2 Maurycy Mochnacki Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i\n4 [Rozdział I] Teatr wojny. Ogólne widoki strategiczne Póki teatrem naszych wojen z Moskwą będzie kraj, który Wisła dzieli prawie na dwie równe połowy, który od r zowiemy Polską kongresową; a zatem póki Moskwa w powstaniach polskich będzie miała zabrane gubernie 1 w tyle swych wojsk, poty wszelkie usiłowania z naszej strony będą daremne. Wojna w tym nieszczęśliwym, dokoła zamkniętym kraju zdaje się nie mieć żadnego celu. Tu tylko z początku bronić się można, a potem zginąć z chwałą, lecz nigdy zwyciężyć. Tu nawet zwycięstwo narodu z przepaści nie dźwignie. Kościuszko popełnił (z pewnego względu musiał popełnić) ten sam błąd, którego samochcąc dopuścili się wodzowie polscy w r. 1831: kiedy mu się szczęściło, nie starał się przenieść natychmiast teatru wojny za Bug i do Litwy. Wyprawy jego w te okolice, opóźnione, poruczane niedoświadczonym dowódzcom i zbyt małym oddziałom wojska, cechuje ten sam zacieśniony widok rzeczy, to samo fałszywe pojęcie z punktu wojskowego sprawy narodowej, to samo wyłączne przywiązanie się do stolicy, które i nas o zgubę przyprawiły. Z mniejszymi nierównie siłami jak Kościuszko i rewolucja 29 listopada, przedłużyli jednak konfederaci barscy wojnę do lat siedmiu 2, odnawiając ją i kończąc ledwo nie co miesiąc, w każdej porze roku, jedynie dlatego, że nie pomiędzy samą Wisłą, Narwią i Bugiem, ale i na przestrzeniach między Bugiem, Wilią i Dnieprem ucierali się z Moskwą. Powstanie w Polszcze nie powinno mieć jednego ogniska, jednego środka; niechaj je raczej ma w każdym miejscu, bo nie idzie narodowi o utrzymanie murów stołecznych, ale o uwolnienie całego kraju. Potrzeba bronienia stolicy, jako magazynu, jako centralnego punktu, wypływa zazwyczaj z pierwszych źle obrachowanych poruszeń wojskowych, z przesądów tak zwanych doświadczonych żołnierzy. Pytali się oni zawsze u nas: gdzie odwrót na przypadek przegranej? Wszakże najprostszy rozum wskazuje, że nawet w takim razie bezpieczniej ustępować otwartym polem albo chronić się w lasy niżeli uciec do miasta, które w powstaniu jest najsłabszą pozycją, które nieprzyjaciel koniecznie, prędzej czy później, zdobędzie przemocą, głodem albo złotem. Polska, w pierwszych zwłaszcza chwilach powstania, nigdy nie miała, nigdy nie będzie miała tyle wojska regularnego, ile Moskwa. A zatem to wszystko pomaga jej interesowi, co najbardziej tryb wojowania oddala od tego porządku, od tej rutyny, jaką ściśle liniowe wojska nieprzyjacielskie w kraju naszym zachowywać muszą; krótko mówiąc, co wojnę niejako unieśmiertelnia, co ją czyni ziemiańską, chłopską. U nas przede wszystkim trzeba się starać o to, ażeby z wrogiem ojczyzny miał więcej do czynienia lud niżeli wyćwiczony żołnierz. Tego 1 Ziemie wschodnie dawnej Rzplitej, które przypadły Rosji w trzech rozbiorach: 1772, 1793 i 1795 r., podzielone zostały na gubernie. W 1830 r. było ich osiem: grodzieńska, wileńska, mińska, Witebska, mohylew-ska, wołyńska, podolska i kijowska. Osobną jednostkę administracyjną stanowił obwód białostocki, anektowany przez Rosję w 1807 r. 2 Działania wojenne konfederacji barskiej ciągnęły się od lutego 1768 do sierpnia 1772 r., tj. cztery i pół roku. 4\n5 łatwiej dokazać, jak mniemamy. Nic bardziej w ostatniej kampanii Polszcze nie zaszkodziło, jak ów mniemany rozum strategików naszych, którzy w samych zaraz początkach wzgardzili zapałem mas, którzy w ich prawdziwie rewolucyjnym, powszechnym wzruszeniu nie chcieli widzieć zbawienia ojczyzny! Oni to los sprawy przywiązali do pewnych pozycyj uznanych za niezdobyte koło Warszawy, do pewnej liczby żołnierzy i pewnego stopnia biegłości w ich mechanizmie. Niektórzy z nich widzieli wielką wojnę za Napoleona. Słyszeli, że Napoleon pochwalił mocne położenie Sierocka, Modlina i Warszawy. 3 Otóż zdawało się im, że ani kroku oddalać się nie trzeba z tego zaczarowanego trójkąta. Wkrótce przecież i Warszawa, i Modlin, i Sierock dostały się nieprzyjacielowi. Kto mieć może jak Napoleon parękroć sto tysięcy wyćwiczonego wojska, temu wolno czynić podobne kombinacje. Być systematycznym w powstaniach naszych jest to być tylko fantastykiem, ideologiem wojskowym. Dla przestrogi na przyszłość, dla odniesienia jakiejś korzyści z tylu smutnych doświadczeń połóżmy tedy za zasadę, starajmy się ugruntować w przekonaniu narodu tę opinią: iż u nas w powstaniu więcej liczyć trzeba na ruch mas, na działanie całego ludu niżeli na wojsko regularne, które jest tylko drobną jego cząstką, którego nigdy tyle nie będziemy mogli mieć w początkach wojny, ile trzeba do pokonania bojem systematycznym nieprzyjaciela liczniejszego i dobrze uorganizowanego. Cośmy tylko klęsk ponieśli, wszystkie przypisać należy lekceważeniu tej najpierwszej maksymy narodowego powstania, nieumiejętności albo niechęci poruszenia mas ludu. Dla bliskości granic austriackiej i pruskiej, gdzie przyparte oddziały powstańców, nie mogąc się inaczej ratować, z bronią szukają schronienia; dla środkowego położenia Warszawy, która je ciągnie ku sobie z każdego pobojowiska, z każdej wyprawy, siłą centralną, siłą stołecznego miasta, a tym samym całe powstanie zamienia w obronę i oblężenie jednej twierdzy: kraj kongresowy, jak wypada z tego wszystkiego, co tu powiedziałem, może być tylko rezerwą, drugą linią, a głównym teatrem każdej wojny naszej z Moskwą są północne i południowo-wschodnie województwa, stanowiące od r integralną część tego państwa. Przy neutralności Prus i Austrii, na tych zasadach polegać muszą wszelkie z naszej strony kombinacje polityczne i wojskowe. Obaczymy, że na tej zasadzie opierał się plan związkowych 29 listopada. Polska była to rzeczpospolita ziem koronnych, litewskich i ruskich. W innym kształcie i dzisiaj jej nie pojmujemy! Zdobyć, to jest odzyskać Litwę i Ruś zamierza każde powstanie nad Wisłą. Lud po prawym i lewym brzegu tej rzeki jest najwięcej polski, ma w sobie najwięcej rewolucyjnego żywiołu; w Litwie i na Rusi szlachta. Odwieczna Polska w odwiecznych swych granicach stoi dzisiaj na masach w Koronie, na szlachectwie w tak zwanych zabranych guberniach. Otóż miejscowe stosunki i charaktery, których żaden wojskowy, żaden polityk z uwagi spuszczać nie powinien. Polska kongresu wiedeńskiego jest to ziemia napływowa, ziemia przechodów, zmian rewolucyjnych. Tu stara Polska z gruntu prawie zniszczona została we względzie społecznym. Tu ustał jej związek z dzisiejszymi czasy. Przeciwnie, Polską północną i wschodnio-południową to jest Litwa i Ruś! W tych okolicach jarzmo moskiewskie, ciągłe, od zaboru nieprzerwane, przechowało w całości formy, obyczaje, przywary i zalety dawnego składu społecznego; tamte w niewoli chłopów, te w patriotyzmie szlachty. Z tej przyczyny w kraju kongresowym wszystko za ludem idzie; z tej także przyczyny wszystko idzie za panami w województwach pod berłem moskiewskim. Tam jest powstanie nieustające w masach, tu w indywiduach. Tam się zaczyna rewolucja: ale t u tylko nieprzyjaciela pokonać zdoła. Tu tylko staje się nomadyczną, bujną i swobodną jak powietrze, zabójczą dla Moskwy. 3 Fortyfikację tych trzech punktów, u zbiegu Bugo-Narwi z Wisłą, zarządził Napoleon w r jako osłonę utworzonego przez siebie Księstwa Warszawskiego na wypadek konfliktu z Rosją. Umocnienia Warszawy i Serocka zostały zlikwidowane po 1815 r. 5\n6 Wszędzie w Polszcze łatwiej się organizuje kawaleria jak piechota. Pochodzi to częścią z położenia kraju mającego obszerne równiny i bujne pastwiska, częścią z żywego charakteru mieszkańców, a po części i stąd, że u nas szlachcic woli służyć konno niżeli pieszo. Już to samo wskazuje, jakiego terenu potrzebuje wojna narodowa w tym kraju; już to samo myśl naszą obraca ku tym prowincjom, gdzie i rasa najlepszych koni się hoduje, i gdzie zarazem jazda (której moskiewska nigdy nie dotrzyma pola) na rozległych przestrzeniach, na stepach ze skutkiem działać może. Płaszczyzny Ukrainy i Podola są pod tym względem równie niezdobytą warownią powstań naszych jak litewskie bory i bagna. Cóż np. zdziałała w ostatniej kampanii jazda polska, którą sami Moskale ogromną nazywali? Prócz bitew Dwernickiego, zaledwo do kilku podrzędnych ruchów, do kilku szarż i służby na forpocztach miała sposobność w głównej armii na prawym brzegu Wisły. Zniszczyliśmy ją prawie bez boju; w porównaniu z dziełami piechoty była nieczynną. Prawdziwy stosunek, jaki zachodzić powinien w użyciu tych dwóch broni, ze względu na własność i położenie gruntu (terenu), przypada dla powstań naszych za granicą Polski kongresowej w Litwie i guberniach wschodnio-południowych. Tam dla większej niżeli gdziekolwiek łatwości organizowania, zaprawiania do boju i żywienia piechoty, to jest mas powstańców; tu dla formacji jazdy i jej ruchów. Gołosłownie tych rozdziałów brać nie trzeba, bo wszystkie bronie w każdym miejscu użyte być muszą: ale idzie tu o oznaczenie ogólne teatru głównej walki. Ja sądzę, że na tej dopiero scenie, w niedostępnych pozycjach leśnych i na stepie, wojna w Polszcze przestaje być systematyczną, a zaczyna przybierać charakter narodowego powstania. Tak niegdyś, i bodaj czy nie w tych samych okolicach, wojowali dzicy Partowie z legionami Cezarów. 4 Pod Warszawą, jak powiedziałem, tylko bronić się do czasu i ginąć możemy. 4 Wojny legionów rzymskich z Fartami toczyły się od I w. p.n.e. do II w. n.e. w Syrii i Mezopotamii (dzisiejszy Irak), daleko więc od ziem polskich. 