Malczewski i kilka erotyków/całość - Wikiźródła, wolna biblioteka\nMalczewski i kilka erotyków/całość\n< Malczewski i kilka erotyków\nTytuł Malczewski i kilka erotyków\nMalczewski i kilka erotyków - całośćPL Antoni Lange - Malczewski i kilka erotyków.djvu/1\nWydanie pośmiertne z zasiłku Departamentu Sztuki M. W. R. i O. P.\nOdbito tysiąc sto egzemplarzy numerowanych\nPrzygotował do druku i opatrzył przypisami\nDrukarnia Naukowa T-wa Wydawniczego w Warszawie\n Książka niniejsza jest uzupełnieniem wydanej poprzednio p. t. «Gdziekolwiek jesteś...» i obejmuje — jako część trzecia «Ostatniego zbioru poezyj» Antoniego Langego — przedewszystkiem utwór dramatyczny, który Autor (jak widać z Jego przedmowy) przeznaczył do opublikowania obok «Rozmyślań» i «Wierszy różnych», nadto zaś — garstkę poezyj miłosnych, pisanych w różnych czasach, lecz nie ogłoszonych drukiem; odszukano je dopiero wśród rękopisów, pozostałych po Zmarłym. — Tekst «Malczewskiego» (wobec braku autografu) ma za podstawę zachowany odpis maszynowy, zawierający własnoręczne większe zmiany oraz poprawki i uwagi Autora. Wszystkie teksty «Erotyków» opierają się na autografach. Dodane nagłówki zostały ujęte w nawiasy prostokątne. — Pisownię oraz interpunkcję opracowano podobnie, jak w częściach pierwszej i drugiej.\nObraz pierwszy 3\nObraz drugi 27\nObraz trzeci 67\nKILKA EROTYKÓW 105—120\n[Triumfalnie podłość się uśmiecha] 110\n[Starożytnym Gallów obyczajem] 112\n[Bywają czasem słowa] 115\n[Pamiętasz tę noc cichą] 116\nRien que pour vous 118—120\nI. [Oto idą rocznice] 118\nII. [Tę książkę mi podając] 119\nIII. [Zaledwiem to pomyślał] 120\nANTONI MALCZEWSKI, lat 18, uczeń szkoły krzemienieckiej\nKONSTANTY, lat 15, jego brat, uczeń szkoły krzemienieckiej\nFILIPINA, lat 20, jego siostra\nZOSIA, lat 14, ich krewna\nHRYĆ, stary wieśniak, stróż na basztanie\nFEDKO, jego parobek\nJERZY ZAŁUSKI, młody legjonista napoleoński\nDWAJ JEGO TOWARZYSZE.\nRzecz dzieje się na Ukrainie. Scena wyobraża basztan; wielkie dojrzale arbuzy leżą dookoła. — Woddali na małem wzniesieniu ruiny zamku.\nSCENA I Stary Hryć z Fedkiem chodzą po basztanie i zbierają\narbuzy na wózek\nZastupyła czorna chmara,\nBuła Polszcza, buła Polszcza —\nTaj stała Rosyja!\nEj jasno-wielmożne pany\nEj wy taki syny —\nSzczo prodały Polszczu, Łytwu\nTaj i Ukrainu!\n(mówi do Fedka)\nA jak ty myślisz, Fedko, przyjdą tu Francuzy?\nJa ta wiem?\nToś ty durny. Zbieraj te arbuzy —\nA żywo — bo ta jutro w mieście targowisko —\nSprzedasz? — kupię ci buty... A ja mówię, blisko\nJuż tu cesarskie wojsko... Tak ja tobi każu,\nŻe niedługo posłyszysz u nas o cesarzu\nNapoleonie. Baczysz, jakie wielkie dynie\nUrosły... Rzadko widzieć nawet w Ukrainie\nTakie kule... bo właśnie są niby granaty —\nA to wróżba, że blisko francuskie harmaty.\nTa co myślisz?\nJa ta wiem? — Wy to mądry stary —\nTo znacie wszystkie wróżby, znacie wszystkie czary.\nA widziałeś panycza?\nAle! Pan Antoni\nPrzyjechał — i już sobie gdzieś po stepie goni —\nJuż ci siadł na konika — już się gdzieś roztrąca —\nA pędzi, jakby zgubił po drodze zająca...\nTaki on jakiś dziwny...\nDla ciebie, boś durny —\nAle to chłopiec górny, to i razem chmurny...\n...Prodały Polszczu, Łytwu...\nEj, czy zmartwychwstanie?\nSCENA II Ciż sami. Antoni Malczewski\nWitaj, Hryciu! Zawsze na basztanie.\nZatęskniłem się do was w krzemienieckich szkołach —\nZa wszystkie wasze dumki o siwych sokołach —\nZa pieśni o Tatarach, kozakach, dziewczynach —\nZa powieści o widmach, stepach i ruinach.\nTeraz jużem ukończył wszystkie wyższe klasy —\nNadeszły dla mnie wolne odpoczynku czasy —\nTo mi znów coś powiecie. Jak się wam powodzi?\nSława Bohu! Toż batko pana, mój dobrodziej,\nPamięta o mnie zawsze. At, panycz swobodny\nJuż od szkół. A mołojec z was to dziś dorodny!\nTeraz no konika — ino-by szabelki\nI iść, gdzie wojnę toczy Napoleon wielki.\nBo to, mówią, ten cesarz, jak gdzie mieczem skinie,\nZwycięża! My czekamy go na Ukrainie,\nBo i tu pewnie przyjdzie — a wygna Moskala.\nWidzę, że się wam serce do wojny zapala.\nZa stary ja, paniczu, na te krwawe bitwy,\nAle wiem coś o sprawach i Polszczy, i Litwy.\nBo nieraz-ci od rana myślę do wieczora,\nCo niegdyś memu ojcu mówił Wernyhora.\nWidziałem go, choć byłem jeszcze pędrak młody,\nHetmany szanowały go i wojewody.\nTaki był stary lirnik — mądry dziad, choć ślepy,\nCo błądził z końca w koniec przez szerokie stepy —\nI śpiewał różne pieśni — a znał to, co będzie —\nWięc mówił, że potężny rycerz tu przybędzie\nI na tureckim koniu wielkie wojowanie\nRozpocznie, aż się sokół zbudzi na kurhanie,\nI wtedy będzie Polszcza... A ten rycerz właśnie\nTo cesarz Napoleon...\n(pół do siebie)\nMoże to są baśnie,\nLecz urok mają wielki. Senna baśń ludowa\nNieraz ukrywa w sobie jakieś twórcze słowa,\nKtóre później — powoli — na dalekie czasy\nArtysta w adamaszki i barwne atłasy\nPrzybiera... Nieraz we śnie legenda się marzy,\nKtórą słyszałeś w stepie. Lubię, gdy tak gwarzy\nStary Hryć. Różne rzeczy znają ludzie starzy.\nOj znają smutne dzieje. Jak to ze stolicy\nUszły wielmożne pany, aby w Targowicy\nKonfederację zrobić przeciw narodowi,\nKatarzynie sprzedali Polskę ci spiskowi —\nI odtąd się okropna zaczęła żałoba...\nI nie wiesz, kiedy przyjdzie nowa świtu doba...\nKto tam nie był wśród zdrajców? Te wielmożne pany\nSprawiły, że niejeden niby obłąkany\nPrzystał do nich — i z ruską cesarzową razem\nNiszczył swą własną ziemię ogniem i żelazem...\nSmutno mówić, lecz ojciec twój,\npan Jan Malczewski...\nI czemże on jest dzisiaj?... Generał moskiewski!...\n(jakby do siebie)\nAch, zamilcz o tem, Hryciu. To moje przekleństwo,\nCo mię od lat już trapi. To moje męczeństwo.\nZda mi się czasem, żem jest tej zbrodni współwinny —\nŻe mnie ścigają zawsze złowieszcze Erynny —\nNieraz w pomrokach nocy owa straszna zmora\nBudzi mię — aż omdlewa moja dusza chora...\nMiłuję swego ojca, który dał mi życie,\nLecz ta myśl, jak jaszczurka, zatruwa mię skrycie —\nI każdą mi melodję zgrzytaniem przesyca...\nBoże, kolebką moją była Targowica —\nOjcze, czy kiedy ze mnie spłynie owa plama? —\nO, bodajby ma dusza w nieskończoność sama\nUlecieć mogła z nizin na czyste lazury...\nMłodość ma się przegryzła w tej wizji ponurej...\nKocham swojego ojca, lecz mię bierze trwoga,\nŻe za ten grzech nas wszystkich czeka kara Boga.\nJa wiem, to smutno. Mówię o tem mało,\nTak mi się mimowoli słówko to wyrwało.\nPan Jan — ta cóż? — szlachetny pan — bardzo dostojny,\nWolałbym... Może w ogniu wojny\nOczyszczę ducha... Ponoć nowe jutro świeci\nOto do nas idą drugie dzieci...\nCiż sami. Filipina. Zosia. Konstanty\nAch, jesteś, drogi bracie. Toż ledwieś się zjawił —\nJużeś nam niepokoju niemało tu sprawił.\nSzukaliśmy cię wszędzie — a ten już na koniu —\nPoleciał gdzieś daleko — po stepowem błoniu\nPoharcować! — I znowu zamiast siedzieć z nami,\nBracie, błąkasz się smutny tu pod ruinami —\nI na pustkę uchodzisz.\nDawnom nie był w stepie,\nMyślę sobie: moc ducha w tych wiatrach pokrzepię —\nA więc pobiegłem w przestrzeń. Jak was kocham, wiecie —\nDługo będę tu z wami — w naszym małym świecie —\nI niejedną powiemy sobie rzecz serdeczną.\nA tymczasem... Ach, znam ja twoją duszę sprzeczną,\nCo zawsze jakiejś drogi szuka niecodziennej.\nSamotność jeno dla mnie jest dar drogocenny.\nA toć-żem i Hryciowi winien odwiedziny,\nLubię go, lubię basztan, lubię te ruiny,\nO których dziwne baśni ludzie tutaj prawią.\nTaż pewnie — tu się w nocy duchy nieraz jawią.\nNie lubisz takich baśni?\nOwszem, bardzo lubię —\nPonury jakiś zamek, gdzie po smutnym ślubie\nUdręczonej dziewicy z starym wojewodą —\nKochanek tajemniczo ową pannę młodą\nPorywa — i unosi gdzieś we świat — daleko —\nHen — za dziesiątą górą, za dziesiątą rzeką!\nTo piękne — bo ja jestem bardzo romansowa.\nAch, bardzo romansowa. Ale twoja głowa\nJest bardziej rozpalona. Zawsze ci się roją\nJakieś widma — i zawsze ciebie niepokoją\nUczucia, co twe serce pędzą na pustynię.\nWidzisz, żeś dobre oko znalazł w Filipinie.\nZgadłam ciebie. Myśl twoja — jak sęp wichrem gnany —\nSamotna ulatuje w burzliwe orkany.\nSiostro, widzę, niewieściem kierowana czuciem —\nPoznałaś, jakiem duch mój tknięty jest zatruciem.\nIście, są we mnie dzikie, ponure żałości.\nKtórych nic nie usunie — i nic nie uprości.\nNie wiem, czyście czytali co z lorda Byrona?\nSłyszałam o nim. Bardzom jest zaciekawiona,\nAle nasza Angielka o nim opowiada —\nŻe to jest syn szatana, potwór i szkarada.\nO, jakże są samotne na ziemi genjusze —\nJakże ich nie pojmują pospolite dusze!\nAngielka wasza odczuć Byrona nie może,\nNatura w nim złożyła wszystkie ognie boże.\nTo wulkan — co namiętnych lawą żądz wybucha —\nI nowe ściele drogi dla ludzkiego ducha.\nCzuję w sobie pokrewność z tym ogniem Byrona,\nDusza moja, żałośnie bytem umęczona,\nWyrywa się w bezmiary, ale wyjść nie może.\nNiezrozumiałe rzeczy mówisz. O, mój Boże —\nDlaczego twoje serce jest takie ponure?\nCzy przywiozłeś do domu niedobrą cenzurę?\nPrzecież chlubnie skończyłeś tę szkolę w Krzemieńcu —\nMówią, żeś winien budzić cześć w każdym młodzieńcu:\nPokaż swoje świadectwo. Byłeś uczeń chwacki.\nJuści. Był pierwszy kowal.\n(przeglądając papier, który jej dał Malczewski)\nPan Tadeusz Czacki\nPisze tu, żeś medalem został odznaczony,\nŻe byłeś w sprawowaniu wzór niedościgniony,\nCelujący w naukach — i wśród uczniów koła\nZa pierwszego cię liczy krzemieniecka szkoła;\nŻeś prócz języków, kunsztów i literatury,\nMocny w matematyce, w badaniu natury\nI że nadto słuchałeś nauk politycznych.\nI jeszcze wiele rzeczy tutaj widzę ślicznych.\nŻe więc umysł twój zdolny jest ogarnąć wszystko,\nI żeś jest godzien zająć świetne stanowisko —\nŻe wielce zasługujesz na najwyższe względy,\nI władzom cię poleca na wszelkie urzędy.\nAch, pięknyś w tym mundurku, niby malowany.\nToż dumna jestem z ciebie, bracie ukochany —\nI tak wielkiego szczęścia chciałabym dla ciebie,\nJakby ci każdy moment miał upływać w niebie!\nSzczęśliwy bądź — rozjaśnij to ponure czoło!\nAleż, siostro, przesadzasz. Umiem ja wesoło\nPośmiać się i zabawić — i rozweselona\nBędziesz nieraz przeze mnie. Toć lorda Byrona\nZna świat, że choć zbolały, smutny i posępny —\nPrzecie wszelkiej radości życia jest dostępny.\nNikt się nie bawi lepiej niż on w karnawale,\nI jam podobnie wesół...\nAch, to doskonale —\nBo już chciałam Kostusia za wzór ci postawić —\nTen czasu nie marnuje — potrafi się bawić —\nPrawda, nauka niezbyt idzie mu do głowy\nI promocji nie dostał. — Ale chłopak zdrowy,\nTrosk, zda się, nie ma żadnych. Nad rosą czy tęczą\nNie płacze. Melancholje żadne go nie dręczą.\nHa, zobaczycie jednak, kto z nas wyżej stanie.\nJa tam nie lubię szkoły. Wolę polowanie,\nAlbo gdzie u sąsiada zagrać sobie w karty.\nMnie więcej niźli książki — bawią dobre żarty.\nA Antoś — ten świętoszek! Czy myślicie — inny?\nNie wierzcie, że on taki baranek niewinny!\nZnam-ci ja romans jego żałosny i rzewny:\nBył tam u nas w Krzemieńcu jeden diak cerkiewny,\nA miał jak malowanie córeczkę Praksedę.\nTa sadziła narcyzy, bratki i rezedę —\nA kto był jej pomocnik? Ach, to pan Antoni...\nJak się skończyła sprawa...\nProszę, zamilcz o niej.\nHistorja to jest smutna. Przedziwna urodą\nDziewczyna ta szlachetna umarła zbyt młodo,\nAle umarła czysta. Los jej nieszczęśliwy.\nNie rozumiesz tej sprawy. Jesteś niedość tkliwy.\nTyś ją kochał? Ach, czyliś zdołał się odmienić?\nToć oddawna ja z tobą miałam się ożenić!\nDziecko jesteś, Zosieńko. Lecz niech Kostuś powie,\nJak to, choć mu nauki tkwią niebardzo w głowie,\nPrzewyższyć chce Antosia.\nBędę zawsze poparcia szukał możnych osób.\nDo wojska się zapiszę — do przybocznej straży\nCesarza Aleksandra — a co bądź się zdarzy,\nPotrafię się niejednym ozdobić orderem —\nI będę adjutantem albo kamerherem.\nPrzestań, nie mogę słuchać, co mówisz, Konstanty!\nO, jak mnie wstydem palą ruskie akselbanty.\nNie — nie! Już dosyć o tem — lepiej w dawne wieki\nUnieśmy się nad życia mrok — tam — w świat daleki.\nNiechaj nam Hryć co powie. Czysta dusza ludu —\nBliższą jest Boga, bliższą prawdy, bliższą cudu!\nSłyszałem nieraz, Hryciu, że w tej pustce głuchej —\nJakieś pokutujące błądzą czasem duchy.\nZnam ja, paniczu, różne historje — i pewnie\nNieraz, kiedy je pozna, człek zapłacze rzewnie —\nA czasem tak mu słodko, kiedy pieśń usłyszy,\nŻe zda się jakiś anioł krąży w stepu ciszy.\nNa tych ruinach huczą sowy i puhacze —\nI nieraz potępiona jakaś dusza płacze.\nPowiedzcież nam tę powieść, dobry nasz staruchu —\nPrawdziważ to historja o tym strasznym duchu? —\nA juści, że prawdziwa. Mówię ku uciesze\nPaniczów i panienek, ale Hryć nie bresze.