Украина, нохчий - цхьа кхоллам!\nУкраина -- Евромайданера Шевченко Тарасан хIоллам, Киев, 07Заз2014\nУкраинера хьал доладелчхьана дуьйна, оьрсийн президента Путин Владимира деш долчу дIахьедарша цхьа а паргIат ца ваьккхина, цхьа а те ца вина. Мелхуо а, мел верг вулавелла Iаш ву. ГIирма Оьрсийчоьнах тохарх лаьцна дуьйцуш цхьа а вац, ГIирман бахархоша шаьш референдумехь къастор ду, шайна муьлхачу пачхьалкхаца диса лаьа, бохуш Путина динчу къамело а синтем ца беана цхьаннена а\nОьрсийчоьно эскархой шайниш бац бохуш чIагIдахь а, массарна а хууш ду, тIеман барзакъана тIетегна къасторан билгалонаш яцахь а, и салтйи муьлхачу эскарера бу. ТIедогIучу кIирнахь дIаяхьа кечъйинчу референдумехь цу эскархошка дакъа а лацийтина, оьшу терахь Кремле дуьнене дIаохьалур дац аьлла а дац.\nУкраинера хьал тергалдечу экспертийн хьесапехь, тIаьхьарчу шерашкахь маьхкадаьттан а, газан а мехаш лакхахь латтаро, оцу маьIданийн шорто йолчу пачхьалкхан куьйгаллехь волчу стагана ша дуьненан да хетийтина. Я, мел лаххара а, ша куьйгалла дечу пачхьалкхана гонаха йолу пачхьалкхаш а шен долахь хетийтина.\nСхьагарехь, уьш шен куьйга кIелара йовла тарло бохург цо аьттехьа а тIедуьтуш доцчух тера ду. Цул сов, ша хIуъа дича а, иза шена мегар ду бохучух тешна ву Путин. Цунна хIинццалц а мегна дуккха а хIума.\nНохчийчохь цо атийтина эвланаш, гIаланаш; иттаннашкахь эзарнашкахь хIаллакьбайтина маьрша нах; тIепаза байъина эзарнаш нах; итт шо уггар лахара долуш, боьдуш тIом болуш, эзарнаш кегий нах Оьрсийн уггар генарчу набахтешка хьовсор; нохчаша шайн лаамехь цкъа а хоржур воцу стаг церан коьрте хIоттор шена магийтича; цу тIехIоттийначу стага, шайн исторехь нохчашна цкъа а ца гина къизалла, ницкъ бар магийтича, иза хIинца сацон атта хир вац.\nGazeta Wyborcza олучу Полшин газетина интервью луш цу Полшин арахьарчу гIуллакхийн министр хиллачу Цимошевич Влодзимежа аьлла «ондачу пачхьалкхан кура, низамана тIехула лаьтта, нахах воьлуш волу стаг санна лела Путин. Ма-дарра аьлча, иза жоьлгийн политика ю, уггар хьалха шена Оьрсийчоьнна кхераме а ю. Кхераме иза кхечарна а ю. Оцу кепарчу Путимнах ша кхоьру, аьлла Цимошевича.\nТкъа гуттар а мачо санна цунна ловза лаар, иза цуьнан кхачамбацаршца доьзна ду. Адамах санна цунах ша ца кхоьру, амма полтик санна иза кхераме ву. Ткъа и кхерам, дипломатана Цимошевичана хетарехь, хьекъалза а, пайде а боцу сацамаш а, гIуллакхаш а деш хиларца боьзна бу. Цкъа мацаха, Елцина иза цхьана стенгара воккху ца хууш, хаьалваьккхинчу хенахь. Кхечу тайпана политик вара. ХIетахь а, иза къиза вуйла гуш дара, бохуш дийцина Цимошевича.\nЯздархо волчу шендерович Виктора бахарехь, Сочехь Олимпан ловзарш дIахьучу хенахь Киевера майданахь украинхоша дуьхьалонан акцеш йина, тидам шайна тIеозорна бекхам беш а ву путин. Вукху агIора, Оьрсийчохь майдан ца эккхийта Iалашо а ю. Мухха яьккхина, мел яьккхина, Украинах цхьа кийсак ца йоккхуш Iийр вац. Делахь а, тIаьхьуо, жимма юхавер ву. Малхбузено цуьнга и ловзарш дойтун дера, иза ловзу бохуш дуьйцу, Украинина а, Оьрсийчоьнна а юкъахь кхолладеллачу лаьцна Шендерович Виктора.\nЦIеяххана оьрсийн Iилманча, 82 шо долчу Иванов Вячеслава аьллера цхьа шо сов хьалха, «Путинна чIогIа ахча деза. Иза талорхо ву. Сталин а вара талорхо. Оцу маьIнехь иза Сталинца вуста мегар дара. Хiунда аьлча, Сталин а вара хьекъал доцуш а, хIумма дан ца хууш а стаг.» Iилманчин дешнаш, ур-атталла, Википеди тIехь а цхьана билгалдаьхна ду.\nАла деза, Путинан политикина а, цо гатточу дешан маьршонна а, Оьрсийчура харцкхелашна а реза боцуш, кхин дуккха а ду бу цIеяххана Iилманчаш. Цхьа моггIа Iилманчаш, Оьрсийчура гуттаренна дIабаха кийча а бу, цу пачхьалкхан кхане ца го шайна, бохуш.\nОьрсийчоьно гуш лаьтташехь йохош йолу дуьненаюкъара бакъонаш бахьанехь, цу пачхьалкхана а, цуьнан куьйгалхошнаа дуьхьала санкцеш яха кекъелла Iамерка а, Европан Барт а. Цунах лаьцна вай тIаьхьуо дуьйцур ду.\nУкраинехь цкъачунна куьйгалле деанчу Iедална реза бац мел болу украинхой. Амма карарчу муьрехь царна гуш дерг иза дац. Коьрта проблема, арахьара тIамца кхин пачхьалкх чуярца боьзна кхерам бу.\nБеккъа украинхой хилла ца Iа, цу кхерамна саготта. Дуккха а, хьалха советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу республикашкара, хIинца шаьш евллачу пачхьаьлкхашкара векалш а бу.\nУкраинехь керла чIагIдала гIертачу Iедална гIортор еш беха цигара нохчий а. Москохана муьтIахь хиллачу Янукович Викторан Iедало, шен хенахь дукха иэшам бинера Украинехь тхов-кIело лаха хьаьвсинчу нохчийн мухIажаршна а, хьовзам баьккхинера, шайн латта тIехула дIасабоьлхуш хиллачу нохчашна а.\nУкраинхойн а, нохчийн а дахарехь маситтаза нисделла вовше накъосталлин куьг кховдор. Даханчу бIешерахь, ткъе итталгIачу шерашкахь Советан Iедало Украинехь мацалла хIоттийча, мел кIезга а, бIеннаш украинхой Нохчийчу баханера. Мацалла ца далийта украинхоша нохчийн доьзалшка дIаделла бераш, нохчий санна хьалакхиина. Нохчийчохь хIетахьлерчу президенто Елцин Бориса хьалхара тIом болийча, Украинера кегий нах баьхкинера, маьршонехьа нохчашца цхьаьна оьрсийн эскаршна дуьхьала лата.\nХIинца, Оьрсийчоьно туьйсу кхерамаш бакъ а хилла, иза тIамца чуягIахь, украинхошца цхьаьна герзаца оьрсийн эскаршна дуьхьало ян кийча а бу, дуккха а нохчий.\nЯнукович урхаллехь волуш, Одесса-гIалахь лаьцна ву Осмаев Адам, оьрсийн президентана Путин Владимирна тIелатар а дина, иза вен Iалашо йолуш вара, аьлла. Бакъонашларъяхой а, коьртачу декъана Адаман хIусамнана Окуева Амина цунна орцах ялар бахьана долуш, иза хIинца а Оьрсийчоьне дIавалаза ву.\nКиевехь Януковичан Iедална дуьхьала лаьттачу нахана тIе герз детта долийчхьана дуьйна, лор йолу Амина, йиллина, майданехь ю.\nДаханчу Еарин дийнахь Зазадоккху беттан 6-чу дийнахь телефонехула хиллачу къамелехь, Маршо радионо Амине хаьттира, Украинера хийцаделла а долуш, Оьрсийчоьнца гIоьртина юкъаметтигаш йолуш, Адаман хьал муха го хьуна, аьлла. И телефонан къамел шун тидаме дуьллу оха.\nМансур Украинехь дешна а, хIинца цигахь вехаш а ву шен доьзалца. Цигара хьоле, шен шолгIа Даймохк иза хиларе терра, сингаттамца хьоьжу иза. Шена бевзаш болу цхьамоггIа, Украинехь беха нохчий, хIинцале, Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьало ян вовшахтухучу Украинан эскаре шайн лаамехь дIаязбелла бохуш дийцира Мансура.\nКоьртачу декъана, гIазакхийн мотт буьйцу а, Оьрсийчоьнца мелла а алсамуо гергарло долу а меттиг лоручу Харков-кIоштахь вехаш ву Iусман. Алала дашна, цигахь оьрсийн телевизион а ю. Шен бIаьргашна гуш дерг а, цу телевизионехула дуьйцург а мел къаьсташ ду дийцира Iусмана. цIера дIавахана дукха хан йолун дера, шен нохчийн мотт шерра бийцаа хуур дац аьлла, Iусман шен къамел гIазакхийн маттахь дира.\nГIазакхийн мотт буьйцурш ца беза Украинехь, церан хьал ледара ду а боху Кремлера оьрсийн Iедалша. ГIазакхийн мотт буьйцурш кIелхьарбаха Оьрсийчоьнан Федерацино президентана бакъо а елла. Ткъа бакъдолу хьал муха ду, дийцахь, аьлла динчу дехарна жоп луш, Iусмана ишта къамел дира.\nIусман: «Къаьмнийн юкъаметтигашца йоьзна проблемаш тхан кхузахь цкъа а ца хилла. Януковичах лаьцна аьлча, охьа хьовха, меттигерчу бахархоша а тIеоьцуш вацара иза. Цхьа хийра стаг вара иза кхузахь. Цуьнан режимана сагатдо бохуш дуьйцу, иза бакъ дац. Мел верг дуьхьал ву иза президентан даржехь юхаметтахIоттон. Иза-м хир а дац. ГIазакхийн мотт буьйцу нах кхузахь охьатеIа бо бохуш дийца, кхузахь цхьа а бух бац.»\nОццу хенахь, Украинехь бехачу нохчашна орцах ваьлла, дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а. Амма меттигерчу бахархоша нохчийн диаспорина тIеIаткъам цкъа а ца бина, бохуш дуьйцу Iусмана кхин дIа а.\nIусман: «Рамзанехь, схьагарехь, нийса йоцу информаци хир ю. Оьрсийн хаамийн гIирсашкахь дуьйцур схьа а лаьцна, тхуна кхузахь гIо дан деза аьлла хир ду цо. Кхузахь цхьа а нохчо ва-м вац ницкъ беш я, бина а. ХIинцале цунах кхетта хила а тарло иза. Цхьа а хьашто яц тхуна орцах вала.\nПрезиденто ша шен эскарш нехан пачхьалкхе хьовсор ду алар нийса а дера дац. Халкъалахь цунах нийса кхетар бац. Тхо кIелхьардахар санна гур дац иза украинхошна, шайга кхайкхийна мостагIалла ю моьттур ду иза царна. Юха а цу кепара информаци хаамийн гIирсашка ца ялийта хьажа везара - я зорбанехь я, телевизионехула а.»\nIусмана тидам бира, ницкъ беш а, хьийзош а бала хьоьгуш, Оьрсийчохь беха нохчий хиларна.\nIусман: «Оьрсийчохь, ша даьккхина аьлча, Москох ницкъ бо нохчашна. Цигахь шортта суна бевзаш нах бу. Цигахь боккъалла а ницкъ бо вайчарна, охьатеIабо. Амма Украинехь и саннарг дац. Цунна далон цхьа а масала а дац. Ткъа Оьрсийчохь, кхечу къаьмнийн векалшна ницкъ беш шортта меттигаш ю. Цигахь царна дан дезара гIо. Со кхузахь волу I6 шо ду. Оцу I6 шарахь суна цкъа агина дац нохчочунна я гIалгIачунна ницкъ бина. Бакъдерг аьлча, кхин лерина а ца лелийна - мухIажаршна гIо деш я кхин гIо дина а. Амма ницкъ а ца бина. Иштаниг хилла дац.»\nУкраинера политикан дахарера хийцамашка ладоьгIуш беха цигара нохчий. Кхаьжнаш тосучу муьрехь, харжамийн каппашка а боьлху. Амма ша Iусман, карахь оьрсийн паспорт долуш ву. ХIинцалера Украинера Iедалх а, керлачу лидерех а лаьцна хIун эр дара аьхьа, деллачу хаттарна жоп луш Iусмана дийцира.\nIусман: «Тхуна хIун хета аьлча, Iедалан командера мелла а товш Яценюк Арсений ву. Политика-хIума евзаш стаг ву иза. Иза президент хиларх дог дохуш а ду тхо. Ткъа бисина кандидаташ Януковичах башха къаьсташ ца хета суна. Меттигерчара а олу иза. Вай диаспорина-м, Янукович висарх я, керла хIоттарх а, я пайда я, зе дац. Кхузахь даха бакъо йолу, Оьрсийчоьнан махкахой ду тхо, аьлча а, оьрсийн паспорташ ду тхан карахь.\nДелахь а, тхо кхузахь Iаш хилча, тхуна пачхьалкхан урхаллехь хьекъале политик хила луур дара. Янукович политик вацара. Хьекъале стаг а вац, иза цхьаннена а къайле яц. Мухха делахь а, тхо кхузахь Iаш ду. Дукхах болчу нохчийн Украинан махкалла а ду. Сан дац, со Оьрсийчоьнан махкахо ву.»\nОьрсийчоь тIамца ГIирме я Украинан малхбалерчу латтанашна чугIортахь, украинхой цхьаъ санна гIовттур болуш бу бохуш дуьйцу, Iусмана.\nIусман: «Украинхой шайн мехкан дуьхьала лата кийча бу. Оьрсийн телевизионехула-м, кхузахь тIекхойкхуш бара эскаре, амма, тIекхайкхина хиллачу нахах тIевеънарг I,5 процент бен бацара, бохуш дийцира. Амма и бакъ дац. Къона нах тIебехана ца Iаш, гIеметта хIиттина, сан хеннарниш а бу дIаязлуш. Зударий боьлху. Уьш шайн мохк дIалур болуш бац! Шайн мохк хьовха, ГIирма а, шайн латтан цхьа сантиметр дIахоьцур йолуш бац уьш. Иза бакъдерг ду.\nИштта, оьрсийн телевизионехула дийцира, мел верг Оьрсийчоьнан махкалла тIеоьцуш ву - иза бакъ дац. Шина-кхаа стага тIеэцна хир ю. Суна гучу суьртехь, шайн мехкан дуьхьала летта, бала дагахь бу украинхой. Майданехь дерг а гина вайна. ХIинца-м, хIетте а, адам цхьанакхетта. Майданехьа ву я, цунна дуьхьал ву бохург, дIадаьлла хIинца. (ГIирме) гIазакхийн эскарш далийна аьлла хаам баьржича, жима-воккха, ша верг а цхьабарт хилла, дIахIоьттина.\nТIама тIе ваха мел верг кийча ву. Кхузара украинхой хьовха, Харкован кIоштахь Iаш болу гIазакхий а-м бу. Суна сайна гина Харковерниш. Донецкераниш - уьш массо тIама тIе баха кийча бу. Царах цхьаммо а ца аьлла, эскарш ГIирме далор нийса ду. Цхьа вохкавеллачуо аьлла хир ду. Иштаниш ба ма бу. ЧIогIа кIезиг нах хир бу, Кремлан цу тайпа леларна реза болуш. Дукха-м хир бац.»\nОцу юкъанна, дуьненаюкъаралло Оьрсийчоьнан куьйгалхой кхетийна, дерриг дуьнено лара езаш мел йолу бакъо йохош, Украинера а, ГIирмера а хьал дохорна дуьхьал санкцеш йохург хиларх. Iамеркан пачхьалкхан департаменто визанаш ялар доьхкур ду, «Украинан цхьааллина дуьх=ьал болчу оьрсийн а, Украинера а Iедалан гIуллакххошна.» Нагахь санна ГIирмера ситуаци гена ялахь, кхин дIа а цуу нахана бан тIеIаткъам карор ду аьлла дIахьедар дина КIайчу ЦIийно. ЦIейозанна юкъа баханчу нехан цIераш йохуш яц.\nNew York Times бечу хаамца, Обама Барака къобалдинчу омарца а догIуш, оьрсийн стоьлан дайн Iамеркера банкашкахь долу ахчанаш гIорон а, церан долара хIусамаш, компанеш, царца йоьзна компанеш а низаме озон бакъо ло. Санкцеш, иштта, хьакхалуш ю, Украинан Iедалан пурбьа а доцуш, цу пачхьалкхан цхьацца дакъошкахь шайн Iедал чIагIдечу нахах а. Цкъачунна, иза ГIирмера политиках хьакхалуш ду.\nДаханчу еарин дийнахь ГIирман лакхарчу Кхеташоно сацам тIеийцира, ах-гIайре Оьрсийчоьнан Федерацин субъект хуьлуьйтуш. Кiоштан парламенто шен сайта тIе хаам баьккхина, Зазадоккху беттан 16-чу дийнахь и хаттар къастон Iалашонца референдум дIаяхьа. Юьхьанцара, иза 30-чу дийнахь дIахьур ю аьлла яра.\nКхоже дуьллуш ши хаттар ду: «Шу ГIирма Оьрсийчоьнан Федерацех кхетарехьа ду?», шолгIаниг, «1992-чу шарера Конституци юхаметта а хIоттош, ГIирмина Украинан декъан статус хилийтарехьа ду?»


