Стенна ца беза мигранташ, ...хIун бехк бу кавказхойн хелхаран?\nСадоIуш бу Таджикистанера баьхкина гастербайтерш, Москох, 18Тов2011\nОьрсийчохь болх беш ву 4 миллион мигрант. Шайн пачхьалкхашкахь лаьттачу белхан къоьлло Москох кхачийна уьш балебевлла бухарчу нахана. ХIунда бац безам мигранташка Москох? Оьрсийчохь уггар хала, лараме боцу белхаш кара а эцна, рицкъ лоьхуш лелачу мигрантийн хIунда яц бухарчийн йоллу бакъонаш?..\nКху тIаьххьарчу шерашкахь боккха карчам хилла Оьрсийчоьнан демографехь. Коьртачу декъанна болх лохуш баьхкинчу наха бо и хийцам. Москох терахь билггал хууш дацахь а, ала ду, миллионашкахь бу бусулба мехкашкара мигранташ. Кесст-кесста лелха девнаш царний, бухахь бехачу наханий юкъахь. Оьрсийчохь ца беза тIебаьхкинарш, кIелдIашхула хьоьжу воьду-вогIуш новкъахь дуьхьалнислучуьнга, цатешарца, цабезамца.\n«Къаьмнийн юкъаметтигаш» цIе йолчу дуьненаюкъарчу талламийн организациной, Оьрсийчуьрчу «Ромир» юкъараллой шовзткъе ткъесна пачхьалкхана хIоттийначу рейтингехь безткъе боьалгIа меттиг дIалоцу Оьрсийчоьно мигранташка бухарчу нехан болу ларам бустуш.\nМехкашкахь бинчу талламца хаттар дара хIоттийна: тIебаьхкинчаьрца гамо ю хьан я бен а дац хьуна, аьлла.\nХаттар динчу халкъан ах декъо шайгара цабезам бовзийтина. I9 процент адамаша шайна новкъарло ца йо мигранташа аьлла. 12 процент наха жоп доцуш дитина хаттар.\nОьрсийчоьнан миграцин урхалло бахарехь, Оьрсийчохь тIебаьхкинчийн терахь 4 миллионал совъоьккхаш ду. Дукхахболу тIебаьхкинарш Юккъерчу Азин къаьмнех бу. Оьрсийчоь цара бусулба пачхьалкхах таръеш ю боху Москох кхиинчара.\nАлссам бу ДжамшудгIар, РавшангIар. Царна юкъахь халла къаьста ИвангIар, НиколайгIар. Кхерам бу, боху цара, 10-20 шо даьлча Москох мэр Iаьржачу аматехь, Юккъерчу Азера схьаваьлларг хила а.\nХIунда леста адам къаьсттина Оьрсийчу? Стенна ца беза бухарчарна мигранташ? Хир юй-те царна юкъахь интеграци?\nЦхьамогIа хеттарш дира Маршо Радионо Оьрсийчоьнан Iилманийн академин социологин институтан профессоре Мукомель Владимире. Цунна хетарехь, интеграци дIайоьдуш а ю, хир а ю, бухарнаш тIебаьхкинчарех дIаоьш.\nМукомель: «Масситта бахьана ду мигранташ Оьрсийчу бахкаран. Уггар коьртаниг - Оьрсийчоххьий, уьш бехачу пачхьалкхашкаххьий белхан алапийн йолу йоккха башхалла. ШолгIа бахьана - Оьрсийчохь белхан меттигаш алссам хилар. Цхьаберш шайн Iедална резацахиларца богIу, вуьйш Iер-дахаран халонаш ца товш, ца ловш. Царех цхьа дакъа белхан меттиг лохуш хиларал совнаха, кхин а шайн цхьацца проблемаш нисъян догIу.\nМасала, шайн белхан хаарш лакхадаха, лакхарчу доьшийлашкахь шайна корматалла караерзо. Шайн дахар дIанисдан а, зуда яло а, маре яха а Iалашо йолушберш а хуьлу цаьрца. Оьрсийчоьхь мигранташ хIунда ца беза? Цкъа делахь, уьш цхьанхьа а ца беза! Ткъа Оьрсийчохь хIунда ца беза аьлча, ксенофоби, мигрантофоби вовшийн йозуш ю, пачхьалкхо, Iедало, политикаша юкъахь кечбина идеологин кхача бу иза. Куьйгалхойн белхан хатI, кепаш гойту цо. Иштта кхоллалуш ю стаге йолу дог-ойла а. Цундела, цара кхоьллина васт ду адмаша тIеэцнарг.\nИнтеграци хир юй бухарчарна а, тIебаьхкинчарна а юкъахь аьлча - хир ю. ХIинца а йолуш ю. Дукхахболчу мигранташна шайна а хаало, шайх схьаийна, ца къехкаш бухахьберш».\nОцу институтехь профессор волчу Кузнецов Игора миграци туьду «культуран агресси» санна. Цунна хетарехь, массо а Кавказан къаьмнаша деш долу исбаьхьа, доттагIаллин, дог гIаттон хелхар тахана халкъашна юкъа дов тосучех ду.\nНохчийн яздархочунна Бексултанов Мусана хетарехь, и дозу нохчийн хелхаран кепаш кегийрхоша маьттазчу хотIе яьхна хиларца а, дайша оьзда динчу хелхаран хазаллах дисинарг кIезиг хиларца а.\nБексултанов Муса: Керлачу кавказхоша талхийна шайн хелхар\nДуккхаъчу тергамхошна хетарехь, цкъа а хир яц оьрсийн кхечу къаьмашца интеграци, хир яц иза вукхеран оьрсашца а. Цуьнан бахьана дозу агIонашна вовшийн синбахамаллаш, кхетамаш, амалш, лелар-алар, дуккха а кхиболу а битамаш товш бацарца а, уьш вовшех болийта, вовшашка безам бахийта Iедало деш хIумма а дацарца.\nТIебаьхкинчаьрга боцчу безамна...


33 шо долчу Степанов Алексейна, Краснодаран кIоштерчу вахархочунна тIе тидам бахийтинера Нохчийчуьрчу низамхоша, цо махкахь шен бозбуанчаллийн болх, республикан куьйгалхочунна цIе а йоккхуш болийна хиларна.\nИнтернетера социалан гIирсашкахь, цо язйина хилла, шен йиша Кадыров Рамзанан хьехамча ю аьлла. ДIалаьцначул тIаьхьа, цо схьадийцина ша лелориг хIун ду а, мел ахча доккхура дийнахь а, даьккхийна а.\nЮккъара транспортан тIе а воьдуш, цу чуьрчу нахе, шен цомгуш ю бохучу йоIан дарба дан ахча гулдеш хилла цо. Карахь сурт а хилла оцу йоIан. Къастийча и йоI боккъала йолуш ю, амма, цуьнца цхьана а тайпа уьйра йолуш ца хилла.\nИштта 2011-чу шарахь Германехь дарба хилла ю. Оцу тайпа дагна кIеда болчу нохчаша, хIора дийнахь 10-20 эзар сом ахча тосуш хилла, «бохамо» гаттонехь хьовзийначу стагна гIоьнна.\nСтепанов Алексей дIателлича дика вевзаш хилла шайн схьавалар долчу Краснодаран кIоштехь а, оццу схемица цо нах Iехийна хилла, мел лаххара а 15 миллион соьманна, аьлла хаам баржабина полицино.\nНохчийчу уггаре а халчу хенахь а оьхура сагIадоьхурш а, Степанов санна болу нах Iехораш а. Оцу хIуманна терго йо юккъараллехь.\nУьш бахкарах-м кхетара шаьш, амма, цара лелочо боккъал а гIо оьшучу нахана иза ца хуьлуьйту аьлла хета Соьлж-ГIаларчу яхархочунна Зайпулаева Мубаркна.\nЗайпулаева: «Нохчийчохь бераш цомгуш ду бохуш вотсапехь и сурташ а кхуьссуш лела. Иштта автобус а, маршруткаш чохь а хуьлу и нах. Царна юккъахь баккъала а гIоьшург мила ву къасто хала ду. Цундела, и нах бахьана долуш, наха ойла йо Iехош-м дац теша шаьш олий. Со-м ца теша царах!»\nНохчийчуьра а, луларчу а, геннарчу а мехкашкара бозбуанчалхой иштта схьа а оьхуш лелар бу, царна духьало шаьш наха а, Iедало а ца яхь, аьлла шена оцу хьокъехь хетарг довзийтира Iелам стага Тунтаев Вахас.\nТунтаев: «Вайн къам дохийна Iийна ду. Вайна дагадогIу цигахь цхьа а нохчо сагIа доьгIуш хилла воцийла. ХIинца и нах совцо беза. Эхь-бехк дайна церан. Схьавоьл, хьо мила ву, хьо муха лелаш ву кхузахь, аьлла хатта деза, сагIа деха веанчуьнга.ТIаккхий бен уьш совцур бац.\nНохчийчохь нах а Iехош схьалаьцначу Степанов Алексейн хьокъехь кхин цхьа хIума а гучудаьлла, цо массийта шо хьалха дина долу.\nШа Испанера вевзаш волу жухарг ву аьлла, шен хьоме кIоштехь а дукха нах Iехийна, ловзаре билеташ а доьхкина.


АЬРСБИН АБУ-БАКР: ВАЙН САМОННА ДУ Х1АРА... - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » АЬРСБИН АБУ-БАКР: ВАЙН САМОННА ДУ Х1АРА…\nТидам хилла хира бу-кха шун а, вай вешан ах буьйцучу маттахьа , вайн мотт хьоьшуш деш долчех г1азакхийн маттаца ,вешан къамелашкахь вайх чубулуш,ишколашкара дуьйнна схьа баьржина болу ,веша къоман Са доккхуш болу Боккхачу Эшаманна ?!\n— Цунна цу эшаманна чуьрчу баккхийчу хиламех дерг ду Биргала доккхуш довза дезаш а т1аккха нисдан дезачех а вайна довза дезаш дерг а.\nВайха 90%-дакъа ала йиш йолуш ,вай вешан къамел Нохчийн маттахьа доладой ,сихха г1аскхийн матте дехьа лелхий (къаьсттина шен коьртера дийца дезаш дерг нислахь ),и шен ойланаш церан маттахьа бен юьйцуш яц .Йа йийца ца хьожу вайн маттахь и шен ойланаш-къамелаш !\nИштта дола а доьлла ,цут1ехь ч1аг1 а делла ца 1аш,вешан чуьра доьзалаш а талхош ду вай ,уьш а кху вешан Дашочу ,Оьздачу,Хьекъалечу маттаха хедорца.\nВайлла а хьалха д1абаханчу вайн Дайша Наноша, 1амош буьйцуш схьабелла х1ара мотт Д1АЛУШ ДАЦ ВАЙ ДОЬЗАЛШКА !!!\nЦунна т1е ала ду ,дукхах болучара и хийра мотт бийцарца цу маттехула церан шийла амалаш а лоьцу шайн леларшца а хабаршца а кицанашца а вайна кийра доьллина долу.\nТ1аккха иштта наггахьа бен гур вац вайна , шен къамелехь кица а Нохчийнарг далош верг .\n-«Олуш ма хиллара бохуш» , шайн кицанаш а г1аскхийнарш дала до цара.\nДала до дера-кха , цу церан кицанийн хьесапашца шен дег1 а ойланаш а нисдина ша хиларна ,шен дахаран дустаршца а тидам а боцуш!\nХ1ара бу и БОККХА ЭШАМ ,вайн къоман кханенан хьокъехь болу !!!\nВайн ин ша Аллах1-Делан пурбанца ,цхьанне а 1оттар йан лаам болуш ца боху . Тидам сама баккха ниййатехь боху,вайгарчу ирчачу хьолах дерг.\nХ1ара ирча куьцаш хиламаш , вайн къомехь даьржина хиларна а кхерамечу хьолехь хиларна а боху.\nШа шега хьаьжчхьана массарца вайгахь карор дерг а ду ,схьа а лаьцна х1ораммуо а нис дан дезаш долучух дерг хиларна ,боху вай !\n-Вайн массеран уггаре доккхха мостаг1а долучу шайт1ануо (1.б.) деш дерг а бохург а доьвзаш ала а деза.\nАхьа цхьаьнга Нийса дерг диэ аларца- вониг 1аддита олуш билгала доккхуш гайтича.\nЦу Делан а вайн мостаг1чо олу ,ахьа и Нийсаниг шега аьллачуьнга лерехь вас-вас деш :\n-«Хьажахьа хьуна куралла еш ву хьуна иза 1иттараш а еш , хьуна т1ехь лакха вала г1ерташ»:!\nОлий и стаг хьуна доьхьала воккхуш шен тиларчохь саца во цуо.\nОцу мекарлонан гуруо лецнарш дуккха а байна вайна,иза юха а кхунах хиларна кхоьруш а карладоккхуш а лаамца Баккхийчарна ,довзуьйтуш Кегийрхошна а бах вай !\nВайна юккъахь яьржинчу коьртачу цамгарех ю , вай вовшех цакхетаран гал-морзахаллаш схьаюьйлуш дерг !\nХ1у ду иза ?\n1-ра )-Дера ду,ахьа уллера а хеташ цхьаьнга цхьаъ аьлча ,цуо ойла а ца еш шега бохучуьнга йа кхета везаран г1иллакх ца лоруш,шега бохург х1арцахьа дерзадо ,хьуна дагахь а доцучу кепара.\n2-г1а ) Дукхах болучеран амале дирзина (муьжгашкара схьаэцначу цамгарах ),ахьа олучуьнан хьесап даран метта,ахьа аьллачунна хамтал еш ,хьуна доьхьала дош алар лохуш хуьла цара.\n3-г1а ) Цхьаболу Кегийрхой а бу , шаьш хьоца къовсабелча , шаьш хьан хене а мог1аре а х1уьтту моьтташ шайн Сий доъуш.( и тайпанаш , лакхахь хьаг1ийначу б1останаллийн амал йолучеран хуьлуш а бу )\n4-г1а) Ахьа шайга уьш хийра ца хеташ , Нохчийн амалца шайга диканиг де вониг ма де аьлча ,Дала Ша т1едиллиначу декхарца.\n-Цара олу юха а, тхан хьеха Дай а ц1ийнан Дай а бухьуна чохь,шайна Са ма гаттаде ахьа,х1оранне а шен-шен хир ду вайн каш,олуш.(Ма йоккха акхалла а 1есалла а г1иллакх-оьздангалла а дацар ду иза.)\nСтенгара схьа ю и цамгараш,херонаш,гамонаш,вайн Дайшкахь Наношкахь цкъа а ца хилла йолу, вайна юкъара марзо,лаккхара хилла долу Вошалла доъуш дерг ?\n-Дера ду Дин а Нохчалла а г1иллакх-оьздангалла а ца довзарца,уьш ца лоьхуш и шайн декхарш д1атиссарца,буьйцу мотт мостаг1ийниг болуш,ойла йар а хьесап дар а цу мостаг1ийниг хиларна,ищтта д1а кхи дерш а цу тиллачу хоршара !\nЦу цамгарша дено-дено совъюьйлуш хьошуш ду , вайн дика а хаза а ц1ена а мел дерг,Кегийрхой д1алоьцуш,вайн кхане эшош.\nКху хьокъехь ала х1орш дуккха ду вайлахь , дош дацдеш ТИДАМАННА х1ара тоуьйтур вай …\nЛерамца, Аьрсбин Абу-Бакр 20-03-16 шо :