6\n7 [Rozdział II] Litwa i Ruś Czerwona pod względem polityki wschodnio-południowej gabinetu peterburskiego Lecz prócz tych względów zachodzą inne, zarazem wojskowe i polityczne, które silniej jeszcze przemawiają za tym zdaniem: iż lepiej nie porywać się do broni w Polszcze przeciwko Moskwie, jak nie chcieć albo nie umieć pomknąć natychmiast głównej sceny powstania z kraju kongresowego w głąb zabranych gubernij. Moskwa zabrawszy ostatnim podziałem najpiękniejsze i najrozleglejsze kraje Polski uczuła w sobie zaraz moc dostateczną do rozwinienia swego politycznego systematu we dwóch oddzielnych, dla Europy równie niebezpiecznych kierunkach. Wcielona naszymi prowincjami w tę część świata, od której ją zawsze naród nasz oddzielał, zaczęła w jednym czasie wywierać wpływ swój na wschód i na zachód, tam opanowanie Turcji europejskiej, tu całej po Odrę Sławiańszczyzny zamierzając. Polska nadwiślańska w związku z carstwem rozciąga wpływ tego państwa do Prus i Austrii. Rozciągając ten wpływ do Prus i Austrii gruntuje go zarazem we wszystkich innych dworach stałego lądu Europy przez pośrednictwo ziem sławiańskich pod panowaniem pruskim i austriackim. Ta jest pierwsza i główna dążność gabinetu petersburskiego! Polska nadwilejska, nadbużańska i naddnieprowa rozciąga wpływ Moskwy do Porty Ottomańskiej 5, która, czy to w jawnych napaściach, czy w przyjacielskich pośrednictwach moskiewskich, od wojny daleko niebezpieczniejszych, doznała już na sobie skutków naszego upadku, poprzedzającego na kilka tylko chwil zupełną ruinę tego zbutwiałego państwa. Ta tedy jest druga dążność gabinetu petersburskiego! Obiedwie razem łączą interes niepodległości narodu polskiego ze wszystkimi zagadnieniami europejskimi i sprawę naszą czynią powszechną. Będę się starał oznaczyć tu bliżej ostatni kierunek zewnętrznej polityki moskiewskiej, naprzód dlatego, że powstanie narodowe z tego punktu widziane natychmiast przybierze inny charakter i inną ważność, a po wtóre, że dotychczas ta dążność wschodnio-południowa gabinetu petersburskiego nie była przez publicystów europejskich pojęta w tym ścisłym i nierozdzielnym związku z Litwą, Wołyniem, Podolem i Ukrainą 6, w tej zależności od akwizycji tych ziem, w jakiej się rzeczywiście znajduje. Wszyscy zgadzają się na to, że od Polski całej i niepodległej zawisła przyszłość Sławiańszczyzny, los europejskiej cywilizacji, na koniec wolność środka i zachodu Europy; lecz, o ile wiem, nikt jeszcze z precyzją nie powiedział, że od takiej Polski zależą także interesa wschodnie Europy, interesa handlowe, materialne, połączone z wyższymi politycznymi i moralnymi. Wystawmy sobie Rosją od brzegów Lodowatego Morza do Tauryki 7, bez Litwy, Wołynia, Podola i Ukrainy, to jest taką Rosją, jaką powstanie 29 listopada dla szczęścia Europy i dla własnego zbawienia przedsięwzięło zostawić carowi. Obok takiej Rosji wyobraźmy sobie Polskę, z pomienionych części i ośmiu województw nadwiślańskich utworzoną, rządną, 5 Porta Ottomańska, Wysoka Porta siedziba wielkiego wezyra w Stambule; nazwa rządu tureckiego za czasu sułtanów 6 Pod nazwą Ukraina publicystyka polska XIX w. rozumiała zazwyczaj obszar dawnych województw: kijowskiego i bracławskiego lub współczesnej guberni kijowskiej. 7 Tauryka, Tauryda dawna, grecka nazwa Półwyspu Krymskiego. 7\n8 zbrojną, niepodległą i potężną, w ścisłym przymierzu z Austrią i Prusami albo tylko z jednym z tych państw. Czyżby w takim przypuszczeniu, które na krótki czas przed nocą 29-go chimerą nie było, żadna od Petersburga do Odessy nie zachodziła przerwa i nigdzie komunikacja nie ustawała? Czyżby wtenczas to, co mus sprzągł, co jedynowładztwo pochłonęło, a nie strawiło, choć na moment zostało w związku przeciwnym naturze, w karbach tak bezkształtnego ogromu? Że mieszkaniec Tobolska i Kamczatki, że Szwed, Kurlandczyk, Moskal, Kirgiz, Kabardyniec, Kozak, Tatar, Czerkies, Baszkir, od Irtysza do Tereku i Kubania, obecnie jednemu panu hołduje, to tylko nieodżałowanym błędom przypisać trzeba, którymi rzecz nasza zginęła. Między Polską a innymi, choćby najodleglejszymi, częściami Rosji zachodzą stosunki godne uważanią co do składu państwa, szczególniej zaś pod względem administracyjnym, handlowym i wojskowym. Kolos oswoił naturę swoje z nabytkiem, który go wciela w Europę, z szacowną puścizną Jagiellonów, która rozstrzelone jego części w pewną, choć nieforemną, całość wiąże, i poruszeniom, giestom olbrzyma, czy to z północy ku wschodowi, czy z środka na zachód, silniejszym popędem i stateczniejszym kierunkiem rozpierać się dopuszcza. Kraj nasz jest przewodnikiem potęgi carów od północy ku wschodowi i na południe państwa. Przez Polskę (kto dobrze sobie wyobraża położenie zabranych gubernij polskich) prze Moskwa Turcją i na wszystkie zabory wschodnio-południowe skutecznie działa. W tym ciele politycznym masa ziemi naszej jest na kształt serca pod względem obiegu krwi. Jest to tętno, puls nowej Północy. Dzisiejsze granice rosyjskie tak daleko w głąb południa pomknięto, porty i osiadłości nad morzami Czarnym, Kaspijskim, Azowskim nie stanowią jeszcze doskonale rozwinionego systematu zaborów w tych stronach. Raczej uważać by to trzeba jako zarys konturowy, z gruba tylko i niby od niechcenia naznaczony. Myślą ostateczną tych granic, które już sułtana w sieć zguby uwikłały,jest Konstantynopol. Niechaj nikt nie myśli, że nie masz lotki w tych zdobyczach. Putant enim qui mari potitur, eum rerum potiri. Tę prawdę gabinet petersburski dobrze pojmuje. Zęby utrwalić wpływ polityczny weuropie, rozszerzony lądowymi zdobyczami, Rosja w tym drugim wieku swego wzrostu musi zostać taką potęgą na morzu, jaką jest dzisiaj na stałym lądzie. Żeby tego dokazać, trzeba zawojować Turcją. Otóż droga, którą polityka Piotra I naprzód dla Moskwy wytknęła. Lecz na tej drodze bez Polski ani jednego kroku uczynić nie można. Są rzeczy istotnie potrzebne wielkim mocarstwom. Wielkie masy lądu bez wielkiej masy wody, równie jak ludzie i zwierzęta bez powietrza, obejść się nie mogą. Albo Moskwa zniknie z rzędu pierwszych mocarstw, albo dosięgnie tego celu. Nie masz środka w tej mierze. Wielu pisarzy zastanawiało się: czy jest podobny projekt postąpienia sobie z sułtanem jak niegdyś z królem polskim Stanisławom Augustem, a z Turcją jak na przykład z Polską i Georgią 8? W Anglii i we Francji poczytują to za marzenie. Lecz coraz rosnący wpływ Moskwy w Grecji, a wyłączny, od nikogo nie ścieśniony w Multanach i Wołoszczyźnie, najlepiej okazuje, jakie w swoim czasie skutki wynikną z tego systematycznego wstrząsania Porty Ottomańskiej i obsaczania jej wokoło jakby twierdzy osłabionej długim oblężeniem. Roku 1790, po zajęciu Krymu 9, rzeka Kubań Moskwę od Turcji oddzielała. Tej rzece wąski przesmyk, łączący Morze Czarne z Azowskim, wielką wagę nadaje, dlatego że się wdziera w głąb lądu aż do Anapy, gdzie Kaukaz niknie nad samym nieledwie brzegiem, tak że tu linia obronna w jednym punkcie się koncentruje. Dzisiaj działa tureckie nie grzmią nad Kubaniem. Półksiężyc zastąpiły moskiewskie orły. 10 Nadto pasma gór łączące Georgią z tym nowym nabytkiem stały się jego dzielną warownią. Persja nie udzieli w potrzebie żadnej 8 Georgia Gruzja, anektowana przez Rosję w l Tatarski chanat krymski anektowała Rosja w 1783 r. 10 Traktatem adrianopolskim 1829 r. Turcja ustąpiła Rosji swych praw do czarnomorskich wybrzeży Kaukazu, pozostających jednak w faktycznym władaniu kaukaskich plemion góralskich. 8\n9 pomocy zagrożonemu sułtanowi; żadnej nawet nie zrobi dywersji po stracie Dagestanu i Szyrwanu 11, gdzie ważne wojskowe stanowiska umacniają i łączą wszelkie moskiewskie zabory w tych okolicach. Wreszcie Moskwa, silnym przy wbiegu Kura podparta filarem, ma wyłączną żeglugę na Morzu Kaspijskim. Wojska moskiewskie przeszły Bałkan. Dybicz obozował pod Stambułem; a tego roku Moskale jako pomocnicy i przymierzeńcy byli panami tej stolicy. 12 Co więc przedtem zdawało się niepodobieństwem, przywodzi do skutku wnuk Katarzyny. Cóż mu wtedy przeszkadzało zająć Konstantynopol, a teraz w nim pozostać? Nasza interwencja odpowiadają ministrowie francuscy i angielscy. A jeżeli, co z natury rzeczy wyniknąć musi prędzej lub później, który z carów uważać zacznie nie zawojowanie, lecz po prostu wzięcie krajów europejskich sułtana za środek wyłamania się spod przymusu wszelakiej na przyszłość interwencji? Wtenczas to dopiero Anglia skutki rozbioru Polski, tego naturalnego sprzymierzeńca Porty na Śródziemnym uczuje Morzu. Ze Anglicy nie wierzą w podobieństwo indyjskiej wyprawy będącej w nierozdzielnym związku z wszelkimi zamiarami Moskwy przeciwko Turcji, ze nie wierzą w podobieństwo wyjarzmienia Indyj Wschodnich, bynajmniej to nie przeszkadza carom szczerze myślić o tej wyprawie, której Napoleon za urojenie nie poczytywał. Petersburg nie wierzył w polską rewolucją, a jednak ten sam Dybicz, który nocował pod Stambułem 13, utracił wawrzyny zabałkańskie na polach Grochowa. Toć jest własne każdej wielkiej rzeczy, że z dala, ale tylko z dala, wydaje się być niepodobną. Dalekie wyprawy, ogromne przedsięwzięcia wojskowe i polityczne zostają w odwrotnym stosunku z kolosalnymi dziełami architektury. Te z wielkiej odległości zaledwie dostrzeżone, w miarę zbliżania się coraz większego nabywają ogromu; tamte maleją w miarę bliskości: to jest, w skutku są łatwiejsze niżeli w dalekim przedsięwzięciu. Trudniej zapewne było Napoleonowi przebyć morze strzeżone przez floty angielskie i zdobyć Egipt 14 niżeli dzisiaj Moskwie zawojować Turcją; a jeśliby Anglia przeciwiła się temu zaborowi, przymusić ją do pokoju w Indiach Wschodnich. 15 Pytam się tedy: gdyby była ożyła owa sławna, wielka i rycerska rzeczpospolita ziem koronnych, litewskich i ruskich, owa Polska Jagiellonów i Batorego, którą wskrzesić postanowiliśmy, dla której tyle krwi polskiej nad Wisłą i Narwią się rozlało, czyżby kiedykolwiek car moskiewski, następca owych carów, którzy chanom tatarskim, namiestnikom Batego 16, służyli, śmiał kartować tak rozległe plany i o tak dalekich rozmyślać podbojach? Teraz powody zawojowania europejskiej Turcji z ważnych względów, które rząd moskiewski doskonale ocenia, którym zadosyćuczynić ma wszelką moc i wolą, wynikają. Nasamprzód: ciężenie, presja tego ogromnego mocarstwa według praw natury musi się odbywać w kierunku z północy ku południowi z biegiem rzek spławnych. Najpiękniejsze prowincje moskiewskie, tak europejskie, jak azjatyckie, są południowe. Płody tych osiadłości daleko korzystniej (bo to wynika z naturalnego stanu komunikacji) zbywać można handlem na Morzu Śródziemnym 11 Prowincje te anektowała Rosja w następstwie wojny z Persją w l W 1833 r. sułtan Mahmud II, zagrożony przez swego zbuntowanego lennika, paszę Egiptu MuhammadAlego, odwołał się do pomocy wojskowej caratu. Desant rosyjski wysadzony nad Bosforem osłonił władztwo sułtana, w zamian za co Rosja uzyskała od Turcji szczególne uprawnienia dla swej floty wojennej w cieśninach czarnomorskich (układ w UnkiarIskelessi). Niniejszy sukces rosyjski godził w strategiczno-handlowe interesy Francji i Anglii na Bliskim Wschodzie. 13 Mowa o końcowej fazie wojny rosyjsko-tureckiej r. 14 Mowa o wyprawie francuskiej gen. Bonapartego do Egiptu W l Europejska opinia publiczna przez znaczną część XIX w. liczyła się z możliwością rosyjskiej agresji lądowej przeciwko władztwu brytyjskiemu w Indiach. 16 Batu - chan był wodzem tatarskim w XIII wieku. 