(Main Page тӀера хьажжина кхуза)\n454 094 йаззам\nДийнахь хилларг — 3 декабрь\nЮристан де (Росси)\n1564 — Иван Грознис дӀаяьхьина паччахьан резиденци Москохара Александровскан куьпе.\n1775 — Джонс Джон Пола айбина «Альфред» кеман тӀехула Континенталан байракх.\n1904 — Ликан обсерваторехь карийна Юпитеран ца евза спутник — Гималия.\n1912 — Хьалхара Балканан тӀом: туркойн а, грекийн а флотийн Дарданеллашна уллора тӀом.\n1947 — Бродвейхь хӀоттийна Уильямс Теннессин пьеса ««Лаам» трамвай».\n1966 — даздарца дӀайохкар Цавевзачу Салтийчун даьӀахкаш Кремлан пенан уллохь (сурт тӀехь).\n1967 — Барнард Кристиана йина дуьххьара дог хийцаран операци.\n1984 — Бхопалера пестицидийн заводехь метилизоцианат дӀаэхар бахьанехь кхелхина 3800 сов стаг.


ТIаьххьарчу 12 сахьтан коьрта керланаш – доцца\nЛахьан-бутт 19, 2020\nФедерацин Кхеташоно магийна Путинна Карабахе эскарш хьовсо. Ткъа уьш цигахь долу-м кIира а ду\nЛоман Карабахерчу конфликтан зонехь латто эскарш хьовсо магийна Оьрсифчоьнан Федерацин Кхеташоно президентана Путин Владимирна кхаарин дийнахь. Конституцино президент декхарево Оьрсийчоьнан эскарш дозанал арахь латто эшар Федерацин Кхеташонца дийцаре дан а, цуьнгара пурба даккха а. Кхеташоно хIинцца бен и хаттар листина дацахь а, шайца герзаш а, техника а йолуш, машарбаран тIеман контингент Путина Карабахе дIахьажийна ду кIира – Лахьан-беттан I0-чохь Эрмалойчоьнан а, Азербайджанан а тIом сацо барт хуьллушехь.\nБинчу бертаца а догIуш, Карабахе хьажийнарг ву 2000 гергга эскархо, уьш дIатарбина тIемаш лаьттинчохь севццачу Азербайджананний, Эрмалойчоьнанний дакъошна юккъе а, Карабах Эрмалойчоьнах юзучу Лачинан уче шех олучу меттехь а.\n₽6,6 млрд мах бу экспертизах чекхдакхалц Оьрсийчоьнан могашаллин министралло ца духкуьйтуш латточу молхан\nДилхан атрофия йолуш, дегI ца лелалуш дуккха а бераш ду Оьрсийчохь, ткъа дац деш пачхьалкхехь оцу лазарна дуьхьал молха – Золгенсма арахоьцург ю Швейцари.\nОцу пачхьалкхера Оьрсийчу кхачо кечдина Золгенсма 88 миллион долларна (6,6 миллиард сом). Амма молха ша зен деза юьхьанца, аьлла Оьрсийчоьнан министралло. Оцу бахьаница цомгушчарна тIекхачо хьедийр ду молха, ткъа царна сихха тоха дезаш ду иза, дIахьедина Золгенсма арахьоьцучу Швейцарерчу Novartis фирмин векалто.\nPfizer компани яьлла ша COVID-на дуьхьал кхоьллина вакцина теллина, эвсаралла ю 95%\nPfizer корпорацино дIахьедина COVID-19 уьнна дуьхьал ша BioNTech компаница цхьана кхоьллина вакцина зийна яьлла, аьлла. Хаамо бахарехь, 95% ю молхан эвсаралла.\n43 эзар стага тохийтина шена зеран барамашкахь вакцина, царех 170 стагна кхетта хенан йохалла коронавирус (оцу дархойх массарна а санна молхан плацебо тоьхнера, 8-нна бен ша вакцина тоьхна а яцара, боху талламчаша).


ГIалгIай къаман хьалхарча поэтех цаI хиннав Озанаькъан Илеза Ахьмад. Вай йоазув кхелла Малсаганаькъан Кураза Зоврбик вовзаш, Беканаькъан Темботаца, ший даь-веший воIаца ИсмаIалий Салманаца гIулакх доагIаш, царца цхьана вай литературан лард елларех а, къаьстта поэзен никъ билларех а хиннав из. Цу поэта вахар лоаца хиннадале а, ткъаь пхийтта шера мара ваьхавац из, бакъда цунца ювзаенна къайленаш дукха я. Эггара йоккхагIъяр я, 1937-ча шера цунна топаш тохарца ювзаенна. МоцагIа айса даьча дукха доккха доацача «Поэта топаш тохар» («Расстрел поэта») яхача йоазон тIа, аз дийцадар цох сайна хетар. Вай критикаша, журналисташа, историкаша цун валара бахьан техка, хьоадаь моттиг яц таханалцца, духхьал аз даь йоазув доацар. Кхыметтел цун дезалах а дош аьннадац цхьаннахьа. Цудухьа наьна мотт хьехача хьехархошта дика бовзац цун вахара никъ. Из цар бехк а бац. Цун да малав хов, наьнах хIама хац. Цун дезал хиннаб е хиннабац ала могаш хьехархо наггахьа мара хургвац. Наьсарен района газете балха волаш, Дошлакъий-Юрта вахаш вола Озанаькъан Мухьмад волча вахар со, вай мехкара архитектураца дувзаденна памятникаш мишта лораду, уж малагIча хьала тIа да цунга дувцийтар духьа. Мухьмад уж лорадеш хиннача паччахьалкхен болхлоех цаI вар. Лувш-оалаш тхо дагIаш, даь-цIи фуй хаьттар аз цунга. Ший да Ахьмад яхаш хиннав аьлар фусам-дас.\n— Поэтаца Илеза Ахьмадаца гаргалол ярий шун? — аз хаьттача, сона хезар тамашийна хIама дар.\n— Са да ва-кх из, — аьлар Мухьмада.\n— Цунна топаш фу бахьане техай дувцаш, цхьаккха моттиг яц. Хьона фу хов цох лаьца? — хаьттар аз цунга. Амма цу хаттара дизза, со раьза веш, дола жоп даланзар цо.\n— 1937-ча шера цIагIара дIавигари, цунна топаш теха хилари мара цох ховш хIама дац, — аьлар поэта воIа.\nЦул тIехьагIа, Ахьмада мел йола байт йийшар аз, царна юкъера сайна хIама корадоагIий хьажа дагахьа. Алхха цхьан стихотворене тIаэзар са теркам, из яр «Октябрь тIахийцар» яха байт. Цун цIи Iойийшача а кхоачам ба, поэта революци сенца нийсъяьй кхетаде. Юххьанца, хьалха хиннача Николай паччахьа ший «жIалеш» тIахаьхкар аьннад болхлошта, дIахо цу тайпара сурт долаш гойт цо революци яьккха нах а. ТIахеца йиш я жIалеш, вай къаман метта юкъе иштта да «тIахийцар» яхача деша маIан. Вешта аьлча, къаьнача Iаьдалах а кердача Iаьдалах а жIалеш да аьннад цу байта тIа.\n«Ший «берашта» къахетама\n«Даде» жIалеш тIахаьхкар.\nЦар чехка, гIаддаха, тIема\nШоай царгаш вIашкахьекхар.\nАйделар топий таташ.\nШишша-кхоккха шоайла вIашта\nЛегаш бар къахьегараш».\nУж мугIараш хетадаьд 1905-ча шера, болхлой цIий Iоанадаьча паччахьа а цун гIозара а. Кхы дукха царел эргаш дац советий Iаьдала хетадаьраш а:\n«ЦIакхаьча ваьлча, Ленина\nОктябро чехка шийна\nРузкъан даьй IокIалбехкар».\nИз санна дола хIама репрессеш йолча шерашка ловргдацар мехка керте лаьттача, халкъан цIийх модз хеташ хиннача наха. Хетаргахьа, из байт я, цхьадолча даькъе, Илеза Ахьмада гIабаш техар. Цу тайпара я цунна топаш тохарца ювзаенна са уйла, кхыча наха фу хет хац сона.\nОзанаькъан Ахьмад ваь хиннав 1902-ча шера хьажо волча, маьждига имам, мехка къаьда волаш хьавенача Илеза дезале. Цун бера ханах, дешарах дувцаш, «БIаьсти кхаьчай» яхача книжка дешхьалхенца Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмада аьннад: «Бусалба дешар Iомадайтад цунга гIалгIай мехка къаьда хиннача дас Илеза. Бакъда гонахьара вахар зувш, из дезаш хиннача кIаьнка ше ца кхетача Iарбий метта безам тIабодаш хиннабац. Эрсий меттала хьеха Дошлакъий-Юртара хьехархой болча а ухаш, цар новкъосталца эрсий мотт а грамматика а Iомаду цо, хIаьта эрсий классикий А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, Л. Н. Толстойя говзаме йоазош деша а волалу...»\nКъаман йоазув кхолладеннача хьалхарча шерашка денз, ше а йоазош де волавенна хиннав Ахьмад. Из гучадаккха дукха хала а дац. Вай эггара хьалхара йоазув арадаьннад 1923-ча шера, Ахьмада ший хьалхара стихотворени язъяьй цул тIехьагIа цхьа шу даьлча, 1924-ча шера. Из я лакхе вай хьоахаяь «Октябрь тIахийцар» яха байт. Таржамаш а доацаш, цо ше язъяьй аьнна, книжканна юкъейихьараш ерригаш 12 стихотворени мара яц. Бе-беча темаех я уж. Царна юкъе я дешара, колхозаш яхкара, къаман хьалхарча газета, бIаьстенна, революценна, Ленина, Испанена хетаяьраш.\nКъаьстта а хала ха хиннай паччахьа зама оалар а советий Iаьдала хьалхарча шерашца ювзаеннар а, деша безам болча кхалнаха. Уж деша ухийташ хиннабац, царех белаш, футтарбеш, яппараш еш хиннай. Цкъаза кIаьнкашта а низткъало хиннад цу заман чухьа ишколе аха. Наьсар-Керте ваьхача Имагожанаькъан Заьлмаха оалар йоах; бераш летандаь, новкъа гIолла а ца водаш, наьха бешамашка гIолла деша ухар ше. Цу тайпара моттиг дуккхаза зийначох тара да поэта а. Цу деша хетаяь я цун дикагIйола «ЙиIиг» яха байт. Еш вай из:\nЙиIиг я юрта юкъегIолла йоагIаш,\nБоларо хойт йиIиг хилар оамале,\nТов санна цIийяьй. Из йоагIаш я сихо.\nХIанз цхьан карта чура ара жIали Iех,\nКIеззига дIахояьлча багIа пхьегIанхой;\nХьайла, фу гIийбаташ деш ба хабархой.\nЙиIигаш а яхача деша кхыметтел!»\n«ЙиIиг», — яхаш, бела а белаш, дIакхайкаш,\nПхьегIанхоша тIехьара тIаю яппараш.\nСовца, совца, ма чувхае из йиIиг!\nШий йижарашта лелае хьалхале\nМа йодий из цу сердалон школе».\nКхалнаха дешаш хиларах кхаъ хинна язъяьй поэта «Сердалонга болх» яха байт а. Лоаман юртара Оалкамара кхалнах Советий Iаьдала хьалхарча шерашка деша ухаш, дешара тIахьабисар дIадаккха гIерташ хиларо гIадвига хиннав из. Берригача кхалнаха цхьатарра къоабалдеш тIаэцаш хиннадац из гIулакх. Цхьачар харцахьа кхетадеш хиннад, вокхарна ширача Iадаташа баргал етташ хиннай. Из дика гу вайна Ведажанаькъан Ахьмада «Шелбенна кхуврч» яхача романа тIа. ХIаьта а Оалкамара кхалнах тоттабенна деша ухаш ба, Илеза Ахьмада яхачох:\n«...Дехьара сехьара хьаухаш,\nЛелаш кхалнах ба,\nДеша болхаш ба.\nЕлаш я цар юхьмараж,\nЧIоагIа раьза ба;\nИстий, жерой, мехкарий\nДеша гIерташ ба».\nЙоккха моттиг дIалоац Ахьмада кхоллама юкъе вай мехка колхозаш яхкаро. Къаьстта а белгалъяккха еза царна хетаяь ши байт. Уж я «Йодаш я алача...», «Колхозхочун илли». Хьалхаръяр йIаьха а шера мугI болаш а байт я. Цу тайпара йоазув Iомаде хало хулар, со ишколе деша вагIача хана. ХIаьта из стихотворени дагахьа Iомае лора хьехархочо. Мел хала яле а, из Iомайийя мара водацар со деша. Цул тIехьагIа, хьехархо волаш, юха а Iомае йийзар са из, хIана аьлча берашта дагахьа Iомае мел лу байт, аз айса а дагахьа еш царна. ХIанз кIеззига аттача даьннад из гIулакх. Книжка тIара из дагахьа Iомае еза яьха мугI дIабаьккхаб. Цу тIа ювцаш я болата алача:\n«Болата алача лелаш я цу ара...\nЦун увгIар, цун къувкъар хьажал миштад кура!\nКолхозхой дегаш ше увттадеш хьалъура,\nЙодаш я алача, меллашха кIур тувсаш».\nДукъа йоаллаеча говраца нийсъяьй Ахьмада, оахам деш йода трактор. Юххьанца из бIаргаяйча цох тамаш еш а кхераш а хиннаб лоаман нах. ХIаьта а цкъа дIаIемача, сага гIо-новкъостал доацаш, шоаш толаме къахьега болабеннаб царца. Колхозхой вахар дикка аттача даьккхад тракторо. ХIаьта тахан цар беш бола болх наха а говрашта а булургбацар: лаьтта ахар, макха баккхар, ялат дIадер, оасар дар, чуэцар, кхы а массагIа да уж. Цо ювцаш йола «алача» дика лелае ховш а цунца хьакхаштабаьнна а хиннаб сийдола гIалгIай механизатораш Коазоай Бахьаудин, ГIазданаькъан Бекхан, Албохчанаькъан АртагIа, Угурчанаькъан Iамархан, берригаш бийца варгвац. Уж шевар сона бIаргавайнав сай вахара тайп-тайпарча ханашка. Царех долча дагалоацамаша юха а юха а дешийт сога Илеза Ахьмада «Колхозхочун иллецара» мугIараш:\nГIаттал хьай, колхозхо!..\nВолле хьо, колхозхо!»\nТахан цхьаццабола йоазонхой ба юртбоахамера болх, къахьегамхой лархIа безац аьнна хеташ. Литературанна юкъе уж хIамаш дувца («шурий ведараш») кIордадаьд йоах цар. Из нийса дац. «Шурий ведараш» йоацаш вай доахалургдац, унахцIена хургдац. ТIаккха-м вайна даьтта, шура, дулх, кIолд, нахча эшац ала мара дезац. Аз-м яхац деррига шоай йоазош царна хетаде, хIаьта а царех яздечарна Iоттараш ма е. Лаьттанца, хьайбашца бувзабенна болх эшаш бац аьлча, кагийча нахá, мехкарашта фу хета деза? Саг къахьега ховш хила веза, моллагIа гIулакх ший каракхаьчадале а. Цудухьа цIаккха къалургйоаца тема я къахьегамца ювзаеннар. Говзача йоазанхочо меза Iаг буаш санна хетийтаргда, ший йоазув дешачоа, доярка, ахархо е болхло вувце. Язде ха деза лерттIа. Во темаш хилац, во йоазонхой хул. Мел хоза хеташ, айса мишта еш ца ховш, сиха йийшар аз Ведажанаькъан Ахьмада кхелла коллективизацех йола «Шелбенна кхуврч» яха роман. Иштта, тIеравала ца могаш йийшар Шолохов Михаила «Поднятая целина» яха роман, Шукшин Василе дувцараш, иштта кхы дIахо а.\n— Колхозаш мичай? — оал цхьаволча сага.\n— Нийса да, колхозаш яц. Амма йолаш я цар гIулакх дIахо дIахьош йола къахьегама коллективаш. Цар сий де деза, нагахьа санна мохк бIаьхий хилар, оттадеш дола шу хоза хилар дезе.\nГIалгIай къаман вахаре лоархIаме моттиг хеташ хиннай Ахьмада «Сердало» яха къаман газет арадаларах. Цун оагIонаш тIа кепа йийттай (1928-1937) поэта дик-дикагIдолча йоазошта. Хетаргахьа, кIезига хургба аьнна хет сона цун малагIа псевдоним хиннай ховш бола нах. Малсаганаькъан Ахьмада яхачох, «Испанега» яха цун стихотворени 1937-ча шера 9 апреле араяьнна хиннай Лоаманхо яха псевдоним латташ. Къаман газет а из хьакхелла саг а цо мишта лоархIаш хиннав ховргда вайна «Мальсагов Зоврбикага» яха стихотворени Iойийшача:\n«Сийрдадаьнна дIаэттад хьо, «Сердало», —\nКъама тIера дIаяьккхай боадон хало.\nIа даь кема деций Iилман форда тIа,\nНаьна мотт ловзабеш, цун кIоарген тIа.\nЦIеча гIалгIай дегашка хьа цIи латта,\nЛаттаргья из чIоагIъенна дуне мел латта».\nШейхал ваьлча санна яздаьд цо уж мугIараш. Шерагара шерага чIоагIлуш, наха йиц ца луш, хьайоагIа газета цIи. Ховш ма хиллара, цхь-ши шу даьлча, цун 100 шу дизар дездергда вай паччахьалкхено.\nНийса хургдацар аьнна хет сона, Iаламах поэта язъяь байташ хьоаха ца йича. Царца гу цун метта хозал, шаьрал, сурт кхолла хар. Цу теманна хетадаьча йоазошта юкъе къаьстта белгала я «БIаьстан юхь» яха байт. Ишколе ийслагIча классе дагахьа Iомае еннай изи «ЙиIиг» яхари ши стихотворени. Бераша хоза хеташ Iомаю уж шаккха. Книжка оттадаьча литературни критик хиннача Малсаганаькъан Абос цаховш йихьаяц уж ийслагIча классан программанна юкъе. Царех дикагIдола поэта йоазош лоархIаш хинначох тара да цо. Iан тIехьа йоагIача бIаьстено дог айдеш хилар Илеза Ахьмада санна хоза хьахьекхадац цхьан поэта:\n«Хоза бIаьсти хьатIайоагIа,\nБIаьсти я вай гIозале.\nБирса Iа дIадоалаш доагIа,\nГIатта, гIатта, хьаволле.\nМаьлха йIовхал котъяларца,\nДIунгал гIор бухъювлаш латт,\nХьовза, хьовза хьай хьинарца,\nХьайла маьлха босаленга,\nЮкъ-юкъе гу баьццарал,\nХьайла сийнача сигаленга...\nДа ма ваттIа хьа, хозал!\nХьайла, хьайла, ара, коа тIа,\nКхаьчар гота из хьазилг,\nХьайла, вайга «гIо гота тIа», —\nЯхаш мо лесто цIогилг».\nШий йоазош миссел хIана дац аьнна дукха да цо даь таржамаш а. Эрсий классически литературанна юкъера итт байт гIалгIай меттала яьккха хиннай Ахьмада. Царех я А. С. Пушкина «Кавказ», «Арион», «Чурт», «Кавказа есар», М. Ю. Лермонтова «Фон кема», Д. Бедне «Лай чоалпингаш», «Жоп», «Хьаькъал», «Лор», Г. И. Кржижановске «Ког майра баккха, новкъостий». Царех цхьадараш (А. Пушкина «Кавказ», «Чурт»; М. Лермонтова «Фон кема») Iомаду таханарча ишколан ийслагIча классе.\n(аьрдехьара аьттехьа) МутаIаланаькъан Хьажбикар, Озанаькъан Ахьмад, Осминаькъан Хьамзат


