Оьрсийчоь, Новосибирск, экстремизмах долчу низамна духьал хIоттийначу гуламехь.\nДешан бакъо якъийча, "толур ду" пачхьалкхехь дерриг а\n"Экстремизмна дуьхьалоен" низамаш малдаро лахдийр дац гIитточу девнийн терахьаш, боху адвокаташа. Стенна го царна хьал ишта?\nОьрсийчоьнан Инарла прокуратурин терахьаша гайтарехь, экстремизмо массарел а чIогIа лаьцна мохк бара стохка Дагестан. 75-за хьаьшна цигахь экстремизмна дуьхьаллаьтта низам. ШолгIачу меттехь ю ГIебарта-Балкхаройчоь – 40-за. Царел тIаьхьа ю Нохчийчоь, ГIалгIайчоь – шинхьа а 12-за, Кхарачой-Чергазийчоь – 8-за, Ставрополан мохк а, Къилбаседа ХIирийчоь а – 6-зза шинхьа а.\nТалхорна ялхориг ю Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексан 282-гIа артикл – "халкъалахь оьгIазалла, я мостагIалла айдар".\nЛурчах а, стохка а, йоккха башхалла йоцуш, цхьабосса лаьттина Къилбаседа Кавказехь экстремизм, статистико бахарехь. Билгалдаккха догIу, полицино, я къайлахчу сервисо (ФСБ-но) чу мел делла дов нах бехкебарца дерзийна кхелаша.\nЦкъа репост йича – гIуда, шозлагIа репост йича – набахти\nШи бутт гергга хьалха экстремизмах долу рогIера низам тIечIагIдира президента Путина. Оцу низамо лахдира экстремисташна ден таIзар. Бехктакхаман кодексера даьккхина, административан кодексе диллира "халкъалахь оьгIазалла, я мостагIалла айдар", 10-20 эзар сом гIуда а тухуш, 100 сахьтехь вацорца.\nАмма шатайпа билгалдаккхар лаьтта административан кодексан 20.3 артиклехь: "нагахь санна дина зен бехктакхаман кодексе дуьжуш дацахь". Ткъа хIун боху оцу хьокъехь бехктакхаман кодексерчу, лакхахь вай хьахийначу 282-чу артикло хIинца. Боху, набахте экстремист хьажавойла ду, шера чохь цкъа цунна изза зулам дарна "административан кодесца таIзар дина хиллехь".\nНизаме и хийцам билличхьана схьа дIакъевлина интернетехь посташ, репосташ хIитторна бехктакхаман кодексан 282-чу артиклца айдина иттаннаш девнаш.\nХийцамца а догIуш, мукъаваьккхина, масала, экстремизмна бехкевеш хилла тIеман иччархойн урхаллехь (ГРУ-хь) полковник лаьттина Квачков Владимир а, социалан машанашкахь йозанаш даржорна бехкееш хилла Барнаулера Мотузина Мария а.\nГIирмерчу гIезалойх массех жигархо а ваьлла экстремизмца доьзна хенаш такхарх хьалха. Царех ю, масала, интернетехь йозанаш дарна бехктакхаме озийна хилла Алиева Гульсум.\nАмма ца карийра "Кавказ.Реалиина" "экстремизм" олучу бехктакхамах Iедало мукъаваьккхина кавказхо, цхьаьллиг цхьаъ а. Цундела ца теша Кавказехь, экстремизмах долу низам малдина аьлча.\nРецидив ларъеш Iийр бу\nАдминистративан кодексца гIуда текхна ваьллачунна, цо рецидив яре сатуьйсуш, "бухахевшина Iийр бу полисхой, керла-керлачунна гIуданаш а "тоьгуш", шозлагIа оццу гура чу стаг эккхаре а хьоьжуш, пайде хIумма а хир дац", элира ша цавовзийтар дехначу Нохчийчуьрчу цхьана адвокато.\nДелахь а, "административан таIзар текхначунна хаа ду, шозлагIа лацахь шена хIун хир ду. Оьрсийчохь дийца даьхна хиллачех цхьадолу девнаш дIакъевлина кхелаша, амма ша бехктакхаман артикл цхьаммо а ца къевлина дIа, прокурораша полици хьийзор ю девнашца и артикл юза, бохуш, терахьаш охьадахка бохуш", аьлла хета Нохчийчуьрчу адвокатна.\nХьаькамийн паччхьалкх Iалашъеш\n"Делах тешачийн дог-ойла йохор", "адамаш экстремизме кхайкхар", я хIинца дийцадаьккхина "юкъаралла, пачхьалкх емалъяр" – оцу массо а низамийн Iалашо цхьаъ ю, Iедал а, цуьнан финансаш а ларъяр, оцу новкъа тIера хьаькамаш цкъа а бевр бац", тешна ву тхоьца къамелдина адвокат.\nЦунна хетарехь, тIаьххьарчу хенахь тIеоьцу низамаш интернетах хьакхалуш ду, хьаькамийн пачхьалкхехь цхьа а хIуттур вац нахана хьалха а ваьлла, хетарг ала, амма социалан машанашкахь цкъачунна баьхьа нах хетарг вовшашка яздан, молланашна, мозгIаршна тIехь бела, Iедалх лаьцна хетарг ала.\nБехктакхаман кодексан 280-гIа артикл а ю оццу "экстремизмна" дуьхаллаьтташ, цо къастош долу таIзар дац административан кодексе доккхуш.\nМасала, бахначу баттахь Дагестанан прокуратуро хаам баржийра, Хасу-Юьртара вахархо кхеле озийна Бехктакхаман кодексан 280-чу артиклан 1-ра дакъа а, 282-чу артиклан 1-ра дакъа а талхорна, аьлла.


Соколов Павел: "Со хелхавала Эсамбаевгара ма Iемира!"\nЗазадоккху-бутт 23, 2013\nОьрсийн артист Соколов Павел ву кавказхойн хелхар а деш, йиш локхуш.\nТахана кавказхошна вуно хала ду Оьрсийчохь баха а, лела а. Ког баькх-баьккхинчохь дуьхьалъеттало ксенофоби – Ιедалан политика а яц кхин и зулам эшон араяьккхина. Оцу хьелашкахь веххашехь, доггаха до гоьваьллачу оьрсийн иллиалархочо, артиста Соколов Павела кавказхойн хелхар. Цуьнца къамел хилира Маршо Радион.\nСоколов: «Хала хΙума а дацара хелхар дар-м! Сан дерриг а нисло, суна тов я ца тов, бохучу хьесапехь. Суна и йиш кховдийра лакха, ас доггах тΙе а ийцира иза. Ткъа товш хилча, суна стенах эхь хета деза гергарло тΙеэца?! Ас хазахетарца дΙаязйира йиш, лаамца элира иза НТВ-Плюс чохь. Цунах хΙун-муха хилира шуна гина-кх!\nМ.Р.: Хьуна тΙехь вуно товш ду тхан духар!\nСоколов: "Со бераллехь хореографи Ιамийна ву, доьшуш кавказхойн хелхаран импровизаци ян а дезна. Ас доггаха дора иза, хΙунда аьлча, пайде дара суна Ιамар. Иштта жим-жима Ιемира-кх. Ас сайн синхаамца дусту сайна дахарехь лелон мегарг, цамегарг. Суна беззане а ца беза «национализм» олу кхетам. Суна иза мехала позици ю.\nБеламе хΙун ду! И йиш дΙаязъеш, со хелхарахь галвуьйлура, со кавказхойн темперамент сайца йолуш стаг ма вуй! Накъостий-кавказхой баккхий бера сан хелхар нисделча.\nЦхьа а хΙума а дац шашаха нислуш. Серло яла еза хьайгара нахана. Негатив позитиве ерзо гΙерта веза. Сан цхьа дозалла деш хΙума а ду. Сан доттагΙ а, хьехархо а хилла Махьмуд Алисултанович Эсамбаев. Цо суна сан дахарехь дукха гΙо дина. Цо, дийна велахьара, дозалла а дийр дара аьлла хета сайх. Суна хазахета сайн хелхар нисделла, со тешна ву сайн синхаамех. Со теша айса дечух. Цундела аьтто баьлла хила а тарло клип еш.\nСоколов Павел: Эсамбаевгара Iаьмна суна хелхавала!


Евробертан пачхьалкхаша а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Британино а тIе ца дуьту аннекси йинчу ГIирман территори тIехь Оьрсийчоьнан Думе боьлхучийн хиллачу харжамийн жамIаш а, ша кхажтасаран процесс а. ЕС-н арахьарчу политикан урхаллийн а, Британин а, Американ дIахьедаршкахь яздо цунах лаьцна. Царна тIехь билгалдоккху, дуьненан юкъаралло ГIирма Украинан территори лоруш хилар.\nЕвробератн арахьарчу политикан урхаллан дIахьедарехь емалдо Оьрсийчоьнан сепаратистийн контролехь йолчу Украинан Донецкан а, Луганскан а кIоштарчу бахархоша харжамашкахь дакъалацар.\nЕвроберто а, Американо а, Британино а тергам тIеозабо пачхьалкхан Думе дIахьочу харжамашкахь дуккха а харцонаш лелийна хиларна, ишта, Оьрсийчоьнан Iедалхоша бахархойн юкъаралалана а, журналисташна а бен Iаткъам чIагIбинчу хьелашкахь харжамаш хIиттийна хиларна а.\nПачхьалкхан департаментан дIахьедарехь диллина дуьйцу "арахьарчу агентех" а, экстремистийн а, "оьшуш йоцчу" а организацех юкъадаьхначу низамех а, пачхьалкхан бахархойн, иштта харжамхойн а бакъонаш хьоьшуш долу. Оцу бахьанашца, Малхбузена хетарехь, харжам бечу хенахь а таронаш къевлина яра церан. Малхбузен пачхаьлкхаша бехк баьккхина Оьрсийчоьнера, ОБСЕ-ра тергамчаш кхайкха дуьхьало ярна.\nПачхьалкхан Думе боллу харжамаш тIе ца лацарх дуьйцуш дац дIахьедарехь. Хьалхо Европарламенто кхайкхам бира Евроберте, нагахь санна, харжамаш цIена а, бакъонца а дIабаьхьна бацахь, кхожан жамIаш тIе ма дита аьлла.\nАннекси йинчул тIаьхьа харжамаш дуьххьара дIабаьхьна бац ГIирмехь. 2016-чу шарахь Думе хиллачу харжамийн жамIаш а Малхбузено бакъ ца дира, практикехь и бохург дара, масала, ГIирмехь хаьржина Думан депутаташ дуьненаюкъарчу парламентийн ассамблейшкахь дакъалаца Оьрсийчуьрчу делагацешна юкъабохуьйтур цахилар.\nХаржамийн комиссин (ЦИК) зерашца, доллу бюллетенеш дагардинчул тIаьхьа, Думе кхочур ю пхи парти. КПРФ-н а, иштта оппозиционеран Навальный Алексейн а агIончаша Iедалхой бехкедо Москвахь тийсинчу кхаьжнашца фальсификаци лелорна. Ткъа харжамхойн кампани дIаяьхьира Навальныйн агIончаш лоьцуш, уьш юкъа ца буьтуш, шаьш къобалбечу кандидаташна цаьрга агитаци а ца йойтуш.


Iаьрбийн Лом - Нохчийн инарла Iалауддин Ахьмад (ВИДЕО) - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Iаьрбийн Лом — Нохчийн инарла Iалауддин Ахьмад (ВИДЕО)\nУрдунан низамо ца магадо доьналлехь къаставеллачу вахархочух шозза Къоман Турпал ван. Амма и низам а «талхош» нохчийн инарлах Iалауддин Арслан Ахьмадах-м вира шозза Турпал. ЦIарна цIеяхана нохчо вара иза дерриг а Iаьрбийн дуьненахь. 1960-чу, 1973-чу а Малхбалерчу тIемашкахь дакъалоцуш цо гайтинчу хьуьнаран масалш хIинца а даладо Iаьрбаша. 1979чу шарахь къаьсттина билгалвелира иза террорхоша кечдинчу зуламах Макка кIелхьарйоккхуш.\nАлаъ: «Жима волуш дуьйна эскаре ваха лууш вара иза. 16 шо долуш эскаре язвала вахча неIарера чу ца витча, корера чу вахна язвеллера иза эскаре. 1958-чу шарахь лейтенант хилар и. Палестине дIахийцира сан да. Дуьххьаралера маса шо цигахь текхира цо.\nУрдун — инарла Аладдин Ахьмад кеманна тlера чукхоссавелла, 1975


Террорхо хила луучунна хIоттийна экзамен\nМангал-бутт 17, 2018\n"Хьо эккха араваьлла. Мичахь дийр дара ахь иза?"\nИнцидент кхоллаелла Венерчу цхьана институтехь. Тоьллачех лоручу профессоро, политологин хьехархочо, экзаменехь студенташка – царалахь нохчий а бу - хаттар дина, "шаьш террорна арадевлла хилча, аш муьлха меттиг оьккхуьйтур яра", аьлла. ХIун "жоп" делла цунна студенташа, дуьйцу "Кавказ. Реалиин" корреспонденто.\n"Аьр вай, хьо нохчийн террорхо ву (ю). Хьан Iалашо ю эккха Соьлж-ГIалахь лаьттачу танканна гергахь я Москох кинотеатрехь. Ахь муьлха меттиг хоржур яра? Стенна, язде доцца".\nДахначу Iай экзаменехь кхаьчна и хаттар Венерчу Хьехархойн Интитутехь доьшучу 20 шо долчу Заремина. Цунна доцург, кхин а ткъеха студентна кхаьчна изза хаттар. Жоп дала дезачийн могIарахь хилла кхин кхо нохчо а.\nРасизман ун даржош хIоттийначу хаттаро нохчийн зудаберашна тIехь бела, царна Iиттарш ян баьхна гонахара дешархой. Делахь а, и оьзда доцу хаттар диса тарлора экзаменан гурашкахь, цхьана студенто къайлах сурт ца даьккхинехь.\nЭкзаменашкахь сурт даккха а, ша телефон лелон а дихкина ду. Цундела авторо, ша а ца вовзуьйтуш, Венехь бехачу нохчашка хьажийна ша хаттар тIехь долчу кехат гойтуш даьккхина сурт. Вукхара WhatsApp-ехула даржийна.\nЦхьаммо сурт тIаьххьара а дикриминацина дуьхьалоечу комитете а хьажийна, авторан цIе йовзийта йиш яцар юьхьар а лоцуш.\n"Таханлерчу сан экзаменах лаьцна дерриг а ду кхузахь". Студенто даьккхина сурт.\n" Дан йиш йоцу, зуламе хаттар"\nСкандал кху деношкахь яьржина. Вевзаш волчу политолого, терроризман эксперто, Венерчу университетан хьехархочо Шмидингер Томаса шен Фейсбукерчу агIонтIе тоьхна экзаменерчу билетан сурт.\nХаттар дина шен коллеге. " Стереотипах кхоьллина, Iилманца догIуш доцу хаттар берашка даларо – царна юкъахь нохчий хилар а дагалаьцча – со цецваьккхина эр дара ас, амма тоаме дац иза а аьлла дитар. Айхьа и тайпа хеттарш хIоттош, хьо хIун къасто воллура?".\n"Кавказ.Реалиина" еллачу интервьюхь Шмидингера элира, ша цецваьккхина хиллачо, шена цунах лаьцна нохчашкара хиира. Хаттар иштта хIоттадойла дац, иза скандал ю, доллучу къоманна тIеязйойла дац терроризм – оцу хьехархочо нохчашна санна, аьлла хета цунна.\nШа Фейсбукехь профессоран цIе яьккхича, кхечу студенташа а хаийтира шена цо расизм айеш къамелаш дуккха а динийла, бохура Шмидингера.\n"Со тешна ву, и харцо Iораяьллий хиинчу цо, кхин дийр дац студенташна и тайпа хеттарш", - элира цо.\nПрофессорера даьлларг толлур ду ректорато\nВенерчу Хьехархойн Институто сихха тергоне ийцира хилларг. Инцидент гIараяьккхинчу Шмидингеран йозанна бухахь цигарчу векало боху: "Оха толлур ду хилларг, довзуьйтур ду жамI".\nХан юкъайолале институтан пресс-декъо дIахьедар даржийра, шайн хьукматан куьйгалло бехкедо расизм яржор, дискриминаци яр, хуьлда иза экзаменнна хеттарш хIитторца я кхечу барамца доьзна, аьлла.\n"Оха къаьсттина тидаме оьцу тхешан институт интернационализм еха, кегийнах вовшашца ийна хила беза меттиг хилар. Ткъа цитате даьккхина лела экзаменан хаттар дац тхан мехаллашца догIуш", - боху институто.\nХаттар хIоттийначу профессорца куьйгалхойн хилла къамел а довзийтина институтан пресс-декъо. Шен яцара цхьана къоманна дискринаци ян Iалашо, мелхо а ша воллура масс-медиа а, терроризм а симбиозе йирзича санна гойла хаийта, аьлла цо. "Со кхета, иштта ас хIоттийначу хаттаро нахана вас йина хиларх а, нехан дог-ойла човхийна хиларх а", - боху безказволуш профессоро.\nШмидингер Томас тешна ву, деккъа оцу къамело профессор юьхькIайчу воккхуш цахиларх. Институто долийна хилларг листа, лаххара а административан таIзар кхачор ду цунна, ткъа Австрин пресса ерриг а санна ю институтехь деллачу расизман хаттарх лаьцна яздеш, элира инцидент гIараяьккхинчу политолого.


