Оьрсийчоь -- Москох рейд еш мигрантийн паспорташ толлуш бу оьрсийн полисхой, 24ГIа2012\nСих-сиха иммигрантех-къинхьегамхойх Iитталуш йолу проблемаш дукха дика евза Тахиров Бекана. 2004-чу шарахь Оьрсийчу а веана, бакъо а йоцуш, малар латточу складехь мохь дIасакхоьхьуш болх беш ву и 38 шо долу узбек. Ши шо хьалха чуделла цо, шена Оьрсийчохь махкахалла доьхуш, вовшахтухуш шортта яйина кехаташ. Карарчу хенахь бакъонехь болх беш ву иза, дийнахь - гочдархо санна, сарахь хехочуьн болх бо цо.\nИштта, шен зеделларех пайда оьцу цо цIера баьхкинчу мигранташна Оьрсийчохь болх лохуш а, дIанислуш а гIо деш.\nТахиров: ХIора шарахь кхин а чолхе долуш ду. Хьалха, схьа ма-веъана, болх карабора. Цхьана цхьа документ ца эшара, хIумма ца эшара. Амма таханлерчу дийнахь, хьоьгара мел долу кехат доьху. ТIаккха хIетте а Iеха а во, кхуссий ара а вохуьйту. Массанхьа а чIогIа Iехаво.\nМаршо радио: Iехор бохучунна юкъадогIу, болх бича ахча схьа ца далар, болх бан бакъо яларна дуьхьала тIех дукха кхаьънаш эцар, гIуллакх долуш-доцуш полицино лецар а.\nОьрсийчохь хьесапе оьцучу 10-12 миллион белхалойн-иммигрантех 2 миллион бен вац низамаш ца дохош, болх беш. Царах дукхах берш Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу Азин республикашкара бу. Биснарш ша-берриш а къайлаха белхаш беш бу.\nОьрсийчоьнан иммигрантийн политика цхьаьнацадарех йоьттина хиларе терра, бала хьоьгуш ю, боху аналисташа. Болх бечу мигрантех ял эца лаара Кремлана. Цул сов, оьрсийн Iедалш кхеташ ду, Оьрсийчохь къанлучу нахах бисина белхаш бан мигранташ оьшуш хиларх.\nАмма иммигранташна дуьхьал гIарчI-аьлла чIогIа ойланаш хилар а, долуш долу низамаш лардеш ца хилар а, къайлаха экономика кхуьуш хилар а бахьанехь, мигранташна тIаьхьа-тIаьхьа хала ду низамийн тIегIане бовла.\nМоскох туп тоьхначу 21-чу бIешеран миграцин Центрера Кравцов Василийс бахарехь, мигранташна еш йолу дуьхьалонаш кхин а чолхе йовлуш ю.\nКравцов: Боккъалла а низамехь болх бан а, сехьа а бевлла, баха ховша а, махкалла эца а луучу нахана дуьхьал даьккхина ду массо х1ума. Массо х1ума ду... къаьсттина т1аьхьарчу шина шарахь.\nМаршо радио: Даханчу шеран аьхкенан Мангал-баттахь гIараяьккхинчу Кремлан керлачу мигрантийн бакъонийн кехатан авторах цхьаъ вара Кравцов. Миграци – Оьрсийчоьнан экономикина пайден тIеIаткъам санна бийцара цу кехато. Iедалшна хьехар дора арахьарчу белхалошна белхаш нисбеш аьттонаш беш а, оьрсийн юкъараллех мигранташ дIаэр аттачу дакхарехь а гIулчаш яха, бохуш. Документан тIехь юьйцуш йолу, иммиграцина гIортор еш йолу концепци официала кепара къобалъйина Кремло. Цу тIехь билгалъяьккхина ю 2025 шо кхаччалц йолу, политикан план. (http://eng.kremlin.ru/acts/4011)\nАмма, Кравцовс чIагIдарехь, дахарехь кхочушхуьлуш дац иза.\nКравцов: Вуьшта-м, цхьана агIора тамехь а, керла а хилла иза. ТIе-м эцна иза, ацца маьIна ма ца хийцаделла. Хала хеташ делахь а. И концепци тIеэцначул тIаьхьа хIун хийцаделла? ХIумма а ца хийцаделла.\nНизам ца дохош, сехьабовла йиш йолчу мигрантийн терахь алсамдаьлла? Я, сехьабевллачу нахана аттачу даьлла махкахалла схьаэца? Я юкъараллех дIаэр аттачу даьлла? Ца даьлла. ТIаккха хаттар кхоллало - хIун до оцу концепцех?\nМаршо радио: Цул сов, президентан Путин Владимиран къамелаш нийсса дуьхьал ду Кремлан политикан аламлна.\nДаханчу шарахь президентан харжамаш хилале ша динчу къамелашкахь Путина ша чIагIдийр ду элира, официала кепара мигранташ хьесапе эцаран низамаш. Цо, иштта, Оьрсийчохь болх бан луучу мигранташна тIедиллира оьрсийн маттахь а, исторехь а, културехь а экзамен ялар. Цул тIаьхьа и билламаш низамехь чIагIбира.\nДаханчу шеран Лахьанан баттахь Москохо бохийра, гIиргIизошна Оьрсийчоьнан махкахалла луш йолу процедура аттачу йоккхуш, ГIиргIзойчоьнца бина хилла барт.\nБаханчу ГIуран баттахь хIора шеран коьртехь парламенте дечу къамелехь Путина кхайкхам бира, бакъо йоцуш Оьрсийчу оьхучу мигранташна деш долу таIзар совдаккхар доьхуш.\nДуьненаюкъахула дIасалела йиш йолчу паспорташций бен, Оьрсийчу бахка царна бакъо яла хьашт дац, а элира цо. Цул а хьалха, цхьайолчу Азера пачхьалкхийн махкахойн бакъо яра шайн чоьхьарчу паспорташца Оьрсийчоьнан доза хадон.\nОьрсийчоьнан Экономикан хьесапдечу Академехь миграцин институтан куьйгалхо йолчу Зайончковская Жаннас бахарехь, оьрсийн юкъараллехь йолу ксенофобийн амал тееш деш долу къамел а, политика а ю иза.\nЗайончковская: И тайпа шога риторика пачхьалхана дика ю аьлла ца хета суна. ХIунда аьлча, уггар хьалха цо мигранташ кхерабо. Церан шайн юкъара хаам баран маша бу. Керланаш вовше дIакхачадо цара. Миграцин тулгIе сацон тарло цу риторико.\nМаршо радио: Зайончковскаяc тIетуьйхира, мигранташна низамаш ца дохош, белхаш бан новкъарло еш дерг, дерриг дуьненан экономикина хилла кризисо Оьрсийчоьнна а бина тIеIаткъам бу. Цу кризисо кхоччуш лахбина гIишлошъяран белхаш. И бахьанехь, Оьрсийчоьнан 1едалша нийсса ах лахдина, гIишлош ян еллачу бакъонийн терахь. Низамехь хин болу мигранташ юха а къайлаха боху цу гIуллакхуо.\nКарарчу хенара Оьрсийчура политикан амал а яц дикане сатуьйсуьйтуш. Йозуш йоцчу Левада Центро юкъараллехь баханчу Лахьанан баттахь хIотийначу хаттаро билгалдаьккхина, 65 процент оьрсашний бен шайн махкахь цхьа жимма мигранташ безаш ца хилар. 73 проценто Оьрсийчура арабаха аьлла, къайлаха болх беш болу мигранташ. Оцу массо хIумане хаьжча, Тахировна цхьа а бахьана ца го, кеста цхьаъ толур ду аьлла хотуьйтуш.\nТахиров: Низам ца дохош болх ца бало. Телевизионаш чохь гойтуш йолу моттаргIанаш ю - массо хIума дика дуй, важа дуй...\nЛеш санна (как рабы) болх бо мигранташа. Амма уьш цунна а реза бу, хIунда аьлча, цу кепара даьккхина долу 500-600 доллар цIа хьажадо. Узбекашна, таджикашна доккха ахча ду и.\nМигранташ, шаьш дуй ца хоуьйтуш бе Оьрсийчохь белхаш


ХАЛИКОВА Мадина. Гацаев СаьIидан цхьайолчу байташкахь халкъан барта кхоллараллин мукъамаша дIалоцу меттиг - ГАУ «Издательский дом»\nАннотаци: статьяхь нохчийн поэтан Гацаев СаьIидан цхьайолчу байташна юкъа халкъан барта кхоллараллин мукъамаш муха балийна толлуш ду. Иштта, халкъан барта хазнех пайда а оьцуш, цуо кхоьллинчу исбаьхьчу вастийн а, поэтически гIирсийн а мах хадош бу х1окху балха т1ехь.\nКоьрта дешнаш: Гацаев СаьIид, халкъан барта кхолларалла, байташ, турпалаллин иллеш, кицанаш, лирически турпалхо.\nГацаев СаьIид нохчийн гоьваьлла поэт ву. Цуьнан поэтически кхолларалла Iаламат мехала хазна йу вайн литературехь. «Нохчийн йаздархой» цIе йолчу шен балха тIехь литературоведа Арсанукаев Iабдуллас даладо Арсанукаев Шайхис шен цхьана статьяхь йаздинарг: «Дуьненан литературин хоршахь, цуьнан ламасташца, кепашца, амма шен къоман барта кхоллараллин, гIиллакхийн, ламастийн буха тIехь кхуьуш схьайогIу нохчийн исбаьхьаллин литература…» [1. 71 агIо].\nТхуна хетарехь, Гацаев СаьIидан поэтически кхоллараллина тIедогIуш ду Арсанукаев Шайхис дина къамел. Цуьнан байташкахь шатайпанарчу аьзнашца декаш ду халкъан барта мукъамаш. Къоман гIиллакхийн, ламастийн гураш чохь нислуш йу цуьнан башха поэтика а.\nБакъволчу йаздархочун кхолларалла шен къоман барта хазнин бух тIера дIайолайелла хуьлу. СаьIидан да Асламбек Харачойн Зеламхин йишин воI хилла. Цу заманара дуккха а хиламаш боьвзара Асламбекана. Цул сов, Арсанукаев Iабдуллас йуха а хьахадо шен статьяхь: «Цуьнан дийцарш тIехь кхолладелла шен дуьххьарлера байтийн могIанаш, олий, дуьйцура СаьIида». [1, 144 а.] Шен цхьана байтехь поэто иштта йаздо:\nИллеш, эшарш массо хенахь,\nЛардеш, тегна нохчийн халкъо.\nСих ма ло хьо, вац со генахь –\nӀемаш лаьтта дош сайн хьекъо.\n[2, 286 а.]\nГацаевн поэзехь къеггина гучуболург шен Даймахке а, халкъан барта кхолларалле а болу безам бу. Барта хазнийн тIеIаткъам гучуболу цуьнан хьалхарчу произведенешкахь дуьйна. Шен «Дека илли, дека доггах…» цӀе йолчу цхьана байтехь, вайн халкъе кхайкхам беш санна, даладо цо хӀара могӀанаш:\nЙийца нахе мехкан хазна!\nТийна суьйренаш хазе йаха!\nДезнарг хаьа-кх дийца говза,\nКхин-кхин тайна дешнаш леха,\nМехкан хазна хазе йаха!\nХууш ма-хиллара, мехкан хазна – халкъан барта кхолларалла йу. Халкъан кхолларалла дӀайалахь, и халкъ дӀадаьлла лара мегар ду, х1унда аьлча вайн дайшкара дуьйна лелийна гӀиллакхаш, Ӏер-дахаран хьокъехь дийцарш, турпалаллин иллешкара къонахийн хиламаш, и дерриге а вайн халкъан истори йу, барта кхоллараллехула гучуйолу. Ткъа и исбаьхьа амалш лар а йеш, кхин а хазачу дешнашца и йийцаре йе, бохуш, кхайкхам бо вайга Гацаев СаьӀида шен хьалхарчу байташкахь дуьйна. Цуьнан тоьшалла вай лакхахь хьахийна байт йу.\nШен поэзехь, цхьаццайолчу байташкахь, барта хазнех пайдаэцна Гацаев СаьIида, шен авторан керла мукъам а, васташ а далош. Вай масала йалочу «Со ца йийзи, сох ца кхийти…» цIе йолчу Гацаевн байтехь керла чулацам гучуболу\nСо ца йийзи, сох ца кхийти,\nХазчу кӀантах со йалийти.\n«Ма гӀо, бехи соьга, маре!» –\nЦа хьежийти махе, малхе.\nНехан хабарш дукха хилла,\nНаха деш кхин гӀуллакх хилла.\nТхойша вовшийн ца хилийта,\nМахах, малхах со хьегийта.


«Хьалха ала хуучо олура, хIинца ала луучо олу и илли»\n«Хьалха ала хуучо олура, хIинца ала луучо олу илли»\nНохчийн культура лаккхарчу тIегIане яккха аьлла болх цхьанна а ханна гIел а ца беш, дIахьош бу махкахь. Цу гIуллакхна тIехьажа леррина болх беш культурин министерство юкъайоьдуш йолу кхеташо ю. ПIераскан дийнахь шайн болх бийца, цуьнан декъашхой, шайна юкъахь махкахь а, дозанал арахь а гIарабевлла мукъамхой а, поэташ а, артисташ а болуш, гулбеллера. Оцу кхеташонан коьртехь волчу поэто, литературан критико Уциев Абус хаийтира шаьш цхьаьна а кхетта, и болх бар хIун бахьана ду.\nУциев: «Тахана аранжировка ечу хенахь, цIена нохчийн илли олуш хилча, суьйлийн кепехь ца йогIу. Хаза вайн нохчийн шира иллеш, карла а дохуш, олуш, хIора дош нийса ала деза. Тахана профессионалан а, лаххарчу тIеганера кхолларалла а цхьаьнаэн йоьлла.\nКехатан а, дечиг-пондар дIа а баьлла, тахана эстраде синтезатор яьккхина. Со кхета рэп ша ю, рок ша ю, эстрада а ша ю, иштта нохчийн эстрада а ша ю. Хьалха Усманов Iимрана ма-аллара: «Хьалха ала хуучо олура, хIинца ала луучо олу и илли».\nБакъдерг ала деза, тахана Нохчийчохь тIехсов дукха баьржина йишлакхархой а, поэташ а, мукъам бало нах а. Царах дукхаберш леррина говзалла йолуш а бац. Цундела, меллаша цхьана хенахь экаме а, ховха хетта оцу тIегIанера нохчийн культура йоьд-йоьдуш кIелйоьдуш ю оцу кхачамбацарна. Уциев Абус, шаьш беш болу болх декхарш я цензура олийла дац боху. ГIуллакх, къоман ламасташца дIанисдар ду, элира цо.\nУциев: «Бух, бохь а боцуш, чулацам а боцуш долчу дешнаша мукъамаш талхийна. ТIаккха, ноташ тIера дехьа а, сехьа а кхийссалуш лела. Оха беш болх хьехаман амалехь бу. Доьхкуш дац хIумма а. Вайн къомана зен деш йолу агIо чекх ма ялийтахьара аьлла болх беш ду-кх тхо».\nАхтаева Фатима йишлакхархо ю. Цо ша леррина хоржу боху шен репертуар. Цундела, шен кхолларалле цхьаьннан а хаттарш ца хуьлу элира цо.\nАхтаева: «Дукхахдолчу адамашна эшар лакхар атта болх бу аьлла хета. Иза тIедуху духар санна хIума ма ю. Шегахь товш ерг, йоцург а ма хуьлу. Хала ду шегахь йогIуш ерг харжа. Тахана эстрадехь дуккха а конкуренташ бу. Цхьаболчара, бен-башха а доцуш, дIалоькху уьш».\nТахана даре деш дацахь а, нохчийн эстрадехь магийна боцу артисташ бу. Уьш хезар бац я радиохь а, я телехьожийлехь а. Официале дихкина дац, амма Iаьржа список олучунна юкъахь бу цхьаболу артисташ.\nСелхана шайн белхан жамI динчу кхеташоно массийтта илли а, эшар а дIаяьккхина артистийн репертуарера, уьш нохчийн гIиллакхашца йогIуш яц аьлла.\nБакъ дац нохчийн шансон елла бохург\nПрокуратурано гIуда хьарчийна Нохчийчуьрчу вахархочух\nКхелхина композитор, иллиалархо Усманов Iимран


Журналистийн талламаш бечу "Проектан" коьрта редактор Баданин Роман а, цуьнан гIовс Рубин Михаил а Оьрсийчуьра дIавахана, карарчу заманчохь Американ Цхьаьнатоьхначу Штататшкахь ву и шиъ. Reuters агенталле бин а хаам ша Баданина.\nЦо дийцина, ша цкъачунна балхах мукъа хиларх а, Project Media, Inc. (проект кхоьллинарг) "ца оьшу организаци" дIакхайкхорах а. Оьрсийчу юхаван дагахь вац Баданин цкъачунна.\nИштта "Проектан" кхин а масех журналист а ву кхечу пачхьалкхе дIаваха Iалашо кхобуш. Интернет-Iгирсан коьртачу редакторо дIахьедина, шаьш болх сацон лерина цахиларх.\nКарладоккху, Охан-беттан 7-чохь арабелира "Проектехь" Кадыровн зударийн бахамах болу таллам. Талламан авторша бахарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун шина зудчун – Кадырова Меднин а, Хазуева Фатимин а – долахь ю Москварчу тоьлла ларалучу меттехь 800 миллион сом мах болу хIусамаш. Соьлжа-ГIалахь и информаци цхьана а кепехь яц официало йийцаре еш. Кремлехь а ца делира журналисташна цара динчу хаттарна жоп.\n"Проект" "ца оьшу организаци" леринчул тIаьхьа Баданин Роман а, журналисташ Чуракова Ольга а, Лукьянова Юлия а, Железнова Мария а юстицин министраллан "арахьарчу агентийн" тептаре бехира.