Интернетах кхачам боллуш пайда ца оьцу Нохчийчохь.\nНохчийчохь шуьйра яьржинчу интернетах кхечу мехкашкахь санна башха пайда оьцуш бац бахархоша. Цхьаболчара иза латтайо махках бевллачу шайн гергарчарца зIе латтон. Вукхара керланаш лоьху глобалан машанехь.\nНохчийчохь мобилан телефонаш юхкучу туьканашкахь санна дукха эцархой ца хуьлу, цхьанна а меттехь. Хийла стаг го, шиъ-кхоъ телефон киснашкахь а йолуш, нахана юккъехула лелаш. Телефонаш юьхкучу базарахь-м, деши духкучу меттигашкахь санна дуькъ хуьлу адамех. Муьлха а телефон оьцучу хенахь, иза Интернет чу массарелла дика йолуш хила езаш ю олий оьцу уьш наха.\nТкъа, Интернет хоржучарна бакхий аьттонаш ло, цуьнах пайда эца, махкахь йолчу мобила зIенан кхаа компанино а, кхиъ Интернет шина провайдеро а. Нохчийчохь, цхьа Мегафон болх беш йолу заманахь санна лаккхара мехаш дац, амма, цкъацца ойла кхоллало, оцу кхаа операторо, мехашца долу гIуллакх, цхьа барт а бина латтош дуй теша аьлла.\n«Вайнахтелеком» олуш йолу Интернет-компани Нохчийчохь болх бан йола ма елнехь, и Машмайда бахархойн дахаре, яьккхийчу гIулчашца яьлла. Тахана, Соьлжа-гIаларчу массо а петарийн гIишлонаш ю цунна тIетесина. Петарийн долахочуьнна ахча ма делнехь, оптоволокно олуш йолу серийн Интернетах пайда эца аьтто бу. Уггаре а лаххара тариф цигахь ю, баттахь 350 сом луш, ткъа, барам а боцучу интернетан мах 750 соьманна тIера буолало.\nИнтернетах тахан пайда оьцуш дукха хIорш бу, ян вуьш бу олийла дац. Муслим цIе йолу хIара жима стаг, ша цергийн лор ву, амма, кхин болх боцун дела, Соьлжа-гIала йистехь гIишлонаш ечу белхашкахь валлаш ву иза. Бел карахь а йолуш къамел дира цо Маршо радиоца, Машмайдано шен хIун пайда бахьа аьлла.\nМуслим: Со Интернет чу валар бахьан ду, наггахь сайн хаа лууш долу хIума. Дукхачу хьолехь оцу Гугл чохь карайо суна, цхьацца материал а, реферат а. Наггахь кино хьажархъам чу а волу со. Амма, чехкалла дика яц Интернетан. Масне керланаш хуьлийла уьш, Интернет чохь телевизион чохь чулла, дикох ма хуьлий уьш. Пайда эца хIума а ду цу чохь, пайда бера боцу, хьо Iехора волу хIумш а ду цу чохь»\nИнтернетера а, телевизиончуьра информаци юьста а гIерта Муслим. Ютюб дIакъоьвлина хиларна а, Интернет чехалла дика цахиларна а, арз а до цо.\nМуслим: «Ютюб чу вала йиша яц, телефон чуьра а. Иза дIакъовлина ю оцу яьккхинчу кино бахьнехь. Чехкалла ца хуьлу, Интернет чуьра видео хьалалатъян».\nРамзан цIе йолчу БердкIелара вахархочо, шен тоъала пайда хуьлу боху Интернетах.\nРамзан: «Со оцу Ютюб чохь а, цхьацца блогаш чохь а, одноклассники олучу сайт чохь а хуьлу. Цхьацца луьйш-олуш Iа цу чохь. Шорта хаамаш бу цу чохь, керланашка а хьожу. Пайдехь долчуьнга а хьожу. Кхечу пачхьалкхашка дIаихина гергар нах а бу, цаьрца скайп чухулла къамел а до. Бусулба динах лаьцна хаттарш а до, Нохчийчоьнан дог» олучу сайт чохь. ДIахаьттинчуьнна жоп а ло цара».\nИнтернет хIинцалца хилла йолу коьрта агIо, цу чу хIума язош верг мила ву ца хаар хIинцалца хиллехь а, тахана иза проблема яц, цуьнан говзанчашна. Амма, тIаккха а, дукха нах бу, шаьш а ашйна а гуш ца хилчхьан, язъеш ерг терго ца йо моьттуш. ХIинца, и нах кхеттала а зама а ма яьллера боху Рашида цIе йолчу Интернет лелархочо.\nРашид: «Пайда боцуш лелаш а, и цхьацца осалла хIумш язъеш,хьалха дуьйна Интернет чохь болчу наха ца леладо. Суна схьагуш долчу суьртаца, и хIумш лелош берш, хIинц-хIинций бен и Интернет хIун ю а ца хууш болу нах бу. Шаьш цу чохь гуш а бац, цундела хIуъа а яздан мегар долуш ду аьлла хетало.\nАмма, цхьа бакъ ду, цара ойла ян езара, шаьш нохчий хилча, къоман ойхь ларъян езара цара. Церан мах хадочу хенахь, нохчий ца боьвзучу наха,ша верг ишшта хира бу-кх хIорш олий, дийна къоманна мах хадабо. Ойла ян еза, аьлла хета суна».\nДерриге а дуьненахь, къаьстина Оьрсийчохь шуьйра яьржина йогIуш ю блогаш олуш йолу, интернетан агIонаш. Царна тIехь, шен-шен лазаме хаттарш айдо блоган долахоша. Ала догIу, блогершна ма га хьара бохуш а лела, цхьацца регионашкахь долу Iедалша. Нохчийчохь блогерийн буолам баьржина схьабогIуш болу массийта шо бен дац. ХIокху деношкахь цара шаьш вовшахтоьхна йолу премии шайна вовшах йикъира Пятигорск-гIалахь.


Псковрчу десантхошна тохар дина аьлла шеконашца лаьцна нохчо\nБасаев Шемалан тобанан декъашхо хилла ву аьлла, лаьцна Алханов Мохьмад, 2000-чу шарахь Псковрчу десантхошна тIелеттачарлахь дакъалаьцна ву аьлла, дIахьедина талламчаша, яздо "Кавказский узел" ресурсо. Дахначу кхаарин дийнахь лаьцначу Алхановга бехкаш кховдо дагахь бу герзашца талораш лелорна а, гIаттамхойн тобанехь дакъалацарна а, эскархошна кIелоярна а, хаам бина Талламан комитето шен сайтехь.\nКху шеран Зазадокху-баттахь Улус-Кертахь тIемаш бина 21 шо кхочуш Талламан комитето дIахьедира, цигахь тIелетта ву аьлла, 29 декъашхо билгалваьлла шайна, царех пхиъ лехамашкахь ву, тIелатаршкахь хилла ву аьлла, 45 сов стаг шайн шеконашкахь а ву аьлла.\nБасаев Шемалан тобанан декъашхо хилла ву аьлла, нохчийн поэт Арбинин Герман (Шемал) лаьцна Москвахь, 2000-чу шарахь Псковрчу десантхошна тIелеттачарлахь дакъалаьцна ву, гергарчу заманчохь бехкаш кховдор долуш ду цуьнга, аьлла, даржийра прессехь Зазадокху-беттан 25-чохь.\nСоциалан машанашкахь алссам яьржина, евзаш ю Арбининан байташ. Цо бандиталла а лелийна, иза зуламхойн тобанехь лаьттина, полисхошна кIело а йина аьлла, шеконаш ю талламчийн.\nКарарчу хенахь дIахьош талламаш бу, 21 шо хьалха динчу тIелатарехь Арбинина хIун дакъа лаьцна, муьлхачу зуламашна бехке ву иза тIечIагIдархьама.


Дуьне васташкахь а, терахьашкахь а.\n1 2015-чу шарахь цул шо хьалхачул 54 процентна совдевлла дерриг дуьнентIехь кхелашкахула байа кхачийначу нехан терахь – 1634. Царех 90 процент кхочу кхаа махканна: ГIажарийчоьнна, Пакистанна, СаIуда Iаьрбийчоьнна. Ткъа Китайхь пачхьалкхан къайле ю и тайпа терахь. Хаамбийриг: Amnesty International\n2 Дуьненчуьрчу массо а пачхьалкхаша тIамна хьежочу ахчанан барам 2015-чу шарахь 1 процент бистина дахначу шерийн жамIашка хьаьжча. ТIаьххьарчу терахьашца 1,67 триллион долларе кхаьчна. 2011-чу шарахь дуьххьара тергоне эцна терахьаш кхиар. ТIеман гIирс кхуллучу пачхьалкхийн лидерш – Iамерка, Китай, СаIуда Iаьрбийчоь, Оьрсийчоь. Бух: Дуьненан проблемаш зуьй Стокголман институт.\n3 Ши миллиард доллар ду Оьрсийчоьнан президентан уллерчу гоно офшорашка ханна кхоьллинчу фирманашкахула дIакхачийнарг. Хаамбийриг: Дуьненаюкъара журналистийн консорциум.\n4 2014-чу шеран талламашца, 641, аьлча а, хIора лаьттатIера 8-гIа вахархо бала хьоьгуш ву дегIан йозаллийца. 1975-чу шарахь динчу зерел а шозза лакхадаьлла и терахь. Дуьненчохь алсам бу берстина нах.


Оьрсийчуьра ведда блоггер Ширманов\nблоггер Ширманов Евгений\nЧергазийн жигархоша кест-кеста валхош хиллачу блоггеро Ширманов ша хIинца Iамеркахь ву боху\nКхо кIира хьалха йиттира Краснодарерчу нийсолехархочунна Ширманов Евгенийна. Цул тIаьхьа цIейиллира хIусамах. Шена зулам динарг Адыгейра полисхой бу, аьлла, даржийра цо. Оцу бахьанашца хIинца ведда Оьрсийчуьра.\nБоьха хабарш ма дийца аларна йиттира\nАдыгейн Тахтамукайн кIоштарчу Яблоновский (Кощхьабл) юьртахь вехачу блогерна Ширманов Евгенийн цIенна цIейиллинера бахначу беттан юккъехь бевзашбоцучара. Цо полице арздира, амма дацара жоп кхочуш. Кху беттан 2-чохь иза ша вахара юьртарчу полисхошна тIе, шена дина зулам таллар деха.\nТкъа меттигерчу полицин декъахь хилларг Ширмановс даьккхина YouTube-канале - йиттина цунна полисхоша.\nШирманов шина кIиранах Iийна шен цIенна цIелатийнарш полицина кароре хьоьжуш. ТIаьххьара а, иза ша полисхошна тIевахна, динарг хатта. Цигахь цунах летта Iедалан белхахой.\nШена еттар оццу полисхошка тоьшалле даккхийта гIиртина Ширманов. Амма рогIехь иза полицин декъе вахча хилларг а ду изза.\nПолицина хьалха массех стаг хилла – полисхой. Ша тIекхаьчча, боьха маттахь къамел деш лаьтташ карийна цунна Iедалхой. Кхо дехна цаьрга боьха мотт цалебар, гIоьртина телефонца церан сурт даккха. Вуьйш тийсабелла, цуьнгара телефон дIаяккха гIерташ.\nШирмановс интернетехула яржийначу видеоно тоьшалла до цунах: ятIийна цуьнан когатудурш, куьйгаш, когаш ду цестаршкахь. Евгений ведда Яблоновскера, "юхагIур вац зуламхошна тIаIзар дича бен".\nКраснодарехь сецначу блогерна иза вевзачу адвокато гIодина дегIа тIера дерташ тоьшалле даха. Цушимма рогIера арз яздина хиллачун хьокъехь, Крснодаран Талламан комитете чуделла иза. Иза талламчаша шаьш Адыгей дIахьажор ду аьлла.\n"Хийрачу пачхьалкхе тховкIело ца ехча ца волу"\nТовбеца-беттан 7-чу дийнахь Instagram каналехула видео яржийна Ширмановс, ша "хийрачу пачхьалкхе тховкIело ца ехча ца волу", аьлла. Шена цабевзачара еттар, цIенонна цIелатор, полисхой шех латар далхадо цо.\n"Сан махкахь, аьлча а, цуьнан цхьадолчу дакъошкахь, низамхойн гонаш жоьлгех дIатарбелла, лелочунна я нийсонах, я низамах хьожа-мода а ца кхочу. Нью-Йоркехь хIусам йоцуш вехарг герга ву суна Яблоновскерчу полисхойл а", - боху Ширмановс оцу видео чохь.\nРогIерчу дийнахь, 8-чохь, Iамеркарчу кирлелорхочун машенахь воьдуш яьккхина видео яржийна Ширмановс. Машенан да ву оьрсийн эмигрант, Евгенийн интернет-доттагI. "Со Оьрсийчуьра дIавахна сайна полисхоша йиттинчул тIаьхьа", - боху цо.\nШтаташка къайлах кхаьчна Ширманов, бакъо яц цигахь саца а. Шена йиттинчарна, хIусамах цIейиллинчарна таIзар дахь, цIавоьрзур ву ша, амма цкъачунна кхерам бу шена даймахкахь, дуьйцу Кавказерчу блогеро.\n"Ас ца дуьйцуш дуьту дукха хIуманаш. Кхераме ду суна Краснодарехь иштта кхераме ду Саратов ваха а (схьавалар ду цуьнан цигара - "Кавказ.Реалии"). Сан Iовдалла яра Адыгейхь лаьттан дакъа эцар, - леткъа Ширманов шен дахарна.\nОцу юкъанна дагадоуьйту цо хьалхо хилларг – Талламан комитете кхайкхина хилла иза махкара валлале. "Суна оьгIазъяхначу цхьана тобано арз дахьийтина, дехна суна дуьхьал бехктакхам айбар", боху цо шен тIаьххьарчу видеохь.\nГарехь, ши бутт хьалха Талламан комитете шена тIелеткъина Адыгейрчу "Адыгэ Хасэ" юкъарлонан векал Богус Адам ву Ширмановс вуьйцург. Богуса, шовинизм ю блогеро интернетехула яржош, аьлла, кехат яздира хIетахь Iедале.\n"Шена лиъ-лиинчо аьрзнаш чуло, шен лиъ-лиинарг кхеле волу! Цундела уггаре нийсаниг ду суна сайн кхерамзаллин дуьхьа Оьрсийчуьра вадар, - боху Ширмановс.\nКарарчу муьрехь дерриг а, Ширмановца доьзнарг, толлуш ду, хаамбира "Кавказ.Реалиига" Адыгейн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIоьнчалло. Амма аьтто ца белира Краснодар-мехкан Талламан комитетера комментари яккха.