Ирча экха (Туьйра)\nХин йистехь, тогIи чохь дежаш доллура вир. Цхьа хаза хьалаяьлла буц а йитина, баьIаш доура цо. БIаьсте яьлчахьана дуьйна а кан тила доладелла, диснарг а дастаме даьллера иза. Наггахь йогIий, букъ тIе а хоий, къийго шена бен бан доккхий кан а хьора цунна тIера.\nЭрзашна юккъехула тебаш схьагучуделира ижунна арадаьлла лом. Вирах бIаьрг кхетча цецдаьлла сецира иза. "ХIара хIун экха ду техьа сан махка деънарг, сел ирча?" - бохура цо шен дагахь. ТIе а дахана,хатта деза аса цуьнга: хьо хIун ю? Сан махка хIунда деъна? - вирна герга гIоьртира лом.\nЛоьмах бIаьрг кхетча, кхераделлачу виро мохь хьаькхира:\n- Хьо-о-къий! Хьо-о-о-къий! Хьо-о-къий! Орца дала! Орца дала! Орца-орца-орца!\nЛом, кхераделла, юха а дедда, эрза юккъе дIалечкъира.\n- Ва-да-дай! Хьо ма ирча хIума ю! Хьоькхург хIун мохь бу, адамийн а, акхаройн а боцчу тайпана! Со-м даьхьар дац хьоьга хIумма а хатта, - бохура лоьмо, вире а хьоьжуш.\nЦиггахь деъна цхьогал Iоттаделира лоьмана тIе. Дедча ша цунах кIелхьарадер доцийла хууш, сецира иза. Ша цо дIакхалларна кхоьруш, цIога а хьийзош, эсала хаьттира цо:\n- ХIай сийлахь паччахь, хьо ма гIайгIане ду, ахьа стенан ойланаш йо?\n- ЭхIей, ма хетталахь! Сан махка и дIогара ирча экха деъна.\nЦо тIе мохь хьаькхна, лергаш чу поттанаш хIиттина суна. Цунах кхераделла, и сайн мохк дIа а тесна, дедда деъна лаьтташ ду-кх со. ГIайгIане муха ца хуьлу тIаккха?\n- Генара суна дика ца къаьста. Юххера хьаьжча, мича басахь, муха дара иза?\n- Юкъ санна мокха ду. Гой хьуна, деха ши лерг ду, доккха гай ду. ХIож санна боккха корта бу, юткъий настарш ю. Цу тIе, ша кан тилла а ду. Со хууш дац и хIун экха ду.\n- Схьагарехь, вир ду-кх иза.\n- Вир делахь а ду-кх иза ирча экха. Цо кхерийна, сан голаш хIинца а эгош ю-кх.\nЦхьогал, боккъалла а шега цуьнан бала кхаьчна сурт а хIиттош, текъамаш бан доладелира.\n- Вай, миска яI, ма чIогIа кхераделла хьо!\n- Тамаш а бац, кхера хьаха лур дара хьо, и суна цо хьаькхна мохь хьайна тIе хьаькхнехь.\n- ДIа ма маса ахьа хьайн хIара мохк. Иза-м аса, цхьа хIилла а хьовзийна, лоллур ду хьуна кхузара.\n- Делахь хIета, цкъачунна дIа дуьтур ду вай иза. Ахьа хьайн хIилла дагалацалахь. Цунна дуьхьалбаккха цхьа ницкъ карориг хир бу вайна, - аьлла, лом хьалха а долуш, цхьогал цунна тIаьхьа а хIоьттина, ший а доладелира и шиъ.\nШен дада аьтту ма-белли, дада кечделла цхьогал тIаьхьасецира.\n- Долалой дала, йорт эца, ва цхьогал. Хьо ма чIогIа тIехьа соьцу.\n- Вир эккхо бахьана дагалоьцуш, ойланашка даьлла сецира со, - бехказаделира цхьогал.\nЦиггахь борз дуьхьал Iоттаелира цу шинна.\nЛоьман сийдеш, жимма гора а таьIна, цхьогале хаьттира барзо.\n- ХIей, сан йиша, хIара вайн сийлахь паччахь гIайгIане хIунда ду? ХIун хилла кхунна?\n- Вирах кхераделла,шен мохк а битина дада гIерта хIара.\nБорз цунах кхаъ хилла гIадъяхара:\n- Са ма гатделахь цунна-м. Ижунна араяьллера со. Иза хIинца леха а ца оьшуш, суна кийча пхьор ду. Хьоьжуш хир ду-кх хьо, аса цунна хIун до.\nБорз, вирах катоха дог хилла, бага а гIиттош, цергаш а хьекхош, вирна герга гIоьртира.\nВир реза дацара борз шена герга гIортарна.\n- Хьо стенна теба, ва борз, бага а гIиттош, ма чIогIа цергаш хьекхайо ахьа?\n- Хьо даа дог хилла теба.\n- Хаьа суна, со даа дагахь ахьа цергаш хьекхайойла. Хьох кIелхьарадаьлла сан даха меттиг а бацара, сан цхьа дехар ду хьоьга, жоп лохьа суна.\n- ХIун дехар дан доллу хьо дала герга дахначу хенахь?\n- Дукха хан ю сан тIаьхьарчу когах лан доьжна, бухабисначу хьостамо сагатдо. Цо сагатдеш, аз а делла, гIел а делла со. И хьостам дIабаккхахьа.\n- Суна хIун пайда хир бу и дIабаьккхича?\n- Цкъа делахь, мел хир бу, шозлагIа делахь, со дерстар ду.\nБарзо ойла йира: "ЭхIей, суна гIолехь хьаха ду, ленан хьостам дIа а баьккхина, вир дарстийтича. Со хьан ца юьту, оза хIара вовшах а яьккхина, кхуьнан пIендарш ца даьжча?\n- Со реза ю. Муьлхачу когах боллу и хьан садуу хьостам?\n- ТIаьхьарчу аьтту когах.\n- Ватталхьа! Ватталхьа! Схьакховдабел и хьайн ког, - аьлла, хьостам баккха кечлуш бага а гIаттийна, борз вирана тIехьа дIахIоьттира.\nВиро мийраш тоьхна, карчийна дIаяхийтира борз.\n- Ой, дIа хIунда лелха хьо? Ленан хьостам баккхийта ког схьакховдабе ца бохура ахьа?\n- Сан да а, ден да а аьчган пхьар ца хилла, я со яц аьчган пхьар. Сан хIун гIуллакх ду хьан когара ленан хьостам баккха - лоьманий, цхьогалний юха тIеяхара борз.\n- Хьо юха хIунда йогIу, ва борз? Вир даа ца яханера хьо?\nЧам ца тайра хьуна? - хоьттура цецдаьллачу цхьогало.\n- Хьожа а яьккхина, чоме хьаьжира со. Ленан хьостамий дохкура цуьнан когах. И хьостам легашка бахарна кхоьруш, юхайогIу со. Цулла а, вай кхааммо кхерийна эккхо деза и кху махкара.\n- Бакъахь ду. Со реза ду, - цIога ластийра цхьогало.\n- Со а ду реза. Аса, кIомсарш гучу а яьхна, мохь хьокхур бу, борз, хьо угIа. Цхьогал, ахьа лаьттах цIога детта. ТIаккха мукъане а кхералур дацара техьа и буьрса экха, - вирна герга гIоьртира акхарой.\nЛоьмо, кIомсарш гучу а яьхна, мохь хьаькхира, борз уьгIира, цхьогало лаьттах цIога деттара. Царах кхераделла, орца дохуш вир Iаьхира:\n- Хьо-о-къи! Хьо-къи! Хьо-къи! Ва-ама! Орца дала! Орца-орца-орца!\nКхин а чIогIа кхераделла, дедда юьстахделира цхьогал. Лом эрзашлахь лечкъира, борз кхераелла, едда яхара.\n- Айхьа дийр ду-кх ахьа хьайн махкана дола, - дIадахара цхьогал а. Борз кхин юха лоьмана гучу ца елира.\nЛоьмо ойла йира: "ЭхIей, девнаца къийсарх гIуллакх хир дац кхунах. ХIуъа а дина а, цхьа машар бина, бертахь дерзо деза хIара дов, - хьесталуш, цIога а лестош, юха а вирна герга гIоьртира лом.\n- ХIун оьшу хьуна, ва доккха цициг? - хаьттира цуьнга виро.\n- ХIай сийлахь, Хьокъи-Мокъи, хьан лаам кхочушбийр бара-кх аса, суна тIе и буьрса мохь а ца бетташ, хьайца кху махкахь дитахь со.\n- Сан лаам кхочушбийр белахь, дуьтур ду. Ас хIокху махкана урхалла дан дIахIоттор ду хьо. Нагахь санна ас аьлларг кхочуш ца деш, шозза хьо галдалахь, кхозлагIа ларлуш хилалахь.\n- Бийр бу ас хьан лаам кхочуш.\n- ХIинца со агIордаьлла садаIа доллу. Суна новкъарло ма елахь.\n- Йийр яц, - дош делира лоьмо. Цунах синтем хилла вир, бие ког дIа а хецна, хин йисте охьадижира.\n- Делахь хIета, хьо дижий Iилла, со хих дехьий, сехьий а лелхаш, жимма ловза доллу - ловзаделира лом. Хих дехьа эккхаш, хи цу цIога а кхетта, вирна хиш туьйхира лоьмо. Вир самаделира.\n- ХIун дан гIерта хьо, доккха цициг? Хиш хIунда детта ахьа суна? - оьгIаздахара вир.\n- Со ловзуш ца го хьуна? Хьо кхоссалур дарий хих дехьий, сехьий, хIинца со санна? - аьлла, лом кхин цкъа а хих дехьий, сехьий иккхира.\n- Сол каде дац маймал а. Хьожуш хилалахь, со дехьа муха эккха! - дIакхоссаделла вир нисса Iункар хи чу дахара. Хе дуьйш лаьттачуьра кхес а лаьцна, лоьмо хьаладаьккхира вир.\n- Ас хьала ца даьккхинехь, хи буха а дахана, леш доллура-кх хьо, - бахара лоьмо.\n- Ца доллура дера со-м леш. Хих дехьа эккхаш, цу чохь чIерий а гина, уьш схьалеца чуиккхинера со. Ахьа хIунда доккхура со хьала? Хьан бохура хьоьга со хьаладаккха? - бехкбаьккхира виро цунах. - Яхийта кхузара! ДIадала суна гена!\n- Вир вир ду-кх, - аьлла, доладелла дIадахара лом.


Дуьненаюкъаралла тешна ю Димашкъана йистехь дIаьвше газ лелийнарг Асад Башаран эскарш хиларх\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Обама Барака пIераскан дийнахь CNN телевизионан компанина ша еллачу интервьюхь аьлла, Шемахь химин атака хилар бакъ хилахь, оцу хьоло «Iамеркан тидам тIеозор бу».\nБританино бахарехь, иза тешна ю, Димашкъина йистехь кхаарин дийнахь дIаьвше газ лелийнарг Шеман президентана Асад Башарна муьтIахь долу эскарш хиларх. Британин арахьарчу гIуллакхийн министро ХIейг Вильяма элира, «гарехь, Асадан режиман лачкъийна хIума долчух тера ду». Оьрсийчоьно кхайкхам бина и гIуллакх талла деза, аьлла.\nОцу юкъанна, Шеман Iедало керстадо ша газан атакина жоьпаллехь хилар.\nIамеркин а, Оьрсийчоьнан а арахьарчу гIуллакхийн хьукхматийн лаккхара векалш ХIаагехь цхьанакхетар бу Шемара хьал дийца хIокху беттан 28-чу дийнахь.\n«Женева-2» цIе йолчу Шемахула вовшахтухучу дуьненаюкъара конференцина кечаман дакъа хир ду и цхьаьнакхетар. Цу конференцехь дакъа лоцур ду Кхерамазаллин Кхеташонан декъашхоша а, Шеман лулахоша-пачхьалкхаша а.


ЗаьIапхошка ларам бац Нохчийчохь\nКъилбаседа Кавказехь уггар дукха заьIапхой болчу кIоштех цхьаъ ю Нохчийчоь. Церан терахь кхечу меттигашкхахьчул кхузахь лакхар хилар цкъадолчунна дозаделла ду махкахь тIаьхьий-хьалхий лилхинчу тIемашца а. Бен-бечу хьостанаша далочу терахьашца тIамца доьзна, Нохчийчохь дегIана йина чевнаш бахьнехь,баккхийнаш боцуш, айпе дисна I5 эзар гергга бер, делла 40 эзар сов.\nЦарна, зIаьIапхошна, берашна а, баккхийчарна а, кхачанца а, бедаршца а, цхьацца гIирс-коьчаллица а гIо деш дуккха а Iедалан а, юкъараллин а хьукхмат- урхаллаш ю махкахь.\nМел тоаме ду и гIо бохург ша къаьстина хаттар хиларна, тидаме а ца оьцуш аьлчи, цхьаболчу зIаьхапхоша даре до, шайна деш долу гIо, леррина лело хIуьттаре-гамо санна, вуно чIогIа халонга даьккхина Iедалехь болчара бохуш.\nИштачех ву Теркйист кIоштера Мурадов Ваха а. Цо дийцарехь луш йолу хIума памперс елахь а, духар делахь а Соьлжа-гIалахь бен ца яларо хаза нехан санна хало яллайо нахехь.\nМурадов: «Памперс ерг, кхин хIума ерг – шаерг цу гIали чу а йоьхкина, бала хьоьгийта нахе. Цу шелонехь рагI ларьеш лаьттина цомгаш а хилла йоьжна сан хIусамнана. Кхузара бIе сов чакхарма дIа а йоьдий, очартехь лаьтта.\nШовзткъе итт а, везткъа стаг хуьлу боху рогIехь лаьтташ. Нах чубаха-м стенна дуьйцу, ур-аттал охьаха а меттиг а йоцуш, адам хьийзадо. Цхьана дийнахь рагI тIе а ца кхочуш буьйса яккха езаш меттиг а нисло. Нах, зIаьIапхой, мел бу хууш ма ду. ТIаккха кIошташкахь дан ца мега и гIо? Массаьргахь телпош ю.\nКIоште а баьхкина кху мете схьадуьйлу аьлла зIе тоьхчахьана , оха дIа тIе а дахна, луш ерг схьаоьцур яра.Iедалан коьртехь болчарна хуучух тера дац цара заьIапхошца лелориг. ХIусамнана йоцург соьга кхин хьажа стагга а вац, и яха йоьдий со-со вуьсу-кх. Бала а кхаьчна Iедалдайша аьтто бийр бац те нехан?»\nМурадов Вахасс чIагIдарца, кIошташкахь дуккха а Iедалан структураш ю баккхийчарна а, гIийла бохкучарна а, ветеранашна а гIоьнна аьлла кхоьллина. «Ца хуьлчу даьлча,- боху Мурадовс,- хан а йойуш, харж а йойтуш бахархой гIала а ца оьхуьйтуш цаьргахула дIакхачо а тарлора заьIапхошна деш долу гIо.\nОьшуш боцу нах


Оьрсийчоьнна санкцеш тоьхна Трампа\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш йоху низамна куьйгяздина. Bloomberg агенталло бина и хаам. ПIераскан дийнахь Iамеркан Сенат а тIетайна Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш чIагIъечу низаман проектна.\nДокументо доза туху мехкадаьттан-газан проекташна хьажочу инвестицешна а, иштта тIедуьту Вашингтоно кибертIелатарш дарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, коррупци лелорна а бехкебечу цхьаболчу Оьрсийчоьнан бахархошна пачхьалкхе бахкар дехкар а.\nОцу низамо Трампан бакъонаш а йоьхку. Конгрессан пурба доцуш президентан йиш хир яц санкцеш юхаяха.


Шайн Натанзе гIалина уллерчу заррат герз арахоьцийлехь нийсъелла инцидент "терроран акт" ю аьлла ГIажарийчоьнан Iедалша.\nЦкъачунна цхьаммо а жоьпалла тIе ца эцна шена кIирадийнан Iуьйранна ГIажарийчоьнан зарратан герз дечу лаьтта бухарчу объектехь серло дIаяйъарх. Тегеранан шеко уггаре хьалха тIеюжу Израилан къайлахчу сервисашна, билгалдоккху Associated Press агенталло.\nМалхбалехь ишта а къайлах конфликт латточу шина агIонан юкъаметтигаш шеллур ю, нагахь санна Израиль хиллачунна бехке ларар бух ца карош дисахь.\nИзраилан премьер-министра Нетаньяху Биньамина, кIирандийнахь шаьш долчу веана Пентагонан буьйранча Остин Ллойд а волуш, дIахьедира, дуьненан лидерша-пачхьалкхаша 2005-чу шарахь ГIажарийчоьнца зарратан герзан хьокъехь бина барт Израило бохабойтур бац, аьлла.\nАssociated Press-о билгалдаккхарца, кIиранан Iуьйранна иккхинчу инцидентах йолу информаци беркъа ю. Ша керлачу дарже веъчхьана цкъа а ца динчу кепара шога дIахьедар дина хьалха ГIарийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министр Iийначу, хIинца зарратан энергин урхаллин коьртехь волчу Салехьи Акбар Iелас. Агенталло бахарехь, Салехьис билгал ца даьккхина, хIун ду хилларг, амма цуьнан дешнаша кхетаво Натанзерчу объектехь цхьа галморзахалла нисъеллийла.\nХIун хуьлуш ду ГIажарийчохь?\nИзраилерчу "Джерузалем пост" газето дагадоуьйту Натанзера ГIажарийчоьнан объекташ, арахьарчу хьостанаша беш хиллачу хаамашца, Израилан кибертIелетаршна буха дуккхаза а нисъелла хилар: 2010-чу шарахь Израило а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а вирус StuxNet программин гIоьнца цигара эзар сов центрифуга йохийра.\nСтохка Товбецан-баттахь цIе елира уран дебочу Натанзерчу объектехь. Тегерано иза белхахоша дина зулам ду бохура. Амма цIе ца яьккхира бехкечийн. ТIаьхьо ГIажарийчоьнан зарратан энергин урхаллин векала\nКамалванди Бехруза дIахьедира, цIеяларна бехке Израиль ю, аьлла.\n2020-чу шеран Лахьан-баттахь ГIажарийчоьно Израиль бехкейира шайн зарратан программа кхоьллина волу Iилманча верна.


