Prace OSW / CES Studies P R A C E. Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora gazowego OSW. Russian gas industry current condition and prospects - PDF\nPrace OSW / CES Studies P R A C E. Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora gazowego OSW. Russian gas industry current condition and prospects\nDownload "Prace OSW / CES Studies P R A C E. Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora gazowego OSW. Russian gas industry current condition and prospects"\n1 OÂ R O D E K ST U D I Ó W WS C H O D N I C H C e n t e r f o r E a s t e r n S t u d i e s Prace OSW / CES Studies P R A C E Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora gazowego Russian gas industry current condition and prospects OSW C E S Nowy system nie-bezpieczeƒstwa regionalnego w Azji Centralnej New regional in-security system in Central Asia Kaspijska ropa i gaz realia pod koniec roku 2000 S T U D I E S Caspian oil and gas: the facts at the end of the year 2000 n u m e r 1 W a r s z a w a k w i e c i e ƒ / W a r s a w A p r i l\n2 Copyright by OÊrodek Studiów Wschodnich Copyright by Center for Eastern Studies Redaktor serii / Series editor Anna abuszewska Opracowanie graficzne / Graphic design Dorota Nowacka T umaczenie / Translation Jim Todd Wydawca / Publisher OÊrodek Studiów Wschodnich Center for Eastern Studies ul. Koszykowa 6 a Warszawa / Warsaw, Poland tel./phone: +48 /22/ fax: +48 /22/ NaÊwietlanie / Offset JML s.c. Druk / Printed by Quantum Sp. z o.o. Seria Prace OSW zawiera materia y analityczne przygotowane w OÊrodku Studiów Wschodnich The CES Studies series contains analytical materials prepared at the Center for Eastern Studies Wersj angielskoj zycznà publikujemy dzi ki wsparciu finansowemu Departamentu Promocji Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP The English version is published with the financial support of the Promotion Department of the Republic of Poland s Ministry of Foreign Affairs Materia y analityczne OSW mo na przeczytaç na stronie Tam równie znaleêç mo na wi cej informacji o OÊrodku Studiów Wschodnich The Center s analytical materials can be found on the Internet at More information about the Centre for Eastern Studies is available at the same web address\n3 Spis treêci C o n t e n t s Katarzyna Pe czyƒska-na cz Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora gazowego / 5 Katarzyna Pe czyƒska-na cz Russian gas industry current condition and prospects / 29 Krzysztof Strachota Nowy system nie-bezpieczeƒstwa regionalnego w Azji Centralnej / 12 Krzysztof Strachota New regional in-security system in Central Asia / 36 Anna Wo owska Kaspijska ropa i gaz realia pod koniec roku 2000 / 20 Anna Wo owska Caspian oil and gas: the facts at the end of the year 2000 / 44\n5 Kondycja i p e r s p e k t y w y rosyjskiego sektora g a z o w e g o K a t a rzyna Pe c z y ƒ s k a - N a c z Sytuacja sektora gazowego stanowi jeden znajistotniejszych czynników decydujàcych o funkcjonowaniu paƒstwa rosyjskiego, o jego sytuacji wewn trznej oraz pozycji w Êwiecie. Gaz jest bowiem dla