Цкъа мацца а нохчий а ловзур бу Европан чемпионаташкахь...\nШвейцари --Нохчаша йозуш йоцу пачхьалкх кхоьллина а, йолуш, цуьнан Европан футболехь дакъалоцу тоба шена муха го хоуьйтуш, бизнесхочо Майер Йохана арахецна духар , 02Тов2012\nБутт герга яхъелла хилла футболан Европан чемпионат дIайирзина. 4-0 чоьтаца италхой эша а беш, толам баьккхина Испанин къоман тобано. Цу ловзаре хьоьжуш хиллачу миллионаш футболъезархошна юккъехь вайнах а бара, шайх цхьаберш цхьана заманахь хила там болчу маьршачу Нохчийчоьнан футболан тобан символика тIехь йолу духарш а доьхна.\nМуха хир дара, цкъа мацца а маьршачу Нохчийчоьнан къоман тоба а Дуьненан я Европн футболан чемпионаташкахь дакъалаца йиш йолуш хилча? Муха хир дара те церан ловзар? Матч дIайолалуш, къоман гимн локхучу хенахь, муха хир яра цу ловзархойн яххьаш? Ткъа духарш? Муьлхачу басахь хир яра церан кучамаш, трикош?\nДуккхаъчу нохчийн футболъезархоша, кху деношкахь Европан чемпионатан дерзоран ловзаршка шаьш хьоьжучохь, шаьш шайга я вовшашка дина хир ду и хеттарш. Ткъа цу хеттарех, мел кIезиг а, цхьадолчарна -духарх лаьцначарна - жоьпаш лаха гIоьртира Майер Йохан, Швейцарера адамийн бакъонашларъярхо а, совдегар а волу жима стаг.\nЦо хIокху тIаьхьарчу масех шарахь Дуьненан я Европан чемпионат моссаза хуьлу, лерина цхьа ша-башха футболхойн духаран дакъа - пхьуьйшаш доцу кучамаш - арахоьцу, маьршачу Нохчийчоьнан, ткъа иштта Палестинан футболан тобанашна лерина ю,олий.\nДуккхаъчу шерашкахь Палестинехь а, Нохчийчохь а журналист а, адамийн бакъонашларъярхо а болх бина волчу Майера, шена цу шина къоман футболхойн тобана лерина духарш арахеца дагадар кхетадеш дуьйцу, ша Газехь волуш а, Нохчийчохь волуш, даима а ша цецвоккхуш, мел ирчачу херцашлахь а, мел кхерамечу хьелашкахь а, бераш шайн кадаьллачу мIаьргонехь футболах ловзуш гора шена, бохуш.\nКогахь спортан мачийн метта тиша кIархаш а болуш, хаза нехан санначу шовкъаца а, самукъадаларца а буьрках ловзуш и бераш гаро хийла ойла йойтура шега, бохуш дуьйцу цо, нагахь санна цу берашна тIе эгош йолу бомбанаш совца а йина, царна бен ницкъ а, цаьрца юьйцу харцо а сацийна, царна деша а, лелон ма-еззара спорт лело а аьтто бича, ма дуьне цецдоккхуш футболхой хир бара царех, олий.\nХIетахь дуьххьара ойла кхоллаеллера адамийн бакъонашларъярхочун, Палестинехь а, Нохчийчохь а бехачу къоначу футболъезархошна шен цIахь, Швейцарехь, эца а эцна, футболхойн духарш совгIатна декъа.\nИза цо дан а дира, ши эзарлагIа шераш дуьйладеллачу муьрехь. Ткъа и ойла иштта дIа кхин а кхиина, цунах жимма тIаьхьа, „Сатийсаман тобанаш“ боху дешанаш тIхь а долуш, духарца шина къоман футболан тобанийн васташ кхолла дагадеанера Майерна.\nЦо, палестинахойн, нохчийн тобанаш дуьненаюкъарчу чемпионаташкахь дакъалоцуш хилча, церан хила там болу духарш арахеца долийра. Аьлча а, футболхойн пхьуьйшаш доцу кучамаш. Палестинахойн тобан кучамаш цIен басахь ю, ткъа Нохчийчоьнан тобаннаш - баьццарчу басахь.\nДуьненна а евзачу Найк спортан сурсатийн фирмано тегначу цу кучамийн некха тIехь йиллина горга эмблема ю, юккъехь Ичкерин герба тIера берзан сурт а долуш, гонаха „Нохчийн къоман футболан юкъаралла“ боху дешнаш а яздина. Ткъа букъа тIехь нохчийн, ингалсан маттахь яздина „Нохчийчоь. Team Chechnya“ дешнаш.\nМайера билгалдоккху, ша тегийтинчу кучамийн ши эзар ялхалгIачу шарахь дуьйна, хIора мехала чемпионат дIайолалучу муьрехь, рогIера парти арахоьцуш ю, бохуш. Дукха хьолахь интернетехула а, ткъа иштта бевза-безачу нохчашкахула а, Iарбашкахула а дIаса а доькъу шаьш и духарш, боху цо.\nКъаьсттина, Европехь а, йоллучу Малхбузехь а бехачу вайнехан кегийрхоша хазахетарца лелайо и кучамаш, шаьш чемпионатийн муьрехь футболе хьовса гуллучу хенахь, бохуш, дуьйцу адамийн бакъонашларъярхочо.\nТкъа цу юкъана бутт гергга дахделла хилла Украинерий, Польшерий футболан той кIирандийнахь дIадирзира. Италхоййий, испанхоййий къовсалуш хиллачу Европерчу тоьллачу футболан тобан дарж муьлхачу тобанна хьакъ ду бохучу хаттарна жоп испанхоша Сквадро Аззурина эхье 4-0 чот ярца билгалделира.\nДуьненан футболан исторехь хIинцалц схьа цкъа а хилла йоцу рекорд хIоттийна цу кеппара испанхоша – уьш, кхин юкъа стаг ца вулуьйтуш, юха а Европан чемпионаш бевлла.


ГIиргIизойчоьнан хилла инарла прокурор лаьцна Батукаевн гIуллакхехула\nГIиргIизойчоьнан хилла инарла прокурор Салянова Аида.\nГIиргIизойчоьнан хилла инарла прокурор Салянова Аида лаьцна, криминалан гонашкахь дош лелаш ву бохуш вуьйцу цу махкахь вина а, вехаш а волу нохчийн къомах волу тутмакх Батукаев Iаьзиз харцонца набахтера аравалийтарца доьзначу гIуллакхехула. Цунах лаьцна хаам бо цу мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло. Дийцарехь, Салянова бехке еш ю, харцонца Батукаев маьршавоккхуш дакъалацарна а, шен йолчу бакъонех тIехъяларна а.\n2003-чу шарахь, 16 шо 8 бутт хан а тоьхна, чувоьллинера Батукаев ГIирзойчоьнан Iедалша. Иза бехке винера цу мехкан коьртачу гIалана Бишкекана гергахь йолчу колонехь къепедацарш вовшахтохарна. Тутмакхаш айина бунт дIайоьдуш цу колонехь вийра ГIиргIизойчоьнан парламентан депутат Акматбаев Тыничбек а, таIзарш кхочушдаран коьртачу урхаллан хьаьким Полотов Икматулла а, ткъа иштта парламентан ши белхахо а.\n2013-чу шарахь Оханан-баттахь Нарынан гIалан кхело хенал хьалха маьршаваьккхира Батукаев, цунна ваха дукха хан ца йисина аьлла. Кхелера араваларца, "Манас" аэропорте а вахана, долахь долчу кеман тIехь йитира цо ГIиргIизойчоь.\nАмма дукха хан ялале, лоьраша делла кехаташ харц хилла аьлла, ГIиргIизойчоьнан коьртачу прокуратуро Оьрсичоьне дIавийхира Батукаев. Делахь а иза дан аьтто ца хилиара. Цу хенахь (2014-чу шарахь Товбеца-баттахь) 53 шо долу "криминалан инарла" хан токхуш вара Нохчийчохь, бакъо йоцуш герз лелорна (маьршаваьлла 2017-чу шарахь).


Оьрсийчоь-- Петарбухарчу Пачхьалкхан музейхь Путин Владимир а, актер Депардьё Жирар а, 11ГIу2010\nДепардьё Жирар кинохь волу 45 шо ду. Дуьненна а евзачу тоьллачу филмашкахь чΙагΙдина цо ша кхуллуш долу кеп-кепара васташ. Комеди «Хамелеон», драма «Уран», детектив «Ма-дарра тIехула хΙума», мелодрамаш «Жерминаль», «Сирано де Бержерак» - вуьззина говзанча ву иза муьлххачу а жанрехь, хьенан а кеп-куц ловзош.\nТкъа хΙинца Депардьё Жирар дуьненан прессо вийцаваккхар аьттехьа а дац киноца доьзна. ГΙаьттинарг ю францойн дуккхаъчу, аьлча а, уггаре бехаш болчу бахархошца йозуш драма.\nХууш ма-хиллара, Францино стохка шена президент хаьржина Олланд Франсуа – социалистийн партех ву. Иза шен дуьне-дахарх, адамаллах, дика-вонах болу кхетам а бахьаш, дестийна а доцуш, гΙаш веъна президентан дарже – вайна дагадогΙу иза, харжамаш толамца бирзича, езачу машенашка ша ца хоьхкуьйтуш, президентна йогΙучу хΙусамех къаьхкина, шена яздина хилла алапа шозза шен омрица лах а дина вогΙуш францойн президентийн Елисейрчу гΙопе болх бан.\nПрезидентан декхарш кхочушдан волаваларцана, Олланд Франсуа харжам бан безаш висира: кризисо шен пачхьалкх а хьийзош хиларе терра, муха, стенгара, хьаьнгара гулъян еза Францин бюджет?\nЦхьан некъ бара – францхошна цхьабосса, стаг хьолахо, къехо хилар а ца лоьруш, лекха ял тΙейожор. Амма Олланда кхин некъ хаьржира – къехой иштта а бу ирс доцуш нах, цара шайн таро йоллучул лур ду бюджете шаьш даьккхинчу ахчанах дакъа. Ткъа хьолахой, даккхий ахчанийн дай, бизнесхой шаьш миллион евронал а сов гулйинчу санах кхо дакъа Ιедална дΙадала декхаребина. Оцу ахчан чоьтах къийсалур ю Франци цхьаболчу бахархойн къоьллица а, дуьненан кризисца а.\nИ хьал цатайначех ву Депардьё Жирар. Вац иза цхьалха а. Дукха-дукха францхой-бизнесхой бовдуш бу тахана махкара, уьш реха бац шаьш доху даккхий ахчанаш кхаа декъехь халкъан хьашташна дΙатаса.\nДепардьё – тергамчаша бахарехь, 85 миллион евро ду цуьнан хьал – кхо-биъ бутт бу хьолах йоккху ял мелла а Францехьчул лахара йолчу луларчу Бельгехь, цхьана жимчу юьртахь, Нешанехь, ваха охьахиина.\nОцу хьокъехь дара премьер-министра Эйро Жан Марка, ша декъаза хΙума лору Депардьё мехкан дозанал дехьавалар, ша француз верг шен даймохк безаш а, цунна когахΙотта гΙодеш а хила веза алар.\nДепардьё Жирар, ша гоьваьлла а, нехан тергонехь бодвелла а стаг хиларе терра, оьгΙазвахана премьерна. «Хьо мила ву суна тΙехь кхел ян. Ас дΙахьажадо хьоьга сайн паспорта а, айса цкъа а пайдаэна а доцу социалан кехат а, даймохк кхин бац вайшиннан юкъара – со вуьззина европахо а, дас ма-хьеххара, дуьненан вахархо а ву» - аьлла ду Депардьёс Эйро Жан Марке дахьийтина жоп.\nФранцин дуккхаъчу гΙаланашкара эха сохьтехь бен а бан ца беза Бельге некъ, лаам болчу францочун вехийла а ду цигахь.\nΙедална стага шен таронех ах бен дΙаяла езаш а боцчу оцу луларчу махка дΙабахана алссам францхой, махкахь уггаре а вехаш волчу миллиардеран Арно Бернаран биста кхаччалц. Депардьё санна, Бельгерчу жимачу Нешан-юьртахь веха кхин а 3 эзар францо.\nОцу тΙехь чекхдала а тарлора вайн Депардьё Жирарах долу дийцар. Амма Оьрсийчоьнан цΙе цуьнан кхолламах етталуш хилар а ца долу ца хьахийча.\nДийцарехь, новкъа валлале доттагIашца луьйцу бокккхуш, чагΙаран кад айинчохь – хууш ду Депардьё ша а чΙагΙаран бизнесхо хилар - аьлла цо, ша Оьрсийчоьно а кхойкху шен бахархойн декъа, Путин Владимира шена хΙинцале паспорт а даийтина, аьлла. Бакъду, Депардьёс бинарг бегаш бара, иза иштта дац, элира сихонца Кремлан пресс-гΙоьнчалло.\nПрессс-секретара Песковс мухха а шардеш делахь а леларг, Кремлан ойла, журналисташка а къадийна, дΙасаяржийна Нохчийчоьнан администратора Кадыров Рамзана. «Цхьаъ дацахьара, даймахках вер вацара Депардьё Жирар. Со иза бехке ван ца воллу. Амма соьга цхьаъ алалур ду – тхо кийча ду сийлахь актер тΙеэца» - аьлла Кадыровс, журналисташа тоьшалла дарехь.\nШеко яц Депардьё тоьлла адам хилар а, цунна меттиг Нохчийчохь Кадыровна карориг хилар а. Амма Кадыров дуьххьара ву нохчийн махка гоьбевлла нах кхойкхучех, царна тховкΙело яла кийчаболчех аьлча, иза харц хир ду.\nТкъеха шо хьалха Германино шен коьрта коммунист, къано Хённекер Эрих, иза воккха зуламхо а лоруш, кхеле ийзоваьккхича, Дудаев ДжовхΙара иза а кхайкхира Нохчийчу. Вар-цавар Хеннекеран гΙуллакх дара, амма веанехь, Дудаевс и т1еоьцур хилар дацара шеконехь. Махкахь тховкΙело а карийна, вехира Соьлж-ГΙалахь шен хан кхачаяллал,гуьржаша дуьне тΙарал а гатдина, церан президент Ιийна Гамсахурдиа Звиади а.\nНохчийн дахначу бΙешерашкара дуьйна евзаш амал ю де эшна стаг тΙеэцар а, цунна кхерч кховдор а.\nАмма Депардьё Жираран хΙун дисина Нохчийчохь, иза вешар вуй шена кховдийначу хьошаллах, хууш дац. ХΙун хир ду бакабаккхар дихкинчу махкахь шех Депардьёх? Лекъар-м яц те цуьнан чагΙаран бизнес бусулба махкахь? Хеттарш-м дуккха а хуьлийла ду, нагахь санна Кадыровс кховдийна салам Депардьёс тΙеэцахь.\nХьоло дагайоуьйту оьрсийн цхьа кинокамеди. Хьо тхан Калымахь нисвелча, чухΙотта, ша волчу, боху цхьана персонажо. Набахтийн мохк Калыма буйла хууш волчу вукхо юучух сих а оьккху, Дала тΙе ма даийтийла бохучу кепехь ло жоп.\n«Бриллиантан куьг» кинофилмера персонажаш: «Хьо Колыма нисвелча, чухΙотта!» - «ХΙан-хΙа, цул хьо вола тхо долчу!»\nОцу кинокийсикна а дайна, махкара аьтто баьлча, муьлхха а вахархо вада кийча йолчу, халонаша юкъйинчу Нохчийчу Депардьё ваха вахарна кΙезиг кхерам бу. Амма иза иштта нислахь, дуьненна и сенсаци а дΙахазор-кха вай!\nВола тхан тхов кIел, мсье Депардье