Ненан меттан дуьненаюкъара де ду Чиллан-беттан 21-ра\nЮНЕСКО-н инарлан конференцино кхайкхийна Ненан меттан дуьненаюкъара де даздеш ду тахана, Чиллан-беттан 21-чохь. Оцу дийнахь 1952-чу шарахь цу хенахь Малхбалерчу Пакистанехь йолчу Бангладешан Дакка гIалахь студенташ демонстраце арабевллера шайн бенгали мотт пачхьалкхан бар доьхуш.\nМитинг дIасалоллуш вийра маситта стаг. И бахьана долуш, дуккха а дамаш дакъалоцу дуьхьалонан акцеш хилира, эххаре а и мотт пачхьалкхан статусе а боккхуш. Цу хиламна тIе а тевжина, 2000-чу шарахь ненан меттан Дуьненаюкъара де кхайкхийра ЮНЕСКО-но Чиллан-беттан 21-ра.\nЦу вовшахтохараллан хаамца, Оьрсийчохь нохчийн мотт буьйцуш ву 1 миллион 330 эзар стаг. Делахь а, иттех шо хьалха ЮНЕСКО-но юкъатуьйхира иза бовш болчу меттанашна. Нохчийниг боцург цхьана Оьрсийчохь бовш болчу 100 меттана юкъахь бу суьйлийн, гIалгIайн а меттанаш.\n2007-чу шарахь дуьйна Нохчийн меттан де дазде ду Нохчийчохь Оханан-беттан 25-чохь.


Мужская толстовка хлопок “Не верьте слухам!” - купить в интернет-магазине, артикул принта: 177241\nМужская толстовка хлопок Фото 01, Не верьте слухам!\nМужская толстовка хлопок Фото 02, Не верьте слухам!\nМужская толстовка хлопок Фото 03, Не верьте слухам!\nМужская толстовка хлопок Фото 04, Не верьте слухам!\nМужская толстовка хлопок «Не верьте слухам!»


Казбек Шарипов. | ВАЙНАХ\n03.03.2014\tДебют Оставить комментарий\nШарипов Казбек вина 1971 шарахь Ножин-юьртан к1оштарчу Шоьнахь. 1988 шарахь дашочу мидалца чекхйоккху юкъара ишкол. ЧИГУ-хь йолчу къоначу физикин ишколехь доьшу 1988-89 шш. 1989-91 шерашкахь – армехь. Цул т1аьхьа чекхйоккху искусствон училище. Болх беш ву А. Шахбулатовн ц1арах йолчу 1едалан филармонехь. Нохчийн а, Г1алг1айн республикийн хьакъволу артист. Нохчийн республикин искусствон хьакъволу белхало. Иллиалархо, поэт, композитор. Ши б1е сов эшаран автор.\nХьаькхначу цу мохо хьан дешнаш довдийна даьхьи,\nКхин кхоам ца хеташ, къона сан кийра ахь аьхьи.\nХьо хьенах 1еми-те сел атта и дешнаш ловзо,\nЯ мила хилла-те к1оршаме хьо 1амо говза?\nКхоссинчу хьан дашо малх лачкъош дуьне а кхолий,\nКхин т1алам ва боцуш ахь дахар дохор д1адолий.\nСо наб еш хилла-те, сайн хеннахь хьо йовзар доцуш,\nХьо говза хилла-те, са 1ехош, милла а лоцуш?\nК1оршаме хьан матто х1иттийна г1аланаш йохий,\nЦ1еххьана сиз хьокхуш цхьа башха некъах а вохий.\nХьо х1ун дан йоллу-те х1иллане хьайн маттах тешна,\nЯ суна гур ду-те замано хьан амал хьаьшна?\nСатийсам белира дахаро суна.\nЦа хоьттуш безамо лецира дог.\nМа дарра,и дерриг хаьий те хьуна,\nЛозий те, сан санна, хьан дог а сох?\nМелла а дахаран мах х1инца хиъна,\nХьан дуьхьа вахар ду сан дагна товш.\nХьуна бен сайн ойла хаа ца лиъна,\nМел хьоме ду суна хьан х1ора дош.\nЭкаме ду хьуна безаман некъаш,\nБезамо не1 тоьхча деллалахь дог.\nБарт болуш хилча бен иза ца хьекъа.\nВарийлахь, ларделахь безаман дош.\nХьан деган нур хилла вехар ву хьуна,\nХьан хазчу дахаран накъост ву со.\nКхин дукха бакъонаш ца оьшу суна,\nХилчхьана ас йийрриг ойла еш хьо.\nСо 1ами х1илланех ловза,\nСан хабар х1инца ду говза.\nЦа хууш х1ума дац суна,\nХьо тешо говза ву хьуна.\nАхь боху со хийцавелла,\nАз-илли сан хийцаделла.\nКъайленаш хууш яц вайна,\nТкъа тахна со хьоьца тайна.\nЦа дешна хьуна ас жайна –\nГовзалла хьоьгахь ма гина.\nХ1ун дер-ткъа, хьо ловзуш хилча,\nЦа волу со а ца тилча.\nДекара и берийн аьзнаш,\nХезара уьш ломахь даьржаш.\nКъаналлин оганаш херцош,\nБералле со юха верзош.\nВоьхура бераллин ирзе,\nКхойкхура дахначу ирсе,\nХьоьстура дай куьг а хьоькхуш,\nБераллин хаза йиш лоькхуш.\nЗезагех ага а дина,\nТехкавеш, хьомениг вина,\nНанас сан мерза наб ларъеш,\n1алам а туьйранах тардеш.\nШийлачу шовданан хишца,\n1абийна, ц1анбина кийра.\nСтоьмаша даздина дитташ,\nХетара сайн дуьхьа кхиъна.\nЯхлолахь, х1ай мерза буьйса,\nДахлолахь, х1ай мерза туьйра,\nВиталахь,сама ца воккхуш\nХьомсарчу ненах ца воккхуш.\nДекийта и берийн аьзнаш,\nХазийта уьш ломахь даьржаш,\n1аьржа и хьарг1анаш т1оьхула хьийзаш,\nДесачу лаьтта т1ехь меца мох ц1ийза.\nБусулба хьайн ваша лахара хетта,\nМаржа-я1 вон лазар ду хьуна кхеттарг.\nК1антана йоьлхучу ненах ца 1ебаш,\nДелан кхел хир йоцуш санна хьо лела.\nДа воцуш бисина доьзал а кхобуш,\nТурпалчу ненан дог махкана догу.\nИйманехь нисбина барт болчу кхерчахь,\nВовшашца йолу уьйр хир ма ю мерза.\nХьовсийша ма хаза ду церан кертахь,\nБахьана цхьаъ ду-кха – беха уьш бертахь.\nАдмалла ца диссал карзаха ваьлла,\nВедда хьо,1ожаллех вер вара аьлла.\nЦхьа жимма собардай, д1а-схьа б1аьрг тоха,\nХьо санна волчунна гур ахь ма бог1а.\nХьан даге хьаьжжина хир ду хьан терза,\nКъинойн барз ца гулбеш иймане верза.\nДуьненан къайленаш 1илманца йовза\nЛиънаверг хир ву-кха дахарна говза.\nДешарца, йозанца доьналла гайта,\nБодане кхин цкъа а эша ца вайта.\nХьекъале волчунна дуьне ду сирла,\nВуьсур вац и саннарг дахарах тилла.\nХ1ай адмаш, cан лаам кхайкхабе махкахь,\nМаьршачу кханене шуьйра г1улч яккха.\nДиканиг айъина, вон гена дохуш,\nМаьждигаш дузалаш Делан некъ лохуш.\nАЛЛАХ1 бен цхьа а вац къинхетам беха,\nДуьненахь барт-ийман ч1аг1далар деха.\nНазад: Мадина Абдулвагапова. Миниатюры.\nВперед: Муса Арсанукаев. Одна ошибка.\nТевсиев Бай-Iела. Дег1аста.


Дагестан -- Магомедов Мохьмад-Iела\nНохчийчоьнна луларчу Дагестанехь шинарин дийнахь даздарш дIадаьхьира, еххачу хенахь оцу республикина куьйгалла дина Магомедв Мохьмад-Iелин дезткъа шо кхачарца доьзна. Коьрта газеташа зорбане ехира, Советан заман гIиллакхехь язъйина, Магомедв вазвеш йолу артиклш. ДогIуш ма-хиллара, майра, доьналла долуш, хьекъале, жоьпалле боху дешнаш хIумма а кхоа ца дина. Дагестанан телевизионо массо керланашкахь а, лерринчу программашкахь а бийцира, республикин куьйгаллехь волуш цо баьхна толамаш. Кхин генара маьIна ца дан а там бара, цхьана дийнахь дIахьучу даздаршна, дезткъа шо кхаьчна Магомедов Мохьмад-Iела хIинцалерчу Дагестанан президентан Мохьмад-Саламан да вацахьара. Iедалера стаг вазвар долалуш ду те хIинца Къилбседа-Кавказерчу рогIерчу республикехь? Оцу хьокъехь шина даггара бу Дагестанера бахархой. Машенашлелорхойн профсоюзан лидер а, бакъонашларъярхо а волчу Набиев Исал-мохьмада бахарехь, цхьана агIора, хIумма а дац, Магомедов Мохьмад-Iела вина дезткъа шо кхочуш даздарш дIадахарх.\nНабиев: Магомедов Мохьмад-Iела винчу дийнахь цхьацца даздарш дIадахьарх иза вазвар ду эр дацара аса. Iедалан балхахь а воцуш, пенси оьцуш стаг ву иза. Шена ма луъу ша вина де даздан йиш ю цуьнан.\nМаршо радио: Оццу хенахь, Набиев шек ву, Магомедов Мохьмад-Iелин кIант президент вацахьара, даздарш оццу шуьйра дIахьуриг хиларх.\nДера, мотт хьекхаран цхьа билгало я ма ю кхузахь. Нагахь санна цуьнан кIант президент вацахьара кхин дара\nНабиев: Еххачу хенахь тхан республикин куьйгаллехь хилла ву иза. Тахана цуьнан кIант ву республикина урхалла деш. Дера, мотт хьекхаран цхьа билгало я ма ю кхузахь. Нагахь санна цуьнан кIант президент вацахьара кхин дара.\nМаршо радио: Хьажархойн хьесапехь, Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа дIадаьлла долу Iедалера стаг вазвар, Путин Владимир оьрсийн президент хIоьттича юхаденделла ду. Маршо радион хьажархочо Кусов Олега бахарехь, Кремло иза къобалдеш дацахьара, и гIиллакх лелар дацара:\nКусов: Путин президент волуш и билгало Нохчийчохь гучуелира, цо цкъа Кадыров Ахьмат юха цуьнан кIант къоман "тIах-аьлла" лидерш хилийтича. Луларчу Дагестанна а чIогIа лаьа оцу новкъахула яха. Иттех шо хьалха оцу кепара аьтто бацара Дагестанан. ХIунда аьлча, демократехьа болу лаам бара Оьрсийчохь сийлахь. Елцина а, цуьнан гоно а къобал ца бора меттигера "эланаш" а, "паччахьаш" а. Либералан-демократин ойланаш товш яра. Амма Путин Владимир а цуьнан го а Кремле беъча, хьаьким вазван лаам хиллачу меттигашкахь "эланаш" а, "паччахьаш" а базбан бух кхоьллира цара. Массо хIума а коьртера долалуш ма ду. Кремлана иза лууш ца хиллехь хир ма дацара. Амма Кремло иза къобалдеш ду. Цундела, Кадыров Рамзанна тIаьххье луларчу Дагестанехь а меттигера "эла" вазваран масала ду кхоллалуш.\nМаршо радио: Къилбседа Кавказехь Iедалера стаг вазвар, юьхьанцара, Нохчийчохь доладелира.\nМассо динаш а, Дела а керставеш хиллачу, коммунистийн режимехь санна, КадыровгIарна яьхна байташ йоьшу школерчу дешархоша, хIуолламаш хIиттабо, сурташ ду пенах диттина арахь а, чохь а. ХIора эвлана чувуллучехь а, араволучехь а ден а, кIентан а сурташ тIетоха доьгIна пенаш я бIевнаш тайппа хIума ю. Кхана Iуьйрре, изза хила тарло боху Кусовс, Дагестанехь а:\nКусов: Нохчийчохь дола а делла, Кремло къобал а деш, Дагестанехь а изза хила йиш йолуш ду. Дика ду я вуо ду? Масала, оццу Къилбседа ХIирийчохь шайн турпалхойн сий ца до. ТIеIаткъам хьенаниг бу? Оьрсийниг болчух тера ду. Дагестанах лаьцна аьлчи, цигахь даим а дара юкъараллехь къаьсташ волу стаг вазвар а, цуьнан сий дар а. Iедалехь хиларца доьзна дацара иза. Суна хетарехь, оцу дикачу къоман ламастах пайда эца гIерташ ду хIинцалера Iедал.\nАзербайджан - Бакох долчу Алиев Хlайдаран каш уллехь лаьтташ бу азербайджанхойн эпсарш, 12Гlу2007\nМаршо радио: Нохчийчоьнах эцна ца Iаш, шен луларчу Азербайджанах эца масала а ду Дагестанан. Оцу мехкан президент хиллачу Алиев ХIайдаран хIиттийна хIолламаш а, сурташ а, музейш а ягаръйина вер а вац. Цунах лаьцна арахецначу книгийн терахь бIаьннал а совдаьлла тоххара. Дада-ХIайдарах лаьцна байташ школийн книгаш юкъатоьхна. Шиъ пачхьалкхан деза де ду оцу махкахь даздеш, Алиевна лерина. Иза веллачул тIаьхьа цуьнан цIарах гIалин цIераш хийца еза, ахча арахеца деза цуьнан сурт тIехь долуш. Ур-атталла, Баку-Джейхан маьхкадаьттан биргIанна а тилла еза цуьнан цIе боху ойланаш яьржира махкахь.\nКхузахь хьехош йолчу кхаа республикехь бехаш болу нах, коьртачу декъана, бусулба нах бу. Исламо, хууш ма-хиллара, магош дац хIолламаш хIиттор а, сурташ деттар а, иштта дIа кхин а.\nКуьйгаллехь лаьттина нах къомана, баккъалла а безар ду я церан кIентий хIинцалера президенташ болун дера ду иза?\nУггар а дика жоп хено лур ду цунна.\npersonality cult in north caucasus.MP3


Кхел дIайирзина, амма реза цхьа а вац\nТовбеца-бутт 13, 2017\nНемцов верна Дадаевна 20 шо тоьхна, ткъа цу зуламехь дакъалаьцна лаьрра волу кхин а 4 стаг чувоьллина, 11-на тIера 19-са шаре кхаччалц хенаш а тоьхна.\nМоскох тIеман гонан кхело еарин дийнахь хан кхайкхийна опозиционер Немцов Борис вийначу бехктакхаман гIуллакхехула. Бехккъасторхоша политик верна бехке винчу Дадаев Заурана 20 шо тоьхна луьрчу хьолехь даккха, прокуроро велла дIаваллалц чохь валло набахте хьажаве иза бохуш дехар динехь а. Цуьнан дезар ду орден дIаяла а, 100 эзар сом гIуда такха а.\nДадаев бехке вина 2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-чу дийнахь Москох Кремлан гергахь Московорецки тIай тIехь Немцовна лаххара а 6 тапча тохарна.\nСуьдо Немцов вуьш дакъалаьцна лаьрра волу кхин а 4 стаг чувоьллина, 11-на тIера 19-са шаре кхаччалц хенаш а тоьхна.\nЭскерханов Темирланна 14 шо тоьхна, цуьнгара дIадакхина эскархочун чин а, орденш а. Губашев Анзорна 19 шо тоьхна, ткъа цуьнан вешина Шадидана 16 шо тоьхна луьрачу хьелашкахь даккха. Бахаев Хьамзат чувоьллина 11 шо а тоьхна. Цера а дезар ду гIуданаш такха.\nГарехь, кхелан жамIашна реза болу нах кIезиг бу цу процессана юкъайозийна хиллачу нахана юкъахь. Къаьсттина иза хаьакхало адвокатех.\nББС-но ялайо цу наха кхелан сацам бахьана долуш йина комментареш.\nЦакаев Шамсуди, Дадаев Зауран адвокат: "Процесс дIайоьдчу хенахь шуна шайна а гуш дара, Дадаев цу юкъахь цахиларан коьрта тоьшалла цу процессана юкъарадаьккхина хилар. Иза дац ала йиш йоцу тоьшалла дара. Иза видео яра, Дадаевс и зулам дина ца хиларг гойтуш йолу».\nБюрчиева Анна, Эскерханов Темирланан адвокат: "Кху тIехь тIадам билла хьалхе ду. Дера, тамашийна хир ма дара кху кепара гIовгIа йоккхуш теллина долчу девнехь бина сацам юхабаьккхича, амма массо а инстанцешка латкъам бийр бу оха кхелан сацамна».\nСадаханов Заурбек Бахаев Хьамзатан адвокат: "Вай тешаш хилира юха а бакъонца кхел яр хьйизош хиларан. Зулам дина хиларан цхьа а бух боцуш, 11 шо а тоьхна, чувоьллина стаг».\nПрохоров Вадим, эшам хиллачу агIон адвокат: "Кху кхело бинчу сацаман коьрта эгIазалла ю бехктакхаман гIаьнтахь и зулам вовшахтоьхна а, иза де аьлла омра делла а нах цахилар».\nОппозицин политикана Яшин Ильяна хетарехь, мелла хилла а нийсо тоьлла, зулам динчерах цхьа дакъа набахте хьажийна. Амма кхоччуш и зулам теллина дац. Со а, сан накъостий а ладоьгIуш бара Дадаевна валлалц набахтехь яккха хан тухур ю аьлла. 20 шо хIун ю адаман дахарна дуьхьал? И зулам вовшахтоьхнарш а, иза де аьлла омра делларш а чубохкийта хьовсур ду тхо».\nШа бехккъасторхойх теша, шена хетарехь иза хила мегачерех угггаре нийса кхелан кеп ю. Амма кхечу агIор дуккха а хаттарш дисина. Хьалха санна хууш дац Немцов вийна дина зулам вовшахтоьхнарш а, иза де аьлла омра делларш а муьлш бу, боху оппозцин политико Рыжков Владимира.\nОппозицехь волчу Навальный Алексейс «Твиттерехь» яздина: Дадаевна валлалц чохь яккха хан ца тоьхна. Геремеев а, Кадыров а буьззинчу барамехь къелхьара ваьлла жоьпаллах.\nОьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс дIахьедар дина, Немцов Борис вер хьокъехь бекхктакхаман гIуллакхехула кхел яр «цхьана а кепара юкъаметтиг йолуш дац Кремло хIора дийнахь билгадохуш а, кхочуш деш а долчу гIуллакхашца аьлла.\nКадыровга а, ДелимхановгIаьрга а, Геремеевга а «шаьш динчу зуламах шайн лаамехь дареде» боху Немцовн гергарчийн адвкокаташа\nНемцов Борис верах тIаьххьара дош эр ду кхело\nНемцов Борис верах тIаьххьара дош ала кечлуш бу кхелахой\nДадаев Зауран адвокаташ муьлхха а кхелан сацамна кийча бу\nХьан вийна Немцов? ... Ах жоп - жоп дац\nДадаев Заурна тIехь биси Немцов веран бехк\nДадаев Заур валлалц набахтехь кхабар доьху прокуроро\nНемцов вийначарна прокуроро кхачош долу таIзарш (карлаяьккхина информаци)\nДадаев Заурна 20 шо хан тоьхна\nНемцов вер листина кхело. Хенаш кхайкхийна пхеанна