Кхо кит йола газа — Сердало\nКхо кит йола газа\nMoцaгIa цхьан йоккхача сесага кхо газа хиннай цIaгIa лелаеш: цаI цхьа кит йолаши, шоллагIаяр ши кит йолаши, кхоалагIаяр кхо кит йолаши. Уж кхоккхе а газа яхка а яхкаь, бIийгаш яьй цунна: цхьа кит йолча газинга цхьа бIийги ши кит йолчо – ши бIийги, кхо кит йолчо – кхо бIийги. Кхоккхе а газинг вIашагIа а кхийтта, шоай бIийгашта шура я хьунагIа яхай, бIийгаш цIагIа а йита. Цхьа кит йолча газинга, Iуррехьа а малх бIоах а балалехьа ший цхьа кит хьал а йизаь, ши кит йолча газингага аьннад:\n– ЦIа гIo вай!\n– Со-м ягIац, са-м хIанз а цхьа кит мара хьалйизаяц, – аьннад ши кит йолча газинга.\n– ХIаьта со-м шуга ца а хьежаш цIайода! – аьнна, малх бIоахбалалехьа цхьа кит йола газинг ший бIийга фетта яа шура а Iалашъяь, цIайолаеннай.\nЦIайоагIача цунна из йоагIаргйолча новкъа борз кIийленна хайнай. Цхьа кит йола газинг ена шийна хьа тIа ма кхаьчча а наькъа тIа ягIача берзо хаьттад:\n– Уж хьалъягIараш фуй хьа, ва газинг?\n– Уж-м аз сайна кIомъеннача хьекха мосара муIалгаш я, – аьннад газинга берзага.\n– Уж Iоядараш фуй хьа, ва газинг?\n– Мосала олгаш я, – аьнна, жоп деннад газинга берза.\nТIаккха дIатIакхийттача берзо, «къортI» аьнна, д1акхаьллай газинг.\nДелкъийга ши кит йода газинг ши кит йизаь яьлча, кхо кит йолча газингага аьннад:\n– ЦIайоагIий хьо, кхо кит йола газинг?\n– Аз-м хIанз а ши кит мара хьалйизаяц, со-м ягIац хIанзехьа цIа, – аьннад кхо кит йолча газинга,\n– ХIаьта со-м цIайода, – аьнна, ши кит йола газинг ший бIийгашта шураш а яхьаш, эгаш-теркаш цIайолаеннай.\nЯха ши кит йола газинг дIатIакхаьчача, из яа кIийленна хайна ягIача берзо хаьттад:\n– Уж-м сайна кIомъеннача аз хьекха мосара муIалгаш я? – аьнна, жоп деннад ши кит йолча газинго.\n– Уж Iоядараш фуй хьа, хIаьта? – хаьттад юха а берзо газингага.\n— Мосала олгаш я, — аьннад ши кит йолча газинго.\nДIатIакхийттача берзо ши кит йола газинг, «къортI» аьнна, дIакхаьллай.\nСаррахьа кхо кит йола газинг, ший кхоккхе кит а йизаь, малх чубуззаш, ший кхаь бIийга шура а яхьаш, эгаш-теркаш цIайолаеннай. Наькъ тIа кIийленна ягIача берзо кхо кит йолча газингага хаьттад шийна из хьатIакхаьчача:\n— Уж хьалъягIараш фуй хьа, ва газинг?\n–– Уж-м хьона етта ена мосара муIалгаш я! — аьнна, жоп деннад берзо кхо кит йолча газинго.\n— Уж Iоядараш фуй хьа, ва газинг? — аьнна, шозлагIа а хаьттад берзо?\n— Хьона етта ена мосала олгаш я, — аьнна, дIатIакхийттача кхо кит йолча газинка муIаш йийттаь-йийттаь, тIарш аьнна, берза кит йоаттIа а яь, борз йийна дIа а яьккха, цун гийга чура ший шаккхе а новкъост хьа а яьккха, шортта шоай бIийгашта шураш а яхьаш, саррахьа кхоккхе а газинг эгаш-теркаш, цIакхаьчай.\n← «СмартИНГ» — берий эзди кхоане\nКъаман оамал хьалхаяккхар →\nДезде книжкаш, уж вай кIоарга Iилма да\n24.04.2019 serdalo@yandex.ru 0\nГIалгIай Мехка къаьнара шахьар кораяьча музей хургья\n05.02.2019 serdalo@yandex.ru 0\nКIаьнка баь къахетам


Мехкан урхалла — Википеди\n(Правительство тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 1 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2021, 23 май).\nДуьненан пачхьалкхашкахь мехкан урхаллин кепаш. 2006-чу шеран хаамшца.\nПрезидентан республикаш, паччахьан карахь буьззинчу барамехь Ӏедал ду Парламентан республикаш, президентан кхочушдаран Ӏедал парламентан карахь ду Ийна республикаш (ахпрезидентан, парламентан-президентан, президентан-парламентан) Парламентан республика Парламентан Конституцин монархи, монархан бакъ Ӏедал дац Конституцин монархи Абсолюте монархи Конституцехь цхьа партин коьрта дакъа чӀагӀдина ТӀеман Ӏазалла Кхийолу кепаш\nМехкан урхалла- пачхьалкхан урхалла даран лакхара кхочушдаран коллегиальни меже ю. Иза кхуллу пачхьалкхан урхаллин куьйгалхойх а, кхиболу гӀуллакххойх а. Дешан шуьйрачу маьӀнехь, урхалла- пачхьалкхан урхаллин юкъара система ю.\nУрхаллин Куьйгалхо ву мехкан урхаллин коьртехь. Оцу даржехь пачхьалкхан куьйгалхо хила а тарло. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь цунна цӀе тайп-тайпана хуьлу: «мехкан урхаллин пирсдатал» а, «министрийн кхеташонан пирсдатал» а, «премьер-министр» а.\nУрхаллин коьрта Ӏалашо ю — лакхарчу низамаш кхуллучу межено (парламенто) тӀелецна долу низамаш кхочушдар. Цу хьокъехь урхалло а, кхийолу пачхьалкхан урхаллин меженаш а низамца догӀуш акташ тӀелоцу, уьш алсамчу барамехь низамаш санна лору.\nЦхьацца пачхьалкхашкахь мехкан урхаллин низамаш кхолла бакъо хуьлу. Шен караэцарца урхаллин куьйгалхо низамаш кхуллу органе вала йиш ю — масала муьлхха а низам тӀелаца а, хийца я дӀадаккха.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мехкан_урхалла&oldid=6077745»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 01:39.


Шоана фу хой вай литературах? — Сердало\nХаттар да са «Сердало» дешархошка, фу хов шоана гIалгIай литераурах, цун бухах, из мичара хьадоагIаш да, аьнна. Цхьабола нах хургба дукха вай къаман литература дийша, цхьабараш хургба юкъ-юкъера йоазонхой балхаш мара ца довзаш, хIаьта цхьаькхаш хургба вIалла а гIалгIай литература ца довзаш. Цудухьа гIалгIай литература довзачарна а ца довзацарна а кIезига цох дувца лов сона дIахо.\nГIалгIай литературан овлаш кIоаргара хьадоаг1аш да. Из хьадоагIа ала йиш йолаш да вай бIаьшерашкара. ГIалгIай мотт йоазонга баьнна бIаь шу гаргга ха мара еце а бугахбувцам бIаьхий а кIоарга а хилар бахьан долаш сел кIалдисадац гIалгIай литературан хьал. Йоазо цахилар бахьан долаш вай меттала литература, мотт йоазонга баллалца хиннадац дIаяздаь, цхьацца шо-шоашта чам а болаш юкъ-юкъерча наха леладаь балхаш ца дийцача. Ала деза, литература йоазонца хиннадеце а багахбувцамца хьаденад. Цудухьа гIалгIай литературан говзанчаша эзараш шераш даьннад оал вай литература хьадоагIа. ХIаьта хьалха вай йоазув хиннадий-дац Далла хов.\n18-19-ча бIаьшерашка вай къамах дола хIама, эрсий меттала дIаяздеш дукха гIалгIай хиннаб. Уж ба боацо, Цискаров Иван, Iоахаранаькъан ЧхьагIа, Базоркин Асламбек, Гойгов Iабдул-Хьамид, иштта кхыбараш а. Къилбаседа-Кавказе Советий Iаьдал чIоагIденначул тIехьагIа, 1923-ча шера Малсагнаькъан Кураза Зоврбика гIалгIай алфавит оттадарца таро яьнний гIалгIашта шоай къаман меттала деша а язде а. 1924-ча шера Малсагнаькъан Зоврбика гIалгIай литературан юкъарл вIашагIъеллай. Из кхолларца дукха начIал дола кагий нах а мехкарий а литература наькъ тIа толамаш даха болабеннаб. Цар шоай йоазош кепатохаш арадаьхад «Сердало» газета тIа. Из мара шоай йоазон кепатоха моттиг хиннаяц царна. Цу хана гIалгIай литература даржара болам «Сердало» газетаца хиннаб.\nГIалгIай литературе кертте лаьттача йоазонхоша караерзаяь хиннай массайола литературни оагIош, гулбаьб багахбувцам, кхыча къамий йоазош гIалгIай меттала даьхад. Цу йоазонхоша из болх барца, тIайоагIача тIехьен литературацара болх караберзабара дикка гIо хиннад. Цар гIонца гIалгIай литература, Сийлахь-Боккха Даьхен тIом болабалалехьа когаша а даха ма хетта гIабоахаш доладеннад ала йиш я. ХIаьта, мехках даьккха халкъ кхойтта шера сибаре токхаш хиннача хана, вай литературеи искусствои дикка лаьгIъеннай. Вешта аьлча бокъо ца хиларах, йоазонца кхайкаде аьттув хиннабац цар из. Бакъда, къаман бокъо меттаоттаяьчул тIехьагIа 1957-ча шерагара денз боккха гIа баккхарца, шера мул боахаш дегIааха даьннад вай литература. Бакъда кхоачам болаш хиннабац из тахкара болх.\nГIалгIай мохк юхаметтаэттача, 1992 шерагара денза, ма хетта таро хилар наьха лаьрххIа а кIоаргга а вай литература тахка. ГIалгIай Iилма-тохкама института шоай болх хьинаре къахьегаш хьабарах литература кхы а дикка дегIаденад. Института болхлоша баьча балхах итт томах латта гIалгIай багахбувцама антологи яздаьд, хIаьта литература тохкаш баьча балхах диъ томах латта «ХIанзара гIалгIай литература», яха болх баьб. ДIа уйла йича дукха болх ба из баьр. Цу хIара тома тIа хьахьекхад гIалгIай йоазонхой вахарахи кхолламахи долаш дар.\nХIара тома тIа шоай ханагеи язбаьча кхолламгеи хьежжа йоазонхой бийкъаб болх баьраша. Цхьаккха а витавац юкъе ца хьош, вешта аьлча, гIалгIай литературе мул мел баьккхараш болаш ба царна тIа, 21 бIаьшаре айттараш ца лаьрхIача.\nДукха деце а, боккхача маьхе дола Iилман балхаш яздаьд гIалгIай литературах эрсий а кхыча къамий а йоазонхоша Iилманхоша. ХIаьта, къаьстта ала деза гIалгIай Iилманхоехи цар литературах яздаьчохи дар. Эггара хьалха хьоахабе беза Малсаганаькъан Дахий Дошлакъеи, АртагIа Оарцхои, МутIалнаькъан Шовхала Хьаж-Бийкари, Дахкильгнаькъан Iадрахьмана ИбрахIими, Малсагнаькъан Оарцхой Ахьмади, Увайса Абои, иштта кхыбараши. БоккхагIболча гIалгIай йоазонхой кхоллам тохкаш гIалгIай а эрсий а меттала тоъал балхаш хьалха а арадийнна хиннад. Царех да «Очерк истории чечено-ингушской литературы» (Грозный, 1963), «ГIалгIай советски литература исторе очеркаш» (Грозный, 1961), И. А. Дахкильгов «Ингушская литература (период развития до 40-х годов)» (Грозный, 1975), А. У. Мальсагов «Керда вахар бахьан» (Грозный, 1990). Царна юкъера цхьаболчар школашкарча хьехархошта лаьрхIа гIалгIай литература учебникаш а яздаьд. Царех да, масала, А. У. Мальсагова «ГIалгIай литература» (9-гIча класса учебник), И. А. Дахкильгова, А.О. Мальсагова «ГIалгIай советски литература» (9-10-ча классашта лаьрхIа учебник). Дуккхача кхычар а яздаьд вай боккхагIболча йоазонхой кхоллам тохкаш кхыдола Iилман балхаш.\nГIалгIай йоазонхой кхолламашка хIаране замо увттадеш хиннача декхарашка хьежжа дола дешаш а хаттараш а, йоккха моттиг дIалоац. Цар майрра айдаьд къаман вахарца чIоагIлуш латтача юкъарча гIулакхашца дувзаденна хинна керда мел дола хIамаш. Белгалдаьккхад къаьнарча замах юхедисача воча, бIехача гIулакхашца къовсам лоаттабе безалга. Къаьстта дувц Даьхенах, Iаламах, эзделах, доттагIалах, къамашта юкъерча вошалах лаьца. Белггала йоккха моттиг дIалоац къонача йоазонхой кхолламе безамах йолча темас, дувцача дешаша.\nАла деза, боккхагIа а зIамагIа а болча гIалгIай йоазонзой кхоллам шоайла бувзам болаш ба, аьнна. Массанена а дагадоаллар гIалгIай вахар да. Цар оамал, гулакх, хьал, хьабена атта боаца вахара никъ. Цо хьахьокх йоазонхочоа ший къам, халкъ, мохк дукха дезалг.\nАз аргдар «Сердало» дешархошка, вай йоазонхой кхолламаш деша аьнна. ХIана аьлча, вай дийшача мара цар фу йоах а, фу кхайкадаьд а, царгара фу хьаэца деза а ховргдац вайна.\nГIоза дешалда вай воашта хьамсара дар.\n← Къахьегама балхаш Iалашдараи социальни хьашташ дегIадоаладараи дола вIашагIкхетар\nГIалгIайчен цIай дола ди →


Тюменехь теллина даьлла нохчаша полисхочун еттарх лаьцна гIуллакх (видео)\nТюменерчу Талламан комитетан урхаллан сайта тIера сурт. Тура хина тIехула дехьавалар\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан Тюменера урхалла теллина яьлла, пIелг а кагбеш, полисхочунна еттарна нохчашна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх, хаам бо ZNAK интернет-газето.\nТалламан версица, 2018-чу шарахь Марсхьокху беттан 8-хь полисхошна а, нохчашна а юкъахь дов иккхина хилла Тюменехь Тура хина тIехула дехьаваларехь. Цигахь болх беш волу 4 нохчи а, 2 полисхо а вара леттарг.\nИ бахьана долуш полисхочо тапча тоьхна лазийнера цхьа нохчо, ткъа нохчаша йиттина цхьа полисхо тIаьхьо реанимаце кхачийнера. Дов даьллачу метте кхаьчначу Росгвардин эскархоша лаьцна дIабигинера нохчий.\nТалламан комитетан урхаллан зорбан сервисо бинчу хаамца, цара бехк кховдийна 53, 36, 31,19 шераш долчу 4 нохчочуьнга.\nАдвокато дийцарехь, дов долийнарг вара цигахь болх бечу нохчочун тIе машен а тухуш, мах а ца луш, шен машен бурумна тIе яккха гIоьртина полисхо. ТIехула тIе полисхой полицин белхахочун барзакъ доьхна а ца хилла. Дов иккхинчу меттехь яьккхинчу видео тIехь дика гуш ду хилларг.\nТалламан комитето бинчу хаамца, 4 нохчочунна хан тоха мегаш ю 12 шо колонехь даккха хIоранна а, Оьрсийчоьнан криминалан кодексао догIуш Iедалан белхахочун ницкъ барна 10 шо бен тухуш дацахь а.\nКарарчу хенахь нохчашца дов даьлла хилла ши полисхо чувоьллина ву. Кхушеран Дечкен-беттан 22-хь и шиъ лецира ФСБ-н а, полицин чоьхьарчу кхерамазаллин декъан а белхахоша. Бакъо а йоцуш, харц дина сурсаташ ду аьлла, совдегарера уьш дIадохуш хилла и шиъ.