Кхаари-де 28 Охан-бутт 2021\n29 пачхьалкхо Оьрсийчоь декхарейо Нохчийчохь адамашна гIелонаш яр талла; кхозлагIа кхеле валийначу амира "Магаса" бакъ ца до ша бронетранспортер эккхийтина хилар; "ОВД-Инфо": Навальныйгахьа йолу акцеш йирзича лаьцна 115 стаг\nCоьлжа-ГIалахь нисбеллачу некъан бохамехь шен Mercedes-Benz йохийна Чимаев Хьамзата. Нохчийчоьнан куьйгалхочо спортхочунна совгIатна елла хилла машен ю иза. Кадыровца сурт даккхийтинчул тIаьхьа, бакъоларъярхоша ша емал вича кху шарахь Швецера Нохчийчу вирзира латархо.\nНохчийчуьра а, Азербайджанера а легалехь боцу мигранташ лецна Польшин дозанехь; Нохчийчуьра школаш дийнахь кхузза болх беш хила ца еза, аьлла Оьрсийчоьнан премьер-министра; Кадыровн кIентан латарна ша къастийна мах "лачбаккхарна" реза вац Нальчикерчу боксан куьйгалхо\nТуркойчоь къовлалуш ю карантинна\nДерриг халкъан карантин юкъайоккхуш ю Туркойчохь, коронавирус яржар сацо йолчу Iалашонца.\nОхан-бутт 26, 2021\nУггаре кIезиг ахча дерш бу Нохчийчоьнан, Дагестанан, ГIалгIайчоьнан бахархой; Ставропол-макхахь лаьцна Пятигорскехь герзаш диттина кхо стаг; Навальныйн штабаша сацош бу шайн болх прокуратурин сацамца\nШен неIарш юха а схьайиллина Заркъерчу нохчийн ширачу маьждиго\nБIе шо сов хьалха Нохчийчуьрчу мухIажарша дина Урдунерчу Заркъера маьждиг юха а схьаделла бакъо елла Iедалша. Коронавирус бахьана долуш дехха чIаьгIна лаьттина иза ламазанна схьадиллира стохка Мангал-баттахь. Амма дукха хан ялале юха а дIачIагIа дийзира иза, ун даржар алсамдаьлча.\nГIалгIачунна хан тоьхна, Соьлжа-ГIалахь низам хьаьшна, Чимаевс Муцураевга ладоьгIу\nГIалгIайчуьрчу вахархочунна17 шо хан кхайкхийна терроран гIуллакхца; Оьрсийчоьнан премьер-министро а, Кадыровс а масканийн раж ца ларйина; Оьрсийчохь дихкинчу бардан Муцураев Тимуран иллешка ладугIуш лаьцна Чимаев Хьамзат\nМеца бу мархийн бутт Туркойчохь\nТуркойчохь кху безачу Мархийн баттахь гуманитаран гIо кхачор лахдина. ДIадахначу шерашкахь токхенехь яьхна Туркойчоь шарал а сов яхъеллачу пандемино и сагIанаш лахдечу кхачийна, цуьнга хьажжина беркъа ду хIинца мухIажарийн дахар а. Цунах лаьцна ю "Американ аз" портало кечйина хIара видео.\nОхан-бутт 22, 2021\nЧехин урхалле кхайкхам бина Сенато, Оьрсийчоьнца доттагIаллин уьйраш а, юкъарлонаш а хедаде аьлла; Мархийн баттахь юучунна мехаш тIе ца деттийта ГIалгIайчохь комисси хаьржина; Къилбаседа Кавказехь 19 стаг велла уьнах\nМоскварчу урамашка эзарнаш арабевлира набахтехь баттахь мацалла лаьцна вехачу Навальный Алексейн агIолаца, цунна тIе лоьраш битар доьхуш.\nТайсон Майк а, Iела Мухьаммад а ву ша аьлла нохчийн UFC- н латархочо Чимаев Хьамзата; Кадыров Адама баьккхина толам "шеко ца юьтуш баьккхина толам бу" аьлла Соьлжа-ГIалахь; Дагестанера политолог Курбанов шарIан кхеле кхайкхина гIалгIайн юкъаралхоша\nДудаев ЖовхIаран цIе хезаш хир ю нохчийн къомо шен йозуш йоцу пачхьалкх кхолла болчу лаамца бечу новкъахь 20-гIа бIешо доьрзуш лелла боламаш массаза хьахало. 25 шо дуьзина иза вийна. Маршо Радионо доцца дагадохкуьйту, Дудаев коьртехь а волуш, нохчийн исторехь лелларш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Беран корта баьшча, цуьнан месаши барамехь деши а, йа дети дала деза боха...\nАссаламу Iалайкум! Беран корта баьшча, цуьнан месаши барамехь деши а, йа дети дала деза боха, бух болуш хIума дуй и?\nБисмилла́хI, алхьамдулилла́хI, вассола́ту вассала́му Iала́ расу́лилла́хI.\nТирмизийс а, Хьакима а дийцина: Iелин кIант Хьасан дуьненчу ваьллачу хенахь, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Фа́тIимате аьлла хилла: «Корта а дIабаша цуьнан, месаш оза а озий, церан барамехь сагIийна дети а ло». ХIара нийса хьадис ду.\nТирмизийс дийцинчу хьадисехь деана ду, ФатIимата (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Цуьнан месаш уьйзира ас, цхьа дирхIам, йа цуьнан цхьа да́къа нислур долуш йара уьш».\nАхьмада а, ТIабаранийс а дийцинчу хьадисехь деана ду, и дети мискачу нахана дIало́ аьлла хиллера аьлла, тIаккха Хьусайн винчу хенахь ФатIимата цунна а уьзза дина хиллера аьлла. Ахьмада ша́ дийцинчу хьадисехь деана ду, и дети АллахIан некъахь дIало аьлла хиллера аьлла.\nТIаккха… «Дукхах болчу Iелам-наха (маликий а, шафиIий а, хьанбалий а мазхIабера Iелам-наха) дика лоруш ду керла динчу беран корта дIабашар ворхIолгIачу дийнахь. (Иштта дика лору цара) цуьнан месийн барамехь сагIа далар дешица йа детица (маликий а, шафиIий а мазхIабехь болчара), йа къаьсттина детица (хьанбалий мазхIаберачара). Нагахь санна корта дIа ца башахь, дIабаьшна хиллехьара месийн барам мел хир бара а хьаьжна, цу барамехь сагIа лур ду».\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Дика (мелехь) ду ворхIолгIачу дийнахь беран корта башар. Вайн мазхIабера Iелам-наха аьлла: «Дика (мелехь) ду сагIийна деши далар цуьнан месийн барамехь; ткъа нагахь санна деши ца лахь – дети далар дика ду. Иза цхьатерра (дика лоруш) ду кIантана а, йоIана а. Иштта аьлла иза вайн мазхIабера Iелам-наха. … ТIаккха хьуна хаийла, массо хьадисашкахь деана дерг цуьнан месийн барамехь сагIийна дети далар хилар; вайн мазхIабера Iелам-наха ма-аллара а доцуш, цу хьадисашкахь деши хьахийна ца хилар».\nШен кхечу жайни тIехь, бер динчул тIаьхьа лелийча суннат долу хIуманаш дуьйцуш, Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Iакъикъат дийначул тIаьхьа цуьнан корта башар а, цуьнан барамехь сагIа дешица йа детица сагIа далар а». И маьIна тIечIагIдина Имам Нававийн оцу жайнин маьIна динчу Iелам-наха а, уьш боцучара а.\nИмам Нававийс ма-аллара, хьадисашкахь деана дерг а, хьахийна дерг а детица сагIа далар бен дац. Делахь а, маликий а, шафиIий мазхIабера Iелам-наха, дешица сагIа дала мегаш ду аьлла, церах цхьаболчара дешица далар детица даларал а гIолий ду а аьлла, хIунда аьлча деших луш долу сагIа алсам хир долу дела.\nХьанбалий мазхIабера Iелам-наха детица далар бен ца хьахийна, хьадисехь хьахийнарг иза бен доцу дела.\nТкъа дешица сагIа дала мегар ду аьллачара деши детица дуьст а дуьстина, деши детих дIатоьхна (йа вуьшта аьлча: «къийас» йина цара, цхьаъ вукхунах дIатохарца), хIунда аьлча и луш дерг сагIа ду, ткъа сагIа алсам мел дели и дика ду. Амма хьадисашкахь дети бен хьахийна ца хилар – цара цунна иштта жоп делла: церан цу хенахь сагIийна дала аьтту хилларг дети хилла, цундела хьадисашкахь иза хьахийна.\nЦхьаболчу Iелам-наха, дешица сагIа даларна тешаллийна далийна IабдуллахI ибн Iаббаса (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлларг: «Суннатах ду ворхI хIума: …», - цу юкъахь цо аьлла: «Беран коьрта тIера месийн барамехь дешица йа детица сагIа далар». Делахь а, и хьадис гIийла лоруш ду.\nЛакхахь дийцинчуьнан жамI деш аьлча: керла динчу беран корта баьшча схьайовлуш йолу месаш оза а оьзна, цу месийн барамехь детица сагIа далар нийса хьадисашкахь деана ду, иза мелехь хIума а ду, суннат хIума а ду. Цхьаболчу Iелам-наха и сагIа дешица далар гIолий ду аьлла, вукхара дети бен ца хьахийна. Дешица делча а мегаш ду, йа гIолий ду аьллачеран далил (тешалла) «къийас» ю. Цундела, иза а, важа а бух болуш хIума ду, шен аьтту болчо а, шена луучо а иза а, важа а дан мегар ду.\nТIаккха, нагахь санна шена тIера иштта сагIа делла дацахь, иза ша́ шена тIера далар дика ду аьлла цхьаболчу Iелам-наха. Ткъа нагахь санна месийн барам мел бу хууш дацахь – дукхах долчу хьелашкахь иштта хила а хир ду иза – уггар алсам хила мегаш болу барам схьаоьцур бу.\nТIаьххьара… СагIийна луш дерг ша́ деши а, дети а дац, церан мах бу, таханлера вай лелош долчу ахчанца. Масала, месаш терзанца оьзча, церан барам 3 грам белахь, ша вехачу меттехь кхаа грам дешин мах хIун бу а хьаьжна, йа детин мах хIун бу а хьаьжна, ша вехачу меттера ахчанца и мах сагIийна лур бу миска нахана йа Делан новкъахь.\n02.12.2009 - 1430.12.15\n Шейх Ал-Албаний, «Сахьихьул-джамиIис-сагIир», 7960.\n Шейх Ал-Албаний, «Ирваул-гIалил», 4/402-404.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-маджмуI шархьул-мухIаззаб», 8/432.\n Имам Ан-Нававий, «МинхIажут-тIо́либи́н», 462.\n Имам Аш-Ширбиний, «МугIнил-мухьта́ж», 4/295; Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Тухьфатул-мухьтаж», 4/199; Шайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансо́рий, «Аснал-матIо́либ», 1/549.\n Суннат ду, мелехь ду, дика ду бохург – дича ме́л а болуш, ца дича къа а доцуш хIума ду. Важиб ду боху маьIна дац цуьнца.\n Имам Аш-Ширбиний, «МугIнил-мухьта́ж», 4/296; Имам Мухьаммад Ал-ГIамро́вий, «Ас-сироджул-ваххIадж», 564 агIо.


Ялсмала бода никъ -\nЯлсмала бода никъ\nДала КъорӀан чу йоах: “ХӀай, им дилла нах, Даьла цаӀ веш, пайхӏамар бакъ веш хилалаш, шоаш а шоай дезал а жожагӀатен цӀерах лорабелаш”.\nХӀана аьлча, цу жожагӀатенна Далла тӀаовттадаь малейкаш чӀоагӀа къиза да, бирса да.\nИз аят дукхагӀа болча Ӏалама наха хьакердадоах, хӀана аьлча, цу аято наха кхерам чутувсандаь. Тахан, дӀаьха доацача укх дунен тӀа, кхоана доагӀаргдолча, даим хургдолча къемата дийнахьа саг даькъазбаьннача наькъагахьа хургвоацаши, ялсмаленга бугача наькъагахьа гӀоргволаши. Цудухьа Дала вайга амар ду: “Шоаш а лорале, шоай дезал а лорабе а жожагӀатен цӀерах”, яхаш.\nЦу жӀожагӀтен цӀи Дала Ше хьаллотаяь я. “Эзар шера лаьттай из, – аьннад Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна), тӀаккха цхьаькха эзар шу даьккхад цо кӀай йолаш, тӀаккха эзар шу даьккхад цо Ӏаьржа, баьде йолаш. Вай укх лаьтта эггара чӀоагӀагӀа йолча цӀерал кховзткъеи иттаза чӀоагӀагӀа я жӀожагӀатен цӀи. Тахан укх дунен чухьа воаш а воай дезала дегӀамаш а лораде деза Турпала Ӏаьлас (Даьла раьза хилва цунна) аьннача тайпара: “Ӏилма ший дезала дӀахьехарца”. Ӏилма яхар – нур да из. «Дешар – сердало, цадешар – боадо» яхилга санна да из.\nДала йоах КъорӀан чу: “Ӏа ала: «Везан Даьла, Ӏилмийгахьа сов ваккха со», – аьле”. Цхьа моттиг мара яц Дала КъорӀан чухь хьоахаяь, сов ваккха со, аьнна. Е рузкъан тӀехьа, е унахцӀенон тӀехьа а аьннадац Дала вай Пайхӏамарага (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) Ӏилман тӀехьа сов ваккха со мара. Ӏилмах лаьца дуккха а аяташ да КъорӀанчухьа, хӀана аьлча, Ӏилма эггара керттерчарех доландаь.\nПайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) аьлар йоах Ӏаьлийга: “Хьо бахьан а долаш динах Ӏа цхьа саг тоавар дикагӀа ма-д хьона укх лаьтта букъ тӀа мел йола цӀе инкал сагӀийна лучул. ХӀаьта цӀе инкалаш цу замалахьа бӀаьхийча Ӏарбашка мара хулаш а хиннаяц (тахан дикагӏйола машенаш санна лоархӀаш хиннай уж). Ӏилма Ӏомадарца мара саг хьаькъал чу воагӀаргвац, саг кхераргвац. Тахан укх дунен тӀа мел дола хӀама сагага Ӏа дувце а, Ӏилма цу сага ца хой, цо кхетадергдац ӏа яхар.\nТахан кхетаргахьа гаргагӀа бола нах малагӀаш ба аьлча, уж дийша нах ба. Дала КъорӀан тӀа йоах: “Бокъонца Даьлах кхераш бараш Ӏалама нах ба”.\nПайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах: «Дала Ӏилма ховш бола Ӏалама нах дӀаэцаргба». Цул тӀехьагӀа жахьирнах (невежественные) юхебусаргба. ХӀанз вай дувцар дына Ӏилма да, лоархӀаме дар из да. Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах, уж Ӏалама нах ший варасаш ба. ХӀана аьлча, Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) ше дӀаводаш рузкъа дита дац шийна тӀехьа. Нагахьа санна цо рузкъа дита даларе бӀаьхий нах хургбар цун варасаш. Варас яхар малув, аьлча, масала, да дӀаваьлча, воӀо хьаэц даь рузкъа, ишта вай Пайхӏамарага (Даьлагара салама-моаршал хилда цунна) тӀехьале хьаийцараш Ӏалама нах ба.\nЦхьаькханахьа йоах Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна): “Тахан саг укх дунен чухь дийна волча хана Ӏилма лаха аьнна нигат а долаш цӀагӀара араваьлча, кхоана доагӀаргдолча къемата дийнахьа ялсмала бода никъ Дала атта бергба цунна. Ялсмала бода никъ атта хулийтаргба, яхилга фуд аьлча, вайна массанена хов сурт-тӀий цига хургда яхилга. Из тӀий цхьаболчар дувцача тайпара дац – чо санна диткъеи, шалта мо иреи да из, яхаш дувц. Амма, из дунен тӀара дар санна деце а, тӀий да, хӀаьта цун цхьа оагӀув Дала адам махьшаре лалла гӀоттадаьча хана цигара ялсмале дӀачуйодаш хургья. Цу тӀийна дехьаваьннар ялсмале гӀоргва. Цунах дехьавалар дувцалга доацаш хала хӀама да. Из лоаца тӀий а дац, бахьа безар чӀоагӀа бӀаьха никъ а ба. Цу тӀийнах тӀехвоалалурвац Даьлах кхийрар мара. Дуккхагӏбараш Ӏочулегаргба. Цул тӀехьагӀа вай Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) кӀалхара боахаргба царех цхьабараш, шафаӀат а даь.\nЦиггачара из ялсмала бодаш бола никъ Дала аттабергба, тахан укх дуненчухь Даьла духьа Ӏилам лохаргда-кх аз аьнна араваьннача сага. Иззал кхычарел тӀех хӀама долаш ва Ӏалама саг.\nЭлчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах, цу Ӏалама нахах къахетам бер Даьла ва-шоана, цу Ӏалама наха гештделга дехаш малайкаш а да-шоана, лаьттах доахка зунгатий а, хи чура чкъаьрий а из Ӏилма лаха араваьннача сага гештделга дехаш да-шоана. Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) аьннад: “Тахан укх льатан тӀа болча бусулба наха юкъе Ӏалама сага возал миштай аьлча, Пайхӏамар асхьабашта юкъе веза хиларга хьежжа, Ӏилма ца ховш волча сага юхе ишттал везагӀа ва-шоана Ӏилма ховш вола Ӏалама саг”.\nИз да Ӏилма деза хилар, из саг дика къонах ва яхилга дац. Хьалха Ӏилма лаха деза, Ӏилмо хьаькъала бӀаргаш хьадел. Цул тӀехьагӀа бакъдола хӀама хьадовз цунна. Мичахьа дика дар да, мичахьа во дар да хов цунна. Цудухьа моллагӀча воча, зуламеча хӀамах лоралу из саг.\nБакъдар дӀакхайкаделга важап да Ӏалама наха. Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах: “Шох дикагӀвар малагӀа ва аьлча, КъорӀа хьаӀома а даь, из наха дӀахьийхар ва”. Цига ловш дар, духхьал КъорӀан Ӏилма Ӏома а даь, из наха дӀахьехалга да, духхьал КъорӀа деша Ӏомаваларах доалаш дац. Дала КъорӀанчухьа йоах: “Хьона ха из Даьла цаӀ хилар, тӀаккха маӀача наха а кхалнаха а гештдар дех”\nДала эггара хьалха Ше цаӀ хилар хьа йоах, из сага ца хой, мелла чӀоагӀа саго дийхадар аьнна, Дала гештдергдац цунна.\nӀилма харо вай массадолча оагӀарахьа кӀалхара доах воча хӀаманна. Турпал Ӏаьлас (Даьла раьза хилва цунна) аьннад: “Ӏилмо хьо лораву”, аьнна. Из фу яхилга да аьлча, нагахьа хьона Ӏилма хой, воча хӀамах лоравала хьо хье а хьожаргва.\n← Совфед изменил основания для возбуждения дела о сбыте наркотиков\nКусочек неба в глубине →