БисмиллахIиррохьманиррохьими.Ассаламу Iалайкум Олхазар. АлхьамдулиллахIироббилIаламийн ала АллахI шен хилар Дела салам хиларехула, бусалбачу нахана, иза боккхачу къинхетаман билгало хиларца воккха вево. Динул Исламан агIонаш нахана билгал йарехь, адами хаттаршна жоп дала а бусулбачу динан тIехь ваза а иманехь исламехь дагца чIагIвала а АллахIа ша бусалбачу нахана дукха ваха войла хьо. ХIара хаттар ду аьлла а ца Iаш, тхайна тIеIоттаделлачу хIуманна вошалла дезаш хьоьга дагадовлар дар тхан. Олхазар кху кехатан дукхалинна а таге хьехо бегIил йоцуш хьайга цхьацца долу хаттар дарна бехк ца биллар а доьху оха. Тхайн ницIкъ кхочачу агIор доцца, хуъчу кепар язда хьовсар ду тхо. Хьо кхетан волу агIо а лохуш. ХIусамехь волчу вай кIанта зина́ дар нис деллера, бертаза а доцуш бертахь. Делахь а йоIа кехат (заявлении) делла хилла Iедале, шена бертаза нуьцIкъала зина дина аьлла. Цу дийнахь кIант Iедало дIа а вигна чу воьллина. Иза дIавиганчул тIаьхье бен хаа а ца хиъна тхуна и зина цо динила а. Оха тхайна хаарцани дахана йоI схьаялийна. Цу йоьIан нахана хаале. Цаьрга а дахана цера доьзалхо тхоьгахь хилар а хаийтина там мах дIа а берзийна, тхайн доьзалхочунна иза чуьра ара ваккха тIаьхьадойла хьийзаш а долуш, бахка а бохи цу йоьIан наха шай йоI дIа юьгу. ДIайигар бахьанна тхо тIаьхьа кхиъча, тхуна гучу долу тхан таганна тIаьхьа таллам беш волчу Iедалан белхалочо (следователь), ваха а вахана цу йоьIан нахе мот бина хилар. Цу нахе шайн доьзалхо муха маре йигина хууш дуй шу аьлла. Шу йоI нуьцIкъалачу кепара бертаза зина а дина йигина шуна аьлла цу Iедалан белхалочо. Аларан бахьана долуш дIа дирзина долу хIума нахалахь гIара а даьлла, цу наха шай йоI йийна. ХIар ду йа важа ду аьлла схьакховдийна хIума а доцуш. Тхан бусалба динан ваша Олхазар, тхуна хьоьгара оьшуш долу вашалла бусалбачу динехь Къуръанаца а шарIаца а Дела салам хиларан Элчан суннаташца а Пайхамарин хьадисашца а билгалдина хIун ду хаар дара тхан хьоьга хIара кехат яздар бахьана. Хьайна вайнехан гIилкхашца а гIулкхашца а Iадаташца а хуучу кепара цуна тIедоьхна терго а йолуш. Цу тхуна тIеIоттаделлачу хIуманна хьай аьтто белахь хьай ницIкъ кхачахь цу тIехь вошалла оьшар тхуна. Сихо хин йолчу кепара. ХIунда аьлча цара шайн йоI йер, хатта таг ца хилийта ду аьлла хета тхуна. Тхан таганна тешнабехк ба атталонна дина аьлла а хета. Хаттарш хьоьга неха кхул чIогIанаш дуккху а дуйла а хаа, делахь а хьай ницIкъ кхачахь жоп лахьар ахь. КъинтIера валар доьху хьоьга, кху тхан хаттарна тIаьхьа терго а йина, доьшуш хан йайарна. Салам маршалла хуьлда хьуна АллахIера. Ларамца ……….\n…………, цхьацца Iелам-нахах хьан хаттаран хьокъехь дагавелира со, иза мелла а чолхе хьал хиларна айса-сайгара жоп дала а ца ваьхьна. Вайна деана жоп ша ма-дарра схьаяздо ас хьуна, цу хIора аламна кIелахь айса куьг а таIош.\n«“Инна́ лилла́хIи ва инна́ илайхIи ро́джиIу́н” олуш дIадоло лаьа тхуна хIара кехат. ЧIогIа дог лазош, цатам беш хIума ду хIара саннарг бусалба нахана юкъахь дожар. Иза дерриг а дин ца хаар, цунна гена довлар, иза вайна Iамош, кхайкхош, вайца бала болуш цхьа ца хиларан бахьанах ду.\nИза хала хеташ, лазош делахь а вайна юкъахь доьххьара а, тIаьххьара а доьжна дац. Вайн наха уьш, и саннарш муха дерзадо а хууш ду.\nИ гIуллакх, схьа гарехь, талхийнарг а, хIокху тIе далийнарг а, къомо и муха дерзадо а, и мичхьа кхочур ду а ца хиъна волу а, цуьнан ойла ца йина волу а талламхо ву. Маха буткъа а, тай стомма а лелош бат дIатега езаш яра, шен мотт сацо ца хууш волчуьнан, стеган а, зудчуьнан а. ДIадирзина даьлла долу и гIуллакх питане а, бале а даьккхина цо. Вайна юкъахь даим иштта доьжна хIума цу кепара дIадерзош ду. ШарI лелаш ца хилар бахьана долуш, кхин гIоле хIума доцу дела, питана мостагIалла юкъа ца даийта.\nЙоIан верасаш сихбелла. Шайна хIумма ца хууш санна, шайна хIумма ца хезаш санна IадIан безаш хиллера цуьнан верасаш. ТIедеънарг доккха, ирча хIума дуй хиъна. Хьедан мегар доцуш хIума дуй хиъна, талламхочо хIуъа дийцича а.\nИ шиъ кIант-стаг, йоI-стаг долуш зина доьжнехь, шарIо и шиъ дуьш дац. Вай уьш байъа муха мегар ду!? Хатта а, дагадовла а мегаш дац? Оццул атта хIума а, дай хIума а ду и вен ца вогIу стаг я зуда дер?\nЦаьршина хьокъехь АллахIа аьлла: [Зина динчу (кIант-)стагна а, йоI(-стагна) а бIе гIаж тухийла аш хIора цхьанна. Нагахь санна шу АллахIах тешаш а делахь, къемат дийнах тешаш а делахь, АллахIан динал хьалха цаьршинан агIор шайн къинхетам ма боккхийла аш. АллахIах тешаш болчерах цхьаберш тешаш хуьлийла, цаьршинна и таIзар дечу хенахь].\nЦхьаъа цаьршинах дер доцуш, цаьршинна догIу таIзар чекхдаьлчи, кхин дIа бусалбанашна юкъахь цаьршинан дахаран некх муха хила беза билгал дина АллахIа ТаIа́ла́: [Зина дечо маре ялор яц зина дийриг бен, йа Делаца накъост вийриг бен. Зина ден зуда а юьгур яц зина дечо бен, йа Делаца накъост вечо бен. АллахIах тешаш болчарна хьарам дина а ду иза]. Цу хьокъехь Iелам нах ойланашкахь бекъабелла белахь а. ТIаккха суннато билгалдина и шиъ шарна махках доккхург хилар.\nЦул совнаха, догIу таIзарш чекхдоккхуш берш да-нана дац, я гергарнаш бац. Цигахь хатта, талла, дино бохург хаа дезаш дуккха хIуманаш хиларна. ЦадогIург а, кхоно дохковаьнверг а ца дархьама. Iелам-наха аьлла: “Мила ву Дала хIиттийна таIзарийн дозанаш кхочушдан везарг? Массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду, и таIзарш чекхдаха везарг бусалба нехан паччахь хилар, йа цо хIоттош верг хилар, наха шаьш шайгара и хIуманаш лело мегаш ца хилар. ТIахьавий дийцина Муслим ибн Йасара элира аьлла: «Асхьабашна юкъара цхьаболчара олура: закат схьагулдар а, таIзарий дозанаш кхочушдар а, хIонс екъар а, рузбан ламаз латтор а бусалба нехан паччахьан керахь ду». ТIахьавийс аьлла: Цунна доьхьал догIург аьлла цхьа а ца вевза тхуна асхьабашна юкъара”.\nБусалба ша а ву шегара даьлла къа хьулдан декхар, цуьнгара и даьллий хууш берш, хезнарш а бу и хьулдан дезаш. Iар, ва́хар муха хир ду бусалбанийн юкъараллехь, дийнахь, буса дуьйцуш, хезаш вер-ваккхар, мохь-орца, эладитанаш, аьшпаш, харцо, ямартло, нифакъалла хилча?! Оцу хIуманашца чекхвала а, ваха а гIерташ массо стаг а, зуда а хилча!? Къа динчо ша динарг хьулдина тоба дича АллахIа цунна гечдой ца хаьа вайна! И хьулван везий ца хаьа вайна! Цундела хилларг гуш ду вайна.\nIелам-наха аьлла: “Дозанал тIехбовлуш, къинош летийначарна цхьайолчу хенахь кхин ца хиллал дика дарба хила мега церан и къинош хьулдар. Шаьш уьш летийначул тIаьхьа баккъалла тоба а дина, цIена дахар дIадолош хила а ма-тарло цара. Цундела магийна бусалба дино къинош чуэгнарш хьулбар а, церан хьал Iорадаккхарехь сихалла ца йар а. СаIид ибн Ал-Мусаййиба аьлла: Соьга кхаьчна иштта дийар: АллахIа хIара айат доссоле хьалха: [Бехке боцучу зударшна тIехь цIе кхуллуш болчарна, нагахь санна цара шаьш бохучунна виъ теш ца хIоттавахь, йоьзткъа гIаж тухийла аш царна], Аслам тайпанара ХIаззал цIе йолу цхьа стаг, цхьа хьенех зинаш деш ву бохуш арз деш АллахIан Элчанна тIевеъча, Делера салават а, салам а хуьлда цунна, цо цуьнга аьлла хилла: “ХIай ХIазза́л! Ахь иза хьайн кучаца къайлаваьккхинехьара, дIахьулвинехьара хьуна хьайна гIолий хир дара иза”. “ФикъхIус-СуннахI”, 3\_116.\nНагахь санна и шиъ хIинца и гIулкх дужуш, я цул хьалха зуда ялийна а, марехь а хиллехь, цаьршинна догIу таIзар суннато билгал дина. Iелам-наха аьлла: “Зуда ялийначу стага, йа марехь йолчу зудчо зина дича, массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду цаьршинан и шиъ даллалц тIулгаш тоха дезаш хилар, стагана а, зудчунна а. Цуьнан тешалла ду Абу ХIурайрас аьлларг: “Делан Элча, Делера салават а, салам а хуьлда цунна, маьждиг чохь а волуш, цхьана стага цунна тIе а веана элира: ХIай АллахIан Элча, ас зина дина”. Делан Элча дIавирзира цунах, иза тергал ца веш. Вукхо юх-юха олуш доьазза тешалла дира шена цу гIулкхаца. ТIакхха Пайхамара, Делера салават а, салам а хуьлда цунна, иза схьа а кхайкхина, хаьттира цуьнга: “Хила ма-везза хьекъал чохь вуй хьо?”. Вукхо жоп делира – “Ву” – аьлла. Цо юха а хаьттира: “Зуда ялийна вуй хьо?” Цо жоп делира - “Ву” – аьлла. ТIаккха Пайхамара, Делера салават а, салам а хуьлда цунна, элира: “Дуьло, иза дIа а виге, тIулгаш тоха цунна”.\nЙоI йер бахьана долуш АллахIана хьалха и йийна болу цуьнан верасаш бехке бу. Цунна тоба а хьехна, оцу жимчу стагехь марехь йита езаш яра иза. Шаьшина барт хилахь цхьаьна дехар дара и шиъ. Ца хилахь юьтур яра. Иза эхье, бехке дацара, тIех тоха хIума а я иза ен бахьана дацара. Амма цара и ца дина, шайна тIедеънарг дайдан а, дIадаккха а, шаьш динарг кхин хIума дац моьттуш.\nЖохIлалла а, дин ца хаар а доккха ду, цундела вайгара дийнахь, буса гIалаташ, къинош, талхадарш оьгу.\nЦара и жима стаг вехь чIир южу царна тIе. Вен ца вогIург цара верна.\nХаьттина, дагабевлла бен бусалбанаша хIумма дан ца деза. Элча, IалайхIиссалам, дагаволуш, хоттуш хилла хилар а, дагаваларца цунна омру дина хилар а хууш ду.\nУьш бойъачул атта ду уьш ларбар. Къа мел динарг вай вуьш хилча лаьттахь дукха нах буьссур бац. Вай уьш вочу меттигах ларбан беза, кхетош кхио беза, къаьсттина, дина агIонгахула. Маьждиге бахар марздан деза кегий болуш дуьйна. Дика накъостий, доттагIий каро беза царна, вониг царна хьоьхур доцуш болу. Дена, нанна муьтIахь хила везаш хилар хьеха деза, ваьшкара гайта деза. Иза вай ца дича, тIаккха цаьргара гIалат даьлча, вай уьш байъича, харц луьйруш вай ду, уьш бац.\nДика хуург АллахI ву!».\nСултан, и кехат чекхдели. Ас доьххьара ма-аллара, ас цу кехатан хIора дош тIечIагIдо. Кхин сов шуна дала хьекъал дац соьгахь сайгахь. Бакъду, нагахь санна и гIуллакх ша хIинца долчунна тIехь сецна ца Iаш, кхидIа а генадала гIерташ хилахь, Iелам-наха, дикчу наха иза къастор долу агIо шуьга шинне агIор лаха елча дика хир дара.\nДала зенах, зуламах, Ша реза воцучух лардойла шу а, тхо а, массо бусалба нах а.\nЧIогIа догдоху ас шуна мелла а пайда хилла хиларга.