2. ХIорш хьукаме долчу жайнан аяташ ду.\n3. Шаьш нийса некъ а‚ къинхетам а хилла долу диканиг дечаьрна.\n4. Уьш бу шаьш ламаз хIоттадеш‚ закат луш‚ эхартах уьш тешаш бу.\n5. Уьш шайн Кхиош-кхобучуьнгара нийсачу новкъахь бу. Уьш бу баккхийбуьйр берш.\n6. Нахах ву шегахь Iилма доцуш синкъераман хабар оьцуш верг Делан некъах /нах/ тилорхьама‚ сийсазбой схьалоцу цо иза /Делан некъ/. Уьш - царна сийсаздолу Iазап ду.\n7. Шена Тхан аяташ доьшуш кураваьлла дIавирзи иза‚ шена уьш ца хезча санна‚ шен лергашкахь къоралла ерг санна. Ахьа цунна кхаъ баккха лазош долчу Iазапца.\n8. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а - царна НаIим /ялсаманин/ бошмаш ю.\n9. Уьш цу чохь гуттар лаьттар бу. Делан бакъ хилла йолу ваIда ю иза. Иза веза верг а ву‚ хьукаме верг а ву.\n10. Цо кхоьллира стигланаш цхьа а бIогIам боцуш‚ шуна гуш болу. Лаьттахула лаьмнаш кхиссира Цо и шуьца ца лестийтархьама‚ даржийна Цо цигахь массо а бежана. Оха доссийра стиглара хи‚ Оха кхиийра цу чохь /лаьттахь/ хIора сийлахь шишша /орамат/.\n11. Иза Делан кхоллар ду. ХIинца аша Соьга гайтал‚ хIун кхоьллина Иза воцчо. ХIаъ‚ зуламхой билгалчу тиларчохь бу-кх!\n12. Оха /хьалха/ деллера Лукъманна хьекъал: "Далла шукр де. Шукр дечо - шена шукр деш ду. Керсталла деш верг - Дела хьал долуш а ву‚ хастаме а ву".\n13. Лукъмана элира шен кIанте‚ ша цунна хьехар деш: "ХIай сан кIант‚ ахьа Делаца накъост ма лацалахь. /Делаца/ накъост лацар - доккха зулам ду".\n14. Оха весет дина адамна шен деца-ненаца /дика хилар/: цуьнан нанас /кийрахь/ лелийна иза гIелъяларна тIе а гIелъяларца‚ цуьнан /ненах/ къастар - шина шарахь хилла. Шукр де Суна а‚ хьан дена-нанна а. Соьга ду хьан дIаверзар.\n15. Нагахь санна цу шиммо къахьегахь‚ ахьа Соьца накъост лацарна тIехь хьуна шеца Iилма доцучуьнца - тIаккха ахьа цу шингге ла ма догIалахь. Накъосталла де царна шиннена дуьненахь дикачу хIуманна тIехь. Хьо тIаьхьа ваза Суна тIевирзинчуьнан новкъа. ТIаккха Суна тIе ду шун дIадерзар. Аса дуьйцур ду шуна аша деш хилларг.\n16. "ХIай сан кIант‚ и (вониг) хилахь а цхьа жимма кIоллан буьртигал я тархахь (чарчохь)‚ я стигланашкахь‚ я латтахь а - иза а схьадоккху Дала. Баккъалла а, Дела тIех кхетаме верг а ву‚ сов дика хууш верг а ву.\n17. ХIай сан кIант‚ хIоттаде ламаз‚ диканиг /нахана/ омра де‚ вочух /нах/ духатоха‚ собар де хьайх хьакхаделлачун тIехь. Иза гIуллакхийн чIогIаллех ду.\n18. Хьан юьхь ма хеба е нахана‚ ма лела латтахула кура. Баккъалла а, Далла ца веза массо кура верг а‚ везаведарг а.\n19. Юкънеккъара де хьан болар‚ аз а лагIде хьан. Аьзнех уггар ирчаниг виран аз ду".\n20. Шуна ца го-те‚ Дала шуна болх бойтуш хилар стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел долчуьнга‚ Цо шуна шортта делла Шен ниIматаш‚ гуш дерш а‚ хьуламехь дерш а? Нахах ву ша Делехь къуьйсуш верг цхьа а Iилма доцуш‚ нийса некъ боцуш‚ нуре жайна доцуш.\n21. Шайга элча: "ТIаьхьахIотта Дала доссинчунна"‚ цара эли: "ХIан-хIа‚ тхо тIаьхьахIутту тхуна шена тIехь тхан дай карийначунна". Я шайтIа хилчи цаьрга кхойкхуш жоьжахатин Iазапе?\n22. Шен юьхь Далла муьтIахь еш верг дика а хилла - цо схьалецна чIогIа уьйр‚ Деле ю гIуллакхийн тIаьхье.\n23. Керстаналла динарг - хьо сингаттаме ма войла цуьнан керстаналло. Тхоьга ду церан дIадерзар‚ Оха дуьйцур ду цаьрга цара динарг. Баккъалла а, Дела хууш ву дегнашкахь дерг.\n24. Оха пайда оьцуьйтур бу цаьрга цхьа кIеззиг тIаккха Оха бойтур бу уьш ирчачу Iазапе.\n25. Ахьа цаьрга хаьттича‚ хьан кхоьллина стигланаш а‚ латта а‚ аьлла‚ цара эр ма ду: "Дала". Ахьа ала: "Хастам бу Далла". ХIаъ‚ царех дукхох берш хууш бац.\n26. Делан ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Баккъалла а, Дела - Иза ву хьал долуш верг а‚ хастаме верг а.\n27. Лаьттахь мел долчу диттах къоламаш хилча‚ ткъа хIоьрдана шел тIаьхьа ворхI хIоьрдо гIо а дича /шекъа а хилла/ - кхачалур ма дацара Делан дешнаш. Баккъалла а, Дела веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n28. Шу кхоллар а‚ шу духадендар а цхьа садаIар бен дац /Далла/. Баккъалла а, Дела хозушверг а ву‚ гушверг а ву.\n29. Хьуна ца го-те‚ Дала буьйса дийнан чу йохуьйту‚ де буьйсана чу дохуьйту‚ болх бойтуш бу малхе а‚ батте а‚ массо а дIасхьалелаш ю шен тоьхна хан тIекхаччалц‚ и Дела аша дийриг дика хууш хилар а /ца го хьуна/?\n30. Иза ду И Дела Ша бакъдерг хилар‚ ткъа цара Иза витина шега кхойкхург харцдерг хилар‚ Дела - Иза лекха верг а‚ воккха верг а хилар а /ду иза/.\n31. Хьуна ца го кема дIасхьалелар хIоьрдан чохь Делан ниIматаца‚ Цо шуьга гайтархьама Шен аятех /аяташ/. Баккъалла а, цу чохь аяташ ду массо а собаре волчунна а‚ шукр деш волчунна а.\n32. Шаьш толгIано хьулбича‚ рагIус санна‚ цара Деле кхойкху Цуна дин а цIандеш. Цо уьш аренга кIелхьарабаьхча - царех юкънеккъар верг а ву /керстаналлин а‚ иманан а юкъахь‚ керстаналлин тIехь сеццарг а ву/. Тхан аяташ керста дийр ма дац массо тешнабехк бечо а‚ /Делан ниIматашна/ инкарло е чо а бен.\n33. ХIай нах! Шу кхералаш шайн Делах‚ шу кхералаш дийнах‚ дас шен берах бекхам уьйцур боцчу‚ беро шен дегара а бекхам уьйцур боцчу цхьанне хIуманца. Баккъалла а, Делан ваIда хьакъ-бакъ ю. Шу Iеха ма дойла дуьненан дахаро‚ шу Iеха ма дойла Делаца Iехадаларо.\n34. Баккъалла а, Далла гергахь ду сахьтан Iилма /къемат де дар хаар/‚ Цо доссадо догIа‚ Цуна хаьа беран цIа чохь дерг а. Сина ца хаьа‚ хIун гулдийр ду ша кхана‚ сина ца хаьа‚ муьлхачу лаьттахь ша лийр ду. Баккъалла а, Дела хууш верг а ву /къайлахь дерг‚ гучахь дерг санна/ девзаш верг а ву.