9\n10 niżeli na Bałtyckim. Po wtóre, że tak się nie dzieje w Rosji, przyczyną tego jest nienaturalne, zbyt ekscentryczne położenie stolicy. Petersburg jest pijawką, która ssie bez użytku żywotne soki całego mocarstwa. W tym punkcie szkodliwa i niebezpieczna centralizacja wszystkich władz, administracji, dworu, bogactw sprawuje, że cyrkulacja krwi w żyłach olbrzyma w odwrotnym i naturze rzeczy przeciwnym odbywa się kierunku, z żyzniejszych i hojnie od przyrodzenia opatrzonych okolic do pustyń i stepów, z klimatu umiarkowanego do temperatury lodów i śniegów. Petersburg sztuką od razu zbudowany, ukazem zaludniony, całą Rosją w sztucznym i niejako apoplektycznym utrzymuje stanie. Rozsądna polityka nakazuje rządowi wyjść z tego gwałtownego wysilenia i ustawicznego wewnętrznego przymusu. Zęby rozwinąć dążność mocarstwa w prawym kierunku i szerzeniu się jego w przyszłości, której polityka Carskiego Sioła 17 nigdy z uwagi nie spuszcza, nadać popęd zgodniejszy z naturą, musi, powinien ten rząd stolicę na południe przenieść. Wdzięki wschodnio-południowego nieba dla wytwornego dworu, klima pieściwe i rozkoszne są to najmniej ważne pobudki w porównaniu z wyższymi względami stanu, których Moskwa dłużej bezkarnie nie zaniedba. Po trzecie, Petersburg, jak wiadomo, założony został w widokach nie tylko handlowych, ale zarazem w widokach morskiej potęgi, bez której handel wielkiego kraju żadną miarą obejść się nie może. To jedynie skłoniło Piotra I do umieszczenia stolicy u kończyn Rosji w miejscu tak niezdrowym i nieurodzajnym, w miejscu bliższym źródeł aniżeli punktów spławności tych rzek, które środkowy handel krajowych produktów ułatwiają. Dotąd jednak skutek nie uwieńczył jego wielkich zamiarów. Nie mają Moskale współzawodnika na Morzu Bałtyckim, lecz to morze naokoło jest lądami ścieśnione i tylko przez pół roku żeglowne. Wielkie okręty moskiewskie, nieczynne przez sześć, siedm, a czasem dziewięć miesięcy, są teraz próżnym dla kraju ciężarem. Nigdy wolnego na Ocean nie mają wychodu. Na Bałtyku nie kształcą się majtkowie i służba nie doskonali się okrętowa. Zęby tedy ziścić, co przekazał polityczny testament Piotra 1 18, to jest: żeby siłą morską ubezpieczyć lądowe nabytki, do tego trzeba obszernej, i bardzo obszernej, przestrzeni na morzu. Nie czcza duma, nie płochy kaprys, ale przeważne polityczne względy znaglają każdego samodzierżcę doświadczyć tego na Śródziemnym Morzu, czego na Bałtyckim dokazać nie było można. Wszystko ciągnie carów ku tej stronie silną ponętą. Tkwi zaiste pewna moc w położeniu Konstantynopola, kiedy jedynie to miasto na samym schyłku zgrzybiałości ruinę wschodniego przeciągnęło cesarstwa. 19 Tu środkowe, najbujniejsze prowincje moskiewskie weszłyby natychmiast w związek bezpośredni z bogatymi targami, z handlem całego Zachodu. Stąd tak łatwo lądowe ustanowić komunikacje z całym Wschodem! Tak łatwo kupieckie rozwinąć zakłady w Trebizondzie, Erzerum, w Mussol, Bassorze, Bagdadzie, w Chiwie, Balku, Bocharze, w Samarkandzie! Anglicy prowadzili korzystny handel nad Morzem Kaspijskim z miastami Bochara i Samarkand aż do połowy zeszłego wieku. Lecz Moskwa zmusiła angielską kompanią do opuszczenia Astrachanu. Po wzięciu Stambułu ten cały handel opanowałaby wyłącznie. Teraz znaczna liczba moskiewskich kupców rokrocznie zwiedza zatokę Kuljuk na brzegu południowym Kaspijskiego Morza. Stąd rosyjskie ciągną karawany do Chiwy i Bochary pośrednim Turkomanów krajem. Konsul francuski Gamba niedawno uważał wyższość handlu angielskiego za rzecz szkodliwą dla Europy. Utrzymuje on, że znaczna część handlu azjatyckiego odzyska dawną drogę, która jest krótsza i korzystniejsza, bo nie będzie zależała od wyłącznej angielskiej kompanii! Carskie Sioło (dziś Puszkin) pod Petersburgiem było letnią rezydencją monarszą od końca XVIII w. do upadku caratu. 18 Rozpowszechniony w początku XIX w. apokryf, pono polskiego pióra, przypisujący Piotrowi Wielkiemu zakreślenie Rosji dalekich celów ekspansji, mających dać jej władztwo nad światem. 19 Posiadłości bizantyńskich cesarzy, osaczone przez Turków, ograniczały się w XV w. do samego tylko Konstantynopola, który upadł w 1453 r. 20 Cytat z książki: Voyage... dans les provinces audela du Caucase, par le chevalier de Gamba, Paris Autor był francuskim kupcem, nie konsulem; zwiedził on południową Rosję i Kaukaz w l\n11 Któż wreszcie tego nie rozumie, że port Konstantynopola, jako stolicy carów, zostałby w krótkim czasie największą na świecie morską zbrojownią? Lasy Azji Mniejszej, których dęby lepsze niżeli angielskie, żelazo Kaukazu, konopie z Synopy i Trebizondy, sławne długością i mocą, wnet by zasiliły warsztaty okrętowe dziedziców Piotra I. Robotnik nad Morzem Czarnym tańszy niżeli w całej Europie. Machiny parowe, majtkowie Grecy i Moskale, którym natura nie odmówiła pojętności, pod rozkazami biegłych oficerów Ameryki Północnej, która by z skrytą pociechą w sercu powitała uśmiechem sardonicznym nowego świata nową potęgę morską w starej Europie 21 : otóż główne rysy obrazu niedalekiej może przyszłości, której po tym wszystkim, co Moskwa od lat pięciudziesiąt zdziałała, nie wierzyć jest zapewne wygodnie, ale nie bardzo bezpiecznie i nie bardzo mądrze. Gdyby kto był w Europie przed Piotrem I, na przykład za czasu Iwana Wasilewicza, miał widzenie takiej Moskwy, jaką jest dzisiaj, pewnie by go obwołano wizjonarzem lub szarlatanem. A jednak nierównie to dalej od owej Moskwy do dzisiejszej niżeli od dzisiejszej do tej, jaką być może, jaką być musi w krótszym jeszcze czasie albo pod własnym ulec ciężarem. Wielkie masy ziemi zdają się mieć poetycką imaginacją. Coś fantastyckiego widzimy we wzroście wszystkich politycznych kolosów, wszystkich politycznych potworów. Czyż nie masz pewnego nawet natchnienia, jakie zawsze rodzi uczucie materialnej siły, w tym wszechwładztwie carów, które się bezprzestannie na zewnątrz wywiera, w tej szczególnej konstytucji rządu, który, żeby nie upadł, ciągle Moskalów odurzać musi grabieżami jak narkotycznym napojem; w tym na koniec politycznym łakomstwie Rosji, która wszystko naokoło siebie pożreć usiłuje? Nazwijmy to instynktem ogromu albo przedwiecznym prawidłem dzikości, to pewna atoli, że nic bardziej jak południowe niebo, jak czarodziejskie przyrodzenie Wschodu, jak ruiny i pomniki starej sławy, jak nareszcie Morze Śródziemne owej, że tak rzekę, magnetyczno-elektrycznej imaginacji północnego absolutyzmu nie roznieca. Cet empire mówi Bonald o Moskwie place sur les confins de 1Europe et de 1Asie, pese a la fois sur toutes les deux, et depuis les Romains aucune puissance na montre une plus grandę force dexpansion. II en est ainsi dans tout etat ou le gouvernement est eciaire et le peuple barbare, et qui reunit lextreme habilete du moteur a lextreme docilite de 1instru-ment. Jest to w rzeczy samej mocarstwo z dwóch tylko pierwiastków złożone: z siły fizycznej i z tego, co sile ruch nadaje. Moskwa do zbytku rządzona nie jest narodem, ale tylko krajem; nie społecznością, ale narzędziem. Wreszcie, do ryskownych przedsięwzięć pociągają albo wielkie bogactwa, albo tym przeciwne ostateczne ubóstwo. Mieszcząc Moskwę w drugiej kategorii, nie masz nic trudnego dla carów Północy. Byli oni dotąd korsarzami stałego tylko lądu Europy i Azji, lecz żeby tego nie stracić, co nabyli, jeden z nich prędzej czy później zostanie morskim rozbójnikiem. Zbudować język prawie nowy przez wprowadzenie nawet liter ukazowych 22, przenieść stolicę o paręset mil z jednego punktu na drugi, poobcinać brody majętniejszym Moskalom i po europejsku ich przebrać, wszczepić w ród jeszcze nie ugłaskany powierzchowną ogładę społeczeństw na wpół zbutwiałych, słowem zamknąć po dyktatorsku księgę starych dziejów barbarzyńskiej Moskwy i kazać jej iść naprzód nową, nieznaną drogą: te były dzieła Piotra Pierwszego. Zęby wiedzieć, jak carowie stołeczne miasta stawiają, przypatrzmy się jego budownictwu. Prawdziwie szczególna architektura! Ledwie sto lat temu, kiedy to miejsce, gdzie jest teraz Petersburg, było trzęsawicą. Święty Piotr, głowa apostołów, postawił swą stolicę na opoce, a papież moskiewski na błocie. Z kilku w owym czasie chałup chruścianych wzrosło prawie w okamgnieniu jedno z najregularniejszych miast na świecie, któremu cudzoziemcy z dalekich stron dziwić się przybywają. Inne stolice Europy powstawały powolnym szerzeniem 21 Mochnacki pozostaje pod wrażeniem nie tak dawnego (1812 r.) konfliktu zbrojnego Stanów Zjednoczonych A.P. z Anglią. 22 Mowa o zarządzonym za Piotra Wielkiego uproszczeniu alfabetu cerkiewno-słowiańskiego przez zaprowadzenie w piśmie rosyjskim tzw. grażdanki. 11\n12 się, stopniowym wykraczaniem z pierwiastkowego zakładu, leniwym przełamywaniem obwodowych granic. Duch i lice pokoleń, charakter mieszkańców, dzieje ludu, natura rządów, sprawy królów wybijały się w każdym niemal wielkim mieście europejskim odmiennymi budownictwa rodzajami, różnym, coraz innym kształtem gmachów, ulic, kościołów. Wielkie miasto wielkiego ludu jest to kronika architektoniczna jego pojęć, obyczajów, oświaty; jest to historia pisana murami i jeometrycznymi kształty. Prawdziwie narodowa stolica z każdego wznioślejszego punktu ukazuje wejrzeniu rozliczne rodowitości piętna, razem z sobą zespolone, a jednak wyraźne i oddzielne. W każdym takim mieście przeszłość, stary czas ma związek z następnymi i późniejszymi; i jest suma ciągłych usiłowań, ciągłych robót ludu. Petersburg powstał olbrzymią improwizacją nieograniczonej władzy. Car rzekł: Chcę, żeby było miasto i było miasto, i wody natychmiast oddzieliły się od lądu. Osuszono błota, wypełniono padoły piaskiem i kamieniem. Granitowym murem kazano Newie, żeby z łożyska swego nie występowała, i odtąd to płynie spokojnie nosząc do Fińskiej Zatoki kształtnych pałaców obrazy, wspaniałych cerkwi i pięknych giełd, które się w jej śklanej powierzchni odbijają. Czasem tylko wstrząsnąć usiłuje ta rzeka jarzmo przemocą włożone. Wtenczas od morza się cofa, siłę pędu od wbiegu ku źródłom odwraca, nabrzmiewa, ponad granitowe wznosi się zapory i wszystko około siebie zalewa 23, rażąc postrachem carów, którzy żałują, że jej za karę nieposłuszeństwa ani knutem wychłostać, ani na Syberią posłać nie mogą, jak niegdyś dożowie weneccy, co raz w rok uroczyście kuli morze w kajdany. To handlowe miasto sprawuje jednak bolesne wrażenie. Człowiek myślący nie dziwi się wytworowi; postrzega w tym tylko skutek nieporównany prawie czarodziejskiej żelaznej władzy i robotę niewolników. Ukaz założył fundamenta stolicy, ukaz z głębi kraju pościągał bojarów. Każdy majętniejszy Moskal musiał postawić pałac w miejscu oznaczonym podług modły i linii, jak wynikało z planu ogólnego; bo jeden architekt stawiając całe miasto myśl, gust wszystkich następnych pokoleń jednemu gustowi posłusznymi uczynił. Skądże lud, skąd masa? I to jest dziełem władzy. Ukaz napełnił ludem tę dziwną kreacją w jednej prawie chwili pod tym stopniem szerokości. Cóż dziwnego albo niezwyczajnego w tym kraju przerzucać z miejsca na miejsce całe pokolenia? Jedno słowo chcę rozstrzyga tu los milionów. Ludzie są to liczby powiedział Wielki Inkwizytor Filipowi II. 24 Zły duch Północy. doskonale pojął tę naukę zaleconą złemu duchowi Południa. Nie tylko Petersburg, ale wszystko, co się dzieje w Rosji od stu lat, wszystkie zakłady, wszystkie nabytki, nawet umysłowe, wszystkie wcielenia są improwizacją nieograniczonej władzy. Carowie improwizowali i improwizują całe kraje, ludy, miasta i nowe osady. Robota, potrzebująca gdzie indziej kilkuset lat czasu, tu w jednym roku sprawuje zamierzone skutki. Rząd moskiewski nie zna innego środka poruszania własnej machiny, tylko par des coups detat; a jego dzieje są nieprzerwanym pasmem wyskoków władzy, którymi gdzie indziej sztuka stanu w najtrudniejszych tylko okolicznościach szuka zbawienia rzeczy publicznej. Początek, szerzenie się, wzrost moskiewskiej potęgi jest to prosty i konieczny skutek wszechwładztwa jednego człowieka, czyli fundamentalnej zasady rządu, który by bez tych olbrzymich improwizacyj, bez. owych gwałtownych poruszeń natychmiast runąć musiał. Konwulsyjny temperament kolosu każe mu się obawiać uderzenia apopleksji. Dlatego carowie bezprzestannie podbijają: dlatego tak niezmiernej, zewnętrznej potrzebują agitacji. Założyciel Petersburga rozbiwszy szwedzką flotę pod wyspą Aland rzekł wieszczym duchem:,, Jedną tylko Rosją zdziałała natura; to mocarstwo nie będzie miało rywala w swym zawodzie. Kto mógł jedne stolicę pod kartaczami dział szwedzkich nie na swoim postawić gruncie, a drugą 23 Aluzja do straszliwej petersburskiej powodzi z listopada 1824 r., upamiętnionej w Jeźdźcu miedzianym A. Puszkina. 