куьйга кIел ю 100% харжамийн каппаш, кхелаш, иштта дIа кхин а. Султанат ю цуьнан. Иза уггаре коьртаниг ву республикехь. Ши-кхо шо хьалха тхо коррупцина дуьхьалоечу тхайн балха тIехь гIоьртира цигарчу прокуратурин тидам махкарчу харцонашна тIеберзо. Оха динчу дIахьедарех цхьа а тергал дIа ца дира Нохчийчоьнан прокуроро", элира "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматан куьйгалхочун гIовсо.\nОьший тIаккха декларацеш язъян а?\nПачхьалкхехь хьакамашна тIехьожу система йоцуш ю. Цундела царна хIумма а ца хуьлу хьал нанна, стуннанна, вешина, я шайна луъучунна тIеяздарх. ТIера тидам дIабоккхуш, цара парггIат духку шайгара лаьттанаш, цIенош, масала, гергарчу наханна. ШолгIа делахь, харц деклараци чуелча а хила дац доккха зен – иштаниг даржах воккхуш вац цхьа наггахь бен.\nДелахь а, ша институт оьшуш ю, боху Шумановс. Оцу хьокъехь цо иштта элира: "Вай, харжамаш харцонца дIабоьлху аьлла, халкъ царех доккхур дуй? Дац. Я кхелаш хила ма-езза яцара аьлла, уьш дIакъовлур юй? Яц".


Австрехь нохчийн суьрташдахкархойн гайтам\nМарсхьокху-бутт 28, 2016\nЕвропехь бехачу вайнахана юккъехь дукха бу исбаьхьалхой. Церан белхаш довза таро хуьлу меттигерчу бахархойн сартийн гайтамашкахь.\nМуьлхачу а къомах, муьлхачу а динах а болу нах вовшах кхетош, церан массеран а юкъара мотт буьйцуш хIума ю исбаьхьалла.\nЦа оьшу полиглот хила, ца оьшу хийра меттанаш хаа цхьана исбаьхьалхочо шен синан кIоргенешкара богIуш болу хIоттамаш, шен уггаре а экама, я лазаме я, зовкхе ойланаш кехатана я кIаденна тIе бохуш диллинчу сартах кхетархьама.\nСарташкархо шегара хIуъу ала гIоьртинехь а, и сурт гуш волчо тIаккха шегара, шен синхIоттам и сурт шена гучу мIаьргонехь муха бу хьаьжжина чулацам буьллу цу суртана. Ша самукъадаьлла велахь цунна иза сирла а, зовкхе а го. Ша дог эшна велахь, цунна цигахь шен кийрара гIайгIа го.\nШа цхье велахь, цунна куьзганна чохь санна го шен цхьалла цу сурта тIехь. Цундела а аьлла хир ду-кх цкъа мацах Пикассос Луврехь шен цхьана суртана хьалха а хиина воьлхуш Iаш цхьа стаг вайча цуьнга ша аьлларг.\nШа сийлахь воккха Пикассо, цу суртан автор вуйла а ца хоуьйтуш, тIе а вахана хаьттина цо цу стаге, хьо хIунда воьлху аьлла. „Цу сурт тIера схьайогIучу йоккхалех, цуьнгарчу ницкъах тIеIаткъам хилла воьлху ша“, - аьлла жоп делла вукхо. ТIаккха Пикассос аьллера цуьнга, хьо дукхаварг, и йоккхалла, и ницкъ хьоьца хьайца бу хьуна, цу суьртаца бац хьуна“, - аьлла.\nИштта синхьаамаш, иштта тамашаш самабийлира хьастагIа Венехь дIабаьхьанчу нохчийн исбаьхьалхойн гайтаме баьхкинчу нахалахь а ала воьхьийла ду. Цу гайтамехь дакъалоцуш бара Германера а, Австрера нохчийн сарташдахкархой.\nНемцойн Лейпциг гIалахь дуккхаъчу шерашкахь вехаш а, цу шерашкахь Европехь ша-башхачу корматаллечу исбаьхьалхочуьн санна шен цIе яккхийтина а волу Юшаев Замир а вара цигахь дакъалоцуш.\nМаршо радиона хеттаршна жоп делира исбаьхьалхочо. Сих-сиха Нохчийчохь хуьлуш волчу цо шена болх бан аттох а, аьхнаха а Лейпцигехь ду элира, исбаьхьалхочунна хIаваъ санна оьшуш йолу маршо а, цхьааалла шена цигахь карорна. Амма Нохчийчу ша эхар бахьана долу инспираци хуьлу шена, аьлла.