ГIалгIай Эздел — Сердало\nЭздел дувца делча вай оал, Iалаьмате дукха хIама чудоагIа цу чу, аьле. Бакъда из, вай деррига вахар да цу дешаца хоттаденна. ХIаьта тахан шоана гойта лерхI оаха гIалгIай йоазонхочо, Iаьлий-юртарча Хамхой Дауда эзделах яздаьраш. ХIара оагIо теркал а еш, ше-ше къоаста а деш даьшхад цо из дош вай кхувш боагIарашта хьехам луш. «Эздел дувца велча дукха дувца деза, цIаккха дийца варг а воацаш, хIаьта а сайна керте хеташ дола хIама белгал а даь лоацо яздаьд а цу дешах», — йоах Дауда.\nГIалгIай эздел дувца велча, деррига вахар дувца деза, саг сакхетамча венача хана денз из венна дIавалалца цун из леладе дезандаь. Эздел долаш волча сагах оалаш да, «Эздий ва из аьла санна», аьле! Кхы оалаш да, «Эздел долча – сабар, сабар долча – денал». Эзделаца дувзаденна дуккха а да гIалгIай кицаш. Эздел яхача деша вай маIан дича цо йоах вайга, эзе, дисте, уйла а йий де Iайха хьа мел дер. ТIаккха мара нийса хургдац Iа хьадер, яхалга да из. ГIалгIай дукхагIа мел дола дешаш, Iа дIа уйла йича, хьона хьехам беш, нийсагIа бола вахар никъ малагIа ба хайташ, эзара шера метто литта цIендаь хьадоагIаш да. Эздел вай хьаийца вай цIагIара хьадоагIа. Вай сакхетамча даьхкача нанас хьех вайна, вай мишта даха деза, наха юкъе мишта хила деза, фу леладе деза, малагIа никъ лаца беза. Ший да-нана, воша-йиша, даь-йиша, даь-воша, наьна-йиша, наьна-нана, даь-да, лоалахой юртара нах, мехкара нах мишта лархIа беза. Кхы а дуккха хIамаш доагIа эздела юкъе. Лоацца аьлча деррига вахар цунца дувзаденна да. Цудухьа тахан латташ долча хьалах лоацца-лоацца дIахо доашхаргда вай уж цхьадараш.\nНаьнаца леладе деза эздел\nШий нана езар, цун сий дар цо шийга яхар дар, наьна юхь ца йоагаяр, ший нанна балха-така новкъостал дар, из цамогаш хуле, цунна дола дарба лахар, къоанала къалйисача цунга дика хьожаш хилар вай массане кхоачашде дезаш вай декхар да. Даьла салам хилда цунна, вай Элчас аьннад йоах: «Наьна когашта кIал йоал хьона, хьа Ялсмале», аьнна.\nНаьнал дезагIа леладе дезаш хIама дац укх дунен чу. Вайга эггара хьалха укх лаьтта ког боаккхийтар, вай лела Iомадаьр Нана я. Наьна бIаргашца дайнад вайна дуне. Нанас кхеду вай ший дича, ший кулгий, йIовхал яле. Дунен чу ше йоаккха ха, вайх дог лазаш йоакх цо. Даар, малар, дувхар шийна ца дуташ, ший дезалхочоа дуташ царнакходу цо. Ший наьна сий цадер, цо яхар цадер а сона саг ва ала могаргдац.\nДаьца леладе деза эздел\nНаьна санна лерхIам бе безаш ва да а. Да везаш сий деш хьо ца хуле наха сий дергдац хьа, Далла везаргвац хьо. Даьца эхь, эздел, сабар хила деза массахана. Даь юхь е еза, хьайга яхар де деза, беча балха уллув хила веза. Дас хьайга хIама хаьттача, сабарца жоп дала, деза. Да хьачуваьлча нийсса ураэтта магIа баьрче дикагIа йола моттиг дIаяла еза. ГIалгIай Iаьдалах даьца Iохайна воIо, йоIо, несо хIама дуаш дац. Да волча цIагIа аркъалъухаш белаш хилац дезал, сакхетамча баьнна боккха хилча а из хоза дац. Керта кий йоацаш, дегI дерзана бIаргавайташ хилац дезалхочо. Дас къамаьл деча хана, юкъе лелхаш, шийдар дувцаш хила йиш яц. Дас даь хьехар дIаэцаш хул дика дезалхочо. Во хьехар дергдац цо, хIана аьлча дас ший дезалхочоа во хьехар дергдац, воча новкъа воаккхаргвац, дика дар мара аргдац.\n«Ший корта ца бовзачоа, когаш бовзаргбац», яьхад вай даьша. Даьга ла ца дувгIачоа ше малув ховргдац, ший дай малаш ба ховргдац, ший гаргалол йовзарьяц, кхычоа дIахьеха ховргдац, ше Iомадаьр, шийна ховр мара тIехьенна дIахьеха йиш яц. Эхь-эздел, хьаькъал, сабар, денал, яхь, вай даьгара Iомаду вай, цун оамал гIулакх, вайца даха дусс. Нахаца Iимерза хилар, гаргалол лерхIар, дика-во нахаца декъар, лоалахошка, юртахошка, мехкахошка во деча оарцагIвалар, деха веначоа хьайга дар кхо ца деш дIадалар, цамогаш метта уллачунга хьажа вахар, хьаьнала къахьегаш хьай дезал кхабар, царна дика хьехар деш дезал кхебар – из деррига даьгара Iомаду вай.\nХьаша-да лархIар, тешаме доттагIа хилар хьона улув ваьннача, новкъа воде, хьайца воагIачунна дика новкъост хилар, наькъа хьовзам хилча из кIалвита дIагIоргвоацаш кхыча къаман юкъе, ваха лела хье нийсвелча цу къаман Iадат лархIар, цу къаманца тарвала хьажар. «Селий ворда тIа хайча, Селий зурма лакха» яьхад вай даьша. Хьай зурма йицье яхилга дац из, нахаца тарвала ха деза яхилга да.\nВоша хьол воаккхагIа вале, цо хьайна ду хьехар тIаэцар, цун сий дар, шоаш цхьаь дале а, наха юкъе дале а вежарашта юкъера эздел гучадоаккхаш да. Хье вагIача цIагIа из хьачуваьлча хьалъураэтта из магIаваьккха Iохоавар, цунга хьажар, даа мала оттадар, цунца Iи мерза хилар, тийшаболх боацаш дог-цIена хилар а эздел гойташ да. Хье гIулакха вахийтача чехка из гIулакх даь юхавар, цхьанна а хана цунна харц ца лер, фуннагIа тIакхоаче а цун га доаккхаш хилар вежарашта юкъе хила дезаш гIулакх да. 3IамагIвола воша вале, цох къахеташ хилар цунна нийса хьехар дар, адамий оамал цунна хьехар тIада воккхагIволча веша. ДоттагIчунца, новкъостаца, юртархочунца малагIа никъ лелабе беза, цунна дIахьехар, эздел, гIулакх, сабар хила дезалга дувцар, деша вагIача дика деша дезалга, балха вале дика болх бе безалга а, миччахьа воде а нахаца тарвала везалга хьалхадоаккхаш хила веза воккхагIвола воша. Хало тIаеча сатоха дезалга, цунна хьалха дахар а воккхагIволча веший гIулакх да. «Воша веший — хьу берза», яхад вай даьша. Цо даь дика во а хьайга кхоачалга ха деза хьона. Ший нана, йиша, наьна-йиша, даь-йиша ши – массабола кхалнах лерхIаш хила везалга а дIааладеза. Вешийца санна, даь-веший воIаца а леладе деза аз дувца гIулакхаш. Даь-веший къонгаш, мехкари, шучи, мохчи, ноанахой дукха а безаш боча лелабе беза вай.\nЦа хьоадича даргдац хьаьшашцара эздел\nГIалгIай къаман даим хиннад хьаьша-да лоархIаш. Хьаьшийна лаьрхIа латташ хиннад цIа, хьаша веча хьаьна, мерза шу оттадеш хиннад, цун хьамара юрта мел вар хьагулвале, доккха ловзар оттадий сакъердаш хиннад. Кхаь ден, кхаь буса, цунга хаттар деш хиннадац, цо ше хьа ца аьлча ше лелабу никъ. Нагахьа санна хьаьша да воагIача хана фусам-да цIагIа веце фусам-нанас, чубоахаш хиннаб хьаший, чудовла, фусамда укх сахьате чукхоачаргва вайна, аьле кийча дола тух-сискал Iооттадеш хиннад. ТIехьагIа юхава чам хургболаш хьаьша совгIаташ а дале новкъа воаккхаш хиннав безаме.\nКъам бе доацаш, моллагIча къаман из хьаша вале а цхьатарра лоархIаш хиннаб гIалгIаша шоай хьаьший! Шоаш болча вена хьаьша бIаргаса санна лоравеш хиннав, из леш а хиннав шек ца воалаш цунна во ца хилийта. «Хьаьша цавезар – Далла везац», оалаш да гIалгIаша. Эздий гIалгIай къам масса хана а хиннад хьаьший сийдеш, уж лоархIаш иштта хургда дуне мел латт.\nЦарцара эздел, гIулакх къаьстта лорадаьд гIалгIаша масса хана, хIана аьлча уст-цIай ба а ба бехке нах. Шоай зIамигача саго дог доахаш йола йоI, хьан я, мала я хайначул тIехьагIа, цкъа, шозза, кхозза нах а бахийте ехаш хиннай саг.\nЙоI езаелча зIамигача саго из йоI йолча даьшца, йиIий ноанахошца, юртахошца, йиIий, эздий оамалашца – ший дика гIулакхаш дIахьокхаш хиннад. Водаш уж нийсбелча киса кховдаш хиннав зIамига саг, уст-йижарашта кагий хIамаш эцаш хиннай. Новкъа болхаш нийслой уж бига безача дIабугаш хиннаб. Шоай юрта нийсбелча шоайцига чу а биге хьаьший беш хиннаб царех. ЙоI йолча даьшта шийх дика цIи йоаккхийташ дIахозийташ хиннав. ЙоI йолча даьша зIамига саг юртахошка, лоалахошка хоатташ а хиннав. Тахан а хоатташ оамал я вай из иштта.\nХарцахьа лелача, воча зIамигача сагага дIа а луц йоI. Эздел, гIулакх, сабар долаш хьаьнала къахьегаш, нахаца тарвала ховш, наха, мехка, накъавоалаш хила веза гIалгIай зIамига саг. ТIаккха йиш хургъя цун мичча хана, майрра моллагIча коа, шийна саг еха нах бахийта.\nДуххьашха нус гучаяккха болхаш хьош хиннад IаIа, дошо гIоз, гIалкхаш, кач олла дошо хIайкал, кхы дола совгIаташ, масала гурмали, йовлакх ишта кх.д. ГIалгIай яхь хиларах наха нийсса хила гIерташ деш хиннад уж совгIаташ, дале а торо дикагIа йолчо, совгIаташ дукхагIа а, маьха дезагIа а луш хиннад. Шийгара несо а луш хиннад кагий совгIаташ, тхьамка чулеладу цIораш, сахьат, тепча, инзаш, пезгаш, палчакхаш. Уж ше яр несо ше хьаяь, eгa а хиннай. Цул совгIа цхьацца мерех хьекха йовлакх а хиннад цу совгIаташца. Царна юкъе геттара деза лоархIаш хиннад дуфи далар.\nНускала бийса йиллача, юртарча, гаргарча, кагирхоша, мехкараша кийчо еш хиннай, саг йоагIача сакъердара, хьалххе а белгалъеш хиннай, деша говза, метта шаьра йола йоI, иллеш – яппараш ала. Деша совле яккха деш хиннад из, наха сакъердам бе. Цу тайпара хIама вайна юкъера дIадаьннад ткъестлагIа бIаьшаре кхоачалуш, ткъоалагIа бIаьшаре дIайолалуш.\nЗамей мехкарий, кагийча нахаи, фусамера мехкарий фусамерча кегийча нахаи вIаший духьала отташ хиннаб, бегашта зоахалолаш дувцаш. Цу йиъъе тоабан ше-ший тхьамада хиннав. Нускал кечдеча юкъа, кагийча наха вIаший дог-безам эцаш, эздий бегаш беш, говза хаттараш а деш, бегашта зоахалолаш а дувцаш ха йоаккхаш хиннай. Из тайпа хIама I980 шерашка дIадаьлар мехко яьча ваIадаца.\nЗамешта юкъера воаккхагIчунга, «…къона ха юхайоалае алал тхона шоай кагийча нахага», оалаш хиннад. Из да говр хьовзаейтал тхона яхилга. ТIаккха дикагIа ховча зIамигача саго говр хьовзаеш хиннай, ши циск вIашагIлаттал мара доацача готтача коа, из йисте ваьлча цунна баркал а аьле, юха а оалаш хиннад, замей мехкарий тхьамадага, «…йиIиг цхьа ладувгIа йиш лакхийте самукъадаккхийтал тха», аьле.\nДуккха ловцаш да нейца доахаш. Царех цаI ба «Эздийча тайпана эздий найц хилва хьох», аьле боаккхаш. Цхьаькха да укхаза дувца дезаш, замеш коа дIачубаьлча коа Iохайша багIаш боаккхий нах хулаш хиннаб, кагийча наьха тхьамада оалаш хиннад — мехкарий тхьамадо дехар деш хиннад, боаккхийча наьха тхьамадага халха вала аьле. Из халха воаккхаш а хиннав, из халха ваьнна ваьлча ловзар дIадоалаш хиннад, дIадерзадеш. Ловзар дIахьош, ловзара доал деш, йиший воI вале а е найц вале а цхьа зIамига саг хиннав цу коа хьожаш. Иштта хоза хиннад хьалхагIа, йоI яхар-яр.\n«Iа такханза Iаьхар мо зIамига я хьо, доккхача хьаькъала да хьо хиннаяцар аьнна хьона бехк тIакхоачийтаргбац оаха, ховча хабар а дийца, ца ховча дош а дийца. Дешах даьри а даь, оапех ахча а даь. Хьа са Iехадергдолаш а дац тхо. Юстара бола безами шун дага йола уйлеи хьоца лелае дага хьона а ма дохалда, хьоца лелае дага тхона а ма дохалда. ХIама тIехболча безамца хила деза вай тIехболча безамца хилча, ингале оаркхинга чу улла улхий модз мо безаме йоаккхаргъя вай вIаши мел йоаккха ха…» иштта дувцаш хиннад зоахалолаш.\nИз фу эздел да ала тарлу наха, балхацара дар. Балха вахача, хьайца болх беча нахаца тарвала хар, Iи мерза хилар, хьай балха декхар дизза кхоачаш дар, тийшаболх боацаш болх цIена, дика хьабар, Iайха бергба аьнна болх бизза кхоачашбар, балха дIаяхийта хьаенна материал лораяр, лочкъа цаяр, къайлагIа цайохкар хьайна пайда эца, цемент яр, кирпишк яр догIа кIала ца йохийташ лораяр, хье болх баь ваьлча хоза ловца баккхар, балха воаллаш къаьдвелча эгIаз цаахар, сардамаш цадахар, хьайна улув боахкачар дер хьадар, болх беш волчоа бIарахьежаш Iохайна ца вагIар, хьай дакъа хьалаьца хьайна могар хьадар – из да-кх балха эздел.\nШийна а наха а тIехьагIа накъа даргдолаш дика дешар, ший дешарца, шийна ший мехка пайдане хилар, из да дешара эздел. Ший хьаькъал наха зене-зуламе цахилийтар, ше дийша ва яхаш уйла сома цаялар, кура цавалар, хIанз дийша ваьннав со, аьнна ца дешаш цасацар, даим дешаш хилар, шийна цаховр Iомаде гIертар, бусалба а, дунен а дешар деша гIертар – из да дешара эздел.\nХьай нана, наьна-йиша, даь-йиша Iайха лоархIаш мо масса бола кхалнах лархIар эздел хилар да. МоллагIча къаман кхалсаг яле а цун сий дар, ший наьнаца, йиIийца, несийца, ший никъ лела бар, эздел доаца ийрча гIулакх хьайгара бIарга ца дайтар царна, уж безаш, хьесташ, боча лела бар, уж болча эздий доаца дош ца оалаш, мотт хоза бувцар хилар эздел да.\nСовгIаташца хьаста езар хьастар, ала дезача царга кIаьда дош алар, вай декхар да. Хатта дезачунга хIама хаттар царна дика хетаргдолаш массе йолча кхалсагаца, кIаьда-мерза хилар вай декхар да. Вай кхуврч шел ца болийташ хьабоагIа уж масса хана. Ноаной, йижари, мехкари исти вай вахар мерздаь, хоздаь вайца бахаш ба уж. ГIайгIа, бала, хало, атто, дегай гIозал, вайца екъаш хьабоагIа уж. Вай къаман эздий, турпала кхалнах уж хинна бецаре, вай хургдацар, дунен сердал гургъяцар, из ха деза вайна массанена а. Цар Iомадаьд вайна деррига а: эздел, гIулакх, эхь, сабар, яхь, мотт, хIаьта из дицде оамал бац вай.\nВай бIаргий са санна боча лелабе беза вай дунен чу мел бола кхалнах. Уж ца хуле цхьаккха хургдац. ЙIовхал, сердал, безам, дезал, кхуврч, деррига доацаш хургда. Кхалсага сийдеш вай хуле, вай къаман сий лакха латтаргда. Хала хете а вайна юкъе цар сий ца дераш болаш ба. МоллагIа йоI хозъелча, вахе датIа а кхийте йодайий, ший цунца дийца-аьнна хIама деце а, ше цунна ца везаше, раьза е гIерташ ший хур деш хул цхьабараш. Эздел, гIулакх долча зIамигача саго из дергдац. Денал долчо наьха кхалсаг а ший йиша санна лелаергъя, шинна даь чам болаш гаргало а хургья цох тIаккха. Далла хоастам ба Iовдала бараш вайна юкъе кезигагIа болаш. Дала аьннадале уж а кхетаргба, Дала хьаькъал денна нийсача новкъа боахалба уж!\nХьай ханнарачунца а леладе деза эздел. Хье волча саг веча веза хьаьша ваь лархIа веза из. Хьайгара гIо дезалга хайча оарцагIа вала веза. Дика-во цунга деча ваха веза. Деха веча дала деза. Хаьттача хьайна ховр ала деза. Iуйре дика, сайре дика ювца еза. Хьайл эсалагIа, IовдалагIа ца хеташ хьайна нийсса лархIа веза, хьай нийсархо. Наха юкъе дакъа долаш, дIахьош хила веза гIулакх. Хала дале а бакълуш хила веза. Харцвар IотоIоваь, бакълур хьаллаца веза хьайна зе хуле а. Эздел, гIулакх леладе деза массанеца цхьатарра. Хьай сий ду Iа наьха сий дой. Эздел леладаьд аьнна кIалвуссаргвац хьо.\nШун тIара эздел\n«Шуно вовзийт эзделаца вар, эздел доацар», яхад вай даьша. ХIама даа Iоховча хана бисмал даккхар, кулгаш дилла цIена хилар, хIама дуаш дукха цадаар, хьаэцар Iоюллар, сабарца йийллар, дуккха хIама бага а елла дукха мочхалаш ца дахар, массарел тIехьависса нах хьайга хьежа цабар, е массарел хьалхагIа йиа а ваьнна нах хьайна бIара ца хьежабар эздела чудоагIаш да. Iохар, хьалгIаттар а эздий хилар деза ХIама йиа ваьлча алхьам дешар, гIулакх деш лаьттачоа хоза баркал алар, фусам даьшта, барт, безам, беркат Даьлагара дехар эзделаца да.\nКъамаьл деча хана хье ала воаллар лоацца дIаала хар, мотт кIаьда, мерза бувцар, хьайга хоатте хьайна ховр, хетар дIаалар, хьайга ца доагIа къамаьл ца дар, дукха лувш хье наха сов цавалийтар, хьайна дайна дале а наьха гIалаташ ца дувцар, довна юкъе воде, тоам, машар бувцар, маслахьат хургдола оагIув лахар эзделаца да. Миччахьа воде а хьай метта доал деш хила веза. Ала дезача дош алар, сацавезача соцавалехьа саца хар эздел долаш хилар да.\n«Кулгаша Iойилла шахьар, метто йоагаю», «Герзо цаI вийнав, метто ийс вийнав», оал гIалгIаша. Мотт доал де дезаш хIама я. Метта доал де хар хьаькъал да. Модз санна мерза ба мотт. Сим мо къаьхьа ба мотт. Ше лебарга хьежжа гIулакх де отт из. Доал делаш метта. Чов хургъйоацаш керта мерза хилийта оала дош, кIаьда хилийта бувца мотт. Эггара дукхагIа къинош дер мотт ба, цун доал цадер халча оттаргва, метто сага сибат хувц, ийрча ваьккхе доаду куц. Доал делаш метта.\nЙоазанхо, Хамхой Бекмарзий Дауд\n← Бераш – дега-гIозле\nРОЗНИЧНАЯ ТОРГОВЛЯ РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ ЗА ЯНВАРЬ-СЕНТЯБРЬ 2018 ГОДА →


Шемахойн барт ца хилла\nЧиллан-бутт 03, 2016\nЖеневехь Шемарчу хьолах долу рогIера дийцарш дIахьо Башар Асадан векалша а, цунна дуьхьал тIом бечу оппозицин декъашхоша а, дуьненан юкъараллан векалша а.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин гIоьнца Женевехь дIахьочу Шемарчу хьолах долчу рогIерчу дагадовларий пхи де дIадаьллачул тIаьхьа гучудаьлла долу коьрта жамI- цхьа а жамI ца хилар ду, ала мегар ду.\nМа-дарра аьлча, и цхьаьнакхетар дIадоладалле а кхеташ дара, гулбеллачийн тайп-тайпана хьежамаш а, церан вовшашна нийса бIостанехьа йолу Iалашонаш а тидаме эцча, Шемах долчу дагадовларийн хIинцалера гуо хьалха циггахь, Женевехь, дIадаьхьарчу цхьаьнакхетарел халох ца хилахь, аттох хир доцийла.\nИза тамашийна а дац. Цхьаьна агIор, Асад Башаран режиман векалш бу, Башар аль-Джафари коьртехь а волу, цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш, шайна дуьхьал мел верг террорхо тIе мухIар тохарца сийсазваккха а, сацамаш баран процессера цу кепара йистах ваккха а гIерташ болу.\nЦарна белшаш гIортош ю Оьрсийчуьра делегаци, Башар Асаданан тешаме гIортор йолу.\nВукху агIор, Асадна дуьхьал тIом бечу оппозицин могIаршлахь Шемара уггаре а яккхийчех тобанех йолу "Джейш ал-Ислам" ю, нохчийн маттахь аьлча, Исламан эскар. Тайп-тайпанчу хьостанаша чIагIдо, цу тобанехь 12 эзарна тIера 25 эзаре кхаччалца тIемло ву, бохуш.\nЦу кепара Шемахь уггаре а нуьцкъаллечех эскар ду иза. Ткъа цуьнан куьйгалхо Iаллуш Захран, дуккхаъчу тергамхошна хетарехь, Шемахь уггаре а тIеIаткъамечу а баьччанех волу, бутт хьалха вийра оьрсийн кеманаша бомбанаш а тоьхна.\nДоккхачу декъехь СаIудийн Iарбойн тIеIаткъахь ларалуш йолу и тоба хIетте Малхбузехь а, Туркойчохь Шемах дагадовларийн нийса декъашхо санна тIеоьцуш ю, хетарехь, иза коьртачу декъехь шайх шемахойх лаьтташ хиларна а, радикалан исламхойн хьежамаш боькъаш ца хиларна.\nЦул совнаха, Джейш ал Ислам Башарца къийсам латтийна ца Iаш, ДаIишца а тIом беш ю, ткъа ДаIишо, шен рогIехь, шен уггаре а коьртачех мостагI лоруш а ю иза. ХIетте а, Оьрсийчоьно а, Шемарчу режимо а иза террорхойн тоба лору.\nДагаловларш Iалашдеш ерг Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралла хиларх терра, цуьнан инарла секретаран Шемах волу лерина гIоьнча Де Мистура Стаффан а ву цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш.\nЦул совнаха, церан терго еш Цхьаьнатоьхна Штаташ а ю, кху деношкахь шайн пачхьалкхан секретар волчу Керри Джонехула дагадовларш, уьш мел якхийчу халонашца доьзна делахь а, саца ма дахьара аьлла кхайкхам бина йолу.\nБакъду, дагадовларш тергалдечу аналисташна тамаша хетахь, хьаамо а хIуъу кхайкхамаш барх, карарчу этапехь цу цхьаьнакхетарх хIара аьлла пайда хилахь. Иштта, политологна Чапханов Русланна хетарехь, дагадовларийн декъахойн Iалашонах дукха вовшашца цхьаьна ца йогIуш хилар ду церан кхиаме ца хиларан коьрта бахьана.\nЧапханов : „Цигахь дакъалоцуш йолу Джейш ал Ислам тоба а, кхин йолу тобанаш а, ткъа иштта Шеман куьйгаллин векалш а, церан шайн вовшашлахь хилла барт а бац, уьш вовшех кхеташ а бац, кхин дIа йолчу заманахь шаьш и Шама муьлхачу кепар кхиор ю бохучух кхетам а бац церан цкъачунна.\nДжейш ал Ислам тоба даима а СаIудийн Iарба хьоьжуш ю, цара хIун олу хьожуш, вуьш Оьрсийчоьне хьоьжуш бу. Суна хетарехь, цу Шемарчу коьртачу тобанаша цкъа хьалха вовшашца бийца цхьа юкъара мотт а, барт а лаха беза“.\nАла догIу, Женевехь гулбеллачу Шемарчу хьолах дагабовлучара дийцаре дан дезаш дерг, нагахь санна и цхьаьнакхетар кхиамца дIадерзахь, цул тIаьхьа Шемахь хIуттун долу хьал ду.\nМасала, дуьненан юкъаралло хIоттийначу планаца, цу махкахь цкъа хьалха лерина Кхерамазаллин комитет кхуллур ю, ткъа цуьнан гIоьнца тIеман тийсадаларийн цхьаболчу декъашхошна, къизаллашкахь а, тIеман зуламашкахь а декъа ца хиллачарна, амнисти кхайкхор ю.\nИ Iалашо тIебоху охан бутт кхачале дан дезаш ду. Оццу хенахь кхолла декхар ду цхьана ханна йолу Шемин урхалла а.\nСтигалкъекъа-баттахь, цу планца, Шемин парламент дIасахоьцур ю, ткъа цул тIаьхьа Цхьаькхеттачу Къаьмнийн юкъараллин Iуналлийца Шемахь политикан реформаш йийр ю, дуьненаюкъара конференци а гулйийр ю, Шема юхаметта хIоттон ахчанаш гулдархьама.\nТкъа цул тIаьхьа, хIара карара шо дале, Шемин керла конституцин проект кхуллур ю, иза шен рогIехь, тIедогIучу шеран дечкен баттахь референдуме юьллур ю.\nАмма и дерриге а цкъачунна еккъа цхьа кехаташна тIера Iалашонаш ю. Ткъа карарчу хенахь Женевехь кхоччучу барамехь вовшашца дагабийла а ца буьйлабелла сел бIостане хьежамаш а, Iалашонаш а йолу делегаташ.\nЧапханов: "Суна хетарехь, Шемарчу тобанаша вовшашца бийца цхьа юкъара мотт а, барт а лаха беза..“