\n(wskazuje na ruiny)\nTu się czasem pokaże widmo Wojewody,\nCo strącił swą synowę w fale zimnej wody.\nOj, dawne to są czasy... Dziś to senne mary.\nLecz wówczas tu hulały wilki i Tatary...\nA szlachta różnobarwne nosiła kontusze.\nI nieraz-ci w tatarskich tańców zawierusze\nPo pas broczyła we krwi. Tu, gdzie dziś ruina,\nStał niegdyś piękny zamek.\n(W czasie gdy Hryć tę opowieść zaczyna, zjawia się,\npo chwili ciemności, na miejscu ruin krajobraz z widokiem\nzamku. Później zamek staje się ramą, w której kolejno\nukazują się żywe obrazy, odpowiadające treści legendy)\n(Hryć, opowiadając, od czasu do czasu przygrywa\nMieszkała w nim oddawna. Baszty miał wysokie —\nI harmaty na wałach — i fosy głębokie.\nA w salach złoto, srebro, jedwab, adamaszki —\nMuzyka grzmi dokoła, a na stolach flaszki\nWybornych win i miodów — i świece żarzące —\nŻe w nocy najciemniejszej, zda się, błyszczy słońce.\n(Obraz II-gi: Wojewoda)\nZa tych czasów na zamku siedział Wojewoda —\nPan dumny i surowy. Żadna mu nagroda\nZa czyny nie zdawała się być dostateczną —\nA miał on swoją dumkę ukrytą — wszeteczną,\nBo poszedł na złą drogę. Był on w Carogrodzie\nPosłem polskim u Turka. I cóż Wojewodzie\nTam na dworze sułtańskim naraz w głowie świta?\nAby królem wybrała go Rzeczpospolita.\nI wszystko już tak przezeń szło przysposobione,\nJakby wkrótce już nosić miał polską koronę —\nI syna chciał z księżniczką zamorską ożenić.\n(Obraz III: Wacław)\nAle niezawsze młodzież potrafi ocenić\nTakie pragnienie ojców. Syn — Wacław z imienia —\nBohater — pełny męstwa — ognia — poświęcenia —\nWychowany od dziecka w krwawych wojen dymie —\nNa Tatarach i Turkach zdobył sławne imię.\nTowarzysz jego bojów i mistrz — niby świecznik —\nByl to w stepowych walkach posiwiały Miecznik.\n(Obraz IV: Miecznik)\nZawsze razem z Wacławem chodził na Tatary,\nA w takiej spółce przyjaźń urasta bez miary —\nI więcej jeszcze przyjaźń w człowieku urasta,\nGdy się czasu pokoju ukaże niewiasta.\nNastał pokój. Pan Miecznik więc wojewodzica\nZatrzymał w swoim domu. Była tam dziewica.\n(Obraz V: Marja)\nPanna prześliczna, Marja, miecznikowa córka,\nMocniejszym zaś arkanem, niźli więzy Turka,\nSpętała panna serce wzruszone Wacława,\nIż ten jeno widokiem Marji się napawa.\n(Obraz VI: Wacław i Marja)\nJeno łzy roni, słabnie — jak to zakochani —\nNieprzytomny — już żyje jeno dla niej, dla niej —\nI w słodkiem udręczeniu padnie na kolano\nPrzed Miecznikiem — i prosi o rękę — o wiano.\nAle Miecznik się wielce prośby onej trwoży —\nBo chociaż w tej miłości widzi palec Boży —\nChoć i panna miłuje pięknego młodzieńca:\nLecz jeśli Wojewoda ślubów nie uświęca.\nTo wyjdą z tego pewnie jakieś wielkie kwasy.\nTakie to były sprawy w one dawne czasy.\nBo widział stary Miecznik, jak wysoko sięga\nPragnienie Wojewody — i że ta przysięga,\nKtóra Marję z Wacławem aż do śmierci wiąże —\nWojewodzie niemiłą wyda się. Ach, książę\nTo mało dlań. Syn jego musi być królewic\nI na królewskich dworach wybrać jedną z dziewic.\nA tu mu się gotuje straszna niespodzianka:\nNie królewna, nie księżna, lecz prosta szlachcianka\nMa być jego synową. Ale Wacław błaga,\nAle Marja omdlewa. Więc słabnie odwaga\nMiecznika — i choć uczuć onych nie pochwala —\nOstatecznie na śluby tych dzieci pozwala.\n(Obraz VII: Ślub) FILIPINA\nO, jaka piękna powieść. Mówcie nam, Hryhory,\nJakże się zakończyły te tkliwe amory,\nCzy szczęśliwą z Wacławem była panna młoda?\nCzy ustąpił nakoniec dumny Wojewoda?\n(Obraz VIII: Wojewoda) HRYĆ\nStarzec nieubłagany był i niewzruszony.\nNie chciał uznać za córkę syna swego żony.\nI nigdy jej nie przyjął do swojego domu —\nI o ślubie niemiłym nie mówił nikomu.\nI tak Wacław, miłości upojony czarem,\nPod gniewu ojcowskiego zginał się ciężarem,\nI choć słodko mu było u swej Marji łona —\nDusza jego żałością była przepełniona.\nI cóż dalej, cóż dalej?\nWkońcu myśl zdradziecka\nPowstała w Wojewodzie. Dla fortuny dziecka\n(Niby Wacława) — stroić zaczął mataczyny.\nAż-ci raz — przez szerokie stepy Ukrainy\n(Obraz IX: Kozak)\nDo starego Miecznika przysyła kozaka\nZ listem — a w onym liście rzecz spisana taka.\n(Obraz X: Kozak wręcza list Miecznikowi)\nWojewoda w cukrowych pisze mu wyrazach.\nŻe zapomniał o wszystkich krzywdach i urazach,\nŻe synowi przebacza — że kocha synowę —\nI chce jeno, by Wacław przez swe czyny nowe\nJeszcze bardziej na miłość żony swej zasłużył.\nA że to właśnie Tatar znowu sioła kurzył,\nNiech pójdzie na Tatara — i niech nowa sława\nBędzie pieczęcią zgody ojca i Wacława.\nA młodzian niezadługo w domu żony stanie,\nBy jej na pożegnanie dać pocałowanie.\n(Obraz Xl: Miecznik przywołuje Marję)\nMiecznik rad, bo do zgody wzywa Wojewoda.\nA jaka rzecz na świecie jest milszą niż zgoda?\nMiecznik rad, lecz wbrew woli jakoś podejrzewa,\nŻe nieszczera to sprawa. Ale panna śpiewa\nZ radości — i Wacława niecierpliwie czeka.\nKiedyż się zjawi?\n(Obraz XII: Wacław jedzie)\nDroga daleka, daleka...\nAż przybył... O jak czule serca kochające\nWitały się ze sobą. A promienne słońce\n(Obraz XIII: Powitanie)\nŚwieciło im od wschodu. Wojewodzic młody.\nOczarowany wdziękiem żoninej urody,\nOdjeżdżał i odjechać, zda się, nie był w stanie.\nAle naraz zabrzmiało trąb wojennych granie.\n(Słychać odgłosy trąb)\nPan Miecznik do szeregu swego zięcia wzywa.\n(Obraz XIV: Rycerstwo zgromadzone na polu.\nMiecznik z Wacławem nadjeżdża)\nŻegnaj, żegnaj Wacława, Marjo nieszczęśliwa!\n(Obraz XV: Pożegnanie — podług Andriollego) FILIPINA\nO jak straszne bywają w tem życiu godziny.\nRuszyło więc rycerstwo w stepy Ukrainy.\n(Obraz XVI: Pochód rycerstwa)\nMarja została sama — tęskniąc za Miecznikiem —\nI mężem. Aż tu jadą maszkary kulikiem —\n(Obraz XVII: Kulik)\nRzekomo dla zabawy, w istocie dla zdrady.\nPorwali młodą żonę, niby dla szlichtady.\n(Obraz XVIII: Szlichtada)\nA potem ją z rozkazu pana Wojewody\nRzucili w zimne głębie fal styczniowej wody.\n(Obraz XIX: Utopienie) (Poczem XX: Wydobycie trupa — chłopi (nie maski)\ngo wyciągnęli — i odnoszą do domu)\nA chłopi wydobyli utopione zwłoki\nI zanieśli do domu — bezlitosne mroki\nŚmierci ją ogarnęły — i w pustej komnacie\nNa łożu ją pomieszczą...\nO, mój miły bracie,\nJaka zdrada okropna, jaki sen piekielny!\nNajdrapieżniejszym zwierzem jest człowiek śmiertelny.\nStraszliwa to jest powieść. Urągliwe fatum\nSprawia, że świat ulega takim groźnym katom.\nJak zaś rozpaczał Wacław — i Miecznik tej zdrady,\nKażdy to sam zrozumie. Młody rycerz — blady\nJak śmierć — zgrozą przejęty — prawie obłąkany —\nOd ojca precz uchodzi — błądzi przez kurhany —\nPo stepie nieraz nocą konno — pół szalony\nPędzi — a ciągle widzi trupa swojej żony.\n(Obraz XXI: Wacław na stepie)\nAch, dusza jego odtąd stała się jak dzika.\nCóż zaś dopiero mówić o smutku Miecznika?\n(Obraz XXII: Cmentarz, mogiła Marji i żony Miecznika —\nGdzie tam szukać mu zemsty nad tym Wojewodą? —\nJeno wciąż opłakiwał swoją córkę młodą —\nGorycz łez przepaliła mu pierś i powieki,\nAż wkońcu się nie zbudził — już spał — spał na wieki.\nI pusto — smutno — tęskno w bujnej Ukrainie —\nI pusto — smutno — tęskno, jak gdy szczęście minie...\nWielce mnie rozczuliła, Hryciu, powieść wasza —\nAch, o pióro Byrona sama się doprasza.\nO, gdybym jego ogień miał, jego potęgę,\nJakże piękną o Marji napisałbym księgę!\n(Tymczasem scena pociemniała, po chwili ukazuje\nsię na niej chmurne niebo, a dokoła gromy i błyskawice —\nłychaćsłychać wycie wichru)\nAle cóż to jest? Niebo nagle się zachmurza —\nWicher zawył — pioruny grzmią — ryknęła burza...\n(Cisza — słońce się ukazuje...)\nUcichło znowu, jutrznia zabłysła promienna —\n(Obraz XXIV: Napoleon)\nNa Boga, co za widmo! Czy to zjawa senna?\nTo cesarz Napoleon... (słychać coraz bliższy tętent koni)\nSłychać tętent koni!\n(Scena powraca do pierwotnego stanu, w głębi ukazują się\nznów ruiny zamku)\nSCENA IV (Wchodzi Jerzy Załuski, w kostjumie legjonisty\nnapoleońskiego, oraz dwaj jego towarzysze)\nWitajcie, mili bracia! Witaj nam, Antoni,\nSłuchaj, jako wysłańcy przyjeżdżamy do cię:\nLegjon powstaje nowy — i młodzieńców krocie\nŁączą się z nami. Armja wolności się tworzy.\nHasłem nam wyzwolenie, wodzem jest duch boży —\nI nic nas nie zatrzyma, nic nas nie zatrwoży.\nIdziem niepokonani ku odrodzin zorzy —\nZalśniły nam w błękitach wielkie, błyskawice,\nI idziem, aby złamać wszystkie Targowice!\nPrzyzywa nas ojczyzna nasza umęczona,\nPrzyzywa nas potężny głos Napoleona.\nDuch zwycięstwa kołysze jego sztandarami,\nBóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami.\nKtokolwiek wiec z was pragnie wolności i sławy —\nTen niechaj naszym śladem śpieszy do Warszawy.\nTam się formuje legjon — cesarz tam przyzywa —\nSzczęśliwa ta godzina, ziemia ta szczęśliwa,\nNa którą jego orle oko się wytęża,\nBy dać jej moc ogromną, moc, która zwycięża.\nWzywam ciebie, Antoni, stań w naszych brygadach,\nBo oto już zadrżała Moskwa w swych posadach.\nNa Rosję idzie cesarz. Gdy zakwitnie wiosna,\nPo całej ziemi polskiej zagrzmi wieść radosna,\nŻe Napoleon rusza na bój z Moskalami.\nPójdź z nami na tę świętą wojnę!\n(wychodzi wraz z dwoma legjonistami)\nKONIEC OBRAZU PIERWSZEGO\nPIETRO GAMBA, jej brat\nRzecz dzieje się w Wenecji. Scena wyobraża plac pałacu dożow (Piazzetta) z widokiem na kanał. Częściowo pałac dożów jest widzialny. — Karnawał. — Od czasu do czasu maski przebiegają scenę. Zdaleka słychać muzykę.\nMalczewski. Księżna (Księżna w masce; stosownie do tego, czy scena pusta,\nczy nie, wkłada ją lub zdejmuje)\nWięc nigdy już, więc nigdy ciebie nie zobaczę.\nOdjeżdżasz mi na wieki. Serce moje płacze —\nI od tej śmierci ducha nic mię nie uchroni —\nJestem już jak w mogile.\nSłuchaj mię, Antoni.\nWiesz, jak surowe fatum zawisło nade mną.\nŻycie moje się falą potoczyło ciemną.\nKobieta — w strumień życia zacieśniona wąski —\nMam przed sobą rodzinne twarde obowiązki.\nMąż, niemiły coprawda, ale poślubiony\nI dziecię me — cherubin słodki, ulubiony:\nOto me powołanie. Mąż do siebie wzywa...\nGrzech powiedzieć, lecz byłam nad wyraz szczęśliwa\nPrzez ten czas, com go prozie żywota wykradła:\nJam w tobie jakąś wyższą istotę odgadła —\nOtworzyłeś mi niebios nieznanych uroki —\nUniosłeś mię na marzeń jakichś szczyt wysoki:\nSzał mię iście opętał. Jak oczarowana\nMdlałam, kiedyś ty moje całował kolana.\nWieczną mi będzie pamięć twoich pocałowań,\nWieczną mi będzie pamięć twoich oczarowań.\nDźwięk twych słów w nieśmiertelnem brzmieć mi będzie echu,\nPamiętać chcę o szczęściu, zapomnieć o grzechu.\nO czyste, o srebrzyste, przezroczyste fale\nGenewskiego jeziora! W waszych wód krysztale\nDo dziś się odbijają dwa szczęśliwe cienie\nDwojga dusz rozkochanych! O, słodkie wspomnienie\nTkliwych godzin! Nigdy się z wami nie rozstanę.\nAle ja! Ach, me serce na wieki złamane.\nBo im świetniejsza pamięć dni minionych doby,\nTem czarniejszy jest obraz wschodzącej żałoby.\nTy choć sądzisz me czucia od twoich za letsze,\nWierzaj — ty byłaś dla mnie jakoby powietrze:\nBez ciebie dla mej piersi niema już oddechu.\nBez ciebie dla mej duszy niema już uśmiechu —\nI wszystko tu pod włoskich niebiosów szafirem\nOkryje mi się czarnym nieskończonym kirem.\nGdy tu sam będę w pustce — cóż się ze mną stanie?\nTy powracasz do siebie — masz tam swe kochanie —\nMasz dziecię, co ci żywot tęczą opromieni.\nMój los już określony, nic go nie odmieni —\nPójdę osierocony poprzez życia głogi.\nUspokój się, Antoni! Wierzaj mi, mój drogi,\nLepszy twój los od mego. Każdy ci to przyzna.\nJam spętana postokroć! Ty jesteś mężczyzna —\nTyś wolny! — Dla mnie krótka ta nasza sielanka\nTo wspomnienie Arkadji złotego poranka,\nJedynego! — a przecie — mimo słodkie nuty\n(Może to przesąd) — w sercu swem czuję wyrzuty!\nA choć odjeżdżam, groźnym musem powołana,\nChoć wiem, jak mocno byłam przez ciebie kochana:\nSądzę, żem więcej uczuć włożyła w tę miłość,\nNiż ty. U mężczyzn mniejsza w tych sprawach zawiłość.\nNie myśl, że przeciw tobie wnoszę jakie skargi,\nAle, wyznaj, nie pierwsze były moje wargi,\nKtóre ty całowałeś! Znane są twe sprawy\nMiłosne, gdyś się zjawił w salonach Warszawy.\nIle serc, Kupidynie, raniły twe groty,\nJakieś budził westchnienia, żądze i tęsknoty...\nO, nie rań mego serca wspomnieniem mych błędów.\nPrawda — niejedna dama czarem swoich względów\nZaszczyciła mą służbę. Nie moja to wina —\nNiespodzianiem się znalazł w gajach Kupidyna.\nJam był niedoświadczony, jam był bardzo młody,\nGdy naraz mi wytrysły Cyterejskie wody...\nNie jam był uwodziciel — nimfy czarodziejskie\nOtwarły memu sercu wrota empirejskie.\nAle to był jedynie szał, omam, ułuda.\nW tobiem dopiero znalazł te nadziemskie cuda,\nKtóremi prawa miłość jedna i jedyna —\nPrzepełnia serca ludzkie... I to jest przyczyna\nTwych zwątpień. Ale dzisiaj to nie sen przelotny.