Школашкахь берашкара ахчанаш лехьор сацон гIерта Нохчийчуьра Iедалхой\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан тIедилларца, мехкан вице-премьеро Усмаев Вахита дIахьедина, школашкахь берийн дайшкара-наношкара ахчанаш гулдарна дуьхьал болх чIагIбийр бу шаьш аьлла. Дешархошкара ахчанаш дахар – шога низам дохор ду аьлла цо.\n"Меттигаш нисло, юккъерчу доьшийлашкахь ахчанаш доьху шайгара бохуш, дешархоша латкъамаш беш. Бахьанаш тайп-тайпана хуьлу – школехь кир-сир дан, классаш кечъян, хьехархошна совгIаташ дан. Елаш яхар магийта мегар дац, шога юкъарадоккхур ду оха и кхачамбацар", - аьлла Усмаевс.\nНагахь санна, шайн берашка ахча да аьлла, меттигаш нислахь, маса шайга дIахаийта аьлла, мобилан телефонан номер дIакхайкхийна цо, йа имейл тIе, йа социалан машанерчу шен аккаунтехь язде а аьлла.\nИштта, Нохчийчуьрчу дешаран а, Iилманан а министралло инстаграмерчу шайн агIонехь а цхьаьна кхайкхамбина дайшка-наношка, школашкахь шайгара ахчанаш лехьош хилахь, хаийта аьлла.\nКест-кеста хаамаш кхочу Нохчийчуьра, цхьацца бахьанашца школаша шайгара ахчанаш доху боуш. Масала, Ойсхарарчу бахархоша латкъам бинера, шайгара школан хьехархоша ахчанаш дохуш хиларх а, "Фирдаус" фирмера дешархойн духар шайга оьцуьйтуш хиларх а лаьцна. Кавказский узел агенталло яздира цунах лаьцна, амма Нохчийчуьрчу Iедалша а, республикан дешаран министралло а харцдира иза.\nНохчийчуьрчу хиламех лаьцна шайга бакъ болу хаамаш кхачон "Никх" ("Улей") проект юкъаяьккхира нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-канало. Церан Iалашо яра, махкара цхьаъ лачкъийна вигинехь, бюджетан белхахошкара бертаза Кадыровн Ахьмадан Фонде ахчанаш сецош меттигаш нислахь, цунах лаьцна шуьйрачу гонашкахь Iорадккха.\nДуккха а меттигаш нислора школехь хьехархошкара ахчанаш сецорах, дайшкара-наношкара бертаза елаш гулъярх бахархоша социалан машанашкахула хаамаш дIасакхоьхьуьйтуш, амма хIоразза а камерана хьалха а хIиттош, шаьш баьхнарг юхаэца декхаре бора уьш.


Mylistory-х кхачам хиррий-те?\n"Магнитскийн тептаро" кхайкхийна дехкарш къобалдеш?..\nДуьненаюкъарчу социалан машанаша - Фейсбуко а, Инстаграмо а – дIакъевлина Нохчийчоьнан куьйгалхочо шайн платформашкахь йиллина хилла аккаунташ.\nШа-м мегар вара уьш цахиларх, амма къа ца хийти Iамерканна шен агIонашка язвеллачу кхо миллион Оьрсийчоьнан вахархочух, аьлла, дегабаам а къадийна, Соьлж-ГIаларчу рекламан "Майли" фирмин директоро Эсханов Мохьмада дукха хан йоццуш интернете яьккхинчу Mylistory машане язвелла Кадыров.\nКхаа миллионах дерг аьлча, веккъа цхьа иза бен а вац Фейсбукой, Инстаграмой "блоке хьажийна". Делахь а, цуьнан го, Нохчийчуьра Iедалхой, депутаташ, бу шай-шай лоцу лидеран агIо, араволу Iамеркан машанашкара, бохуш. Масала, хьалха дуьйна а оццу "Магнитскийн тептара" ваьккхина латточу Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада дина ишта дIахьедар.\nОьрсийчуьрчу хьаькамаша а эцна тергаме Фейсбуко а, Инстаграмо а Кадыровн аккаунташ дIакъовлар. "Иза информацех а, юкъарлонех а пайдаэца магош йолчу бакъонах ваккхар ду. Кхераме прецедент ю иза, ца довлу тхо изза жоп ца делча", - аьлла хиллачун хьокъехь Пачхьалкхан Думин спикеро Володин Вячеслава.\nХууш дац, бостур бу я бац Iамеркарчу машанаша шаьш Кадыровна тоьхна гураш. Ткъа цо сихха хаийтина ша Нохчийчохь кхоьллаеллачу Mylistory машанехь аккаунт йиллинийла.\nХIун башхалла ю Mylistory-н?\nМассех де ду керлачу машане нах, доккхачу декъанна нохчий, язбала буьйлабелла. Хьалхарчу деношкахь цу чохь агIо йиллинарг ву 30 эзар гергга стаг. Цкъачунна тIехь тидам саца дац цу чохь, Путинан, Кадыровн аларшший, махкарчу меттигийн суьрташший бен. Вуно дукха спам а ю хIинцале.\nMylistory карайойла ду App Store а, Google Play а интернет-базанашкахь, мелла а тера ю Инстаграмах, чухIиттадало суьрташ а, видео а, йозанаш а.\nПлатформа кхоьллинчу Эсханов Мохьмадан цIарх араяьлла яц кхин цхьа а программа. Ша Mylistory тера ю Инстаграман ширачу версех – и санна дешин басахь, цуьнан санначу йозанахь логотип.\nЭшна ду Mylistory "иэс" доцуш, хьалхо чуяьккхина информаци схьалаха аьтто луш а, я кхечу декъашхойн тобанашка дIахьажайойтуш а яцар. ГIуллакх ца хуьлу оцу чуьра информаци кхечу машанашка дехьаяккха гIортарх а.\nMylistory чохь шена агIо къастийначу Кадыров Рамзана (kadyrov_95) дуьххьара дитинчу йозанех ду хIара: "Iамеркан Пачхьалкхан департаментан белхахошна чубовла ца магадо Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан, Нохчийчоьнан куьйгаллин пурба доцуш".\nЦкъачунна Нохчийчуьра ю Mylistory-н ерриг а санна публика.\nМуха тIеэцна нохчаша Iамерко Кадыровна дина таIзар?\nШи хьажам бу нехан Кадыров "Магнитскийн тептара" ваккхарх а, цунна социалан машанашка некъ бехкарх а. Бу къобалдийраш а, цуьнан агIолоьцурш а.\nФейсбукехь яздо Sabre Tooth ник лелочу нохчочо: "Мейлстори" хезча, сунна стенна а делахь а дагатесира Сайрус Майли (гоьялла Iамеркара поп-седа, актриса – М.Р.).\nВикинг Чеченсон: "И гIурт муха боккху рекламе хаьий хьуна? Ахь инстаграмехь #mylistory хештег лехча, хаало шайх "бамбита" олу мехкарий оцу машане дехьабевллийла! "Бомбиташца" дIаийзабо цига нах!"\nМаршо Радиогара билгалдаккхар\n"Бамбита" ( кегийрхойн сленгехь) балдаш ботексца дусийначу, модехь куц-кеп а, духар а лелочу мехкарех олу.\n"Рамзана ша йина шена цIе, хIуманцца а, цхьаьнгге а дIакъовлалур яц иза".\n"Кадыров" бохург – къам доьхкинчийн, нах байинчийн, къола диначийн, тешнабехк биначийн васт ду".\n"Рамзан, Дала Iалашвойла хьо!"\n"Рамзан, доккхачу элпаца цIе хьахон езаш къонах ву, дешнаш а тоьар дац цо дина диканаш охьадагардан".\nОцу кепехь комменташ эзарнашкахь язйо Фейсбукехь, Инстаграмехь, кхечу машанашкахь бухабисинчу наха.\nМитинг хIоттор ю деношкахь Кадыровн Инстаграм дIакъовларна резабоцчу кегийрхоша. Иштта хаам баржийна "Мокох дуьйцу" ("Говорит Москва") радиостанцига нохчийн кегийрхойн юкъараллан лидеро Тапаев Рустама.\nЕвропан кхеташонан куьйгахочо а, Байденан хьехамчо а кхайкхам бина, Навальный дIахеца аьлла


892. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Сафиййа лоллех мукъа а яьккхира, ша иза лоллех мукъаяккхар урдонна а лерира» (ал-Бухари: 5086, Муслим: 2/1045).\n893. Абу Салам ибн Iабд ар-Рохьмана (АллахI реза хуьлда цунна), Iайшате (АллахI реза хуьлда цунна) хаьттира ша аьлла, дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIоттош хилла долу урдо мел дара?». Цо жоп делла: «Цо шен зударшна луш хилла долу урдо - шийтта укъий* а, нашш** а дара». Цо хаьттира: «Ткъа нашш мел-хIун ю хаьий хьуна?». Цо жоп делира: «ХIан-хIа». Цо элира тIаккха: «Иза – ах укъий ю. Ткъа цо шен зударшна луш хиллачу дерриге урдон жамI дича - пхи бIе дирхIам нислора» (Муслим: 1426).


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зудчо духи тоха мегий арайолуш хилча?\nАссаламу Iалайкум! Цхьа хьадис ду, зудчо арайолуш дагчохь ша божаршана хаза хетийта гIерташ духи тохахь и зина динаг санна хир ю аьлла. Ткъа и духи зудчо вообще тоха ца мега арахь и хилча? Йа дагахь вон хIума а доцуш ара ялале цо уьш тохахь мегаш ду иза?\n1) Нагахь санна ша́ арайолучу меттехь хийра божарий хир буй зудчунна хууш делахь, мегаш дац цунна IатIар тоьхна араяла, шех царна хаза хьожа яийта цуьнан лаам хиллехь а, ца хиллехь а, цуьнан дагахь вон хIума хиллехь а, ца хиллехь а. ХIунда аьлча, IатIар тоьхна а йолуш, масала иза хийра божарий болчах тIехйолуш хилахь, царна цунах хаза хьожу йогIур ю, уьш цуьнга дIахьуьйсур бу, церах дегнаш гIийла долчара а, дагчохь цамгар йолчара а цунах лаьцна тайп-тайпана ойланаш йийр ю, ткъа и массо хIума зина́на тIевуьгу бахьанаш ду. Ткъа Бусалба дино ша́ и зина хьарам дина ца Iаш, цунна тIевуьгуш долу некъаш а хьарам дина, и зина дожарх бусалба стаг а, зуда а лардалийтархьама. Бухарийс а, Муслима а дийцинчу хьадисехь аьлла ду: «Шина бIаьрган зина – хьажар ду, шина лерган зина – ладогIар ду, меттан зина – къамел ду, куьйган зина – куьг хьакхадалар ду, коган зина – ког баккхар ду».\nIатIар тоьхна зуда араяла мегаш ца хилар – кечйелла иза араяла мегаш ца хиларна юкъадогIуш ду. Цунах лаьцна вай дийцира хьалха кхузахь:\n«Бусалба зудчо шен юьхь тIехь хазаллийна басарш дан мегий?»\n«Бусалба зуда пудар хьаькхна ара яла мегий?»\nЦул совнаха, и ахь хьайна хаттарехь дийцина долу хьадис доцург кхечу хьадисашкахь деана ду зуда IатIар тоьхна араяла мегаш ца хилар.\nНасаийс а, Ахьмада а дийцинчу хьадисехь деана ду: «Шух цхьаъ маьждиге йаха арайолуш хилахь, IатIар ма тохийла цо».\nМуслима а, Абу Давуда а, Насаийс а дийцинчу хьадисехь аьлла ду: «Хаза хьожа йогIу хIума (кIур) тоьхна йолу муьлхха а зуда тхоьца пхьуьйра ламаз дан (маьждиге) ма йогIийла».\nИбн Хузаймас а, БайхIакъийс а дийцинчу хьадисехь деана ду, Абу ХIурайратана (Дела реза хуьлда цунна) уллех цхьа зуда тIехяьлла хиллера аьлла, шех йогIуш чIогIа хьожа а йолуш. ТIаккха цо цуьнга хаьттина: «Хьенех, хьо маьждиге йоьдуш юй? Маьждиге йахархьама тоьхна дуй ахь IатIар?». Цо: «ХIаъ», - аьлча, Абу ХIурайрас аьлла цуьнга: «Яло делахь юха а ерзе, (хьайн цIа а гIой), лийча. Бакъдолуш, суна хезна АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) олуш: «Шех йогIуш (хаза) хьожа а йолуш цхьа зуда маьждиге йаха араяьлча, цуьнан ламаз АллахIа къобал дийр дац, иза шен хIусаме юха а йирзина, лийччалц». Иштта йолчу зудчуьнга лийча алар – шех йогIуш йолу хьожа дIайоккхуш лийча бохург ду. Цхьадолчу хьадисашкахь, ша́ араялале лийча боху маьIна а ду.\n2) Амма нагахь санна иза арайолучу меттехь хийра божарий хир бацахь, тIаккха мегаш ду цунна ша́ арайолучу хенахь IатIар тоха.\n3) Марехь йолчу зудчо къаьсттина шен майрачунна хазйалархьама IатIар тохар а, иза цунна кечйалар а дика лоруш хIума ду, зудчо лело дезаш а, лардан дезаш а хIума ду, шех вон хьожа ца яийтархьама а, шех и бахьанехь безам ца балийтархьама а.\n18.05.2011 = 15.06.1432