24 Aluzja do słynnego dramatu F. Schillera Don Carlos (akt V, sc. 10). 12\n13 spalić w obliczu Napoleona 25, ten trzecią bez trudności mieć będzie w miejscu nierównie piękniejszym i wygodniejszym. Lecz po odcięciu tych względów zachód Europy równie silną pobudką ciągnie Moskwę do tego śmiałego przedsięwzięcia. Skądże, jeżeli nie z Śródziemnego Morza, na którym bez Konstantynopola musiałaby zawsze grać podrzędną rolę, udzieli skuteczniejszego wsparcia tak niebezpiecznej dla społeczeństw zachodnich restauracji? Pewne zachodzi pociąganie się między despotycznymi dworami. Stosunki Rosji z każdym antynarodowym stronnictwem w Portugalii i Hiszpanii 26 pokazują, że absolutyzm bardziej niżeli rewolucja dalekiej propagandy dla własnego dobra potrzebuje. Wpływ Moskwy w tych dwóch krajach i przewaga w Grecji, obok tej niewątpliwej dążności do opanowania Turcji europejskiej, zasługują na uwagę. Wszystko to być może jeszcze bardzo dalekie; jakożkolwiek bądź, w tym, co tu powiedziałem, wybija się potajemna myśl gabinetu, który od stu lat nierównie trudniejszych rzeczy dokazał. Lecz zawsze pamiętać trzeba, że ten tylko, kto samowładnie w Polszcze rządzi, posiąść zdoła miasto Solimanów 27. Pod tym względem cała dążność Rosji, wszystkie projekta tego państwa, wszystkie dzisiejsze interesa wschodnio-południowe ściśle są połączone z nabytkiem.naszego kraju i od jego wypolszczenia zależą. Polska taka, jaką ostatnim powstaniem wskrzesić zamierzaliśmy, przypiera do Czarnego Morza. Gdzie dzisiaj jest guberskie miasto Nikołajew, była Olbia przez Milezjanów zbudowana 28, sławna niegdyś składem całego wschodniego handlu; tak jak potem Mohylew na Podolu był składem handlu Multan i Wołoszczyzny. Tędy przechodziły zwyczajnie towary z tych krajów nad Dniepr. Pszenicę podolską na Archipelag spławiali Polacy do wyspy Cypru. Za Zygmunta I Wenetowie wyprawili poselstwo prosząc króla polskiego, aby porty nad Morzem Czarnym, tak jak było za Kazimierza Jagieł., przywrócił i Cypr zbożem z Podola i Ukrainy zasilał. 29 Graniczyła Rzeczpospolita Polska Ukrainą od południa w polach dzikich Końską Wodą zwanych z Tartarią mniejszą aż do Morza Czarnego, to jest z krajem niegdyś Tatarów krymskich, czyli perekopskich 30 ; dalej z Morzem Czarnym aż do ujścia Dniestru pod Akiermanem, czyli Białogrodem; od zachodu zaś rzeką Dniestrem z Multanami aż do wpadu Morachwy. Czynsz płacili królom naszym Tatarzy z pól dzikich do Morza Czarnego ku Oczakowowi rozciągnionych, gdzie się ich bydło i owce pasały. O to Soliman II sułtan zawart traktat z Zygmuntem I. 31 Z tej to Polski Carogrodowi puszczaniem się swym na Morze Czarne nieraz zagrażali Kozacy; z Dniepru wypływając czajkami miasta Azji Mniejszej niszczyli, przedmieścia Stambułu plądrowali i częstokroć nabawiali bojaźnią sułtanów w seraju. 32 A ci Kozacy, którym Zygmunt I od Zaporoża dał w osiadłość część kraju powyżej Porohów, których Stefan Batory w rządną milicją zamienił, była to dzielna i wierna w swoim czasie straż Rzeczypospolitej od Tatara, Turka i Moskala. 25 Mowa o założeniu Petersburga w 1703 r., w czasie trwania tzw. wojny północnej ze Szwecją, oraz o spaleniu Moskwy w 1812 r. w czasie najazdu Rosji przez armię Napoleona. 26 W początku lat trzydziestych Mikołaj I udzielał dyplomatycznego poparcia konserwatywnie usposobionym pretendentom, którymi byli: w Hiszpanii Don Carlos, a w Portugalii Dom Miguel. 27 Aluzja do Sulejmana Wspaniałego, wielkiego sułtana zdobywcy z XVI w. 28 Olbia kolonia miasta Miletu, założona pomiędzy ujściem Bohu i Dniepru do Morza Czarnego w VII w. p.n.e., przetrwała do III w. n.e. 29 W l Cypr znajdował się pod panowaniem Wenecji. 30 Chanowie krymscy w 1475 r. poddali się zwierzchności Turcji, która też w 1484 r. opanowała porty mołdawskie: Kilię i Białogród (Akerman). Położyło to kres władaniu W. Ks. Litewskiego odcinkiem brzegów czarnomorskich. Posesji tych Kazimierz Jagiellończyk nie bronił, nie chcąc antagonizować sułtana. 31 Pokój ten z 1530 r., przedłużony w 1533 jako wieczysty, położył kres konfliktom zbrojnym Polski z Turcją na okres blisko stulecia. 32 Główne nasilenie tych słynnych wypraw przypadło na schyłek XVI w. 13\n14 Z tej przyczyny powiedziałem, że Moskwa przez Polskę prze Turcją. Polską rządzi w Multanach i Wołoszczyźnie i tylko skutkiem zaboru Polski może się rozwinąć w kierunku wschodnio-południowym, który tu oznaczyć usiłowałem. A zatem rewolucja 29 listopada mając na celu przywrócenie części naszego kraju, który się od cypla Kurlandii rozciąga do Morza Czarnego, obrażała najdelikatniejsze interesa państwa carów. Województwa polskie północne i wschodnio-południowe, położeniem swym centralnym w tym systemie, stycznością ze świeżymi i dawniejszymi zaokrągleniami carstwa od strony azjatyckiej, przerywają w stanie insurekcji wszystkie komunikacje wojskowe, administracyjne i handlowe na poprzek i wzdłuż państwa. Powstanie w zabranych guberniach obróciłoby natychmiast środek carstwa, podstawę ogromu, przeciwko niemu samemu. Gdybyśmy się byli rzucili do Litwy i za Bug po 29 listopada, Moskwa musiałaby wejść w zapasy z tym wszystkim, co ją dotąd europejską i wschodnią, mianowicie zaś wewnątrz zgodną z samą sobą, a zewnątrz groźną czyniło. Nie byłoby to powstanie, z naszej strony nie byłaby to zwyczajna wojna! Byłoby to bolesne wypaczenie kolosu z dotychczasowych jego stawów. Pod Warszawą odnieść największe zwycięstwo nie tyle znaczy, co tu nie dać się pobić zupełnie i tylko z dnia do dnia przeciągać wojnę, przeciągać ruch paraliżujący całą naturę Moskwy. Na ostatek, czy to mówiąc o Moskwie, czy wojując z nią, miejmy zawsze na uwadze: własność, naturę pustyni. Wyrazu tego bez wielkiego ograniczenia nie wypada stosować do Wszechrosji. Wszakże cały ogrom europejsko-azjatyckich posiadłości cara w porównaniu z ludnością, kulturą i stanem obywatelstwa mieszkańców, to jest ze stanem niewoli w. najrozciąglejszym znaczeniu tego słowa, nasuwa myśl pustyni fizycznej i politycznej. Wielka pustynia wewnątrz jest niedostępna. Punkta niebezpieczne, miejsca dotkliwe, które trudno obronić, znajdują się na obwodzie takiego kraju. Polska jest główną ścianą, obwodem Moskwy ze strony europejskiej. Gdyby Napoleon był znał tę naturę państwa carów, kampania 1812 r. byłaby inny obrót wzięła. Potęga moskiewska tkwi w zdobyczach. Nie ze środka do obwodu, jak gdzie indziej, ale przeciwnie, z obwodu wewnątrz wpadają jej promienie. A zatem, po odcięciu zdobyczy na obwodzie to zostaje Moskwie, czego zdobyć nie można, czego nie warto zdobywać. Żaden wojownik większego jak Napoleon nie popełnił błędu. Poświęcił on w tej kampanii strategią taktyce; chciał bitew po osiągnieniu celu wojny. Nie w Moskwie, nie w Petersburgu, ale tylko w Polszcze mógł zmusić Aleksandra do zawarcia najkorzystniejszego pokoju dla Francji, a najniepomyślniejszego dla Anglii. Na pierwszą wiadomość zaślubin cesarza Francuzów z Austriaczką zapłakać miał Aleksander 33 i wyrzec te pamiętne słowa: Przewiduję los Rosji; nadchodzi czas pożegnania Europy i zawitania do stepów Azji. Tym, co miał Napoleon, co już jego wojska rzeczywiście zajmowały, to jest Polską Jagiellonów, przywiódł Moskwę bez stanowczych bitew do nicestwa. Pokonał cara obozując na odwiecznych granicach Rzeczypospolitej. Kto z właściwego punktu uważa te ogólne stosunki strategiczno-polityczne, zgodzi się ze mną na to, że nie było tak uciążliwego warunku, którego by Napoleon już nie wytargować, ale wymusić nie zdołał u cara pod Smoleńskiem, w Witebsku, Połocku, a nawet w Wilnie. Ale trzeba było zimować w Polszcze. 33 Zaślubiny Napoleona I z arcyksiężniczką Marią Ludwiką (1810) miały polityczny aspekt antyrosyjski. 14\n15 [Rozdział III] Stan rzeczy przed 29 listopada w ziemiach zabranych. Administracja tych krajów Karliści we Francji nazywają rozbiory Polski rewolucjami zrządzonymi przez monarchów przeciwko narodowi polskiemu; a powstania nasze kontrarewolucjami, to jest ciągłym dążeniem do restauracji. 34 Według ich przekonania sprawa nasza jest legitime, jak starszej linii Burbonów we Francji. U nas królom mówią i piszą karliści u was narodowi odjęto odwieczne, słuszne, niezaprzeczone prawa. Pod pewnym względem, szczególniej zaś podług teorii legitymistów, to porównanie nie byłoby bezzasadne! Przez rewolucją wystawiamy sobie gwałtowne wstrząśnienie, które burzy porządek rzeczy dotychczasowy, prawny. Czyż taka rewolucja w Polszcze ujarzmionej przez obce mocarstwa kiedykolwiek miejsce mieć może? Kiedyż Polacy po rozbiorach kraju targnęli się u siebie na porządek rzeczy prawy? Z tej strony uważane powstania nasze nie mają w sobie nic rewolucyjnego; były legitimes; były tylko odparciem zewnętrznej napaści; były walką z uzurpatorami. Tym to sposobem partia pokonana przez rewolucją we Francji, z szczerej czy udanej ku nam życzliwości, sprawę narodu polskiego porównywa ze sprawą wygnanej dynastii! My to w innym świetle widzimy. Powstania nasze mają dwojaką naturę: częścią są rewolucją, częścią restauracją. Starej Polski, która zginęła nierządem, rozpasaną swawolą, fałszywym, niesprawiedliwym stosunkiem mniejszości narodu do większości, odgrzebywać nikt nie myśli. Co przepadło u nas we względzie społecznym, nierówność, przesądy urodzenia, duch zawichrzeń, czego by wiek dzisiejszy nie zniósł, to niechaj na zawsze pozostanie umarłe! Szczątki nawet tego tu i owdzie w Polszcze zacierać należy. Jednym słowem, Polska społeczna, taka, jaka była w średnich wiekach, jaka była na chwilę przed swoim upadkiem (bo ją nawet ostatnie ustawodawstwo narodu, w Sejmie Czteroletnim, poprawić i zupełnie przekształcić zamierzało) 35, nigdy wskrzeszona, nigdy wznowiona być nie może. Wojna z obcymi ciemięzcami wielkich sił potrzebuje; siły te znajdują się w masie narodu, w jego ogromnej większości, która prawie w jednej tylko cząstce Polski (w kraju kongresowym) porównana została z szlachtą przed obliczem prawa 36, a we wszystkich innych prowincjach dotąd się znajduje w stanie ciemnoty i okropnej, ludzkość obrażającej niewoli, wreszcie bez żadnego we własności udziału. Zainteresować tę większość, umieć ją pobudzić do ruchu przeciwko zewnętrznemu nieprzyjacielowi, umieć śród boju, tu nagiej, tam wolniej, jak miejscowe okoliczności przepisują, zmieniać, polepszać jej stan we względzie obywatelstwa i własności: ta jest część rewolucyjna, społeczna w powstaniach polskich. Za część ich restauracyjną poczytywać powinniśmy tylko przywrócenie dawnych granic, tylko połączenie w jedną całość wszystkich prowincyj. 