Нохчийн Туьйранаш: Каде кІант — ЧЕЧЕНСКАЯ НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНАЯ АВТОНОМИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН «ВАЙНАХ»\nНохчийн Туьйранаш: Каде кІант\n(25 февраля 2015) Ши бер а кхобуш, йисина Іаш хилла цхьа зуда.\nЙоІ а, кІант а хилла цуьнан. ЧІогІа гІийла, миска хилла тІехь да воцу и доьзал. Цкъа а буззалц яа сискал а, я дегІ дIахьулдеш тІеюха цІена бедар а ца хилла церан. Ши бер доккха хилла, амма къелла дІайолуш ца хилла. Цкъа цхьана дийнахь кІанта хаьттина шен нене:\n– Ахьа схьадийцарехь, нана, сайн ирс аса айса лаха дезаш ду-кх, иза ша тІедаре а ца хьоьжуш, — аьлла кIанта.\nPrevious: На страже Отечества более 20 лет\nNext: В станице Шелковская прошел фестиваль национальных центров Чечни


Кадыров Рамзанан кхерамашна жоп делла Польшехь\nПольшин Iедалхойн пресс-секретаро Мюллер Петра комментарий йина, хьалхо шайн пачхьалкхана кхерамаш тийсинчу Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна.\n"Кадыровна вас ца йича ца волу со. Украинан хаттар хIинца а дIакъевлина дац, мелхо а, украинхой, суна гарехь, дукха дика ларош бу Оьрсийчуьрчу дозанаш дIалецархошца а, Кадыровн коллегашца а", билгладаьккхина Мюллера.\nКадыровн кхерамашца керла хIуммаъ дац, хIунда аьлча, хьалхо изза кхерамашца вистхилира кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочун гIовс Медведев Дмитрий а. "Оха иштачу нахах Юккъера а, Къилбера а Европа а, Украина а Iалашйийр ю", - далийна Polsat News телеканалан сайто Мюллеран дешнаш.\nСтигалкъекъа-беттан 25-чохь шен телеграм -каналехь зорбане баьккхинчу видеокхайкхамехь Кадыров Рамзана элира: "Украина дIакъевлина хаттар ду. Суна интересе ю Польша. Стенна тIе кхача гIерта Польша? Украина дIаяьллачул тIаьхьа, нагахь санна, команда хилахь, оха ялх секундехь гойтур ду шуна, шу стенна гунахь ду. Цул а шайн герз а, шайн йолах бахкийтина нах а юхабига, официалехь гечдар деха тхан векале. Оха иштта дуьтур дац и".\nСтигалкъекъа-беттан 9-чохь Польшерчу посолна Андреев Сергейна тIе цIен басар доьттинера, ЦIечу эскаран салтий дIабоьхкинчу кешнашкахь зезагаш дохкучу хенахь. ТIаьхьо цо ша дIахьедира, иза сироп яра аьлла.\nУкраинехь йоьдучу спецопераци олучух лаьцна Нохчийчоьнан куьйгалхочо ден дIахьедарш дага ца довлуш зорбане дахар дихкира Оьрсийчоьнан цхьайолчу пачхьалкхан зорбанан гIирсашна, яздора тIеман а, политикан а, пропагандистан а чугIортарх язйинчу аналитикан материалехь "Проект" гIирсо. ТIеман хьалхарчу шина беттачохь федералан телеканалашкахь Кадыровна масех минот эфиран хин бен елла яц.\nСтигалкъекъа-беттан 3-чохь суьйранна Кадыров Рамзана кхайкхамбира Путин Владимире Украинаца тIеман "шолгIа этап" йолайе аьлла – пачхьалкхан доллу дозанаш тIехь дIа а хьош спецопераци олург. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна хетарехь, Оьрсийчоьнан эскаро схьаяккха еза Киев, Харьков, Херсон. Оцу юкъанна ши бутт а бара Херсон Оьрсийчсоьнан эскарша дола ден.\nЦхьана беттачохь – Зазадокху-беттан 4-чуьра Охан-беттан 7-чу дийне ухаччалц – Кадыровс 26-зза дIахьедира, кестар оьрсийн эскарша Мариуполь схьайоккхур ю аьлла. Билггал аьлча, украинхойн тIемалоша Iалашдеш дара "Азовсталь" заводан дозанаш Стигалкъекъа-бутт юккъе баллалц.


Рассказы - Сердало\nБОКОВ Ахьмад, 29.11.2017 17:10,\nДи сайрангахьа лестадар, буракех машин а етта, Саварбик кхай т1ара волавелча. Делкъийга доладеннача дог1ах дукха ха ялалехьа лоа а хинна к1айденнадар кхаш а гонахьара довкъаш а. Дика аьттув баьннаб совхоза отделене болхлой: йоачан хилалехьа буракаш чуэца кхийра цар. Т1еххьара машин я Саварбика хьор. Кхоана кхычахьа хьожавергва из. Мичахьа хъожавергва хац.\nБоков Ахьмад, 28.11.2017 11:39,\nБОКОВ Ахьмад, 24.11.2017 17:32,\nЯккха йиш йоаца цIи (беламе дувцар)\nДукха нах ба района амбулаторе готтача коридора чу. Лораш хьабаьхка а цар шоай болх дIаболабаь а дукха ха яц. Halapax доаллача зIамигача корилга хадданза бIарахьеж цхьабараш, вокхар сатийнна цхьацца хабараш а дувцаш ха лоацъю. Корилгах арахьеж кIайча кисе йовлакх тулла безаме кхалсаг. Массарел хьалха лаьттача, цхьа шу даьнна хургдола бер мархIадоаллача кхалсагага хетт цо:\nБЕКОВ ТЕМБОТ, 23.11.2017 11:52,\nТхьовра хьалха, хIанз моцагIа-моцагIа а ала мегаргдолча замах, арахьара тIабаьхкача моастагIий низах ийша а ийша, вай даьй лоам чухьа баха Iохайшача хана, ер лоаман арахье черсий а, гIаьбартой а, негIий а аьлий кара кхаьча хиннай. Боккха бIу баь, бIуца шоашта аре яккхарал совгIа, шоай къонгаш бале а, эздий бале а, уж хьалха а баьхе, йоккха гIаьраш еш, цу гIаьрашца феса ухийташ хиннаб хьалха цу аьлаша шоай нах. Иштта вай даьша кIезига лайнаяц цар къизал.


Декъаза нохчийн зударий\nНохчийчоь -- Нохчийн мехкарий, Соьлж-ГIала 07MОхан2012\nЗударша ловчу ницкъана дуьхьал дуьненаюкъарчу денца ларамаза цхьана нисделлехь, я леррина цунна иза гучудаьккхинехь а, рогIера зуламах лаьцна хаам баьржина Нохчийчохь.\nТаьнгичура вахархочо 18 шо долу шен йиша йийна, цуьнан лелар дика дац аьлла. ЙоьIан дакъа цо цIенна бухарчу чоьнан чохь дIалачкъийна хилла. Иза карийна церан кхечу йишина. Йиша йийнарг ведда ву. Иза федералан лехаршка вела Iедалша.\nЦу тайпа хIуманаш Нохчийчохь кест-кеста хуьлу. ХIокху ткъе массийта шарахь, дайделлачу адамийн дахаран мах, кхин лакха ца баьлла. Дукха сиха бойу кхузахь зударий гергарчу наха, наха олург юьхьар а лоций.\nИза ца дийцича а, зударийн хьал таханалерчу нохчийн юкъараллехь башха дика дац. Асет цIе йолчу зудчунна хетарехь, оцу хIуманна бехк сихачу заманна а, божарийн а бу. Маршо радиога цуьнах лаьцна иштта элира цо.\nАсет: «Вайн къома амалехь ду аьлла хета суна-зударий шозлаIгчу меттехь бу. ХIуа а хилахь а, леладахь а зударшна тIехь еш йолу терго алсам хила езара аьлла хета суна. Марера боьхна дукха мехкарий бу, хазалла бала бохкуш. ХIусамнана лара езаш ма ю. Цхьацца дIасабахана дукха зударий бу вай. Церан бехк бо наха. Мухха а далахь а, Нохчийчохь сурташца а, телефонашца а, эвхьазлонаш яьржина.\nСуна уггаре а хьалха иза боьрша нехан бехк хета. Иза да а, ваша а, цIийнда а ву. Церан йохь а, ледарло а ю аьлла хета суна».\nЗударшна еттар а, царна Iаткъам бар а даьржина хIума ду аьлла хета Асетан. Дукхачу хьолехь, оцу хIуманна во тIаьхьало хуьлу, аьлла тидам бира цо.\nАсет: «Ма дарра аьлча, зудчунна тухуш хуьлу. Иза шен доьзална а, дена-нанна хьалхахь а эвхьаза а йоккхий, иза хIумма а йоцучу а йоккхий лелайо. Иза чIогIа ледар хета суна. Доьзална иза тохар ду. Суна массо а агIор божарийн тидам тIебахийта безара аьлла хета оцу хIуманна».\nЗударий вай дайн заманахь санна лело безара беза а хеташ, сий а лардеш, аьлла хета дукхачу божаршна. Амма, тахана схьагучу суртаца, билгал долу, нохчийн дукхачу доьзалшкахь, зударшна а, зудаберашна а тIе куьг айдар хуьлуш хилар. Оцу хIуманна, масала, дуьхьал ву ТIехьа-Мартан тIера вахархо ХIарон.\nХIарон: «И зударий вайн вархIе де заманахь дуьйна, ги а боьхкина, лелош хилла. Лар а беш, хьовса а хьовсуш. Цундела вайн чIир ю, зуда йийча ши стаг дуьхьала вуьш. 90 процент вай ларамца хIинца а лаьтташ бу. Тоха а ма туху, лата а ма лета хьуна гIуллакх доцуш. И хIума оьшуш дац».\nДоьзалехь, ницкъ лайначу зударшна гIо-накъосталла деш тахана махкахь хIара ю аьлла Iедалан хьукмат яц. Наггахь йолу юккъараллийн цхьаьнатохараллаш хуьлу и хIума лелош. Амма, церан болх а, дукха къевлинчу рожехь болчух тера ду. Цуьнах лаьцна дийца ца лиира цигарчу векалшна.\nШайн бакъонаш жигара ларъян дагахь бу Австрера зударий\nХьех, мерах девлла Нохчийчура Iедалийн даздарш\nТезеташка - балха боьлхуш санна...


