1 KRAINA LOGOS Krzysztof Jedliński Jak rozmawiać z tymi, co stracili nadzieję Wydawnictwo W.A.B., 1996 Warszawa Wydanie III Mówi się, że lubimy narzekać. Nawet na zdawkowe pytanie: "jak leci?" odpowiadamy równie zdawkowym: "jak krew z nosa" albo "stara bieda". Rzadko jesteśmy zadowoleni: z męża, żony, pracy, dzieci, z rodziców, teściów, zięciów, z pogody, rządu, szefa, podwładnych. Wydaje się czasem, że mamy do czynienia z jakąś dziwną, stałą jak smog w centrum miasta, modą. A jednak -to zastanawiające -gdy ktoś powie: Słuchaj, jest okropnie, beznadziejnie, dłużej tego nie wytrzymam -wokół niego nagle robi się pusto. Odchodzimy, uciekamy od tego, kto jest naprawdę w złym stanie ducha, komu naprawdę jest źle. Bezradnie opuszczamy ręce, więcej boimy się. Bo ponarzekać sobie można. Ale naprawdę coś z tym zrobić? Dlaczego unikamy ludzi, którzy źle się mają, którzy tracą nadzieję i poczucie sensu? Dość łatwo tłumaczy się to jednym słowem: znieczulica. Ja jednak sądzę, że najważniejszą przyczyną naszego odsuwania się od człowieka w niedoli, w rozpaczy, jest nasza nieumiejętność. Po prostu nie wiemy, co robić i jak mu pomóc. A przede wszystkim jak z nim rozmawiać. Wiemy dobrze, że zdawkowe, konwencjonalne formułki typu: "nie przejmuj się", "przestań o tym myśleć, weź się w garść" są zupełnie nieskuteczne, więcej często wręcz ranią naszego i tak już zdesperowanego rozmówcę. Ale też człowiek w niedoli budzi w nas lęk czyż my sami tak naprawdę czujemy twardy grunt pod nogami, czy nasze własne poczucie sensu jest na tyle mocne, by dla innych być oparciem? A przecież chcielibyśmy pomóc, wiemy sami, jak cenne jest wsparcie drugiego człowieka, jego dobre słowo. Ale jak pomóc? Jak nie doznać dojmującego poczucia porażki, wyrzutów sumienia, że nie zrobiliśmy nic, choć tak wiele od nas oczekiwano? Szczególnie dramatycznych barw nabierają nasze uczucia, gdy rozmówca zdaje się myśleć o śmierci, o samobójstwie. Albo gdy dotknie go nieuleczalna, wiodąca ku śmierci choroba.\n2 W tych najtrudniejszych przypadkach często odwołujemy się do pomocy specjalistów psychologów, psychiatrów i często słusznie czynimy. Czy jednak nie nazbyt często nasz bliźni odpływa w ręce specjalisty nie z poczuciem, że go troskliwie przekazaliśmy, ale z bolesnym przeświadczeniem, że pozbyliśmy się go, że mówiąc twardo spławiliśmy go. A zresztą, czy nawet świetny specjalista, a przecież jednak obcy jest w stanie pomóc człowiekowi w pełni? Czy nawet wtedy, gdy nasz bliski czy znajomy jest już pod odpowiednią opieką, nie ma dla nas jakiegoś przyjacielskiego zadania do wypełnienia? Czy najlepszy nawet psycholog albo psychiatra potrafi usunąć tę część poczucia bezsensu, która wiąże się z doświadczeniem samotności i izolacji? W wielu tak zwanych rozwiniętych krajach, gdy ktoś umiera, zatrudnia się tanatologa specjalistę od kontaktu z umierającymi. Czy nas czeka to samo? Czy sami nie jesteśmy w stanie zapewnić bliskości i ciepła naszym odchodzącym bliskim? Nie wypowiadam wojny tanatologom, psychologom i psychiatrom sam jestem psychiatrą. Chcę tylko, aby specjaliści mieli swoje dobrze określone i niezbędne miejsce iby nie zastępowali zwykłych życzliwych ludzi tam, gdzie nie muszą i nie powinni ich zastępować. Zawsze będą istnieć sytuacje tak trudne, że odwołanie się do pomocy specjalisty będzie konieczne. A jednak zwykła otwartość i życzliwość zwykłego człowieka jest nie do zastąpienia i z kompetencjami specjalisty wcale się nie kłóci. Jak jednak uruchomić w sobie tę życzliwość i otwartość wobec drugiego? Jak nie bać się jego, jego rozpaczy, poczucia, że nie umiemy pomóc? Zamiast szybko odsyłać naszego bliskiego do specjalisty, sami możemy się do niego udać i po opisaniu sytuacji poprosić o rady i wskazówki. Możemy sami skorzystać z konsultacji psychologa, psychiatry, po to by pomóc. Chciałbym, żeby i ta książka była formą konsultacji dla ludzi, którzy mogliby pomóc swoim zdesperowanym, śmiertelnie zmęczonym kłopotami bliskim i znajomym, a czują się niekompetentni czy bezradni wobec takiego zadania. Część pierwsza Jak zdobyć odwagę? Cała książka chce być odpowiedzią na to pytanie. Więcej chce być obietnicą wspaniałej przygody wewnętrznej związanej z pomaganiem człowiekowi w kłopotach. Co jednak zrobić, jeśli obawa paraliżuje nas od samego początku? Jeśli wręcz powstrzymuje przed podejściem do człowieka zdesperowanego? Dobrze rozumiem ten "przedwstępny" 2\n3 lęk wiąże się on z pytaniem: A co będzie, gdy nie uda mi się pomóc mojemu znajomemu? Może, nie daj Boże, jeszcze mu zaszkodzę? Ufam, że pewną pomocą i zachętą dla Czytelnika będą następujące stwierdzenia: * Wcale nie musisz być zbawicielem swojego rozmówcy, a jedynie życzliwym i otwartym powiernikiem jego kłopotów. * Jeśli pomożesz mu odrobinę, ale za to konkretnie i realnie, już to będzie bardzo ważne. * Twój znajomy jest wolnym człowiekiem może nie przyjąć pomocy, ma również prawo wybrać z niej to, co rzeczywiście jest mu potrzebne. * Są również inni ludzie, do których może się zwrócić o pomoc nie jest oczywiste, że akurat ty jesteś najbardziej odpo wiedni, choć tylko próbując można to sprawdzić. * Życzliwe zwrócenie się ku drugiemu człowiekowi może nie pomóc mu w sposób wystarczający, ale nigdy nie może mu zaszkodzić. Warto sobie tych kilka zdań uświadamiać w chwilach obawy i zwątpienia. Spokój pochodzący z prawidłowej oceny celów i możliwości to najlepsza podstawa prawdziwej odwagi. Jak dostrzec człowieka w kłopotach? Często sprawa jest prosta zwłaszcza wtedy, kiedy ktoś nie jest nam obcy, a my budzimy w nim zaufanie. Najczęściej sam mówi nam o swoich kłopotach, sam je wskazuje i opisuje. Tych spraw i kłopotów może być nieskończona różnorodność w każdej dziedzinie życia możemy doświadczać klęsk, niepowodzeń, strat, każda zatem może być źródłem poczucia beznadziejności i desperacji. Nasz rozmówca mówi o całej sprawie w dłuższej rozmowie. Bywa jednak i tak, że ma jakieś opory i ogranicza się do napomykania o swoim złym stanie, jakby się odsłaniał i zaraz wycofywał. W tym przypadku musimy najpierw sprawdzić, czy rzeczywiście chciałby z nami o sobie rozmawiać. Pierwszą próbą może być zwykła ludzka reakcj a. Jeśli okażemy naszemu rozmówcy zrozumienie mówiąc najprostsze: Rozumiem jak to jest albo Mogę sobie wyobrazić, co to dla ciebie znaczy otrzymamy w odpowiedzi albo zachętę do dalszej rozmowy, albo zdanie typu: Tak, ałe ja sam muszę sobie z tym poradzić. Czy też: Musi upłynąć czas, aby to ode mnie odeszło. Musimy być pełni respektu, poszanowania dla ludzkiej wolności wyboru. Nawet gdybyśmy mieli pewność, że nasz rozmówca działa na swojąniekorzyść, odrzucając naszą chęć pomocy nie wolno wywierać na niego jakiegokolwiek nacisku. Możemy co najwyżej zasygnalizować gotowość do rozmowy, gdyby sobie tego zażyczył w przyszłości. Zresztą zdarza się nierzadko, że komuś 3\n4 wystarcza samo krótkie napomknięcie o swoich kłopotach i spotkanie się z życzliwą reakcjąjuż to jest wystarczającąpomocą. Dalszą próbą (zwłaszcza jeśli "napomykanie" powtarza się) będzie zapytanie wprost: Czy możesz o tym ze mną porozmawiać? Oczywiście i w tym przypadku powinniśmy w pełni uszanować decyzję naszego znajomego: Zdarza się też, że nasz znaj omy w ogóle nie mówi o swoich kłopotach, my jednak jesteśmy ich istnienia świadomina przykład wiemy, że zmarł mu ostatnio ktoś bliski, że ma trudną sytuacj ę domową, że się rozwodzi, że zapadł na ciężką, nieuleczalnąchorobę. I tutaj konieczne jest sprawdzenie, czy druga strona potrzebuje naszej rozmowy i pomocy. Powinniśmy jednak zacząć kontakt od stwierdzenia, że wiemy o kłopotach naszego znajomego. Następnie jak w poprzednim przypadkudajmy wyraz naszemu zrozumieniu i współodczuwaniu (ale nie współczuciu! to budzi podejrzenia o litość, której nikt nie potrzebuje). Powiedzmy na przykład: Wiem, że jest ci ciężko myślę, że rozumiem, co możesz odczuwać. Albo: Słyszałem, że nie najlepiej jest z twoim zdrowiem może mógłbym w czymś ci pomóc? Chciałbym zwrócić uwagę, na szczególną delikatność, z jakąwinniśmy zwracać się do naszego znajomego. Pamiętajmy, iż to, że nie mówi nam o swych kłopotach, może oznaczać, że pragnie je zachować w tajemnicy, stąd też naszą wiedzę o nich powinniśmy na początku celowo wyrażać w sposób ogólnikowy aby dać drugiej stronie możliwość łatwego wycofania się. Stąd zdanie: wiem, że jest ci ciężko, będzie