34 Karliści zwolennicy króla Karola X, strąconego z tronu Francji przez rewolucję 1830 r. Ci spośród karlistów, którzy okazywali sympatię sprawie polskiej, mogli jej bronić tylko uznając ją za kontrrewolucyjną, jako że ich doktryna potępiała każdą rewolucję. 35 Aluzja do Konstytucji 3 Maja 1791 r. 36 Porównanie to, zadekretowane w konstytucji Księstwa Warszawskiego (1807), objęło także ziemie, które nie weszły następnie w skład Królestwa Kongresowego. Równość wobec prawa obowiązywała więc po 1815 r. także w zaborze pruskim i w okręgu Wolnego Miasta Krakowa. 15\n16 A zatem, środkiem powstania w Polszcze, nie jedynym, ale głównym, jest rewolucja społeczna, pojęta w duchu narodowym, całkiem obcym zachodnim wyobrażeniom w tym względzie; a celem jego jest restauracja terytorialna kraju. W ostatnim powstaniu restauracja terytorialna zależała na połączeniu z Królestwem Kongresowym zabranych gubernij w jedno ciało polityczne. Taki był cel 29 listopada. Byłoż podobne uskutecznienie tego śmiałego i prawdziwie olbrzymiego przedsięwzięcia? Po tym wszystkim, co zaszło, w dzisiejszym położeniu naszym, w niedoli tułactwa, wobec srogiej reakcji ze strony moskiewskiej, wobec ucisku stokroć cięższego, niżeli był przed rewolucją, możemyż teraz w czystości sumienia naszego powiedzieć samym sobie i tysiącom rodzin polskich, i całemu pokoleniu dzieci pokutujących za to dzieło na Syberii: żeśmy dobrze, żeśmy rozważnie postąpili sobie podnosząc oręż przeciwko samodzierżcy? Na to zapytanie najpierwej to odpowiedzieć trzeba, że nie powstać, to jest dłużej pozostać w tym samym stanie, pod absolutyzmem cara, nie było w naszej mocy; a po wtóre, iż choćbyśmy mogli byli dłużej wytrwać w tym samym stanie, choćby moskiewskie jarzmo mniej było nieznośne dla Polaków, to i w takim nawet przypuszczeniu nie powstać śród ówczesnych zewnętrznych i wewnętrznych okoliczności, które się tak widocznie uśmiechały powstaniu, byłoby z naszej strony nikczemnością i nierozumem. Jednym z chwalebnych, jednym z głównych powodów rewolucji 29 listopada było i to także: iż się udać mogła. Są między nami ludzie, którzy wszystko widząc w świetle optycznym, mniemają tym pomnażać sławę naszą, kiedy mówią: że Polacy, naród żywego temperamentu, nigdy pierwej nie wykalkulują, co czynić przedsiębiorą, i nie obliczywszy ani swych sił, ani nieprzyjacielskich, idąc jedynie za głosem honoru, sumienia i powinności, biorą się do oręż. Podług nich, myśmy byli garstką walecznych, a nieprzyjaciel olbrzymem. Ostatnie powstanie wyobrażają sobie oni na kształt walki małego Dawida z ogromnym Goliatem. Ta opinia z jednej strony tyle prawie dogadza naszej źle zrozumianej pod tym względem miłości własnej, ile z innej strony przeciw! się prawdzie historycznej i szkodzi rzetelnemu, politycznemu interesowi narodu polskiego. Myśmy nie byli garstką w początkach! Zostaliśmy nią dopiero później błędnym całego powstania kierunkiem. Lepiej przyznać się do tego błędu, lepiej go wyświecić, lepiej podciągnąć pod sąd dziejów jego sprawców niżeli naród cały odsądzać od rozwagi dla usprawiedliwienia następnych uchybień jego naczelników politycznych i wojskowych. Rzucając krwawą rękawicę pod stopy cara, czyż tego nie czyniliśmy w imię tej prawdy, że razem z ośmią województwami nadwiślańskimi 37 powstanie i Litwa, i Ruś cała? A skoro nie cztery miliony Polaków, ale czternaście milionów jednaki interes, jednaka potrzeba, jednakie wyobrażenia łączyły w tej sprawie, cóż, pytam się, śród takich wewnętrznych okoliczności (pomijając nawet zewnętrzne, które od dni lipcowych na wodzy trzymały Austrią i Prusy) 38 mogło zapowiadać Mikołajowi jakąkolwiek nadzieję zwycięstwa? Stan rzeczy w zabranych guberniach przed 29 listopada i stan ówczesny siły zbrojnej cara w całym państwie moskiewskim otóż dwie główne podniety dla powstania nadwiślańskiego, które przynajmniej bezpośrednim twórcom jego, tym, co je pierwsi zaczęli w Warszawie, ani na chwilę wątpić o pomyślnym skutku całego przedsięwzięcia nie pozwalały! Powtarzam: nigdy Polska potężniejszą nie była. Żeby o tym przekonać mniej świadomych wydarzeń ostatniego powstania, skreślę najpierwej obraz administracji moskiewskiej w zabranych guberniach (o ileśmy ją znać mogli przed 29 listopada), rozważę pokrótce ówczesne stosunki mieszkańców tej rozległej ziemi z rządem; krótko mówiąc, będę się starał ocenić ich 37 Były to województwa: mazowieckie, podlaskie, lubelskie, sandomierskie, krakowskie, kaliskie, płockie i augustowskie. 38 Zdaniem autora wybuch rewolucji lipcowej 1830 r. we Francji mógł powściągać rządy austriacki i pruski od ścisłego współdziałania z caratem. Ma zapewne na myśli rosnące w Niemczech nastroje republikańskie, z którymi Wiedeń i Berlin musiały się liczyć. 16\n17 usposobienie rewolucyjne, to jest gotowość do powstania, do połączenia się z wojskiem, gdyby tam wtargnęło; następnie zaś obliczę siłę zbrojną moskiewską w owej przeważnej chwili i z siłą zbrojną polską nad Wisłą porównam. Moskwa nie wypolszczyła swego zaboru: w tym tkwiła łatwość oderwania go i połączenia z Polską kongresową. W województwach zabranych rząd moskiewski poczynił był takie rozporządzenia, takie zmiany na lat kilka przed 29 listopada, to jest od wstąpienia na tron Mikołaja, iż choćby ani jedna iskierka polskiej cnoty nie tlała w sercu tamtejszych mieszkańców, powstać by musieli. Od czasu wcielenia tej części Polski do Rosji, a raczej od wstąpienia na tron Pawła aż pod koniec panowania Aleksandra, szczególniej do zjazdu w Opawie i Laibach 39, zdawało się, że gabinet petersburski przyjął za zasadę polityki swojej wypolszczać ten nabytek bardzo powoli, środkami łagodnymi. Paweł, matce we wszystkim przeciwny, natychmiast po jej zejściu uchylił systema, które ona była wymierzyła przeciwko językowi polskiemu, dawnemu prawodawstwu, dawnym formom szlacheckiego republikanizmu, w ogólności przeciwko obywatelskiemu stanowi w guberniach. Aleksander dalej jeszcze w tej mierze postąpił. Myślą jego było wcielenie udoskonalić sztuką; to jest ulżeniem jarzma zatrzeć na koniec Polskę w umyśle jej mieszkańców. Zwyczajnym sobie podejściem mamił on współziemian naszych, to powołując majętniejszych do sprawowania ważnych obowiązków w rządzie 40, to pozwalając szerzyć się światłu przez utrzymanie fundacji Akademii Wileńskiej i szkoły krzemienieckiej, przez tolerancją polskiego języka w naukowym tych szkół wykładzie i przez wysyłanie zdatniejszych Polaków za granicę, żeby się sposobili w umiejętnościach, w sztuce na biegłych nauczycieli. Miejscowe zachował prawa, pamiątki, obyczaje; osobliwie zaś wzbudził nawet pewną miłość ku osobie swojej nadzieją (o czym nigdy szczerze nie myślił) połączenia wszystkich części Polski. Car Aleksander był przez czas niejaki popularny, łatwy, przystępny i kochany w Polszcze; zdawał się poważać nieszczęście narodu. Obiecywał i dotrzymał zapomnienia uraz z wojen francuskich. Wielu znalazło się łatwowiernych, którzy po kongresie wiedeńskim to przypisywali dobremu sercu cara, co w gruncie było tylko manewrem stanu, żeby albo wypróbować umysły, albo wzmocnić tą polityką ogniwa łączące Polskę z Moskwą. Dla doświadczonych Polaków równie ucisk, jak względy autokraty były nieznośne. Rozumni ludzie w Polszcze odgadywali Aleksandra. Wzruszali tylko ramionami i zawiązywali tajemne towarzystwa. Niedługo skutek wywiódł wszystkich z błędu. Z tym wszystkim, oddawszy to, co podejście jedwabnymi umilało słówkami, przyznać potrzeba: że rząd moskiewski w polskich guberniach nie był fiskalny prawie od rozbioru Polski do zgonu Aleksandra. Przywileje szlachty ocalały. Z wielu względów lepiej nawet działo się tej klasie ziomków naszych pod samodzierżcą niżeli królem konstytucyjnym: gdyż w Polszcze kongresowej prawo wszystkich porównało. Tu chłopu zniesieniem pańszczyzny w dobrach koronnych, a ograniczeniem w prywatnych, szczególniej zaś oderwaniem go od gruntu, do którego był przykuty, los pomyślniejszy na przyszłość uśmiechać się zaczął. 41 Pod berłem carów chłop polski, równie jak moskiewski, jest własnością pana gruntu. Pan nie płacił żadnego prawie podatku; nie zniewalano go zaciągać się do wojska. Chłop, poddany, ponosił wszystkie ciężary; opłacał podatek do skarbu, daninę panu; odrabiał pańszczyznę; służył w wojsku moskiewskim. W takim składzie rzeczy szlachcic tamtejszy doznawał pod rządem moskiewskim swobód, które mu mniej więcej o Polszcze całej i niepodległej, szczególniej zaś 39 Periodyczne spotkania monarchów Sw. Przymierza miały miejsce m.in. w Opawie w 1820 r. i w Lublanie (Laibach) w 1821 r. 40 W pierwszych latach po kongresie wiedeńskim ziemianie polscy piastowali w kilku zabranych guberniach stanowiska gubernatorów cywilnych. 