Камчаткехь хибуха дахана оьрсийн траулер\nКамчаткехь, Охотскан хIордачохь кхаарийдийнахь хибуха даханчу оьрсийн траулер чохь велла, цкъачунна болчу хаамца, 54 стаг. Кеманчохь хиллачу 132 стагах 63 къелхьара ваьккхина шаьш, аьлла даржийна Оьрсийчоьнан орцан министраллан векалша. Лар йоцуш вайна 15 стаг.\nШи бIе ах бIе чаккхарма юьстах йолчу Магадане дарбадан бигина кIелхьара баьхна нах. Траулер хибуха дахаран бахьана официалехь довзийтина дац цкъачунна. Орцан министраллан векалшна хетарехь, шаш бешаш хилар ду бохаман бахьана. Кема лелорхой а, чуьра белхахой а хилла Латвин, Украинан, Мьянмен, Вануатун а бахархой.


Байден цхьаьнакхетта Эрдоганца америкахойн-туркойн юкъаметтигаш галъевллачу юкъанна\nТуркойчоьнан президент Эрдоган Реджеп а (аьрру агӀорхьаpa), Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Джо Байден а, Рим, 31Г1ад.2021\nКIайн ЦIийнан векалша дIахьедина, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена кIиранан дийнахь Римерчу G-20 саммитан йистошкахь "вуно конструктиван дийцарш"дIадаьхьна аьлла Туркойчоьнан президентца Эрдоган Реджеп Тайипца. Цхьаьнакхетар хилла, гIоьртина хьал лаьтташ а долуш, Вашингтонна а, Анкарана а юкъахь стратегин цакхетамаш буьсуш а болуш.\n"Президента къаьсташ бовзийтина Туркойчоьнца конструктиван юкъаметтигаш дIанисъян а, цакхетамех хьалхадовла эвсара кеп лаха а болу шен лаам", – дIахьедина журналисташна лаккхарчу даржехь волчу Байденан администрацин векало.\nЦо дийцарехь, цхьаьнакхетар дIадоьдуш дийцаре дира Афганистанера а, Шемара а, Ливера а, Къилба Кавказера а хьал а, ткъа иштта климатца йоьзна проблемаш а, адамийн бакъонаш, Амеркан F-16 тIеман кеманаш дохкахьара шена аьлла Туркойчоьно дина дехар а.\nТIеман кеманех лаьцначу хаттарехь Байдена "вуно къаьсташ дIахьедина, процесс ю дIахьуш шех чекхдовла дезаш йолу",- аьлла Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн администрацин векало.\n2019-чу шарахь Трамп Дональд президент волуш, Пентагона Туркойчоь юкъаряьккхира F-35 тIеман кеманаш эцаран программина, Анкарано Оьрсийчоьнан С-400 зенитан-рактетийн системаш эцарца доьзна. ХIинца Анкара лууш ю америкахойн Lockheed Martin компанино дина 40 F-16 тIеман кема эца а, шен долчу кеманашна модернизаци ян оьшу 80 комплект эца а.\nАмерикан низамашдахархоша кхайкхам бина Байденан администраце, Туркойчоьнна кеманаш ма дохка аьлла, Анкара "дуьхьалончан санна лелар долуш хиларна"аьлла.\n"Цхьаьнакхетар доккха маьIна долуш ду президентана Байденна, цо аьтто луш болу дела Туркойчоьнга билггала сигналаш хьажо, хIун ду НАТО-хула йолчу бертахочо лело мегар долу, я хIун дац бохучух лаьцна", - дIахьедина Эллехуус Рейчела – стратегин а, дуьненаюкъара а талламийн центран Европехула а, Оьрсийчоьнехула а, Евразехула а йолчу программин директоран когаметто.\nХIара хIинцале а шолгIа цхьаьнакхетар ду шина президентан, Байден президент хIоьттичхьана. Хьалхарниг хилира Мангал-баттахь Брюсселехь, НАТО-н саммитан йистошкахь.


Бехк боцуш СИЗО-хь латтийначу кхаа нохчочунна компенсаци ца ло\nЦетиевгIар Хьусейн а, Сайд-Мохьмад а, Ражапов Хьамид а\nМоскварчу Внуковон орцан министраллан белхахошна тIелатар дина, царех леттера аьлла, бехкевина кхаа шарахь чохь латтийна, тIаьхьа бехказваьккхинчу Нохчийчуьрчу вахархочунна Цетиев Хьусейнна компенсаци дала дуьхьал хилла Москва гIалин кхелахой, яздо "Кавказский узел" агенталло. Стохка Москварчу Тверской кIоштан кхело 500-700 эзар соьмашкахь ахча хIоттийнера Нохчийчуьрчу вежаршна ЦетиевгIарна Хьусейнна а, Сайд-Мохьмадна а. Ткъа цаьрца цхьана хиллачу Ражапов Хьамидна миллион сом деллера. Кхоккха шераш хенаш текхна цу кхааммо а лаьцначохь.\nМаршо Радионо яздира, Ражапов Хьамид а, вежарий ЦетиевгIар Сайд-Мохьмад а, Хьусайн а 2014-чу шарахь Гезгмашин-баттахь лацарх. Талламхоша дийцарехь, цара, травматикан тапча а кхуьссуш, тIелатар динера Москох кIоштарчу Внуково олучу меттехь орцан министраллан белхахошна. Лаьцначийн адвокаташа дIахьедора, церан массеран а алиби хиларх а, хIиттийначу видеокамераша дIа а яздина.\nКхело масийттазза дIаяхйора уьш чохь буьтуш хенаш, ткъа Цетиев Сайд-Мохьмад шен цIахь латтош вара, дIасавалар а дихкина.\nКхааммо далхийра, Iедало лаьцна латточу юкъанна шаьш балхах довлар, къена да-нана, йиша-ваша кхаба аьтто цахилар а. Ражаповн нанас дийцина, СИЗО-хь латточу юкъанна шен кIентан могушалла галъяларх. Нийсонца хIоттийна дац компенсаци аьлла, церан адвокаташа латкъамбинера кхелан сацамна. ХIетте а суьдхоша компенсацин барам лакха ца баьккхина.


Ӏа (шеран зама) — Википеди\nӀа (шеран зама)\nӀа — шеран заманах еаннах цхьаъ, гуьйренна а, бӀаьстенна а юкъахь.\nӀаьнан баганан хьун\nӀа Сярьги Ленинградан областехь 1972 шо.\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ӏа (маьӀнаш).\nОцу шеран заманан коьрта хьесап — дукхаха йолчу Дуьнеан кӀошташкахь хӀоьттина лахара температура (Цельсин 0 градусал лахара), ло латта тӀе оьгу, лаьтта охьадуьллу.\nДуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца а.\n1 Астрономин Ӏа\n1.1 Астрономин Ӏа Нохчийчохь\n2 Рузман Ӏа\nАстрономин Ӏа планетан тӀехь лаьтта Ӏай малх цӀа кхачарца бӀаьста де-буьйса нисдаллалц, аьлчи а Дуьненан Къилбаседа эхигехь 22 декабрера 21 март кхаччалц, Къилба эхигехь 22 июнера 21 сентябрь кхаччалц. Цхьацца шерашкахь (Дуьнен тӀехь) и астрономин моменташ йогӀу тайп-тайпанчу хенашкахь (гайтинчу де-буьйсан чохь).\nАстрономин Ӏа НохчийчохьНисъе\nНохчийчохь Ӏа — Ӏаламехь уггар шийла хан ю. Маца юлу Ӏаьнан чилла. Муха хуур ду Ӏа доьлча? Халкъо олуш ду: «Малх цӀа кхаьчча Ӏа дулу». Иза нийса ду. Де уггар дацделла хан хуьлу иза. Цул тӀаьхьа догӀуш долу масех де кхин хийца ца луш лаьтта.\nИ денош дӀадевлча, де дахдала долало. Ӏаьнан уггаре а шийла цхьа мур хуьлу. Цунах чилла олу. Чилла юлу Ӏа доьлла ткъа де даьлча. Иза шовзткъа дийнахь-бусий лаьтта. Чиллахь гӀайба санна тӀе ло диллина, массо а геннаш лаьтта хӀуттуш букар дахна хуьлу диттийн, коьллийн. Ӏаьнан хьун, хьежа ца кӀордош, исбаьхьа хуьлу. ХӀаваъ цӀена, садеӀа атта хуьлу.\nРузман Ӏа лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа эхигехь иза — декабрь, январь, февраль, ткъа Къилбахь — июнь, июль, август.\nваран а, керла шеран а Ӏиданийн ламасташкахь а, Русехь Святкаш олуш хилла церан деланийн динан аналогашкахь а, Ӏа доладалар малх цӀа кхачаре дихкина.\nXVIII бӀешо кхаччалц Москохан пачхьалкхехь Ӏа лорура Ӏийса пайхамар, ӀалайхӀи салам, винчу денна (25 декабрь) тӀиера Дика кхайкхоран де (25 март) кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де 7 минот ах минот.\nӀай тӀе ша биллина дитташ а, коьллаш а\nШа лаьтта гӀорийна дитт\nХерршинг - жима гӀап-гӀала\nIаьнан суьйре Сярьгашкахь.\n↑ Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8\nОписание зимы в природе\nӀа Викидошам чохь\nӀа Викидешнаш чохь\nӀа Викиларма чохь\nӀа Викикерланаш чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ӏа_(шеран_зама)&oldid=2838435»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 15 январь 04:25\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 15 январь, 04:25.


НТВ-но шен филмех чIагIдора Оьрсийчура оппозицехь болу зорбанан гIирсаш къайлах ахча а луш кхобуш бу Iамеркин Пачхьалкхан департаменто а, миллиfрдеро Сорос Джорджа f бохуш. Экрана тIера даьккхина сурт.\nМалхбузенна дуьхьал хьажийна программаш гойтучу Оьрсийчоьнан НТВ телеканалана дуьхьал компани йолийна бозуш боцучу регионашкара зорбанан гIирсаша. Цара варе бо телеховсархой цу телевизионо дуьйцург харц а ду, пропаганда а ю бохуш. Цунах лаьцна материал кечйина Маршо Радион корреспонденто Бигг Клэра. Иза гочйина Шамаев Руслана.\nОьрсийчура НТВ телекомпани йоьвзаш ю цхьа а бух боцу эладиттанаш а кхуллуш шен эфирехь пропаганда ярца. И пропаганда ю коьртачу декъана Малхбузенна дуьхьал хьажийна. Дукха хан йоцуш цу каналан белхахоша дийцаре даьккхинера регионан цхьа газета иза Вашингтоно аьлларг деш ду бохуш.\nЦул тIаьхьа бозуш боцучу зорбанан гIирсаша, шайн коллегашна тIе а хIиттина, компани йолийна пачхьалкхан телевизионашкахь пропаганда яр емал деш\nМангал-беттан 8-чу дийнахь дуьйна Оьрсийчура дозуш доцучу газеташа телепрограммаш йолчу агIоннна тIехь газета дешархой варе бо НТВ телеканале хьежа оьшуш дац бохуш.\n«Ларалолаш. Журналистийн материалаш ю бохуш НТВ-н каналехь шуна луш ерг харцахьа яьккхина информаци, я пропаганда ю». Иштта ду и варе дар.\nИ болх болийнарг ву Уралера Ревда цIе йолчу жимачу гIалахь хIора кIиранах арадолучу «ГIалан хаамаш» цIе йолчу газетан коьрта редактор Безпятых Валерий.\n"Вайна гуш ду вуно дукха журналистикица йогIуш йоцу материалаш зорбане йовлуш хилар. Цу тайпа компанеш цайича и хьал хийцалур ду аьлла цахета шена", - элира цо Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nОьрсийчура дуккха а журналисташ санна Безпятых а ву эргIадвахана НТВ-но кху Зазадоккху-беттан 4-чу дийнахь гайтинчу программехь дийцинарг бахьана долуш. НТВ-но чIагIдора Оьрсийчура оппозицехь болу зорбанан гIирсаш къайлах ахча а луш кхобуш бу Iамеркин Пачхьалкхан департаменто а, миллиардеро Сорос Джорджа а бохуш.\nНТВ-но гайтинчу программехь дуьйцуш дара масийтта регионера газета, шайна юкъахь Сибреха а, Якутехь а бехачу нахана дезаш а, лоруш а долу «Якутск суьйранна» цIе йолу газзета а долуш. НТВ-но бехке дора и газеташ Iамеркана оьшург кхочуш деш ду уьш, Iамеркера кредиташ эцарна бохуш.\nСтигалкъекъа-беттан 27-чу дийнахь «Якутск суьйранна» газето дуьхьалонан акци дIаяьхьира НТВ-но а, «Россия» телеканало а харц дерг дуьйцу аьлла телехьовсархой варе бар шен агIонашна тIехь зорбане а даьккхина. И юкъадаккхара дIасадаржийра социалаш машанашкахь а. Иза тайнера дуккха а нахана.\n"Бозуш боцучу регионийн зорабанан гIирсийн альянс" юкъаралло шен агIор емал йира НТВ-но Зазадоккху-беттан 4-чу дийнахь гайтина программа, иза «хьул а цадеш мотт тохар" ду аьлла.\nАмма Безпятыха дийцарехь, «Якутск суьйранна» газета Iаткъам ловш ду кху деношкахь, гIо-накъотсалла оьшуш а ду иза. "Цхьа компани ша харцонна дуьхьал латтийтар дIоггара дика дац,цундела кхечара а накъосталла дан деза шайна" аьлла хета цунна.\nБезпятыха кехат дахьийтина 100 зорбанан гIирсе, коьртачу декъана "Бозуш боцучу регионийн зорабанан гIирсийн альянсан" декъашхошка, шаьш санна телехьовсархой варе бар зорбане даккхахьара аьлла. Цо дийцарехь дукхах болу редакторш реза хилла шайга дина дехар кхочуш дан.\n"Ларлолаш, пропаганда!" : Оьрсийн маьрша гIирсаш духьал бевлла пачхьалкхан телевизионна