Обновлено 25.04.2018 20:11 Автор: Administrator 17.03.2018 06:10\nЙоккхахйолчу йишин йоI, Малика, еаpа со волчу, «Нохчийн халкъан баpта кхоллаpалла» экзаменна кечам бан. Жима волуш дуьйна фольклор дукхаезаш волу, хIоpа хаттаp ша-ша а доккхуш, жоьпаш делиpа ас цунна. ТIаккха ойла йиpа: «И деppиг а дIаяздича-м, учебник хиp ма яpа. Вайн Iилманчаш соьга хьоьжуш-м бац-те?» – аьлла.\nТамашийна хIума ду хьуна, ойла йича, оьpсийн маттахь книгаш йоьшуш, нохчийн маттахь экзаменаш яла дезаp.\nЮьpтаpчу интеpнатехь хьехаpхо волу со ву-те и язъян дезаш веpг а? Цхьанххьа а балха а ца эцна, ца кхечиpа со кхуза? Нуц диpектоp хилаp бахьанехь. Вуьшта-м, хIинца а волавелла лелаш хиp ваpа. Маьрша яздархо…\n– Туьйpанаш, дийцаpш, забаpш, назманаш а ян еза аьлла тхоьга.\n– Аьхка фольклоpан пpактика хила езаш а ма ю шун?\n– Экзаменехь, шиннах цхьа хаттаp бен дуьйцуьйтуp дац аьлла. Язйина дагIахь.\n– Цунна, шуна а гIуллакх ду-кх и.\n– Дуьйций ахь?\n– Яздича, мегаp дац?\n– Баккъал а, дика хиp даpа.\n– Мила ву шун хьехаpхо?\n– ШаIpани отпускехь ву?\n– СхьавагIахьаpа и. Массаpа а и дика хиp ву, боху.\n– Цо вела а воьлуш, шианнаш дохку хьуна.\n– Ша догъIаьpжа воцу дела.\n– Ва-а, Дела! Оха хIун дан деза?\n– Iамо еза-кх, – элира ас.\nИ дехьа чуяхча, яздан охьахииpа со.\nШех «Эла Закpи» олуш хилла, куpа Закpи ваpа суна дагахь веpг. Iумаp Ахмадовн «Забаpе дийцаpш, шиpа хабаpш а» (Соьлжа-гIала – 1982) цIе йолчу книги тIехь ду цунах лаьцна кхо дийцаp: «Эла Закpи» (дечиг дан вахаpх лаьцна), «Шуьнахь» (галнаш яаp), «Тамашена валаp» (езаеллачу йоIана тIехула кхалхар). Оцу кхаа дийцаpехь а башхаллаш ю тхойшиннан. И, цо ша ма-аллаpа, «халкъан фантази шуьйpа, кIоpга а хилаp» ду. Ваpианташ кхоллаялаpан бахьана кхин а, и дийцаpш хIинццалц дIаяздина цахилаp ду. Наха вовшашна дуьйцуш, шега-шегара тодеш, шена дицделлаpг хийца а хуьйцуш, хIума до.\nМила ву, мичхьа вина-ваьхна Закpи?\nЦхьаболчаpа Эвтаpаpа ву, боху, иза. Тайпана «чаpто» ву, олуш а хезна суна. Геpггаpа и ваьхна хан, хетаpехь, XIX бIешеpан 2-гIа, XX бIешеpан 1-pа а дакъош ду.\nДелахь а коьpтаниг и дац.\nТайп-тайпанчу хенашкахь, пpофессоpан В. Виногpадовн цхьамогIа статьяш йийлиpа тхан pайонни газетехь. Цкъа Таймин Бийболат Майpтуьпаpа ву, аьлла яздиpа цо. Юха – Шелаpа ву аьлла. (Нехан дегазлонаш хила ца еза оцу тIехула?) Дукха хан йоццуш «Коммунизман байpакх» газето зоpбатуьйхиpа оццу автоpан pогIеpа статья. ДIаладоьгIча, дуккха а нах хилла-кх Таймин Бийболат шайн-шайн лоpуш.\n– Мичаpа ву-те и ван мукъане а? – бохуpа Виногpадовс эххаp а.\nЦундела, юха а ала догIуш, хета суна: коьpтаниг – иза я важа турпалхо маца вина, мичахь ваьхна бохург дац (хиъча дика-м ду и), соьга хаьттича, муха стаг хилла иза – и ду коьpтаниг. Уьш къонахий ца хиллехьаpа, ма къуьйсуp дацаpа цхьаммо а, уьш шайн-шайн бу бохуш. ДогъIаьpжа, сонта, ямаpт, ледара нах цхьанне ца оьшу. Шелахошна, майpтуьпхошна я куpшлошна а. Эццахь дагадеаpа суна: «Цхьа б1е шо даьлча, кхаpах цхьамма пайдаэца а там баpа бохуш, аpхивехь дойтийла кхоам бац кхеpан? Да билгалвоккхуш, шен хеннахь дIа ца яздинчу хIуманах туьйpа хуьлу. Хилла бах, бохуш, цхьа Молла Несаpт. Хьала-охьа а яздеш хилча, суна хIун хала ду, зоpба а тоьхна, хIоpш нахана довзийта?»\nСан йишин йоIана санна, кхечунна а хьашт хила там бу-кх хIоpш. Кхечаpна дийца, хьахо а хиp. Хьанна хаьа, хIинца а геpгаpа нах хила а мегий Закpин-м.\nИштта кхолладелиpа шийтта дийцаp, «Хьалхаpа дош», «Деpзоp» а.\nАмал-гIад дайина хилла Закpис шен ден, хIуъа деш хиларх, хаьнтIеpа куьг ца доккхуш. Куpалла.\nЦхьа а тешаш ца хилла Закpих. АтталгIа, да а.\nЦкъа дечке вахийтина цо кIант. Зен дагахь.\nЗакpи, pезавоцуш (болх байтаp шен сийцадаp лоруш), делахь а, дена дуьхьал дош ца далош, хаьнтIеpа куьг а ца доккхуш, говp а йоьжна, хьуьнах вахана.\nДа, къайллах, кIантана ца хоуьйтуш, тIаьхьавахана цунна, иза цхьа а воцчохь муха лела хьажа. Нагахь санна цо лелоpаш моттаpгIанаш елахь, ша волчохь гучувер ву иза. Амма дIакхаьчча, Закpи гина кхунна: цхьана куьйга диг тухий-тухий, дечиг доккхуш, юха, хаьнтIеpа куьг ца доккхуш, дечиг воpдана тIе текхош воллуш.\nХIетахь, Закpига кхин хIумма а ца олуш, цIа веанчу дас, цул тIаьхьа шена луъург дан Iадвитина и, балхана тIе а ца теIош:\n– Дала диначунна дан хIума дац, – аьлла.\nЛекха дегI хилла Закpин. Юткъа гIодаюкъ, даккхий мекхаш. Юучунна т1ехь оьзда. Мел дика дааp хиларх а, шозза-кхузза бен ца кхоллуш. ХьошалгIахь, хIусамдена хала ца хетийта, юккъехула ахдоккхий, хIоан буьйp дууш хилла.\nСинкъеpам, ловзаp мел дахдалаpх, дIадоххалц, ша хиъна Iачуpа хьалагIоттуш а ца хилла, гIиллакхе, товш ца хеташ, ша дIанехьа ваьлча, цаpна цхьаъ дагадаpна кхоьpуш. АтталгIа, гола тIеpа ког хуьйцуш а ца хилла цо. (Цундела хиp ву-кх халкъо и лоpуш а. Атта дац-кхи, цхьа некъ схьалаьцча, и дIакхехьа, цхьанне а ала хIума ца дуьтуш. ХIинца-м цо лелийна хIумнаш вайн заманхошна сонта хетаp даpа. Хьаъа лелийча а. Оццул хийцало-кх заманца гIиллакх-гIуллакх а, халкъан кхетам а.) ХIетте а бовлуш хилла цатешаpш а:\n«Кхин хIума ца юуш муха Iало стаг? Адам дац иза а?» – бохуш.\nЦаpах цхьаъ Закpин лулаpа зуда яра.\nШен цхьа гIуллакх долчуха, Закpи схьа а кхайкхина («Хала ду зудчунна цIен тIехь хIусамда ца хилча»), юха, хIума ца юуш вохуьйтуp вац аьлла, чувигна.\nДовха, хIинцца дина чIепалгаш (цхьаболчаpа жижиг-галнаш олу) хьалха а дехкина, аpаяьлла:\n– Хьайна эвххьаза хIума кхалла, чохь кхин цхьа а вац. Со, хьенех йолчу а яхана, схьайогIу, – аьлла.\nШа йоьду а моттийтина, коpехула чухьежа хIоьттина.\nЗакpис, меллаша чIепалган цхьа дакъа (я гала) схьа а эцна, кхаьллина. Жимма ойла а йина – шолгIаниг а.\nЧIогIа чомехь кечбина кхача хилла.\nКхоалгIачунна тIе а куьг даьхьна Закpис...\nЙоккхаеш Iаш лулахо а хилла.\nШун дIа а тоттуш:\n– Ма эхь ца хеташ ду хьо, гай. Хьайна кхаллийча, кхин а езаp-кха хьуна, – аьлла Закpис.\nЦигара схьа ду нохчийн кица: «Къонах ша волчохь а, наха юкъахь санна, оьзда хила веза юучунна т1ехь».\nБуса а, паpгIатваьлла, вуьжуш ца хилла Закpи. АгIоp волуш хилла.\n– ГIодаюкъ яьстина, тIеpа бедаp яьккхина, хIунда ца вуьжу хьо? – хаьттича:\n– Хан яьллачу хенахь, «Оpца дала!» – аьлла, мохь тоьхча, т1еюхург лоьхуш товp дац къонахчо, – аьлла цо.\nШекаpан бIелиг чайна чу а Iуттий, схьабоккхуш хилла Закpис:\n– Маpзалла дIаяьлла хьоьх, – олий.\n– Куpаллах вохоp ма ву вай и! – аьлла, баpт хилла Закpин накъостийн. (Цхьаболчара гIумкийн элий а олу.)\nЦхьаьний сакъоьpуш Iийна, дIасабоьлхуш, тIай тIе кхаьчначу хенахь, д1адихкина латтош долу жIаьла тIаьхьа хецна Закpина. Накъост а хилла Закpица, жимма хьалха а ваьлла воьдуш. Дарделла жIаьла Закрин настаpех кадетта доьлла.\nВоха ца вухуш, жIаьла къахка а ца деш, схьавогIуш хилла Закpи.\n– Ва, Закpи, – аьлла накъоста, – д1аэккхаде и жIаьла, доккха хIума ма ду цо хьуна тIехь дийpиг!\n– Цо лелоpиг шен жIаьлин гIиллакх ду, – аьлла Закpис. – Цунах таpлойла дац сан.\nДан хIума а ца хилла («воьйтийла-х даций»), жIаьла дIадаккха дезна вукхуьнан.\n– Закpи, тапча хIунда лелайо ахь? Девнехь лаpа ца ваpна кхоьpу хьо? – хаьттина цуьнга.\n– Нуьцкъала зуда ядийначохь, тIаьхьа кхуьуp вац аьлла хетча, кхосса, – жоп делла Закpис.\n(И дийцар Теркйистерчу Дени шайхан цIарца доьзна а хезна суна. «Суьпачу стага хIун до герзах?» – бохучу маьIнехь.)\nЧIогIа дика дин хилла Закрин, дукха хьоме лелош.\nГIумкийн элаша, и зен санна:\n– Оцу хьан динах дийнна рема ло хьуна, – аьлла.\n– Со бежIу вац, – аьлла Закрис.\nЦкъа хIара гIумкийн элий болчохь сакъоьруш Iаш, цхьамма чу а ваьлла:\n– Леш боллуш хьешан дин бу-кха цу арахь, – аьлла.\nМассо а кхуьнга хьаьжна. Оццул шена дукха езаш йолу говр леш ю аьлча, ца вухуш:\n– Дин аьлча-м, хазахетар дара цунна, цхьа вир-м дара сан цу арахь дIатесна, – аьлла Закрис.\nЦкъа хIорш сакъоьруш Iаш, элан йоI чуяьлча, массо а хьалагIаьттина. Закри ша Iачура меттах ца хьайна.\nМассо а доьналла долчу стеган мостагIий, и цавезарш, цуьнца хьагI лелораш а хуьлу. Ишттачех цхьамма бехк а боккхуш, Закрига:\n– Массо эла а хьалагIаьттича, эла а воцу, хьо хIунда ца гIотту хьала? Элан йоI ма ю чуяьлларг! И цаларар ду хьан иза?\n– Ши пхьид вовшахкхет-кхеттачу Iомана гонаха бу шун лай а, элий а, – аьлла Закрис. – Нохчийн лай бан а бац. Массо а эла ву. ЙоьIан сий Дала дойла!\nХьайба дайна, йоьхна хьийзаш йолчу йисина Iачу зудчунна, шен божли чуьра ара а баьккхина, цхьаъ бен боцу етт белла Закрис.\n(Мила ву комаьрша: дуккха а долчунна тIера кIеззиг луш верг, я кIеззиг долчунна тIера дуккха а луш верг? – боху маьIна ду цу дийцарехь.)\nИ деppиг а гуш, девзаш а болчу нахана юкъахь:\n– Куpа Закpи.\n– Эла Закpи, – аьлла, цIе яхана цуьнан.\nЦкъа хабаp деана Закpина:\n– Хьо волчу хьошалгIа гIумкийн элий богIу, – аьлла.\nГIайгIане воьжна Закpи.\nДаго ма-бохху, хьеший тIеэца аьтто ца хилла Закpин.\n– ХIун хилла хьуна? Ма ойланашка вахана хьо? – хаьттина цуьнга доттагIчо.\n(Иза Iовдин Iела хилла бохуш а, дуьйцу наха. Иза нийса делахь, цо а гойту, Закри эвтархо хилар.)\n– Ма юьхьIаьpжахIутту-кх со, – аьлла Закpис. – Сан дог Iийжоpиг, цаpа со санна, хьеший тIеэца йиш цахилаp ду.\n– И бен дацахь, и-м доккха хIума дац. Кхин боккха бала ма богIийла вайга! – аьлла доттагIчо.\nЧIогIа вехаш Iаш стаг хилла Закpин доттагI. Даккхий цIенош а долуш. Цо хIун дина? Уггаp хьалха шен доьзале хIусамаш паpгIат йитийтина, зудаpий беpашца шайн-шайн цIа а хьовсош. Хьеший дIабаххалц. ТIаккха кеpт къагийна, уьйтIа а цхьаьна кузаш туьйсуш. Яккхий еха стоьлаш хIиттийна. Шоpтта даа-мала а кечдина. БогIу хьеший ша волчу бигина. Закpин хIусамаш хIоpш ю аьлла.\nКхаа дийнахь, кхаа бусий Iийна уьш сакъоьpуш. ДIабахча, аьлла боху цаpа:\n– Хила а хилла и Закpи эла.\nЗакpин кхалхаp масех тайпана дуьйцу наха.\nХьалхарниг. Масийттазза, лаpамаза, хезна цунна зудаpша:\n– Тохаpлеpниг вац Закpи а, – олуш.\nНекъа вогIуш волу Закри, ког тасабелла, охьакхетта. ТIехйолучу йоIа:\n– Воккхастаг, лазий-кха хьо! – аьлла.\n– Охьакхетарх-м ца лазийра со, ахь аьллачо лазий-кха, – жоп делла Закрис.\nЦунах дагана чов хилла, ша хIинццалц динаpг ца дайа, шен цIе ца йожо а, – ша-шена тапча тоьхна, боху цо:\n– Ша бохучунна т1ерадаьлча, дита деза хIаpа дуьне, – аьлла.\nШолаг1ниг. Зуда ялоза хилла Закpи.\nЦхьа йоI езаелла Закpина.\nДIайоьдучу хенан кхоам хеттехь а – цкъа а ша къанлуp вац моьттина волу – я хIинццалц ша бохуpг ца каpош леллехь а.\n– Соьга йогIуp яpий-те и? – хаьттина Закpис.\n– Нах богIуш йогIуp ю со, – аьлла йоIа.\nИ ца лайначу Закpис, цIа а вахана, Iожалла тIеэцна, боху.\nКхоалг1аниг. Цхьаболчара дийцарехь, гIумкийн элаша хецна цунна тIаьхьа жIаьлеш. Цара йиначу чевнех дIовш а даьржина Закрина. Ша дан хIума доцчу а ваьлла, лазарша хьийзо ваьккхича, коган пIелгах тапча тухуш:\n– ЭхI, ма кIилло хилла хьо! – олуш хилла Закрис.\nКуpачу Закpих къамел деpзош, ала лаьа, со кIеззиг а шек вац, Закpин васт халкъо шеггаpа кхоьллина дац бохучух. Ницкъ буй ткъа адаман иштта лела?\nКхин масалш далоp ас.\nТхан ненан деда, Хьаьжин ЦIа ваханчохь д1акхелхина, цигахь дIавоьллинчу Шелара Эпендин кIант, Муслим, молла а, лор а хилла. И дагавогIучара дийцарехь, хIора дийнахь марханаш кхабарна, чож букъах летта хилла цуьнан. Доьхка лацийта, жима гIайба лелош хилла, боху, цо, гIодаюккъе буьллуш.\nКуршлойн-эвлахь зиярт а долуш волчу ЙогIалби-Хьаьжас, Майртуьпарчу Чиммирзас а, халбатахь, дуккха а хан яьккхина. Далла гIуллакх деш, буйнахь Iоьвдича, пIелгашна юккъехула араболу ахьаран мижарг бен, кхин юуш хIума а йоцуш.\nБаин Шемала дуьйцуpа:\n– ЦIеpа даьхначу хенахь жима вара со. Кхойтта-дейтта шо хиp долуш. Къена-къона, жима-воккха, зудий-боpша стаг ца бохуш, беppиш а шалон чохь баpа. Шина кIиpанах некъ биpа оха. Соьцуш, кхечаpна некъ буьтуш. И еppиг а хан тхан дас, Баис, ша волчуьpа кхин хьала ца гIоттуш, юучух бат ца тухуш, яьккхиpа. ХIинца кхета со, цо и хIунда ца юуш хилла... Наггахь шалон сецча а, гIуллакх дерг а дIанехьа ца волуьйтура. Ваьлча, тухий воьра. Вийнарг дIаволлалц мича дуьтура! Дикка тIе ло хьакха кхиале, шалон дIайолалора. ТIаьхьависинчунна а тоьпаш тухура. Хийла йоIстаг, жима зуда а елла, ахкаргаш лилхина... ХIинца хаьа суна, Баи стенна 1ийна, хIума ца юуш.\nШемалан кIанта Iусмана олуш хезна суна:\n– Тхан деда базаpаpа дин эцна вогIуш, цхьана накъоста: «Да виса-кх хьан. Сан-м хиp бац цкъа а хIаpа санна дин», – аьлча, Баис, охьа а воьссина, совгIатана, шен дин дIабелла оцу стагана.\nМассо къаьмнийн истоpехь а цхьа муp бу, цхьана хенахь шайна даккхий, деза хеташ хилла хIумнаш беламе дохуш. И хиp ду-кх, хетаpехь, лахахь дало дийцаp кхолладалаpан бахьана а.\nIаьнан шийлачу дийнахь цхьалха, беркъачу духарца, эга а веш лаьттачу цхьаьнга:\n– И тапча хIунда лелайо ахь? – хаьттина.\n– Деэшначохь кхосса, – аьлла цо.\n– Кхин де доьхна хан хьуна йогIуp яц, дIакхосса ахь и! – аьлла цуьнга. («ДIакхосса ахь и», бохург, шина маьIнехь ду.)\n«Адам, дела а доьлуш, къаьста шен хиллачуьнца», – аьлла Маpкса.\nТхан эвлахь а ву цхьаъ, наха Куpа Закpи олуш.\nДегIана жима велахь а, дог доккха долуш къонах ву иза. Цуьнга аьлла хилла цхьамма, дар-дацар хилча:\n– Ас хьоьшур ву хьо, – аьлла.\n– Когара мачаш дIаяхалахь, – аьлла Закрис.\nСуна дуьххьаpа эла Закpи вийцинарш сан накъостий бу: Нойбоьpаpа Абдулмежидов Асланбек, Гезлойн-эвлара Абдулкадыров Лема, Хосин-эвлара Альгириев ХIараван а.\nТезетахь нах лахбелча, цхьацца дуьйцуш Iедал ду-кх вайнехан, адамаш т1едахккалц. Адамаша шайна дайнарг, лайнарг а, Сибрех дигар, белхаш бар, Iазап хьегар дуьйцуш. Мел хала хиллехь а, хIораммо а безамца дагалоьцу шен жималла.\nИшттачу дийнахь Закриев Хьамзата дуьйцуш хезна суна:\n– Эвтархоша дакъош доькъучу хенахь, Закрис Хулочоь схьаэцна хилла, боху. Беш лело зуда а яц шен, хIара тIулгаш мегар ду шена аьлла. Наха, бела а боьлуш, елла, боху, цунна Хулочоь. Кхано, нах паргIат а бевлла, гIишлош ян буьйлабелча, тIулг лахьо дезна Хулочуьра. ТIаккха, хьалха шех бийлинчу нахера ял а йоккхуш, дика таро а йолуш охьахиъна, бохура, Закри...\nАбдулмежидов Асланбека элиpа цкъа: «Ванах, ша наха оццул вуьйцуp вуйла хууш хиллий-те цунна?»\nХилла, аьлла хета, суна.\nЦхьа а похIма доцчу нахана санна, поэташна, философашна, къонахашна а доккха хIума ца хета хIара дуьне, дуьненан хьал-бахам, цуьнца боьзна кхиам, ша дахар я Iожалла а. Бакъволу поэт, философ, къонах паргIат ву шен заманхойн массо а харцмоттаргIанех. Нахана гIело ечу, инкарлонаш лелочу, адамашна юкъа гамо юллучу а Iедална реза ца хуьлу иза. Бакъдерг дезаро, лехаро а кIел ца соцуьйту цхьана а кепара зуламна, къизаллина а. Кхин хIун бахьана ду Сократа дIовш малар а? ХIора стага ша йоккхуьйту шен цIе. Замано зийча гучудолу, цу стеган цIийца хилла цо лелийнарг я тардар, моттаргIанаш. Ша поэт хиллехь: «Ас хIоллам боьгIна сайна, куьйга кхоьллина боцу! – эp даpа Кура Закрис а.\nСийсаpа, со кху дийцаpшна зоpбатухуш волуш, тхан ден доттагI, Мусаев Дукка, веаpа тхоьга, цомгуш волчу тхан дена Еса деша. И шиъ чай молуш Iаш, чувахаpа со. Цхьацца хьехош:\n– Дукка, Куpа Закpи вуьйцуш хезний хьуна? – хаьттира ас.\n– ОйхI, муха ца хезна?! Тхан ненан шича ма вара иза, – элира цо.\n– Цунах лаций хьайна хууpг дийцахьа, – дийхиpа ас.\nЦо вийцаpехь, доккха дегI долуш, даккхий мекхаш долуш стаг хилла Закри. Аьхка а тIехь веpта леладора цо, бохуш, дуьйцура. ХьошалгIа веача, чайнах ши-кхо къуpд баp доцуpг, хIумма а ца кхоллуш, вара, бохуш, дуьйцура.\nКхин кеpла хIумма а ца хииpа суна.\n– Со жима ваpа хIетахь, – элиpа Дуккас.\n– Нана стенгаpа яpа шун, Дукка?\n«Иpс яI хьан, Закри, ма хьайн хеннахь кхелхина-кх хьо! Ма къа даp-кха хьан, тахана, хIокху декъазчу дуьненахь вехаш велахьаpа».