Rosji nie tylko g ównym surowcem energetycznym, ale tak e narz dziem subsydiowania ca ej gospodarki. Status najwi kszego w Europie eksportera b kitnego paliwa jest te wa nym czynnikiem umacniajàcym pozycj Rosji w relacjach mi dzynarodowych. Dane dotyczàce rosyjskiego monopolisty gazowego Gazpromu wskazujà, i dziesi ç lat po upadku komunizmu kondycja tego przedsi biorstwa jest nie najlepsza. Wbrew cz sto g oszonym opiniom wnajbli szej przysz oêci Gazpromowi nie grozi zupe ne za amanie produkcji. Niewykluczone, i koncern bez wi kszych reform jest w stanie utrzymaç obecny poziom wydobycia jeszcze przez kilka lat. JeÊli jednak Gazprom ma si staç dynamicznie rozwijajàcym si przedsi biorstwem, które by oby wstanie sprostaç nowym wyzwaniom coraz bardziej ch onnego rynku rosyjskiego i zachodniego, to potrzebuje inwestycji i reform. Wydêwigni cie Gazpromu z kryzysu i rozwój tego przedsi biorstwa jest wi c jednym z najistotniejszych zadaƒ, jakie stojà obecnie przed rosyjskimi w adzami. Dzia ania w tej sferze zadecydujà w znacznym stopniu okondycji ekonomicznej FR oraz jej pozycji w Europie. P r a c e O S W\n6 I. Sektor gazowy filar paƒstwa r o s y j s k i e g o Sektor gazowy stanowi filar nie tylko rosyjskiej gospodarki, ale tak e podstaw funkcjonowania ca ego paƒstwa. O ogromnym znaczeniu tej ga zi przemys u dla Federacji Rosyjskiej (FR) decydujà trzy czynniki: (1) znaczenie dochodów z sektora gazowego dla rosyjskiej gospodarki, (2) udzia b kitnego paliwa wbilansie energetycznym kraju, (3) mo liwoêci, jakie stwarza eksport gazu dla wspó pracy mi dzynarodowej i umocnienia pozycji Rosji na arenie mi d z y n a r o d o w e j. W Rosji wydobywa si rocznie ok mld m 3 gazu (patrz tab. 1). W latach stanowi o to oko o 24% Êwiatowego wydobycia 1. W 2000 r. wp ywy z przemys u gazowego dostarczy y ok. 25% dochodów bud etu paƒstwa 2, zaê wartoêç b kitnego paliwa sprzedanego poza granicami kraju stanowi a 15% wartoêci ca ego rosyjskiego eksportu 3. Gaz jest te g ównym surowcem energetycznym wykorzystywanym na rynku wewn trznym. Udzia b kitnego paliwa w bilansie energetycznym kraju wynosi ok. 50% 4. Pomimo znacznego spadku spo ycia tego surowca w latach dziewi çdziesiàtych (zwiàzanego g ównie ze zmniejszeniem si produkcji przemys owej) w 1999 r. w Rosji zu yto a 360 mld m 3 gazu. RównoczeÊnie ceny gazu w kraju sà kilkakrotnie ni sze od Êwiatowych. Obowiàzujàce w Rosji regulacje nie pozwalajà producentom podwy szaç cen tego surowca, utrudniajà tak e egzekwowanie nale noêci od licznych d u ników. W efekcie monopol gazowy subsydiuje ca à rosyjskà gospodark. Bez bardzo tanich, aczasem wr cz bezp atnych dostaw tego surowca, a co za tym idzie, produkowanej przy pomocy gazu na pó darmowej energii elektrycznej, znaczna cz Êç rosyjskich przedsi biorstw nie by aby po prostu wstanie funkcjonowaç. Poza znaczeniem, jakie ma sektor gazowy na arenie wewn trznej, jest on tak e wa nym czynnikiem umacniajàcym pozycj Rosji w relacjach mi dzynarodowych. Rosja dostarcza 100% gazu importowanego przez kraje ba tyckie, Ukrain i Bia oruê. Jest te monopolistycznym dostawcà tego surowca m.in. do Polski, S owacji, Czech, W gier, Finlandii i Austrii. Z Rosji pochodzi te 20% gazu kupowanego przez paƒstwa UE 5. Od poczàtku lat 90. eksport gazu do Europy Zachodniej systematycznie wzrasta. JeÊli strona rosyjska b dzie w stanie zapewniç odpowiednià iloêç surowca, tendencja ta mo e utrzymywaç si tak e w nast pnych latach. 