41 W dobrach rządowych Królestwa Polskiego, zwanych wówczas narodowymi, zamiana robocizny przymusowej (pańszczyzny) na czynsz przed 1830 r. była ledwie zapoczątkowana, w dobrach prywatnych zaś praktykowana była wyjątkowo. Chłop, osobiście wolny od 1807 r., był, to prawda, oderwany od gruntu, ale ta sytuacja wcale mu nie zapowiadała polepszenia losu. 17\n18 o Polszcze wolnej zbyt często myślić wzbraniały. Czegóż się mógł dalej spodziewać? Czyż nie był królem, i więcej jak królem konstytucyjnym, we wsi swojej? Lecz po śmierci Aleksandra rząd moskiewski wyszedł z tej obłudnej, zręcznej polityki. Na parę lat przed rewolucją 29 listopada wymierzył i rozwijać zaczął w tych prowincjach przeciwko jedynej klasie mającej wobec samodzierżcy jakie takie swobody, przeciwko obywatelskiemu polskiemu stanowi, systema niesłychanego przedtem ucisku, systema fiskalnego zdzierstwa. Żeby pojąć, jaki wpływ miała ta nagła zmiana na podniesienie ducha rewolucyjnego w prowincjach polskich pod berłem moskiewskim, potrzeba znać lokalne stosunki. Tak zwana drobna szlachta tradycyjna, czynszowa, trzymająca w całej Polszcze środek między możnymi i chłopami, stanowiąca niejako stan trzeci polski, liczna w całej Polszcze, lecz najliczniejsza w Litwie od unii, a na Rusi rozmnożona przez częste od najdawniejszych czasów migracje z ziem koronnych, zajęta w tych okolicach spekulacją, służbą dworską, wolna po rozbierze kraju, mogąca się przenosić z miejsca na miejsce, cieszyła się pod rządem moskiewskim niezaprzeczoną prerogatywą: l. niepłacenia podatku od głowy; 2. wolności od zaciągu wojskowego. Pod każdym względem niezmierna różnica zachodziła w Rosji między takim szlachcicem a chłopem. Jak już powiedziałem, car Aleksander przez długi czas szanował przywileje nie tylko majętniejszej, rozległe gruntowe dobra posiadającej szlachty, ale i biedniejszej, która uprawiała własną ręką swoją lub cudzą ziemię, która zatrudniała się przemysłem, służbą i dorobkiem. Za dni jego moskiewska administracja co do skarbu i wojskowości o tyle mniej była uciążliwa dla tego stanu, o ile główne ciężary na nieszczęśliwego tylko chłopa spadały. Mikołaj dalej sięgnął. Dzisiejsze przesiedlenia, dzisiejsze prześladowanie drobnej szlachty 42 są tylko dalszym, nieprzerwanym ciągiem systematu przezeń zaczętego w r Ukaz jego z marca r odsądza od prawa wybierania urzędników ziemskich, obywatelskich i od prawa obieralności każdego szlachcica polskiego, który nie ma czynu, to jest, który nie był pierwej sługą moskiewskim cywilnym lub wojskowym. Dlaczego? Rzecz naturalna! Trzeba było pierwej zyskać ufność rządu, czyli zostać zdrajcą swoich, szpiegiem, żeby móc obierać urzędników obywatelskich albo samemu być obranym. Nikt zaś oficerem w wojsku moskiewskim lub czynownikiem być nie może, kto nie złoży dowodów szlachectwa. Dzieci polskie tymi dowodami nie opatrzone w szkołach publicznych, skutkiem innego ukazu (z tegoż roku), skazującego całe pokolenia na ciemnotę, edukować się nie mogły. Coraz ostrzejsze z Petersburga postanowienia w tym względzie wychodziły; związek ich, stopniowanie, cel były widoczne: zamierzała Moskwa prędzej, jak dozwalały przepisy zdrowej polityki, odmienić stan najliczniejszej klasy ludzi wolnych, mówiących i czujących po polsku w zabranych guberniach. Żeby drobnego szlachcica uczynić chłopem, rozkazał car nowym ukazem legitymować się całej szlachcie polskiej wszystkim, którzy byli lub od niepamiętnych czasów uchodzili za szlachtę. Stąd oczywiście dwojaka korzyść dla skarbu moskiewskiego: naprzód z umniejszenia liczby głów, co dotąd podatku nie płaciły na zasadzie szlachectwa; po wtóre ze zbogacenia heroldii petersburskiej 43 to opłatami od stempla zatwierdzającego dawne dokumenta, to przekupstwem urzędników komisji, którzy za pieniądze stwierdzali i podrobione dowody. Polska, jak wiadomo, była i jest dzisiaj jeszcze krajem herbów. Ale na nieszczęście, kiedy powychodziły owe ukazy, nie w każdym domu szlacheckie dyploma się znajdowało. Niedbałością, pożogą wojen, tułactwem zaginęły. Nie każdy szlachcic tradycyjny mógł sobie kupić sankcją tytułu, który go czynił panem samego siebie. Wreszcie od heroldii zależało i najprawdziwsze dowody podać w wątpliwość, odsądzającą wolnego dotąd człowieka od praw 42 Mowa o prześladowaniach po stłumieniu powstania listopadowego; zapowiedź ich dostrzega Mochnacki już przed 1830 r. 43 Heroldia urząd rosyjski stwierdzający m.in. przynależność do uprzywilejowanego stanu szlacheckiego. Przed 1830 r. nie było takiej instytucji w Królestwie Polskim. 18\n19 obywatelskich, przemieniającą go w chłopa, to jest w cudzą własność, w rzecz, w cień! Tak np. jedną dzielnicę Tyszkiewiczów, domu bardzo znanego w Litwie, uznała ta heroldia za chłopów; lecz to właśnie była dzielnica najbogatsza, i musiała kilkakroć sto tysięcy rubli urzędnikom heroldii za potwierdzenie swego szlachectwa zapłacić. Te ukazy cara dlatego tu na wzmiankę zasługują, że do rozpaczy przywiodły znaczną masę, że kilkakroć sto tysięcy Polaków oburzyły. Owa np. część takiej szlachty, która przed ukazami dobrowolnie zaciągnęła się do szeregów moskiewskich z nadzieją awansu, a po ukazach nagle znalazła się w perspektywie długoletniej służby w stopniu prostego żołnierza, związkami krwi połączona z tymi, co przedtem awansowali: małyż to był żywioł powstania w samym wojsku moskiewskim? Rewolucja 29-go rachowała na to oburzenie. Nietrudno było przewidzieć, że pół miliona Polaków bez namysłu porwie oręż w sprawie, która ich wyrwać mogła z osobistej niewoli. Pól miliona najbitniejszego ludu na świecie! Zapewne! Wielkie jest imię ojczyzny, całości, niepodległości. Święta to rzecz dla każdego Polaka; lecz dobrze także wiedzieć, jaki interes prócz tego szlachetnego uczucia ożywiał nasze masy i co je, szczególniej w guberniach zabranych, mogło do udziału w tym powstaniu pobudzać. Widzieliśmy, co biedną szlachtę spotkało pod berłem Mikołaja na parę lat przed rewolucją. Uważmy teraz bliżej majętniejszych. Rząd moskiewski tamte do płacenia pogłównego i służenia w szeregach przymusić, tym własność ziemską odjąć przedsięwziął. Każdy prawie majętniejszy Polak w tamtych stronach żył nad stan swój, wydatków przychodem nie ograniczając. Hojność i gościnność są nie tylko cnotą, którą zawsze Polacy słynęli, ale także przywarą w kraju naszym, o ile z miary pod tym względem wykraczają. Nigdzie skłonność do zbytków, zamiłowanie przepychu szkodliwszych skutków za sobą nie ciągnęły dla ogólnego interesu polskiego, zwłaszcza w owej porze, jak na Wołyniu, Podolu i Ukrainie. Rząd moskiewski z tego korzystać nie zaniedbał. Aby ugruntować panowanie swoje w tych guberniach, zaczął od niejakiego czasu systematycznie prywatne fortuny rujnować łatwością pożyczki, którą na dobra ziemskie dla polskich obywateli otworzył. Odłużyć te majątki ten był jawny zamiar Moskwy. Pożyczka ta obywatelstwu pozorne niby dla podżwignienia rolnictwa nasuwała korzyści; w rzeczy samej szło o to, żeby bomażkami 44 w pewnym przeciągu czasu nabyć całą ziemię polską od dotychczasowych posiadaczy. Operacja zarazem finansowa i polityczna. Jeżeli np. który właściciel ziemskiej posiadłości w tych guberniach winien był pewną sumę komu innemu prywatnemu, mógł się pozbyć tego wierzyciela zaciągając nowy dług ze skarbu, do czego jak największą znajdywał łatwość. Na każdą duszę męską swobodną, to jest żadnymi długami nie obarczoną, dostaje się w guberniach litewskich, jako w 3 klasie umieszczonych, 150 rubli asygn., czyli 40 rubli srebrnych; jeżeli właściciel bezpieczeństwo skarbu nie tylko na duszach, lecz i na ziemi opiera, wtenczas załatwiając mnogie na ten przypadek wskazane formalności podnieść można pożyczkę ze 150 do 200 rubli papierowych. Odpłata pożyczonego kapitału była przed r na 12 lat rozłożona; od tego czasu, przez nowe urządzenie, umarzał się kapitał 24-letnim procentem po 8 od sta; lecz w r otworzono bank, w którym 36-letnią wypłatą 6 procentów i kapitał się spłacał. Jeżeli pożyczający nie zapłaci raty na terminie skarbowi, majątek obdłużony podpada administracji tak zwanej dworzańskiej (szlacheckiej) opieki. Jednak ta administracja jest zwykle tylko pozorna: właściciel zostaje w majątku, pobiera intraty, ale rządzenie swoje uważając za czasowe, a pobyt nieprawnym, zaniedbuje gospodarstwa,, gwałtownymi środkami wyciąga dochody, a widząc zbliżającą się chwilę, w której rządowi ustąpić musi, sprzedaje inwentarz, bydło, ruchomości i najczęściej ogołoconą zostawia ziemię. Gdy się jednak zaległość zwiększy do tego stopnia, iż z trudnością, ale bez straty może być uzyskana, rząd wyrzuca właściciela, nie pozwala mu przebywać na własnej ziemi, nie daje żadnych alimentów, a doliczywszy 12 procentu do zaległej opłaty, 44 Bomażki od roś. bumażka, papierek; 100 rubli papierowych w latach dwudziestych XIX w. stanowiło równowartość rubli srebrnych. 19\n20 zaprowadza przez urzędników moskiewskich nową i najściślejszą administracją, w której 10- ta część czystego dochodu idzie na tych administratorów, oprócz opłaty na kancelarie i sekretarza dworzańskiej opieki. Tym sposobem dziedzic raz wygnany prawie nigdy do majątku nie wraca, zaległość przy złym rządzie ciągle się powiększa w końcu ziemia z duszami przechodzi na własność skarbową, a właściciel umiera w nędzy, często o zebranym chlebie. I jeszcze ten okropny, zgubą własnych poddanych uzyskany nabytek nic nie kosztuje cara, gdyż daje tylko papiery; jeżeli mu jednak przyjdzie fantazja kurs papierów podwoić, podwoi się w mgnieniu oka ciężar na wszystkich majątkach; jeżeli zaś zechce asygnaty doprowadzić ukazem do wartości srebra, obywatel za pożyczone 25 będzie winien 100, i nie 6, lecz 24 procentu opłacać musi. Tak więc od woli cara lub ministra zależy wywłaszczyć jednym pociągiem pióra cały kraj, cały naród! To piekielne wyrachowanie ruiny obywateli miało jeszcze i ten powab, że w Litwie Statut 45 przepisał 7 od sta w długach prywatnych, a tu skarb 6 tylko pobierał i jeszcze kapitał pożyczony znikał po zakreślonym czasie. Wszyscy się więc starali spłacać długi prywatne i zostać dłużnikami cara. Nie masz prawie obywatela, który by nie był winien rządowi. Przy oszczędniejszym życiu można było skarb zaspokoić; lecz zbytki, rozrzutność nie ustawały. Wiele znakomitych fortun spełzło, a za lat kilkanaście, kilkadziesiąt autokrata mógłby się stać panem jeżeli nie wszystkich, to przynajmniej większej części ziemskich polskich majątków, a potem rozdawać je albo kazać kupować rodowitym Moskalom. W pewnym tedy czasie mogła nastąpić zupełna przemiana rodu właścicieli; co by i konfiskaty dóbr za polityczne przestępstwa ułatwiały. Cóż naturalniejszego, co zgodniejszego z duchem administracji moskiewskiej jak ta myśl cara? Chciał się pozbyć wątpliwych poddanych, żywioł niebezpieczny, żywioł powstania wyrzucić za granicę państwa i władzę polskiego obywatela nad chłopem wielką, nieograniczoną oddać pewniejszym ludziom. Lecz z drugiej strony, cóż naturalniejszego, jak to samo, co było w owych stronach wymyślone ku zagładzie Polski, obrócić po 29 listopada na korzyść narodowego powstania? Zadłużeni obywatele, niesprawiedliwie z dóbr wyzuci albo przywiedzeni do nędzy chciwością urzędników i uciskiem fiskalnym, przystępując do rewolucji nadwiślańskiej, czyliż razem z Polską nie ratowali własnych majątków? Noc 29 listopada rozdzierała ich rachunki z rządem: jeden z ważnych powodów do mniemania, że się tam silnym odbije odgłosem. Panów bankructwo, uboższych niewola rewolucjonizowały. Niepolityka dzisiejszego cara inne jeszcze, równie dzielne, wsparcie sprawie 29-go przygotowała. Nigdy przedtem Żyd w wojsku moskiewskim nie służył. Mikołaj pierwiastki panowania piętnując arbitralnością, daleko przechodzącą wszelkie dawniejsze nadużycia władzy nieograniczonej, ukrócił tę jedyną, tę ostatnią swobodę Izraelitów w państwie swoim. Pierwszy ukazem powołującym do szeregów ród Jakuba, od sześciu wieków osiadły w Polszcze, nadany od książąt i królów polskich licznymi przywilejami, osłabił szczere jego do tronu przywiązanie. 46 Przyjaciół Moskwy w polskich guberniach odmienił w przeciwników. Trzeba znać charakter, zabobony, fanatyzm polskiego Żyda, aby zrozumieć, dlaczego owym ukazem jego odwieczne narodowe obyczaje tak boleśnie obrażone zostały. Izraelita za Niemnem i Bugiem, kupiec, kramarz, liwerant, lekarz, kapitalista, spekulant, tandeciarz, rękodzielnik, z ważnych przyczyn nie tylko pod berłem moskiewskim, ale nigdzie żołnierzem być nie może, być nie powinien. I za cóż by miał krew swoją w boju przelewać, co go wojna obchodzi w szeregach ciemięzców, których nienawidzi, którzy nim gardzą i wzgardą jego nienawiść zasilają, gdzie nie ochrzciwszy się nigdy oficerem zostać nie może? I jakąż ze zwycięstwa korzyść odniesie? Ten ukaz cara, równie okrutny jak niepolityczny, podkopał zasadę bytu, ugodził w istotę po- 45 Tzw. Statut Litewski z XVI w. pozostał na ziemiach dawnego W. Ks. Litewskiego normą ustawodawstwa cywilnego aż do 1840 r. 46 Żydzi w Cesarstwie Rosyjskim zostali pociągnięci do służby wojskowej w 1827 r. W Królestwie Polskim od 1817 r. byli od niej zwolnieni, w zamian za co płacili podatek zwany rekrutowym. 20