Дог тедан ницкъ боцу толам\nМангал-бутт 07, 2013\nФранци -- Страсбург, Европера Адамийн Бакъонашкахула йолу Кхел, Манг2013\nЕвропера Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхело мукIарло дина, террор лелорехь бехке лоручу нехан декъий церан гергарачарга дIадала дуьхьал яларца, Оьрсийчоьно адамийн бакъонаш йохош ю аьлла.\nЦу кепара, нагахь Оьрсийчоьнан Iедалша цу кхело бохург тидаме эцахь, сатийсам кхоллало Нохчийчоьнан Республикан куьйгалхо хиллаxe Масхадов Асланан а, цултIаьхьа Ичкерин Iедалан куьйгалхо лаьттинчу Сайдулаев Iабдул-Хьалиман а, нохчийн гIараваьлла тIемало хиллачу Гелаев Русланан а, ткъа иштта эзарнаш оьрсийн Iедалша террорахой бу аьлла цIе кхоллинчу нохчий декъаий цера гергарчарна дIадохка дIалур ду аьлла.\nСтрасбургерачу кхелан сацамца а догIуш, декъий дIа ца даларца, Адамийн Бакъонийн Европан Конвенцин ши артикл йохайо Оьрсийчоьно – стеган шен а, цуьнан доьзалан а ларам барца а, динан маьршонаш ларъярца а йоьзна йолу.\nКхеле латкъам бинарш бара 2005-чу шарахь Налчикана тIелатар дича дIаяьхьначу леррина тIеман операцехь вийначу 55 стеган гергарнаш а, Нохчийчоьнан президент хиллачу Масхадов Асланан доьзал а.\nШаьш хIокхунна тIехь а совца дагахь дац, нийсо меттахIотталц къийса дагахь ду элира Масхадовна кIанта Анзора:\nМасхадов Анзор: "Оха хIара гIуллакх долийна а 8 шо хан яьлла. Оха хIетахь дуьйна беш болх бу, кхин дIа а дIахьур болуш а бу. Оьрсий муха бу вайна хууш ду. Царна иза (Масхадов Асланан дакъа) схьалур воций а, вала луур доций а вайна хууш ду. Эзарнашкахь нах бу цара )оьрсийн Iедалша) схьа ца луш.\nТIепаза байина нах а бу. Суна ша-дерриг хIинца дIадийца луур дац (оха бечу балхах лаьцна). Тхайн адвокаташца хIоттийна болх бу кхин дIа дезачуьн хьокъехь".\nТеррорана дуьхьало ярца доьзначу низамашна тIе а тевжаш, байинчеран декъий дIадала а, уьш дIабоьхкина меттиг йовзийта а дуьхьал ду оьрсийн Iедалш. Амма тахханалц цхьа а тоьшалла дац далийна я Масхадов а, я Садулаев а, я Гелаев а террорахой хилла хиларан.\n2005-чу шарахь, Зазадоккху-беттан 8-чу дийнахь Девлетгирин-Эвлахь вийра Нохчийчоьнан президент Масхадов Аслан. И гIуллакх цIеххьана нисделлера. Цу хаамах баш тешаш бацара нах, хIунда аьлча оьрсийн пропагандо сих-сиха кхайхкадора шаьш нохчийн куьйгалхой байина олий.\nМасхадов вийна аьлла дуьххьара хаам баржийнарг вара цу хенахь Оьрсийчоьнан Нохчийчохь йолчу коьртачу тIеман базехь, Ханкалахь, журналисташна шаьш бечу тIамех лаьцна дуьйцуш волу инарла Шабалкин Илья.\nЦо дийцарехь, Девлетгирин-Эвлахь Зазадоккху-баттахь дIаяьхьначу лерринчу операцехь дакъалоцуш дара леррина тIеман дакъош. Шабалкина дийцарехь Масхадов хилла цхьана гIишлонна къеллахь кечйинчу бункер чохь. Цо дуьйцучун тIен а тевжаш, Масхадов верах лаьцна хаамаш баржийра дуьненерчу зорбанан гIирсаша а.\nНохчийчура тIемалойн лидер вийна шаьш аьлла Шабалкинна тIе а тевжуш, уггара хаьлах хаам бинчу Интерфакс-агенталло дийцарехь, цуьнах лаьцна хIумма а хууш ца хиллера Нохчийчурча Iедалшна. Масала, цуьнах лаьцна дIахьедар дира цу хенахь Нохчийчохь лаккхара хьаькхим лоруш хиллачу Джабраилов ТIауса.\nСарахь 9 даьлча ОРТ-телеканало гайтира шаьш Масхадов верах лаьцна президенте Путин Владимире дийца веана Федералан кхерамазаллан сервисан куьйгалхо Патрушев Николай. Зазадоккху-беттан 8-гIа де дезаде доллушехь и ши стаг балхахь хиларо гойтуш дара царна хилларг мехала хIума хеташ хилар.\nПатрушевс пафосан кепехь хаам бира телекамерашна хьалха дуьненаюкъара террорахо Масхадов Аслан вийна шаьш аьлла.\nПатрушев Николай: «ФСБ-н лерринчу Iалашонийн центро операци дIаяьхьна тахана. Оцу операцехь вийна дуьненаюкъара террорахо, бандитийн тобанийн лидер Масхадов. Схаьлийцина цунна юххера цуьнан гIоьнчаш».\nБина хаам мел боккха кхаъ шена хеттехь а, Путина Владимира ша самукъадаьлла хилар ца гайтира. Цо аьллачуьнга лаьдогIча, сурт кхоллалора иза кхоччуш тешаш ца хиларан, Масхадов вийна бохучух.\nНагахь санна шега бина хаам бух болуш карабахь, цу операцехь дакъалаьцначу нахана совгIаташ де элира Путина.\nПутин Владимир: «Кхин а цхьа экспертиза е. Иза ву, я вац а хьажа кхин цкъа а. Нагахь санна иза бакъ хилахь, Цу мероприятехь дакъалаьцнчу нахана пачхьалкхан совгIаташ де».\nШабалкин Ильяс шолгIа тIом болабелчхьана масийттоза багахь байинера Масхадов а, Шабалкин а, кхин болу тIеман командираш а. Цундела цо дуьйцучух баш тешаш бацара журналисташ. Амма сарахь НТВ-телеканало гайтира Мсхадов вийна Iуьллуш даьхна сурташ.\nМасхадов Аслана тIаьххьара интервю елларг Маршо Радио яра. Цо элира шега Нохчийчохь Iедал ца хIоттаделира, Оьрсийчоьнан Iедало шена новкъарлонаш яр бахьана долуш аьлла. Амма ша халкъана диканиг дан гIерташ вара бахара Масхадовс.\nМасхадов Аслан: «Сайн цIарах алалур ду соьга. Сайн бIаьргашна гинарг а, сайна хеттарг а, сайн хилла Iалашо а. ВаллахIи, чIогIа лиина-кх суна сайн пачхьалкх хуьлийла. ЧIогIа лиина-кх суна вайн халкъ паргIат долийла а, вайн халкъ маьрша хуьлийла а, мискачу нахана гIо дан а, церан аьто бан а. Цхьа а мало а ца еш, цу тIехь къахьега а хаьжна со.\nЦхьанна а, я Оьрсийчоьнн а, я Iамеркана а декхарелахь а вац со. Делахь а и аьтто сан ца баьлла-кх. Пачхьалкх а соьга ца кхоллаелла, пачхьалкхан низам а соьга ца хIоттаделла. Мискачу нехан аьтто а соьга бан ца белла. Х!унда ца белла? И Оьрсичоь-пачхьалкх хIокху вайн кочахь мел йоллу, даиман а и шайн хьадалча хIотто гIерташ... Халкъо хаьржинчунна тIехь хаьлха хIара тIом балале цара латтийна долу хьал латтор ду-кха цара».\nМасхадовн доьзало масийттазза дехар динера Оьрсийчоьнан куьйгалхошка а, цхьамогIа дуьненаюкъарчу инстанцешка а, Масхадовн дакъа нохчийн Iедалехь дIадолла дIадоьхуш.\nМасхадов хьокъехь Оьрсийчоьнан Iедалш лелош дерг бахьана долуш Европера Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхеле латкъам бинарг яра цуьнах йисина йолу Кусма а, цуьнан ши бер ПтIамат а, Анзор а.\nМасхадовн гергарачара шайн латкъамехь билгалдаьккхинера Европан адамийн бакъонашкахула йолчу конвенцин 2-гIа артикл йохийна хилар. Масхадов Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн белхахоша вийна, велла карийна вац бохуш чIагIдора цара.\nЦул сов, Масхадовн гергарачара латкъам бора Оьрсийчоьнан Iедалша цуьнан дакъа схаьа ца ло шайга, антитерроран низаман тIе а тIевжаш бохуш.\nИ латкъам бийцаре а бина Еврокхело агIо лаьцна МасхадовгIеран. Цо даре дина Оьрсийчоьно Европан адамийн бакъонашкахула йолчу конвенцин цхьамогIа артиклш йохийна хилар. Цу юкъахь ю адаман дахар а, цуьнан доьзалан дахар а лардарх лаьацна артикл а, маьршша дин лело бакъо хиларх лаьцна артикл а, дискриминаци ян мегар дац аьлла йолу артикл а.\nЦуьнца цхьаьна Страсбургерчу кхело сацам бина, Масхадов верна бехке яц Оьрсийчоь аьлла. Суьдхошна хетарехь, иза вер таллар кхоччуш дина дара.\n"Хиллачу меттера схаьэцначу тайп тайпанчу факташна тIе а тевжина, тешаш дуьйцург бухе а диллина, кхелан экспертизех пайда а эцна, гучудаьккхина Масхадов Аслан вийна хилар, коьртах герз а тоьхна.\nЛаьтта бухуларчу дIалалечкъинчу тоьлан чу кхерамазаллин ницкъаш лилхича Масхадовна герз диттинарг ву цуьнца цхьаьна Iедалех къайлаваьлла лелаш хилла тIемало, аьлла ду Европера Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхело бинчу сацам тIехь.\nМасхадов втйна дукха хан ялале Оьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин сервисо хаам бира, Масхадов Аслан волу меттиг йийцинчу нахана догIуш долу 10 миллион доллар дIаделла шаьш аьлла. ФСБ-н векало динча дIахьедар тIехь аьлла дара, цу нахана эшахь кхечу махка дIабаха гIо дан кийча ду шаьш аьлла.\nИ кхин мохк «бусулба пачхьалкх» хилар билгалдаккхаро, ФСБ-на хетарехь, гайта дезаш дара Масхадовна тешна бехк бинарш нохчий хилар. Масхадовна тешнабехк бинарш цунна улле бевлла лелла болу нах хила мега аьлла, хеташ ву цуьнан накъост хилла волу, Ичкерин парламентан депутатат хилла Исханов Хьусайн а.\nОьрсийчоьнан куьйгалхоша цхьана а кепара комментари а ца еш битина Европера Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхело бина сацам. 2007-чу шарахь Гезгмашин-баттахь Оьрсийчоьнан инарлин прокуратуран коьртачу урхалло дIахьедар дира, Масхадов дIаволла гергарачерга дIацаваларан бахьана ду 2004-чу шарахь Бесланехь динчу терроран тIелатарна юкъахь иза хилар тIечIагIдар бахьана долуш аьлла.\nХууш ма хиллара, Оьрсийохь низам ду тIеэцна тероррахой бу аьлла цIе тоьхна болчу нехан декъий гергарачаьрга дIа ца луш. И бахьана долуш хIинца а гергарачерга дIа ца луш латтош ду 2004-чу шарахь Дагестанехь велла карийна волчу Гелаев Русланан дакъа а. Соьлж-гIалара Маршо Радион корреспонденто Султанов Ахьмада дийцарехь, Гелаевн дакъа схьадаккха гIиртира Кадыров Ахьмад-Хьажа а.\nАмма, цкъа дуьххьара Дагестанера Iедалш реза хиллера а, амма тIаьххьарчу минотехь Москох-гIалара омра кхаьчна хиллера царна иза доьхкуш.\nАмма Дагестанан прокуроро аьлла хиллера ша, сий до Гелаевн, и санна къонахий наггахь а бен бовлуш бац аьлла.\nСултанов Ахьмад: "Гелаев Руслан, кхечу нохчийн тIемалойн баьччех, шен цхьа башхаллаш йолуш вара. Иза воьвзучара а, цуьнан тобанехь хилчара а, ур-аттала тIеман кхечу агIора лаьттачара а, билгаладоккхура иза. Иза, кхиболу тIемалой санна, юккъехь ца тусавеллера нах закъалтана лацарна. Иза террорхо вац, иза яхь йолуш волу тIемало ву аьлла шен хенахь цуьнан мах хадийра, шен хенахь Кадыров Ахьмада а.\n2004 шарахь, Дагестанехь вийра иза. И хилам, къхастонза долу цхьацца хIумш долу бу. Официала версийца, иза шен тобанца, лайлахула, Гуьржийнчу дехьвала гIоьртина хилла. Амма, цIеххьана вахьбеначу шалома кIела а бахана уьш белча, цхьана хенахь махкахь уггаре а йоккха хиллачу тIеман декъа баьчча, ша висина хилла.\nОцу хьуьнхахь иза тIеIоттавелла хилла дагестанхойн дозанхошна. Хилалчу тIеман тасадаларехь царах шиъ а вийна, чов хилла, цIий дIаихина велла иза. Куьйга кхеттачо даьндарго иза чкъура тIехь кхозуш дитина. Ша урс хаькхина шен и меже дIа а хадийна, иза, уллерачу цхьана диттана кIела дIа а йоьллина, цу меттехь цIий дIаихина, велла иза. Кхоно тIехь, цуьнан доьналлах цецбуьйлуш комментарийш йинера дагестанера лаккхарчу низамхоша.\nГелаев Руслан, Хьамзат аьлла цIе а лелайора цо, вийна аьлла хезча, оцу хенахь, хIинца санна дацара, цуьнана гергарчара тезет хIоттийра Соьлжа-гIалана гена йоццучу Гикало олучу оьвлахь.\nЦхьаболу гергар нах, Iедалехь балхахь берш, оцу тезете бахка ца хIуттура, урамехь мила вахна, видеош йохуш къайлахь сервис юй хиинчулла тIехь. Дакъа схьалура долуш ду, аьлла хаам баьржира шина кхаа дийнахь сатийсамех болчу нахана юккъахь. Оцу дийнахь, оцу тезетера УАЗ машенца , кхо виъ стаг вахара Дагестане иза схьадан.\nМорг чохь, республика прокурор а, кхиболу лаккхара низамхой а болуш вийнарг Гелаев ву аьлла даре дина хилла цара. Машен юха а ерзийна, дакъа чу дилла хIорш гIертачу хенахь, Москохара омра деъна, дакъа дIа ма ло, аьлла, Гелаевийн гергарчу нехан, цIаберза дезна. Дог а доьхна уьш дIабоьлхучу хенахь, Дагестанан прокурора аьлла цаьрга, и санна волу къонах Кавказехь I00 шарахь цкъа бен волуш вац шуна аьлла.\nЦул тIехь, дуккха а гIиртинера, Гелаев Русланан дакъа схьадалийта, амма, иза дIавоьллина меттиг, кхечу тIемалойн баьччийн санна дукха лерина къайлаяьхна ю Iедалша. Гелаев Русланан ша валле, дукха хан йисле, шалла ши кIант вина хилла, оцу хенахь Гуьржийнчу дехьаяьллачу цуьнан зудчо. Шена и кхаа баьккхинчуьнна цо Стечкин тапча елла бохуш дуьйцура.\nСтохка Шема пачхьалкхехь чохь болчу тIамехь, вийна цьунана воккох волу кIант Рустам. Иза оьрсийчо вина хилла. Массийта версии ю цуьнана валарна. Иза цигахь доьшуш хилла боху, кхечу хьостанаш иза, гIаттамхойн агIо а лаьцна тIом беш вийна боху, кхечу хаамца, иза тоьпаш а тоьхна вийна боху. Мухха а далахь, шен де, нохчийн цIеяхханчу тIемалочуьнна некъаца дIавахна иза".\nХьалхо вай хьахийна ма хиллара, Европера Адамийн Бакъонашкахула йолчу Кхеле иштта латкъам бинарш бара 2005-чу шарахь Налчикана тIелатар дича дIаяьхьначу леррина тIеман операцехь вийначу 55 стеган гергаранаш а.\nУьш а бу Оьрсийчоьнан Iедалшка шайн гергарачеран декъий схьадоьхуш. Страсбургерчу кхело агIо лецира тIемалойн гергарачеран. Цу нахана гIо деш яра ГIебартойн-Балкхаройчура адвокат Дорогова Лариса. Амма шаьш кхин сацам хир бацар те аьлла сатесна дара элира цо Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nДорогова Лариса: «Тхо кхечу сацаме сатуьйсуш дара. Шина артиклехула тхо туьйлира. Амма оха сатийсинарг кхочуш ца хилира. Оьрсийчоьно Европана газ мел юхку нийсоне сатуьйсийла дац. Байинчеран да-наной кхечу жоьпе сатуьйсуш бара».\nНабитова Римма цIе йолчу зудчуьнан ши къант Азамат а, Джамбулат а вийна 2005-чу шарахь Нальчикана тIелатар динчу хенахь.\nНабитова Римма: «Тхан векал, тхан адвокат, Кушлейко Анастасия еанера Нальчике. Цо дийцира тхоьга Европан кхело бинчу сацамах лаьцна. БархI шо дара тхо цуьнга хьоьжуш Iаш долу. ХIара ду аьлла хIумма а ца аьлла суьдо. Суьдо дек[арелахь ца йина Оьрсийчоь декъий схьадалf а, уьш дIабоьхкина меттиг йийца а. Цундела халахетта ду тхо».\nМасхадов Анзора а, Гелаевн а, Нальчикехь байиначу нехан гергарачара а дуьйцу шаьш цу тIехь совцур дац бохуш. Амма уьш а кхеташ бу и хаттар цхьана стагах, Путин Владимирх, дозуш хиларх. Ма дарра аьлча, цу стагах тахана дозуш-м иза хилла ца Iаш, динна пачхьалкхан хиндерг а ду.\n15 шо хьалха машар бинера Ельцинний, Масхадовссий\nБархI шо даьлла машаран некъ лоьху Масхадов Аслан вийна\nМангал-беттан 20 дийнахь бехк-къасторхой харжар долор ду Политковская еран гIуллакх къасточу кхелехь\nЕвропера Бакъонийн Кхел: Оьрсийчоьно адамийн бакъонаш йохайо