Радио Маьрша Европа/Маршо Радио корпорацин гIишло\nРадио Маьрша Европа/Маршо Радио (Радио Свободная Европа/Радио Свобода) медиакорпорацин верас йолчу ООО "РСЕ/РС" юкъаралло, кхайкхам бина Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (ECHR), медиакорпораци хьокъехь Оьрсийчоьнан кхелаша бина сацамаш кхочуш барна мараторий кхайкхор Iалашонца, тIаьхьа а ца тоьттуш, сихха гIулчаш яхахьара аьлла.\nECHR-н регламентехь билгалъяьхна ю оцу тайпа гIулчаш (барамаш), нагахь уьш кхело тIеэцахь, уь юкъаяхар, суьдехь къастош долчу гIуллакхехула кхоччуш сацам тIеэццалц.\nОьрсийчоьнан Iедалша бIеннаш административан протоколаш хIиттийна ООО "РСЕ/РС" юкъараллан а, цуьнан инарлин директоран Шарый Андрейн а хьокъехь, "кхечу пачхьалкхийн агентех" лаьцна низамаш дохийна аьлла уьш бехке а бина. Оцу протоколех цхьана декъехула кхелаша сацамаш бина гIуданаш такхар тIедожош.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула кхеле динчу дехарехь Радио Маьрша Европа/Маршо Радионо (Радио Свободная Европа/Радио Свобода ) чIагIдо, Оьрсийчоьнан Iедалша лелочо йоха йо, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу конвенцин 10-чу артикло билгалйина маьршша хетарг ала а, дийца а йолу адамийн бакъонаш.\nКхело дан дезарг ду кхачояран гIулчаш тIеэцар, хIунда аьлча, иза ца дахь, ООО "РСЕ/РС" корпорацина а, цуьнан инарлин директорна а юхаберзалур боцу эшам хин болун дела. Цул сов, Радио Свобода а, кхин йолу Радио Маьрша Европа/Маршо Радион проекташ а хьийзоро вочу агIор Iаткъам бан мега кхечу Оьрсийчуьрчу бозуш боцучу зорбан гIирсийн кхолламна, церан хьокъехь Кремлан куьйгаш а даьстина.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан исторехь хилларг ду, кхачояран гIулчаш юкъаяхар, Iедалш зорбан гIирсийн маьрша хиларна юкъагIортар бахьана долуш.\n2017-чу шарахь Радио Свобода а, кхин йолу а Радио Маьрша Европа/Маршо Радио медиакорпорацин проекташ лаьрра Оьрсийчоьнан Iедалша "зорбан гIирсаш – кхечу пачхьалкхийн агенташ" (СМИ-иностранные агенты).\nМедиаюкъаралло масийттаза билгалдаьккхина, шена ша цхьана а кхечу пачхьалкхан "агент" хеташ цахилар, шен редакцин политика буьззинчу барамехь йозуш йоцуш хиларна.\nСтохка гурахь Роскомнадзоро декхарехь бира "зорбан гIирсаш-агенташ" шен ерриг а материалашна ша-кепара билгалонаш хIитто. Радио Маьрша Европа/Маршо Радио корпорацино дерриг а Оьрсийчоьнан низамаш кхочуш деш хиллехь а, иза реза цахилира и биллам тIелаца, шен радакцин политикана иза юкъагIертар ду аьлла.\nКхушеран Дечке-беттан 12-хь дуьйна Оханан-беттан 15-чу кхаччалц Роскомнадзоро 390 протокол хIоттийна, 100 миллон сов соьмана гIуданаш тухуш. Оцу урхаллао дIахьедина шаьш кхин а 130 протокол хIотто Iалашо йолуш хиларх лаьцна, хIораннан а мах шозза алсам а боккхуш. ООО "Радио Маьрша Европа/Маршо Радио" юкъаралло къевсина идерриг и гIуданаш Оьрсийчоьнан низамаш билгалъяьхначу кепашца, амма кхело бух болуш ца лаьрра цхьа а таханлерчу денна йина йолу апелляци.\nТIаьхьарлерчу шерашкахь Радио Свободан а, кхийолчу а проектийн а гӀapaйоьвлар дӀасхьацатеӀаш кхуьъуш ду. ХIора кIиранах лаьарча Радио Маьрша Европа/Маршо Радио корпорацин аудиторин терахь ду 7 миллион стаг. Маршо Радион Оьрсийн сервисан сайташка хьажаран терахь ду 16 миллион.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхайкхам барца доьзна корпорацин президенто Флай Джеймис дIахьедар дина: "Оьрсийчоьнан Iедалийн аьтто бера бац Радио Маьрша Европа/Маршо Радио юхаяккха маьрша дош аларх а, нийсонан журналистикех а. Оха Роскомнадзоре а, Кремле а тхайн метта сацамаш бойтур бац, муха лело еза юкъаметтигаш тхайн аудиторица бохучу хаттарехь. Тхо сатесна ду Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело даре дийр хиларе Оьрсийчоьнан Iедалша лелориг ша ма-дарра – дешан маршонна а, Оьрсийчоьнан халкъана хаамашна тIекхача бакъо хилар а Iаткъам бан гIортар кхераме прецедент хилар а, берриг а маьрша зорбан гIирсаш дерриг дуьнентIехь кхерамна хьалха лаьтташ а болуш иккхина йолу".


Абат а, дешар аНисъе\nЭсперанто каталог чохь ю хьажоргаш Open Directory Project (dmoz).\nРусскоязычные эсперанто-ресурсы Архивацийина 21 февралехь 2009 шеран.\nlernu! — бесплатный онлайн-курс эсперанто Архивацийина 24 июнехь 2011 шеран. (на двадцати языках)\nУчим эсперанто с помощью мнемотехники и мнемотехнику на примере эсперанто Архивацийина 21 июлехь 2013 шеран. — для взрослых и для школьников\nОнлайн-словарь компьютерного сленга Архивацийина 3 мартехь 2013 шеран.\nОрганизациш а, мероприятиш аНисъе\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Эсперанто&oldid=5808607»


Нохчийчохь адамийн бакъонаш Iалашъян векал винчу Солтаев Мансура бакъдина Ульяновскан кIоштарчу Димитровградан колонехь тутмакхашна тIехь ницкъбар а, бунт эккхийтар а, амма динца доьзна бусулбанашца дискриминаци лелорна даре ца дина. Пачхьалкхан "Грозный" телеканалан суьренан хаамашкахь гайтина омбудсменан тутмакхийн гергарчаьрца хилла цхьанакхетар.\n"Блогерша даржийна – леррина оцу теми тIехьа хайп лелайо цара. Нахана хууш дац, амма дуьйцу мархийн баттахь датIийна йа дагийна КъорIан бохуш. Шаьш тутмакхаша боху и бакъ дац. ХIаъ, шайна йиттира, тIе хиш диттира боху цара", - дийцина Солтаевс нохчийн тутмакхийн гергарчарна.\nУльяновскан кIоштарчу адамийн бакъонаш Iалашъян векал винчунна тIетевжина, Солтаевс бакъдира, чохь бахкочийн дегIа тIехь йиттина таммагIаш дара, ткъа куьйгаш тIехь а, яьIнаш тIехь а, геш тIехь а хедийна чевнаш яра.\nУльяновскан федералан таIзар кхочушдаран урхаллин (ФСИН) белхахоша тутмкхийн КIорIанаш а, ламазан кузаш а хIаллакдира, тутмакхаш сийсазбора, аьшнашбора динан а, къоман а билгалонашца аьлла, хаамбира бакъоларъяран Gulagu.net проекто.\nБакъоларъярхоша тIечIагIдо, протест ечу иттаннашкахь тутмакхаша шайн куьйгаш а, геш а хедор. Бусулбанаш боцчу, кхечу блокаш чохь болчу тутмакхаша а гIо лецира церан. ШолгIачу дийнахь бIе гергга хан токхучара мацалла кхайкхийра.\nGulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дийцира, Оьрсийчоьнан набахтешкахь дуккхаъчу шерашкахь бусулбанашна тIехь гIелло стенна латтош ю, аьтто буй Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан царна тIехIотта, динан лидерша гIо хIунда ца доккху шайн динах болчаьргахьа.