6 paêdziernika 2000 r. komisarz UE ds. energetyki Loyola de Palacio wyrazi a zainteresowanie zwi kszeniem (mówiono nawet o podwojeniu) importu b kitnego paliwa z Rosji do krajów pi tnastki. Z raportu Gazpromu wynika, e ju podpisane kontrakty pozwalajà do 2010 r. zwi kszyç eksport gazu do Europy o 60% 6. Istotne znaczenie, jakie ma imo e mieç w przysz oêci Rosja jako g ówny producent gazu w Europie, wyraênie agodzi, negatywne dla mi dzynarodowej pozycji FR, skutki s aboêci rosyjskiej gospodarki. Poza surowcami obecnoêç ekonomiczna FR w Ê w i a t o w e j i europejskiej wymianie handlowej jest bowiem marginalna ( w 1999 r. by o to odpowiednio ok. 1% w wymianie Êwiatowej, 2% u n i j n e j 7 ). Tabela 1. Wydobycie, konsumpcja i eksport gazu z Rosji (w mld metrów szeêc.) Wydobycie* 597,4 576,5 566,4 555,4 561,1 532,6 551,1 551,9 Konsumpcja* 417,3 416,0 390,9 377,8 379,9 350,4 364,7 363,6 Eksport** 180,1 160,5 175,5 177,6 181,2 182,2 186,4 188,3 Eksport poza kraje by ego Zwiàzku Radzieckiego*** 79,7 85,1 100,5 117,4 123,5 116,8 120,5 126,8 Eksport do krajów ba tyckich i WNP**** 100,4 75,4 75,0 60,2 57,7 65,4 65,9 61,5 èród a: * British Petroleum, ** WartoÊç eksportu oszacowano obliczajàc ró nic pomi dzy wydobyciem a konsumpcjà *** Raport Gazpromu za 1999 r., (dane z lat ); (dane z lat ) **** Oszacowano obliczajàc ró nic pomi dzy ca ym eksportem a eksportem poza kraje ba tyckie i WNP P r a c e O S W\n7 II. Gazprom kryzys m o n o p o l i s t y Znaczenie Gazpromu na rosyjskim rynku gazowym Produkcja, transport ieksport gazu rosyjskiego jest niemal ca kowicie zmonopolizowany przez giganta gazowego Gazprom. Holding ten jest w aêcicielem 60,1% 8 rosyjskich zasobów gazu ziemnego, prawie wszystkich gazociàgów (w tym wszystkich eksportowych). W 1999 roku wydoby 94% uzyskanego w Rosji gazu 9. Jego udzia w sprzeda y tego surowca za granic wyniós ok. 85% 10. W rzeczywistoêci pozycja Gazpromu na rynku rosyjskim jest jeszcze silniejsza, ni wskazywa yby na to powy sze liczby. Wi kszoêç niezale nego wydobycia ieksportu jest bowiem kontrolowana przez, bardzo ÊciÊle powiàzanà z Gazpromem, spó k ITERA. Udzia Gazpromu w rosyjskim sektorze gazowym jest wi c tak du y, i kondycja tego koncernu przesàdza o kondycji ca ej bran y. Kondycja Gazpromu Dok adne oszacowanie sytuacji finansowej oraz faktycznej dochodowoêci Gazpromu jest w zasadzie niemo liwe. Wynika to przede wszystkim z nieprzejrzystoêci finansów koncernu oraz prowadzonych przezeƒ interesów. Prawdziwe rozliczenia zna prawdopodobnie tylko bardzo wàska grupa zwiàzana z by ym i obecnym zarzàdem koncernu. Do rzetelnej informacji nie ma natomiast dost pu nawet najwi kszy udzia owiec, jakim jest paƒstwo (przynajmniej tak dzia o si do