ЛоIамерча латарах болча спортсменаша 2021- ча шера беллгала толамаш доах\n2021- ча шера лоIамерча латарах дIахьоча яхьашка дикка говзал гойташ толамаш даьхад, -аьнна хоам бу «Сердало» газетага вай спорта министерства пресс-службо.\nХовш ма хиллара, хIама хьадечунна мара дац. Даима къахьегаш, говзал лакхъеш, боаккхагIа болча тренераша беча балха тIехь дика толамаш даха таро хиннай.\nГIалгIайчен спорта министра советника, ГIалгIай Республика спортивни латарах вице-президент волча Мусаев Мухьмада лакха мах оттабу цу балха.\n"Пандемия долаш 2020 — ча шера спорта гIулакх массехк тIехьашка даьнна хиннадале а, тхо спортсменаш тIехьа тетта Iийнадац, халача хьалашка баь а спортацара болх бе хьежаб, 2021- ча шера лаьрхIача яхьашка кийчо еш. Цу юкъа дикка къа а хьийгар, ахчанца таро а лаьгIянзар, цудухьа толамаш гуш да- 2021 — ча шера хьалхара спортивни итта ди цIаккха ца хинна толамаш дахарца дIадихьар. Со тешаш ва республике лоIамера латар кхы а чIоагIагIа дегIадоагIаргда аьнна. Эзараш кегий нах безам совбаьнна хургба царна тара хилара.\nТахан ГIалгIайчен спортивни лоIамера латар кхы а лакхагIча боарамтIа латт. Россе первенства котало яьккхай Смоленске дIайихьача 23 шу даьннача кегийча наха юкъе Галай Вахита. Цу первенстве Йовлой Мухьмада дото призёр хилар. Февраль бетта Галай Вахита цхьаькха совгIат даьккхар-из Киеве дIайихьача халкъашта юкъерча турнире геза призёр хилар.\nКхоартой Ислама дошо мейдалгеи, иштта дунен хьалхленна, Иркутске дIахьоргйолча Россе первенстве дакъа лаца бокъо а ялар. Россе Хьалхаленна геза призёр хилар 16 шу даьннарашта юкъе Шакринаькъан Iаьла.\nПодмосковерча Наро-Фоминскера Шакринаькъан Акромата I6 шу даланза барашта юкъе хиннача Россе Первенстве геза мейдалг ера.\nИз доацаш СКФО Первенстве 16 шу даланза болча спортсменашта юкъе Чаненаькъан Шамила хьалхале яьккхар, иштта дото медалгаш яьхар Джамбулатанаькъан Мухьмад-Амина, Шакринаькъан Акромана.\n18 шу даланза болча спортсменашта юкъе Россе Первенствах вай сборни дото а дошо а мейдалгаш яьхар-шоллагIа моттиг яьккхар Имагожанаькъан Алисхана, кхоалагIа моттиг Илинаькъан Iадсалама.\nСКФО первенстве 18 шу даланза болча кегийча наха юкъе пхиъ мейдалг яьккхар вай спортсменаша — дошо мейдалг Цхьорой Мухьмада, дото мейдалг- Гелисханаькъан Абдула, геза совгIат Имагожанаькъан Алисхана, Тутайнаькъан Мухьмад-Башира, Газиканаькъан Ислама.\nМай бутт дIаболалуш Хоаной Мухьмад-ТIахIира Владикавказе дIайихьача шоллагIча этапа пхелагIча ахкан Спартакиаде котало яьккхар.\nХоам бу 18 мае шинарча дийнахьа, Галай Вахит латаш ва Македоне дIахьоча Европа Первенстве 23 шу даланза болчарна юкъе.\nБелгалдаккха деза, дешара-тренировочни сборашка Россе сборни чувоагIаш ва Шакринаькъан Iаьла, Шакринаькъан Акромат, Кхоартой Ислам, Бохтаранаькъан IадрохIман. ГIалгIайчен лоIаме латар кердача боарамтIа латт ала йиш я, цо таро хулийт вай бахархой диканга сатувса, котало яккхарга хьежа.


Белхех лелар а дIадаьлча...\nНохчийчохь белхи, 2015.\nНохчалла, дайшкара схьадаьхкина оьзда ламасташ, адамашна юкъахь еха марзонаш, гIиллакхаш... мел заманаш вай хийцаелла бахарх а, хийцаяла йиш йоцу башхалла ю и дерриг а. Белхи, стаг стага дахаран ирхешна хьалха ша цаI ца витар, иза а ду вайн мехала ламаст. Ткъа иза а дIадайча?\nЖимма а хенарчу бахархошна а дага а догIуш, 30-40 шо хьалха, нохчийн дахарехь Iаламат маьIне, цхьа перза хIума санна туьдуш дара белхи, къаьсттина поппаран белхи.\nКъаноша даре а деш, хIорамма а шен декхар лоруш хилла,лула-кулахь хилча-м хьала а,охьа а, цу белхийла а вахана гIодар: кибарчигаш еш а,поппар хьохуш пенаш дукъуш а, цIенкъанаш йохкуш а.\nБу бохучу дешан говзанчаша, Арсанукаев Шайхис, масала, тоьшалла дарца, забаре ира дешнаш ца кхоош, «хIайт» эккхийтина «кхехка» белхи саца а бой, вотанца, пондарца, дIаболош хилла хелхаран бал. Амма и дукха бах ца болуьйтуш,хелхаран шовкъ балхана пайдехьа ерзош, карладоккхуш хилла къахьегар.\nХийла масалш ду белхийлашкахь тасаделла захало бахьнехь керла доьзал кхоьллина, мехкарий а, кIентий а гIоза-декъала баха хевшина. Арсанукаев Шайхис лаа ца кхоьллина, гIоьнна гIевттинчу нехан уьйр-марзонаш гойтуш хIара могIанаш:\nБелхий бу,белхий бу-поппаран белхи.\nЕрриг юрт гульелла кху уьйтIа бертахь,\nЦкъа болх бо,забаршца хелхарш до боьлхий.\nВота а кхиссало,кIажьоьху пондар,\nМехкарша хи детташ,кечбо шайн поппар,\nКегийнах къийсалуш,охкуш бу латта.\nЯ болх а Iаьткъар бац цхьанна базбелла…\nБелхий бу,белхий бу – попрпаран белхий.\nВуьсур вац юьртахо тIекхаьчча гуьйре,\nЗаманан йохаллехь, белхеш цхьаьна а тухуш, нохчийн вовшашна орцах бийлар исбаьхьаллин ирташ тIехь дийцинарш чот йоцуш дукха хила тарло. Цхьа могIа Iилманчаша а къаро а еш, цу белхийлашкахь къеггина йовза таро хилла нохчийн карзахе амал а, дахаран мехаллаш а, бустам-барамаш а, и кхетор а.\nДаима а бохург санна.нохчийн белхийлашкахь нисло хьасартне къахьегар, дегнаш ир-кара а хIиттош,вовшийн гIортораш а хилла,щовкъе хьийзачу кегийрхойн вовшех самукъадалар вуно дика гайтина байтанчо Цуцаев Iалавдис а.\nЛоькхура белхолахь пондар, йогIура балхаца йиш,\nЧа хьоьрсуш, кечбора поппар, юх-юха деттара хиш.\nМехкарша елийна яххьаш, гоне хьо поппаран хьер,\nДашийна кучамийн даххаш, соцуш дац забаршца лер.\nПенаш тIе хьоьхура поппар, наг-наггахь долур «тIох!»\nСих-сиха соцура пондар, ца соцуш беш бара болх.\nДисийта дегI а шен гIорахь, ца йича йолий тIе ял?\nПоппаран пазаташ когахь, юкъ-кара боккхура бал.\nМел меттиг дIалаьцна вайнехан дахарехь тайп-тайпанчу белхоша? Байтанча Цуцаев Iалавди ву цу хаттарна шена хетарехь жоп луш.\nIалавди: «Оцу белхолашкахь баьхкина нохчий Сибрехара цIа баьхкинчул тIаьхьа. И белхош бахьана долуш хийла да тхов кIел вирзина,хийла йоI маре яхна. Оцу массо белхош юкъахь суна къаьсттина мехала хетарг и поппаран белхи бу-кх. Кхечу агIор тидча синкъерам а хилла белхи,адамийн юкъаметтигаш,уьйр-марзонаш нисьяран гIирс а.\nБелхех къамел дерзош ала догIу баккхийчара деш долчу мукIарлонех а. Цара дийцарехь, дукха масалш ду каде хьаьвзинчу юьртахоша, хIинццалц схьа мохо лоькхуш лаьттинчу шерачу бай-аренехь, кIира-кIиране далале,латта тесна цIенош а дугIий, керла кхоллабелла доьзал баха ховшийна. ХIетахь ондда бух болуш хилла, халкъалахь хIара алар а: «Тхов тIебахчахьана,кхидергга-м хала дацара».\nАрсанукаев: "Ловзар дац хIоьттинарг, белхий бу,белхий бу..."


Умаров Докка - Кавказ Имаратан Амир\nУмаров Докка кхалхарх тоьшалла дина, цуьнан метта Кавказ Имаратан амираша ша хIоттийна хилар а даржош, хIинццалц Имаратехь къеда лаьттинчу суьйлийчо Iела Абу-Мухьаммада.\nАбу-Мухьаммад: «Хьоме вежарий, йижарий! Хаийта лаьа, вайн вашас Абу-Iусмана хIара дуьне дитинийла.\nДоккин массо а гергарчаьрга а, иза везачаьрга а, иштта массо а дуьнентIерачу бусалбанашка а кадам бо оха. Баккъал а, бIаьргех хи долу, дог доьлху.\nХьох къастаро тхо гIайгIане дехи, тхан ваша Абу-Iусман!\nВайн вашас ца дохийра ша Далла дина тоба, шен зама кхачаяллалц вара цунна тешаме».\nКерлачу Амиран Абу-Мухьаммадан кадам\nГарехь, хIинца ца тоьшийла дац Умаров Докка кхелхина бохучух. Кавказан дакъойн, вилайатийн, амираша ша цуьнан метта хIоттийна хилар а хаийтина Iела Абу-Мухьаммада.\nАбу-Мухьаммад: «Вайн Вашас ша дуьне дитале шен тIаьхье йитина - 6 стагах йолу Шура. Вешан Ваша шахIид вуйла ма-хиъина, оцу ялханна юкъара цул тIаьхьа вуьсур верг, тоьлларг харжа хевшира тхо. Массара а со хьахийра. Амма суна ца моьттура оццул деза дукъ ас сайна тIеэца дезар ду.\nДелахь а, вежарша тIех чIогIа дехча, дийзи сан Далла гергахь и дукъ караэца а, Деле сайна ницкъ беха а. Цундела ас дIакхайкхадо: тIеоьцу ас сайна и жоьпалла».\nМила ву хIинца Кавказ Имаратан Амир?\nХьалха масийттаза а санна, Умаров Докка кхалхарх дуьйцург шен кепехь тергоне эцна Нохчийчоьнан администратора Кадыров Рамзана а. Аьхаза, бусулба стагна мегаш а йоцчу кепехь ду, цо дина бохуш, цуьнан пресс-гIоьнчалло официалехь даржаде къамел. Оьрсийн маттахь иштта аьлла Кадыровс Умаров а, «Кавказцентр а хьахош: «Смерть крысоматки Умарова подтвердил главный сайт кавказских шайтанов» («Кавказан шайтIанийн коьртачу сайто бакъдина мукхадехкийн нана Умаров кхалхар»).\nШен хьажам бу Умаров Докка кхалхарх болчу хааме нохчийн йозуш йоцчу пачхьалкхах Ичкерех, цуьнан куьйгалхойх волчу, Лондонехь вехачу Закаев Ахьмадан. Иза воккха ца ве баьржинчу хаамах. Амма цунна Кавказ Имарат кхоллар Кремлан проект а яра, цуьнца Путинан гоно нохчийн къоман маршонан болам гара а баьккхира, аьлла хета цунна.\nЗакаев Ахьмад: Кремлан карахь ду Имаратах дерг дерриг а\n1991-чу шарахь нохчийн лидерша маршоннна самадаьккхира шайн къам. Къомо хаьржира ши президент – Дудаев ЖовхIар, иза вийначул тIаьхьа Масхадов Аслан. ЗIе ца хадош, президентан кхераме дарж шен караэцна шо кхочуш, кхиберш а санна, тешнабехкаца вийра Масхадовн лаамца цуьнан метте хIоьттина Садулаев Iабдул-Хьамид. Эццахь чекхъелира Ичкерин зама. Бусулба мел воцург имане валор коьрта лоручийн карадирзира хьал – тIаккха тиллира Кавказна Имарат цIе.\nХIинца шен шолгIа лидер, амир, нохчех а воцу стаг ву ала тарло Кавказерчу гIаттамхошна коьртехь. Шеко яц, Кремло хIинца керла амир Iела Абу-Мухьаммад лохуш дерриг а Дагестанан лаьмнаш тIекъалтосур хиларх.\nХьанна а, муха а хетахь а, алссам ехар ю кавказхойн лерехь, эсехь Умаров Доккин цIе, цуьнан къамелаш.\nУмаров Докка: Болам лекъар бац\nЦхьаболучарна бирзина баьлла Кавказера маршонан болам аьлла хета, кхечара сатуьйсу цуьнан зIийдигаш кхиаре а, халкъаш Кремлана къар ца даларе а. Хиндолчун къилбано цкъачунна шегахь кхобу гIаттаман таьхье, хиндолчух кхане...\nУмаров Докка кхалхар бакъдо


Коммуналан хьаштех уггар беза мах Нохчийчохь хир бу 2022-чу шарахь\nОьрсийчоьнан регионашлахь коммуналан хьаштех мехаш къаьсттина Нохчийчохь лакхабевр бу 2022-чу – 6,5 процентна. Шо юккъе даьлча дуьйна хийцалур йолуш ю тарифаш, хаамбина "Российская газето".\nКоммуналан мехаш 6% бевр бу Дагестанехь, ткъа оцу заманчохь Ставрополан махкахь 3,4 процентал сов хир бац мах. Къилбаседа Кавказан регионашкахь а, Оьрсийчоьнан Къилбехь а 3,7-5,4% лакхабер бу бахархоша коммуналах лучу ахчанан барам.\nКарладоккху, стохка а уггар лакхара бара Нохчийчохь хIиттийначу коммуналан хьелех мехаш (6,5%).\nОьрсийчоьнан пачхьалкхехь уггар лакхара ю ипотека эцаран процент Къилбаседа Кавказехь: Нохчийчохь – 8,II%, ГIалгIайчохь – 8,22%. Оцу юкъанна уггар лахара барам гойту Къилбаседа-Кавкахан мехкашкахь: Кхарачой-Чергазийчохь (6,95%) а, ГIебарта-Балкхаройчохь (7,I%) а.\nБахархойн юкъаралла кхиоран Фондо бинчу талламашца а догIуш, къаьсттина лахара алапаш ду Оьрсийчохь – Нохчийчохь – 30 эзар сом, Дагестанехь – 32,3 эзар сом, ГIебарта-Балкхаройчохь – 32,6 эзар сом, ГIалгIайчохь 35,1 эзар сом.\nКегийчу а, юккъерчу а барамехь йолчу ярташкахь оьцучу алапийн барам массанхьачул лахара болу регионаш ю Зазадоккху-баттахь хIоттийначу рейтингехь Нохчийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а.\nНохчийчохь а, Забайкальск- махкахь а беха массарел къен пенсионераш, 2019-чу шеран терахьаша гайтарехь.\n*Тарифан турса юкъалаьцна, Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмера хьал а цхьана.