\nTo ogień nieśmiertelny i wiecznie żywotny,\nCo mię nawskroś przepala. Droga ma, bez ciebie\nJam jest niby na wszystkich nadziei pogrzebie.\nBo ty jesteś niebianka od bogów wybrana,\nNa wieki mi, na wieki — tyś umiłowana.\nLecz los nad nami srogi. Ty mówisz — na wieki,\nA przecież choć tak bliski, jesteś mi daleki:\nBo choć w miłości wszystko czystem jest i świętem,\nChoć wszystko w niej kryształem i wszystko diamentem,\nPrzecież surowe prawa woli społeczeńskiej\nWzywają mię. Antoni, błagam cię, bądź męski.\nNie rozpaczaj. Przed tobą cały świat otwarty.\nSamego siebie twórz, na samym sobie wsparty.\nAch, ja wierzyłam zawsze, że twe życia drogi\nOzłocą promieniami słońca dobre bogi.\nGenjuszem tchnie od ciebie, a na twojem czole\nPrzeczuwałam świetlaną sławy aureolę.\nCóż mi sława, gdy serce złamane od klęski.\nIście podziwiam ciebie, bo raczej duch męski\nW tobie, niżeli we mnie. Jam tu jest kobietą —\nDla mnie to pożegnanie wiecznych łez podnietą.\nJa, którym jako żołnierz zbratał się z żelazem,\nDziś na tę myśl omdlewam, że nie pójdziem razem.\nAch, nie pójdziemy razem na zielone łąki —\nZbierać kwiaty i słuchać, jak dzwonią skowronki,\nAch, nie pójdziemy razem o zmierzchu godzinie\nMarzyć — o świętych sprawach i o wielkim czynie...\nAch, nie pójdziemy razem...\nBłagam cię, jedyny,\nNie krusz mi ducha mocy. Stepy Ukrainy\nWzywają mnie. Pamiętaj o tej ziemi rojnej\nZbożami i pszczołami. Jeszcze cię huk wojny\nPowoła tam zpowrotem. Bo chociaż przyćmiona\nZagasła nasza gwiazda, choć Napoleona\nWyprawa — na moskiewskich się złamała śniegach,\nPrzecież wstanie znów naród — we własnych szeregach\nZnajdzie moc należytą, aby zwalczyć wrogów,\nA wtedy z mieczem wracaj ty, wybrańcze bogów.\nOd chwili, kiedy upadł cesarz Bonaparte —\nWszystkie laury nadziei naszych widzę zdarte.\nNie chciałem, by mym wodzem miał być ów szaleniec\nKonstanty. Toć niejeden przez niego młodzieniec\nSpoliczkowany — sam się zabijał w rozpaczy.\nHa, jabym nie do siebie, ja do niego raczej\nStrzelałbym. Wyjechałem. Czwarty rok już mija,\nJak w włóczędze po świecie duch się mój upija —\nWszelkim czarem — lecz nigdy nic go nie nasyca.\nDopiero w tobie, pani, wszystka tajemnica\nDuszy mej — jako słońce błysła objawiona.\nLecz zaledwiem cię ujrzał — jużeś mi stracona.\nGenjusz! Wciąż mię tem słowem nęcisz tajemniczem,\nAle bez ciebie czemże jestem, czem? Ach, niczem!\nNęcę... Nie, wierzę w ciebie. Boś w tak górne sfery\nUnosił mię, gdzie jeno ducha bohatery\nUlatują. Tyś orzeł. Rozpoczynasz życie —\nOtrząśnij się z rozpaczy — żyj na wielkim szczycie.\nPatrz, jaki tu krajobraz otacza cię boski —\nNad nami nieskalany szafir nieba włoski —\nA wkoło cuda sztuki — i cuda natury —\nGiardini i laguny — płótna i marmury.\nWejdź w to. Dusza twa, nowem życiem upojona.\nZmartwychwstanie. Ach, poznasz tu lorda Byrona.\nJest w Wenecji. Napiszę dla cię dwa wyrazy.\nJest tu mój krewny, Węgier, hrabia Esterhazy,\nCo żyje z nim w przyjaźni. Ten cię mu przedstawi.\nMoże ci przezeń nowa prawda się objawi.\nWiem, żeś go zawsze kochał... Czajld Harolda dzieje\nWzruszały cię do głębi. To ciebie rozgrzeje.\nKochałem go. I dzisiaj rozumiem go lepiej,\nBo jestem zrozpaczony.\nLecz ta rozpacz krzepi.\nJest w niej moc nieprzeparta. Słyszysz tę wesołą\nWrzawę?... Dzisiaj zapusty... Wszędzie tu wokoło\nIgrzyska — maskarada — taniec — szał... Czyż ciebie\nNie bawi to?...\nTo płaskie. Byłem dotąd w niebie,\nA teraz idę w mroki. Dusza moja chora —\nRozdarta — rozdwojona...\n(Słychać gwizd — sygnał okrętowy)\nCiż sami. Wchodzi gondoljer\n(Księżna kładzie na twarz maskę)\nO piękna signora!\n(Bo choć twego oblicza nie widzę z pod maski,\nAle z twojej osoby płyną jasne blaski)\nWięc mówię, piękna pani, mówię słowem szczerem\nChcesz się żegnać, to żegnaj się z tym kawalerem —\nBo musimy się śpieszyć do morskiej przystani,\nOkręt czeka. — Rozumiem to, że zakochani\nNigdy rozstać się nie chcą. — Lecz w krótkiej godzinie,\nUpewniam, że się spóźnisz, bo statek odpłynie.\n(Z ukłonami odchodzi)\nPrawdę mówi ten prostak. Chwilę pożegnania\nSyrena okrętowa — jak dzwon nam wydzwania.\nO, już nigdy, już nigdy ciebie nie zobaczę —\nNie płacz, Antoni! Spojrzyj na mnie. Ja nie płaczę.\nI kiedy już nadchodzi ten moment ostatni —\nOstatni na twych ustach pocałunek bratni\nSkładam, aby na wieki przywarł ci na licach —\nBy cię nawskroś przeniknął we wszystkich tętnicach—\nBym wiecznie była twoja — i z tobą — i w tobie,\nI by na krańcach świata nasze dusze obie\nRozmawiały ze sobą. — By przez bytu pęta —\nWszystko, o czem pamięta duch, choć nie pamięta —\nŻyło w nas wiecznie! — Błagam, zapomnij ty o mnie —\nAch, nie! Pamiętaj o mnie... Mówię nieprzytomnie,\nBo tak mi żal. Ach, żal mi tego marzeń raju,\nZ któregom jest wygnana!... Powracam do kraju.\nŻegnaj. Na drogi rozstajne idziemy —\nCóż powiem! Milczeć muszę od rozpaczy niemy.\nNie zdołam cię zapomnieć! Zapomnieć o tobie —\nZnaczyłoby, że dusza moja była w grobie.\nPatrzaj: ani westchnienia, ani łzy w mem oku —\nW martwocie pozostaję — w odrętwieniu — w zmroku.\nBiednyś — lecz i jam biedna — o, biedniejsza może,\nNiż ty... Ach, mocy ducha... (Słychać świst okrętowy)\nJuż mię wzywa morze.\nNiech się z tobą ostatni jeszcze raz popieszczę —\nUcałuj mię raz jeszcze — raz jeszcze — raz jeszcze —\n(Daje znak gondoljerowi i schodzi do barki)\n(Malczewski chwilę stoi na brzegu i patrzy na odpływającą\nSCENA IV MALCZEWSKI (sam)\nCzy serce me wytrzyma? Czy z bólu nie pęknie?\nTak mi było słonecznie — tak mi było pięknie.\nA dzisiaj wszystko pierzchło. Jestem sam — samotny —\nZniknęła jak sen złoty — jak sen bezpowrotny.\nJest trosków, kolców, bólów niemało w tem życiu\nI więcej, niż na jawie, płynie łez w ukryciu...\nGdy sroższej od najsroższych wpatrując się męce,\nSama nawet odwaga załamuje ręce;\nGdy każda chwila szczęścia w gorzki żal się zmienia,\nWiększe to niźli ziemskie — piekielne cierpienia.\nCóż dla mnie? Jedno jasne wspomnienie promienne —\nRzucone beznadziejnie w pomroki bezdenne:\nA kiedy się rozśmieję — to jak za pokutę,\nA kiedy będę śpiewał — to na smutną nutę.\nA w mej zdziczałej duszy wypleniona radość.\nJestem z tych, co są jadem rozpaczy zatruci!\nWróci spokojność, wróci... Ach, nigdy nie wróci.\nCzy rzucić się w tę pustą wrzawę karnawału?\nCzy na błękitach szukać snów i ideału?\nCzy wspominać ojczyznę — czy Napoleona\nMówiła mi: — Poznaj Byrona.\nTa kartka — jej to ręka pisze te wyrazy —\nToć znany mi jest dobrze hrabia Esterhazy —\nA właśnie idzie w tłumie... Z nim jakieś dziwadło,\nJawnie Anglik. Czyż Byron? Tożby mi przypadło\nGorzkie rozczarowanie! Jam go sądził bogiem,\nA tu z czem się spotykam? Zaiste — z rarogiem.\n(Na scenę wchodzi tłum masek i osób rozmaicie przebranych.\nNiektóre maski stanowią jakby odrębne — dość\njednorodne grupy: są to karbonary i fanarjoci. —\nPrócz masek — pewna liczba osób w zwykłych kostjumach\npodług mody ówczesnej: między innemi Esterhazy i Anglik,\ndziwacznie przystrojony, b. rudy)\nMalczewski. Esterhazy. Anglik. Maski\n(Muzyka i śpiew)\nI w noc, i we dnie\nWesołe — szalone — przednie.\nMaska twarz kryje — a kto się pyta,\nSkąd my i czyje — tego przywita\nWrzawa, śmiech pusty —\nTu bunty szałom sąsiednie!\nPod maskarady larwą szaloną\nMasz barykady grozę tajoną.\nTu wielkie cnoty, strojne w maszkary,\nTu fanarjoty i karbonary\nNa dzień niosą bliski\nW maskach narody\n(Taniec — maski rozchodzą się grupami po scenie —\nto znów opuszczają scenę — wracają i t. d.)\nWitaj, panie Malczewski. Karnawał wenecki\nMa, widzę, i dla ciebie jakiś czar zdradziecki.\nBo chociaż melancholik, jednak z jakąś maską\nKrążyłeś, co cię jawnie darzyła swą łaską.\nW Wenecji każdy musi ambullar z niewiastą!\nByła to dama, która chciała poznać miasto.\nChwilowo tu bawiła; nieznana mi prawie;\nSpotykałem ją niegdyś w salonach w Warszawie.\nToż teraz widzę znowu, że jesteś samotny.\nI cóż z nią?\nCo za los przewrotny!\nZnajdź inną! tutaj masek napotkasz tysiące,\nA w każdej bije serce tkliwe, kochające.\nPrzybyłem tu niedawno. Byłem nad jeziorem\nGenewskiem. Od lat paru zerwałem z Amorem.\nAch, co za melancholja! Co za cnota święta!\nZnudziły mię, nie nęcą mnie zgoła dziewczęta.\nPragnąłbym raczej umysł nauką pożywiać,\nPoznać wielkiego męża, aby go podziwiać.\nZapewne, są tu barwne dokoła obrazy,\nAle mnie to nie bawi. Hrabio Esterhazy,\nMam tu właśnie do ciebie liścik. Dama pewna,\nKtórąm poznał w Szwajcarji, twa daleka krewna,\nMówiła, że się szczycisz przyjaźnią Byrona.\nZechciej mię mu przedstawić. Dobrze?\n(Daje mu kartkę księżny)\nAch, to ona!\nMoja piękna kuzynka. Iście warta grzechu,\nAle źle wyszła zamąż. W największym pośpiechu\nEsterhazy życzenia pani tej wykona.\nTo Anglik. Czyli w nim to mam poznać Byrona?\nBroń Boże. Z tym ingliszem jeno dla zabawy\nPoznam cię. O Byronie mów z nim.\n(Zapoznanie. Uściski ręki)\nPan Malczewski. —\nPolska — gdzie to leży?\nAle to jeszcze także do Anglji należy?\nCzy to jest w Indjach?\nNieco bliżej, drogi panie.\nJesteś Anglik, a szczęściem dla mnie to poznanie.\nBo pewnie znasz wielkiego swojego rodaka —\nByrona. Chlubą dla mnie jest znajomość taka,\nBo oddawna ja wielbię tego lwa poezji...\nGdybyś mnie mu przedstawił!\nHorror! Szal frenezji\nOpętał cię, mój panie! To są chyba żarty —\nNie bywam ja, sir z Indjów, tam gdzie siedzą czarty!\nByron! Shocking! Toż Anglji hańba i zakała!\nMilordzie! Toć rumieńcem wstydu twarz mi pała,\nGdy pomyślę, że taki Kain, taki Nero\nU nas się zrodził! Jabym ściął mu łeb siekierą,\nNa stosie-bym go spalił... Sąd to niedość ostry:\nPanie — toż kazirodca, swojej własnej siostry\nKochanek. Czaszki ludzkie zmieniał na kielichy\nI pił z nich wino! Czarny syn bluźnierczej pychy —\nI wszystkie — jakie jeno pomyślałbyś zbrodnie\nPopełnił — to też w nicość pójdzie niezawodnie.\nŻonę swą wygnał z domu, uwodził kobiety,\nW sypialni swej okropne postawił skielety —\nTak, człowiek ten bez żadnych cnót obywatelskich\nZ ojczyzny drwił i z wszystkich naszych praw angielskich —\nWellingtona ośmieszał, czcił Napoleona:\nTo nasz wróg! Nie, ja nie znam, nie chcę znać Byrona!\nDZIEWCZYNA (do Anglika)\nHej, panie rudy Anglik! hej, panie marchewka,\nHa, to jest wesoła dziewka.\nCzego chcesz, moja panno?\nZatańcz z nami, panie —\nA potem flaszkę wina postaw na śniadanie.\nZ ochotą. (Do Malczewskiego) Owóż, panie,\nto są inne sprawy —\nNie odmówi tej dziewce żaden Anglik prawy —\nBo tu, panie, Wenecja! Tu można tańcować —\nKochać — pić! Ale trzeba ojczyznę miłować\nI słuchać jej nakazów, i zawsze być w zgodzie\nZ duchem, który panuje w angielskim narodzie.\nBo cóż są wszystkie nacje na ziemi? To dzicy.\nJeden jest naród wielki i mądry — Anglicy.\n(Odchodzi z dziewczyną)\nA co? miły egzemplarz rasy anglosaskiej.\nSam cię z Byronem poznam. Spojrzyj na te maski\nI uważ, jak się w szereg ustawiają ścisły.\nTo znak, że Byron blisko. Skupione umysły\nCzekają go, jak władcę, czyli wesół, czyli\nZasmucony. A właśnie Byron o tej chwili\nPrzy dźwięku jakiejś skocznej miłej barkaroli\nPłynie wielkim kanałem z hrabiną Guiccioli —\nSwą kochanką wenecką. Już jest tutaj bliski,\nA z nim idzie szaleństwo — i taniec — i spiski.\nBo choć tego nie widzi wraża soldateska,\nWiedz panie, że my żyjem tu sposobem Fiesca.\nŻeś jest Polak, żeś szlachcic, żeś mi polecony\nPrzez mą krewną — zostaniesz tu wtajemniczony\nPrzeze mnie w jedną sprawę, którą te maszkary\nUkrywają — pod larwą igrzysk karnawału.\nNiewszystko tu jest rzeczą tańca albo szału —\nWiesz, że wolność wywalczyć sobie chcą narody,\nTy wiesz, bo i któż bardziej nie kocha swobody,\nNiż Polak... Lecz ta sama płynie fala ducha\nPrzez Włochy, Grecję, Węgry... A kto jeno słucha\nTętna czasu — ten widzi, jak ta fala wzbiera.\nŚwiat to wulkan. Dziś mamy wieszcza-bohatera,\nCo przebudził narody... Uwaź — te maszkary —\nTe i te — to są klefty albo karbonary —\nI mówią tajemniczym językiem symbolów,\nPojętym dla węglarzy albo armatolów.\nA teraz bacz — witają go kanconą śpiewną.\n(Gondola nadjeżdża — Byron wychodzi na brzeg\nz hrabiną Guiccioli)\nCiż sami. Byron. Hrabina\nBYRON (do zamaskowanych)\nWitajcie, mili bracia. Pozwól mi, królewno,\nŻe rękę podam tobie. Zachodzące słońce\nPurpurowe swe ognie — jak łuna — żarzące\nRzuca w okna pałaców nad wodnym obszarem,\nŻe wydają się jednym objęte pożarem.\nA ten pożar — to obraz nowej jutrzni świata —\nTo duch, co wszystkie ludy jednym ogniem brata.\nWitajcie nam, milordzie.\nMówcie mi, co tam słychać w podziemnej otchłani?\nJak daleko szybują nieścignione ptaki?\nCzy dużo w lesie wilków? pewneż są baraki?