niedawna). Dost pne dane, choç nie pozwalajà na dok adne opisanie sytuacji koncernu, umo liwiajà jednak rozpoznanie podstawowych tendencji. Wiele przemawia za tym, i kondycja ekonomiczna koncernu jest nie najlepsza. Wskazuje na to m.in. niewielka rentownoêç przedsi biorstwa w ostatnich latach. Zysk netto wyniós : -7,9 mld dol. w roku 1998, -2,9 dol. w 1999, 0,7 mld dol. w pierwszej po owie 2000 r. O nie najlepszej kondycji Gazpromu mo e Êwiadczyç tak e dynamika wydobycia gazu w ciàgu ostatnich lat. IloÊç gazu uzyskiwanego rocznie przez koncern zmniejszy a si od 1992 r. o ok. 8% (w 1992 r. Gazprom wydoby ok. 570 mld m 3, w ) 11. Eksperci wskazujà, i jest to zwiàzane z drastycznym spadkiem Êrodków przeznaczonych na odtwarzanie zasobów gazu. Wydobywanie tego surowca z najwa niejszych obecnie eksploatowanych z ó w Syberii Zachodniej staje si coraz trudniejsze ibardziej kosztowne. Nowe z o a nie sà zaê przygotowane do eksploatacji. Brak inwestycji odbi si tak e na z ym stanie infrastruktury. (Wed ug szacunkowych danych w pierwszej po owie lat 90. mniej ni 10% infrastruktury odpowiada o poziomowi analogicznych instalacji na Zachodzie, zaê 15% nadawa o si do natychmiastowej wymiany) 12. Kolejnym wskaênikiem, który mo e Êwiadczyç o trudnej sytuacji przedsi biorstwa, jest jego znaczne zad u enie, które w 1999 r. osiàgn o ponad 11 mld dolarów. Obs uga tych kredytów poch ania znacznà cz Êç dochodów kompanii, co odbija si na p ynnoêci finansowej koncernu oraz utrudnia realizowanie jakichkolwiek nowych projektów. Na pogarszajàcà si sytuacj monopolu wskazujà tak e dane przytoczone w poêwi conym Gazpromowi raporcie rosyjskiej Izby Obrac h u nkowej ze stycznia 2001 r. Wskaêniki finansowe zaprezentowane w tym dokumencie dowodzà znacznego spadku zdolnoêci przedsi biorstwa do regulowania zad u eƒ oraz finansowania bie àcej dzia alnoêci gospodarczo-finansowej wostatnim roku. Na podstawie przedstawionych powy ej danych trudno precyzyjnie oceniç sytuacj Gazpromu. Nie mo na wykluczyç, i przedsi biorstwo jest w stanie funkcjonowaç bez wi kszych zmian irestrukturyzacji jeszcze przez kilka lat. Zasadne wydaje si jednak twierdzenie, e aby zwi kszyç wydobycie, a najprawdopodobniej tak e, aby utrzymaç produkcj na Tabela 2. Zyski i zad u enie Gazpromu (w mld dolarów) Zyski Gazpromu (straty) -7,1-2,9 0,7 Zad u enie d ugoterminowe 8,95 8,64 8,13 Zad u enie krótkoterminowe 1,26 3,15 3,96 èród o: wyliczenia w asne na podstawie kursów walut oraz danych w rublach i indeksów podanych w bilansach Gazpromu za rok 1999 i pierwsze pó rocze roku 2000 P r a c e O S W\n8 obecnym poziomie, Gazprom potrzebuje wielomiliardowych inwestycji (szacujàc wielkoêç potrzebnych inwestycji eksperci wskazujà nawet takie sumy jak mld dolarów) 13. Takie kwoty mogà nap ynàç do Rosji wy àcznie zzachodu. Gazprom, dysponujàcy ogromnymi zasobami gazu oraz infrastrukturà transportowà, jest potencjalnie bardzo atrakcyjnym partnerem dla wielkich koncernów zbran y. Rosyjski monopol ju teraz jest ÊciÊle powiàzany zwieloma silnymi kapita owo grupami zeuropy Zachodniej 14, które sà zainteresowane podtrzymaniem, a nawet zacieênianiem tej wspó pracy. Zagraniczni inwestorzy napotykajà jednak wrosyjskim sektorze gazowym szereg trudnych do przekroczenia problemów. Sà to m.in.: (1) sytuacja w asnoêciowa Gazpromu, (2) nieprzejrzysty system zarzàdzania koncernem, ( 3 ) n i e r y n kowe mechanizmy funkcjonowania ca ego sektora energetycznego w Rosji. 