lepsze, niż wiem, że zmarł ci ojciec. Podobnie: słyszałem, że nie najlepiej jest z twoim zdrowiem okaże się bardziej na miejscu od zdania słyszałem, że poważnie chorujesz. Bywa też i tak, że o złym stanie ducha naszego znajomego wnioskujemy tylko na podstawie jego wyglądu, zachowania i sposobu mówienia, choć niektórzy bardzo skrzętnie ukrywają przed otoczeniem swoje niedobre samopoczucie. Co jednak prezentuje zwykle na zewnątrz człowiek, który traci poczucie sensu i nadzieję? Przygnębiony wyraz twarzy to pierwszy znak. Zwłaszcza u dzieci przygnębienie widać szczególnie wyraziście -usta są zawsze "w podkówkę". Nierzadko występuje skłonność do płaczu - czasem widzimy na twarzy jedynie jego ślady. Ruchy osoby w kłopotach są często niespokojne. Ktoś taki zwykle niej est w stanie wykonać precyzyjnych czynności, może też mieć skłonność do machinalnego tłuczenia przedmiotów. Czasem ruchy sąjednak zwolnione, jakby niemrawe. Można obserwować skłonność do pogrążania się w milczeniu do "odpływania w nieobecność". Ubiór staje się nieraz mniej 4\n5 staranny, bardziej monotonny (zwłaszcza u kobiet), czasem wręcz zaniedbany. Często dominują szarości lub czernie, zwłaszcza u kogoś, kto dotąd ubierał się kolorowo. W rozmowie z taką osobą ujawnia się bądź jej zwiększona wrażliwość, podatność na zranienie, bądź też pewien rodzaj roztargnienia związanego z "odpływaniem" w stronę trudnych lub smutnych myśli. Ton głosu jest bądź zaostrzony, rwany, łamiący się, bądź też ściszony, bezbarwny. W wypowiedziach - nawet dotyczących spraw nie związanych bezpośrednio z jego kłopotami - człowiek zdesperowany wyraża pesymizm, wiele wątpliwości, często poczucie winy i niską ocenę samego siebie. Nierzadko pobrzmiewają pretensje do losu, otoczenia, innych ludzi. Zdarza się często nadmierna koncentracja na dolegliwościach fizycznych, różnego rodzaju bólach, zwłaszcza głowy. Aby ustalić, czy nasz znajomy chce rozmawiać o swoich kłopotach, musimy dać mu najpierw do zrozumienia, że domyślamy się jego złego stanu ducha, następnie powinniśmy sprawdzić, czy się nie mylimy, a dopiero na końcu zapytać, czy chciałby o tym pomówić. Możemy na przykład zacząć tak: Przestałaś się ostatnio malować, chodzisz szaro ubrana. Masz może jakieś trudności? Albo: Jesteś ostatnio tak roztargniony, że często nie słyszysz, co do ciebie mówię. Czy może masz jakieś kłopoty? I w tym przypadku winniśmy zachować wielką delikatność. Może być tak, iż wygląd, zachowanie naszego znajomego bez wątpienia wskazuj ąna istnienie poważnych kłopotów, jednak on sam zaprzecza temu stwierdzając, że wszystko jest w porządku. Nie pozostaje nam wówczas nic innego jak bez żadnego komentarza zaakceptować jego odpowiedź i wycofać się. Pamiętajmy, że poszanowanie wolności drugiego człowieka - aż do jego prawa, by pozostać samotnym ze swoimi kłopotami -jest jedną z najważniejszych rzeczy, jaką możemy mu przekazać. To poszanowanie niejednokrotnie jest już samo w sobie wielką pomocą. Oczywiście bywają też sytuacje wyjątkowe, w których nie możemy pozostawić naszego znajomego samemu sobie -te jednak omówię w dalszej kolejności. Komu pomagać? Pytanie wydaje się źle postawione. Bo czyż nie powinniś- 5\n6 my pomagać wszystkim, którzy naszą chęć pomocy akceptują, przyjmują? A jednak nie. Nieprzypadkowo używam najczęściej określenia "znajomy". Sugeruje to, że chodzi o kogoś, kogo dość dobrze znamy może to być na przykład kolega z pracy lub uczestnik kręgu towarzyskiego, w którym się obracamy nie byłby to jednak ktoś bardzo nam bliski. W przypadku osoby raczej mało nam znanej, niezbyt dobra orientacja w jej sprawach może utrudnić kontakt. Do tego stopnia, że skuteczna pomoc będzie niemożliwa. Z kolei, gdy mamy do czynienia z kimś bardzo bliskim (mąż, żona, rodzice, dzieci, osoby silnie związane z nami uczuciowo), nie wystarczy nam dystansu, aby ze spokojną życzliwością rozważyć jego kłopoty. Jeśli ktoś, kogo nie znamy zbyt dobrze lub zbyt nam bliski zwróci się do nas o pomoc, powinniśmy go oczywiście wysłuchać, powstrzymując sięoduwag i komentarzy, apotemwyjaśnić, że brak nam albo dostatecznej znajomości, albo dostatecznego dystansu, aby mu nadal pomagać. Sami lub też wspólnie z naszym rozmówcą powinniśmy "wytypować" kogoś, kto byłby do dalszych rozmów bardziej od nas odpowiedni. Czy pomóc to znaczy pocieszyć? Przyjęło się uważać, że pomóc komuś, kto swoją sytuację widzi jako trudną czy nawet beznadziejną, to znaczy go pocieszyć. Na pewno w tym stwierdzeniu jest część prawdy. Na przykład matce na ogół udaje się pocieszyć rozpaczające małe dziecko. Niekiedy też duchownemu udaje się pocieszyć zrozpaczoną po śmierci bliskiego rodzinę, jeśli rodzina ta głęboko uznaje i kultywuje perspektywę wieczności, do której duchowny się odwołuje. Jednak na co dzień, jeśli mamy do czynienia z prawdziwie trudnymi sytuacjami, pocieszanie na ogół kończy się porażką. Odchodzimy z dręczącym poczuciem bezradności, a nasz znajomy być może dodatkowo pogrąża się w przekonaniu że nikt nie jest w stanie mu pomóc. Dlaczego tak się dzieje? Otóż, aby rozpacz, czy poczucie beznadziejności przeminęło, musi albo zmienić się sytuacj a będąca jej przyczyną, albo pojawić się przynajmniej takie zrozumienie sytuacji, które umożliwi podjęcie prób jej zmiany. Pocieszając, idziemy na ogół na skróty udajemy, że mamy rozwiązanie, którego na razie nie mamy ani my, ani nie ma go nasz rozmówca. Czy znaczy to, że pocieszanie należy wyrzucić z katalogu naszych zachowań wobec drugiego człowieka, że jest ono zbędne? Myślę, że sąd taki byłby zbyt pochopny. Jednak w początkowym okresie pomagania nasz znajomy potrzebuje czegoś innego niż pocieszenie, z drugiej zaś 6\n7 strony skuteczne pocieszanie wymaga bardzo dokładnego poznania sytuacji rozmówcy, a to może przyjść tylko z czasem. Czy należy spieszyć z pomocą? Być może pochopne rozpoczynanie prób pomocy od pocieszania bierze się z pewnego odruchowego błędu. Na czym ten błąd polega? Otóż nasz znajomy mówi nam o swoich poważnych kłopotach, o poczuciu beznadziejności. Zatem pomoc jest bardzo potrzebna. Błąd polega na tym, że stwierdzenie "bardzo potrzebna" mylimy ze stwierdzeniem "potrzebna pilnie, szybko". Mówimy nawet potocznie "spieszyć z pomocą". A zatem zaczynamy się spieszyć i w tym pośpiechu, nie zastanawiając się zbytnio chwytamy się tego, co mamy pod ręką, na końcu języka. Tym czymś jest właśnie pocieszanie. Nie ma wątpliwości, że gdy chodzi o sferę psychiki czy ducha z pomocą nale'zy raczej przychodzić niż spieszyć. Należy sobie dać czas na namysł, na spokojną refleksję. Są oczywiście wyj ątki o nich później ale podstawowa zasada mówi, że pomagaj ący działać powinien spokojnie i z namysłem na każdym kroku. Nade wszystko strzec się należy nerwowego pośpiechu i związanego z nim napięcia. Stan taki nie tylko może prowadzić do poważnych błędów, ale również źle wpływa na już i tak napiętego i zaniepokojonego rozmówcę. Wynika z tego, że zanim zabierzemy się do pomagania, musimy często sami siebie uspokoić, powiedzieć sobie, że mamy czas, że ważniejsze jest dobre rozeznanie sytuacji niż pochopne działanie. Nieraz musimy również bronić się wewnętrznie przed udzielającym się nam niepokojem drugiej strony. nasz rozmówca często sam niecierpliwi się swoim stanem, chciałby się go jak naj szybciej, za wszelką cenę pozbyć. Spróbujmy z naszej własnej cierpliwości uczynić dla niego tarczę ochronną, broniącą go przed pośpiechem i pochopnymi reakcjami. Jeśli taką funkcję przydamy naszej cierpliwości, sami spostrzeżemy, jak ta cierpliwość stopniowo w nas samych narasta. Przede wszystkim wysłuchać Wiemy już zatem, że działać należy spokojnie i z rozmysłem oraz, że nie należy zaczynać od pocieszania. Co zatem czynić należy? Aby odpowiedzieć na to pytanie stwierdzimy dwie rzeczy proste i oczywiste: * Nasz rozmówca ma przede wszystkim potrzebę wypowiedzenia się, "wyrzucenia" z siebie bólu i zrelacjonowania swoich kłopotów. * My sami, aby sytuację dobrze rozpoznać, wczuć się i zebrać dane 7\n8 niezbędne do podjęcia dalszych kroków, potrzebujemy wysłuchać i wsłuchać się w naszego znajomego. A zatem należy przede wszystkim uważnie wysłuchać naszego zdesperowanego znajomego. Jest to bez wątpienia podstawowa zasada i jednocześnie warunek jakiejkolwiek pomocy. Wysłuchując okazujemy z jednej strony zainteresowanie i życzliwość, z drugiej zaś pomagamy