\nЮшаев: „Сан сина аттоха Лейпцигехь болх бар ду, хIунда аьлча вайн цIахь, Нохчийчохь, шен цхьа дахаран кеп ма юй, ваха-ван везаш хуьлу, вогIург-воьдург хуьлу. Ткъа исбаьхьалхочунна паргIат хан а оьшу, цхьалла а оьшу болх бан. Амма со Нохчийчуь дIасавоьдуш хиларна, суна дийна цхьана шарахь болх балла эмоцеш а, ницкъ а, материал а хуьлу“.\nЮшаев Замиран белхаш масех гIаттах дина я масех чкъурах дича санна хеталуш хуьлу – цхьа чкъор тIера дIадаьлча, я дIацIандича, цу бухахь кхин керла чкъор кхин керлачу хаамца, керлачу чулацамца гучубуьйлуш санна.\nТамашийна ду цуьнан белхашкахь гойтучу адамийн хотIмаш, уьш даима а озабелла, гурачуьра дIаэккха кечбелла пха санна, тIома хила кийча адамаш ду, ладоьгIначехь сацаделла ду церан сибаташ, готта ю церан гIодаюкъамнаш, оьздачу адамийн ма-хиллара, цхьана хенахь нохчийн къонахийн хилла ма-хиллара.\nЦарна тIехь доккхачу декъехь гIовталан кепа духарш хуьлуш хиларна шеко а ца юьссу уьш нохчийн къонахий хиларх.\nХарца новкъаяьллачех исбаьхьалхочун хьажаро схьалаьцна сацийна бIов, карахь серлонан чиркх лаьцна чIинчIара хиина жима кIант, ширачу нохчийн кхерчанна гонахь гулбелла нана-доьзал, шен сарташдахкархочуьн автопортрет а, цу тIера иза ша, шу дуьллучу сурта тIера цхьана мIаьргонна цхьаммо хьашт доцуш юкъахваьккхича санна кIирвелла схьахьаьжна волу.\nДийна цхьа дуьне ду хIора белхаца, хьежа мел хьоьжу а шеца хьовсархо дIавуьгуш.\nХьан сарташка хьажа массоза хьожу а, царна тIехь даима а кхин-кхин, бен-бен чулацамаш гуш санна ма хетало, иза хьовсархойн гIалат ду-те, я хьан Iалашо ю-те, ва Замир аьлла шега хаьттича, иштта дийцира исбаьхьалхочо.\nЮшаев: „Со кхин башха майстер вац, амма сан Iалашо ю иштта хьовсархоша сайн белхаш тIеэцар. Ахь ма-аллара, хIоразза а кхин керла чулацам а, синхьаамаш а гуш цу сарташкахь хилча, тIаккха сайга и сурт дика дилладелла аьлла хета суна. Лачкъийна хIумнаш а ма хуьлу цу сурта чохь.\nМасала, хьо кино воьдучу хенахь и кино дIаяллалц ца кхета хьо цу чохь хиндолчух. Яздархочо язйина киншка ахь йоьшучу хенахь иза ешна аьллалца хIун хир ду ца хаа хьуна. Сарташца дерг а иштта ду, жимма кхечу агIор делахь а. Сан сарташ сан бераш санна ду“.\nЮшаев Замир Европехь веха ткъех шо ду. Цу муьрехь хийцабелла хила декхар ду нохчийн исбаьхьалхочун кхоллам, хIунда аьлча нохчийн исбаьхьалхошка а, нохчийн къоме а, хиллане а „нохчийн“ бохучу даше а болу хьежамаш доллучу дуьнентIехь санна Европехь а хийцабаларна.\nХьуна хаалой хьайн дахаран деладенехь и хийцамаш? Ой, нохчашлахь-м исбаьхьалхой а хуьлуш ма-хилла бохучу тамашашца я цуьнца доьзначу клишешца Iоттавалар хиллий хьан аьлла хаьттира Маршо радиос Юшаевга. Цо дуьйцу.\nЮшаев Замир: „Хьалха, со доьшуш, студент волчу хенахь алсамох хуьлура иштта дерг. ХIетахь даима а массо меттехь и тIом буьйцуш, хьо политикана юккъе озон гIерташ хуьлура. ХIинца тIаьхьарчу хенахь иштта дерг соьца кIезгох нисло. ХIунда аьлча со лелачу меттигашкахь ас юкъаметтигаш лелош болу нах – уьш исбаьхьаллица бала болуш нах бу, церан дог-ойла а, хьежамаш а кхечу агIор хуьлу. Иза кхин контингент ю, мухха а дийцича а“.\nАвстрехь дIабаьхьанчу сартийн гайтамехь дакъалоцуш кхин цхьа могIа вайнехан а, меттигерчарех а исбаьхьалхой бара.\nЦарех хIораннан а кхоллараллех кхин дIа а дуьйцур ду Маршо радионо.\nIедало белхаш бу боху, наха - бац боху...\nГубашева Седин догкъийзаме васташ