1. Sytuacja w asnoêciowa Wed ug danych rosyjskiej Izby Obrachunkowej, 38,37% akcji koncernu nale y do paƒstwa, 32,62% stanowi w asnoêç rosyjskich osób prawnych, 18,7% rosyjskich osób fizycznych, 10,31% inwestorów zagranicznych (stan w maju 2000 r.). Rosyjskie osoby prawne b dàce akcjonariuszami Gazpromu to m.in. banki komercyjne, fundusze inwestycyjne iemerytalne oraz towarzystwa ubezpieczeniowe, a tak e przedsi biorstwa. Z kolei w asnoêç tych instytucji lub firm zazwyczaj jest trudna do prze- Êledzenia. Wiadomo, e udzia owcem wielu z nich jest sam Gazprom. Podejrzewa si tak e, i cz Êciowo nale à one do przedstawicieli kierownictwa monopolu. Przyk adem jest tu Strojtransgaz firma realizujàca lukratywne zamówienia na budow infrastruktury dla Gazpromu, a kontrolowana przez dzieci cz onków obecnych w adz monopolu. Kilka miesi cy temu ujawniono, i przedsi biorstwo to posiada a 4% akcji Gazpromu. Podobnie dzieje si wprzypadku udzia ów prywatnych akcjonariuszy. Pakiet ten z ka dym rokiem maleje (z 30% w 1997 r. do 20% w 1998 r. ) 15, przy czym transakcje nie sà jawne. Komentatorzy przypuszczajà, e nabywcami sà struktury samego Gazpromu (Gazfond, Rosgazifikacya itp.) lub te ludzie zwiàzani ww adzami firmy. Nie mo na tak e wykluczyç, e cz Êç akcji nale àcych do zachodnich inwestorów tak naprawd kontrolowana jest przez firmy powiàzane z Gazpromem. Wszystkie te informacje rodzà podejrzenie, i rosyjski gigant gazowy w coraz wi kszym stopniu nale y sam do siebie oraz do osób powiàzanych z obecnym kierownictwem. 2. Zarzàdzanie spó kà W adz wykonawczà w koncernie sprawuje zarzàd, na którego czele stoi wybierany raz na cztery lata szef zarzàdu (od ok. 8 lat funkcj t sprawuje Rem Wiachiriew). W adz ustawodawczà i kontrolnà posiada Rada Dyrektorów (RD), w której zasiadajà m.in. udzia owcy koncernu. Od momentu powstania spó ki w 1992 r. faktyczne mo liwoêci sprawowania kontroli przez akcjonariuszy w tym tak e posiadajàcego najwi kszy pakiet paƒstwa nad zarzàdem sà jednak bardzo ograniczone. Taka sytuacja w po àczeniu z chaosem prawnym i korupcjà w Rosji sprzyja nadu yciom. Mo na za o yç, e od kilku lat poprzez stosowanie ró nych mniej lub bardziej legalnych dzia aƒ z Gazpromu wyprowadzane sà wartoêciowe aktywa, które stajà si w asnoêcià spó ek powiàzanych zby ym iobecnym zarzàdem. Najbardziej widocznym przyk adem tego typu praktyk jest dzia alnoêç powsta ej w 1992 r. firmy ITERA. Jest ona najwi kszym agentem handlowym Gazpromu na terenie WNP, przy czym monopol gazowy cz sto narzuca poêrednictwo ITERY w znacznej cz Êci transakcji z paƒstwami Wspólnoty. Od pewnego czasu ITERA dzia a tak e na rynku rosyjskim jako producent i sprzedawca gazu. Startujàca od zera firma zdo a