uporządkować myśli, uczucia i wrażenia rozmówcy. Tak więc jednocześnie poprawiamy jego obecne samopoczucie i pomagamy mu lepiej rozeznać się w trudnej sytuacji, w jakiej się znalazł. Właśnie to spokojne rozeznanie sytuacji jest podstawowym celem naszej pomocy. Jeśli nasz rozmówca takie rozeznanie uzyska, w większości wypadków potraf już sam dać sobie dalej radę. Kiedy i jak długo słuchać? Zasady, którymi będziemy się tu kierować sąnastępujące: * Przede wszystkim to nasz rozmówca powinien decydować o długości rozmowy. Przestrzegając tej zasady dajemy mu do zrozumienia, że jesteśmy do jego dyspozycji orazpozwalamy mu odczuć, że w jakimś stopniu on sam panuje nad swoją sytuacją. * My jednak też powinniśmy mieć pewien wpływ na to, kiedy i jak długo będziemy rozmowę prowadzić. Zwykle mamy przecież inne ważne sprawy, a nasz rozmówca nie jest na ogół jedyną osobą, za którą jesteśmy odpowiedzialni. * Nie powinniśmy przekraczać możliwości ani naszych, ani rozmówcy, gdy chodzi o właściwy moment i długość rozmowy. Nasze zniecierpliwienie przedłużającą się lub prowadzoną w niewłaściwym momencie rozmową nie wpłynie dobrze na naszego znajomego. Podobnie nadmierne zmęczenie spowoduje, że dialog stanie się jałowy. A zatem powinniśmy zarezerwować sobie odpowiednio dużo czasu w odpowiednim momencie. Jak dużo czasu? Jest to oczywiście rzecz bardzo względna, choć wstępna rozmowa rzadko trwa krócej niż godzinę, natomiast po dwóch godzinach często u obu stron zaczyna narastać zmęczenie, które utrudnia właściwy kontakt. Moment powinien być tak dobrany, by nie absorbowały nas wówczas inne sprawy, ludzie czy telefony. A co zrobić, jeśli nasz znajomy "dopada" nas, gdy się spieszymy lub też na spotkaniu towarzyskim, kiedy zupełnie nie ma warunków do prowadzenia spokojnej i poważnej rozmowy? Jest to niewątpliwie trudna sytuacja. Mamy przed sobą człowieka bardzo potrzebującego 8\n9 pomocy, a z drugiej strony tak zniecierpliwionego swoim stanem, że może pochopnie okazję takiej pomocy zmarnować lub znacznie spłycić. Powinniśmy w takich warunkach zrobić trzy rzeczy: * W sposób wyraźny i życzliwy dać drugiej stronie do zrozumienia, że słyszymy jej wołanie o pomoc. Może to być na przykład zdanie typu: Widzę, że chcesz ze mną porozmawiać o różnych ważnych sprawach. Ja też chcę z tobą porozmawiać. Powiedzieć w sposób jasny, prosty i oczywiście zgodny z prawdą, dlaczego nie będziemy rozmawiać akurat w tym momencie. Na przykład: W tym miejscu nie ma odpowiedniej atmosfery do rozmowy lub: Bardzo się teraz spieszę i nie mielibyśmy wystarczająco dużo czasu na spokojną rozmowę czy też: Gdybym w tej chwili przestał zajmować się rodziną, by z tobą rozmawiać, niepokoiłoby to mnie tak bardzo, że nie mógłbym spokojnie słuchać. * Ustalić od razu dokładny termin przyszłej rozmowy. Jeśli nie dysponujemy akurat wszystkimi danymi co do swego czasu (na przykład nie mamy przy sobie kalendarza lub musimy "dograć" termin z kimś z rodziny), podajmy dwa terminy, powiedzmy, dlaczego nie możemy od razu umówić się dokładnie, oraz ustalmy precyzyjnie sposób ostatecznego umówienia się. Jeśli zachowamy się zgodnie z tymi wskazówkami, uzyskamy podwójny efekt: uratujemy rozmowę przed zmarnowaniem lub spłyceniem oraz damy naszemu znajomemu pierwszy sygnał, że traktujemy go poważnie i rzetelnie. Gdzie słuchać? Najważniejsza rzecz wydaje się oczywista, ale jednak wyraźnie o niej powiedzmy. Otóż rozmowa powinna przede wszystkim odbywać się w takich warunkach, aby była rzeczywiście i absolutnie rozmowądwóch osób. Zdarza się czasem, że nasz zdesperowany znajomy próbuje na poczekaniu zorganizować rodzaj zbiorowej wymiany poglądów czy dyskusj i na swój temat. W żadnym wypadku nie dajmy się w nic takiego wciągnąć. Będzie to parodia pomocy, budząca poczucie zawodu u wszystkich uczestników, a pogłębiająca poczucie beznadziejności u najbardziej zainteresowanego. Podczas rozmowy nasz znajomy powinien być pewien, że my i tylko my go słuchamy. Na pierwszą rozmowę najlepszy wydaje się tak zwany grunt neutralny. Na naszym terytorium (na przykład w naszym mieszkaniu czy u nas w pracy) rozmówca może czuć się zbyt skrępowany. Z kolei na jego terytorium my możemy poczuć się zbyt "wchłonięci" przez jego zły nastrój. Ogólnie, przy wyborze miejsca po uwzględnieniu powyższychuwagkierujemy sięraczej 9\n10 preferencjami rozmówcy. Jeśli lubi spacerować po parku, niech to będzie spacer, jeśli woli siedzieć na ławeczce, niech będzie ławeczka. Oczywiście, jeśli jakaś propozycja wyjątkowo nam nie odpowiada, spróbujmy wynegocjować kompromis (na przykład spacer tak, ale nie po niebezpiecznym lasku). Osobiście polecałbym kawiarnię jako miejsce pierwszej rozmowy, choć zapewnienie warunków koniecznej dyskrecji wymaga tu czasem starannego wyboru stolika. W kawiarni za to dość łatwo można ustalić odpowiednią odległość i ustawienie wobec rozmówcy a sąto ważne aspekty sytuacji. Zbyt bliskie usytuowanie może naszego znajomego krępować, zbyt dalekie stwarzać poczucie nadmiernego dystansu. Wydaje się, że typowa odległość dwóch sąsiednich kawiarnianych krzeseł jest akurat odpowiednia co więcej, jesteśmy z niąm ogół obyci. Z kolei ustawienie do siebie nieco bokiem stwarza rozmówcy możliwość spojrzenia na nas, jeśli chce, ale również odwrócenia się czy też ukrycia łez, których może sięzwłaszcza w pierwszej rozmowie krępować. Jak słuchać? Aby na to pytanie właściwie odpowiedzieć, trzeba uświadomić sobie trzy główne cele słuchania: * Nasz rozmówca powinien zdobywać poczucie, iż ma wpływ na przebieg rozmowy. Z tego cząstkowego poczucia wpływu, rozwinie się następnie poczucie wpływu na sytuację, w jakiej się znajduje, a następnie miejmy nadziejęna całe jego życie. * Powinniśmy naszego znajomego jak najlepiej rozumieć. * Nasz rozmówca winien zyskać przekonanie, że go dokładnie słuchamy i rozumiemy. Z tych celów wynikają logiczne podstawowe reguły dobrego słuchania. Jest ich dziewięć. Oto one: Bądź skoncentrowany. Daj poznać rozmówcy, że w czasie, który mu poświęcasz jego sprawa jest najważniejsza. Niech cię nie rozpraszają ludzie ani telefony. Oczywiście, możesz na przykład wyjść do kuchni, aby zrobić herbatę czy zamówić coś u kelnera te działania służą przecież waszej rozmowie. Jednak wszystkie sprawy, które z niąnie mają związku odłóż na potem. Oddaj głos rozmówcy. 10\n11 Podczas godzinnej rozmowy on powinien mówić co najmniej 50 minut, ty najwyżej 10. Jeśli czegoś nie rozumiesz mów o tym. Pytaj o to, co dla ciebie niejasne, nawet jeśli wydaje ci się drugorzędne. Najpierw oczywiście poczekaj, aż twój znajomy zakończy zdanie czy wątek, aż zrobi pauzę. Teraz powiedz na przykład tak: Jest dla mnie niejasne... lub: Niedokładnie zrozumiałem... i wypowiedz swoje pytanie lub wątpliwość. Gdy rozmówca wyjaśni kwestię, potwierdź: Teraz rozumiem, że... czy też: Jest teraz dla mnie jaśniejsze... i swoimi słowami powiedz, jak rozumiesz daną sprawę. Jeśli okaże się, że nadal nie dość dobrze rozumiesz swojego znajomego, proś go o wyjaśnienie dotąd, aż da ci znać, że rozumiesz go dokładnie. Mów o tym, jak rozumiesz to, co słyszysz. Nawet jeśli zdaje ci się, że wszystko rozumiesz, sprawdź to od czasu do czasu, powtarzając kwestię rozmówcy swoimi słowami. Na przykład: Jeśli cię dobrze rozumiem, chcesz powiedzieć, że... czy też: To, co powiedziałeś, ja tak rozumiem:... Unikaj jednak komentowania wypowiedzi drugiej strony. I jak w przypadku niezrozumienia sprawdzaj tak długo, aż uzyskasz potwierdzenie, że rozumiesz dokładnie. Jeśli wczuwasz się w uczucia rozmówcy powiedz o tym. Wyrażenie uczuciowej solidarności bardzo pogłębia rozmowę i zwiększa wzajemne zaufanie. Chodzi o zdania takie jak: Wyobrażam sobie, co musiałeś wtedy odczuwać. Rozumiem, jakie to trudne do zniesienia dla ciebie. Wiem, co to znaczy być w takiej sytuacji itp. Jednak uwaga! komunikaty takie musząbyć bezwzględnie uczciwe, nigdy na kredyt. Nie mów, że coś sobie wyobrażasz, rozumiesz lub wiesz, jeśli tak nie jest rzeczywiście. Nie wypowiadaj również zdania współczuję ci to budzi podejrzenie o litość. Jeśli bliskie ci są uczuciowe reakcje rozmówcy daj temu wyraz. Nierzadko zaobserwujemy różne zewnętrzne przejawy stanu uczuciowego naszego rozmówcy może się rozpłakać, mogą drżeć mu ręce, ciało może robić wrażenie sztywnego i napiętego, głos może się łamać. Jeśli te przejawy są dla nas zrozumiałe i