\nMilordzie, bądź ostrożny. Ach, czyliś się zaciął,\nBy zbudzić przeciw sobie czujność nieprzyjaciół?\nOd Pietra wiem ja o tem, że najęte zbiry\nCzyhają na twe życie.\nNiby dźwięki liry —\nTak mi brzmią twoje słowa. Lecz wszelka ostrożność\nJest dla mnie rzeczą wstrętną.\nJednak to bezbożność\nNarażać się bez celu na niebezpieczeństwo.\nA przecież sprawa nasza — nieprzebytą gęstwą\nTajemnic — otoczona długi czas być musi.\nW Wenecji tu szpiegowie wszędzie są niegłusi.\nNiewątpliwie masz rację. Posłucham cię, pani,\nAle niech mi powiedzą ci zamaskowani,\nCo słychać, bowiem duch mój już się niecierpliwi.\nCi, którzy w grobie legli, niechaj wstaną żywi,\nNiechaj, jak lwy, potrząsną twardemi łańcuchy.\nOtwarły-ż się już oczy? Ożyły już duchy?\nJEDEN Z KARBONARÓW\nRzeczpospolita Citra i Basilicada\nPokłon przesyła tobie i dzięki ci składa\nZa twe dary — za strzelby oraz puginały —\nI za twe złoto. Panie, duch się budzi śmiały,\nI wszędzie już przeniknął w zmrok wilczego lasu,\nAle daleko jeszcze do przedświtów czasu.\nOd pogan idzie ku nam straszna niespodzianka,\nZginął od wilczych zębów mężny Capobianka,\nAle pomstę przysięgli zań dobrzy krewniacy:\nLas oczyścimy z wilków. A nie szczędzim pracy,\nBy spokój był w barakach. Ty, lordzie szlachetny,\nNiedaleki już dzień zorzy świetlnej.\nPozdrowieni mi bądźcie. Wnet hukiem pioruna\nZabrzmi tu wszędzie wokół nasze hasło: Una.\nUna! Niech żyje Byron!\nO, kiedyż nareszcie\nWybije ta godzina! — Bracia, wy jesteście\nJaskółki, co zwiastują odrodzenia wiosnę.\nKiedy spoglądam na was, serce me radosne\nPodziwia waszą dzielność, wytrwałość, ofiarność —\nJak zorzę, która nocy przezwycięża czarność.\nSłuchajcie słów mej pani, co ma postać dziecka,\nAle serce, jak mężna bohaterka grecka.\n(Do fanarjotów) Cóż powiecie?\nJEDEN Z GREKÓW\nWitają ciebie fanarjoty.\nZapala się nad Grecją promienny świt złoty.\nWgórę uleciał orzeł Pentadaktylonu —\nZadrżał sęp — bo się starło ostrze jego szponu —\nOd twoich słów heloty poczuły w swych żyłach\nKrew ludzi wolnych... Budzą się, rosną na siłach.\nDom bez gwiazd załamany. Milkną sępie zdrady.\nZmartwychwstaje przez ciebie duch starej Hellady.\nObyż z grobu powstała Grecja odrodzona!\nA będzie to dzień święta na wszystkie plemiona.\nPójdziem jak Leonidas — w trzechset mężów sile —\nAby na nowo zdobyć święte Termopile.\nO Grecy! Jam przepyszne zgotował puklerze\nI hełmy z pióropuszem — jak to jest w Homerze.\nW nich Iljadę odnowim. Achillesy mężne\nWstaną z grobu — i hufy powiodą orężne,\nAchajów i Argiwów lud i Myrmidonów.\nŻaden wróg nie przełamie helleńskich legjonów.\nNiech żyją wolne ludy! Hen, od Kordyljerów\nAż po skalisty Atos — plemię bohaterów\nPowstaje. Wszystkie ze snu budzą się krainy —\nIrlandje przygnębione — i nędzne murzyny —\nRównie czarne, jak białe; — wszyscy uciśnieni,\nWszyscy znękani głodem i wydziedziczeni —\nNiechaj tu do mnie przyjdą. Niechaj żyją Grecy —\nNiechaj żyje Italja — i Węgrzy dalecy.\nDo ciebie tu przemawiam, hrabio Esterhazy.\nMilordzie, za te piękne dziękuję wyrazy.\nAle pozwól przedstawić sobie tu młodziana —\nZ ziemi, która najtwardszą niewolą spętana.\nPolak — pragnie gorąco, jak rosy niebieskiej,\nPrzedstawionym być tobie. Zowie się Malczewski.\nPolak — ach, wiem, słyszałem — Kościuszko Tadeusz,\nWielki rycerz — bohater — nowy Prometeusz —\nKeats o nim śpiewał pięknie.\nStając przed twem obliczem. Poeto natchniony,\nPiękny jak bóg, wyniosły jako szczyt alpejski!\nTwoje księgi mi były jak śpiew czarodziejski,\nW którym ryk lwa się łączy ze srebrnym aniołów\nSzelestem — lub grzmi czasem jak armatni ołów —\nAlbo szumi, jak morza wzburzonego fala,\nLub płonie jako słońce, gdy się dzień zapala.\nWybacz banalne słowa. Jam cię czcił gorąco,\nMilordzie, boś ty w księgach swych jasnowidząco\nObjawił duszę wieku. Wszystkie owe twarze:\nTe Giaury, Czajld Haroldy, Lary i Korsarze —\nByły mi jakby własnej duszy mej zwierciadłem —\nDzięki tobie samego siebie ja odgadłem.\nMiło mi, drogi panie, że błahe przejawy\nMych myśli — były dla cię przedmiotem zabawy\nAle w gruncie poezja jest to rzecz dziecinna —\nDaleko mi ważniejszą zda się sprawa inna.\nMiędzy balem a balem — dla pustej igraszki\nŚród spleenu mgieł londyńskich — pisałem te fraszki,\nLub w podróży, gdym brzegi porzucił ojczyste.\nLecz teraz idą czasy wielkie i ogniste.\nZ niewoli się podnoszą zdeptane narody,\nHellada się wydziera ku jutrzniom swobody.\nI, zapewniam cię, panie, czas już niedaleki,\nKiedy ujrzysz swobodne, odrodzone Greki.\nTak Byron lubi mówić, signore Polacco,\nLecz w istocie miłością otacza jednaką\nZarówno swoje pieśni, jak i swoje czyny,\nBo władcą chciałby zostać obojej dziedziny.\nNie sądź, że już zaprzestał nowe pieśni tworzyć;\nMogłabym jego nowe księgi ci otworzyć:\nDzieje Sardanapala — Kaina — Manfreda,\nGdzie, chociaż go przewyższyć nic już, zda się, nie da,\nPrzewyższył jednak siebie sam!\nNie dziw, o pani,\nMiłość moja dotychczas krążyła w otchłani\nBłędów, kaprysów, igrzysk. Każda ukochana\nByła dla mnie poprostu kielichem szampana,\nI nigdy nie kochałem z powagą należną:\nDziś dopiero poznałem tę tu biało-śnieżną\nIstotę; dziś dopiero kocham po raz pierwszy!\nMALCZEWSKI (do siebie)\nOna wlała we mnie oddech szerszy —\nUniosła mię na szczyty, z których mi inaczej\nWygląda świat. — Młodzieńczej zrzekłem się rozpaczy.\nDzisiaj jam mąż dojrzały — jam stoik surowy —\nI śledzę bytu ziemi żelazne okowy.\nA jeżeli je szarpię — niecierpliwie szarpię —\nBo chcę przeważyć wszystkie konieczności harpie.\nTeresa — mi się stała moją muzą boską:\nOna mię wprowadziła w konspirację włoską.\nOna nie papierowe śpiewa mi rapsody —\nA których treść: zgnębione wyzwolić narody.\nOna była mi wzorem najczystszych postaci:\nAdy, co wraz z Kainem spokój ducha traci,\nI Myrry, która ginie wraz z Sardanapalem.\nJestem dzisiaj przejęty wiecznym bytu żalem,\nLecz wcale mi Hamleta nie przystoi rola.\nCzyn — to moja dziedzina; wróg mój — to niewola.\nPrzodkowie moi — były to morskie wikingi.\nI ja wzdycham do walki — do miecza — do klingi.\nPoezja mi podrzędną wydaje się rzeczą —\nChoć Teresa i inni słowom tym zaprzeczą —\nLecz jam głównie polityk oraz dyplomata:\nI to są me realne, żywe poemata.\nChcę narodom zapalić świt życia poranny —\nA wiersze niechaj piszą studenci i panny.\nPierwszym zaś moim czynem — złamać klątwę wieków,\nWyzwolić i odrodzić zmartwychwstałych Greków.\nTę myśl ja chwalę również — i, rzecz ważąc, sądzę,\nŻe kto odrodzi Grecję — otworzy wrzeciądze\nKu odrodzeniu świata. Pan przybywa z Polski.\nGdyby ci eolski\nZabrzmiał hymn, byś do Grecji jechał wraz z Byronem\nBy gdzieś pod Salaminą albo Maratonem,\nWalczyć o wyzwolenie tej ziemi genjuszów:\nCzy tybyś nie pojechał? W szumie pióropuszów\nCzybyś nie poszedł walczyć o wolność Hellady?\nGdy Grecja będzie wolna, toć wszystkie szkarady\nŚwiata znikną: kajdany — niewole — uciski!\nJedź do Grecji z Byronem — dzień odrodzin bliski.\nPięknie natchniona pani o Grecji przemawia.\nZaiste, nowa prawda dziś mi się objawia.\nNie wiem, lecz może pójdę na ten bój szlachetny.\nDusza jej płonie ogniem, niby wulkan Etny.\nJak ona, mówię tobie: idź na Cheroneję —\nOdwrócim kartę dziejów — zaczniem nowe dzieje.\nJam gotów. Szkoda jednak, że tak lekceważysz\nPoezję... Ty mi byłeś najlepszy towarzysz,\nKtóry w gorzkie me życie wlewał pocieszenie:\nI takiem dziś jest całe ludzkie pokolenie.\nWszyscy cię uwielbiają... Nieraz myśl zbłąkana\nZwracała się do ciebie, jako do tytana.\nI zawsze mi twe księgi budzą nowe dreszcze:\nO, gdybym jak ty, lordzie, miał natchnienia wieszcze!\nSłuchaj! Są w mojej ziemi nieskończone stepy,\nA na stepach pamiętne są dzieje Mazepy.\nBył to paź króla Jana Kaźmierza... W gościnie —\nU pewnego magnata w bujnej Ukrainie —\nMazepa uwiódł żonę księcia. Wówczas książę\nDla zemsty — powrozami Mazepę obwiąże —\nObwiąże go na grzbiecie półdzikiego konia —\nI popędzi przez stepów ukraińskich błonia.\nA pierwej go obnażył — i tak obnażony\nPędził przez step kochanek tego księcia żony —\nMilordzie, czy nie widzisz, że ta powieść dzika,\nKtórej wichrów stepowych przygrywa muzyka:\nTo jakby z twojej lutni jest wyjęta struna!\nPrawda. Lecz dla mnie pierwsza rzecz: Italia una —\nI Grecja odrodzona. Lutnia się zaczaja,\nBy osłabić narody. I cóż Filicaja\nDo Italji powiada: O, ty ziemio kwietna,\nO, Italjo poezją i malarstwem świetna,\nGdybyś była mniej piękna, lecz zato żelazem\nGroźniejsza — światby ciebie lękał się — i razem\nSzanowałby cię więcej! Armaty i prochy —\nNie poezja — nie sztuka — mogą zbawić Włochy.\nA Grecja? W ten się wyraz wsłuchaj. Pomyśl o tem,\nJaki piękny świat będzie, kiedy słońcem złotem\nGenjuszu i natchnienia błyśnie znów Hellada;\nKiedy na nowo zabrzmi ludzkości Iljada,\nGdy zbudzą się Pindary oraz Eschylosy,\nGdy przemówią Platonów zmartwychwstałe głosy,\nGdy Fidjasze znów zaczną rzeźbić swe Pallady...\nAle mię bardzo nęci treść twojej ballady...\nMazepa — Ukraina — step — koń — mrok! Rozległa\nTreść! Zemsta — rozpacz — miłość!... Grecja niepodległa!\nItalja... Ale może znęcą mnie twe stepy —\nI kiedyś w rymy zwiążę historję Mazepy.\nNapisz, napisz tę powieść, drogi mój Byronie!\nO, jak pięknie wygląda przez stepowe błonie —\nObnażony — pędzący na grzbiecie rumaka\nPaź zakochany... Napisz. Krwawa zemsta taka\nJeszcze nie była w pieśni opisana żadnej!\nTy wiesz, że wobec ciebie jam prawie bezwładny —\nUlegnę twojej woli. Widzę już: spieniony\nPrzez stepy pędzi rumak — młodzian obnażony\nLeży na nim — spętany zdradzieckiemi sznury,\nA dokoła krajobraz najdzikszej natury\nChciałabym ci choć trochę, o pieśniarzu Giaura,\nByć tem, czem dla Petrarki — była piękna Laura.\nNiezbyt piękna — toć ślepi są zwykle poeci —\nLeciwa była — miała dwanaścioro dzieci —\nI chwała Bogu, że ty, signoro szlachetna,\nJesteś młodsza, piękniejsza i żeś jest bezdzietna.\nDzięki ci, miły panie, Kościuszki rodaku,\nZa tę powieść o księciu, paziu i rumaku.\nLecz dość już tych poważnych spraw na dzień dzisiejszy,\nUderzmy w ton szalony — to jest rozumniejszy.\nNiech maski nam zatańczą — niech wgórę popłyną\nDźwięki pieśni — strumieniem niechaj tryśnie wino...\nMASKI (zaczynają na nowo pieśń)\n(Po kilku wierszach przerwa. Wchodzi zamaskowany\nPietro Gamba — i na stronie mówi do Byrona)\nCiż sami. Pietro Gamba\nByronie! w sprawie nagłej do ciebie tu śpieszę.\nWiesz, że mamy wśród wilków własnych braci rzeszę.\nWiemy od nich, że rozkaz został już wydany,\nByś opuścił Wenecję. Jesteś podejrzany,\nŻe spiski przeciw władzy knujesz prawowitej.\nA przytem już gotowe są zbiry-najmity,\nKtórzy, gdybyś nie poszedł za władzy rozkazem,\nMają piersi twe przebić zatrutem żelazem.\nWiem, że taka pogróżka ciebie nie zatrwoży,\nLecz ty o nas pamiętaj. Dla tej jutra zorzy,\nCo nam błyska — chroń życia swego skarb bezcenny —\nŁódź gotowa — dziś jeszcze jedziem do Rawenny.\n(Rozmowa krótka pocichu. Byron z hrabiną,\nPietro oraz maski niektóre (karbonary i klefty) powoli wychodzą. —\nJednocześnie słyszeć się daje za sceną muzyka skoczna\ni hałaśliwa. Niektóre z masek pozostałych na nowo\nCiż sami bez Byrona i t. d. — Wchodzi na scenę\nFaust Wagner z Esmeraldą\nJEDNA Z DZIEWCZĄT\nAle cóż to za wrzawa! Słychać tamburino...\nJakiś cudak tu idzie z prześliczną dziewczyną,\nW cygańskie kolorowe przybraną sukienki.\nFAUST WAGNER (kłaniając się dokoła)\nWitajcie mi, panowie, panie i panienki.\nNazywam się Faust Wagner. Idę z ziemi saskiej.\nChoć wszyscy są tu w maskach — ja wchodzę bez maski,\nBo maskę zdarłem z samej istoty wszechrzeczy.\nDo rdzenia obnażony wnętrzny duch człowieczy\nObjawił mi się dzięki pracy nieustannej\nOraz dzięki cudownym własnościom tej panny.\n(Wskazuje na Esmeraldę)\nJam prorok, choć w kuglarza przychodzę postaci —\nObjawienie przynoszę dla mych ziemskich braci —\nPrawdy nieznane, wielkie. Wy ciemni jesteście,\nPogrążeni w materji, jak w miejskim areszcie,\nAle nie znacie ducha, którym przenikniona\nKażda istność! Bo w każdym człowieku jest wiona,\nCo łączy niebo z ziemią, czyste pozaświaty\nZ cielesną naszą bryłą. Ja was za te kraty\nWyprowadzę więzienne. Spójrzcie na to śliczne\nDziewczę! Są w jej istocie fale magnetyczne,\nCo nam odsłonią niebo. Kto zapłaci skuda,\nTen zobaczy natychmiast nadzwyczajne cuda.\nSłuchajcie! Są w człowieku siły tajemnicze,\nFluidy, które między aniołów policzę.\nIch to moc duszę naszą od ciała oddziela:\nOna plugawą naszą istność rozaniela.\nCyganka moja piękna — w promieniach księżycznych\nWykąpana — jest pełna prądów magnetycznych.