rendery paris vintage - Ubrania vintage - DecoBazaar\n> rendery paris vintage (nr 4859906)\nRENDERY PARIS VINTAGE\nocieplona, bardzo lekka kurtka/płaszczyk vintage marki rendery paris. fason prosty o kształcie prostokąta. brak metek jaki to materiał, ale wygląda na bawełnę z domieszką. kolor ecru. zapięcie na zamek i oryginalne guziki. bardzo ładne detale, podszewka w ornamentowy wzór, wykończenia z ekozamszu i haft. wewnatrz pod kołnierzem kieszonka na kaptur, który został wyciety. jak na tak jasny kolor uważam że stan bardzo dobry. defekt- przy obu kieszonkach nie został złapany maszyną brzeg materiału (zdjęcie), nie powinno to wpływać na uzytkowanie i jest niezauważalne. Rozmiar z metki 14. Na manekinie o rozmiarze 38.\nszerokość ramion 50cm\nSzerokość między pachami 58cm.\ndługość rękawa od szyi 74cm.\nTAGI: #bawełniana, #ekozamsz, #haft, #vintage\nPIĘKNA SUKIENKA CACHE 38-40\nWISKOZA Z LNEM NOWE 38\nZARA WOMAN KLASYCZNY TRENCZ BEŻ


Czym jest ADHD? - Zwiększ potencjał swojego umysłu - BrainMax\nData publikacji: 2015-07-29 powrót\nADHD to zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Choroba cywilizacyjna, zmora nauczycieli, rodziców i dzieci, czy – jak uważają niektórzy – choroba, która nie istnieje?...\nMały Krzyś, duży problem\nOto mały Krzyś. Już w pierwszym tygodniu szkoły zgubił piórnik. Sam też gubi się w szkole, idąc do klasy, w połowie drogi zapomina gdzie i po co szedł. Koleżance zniszczył zeszyt, prawdopodobnie niechcący, choć trudno to do końca stwierdzić, bo zeszyt innej koleżanki w trakcie zabawy stał się samolotem i wyleciał przez okno. Na korytarzu biega jak oszalały, zdążył już rozbić sobie nos na schodach. W klasie wierci się, macha nogami, przekłada przedmioty. A najchętniej – po prostu chodzi między ławkami i zagląda do innych uczniów, zagaduje. Często nie reaguje na prośby czy polecenia nauczycielki, jakby zupełnie ich nie słyszał. Innym razem nie może wytrzymać chwili bez przerywania jej, bo koniecznie musi podzielić się swoim pomysłem. Po czym nie czekając na niczyją aprobatę, natychmiast go realizuje. Nie zawsze z korzyścią dla siebie. Krzyś zazwyczaj nie pamięta o czym była lekcja. I tak dzień po dniu, miesiąc po miesiącu.\nCzy Krzyś to nieposłuszny urwis, albo może tzw. „żywe srebro”, spontaniczne i ciekawe świata? Zasadnicze pytanie brzmi – czy gdyby chciał, mógłby biegać mniej, słuchać pani albo nie przerywać. O ADHD mówimy wtedy, gdy dziecko nie jest w stanie zapanować nad tymi zachowaniami.\nTrzy grupy objawów\nADHD jest to zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (z angielskiego Attention Deficit Hyperactivity Disorder). Charakterystyczne symptomy choroby można zaliczyć do trzech grup objawów.\nPo pierwsze są to trudności w realizacji zadań wymagających zaangażowania poznawczego, czyli zaburzenia koncentracji. Właśnie dlatego nasz mały Krzyś nie potrafi skupić się dłużej na jednej rzeczy, czy to na szkolnym zadaniu, czy na wymyślonej przez siebie zabawie, łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców, więc za chwilę zacznie robić coś zupełnie innego. Poza tym gubi i zapomina rzeczy.\nDruga grupa to objawy związane z nadmierną impulsywnością, a więc częste wtrącanie się do rozmowy, przypadkowe i nieumyślne niszczenie rzeczy, brak umiejętności zaplanowania swoich działań.\nPo trzecie – nadruchliwość, czyli wiercenie się na krześle, nieustanne machanie nogami, rękami, a także nadmierna gadatliwość i przymus chodzenia czy nawet biegania tam, gdzie inne dzieci chodzą.\nAby można było mówić o ADHD, objawy te powinny być obserwowane jako trwałe wzorce zachowania, utrzymujące się minimum 6 miesięcy, przynajmniej w dwóch różnych środowiskach (np. w szkole i w domu). Najczęściej choroba diagnozowana jest u dzieci w wieku wczesnoszkolnym, choć niektóre zwiastuny nadpobudliwości mogą pojawić się już wcześniej.\nIstotne są jednak nie tylko zewnętrzne objawy, zachowanie, jakie obserwujemy u dziecka, ale również to, jak ono samo odbiera świat. Dla dziecka z ADHD wszystkie docierające do niego bodźce będą równie ważne. Nic więc dziwnego, że może nie słyszeć głosu nauczyciela w klasie, skoro jako równie istotne i interesujące kategoryzuje dźwięki zza okna, głosy kolegów, skrzypienie krzesła czy odgłos pisania kredą po tablicy. Podobnie postrzega wszelkie docierające do niego bodźce wzrokowe. Trudno więc z tego chaosu wyłuskać ten jeden najważniejszy i na nim skupić uwagę.\nNieumiejętność „wyłączenia” się na pewne bodźce to również problemy z zahamowaniem reakcji. Zarówno na bodźce zewnętrzne, jak i w odpowiedzi na własne pomysły i skojarzenia. Gdy w głowie zdrowego dziecka pojawia się pomysł, jest on oceniany i w zależności od przebiegu tej oceny, następuje decyzja o tym, czy zostanie zrealizowany czy też nie. Nasz mały Krzyś ma trudności z włączeniem funkcji „stop”, choćby na chwilę. Nie daje sobie szansy na zatrzymanie i analizę, więc niemal natychmiast realizuje to, o czym pomyślał.\nADHD występuje u 4–8% dzieci w wieku wczesnoszkolnym (6–9 lat), głównie u chłopców. Następnie częstość występowania zmniejsza się o 50% na każde 5 lat. Okazuje się jednak, że 60% spośród dzieci z ADHD w życiu dorosłym nadal boryka się z tą chorobą. Zazwyczaj utrzymują się niektóre, ale bywa też że wszystkie cechy zespołu, zwłaszcza dotyczące deficytów uwagi.\nŹródło kłopotów w biologii mózgu\nPrzyczyna występowania ADHD nie jest do końca jasna, jednak w pierwszej kolejności źródła problemu upatruje się w budowie i funkcjonowaniu mózgu. Przy czym nie chodzi o jego uszkodzenie, a prawdopodobnie pewną niedojrzałość na danym etapie rozwoju. Dowodem na to byłby fakt, że wielu pacjentów z wiekiem „wyrasta” z ADHD.\nCo więc dokładnie dzieje się w mózgu? Jak wiemy, cała jego aktywność opiera się na impulsach nerwowych, odpowiednio wzbudzanych i wyciszanych dzięki tzw. neurotransmiterom. Na poziomie biochemicznym, u osób z ADHD dochodzi prawdopodobnie do osłabienia działania dwóch neurotransmiterów (dopaminy i noradrenaliny) uczestniczących w przekazywaniu pobudzeń w układzie nerwowym. Pobudzane prawidłowo są obszary mózgu odpowiedzialne za naszą aktywność, energię, ciekawość świata, natomiast te związane z refleksją, wyhamowaniem – nie. Dochodzi wtedy do nierównowagi, która w konsekwencji zaburza nasze funkcjonowanie. Jesteśmy cały czas na wysokich obrotach, ponieważ nasz mózg nie umie wyciszyć impulsów i „wyhamować”. Do tego mogą zadziałać pewne czynniki środowiskowe, które będą nasilać objawy ADHD.\nCzy to na pewno ADHD – czyli diagnozowanie\nWokół diagnozowania ADHD narosło wiele kontrowersji. Pobudza je fakt, iż jest to obecnie – przynajmniej w USA – jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń psychicznych okresu dzieciństwa. Dodajmy – diagnozowanych i leczonych farmakologicznie, medykamentami o silnym działaniu. Oliwy do ognia swoją książką „ADHD nie istnieje” dolał amerykański neurolog dr Richard Saul. Tym chętniej zaczęto więc przypominać o tym, iż Leon Eisenberg, który odkrył ADHD, ostatecznie rzekomo wycofał się ze swojej teorii. O co w tym wszystkim chodzi? O to, że ADHD można stwierdzić po żmudnej i wnikliwej diagnozie. Po drodze należy wykluczyć wszystkie inne choroby czy problemy, mogące dawać objawy takie same, jak te z zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. A repertuar możliwych przyczyn jest szeroki, od wady wzroku po problemy rodzinne. Nie warto lekceważyć tej choroby, ale nie może się ona też stać łatwą wymówką i alibi – nie tyle dla dzieci, ale dla rodziców i nauczycieli.


Śledzie dla psa. Czy pies może jeść śledzie? - Psy.pl | Psy.pl\nŚledzie dla psa. Czy pies może jeść śledzie?\nŚledzie mają cenne wartości odżywcze i mogą znaleźć się w diecie naszych pupili. Jednak chcąc podać psu kawałek tej ryby musimy zachować ostrożność!\nŚledzie w śmietanie, oleju czy przyrządzone na przeróżne sposoby często pojawiają się na naszych stołach. I to nie tylko w okresie świątecznym. Atrakcyjny zapach tej ryby zwabi także domowego czworonoga! Czy psu można podać kawałek śledzia?\nCo zawierają śledzie?\nŚledź to gatunek ryby zamieszkujący morza i oceany. Surowy filet zawiera około 160 kcal / 100 g i jest przy tym bogaty w lekkostrawne białko oraz tłuszcze – w tym kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 i omega-6. W składzie śledzi znajdują się także cenne substancje mineralne (żelazo, cynk, miedź, jod) oraz witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E) i witaminy z grupy B. Ich regularne spożywanie może więc poprawiać odporność organizmu, pozytywnie wpływać na zdrowie skóry i włosów oraz zapobiegać dolegliwościom ze strony układu krążenia.\nDla wartości odżywczych śledzia duże znaczenie ma jednak sposób jego przygotowania. Przykładowo filet w oleju będzie znacznie bardziej kaloryczny (nawet 500 kcal / 100 g). Ryby te można podawać także ze śmietaną, w formie wędzonej lub jako dodatek do sałatek. W przetworach ze śledzia możemy tez znaleźć takie dodatki, jak cebula, ocet, czosnek czy jaja.\nKarp dla psa. Czy pies może jeść karpia?\nCzy pies może jeść śledzie?\nŚledź to ryba, którą często można znaleźć w karmach bazujących na rybach. Karmy ze śledziem są często wybierane przez opiekunów psów cierpiących na alergie pokarmowe, gdyż zawarte w niej lekkostrawne białko rzadko powoduje uczulenia, a cenne kwasy tłuszczowe omega-3 łagodzą problemy skórne związane z alergiami.\nŚledź, podobnie jak łosoś i inne ryby morskie, nie zawiera tiaminazy, czyli enzymu rozkładającego witaminę B1. Nie powinien być jednak podawany zwierzakowi na surowo ze względu na potencjalne zanieczyszczenia. Ryba ta bywa skażona bakteriami wywołującymi listeriozę – chorobę, która w przypadku domowych czworonogów może skończyć się śmiertelnie. Dlatego chcąc włączyć śledzie do diety zwierzaka, filet z tej ryby należy zawsze ugotować na parze. Niewskazane dla psa będą także śledzie w oleju, śmietanie, doprawiane cebulą czy przyprawami. Takie dodatki podawane domowemu czworonogowi mogą bowiem wywołać biegunkę, a nawet poważne zatrucie.