bliskie, dobrze jest dać temu wyraz, mówiąc na przykład: Widzę, że jest ci z tym bardzo trudno lub Bardzo cię to niepokoi, czy tak? Ostrożna, a nawet pytająca forma jest tu nieprzypadkowa nasza reakcja ma być reakcją życzliwej solidarności, nasz rozmówca w żadnym wypadku nie powinien odnieść wrażenia, że jest przedmiotem obserwacji. Dlatego też, jeśli nie rozumiemy dobrze jego reakcji lub są nam one obce, lepiej zachowajmy taktowne milczenie, zwłaszcza unikajmy dopytywania typu: Co ci się stało? Dlaczego płaczesz? Skąd ten twój niepokój? Nasz znajomy powinien wzmacniać 11\n12 w sobie poczucie, że ma prawo do każdej reakcji uczuciowej, że każdą uznamy za normalną i uprawnioną. Nie osądzaj. Nie osądzać to znaczy zarówno nie potępiać, jak i nie usprawiedliwiać. Dotyczy to zarówno samego rozmówcy, jak i innych osób występujących w jego opowieści. On sam może cię do takich ocen prowokować, chcąc półświadomie wypróbować postawę serdecznej bezstronności, jakąpowinieneś przez cały czas zachowywać. Pamiętaj, że uczucia rozmówcy wobec siebie samego i bliskich są zmienne i pełne sprzeczności. Potępiając lub usprawiedliwiając łatwo możesz go zranić lub urazić. Lepiej na przykład powiedzieć: Tak rozumiem, że jesteś na niego wściekła solidaryzując się z uczuciami, niż: Masz rację, to skończony drań osądzając. Zobaczysz potem, jak osądy twojego znajomego będą zmieniać się czasem nawet diametralnie pod wpływem falowania jego uczuć. Staraj się być stabilnym falochronem, odczuwającym wprawdzie napór uczuciowych fal i reagującym na nie, ale przecież nie ulegającym im. Tej twojej stabilności rozmówca najbardziej potrzebuj e. Nie doradzaj i nie pouczaj. Prawie na pewno rozmówca będzie cię do dawania rad prowokował. Zdania typu: I co ja mam z tym wszystkim zrobić? Powiedz mi, jak mam się w tym wszystkim odnaleźć? Co mam ze sobą począć? i tym podobne są dobrymi przykładami. Zwłaszcza w pierwszym okresie kontaktu, rady prawie zawsze są nietrafne, a zatem pogłębiają jeszcze stan beznadziejności. Jeśli rozmówca zdecydowanie domaga się odpowiedzi, powiedz wprost, że nie jesteś obecnie w stanie udzielić mu rad, możesz natomiast nadal go słuchać i starać się zrozumieć. W tych wyjątkowych wypadkach, gdy masz już sytuację dobrze rozpoznaną, zapytaj najpierw: Cry chodzi ci o to, co ja zrobiłbym na twoim miejscu? i dopiero po uzyskaniu wyraźnego potwierdzenia, powiedz: Na twoim miejscu zrobiłbym tak a tak:... Szczególną formą doradzania jest pouczanie. Pouczanie może być najprostsze, typu: Weź się w garść, może być też bardzo duchowe, na przykład: Zdaj się na Boże miłosierdzie. Niestety pouczenia nawet w najlepszej wierze wypowiadane, są najczęściej nieskuteczne. Nasz znajomy nie ma w chwili niedoli ani jasności umysłu, ani siły woli, aby z pouczeń skorzystać, a jego wiara jest często nadszarpnięta buntem przeciwko Opatrzności. Pouczenie 12\n13 łatwo potraktuje jako negatywną ocenę swojej osoby, co wzmocni tylko jego poczucie bezradności. Dbaj o własną stabilność. Nie pozwalaj, by poczucie beznadziejności rozmówcy udzieliło się tobie. Gdyby tak się stało, nie mógłbyś mu pomóc. Jeśli czujesz, że ku temu zmierza, przerwij rozmowęoznacza to, że musisz odpocząć. Po uzyskaniu odpowiedniego dystansu i odzyskaniu sił będziesz mógł dalej skutecznie słuchać. Jak przerwać rozmowę? W zasadzie długość rozmowy powinna zależeć od naszego rozmówcy, jednak może się zdarzyć tak, jak napisałem wyżej, że od pewnego momentu zbyt nam się udziela jego nastrój. Możemy też po prostu być już zmęczeni i przestawać dobrze słuchać. Może być też i tak, że po prostu mamy inne ważne zajęcia i czas, który zarezerwowaliśmy dla naszego znajomego dobiega końca. Co wtedy powiedzieć? Może najpierw niczego nie mówić. Otóż absolutnie nie wolno nam kłamać, kręcić czy też szukać pretekstu. Szczerość i otwartość to jedne z najsilniejszych czynników naszego pomagania. Z jednej strony mamy być szczerzy, z drugiej jednakże bardzo delikatni. Dlatego nie polecam, byś mówił na przykład: Jestem zbyt zmęczony lub Twój nastrój nazbyt mi się udzielił. Prawie na pewno nasz rozmówca skieruje takie wypowiedzi przeciwko sobie i uzna, że wszystkich tylko męczy albo pogrą ża swoimi kłopotami. Można przekazać tę samą treść w taki sposób, że zostanie przez drugą stronę dużo łatwiej zaakceptowana. Powiedz na przykład tak: Słuchaj, powiedziałeś mi bardzo dużo ważnych rzeczy o sobie. Muszę nad tym pomyśleć. Chcę cię dalej słuchać, ale dzisiaj przekraczałoby to już moje moźliwości przyswojania. Umówmy się na... I tu uwaga staraj się raczej nie umawiać na dzień następny. Musisz mieć przecież czas na odpoczynek i spokojną refleksję. A może też na poradzenie się jeszcze kogoś. Stale pamiętajmy o tym, by nie ulegać niecierpliwości i pośpiechowi, by rozważnie rozpoznawać sytuację. Jak sobie to wszystko poukładać? Jesteśmy po rozmowie z naszym zdesperowanym znajomym. Przed nami następna. Powinniśmy teraz znaleźć dłuższą spokojną chwilę, by uporządkować sobie wszystko to, co usły- 13\n14 szeliśmy i przeżyliśmy, by sobie to poukładać. Postarajmy się najpierw pobyć samotnie z samym sobą. Jeśli mamy zwyczaj medytować lub praktykujemy modlitwę kontemplacyjną, to taki właśnie bezrefleksyjny odpoczynek ducha będzie na początek najbardziej wskazany. Jeśli nie, spróbujmy inaczej odsunąć na jakiś czas od siebie sprawy naszego znajomego. Na przykład wybierzmy się na spacer, do kina czy na wystawę. Następnie spróbujmy -już przy użyciu świadomości -pozbierać to, czego dowiedzieliśmy się i czego doświadczyliśmy. Jeśli potrzeba, zanotujmy ważniejsze rzeczy w punktach, nie starając się koniecznie tworzyć jakiejś spójnej całości czy odgadywać "mechanizmu" kłopotów naszego rozmówcy. Na tym etapie chodzi wyłącznie o pewne uporządkowanie, poukładanie, tak aby lepiej nam było prowadzić następnąrozmowę. Chodzi również o zdanie sobie sprawy z tego, co budzi nasz lęk, niepokój, może gniew. A również o uświadomienie sobie spraw niejasnych dla nas, tych, o które jeszcze chcielibyśmy się dopytać. Starajmy się wczuwać w rozmówcę, wchodzić niejako w jego skórę i sprawdzać, czy rozumiemy, czyjego motywy i uczucia są dla nas przejrzyste, czy będąc w jego sytuacji czulibyśmy się podobnie, czy może inaczej. Na ogół okaże się, że częściowo jesteśmy w stanie się wczuć, zrozumieć, a częściowo nie. Te właśnie rejony, w których nie jesteśmy w stanie wejść w skórę naszego znajomego mogą być przedmiotem szczególnej uwagi podczas następnej, rozmowy. Nie oznacza to bynajmniej, byśmy mieli planować jej przebieg. Tak jak poprzednio, inicjatywa powinna stale należeć do naszego rozmówcy. Powinniśmy jedynie przygotować się, uwrażliwić na pewne aspekty jego sytuacji. Również po to, by nie przenosić na niego naszych subiektywnych uczuć czy wrażeń. Może tak się zdarzyć, że w sytuacji naszego znajomego coś jest dla nas tak niejasne, budzi taki sprzeciw czy niepokój, że przyjdzie nam do głowy, by podzielić się tym z kimś trzecim, czyli by skorzystać z konsultacji. Musi to być oczywiście ktoś, do czyjej dyskrecji, bezstronności i mądrości mamy duże zaufanie. Prawie na pewno znajdziemy kogoś takiego wśród swoich znajomych. Nie szukajmy koniecznie zawodowego specjalisty od ludzkich kłopotów -psychologa czy psychiatry. Najpierw lepiej zwrócić się po prostu do mądrego człowieka, który zrozumie nas po ludzku 14\n15 i z którym dogadamy się ludzkim językiem. Jak się konsultować? Jak już wspomniałem wyżej, konsultant powinien być mądry, bezstronny i dyskretny. Nie musi koniecznie znać naszego rozmówcy. Czasem tak jest nawet lepiej, właśnie ze względu na bezstronność i dyskrecję, tym bardziej że konsultant powinien oprzeć się przede wszystkim na takim opisie, jaki mu przedstawiamy. Jest najlepiej, jeśli wcześniej przygotujemy sobie pytania do niego. Nie musimy konsultantowi mówić dokładnie o kogo chodzi. Z pewnością zrozumie taką podyktowaną dyskrecją i szacunkiem do rozmówcy postawę. Personalia naszego znajomego nie są mu do niczego potrzebne. Możemy więc konsultację zacząć na przykład tak: Moja koleżanka, nazwijmy ją "Ala"... i tak dalej. Pamiętajmy o jednym - to my, poprzez fakt rozmowy z naszym zdesperowanym znajomym wzięliśmy na siebie główną odpowiedzialność za kontakt z nim. Nie przerzucajmy jej zatem bez potrzeby na konsultanta. Zadawajmy mu pytania, stawiajmy problemy, ale nie podkreślajmy