Н.С. Хрущевна тIе а кхечира…\nЦхьа а бехк боцуш 1944-чу шарахь. Сталинан-Бериян г1ерано шайн махках, х1усамех дохийна, ц1ерадаьхна, Казахстане а, Юккъерчу Азикхечу республикашка а д1адахийтина хилла нохчийн, г1алг1айн, балкхаройн, кхарачойн, г1алмакхойн кхин а цхьамог1а халкъаш, цхьа а бакъонаш йоцуш, лецначу нехан хьолехь латтош дара.Уьш д1адахийтинчу меттигашкахь НКВД-ра бакъо йоцуш г1алара г1ала, юьртара юьрта, ур-аттал цхьана урамера вукху ураме а баха йиш йоцуш бара нах. Ткъа а бакъо яккха ч1ог1а хала дара. Ц1ерадаьхначу халкъашкахь и г1ело лаьттира 1953- чу шарахь «халкъийн да» Сталин валлалц.\nЦул т1аьхьа малъяла юьйлаелира махках баьхна, д1абахийтинчу нахаца йолу 1едалан юкъаметтигаш.\nД1адаьккхира шеншен рожехь комендатуре нах куьйгаш яздан эхар. 1955-чу шарахь Казахстанан столицехь, Алма-Ата г1алахь, нохчийн маттахь арахеца долийра республикански «Къинхьегаман байракх» газет. Нохчийн а, г1алг1йн а меттанашкахь хаза юьйлаелира радионпередачаш. Арахеца йолийра политически литература. Зорбатоьхна, арахийцира С. Арсановн «Маца девза доттаг1алла» киншка, Н. Музаевн, 1. Хамидовн, А. Ведзижевн, кхечу яздархойн произведенийн гуларш. Оцу хенахь «Къинхьегаман байракх» газетан редакци вайнехан культуран центр, шайн дика а, вон а дохьуш нах бог1у меттиг, церан хьехамча, цара шайна г1о лоьхуш йолу меттиг яра. Къаьсттина дукха хуьлура редакцехь нохчийн, г1алг1айн интеллигенцин века лш, культуран белхахой, спортсменаш, студенташ. Хийла мог1арера къинхегамхо вог1ура цига шен бала балхо, г1о-накъосталла хиларе сатуьйсуш, керлачу хаамашка ладог1а. дукхахьолахь, дуьйцуш дерг, массарна а хаа лууш дерг Даймахка ц1а юхадерзар маца хир ду-техьа, и г1уллакх цхьаннахьа а дуьйцуш дуй-техьа бохург дара. «Х1умма а хезаш дуй»,– хоьттура цара. Х1етахь ши нохчи цхьанакхетча, угар а хьалха: «Вай ц1а дохуьйту ца боху?» – олий хоттура. Нохчийн, г1алг1айн шайн даймахка ц1а дерзаран дегайовхо уггар а алсамъяллачу хенахь, 1956- чу шеран аьхка Алма-Ата веара КПСС-н ЦК-н Хьалхара секретарь Хрущев Никита Сергеевич. Оцу деношкахь алсамбевлира редакце бог1учу нехан барам. Массарна а хаа лаьара Н.С. Хрущевна т1екхача йолчу таронах лаьцна. Цхьана дийнахь тхо долчу редакцехь гулбелира нохчийн интеллигенцин ц1еяххана болу векалш. Царна юккъехь вара Гайрбеков Муслим, х1етахь Казахстанан Компартин Ц К - нинструктор, т1аьхьа нохчий, г1алг1ай ц1аберзоран вовшахтохараллин комитет ан председатель, Нохч-Г1алг1айн Республика меттах1оттийначул т1аьхьа – республикан Министрийн Советан Председатель, Татаев Ваха, х1етахь Алма-Атахь пачхьалкхан филармонин директор, т1аьхьа Нохч- Г1алг1айн Республикан культуран минстр, ц1еяххана волу хелхарча Эсамбаев Махьмуд, «Кънхетаман байракх» газетан редактор Абазатов Мохьмад, жоьпаллин секретарь Габисов Бийсолта, редакцин отделан заведующи Магомаев Хасмохьмад, яздархой – Хамидов 1абдула, Музаев Нурди, Магомедов Нохьа, редакцинь кхиболу белхахой а, хьеший а. Гулбеллачара сацамбира Н.С. Хрущевна т1е нохчийн къоман делегаци яхийт а. Ткъа муха, муьлш бахийта? Мехкан хьалхарчу куйгалхочунна т1екхача атта хиларна, уггар бег1ийла хийтира цига зударий бахийтар. Цунна къастийра редакцин белхахой, поэтесса Ахматова Раиса, Бакашева Раиса, Казахстанан культуран министрествон белхахо Нинциева Нина.\n– Тхо цига дахийта кечдеш, гулбеллачара дийцира, нагахь сана Н.С. Хрущевна т1екхачахь, оха цигахь ала дезарг, – дагалоьцу Бакашева Раисас. – М. Гайрбековс элира: «Н.С. Хрущевга ала: «Дуьнен чохь шен даймохк боцуш халкъ дац, я хила йиш а яц. Тхоьгара тхан даймохк д1абакка тхан аг1онгахьара даьлла х1ума дац, я хила йиш а яц. Тхуна лаьа тхешан республика меттах1оттайойла а, тхаьш ц1а дохи1тийла а». Ахматова Раисига элира: «Ахь, Раиса, ала тхуна кхечу халкъийн санна, тхешан истори, культура, мотт, литература, искусство кхуьийла лаьа, уьш ца кхиийча, халкъ хуьлийла дац. Доцца аьлча, хьайн поэзин мотт ма кхоабе шаьш цуьнца къамел деш».\n«Ткъа ахь, Раиса, –хьийхира сунна Магомаев Хасмохьмада, –кхид1а а дуйцу Р. Бакашевс, –хьайн къоначу ойланехь, доцца ала: нохчашна, Советски Союзан кхечу халкъашна а санна, шайн даймохк беза, тхуна ц1а даха лаьа».\n–Т1едахкарш, хьехамаш дуккха а бара. Дерриг а х1инца дика дага а ца дог1у. Казахстанан Компартин ЦК-н машен т1ехь д1адигира тхо. Центральни Комитете д1акхаьчча, дежурничуьнга дийхира тхаьш Н.С. Хрущевна т1едахийтар. Амма цо аьттехьа а ца дитира иза. Тхо юха ца довлура. Т1аьххьара а дежурничо д1акъевлира не1. т1аккха оха иза йоккха г1овг1а а йоккхуш етта йолийра. Цул т1аьхьа т1евеара ЦК-н лаккхарчу куьйгалхойх цхьаъ. Цо хаьттира тхуна х1ун оьшу, г1овг1а х1унда яьккхина. Т1аккха оха дийцира тхаьш нохчийн халкъан йоккхачу тобано векалш дина, ЦК-н Хьалхарчу секретарана т1едахкийтина хилар. Билггала тхо цунна т1екхача ондда сацам болуш хиларх ша кхетча, цкъа собарде, со юхавог1ур ву шуна, аьлла д1авахара иза. Цхьа хан яьлча юхавеана, шеца д1адигира цо тхо.\nТхо кабинета чоьхьа девлча, карахь чайнан стака а долуш, ирахь лаьтташ волчу Н.С. Хрущевс тхо чудигинчу ЦК-н белхахочуьнга хаьттира: «Уьш муьлш бу?» Цо жоп даларе а ца хьоьжуш, тхоьга хаьттира цо: «Шу муьлш ду, х1ун оьшу шуна?» Оха дийцира тхаьш газетан редакцехь губеллачу нохчийн йоккхачу тобано кхуза дахкийтина а, тхан дехарна ахь деллачу жоьпан дикачу хааме уьш сатуьйсуш а хиларх лаьцна.\n– Схьадийца л шаьш де анна г1уллакх, со ладуг1уш ву, – дийхира цо. Ахматова Раисас а, Нинциева Нинас а дийцира редакцехь, тхо цига даха кечдеш, шайга дийца аьлларг. Т1екхечира сан раг1.\n– Х1инца хьан раг1 ю, дийцал хьайна лууш дерг, – элира Н.С. Хрущевс, – кхид1а а дуьйцу Раисас.\n– Советски Союз, вайн мехкан кхечу халкъийн а санна, вайн юкъара, тхан а Даймохк бу, – элира ас. – Амма тхаьш дина, тхан дай баьхна мохк хьоме хета тхуна. Цуьнга сатуьйсуш, кийрара бала д1а ца болу тхуна. Цундела тхуна ч1ог1а лаьа тхешан даймахка, тхешан ц1а юхадерза. И ондда лаам болуш, дикане сатуьйсуш ду тхан дерриг а нохчийн халкъ.\nН.С. Хрущевга и къамел деш, со дагахь а доцуш легашка шад х1оьттина, хорам хилла, кхид1а йист ца хилалуш, елха йолаелира. «Маелха, – элира Н.С. Хрущевс, – Иштта хаза б1аьргаш боьлхуш товш бац, уьш боьлуш, дахарх сакъералуш хила беза».\n– Со елхарна бехк ма биллалахь, – элира ас.\n– И елхар ас дехар дарна хилла дац хьуна, дехар деш цкъа а ца боьлху нохчийн зударий. Сан елхаэккхар тхайн боцу даймохк хьахийча, тхаьш цуьнга сатийсар дагадеана хила дара. Бехк ма биллалахь суна.\n– Елха мегар дац. Ткъа шайн баккхийчаьрга ала: дехачу кхойтта шарахь садиттина аш. Йисинарг дукха хан яц. Хир ю шуна шайн Кавказ, шайн республика, шайн даймохк, шайн ц1а. Машенахь дуй шу?\n– Дац. Тхо схьадалийна машен д1аяхана.\n– Йоьхна, айса муха олу а ца хууш, ас элира:\n– Тхо долчу волахь. Вела а велла, Н.С. Хрущевс хаьттира:\n– Мичхьа вола со?\n– Редакце. Бакъду, Пугкинан урамехь №39 йолчу адресца подвала чохь-м ду тхо, делахь а, хьошалла дан хууш-м ду тхо, оха концерт х1оттор ю хьуна.\nН.С. Хрущев «ЗИМ» машенахь редакце схьадаладайтира тхо.\nТхо редакце юхадаьхкича, цигахь гулделла дукха адамаш дара. Массара а хоьттура Н.С. Хрущевс тхо т1е муха эцна, цо х1ун аьлла, ц1а дахийтаран дегайовхонаш ю-яц, иштта д1а кхин а. оха ма-дарра д1адийцира мехкан партин куьйгалхочуьнца тхешан хиллачу цхьаьнакхетарх, динчу къамелех лаьцна. Массара а тхуна ч1ог1а баркаллаш бохура. Суна цкъа а диц ца ло КПСС-н ЦК-н Хьалхарчу секретарца Н.С. Хрущевца хила цхьанакхетар. И цхьаьнакхетар хиллачул т1аьхьа масех бутт баьлча, 1956-чу шеран 24-чу ноябрехь КПСС- н ЦК-с сацам бира вайн республика меттах1отто. Ткъа 1957-чу шеран 9-чу январехь СССР-н Лакхарчу Советан Президиумо т1еийцира «Нохч-Г1алг1айн Республика меттах1отторан хьокъехь» сацам Цул т1аьхьа дукха хан ялале шайн даймахка ц1аэха буьйлабелира нохчий а, г1алг1ай а, ц1ерадаьхна кхидолу халкъаш а.