«ГIирмера бакъдерг дийцарна» 300 журналистана пачхьалкхан совгIат делла Путина\nОьрсийчоь -- президент Путин Владимир Кремлера цхьанакхетарехь, Москох, 5Сти2014\n«ГIирмера хиламаш бовзуьйтуш бакъдерг дийцарна» аьлла, 300 журналистана совгIат дина Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира. Уггар дукха журналисташ ВГТРК олучу Ерриг Оьрсийчоьнан Телевизионан а, Радиона а Компанера а, Хьалхарчу каналера а, НТВера а, Russia Тoday а, Life News компанера а бу.\n300 журналист билгал а ваьккхина, царна совгIаташ даларан хьокъехь арахецна 269 номер йолу омар ца карийна Оьрсийчоьнан президентан зорбан-сервисехь, бохуш дуьйцу BBC команино. «Ведомости» газето бечу хаамца, цу тIехь хила еза пачхьалкхан свогIаташ кхаьчначу журналистийн цIераш.\nПрезидентан сайта тIехь а дац 269-гIа омар. 268-чунна тIаьхьа яздина 270-ниг ду. И омар сайта тIехь ма дац аьлла, хаьттинчу BBC компане оьрсийн президентан зорбан-сервисехь аьлла, зорба ца тоьхна омар «массарна а дац» бохург ду, схьагарехь, совгIаташ далар къайлаха дина хIума ду, аьлла. Оцу омарна юкъахь долчух лаьцна дийца а ца хIоьттина уьш.\n300 сов журналистана а, цхьа моггIа хаамийн гIирсийн куьйгалхошна а совгIаташ даларх лаьцна хаам бинарг «Ведомости» газета ду. Шен агIора, и документ гинчу стоьлан дена тIетевжина ша газета.\nЦу газетан хьесапехь, уггар дукха совгIаташ кхаьчнарг ВГТРК олу, Ерриг Оьрсийчоьнан Телевизионан а, Радионан а Компани ю. Царна бIе гергга совгIат делла. ШолгIачу меттехь Хьалхара канал ю, 60 совгIатца. Иттаннаш совгIаташ кхаьчна НТВена а, Russia Тoday-на а, Life News холдингана а.\n«Оппозицин» лоручу цхьана хаамийн гIирсана совгIат ца делла бохуш дуьйцу «Ведомости» газето. Уггар лакхара совгIат делла боху, НТВ инарла директорна Кулистиков Владимирна – «Даймахкана динчу диканна» олу шолгIачу тIегIан орден.\nИзза орденаш, амма 4-чу тIегIанера елла, Роскомнадзор куьйгалхочунна Жаров Александрна а, «Оьрсийн телевизионан а, радионан а машанийн» куьйгалхочунна Романченко Александрна а, ВГТРК инарла директоран хьалха когатеттана Златопольский Антонна а, «Россия сегодня» агенталлин коьрта редакторна Симоньян Маргаритина а, «Комсомольская правда» коьрта редакторна Сунгоркин Владимирна а.\nВедомости газето дийцарехь, Life News холдинган инарла директорна Габрелянов Арамана Сийлаллин орден елла, ткъа Life News телевизонан каналан инарла директорна Габрелянов Ашотана «Даймахкана динчу диканна» орденан хьалхарчу тIегIанан мидал елла. Цунна санна мидалш елла журналисташна Зейналова Ирадина («Хьальхара канал»), «Россия» каналан журналисташна Мамонтов Аркадийна, Корчевников Борисана а.\nДоттагIаллин орден елла «Россия» каналан модераторшна Кондрашов Андрейна а, Мацкявичус Эрнестана а.