\nGdy więc rękami ruszę tak a tak, (pokazuje) dziewczyna\nZapada w sen osobny — bytu zapomina —\nWtedy jej duch, z cielesnych wyzwolon zawiasów —\nPłynie poza granicę przestrzeni i czasów\nI widzi, czego zmysły nie dostrzegą liche,\nPrzeszłość i przyszłość świata, oraz każdą psychę\nCzłowieczą, od zewnętrznych swobodną pozorów —\nI co się komu marzy — czyli świat upiorów,\nCzy jasnych mar anielskich — wszystko wam opowie.\nA kto jeno jest chory — duch mu wróci zdrowie,\nBo duch ponad materją krąży wyzwolony\nI przepędza nikczemne choroby demony.\nJam jest prorok i mówię: kto zapłaci skuda,\n(Ustawia składane krzesełko i dawszy znak Esmeraldzie,\nEsmeraldo, siądź na tem krzesełku. Patrz we mnie —\nA teraz baczność. Sen ją porywa tajemnie.\nUśnij, uśnij i niech ci otworzą się oczy\nNa ten świat nadcielesny, na ten świat proroczy,\nKtórego nie dostrzeże wzrok nasz, oślepiony\nMaterją! Patrz w świat okiem eterycznej wiony.\n(Zbliżają się dwie dziewczyny — płacą Faustowi skuda.\nOn je zbliża do Esmeraldy i rękę naprzód jednej — a potem\ndrugiej — kładzie na ramieniu medjum)\nTeraz uważ — ta panienka młoda\nWraz z drugą o swem życiu pytanie ci poda.\nMów, Esmeraldo (toż się tak nazywa?)\nMów, czy będę szczęśliwa?\nWidzę twój los, o Gemmo.\nBoże, jam jej znana.\nTy będziesz szczęśliwa, bo będziesz kochana.\nCóż ze mną?\nBędziesz stokroć szczęśliwsza, bo będziesz kochała.\nO, jak radosna wróżba!\n(Dziewczyna trzecia zbliża się do Fausta Wagnera\ni daje mu pieniądze)\nNiech mi ta cyganka\nPowie, jakie są losy mojego kochanka.\nDrugi rok już nie wraca mój Ruggiero miły\nI listów mi nie pisze. Czy go darń mogiły\nOkrywa — czy już o mnie wcale nie pamięta?\nLub może go królewna trzyma gdzie zaklęta?\nW Tunisie jest dalekim. Arabska dziewczyna\nOpętała mu serce, ciebie nie wspomina.\nAle ty go nie żałuj. Jest tutaj młodzieniec\nPaolo, co ci gotów skłonić się o wieniec.\n(Chłopiec stojący niedaleko — zbliża się do dziewczyny\ntrzeciej — i podaje jej rękę. Ona ją radośnie przyjmuje)\n(Dwoje ludzi starszych przyprowadza młodego człowieka\nna wózku do Esmeraldy)\nEsmeraldo! Uważaj — paralityk młody\nZbliżył się tu — i pragnie nowej życia wody.\nSpraw, niech naraz się ruszy sparaliżowany —\nI niechaj się natychmiast puści w skoczne tany.\n(Kilka pasów robi jej przed oczami)\nNiech się zbliży tu do mnie. Niech rękę położy.\nOd dzieciństwa paraliż dręczy go. Lecz hoży\nMłodzieniec z niego będzie. Napręż siłę ducha —\nPodnieś ręce... Rusz nogą... Niech materja słucha\nRozkazów nadcielesnych. Niechaj się rozrucha —\nPowstań — A teraz śmiało przejdź się tu wokoło —\nPobiegnij — skocz dogóry — teraz tańcz wesoło —\n(Paralityk wykonywa wszystkie rozkazy Esmeraldy —\ni wkońcu zaczyna tańczyć wesoło. — Zdziwiony tłum bije oklaski. Różne osoby teraz zbliżają się do wróżki —\ni proszą o wróżby lub leki)\nMALCZEWSKI (do Esterhazego)\nWidok to zajmujący. Powiem ci, mój hrabio,\nŻe te mistyczne sprawy oddawna mię wabią.\nZapewne jest to kuglarz, lecz próba nie wadzi,\nMoże też jakie widma śpiąca mi sprowadzi.\nWierzę, że duch się może oddzielać od ciała\nI wędrować w przestrzeni, jak promienna strzała.\nMacie tu, panie mistrzu, skuda — nie, dwa skudy —\nNiech cyganka mię wyrwie z tej zjawisk ułudy\nI niech mi świat prawdziwy mocą swą ukaże,\nBo mię rzeczywistości znudziły miraże.\n(Kuglarz parę słów szepce do Esmeraldy, poczem\nMalczewskiego do niej prowadzi; Malczewski rękę kładzie\nna jej ramieniu)\nKto jestem, mów mi, piękna dziewico uśpiona.\nChoć mię nie znasz, lecz pytam...\nRodzą ciebie... Przybywasz ze wschodu, z północy —\nLudzie zaś tam są piękni — rośli i wysocy —\nNiema gór w twoim kraju — lecz wielkie pustynie —\nTrawą porosłe. Czasem wioski na równinie.\nA teraz jaka przyszłość moja? co mię czeka?\nDwoistą płynie drogą fortuna człowieka.\nZło i dobro się dziwnie plącze w twoich losach —\nRaz widzę ciebie w mroku, raz widzę w niebiosach.\nGroźna czeka cię nędza — tak mi się wydawa —\nGenjusz dotknął cię palcem — nieśmiertelna sława\nOtoczy twoje skronie. — Lecz wawrzynu liście\nDopiero nad twym grobem zakwitną wieczyście —\nBo pomimo twej sztuki wielką umiejętność\nSpotkasz głuchych słuchaczów i serc obojętność.\nMogiły twej zapomną i znać jej nie będą\nRodacy, a twe imię stanie się legendą.\nWróżba razem jest smutna — i razem świetlana.\nA teraz rzecz najwyższa: zawsze w nas nieznana\nNam samym, nieujęta naszej samowiedzy —\nUtajona w nas żyje — na subtelnej miedzy\nPomiędzy snem a jawą — jakaś niewidzialna\nMara — tak kryształowa, jak woda świętalna.\nA chociaż utajona — ona drogi nasze\nProwadzi, czyli w otchłań — nic się nie ustraszę! —\nCzyli gdzie bądź! Chcę widzieć własne swe oblicze\nPrawdziwe — lub demona, co mi tajemnicze\nPrzeznaczenia określa! Mów, jasnowidząca!\n(Żywy obraz: ukazuje się scena pożegnania między\nWacławem a Marją)\nWidzę w złotych promieniach stepowego słońca\nMłodzieńca i dziewicę. Niezmierne kochanie\nŁączy ich, ale dzieli straszne pożegnanie —\nI słyszysz jak w nich łkają uczucia najłzawsze —\nŻegnają się na zawsze...\nO, goryczy pożegnań! Wiecznie wy nade mną\nKrążycie jakąś chmurą złowrogą i ciemną.\nWięc na zawsze. Więc nigdy jej już nie zobaczę.\nNędza — sława — rozstanie — i łzy — i rozpacze.\nDzięki ci, Esmeraldo.\n(Obraz znika; Malczewski zwraca się do kuglarza,\nktóry tymczasem budzi Esmeraldę)\nCiekaw jestem tej wiedzy przedziwnej tajników.\nDam ci trzydzieści skudów — a chciałbym dokładnie\nPoznać tę dziwną mądrość, co zaświatem władnie.\nI owszem, panie. Chcesz, to cię nauczę,\nOtworzę ci do niebios prowadzące klucze.\nPrzyjdź do mnie. Mieszkam blisko, tuż pod arsenałem.\n(Odchodzi z Esmeraldą. — ściemnia się. Scena powoli się\nopróżnia. Maski w różne strony się rozchodzą. Malczewski\nzostaje sam; naraz zbliża się do niego pan Lombardini)\nMalczewski. Pan Lombardini\nAch, signore Polacco, właśnie was szukałem!\nList mam tu do was, dzisiaj przysłany z Kijowa,\nLecz mnie i was zarówno tyczą jego słowa.\nPrzeze mnie tu wasz bankier przysłał do wypłaty\nOstatnie — jak powiada — z waszych kas dukaty.\nSześć tysięcy. Już dawno nie regulujecie\nRachunków, a tu pusto bardzo w mej kalecie.\nTymczasem narastają wciąż wasze procenta.\nSądzę, że pan dobrodziej jednakże pamięta,\nCo mi winien i z naszych własnych formularzy,\nI z weksli, com je skupił od różnych lichwiarzy,\nBy was od licytacji uchronić i sromu.\nPięć tysięcy przypada dla mojego domu,\nA reszta jest dla pana: mogę na to przysiąc,\nŻeś jeszcze dobrze wyszedł. Proszę oto tysiąc\nDukatów. (Daje mu pieniądze)\nDzięki. Tedym wszystko panu spłacił?\nŻegnajcie, Lombardini! (Ten wychodzi)\nTak wszystkom utracił!\nUkochaną kobietę — i resztki fortuny.\nPrawdę mówiła wróżka. Toż losu pioruny\nBiją we mnie. Ostatnie już to moje grosze —\nNigdzie już i nikogo o nic nie uproszę.\nGdy wydam to ubóstwo — nie mam i dukata.\nNie mogę tu przebywać śród obcego świata.\nWszystkiem, com miał, tom musiał dzielić się\nz lichwiarzem —\nI powracam do kraju zupełnym nędzarzem.\nCzyli w mieście mam stanąć? Ominę Warszawę —\nNa Ukrainie wezmę gdzie skromną dzierżawę —\nGospodarować będę... Wróżyła mi sławę!\nSkąd ta sława? Czy z miecza? — czy z roli? —\nczy z pióra?\nNie wiem... Cudna tu ziemia. Sztuka i natura\nJą zdobią. Lecz najbardziej nęci mię tej ślicznej\nCyganki — tajemniczy fluid magnetyczny.\nMuszę poznać tę dziwną lunatyków wiedzę —\nZa resztę swego mienia w Wenecji posiedzę\nI całą mądrość tego kuglarza zdobędę...\n...Wróżyła mi, że imię me przejdzie w legendę...\nKONIEC OBRAZU DRUGIEGO\n(to jest Zosia z I obrazu)\nRzecz dzieje się w Warszawie.\nUbogie, dość bezładne mieszkanie. — Drzwi na prawo\ni w głębi. — Z prawej strony biurko, z lewej nieco w głębi rodzaj sofy.\nMalczewski. Zofja (Zofja ubrana ciemno. Malczewski w długim tabaczkowym\nzaniedbanym surducie. Oboje stoją przy stole, na którym\notwarta kasetka do pieniędzy)\nGdzie jest kres rozczarowań? Niktby nie dał wiary.\nJakób? Ten, co mię niańczyl. Dobry sługa stary.\nZnikł od trzech dni. Ostatnie zrabował mi grosze.\nNie przez kradzież, przez zdradę jego męki znoszę.\nA miałem tą monetą spłacić liczne długi.\nUspokój się. Toć bywa, że nas kradną sługi.\nLecz nigdy nie posądziłbym o to Jakóba.\nPróbę mu los wyznaczył. Przemogła go próba.\nAch, mój drogi, czyś zapomniał o tem,\nZe za tę nową książkę świat ci sypnie złotem?\nAch, zobaczysz, że wszyscy ją będą czytali.\nO inną rzecz się dusza żali\nAch, mówić trudno.\nWidzę, że tyś mię nigdy nie kochał, Antoni.\nZnów to samo. Sto razy mówiłaś te rzeczy.\nKtórym to nasze życie nieustannie przeczy.\nNie, jam ci jest jedynie, jak kula u nogi...\nTak, tak ty mię uważasz! Mój jedyny — drogi —\nJa kocham cię bez granic! Ach, ty czy mnie kochasz?\nZimno to mówisz. (Płacze)\nBoże mój, ty szlochasz?\nCzy tyle, co ten wazon z tą powiędłą różą?\nTyle, co objąć mogą ręce moje?\nCzy tyle, co ten pokój — co te dwa pokoje?\nCo ten dom? ta ulica?\nAleż więcej, więcej...\nPocałuj mię — ach, tysiąc razy — sto tysięcy...\nJaki gorący oddech twój... Jakiś ty blady!\nTyś chory! O mój drogi... I jeszcze ci zdrady\nW głowie. Tak mi się zdaje: jest jakaś niewiasta,\nZ którą się gdzieś spotykasz na ulicach miasta.\nJą kochasz, a mnie zdradzasz. Tak jest — nieinaczej,\nMoje serce przeczuwa to w jasnowidzeniu.\nNie puszczę cię samego.\nMówisz w uniesieniu —\nRoisz jeno, kochanko.\nWciąż mi robisz sceny —\nZnów spazmy mię chwytają — mam atak migreny...\nPrzyłóż rękę do skroni — ach, to mię uleczy.\nAch, tylko mię nie zdradzaj...\nMówisz nie do rzeczy —\nPrócz ciebie nie znam żadnej kobiety na świecie.\nNie wierzę. Ty zaś jeno w oczy spójrz kobiecie,\nA już za tobą pójdzie do piekła i nieba!\nDzieciństwo! Toż niedługo zabraknie nam chleba —\nI spadamy wciąż głębiej na samo dno nędzy.\nAle jeszcze będziemy mieli dość pieniędzy.\nZresztą, przecie na ciebie spaść ma dobra scheda...\nTymczasem jednak grosza nikt mi na nią nie da.\nCzy ci lepiej?\nAch, boli. Jeno oczy muśnij,\nUśpij mię, cudotwórco drogi!\n(Zofja wpada w sen magnetyczny)\nNieszczęśliwe stworzenie! Ach, jakżem bezsilny\nWobec tej szarej nędzy, co jak pająk pilny\nNaokoło dni moich snuje zimną przędzę...\n(Bierze książkę ze stołu)\nTa książka! Może ona usunie mą nędzę...\nMoże sława z bogactwem pod mój dach zawita?\nMoże na nowo szczęście w sercu mem zaświta?\n«Ej, ty na szybkim koniu, gdzie pędzisz kozacze?\nCzyś zaoczył zająca, co na stepie skacze?»\n«Czy Marja ciebie kocha? Mój drogi, mój miły.\nWięcej niż kochać wolno i niż mogą siły...»\n«Słońce krwawo zachodzi — z niem reszta nadziei...»\n(Patrząc na Zofję)\nJeszcze jej sen powieki nieświadomie klei —\nA może jakoś nędza ta moja przeminie...\n(Znów zagląda do książki)\n«I pusto — smutno — tęskno w bujnej Ukrainie...»\nKsiążka wydana świeżo, sądu nad nią czekam —\nTrwożę się — i nadzieją pieszczę — i narzekam...\nKsiążka ta nowej pieśni duchem przenikniona —\nTy czuwaj nad jej losem, o gwiazdo Byrona!\n...Może zbudzić ją ze snu... Biedne moje dziecię,\nZofjo, zbudź się i zjaw się w tym żałosnym świecie.\nZOFJA (budząc się)\nCzy Zofja ciebie kocha? Mój drogi, mój miły,\nWięcej niż kochać wolno — i niż mogą siły — —\nAch, jaki sen cudowny śniłam w tej godzinie —\nByłam dzieckiem. — Pamiętasz, tam, na Ukrainie,\nJakto Hryć opowiadał nam stare rapsody —\nDzieje Marji, Wacława oraz Wojewody...\nŚniło mi się to wszystko — jako barwna wstążka —\nI widzę, że tę powieść mieści twoja książka —\nTakie to ukraińskie! Takie to jest nasze —\nTak tam pędzą Tatary, tak dzwonią pałasze —\nTak tam słońce czerwone, step zielenią kwitnie,\nA ludzie tak kochają gorzko i błękitnie —\nŻe... ach, ty jesteś wielki, tyś boski, mój drogi!\nOto przed tobą klękam, całuję twe nogi —\nUspokój się, o biedna istoto!\nProszę cię: tak przemawiać do mnie, Bóg niech broni —\nObrażasz mię. Tyś dla mnie jakby człowiek święty:\nW tobie jakieś nadziemskie żyją elementy.\nBywałeś u nas dawniej — w tym smutnym Hrynowie.\nJa miewałam migreny — spazmy — słabe zdrowie —\nNapróżno mię leczyli uczeni doktorzy.\nByło mi coraz gorzej, kochanku, wciąż gorzej...\nAż nagle ty przyjeżdżasz z ziemi zagranicznej —\nI gdym jeno ujrzała twój wzrok magnetyczny —\nI gdyś mię po raz pierwszy uśpił: ocalona\nByłam! Ach, cisza wielka w głębi mego łona\nZakwitła — jakaś nowa zalśniła mi zorza...\nZrozumiałam: to ręka prowadzi mię boża\nKu tobie! Muszę z tobą być — ach, być przy tobie —\nBez ciebie raczej nie żyć, raczej usnąć w grobie.\nPorzuciłam rodzinę — wieś — dzieci i męża —\nSiła nadprzyrodzona materję zwycięża —\nLubię, kiedy na czole mojem kładziesz dłonie —\nGdy usypiam — w nieznaną przechodząc harmonję —\nI teraz jakie cuda widziałam!... i oto,\nTy mię zowiesz kaleką i biedną istotą —\nPrzeto, że opętała mię furja miłosna\nI żem poszła za tobą... Ach, jestem nieznośna!