Цуьнан орамаш мича меттиг- заманера схьадогIуш ду ала хала а долуш, дукха хена дуьйна цхьа ламаст ду Нохчашлахь лелаш.\nМел генахь веллачу стега дакъа а, хуьлда иза Малхбале я Малхбузе, хаъал герга йолу Европа-м йийца а ца йогIу, нохчаша мел дукха харж яларх цIа а дохьий, лаьтте дерзадо.\nШен гергарчу стеган чарх хийрачу геналлехь цайитар, шен декхар лору, ур-аттал, къоьлла ловш, хала хене волучу нохчочо а. Вуьшта аьлча, вайнахалахь вуно чIогIа сий-лараме ду шен гергарчу стеган коша барз куьг кхочехь хIоттор, чурт-тIулгана куьг хьакхар, мичча хена а тIе а хIоьттина.\nIоттабаккхаме дагахьбаллам ца а буьтуш, и таро шайн хилийта а, дIакхелхинчуьнан дакъа цIа кхачорал сов нохчашлахь хийра дац муьлхха мах белла а, этIа ца войтуш велларг лоьрийн карара ваккхар.\nДукха хьолехь цу тIехь церан ка а йолу. ХIинцца Ставропол махкара цIа а валийна дIаверзийна некъахьовзамехь вела 21 шо бен хан йоцу Теркйист кIоштера жима стаг. Цуьнан шайн наха къаро ярца, нохчаша ма- аллара аьлча, и этIа ца вайта, цунах лоьрашка куьйгаш ца деттийта, 50 эзар охьадиллина лоьрашна гергарчара.\nЦунах дуьйцуш ву могIарера вахархо Билал. Цуьнан дешнашца аьлча «дакъа къовсурдолчаьргара» лоьраша ахча алсам доккхучух тера ду.\nИ ахча охьа а диллина, велларг а валош цIа баьхкина уьш.\nБилал: «Лоьраша этIо гIерташ, вешин дакъа схьа ца луш лелачуьнга цхьана оьрсийчоь аьлла 15 эзар лоьрана ло, цу сохьта схьалур ву хьуна. Чу а вахна кхо лоран стоьла тIе 15 эзар охьадиллина.\n«Не, не!» - мохь баьлла лоьрера. Кхо кхин итт эзар а охьадиллина тIаккха киснара. ТIаккха а дуьхьало йина лоьро. «Ой, мел дала деза ша» хаьттина, цецваьллачу кхуьнга. 50 эзар аьлла жоп делла лоьро.\nИ ахча охьа а диллина, велларг а валош цIа баьхкина уьш. Ношкарий, дагестанхошкарий, эрмлошкара ишта доккха боху ахча, ткъа оьрсашкара, цара кхин лур доций а хууш, 15 эзар бен ца доккху боху».\nВолгоград гIалина гергахь некъахьовзамехь кхелхина Теркйист кIоштан Ломаз юьртара вахархо Мурадов Сулейман. ШолгIа де-буьйса доладелла цуьнан ши ваша сел партал лелачу лоьраша велларг схьа ца луш, холчохь.\nЧуьра гергарчарна хетарехь, цкъа делахь, цу некъахьовзамехь, Iожалло вехьначунна дуьхьал машен кхоьссина куьг бехкениг волу дела, лоьраш хIуьттуш бац ахчанца гIуллакх дерзо.\nШолгIа бахьана ду, веллачуьнан берашна Iедало ян тарло гIоленаш боху Ломаз юьртарчу вахархочо Мусас.\nХуур ду-кх, кхана цара хIун до...\nМуса: «Тахана схьа ца велла цара, лоьраша, велларг, кхана хуур ду аьлла. ХIара-и аьлла мах ца аьлла.\nКхарна тIе машен тоьхна куьг бехкениг а хилча, тIаккха дисинчу берашна Iедалера хуьлу гIо тIаьхьа ца теттийта, лоьраш ца хIуьтту этIа ца веш схьавала. Хуур ду-кх кхана цара хIун до. Берашна вон ца хилийта этIорна тедан а там бу гIуллакх».\nМогIарерчу бахархошца дечу зеран къамелашкахь гучу ма-даллара, ахкаме ваьлча, вуно дукха карабо нохчашлахь, ахча хьалха а даьккхина, лоьраш веллачуьнан кийра ца булуьйтуш, Iожалхо цIа а валийна, дIаверзийнарш.\nВелларг этIаварх а, ца а этIош волчаьрга дIаваларх а маца, муха нисло бохучух кхетам луш къамел дира лор - терапевто Баскариев Хизарс.\nХизар: «Некъахьовзамехь Iожалла нисьеллехь зераш ца дича веллачуьнан чарх дIаялар мага ца до низамо. Арахьара бахьна хилча а маггане а магош ма этIа а ца веш дIавала. ХIинца ахь вуьйцург кхечуьнан бехкенна вела ма ву. ТIаккха и муха ло ишта дIа? Талламаш бан ма беза.\nКриминал ю аьлла шеко хилча а, мелла хилча а, дукха ду и бахьнаш, и шадерг талла деш зераш ду уьш. ТIехьаьжча а и муха велла гуш делахь а, лоьрашна тIехь ду дакъа этIор».\nМаршо Радио: Оьрсийчохь коьртах бевлла бу боху нохчий а,гIалгIай а, суьйлий а мел генахь стаг валарх цIа валош…\nДийна волуш санна лерам бо веллачун\nХизар: «Уьш Iадаташ ду. Дийна волуш санна лерам бо-кх оха дIакхелхинчуьнан. Гергарчу стеган кошан барз юххехь хуьлийла лаар а ду замана кIоргера схьадогIуш, ша дийца дезаш хIума…»\nВеллачуьнан чарх лоьраша талларх а, мел гена некъ хиларх цIа а валош, иза дIаверзаварх а дийцинчу лоьрана Баскариевна хетарехь, вайнехан Iадаташца къоман психологи дозаделла хIума ду, мел геналлехь стаг Iожалле верзарх, цуьнан кошан барз цIахь хуьлийла луш, ахчанан чот ца еш, харж яр.\nЦунна моттарехь, нохчашлахь ондда бух болуш хIума ду «хIара дуьне-м бIаьргаш хьаббичхьана дуьсур долуш дара» боху кхетам.\nЦо кхеторехь лаа ца кхехьна, 13 шо Сибрехахь а текхна цIа богIучу цхьаболчу нохчаша чамданаш чохь а, ларчаш а юкъахьарчийна а, гергарчийн даьIахкаш.


Юшаев Султан: Суртдилларо синкхача ло суна\nГIуран-бутт 22, 2020\nСуртдиллархо Юшаев Султан\nИза вина нохчийн доьзалехь Дагестанерчу Хасавюьртахь, дешна Санкт-Петербугерчу Исбаьхьаллийн академехь (хилла Ленинград), дипломан болх санна сурт диллина Cоветан заманахь хьехо мегаш ца хилла нохчийн къам дохийна махкахдаьккхина Сибрех дахийтина хиларх лаьцна. Цуьнан бустамашна тIехь бинчу шина кузо дашо мидалш яьхна Лейпциг гIалахь хуьлуш хиллачу ярмаркан гайтамехь. Иза ву ша йозуш йоцуш хилар дIакхайкхийначу Нохчийн Республикан гербан автор. Ткъа иштта иза ву Малхбузерчу пачхьалкхашкахь вевзаш волу суртдиллархо а, Бельгин суртдиллархойн юкъараллан декъашхо а. Цо дехкина сурташ ду Бельгин паччахьан хIусамненан доларчу коллекцехь. Юшаев Султана интервью елла Маршо Радионна.\n- Дукха хан йоццуш видео гира суна интернетехь, ахь хаьайн дипломан болх гойтуш яьккхина йолу. Цигахь вистхуьлучу комиссин декъашхочо, воккхочу стага вуно довха дешнаш олу хьох а, хьан зеделлачух а лаьцна. Амма оцу хенахь дIоггара хазахетарца тIеоьцуш ма дацара къаьмнаш, ша аьлча нохчийн къам махкахдаккхарх лаьцна хьехор?\n- 1989 шо ду иза, со Академехь доьшуш хилла тIаьххьара шо. И къамел дийриг ву СССР-ан халкъан суртдиллархо, суртдилларан академик Мыльников Андрей Андреевич. Иза вара гIараваьлла волу гайтаман исбаьхьаллин советан школан говзанча. Сан хьехархо а, куьйгалхо а вара иза. Оцу хенахь атта дацара оцу тайпанчу темех лаьцна суьрташ дахка. Тоъал хаамаш бацара. Къам махкахдаккхарх лаьцна сурт дилла ас сайн хиллачух ойланах лаьцна материал гулйира цуьргаш лахьош санна. Амма халаниг дара дуккха а хьехархой суна гIортор еш цахилар. Къаьсттина реза бацара ас и тема харжарна дукха хенахь дуьйна коммунизм тIамарх йоьлла хенара хьехархой, коммунисташ. Царах цхьаболчара емалвора со ас иза харжарна, хьехарш дора БАМ олучу 80-чу шерашкахь гIаръялла хиллачу Байкалан-Амуран магистраль олу аьчган некъ буьллучу метте а вахна материал гулъян езара ахь, бохуш. Цара Iиттарш йора суна, со истори охкуш ву, гобаьккхина дуккха а кхузаманахьлера теманаш йоллушехь, бохуш.\nАмма сан куьйгалхо Мыльников прогрессиван олу хьалхатаӀаме стаг вара. Оцу хенахь хиллачаьрца дуьстича, маьрша ойланаш йолу стаг вара иза. Мыльников Андрей Андреевича гIортор йира суна, иштта тхайн къам махкахдаьккхарх лаьцна сурт дилла ойла яра сан аьллаас шега хьахийча.\n- Ткъа оццул лазаме тема хIунда хаьржинера ахь? 1983-чу шарахь дара моьтту суна иза, со хилира оцу гIалахь. Хьо жима стаг вара, Къилбаседа Кавказехь юьртара веана волу. Ойла хьовзор йолуш дуккха а хIуманаш дара цигахь, ткъа хьо къоман бохам айина лелаш хилла.\n- Оцу бохамах лаьцна сурт дилларх ойла сан йолу дуккха а хан яра. Тхан де лаам а бара иза.\nЮшаев Султан, 1982-гIа шо\nТхан доьзал Сибрехара цIа бирзина дукха хан яцара, тхан дас, иза а вара суьрташ дохкуш, кIоламца кехата тIехь эскизаш яхкара, шаьш лайнарг дагадогIий. Оцу хенахь дуьйна сан бераллин эсехь йисна яра и тема. Ткъа воккха хилча сацам бира ас цунна тIехь болх бан, тхайн дас дагалаьцнарг чекхдаккха.\n- Суна хетарехь, вайн нахана хаьа вай хьехош дерг хIун сурт ду. Мел лаххара а интернетах пайда оьцучарна гина хир ду иза. Ткъа мичахь ду ша сурт?\n- Оцу суьртан цIе ю "Даймохк битар". Иза вуно доккха ду – 2 метр лекха а, кхо метр шуьйра а. Иза ду Санкт-Петербургерчу Исбаьхьаллин Академин Iилман-талламан музейхь. Ша музей лаьтташ ю Васильевски гIайри тIехь.\nЮшаев Султан, "Даймохк битар"\nНагахь сан суьртийн гайтам хилахь, цара схьалахь иза Соьлж-ГIала дахьа дагахь ву со и сурт. ШолгIа вариант ю сан оццу белхан. И сурт сан накъосташкахь цIахь ду. Кхин цхьаъ, кхоалгIа вариант ю оцу суьртан. Иза баш нахана гина яцара. И сурт латтош дара Соьлж-ГIаларчу гайтаман исбаьхьаллин музейхь. Иза а, дукхах долу ас дехкина мелла а мехала суьрташ а дегира Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш.\nЮшаев Султан, "Даймохк битар" кхин вариант\nЦарах цхьа дакъа музейхь дара Соьлж-ГIалахь, кхидерш дара гIалин юккъехь йолчу сан белхан чоьнехь. ХIинца оцу меттехь лаьтташ ду Грозный-Сити комплексан лекха тIекIелдина цIенош.\n- Дукха хан йоцууш ахь импрессионизм ала мегар долчу кепехь сурт дуьллуш яьккхина видео кийсаг гира суна. Ахь хьайна билгалъяккхина коьртачу декъана ахь болх бийриг муьлха кеп ю?\n- Коьртачу декъана – иза реализм ю (бакъдерг ма-дарра гойтург). Суртдиллархочун-монументалистан диплом ду суна Академехь делларг. Наггахь сюрреализман стилехь а дохку ас суьрташ, цхьамма диллахIара аьлла дехар дича.\nЮшаев Султанан сурт\nДелахь а сан ойланашца йогIуш стиль ца хета суна иза, амма адамашна наггахь чIогIа хаза хета оцу кепехь дехкина суьрташ. Наггахь абстрактан стилехь а дохку ас суьрташ. Амма суна гӀоли хетарг ламастан бакъдерг ма-дарра гойту суьрташ дахкаран кеп ю.\n- Тахана цхьа а вац тIаьхьарчу 20-30 шеран нохчийн исторех, шена юкъахь кIиза тIемаш а, кхиболу вайн адамаша лайна бохамаш а гойтуш, суьрташ дохкуш. Мел лаххара а ца гина суна уьш. Бахьана хIун ду? Суртдиллархошна хан оьшу аьлла хетий хьуна хуьлучух лаьцна кхоччуш ойла ян? Хьалхе ду аьлла хета хьуна хIара нохчашна вуно хала еана хан суьрташкахь гайта?\n- Дера, вайн массера а бохам ма бу иза. Дерриг а вайн дегнашна чухула даьлла. Амма тIекхуьучу суртдиллархоша исбаьхьаллан агIор толлур ю аьлла хета суна и хан. Сайн агIор ас, 1994-чу шарахь тIом болабелчхьана дагалаьцна дуккха а сюжеташ ю. Дагалаьцнарг чекхдаккха цхьацца билламаш оьшу. Чоьнаш оьшу, и болх бан безара аьлла, лаам болу нах оьшу, меттигаш оьшу и суьрташ гойтур долу, иштта дIа кхин а. Со эскизаш еш ву. Дуккха а дагалаьцна хIуманаш ду сан оцу хьокъехь. Дуьйцийла а йоцуш, и дерриг а хилларг сан дагчухула даьлла. Со цунна тIехь болх беш ву.\nЮшаев Султан, "Дошло"\n- Маьрша Нохчийчоьнехьа ойланаш йолчу нохчаша вуно ларам бечу беттан кIеллахь цхьалха борз тIехь йолчу Нохчийн Республикан гербан автор ву хьо. Муха нисделира хьан иза?\n-1990-чу шарахь аьхка Ленинградера Нохчийчу веара со, Соьлж-ГIалахь ваха хаа дагахь. Дерригдуьненан нохчийн къоман гулам кечбечу наха, тIаьхьо цунах Конгресс (ОКЧН) а хилира, сацам бинера гурахь хир йолчу оцу форумехь герб а, байракх а хила еза аьлла. Суртдидиллархойн кхеташоне дехар динера цара и болх бахьара аьлла, къовсам а кхайкхош. Оцу къовсамехь дакъалецира дуккха а суртдиллархоша. ХIораммо а гайтира шайн варианташ. Сан вариантехь борз яра азаленан гонна юкъахь. Кхин цхьа вариант а кечйинера ас. Халкъан кхосаберганна (хIора са - дIадахнарг, тахане, кхане) юкъахь борз а йолуш. Халхарчу вариантана тIехIиттира нохчийн вевзаш волу историк Хожаев Далхан а, гIараваьлла поэт Бисултанов Апти а, кхиберш а. Гулам вовшахтохаран комитето хаьржира иза. Хьалхарчу вариантехь гулам дIабоьдуш лелийначу гербана тIехь дацара седарчий. Седарчий цу тIехь хилийтарх лаьцна ойла кхоллаелира тIаьхьо. Иза кховдийнарш бара нохчийн тайпанаш а, тукхумаш а толлуш болу Iилманчаш. Цара дехар динера соьга, йолуш йолу геральдира Iад а йитий, цунна тIе седарчий тохахьара аьлла. Оцу юкъанна Келтийн университето кхайкхина цхьана ханна болх бан Британе ваханера со.\nЛондонехь Паччахьан портретийн суьртийн галерейхь гайта хIиттийна хуьлу Юшаевн Султанан суьрташ\n1998-чу шарахь Нохчийчоьнан президент хаьржина Масхадов Аслан кхайкхинера Лондоне, ткъа цуьнан гIоьнчо дехар дира соьга президентан штандарт олу байракх кечйеш дара шаьш, цIа а волий, гербана тIехь долх бахьара а аьлла. Дуьйцург дара коьртачу декъана гербана тIехь йолчу берзан сурт нисдар. Иштта нисйелира-кх гербан кхоччуш йолуш вариант.\nЙозуш йоцучу Нохчийн Республикан байракх а, герб а\nСо ларамаза ца веанера оцу гербана тIе. Академехь доьшуш ас дика Iамийнера геральдика, дуккха а болх бира ас библиотекехь. Геральдика – иза ша лаьтта исбаьхьаллин тайпа ду. Математикехь санна шен низамаш ду цуьнан. Дукха хенахь дуьйна геральдике а, бустамашка (орнамент) а безам бахана царна тIехь болх беш хазахеташ вара со.\n- Юккъехула делахь а, бустамех лаьцна аьлча, оцу декъехь а бу хьан кхиамаш. Хьан бустамашна тIехь бинчу кузаша мидалш ехира Лейпцигерчу ярмаркехь. Иза муха нисделира?\n- Иза хилира 1982-чу шарахь, СССР йолчу заманахь. Германин Демократин Республикехь Лейпциг гIалахь хуьлуш яра хIора шарахь гIараяьлла йолу ярмарка. Иза вовшахтоьхнера Варшавера Бартан декъашхой йолчу пачхьалкхаша. 1982 шарахь Нохч-ГIалгIайчохь даздеш дара нохчий а, гIалгIай а "шайн лаамехь Оьрсийчоьнах дIакхетта" 200 шо кхачар. Оцу даздарца доьзна, гарехь, Нохч-ГIалгIайчоьнна, бакъо еллера оцу ярмаркехь гайта шен хIуманаш. Цунна кечлуш леррина Дербенте (Дагестан) а вахна, леррина техникан эскизашна оьшу кехат деара ас. Оцу кхета тIехь ехкина клеткаш яра, кузан шеддийн барамехь.\nНохчийн бустамаш тIехь болу сурт, гайтаман сурт\nАс бустамаш даьхнарш истанган кузаш дацара, чо болу кузаш дара. Лейпциге баьхьнера ТIехьа-МартантIера говзанчаша-зударша бина ши куз. ДагадогIу суна, церан цхьа жима чарх яра лелош, метар шуьйра а, 2 метр лекха а йолуш. Со Лейпциге ца вахара. Амма, цига баьхьначу сан шина а кузана дашо мидалш елира.\n- Хьайх баккъалла а сурдиллархо хиллий маца хиира хьуна?\n- Оцу хенахь 15 шо дара сан, школехь доьшуш вара со. Метар сов хир долу гата а эцна, оцунна тIе сурт диллира ас, "Русланан коьртаца латар" цIе а йолуш. Иза хIинца а долуш ду. И сурт дийна дисна Соьлж-ГIала даьхьна цахиларна. Сайн сурта гайтира ас школехь. Массо а – хьехархой а, дешархой а – баккхийбеш хьежара цуьнга. Эццехь, хета суна, со кхийтира соьга суьрташ дахкалур дуй а, цаьрга нах хьоьжур буй а.\n- Тахана а дог дарца леладой ахь басарш? Сурташ дохкуш тахана а хазахета хьуна я цаваьллачу денна воьду хьо хьайн белхан меттигана тIе?\n- Бакъдерг эр ду ас. Хазахетарца тIевоьду со айса сурташ дахка сайна кечйинчу сане, суьрташ дохкуш лелочу чархана тIе. Сурт дилла аьтто боцуш юкъа хан йоьлча, дика ца хета суна сайн хьал. ЧIогIа лаьа суна сурт дила. Гайтаман исбаьхьалла, сурташ дахкар, рицкъ даккха оьшуш дац суна. Сан дахар ду иза. Суртдилларо синкхача ло суна.\nБельгин паччахьан хIусамненан Матилдин (суьрта тIехь аьтту агIорхьара) доларчу коллекцехь ду Юшаев Султанан (суьрта тIехь аьрро агIорхьара) сурташ\nКарарчу хенахь, масала, обарг Зелимхах лаьцна сурт дуьллуш ву со. Иза коммерцин болх бац. И сурт цхьанне а оьшуш дац (кхузахь), амма сан са ду оцу тайпа хIуманаш дар доьхург.\n-Коьрта хIун сатийсам бу хьан, Султан? Стенга ладоьгIуш ву хьо?\n-Дуьйцила а йоцуш, цIера бевлла лела берриг а нохчий санна, Даймахка юхаверза сатуьйсуш веха со. Сан лаам а бу цIахь, Соьлж-ГIалахь сайн студи юхаметтахIотто.\nМатериал на русском языке можно прочитать здесь.