Журналиста сийдола никъ -\nЖурналиста сийдола никъ\nВай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, газеташка, радио, телевидене болх бе дIаболабеннача къаьнагIболча журналистех саг висавац тахан. 70-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа нийсвенна, уж берригаш го, бовза ираз хиннад са. Цу хана йоазош де волалуш, радионна а телвиденена а цхьацца передачаш кийчъеча дакъа лоацаш хиларах, уж го а царца къамаьл де а таро хулар. Царех дуккхабараш къахьегаш бар Нохч-ГIалгIай ридиокомитете. Республикан телевиденечул а хозагIа, доккхагIа цIа дар радио чухиннар. ТIакхача атта а дар цунна, шахьара юкъерча моттиге, Ф. Дзержинске урам тIа №21 йолча цIагIа хилар бахьан долаш. Цу хана цу чу къахьегаш бар Галаев Хьасан, Аушев Мустафа, Мальсагов Або, Плиев Махьмад-СаIид, Гагиев Гирихан, Шакриев Батарбик, Плиев Махьмад-Рашид, Гантемирова Рая, тIехьагIо цига ера Абадиева Хьава, кхыбараш. Къаьстта хьоахаве безам ба са юртбоахама редакце болх беш хинна Курскиев Ювсап. Цхьа кIира дIадахийтацар аз, университете деша вагIаш, радикомитете ца водаш. Къаьстта а са хьоашал хинна саг вар наьсархо, со ваьгIача №1 йолча школе деша ваьгIа литературни передачаш кийчъеш хинна Гагиев Гирихан. Из волча вахача, беррига гIалгIай а бIаргагора сона, царех цаI вар аз лакхе хьоахаваь Ювсап. Тхо шиъ кIеззига гаргагIа хилар «Са мохк» яха йоазонхой юкъара книжка арадаьлча. Цу тIа яр са байташ а Ювсапа дувцараш а. ХIанз йоазонхой санна а вIаший довзаш хилар тхо. Курскиев Ювсап вар цу хана, 50 шерал тIехваьнна хургвола къонах. Юкъерча дегIара волаш, герга юхь, дегIаца низ болга хайташ сома дегIа маьже йолаш, сиха ца а лелаш, шорта болар долаш вар из сона вовзача хана. КIеззига астагIа теIаш хиларо хьахайтар цхьа ког дикка лелалуш боацилга. Радио нийсвелча, из вагIаш гора сона йоккхача кизгах яьча уйча, укхаза кабинетера арабаьнна, Iоховша, салаIа оттадаь тIоарска гIандаш латтар. Шийца кабинете багIача наха новкъа хургвоацаш, паргIата къамаьл де йиш яр передачанна юкъе дакъа лаца хьавийхача сагаца. Цул совгIа, тхо вIашагIдетталора хьалхарча гIата тIа хиннача къамаьл дIаяздеча студешка а. Цига каст-каста ший аргIанара къамаьл дIаяздийя, бедоахкаш каьхаташ долаш, воагIаш хулар Ювсап. Велакъеже, юхасеце, дахар-денар хаьтте мара тIехваргвацар, со шийл 24 шу зIамагIа вале а. Ювсапа болх аттагIчарех бар оалалургдац сога. Масала, литературни передачаш ечун йоазонхой болча аха везар, ашарий передачаш ер артисташ болча водар. Юртбоахамца дувзаденна хIама дувца ловш вола саг колхозашка, совхозашка аха везаш нийслора. Шахьар тIа вахача сага из атта гIулакх дацар. Хьайбай фермашка, ялатий кхашка, сомий бешамашка кхачале хийла догIан, лайна кIал вусар, дикка дом баа безаш, хотта хье безаш хулар. ХIаьта а Ювсапа дика карагIдоалар аьнна хет сона шийна хьалхашка лаьтта декхараш дизза кхоачашде. Радио чу къамаьл деш хозар доярка, хьажкъаш кхеер, доахан, жа леладер. Кхетаде хала дацар, малагIча хьала тIа ба вай юртбоахам. Радио болх беча сага, оалаш ма хиллара, хоза юхь-сибат эшаш дац, укхаза керттердар да дика екаш оаз хилари, бувцаш бола мотт шаьра хари. Ювсапаца шедар дар оалалургда сога, хIана аьлча дегI-кеп, юхь-сибат хоза долаш саг вар вай мехкахо. ХIаьта цун оази мотти бувца доахке, цун передача хозъеш хинна ши хIама дар уж. ЗIамига волча хана денз, гIалгIай къаьнагIйолча юрташка кхувш, къоаношка ладувгIаш хьавенача цун мотт зиракабар санна бар. Цо моллагIча сагаца, радиопередача еш, къамаьл деча хана, цхьаккха микрафон йоацаш, дуккхача хана денз бовзаш бола нах ба лувш-оалаш багIараш аьле хеталора. Ше а шийца къамаьл дер а паргIата хетийтар цо бувцача метто. Цунца цхьана ладувгIачоа а боккха салоIам хулар.\nСурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) Сагов Iалихан Курскиев Ювсапи, шоашца болх беча къонача журналисташца.\nКурскиев Козлой Ювсап ваь хиннав 1934 шера октябрь бетта 20 дийнахьа Онгашта (цхьайолча моттигашка Лаьжге яздеш а нийслу). Ховш ма хиллара, из я вай къаман эггара къаьнагIчарех йола юрт. Цигара хьайоагIаш я ингуш яха эрсий меттала вайх йоаккха цIи. Из ваьча хана, цу юрта эггара хьаькъал долаш бола нах баьхача санна хеталу. Кхыча юрташка баха нах а, цига совцар духьа, кхелха (баха моттиг хийца) дIаухаш хиннаб шоай дезал а тIехьа. Дин викалаш а дика къонахий а хьабаьнна моттиг хиннай из. Бакъда бера ха Ювсапа хоза хиннай ала хала да. Мехка тIом хьов, дукха ха ялале, гIалгIай Сибре буг. Костоев Башир яхача журналистага цо дийца, дIаяздаь йоазув дисад. Цу юкъера цхьа дакъа доаладергда аз укхаза, шоана Ювсапа бера ха дикагIа йовзийтар духьа: «Тха дезал зIамига бацар, пхи вошеи кхо йишеи дар тхо. ХIаьта, ховш ма хиллара, боккхача дезале вежараштеи йижараштеи юкъе белгалваьнна цаI хьамсарагIа волаш хул. Тха дезале сона эггара хьамсарагIа вар Iадрахьман. Тахан а тIехьа иштта долаш хьадоагIа тхо. Тхона юкъера гIулакх миштад аьлча, бакъдар юхьдухьал дIаоалаши цхьанне яхачох шоллагIвар тешаши да. Каст-каста дIа-хьа телефонаш етташ дагадувл тхо. ЦIаккха дицлургдац сона вайнах арабаьха ди. ВорхI шу диза мара вацар са воша. Тхона го баь латтар салтий, граждански гIирс тIа а бувхаш, герз бедоаллаш латтача цхьанне, топа юхь тIаерзаяь, бирса цIогIа теха, юхаверзавир из. Кхеравенна велха а велхаш, веший бIаргех хий Iохьийдар. Из санна дар цIаккха дицдала йиш йий? КIезиг-дукха тхоаш доккха хинначул тIехьагIа, тхоайла вIаший хеттар оаха: фу бахьан долаш иштта доккха Iазап тIаоттадаьд вайнаха, хIана лаьцад вайца моастагIал?..»\nКурскиев Ювсап, мехках баьхача нахаца юха ший мехка воагIа 1957-ча шера. Дукха ха ялале деша отт Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института историко-филологически факультете. Цу хана, цул хьалха а цунца цхьана деша айтта, Iилма карадерзадеш хиннаб тIехьагIа вай мехка шерра цIихеза хинна нах. Царна юкъе хиннав профессор Дахкильгов ИбрахIим, журналисташ Костоев Башир, Шадиев Султан, университета хьехархо Мальсагова Лида, литературни критик хинна Мальсагов Або. Ювсапа ше дийцачох, белггала цунца цхьан курсе хиннав гIалгIай толашагIвола поэт Албаков Жабраил. Цун байтех, поэта оамалех, дегIаца хиннача гIулакхах, наьна мотт дика харах хийла дувцаш хезадар сона Курскиевс. Цкъа вIашагIкхийтача иштта тха къамаьл хилар Ювсапа вешех, Iадрахьманах лаьца а. Книжка дар, аз вIашагIтеха, арадаккха кийчдеш, вай къаман дикагIа мел бола нах юкъе а бихьа, «Мехкахой» аьнна цIи а йолаш. Из, оттадаь а даьнна, издательстве дIачуденнадар. Цунна юкъейихьаяр Б. Костоевс язъяь Iадрахьманах йола очерк. Бакъда, ара ца доалийташ, соцадир из. Из кийчдеш волча хана, хилар са Ювсапацара къамаьл. Воша дукха везаш, цун Iилман лехемех тешаш (мохк агара бахьанаш тохкаш вар Iадрахьман), царех доккхал деш вар из.\nТахан журналистий а йоазонхой а Союзашта юкъеваха дукха хала дац, бакъда Ювсап къахьега дIаволавеннача шерашка из атта гIулакх дацар. Цу тайпара билет киса доаллаш, наггахьа мара гIалгIа вацар, хIанз санна доацаш, лоархIаши сий деши бар уж нах къаманна юкъе. Журналистий цхьанкхетара доакъашхо хила дикка къахьега дезар, ший балха говзал, хьинар, мотт хар дIагойташ. ТIаккха мара могавацар из, деша говзанч ваь, яздеча наха юкъевахьа. Ювсапах цу тайпара тешам бенна, 1969-ча шера из дIаэц дунен ялхлагIа дакъа дIалоацаш хиннача мехка (СССР) журналисталла. 1971 шера саг йолаю цо, из яр медсестрай говзал йола Буро кIалхарча Дзортов Идриса Радимхан. Цхьана бахаш даьккхача 37 шера цар кхеваьвар шиъ дезалхо: воI Хажмуради йоI Мадинаи. Хажмурада Шолжа-ГIалийтIарча университета географически факультет яьккхай, из Россе гIинбухе дIаухаш, цига болх беш ва. ЙоI Яндарерча цхьан школе медсестра я, цо дийшад Нохч-ГIалгIай медучилище. Укхаза хьоаха ца дича Iелуц со, Идриса Радимхан лорашта уллув болх беш йола 53-гIа шу хилар, цунна еннай «ГIалгIай республикан унахцIенон гIоръяьнна болхло» яха цIи.\nЮвсапа хьийгача къих, цо кийчъеш хиннача передачаех, цун дикача оамалех дувцаш, йоазув даьдар къаьнагIволча гIалгIай журналиста Чахкиев ТIегала Ювсапа. Ший цIерхочоа хетадаьча йоазох «ХIанз а хоз вайна цун оаз» аьнна цIи тиллаяр цо. Вай Сибре дигале денз, кепайоазонца болх беш хиннача Чахкиевна дика ховра мала малав, хьанна фу хов, мишта язду, фу язду. Цул совгIа, Курскиевца цхьана радиокомитете таржамхочун болх беш вар цун воша Чахкиев Асхьаб. Ткъаь пхийтта шера журналиста цIи лелаеш, цхьан сага шийх бехк боаккхаргбола хIама бIаргадайта саг вацар Курскиев, къонагIболча журналисташа, даьх, воккхагIволча вешех санна оагIув озар цох, хьакхашта ца боалаш, эздел леладеш, хIана аьлча Ювсап ше вар зIамагIчарца гIулакхаца, уж лоархIаш, совлен хIама шийгара ца гойташ. КIоарга чулоацам бола цун йоазош, передачаш наха ладувгIаш, царна езалуш яр. Цудухьа Ювсапа хьега къа зийнача мехка кулгалхоша цунна «Нохч-ГIалгIай республикан культура гIорваьнна болхло» яха цIи лу 1978-ча шера. Цу ханага диллача, из йоккха цIи а доккха совгIат а дар.\nХовш ма хиллара, 90-гIа шераш вай къаманна хала ха яр. Республика ехачул тIехьагIа болх боацаш бисар дукха нах: йоазонхой, журналисташ, культуран болхлой. Къахьегаш хиннарий хьалаш а дацар, да воккхий вергволаш. ГIалгIай республика вIашагIъеллача хьалхарча шерашка чIоаггIа эшаш бар Курскиев санна бола, дуккхача хана денз цIена болх беш хьабаьхка журналисташ. Кастта гIалгIай фусамашка хаза яьлар цун оаз. Ше зIамига саг веце а (цу хана 60 шера чухь этта саг вар из), хьалха хинна хьинар довнза, ший мехкацара а цун нахацара а безам дIабаланза вар Ювсап. ХIанз из болх беш вар, гIалгIай телевидене юртбоахамца ювзаенна передачаш еш. Вайцигарча гупаша, фермераша къа мишта хьег дувцаш, цо яьча дукхача передачашка ладувгIа дийзад са. Масала, сона чIоагIа езаеннаяр Пхьилекъонгий-Юртарча Хамхоев Исраила хьайбаш леладарах, царна доал дарах дувцаш йола передача. Кхыча наьха а безам тIагIоргболаш дийцар цо хьайбаш леладарах а цох сага шийна а мехка а боалача пайдах лаьца. Каст-каста гора Ювсап кIа, хьажкIа, коартол чуэцача кхашка, нокхарий, коа тIара оалхазараш леладеш бола нах болча хьоашалгIа ваха. Цхьаькха цхьа хIама дар аз тамаш еш. Массахана, сцена тIа аравоалаш вола актёр санна, кийчвенна, шийца совлен хIама доацаш, хулар из. Вешта, телевидени я а я сцена, бакъда из дуккха йоккхагIа я театре хулачул, хIана аьлча хьога хьежараш, ах бIаь е эзар саг хинна ца Iеш, беррига мохк ба. Из дика кхетадора аьнна хет сона Ювсапа. ЦIаккха дешах тувл ца луш, хIама дицденна юха ца соцаш, хьалххе а шаьрдича санна хулар цо моллагIча ахархочунгара интервью эцаш деш дола къамаьл.\nЙоазонхоша оалаш дар, поэт е прозаик хилар, цо йоаккхача институто луш дац, Iовеча хана денз кхело цунна хьожаяь говзал я из. Майрра уж дешаш ала йиш я журналистех а. Ювсап а вар, журналист хилва аьнна, дунен чу вена саг.\nЦхьаькха цхьа передача я укхаза хьоахае езаш. Курскиевс мара цу тайпара чулоацам бола передача еш яйнаяц сона. Цун цIи яр «Вай лоалахой болча» яхаш. Лоалахой аьнна укхаза белгалбаьхараш бар хIирий мехкара нах, цигара боахамаш. Духхьала цигарча ахархой поалхам хьаийца ца Iеш, цо кхоачашдора къамашта юкъера доттагIал чIоагIдара лоархIаме декхар. Шин къаман юкъера хьал геттара къовсам тIа даьнна латтача хана, цу тайпара передачаш чIоагIа эшаш яр. Цул совгIа, дуккха къахьегамхой, боахамаш яхьанна оарцагIдоахар цу тайпарча гIулакхо. Лоалаха дахача къаман викалаша селлара дика къахьегаш хилча, во болх бе эхь хетийтар Ювсапа. Цигара ше еча передачашка хIирий мехка баха гIалгIай, цар вахара хьалаш дувцар цо. Из а къаьстта лархIа дезаш хIама дар цу хана-юкъа. Ше чIоагIа маьрша, машаре саг хиларах тарра, Курскиев наха юкъе масахьат де гIертар, сона хеташ, цунна из карах а доалар. Къаьстта лоархIам болаш дар цхьаькха хIама. Шийна уллув болх беш болча къонача журналисташта – кагийча наха, мехкарашта – масал хинна дIаэттавар из а, цо хьегаш дола къа а. Къайле йолаш хIама дац, духхьашха вай телевидене, радио болх бе болабенна хиннарш геттара къона, хIетта къахьега дIаболалуш хиннилга. Царна нийса лостам луш, хьавера Ювсап. Из гу вайна, укх йоазонца доаладаьча сурта тIа латтача къонача журналисташка-мехкарашка хьежача а.\n2019 шера, Ювсапа фусам-нанас Радимхана новкъостал а деш, Дж. Яндиева цIерагIча къаман библиотекан болхлоша кийчбаьбар «ХIанз а хоз вайна цун оаз» яха книжкай, газетий, журналий хьокхам. Из бувзабенна бар журналиста 85 шу дизарца. Дуккхача наха юха дагадохийтар цо дIадаха шераш, журналиста хьабена бIаьха а хала а никъ. Сага даь дика хIама цхьа лар йоацаш дов йиш яц. Иштта хилар Ювсапа вахаре а. Цунна тешал ду укх масалаша: 2003 шера цунна елар «ГIалгIай Республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи, хIаьта кхы а цхьа шу даьлча, 2004 шера, «Карахдаьннарех» яха орден лу цунна. Из гIалгIай къаман эггара дезагIдола совгIат санна лоархIаш я.\nКурскиев Ювсап тахан вайца вац, из кхелхав 2008-ча шера, бакъда цо даьча дикача хIамай лар яйнаяц. Цунна уллув болх баь, цунгара Iомабенна ба карарча хана телевидене а радио а къахьегаш бола нах. Царех цаI ва Мерешков Iалаудина Султан. Цо къахьийгад радио, телевидене, «СелаIад» яхача берий журнале. Карарча хана халкъа кхоллама респбликан ЦIагIа болх беш ва из. Цо иштта дийцар ше Ювсапа юхе къахьегаш хиннача ханах лаьца: «Хетаргахьа, 1987 е 1988 шера вайзар сона Ювсап. Дика гIалгIай мотт а ховш, дуккхача шерашка Нохч-ГIалгIай редиокомитете балха а волаш, хьавоагIар из. Оазах из ца вовзаш-м цхьаккха а варий-те вай мехка, аьнна хеталу. МоллагIча ший балха декхаршта наггахьа Наьсар чу веча, со шийна бIаргавайча, согара лоацца интервью эцар цо. Маца эфире дIагIоргъя а оалар. Иштта лелаш-дахаш вай ГIалгIай Республика хьахинначул тIехьагIа, «ГIалгIайче» цIи йола паччахьалкхен телерадиокомпани вIашагIъеллача, цун кулгалхочун радиовещанех волча заместитела дарже хьожавир из, хетаргахьа, 1993 шера юхье. Наггахьа вIашагIкхетар нийсделча, массехказа яхар санна аьлар цо сога, ше волча радио балха вола аьнна. Цу къахьегамах кхетац со, сона болх булургбац, аз аьлча, цо аьлар, уйла е, деррига ховш цхьаккха а вац, хьона цаховр дIахьеха нах короргба. Цо из аларах, 1993 шера август бутт бовш, корреспонденталла балха эттар со из волча. ЧIоагIа готта, фусам къе йолаш, цIенах беха нах дукха болаш, зама яр из. Цхьан шера корреспондента дарже къахьийгача, Ювсапа аьлар сога, гIалгIай меттала кердача хоамий воккхагIволча редактора дарже а волаш, болх болабе беза, аьнна. Цу хана Нохчий мехка а тIом болабелар. ХIаьта вай къона республика хьахила йолалуш мара яцар, эшараш-доацараш дукха дар. Наьха вахарах, дешарах, керда вIашагIъехкача министерствай, ведомствай, урхаллий къахьегамах, вай къонача паччахьалкхен кердача столицах Магасах, культуран, дешара, Iилман учрежденеех дувца-ала дезаш, бахархошта довзийта дезаш, дукха хулар. «Къамаьл дукха даьдар аьнна, хабар шаьра дийцадар аьнна, ладувгIархой кхетаргбац хьох, оалаш дола дош лоацца, дух довзийташ ца хилча. Телевидене гIолла суртаца гойта дезар, радиожурналисто говзача меттаца дIадувца деза, ладувгIачоа ше цига доакъашхо ва моттийташ дола сурт оттадеш»,- оалар Ювсапа.\nСона дукха хIама дайзар цунгара. Ювсапа ший балха маькарло, говзал кхо а ца еш, дIаекъар кхувш боагIача балха новкъосташта. Хоза гIулакх а долаш, воккхагIал-зIамагIал боарме лорадеш, дика хьаким а, эздий хьехамча а, сабаре саг а вар из».\n← Жители с.п. Алхасты выберут лучшие проекты благоустройства\nО проблемах и возможностях трудоустройства →


ГIирманна аннекси яр емалдича бен шен отеле ца вуьту Чехин вахархочо\nУкраинан ГIирманна аннекси яр шаьш емалдо аьлла, 2014-чу шарахь кехатца тоьшалла ца дина Оьрсийчоьнан бахархой шен отел чу бита дуьхьал хиллачу Острава гIаларчу хьешан цIийнан долахочо Крчмарж Томаша дискриминаци лелийна яц аьлла, хьесап дина Чехин Констутицин кхело. Отелан фирмана тIедожийна гIуда а духадаьккхина ишта кхелахоша. ТIейогIучу хенахь Чехин Лаккхарчу административан кхело юха а луьстур долуш ду Крчмаржан гIуллакх.\nКлиенташка шен болу цабезам а гойтуш, уьш сийсазбеш, церан гIуллакхе ца хьожуш хьешан хIусаман долахо леллехь, тIаккха иза бехкехуьлура аьлла суьдхоша. Ма-дарра аьлча, цо эмоцешца гайтинарг шен политикан позици ю, ткъа иза Чехин арахьарчу политикаца йогIуш ю аьлла.\n"Бизнесхо декхаре вац политикехь нейтрале хила, шен декхарш кхочушдечу заманчохь цунна дехка бакъо яц шен позици Iораяккха, нагахь оьздачу кепехь билгалйоккхуш елахь", - аьлла, билгалдаьккхина кхелахочо Шимичек Войтеха.\n2014-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь Чехин коммерцин инспекцин дуьххьара бIаьргкхийтира, Крчмаржа динчу дIахьедарх. Цу тIехь цо къастийнера, шен отел чохь дIатарбала луучу Оьрсийчоьнан бахархоша ГIирманна аннекси яр емалдан деза аьлла. ХIетахь инспекцино гIуда туьйхира цунна 50 эзар крон (2 эзар Iамеркан долларш гергга), амма тIаьхьо гIудан барам лахбира – 5 эзаре кхаччалц.\nСуьдхойн дийцаршкахь Лакхарчу администартиван кхело тIечIагIдира, политикан позицино бакъо ца ло клиенташна тIедожо церан пачхьалкхан политикана цаьрга критика яйта.\nКонституцин кхеле латкъам бина цунна Крчмаржа.


Кадыров бахьанехь юкъаметтигаш къастор даьлла полице\nГетагазова Iайнаъ а, Кадыров Рамзан а, Халухаева Аза а (коллаж)\nМатериалан автор ю Кавказ.Реаллиин корреспондент Анна Пейсахова\nГIалгIашна вас хилла, шайн йиш лакхархочо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга "даггара салам-маршалла" даларна\nГIалгIайн юкъараллин жигархочо Халухаева Азас дIахьедар дина, меттигерчу йиш лакхархочо Гетагазова Iайнаъа шена полице мотт бина аьлла. И бахьана долуш полисхоша таллам болийна.\nХалухаевас дийцарехь, цу инцидентан бахьана ду артисто Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанна хьажийна йиш лакхар. Дукха хан йоцуш Соьлж-ГIалахь хиллачу концертехь Кадыровна хьалха лекхнера иза Гетагозовас.\n"РогIера йиш ас хьажайо исбаьхьалла лоручу уггар тешамечу шен халкъана а, кхечу халкъашна а, массо а исбаьхьаллан гӀуллакххошна а, вайна массерна а дуккха а диканиг деш волчу стагана. Рамзан Ахматович, хIара йиш хьажийна ю хьуна", - элира 35 шо долчу йиш лакхархочо ша иза дIалакхале.\nКомпозицин чулацам бу нохчийн лидер хестош.\n"Салам, салам-маршалла хьоmга гIалгIайн махкара! Cалам! Cалам-маршалла дохьуш йогIу со. Ахь ницкъ белла хьайн махкана къага. " - йолало йиш.\nКхин дIа Гетагазовас шен гӀадъяхар хоуьйту Кадыровн "сийлахьаллах", иза "массерна а везаш" хилар а чIагIдеш: "Вевза хьо дуьненна вевза! Веза хьо, масссерна веза"!\nГIалгIайчоьнан бахархоша социалан машанашкахь иза тидина, йиш лакхархочо Кадыровга маршалла ерриг а республикан цIарх делла хилар санна. И бахьана долуш артистана луьра критика еш бу уьш социалан машанашкахь. Цу наха лаьрра "иза мерседесах йохкаелла" хилар. Цара кхайкхам бина цунна бойкот яре.\nТкъа меттигерчу юкъараллин жигархочо Халухаевас сацам бина йиш лакхархочуьнца цу хьокъехь йистъяккха. Кхубеттан 16-чу сарахь цо къамел дина артистан концертан директор йолчу Гетагазова Лизица, иза ю йиш лакхархочуьнан нана.\n"Ас иза кхетийра цуьнан бакъо цахиларх, дерриг гIалгIайн халкъан цIарх маршалла дала. Халкъо цу хьокъехь бакъо ца еллера цунна. Со а, сан доьзал а дакъа ду тхан халкъан, ткъа оха Кадыровга шега цхьа а маршалла ца дахьийтинера. Къамел а дина, лортIехь дIасаелира тхойша, вовше кхин реза цахилар а доцуш. Соьгахь дIаяздина ду и къамел, иза дIаяздеш видеорегистратор яра машенчохь", - дийцина Кавказ.Реалиин корреспонденте Халухаевас.\n"Кадыровхошка ницкъ бойту кхерам тесира"\nЦул тIаьхьа маситта сахьт даьлча буьйса кIоргене яхна а йолуш, ша Гетагазовас шега телефн туьйхира боху жигархочо. Цо чIагIдарехь, Гетагазовас сий а дайина, кхерам а тесна цунна а, цуьнан доьзална а, кадыровхошка ницкъ бойтур ба ша аьлла. ТIаккха цу шиммо барт бина вовшахкхета.\nАмма и вовшахкхетар ца хилла.\nКадыровс "лайк" хIоттийна Гетагазована Instagram-хь\nКавказ.Реалиино яздарехь, ГIуран-беттан 17-хь Iуьйранна хиина йиш лакхархочо Магасерчу полице заявлени яздина хилар, Халухаевас шен нанна кхерамаш тийсина хиларх лаьцна.\nЦу кехата тIехь буьйсанна хилларг къаьсташ ду Халухаевас дуьйцучух: "Магасе машенахь еанчу цхьана зудчо сан нана аракхайкхинера. Цо кхерамаш тесна, нагахь ГIалгIайчохь сан концерташ хилахь, со ен мегаш ю аьлла. Зудчун лелар лортIахь дацара, сан нана машена а хаийна, неI дIа а къевлина, иза ара ца йолуьйтуш латтийна цо".\nГетагазовас дехар дина полисхошка шен бакъонаш ларъяхьара аьлла, и кхерамаш тийсинарг Халухаева Аза хилар а хоуьйтуш. Полицино таллам болийна.\nГIуран-беттан 17-чу дийнахь Халухаевага маситтоза телефон тоьхна хилла куьпарчу полисхочо а, ша Гетагазовас а. Сарахь жигархо ша яхана полицин декъе. Цигахь цо дIахьедар дина йиш лакхархочо мелхо а шена кхерамаш тийсина аьлла. ХIинца Халухаева дагахь ю Гетагазована латкъам беш полице кехат чудала.\n"Кавказ.Реалиино" яздарехь, Халухаева Аза гIо деш ю Магасехь Зазадоккху-бетан 26-хь хиллачу митингаца доьзначу бехк-такхаман гIуллакхехула лецначу нахана. Царна кхачанан сурсаташ гулдеш а, уьш талламан изоляторшкахула дIасакхоьхьуш а ю иза.\nГетагазова Iайнаъ ю ГIалгIайчоьнан сийлахь артист, ткъа кху деношкахь цунна елла Нохчийчоьнан халкъан артистан цIе. Керлачу статусах лаьцна тоьшалла цунна караделира Кадыров Рамзана.\nБилгалдаккха деза, Гетагазова Iайнаъан Кадыровца дика юкъаметтигаш хилар. Нохчийчоьнан куьйгалхо язвелла ву цуьнан Instagram-чу агIоне. Кадыровс сих-сиха "лайкаш" хIиттайо йиш лакхархочунна, яздо Кавказ.Реалиино.