\nWypędź mnie, wypędź z domu! Zatrułam ci życie!\nAch, jakżem nieszczęśliwa. Ty mnie zdradzasz skrycie\nPrzestań, Zofjo! Jam chory — jakiś ból mię ostry\nPrzenika — bądź mi raczej nakształt dobrej siostry —\nPamiętam dobrze Hrynów. Był to dla mnie przełom —\nTam ruszyłem ku nowym i nieznanym dziełom.\nMiałem skromną dzierżawę. Żyłem śród natury,\nKtórą kocham nad życie. Ni alpejskie góry,\nAni italskie gaje mirtu i cytryny —\nNie mają tyle czaru, co step Ukrainy.\nLubiłem na jeziorze, siadłszy w łódź, samotny\nKrążyć, śledząc na niebie jakiś obłok lotny,\nI tak marzyć — i mary wiązać w piękne słowa...\nNęciła mię Byrona nuta wiecznie nowa...\nI ty pamiętasz dobrze, jak Hryć na basztanie\nŚpiewał nam smutną powieść. Nieszczęsne kochanie\nPołączyło dwa serca: Marję i Wacława.\nWizja ta moje serce wzruszeniem napawa.\nI tak — na rzece — w czółnie — ta historja cała —\nSama się mi w rymowną formę układała!\nAch, Marja! Nad jej losem jakżem ja płakała.\nAle, gdyś porzuciła i męża, i synów —\nNie mogłem tam pozostać. Opuściłem Hrynów.\nPrzybyłem szukać szczęścia śród murów Warszawy.\nCzy los mi się uśmiechnie? czy dojdę do sławy?\nOto jest moje dzieło. (Pokazuje książkę)\nCzyś ze mną szczęśliwy?\nSzczęśliwy — hm!\nNie nazbyt tkliwy —\nJest twój głos. Ach, ty nudzisz się ze mną, Antoni!\nMyślę teraz o niej.\nO kim? Mów prawdę! O kim?\nO książce mej.\nTeraz mię bowiem czeka surowe examen.\nJak Byron, ułożyłem powieść poetyczną.\nWiduliński ją puścił na drogę publiczną.\nJak przyjmie świat historję pana i Miecznika?\nCo powie o mej książce warszawska krytyka?\nNiemcewiczowi «Marję» posłałem w pokorze:\nWielki to pisarz — znawca poezji — toć może\nPowie mi dobre słówko.\nJest we wszystkiem, co robisz.\nZda się, że ktoś puka.\n(Zofja otwiera. — Wchodzi stróż domu)\nCiż sami. Stróż domu\nJaśnie wielmożny panie, tak, jaśnie wielmożny,\nMówię — bo nasz gospodarz — człek bardzo ostrożny,\nTak mi każe mianować lekatorów godnych,\nAle, po prawdzie mówiąc, dziś dużo zawodnych,\nCo to niby pan hrabia, a pusto w kalecie...\nNie przymierzając właśnie, jak pan... Bo to przecie\nDwa kwartały już przeszły, grosza pan nie daje:\nTo nie jaśnie wielmożnych panów obyczaje.\nMój gospodarz się kłania — i prośby pokorne\nZanosi, aby pan mu zapłacił komorne.\nNiestety, odmówić wam muszę —\nMiałem gotowe na ten rachunek fundusze,\nAle mię okradziono! Wszystko naraz tracę,\nI dzisiaj wam rachunku jeszcze nie zapłacę.\nZnana śtuka. Jak filut, sprawę pan obrabia.\nJaśnie wielmożny hrabia, bez portek pan hrabia!\nProszę wyjść. Żadnych obelg u siebie nie znoszę.\nZa parę dni otrzymasz wszystkie swoje grosze.\nJuści. — Żegnam pokornie. Takie dziś hołysze\nNa świecie, że to żaden Kurjer nie opisze. (Wychodzi)\nCiż sami — bez stróża\nCo za ból — owa zdrada! Ta starego sługi\nKradzież — ta nędza czarna — te haniebne długi —\nI ta rzeczywistości niepojęta zgroza!\nIdźmy precz — zdala od niej... Tu ponura proza —\nA tam przecudne rytmy — tam miłość gorąca\nPięknej Marji z Wacławem — tam promienie słońca...\nNie smuć się o Jakóba — i ten czyn zdradziecki.\nAch, pięknie opisałeś karnawał wenecki —\nI pożegnanie z Marją — i te stepy nasze —\nI cmentarz, i kozaka — i to biedne ptaszę,\nCo to krąży dokoła... Ach, losy Wacława\nJakże smętne! Ogromna czeka ciebie sława.\nNajwiększyś ty poeta z tych, co u nas piszą.\nJeszcze o tobie wieki potomne usłyszą.\nTyś czarodziej — ty światy widzisz niewidome,\nTyś jeden nieśmiertelny, a wszystko znikome...\nI gdybyś mię nie zdradzał, gdybyś kochał stale,\nTak byłabym szczęśliwa!... Ty zabłyśniesz w chwale —\nJa to widzę! Ach, znowu ból mam tępy w skroniach —\nUśpij mię — moc nieziemska kryje się w twych dłoniach.\nWięc zaśnij. (Zofja usypia) Znów ktoś puka.\nCiż sami. Aptekarz\nPrzychodzę z apteki.\nDwieście złotych pan winien za pobrane leki.\nJeśli pan nie zapłaci — to koniec kredytu.\nMALCZEWSKI (n. s.)\nTak człowiek spada wiecznie z niebiańskiego szczytu.\nNie mam dziś, ale w ciągu najbliższych tygodni\nTak mówi pan, a przecie godniej\nByłoby zaraz płacić!\nNie mogę w tej chwili.\nDowidzenia. (Aptekarz wychodzi)\nMalczewski. Zofja. Po chwili krawiec\n(puka i zaraz otwiera, gdyż we drzwiach spotkał się\nNiech pan drzwi odchyli.\nTo ja — tailleur nadworny pana dobrodzieja,\nAle naprawdę znikła już moja nadzieja,\nCzyli kiedy zobaczę, co mi się należy\nZa ten garnitur czarny, co tak dobrze leży\nNa panu, że wygląda pan w nim niby książę —\nWszystko oddam, jak tylko koniec z końcem zwiążę.\n(Krawiec kłania się elegancko i wychodzi)\nCo za plugawe męki! Tak poziome rzeczy\nJak błoto obryzgują. To duszę kaleczy.\nMalczewski. Zofja (uśpiona) Po chwili praczka\nNo, i długoż mam czekać, aż za swą robotę\nOdbiorę wkońcu te pięćdziesiąt cztery złote?\nCzekam cięgiem a czekam. Dziesiąta niedziela\nIdzie bezmała, odkąd mi ta porcynela,\nCo tam śpi — do wyprania dała swoje brudy.\nO Boże miłosierny, a dy patrzcie ludy,\nCzy to słychane? Niech mi zapłaci co winna.\nAch, ja wdowa nieszczęsna, ja — matka dziecinna,\nCo ja cierpię! Czy z głodu mam zginąć? Pędraki\nMam utopić we Wiśle? lub je na żebraki\nWychować. Może sama na ulicę wyńdę\nPod latarnię — i stanę tam za lafiryndę\nI chłopów będę wołać? Czy to ja ladaco?\nA czy to ja nie żyję honorową pracą?\nMoje państwo, ja jezdem uczciwa kobieta.\nAle, jak mi kto winien, to ja krzyczę: reta!\nJa ocwanić się nie dam, ani schwytać w sidło!\nA za farbkę, za sodę, za krochmal, za mydło?\nCzy to mi darmo dali na wasz opierunek?\nNiedługo wam zapłacę ten cały rachunek.\nNiechta, poczekam jeszcze. (Wychodzi)\nMalczewski. Zofja. Potem różni wierzyciele\nJakie straszne larwy!\nGdzieżeście wy, promienne młodych marzeń barwy?\nKrzemieniec — Napoleon — gdzie Italji nieba?\nPIEKARZ (z rachunkiem)\nZa czterdzieści trzy złotych wziął pan u mnie chleba.\nZa mleko — proszę złotych wypłacić trzydzieście.\nDwieście złotych za mięso winni mi jesteście.\nMaj tak cudnie świat złoci w wielobarwną tęczę\nKwiatów, pszczół i motyli — a ja się tak męczę —\nA tu dokoła wszystko tak płaskie i szare.\nWkrótce zapłacę wszystko. Czekajcie dni parę.\nCzekać! Czekać! Ja codzień dopisuję kreski!\nTo niezbyt honorowo, mój panie Malczewski.\nS C E N A VIII\nMalczewski — Zofja\nCo za męka! Osobną trzeba filozofję\nStworzyć, by to wytrzymać. (Chwila milczenia)\nMuszę zbudzić Zofję.\nSobie i mnie złamała i skrzywiła życie\nTa nieszczęsna istota... Zbudź się, moje dziecię,\nZbudź się, Zofjo — i spłyń tu na ziemskie padoły.\nGdzie jestem? Ach, widziałam świetlane anioły —\nWidziałam ukraińskie stepy aksamitne —\nI słońce srebrno-złote, i niebo błękitne...\nI ty byłeś tam także sławny i bogaty,\nI bardzo kochający... Ach, widziałam chaty\nBiałe, strojne dziewanną, słonecznikiem, makiem\nCzerwonym jak korale... A stepowym szlakiem —\nWidziałam — pędził kozak pana Wojewody.\nW pasiece stała Marja, a z nią Wacław młody.\nCo też ci się wciąż roi?...\nTak lekka, żebym latać mogła jak ptaszęta!\nAch, śniła mi się Marja. Pewnie świat uklęknie\nPrzed tobą, gdy zrozumie, jak ty piszesz pięknie.\nMoże, bardzobym pragnął. Jednakże dzienniki\nDotąd milczą o «Marji». Nie było krytyki — — —\nMam tu ból w prawym boku. Jestem zmordowany.\nOdpoczynek, choć krótki, byłby mi wskazany.\nChowałem się w dostatkach. Jestem niezwyczajny\nTej walki o codzienny grosz... Żal mi Ukrajny —\nTam życie mi łatwiejsze byłoby i słodsze.\nLekkomyślnie straciłem w moje lata młodsze\nFortunę, com po ojcu swoim odziedziczył.\nAle teraz się w rzymskich będę cnotach ćwiczył:\nZwalczyć muszę tę nędzę, która nas przeżera.\nAch, jam ci jest ciężarem — oto prawda szczera.\nGdyby nie ja — toż wolny byłbyś jako sokół.\nAle czem ja bez ciebie będę? tyś mię okuł\nJakimś czarem tajemnym, przywiązał do siebie;\nNie opuszczaj mię! Smutek duszę mą pogrzebie.\nAch, ja cię nie opuszczam! Cóż ci w głowie świeci!\n(Słychać pukanie. Malczewski otwiera. Wchodzi Widuliński)\nCiż sami. Widuliński\nBonjour, panie rymopis. Właśnie do waszeci\nZ wielkim żalem przychodzę. Tydzień mija trzeci,\nA o książkę, com wydał, nikt się nie zapyta.\nMyślałem sobie, że to bajka wyśmienita:\nDla mężczyzn tu jest wojna — miłość dla panienek.\nNajlepsze to są zawsze rzeczy do piosenek,\nAle niechaj to będzie tkliwie a wesoło,\nNiech na końcu powieści młodych dziewcząt koło\nDo ołtarza prowadzi narzeczoną młodą.\nA tu co? Smutek — czarność — z onym Wojewodą —\nUtopili dziewuchę — Miecznik też umiera!\nA ten Wacław? Toż w głowie siedzi mu chimera.\nSzalony, Bóg wie czego po ziemi się tłucze.\nNie, panie, twoją powieść chyba pióro krucze\nPisało, nie zaś gęsie... Mam niemały skweres:\nMyślałem, że to będzie choć średni interes.\nTu zwrot kosztów — to może koniec najszczęśliwszy.\nNi za dziadka, ni babkę, nie jadłszy, nie piwszy —\nStraciłem tysiąc złotych. Myślałem, zakaty,\nZe może cię pochwalą nasze literaty:\nPan Koźmian, pan Kropiński... Ale gdzież tam, panie!\nCo słyszę, to jedynie srogie urąganie.\nWiersz dobry — być powinien jak klasyczny antyk,\nAle o panu mówią, że jesteś romantyk,\nA to przecież jest hańba istna dla Polaka!\nJednak dziś się zaraza rozszerzyła taka,\nI pan też za nią idzie, mój panie Malczewski.\nJest niejaki Mickiewicz, ot, niedźwiedź litewski:\nWilkołaki mu śnią się, czarownice, gady,\nJakieś sonety pisze i trupie ballady!\nMłodzież psuje i w sercach zasiewa truciznę —\nSzerzy mrok — do upadku prowadzi ojczyznę!\nI oto ja, com zawsze był obywatelem\nPoczciwym i któremu cnota była celem —\nDziś jam splamiony. Każden palcem mię wytyka,\nŻem wydał szalonego dzieło romantyka.\nMALCZEWSKI (jakby do siebie)\nAch, jedno, jeszcze jedno mam rozczarowanie.\nNie zrozumiałeś książki, mój kochany panie.\nSensu niema, co mówisz...\nMoja Zofjo droga,\nProszę cię, nie rób uwag.\nAch, na miłość Boga —\nTy mnie masz za niemądrą. Lecz ja mam swój rozum —\nMALCZEWSKI (ironicznie do Widulińskiego)\nA zatem widzę, że na rigorozum\nPrzepadłem — i egzamin mój wyszedł fatalnie.\nByć może — bo krytyka jak z armat swych palnie —\nTo pan zginie. Osiński — toż jest znawca sztuki.\nCóż mówi? Romantycy — że to są nieuki.\nŻe cała książka pańska to jest niedorzeczność,\nŻe sensu nie ma za grosz; co słowo, to sprzeczność.\nŻe język jest koślawy i niegramatyczny.\nNieładny, ordynarny, ciężko-prozaiczny —\nNie to, co pan Feliński, albo Naruszewicz...\nA cóż o tem powiada nasz wielki Niemcewicz?\nPowiada, że to dziełko błahe, bez znaczenia,\nŻe autor niech co prędzej zawód swój odmienia,\nNiech zostanie żołnierzem, albo też ratajem,\nBo z tej poezji jeno nad tym biednym krajem\nKlęsk się tysiąc wysypie — jak z puszki Pandory.\nKsiążka twa — to są liche dla młodzieży wzory.\nDość milczałam, nie twoje jest ostatnie słowo —\nPacierz za panią matką, ani to, ni owo\nPleciesz! Nie widzisz, że pan Antoni Malczewski\nTo największy poeta, że to duch królewski,\nNieśmiertelny. — Niech sobie różne tam pismaki\nUczone — wyśmiewają jego wilkołaki,\nAle ja co wiem, to wiem: Książka to jest mała.\nJednak czeka ją wielka, bardzo wielka chwała.\nTe pismaki nie pojmą uczuciów ogromu,\nJakie są w nim. A ja nie pozwolę nikomu\nGadać o nim źle... Długie jeszcze lata miną —\nA zakochani: każdy młodzieniec z dziewczyną\nBędzie powtarzał Marji z Wacławem rozmowę.\nCo słyszę — jest dla mnie tak nowe,\nJakbym cię po raz pierwszy dziś poznał. Zaiste,\nZofjo, słowa twe takie dziwnie uroczyste.\nŻe jest to dla mnie radość niewypowiedziana.\nAch, bo czuję, że Marja jest prześladowana;\nZe wszyscy, którym obce są te nowe nuty,\nJakiemi duch twej słodkiej Marji jest osnuty —\nUrągać tobie zaczną. A w każdym krytyku\nWidzę psa! Lecz ja nie dam zbić się z pantałyku,\nBo cię kocham... więc duszę twą zgaduję lepiej.\nWyznaję, że twój zapał serce moje krzepi.\nNiepokój budzi każda myśl niespodziewana.\nSurowy jest wysoce o mnie sąd waćpana,\nRecenzentów przekąsy, tłumów obojętność —\nZapewne — że to budzi we mnie pewną smętność.\nAlem przywykł do różnych w życiu rozczarowań —\nPrzetrwam te wszystkie ciosy...\nObozu klasycznego nie lękam się wcale...\nŻyję gdzieś na uboczu. Romantyczne żale\nSą mi obce. Toż nie znam książek Mickiewicza,\nChoć go chwalą. Jedynie Byron mi użycza\nSwych blasków. Idąc za nim — idę dobrą drogą —\nA ludzie niech mię sądzą, jak chcą i jak mogą.\nNie chciałem was urazić. «Marji» nikt nie czyta.\nTo jest jedyna prawda. Niech pan kogo spyta:\nO tych klasykach nie chcę gadać już, ni o tych\nRomantykach. Lecz kto mi zwróci tysiąc złotych?\nCiż sami. Pułkownik Jerzy Załuski\nPrzyjacielu mój, Załuski drogi.\nWitaj! Dawnoś już w moje nie zachodził progi.