Хила йиш а яц цхьана а къоман, Далла гIуллакх а деш, синцIеналлин лакхене гIертарал сов, кхитайпа Iалашо («идея»); кхин Iалашо ю боху «хьекъалан дай» а, царна тIаьхьахIитта кийча долу къаьмнаш а харц новкъа девлла. И тайпа масалш долуш а ду: цхьа къам ду ша массарал а лакха ду, кхин къаьмнаш шена муьтIахь хила деза бохуш, шайтIано хьекъалх тилийна, и бахьанехь Дала оьгIазалла йина; тIаккха кхин къам гIеттира, ша ду лакхара, шен схьадалар цIена ду массарал а бохуш, - и бахьанехь даккхий зуламаш а, боккха тIом а хилира дуьненчохь...\n«Шу вовшийн довзийта, тайп-тайпана кхоьллина Ша...», – бохучу аятан шолгIачу декъо чулоцу дуккха а хIума: иза къоман психологи, синкхетам, мотт, гIиллакхаш, доцца аьлча, и къам кхечарах схьакъастош дерг, цуьнан шатайпаналла ю. И шатайпаналла Дала къаьмнашна делла совгIат а ду, иза яйа гIертар (масала, Дала шена белла мотт бицбар) Далла дезаш гIуллакх а дац. Массо къам Дала шена еллачу шатайпаналлехь диса деза.\nНохчийн меттан цхьа башхалла ю: хIора аз а маьIне ду вайн маттахь, аьлча а, хIора аз а, дош санна, шен маьIна долуш ду. Масала: а (доца) – цамгар ю, гайтаран цIерметдош а ду (диалектехь); д – цхьа хIума дан (хандош) а, «ду» бохург а ду; г – диттан «меже», хIума ган бохург а ду; ж – уьстагIий; и – гайтаран цIерметдош; тI - хьайбанан хьалхара ког; у – дечигах яьккхина коьчал, йолуш йолу цамгар а ю (диалектехь); иштта дIа кхин а.\nМасала, оьрсийн маттера «церковь» боху дош, вайн цхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, «цIеран ков» бохург ду (цхьана хенахь - адамаша цIарна гIуллакх дечу хенахь – кхолладелла дош); «солнце» – кхаа дашах кхолладелла: «са + лу + цIе» («свет дарящий огонь»), иштта дIа кхин а. И тайпа маьIна дан тарло дешнаш дуккхаъчу меттанашкахь (царна юккъехь дуьнен чохь даьржинарш а ду – ингалсан, французийн, Iаьрбийн...) карадо. И бахьанехь цхьаболчу меттан Iилма дезархоша вайн маттах дIадевлла кхидолу меттанаш бохуш, цуьнца цхьаьна вайн къам «Дала къастийна» ду, Адам-пайхамара бийцинарг а, Нухь-пайхамара (Делан салам хуьлда царна) бийцинарг а нохчийн мотт хилла бохуш, чIагIдарш даладо. И тайпа хетарш нийса дац, иза Iилманца гучудаккха йиш йоцу дела, я вайна пайде а дац.\nВайн дайшна хууш хиллачух тера ду хIокху дуьненан мах; хIокху тIаьхьало йоцчу дуьненчохь, цкъа а шаьш лийр боцуш санна, гIишлош еш (масала, Мисаран паччахьаша ПирIунаша йина пирамидаш...), нехан латтанаш схьалеца гIерташ, дуьненан хIума гулдеш къа ца хьегна цара. Цара къахьегна шайн юкъаметтигаш нисъеш, вовшашна юккъера марзонаш алсамйохуш, оьздангаллица, комаьршаллица вовшел тола гIерташ, адаман сий-ларам беш, цхьаъ цхьаннал лакха ца хIиттош, хIора стеган коьртамукъалла, маршо ларъеш, и дIаяккха шайна тIегIертачу мостагIех леташ шайн цIий Iенош, дахарал а деза сий хеташ, мел йоккха хала киртиг тIехIоттарх боьхна, баьржина дуьненчухула дIа ца боьлхуш, хIокху лаьтта тIехь хьанал къахьоьгуш, ийманан буха тIехь ярташ йохкуш, маьждигаш дIахIиттош, жамIаташ вовшахтухуш... - Далла дукхадезна гIуллакхаш алсамдохуш.\nСелхана даьлла дIадахна, -


Нохчийчоьнан Куьйгалхочунна Евразин халкъийн гуламан цIарах «ДоттагIаллин векал» преми елла\nГлавная страница > ПРЕСС-ЦЕНТР > СМИ о нас > Нохчийчоьнан Куьйгалхочунна Евразин халкъийн гуламан цIарах «ДоттагIаллин векал» преми елла\nХIутосург (май) беттан 27–29-чуй деношкахь Москвахь дIаяьхьира Евразин халкъийн ассамблейн I-чу а, Россин халкъийн ассамблейн VII-чу а гуламийн форум. Нохчийчоьнан цIарах цигахь дакъалецира Къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министра Умаров Джамбулата а, республикин Юкъараллин палатин куьйгалхочо Батаев ГIайрсолтас а.\nКхеташонан программа масех декъе екъна яра. Еккъа цхьана Евразин халкъийн гуламехь тайп-тайпанчу тематикийн 36 сесси яра: дипломати, Iилма, дешар, культура, мотт, медиа, экологи, кегийрхой, спорт, бизнес, туризм, экономика, доьзал, и.дI.кх.а.\nФоруман гурашкахь гуламан дакъалацархоша пачхьалкхийн а, дуьненаюкъарчу организацийн а куьйгалхошка болу кхайкхам тIеэцар къобалдира.\n«Оха, Евразин халкъийн ассамблейн I-чу гуламан дакъалацархоша, хIокху вайн дуьненахь машар а, барт а, дуьненаюкъарчу терроризмаца а, экстремизмаца а къийсам латторна а, зарратийн герз лело тарло тIом цабалийтарна а леринчу дIадолоршкахь жигара дакъалацар дехарца кхайкхам бо шуьга. Кхузарчу халкъашна Еврази кхуьуш а, адамаш ирсе даха йиш а, аьтто а болуш а ган лаьа», – билгалдоккху кхайкхамехь.\nИза тIеэцначул тIаьхьа, «дуьненаюкъарчу терроризмаца а, экстремизмаца а, халонех а, тIаьхьалонех а ца къехкаш, жигара къийсам латторна а, Евразехь халкъан дипломати а, халкъашна юкъахь барт а, ларам а баржорна» аьлла, Евразин халкъийн ассамблейн I-чу а, Россин халкъийн ассамблейн VII-чу а гуламийн цIарах Нохчийн Республикин Куьйгалхочунна, Россин Турпалхочунна Кадыров Рамзанна «ДоттагIаллин векал» преми елира.\nЦул сов, Ассамблейн векалийн сацам хилла Евразин халкъийн динан а, доттагIаллин а, цхьаьнагIуллакхашдаран а хIорашеран де дIакхайкхо. Цара билгалдаккхарехь, и де дIакхайкхоро гIо дийр ду Евразин халкъийн культурийн а, динийн а, меттанийн а тайп-тайпаналла йовзийта а, халкъийн вовшашка ларам кхолла а.\nБилгалдаккха догIу оцу гуламехь 90 сов пачхьалкхера цхьа эзар гергга векала дакъалаьцна хилар. Цигахь терроризмаца а, экстремизмаца а къийсам латтор дийцина ца Iаш, экономикин а, культурин а, медиан а декъехь тайп-тайпанчу пачхьалкхаша а, организацеша а цхьаьна болх баран гIуллакхаш а дийцаре дира.\nДагадоуьйту Евразин халкъийн ассамблей хIутосург (май) беттан 27-чу дийнахь, Москвахь, Евразин иттех пачхьалкхерчу коммерцин йоцучу организацийн дIадолорца кхоьллина хилар. Цуьнан I-чу гуламе «маршаллин кехат» даийтира Россин Президента Путин Владимира а, Федерацин Советан куьйгалхочо Матвиенко Валентинас а, Пачхьалкхан Думин спикера Володин Вячеслава а.\nГуламехь вистхиллачу Нохчийчоьнан Къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министра Умаров Джамбулата бусалба наха Россин дуьхьа къахьегарх лаьцна дийцира.\n– Бусалба тIемалоша майраллица а, турпалаллица а Iалашйина Россин цхьаалла. Россихоша дозаллица йоху Дуьненан хьалхарчу а, Даймехкан Сийлахь-боккхачу а тIемашкахь Россин дуьхьа шайн синош дIаделлачу бусалба салтийн цIерш. Къаьсттина билгалваккха вогIу Нурадилов Ханпаша. Цо эзара гергга фашист хIаллаквина. Цу хенахь тIамехь а, хIинца Iилманехь а, спортехь а, экономикехь а ларйо бусалба наха Росси, – элира цо.\nИштта, республикин Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Кадыров Рамзанан цIарах маршалла а делира цо гуламан дакъалацархошка.\n№43, пIераска, асаран (июнь) беттан 2-гIа де, 2017 шо


Сулейманов Раис: Бусулба нах шайн къаьмнийн орамех хедабо салафийано\nМангал-бутт 26, 2013\nГIезалойчоь -- Идал-хица болчу мехкийн регионалан а, динан а талламийн центран директор Сулейманов Раис.\nОьрсийчуьрчу маьждигашкахь даΙваташ меттигерчу къаьмнийн меттанашкахь а ца деш, юкъара лоручу оьрсийн маттахь до, оцу хьоло иштта а эшамехь долу меттанаш, нахана ца оьшучу дохуш лаьтта, бохуш орца доху кху деношкахь шен артикл тΙехь Идал-хица лаьттачу мехкийн регионалан а, динан а талламийн центран директора, гΙезалочо Сулейманов Раиса. Цо яржаен ойланаш бух болуш хиларе терра, Маршо Радионо къамел дира цуьнца.\nСулейманов Раис, кхеташ ма-хиллара, шен къам хьалха даккха гΙерта мотт боцуш дисарх, оьрсийн моттий бен ца буьйцучу адамийн хьесапе дерзарх.\nКазанехь маьждиг даьккхина рузбанахь Ιачу бусулбанашлахь беккъа гΙезалой хилла Ιаш бацарна, чохь буьйцург оьрсийн мотт хуьлу, шатайпа оьрсийн меттан бусулба кеп лелайо нахана даΙваташ дечу имамаша, Ιеламнаха, боху Сулеймановс ша интернетехь даржадечу йозанашкахь.\nМуьлш бу маьждигашкара къамелаш оьрсийн маттахь дийраш, аьлла, шега хаьттича, цо бехке бо ислам фундаменталан ларда тΙехь чΙагΙдан арабевлла Ιеламчаш, я Кремлан риторикехь аьлча, вахьабхой.\nДаΙваташ, хуьлда иза Казанехь я Нальчикехь, оьрсийн маттахь даро дечу зенал а совнаха, ша салафийян боламо ден аьлла шена хета кхин зенаш а охьадагардира цо тхан къамелехь.\nСулейманов: «Уггаре хьалха ас юьйцурш ю кеп-кепарчу некъаша йохьу ассимиляци. Кхетам, къаьмнийн култура хьаьккхина дΙайоккхуш ю, иштта цамагадо хелхарш, къоман мукъамаш, эшарш. И дерриг а хьарам ду боху. Амма хΙора а къоман долуш ма ду шайн хелхарш, иллийн култура. Деэтнизаци ю-кх дΙахьош.\nШолгΙа проблема ю гΙезалойн – меттан ассимиляци. Маьждиге леларш цхьана къомах бацаре терра, массо а кхетачу оьрсийн маттахь до даΙваташ. Ткъа хуьлуш дерг хΙун ду – гΙезалой оьрсийн матте берзош бу. Делахь а Къуръанехь аьлла ма ду, АллахΙа ларамза ца декъна адамаш тайп-тайпанарчу къаьмнашка.\nСоветан заманахь адам къам доцчу хьесапе доккхуш болх бора, хΙинца вахьабхой бу оцу кепе бусулба нах бохуш».\nНенан мотт, къоман билгалонаш, цуьнан гΙиллакхаш, ламасташ даздеш, церан кхоччуш ларамбеш вацахь а, хьо мел суьпа велахь а, нийса вац – къоман мехаллаш дΙахьошийла дац, аьлла хета Идал-хица лаьттачу мехкийн регионалан а, динан а талламийн центран директорна Сулейманов Раисна.\nСулейманов: «Уьш хΙуманш дуьхь-дуьхьал хΙиттош схьабогΙу. Церан кхетамехь дин а къам а цхьанаоьш ду. Ткъа къастам бан безаш хилча, цара дин коьрта лору къоман башхаллел. Аьлча а, со бусулба ву, бухадуьсург дерриг а мехала дац».\nСулеймановс гΙаттийна тема керла яц. Кест-кеста дийцаре до вай, хΙун ду хьалхадолуш – дин я къоман билгалонаш. ХьастагΙа Маршо Радионо нохчашна хьалха хаттар а хΙоттийнера оцу маьΙанехь. Вайн адамаш шина декъе декъаделира жоп луш, цхьаболучара бусулба хилчхьана, нохчо ву яц вац хьехо а хьашт доцуш лору, кхечара шаьш уггаре хьалха ночхий ду, тΙаккха бусулба а ду бохура.\nОцу могΙара къестамаш бар стеган шен бакъо, шен лаам бу. Ткъа ненан мотт, дайн гΙиллакхаш ваьшкара довш ду бохуш орца а дохуш, дахаран кхечу агΙонашкахь хьовха, динан гΙуллакх дечохь а оьрсийн мотт хьалха а туьйсуш вай даьхча, стенга кхочур ду а дика кхетадо вай.\nМасала, интернетехь шортта ю нохчашлахь нохчаша Дела дош даржаден сайташ. Амма церан массеран а коьрта мотт бу оьрсийниг. Нохчашна ислам довзийтар – иза а бу мехала болх. Амма иштта а юкъахь, къаьсттина йозанаш вовшашца деш, нохчаша лелош а боцу нохчийн мотт нохчашкара дΙабаьккхича вайна бухадуьсург хΙун ду, оцу дисинчун хΙун мах хила тарло – цуьнан ойла вай кΙезиг йо.\nБусулба нах шайн къаьмнийн орамех хедабо салафийано


Вакцинаци яйтинчарна совгIаташ юкъа дехкина\nCOVID-I9 вирусна дуьхьал мехий деттийтинчарна юкъахь ловзо совгIаташ дехкина Оьрсийчоьнан Iедалхоша. 100 эзар сом кхочур ду гурахь пачхьалкхерчу бахархошна аьлла, яздина ду министрийн кабинетан сайта тIехь, хаам бо Lenta.ru гIирсо.\nКъастийна, доьдучу шеран Гезгамашин-беттан хьалхарчу деношкара ГIуран-батте кхаччлц кхаьжнаш тийса таро хир ю индивидуалан номерца вакцинаци йинчийн юкъарчу регистран буха тIехь. Верриг а къастор ву 18 шерел тIехваьлла эзар толамхо, кхетийна урхаллехь.\nБарам дIахьура бу лотерейн бонусзаздоровье.рф официалан сайтехь. ЖамIаш оццу сайтехь зорбане дохур ду, иштта хаамийн гIирсашкахь а цхьана.\nКхаж таса юкъа даккхале хьалха вакцинаци яйтинчу бахархошлахь хоржур бу толам баьккхинарш.