Митинге ца лаахь а, лууш санна...\nДоллу адам Соьлж-ГIалин майдана а оьзна, дуьне «цец а доккхуш» гулам хIотто Iалашо ю мехкан куьйгаллин кху беттан 23-чу дийнахь.\nСалавди: "Тхайн лаамехь доьлхуш санна даха а деза-кх...»\nIедалан мукъ карахьболчаьрга кхин дIа а урхаллехь Iар доьхуш, кIошташкахь гуламаш дIабахьа лоьруш бара Iедалхой. Де а билгал а даьккхина, маьхькIамхоша а, гIуллакххоша а цунна хьасартне кечамаш бан а болийнера ярташкахь жимма хьалхо.\nАмма цу «маьIнечу хиламна къастийна кIиранде тIекхача масех де дисча, нахана дика хьаам а хуьлуш» гулам ца хуьлу» аьлла делира. Бакъду, дукха дах ца делла бахархой «мукъабовлар».\nКарарчу хенахь цIе яьлча санна маса кечамаш беш бу кхузахь Зазадоккху- беттан 23-чу денна. Цу дийнахь вовшахтухуш бу Iедалдайша мехкан гулам. Цунна лерина бечу кхайкхамашка а, кечамашка а хьаьжча, цкъа а ца тоьхначу кепара дукха махкахой цхьаьнатоха Iалашо лаьцначух тера ду куьйгалхоша.\nСхьагучу суьртехь,олуш ма-хиллара «гIаж таккхол мел верг» Соьлжа –ГIала майдана дIакхачо везаш ву, референдум тIеэцна де даздан. Цуьнан сий-лерамна цига дIакховчо безаш бу Iедалан балхахь мел берш а, дешархой а, студенташ а.\nЦул сов, могIарерчу белхочо 5-6 эзар алапа догIуш, хехо бен иза вацахь а шеца вига веза 5 гергара стаг я веза –вевзарг. Царал хаъал сов жоьпаллин дукъ тIедоьжна хьехархошна а, лоьрашна а, кхечу белхошна а: цара шайца Соьлжа-кхачо вогIу итт-итт вахархо.\nИ тIедахкарш бегашена доций хоуьйту, хетарехь, хIинца а дуьйна, дIа а язбеш, церан цIерш а, уьш цига буьгу болчу машенийн ноьмарш а префектуре дIакхачош хиларо.\nСила-а долу адам «шайн лаамехь» цу доккхачу дикане доьдуш хиларе терра, цара шайн чоьтах леца еза машенаш а, шаьш гIайгIа бан беза юучунна-молчунна а. Коьртах а даьккхина дийцаре дийриг референдум дIаехьна 23-гIа де даздар делахь а дукхахболчара кхетадо стенна гулбеш бу оццул дукха нах Соьлжа -ГIалин майдана.\nСтенна еш ю гIалахь 23 дийнахь митинг аьлча луш долу жоьпаш чулацам тера болуш ду.\nСоьлжа –ГIаларчу гуламан декъашхо хила декхарийла болчара дечу къамелашкахь го церан дог-ойла а, цара и хилам мехала лараран тIегIа а. Новр-ГIалин кIоштера могIарера белхахо Салавди ву дуьйцуш.\nСалавди: «Тхоьга пхиппа стаг валаве аьлла, ткъа хьехархошка ворхI-ворхI. Ца вигахь балхара дIавала боху. Сан чохь кегий бераш бен кхин стагга а вац воккхачех, ас мила вига веза, суна мила вогIур ву. Вигча а цунна даа-мала ца деза, некъана харж ца еза? Тхайн лаамехь доьлхуш санна даха а деза-кх».\nМахкахь дIахьучу массо бохург санна хиламашна юьстах буьсуш бац хьехархой а, лоьраш а. 23-чу денна шаьш бечу кечамех дуьйцуш ю Гуьмсан кIоштера лор Марет.\nМарет: «И де даздан доьлхуш ду-кх тхо. Цул сов оха тхайца дешархой а буьгу, дай-наной а буьгу. Тхайн машенаш а хила еза. Церан ноьмарш а, буьгуш болчу нехан цIерш а дIаелла хьаькамашка. Мел адам вовшахъкхета хаа дезачух тера ду-кх царна. ХIинццалц и дацара ткъа хIинца 8-чу классашкара дуьйна бераш а дигар а магийна митинге».\nКарарчу хенахь каде дIахьучу кечамийн тIехула йина а терго яро гойту кху беттан 23 –чу дийнахь Соьлжа-гIала майданахь инзаре дукха адам дIагулдала тарлуш хилар.


ИСЛАМОВ Мохьмад. ТIаьххьара горгали - ГАУ «Издательский дом»\nТIаьххьара горгали бийки,\nИшколан Iа дика йойтуш.\nДахаро тIома кIел ийци,\nДан деза шен некъаш гойтуш.\nХIинца-м вай даккхий ма хили,\nДIадевли бераллин шераш.\nГенна букъ тIехьа ма йиси\nИшколан и мерза хенаш.\n̶ Хьехархой, шуьга ду ала,\nТахана-м дерриш тхо кхийти:\nIамош тхо хилла аш даха!\nТхо-м цунах ца кхеташ лийли…\nВуон леларш лай аш тхан хийла,\nДош аьлла хир ду дог дохош,\nТIаккха а, шайн дог мел Iийжарх,\nЛарйи аш марзо, ца йохош.\nХIорамма лаамца шена\nХоржур бу некъ ваха гена,\nАмма хир дац юххехь хьеха,\nХьехархой, шу, дукхадахарш!\nДелахь а, дехар ду кхана,\nШун хьехамашна тIетийжаш.\nБаркалла, шолгIа да-нана,\nДехар ду, шуна сахьийзаш!


"Iедало маьрша буьтур бац динан дай"\nГезгмашин-бутт 19, 2019\nХьалха санна шен рожехь болх беш ю ГIалгIайчоьнан бусалба динан урхалла (муфтият). Иза дIайоккхуш бинчу сацамна, гарехь, латкъам бийр бу кхелехь.\nГIалгIайчоьнан Лаккхарчу Кхело оршотан дийнахь юстицин министраллан республикерчу урхаллан дехарца сацам бира, бусалба динан Центр (муфтият) дIаяккхар хьокъехь. Суьдан векало бинчу хаамца, пачхьалкхан цхьааллан реестрна тIера иза хIинца дIайоккхуш ю юридикан юкъаралла санна.\nАхриев Гапур юрист ву, муфтиятан луург кхелехь дуьйцуш хилла. Цо дийцарехь, и сацам хIинца а ницкъ болуш бац, ткъа юкъаралла официалан кепара дIаяьккхина лоруш яц.\n"Сацам ницкъ болуш хир бу кхин а цхьа бутт баьлча. Тхан бакъо ю цунна латкъам бан. Цундела апелляцин сацам баллалц юкъаралла болх беш ю. Латкъам бар хьокъехь сацам куьйгалхоша бийр бу. Иза дIаяккха низаман бух бац", - элира цо.\n"Низаме диллича кхеташ хIума дац иза"\nМуфтият дIаяккхар – низамца богIуш боцу сацам бу, боху "Яблоко" партин республикерчу декъан куьйгалхочо, бакъонашларъярхочо Муцольгов Руслана.\n"Иза низаман бух тIехь бина сацам бац. И сацам боьзна бу ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хилла Евкуров Юнус-Бек а, муфтият а дуьхь-дуьхьал латтарца. И процедура йолийнера хьалхо, ткъа иза низаме диллича кхеташ хIума дац,- элира Муцольговс.\nЦунна хетарехь, Iедал юкъагIерта ца деза динан гIуллакхашна. Амма кхузахь Iедалан векалша гайтина, динан дай а, юкъараллан жигархой а, йозуш йоцу юкъараллаш а, дуьхьалонан боламан декъашхой а маьрша буьтур ца хилар, боху Муцольговс.\n2015-чу шарахь ГIуран-бутт чекхболуш цу хенахь ГIалгIайчоьан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бека критика йира республикерчу динан урхаллина, муфтега Хамхоев Iийсага дарж дитар а доьхуш. 2018-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 27-хь ГIалгIайчоьнан муфтиято сацам бира Евкуров Юнус-Бек бусалба юкъараллан юкъара дIаваккха, цо Магасехь маьждиг дан гулдина ахча стенга дахана диццалц а, динан урхалла хьокъехь харцо лелор сацадаллалц а аьлла. Цу кехатна тIе куьг таIийнера муфтийс Хамхоевс.\nКхушара Товбецан-беттан 17-хь Iелам нехан а, республикерчу имамийн а Кхеташоно (Хамхоевн метта) муфтий хаьржира Мартазанов Iабдурахьман. Муфтиятехь 20 шарахь къеданашна куьйгалла дина ву иза.


Шайхиев 1алвади.Мокхазан суй. - Мои статьи - Каталог статей - Шайхи Арсанукаев\nШайхиев 1алвади.Мокхазан суй.\nСо вина лаьмнашкахь нохчочо-нанас,\nМокхазан суй бу сан дог латийнарг.\nАмал а сайниг ю – сан лаьмнийн амал,\nЛаьмнашка безам бу со гIаттийнарг.\nВуьшта, Арсанукаев Шайхин I969-чу шарахь араяьллачу цхьана гуларан цIе-м «ЦIеран суй» аьлла ю, цо «мокхазан суй бу сан дог латийнарг» бахахь а. Амма суна, хIун ду а ца хаьа, даима моьттура цо шен байташкахь хIор элп а, хIор дош а мокхазах огура, аьлла. Хала, гIоьрттий. Цундела цуьнан байташ даг чу юьйшура, езза а, еххачу ханна а, заманна а, иштта дахаран тIелетаршна а муьтIахь а йоцуш.\nХIаъ, вуно чолхе а, амма лензалле некъ хьаьхна а ю Арсанукаев Шайхин ерриге поэзи.\nСо 9-чу классехь доьшуш вара тхойша дуьххьара вевзинчу хенахь. Тхан доттагIалла шовзткъа шарал а сов дахделира. ХIоразза а, цхьаьнакхетча, вуно чIогIа хаза а хетара, вовшех самукъа а долура тхойшиннан. Вехха Iара тхойша вовшашка дагара дуьйцуш.\nАрсанукаев Шайхи нахаца уьйр езаш а, йолуш а, ша тIе-кере а стаг вара. Цуьнца цхьаьна яздархойн Союзехь болх бан а ирс хилла сан. Иза «Орга» альманахан редактор вара. Иза волчохь хIор денна а дуккха а хтеший хуьлара: цхьаберш шайн произведенеш йохьуш, ткъа вуьйш цуьнца дар-дацар ала баьхкина. Суна цкъа а ца гира иза волчу веана стаг дог доьхна дIавоьдуш. Арсанукаев Шайхина массаьрца а карабора бийца юкъара мотт. Иштта вара иза: тешаме а, комаьрша а, догдика а. Ас дозалла а до, со воккха а вуьй кхолламо тхойшиннан некъаш цхьаьнадалийна. Тхан доттагаIалла иштта деха дахдаларна.\nАрсанукаев Шайхин кхоллараллехь поэзин ерриге жанраш го вайна: поэмаш, драмаш, легендаш. Царех ю, масала, хIара произведенеш: «Безаман ирзу» (драма-легенда), «Тимуран тур» (драма), поэмаш – «Харачойн Зеламха», «Ушармин Ших», «Баркалла, адамаш», «Къизаллин хелхар», «Хан-ГIала», «Захар», «Заманийн аьзнаш».\nКъаьсттина билгадаккха лаьа нохчийн поэзехь Арсанукаев Шайхи дуьххьара стихашкахь роман язйинарг а хилар. Цуьнан цIе ю «Кхолламан сизаш».\nНохчийн литературехь Арсанукаев Шайхис Iаламат йоккха а, беркате а лар йитина. Литературоведаша хIинца а цуьнан кхоллараллин хьакъ боллу мах хадийна бац аьлла хета. Цуьнан а хир ю цхьа зама.\nИза даима новкъахь вара. Поэзин новкъахь.\nСо сихвелла хIунда лийли,\nСтенга хьаьдда хилла со?\nБайттамал яI, дай-кха хийла\nБIаьсте ца гуш, дедда шо…\nАьрха ойла тIемаяьлла,\nДуьхьалхIоьтти сийна гIан.\nВинчу мехкан исбаьхьалла –\nХIун ду цул сов лекха, ган?..\nАрсанукаев Шайхин стихаш къаьсташ ю луьстачу исбаьхьаллин басаршца а, васташца а. Къаьсттина шуьйра евзаш ю цуьнан «Ненан мотт» цIе йолу стихотворени.\n«Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ», –\nЛадогIал соьга цкъа, «хьекъале корта»,\nЛадогIал, яккхий дIа лергара потт:\nЙист йоцу хIорд санна, бу хьуна шорта\nМостагIче вистхуьлуш – ду ира герз.\nБека и, шех хуьлий хьан деган мерз!..\nИштта дIайолалучу оцу стихотворенина буха куьг яздийр дара аьлла хета ша бакъ нохчо лоручу муьлххачу а стага. Цундела иза кест-кеста хеза дешархоша дIайоьшуш.\nНагахь санна Арсанукаев Шайхис и цхьа стихотворени бен язйина яцахьара а, тIаккха а цуьнан цIе йоккхуш хир яра тоьллачу поэтийна цIерашлахь хьалхарчу могIарехь. Амма, цхьадика, цуьнан дукха ю исбаьхьалле а, чулацам кIорга болу а стихаш.\nАрсанукаев Шайхин кхоллараллина хийра яцара забарийн байташ а. Масална «Варий, йоI, ма гIолахь поэте маре» цIе ерг ялийча а кхачаме хир ду.\nВарий, йоI, ма гIолахь поэте маре,\nМа теша поэтах, дийцарх цо говза.\nСовгIатна кхийдор ду стигланан дари,\n– ГIуо вайша седарчех ловза.\nТкъа, мухха, ахь хIусам готта ю алахь,\nЙоьшур ю стих хьуна: «Даймохк бу шуьйра…».\n…Шун хIусам яьккхинчу книгашна юккъехь\nМа леха – карор яц хьуна сберкнижка. Иштта дIа кхин а.\n…Кху шеран I3-чу мартехь шийла кхаъ кхечира поэзи езачу массаьрга а: сецира Арсанукаев Шайхин дог. Цхьана корматаллечу стагана къийделира вайн дуьне.\nВеза-воккхачу Дала гечдойла цунна! Декъалйойла иза вирзина меттиг!\nПросмотров: 2189 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 0.0/0