a w ciàgu oêmiu lat osiàgnàç pozycj g ównego eksportera gazu do by ych republik radzieckich. Wed ug danych samej ITERY w1999 r. sprzeda a ona wpaƒstwach WNP ikrajach ba tyckich 60 mld m 3 b kitnego paliwa. Dla porównania sam Gazprom wyeksportowa w tym czasie do tych krajów tylko 47 mld m 3. W 1999 rozpocz a tak e wydobycie gazu, zgodnie z zamierzeniami spó ki ma ono osiàgnàç 20 mld m 3 w 2000 roku Nierynkowe mechanizmy funkcjonowania sektora gazowego W 1999 r. 70% 17 gazu wydobytego przez Gazprom przeznaczono na rynek wewn trzny. Cena b kitnego paliwa w kraju jest jednak kilkakrotnie ni sza od cen w Europie Ârodkowej i Zachodniej. Dodatkowo znaczna cz Êç odbiorców albo w ogóle nie p aci, albo spóênia si z uiszczeniem nale noêci. Gazprom stara si zmieniç ten stan rzeczy, m.in. domagajàc si podwy ek cen gazu dla odbiorców krajowych, a tak e dà àc do zminimalizowania produkcji dla potrzeb krajowych (np. próbuje sk oniç elektrownie do wykorzystania innych surowców, takich jak w giel lub mazut, a tak e wskazuje na koniecznoêç zmniejszenia energoch onnoêci rosyjskiej gospodarki). Starania te napotykajà jednak ostry sprzeciw odbiorców gazu, zw aszcza zaê g ównego u ytkownika tego su- P r a c e O S W\n9 rowca w Rosji (i zarazem najwi kszego d u nika Gazpromu) monopolistycznego producenta idystrybutora energii elektrycznej RAO JES Rossii (Po àczone Systemy Energetyczne Rosji). Z kolei energetycy t umaczà chroniczne zad u enie wobec Gazpromu niewyp acalnoêcià w asnych odbiorców (g ównie armii i instytucji bud etowych). RównoczeÊnie przestrzegajà, i ograniczenie dostaw gazu lub te gwa towna podwy ka jego cen grozi krachem energetycznym. Istotnym dla ewentualnych inwestorów problemem zwiàzanym z funkcjonowaniem rosyjskiego sektora gazowego jest te ca kowity monopol Gazpromu na dysponowanie infrastrukturà transportowà w Rosji, w tym wszystkimi gazociàgami eksportowymi. Taka sytuacja utrudnia, a najcz Êciej wr cz uniemo liwia ewentualnym niezale nym od monopolisty producentom przesy b kitnego paliwa na terenie Rosji i poza jej granice. III. Perspektywy reform Program reform W Rosji od dawna toczy si debata na temat ewentualnej reformy Gazpromu i ca ego sektora gazowego. Jedynym oficjalnym dokumentem, wktórym znalaz y si propozycje dotyczàce reform sektora gazowego, jest opracowana na zamówienie prezydenta W adimira Putina przez zespó Germana Grefa (obecnie ministra handlu i rozwoju gospodarczego) Strategia rozwoju Rosji do roku Przedstawione tam projekty zmian sà jednak albo bardzo ogólne, albo dotyczà rozwiàzaƒ doraênych. Dokument przewiduje m.in. umo liwienie dost pu do gazociàgów niezale nym producentom, wyró nienie w cenach gazu kosztów transportu i wydobycia, rozwiàzanie problemów niep atnoêci za gaz. Strategia zapowiada opracowanie koncepcji rozwoju sektora oraz programu stopniowego podwy szania cen do roku Nie przedstawia jednak adnych konkretnych rozwiàzaƒ, które mia yby byç wtych programach uwzgl dnione. RównoczeÊnie wiadomo jednak, i w ministerstwach (m.in. wministerstwie Rozwoju Gospodarczego i Handlu Germana