nadmiernie naszej niewiedzy, niekompetencji i tym podobne -nie wnosi to niczego do istoty sprawy. Nie poddawajmy się też - choć może się ona pojawić - skłonności do tego, by konsultant osobiście zajął się naszym znajomym. Nie namawiajmy go do bezpośredniego z nim kontaktu -to nas wybrał zdesperowany znajomy, nie jego. Konsultant będzie najbardziej skuteczny, gdy pozostanie w roli życzliwego doradcy z boku, który właśnie dlatego może być pożyteczny, że nie jest wciągnięty ani wciągany bezpośrednio w sytuację. To, co możemy otrzymać najcenniejszego od konsultanta, to spojrzenie z dystansu i odpowiedź na pytania: A jak ty to widzisz? Jak to czujesz? Co myślisz o tym, co powiedział? Czy też - tak jak ja - sądzisz, że...? Równie ważna jest możliwość "obgadania", aprzezto odreagowania własnego lęku, niepokoju czy złości, jakie mogą w nas budzić niektóre aspekty kontaktu ze zdesperowanym znajomym. W żadnym wypadku nie powinniśmy tych naszych negatywnych uczuć przenosić na rozmówcę, a mogłoby się tak stać zupełnie mimowolnie, gdybyśmy ich sobie nie uświadomili i nie zmniejszyli ich siły, opowiadając o nich komuś ży- 15\n16 czliwemu, stojącemu z boku całej sprawy. Oczywiście nie musimy korzystać z konsultacji, możemy też samodzielnie prowadzić dalej rozmowy z naszym zdesperowanym znajomym. Radzę jednakże, aby tęmożliwość pomocy zawsze wziąć pod rozwagę i nie wahać się poprosić o konsultację, gdy natrafimy najakieś trudności. Osobną sprawą jest konsultacja u specjalisty, najczęściej psychologa lub psychiatry. Poza szczególnymi przypadkami, które opiszę dalej, konsultację taką należałoby poprzedzić "zwykłą" konsultacjąu zaufanego znajomego. W konfrontacji z kimś patrzącym z boku może się bowiem okazać, że nasze poczucie bezradności lub niepokój nie są uzasadnione i że poradzimy sobie bez pomocy specjalisty. Powstaje pytanie: czy mówić naszemu rozmówcy, że konsultowaliśmy się z kimś w jego sprawie? Jestem zwolennikiem rozważnej szczerości. Uważam, że nie ma potrzeby samemu o tym mówić. Mogłoby to wywołać w naszym rozchwianym emocjonalnie znajomym poczucie niepewności, co do naszej dyskrecji, albo zagrożenia -bo opiera się na kimś, kto sam szuka pomocy. Nasze racjonalne wyjaśnienia mogłyby okazać się nieprzekonujące. Natomiast gdyby nasz rozmówca wprost zapytał, czy z kimś rozmawialiśmy na jego temat, nie wolno nam ukrywać faktu konsultacji. Nie powinniśmy oczywiście ograniczyć się do przytaknięcia, ale powinniśmy powiedzieć o celu konsultacji. Powiedzmy na przykład: Aby sobie to wszystko lepiej poukładać, aby lepiej wczuć się w twoją sytuację, musiałem porozmawiać z kimś stojącym z boku, nie znającym ciebie ani twoich spraw. Oczywiście zachowałem pełną dyskrecję co do twojej osoby. Takie wyjaśnienie może spowodować, że nasz znajomy poczuje się uspokojony i zadowolony, że tak poważnie traktujemy jego i jego kłopoty. Co dalej? Reguły dobrego słuchania, które dotąd omówiłem, mają w zasadzie charakter uniwersalny, odpowiedni nie tylko dla pierwszej, wstępnej rozmowy z naszym zdesperowanym znajomym. (Łatwo też zauważymy, że również w zwykłych, codziennych kontaktach z innymi ludźmi mają one zastosowanie.) W większości przypadków scenariusz spotkań ze zrozpaczonym rozmówcą napisze się dalej sam, spontanicznie. Sama 16\n17 sytuacja powie nam jak i o czym rozmawiać za drugim czy trzecim razem. Czytelnik będzie mógł spokojnie zamknąć tę książkę -zasady i reguły, o których przeczytał, wejdą niejako do jego krwiobiegu, staną się częścią sposobu bycia. Zostaną uwewnętrznione i w pewnym sensie znikną ze świadomości, nie trzeba już będzie stale o nich pamiętać. W miarę wspólnej podróży z naszym znajomym zobaczymy, jak znajdując oparcie w pełnym zaufania kontakcie zaczyna on powoli zdobywać orientację w swoich problemach, a następnie podejmuje się rozwiązać je i rozwiązuje. My sami, w miarę uzyskiwania pogłębionej wiedzy o naszym znajomym, spróbujemy ostrożnie coś mu doradzić. Po pewnym czasie albo nasz kontakt w sposób naturalny przekształci się w przyjaźń (jeśli dotąd przyjaźnią nie był), albo też - w miarę jak stan ducha znajomego będzie się poprawiał -rozluźni się, pozostając pełną życzliwości, choć niezbyt bliską relacją Musimy pamiętać zawsze o tym, by respektować wolność naszego rozmówcy. To on nas potrzebował i on ma prawo z naszej pomocy oraz z kontaktu z nami w każdej chwili zrezygnować. Gdybyśmy próbowali wiązać go z nami, ryzykowalibyśmy ograniczanie jego wewnętrznej wolności i wszelkie wynikające z tego szkody. Znając podstawowe i uniwersalne reguły kontaktowania się z człowiekiem zdesperowanym, należy przyjrzeć się jednak kilku sytuacj om szczególnym, które wyodrębniłem bądź to dlatego, że wymagają szczególnej uwagi i czujności, bądź też odpowiedniego przygotowania się. Któraś z tych sytuacji zawsze może zdarzyć się w trakcie spotkań z naszym znajomym. Dlatego apeluję, aby nie zabierać się do pomagania przed przeczytaniem całej książki. Część druga Kilka sytuacji szczególnych Prawdopodobnie znajomy przedstawi nam sprawy i kłopoty, w których nie będzie nic niezwykłego - ot, zwykłe kłopoty zwykłego człowieka. Może na przykład opowiedzieć o kłopotliwej sytuacji zawodowej, o trudnościach z dziećmi lub ze współmałżonkiem, o śmierci bliskiej osoby lub też o wątpliwościach natury religijnej czy filozoficznej. Podstawo- 17\n18 we reguły opisane w poprzednich rozdziałach w zupełności nam wówczas wystarczą. W tym rozdziale zajmiemy się natomiast sytuacjami specjalnymi, wymagającymi pewnych dodatkowych działań i umiejętności. Zaczniemy od trzech sytuacji, które należy określić jako chorobowe. W każdej z nich konieczne będzie skontaktowanie się ze specjalistą po pierwszej rozmowie. Zespół urojeniowy Kontaktując się ze znajomym szukającym naszej pomocy, orientujemy się niekiedy, że nasz rozmówca zniekształca, przeinacza lub wręcz tworzy pewne fakty. Może na przykład z niepokojem mówić o prześladowcach, którzy podążają za nim krok w krok, o tajemniczych " onych", którzy chcągo zabić, o tym, że spiker w telewizji robi do niego aluzje lub że jakaś tajemnicza siła kieruje jego myślami i wolą. Zdania takie mogą przybierać zupełnie absurdalne formy, nasz rozmówca może być na przykład przekonany o nadajniku wbudowanym w jego głowę lub też o tym, że ktoś pozbawił go mózgu itp. Może obawiać się otrucia i z tego powodu starannie dobierać potrawy, może też wierzyć, że jest kimś niezwykłym na przykład synem Boga lub nawet Bogiem i dlatego złe moce, sprzysięgły się przeciw niemu. Może być też odwrotnie: nasz znajomy może być przekonany, że jest uosobieniem zła szatanem lub jego sługą. Takie jaskrawo odbiegające od rzeczywistości sądy nazywa sięw języku psychiatrii urojeniami. Nasz rozmówca jest święcie przekonany o ich prawdzi~ wości i nie jest podatny na próby ich podważenia. Uroj enia, choć na ogół bywaj ąwyraźnie absurdalne i sprze~ czne ze zdrowym rozsądkiem, czasem jednak są trudne do roz~ poznania i wydająsię prawdopodobne. Jeśli na przykład znajo~ my mówi, że złośliwi sąsiedzi uprzykrzają mu życie celowo hałasując, wysypując śmieci przed drzwiami i tym podobne nie śpieszmy się z zakwalifikowaniem tego jako urojeń. Może tak po prostu być. Jeśli nie, to zwykle po kilku rozmowach pojawią się wyraźniej sze oznaki sprzeczności z prawdą. Gdy w wypowiedziach naszego znajomego pojawiają się wciąż urojenia, możemy przypuszczać, że cierpi on na zabu~ rzenia zwane zespołem urojeniowym. Jest to poważna choroba psychiczna. Oprócz urojeń mogą też występować w tym zaburzeniu inne objawy. Nasz rozmówca może słyszeć głosy nieobecnych osób, czasem nawet spełniać wydawane przez te głosy polece nia. Może przeżywać mniej lub 18\n19 bardziej nasilony czasem aż do paniki lęk. Może być przygnębiony, załamany. Czasen może nawet mówić o zamiarze pozbawienia się życia. W przypadku zespołu urojeniowego konieczna jest pomoc specjalisty, a więc szybkie skontaktowanie naszego znajomego z psychiatrą. Oczywiście powinniśmy go najpierw życzliwie, zgodnie z tym, co uprzednio napisałem, wysłuchać. Nie próbujmy przy tym polemizować z jego oderwanymi od rzeczywistości doznaniami. Nic to nie da, a możemy jedynie tym sposobem wzbudzić w nim nieufność i podejrzliwość. Przyjmujmy jego relacje spokojnie, naturalnie, starajmy się je dobrze zarejestrować w pamięci może to okazać się potrzebne w dalszej