\n«Даймахкана динчу диканна» олучу орденан шолгIачу тIегIанан мидалш елла 200 сов хаамийн гIирсийн векалшна: продюсершна, инженершна, монтаж ечарна, машенашлелорхошна а.\n«Ведомости» хьостано дийцина, совгIаташ далар – ца хиллачу кепара дукха дара, 2008-чу шарахь Къилба хIирийчохь хиллачух лаьцна дийцинчарна 11 пачхьаькхан совгIат даларе хьаьжча. ХIетахь царна елларш Майраллин орденаш а, «Доьналлин» а мидалш бен яцара.\nОццу хенахь, блогашкахь шуьйра дийцаре деш ду, НТВено а, «Оьрсийчоь» телевизонан канало а гайтинчу сюжеташкахь, тайп-тайпана схьавалар а, политикан хьажамаш а болу цхьа турпалхо хилар. «Россия» канало бахарехь, малхбале Украинера Петков Андрей, Украинина федерализаци ян лууш ву. Ткъа НТВехь, иза мехах тIом бан вахана, еа пачхьалкхан махкалла долу стаг санна вийцинера – шортта ахча дохьуш, Майданахь лаьттачу нахана гIортор еш лелаш.\nЦхьана дийнахь шина канало эфире яхийтинчу репортажехь хиллачу шалхонех лаьцна хIумма а кхета ала ца делира, каналийн куьйгалхошка. Амма НТВено тIаьхьуо хаам бира, шайн репортажехь хилла, «Аьтто секторна» ахча латтош ву боху стаг, коьртана дика воцуш ву, аьлла. Цул сов, шаьш бохбуунчаллаш лелон гIерташ хилачуха, Iорадаккха гIертачу малхбузера хаамийн гIирсашна Iоттар йира.\nДелахь а, мидалш а, орденаш а яларна цхьа а новкъарло ца йира цу гIалато.


Мангал-бутт 20, 2015\nТуркойчоь -- Шемара мухIажираш. 2015 Манг. 19\nДуьненаюкъара мухIажарийн денна лерина цхьа могIа акцеш ю Германехь а, Австрехь а кху деношкахь дIахьош.\nОйла йиний аш цкъа а, эзарнашкахь Дуьненаюкъарчу хIурдалахь, Европе кхача дагахь шайн са дадийна новкъабевллачуьра бохамаш а хуьлуш, хи чу боьлхий леш болчу нехан декъехь хIун хуьлу? Уьш мича доьлху? Мичахь дIадухку? Хьан хIоттадо царна тезет? Мила воьлху царна? Я хьан до царна докъа ламазаш?\nЯ каш хуьлий-те хIурдалахь беллачийн? Цхьа а вуй уьш цу бух боцучу хичуьра схьа лехьош? Уьш, хIора а адам хьакъ ма-хиллара, муьлхачу а динан а, къоман нехан Iадатехь догIуш ма-хиллара, лаьтте берзош?\nБеккъа кху тIаьхьарчу беттанашкахь Дуьненаюкъарчу хIурдалахь велла масех эзар стаг. Бусулбанаш а, керистанаш а, цхьа а дин доцурш а бу царна юккъехь. Зударий а бу, божарий а, бераш а. Европехь гIолехьа дахаре сатуьйсуш сел кхераме генарчу новкъа бевлла болчу царна къиза Iожалла карийна хIурдалахь.\nЦарех дукхаъ берш цкъа а карор а боцуш, цу инзаре боккхачу хIурдан хишкахь даиманна а буьсу, чIерийн даар а хилла. Цхьаццаберш Италерчу а, Грецерчу а орцакхачоран хьукматийн белхахоша, беллачул тIаьхьа, хIурдачуьра схьалаца кадолий, шаьш сел сатийсинчу Европин лаьтта тIе кхачабо. Аьлча а, лаьтта бухе, цIе йоцучу, гуларчу кошахь бIеннашкахь цхьаьна дIа а бухкуш.\nЦа йо цу карийначу декъийн цхьа а кепара идентификаци а, ца хIоттадо царна я кериста а, я бусулба а тезет. Ца гIурту церан гергарниш лаха, цаьрга хиллачу бохамах коста кхачон. Иза дерриге а лелон таронаш, я хан, я лаам бац орца кхачоран белхахойн, уьш дела денна хIурдалахь керла декъий леха а, лехьон а дезаш бу.