\nOto pan Widuliński, książki mej wydawca,\nKtóry twierdzi, że żaden sztuk nadobnych znawca —\nNie uzna mej powieści. Cóż ty sądzisz o tem?\n(Widuliński chce odejść)\nOdchodzę. Pomówimy potem.\nCiż sami bez Widulińskiego\nPowiedz, czyś czytał «Marję»?\nJam jeden z niewielu,\nCo czytali ją. Prawdę mówiąc, twoja powieść\nNiezbyt mi się podoba. Czego chciałeś dowieść,\nNie rozumiem. I jaka z tej książki wypływa —\nMoralitas — to dla mnie rzecz bardzo wątpliwa.\nCo za mroki! Uczucia budzisz chorowite —\nPonurość — zniechęcenie — rozpacz — łzy obfite.\nKsiążka ta jest chybiona i bardzo niezdrowa.\nNie na to Bóg dał ludziom szlachetny dar słowa.\nBy rozum lekceważyć. Wybacz mą otwartość,\nLecz że bardzo szacuję twą wysoką wartość,\nSzczerze mówię, co myślę.\nAleż drogi panie...\nProszę cię, Zofjo, nie mów nic. Jerzego zdanie\nCenię bardzo. Być może, żem dotychczas błądził.\nNie kocha mnie Apollon, jakem dotąd sądził.\nMój drogi, ty zbyt dobrze jesteś urodzony,\nAby w książkach drukować takowe androny!\nWłaśnie też z tej jaskini chcę cię wyswobodzić —\nWiem wszystko. Nie pozwolę ci się wiecznie głodzić.\nGdym widział niegdyś lica twe, oczy twe, usta,\nPrzysiągłbym, Stanisława że widzę Augusta.\nTaki byłeś podobny... A dziś, drogi Boże,\nWychudły, wynędzniały, niedbały w ubiorze —\nNiby pastor luterski zdasz się na pogrzebie.\nWiem, żeś dumny jak Hiszpan — i że próżno ciebie\nNamawiać, byś u krewnych swych szukał pomocy,\nLub u dawnych kolegów. Śród nich są wysocy\nUrzędnicy — i bardzo ustosunkowani;\nOni mogą cię wyrwać z tej czarnej otchłani.\nPójdź jeno do Skibickich, albo do Kossowskich,\nAlbo do Modzelewskich, albo do Błędowskich,\nA każdy ci natychmiast otworzy szkatułę.\nWiem, że twe serce dumne, na te sprawy czułe,\nAle to jest pożyczka, nie zaś darowizna.\nŻe honor twój nietknięty — każdy ci to przyzna,\nPrzytem, żeś bardzo zdolny, więc dla tego względu\nMyślałem, że najlepiej ci się jąć urzędu.\nW komisji skarbu stryj mój dla cię stanowisko\nWyrobił — tam uzyskasz pracę — spokój — wszystko.\nHonor wielki. Za każde dwanaście miesięcy —\nOtrzymywać masz złotych polskich sześć tysięcy.\nPracują tam synowie pierwszorzędnych rodzin,\nA roboty masz dziennie zaledwie sześć godzin.\nO, nie! Ja go nie puszczę. Cóż ja sama jedna\nBędę robiła w domu schorowana, biedna?\nJam słaba, a gdy tylko wychodzi Antoni,\nJakaś zmora mię ściga, jakiś zły duch goni...\nJak niespokojny duch mój byłby nieustannie,\nGdyby on się zakochał w jakiej obcej pannie,\nBo pewnie, skoro tylko wyjdzie za te ściany,\nZaraz się gdzie zakocha... W innej zakochany,\nZdradzi mnie i zapomni — i na zawsze rzuci...\nAle niechże się pani nie lęka, nie smuci —\nToż Antoni jest znany, że panią tak kocha\nJak nikogo!... Ach, pani Zofjo, pani szlocha!\nPłaczę, płaczę, bo pan go rozłączyć chce ze mną.\nA cóż się ze mną stanie! Jakby nocą ciemną —\nBędzie mój żywot. Gdybym naraz legła chora,\nNie trzeba ni apteki, nie trzeba doktora:\nTylko mi jego ręki dotknięcia potrzeba.\nOn jeden mię prowadzi do zdrowia, do nieba.\nJego spojrzenie nerwy moje uspakaja,\nW ekstazie moja dusza niebem się upaja —\nI widzę jakieś cuda i nadziemskie zjawy...\nOn musi wciąż być przy mnie. Tak, panie łaskawy.\nSłyszałem o tej sprawie. Są to magnetyczne\nZjawiska. Ale wszystkie powagi medyczne\nRzecz tę zowią kuglarstwem. I dziw mi, zaiste,\nŻe Antoni uprawia te sztuki nieczyste.\nUczniem Encyklopedji, jak widzę, francuskiej\nJesteś dotychczas ciągle, mój drogi Załuski.\nZapewne, filozofy to były uczone,\nAle materjaliści. Dziś nadprzyrodzone\nDziwy śród ludzi krążą — a jasnowidząca\nZ Prevorst widziała duchy z promiennego słońca,\nJak schodziły na ziemię niewidzialnym torem.\nUmówiłem się tutaj z doktorem,\nPewnie on. Wiem, żeś chory. By zbadał twe zdrowie,\nPoprosiłem go tutaj. On nam prawdę powie.\n(Zofja otwiera. Wchodzi doktór)\nCiż sami. Doktór\nWitajcie, mili państwo.\nOto jest nasz chory.\nZbadaj go, mój doktorze. Ze lwa dawnej pory\nZostał cień. Bo zaprawdę był on Adonisem,\nA dziś zda się u grobu stojącym cyprysem.\nRatunek się choremu od ciebie należy.\n(Lekarz zbliża się do Malczewskiego — i bada go na\nstronie. — Załuski na przedzie sceny rozmawia z Zofją)\nA więc pani naprawdę w te dziwadła wierzy?\nJakże zaś mam nie wierzyć, kiedy ze sto razy\nZ jego woli wpadałam w stan boskiej ekstazy.\nI choćby moje nerwy nie wiem jak cierpiały,\nI choćby mi pękała dusza na kawały:\nOn przychodzi — on patrzy mi w oczy — i ręką\nDotyka — i natychmiast to, co było męką,\nW słodki sen się przemienia — w ciszę niepojętą.\nW duszy mej uroczyste promienieje święto —\nWidzę wszystko, co było, co jest i co będzie —\nCo jest w nim — co jest w tobie... Ja jestem narzędzie,\nPrzez które płynie strumień niewidzialnych rzeczy.\nAntoni mię w ten sposób od mych cierpień leczy,\nA choć jam rozdrażniona, chociaż zła i licha:\nZ takich snów wstaję zdrowa i dobra, i cicha.\n(Doktór od Malczewskiego idzie ku Załuskiemu i Zofji)\nMój Jerzy, chwilę pomów tu z panem Antonim,\nJa muszę z panią Zofją porozmawiać o nim.\n(Załuski zwraca się do Malczewskiego, doktór — do Zofji)\nWybaczy pani. Bywa czasem chwila taka,\nZe trzeba męstwa. Mąż twój chory jest na raka.\nRzecz to zła. Jaka bywa istotna przyczyna\nTej choroby, dotychczas nie wie medycyna\nI środka na nią nie ma. Leczyć jej nie zdolna.\nChoroba to śmiertelna — ciężka i mozolna,\nBo w całym organiźmie krwawe szerzy rany.\nŹle zwłaszcza, jeśli doktór za późno wezwany.\nRak ten mężowi pani truje wszelką radość.\nPrzeżera jego ciało, nadaje mu bladość —-\nA nędza, którą widzę, głód i ciągłe troski\nDo głębi przenikają mu ciało. Cud boski\nJedynie Antoniego uratować może.\nNiech pani będzie mężną.\nO Boże, mój Boże,\nDaj mi siły.\nO spokój proszę niezachwiejny,\nBo, mówię, męża twego stan jest beznadziejny.\nChoć mi przykro, że takiej wieści jej udzielę —\nAntoniemu już życia zostało niewiele.\nBoże! Jakżem złamana, ach, jakżem złamana.\nDroga pani, na wszystko bądź przygotowana.\n(Doktór daje niejako znak Załuskiemu, że już rozmowę\nskończył. — Załuski podchodzi ku nim)\nDoktorze! właśnie słyszę tutaj wielkie dziwy\nO prądach magnetycznych. I byłbym szczęśliwy,\nGdyby mi pani chciała pokazać te cuda.\nStrapiona jestem wielce. Nie wiem, czy się uda\nDzisiaj to doświadczenie. (Do Malczewskiego)\nProszę cię, mój drogi,\nJeżeli się uniosę w podksiężyczne progi —\nTo wlej mi w serce siłę niezmierzoną ducha,\nBo we mnie jakaś rozpacz ogromna wybucha,\nOmdlewam nieprzytomna. Anieli wysocy,\nCzuwajcie wy nade mną, abym ducha mocy\nNie utraciła... (Kładzie się na sofie)\nUśnij, uśnij moje dziecię —\nI jednym rzutem ducha stań w nadziemskim świecie.\nNiech się otworzą oczy twoje w nieskończoność,\nJakgdybyś w naszych stepów patrzała zieloność:\nPoznaj siebie i w sobie zbudź wolę niezłomną,\nZe będziesz swojej myśli władczynią przytomną.\nCzujesz moc ducha?\nCzuję, widzę swoje grzechy,\nŻem tobie, mój Antoni, nie dała pociechy,\nLecz żywot ci skrzywiła. Jam zanadto w sobie\nKochała się; pamiętna o własnej chorobie,\nByłam ślepa na twoje cierpienia, mój drogi,\nAle odtąd całować będę twoje nogi;\nNad tobą, jak nad dzieckiem, będę miała pieczę\nI z wszystkich twoich cierpień cudem cię wyleczę.\nZaiste, dziw niemały. Ten duch snem ujęty,\nZda się, innego świata widzi firmamenty.\nGdzie jesteś teraz, Zofjo?\nJestem na srebrzystej\nMgławicy, gdzie dokoła świat jasny i czysty.\nLudzie tu są tak piękni, jak anioły srebrne,\nA kwiaty tak promienne, jak gwiazdy podniebne.\nWszystko tu przepasane siedmiobarwną tęczą —\nA śród drzew złote harfy eolskie tu dźwięczą.\nDoktorze, cóż ty sądzisz?\nRzecz nader ciekawa,\nJeśli nie jest ułudą ta szczególna sprawa.\nSądzę, że to są jakieś nerwowe zjawiska,\nDla których medycynie jeszcze brak nazwiska.\n(Zdaleka żegnają Malczewskiego i wychodzą, jak widma)\n(Nim wyszli, na scenie robi się ciemniej — oświetlenie blado-\nfioletowe. Malczewski siada na fotelu na środku sceny.\nZofja leży uśpiona)\n(Zasłony gazowe ciemne w liczbie 4 — 5 zapadają na kilka\nminut — w miejscu kurtyny. — Światło ciemno-fioletowe.\nMuzyka żałobna. — Potem zasłony się podnoszą)\nScena taż sama. Słońce zachodzi\nNa scenie półmrok. Malczewski siedzi na fotelu pośrodku\nsceny. Zofja leży uśpiona\n(trzyma książkę w ręku — przygląda się Zofji)\nOna śpi. Niech jej dusza — wzniósłszy się nad ziemię —\nW dziedzinach tajemnicy nieświadoma drzemie.\nW jej oczach jakaś wielka trwoga się przebija — —\nBoże, widzę, jakaś żmija\nPełznie tu jadowita! Uchodź, o mój miły.\nAch, czuję tu oddech mogiły!\nGdybym ci mogła pomóc! Nie mam, nie mam siły.\nMgła czarna — opisać nie umiem.\nWe śnie coś mówi. Ale słów jej nie rozumiem.\nMów — mów! (Nasłuchuje)\n(Zofja zapada w mrok i przestaje być widzialną)\nJakieś dziwne słowa\nMówiła mi uśpiona. Jak mi cięży głowa —\nCierpienie, jak nóż ostre, ciało mi rozdziera.\nLecz teraz ból już ustał. — Już mi się otwiera\nNieskończoność — i duch się wyrywa do lotów —\nO Boże, bądź miłościw grzesznemu — jam gotów —\nI pusto, smutno, tęskno w bujnej Ukrainie!\nO Marjo, o Wacławie — czy wasz sen przeminie?\nCzy losy wasze smutne ludzi wzruszać będą?\nMówiła, że me imię stanie się legendą.\nIleż dni przeminęło tu, śród wiru cieni?\nGdzie Zofja? Sam samotny jam tu jest w przestrzeni.\nNie czuję już niczego — nie czuję sam siebie —\nWszystko, niby mgła, prysło — — —\nByłem kiedyś w niebie — — —\nGdzieśkolwiek jest na krańcach widomego bytu —\nZjaw mi się, mój najsłodszy śnie pełny błękitu.\n(Wpobliżu miejsca, na którem leżała Zofja, ukazuje się\nwidmo: Księżna — w złoto-błękitnem świetle)\nO, czyste, przezroczyste, o, srebrzyste fale\nGenewskiego jeziora! w waszych wód krysztale —\nDwojga dusz rozkochanych!\nO lube wspomnienie!\nA kiedy już nadchodzi ten moment ostatni,\nSkładam, aby na wieki przywarł na twych licach,\nBy cię nawskroś przeniknął we wszystkich tętnicach,\nPrzypominały wiecznie poprzez bytu pęta...\nWszystko, o czem pamięta duch, choć nie pamięta!\n(Malczewski zadumany siedzi na fotelu — patrząc w ten\npunkt, gdzie widmo znikło)\nODSZUKANYCH W RĘKOPISIE\nBiada tej duszy, która nazbyt tkliwa\nOgnia miłości posiada zbyt wiele,\nBo każde słońce i każde wesele\nDla niej się w chmury i smutek okrywa.\nBiada tej duszy! bo im więcej kocha,\nTem w życiu więcej rozczarowań spotka,\nI każda kłamać jej będzie stokrotka —\nUczucie każde będzie jak macocha.\nBiada, bo w trwodze rozczarowań nowych,\nJeśli ją wiosna jaka słodko wzruszy —\nPocznie wzruszenia kryć w tajnikach duszy\nPod larwą spojrzeń, niby śmierć lodowych.\nBiada tej duszy! Im kocha namiętniej,\nTem bardziej zewnątrz zda się lodowata;\nIm bardziej tęskni do kwietnego lata,\nTem martwiej — zda się — twarz swą zobojętni.\nIm uporczywiej wymowne wyrazy\nRwą się na usta w gorejącym szale:\nTem bardziej milczy, jakby słów jej fale —\nZastygły w lodem nieruchome głazy.\nI oto wreszcie wzorem Harpagona\nSłów pocznie skąpić, uczuć i uśmiechów;\nZamrozi ognie piersi swej oddechów,\nJakoby więźnia strzegąc swego łona.\nNie koniec jeszcze. Uderzy godzina,\nCo lody w siłę przemienia ponurą —\nI sztuczna maska staje się naturą,\nI ten, co serce miał, drętwieć zaczyna.\nBiada, bo wkońcu, gdy w wiosny poszumie —\nPrzeczuwa ognie, co nieprędko zgasną:\nWidzi, że serce zabił sztuką własną,\nI chciałby kochać, ale już nie umie!\nBiada tej duszy, lecz po stokroć biada,\nGdy w nowej jutrzni godzinie obaczy,\nŻe dusza jego to worek żebraczy,\nGdzie tylko próżnia łez niegodna — włada.\nMogiłę moją w zimne swe ramiona\nDuch niepamięci ogarnie żałośnie:\nI zapomniana tak i opuszczona\nGąszczami chwastu i zielskiem porośnie.\nPrzejdę po ziemi jako cień obłoku,\nDo grobu zejdę jak widziadło senne:\nŁza po mnie w żadnem nie zabłyśnie oku,\nŻe pękło serce żywe i płomienne.\nPućka nade mną o wieczornej dobie\nBędzie bolesnym zawodziła krzykiem:\nI duchy nieme w milczącej żałobie\nStać będą nad mym smutnym nie-pomnikiem.\nKiedyś dopiero w niespodzianej chwili\nKtoś — u mogilnej stanie mej rubieży\nI wzrok strwożony ku zielskom pochyli,\nI szept usłyszy: Czuwaj, duch tu leży!\nI klęknie — słowem, co groby uświęca,\nModląc się cicho — w przeczuciach tajemnych...\nKto? nie wiem... Może ta dusza dziewczęca,\nKtóra mi dana była w losach ciemnych —\nA która na świat za późno przybyła\nI czując próżnię wokół i tęsknotę,\nSzła magnetycznie tam, gdzie ma mogiła —\nW niej swoje mary przeczuwając złote...\nOna to była, której niepojęty\nSzept jakiś duchów, jakby z poza świata,\nMogiły mojej wyśpiewa lamenty,\nTak że w jej sercu mój ból zakołata.