rozmowie z rodziną chorego lub psychiatrą. Ale też i nie potwierdzajmy jego urojeń wbrew pozorom nie poprawi to kontaktu z nim. Możemy natomiast zawsze uznać sam fakt istnienia tych doznań i zrozumieć uczucia z nimi związane, mówiąc na przykład: Owszem, widzę, wyraźnie słyszę, co odczuwasz czy teżrozumiem, że musi być niezwykleprzykre to, coprzeżywasz i tym podobne. Innymi słowy, możemy śmiało solidaryzować się z uczuciami i przeżyciami rozmówcy, nie potwierdzając jednocześnie jego wypaczonego widzenia świata. Nie mówmy też pochopnie naszemu znajomemu, że powinien się leczyć w większości przypadków nie ma on świadomości choroby i odrzuci nasze sugestie, zwiększając przy okazji swoją nieufność. Możemy jednak potwierdzać, że ma kłopoty (sam się przecież do nas zwrócił!) i że potrzebna mu jest jakaś pomoc. Jakie dalsze kroki powinniśmy podjąć? Najpierw upewnijmy się, czy jest ktoś z rodziny naszego znajomego lub też inny stały opiekun, który mógłby i powinien się o niego zatroszczyć. Pierwsze kroki skierujmy do tejże osoby, dzieląc się z nią naszymi spostrzeżeniami. Zróbmy to nawet wtedy, gdy nasz rozmówca wypowiada krytyczne czy niechętne uwagi wobec tego kogoś - ze względu na powagę sytuacji musimy te jego oceny uznać za mniej istotne od celu, jakim jest skierowanie naszego znajomego do specjalisty. Poza zupełnie wyjątkowymi sytuacjami to właśnie rodzina powinna się zająć dalszym pokierowaniem sprawą. Nierzadko zresztą okaże się, że znajomy już jest pod opieką psychiatry. Wówczas nasz obraz sytuacji może dostarczyć lekarzowi dodatkowych danych do dalszego leczenia. Bywa też oczywiście tak, że rodzina (zwłaszcza gdy choroba pojawia się po raz pierwszy) jest zdezorientowana, pełna niepokoju i nie wie, co dalej robić. Wówczas konieczne będzie 19\n20 wsparcie z naszej strony, a może i wspólna wizyta u psychiatry. Ogólnie biorąc w każdej sytuacji zorientujmy się, czy nie bylibyśmy pomocni - rodzina chorego znajduje się z reguły w równie trudnej sytuacji jak on. Jeśli nie ma nikogo z rodziny ani innej osoby bliskiej, która mogłaby dalej pokierować sytuacją, musimy sprawę wziąć w swoje ręce. Szczerze doradzam spotkanie się najpierw z konsultantem. Wspólnie z nim omówimy sprawę naszego znajomego, a następnie wybierzemy się razem do psychiatry, by u- stalić sposób doprowadzenia do wizyty. Pamiętajmy, że każda rejonowa poradnia zdrowia psychicznego ma obowiązek aktywnego zajęcia się człowiekiem chorym psychicznie. Trzeba tu powiedzieć, że niestety czasem sprawa nie jest całkiem prosta -bywa, że dostępu do lekarza broni jak cerber rejestratorka. Zdarza się też, że sam lekarz, mający na ogół wielu stałych pacjentów, wykazuje mało zrozumienia dla sytuacji odbiegających od codziennej rutyny. Nie zrażajmy się tym. Pamiętajmy, że prawo jest po naszej stronie (i po stronie naszego znajomego). W razie trudności; prośmy o rozmowę z kierownikiem poradni - to z pewnością poskutkuje. Niewątpliwie trudną sprawą jest dalszy kontakt z naszym znajomym. Nierzadko będzie miał do nas pretensje, że "wydaliśmy" go rodzinie czy psychiatrze. Musimy być na to przygotowani. Wysłuchajmy cierpliwie jego pretensji i nie polemizujmy z nimi. Starajmy się przy tym nie rezygnować z drobnych o- znak przyjaźni i życzliwości. Jeśli to konieczne -powiedzmy jedynie, że działaliśmy powodowani troską jego zdrowie czy nawet życie. Jeśli nasz znajomy ujawnia wyraźną wrogość -nie upierajmy się przy odwiedzaniu go do czasu wyprowadzenia z kryzysu przez lekarza. W większości przypadków chorzy na zespół urojeniowy po odpowiedniej kuracji lekowej wracają do normalnego życia, a objawy wycofują się (choć zawsze możliwe są nawroty). Nasz znajomy po przejściu leczenia prawie na pewno nie będzie miał już do nas pretensji z powodu naszych działań, a często zdarzyć się może i tak, że będzie nam wdzięczny. Do omawiania tych trudnych spraw wracajmy jednak tylko najego wyraźne życzenie - wspomnienia stanów chorobowych mogą w nim budzić wstyd lub lęk - ma prawo nie chcieć ich przywoływać. 20\n21 Głęboka depresja Zdarzyć się może, że nasz rozmówca jest szczególnie "wzięty" przez przygnębienie i poczucie beznadziejności. Z reguły nie jest wówczas w stanie określić dziedziny, której ta beznadziejność dotyczy. Sprawia wrażenie, że beznadziejne jest dosłownie wszystko co się go tyczy, czego się dotknie. Poczucie niskiej wartości przechodzi w samoponiżanie się, samooskarżenia mogą przyjmować nawet absurdalny charakter. Na przykład były szeregowy członek PZPR może z siebie robić głównego winowajcę epoki stalinizmu, pomimo że był wówczas młodym chłopcem. Człowiek taki ani na chwilę nie wydobywa się z przygnębienia, w żadnym momencie nie obserwujemy na jego twarzy ożywienia czy uśmiechu. Wszelką próbę,,rozruszania" go odbiera boleśnie, jako dowód swojej bierności czy lenistwa, jeszcze bardziej pogrążając się w swym stanie. Kontaktując się z kimś takim często mamy wrażenie, jakby jakaś szyba oddzielała nas od rozmówcy. Wiele z naszych słów do niego nie dociera. Nie jest zdolny do pracy czy nauki, co jest już wyraźnie zauważalne dla otoczenia. Gdy nie musi pracować czy też uczestniczyć w innych obowiązkowych zajęciach, najczęściej pokłada się lub siedzi nieruchomo -może tak trwać godzinami, przetrawiając stale, po raz kolejny, swoje myśli pełne beznadziejności i desperacji. Czasem bywa odwrotnie - staje się niespokojny, porusza się nerwowo, nie jest w stanie usiedzieć, głośno lamentuje, szlocha. Nawet jeśli o tym nie mówi, prawie zawsze myśli o śmierci i samobójstwie. Jest to stan bardzo niebezpieczny, ryzyko dla życia naszego znajomego jest wysokie. Możemy z dużym prawdopodobieństwem powiedzieć, że mamy do czynienia z głęboką depresją. Jest to poważna choroba psychiczna. I w tym przypadku naszym podstawowym celem będzie jak najszybsze skontaktowanie znajomego z psychiatrą. Jest też jasne, że niezależnie od dalszych działań, powinniśmy naszego rozmówcę z życzliwą uwagą wysłuchać, według podanych wcześniej zasad. Warto podkreślić, że - zwłaszcza w przypadku głębokiej depresji -nie należy chorego pocieszać. Nie uwierzy, że mógłby poczuć się lepiej, a tylko skieruje przeciw sobie kolejny za- 21\n22 rzut: Jestem tak okropny, że nawet nie przyjmuję pocieszeń lub Nic nie jest w stanie mi pomóc. Mówmy jeszcze mniej, niż rozmawiając z człowiekiem bez objawów głębokiej depresji. Nie wyjaśniajmy niejasnych wypowiedzi, jak najmniej pytajmy. Nie mówmy też naszemu rozmówcy, że rozumiemy, co czuje, bo jeśli sami nie byliśmy w głębokiej depresji, to z pewnością nie rozumiemy. Po prostu bądźmy z nim, nawet gdyby większą część czasu wypełniało milczenie. Nie bójmy się tego milczenia-człowiek w depresji potrzebuje go, a z kimś takim nawet łatwiej i naturalniej się milczy niż z człowiekiem zdrowym. Takie współbycie będzie dla naszego znajomego pewnym wytchnieniem, choć z pewnością nie zastąpi fachowej pomocy. Podobnie jak w przypadku zespołu urojeniowego, należy poszukać kontaktu z rodziną chorego, informując ją o naszych spostrzeżeniach. Oczywiście i tutaj może się okazać, że znajomy jest już pod opieką psychiatry, choć często taką informację uzyskamy już od niego -w odróżnieniu od cierpiącego na zespół urojeniowy, z reguły ma on wyraźne poczucie choroby i o ile może, poszukuje pomocy. Rodzina chorego nierzadko sama bywa "obezwładniona" jego depresją! wymaga wsparcia. Pamiętajmy o tym. Musimy być oczywiście przygotowani na sytuację, gdy nie ma nikogo, kto mógłby zaopiekować się naszym chorym rozmówcą. Wówczas do nas będzie należało skontaktowanie go z psychiatrą. Wszystkie uwagi dotyczące działania w przypadku chorego na zespół urojeniowy mają tutaj pełne zastosowanie. Zwłaszcza w przypadku głębokiej depresji zdarza się czasem, że psychiatra -mając pewność, że chory będzie pod odpowiednią opieką i dozorem - nie decyduje się od razu na umieszczenie go w szpitalu. Może się też zdarzyć, że lekarz pod wpływem naszego zaangażowania w sprawy chorego, u- zna nas za kogoś z bliskich i postawi pytanie, czy nie bylibyśmy w stanie zapewnić mu opieki. Postawmy sprawę szczerze i otwarcie -w większości przypadków nie będziemy mogli takiej opieki się podjąć. Nasz znajomy nie jest kimś bardzo bliskim, co ogranicza naszą możliwość pomocy, nawet gdybyśmy mieli dużo czasu. Nie porywajmy się z motyką na słońce, tym bardziej że stawką może być często