Нохчийчоь юха а билгалъяьккхина Amnesty International-о\nХIора шарахь арайолучу 'Amnesty International-ан' рапорто Оьрсийчуьрчу регионех билгалйоккху Къилбаседа Кавказ. Оьрсийчоьнан чуйогIу и карзахе регион кху шарахь, хIора шарахь санна, билгалъяьлла адамийн бакъонаш талхорна тIехь хьалханча санна.\nНохчийчуьрчу тIамо хIаллакйийр ю Оьрсийчуьра демократи\nПачхьалкхашa муха ларйо адамийн бакъонаш – и хаттар тергонехь латтош ю дуьненаюкъара вовшахкхетаралла Amnesty International. Пачхьалкхаша адамийн бакъонаш мел ларйо я талхайо бохучух хIора шарахь арахоьцу цо рапорт. Иштачарах ю цара селхана арахецна рапорт а. Кху шарахь Оьрсийчуьра хьал даханчу шарахь хиллачу хьолал телхина ду, бохуш билгалдоккху цу мехаллачу документо. 8 Оьрсийчуьрчу федаралан округах цу репорто Къилбаседа Кавказах бен ца йинера къаьстана рапорт, ткъа Къилбаседа Кавказахь Нохчийчуьра хьал уггар чолхе ду, аьлла билгал а доккху цу рапортехь.\nДаханчу шарахь Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхочу хиламех дагалоцу цу рапортехь Зазадоккхучу-баттахь 9-чу дийнахь Къилбаседа ХIирийчуьра Нохчийчу воьдучу шина бакъонашларъярхочунна а, 6 журналистана а тIелатар а дина, царна еттар. Ала догIу, журналисташна юкъахь бара Норвегера а, Швецера а журналисташ.\nРапортехь хьахадо возушвоцу журналистана Гериев Жалаудина Нохчийчуьрчу кхело цуьнан Iуналлехь марихуана карийна аьлла Гезгамашан-беттан 5-чу дийнахь кхо шо хан тохар а. Жалаудис шен артиклашкахь кест-кеста Iедалах критикца яздора бохуш а билгалдоккху цу тIехь. Кхелехь журналисто дIахьедира муьлш бу ца хуу наха ша лачкъа а вина, хьунах а вигна, цигахь бехк тIелаца бохуш ницкъ бина хилар. Цул тIехь бен ца велла иза низамхошка дIа, бохуш яздина рапортехь.\nДаханчу шеран зазадоккху-беттан 15-чу дийнахь Соьлжа-ГIала веанчу Каляпин Игорна динчу тIелатар а юккъедахана цу рапортана. Цаьрца цхьаьна, кхин а масех Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхийна хилла хилам дагалоцу цу рапорто.\nМоскох а ду Amnesty International-ан дакъ. Цигахь болхбечара кху беттан 22-чу дийнахь презентаци йира 2016-чу шарах араеллачу рапортана. Тхо зIене девлира Денис цIе йолчу цигарчу белхахочуьнца. Цо тхоьца рапортах а, балхахь т1еIитталучу халонех а дина къамел шун тидаме дуьлу оха.\nКъилбаседа Кавказехь долчу хьолах, воккха ца веш, дийцира Дениса.\nХалахетахь а, Къилбаседа Кавказера хьал телхина. Даханчу шерашкахь хилла проблемаш кху шарахь а дIаевлаза яра. Царах ю спецоперацешкахь нах байар а, дешан маршо йохор а. Цундела оха хьалха йийцина проблемаш карлаяха еза тхан. Иштачу хьоло дог дохадо. Царах уггар халахетарг ду Нохчийчохь тIемалойн я тIемалой бу аьлла хетачу гергарнаш махках бахар. Иштаниг дойтийла дац. Цул сов ца теллира бакъонашларъярхошна дина тIелатарш а. Iедалшна лиънехь, мобилан групперчу белхахошна а, кхечу махкара журналисташна а динчу тIелатаршна а духе кхиа йиш яра. И тIелатар ца таллар журналистийн а, бакъонашларъярхойн а болхбарна новкъарлонаш яр ду.\nАша муха латтадо цигара хьала тергонехь?\nОха тайп-тайпа хьасташ хьесапе оьцу, тхайн коллегашкара а кхочу тхуна цхьадерг. Информаци дукха ю, ткъа тхуна цу регионера негатеви хIуманех информаци гулъяр а, и дIасаяржор а хала ду.\nОьрсийчуьрчу регионех Къилбаседа Кавказ хIунда йоккху аш билгал?\nДика хаттар ду. Ткъа иза ламастийн хилам хилла дIахIоьттина хIинца. Иза доьзна ду дуьххьрадIа Оьрсийчохь йолу проблемаш Къилбаседа Кавказехь кIоргах а, ирах а хиларца. Цул сов, цигахь шатайпа бакхонашталхор а ду: цигахь дIахьош спеоперацеш ю, цу операцешкахь адамийн бакъонаш талхайо, царах тхоьга гуттар хаамбо; нах доьза бойу, низамехь доцу герзах пайдаэцар а, нахана ницкъ бар а, шеконехь лорушберш къиза хьийзор а ду цигахь даьржина. И тайпа зуламаш хIора шарахь карладовлу, цундела оха дIахьедарш дан деза цу хьокъехь цигара хьал кхечу Оьрсийчоьнан регионашкахьчул чолхе хиларна.\nТкъа Къилбаседа Кавказера Iедалша накъосталла дой шуна цигахь хьал тергонехь латто?\nИза республикех а, церан Iедалех доьзна ду. Нохчийчоьнан куьйгалла чIогIа луьра ю тхоьца. Цара тхуна туьйсу кхерамашна оха тхуна де тIелатарийн санна мах хадабо. Кхечу республикашкахь ницкъбарна, кхерамаш тийсарна а тхо тIе ца Iиттало. Цхьайолчу меттигашкахь Iедалашца цхьаьнаболхбар аттах ду, ша аьлча, тхан ГIалгIайчохь хиллачу зеделларгах аьлча, цигарчу Iедалша тхан цхьадолчу хаттаршна жоп ло, Нохчийчохь ца ло.\nИштта бара Amnesty International белхахочуьнца динчу къамелан чулацам. Хиллачу къамелан жамI деш, дагадаьхкира Ичкерин дуьххьара президент хиллачу Дудаев Джовхарс аьлла дешнаш: Нохчийчуьрчу тIамо хIаллакйийр ю Оьрсийчуьра демократи. Цу юкъараллин рапорт а ю иза бакъдирзина хиларна кхин цхьа тоьшалла.


Иглесиас а, СС Catch а, Лепс а. Муха "дуу дуьне" Кавказехь\nМоттаргIанаш лелор а, даздарш дхьадахьар даздина дийцар а ламаст хилла дIахIуттуш ду Кавказехь. Хьалха иза лелош а гойтуш а Iедал дара Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан. ХIинца жима-жима изза дан гIерташ ю лулара республикаш а.\nМасала, Къилбаседа ХIирийчохь Марсхьокху-баттахь дукха чIогIа даздира республикан куьйгалхочун Битаров Вячеславан кIентан, ткъа тIаьххьалц цуьнан шен долахь йолчу "Бавария" компанин юбилей.\nМасштаб яра ша Владикавказ йиллина де даздеш санна: дIакъевлина урамаш, хIоттийна ха, хӀаваан шар, арахь хIоттийна концерт. Программан уггар коьртаниг яра Грэмми совгIатан да Polina а (Гудиева Полина), 80-чу шерашкахь эскрадан хилла седа CC Catch а.\nБитаров республикан куьйгалхо воцчу хенахь "Бавариян" 20 шо кхачар даздар мелла а оьзда дара. Делахь а еккъа корпоративан гурашна юкъара иза даьллера цу хенахь а: коьртачу майданехь республикан бахархошна хьалха эшарш локхуш вара Маршал Александр.\n"Бавариин" юбилейца дуьстича, ХIирийчоьхь гIалин денош дIоггара тIехдевлла ца хилара: "Земляне" тоба я "Фабрика зевезд" программан хилла декъашхой хилара концерташ луш берш.\nКху шарахь гIалин де даздеш планехь дац кхин даккхийн хIуманаш лелор (муниципалан бюджетера ахча кхоор пачхьалкхан барам болу Iалашо ю).\nЗуда ялийна меттигаш а, ловзарш а хуьлу Владикавказехь мадаре. Мухха делахь а, зорбанан гIишнашна хааделла дац цхьаммо эстрадан седарчий кхайкхина даздина бохург.\nУггар чIогIа ву ала мегар долуш Владикавказан культуран урхаллан куьйгалхо хиллачу Кокаев Аланан лозаргахь шен кхолларалла гайтира баш дIоггара вевзаш а воцчу Квитатиани Торникес. Иза а цига веанера доьзалан доттагI санна, мах белла кхайкхина веана вацара иза.\n1500 хьаша дакъа лоцуш хиллехь а мадар долуш дара ала мегар ду ЦСКА клубан футболхочуьнан Дзагоев Аланан ловзар.\nАмма Буйнакскан мэран Гамзатов Гусейнан кIентан ловзар туьйранехь ма-дуьйццу тамашена хӀума хилла дIахIоьттира Дагестанехь. Цигахь дакъалоцуш яра Успенская Любовь. ГамзатовгIеран доьзалан музыкан чам мухха белахь а, амма йишлакхархочуьнан мах бацара хIумма а ледара!\nТкъа гIалгIайн къомах волчу бизнесхочо Гуцериев Михаила сацам бира 2016-чу шарахь шен кIанта зуда ялош ахча ца кхоон. Ловзарга баьхкинчарна хьалха эшарш лекхира меттигерчу а, махкал арахьарчу а седарчаша, шайна юкъахь Стинг а, Иглесиас Энрике а, Лопес Дженнифер а, Каас Патрисия а, Пугачева Алла а, кхин берш а болуш.\nТкъа ХIинжа-ГIаларчу а, Нальчекерчу а Iедалхоша ахча кхоош дойу гIалан де даздеш а, кхидолу тойнаш хIиттош а. Цига коьртачу декъана богIурш бу Оьрсийчуьра дIоггара бевзаш боцу артисташ.\nЖимма лакхора тегIа ийцира цкъа Лепс Григорий кхайкхинчу Черкесско. Ткъа цхьана дийнахь цу гIалан де даздеш Кхарачой-Чергазийчу валийнера изза Маршал а, Дэнс Лада а, "Самоцветы" ансамбль а.\nАмма Къилбаседа Кавказерчу кхечу республикашна дукха гена ду Нохчийчоьне кхача. Цигахь кхечу пачхьалкхашкара седарчий хиларан къоьлла яц, ткъа Оьрсийчуьрнаш цига туристаш санна лелаш бу.\n2016-чу шарахь Соьлж-ГIалин де даздеш хIоттийна концерт дIахьош дара Басков Николай а, Рудковская Яна а. Басков тIехула тIе эшарш локхуш а вара Пресняков Владимирца а, Ёлкица а, Валерияца а. Концертан бен-берсалла хилийта эшарш хийцара фигуристаша дечу хелхарша, шайна юкъахь Сотникова Аделинас а, Плющенко Евгенийс а ша тIехь дина хелхар а долуш.\nАмма 2013-чу шарахь кхин а гIовгIане дара дерриг а: гIалан де цхьаьнадеара Кадыров Рамзан вина денца. Цундела цунах хилира шалха дезаде.\nЦу дийнахь Соьлж-ГIалахь хилира ХIолливудера вевзаш волу артист а, сценарист а Сигал Стивен а, ткъа иштта меттигера а, махкал арахьара а эстрадан седарчий: Меладзе Валерий а, Дайнеко Виктория а, Тимати а, Лещенко Лев а, Басков Николай а, Snap а, Лу Бега а, ткъа иштта London Beat а. Концерт дIахьош вара Басков Николай. Цунна гIо деш вара Верник Игорь.\nСтохка Кадыровн вина де а даздира шуьйра. Концертехь дакъалоцуш бара Тимати а, Руссо Авраам а, Валерия а, Басков Николай а.\nСоьлж-ГIала кхоьллина рогIера де даздар (цуьнца цхьана Кадыров вина де) дукха гена дац. Иза даздийр ду ГIадужу-баттахь. Мила вогIур ву Нохчийн Республикан коьртачу гIала цу даздаршкахь дакъалаца Басков воцург?..