Dziecinnie prosta dieta czyli jak odchudzają się w Hoolywood - MedycznePortale.pl FeelBeauty.eu\nCzy odchudzanie jest rzeczywiście dziecinnie proste?\nKażdy dietetyk powiedziałby, że odchudzanie to długa droga do szczupłej sylwetki, ale za to bez efektu jo-jo. Jest to prawda, ale my kobiety chcemy wyglądać pięknie, szczupło nie czekając aż tak długo na efekty…..\nWiosna to pora roku, kiedy w końcu po długiej zimie można ściągnąć płaszcze, kurki i właśnie tutaj zaczyna się problem. Tak już jest, że zimą więcej siedzimy w domu, objadając się chipsami, orzeszkami, ciastami, rozgrzewając się czerwonym winkiem. I właśnie, nie wiedząc, dlaczego właśnie wiosną zauważamy swoje fałdki, okrąglejsze biodra i uda.\nCo robimy ? Oczywiście odchudzamy się !\nSzybko wertujemy prasę, zaglądamy do internetu szukając właściwej diety. Jest ich multum, szybko wybieramy dietkę …i po paru dniach fiasko, zapał się skończył.\nWiadomo każda dieta wymaga przygotowywania posiłków dla siebie i osobno dla rodziny i właśnie to nas powala, nasze postanowienia idą w niepamięć, bo jak nie posmakować goloneczki, pierożków, gdy inni smacznie zajadają.\nJesteśmy kobietami a więc co nas nie zabije to nas wzmocni! … I dlatego pewna amerykańska trenerka wymyśliła Dietę słoiczkową – Baby Food Diet\nHollywood to miasto filmowców, gwiazd, ale i kultu szczupłej sylwetki. Właśnie tam trenerka amerykańskich gwiazd postawiła sobie za cel wymyślić dietę, której przygotowanie nie zajmie dużo czasu. Wymyśliła i przetestowała ją na swoich klientkach, z pozytywnym rezultatem. Oczywiście amerykanki oszalały na punkcie tej diety, w Europie też robi zawrotną karierę.\nNa jedzeniu posiłków dla małych dzieci, prosto ze słoiczków!\nDzisiejsze kobiety mają wiele obowiązków: gotowanie, opieka nad dziećmi, praca, więc stosowanie diety słoiczkowej jest super wyjściem, przy jednoczesnym gotowaniu dla rodziny. I już nie trzeba osobno przygotowywać dla siebie posiłków.\nPosiłki ze słoiczków mają na etykiecie oznaczona wartość kaloryczną, więc wiemy ile zjadamy w ciągu dnia kalorii. Warto wybierać jedzenie dla dzieci powyżej roku, są bardziej zbliżone składnikami dla dorosłych i konsystencja nie jest tak zmiksowana, jak dla malutkich dzieci.\nOczywiście duża zawartość węglowodanów a znikoma zawartość białka, nie jest dobra przy odchudzaniu. Brak błonnika powoduje, że po zjedzeniu szybko poczujemy się głodni. Należałoby również połączyć jedzenie słoiczkowe i jedzeniem surowych warzyw i owoców, ale również mięsa z np. z kurczaka.\nDieta słoiczkowa ma parę wersji, jedna z nich jest jedzenie 14 słoiczków dziennie, następna proponuje 10 słoiczków plus normalny obiad niskokaloryczny. Najbardziej racjonalne wyjście to jedzenie głównych dwóch posiłków i do tego 3 słoiczki.\nCo obiecuje nam dieta słoiczkowa ? Spadek wagi nawet do 5 kg w tydzień !\nWady diety słoiczkowej:\n– Duża zawartość węglowodanów, mała zawartość białek\n– Brak błonnika\n– Jedzenie rozdrobnione, a więc mała przyjemność spożywania posiłków\n– Dieta grozi anemią, ,,rozchwianiem,, metabolizmu\n– Efekt jo-jo po ukończeniu diety, jeśli wracamy do starych zasad spożywania pokarmów\n– Jedzenie ze słoiczków połykamy, nie gryziemy dlatego szybko jesteśmy głodni\n– Trzeba zwracać uwagę na deserki, soczki tam kalorii jest bardzo wiele!\n– Dieta słoiczkowa to kosztowna dieta, dzienne spożycie może nas kosztować nawet kilkadziesiąt złotych.\n10/01/2014 10/01/2019 334\n24/04/2016 23/07/2019 785\n26/02/2014 05/07/2019 283\nZalety diety słoiczkowej:\n– Szybka utrata wagi dzięki niskokalorycznemu jedzeniu\n– Dieta wygodna, nie trzeba przygotowywać posiłków\n– Jedzenie w słoiczkach jest przygotowywane z najlepszych warzyw i owoców, nie zawierają soli\n– Ważne jest to, że jemy częściej i malutko !\nCzy warto zastosować tę dietę ? Na to niech odpowie sobie każda z nas, bo tylko my wiemy, czy warto, czy też nie !\nRedaktor Naczelna Anna Jaskiewicz 10/02/2010 10/01/2019\nRedaktor Naczelna Anna Jaskiewicz 22/09/2011 10/01/2019\nRedaktor Barbara Szuszkiewicz 26/02/2015 24/07/2019


iledzisiaj.pl - OFF\nPrzychodzą wiadomości, maile, telefony, a procenty spadają w oczach. Na dodatek śladowej ilości zasięg GSM jaki funduje na mojej wiosce firma Orange doprowadza do szału. Macham smartfonem na prawo i lewo, w górę i w dół, by wiadomość się łaskawie wysłała. Moi rozmówcy już przywykli do tego, że albo mam „niby” wyłączony telefon, albo rozmowa ze mną opiera się na domyślaniu jakie wyrazy wstawić tam, gdzie była cisza lub jakieś trzaski (Cześć, robisz, poniedziałek, do szkoły, Halinie, uwierzysz? – na przykład).\nZacząłem czytać książkę – najlepsza recepta nie tylko na brak prądu. Co jakiś czas odpisuję na wiadomości, lecz nie to zakłóca oddawaniu się lekturze. Bardziej irytują powiadomienia odnośnie niemożności ich wysłania (z powodu braku zasięgu o którym wspominałem). Nerwy sięgają zenitu. Skoro pojawiły się jakieś emocje to postanowiłem włączyć komputer i się nimi z Wami podzielić – spokojnie, nie kłamię, urządzenie to posiada baterię. Nic tak nie motywuje do szybkiego pisania jak 15% energii w laptopie. Czy to jakiś zbieg okoliczności? Czy Najwyższy stwierdził, że temu panu dzisiaj łatwo nie będzie? Wyłączymy mu wszystkie urządzenia, baterię wyczerpiemy. 8%...\nKiedyś ktoś na fejsbuku zapytał „Co by było, gdyby dziś przyszło nam walczyć (na wojnie)? Pytanie równie ciężkie jak stado słoni. Skoro teraz robi się nieciekawie, kiedy dostawca zbuntuje się i wyłączy prąd – jedzenie się rozmraża, brak dostępu do Internetu, urządzenia rozładowują się, a świeczek jak na lekarstwo – to ciężko sobie wyobrazić realia wojny. Nie myślę nawet o totalnym rozbrojeniu Polaków bo to temat na zupełnie inny felieton. Co byśmy zrobili gdyby żołnierze z obcej nacji wjechali dziś z czołgami i ciężkim sprzętem na teren naszego kraju? Rzucali iPhonami i rozładowanymi laptopami? Obyśmy nigdy nie musieli się o tym przekonać.\nŻyczę jak najmniej przerw w dostawie prądu.\n#1 A może włączysz MP3? — eSPe 2016-11-04 13:26\nObrażasz człowieku melomanów. Są dużo ciekawsze urządzenia do odtwarzania muzyki dla jej koneserów, niż nawet najlepsze jabłko w telefonie.\n#2 Science Fiction — for_sale 2016-11-04 15:53\nTrzeba mieć dobry towar od pewnego dealera żeby napisać taki artykuł\n#3 Podobno — JawnyRadzyń 2016-11-04 18:26\nPodobno policja znalazła 4 kilogramy, ale ponoć było dużo więcej.\n#4 RE: OFF — ODIN 2016-11-04 20:52\nprąd odcięli biedactwu i wygłosił lament. z niecierpliwością czekamy na kolejny artykuł np. z okazji krytycznego stanu papieru toaletowego, stwierdzonego podczas bolesnej obstrukcji umilonej lekturą w rytmie ulubionej muzyki.\n#5 prąd — bolo2 2016-11-04 21:57\nBardzo smieszny temat ,wiadomo że za usługi trzeba płacic.Jak dzwoląg NIE płaci to mu media odcinają.Autor programu musi to wiedziec ,jak NIE zapłaci to się przekona na własnej skórze.\n#6 drogi redaktorze... — emenemsik 2016-11-05 00:10\nnapisz co palisz że taki odjazd można po tym zaliczyć. widać, że mocno kopie\n#7 RE: OFF — malina1986 2016-11-05 01:44\nPanie Maliszewski, mając w pamięci Pana poprzednie powiedzmy, że teksty (do artykułów dziennikarskich warsztatem im wiele brakowało), opublikowane na tej stronie, ten felieton jest stylistycznie poprawny. Aż mi się nie chce wierzyć, że Pan sam to napisał. Pomijam w tym przypadku opisaną treść, bo ani to ciekawe, ani spójne tematycznie.\n#8 RE: OFF — orioNNN 2016-11-05 11:53\n#9 RE: OFF — aira 2016-11-06 00:13\nAż strach pisać komentarz na tej stronie, bo obawiam się krytyki, jakby "same Miodki " były w naszym powiecie :-). Jeśli pan Maliszewski same gnioty pisze, to po co Państwo to czytacie? Dlaczego odwiedzacie stronę?skoro można znaleźć lekturę bogatsza intelektualnie? A po nickach widać, że komentarze piszą ciągle te same osoby


Pożyczka dla przedsiębiorstwa – na rozpoczęcie oraz inwestycje – PiknikJaskiniowcy.pl\nPożyczka dla przedsiębiorstwa – na rozpoczęcie oraz inwestycje\nSama nazwa nam może wskazać, kogo dotyczy dany dług i dana zapomoga pieniężna. Kredyty dla przedsiębiorców są właściwie zaciągane na duże sumy. Inaczej nie były by takie kłopotliwe do osiągnięcia. Niestety jednakowoż nie każdy otrzymuje taki kredyt. Trzeba posiadać firmę i posiadać biznesplan. Nieraz bank też chce, by prezentować wizję wykorzystania zapożyczonych pieniędzy. Zupełnie inaczej nie pozyskamy kredyt. Dla przedsiębiorcy kredyt może być ratunkiem oraz inwestycją. Jeżeli jednakże nie pozostaną udzielone takie kredyty, to przedsiębiorca może ogłosić, że popełnił błąd przy wniosku o dany kredyt. Nie zawsze przecież się układa po naszej klarownej myśli. Tego nie da się zmienić. Kredyty dla biznesmenów muszą niemniej jednak dotyczyć wielkich kwot. Inaczej inwestycja nie będzie opłacalna ani dla banku ani dla przedsiębiorcy. Kredyty dla przedsiębiorcy to jednak jeszcze nie konkretny rodzaj kredytu. Nie możemy tego tak odbierać. Dopiero dosadnie wyznaczone rodzaje mogą tego dotyczyć oraz pokazać nam swoje reprezentatywne cechy. Inwestycja dotyczy przedsiębiorcy i firmy.\nTo naturalnie dzięki temu jednakże utożsamia się również pieniędzmi oraz kredytami. Wobec tego kredyt tego rodzaju jest nadzwyczaj charakterystycznym wariantem – wypróbuj kredyt na bieżącą działalność. Kredyt inwestycyjny domaga się obfitych sum oraz gigantycznych rat, które od razu mogą przedstawić, iż bank zarabia jak najwięcej. Mniejsze nie są nawet rozpatrywane i brane pod uwagę przez kredyty inwestycyjne. Mimo to bank również użytkuje wiele zabezpieczeń i dużo innych inwestycyjnych przedmiotów.\nSkutkiem tego bank musi to zabezpieczać oraz kontrolować przebieg takich kredytów. Nie wolno przecież przydzielić pieniędzy dla każdego, kto pragnie tylko zainwestować. Wypada dużo zabezpieczeń. Z jakiej przyczyny tak jest? Bo bank musi uważać na to, by nie strwonić swoich pieniędzy. Jakkolwiek o to nie chodzi. Właśnie dlatego kredyt inwestycyjny jest niezmiernie trudny do zdobycia. Mimo to jeśli nie jesteśmy biznesmenami, to nie musimy się martwić o takie kredyty. One nas nie dotyczą. One także dla nas nie zostaną przydzielone. To naturalnie dzięki temu dostrzegamy, że kredyt inwestycyjny dotyczy tylko ludzi przedsiębiorczych.\nStyl i inspiracje odcieniami – kupujemy skarpetki


Masakra po meczu. Mnóstwo ofiar. Wideo - Dziennik.pl\n1 lutego 2012, 21:27 Ten tekst przeczytasz w 1 minutę\nDo starć kibiców doszło w środę wieczorem po meczu ligowym między zespołami Al-Masry i Al-Ahly. Na płycie boiska doszło do bitwy, której nie potrafiła zapobiec policja. Jak podają światowe agencje, awanturę rozpoczęli kibice zespołu gospodarzy Al-Masry. Rzucano kamieniami i butelkami, a walki przeniosły się w okolice stadionu.\nMinister zdrowia Hesham Sheiha przyznał, że wśród zabitych są ochroniarze i policjanci, którzy próbowali rozdzielić walczące strony. Z informacji ze szpitali wynika, że wiele osób zginęło wskutek ran zadanych białą bronią. Bilans ofiar wciąż może wzrosnąć.\nJak podała egipska telewizja, piłkarze obu zespołów przed rozpoczęciem bitwy zdążyli uciec do szatni.\nzmieszki starcia Egipt mecz ofiary\nW Egipcie mecze przy pustych trybunach\nFIFA przekaże pieniądze rodzinom ofiar zamieszek w Egipcie\nstanie wojn? kto to pisal, przedszkolak jakis?!\nBoże broń Europę przed Islamem.\ng.. chlopu nie zegarek\nNo coz do zachodniej cywilizacji nalezy dorosnac\nWzieli przykład z Krakowa gdzie dzicz też się rżnie "białą bronią".\nna naszych meczach - niedlugo będzie podobnie.\nnienawiść najpierw w mysli, potem w słowie a w końcu w czynie.\nCzy warto walczyc o tego rodzaju " wolność " .\nTaka wolność doprowadza do wojen.\nBez Boga - nie ma wolności - NIGDY !\nEUROPA POWINNA O TYM POMYSLEC !\npały, gumowa amunicja, gaz łzawiący, armatki wodne, wszystko powinno iść na ten tłum !!! normalny kibic nie byłby ruszony, bo nie powinien się znaleźć w miejscach poza trybunami.\ntak jest jak dzikusy zasmakują trochę wolności, dopóki wojsko trzymało dzikusów było ok teraz strach jechać tam na urlop.\nmamy przedsmak euro2012. Oj będzie się działo - jak mawia Owsik.