życie chorego. Lepiej, żeby psychiatra nawet nieco na wyrost zdecydował o umieszczeniu chorego w szpitalu, niżbyśmy mieli wmanewrować się w sytuację, której nie bylibyśmy w stanie podo- 22\n23 łać. Te same uwagi dotyczą również chorego z zespołem urojeniowym, choć w tym ostatnim przypadku lekarz częściej podejmuje jednoznaczną decyzj ę o umieszczeniu w szpitalu. Podobnie może w rozmowie z psychiatrą powstać problem odwiezienia chorego do szpitala. Pamiętajmy o jednym - najważniejsze, by to działanie było skuteczne i możliwie szybkie. Powinno się tym zająć pogotowie. My sami możemy wziąć to zadanie na siebie tylko wówczas, gdy wspólnie z psychiatrą ustalimy, że odbędzie się ono pewnie i bez ryzyka. Nie podejmujmy się go, jeśli nie dysponujemy samochodem i kilkoma osobami, wcześniej umówionymi, do pomocy. Nigdy się go nie podejmujmy, jeśli istnieje ryzyko, że nasz znajomy będzie stawiał czynny opór lub że może usiłować popełnić w tym momencie samobójstwo. W przypadku głębokiej depresji chory najczęściej nie sprzeciwia się pójściu do szpitala, choć bywa i tak, żejego'opór wynika z przekonania, że nie "zasłużył" na leczenie. Natomiast w przypadku zespołu urojeniowego opór jest bardzo prawdopodobny. Jeśli już -po zbadaniu sytuacji i wspólnym ustaleniu - zdecydujemy się na doprowadzenie chorego do szpitala, pamiętajmy o trzech zasadach: * Bądź szczery i uczciwy - mów jasno dokąd jedziecie, nie o- szukuj w dobrej wierze. * Bądź stanowczy -jeśli według lekarza umieszczenie w szpitalu jest wskazane, chory musi się tam - dla własnego dobra znaleźć, nawet gdyby tego nie chciał. * Bądź tak delikatny, jak tylko potrafisz i na ile sytuacja pozwala. W przypadku głębokiej depresji sprawa dalszych spotkań po interwencji psychiatry jest łatwiejsza niż w wypadku zespołu urojeniowego. Z reguły nasz znajomy nie będzie miał do nas żalu ani pretensji. Nie oznacza to jednak, że będzie chciał kontynuować spotkaniaznami. Musimy zdać się na własną intuicję iw razie czego wycofać się na pewien czas. I w tym przypadku wyniki leczenia są na ogół dobre i pacjent wraca do normalnego życia, choć i tutaj najczęściej bywaj ą nawroty zaburzeń. Uzależnienia Trzecią sytuacją, jaką omówię, jest uzależnienie od alkoholu lub innego środka. 23


Uzasadnij pogląd że jedynym z warunków czystości j... - Zadane.pl\nUzasadnij pogląd że jedynym z warunków czystości jest osiągnięcie panowania nad soba , który jest swoistym pedagogiem wolności. potrzebuje gdzies około 10 zdań. prosze nie zżynać z neta.\nprzez dejwid199312 10.04.2010\nJednym z warunków czystości jest osiągnięcie panowania nad sobą. Oznacza to, że w pełni jesteśmy wolni od wszelkiego rodzaju zasadzek, jakie stawia przed nami życie. Czystość jest nam potrzebna do akceptacji siebie. Każdy z nas pragnie w głębi duszy, aby jego życie było przepełnione miłością, ale taką prawdziwą. Możemy ją osiągnąć wówczas gdy opanujemy nasz popęd seksualny. Wtedy nasz partner będzie musiał zaakceptować to, że się nie będziemy uprawiać seksu. Będzie to dowód na to, że łączy dwojga ludzi prawdziwe uczucie. Tylko w taki sposób osiągniemy sukces. Jest to najlepsza droga do pełni szczęścia. Z seksem należy czekać do ślubu.


A gdyby tak zamienić wyścigi konne na TO !? - Wykop.pl\nA gdyby tak zamienić wyścigi konne na TO !?\n@Tinkerbell_Kapitan_Hak youtube.com #swiat #heheszki #sport\nTo byłoby genialne widowisko olimpijskie. Wyobraźcie sobie...Najpierw to, a później bieg przez płotki.\nNa trampolinie dodał: cabal512 z youtu.be\nNikt nie dodal? dodał: mamut2000 z youtube.com\nChyba wystarczy mi na dziś internetów.\nJak komuś nie wystarczy\n@nawi: majfriendom z Indii pokazywałem ostatnio naszą prawie narodową dyscyplinę skoków narciarskich. Śmiechu co niemiara, tylko że oni myśleli, że to jakiś prank :D Ciekawe jak by zareagowali na ten film.\nwykop-jan-kowalski 6 dni temu via Android\ndrata 6 dni temu\n@biskup2k: właśnie o tym pomyślałem\nPrzecież tyranozaury są na wyginięciu, a nie ludzie jeszcze sobie widowisko z nimi urządzają.\nkefirzasty 6 dni temu\n@the_qwert: bo ludzie to so gurły.\n@the_qwert: Właśnie ten sport może je ocalić, jeśli spopularyzujemy dyscyplinę ludzie zainteresują się ich losem.\nWidać, że to wysoka liga bo nikt się nie przewrócił, fachowcy :)\nTinkerbell_Kapitan_Hak 1 tydz. temu via Android\n@wykopowaswinia Jeden wyrżnął orła(ʘ‿ʘ)\n@Tinkerbell_Kapitan_Hak: umknęło mi to ;)\nNareszcie jakaś ciekawa dyscyplina sportowa.\n@LTEPL: No nie wiem, dość przerażające.\nDajcie tam Kopacz niech porzuca kamieniami! :D\nTinkerbell_Kapitan_Hak dołączył 1 rok 9 mies. temu\n487\twykopali 10\tzakopali 5.9 tys. wyświetleń


Strefa płatnego parkowania nie będzie zniesiona. Nie wszystkim się to podoba | Zamość Nasze Miasto\nBogdan Nowak 19 listopada 2021, 14:31\nParking przy ul. Partyzantów w Zamościu. Zwłaszcza podczas sezonu turystycznego jest on przepełniony, nawet pomimo opłat Bogdan Nowak\n- Jestem także tymi opłatami rozgoryczony – żali się jeden z czytelników. - Z wielu powodów. Ludzie przez te galopujące podwyżki: w sklepach czy na stacjach benzynowych, ledwo wiążą koniec z końcem. To może chociaż na tym parkowaniu moglibyśmy trochę oszczędzić?\n- Wyremontowane place na Starówce znowu służą ostatnio jako płatne parkingi. To może przy ul. Partyzantów i obok Parku Miejskiego warto byłoby w tej sytuacji z opłat zrezygnować? Tak chyba miało być - przypomina kierowca z okolic Zamościa.\nParkowanie na Starym Mieście oraz w jego sąsiedztwie, to od lat w Zamościu bardzo gorący temat. Sytuację miały poprawić remonty dużych parkingów przy Bramie Szczebrzeskiej, przy ul. Partyzantów (obok budynku PZU) oraz w sąsiedztwie Parku Miejskiego. Dzięki unijnemu wsparciu udało się takie inwestycje kilka lat temu przeprowadzić. Co ważne, z tych parkingów korzystano bezpłatnie.\nZasady zmieniono 1 września 2020 r. Na parkingach przy ul. Partyzantów oraz obok parku wprowadzono opłaty. Za pierwszą godzinę postoju trzeba tam wysupłać z portfela 3 zł, za drugą – 3,5 zł, za trzecią 4 zł, ale już za czwartą i każdą kolejną – po 3 zł. Jednym z powodów wprowadzenia takich opłat miał być planowany remont placów: Wolności i Stefanidesa na sąsiednim Starym Mieście. Tam także działały parkingi. Ich zamknięcie mogło podobno spowodować utrudnienia komunikacyjne. Dlatego ruch pojazdów w tej części miasta, za pomocą nowych opłat, próbowano trochę okiełznać.\nCoś się jednak ostatnio zmieniło. Staromiejskie place zostały wyremontowane. Po staremu działają na nich duże parkingi. Wprowadzonych w ub. roku opłat jednak nie zniesiono. Przypomniał o tym Sławomir Ćwik, zamojski radny miejski na październikowej sesji RM. Efekt? Otrzymał w tej sprawie pisemną odpowiedź. Podpisała ją Anna Maria Antos, zastępca prezydenta Zamościa.\n„Na przedmiotowym parkingu obserwowało się wcześniej brak wolnych miejsc postojowych” – czytamy w tym piśmie. „Kierowcy parkowali tam nawet na drogach manewrowych, utrudniając niekiedy przejazd po parkingu. Zgodnie z ideą strefy płatnego parkowania, dało to przesłankę do wykonania odpowiedniego oznakowania i rozpoczęcia poboru opłat w tym miejscu”.\nPrzyjrzę się tej sprawie\nAnna Maria Antos jasno stwierdziła także m.in., że miasto nie zamierza rezygnować z poboru opłat. Radny Ćwik przyjął to ze zdziwieniem. Uważa, że aby opłaty mogły być „kontynuowane”, potrzebna jest „stosowna uchwała Rady Miasta”. W rozmowie z nami zapowiedział także, że prześledzi procedurę, która w tej sprawie została przeprowadzona. Nie wyklucza też, że o parkingowych opłatach przypomni na najbliższej sesji RM.\n- Kompleksowo przyjrzę się tej sprawie – obiecuje radny Ćwik. - Zbadam także jak sytuacja wygląda w przypadku opłat pobieranych na parkingu przy zamojskim parku.\nMarcin Nowak, dyrektor Zarządu Dróg Grodzkich w Zamościu przypomina jednak, że „strefa płatnego parkowania” tak naprawdę obejmuje nie tylko zamojskie Stare Miasto, ale także sąsiednie tereny, znajdujące się pod ochroną konserwatora zabytków, w tym parkingi. Tam opłaty mogą być zgodnie z przepisami pobierane. Gdyby radni chcieli to zmienić, rzeczywiście potrzebna byłaby stosowna uchwała.\n- Trzeba zastanowić się jednak czy byłaby to dobra decyzja – mówi dyrektor Nowak. - Opłaty nie są przecież wysokie. A dzięki nim wiele udaje się miastu uzyskać. I zapewniam, że pieniądze nie są w tym przypadku najważniejsze.