Францхойн шпионо шерашкахь суьрташ дехира Советан пачхьалкхехь. КГБ-но цуьнан лар лаьцнера.\nНийса 55 шо хьалха - 1963-чу шеран Гезгамашин-баттахь Киеверчу аэропортера кема гIаьттира Вене даха. Ши де хьалха Советан пачхьалкхо шпион ву аьлла, пачхьалкхера аравоккху Францин вахархо Галеотти Жюльен вара цу кеманчохь.\n1955-чу шарера схьа ю Галеоттин истори. ХIетахь дуьххьара Советан пачхьалкхе веара иза Ниццера. Турист ву ша аьлла, Москох а, Ленинграде а (хIинца Петарбух) кхаьчначу францхойн телевизионан белхахочунна тIе тидам бахара пачхьалкхан кхерамзаллан комитетан (КГБ).\nМаршо Радион Украинан сервисан карахь йолчу документийн копеш тIехь болчу хаамца, пачхьалкхехь охьа ма воьсси, шеконашка эцнера Галеотти шпион ву аьлла. "Мекхаш-мирза" аьлла, цIе а тиллинера цунна.\nСоветан пачхьалкхехь къайлах компроматан суьрташ даха гIертара Галеотти, ша даьхначу суьрташца "кхарда а, дискредитаци ян а Iалашонца" аьлла хетара КГБ-н белхахошна.\nХIунда аьлча, кест-кеста туристийн тобанна тIаьхьа а вуьсуш, ша цхьаъ гIалин урамашкахула ваьлла а лелаш, "меттигерчу Iедална компромат лоьхуш", суьрташ дохура цо. Цо лоьцура индустрин а, кхийолу а гIишлош.\nМасала, Галеоттис Москохарчу пачхьалкхан университетна хьалха даьккхина сурт нахаладоккхур ду тIаьхьо "гарехь францхой бу хIорш, балха баха меттиг йоцучу нехан кепехь гойтуш" аьлла.\n1956-чу шарахь вогIу Галеотти Советан пачхьалкхе шолгIа. Кхарста Iалашонца Ниццера йогIу круизан рейс къастайо цо хIинца. Цо кхача билглаъяхначу гIаланашлахь ю Одесса а.\nОдессехь лаьтта рагI\nКГБ-но тергонехь латтабора цо мел боккху ког.\n1957-чу шарахь аьхка Одессехь Галеоттина тIаьхьадевлла шаьш леларх дина йозанаш ду Маршо Радионехь: "Митинг йирзинчул тIаьхьа вокзале веара Галеотти. Шен шеддашна тIехь хиина Iачу йоккхачу стеган сурт доккху цо, цул тIаьхьа троллейбусна а, таксина а лаьттачу рогIан суьрташ доху. Октябрскан базара кхочу иза, цигахь сагIадоьхучун сурт доккху цо. ТIеман хикеманаш дIахIуьттучу меттиган сурт доккху\n2 сахьт даьллачу заманчохь лоьмар 59 йолчу цIийнан уьйтIа а воьрзий, нехийн яьшкан сурт доккху Галеоттис. Провозной ураме дехьа а волий, беркъачу духаршца болчу бахархойн суьрташ доху цо".\nОдессехь юкъарчу транспортан социйлехь\nОдессехь Т-34-85 танк\nОдессерчу цхьана цIийнан уьйтIе\nОдессера ваьлча Галеотти кхочу Севастополе а, Ялте а, Сочи а, Батуми а. ХIордан кемантIехь рейсаш йо цо 1957-чу а, 1959-чу а, 1961-чу а, 1963-чу а шерашкахь.\nСоветан пачхьалкхан эскархой\nСоветан къайлахчу сервисаша лаьттатIехула иза лелачу хенахь а, хIордан тIехула дIасавоьдуш а само латтайора цунна тIехь. Шаьш бечу талламашкахь яздора цара, Галеоттин аьтто хиларх массо а туристашца зIе латто, экипажан декъашхошна тIехь терго латтон, ишта дIасалелачу заманчохь шена "пайдечу позицешкахь" кхечу туристийн леларш довза а.\nКГБ-н зерашца, круизийн куьйгалхошца а доттагIаллийн уьйраш латтош хилла францхочо, тергамбеш, толлуш хилла Советан пачхьалкхан администрацин векалш, пачхьалкхерчу цхьа могIа порташца а, цигахь латточу тIеман техникаца а шена интерес хилар хоуьйтуш. Круизан лайнераш тIехь Iедална дуьхьал гайтамаш а, маскарадаш а хIиттош а хилла цо.\n1963-чу шарахь юха а кхечира Галеотти Севастополе. Кхузахь иза ларвеш фотоаппараташца тоба яра, ткъа цо суьрташ даха тарло аьлла хеташ, билгалъяьхначу меттигашкахь оперативан белхахой куьйгаллехь а лаьтташ, дружинникаш бара хIиттийна. Цул совнах, Галеотти дIалаца Iалашонца кечйина оперативан тоба а хиллера.\nХикеманаш лаьтта айма\nКГБ-н белхахоша Галеоттина тIаьхьа а бевлла, цуьнан суьрташ дохура.\nТкъа иза лаца бух белира, агенташа бахарехь "пачхьалкхерчу бахархоша динчу дIахьедарша", масала, францхо тIехь хиллачу цхьана круизан лайнеран хьалханчас яздинера кехат.\nТкъа Галеотти 1963-чу шарахь дIалаьцча, цуьнгахь ца карийра суьрташ тIехь долу пленка.\nТурфирман векале Артот Жан-Пьере дIакхачо ларийнера иза. Француз каравахний хиина, кхеравеллачу цо "Интурист" автобусан гIента бухахь лачкъийна латтийнера пленка.\nСимферополе дIавигира Галеотти лаьцначул тIаьхьа, цул тIаьхьа Киевехь, иза Францин шпион хилар тIечIагIдархьама болх бира цуьнца.\nКГБ-н белхахоша Галеоттин даьккхина сурт, Севастопол\nЮьхьанца чIагIонаш йора Галеоттис, ша францхойн агент вац, ша мел даьхна суьрташ шен лаамца даьхна дара бохуш. Амма тIаьхьо цо даредира, ша Францин къайлахчу сервисашца болхбеш хиларх.\nСевастополехь тIеман объектийн суьрташ дахарца ша инспекторан Лаканьер Робертан омра кхочушдеш вара аьллера цо. Эххар а францхочо мукIарло дира, ша дуьххьара, 1956-чу шарахь пачхьалкхе веачхьана Францин къайлахчу сервисийн лаамца лелаш вара аьлла.\nШен пачхьалкхе юхавирзича, шен ден фотоателье дIаделира цо ша мел даьхна суьрташ. Цуьнан да францхойн иччархошлахь болх бина вара цхьана хенахь.\nГалеоттин сурт, цунна тIехь терго латточу заманчохь даьккхина\nКГБ-н белхахойн йозанашкахь ду, Галеотти "дохковаьлла хиллера, ша цу кепара гIалат кхи цкъа а долуьйтур а дац шегара" бохуш. Бертаза иза Советан пачхьалкхера аравоккхуш шайн хилла сацам бовзитйира Галеоттина 1963-чу шарахь Гезгамашин-беттан 9-чохь.\nБахьана – шпионалла лелор.\nДелахь а КГБ-но витира иза бехкзуламан гIуллакх цунна дуьхьал ца доьллуш.\n"Оцу муьрехь Францехь КГБ-н официалан ши белхахо гучуваьлла хиларца, Галеоттинах бехк ца хьарчош дерзийтира гIуллакх, хIоьттина хьал кхечу Iалашоне дерзош. Цундела пачхьалкх чуьра араваьккхира иза", аьлла яздина ду документаш тIехь.\nКвас духкучохь гулбелла нах\nОдесса, шийла хиш духку меттиг\nПетергофан ламаш тIехь Советан пачхьалкхан эскархо\nГалеоттина тIехь терго латтийра къайлахчу сервисаша, иза тIехь волу кема хIаваэхь гIатталц.\nСуьрташ дахарал а совнах, францхойн фотографах лаьцна дийнна документалан филм а яьккхира оперативан белхахоша.\nШен даймахка дIакхаьчначул тIаьхьа, ша еллачу цхьана интервьюхь Галеоттис аьлла хиллера: "Советан пачхьалкхе кхин ваха йиш цахиларал совнах, сан лаам а бац цига кхача".\nКху артиклан оригинал еша таро ю шун Радион Маршон Украинан редакцин сайтехь


Махкахь демократи а, дешан маршо а яц бохург бакъ дац аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Яздо цунах лаьцна МК ресурсо. Нохчийчоьнан урхалхочун харжамашкахь дакъалаца кандидат иза валар тIечIагIдеш кехат делла Кадыровга Марсхьокху-беттан 10-чу дийнахь. Оцу дийнахь журналистийн хеттаршна жоьпаш лучу мехкан куьйгалхочо билгалдаьккхина, цхьаболчарна хета регионехь демократи а, дешан маршо а яц аьлла.\n"Цундела со къар ца велира, нийса харжамаш дIабахьийта, халкъе шен кхоллам шега харжийтархьама", - аьлла тIетоьхна Кадыровс.\nЦо бахарехь, Iедалан а, юкъараллан а цхьа барт хилла, регион кхиорехь эвсара жамIаш гайта аьтто баьккхина оцо.\nИштта Кадыров Рамзана аьлла "Нохчийчоьнах уггар а аьтто болуш, кхиаме регион йийр ю вай", шен ден, Кадыров Ахьмадан лаам ма-хиллара.