Grefa) przygotowywany jest projekt reformy sektora gazowego. Projekt ten zosta zaprezentowany 7 grudnia 2000 r. na posiedzeniu rzàdu FR. Przewiduje on trzy etapy restrukturyzacji. Na pierwszym etapie niezale ni producenci gazu majà uzyskaç dost p do rurociàgów. Filie samego Gazpromu majà zostaç przekszta cone w spó ki akcyjne ze znacznym udzia em samego koncernu. Na drugim etapie planowany jest wzrost do 25% udzia u niezale nych producentów sprzedajàcych gaz na rynku wewn trznym i do krajów WNP. Ceny gazu w Rosji majà wzrosnàç do ok. 50 dol. za 1000 m 3. Gazprom ma natomiast zachowaç monopol na sprzeda gazu do Europy. Na ostatnim etapie niezale ni producenci gazu uzyskajà mo liwoêç eksportu tego surowca poza WNP, równoczeênie paƒstwo ograniczy do minimum swój udzia w regulowaniu cen wewn trznych. Powy szy projekt wzbudzi wiele kontrowersji, nie zosta oficjalnie zatwierdzony, nie podj to te adnych konkretnych decyzji na temat ewentualnej jego realizacji. Wydaje si wi c, e na obecnym etapie rosyjskie w adze nie posiadajà jeszcze ca oêciowej wizji reform w sektorze gazowym. Brak wypracowanej koncepcji restrukturyzacji nie oznacza jednak, i Kreml nie podejmuje adnych dzia aƒ w sektorze gazowym. W ostatnim roku dosz o do pewnych zmian, które choç w przewa ajàcej cz Êci mia y charakter polityczny, przeobrazi y w istotny sposób sytuacj Gazpromu. Nale y przy tym zaznaczyç, i zmiany te tylko cz Êciowo pokrywa y si z rozwiàzaniami proponowanymi w Strategii Grefa. Zmiany w sektorze gazowym w roku 2000 Zasadnicza zmiana, jaka dokona a si w sektorze gazowym w ubieg ym roku, dotyczy a relacji pomi dzy Gazpromem a w adzà. Od poczàtku powstania spó ki Gazprom by w zasadzie paƒstwem w paƒstwie. Koncern funkcjonowa poza ogólnie obowiàzujàcymi zasadami, przy minimalnej kontroli ze strony struktur federalnych. Objawia o si to m.in. tym, i nie p aci podatków wed ug istniejàcych regu, lecz ka dorazowo negocjowa ich sum. Najcz Êciej zresztà Gazprom nie wywiàzywa si z podj tych zobowiàzaƒ i po kolejnych negocjacjach udzielano mu dodatkowych ulg w postaci bezprocentowych kredytów lub restrukturyzacji powsta ego d ugu podatkowego. Wed ug szacunków rosyjskiej Izby Obrachunkowej tylko w roku 1999 monopol nie dop aci bud etowi 815 mln dol. Zakres otrzymywanych przez koncern przywilejów waha si wzale noêci od aktualnego umocowania zarzàdu spó ki we w adzach. Najcz Êciej jednak wp ywy gazpromowskiego lobby by y bardzo du e (najwi ksze w okresie, kiedy premierem by poprzednik Wiachiriewa na fotelu prezesa Gazpromu Wiktor Czernomyrdin). Jedynym sta ym lennem Gazpromu na rzecz paƒstwa by dostarczany na rynek wewn trzny na wpó dar- P r a c e O S W\n10 mowy gaz. Próby reformowania i obj cia gazowego giganta jakàkolwiek kontrolà, podejmowane od czasu do czasu przez niektórych urz dników koƒczy y si zawsze niepowodzeniem. Sytuacja zacz a si zmieniaç, gdy do w adzy doszed W adimir Putin. Nowy prezydent rozpoczà dzia ania zmierzajàce do poszerzenia kontroli paƒstwa nad koncernem. W ich efekcie dosyç szybko uda o si Kremlowi sk oniç w adze koncernu do