\nХIинца амма дуьххьара цхьа тоба яьлла Германехь, цу дела денна Дуьненаюкъарчу хIурдалахь схьалехьочу декъийн кхолламна сагатдеш. Немцойн Политикан Хазаллин Центр аьлла цIе йолчу цхьаьнакхетаралло Грецехь а, Италехь а бехха лехамаш а бина, гучудаьккхина, хIурдалахь леш берш адамийн сий хьоьшучу кепара цхьаьнхьа Европин гIалийн йистошкахь къайлаха гулахьчу кешнашкахь дIатеIош хилар.\nЦу декъешна эксгумаци а еш, и нах хьенан мичара муьлш бара бохург а толлуш, хIоранна а каш доккхуш, хIораннан а динца догIучу кепара докъа ламазаш а, тезеташ а деш, уьш дIабохка сацам бина цара – Германехь дIабохка.\nДуьненаюкъарчу ХIурдан хинйистошкахь Iохкучу Италера а, Грецера лерина Германе а бахьаш, хIунда бухку бохучунна иштта жоп ло Политикан Хазаллин центран векалша шайн сайт тIехь „Белларш богIу“ бохучу артиклехь: „И проблема вай Германе схьаяхьар ю, Европин гуманитараллин дуьхьал уггаре а мехалох болу сацамаш тIеоьцуш Iачу урхаллина шаьш лелочу политикан тIаьхьалонаш муха ю бохург гайта“.\nЦу Iалашонца белларш чохь болу дечиган яьшкехь цкъа хьалха немцойн канцлеран Меркель Ангелас чохь йолчу Бундесканцлерамтана хьалха оьха хIиттор ю. Цул тIаьхьа Берлинан тайп-тайпанчу кешнашкахь дIабухкур бу уьш. Царна юккъехь бусулба нах хиларна, Берлинерчу маьждигашкара имамаш а бахкийна, цаьрга бусулбачарна докъан ламазаш а дайтина, бусулбачу кешнашкахь дIабухкур болуш бу ислам динах берш.\nКхин дIа берш керистан кешнашкахь а, амма уггаре а коьртаниг - Бундесканцлерамтана уллохь, ма-дарра аьлча, Меркелан кабинетера корехула дIахьаьжча ган а гуш деса лаьтташ хилла латта схьа а эцча, цу тIехь мухIажарийн кешнаш дина Политикан Хазаллин центро.\nКIирандийнахь йоллучу Берлинера гIо дан лууш берш а гулбелла, дIабухкур бу цигахь хIурдалахь беллачийн цхьаберш. „Цу кепара, - бохуш яздо акци дагаеанчара, - Меркелан а, цуьнан министрийн а хIора дийнахь декъешна тIех а буьйлуш, лела дезар ду, шаьш шайн бендацаран политика лелочу метте“.\nПIераска а, шота дийнахь а цхьа могIа мухIажаршна лерина акцеш иштта Австрехь а дIаяхьира. Венин юккъехь пIераскан дийнахь бIеннаш догIанах ларво четарш яйдира наха. МухIажарш буха лачкъоран, царна кхерамазалла яларан символ санна юккъеяккхина яра и „Европера четарийн марш“ цIе йолу акци.\nТкъа шота дийнахь эзар герга стаг гулвеллера цу гIалин юккъехь, Европин а, Австрин Iедалшка мухIажаршна кевнаш схьаделла бохучу кхайкхамца. Австрерчу мигранташца гома йолчу ФПОЬ партин куьйгалхо Штрахе махкара ара ваккха, ткъа мигранташ чу бита боху мохь беттара цара меттигерчу парламантана хьалха.\nОтон: „Мигранташ бита, Штрахе араваккха!“ Митингехь дакъалоцуш хиллачу вевзаш волчу адамийн бакъонашларйархочуо Геннер Михаила шен къамелехь хьахийра, ша мигранташца болх бечу заманахь хийла мухIажаршца харцо лелор бакъбеш болу сацамаш арабевлла цу пачхьалкхан парламентан кхерчара, амма иштта хийла адамийн бакъонашларйархоша и тайпа сацамаш юха а бахийтина меттигерчу Iедалшка, цундела юкъаралла гIелйала мегар дац тIебаьхкинчийн бакъонашкахь къийсарехь, аьлла.