Товбеца-бутт 19, 2021\nДанехь велла 86 шаре ваьлла карикатураш яхкархо Вестергор Курт – цо Мухьаммад пайхамар ву, бохуш, дехкинчу суьрташа эргIадбахийтинера бусалбанаш, дуьхьалонан акцийн тулгIе а гIаттош, хаам бо Свобода Радионо.\nВесторгоран доьзало бинчу хаамца, иза велла еххачу хенахь цамгарца хан яьккхинчул тIаьхьа. Цуьнах лаьцна яздина Данера "Берлингске" зорбан гIирсо.\n1980-чу шерашкахь дуьйна "Юлландс-постен" газетаца болх беш хилла Вестергор Курт. Оцу газетан агIонашна тIехь 2005-чу шарахь гучуевлира Мохьаммад пайхамарна йиллина 12 крикатура, царах цхьанна тIехь иза гойтуш вара тIехула милт йогуш бомбан кеп йолу куй а тиллина. Бусалбанаша лерира и карикатураш сий дойу хилар.\nОьгIазбаханчу делах тешачу наха тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь тIелетарш дира Данийн дипломатин миссешна. Оцу хиламийн куьльминаци хилира 2006-чу шарахь Чиллан-баттахь. Къепедацаршкахь байъира иттаннаш нах. Дуьхьалонан акцеш хилира Данехь а цхьаьна. Iедале латкъамаш кхечира алсам бусалбанаш бехачу пачхьалкхийн векалшкара.\nCharlie Hebdo журналана дуьхьал карикатураш арахецна Нохчийчуьрчу газето\n2015-чу шарахь Дечкен-баттахь 12 стаг вийра Парижехь "Юлландс-постен" газетехь хилла карикатураш зорбане яьхначу францхойн Charlie Hebdo журналан редакцина тIелатар дина.\nШена Вестергор Куртана а тийсинера кхерамаш, карикатураш зорбане евллачул тIаьхьа, иза вен а гIоьртира. 2008-чу шарахь Данин лерринчу сервисаша хаам бира, суртдиллархо вен план яьккхина хилла кхо стаг лаьцна шьш аьлла. Кхин а ши шо даьлча Вестергоран хIусамна чохь карахь урс а долуш лецира 28 шо долу Сомалера схьаваьлла Геле Мохьаммед. ТIаьхьо, 9 шо хан а тоьхна, чувоьллира иза, стаг вен гIортарна а, терророран декъаошхо хиларна а бехке вина.\nМохьмад Пайхамарна карикатураш йохкуш конкурс юкъахъяьккхина\nТIаьхьарчу шерашкахь Вестергор Курта дийзира къайлахчу адресашкахула ваха, Iедало деш ха а долуш.\n2008-чу шарахь Reuters агенталлана ша еллачу интервьюхь сурдиллархочо элира ша динчунна дохко ца ваьлла ша аьлла.\nВестергора чIагIдора шен карикатураша мехала дискусси гIаттийра дуьненан мехаллаш хьалха яьхна ехачу малхбузерчу пачхьалкхашкахь исламо дIалоцучу меттигах лаьцна.


Кхо шой ах шой хан ю Москвахь ехачу Краснова Екатеринас шен кIант Ваня лоьху. Цуьнан хилла цIийнда Москвахь вина ву, ткъа 2019-гIа шо довш кIантаца цхьана Нохчийчохь хан яьккхира цо, хIинца ГIалгIайчохь ву. Нене кIант дIалуш, кхело бинчу сацамах уьдуш ву иза, боху Екатеринас.\n"Правовая инициатива" проектан юристаш бу Екатеринин гIуллакхах йист яккха гIертарш.\nВайнехан ламасташца, да-нана къаьстича, бераш я деца, я цуьнан доьзалехь диса дезаш ду. "Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а доьзал къаьстачу заманчохь дукха хьолахь дайшкахьа хуьлу кхелаш, - дуьйцу адокато Гнездилова Ольгас. - Нохчийчохь, масала, чийхо бо наной пурстоьпаша, иштта лелар ду цигахь. Ден агIо лоцу цигахь, и да нохчо вацахь а цхьана".\n2017-чу шеран гурахь, Ванин шо долчу хенахь, Екатеринин цIийндас, оцу заманчохь кхиаме топ-менеджер вара иза, (Промсвязьбанкан цхьахйолчу структурин инарла директоран гIовс)дагахь а доцуш, садаIа дахарх хьахийра хIусамнене. Москвана гена йоццучу меттигехь ехачу Екатеринин нана йолчу иза дIа а кхетийна, цул тIаьхьа масех сахьт даьлча СМС яхьийтинера цуьнан телефона тIе: "Хьан бедарш ларъен камера чохь ю, цIа ма йола" аьлла. ЦIийнан догIанаш а хийцира Красновс.\nТIаьхьо къастарца, догIанаш хийцале хьалха хIусамдас арз дина хиллера Екатеринина берашна тIехь Iуналла дечу социалан хьукмате а, кхиазхойн гIуллакхаш луьстучу комиссига а, полице а. Цо латкъам бинера, иштта дIахьединера шен зудчун хинйолчу претензех а.\nЗудчо бахарехь, билгалъяьхначу инстанцешка Красновс нана хила ша хьакъ яц аьлла, тоьшаллаш деш, цхьацца видеош дIакхачийна хиллера.\nДоьзал баьхначу цIенна чувоьдучохь куп тоьхначу консъержна дихкинера Екатерина чу йита. Оцу петар чохь ехаш ю аьлла, дIаязъйина а ца хиллера иза, хIусаман долахо а яц иза.\nХIетахь дуьйна шен бер цкъа бен гина дац цунна. Карарчу хенахь лехамашка велла ву кIант, лачкъийна вигина аьлла.\nОцу юкъанна Екатеринин карахь масийтта кхелахойн сацам бу, бер кхуьнца дуьтуш суьдхоша хьесап дина. Красновс шен ма-хуьллу дуьхьало латтайо ненан бераца уьйр хилийтарна, кхелахойн тIедиллар кхочуш ца дан, лечкъаш лела иза.\nМасала, 2019-чу шеран Зазадокху-баттахь Екатеринин дийзира, кIант шега схьавоьхуш, керла иск чуяла. Кхелахоша дуьххьарлера сацам бовзийтинчул тIаьхьа, Красновс аьлла хиллера, Ванин нана шеца зIене яьлла а яц, я цуьнан бераца бала а бац аьлла. Амма кхелана тешаме ца хийтира цуьнан дешнаш, цара маса бер нене дIало аьлла, тIедожийра.\nКхелахоша уьссаза сацам бира - хIетте а гIуллакхах яьлла йист яц.\nОцу тIехь ца сецира да, цо юха а апелляцин латкъам бира Москварчу кхеле.\nКрасновн версица, "юург ца ловш проблема ю цуьнан хиллачу хIусамненан, цундела хала ду цунна беран дола дан, кIентан юучуьнца дозанаш детта цо, оцу бахьанашца дегI доккхуш вац иза" аьлла. КIант шех дIакъаставахь цуьнан психикана тIеIаткъам хир бу аьлла, дIахьедира дас.\nШайн кIоштара педиатр кхерийнера Екатеринас, ша бохург кIентан карти тIехь язде бохуш, иштта, 2018-чу шарахь шен дена-нанна динчу тIелатарна а иза бехке йира хиллачу хIусамдас.\nЕкатеринас лоьрашкара кехаташ-тоьшаллаш деара, ша могуш хиларх. Ткъа 2018-чу шарахь хиллачу инцидентехь, цо бахарехь, шен кIант дIавига гIоьртинаера иза, амма цунах а аьтто ца белира.\n"Соьга ца дуьйцура, сан кIант стенгахь ву. Цундела денна Краснов вехачу а, цуьнан да-нана дехачу а цIенна герга йогIура со, сахьташкахь лаьттара со, сайн кIант гаре сатуьйсуш. Цхьана дийнахь бен ка ца елира сан. Сан кIант а карахь, хилла марнана гучуелира. Хьаьдда тIеяхара со, сох бIаьрг кхетта марда, зудчуьнгара кIант схьа а эцна, дIахьаьдира. Соьга бага лейора хиллачу марнанас, буйнаш бетташ, суна тIелетира иза, сан пальтон кочах тасаеллачу цо, месаш ийзайора сан, со лаьтта охьайилла гIерташ. Ас мохь хьоькхура, орца доьхуш, тIехбуьйлучара полицига телефон тоьхна хиллера. Полисхойн декъе дIадигира тхо массо а. Цигахь Ваня гар а хилира сан.\nТIаккха тIехьашхула тIекхаьчначу Красновн нанас гех масийттазза хIума туьйхира суна. Лазаро гора яхийтира со, тIаккха соьгара кIант дIаийцира цо. Хьем ца беш, цига кхечира сан хIусамда лаьттинарг а, шен майрчуьнца цуьнан йиша а. Со кIантана тIеяха хьоьвзича, сан куьйгех хIума еттара цара, цул тIаьхьа дIавигира цара кIант, социалан хьукматан белхахой схьабахкаре а ца хьоьжуш", - дуьйцу Екатеринас.\nТIаьхьо хиллачу цIийнден гергарчара кхунна арз дира, иза шайх лийтира, бер дIадига а ца гIоьртира бохуш. Берашна тIехь Iуналла дечу хьукматан белхахой юха а Екатеринина тIехIиттира, берана ненаца хилча гIоле ду аьлла. Делахь а, Ванин дас кхелахошка юх-юха бинчу латкъамашца, бер кхуьнга схьадалар дIадахделира.\n2019-чу шеран Гезгамашин-баттахь Москварчу Бабушкинскан кIоштан Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх диллира, кхиазхо лачкъорах йолчу артиклехь. ХIетахь Краснов шен кIантаца Нохчийчуьрчу Серноводскан кIоштарчу Эха-Борзехь вехачу Терхоев Адаман цIа чохь вехаш ву аьлла, дIаязвинера.\n"Со яхара Нохчийчу а, хиллачух ма-дарра дийцира ас, полицехь а, меттигерчу социалан белхахошна а цхьана документаш а гайтира. Сан хилла цIийнда лехамашкахь ву элира ас. Соьга ладуьйгIира цара, доллучух кхета а кхийтира уьш. Цул тIаьхьа, тера дара, Красновга цара шайна проблемаш Нохчийчохь оьшуш яц аьлла хила", - дуьйцу Екатеринас.\nНохчийн полицино шега дахкийтинчу кехаташ тIехь Екатеринина гучуделира Краснов ГIалгIайчу дехьаваьллийла. Ткъа билгалдаьккхинчу адресца иза вехаш вац, яздинчу адресца Сунжехь вехаш волчу 56 шо долчу Банашев Бесланна я дех а, я цуьнан кIантах а лаьцна хууш хIума дац аьлла, жоп деара цунна ГIалгIайчуьра. ХIетте а, Красновгара ден бакъонаш схьайохуш кхайкхийна кхелан кхеташо Сунжан кIоштахь дIаяхьа дийцинера.\nШе хиллачу зудчунна дуьхьал оцу сохьта керла иск яьккхира стага. Оцу тIехь юха а дIахьедо цо, шен дена а, нанна а Екатерина тIелатарх а, цуьнца цхьацца лазарш хиларх а, иштта, кхин а цхьа бахьана тIетоьхнера цо: "Москвахь цхьана динан тобанах дIакхетта, цаьрца килсе лелаш ю иза" аьлла. Екатеринас бакъ дац боху иза.\nКарарчу беттан 11-чу дийнахь Сунжан-кIоштахь дIаяхьа лерина бу Красновгара ден бакъонаш йохуш кхеташо.\n"Хьажал, бер хьуна тIе а ца догIу"\n"Правовая инициатива" проектан адвокато Гнездилова Ольгас кхетадо, бераш нанойх довдийна, дукха хьолахь, дай Къилбаседа Кавказе дIаоьхуш меттигаш кеста-кеста нисло бохуш.\n"Берашца дай Къилбаседа Кавказан кеп-кепарчу регионашкахь уьдуш лела, масала, Дагестанехь а, Нохчийчохь а, Къилбаседа ХIирийчохь а, Ставрополан кIоштахь а. Ткъа пурстоьпаша чакхе йоцуш юх-юха вовшашка дIасахьежадо кхелан кехаташ", - латкъам бо юристо.\nЦуьнан дешнашца аьлча, шайн регионел а арахьа хIуммаъ а лело пурстоьпийн йиш цахиларца юьсу проблема.\n"Тхоьга орца дехначу цхьана зудчун Санкт-Петербургерчу майрчо шен бер цунах дадийна Нохчийчу дIадигинера. Цигахь дайшна тIехIуьтту кхелаш. Тхан адвокаташа Петербургерчу кхело ненехьа узуш бинчу сацамах кехат дIакхачийнера, тIаккха Шеларчу кхело гIуллакх сацийра, - дуьйцу адвокато. - Масех шарахь Шела кхуьйлура дас кIант, суьдхойн сацам кхочушбан Iалашонца. Амма кIант схьаоьцийла ца нислора ненан. Беха некъ бина кIант хIоьттина а, наб оьхуш а хуьлура. Пурстоьпаша олура: "Хьажал хьо, бер хьуна тIе а ца догIу". Масех шерашка дахделира и гIуллакх".\nНохчийчохь бераца дIа а тарвелла, кхелан гIуллакх цига дехьадоккхуш - тахана а лелош хIума ду, цунах гIо а хуьлу царна, билгалдоккху адвокато.\nОцу юкъанна, бераш бошмашка а ца леладо, цхьана а поликлиникехь дIаяздина а ца хуьлу, факташца аьлча, оцу республикехь бехаш ца хуьлу уьш, юкъ-кара бахкар доцург.\n"Суна хетарехь, Нохчийчуьрчу бахархошна товр дац, нагахь санна, шайн регион оцу гIуллакхна тIехь гоьялар", аьлла, хета Кавказ.Реалиица къамел динчунна.\nГнездиловас бахарехь, Оьрсийчоьнан юридикан министралло дийца даьккхина керла низам бахьана долуш, бераш ненах довдийна Къилбаседа Кавказе дIадигарехь цхьа йист яла тарло.\nНагахь санна, и документ тIеэцахь, бер дега я нене дIало аьлла, кхелахоша бина сацам кхочуш ца бинчунна дуьхьал зуламан гIуллакх долор ду.\nЦкъачунна керла низам болх бан доладелла дац, цундела бер нене дIа ца лучу дена кхачориг - ши эзар сом гIуда бен дац.