Analiza techniczna. Motto dnia: Duma i pycha na giełdzie to skórka od banana, na której można się przewrócić. - PDF\nAnaliza techniczna. Motto dnia: Duma i pycha na giełdzie to skórka od banana, na której można się przewrócić.\nDownload "Analiza techniczna. www.kbcmakler.pl. Motto dnia: Duma i pycha na giełdzie to skórka od banana, na której można się przewrócić."\n1 Motto dnia: Duma i pycha na giełdzie to skórka od banana, na której można się przewrócić. Kontrakty terminowe FW20Z12 FW20Z12 Trend wzrostowy Sygnał odwrócenia WIG20 Trend wzrostowy Sygnał odwrócenia 2367 Stop loss nadal na 2425 na indeksie WIG20, gdzie znajduje się linia szyi odwróconej Głowy i Ramion. Na kontrakcie można ustawić stop loss na 2450, gdyż właśnie na tym poziomie przebiega wzrostowa linia trendu. Stop lossy bardziej agresywne można ustawić na 2466 dla kontraktu oraz 2456 dla indeksu. W przypadku kontynuacji wzrostów minimalny zasięg wzrostów wynosi 2520 na indeksie oraz 2538 na kontrakcie. Stop loss trendowy na kontrakcie podniósł się na 2379 oraz na indeksie na Zakładamy wzrosty do wygaśnięcia serii. Ostatni sygnał kupna w naszym AT na FW20Z12 został wygenerowany po / 5 Paweł Szczepanik\n2 Indeksy Światowe DOW JONES Trend spadkowy Sygnał odwrócenia Trend wzrostowy Sygnał odwrócenia W Polsce oraz w Niemczech silne wzrosty, a w USA trend boczny. Sytuacja jest bardzo ciekawa, bo SP500 już kilka sesji wygenerował sygnał kupna ze stop loss na 1396, podczas gdy Dow Jones nadal jest w trendzie spadkowym. Jeśli Dow Jones wybije na koniec sesji, to mamy sygnał kupna i oba indeksy USA zgodnie z teorią Dowa znajda się w trendzie wzrostowym. Jeśli SP500 wybije 1396 dołem to mamy trend spadkowy, bo SP500 dołączy do będącego w trendzie spadkowym Dow Jonesa. Jeśli nie nastąpi jedna z powyższych akcji, to jesteśmy nadal w trendzie bocznym. 2 / 5 Paweł Szczepanik\n3 Spółki światowe APPLE Trend spadkowy Sygnał odwrócenia Trend wzrostowy Sygnał odwrócenia Niezwykle interesująca sytuacja na Apple. Zmiana trendu tygodniowego na 541, co przy wartości 551 nie jest wielkością odległą. Zmiana trendu na wykresie dziennym dopiero po 606. Na razie Apple nie wygląda najlepiej z punktu widzenia wykresu. Daje natomiast szansę podjęcia ryzyka zakupu, gdyż stop loss dla pozycji jest bardzo bliski i przy wartości 500 wynosi tylko 10, a więc 2.5%. Jest to opcja zero-jedynkowa i nie mamy gwarancji sukcesu. W przypadku wybicia dołem zacznie się gra na Głowę z Ramionami na spadek z zasięgiem na 300 USD. Na dzień dzisiejszy wydaje się to nieprawdopodobne. 3 / 5 Paweł Szczepanik\n4 Akcje TAURON Trend wzrostowy Sygnał odwrócenia 4.36 Trend spadkowy Sygnał odwrócenia 4.74 Zmiana trendu na wzrostowy oraz sygnał kupna na akcjach Tauron. Stop loss dla pozycji to 4.36 na koniec sesji. Najbliższa strefa oporowa na wykresie tygodniowym to 4.74 oraz lekko wyżej 4.76, gdzie rezyduje średnia z 45 tygodni. W przypadku pokonania 4.74 na koniec tygodnia wejdzie nam zmiana trendu na wykresie tygodniowym, co otworzy drogę do wzrostów być może ponownie do 5.20, czyli kolejnego oporu. Warto zauważyć, że Tauron startuje z poziomów minimalnych. 4 / 5 Paweł Szczepanik


7-letnia dziewczynka umarła z głodu. To zdjęcie obiegło świat i poruszyło tysiące serc\nListopad 8, 2018, 19:02\nZdjęcie 7-letniej Amal zdecydował się zamieścić New York Times w nadziei, że zwróci uwagę świata na dramat głodujących dzieci i być może poruszy sumienia.\nRedakcja chciała, by zdjęcie obiegło świat, by możni, bogaci i ważni przypomnieli sobie, że dobrobyt, zdrowie i standardy życia jakie obowiązują w jednej części świata, są niedoścignionym marzeniem pozostałej.\nA post shared by Patrick Quinn (@quinnproperties) on Nov 1, 2018 at 10:40pm PDT\nDziewczynka trafiła do obozu dla uchodźców. Mogła żyć. Nareszcie miała dostęp do regularnych posiłków, ale jej organizm był tak wycieńczony głodem, że nie chciał już przyjmować pożywienia, był nastawiony na samozniszczenie, zjadanie samego siebie.\nAmal mogła żyć, ale urodziła się nie w tej części świata, w której powinna była.\nAmal Hussain z Jemenu zmarła kilka dni temu.\nA post shared by .týždeň (@tyzden.sk) on Nov 1, 2018 at 2:38pm PDT\nNa zdjęciu widać jej ciało wyniszczone głodem i smutne, pełne cierpienia spojrzenie.\nFotografia stała się symbolem kryzysu humanitaryzmu na świecie.\nA post shared by SRF News (@srfnews) on Oct 31, 2018 at 9:47am PDT\nW samym Jemenie 1,8 mlm dzieci jest skrajnie niedożywionych. Pomoc humanitarna to ich być albo nie być. Bez niej byłoby ich znacznie więcej.\nDzieci i ich rodzice cierpią głód, podczas gdy w cywilizowanym świecie tony żywności są wyrzucane do śmieci…\nA post shared by Yildiz&Teun (@inthenameofnature) on Oct 24, 2018 at 1:50am PDT


Rodzaje wałków do włosów | Kafeteria.pl\nPanie marzące o burzy loków wcale nie muszą inwestować w drogie lokówki do włosów, które zazwyczaj mocno je wysuszają i sprawiają, że więcej mamy z tego opłakanych skutków niż satysfakcji. Jeśli więc nie stać Cię na profesjonalny sprzęt do kręcenia włosów, zainwestuj w wałki do włosów!\nIch minusem jest to, że mogą powodować uszkodzenia kosmyków. Splątane pasma trudno usunąć i w efekcie, jeśli nie zrobimy tego delikatnie, możemy połamać włosy i narazić je na nadmierne kruszenie się. Zaletą jest natomiast to, że są bardzo lekkie, więc nie obciążają fryzury. Te o dużym kształcie świetnie podnoszą czuprynę już od nasady.\nTe z gumką są dziś rzadkością. Ten rodzaj wałków nadal jednak funkcjonuje. Zazwyczaj stosuje się je do trwałej ondulacji. Są wąskie, więc umożliwiają zakręcenie bardzo drobnych loków. Mogą być drewniane bądź plastikowe.\nŚwietnie nadają się, jeśli chcemy podkręcić jedynie końcówki włosów lub osiągnąć efekt romantycznych fal. Wałki o dużej średnicy nie zapewnią nam loków, a jedynie sprawią, że fryzura będzie się pięknie układać.\nZaletą jest to, że można je zapleść tuż przy nasadzie włosów, co pozwala osiągnąć pożądany efekt, a fryzura utrzyma się znacznie dłużej. Do tego ten rodzaj wałków ma magiczną moc podwajania objętości czupryny.\nWałkiMetody kręcenia włosówSposoby kręcenia włosówKręcenie włosówFryzury\nRedukujemy sińce po oczami Jak nakładać podkład? Aloes - zastosowanie w kosmetyce Przywróć skórze pełnię blasku Najmniejsza cząsteczka piękna – Solvea Fryzury z fantazją – jakie produkty do stylizacji wybrać? Ciesz się latem skórą bez pajączków Farbowanie włosów farbowanych Jennifer Colloney reklamuje szminkę Nie podoba ci się symetria twoich oczu? Zmień ją przy pomocy makijażu! Trwała prostująca Zdrowe opalanie - najnowsze odkrycie naukowców