Немцов вийнарш нохчий бу бохург шеконе дуьллу наха\nОьрсийчоь --Немцов Борис вийначу метте зезагаш дохку наха, Москох, 9Заз2015.\nПолитик-оппозиционер Немцов Борис вер нохчийн ницкъахойн куьг-бехкалле дуьллу Оьрсийчуьрчу таллачаша. Амма ца теша Немцов даима а шайх доглезна а, шайн махкахь боьлху тIемаш Кремле совцабе бохуш лелла хиларна а оцу версех Нохчийчуьра бахархой.\nIаламат дукха нохчашна чIогIа дазделла, хьалхарчу тIамехь дуьйна шайна виллина орцах вийлина политик, Оьрсийчоьнан куьйгалхой собаре, маслаIате кхойкхуш чекхваьлла Немцов Борис тешнабехкаца Москва юккъехь вер.\nИ вийна аьлла гIардаьлчахьана дуьйна а юкъараллехь кест-кеста хезаш дерг цхьаъ дара: и верна бехке нохчий бу ма алахьара. Амма юха а нохчийн къам кхирринарг хилла- куьг бехке бу аьлла коьртах баьхнарш нохчийн мотт буьйцурш бу.\nНемцов вийна кхо кIира кхача герга дахнехь а кхузахь шуьйра дийцаре дечех ду цунна герз деттар а, куьг бехке бийраш дуккха а шерашкахь ницкъаллин структурашкахь гIуллакх дина хилар а, жимма хьалхо шайн лаамехь кехат-дехарш охьа а дехкина, балхара дIабевлла хилар а.\nДукхахболчу могIарерчу бахархоша, кхийолу шеконаш герга а ца юьтуш, цхьа барт бича санна политикца дузу Немцов вер. Куьц-куьцара а ца дуьйцуш, къастам боллуш хьажам болчех ву пенсионер Мусаев Ахьдан.\nАхьдан: «Ой,муха ца вийна Немцов политика бахьнехь, вийна дер-кх. Нийсонна тIегIерташ ма вара иза, халкъана деш гIо дац вай бохуш. Куьйгаллехь болчарна товш дацара цо лелориг. Цундела дIаваьккхина.\nШайна ца тов стаг, шаьш бохург чекх ца далийта гIоьртинарг хийла дIаваьккхина кхара дIа. Цул хьалха маса ваьккхина дIа? Шайна новкъа волу Лебедев,Листьев муха ваьккхира дIа. ГIарбевлла нах боцуш,оццул бевзаш боцурш мел байина хир бу цара..?»\nНохчийчуьра а, Оьрсийчуьра а Iар-дахар а, политикан хьал а вон ца девзаш, Iедалан балхахь стаг ву Соьлжа-гIалара Мохьмад. Цо уггар хьалха политика бехке йо Немцов Борис верна. Ишта дара цу хьокъехь тхойшиннан нисделлачу къамелан цхьа дакъа.\nМохьмад: «Суна иза шен хьажам болуш политик хиларна вийна аьлла хета Немцов. Дукха хена дуьйна оппозицехь волуш стаг ву иза. Коьрта бахьна Украинера тIом бу аьлла а хета суна цхьана агIор . Стенна аьлчи цигара тIом харц лоруш вара иза.\nЦу тIехула дуй те аьлла а хета. Бехке верг билгалваьккхича дика дара да-м,бакъду кхузахь, Оьрсийчохь, куьг бехкениг карийча а,цкъа а карош вац и зулам дайтинарг. Политковская йийча а ца карийра, вийча а ца карийра. И заказчик олуш верг вуй и карор ву аьлла дегайовхо кIезиг ю хIинца а.»\nМаршо Радио: Наха даре а деш нохчех доглезна стаг ву иза, тIом сацабе бохуш орцах вийлина а ву. Нохчий цу юкъахь хилла бохург ахь муха туьду?\nМохьмад: «Деллахь суна и бух болуш ца хета. Цкъа а нохчашка цабезам гойтуш дош хазийна стаг вацара Немцов. Машаре,маслаIате политик вар-кх иза. ХIара Iедал, дукха хена дуьйна а,нохчашна тIетатта а, нохчий бехке бан Iемина Iедал ду хIара. Шайна атта йолу агIо ю-кх цара схьалаьцнарг. Нохчий къомана Iоттар йина а Немцовгара тхуна вониг хезза дац».\nЦхьаболчара Немцов Борис нохчаша вийнарг бохург а ца дуьту аьттехь а. Цара иза туьду юха а нохчийн бехбан, церан харц цIе кхолла къайлахчу сервисо лело рогIера харцо санна. Цхьаллиг цхьа бахьна дац нохчаша Немцов вен аьлла хьажам болчех бу хьехархой Лайлаъ а. Моша а.\nЛайлаъ: «Нохчаша вийна аьлла ца хета суна и валлай ца хетта-кх. Цхьа леррина спецзаказ олу декхар тIе а дожийна, Путинс вейтина аьлла хета суна-м. Нохчашна цо вон олуш хезза дац цхьанне а. Нохчий бехк ца хета. Дадаевс даре дина бохуш дуьйцу. Цар даре муха дойту тхуна дика-м хааьа. Ницкъ бой тIелоцуьйту бехк.\nХьаьддарг,веддарг,вийнарг,ваьккхинарг тхуна тIекхосса Iемина бу уьш. Тхо-м цу Немцовх йоккхаюьйш Iаш яра».\nМоша: «Нохчаша-м муххале а ца вийна, шайна новкъар дIаваккха цара шаьш вийна-кх. Масара а муха боху,хIан хIинца Немцов а нохчашна схьавели-кх бохуш дуьйцу. Гал мел даьлларг нохчашна тIедуьллуш ду-кх».\nМоскох вийна Немцов Борис хьокъехь дIа вист мел хиллачо уггар хьалха ялхош ерг политика ю. Соьца къамел динчара билгал ма даккхара бахархоша кхоалгIачу, йоьалгIачу шеконашка дIатоьтту дин бахьнехь и вийна бохург. Цара кхеторехь лаккхарчу тIегIан хьаькамаша тIедилларца кхочушйина кхел ю Немцовна тIехь йинарг.\nМассарна а цхьабосса дазделларг ,вуно новкъадогIург ду, шайн боьхачу, къизачу Iалашоне кхаьччахьана кхидерг бен дIа а ца хеташ, юха а нохчийн вонна, зуламна тIера Iазапхой санна гайтар, шайна дина дика дицдеш йолу акхарой а йина, юкъараллина бага кхиссар.\nХьан вийна Немцов Борис?


Дечкен-бутт 10, 2021\nДечкен-бутт, 04, оршот\n"ФСБ-н дIовшдалархой" - Кавказехь?\nBellingcat-ан журналист Грозев Христо автор а волуш, баьржийначу хаамаша довзийтира муьлхачу хенахь, стенга бахана лелла оппозиционерна Навальный Алексейна тIекхачале "ФСБ-нера дIовшдалархой". Оцу хаамашна тIе а тевжаш, социалан машанашкарчу наха цхьаьнайоьзна буьйцучу ФСБ-н белхахойн Къилбаседа Кавказехула дIасалелла хан а, оцу регионехь халкъалара жигархой белла хан а, хьелаш а.\nМасала, Яблоко партин жигархо, журналист Куашев Тимур веллачу хенахь нисвелла цхьа "дIовшдалархо" Нальчикехь. Хаалуш кхин дерташ дацара, эксперташна хетарехь, девзаш доцчу дIаьвше вийнера иза.Гергарчара 2018-чу шарахь арз хьажийна Европан кхеле. 2015-чу шеран Зазадоккху-баттахь кхин цхьа "дIовшдалархо" вахана кеманца Дагестане. Оццу деношкахь цигахь вийна карийна "Цхьаалла" ("Единство") боламан жигархо Магомедрагимов Руслан.\nКадыровгIеран аккаунташ а, цара «лестадош долу» ахча а\n12 миллион стаг язвелла йолчу шен агIонехула инстаграм-блогеро Литвин Михаила еза машен кхайкхийна ша гергарло мел лелочу нахаца «доттагIалла» тесначунна. Блогеро язбала нах кхойкхучу аккаунташлахь ю, масала, КадыровгIеран аккаунташ: Рамзанан зудчун Меднин а, воIан Iелин а, йоьIан Iайшатан доларчу модин цIийнан а, уллера гаргарчу кхечийн а аккаунташ.\nТкъа хьалхо хаам баьржира, Нохчийчоьнан куьйгалхочун доьзал бу социалан машанашкара шайн аккаунташ яржорхьама машанашкарчу конкурсашкахь дакъалоцуш, аьлла. Акаунташ шорйийириг делира КадыровгIара алссам ахча, хIораннан цIарх 400 эзар сом а луш. Цунах лаьцна журналисте Дудь Юрийга шен интервьюхь дийцира репера Моргенштерна.\nДечкен-бутт, 05, шинара\nДепутата Хамбиев Мохьмада кхерам тесна гIалгIашна\nНохчийчоьнан Ичкерин министр а лаьттина, Оьрсийчоьнехьа ваьллачу, тахана Нохчийчохь парламентан депутат волчу Хамбиев Мохьмада кхерам тесира ГIалгIайчуьрчу юкъархочунна Султыгов Сираждинна ша инстаграмехула яржийначу видео чохь.\n"Тхо беной ду, лаххара а 10 эзар тIом бан а хууш, карахь герз а долуш нах бу тхан Iедалан белахашкахь. Ахь тхан паччахье къамел дина, ткъа иза тхан бено ву, оха ахь цуьнга динчу къамелах хьоьга жоп доьхур ду. …Хьо бIаьрса доцуш ву, хьуна хьайна тIехьа масса стаг ву а ца хаьа. …Хьоьца тахана дуьйна бенойн чIир ю хьуна, нагахь санна ахь къинтIера довлар дехахь, хьовсур ду вай», - бохура шен къамелехь Хамбиевс. Цо иза дар дозу Султыговс Кадыров Рамзане тбинчу видеокхайкхамца. Шен кхайкхамехь гIалгIачо Кадыровга доьхура деношкахь Соьлжа-ГIалахь уьрсаш диттина полисхо вийча хIаллакбинчу вежарийн ТемурзиевгIеран декъеш шайга дIадалар а, оцу бахьаница Нохчийчохь лецна кхобу беллачу ТемурзиевгIаран да-нана а, 20 шо долу йиша а дIахецар.\nДечкен-бутт, 06, кхаара\nКхин а кхо стаг вийна карийна Соьлжа-ГIалахь\nСоьлжа-ГIалахь дайначу шеран ГIадужу-беттан 13-чохь лерина операци йоьдуш лецначу нехан декъеш лаьтте дерзо дIаделла гергарчаьрга. Байъинарш бу Исаханов Ислам, цуьнан зуда Замидова Биназир, хьалхарчун ваша ИбрахIим а, яздо "Керлачу газето" ("Новая газета").\nОфициалан версица уьш белла Теркан дукъца хиллачу некъан хьовзамехь, Серноводсканий, ГIалгIайчуьрчу Соьлжанний юккъехь. Ткъа Нохчийчуьрчу ФСБ-н урхаллин хаамца, тIе герз диттина карийна машен. Амма некъан хьовзам хьахийна бац Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин хаамашкахь, я кхайкхийна дац алссам машенаш лелачу некъа тIехь герзаш диттина аьлла.\nХаийтина ма-хиллара, 2020-чу шеран ГIадужу-беттан 13-чохь леринчу операцехь вийра виъ стаг. Уьш тIемалой бу, чIагIдора ницкъхоша. Ши Iедалан белхао а вийра цигахь, лазийра цхьаъ.\nДечкен-бутт, 07, еара\nUFC латархо Чимаев Соьлжа-ГIала вахарна реза бац нах\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу спортан комментаторша бехкбиллина UFC-н Швецерчу латархочунна, нохчочунна Чимаев Хьамзатна, иза Соьлжа-ГIала вахарна а, цигахь иза маска йоцуш леларна а, яздо латархойн VMMA юкъарлонан сайто.\nХьалхо Bloody Elbow журналан корреспондента Зидан Карима в Twitter машанехь критика йира Чимаевна Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан волчу вахарна, Зидана диктатор лору Кадыров.\nКадыров Рамзана «Мерседес» машен елла Нохчийчу хьашалгIа веъначу Чимаевна.\nЧимаев Хьамзат схьаваьлла Нохчийчуьра. Масех шо ду иза Швецехь веха. Шен карьера йолалучу муьрехь буса болхбечу клубашна хадеш хилла иза, къахьегна Швецерчу цхьана фабрикехь а.\nДечкен-бутт, 08, пIераска\nНабахтера хьелаш ца тов Царнаев ЖовхIарна\nАмерикан вахархочо, схьаваларца нохчо волчу, Бостонехь терроран тохар дарна набахтехь хан токхучу Царнаев ЖовхIара 250 эзар доллар доьху шена хиллачу цатоманна – лийча аьтто ца бо, коьрта туьллу бандана а дIаяьккхина шегара, аьлла ду цо кхеле дахьийтина арз. Царнаевс щен дIахьедарехь боху, дискриминаци лелайо шеца набахтехь.\nЯздо, набахтера хьелаш вон хиларо талхайо шен могашалла а, психика а. Уггаре луьра хьелаш латточу Флоренсерчу (Колорадо штат) набахтехь ву Царнаев ЖовхIар. 2013-чу шеран Охан-беттан 15-чохь Бостонехь кхо стаг а вуьйш, 280 лаза а веш, лелхийтарш дира цуьнан воккхаволчу вашас Тамерлана а, цо а. Тамерлан лоцучу муьрехь вийра.\nХьалхо хаам баьржира, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн федералан аппеляцин кхело юхабаьккхина иза вен кхачош бина хилла сацам, аьлла.\nКадыровна шех тарвелла Трамп\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана комментари йина Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан даржехь Iен хан йоьрзуш волчу Трампан Дональдан социалан машанашкара аккаунташ дIакъевлина аьлла кхаьчначу хаамна. Телеграмерчу шен каналехь яздина цо оцу хьокъехь. "ХIинца тхойша гIеххьачул тера ву вовшех: хьалхо со цо социалан машанашкахь блоке хIоттийна хиллахь а, хIинца гIаттаме ваьлла волу Трамп Дональд ша ву блоке хьажийна", - яздо Кадыровс.\nАмерикан Штатийн президентан Facebook и Instagram социалан машанашкара аккаунташ къовлур ю лаххара а 14 денна. Оцу хьокъехь дIахьедина Facebook корпорацин куьйгалхочо Цукерберг Марка. Иза оьшу Iедал керла хаьржинчу президенте Байден Джога маьршша дIадалийтархьама, аьлла цо.\nКадыровн Instagram а, Facebook а машанашкара аккаунташ къевлира 2017-чу шеран Iай, иза санкцийн "Магнитскийн тептара" язвина хиларца доьзна. Оцу бахьаница Mylistory социалан маша биллира Нохчийчохь. Амма нахалахь баржанза бисина и маша. \nДечкен-бутт. 09, шотт\nСоьлжа-ГIалин Ахматовски кIоштахь дийр ду «Кадыровн маьждиг»\nНохчийчохь хиндолчу рогIерчу маьждигна буха капсула йиллина Соьлжа-ГIалахь. Хир ду и маьждиг гIалин Ахматовски кIоштахь, цIе туьллур ю Кадыров Рамзанан, хаам баржийна "Чечня сегодня" агенталло.\nНохчийчоьнан Iедалан хаамийн гIирсаша дийцарехь, Кадыровн цIе цунна туьллийла лиинарш бу "мехкан куьйгалхочун го а, регионан бахархой а".\nНохчийчохь 346 урамна техкина мехкан таханлерачу куьйгалхочун а, цуьнан гергарчийн а цIераш. КадыровгIар схьабевллачу меттигна ярташ герга мел хуьлу а алссам тохку и цIераш.\nДечкен-бутт, 10, кIира\nИндонезехь Боинг-737 охьадоьжначохь\nИндозин Iедало бинчу хаамца, шоьтан дийнахь хIорда чу "Сривиджая Эйрлайнз" авиакомпанин кема чудоьжначохь карийна цуьнан дакъош. Кема ирхдаьллачу пхоьалгIачу минотехь хаьдда цуьнца зIе. 62 стаг хилла кеманца, экипажах 12 а волуш.\nДийна ца висина цхьа а. Джакартера Понтианаке (Малхбузера Калимантан провинци) доьдуш хилла кема. Джакартерчу полицинохаийтарца, хин бухара хьалайохуш ю экипажан хIуманаш а, беллачийн декъеш а.


"Бехкевар доцчун тIехь дара"\nХIокху материалан автор ю Азимова Сийлаха\nНохчийн къомах волу ши жима стаг лаьцнера Венехь стохка ГIуран-баттахь. Католикаша Iийса пайхамар вина де даздеш теракт ян кечлуш хилла и шиъ, аьлла шеко кхоллаеллера меттигерчу низамаш лардечу органийн. Ши нохчо лецира, Австрин зорбан гIирсашкахь шуьйра дийцаре а деш. Цхьана кIиранах хьехийра цара нохчаша тIелатар кечдеш хилла бохуш.\nТалламхойн версица, терроризм лелийна аьлла хан токхучу 24 шо долчу Серго цIе йолчу Панкисера нохчочуьнца барт бина хиллера 25 а, 31 а шераш долу ши стага иза набахтера вадийта, ткъа цул тIаьхьа цхьаьна лелхийтарш дан Венехь а, Зальцбургехь.\nТалламхоша чIагIдарехь, кхин а тIелетарш дан дагахь хиллера нохчий Германехь а, Люксембургехь а, Францехь а дуккха а адамаш гуллочу меттигашкахь. Дийцарехь, и зуламаш дийр долуш хиларх лаьцна хаам бинера Сергоца цхьаьна набахтин камерехь хан йоккхучу тутмакхо. Цо чIагIдарехь, Сергос шен планаш йийцина хиллера цуьнга.\nНохчийн ши жима стаг лецира терроризмца къийсам латто полицин дакъоша. И операци дIахьош яьхна видеосюжетеш гайтира маситта дийнахь ерриг а керланийн программашкахь.\nАмма Грац гIалахь талламан изоляторехь шина баттахь латтийначул тIаьхьа и шиъ дIахийцира гIалин Лаккхарчу кхелан сацамца. Цу сацамехь дуьйцуш ду, ши нохчо бехке хилар чIагlдеш талламхоша гулдина тоьшаллаш бух болуш дац аьлла.\nЦул сов, кхело жамI дина "Исламан пачхьалкх" экстремистийн тобанехь цу шиннан безам хиларан тоьшаллаш ца карийна, Европехь лелхийтарш дан церан планаш хилла бохург дуьйцийла а дац, аьлла.\nЮьхьанца дуьйна и шиъ бехке вац, бохуш дIахьедарш дора, джихадхой бу бохучу нехан гIуллакхашкахула говзанча волчу авдвокато Блашитц Воьфганга. Иза суьдехь гӀо лоцуш вара лаьцна латточу 24 шо долчу нохчочун.\nКавказ.Реалиин корреспондентца къамел деш цо дIахьедар дира, "шен клиентана бехкаш дехкинера Сергоца цхьаьна чохь хан йоккхучу стага доцург дуьйцуш мотт а бина" аьлла.\nОццул ледара бух болуш ша гIо лоцург шина баттахь талламан изоляторехь латтор девне гIуллакх ду, аьлла хета адвокатана.