\nГеннер Михаил: „Ас мухIажарца болх бечу 25 шарчохь инзаре дукъа низамаш арадевлла кху кхерчара. Дукха кехаташ бехдина йозанашца. Керла-керла хийцамаш, низамаш шогадахарш, адамийн бакъонаш хьешарш арадевлла кху кхерча чуьра. Амма даханчу шерашкахь иштта хийла адамаш дуьйладелла вайн махкахь урхаллин а, кху кхерча чохь болчу депутатийн доккхахчу декъо а лелочу харцонашца дуьхьал гIитта. Алсам бовлуш бу вайна юккъехь шайн лулахой а, доттагIий а, шайца доьшуш берш а лийца а луьйцуш, махкара арабохуш хилар кхин дIа лан дагахь боцу нах.\nХийцамийн хан тIекхаьчна! Со оптимист ву. ХIунда аьлча, даханчу 25 шарчохь дагахь а доцуш, хийла толамаш баьхна вай Iедалийн харцонца къийсарехь. Министр балхара дIавала а дезийтина вай. Низамаш а хийцитина вай, къар ца луш. Кхин Европа, адамийн бакъонаш ларйон Европа, адамаш маьрша долу Европа, маьрша ваха а, ван а бакхо йолу Европа кхоллархьама лелийна вай иза. Со тешна ву, цу вайн Европано цхьана дийнахь толам боккхур бу бохучух“.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн мухIажарийн хьокъерчу хьукмато чIагIдарехь, карарчу хенахь 60 миллионе кхочуш лаьтта доллучу дуьнентIехь шайн мохк а, цIа а дитина, бовда дезначу мухIажарийн терахь. ШозлагIа дуьненан тIом дIабаьлча дуьйна цкъа а хилла дац и терахь иштта лакхара.


Нохчийн васт кхолла атта дац кино чохь\nЗазадоккху-бутт 25, 2016\n"Tangerines" (Мандаринаш), кирхьан тIера даьккхина сурт.\nГуьржийн режиссеро Урушадзе Зазас яьккхина «Мандаринаш» кинофильм Италехь кинотеатршкахь гайта йолийна. Кинематографин уггаре а лаккхара меттигаш яьхначу оцу фильмехь гойту мостагIий хиллачарах доттагIий муха хуьлу.\n«Мандаринаш» цIе йолу фильм, кхо шо хьалха яьккхинера гуьржийн вевзачу режиссеро Урушадзе Зазас. Иза стохка «Оскар» совгIат дала хьакъ ю аьлла къобал а йина хьалхатеттинера. Цуьнца къийсалуш яра оьрсийн режиссеро Звягинцев Андрейс яьккхина «Левиафан».\n«Оскар» ца кхаьчнехь а, кхийолу дуьненахь мехала хетачу кинофестивалашкахь а, гайтамашкахь а лаккхара мах хадабо цуьнан. ТIеххьара оцу фильмо яьккхина Испанехь Гауди Антонион цIарах приз. 15-гIа совгIат ду цуьнан иза.\nШа фильм Абхазехь 1992 шарахь хиллачу тIеман зама юьйцуш ю. Эстонхой беха жима юьрт. Гобаьккхина мандаринийн бошмаш. Верриг а дIавахна цигара. Висина 2 эстонхо - Маркус а, Иво а.\nЦхьаъ мандаринаш схьайогIуш ву, важа ву уьш чуяхка дечкан яьшканаш еш. Стоьмаш гулдина ваьлча, Эстоне дIаваха Iалашо ю цушинан Амма боьдучу тIамо шен хийцамаш бохьу церан дахаре.\nЦхьана дийнахь абхазойн а, гуьржийн а тIематасадалар а хуьлу юьрта йистехь. Дийна вуьсу абхазойн агIор тIом беш волу цхьа нохчо а, гуьржийн салти а. Ши а лазийна хуьлу. Ивос и шиъ шен чу а вохьий, царна деххачу деношкахь дарба до. Шаьшшиъ кога хьалахоьттича, вовшех вен ойла йолуш хуьлу Ахьмад а, Ника а.\nАмма къеначу эстонхочо шен тховкIелахь цхьанна а цIий Iенара дац аьлла низам хIоттадо. Оцу низам тIехь и шиъ чекх а волу. Дуьххьара цергаш а хьекхош, юха дегнаш кIадлой, доттагIалла хила мега уьйранаш тасало.\nЗачистка ян баьхкинчу абхазойх кIелхьарвоккху Ахьмадас Ника. Режиссера Урушадзе Зазина, ца лаьа и фильм тIамах ю ала. Иза адамаллех ю элира цо Маршо Радиога.