\nJakby w natchnieniu dziewczę to zawoła:\nIście ja czuję, że pod tą zielenią\nSpoczywa dusza, która bez anioła\nSzła tam, gdzie czarne słońca się płomienią.\nTu leży serce, które niegdyś biło,\nUmiało kochać jutrzenki i gromy —\nA które, pchane niewidzialną siłą,\nZniknęło w bytu fali niewiadomej.\nI szło po ziemi jak cień niewidzialny,\nI zeszło z ziemi jako mgła poranna —\nI niepamięci pokrył go fatalny\nKwiat, który czarna zasiewa Marzanna.\nO, czuję wszystkie łzy, jęki, boleści,\nKtóre on odczuł — wygnaniec z edenu!\nI brzmią mi w duszy pienia dziwnej treści —\nCzemuż mu szczęścia nie mogłam dać? czemu?\nAle ja będę jego chwały dzwonem —\nZ mogiły jego zerwę chwast i zielsko:\nBo dusza jego jest mem własnem łonem,\nPieśń jego we mnie brzmi melodją sielską.\nTak to po latach nad mogiłą moją\nZjawi się jakaś istota siostrzana,\nKtórą cierpienia zamarłe upoją\nI której dusza moja będzie znana.\nOna boleści moje wyrozumie,\nOna mą trumnę rezedą uświęci,\nOna — jak obca w żywych głosów tłumie —\nŻyć będzie we mnie i w mojej pamięci.\n[TRIUMFALNIE PODŁOŚĆ SIĘ UŚMIECHA]\nTriumfalnie podłość się uśmiecha —\nCoraz nowe powstają bastylje —\nSerce zamiera bez echa —\nW czarną otchłań padają Sycylje.\nW lodowatych mgłach rzeczywistości\nZamierają marzenia i kwiaty —\nBłyskawicznie bóg na ziemi gości\nI uchodzi w dalekie zaświaty.\nBo na ziemię patrzeć już nie może —\nJak na dzieło stworzone omylnie!\nNazbyt krótkie dał nam zorze —\nI zbyt głucho tu, i zbyt mogilnie!\nŁzy i smutki — i mrok i niedola —\nTo jest ziemi rachunek wieczny —\nTaka pewnie była boża wola —\nŻycie wali jak miecz obosieczny.\nCóż jest jutro? — to cień niewiadomy,\nCóż jest dzisiaj? — smutna pieśń bez końca,\nI dokoła jeno słychać gromy —\nI nie widać promiennego słońca.\nWięc uciekam w czarowne otchłanie,\nGdzie mię wczoraj swemi cudy nęci:\nPogrążyłem ducha w Ramajanie —\nW mgle zamierzchłych wieków niepamięci.\nTam jaśnieją mi duchy olbrzymie —\nŻarem słońca tam miłość goreje:\nNieskończoność tam szepce swe imię —\nI dalekie wyzłaca nadzieje.\nTam w przedziwnej tonie duch słodyczy —\nOgromnieje w tych ogromnych światach —\nI w źrenicach tonie Beatryczy,\nI w jej włosów tonie aromatach.\nPrzez te strofy indyjskiego wieszcza\nPłynie fala, co do życia budzi —\nCo mię znowu nadzieją rozpieszcza\nI marzeniem pocałowań łudzi.\n[STAROŻYTNYM GALLÓW OBYCZAJEM]\nStarożytnym Gallów obyczajem\nŚlę ci, pani, ten listek jemioły:\nNiechaj ziemia stanie ci się rajem,\nNiechaj dobre strzegą cię anioły!\nTakbym pewnie mówił ci — bóg widzi —\nGdybym wierzył w raj albo w anielstwo,\nJako niegdyś wierzyli druidzi:\nLecz to dzisiaj liche marzycielstwo.\nToż jemiołą czcił druid boga —\nTalizmanem była im — fetyszem —\nAle inna czasów naszych droga:\nMy inaczej historję swą piszem.\nDziś jemiołę daje się na żarty —\nZ mistycyzmu drwimy, jak z przesądu:\nŚwiat tajemnic naoścież rozwarty —\nRaj? Widzenie nieznanego lądu.\nDziś zwątpienie nieustanne gryzie\nNasze serca, niewiarą zatrute —\nW Beatryczy albo Heloizie\nMinorową dziś usłyszysz nutę.\nOna sama w siebie dziś nie wierzy —\nJakże w innych pokrzepić ma ducha:\nW tej krynicy przezroczej i świeżej\nJedna gorycz... wybucha.\nDziś nie życzyć raju — ni aniołów —\nAni wróżyć — jak... druidy —\nDziś nad duchem zaciężył nam ołów,\nI w tumanach nikną Atlantydy.\nDziś przecząco mówi się w tym względzie —\nDziś życzenia idą w inne kresy:\nNiechaj życie piekłem ci nie będzie —\nNiechaj ciebie nie umęczą biesy...\nTo dziś starczy, gdy wokoło chmury —\nI nad nami gniewna ręka boga:\nW kataklizmach ducha i natury\nCoraz większa ogarnia nas trwoga.\nŻali idziem ku nowej zagładzie\nW ostateczny jakiś pogrom bytu —\nW tej okropnej życia maskaradzie\nCzy i kto się tu doczeka świtu — ?\nZnowu wiara budzi mi się sama,\nŻe i dzisiaj jeszcze życie świta —\nTak mi zda się, jakbym sam był Rama —\nJakby Maja właśnie była Sita.\nŻe druidy, że te wieszcze stare\nW swoich wróżbach nie błądziły zgoła,\nZe niezawsze drwić należy marę\nI że szczęście przynosi jemioła!\nNiechaj szczęście niesie ci ten listek —\nŻyj na ziemi przez pół jako w niebie —\nJest zaklęcie — w którem świat tkwi wszystek:\nNigdy nie wątp o sobie — wierz w siebie —\n[BYWAJĄ CZASEM SŁOWA] \nBywają czasem słowa, które — rzekłbyś — płyną\nZ najskrytszych głębin ducha — i same głębiną\nZdają się pełną żywych jasnowidzeń mocy —\nI nagle ci zabłysną jak słońce śród nocy.\nNie są to przecie słowa gromkie, błyskawiczne,\nAle właśnie tak ciche, jakby eteryczne\nDotknięcie twego czoła dobrą, mięką dłonią —\nŻe naraz kołysany łagodną symfonją\nSądzisz się gdzieś w błękitach — w nieskończonej ciszy,\nW której twe serce szepty pieszczotliwe słyszy.\nI w tej upajającej słodkiej kołysance\nTen, który dotąd błądził jako opętańce —\nNaraz przejrzał. Przenikło go coś aż do rdzenia —\nStanął jak wobec własnej duszy objawienia —\nI wszystko, co świat czarną osnuło mu krepą,\nŻe błądził drogą zwalisk, pustynną i ślepą —\nI wszystko, przez co słońce mu w tumanach zmierzchło\nI co mu było jadem: — wszystko naraz pierzchło.\nTo był świt... nowy ducha świt... jutrzenka nowa!\n...Tyś miała dla mnie takie niespodziane słowa,\nCo mię nawskroś przejęły; może pół świadome,\nLecz w samą treść idące, piękne, nieznikome,\nŻem naraz pojął wszystko, co we mnie ułomne,\nA co jeszcze jest silne. Ja ich nie zapomnę. —\n[PAMIĘTASZ TĘ NOC CICHĄ] \nPamiętasz tę noc cichą — i ten lazur czysty,\nCo zwieszał się nad nami — pełny snów i szmerów?\nOtaczały nas wkoło niebios ametysty,\nZłotemi nam gwiazdami lśniąc nawskroś eterów.\nA tak — wobec tych bogów — byliśmy tu sami,\nŻe, zdało się, płyniemy w bezmiar w tym lazurze — —\nJakiś sen nas kołysze, jakiś czar sezami — —\nKto tu rozsypał lilje wokoło i róże?\nJakiż dziwny aromat duszę mą upaja?\nKołysze mię nadzieja — słodka pieśń kołysze:\nWrzesień, a przecie czuję się niby w dni maja —\nW pierś mi spływają zdala nieskończone cisze.\nCzy ziści się marzenie — czyli się nie ziści,\nOno mi zda się gwiazdą żywota polarną —\nI zda mi się, że płyniem — płyniem promieniści\nW jakąś przyszłość słowików śpiewaniem rozgwarną.\nJak anioł pochyliłaś ręce swe nade mną\nI wonią swojej duszy — niby harfy graniem —\nPieściłaś mię — żem słyszał muzykę tajemną,\nKtóra mi się zdawała jakby całowaniem.\nNoc była taka cicha, uroczysta, sielska —\nTak słodkim pocałunek był mi ten harfiany,\nŻe mi się wciąż melodja ta roi anielska —\nNiby najdroższych wspomnień wonny kwiat różany.\nOto idą rocznice tych przedziwnych zdarzeń,\nTych dreszczów niespodzianych — i tych snów, i marzeń,\nCo nagle mię porwały, jak płomienna fala,\nŻe dotąd się pamięcią godzin tych rozpala\nDusza, wybłękitniona nowem objawieniem.\nZaczęło się to jakby nieporozumieniem,\nI nim błysła mi radość nieoczekiwana,\nByła godzina żalem tak rozkołysana,\nŻem chciał iść na samotną pustynię — w nicestwo.\nAle mię zatrzymało twych czarów królestwo,\nI nagle cię ujrzałem w takiej aueroli,\nŻem padł ku twoim stopom bez wiedzy i woli.\nTak czasami, gdy słońce ma wyjść z poza mroków,\nJeszcze wichrzy się w niebie zmienna gra obłoków.\nManowcami przez głuche ścieżki i bezdroża\nSzedłem tam, gdzie mi nowa promieniała zorza.\nByła to dla mnie chwila wiosennej ułudy.\nRoiłem, że odrodzin błyskają mi cudy —\nI choć jam wykreślony z żyjących pośrodka,\nPrzecież mię nowa mara ogarnęła słodka\nI tak mi pełnią życia zajaśniałaś wszystka,\nI naraz mi się stałaś tak droga i bliska —\nTak jedyna, tak wszystką treść przenikająca,\nŻem zda się krążył w blaskach nieznanego słońca.\nTę książkę mi podając, rzekłaś mi półdrżąca:\nChciałabym — jak te pieśni mówią — być kochana.\nI zaraz mi błysnęły w oczach złote słońca,\nZaraz chciałem przed tobą upaść na kolana.\nAle nigdy się żądnażadna miłość nie powtarza —\nBo każda bywa inna. Inne rosną kwiaty\nNa globach, które ogień innych słońc rozżarza.\nKażda nowe — nieznane wywoływa światy.\nA jeśli już tak niebios kazały wyroki —\nŻe mam u nóg twych klęczeć wpatrzony w twe lica:\nTo inne z twego serca płyną mi uroki —\nInna mi z twoich źrenic błyska tajemnica,\nNiżeli z owych marzeń, z owych tęsknot, z owych\nSnów, co mię kołysały dotychczas na ziemi.\nBywa miłość w błękitnych barwach, purpurowych,\nW złotych — przesnuta nieraz wstęgami czarnemi;\nA czasem cała czarna... Jakaż więc nas czeka\nBarwa — i z jakich nieba nadpłynie przestworów?\nDalekaż nasza droga czyli niedaleka?\nCzy znajdziem się śród złotych niw czyli ugorów?\nZaledwiem to pomyślał, byłem przerażony,\nJakgdybym się zapadał w otchłanie bezdenne:\nBo moją dziś siedzibą lodowisk regjony,\nBo zgasły me młodzieńcze wulkany płomienne.\nWięc też w samym zarodku mych uczuć wieczornych\nTkwiły melancholijne gorzkich zwątpień kwiaty —\nNie dla mnie nowe zorze! Ale w snach przekornych\nNęcą mię Rubikonów nowych aromaty.\nWięc raz jeszcze — raz jeszcze? Więc to urojenie —\nOwy dzwon pogrzebowy nad mym grobem brzmiący?\nCzy zmilknął? Więc raz jeszcze mam płynąć w przestrzenie\nNieznane? Jak Holender błądzić latający?\nTaka we mnie nadzieja, taka była trwoga,\nGdym stał w twoje pieściwe wsłuchany wyrazy —\nA głos twój mi się zdawał echem głosu Boga,\nA słowa twoje proste miałem za rozkazy.\nOmdlała moja dusza na wezwanie twoje,\nKtóre już się spełniło, nimeś je wyrzekła;\nLecz wnet mnie oprzytomnią dawne niepokoje:\nIdęż z piekła do raju — czy z raju do piekła?\nStr. 1 — W jedynym zachowanym odpisie, przygotowanym w r. 1916 dla «Teatru Polskiego» w Warszawie, w którym «Malczewski» miał być wystawiony (na okładce i pierwszej stronie zeszytu jest napis i pieczęć cenzury niemieckiej w Łodzi), utwór ten jest podany jako «sztuka w 3-ch obrazach»; sam jednak Autor nazywa go później «poematem dramatycznym», m. in. w swej przedmowie do ostatniego zbioru.\nStr. 4 w. 2 — Autor dodał tutaj następującą uwagę: «Kostium szkoły krzemienieckiej jest opisany w powieści J. Korzeniowskiego pt. Tadeusz Bezimienny».\nStr. 17 w. 2 — Po wyrazie «legendy» w rękopisie następuje zdanie: «Reżyserja sama określi charakter i ilość obrazów».\nStr. 38 w. ostatni — Przytaczając tę strofę widocznie z pamięci, Autor zmienił pierwszą połowę wiersza, która w «Marji» brzmi: «O sprawy czyje».\nStr. 39 w. 11 — Po wyrazie «zapusty» w rękopisie jest odsyłacz: «Wiersze Malczewskiego».\nStr. 45 w. 8 — Autor dopisał w tem miejscu: «Uwaga. Wszystkie słowa Byrona są podane podług jego listów, przemówień oraz pamiętników o nim».\nStr. 67 — W «Kurjerze Warszawskim» (1926, Nr. 1), gdzie zamieszczono kilka scen z tego obrazu, Autor dodał następujące objaśnienie: «W roku 1926 upływa sto lat od śmierci Malczewskiego i I-go wydania «Marji». — Na tle życia poety napisałem rodzaj dramatu, który częściowo drukowałem w roku 1917 w kilku czasopismach. — Sztuka dzieli się na trzy okresy: 1) w r. 1811 — Malczewski po ukończeniu szkoły krzemienieckiej wstępuje do armji napoleońskiej; 2) w r. 1818 — pobyt M. w Wenecji; romans z księżną, spotkanie z Byronem, poczem M. zaznajamia się z pewnym mistykiem, który go uczy magnetyzmu; 3) w r. 1826 w Warszawie: M. w nędzy, chory; życie swe splątał z Zofją Rucińską, histeryczką, która pod wpływem jego czarów magnetycznych opuściła rodzinę i zamieszkała z nim w Warszawie. Zresztą, zatruła życie Malczewskiemu swym egoizmem, zazdrością, brakiem zmysłu gospodarczego i bezładem. Miała jednak wielki kult jego osoby i wiarę w jego doskonałość».\nStr. 94 w. 3 od dołu — Po wyrazie «stronie» w rękopisie jest dodana następująca wskazówka dla reżysera: «Fotel przesuwa mniej więcej na środek sceny, lub na ¾ od rampy».\nStr. 99 w. 4 — Po wyrazie «sceny» następują słowa: «nieco ukośnie do publiczności».\nDo «Kilku erotyków»\nStr. 108 w. 6 od dołu — W autografie: «pokrył go» zam. «pokrył je».\nStr. 114 — Z tego niedokończonego i szkicowego utworu autograf zawiera jeszcze tylko zaczątki dalszych strof:\n«Bo kto własnej nie zaprzeczy duszy —\nTen i boga zaprzeczyć nie może»\n«Ona mówi: jam nie Be»[atrycze?]\nStr. 115 i 116 — Są to dwa urywki — pierwszy i czwarty — z zamierzonego cyklu, który miał się składać z pięciu części.\n↑ Autor dodał tutaj następującą uwagę: «Kostium szkoły krzemienieckiej jest opisany w powieści J. Korzeniowskiego pt. Tadeusz Bezimienny».\n↑ Po wyrazie «legendy» w rękopisie następuje zdanie: «Reżyserja sama określi charakter i ilość obrazów».\n↑ Fragmenty poematu „Maria“ Malczewskiego.\n↑ W autografie: «pokrył go» zam. «pokrył je».\n↑ Z tego niedokończonego i szkicowego utworu autograf zawiera jeszcze tylko zaczątki dalszych strof:\n↑ Są to dwa urywki — pierwszy i czwarty — z zamierzonego cyklu, który miał się składać z pięciu części.\nTę stronę ostatnio edytowano 15 sty 2017, 00:14.