Толлур дуй, харц бехкаш кховдийна, оьрсийн набахтешкахь хIаллакбечу нохчийн гIуллакхаш?\nМаршо радион эфирехь чубоьхкина латточу вайнехан проблемех лаьцна материал а хезна, тхоьца зIене ваьллера Оьрсийчура Архангельск кIоштехь, луьрчу режиман набахтехь 18 шо токхуш волу тутмакх Iимран. Кеста 8 шо кхочу, иза маьршачу дахарх ваьккхина. Кхелан сацам, гуш лаьтташехь, цхьана а кепара лортIехь волчу стеган хьекъало тIелоцур бацахь а, Нохчийчоьнан Лакхарчу Кхело къобалбина. Цу сацамо боху, хIетахь 29 шо хиллачу Iимрана Мангал баттахь оьккху молха эцна, юха, цхьана стагца берте а вахана, цул а хьалха чекхбаьллачу Стигалкъекъа баттахь эккхийтина. Оьрсийчура мел йолчу инстанце бина латкъамаш, кхин а эзарнийн нохчаша бинарш санна, жоп доцуш бисна. Iимранан цхьа дегайовхо ю, Европерчу Адамийн Бакъонийн Кхело шен гIуллакх нийсонца къасторна.\nНабахтера хьелаш луьра доллушехь, Iимранан цхьана агIора аьтто белира тхоьца къамел дан. Иза хIинца довзуьйту аса шуна.\nМаршо радио: Кхузахь билгалдаккха деза. Нохчийчохь хиллачу хьалхарчу тIамехь Iимран дакъа лаьцна хилар. И тIом дерриг къомо бина хилар тидаме а ца оьцуш, хIетахь тIемалошна улле вахана хилларг а, тахана а чувуллуш ву. Схьагарехь, юха а тIама тIе ца вахийта.\nШолгIачу тIом болабелча Iимран цIахь Iийра, шен ненан дола а деш. ШолгIа тIом болабале, оьрсийн агIорчу ницкъаша а, царна бохкабала кийчча хиллачу бухарчу цхьаболу нохчаша а шайн цIейозанаш кечдина хиллий, Iимранна дага ца деана. Делахь а, Далла тIе болх биллина, Iимран шен ненаца висира.\nНохчийчохь шолгIа тIом болабале къайлахчу ницкъаша хьалххе кечдина хилла цIейозанаш\nIимран: ВаллахIи, ойла ма йора, дIаваха дог ма дара. Амма даго вита-м ца витира цхьанхьаа дIаваха. Нана ю сан ша цхьаъ. Йоккха стаг ю иза, цуьнга хьажа цхьа а вац. Сайн ненан дог ца дохон гIерташ, хало ца хилийта гIерташ цIахь Iаш вара "зачисткаш" йолчу хенахь. ТIаьххьар а тешнабехк бира цара (кхерамазаллин сервисо) суна.\nМаршо радио: 2003-чу шарахь зачисткаш еш цкъа дIа а вигина, муьлхха а зулам тIелца бохуш, хьийзина Iимран.\nIимран: Со 2033-чу шарахь Гезгмашин баттахь чуьра дIавигира со гIазакхаша, "зачисткаш" ечу хенахь. Iуьйранна 6 даьлча. 3 дийнахь комендатурехь латтийра со етташ, ницкъ беш, шайга далург деш. Кхин шайга соьгара хIума ца даккхаделча, "бен дац шайна, ахьа цхьаъ тIелаьцчхьана" бохура соьга. Нохчий а бара цигахь, гIазакхел а дукха бара уьш. Уггар хьалха ТIехьа-Мартан тIерчу комендатуре вигира со. Цул тIаьхьа гIала (Соьлж-гIала) МВД олу яра иза, цига вигира со. Юха дIавахийтира со, амма паспорт схьа ца делира.\nЮха, со сайн цIахь Iаш а волуш, юха бахка а баьхкина, "служба безопасности" олучара, со неIарехь лар а вина, тIе а кхетта, дIавигира. I0 дийнахь-бусий етташ ницкъ бира суна чIогIа. Прокуратуре дIавелира со. Талламхочуьн карахь дара сан паспорт. Шайна бух а, массо хIума а кечдина хиллера цара.\nМаршо радио: Веккъа цхьа теш вара Iимранан кхелехь.\nIимран: Цара суна хан муха туьйхира? Соьгара даьккхина герз дацара, зулам динчу меттехь лаьцна а вацара со, я аса дина бохучу зуламна тешаш бац...\nВеккъа цхьа кхиазхо вара - 8 шо хьалха кхиазхо вара иза, I6 бен дацара цуьнан - гIаларчу РУБОПехь волуш, цо суна дуьхьала тоьшаллаш динера боху, ша соьца цхьаъ оьккхуьйтуш вара, аьлла. И кIант лаьцна чувоьллина цара, 7 шо хан а тоьхна. Суна тIехь кхел ечу хенахь аса схьавалаве аьллера иза. "ХIан-хIа, бакъ дац иза, шена дукха йиттича, ша верна а кхеравелла, дийцинера ша иза" боху цу кIанта. Цо и тоьшалла керста дира. Суна ма хаьий, ша верна а кхеравелла цо иза дийциний.\nАйса и зулам динехь-м, суна хала ма даций къера хила.\nМаршо радио: Ахьа тIом бинан дела, хьо чуволла хьийзаш хиллий те Iедалш?\nIимран: Айса тIом ца бина ца боху аса. Аса динчунна со къера хир ву. Аса бохург хIун ду, зулам динехь, низамаш ма-аллара, цунна тоьшаллаш даладе, боху аса. Низамаш ду бохуш, нийсо лелайо ша бохуш пачхьалкх ма юй хIара. Сайца харцо ма лелайе боху аса.\nТIом баран шен кхин бахьанаш ду. Хьалхарчу тIамехь хилла ву со.\nНохчийчура "новкъара дIабаха" нохчийн кегийрахошна яккхий хенаш йиттина\nМаршо радио: ХIетахь Соьлж-гIалахь нохчашна тIехь дIаяьхьначу кхечу кхелаша санна, Iимрананан гIуллакхехь, луьра таIзар мел кхачош йолу артикл язъйина.\nIимран: Цара цу юкъа ца йохуьйтуш хIун йитина? Терроризм, бандитизм, Iедална болх беш волчу стагана тIекховдар... дукха хIума дара.\nМаршо радио: Ахча а делла, Iимран кIелхьарваккха хьаьвсина цуьнан гергарнаш. Амма тIемаша мел долчух баьхначу нахехь долу ахчанаш, Нохчийчура суьдхой резабийр болуш дац. Цундела бехк боцу кIентий эзарнашкахь бу Оьрсийчура уггар а луьра хьелаш долчу набахтешкахь.\nIимран: Делахь, хьовса-м хьаьвсира уьш, гIуллакх ца хилир-кха церан. Цигахь (Нохчийчохь суьдхошна) луш шортта ахча ду царна. ТIаккха (со санначара) луш йолу кепекаш йоккха хIума ма яц царна. Мел дукха делча а, цхьа I0 000$ лур ду царна. Ткъа цара (суьдхоша) иза цхьана дийнахь доккхуш ду. ХIора баттахь (керла) машенаш хуьйцуш, лелаш нах ма буй уьш.\nМаршо радио: Юьхьанцара, ша бен ца нисвелла-кх оцу хьерана юкъа, бохуш, гIайгIане воьжна вара ша бохуш дийцира Iимрана. Амма, Сибрехара набахте кхаьчча, ша саннарш эзарнашкахь буйла хиъна цунна.\nIимран: Со саннарш дукха бу кхузахь чохь бохкуш - эзарнашкахь. Оьрсийчоьнан Къилбаседехь ву со. Архангельская область олуш меттиг ю хIара.\nХарц бехкаш кховдийначу нохчийн гIуллакхаш юхатоллур дуй?\nМаршо радио: Адамаш дайина а, кхин долу луьра зуламаш дина а шортта оьрсий бу боху Iимрана ша хиллачу набахтешкахь. Амма церна цхьаннен а яц нохчийн къомаха болчарна тIеязъеш йолу луьра артиклаш. Чохь латторан хьелаш а ду башха, къомах мила ву хьаьжжина. Кхин дIа дуьйцу Iимрана.\nIимран: Кхузахь цара мел чIогIа (луьра) зулам дича а... суна гина-м вац, духьала-м ца кхетта тхуна санна артиклаш кхайкхийнарш гIазакхашна юкъахь. Суна вуно дукха нах дукха гина кхузахь. Кхин артикл кхайкхайо царна. Вайнахана санна ца туху хенаш. Нохчий изолятор чу бухкуш бу. Цу чуьра ши нохчо аравалийтича, церан меттана кхин а ши нохчо вуллуш ву. Нохчо чохь воцуш и изоляторш хуьлуш яц.\nБахьанаш царна оьшуш дац, цара (набахтин белхахоша) шаьш лоху уьш. Шайна луъург тIеяздан йиш йолуш бу. Хьо дийнахь охьахиъна олий, маьнги тIе минотана дIатевжина олий яздо рапорт тIехь... Уьш лахьа а дой, шайна луъург яздо. Иза айхьа ца дина аьлла къовса вариант яц. ЦIениг (набахтин векал) ву, хьо зек (тутмакх) ву. Цунах тешар бу, хьох тешар бац.\nМаршо радио: Чубоьхкинчу нехан бакъонех цхьаъ ю, набахтехь цхьа мур текхначул тIаьхьа, къинхетам бар доьхуш, хан яцъе аьлла, дехар дан йиш йолуш. Амма и бакъо, нохчашна йогIуш яц. Юьззина хан чекхяллалц, церан дехарш къаста ца до. Цунна тIехь леррина само еш набахтин белхахой бу.\nIимран: I2-I3 шо дIадала деза моьтту суна аса и тайпа дехар дале. Аса цхьа хIума эр ду аса. Цхьаа гIалат дина доцуш, чIогIа-чIогIа "нисделла" кIентий хила дезаш ду тхо. Соьгара "девлла гIалаташ", со санна болчу нохчийн "гIалаташ" а, тхо цкъа а арадовлуьйтур дац. Къемата тхо мел дика леларх. Хьо мел чIогIа хьажарх и "гIалат" ца язлеш, чекх ца волуьйту цара. Леррина деш ду иза. Ахьа и ца дахь а, хуьлуьйту-кх цара. Цхьа нохчо вац кхузахь и рапорташ а доцуш а, изоляторш йоцуш а. 2006-чу шарахь изоляторш чохь 2 шо хан яьккхира аса. "ПКТ" олуш ю уьш. Камерийн системин чу вуллуш, изоляторна чу вуллуш...\nЦу чохь йовхарийн цамгар кхийтира суна. Дарбан цIийне а вигина, чуна цхьа молханаш мийладо бохуш, бахьанаш лелийра цара. Аса цIера молханаш даийтира сайна. Дарбанаш лелийча халла делан балийца метта веара. Со дарбан цIийнера куза набахте схьавалийча цхьана эха шарана витира со хIокхара. Делахь а, эха шарал сов хан ца йолу, со изоляторна чу ца вуллуш. Со санна важа нохчий а бухку. Леррина, гуш лаьтташехь, хаа хууш лелош долу хIума ду иза. Вуьшта, етташ, дубинкаш тIетташ хIума ца леладо кхузахь.\nТхо 20 нохчо ву кху кертахь (набахтехь). Тхо кIезиг делхьара и ницкъ тхуна тIехь а бийр бара. Амма тхуна хаьа кIезиг нохчий болчехь хаза нехан санна ницкъ беш (нохчий) латтош буйла.\nКхузахь сан хеннарниш бу, соьл кегий бу, баккхий бу, 30 шераш бу дукхах берш. Кху шарахь 4 бутт баьлча цIавоьдуш ву тхан цхьаъ. 8 шо даьккхина цо. ДIабаханчу баттахь цIавахана кхин цхьаъ. Цуьнан хьал дика ду, цуьнан цIахь хьаькамаш бу (гергара). Цара цуьнан гIуллакх галдолуьйтург хир дац, цунна хIума ца дойтуш, хьовсур бу. Тхан бан ма баций иштта хьакамаш... (воьлуш ву)\nСтрасбургера Адамийн Бакъонийн Кхел я Делан кхел\nМаршо радио: Цхьа ткъеха нохчо ву Iимран волчу набахтехь яккхи хенаш токхуш. Царна кхелаша кхайкхийна бехкаш а, цхьана бустамна тIера схьаэцча санна бу – терроризм, бандитизм, герзана Iедалан стагана дуьхьало яр, иштта дIа кхин а.\nIимран: Соьца лелийнарш санна харцонаш ю-кх кху бухахь суна карийначу нохчийн а. ТIаккха ойла йо ахьа... Суна-м и харцо сайца бен ца йина моттара. Кхузахь цара схьахьовсийна дукха хилла-кх уьш... Айхьа ойла ехьа... Лаккхарчу Кхело со бехке веш бинчу сацамна тIехь яздина ду-кх - "ваха а вахана, июнехь (оьккхуьйтург) схьа а эцна, майхь эккхийтина"... "Шу лортIехь дуй?" аьлла аса хаьттича, и хIума тергал деш дац... (доккха садоккху). Жоп луш дац. ТIаккха ойла йо ахьа, деллахь, харцо-бакъо юьйцучехь дара хIара гIуллакх. Шайниг чекхдаьлчхьана, бен дIа хеташ бац уьш (субдхой) и стаг чувоьллича а... ТIаккха къар а делла Iаш ду-кх тхо кхузахь.\nМаршо радио: Нохчийчоьнна чIогIа гена ю ахьа хан токхуш набахти. Герграчерийн аьтто болий хьуна тIаьахьабахка а, хьо ган а?\nIимран: БогIу. Амма... шарахь цкъа бен луш яц "свидани". Уьш баьхкича а... иза яккха а дукха къахьега деза. 7 чоь ю кхузахь тIаьхьавеанчунна луш. Тхо чохь воллуш верг I 500 стаг ву, гIазакхий а дукха ма буй кхузахь. РогIе хIотта веза, иза а кхочур юй ца хаьа.\nОьрсийчура а, Нохчийчура а Iедалх дог диллина Iимрана. Оьрсийчоьнан Iедалша лелочух-м кхетара – Кавказана оккупаци йичхьана дуьйна дIахьуш политика ю иза. Дерриг дуьненна а кхайкхош, Нохчийчура Iедалша инзаре даккхий ахчанаш а дойуш, Судане кхаччалц, мацалла ловчу наха сагIанаш дохучу хенахь, боккъал а йолчу проблемина тIе тидам ца бахийтар лору Iимрана а, кхин а эзарнаш-эзарнаш, набахтехь хIаллакьхьулчу нохчийн кIенташа. Шуьйра тIемаш дIабирзича, харц хенаш йиттина гIуллакхаш юхаталлийтаре сатуьйсуш бара уьш. Амма, аьлла, Iимарана дийцира:\nIимран: Хан а тоьхна чувоьллина волу стаг... кху чу ца нисвелча кхетар вац тхан хьолех. Кху чохь долу хьаллий, арахь долу хьаллий - царна юкъахь йоккха башхалла ма яй. ХIун дийр ду, цхьаъ тIехIоьттича, ца лайча ца довлу вай. Амма, тIаккха... куьйгаш а тесна Iаш вац со. Къар ца вала а гIерта. "Правовая инициатива" бохуш цхьа организаци ю-кх вайн Кавказехь болх беш. Цара а цхьацца латкъамаш кечбина, дIахьовсийнера. Сатуьйсуш Iаш-м ву со. АллахIана дика хуур ду... Дала яздинарг хир ду цунах, хIуъа дийцахь а... 5 шо хан ю цуьнга хьоьжуш Iаш волу.\nНагахь санна Iимранна а, цуьнан санна долу а гIуллакхаш юхаталлийта тIелаца адвокат я цхьана организаци ялахь, Маршо радионо уьйр тосуш гIо дийр ду. Иза боккъалла а керла заманан билгало хир ю, харцо дагах а кхетта, цхьа валар.\n18 шарана чувоьллинчу тутмакхо набахтера тоьхна телефон