2. Нахана моьтту-те шаьш дуьтур ду ала "Оха иман диллина"‚ шаьш питане ца лоцуш?\n3. Оха питане ма лаьцна царел хьалха хилларш а. Далла хууш ма бу хьуна бакълина хилларш а‚ Цуна хууш ма бу хьуна харцлуьйш берш а (Дала къастор бу иманца бакъхилларш харцхиллачарел).\n4. Вониг деш берш моьттуш бу-те шаьш Тхоьл хьалха дер ду? Ма вон хьукам деш бу-кх уьш!\n5. Милла хиллехь Делаца цхьанакхетаре дог дохуш - Делан тоьхна хан йогIур йолуш ма ю! Иза хозуш верг а‚ хууш верг а ма ву!\n6. Милла велахь а /Делан гIуллакхна тIехь/ къахьоьгуш - цо къахьоьгу шена. Баккъалла а, Дела ма вац Шен хьашташ долуш Iаламашкахь.\n7. Иман диллина берш а‚ дика Iамал йинарш а - царех айдийр ма ду Оха церан вонаш‚ бекхам бийр ма бу Оха царна шаьш деш хиллачул а мелхо а хазачуьнца.\n8. Оха весет дина адамна шен деца-ненаца дика хилар. Нагахь санна цу шиммо къахьегахь Соьца хьоьга накъост лацийтархьама‚ хьуна шеца цхьа а Iилма доцуш‚ - тIаккха ахьа цу шиннега ла ма догIалахь! Суна тIе ду шун дIадерзар‚ тIаккха Аса шуьга дуьйцур ду аша деш хилларг.\n9. Иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а - уьш бохуьйтур бу Оха дикачаьрна юкъа.\n10. Нахах бу шаьш олуш берш: "Оха иман диллина Деле"‚- шайна бохам хилча Делан дуьхьа цара лору нехан питна Делан Iазапах тера‚ хьан Кхиош-кхобучуьнгара толам беъча цара олу: "Баккъалла а,‚ тхо шуьца ма дара". Ткъа Дела вац дика хууш Iаламийн дегнашкахь дерг?\n11. Банне а бевзаш бу хьуна Далла иман диллинарш а‚ бевзаш бу хьуна Цуна мунепакъаш а (Дала гучадоккхур ду нахана церан а, вакхеран хьал).\n12. Ца тешна хиллачаьра элира иман диллинчаьрга: "ТIаьхьахIотта тхан новкъа‚ оха хьур ду шун къинош". Хьур ма дац цара церан къинойх цхьа а хIума. Баккъалла а, уьш харцлуьйш ма бу!\n13. Цара хьур ма бу шайн моьхьаш а‚ /кхин/ моьхьаш а шайн моьхьашца. Цаьрга хоттур ма ду къемат дийнахь цара /харц/ кхуллуш хиллачух.\n14. Оха вахийтира Нухь шен къамана тIе. Иза лаьттира царна юкъахь эзар шарахь шовзткъе итт шо тоьхча‚ тIаккха уьш схьалецира тIовфано шаьш зуламхой хилла.\n15. Оха кIелхьараваьккхира иза а‚ кеманан дай а‚ хилийтира цунах Iаламашна делил.\n16. ИбрахIим а /вахийтира Оха шен къамана тIе/‚ цо ма элира шен къаме: "Далла Iибидат де‚ Цунах кхера. Иза дика ду шуна шу хууш хиллехь.\n17. Баккъалла а, шу Iибадат деш ду-кх Дела а витина цIушна‚ кхуллуш ду эладита. Баккъалла а, и Дела а витина аша Iибадат дечаьрийн долахь ма дац шун рицIкъ. Аша лаха Далла гергахь рицIкъ‚ Цуна Iибадат де‚ Цуна баркалла а ала. Цуьнан тIе духадерзор ду шу.\n18. Аша и харцдахь…- харцдира шуна и халкъаша шул хьалха а. Элчанна тIехь-м ма дац билгала дIакхачор бен".\n19. Царна ца гина-те‚ муха кхуллу Дала кхоллар‚ тIаккха карладоккху иза. Баккъалла а, иза Далла атта ду.\n20. Ахьа ала: "Лела латтахула‚ хьажа‚ муха долийна Цо кхоллар‚ тIаккха Дала кхуьуьйту тIаьхьара кхолладалар. Баккъалла а, Дела массо хIуманан тIехь ницIкъ кхочуш ву.\n21. Iазап до Цо Шена луучунна‚ къинхетам бо Шена луучух‚ Цуьнан тIе дIадерзор долуш ду шу.\n22. Шу ма дац гIелдийр долуш /хIумма а/ лаьттахь а‚ стиглахь а. Ма вац шуна Дела воцург вали а‚ гIоьнча а.\n23. Делан аятех а‚ Цуьнца цхьанакхетарх а цатешнарш - цара догдиллина Сан къинхетамах‚ уьш бу шайна лазош долу Iазап хир дерш.\n24. Ца хилира цуьнан къаман жоп‚ цара алар бен: "Ве иза‚ я вагаве иза!" Оха кIелхьарваьккхира /ИбрахIим/ цIарал. Баккъалла а, цу чохь аяташ ма ду тешачу къамана.\n25. Цо /ИбрахIимо/ элира: "Баккъалла а, аша леци-кх Дела а витина цIуш безам хилла вовшийн юкъахь дуьненан дахарехь. ТIаьхьа къемат дийнахь шух цхьаболчара вакхарна керста дер ма ду‚ цхьаболчара вакхарна неIалт эр ма ду‚ шун чугIойла цIе ма ю‚ ма бац шуна цхьа а гIоьнчий".\n26. Цунах тийшира ЛутI. Цо элира: "Со дIакхелха сан Кхиош-кхобучуьнга‚ баккъалла а, Иза ву веза верг а‚ хьукаме верг а".\n27. Оха велира цуна /ИбрахIимна/ Исхьакъ а‚ ЯIкъуб а‚ хилийтира цуьнан зуьрретехь пайхамаралла а‚ жайна а, дIаелира цуна шен ял дуьненахь. Баккъалла а, иза эхартахь а дикачарех ма ву.\n28. ЛутI а /хьахаве/‚ цо ма элира шен къаме: "Баккъалла а, аша кхуллуш ма ду боьханиг‚ шеца шул хьалха Iаламех цхьа а ца ваьлларг.\n29. Шу доьду ткъа божаршна тIе аша хеда ма бо ткъа некъ. Аша леладо шайн синкъерамехь ирчаниг." Ца хилира цуьнан къоман жоп цара алар бен: "Дайта тхуна Делан Iазап‚ хьуьо хиллехь бакълуьйчарех".\n30. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа гIо делахь суна пасад хIума лелочу къоман тIехь".\n31. Тхан элчанаш баьхкича ИбрахIимна тIе кхаъца‚ цара элира: "Баккъалла а, тхо ду хIокху юьртан нах хIаллак бан дохкуш. Баккъалла а, цуьнан нах хили зуламхой".\n32. Цо /ИбрахIим пайхамара/ элира: "Ткъа царна юккъехь ЛутI ма ву-й". Цара элира: "Тхо дика хууш ду цу чохь верг. Оха ваккханне а кIелхьаравоккхур ву иза а‚ цуьнан доьзал а‚ цуьнан зуда йоцург - иза хили байначарех".\n33. Тхан элчанаш баьхкича ЛутI волчу - уьш бахьанехь пошме хилира иза‚ дог гатделира /кийрахь – уьш шен къоман боьхачу хIуманах ларбалур бац шена моттаделла/. Цара /шаьш Делан элчий дуй хаийтина/ элира: "Хьо ма кхера‚ ахьа сагат ма де. Баккъалла а, тхо ду хьо кIелхьаравоккхур верш‚ хьан доьзал а‚ хьан зуда йоцург - иза хили байначарех.\n34. Баккъалла а, Оха доссор ду хIокху юьртан нахана тIе Iазап стиглара уьш песакх хиларна".\n35. Оха дитира цунах билгала асар хьекъалечу нахана.\n36. Мадъяне /вахийтира Оха/ церан ваша ШуIайб. Цо элира: "ХIай сан къам‚ Далла Iибадат де‚ дог даха эхарчу дийне‚ ма даржа де лаьттахь пасад хIума".\n37. Цара иза харцвира. Уьш схьалецира /лаьтта/ ластаро - тIаккха уьш Iуьйранга белира шайн цIеношкахь горабахана.\n38. Iадаш а‚ Самудаш а /хIаллакбира Оха/. Шуна гучуделира церан цIенош. Хазъйира царна шайтIано шайн Iамалш‚ цо дIатилира уьш /нисчу/ некъах‚ уьш хиллехь а дика гуш.\n39. Къарун а‚ ФирIавн а‚ ХIаман а /хIаллак вира Оха/. Веара цаьрга Муса билгалонашца‚ куралла йира цара лаьттахь‚ уьш ца хилира хьалхаболурш /Тхан Iазапах/.\n40. Массо а схьалецира Оха шен къица. Царех бу Оха шайна тIе чIогIа мох бахийтинарш а‚ царех бу мохь тохаро схьалийцинарш а‚ царех бу Оха шаьш лаьттан буха бахийтинарш а‚ царех бу Оха шаьш хина буха бахийтинарш а. Ца хилира Дела царна зулам деш‚ делахь а шаьш хилира уьш шайна зулам деш.\n41. Дела воцург гIоьнчий лаьцначаьрийн мисал хIусам лаьцначу гезган мисалх тера ду - баккъалла а, уггар ледара хIусам гезган хIусам ю‚ уьш хууш хиллехь.\n42. Баккъалла а, Далла хууш ду Ша витина цара кхойкху хIума. Иза веза верг а ву‚ хьукаме верг а ву.\n43. ХIара мисалш Оха даладо нахана. Церан ойла-м ца йо Iеламнаха бен.\n44. Дала кхоьллина стигланаш а‚ лаьтта а бакъонца. Баккъалла а, цу чохь делил ду муъма нахана.\n45. Ахьа деша хьайга вехьеца даийтинчу жайнах‚ ламаз хIоттаде. Баккъалла а, ламазо духатуху боьханиг а‚ ирчаниг а. Дела хьехор мелхо а доккха ду. Дела хууш ву аша дийриг.\n46. Аша ма къийса жайнан охIланца уггар дикачуьнца бен царех зулам динарш боцучаьрца. Аша ала: "Оха иман дилли тхоьга доссьинчуьнга а‚ шуга доссинчуьнга а‚ Тхан Дела а‚ шун Дела а цхьаъ ву‚ тхо Цуна мукIар (муьтIахь) ду".\n47. Иштта Оха доссира хьоьга жайна. Оха шайга жайна делларш цунах тешаш бу. ХIокхарех а /Iарбех/ цунах тешаш верг ву. Тхан аятех цатешаш бац керстанаш бен.\n48. Хьо вацара-май цул хьалха /КъурIан доссале/ цхьа а жайна доьшуш а‚ яздеш а хьан /аьтту/ куьйга - хиллехьара цу харцболчаьра шеко йийр ма яра.\n49. ХIаъ‚ уьш - кхеташ долу аяташ ду шайна Iилма деллачаьрийн дегнашкахь долу. Тхан аятех ца тешаш бац зуламхой бен.\n50. Цара элира: "Доьссинехьара цуьнга делилш шен Кхиош-кхобучунгара. Ахьа ала: "Делилш Делан ду‚ со билгала волу кхерамча ву".\n51. Царна кхачо ца йо-те Оха хьоьга жайна доссина хиларо‚ шайна тIехь доьшуш долу? Баккъалла а, цу чохь къинхетам а‚ хьехам а ма бу тешаш болчу нахана.\n52. Ахьа ала: "Кхачо йо суний а шуний юккъехь Дела теш хиларо. Цуна хаьа стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Харцдолчунна иман диллинарш‚ Делана керстаналла динарш - уьш бу эшнарш".\n53. Хьо сихво цара Iазап даийтарехь. Тоьхна хан ца хиллехь цаьрга догIур дара и Iазап‚ цаьрга данне а догIур ду иза цIеххьана царна ца хаалуш.\n54. Хьо сихво цара Iазап даийтарехь - амма жоьжахати го бийр болуш ма ю ца тешачаьрна.\n55. Оцу дийнахь Iазапо хьулбийр бу уьш шайн тIехула а‚ шайн когийн бухахула а‚ Цо эр ду: "Iовша шаьш деш хилларг!"\n56. ХIай сан иман диллина леш! Сан лаьтта шортта ду‚ /деккъа/ Суна Iибадат дейша.\n57. Массо сино валар Iовшур ду. ТIаккха Тхуна тIе шу духадерзор ду.\n58. Иман диллинарш‚ дика Iамалаш йинарш - уьш чуховжор бу Оха ялсаманера цIеношка‚ шайн бухахула татолаш лелаш долчу‚ цу чохь уьш гуттар хир бу - дика ял ю иза Iамал йиначаьрийн‚\n59. Шаьш собар дина долчу‚ шайн Кхиош-кхобучун тIе тевжина хилла болчу.\n60. Мел бежна ду шен рицIкъ ца хьош - Дала рицIкъ ло цуна а‚ шуна а. Иза хозуш верг а ву‚ хууш верг а ву.\n61. Ахьа цаьрга хаьттича‚ хьан кхоьллина стигланаш а‚ лаьтта а‚ хьан болх бойтуш бу малхе а‚ батте а‚ аьлла‚ цара эр ду хьуна: "Дала". Ткъа муха Iехийна /дIахьовзийна/ уьш /бакъдолчух/!\n62. Дала шортта ло рицIкъ Шен лех Шена луучунна‚ Цо барам а бо цуна /кIеззиг луш/. Баккъалла а, Дела массо хIума хууш верг ву.\n63. Ахьа цаьрга хаьттича‚ хьан доссош дара стиглара хи‚ цуьнца лаьтта дендина и деллачул тIаьхьа аьлла‚ цара эр ду хьуна: "Дала". Ахьа ала: "Хастам бу Далла". ХIаъ‚ царех дукханаш кхеташ бац.\n64. ХIара дуьненан дахар-м дац синкъерам а‚ ловзар а бен. Баккъалла а, эхартан цIа - иза ду дахар уьш хууш хиллехь!\n65. Шаьш кемана тIе хиъча цара Деле кхойкху шаьш Цуна дин цIандеш. Цо уьш аренга кIелхьарабаьхча - цара /Цуьнца/ накъост лоцу\n66. Керстаналла дархьама Оха шайн деллачунна‚ зовкх хьегархьама а. ТIаьхьа хуур ду царна\n67. Царна ца го-те‚ Оха ма йина Хьарам кхерам боцуш (тешаме)‚ ткъа царна /Маккан бахархойн/ гонахь (йолчу кхечу ярташкахь) нах луьйцуш (зуламаш деш)? Ткъа харцдолчух теша уьш‚ Делан ниIматана керстаналла до?\n68. Мила ву вуно зуламе Далла тIе харцдерг кхуллучул‚ я бакъдерг шега и деъначул тIаьхьа и харц деш волчул? Ткъа жоьжахатин чохь /Iан/ меттиг яц керстанашна?\n69. Тхайгахь къахьегнарш - уьш нисбийр бу Оха Тхан некъана тIе. Баккъалла а, Дела ву-кх дикачаьрца.


Ниццин мэр кхеле велла бакъонашларъярхоша, цо нохчех лаьцна динчу къамелашна тIехула\nТовбеца-бутт 25, 2020\nНицца гIалин мэр Эстрози Кристиан\nНицца гIалин мэрана Эстрози Кристианна арз дина кхеле францхойн "Лига прав человека" органиацино, цо массарна а хезаш "динан къестамаш барца доцург кхолларна". И кхайкхам бина, байначу баттахь мэро Дижонехь хиллачунна тIехула Францехь беха нохчий наркобизнесца боьзна бу аларна, яздо France Info гIирсо.\nЭстрозис дIахьедора, нохчий кхечу къаьмнийн векалшца наркотикаш юхкучу бизнесан монополи къуьйсуш бу аьлла. Францехь бакъонашларъярхоша кхеле веллера Ниццан мэр, цо дина дIахьедар бахьана долуш. "Нохчийн къоман сий дойъу" цо дехкинчу бехкаша аьлла, леринера "Лига прав человека" юкъаралло.\nХьалхо Нохчийчуьрчу бахархоша масийттазза латкъамаш бира Ниццерчу мэрана, цо нохчий наркобизнесца бозарна. ГIалин прокуроро Бон Ксавьес бинера цунах хаам журналисташка.\nМангал-беттан 16-чу дийнахь Эстрози Кристиана, ша BFM TV телеканална интервью луш элира, "нохчаша наркотикаш йохка бакъо къуьйсу кхечу диаспорашца". Иштта довзийтира цо Францерчу Дижон гIалахь Мангал-беттан 12-15-чу деношкахь, нохчийн цхьана жимачу стаганна йиттича, нохчашний, Африкера схьабевллачу бахархошний юкъадоьлла дов.\nМэро елла комментари ца тайна нохчашна. Эстрозина критика еш вуно дукха видео-къамелаш даржийна социалан машанех пайда оьцучу наха. 3500 Францин вахархочо петици хIоттийна, мэро аьлларг кхечу кепе а дерзош: "Нохчий вовшахкхетта герз карахь долчу накотикаш юхкучу наханна дуьхьал, цара хIора денна бахархошна ен гIело лан а ца елла".\nМангал-беттан 23-чу дийнахь Ницца гIалин мэрин векалша нохчийн ассоциацийн куьйгалхой кхайкхира хилларг шайца дийцаре дайта. Амма цхьаьнакхетарехь Эстрози реза ца хилира ша аьллачунна нохчий къинтIера баха.


ГIажарошна тIехь ницкъ цабар доьху Евроберто\nГIажаройн дешан маьршо лара а ларий, иккхинчу конфликтехь халкъанна тIехь гIело а ца яр тIедожийна Евроберто пачхьалкхан Iедалшна. Европан бертан арахьарчу политикехула йолчу лакхарчу векало Могерини Федерикас дина и дIахьедар.\nГIажарийчохь халкъана тIеIаткъамбар даздаларна Вашингтоно ООН-ан кхерамзаллан Кхеташонан сихонца цхьанакхетар вовшахтоха аьлла. Iамеркан ООН-ерчу векална Хейли Никкина хетарехь, протесташкахь нах баларх шена хетарг ала деза Женеверчу адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташоно а.\nООН-ан брифингехь шинарийдийнахь йистхуьлуш Никкис хастийра гIажарой цаьргахь майралла, доьналла хиларца. Йоллу пачхьалкхехь яьржина демонстрацеш арахьара провокаци а йина яьржина яц, ша-шаха хилла болам бу, аьллера цо. Хьалхо ГIажарийчоьнан аятоллас Хаменеи Iелас протестех дуьйцуш, шайн пачхьалкхан мостагIий цхьанакхетта Iедална зен дархьама бехира.\nБайначу беттан 28-чу дийнахь дуьйна меттигерчу Iедална дуьхьал йолийначу протесташкахь лаххара а велларг ву 20 стаг. Цхьа полисхо а ву царлахь. Шоьтадийнахь 450 вахархо лаьцна урамашкахь.\nЮьхьанца сурсатийн мехаш лакхадарна резабоцуш арабевллера гIажарой, тIаьхьо маьршша дIахьедора халкъо шаьш Iедална дуьхьал хилар.