\nУрушадзе: «И фильм дика яьккхина хилар сов, суна хеттарехь, цигахь адамалла гойттуш йоккха агIо ю. Иза кхета адамийн дегнех. ТIамах лаьцна фильм ю иза эра дацара ас. Иза, адамех ю, халчу хенахь а, халчу меттехь а цхьана нисбеллачу. Мел хала далахь а, уьш адамаллех цхьа ца хаьдда.\nАдамийн йохь ца йойу цара. И тема ю суна хетарехь цигахь коьрта. Кхин цхьа хIума а ду цигахь доккха маьIан долуш. Вовшашна гечдар. Суна хетарехь, къинтIера валар-адаманна делла доккха совгIат ду».\nАбхазашна тIаьххье оцу эвла кхочу оьрсийн машаран эскархой. Царна уьтIахь дечиг доккхуш вала Ахьмад го. Ша ноххчо ву, ша шун агIора ву аьлча а, ца вуьтуш эспаро омар ло салташка тоьпаш тоха олий.\nЦунна иза тохале, корех оьрсашна тIе масатоп етта волало Ника. ТIаьхьо, иза а воь оьрсийчоь тапча а тухий. Иштта дIаделира нохчочуьнна а, гуьржийчуьнна а тасаделла долу и гергарло.\nАбхазашца а, хIиришца а шайн деххачу шерашна телхина юкъаметтигех сагаттадо режиссера Урушадзе Зазас. Муха нисделла ца кхета иза, селхана лулахой, гергар нах хилларш тахана мостагIий.\nУрушадзе: «Иза суна а, мел волчу гуьржичунна а дагах кхеташ тема ю. Тхан пачхьалкх жима ю. Гуьржичоьнан уггаре а хаза меттиг яра Абхази а, СамачIабло-Къилба ХIирийчоь. Абхазашца хилла тIом дагах кхетта бу тхуна. 300 эзар мухIажар ваьлла цигара.\nИза тхуна боккха бохам бу. Суна лазаме ду иза. Цигахь дуккха а къона а, дика а, коьртачу декъана похIма долу кегий нах белла оцу тIамехь. Суна цкъа а ца моьттура ас цуьнах лаьцна кино йоккхура ю аьлла. Цхьацца хIума ма хуьлий, хьуна иза яьккха ца лууш йолу».\n«Мандаринаш» яьккхина уьш боккъула а йолучу бошмашкахь Гуьржийн махкахь. Дуьхьара эстонера Iедалша кховдинера цуьнга и ойла. Абхазехь 150 шарахь баьхначу эстонхойх аьлла дара дуьххьара. Йоккхачу фильман сценари, дукха кIезгачу хенахь язйина Урушадзе Зазас.\nАктер Никашидзе Гиоргий\nУрушадзе: «Иштта хилира-кх иза. Эстонхоша соьга аьллера, цуьнах яьккхи вай кино аьлла. Дуьххьара суна моьттура, хIанах-стенах йоккхура ю ас иза, аьлла. Жимма ойла йича, суна ойла еара, мостагIий цхьана цIа чохь а нисбина, уьш цхьана шуьне а ховшуш гайта.\nМостагIаша цхьана стоьла тIехь хIума ма ца юу. Иза тамашийна а ма ду. Суна иза дагадеъча, ас дукха сиха-шина кIирнахь сценарий язйира цунна. Иза чIогIа кIеззиг хан ю, йоккха фильман».\n«Мандаринаш» кино чохь коьрта турпалхочуьннна Ахьмада васт ловзочу гуьржийн актеран Накашидзе Георгина, цо ша бахарехь хала дацара цуьнан амал гайта.Уггаре а халаниг дара боху цо, нохчочо буьйцу оьрсийн маттан акцент гайта. Нохчашна а, ша шайниг ву моьттинера, боху цо.\nНакашидзе: «Зазас соьга ахь ловзаехь нохчочун вас аьллера. Хьажахь хьайн хIун хуьлу, элира цо. Сан доьзалехь дуккха а бу музыканташ. Цундела суна аз дика девза. Ас дуккха а хенахь эшарш а лекхна. Со Ютюб чухула хьежа волавелира нохчийн тIемалошка а, церан баьччашка а. Дуккха а ма ю цигахь и материал.\nСуна дага ца догIу, амма ас тIемалойн цхьа баьччан къамел дира. Ас схьалецира цуьнан къамелан амал. Кхиъ цхьа хIума а дагадеара суна. 1994 шарахь, Нохчийчохь хьалхара тIом болабеллачу шарахь, сан дас театралан институтехь Iамош бара нохчийн кегий нах. ТIом а болалелла, уьш ахча доцуш бисира.\nСан да волчохь Iийра и кхо кIант. Суна билгала хаьа, царах шиъ цIа а вахана оцу тIамехь веллийла. Сан доттагIалла тасаделлера цаьрца. Шозза цхьана Керла Шо а даздира оха. Суна уьш а дагабаьхкира. Церан амалш а, белар а. Актеро иштта схьа ма лоцу шена гинарг. Иштта и амалш юьхьар а лаьцна, кхоьллира ас и васт».\nНакашидзе Георгий воккхаве, шена и нохчочуна васт кхачарна а, иза шега дика ловзаяларна а. Вай, динца а, дахарца а башхалла йолуш далахь а, дуьнене хьежамо а, амало а, уггаре а коьртаниг-кавказхойн кхетамо цхьаъ до вайх, элира цо.\nНакашидзе: «Вай вовшех чIогIа дика кхета. Вай кхетам цхьаъ бу. Бен дац ахь лелош долу дин.Ахь деш дерг, ахь лелош дерг ду гайтаме. Ломан кавказхойн къаьмнаш вовшех дика кхета. Суна герга ду иза. Нохчашна дош дош дуйла хаьа. Нана-нана юьйла хаьа.\nДоттагIалла а лаккхарчу тIегIанехь ду. Къонахийн низамаш а ду, дохо йиш йоцу. Кхечу къаьмнийн иза ца хуьлу бохург дац. Вай цхьа кхетам бу. Цуьнах ма ю и фильм. Ю, цуьнах ю».\nНикашидзе - Ахьмад\n«Мандаринаш» фильм чекхайолучу хенахь, вийна волу Ника дIа а вуллий, шен цIа воьду Ахьмад. Шен тIом чекхбаьлла,олу цо, эстонхочунга Маркусе. Цуьнан кхетамехь дукха хIума хиййцаделча санна хета шена, боху режиссера Урушадзе Зазас.\nУрушадзе: «Суна нохчийн доьналлийн амал евза. Иза нохчочуьнах ю, ша мел долу хIума ган а гина а, лайна а, шен цIа ворзучу. Иза цу тIаме кхин гIура воцийла гуш ду. Иза гIелвелла,хийцавелла. И фильм, ма дарра дийцича нохчочуьнах ю».\n«Мандаринаш» цIе йолу фильм дуьненахь дукхачу пачхьалкхашкахь гайтина а, гойтуш ю. Амма цуьнан уггаре а боккха толам, режиссеран Урушадзе Зазина хетарехь бу, шаьш гуьржаша а, цуьнга хьажинчу нохчаша а къобал а йина тIеэцар.


Масканаш йоцучаьрца доцца къамел де, аьлла Даудовс\nМасканаш йоцучу нахера машенаш схьаяха аьлла, тIедожийна Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада, эпидеми ца яржийта Iалашонца вовшахтоьхначу оперативан штабан кхеташонехь. "ЧП-Чечня" пабликан инстаграмерчу аккаунтехь зорбане яьккхина видео. Ролик дIаязйина де билгалдаьккхина дац.\n"Масканаш хила еза. Машенахь боьлхучу цхьаболучаьргахь бетах йоьхкина масканаш хуьлу, вукхаьргахь ца хуьлу. Дукха баьхна, дийцина. Кхин дIа къамел кIезиг дан деза. Нагахь санна, 3-4 дийнахь цу тIехь вай жигара болх бой, ас чIагIо йо, шегара машен дIа ца яккхийтархьама нохчочо буса дIавуьжуш а дIайоккхур ма яц иза", - боху Даудовс.\nОьрсийчуьрчу регионашлахь Нохчийчохь къаьсттина шога ду карантинан низамаш. Уьш дохийначунна кхерамаш туьйсура, урамашка нораш хьоькхуьйтур бу, даккхий гIуданаш деттар ду, вуьйр ву бохуш а цхьана.\nБутт карабеачхьана республикехь юха а масканаш лелор а, нах гуллучу меттигашкахь санитаран хьелаш Iалашдар а тIедожийна.\nОхан-бутт юккъе баьллачу хенахь карантинан барамаш ца ларбечаьргара машенаш дIаяха буьйлабелира полисхой, дуьйцура меттигерчу бахархоша. Посташкахь схьаяьхна машенаш дIахIиттайора полицин дакъойн паркингашкахь.