wspó pracy na p aszczyênie politycznej. O istnieniu swoistego paktu wspó pracy Êwiadczy udzia Gazpromu w strategicznej dla Putina akcji, której efektem b dzie najprawdopodobniej uciszenie jedynej znaczàcej antyprezydenckiej si y w Rosji nale àcej do holdingu Media-Most (M-M) telewizji NTW (w zamian za udzielone uprzednio M-M kredyty Gazprom zmusi dotychczasowego w aêciciela holdingu medialnego W adimira Gusiƒskiego do pozbycia si kontrolnego pakietu akcji, przekazanie akcji ma nastàpiç do sierpnia 2001). Obecnie Gazprom i Kreml wspó pracujà wi c w kwestiach wewnàtrzpolitycznych. Drugà sferà, w której dzia ania obu stron zosta y znaczàco skoordynowane, jest polityka zagraniczna. Na arenie mi dzynarodowej Kreml oraz rosyjska dyplomacja coraz cz Êciej stajà si rzecznikiem interesów energetycznych FR, atym samym interesów Gazpromu. Przyk adem jest tu znaczàce polityczne wsparcie udzielone przez prezydenta Putina oraz rosyjski rzàd Gazpromowi na Ukrainie (dzi ki ich staraniom Ukraina uzna a cz Êç d ugu gazowego wobec Ro s j i, rozpocz a te negocjacje na temat jego sp aty) oraz w Unii Europejskiej. Istniejà te przes anki wskazujàce, i wspó praca ta przebiega tak e w odwrotnym kierunku Gazprom gotów jest mianowicie pod naciskiem Kremla wykorzystywaç wp ywy gazowe (np. poprzez podwy ki, zmniejszanie dostaw itp.) dla realizacji interesów politycznych paƒstwa rosyjskiego. Pomimo wspó pracy na arenie mi dzynarodowej oraz zaanga owania Gazpromu wrealizacj wewnàtrzpolitycznych celów Kremla pomi dzy w adzà azarzàdem monopolu gazowego trwa ciàgle zaciek a walka o kontrol nad koncernem. Kluczowym celem w adzy jest tu zahamowanie procesu uw aszczania zarzàdu koncernu. Jednym z pierwszych ruchów w tym kierunku by o wprowadzenie jeszcze wsierpniu 1999 r. dodatkowego, piàtego, przedstawiciela paƒstwa do jedenastoosobowej Rady Dyrektorów. Da o to Kremlowi znacznà kontrol nad decyzjami tego organu; aby przeg osowaç korzystne dla siebie decyzje, wystarczy o przekonaç tylko jednego cz onka Rady. W czerwcu 2000 r. na dorocznym walnym zgromadzeniu akcjonariuszy do RD ponownie wybrano 5 reprezentantów paƒstwa. Tym razem wtej grupie nie znalaz y si ju jednak osoby zwiàzane blisko z kierownictwem Gazpromu (stanowisko w RD utraci Wiktor Czernomyrdin), ale ludzie lojalni wobec prezydenta. Przewodniczàcym RD zosta zast pca szefa administracji FR Dmitrij Miedwiediew. Od tego czasu, dotychczas marginalne, znaczenie RD zacz o rosnàç. Posiedzenia Rady by y zwo ywane regularnie co miesiàc (uprzednio raz na pó roku). W paêdzierniku 2000 r. RD podj a bezprecedensowà decyzj zakazujàcà zarzàdowi sprzeda y aktywów koncernu bez uzyskania zgody RD. Trudno oceniç, w jakim stopniu Kremlowi uda o si w ten sposób zahamowaç proces nielegalnego wyp ywu aktywów z Gazpromu. Niewàtpliwie jednak mo liwoêci Kremla wpowstrzymywaniu tego procederu sà obecnie znacznie wi ksze ni w uprzednich latach. Poza zmianami w wymiarze politycznym (kontrola nad Gazpromem i jego zarzàdem) w minionym roku wprowadzona zosta a jedna istotna regulacja o charakterze ekonomicznym. 8 listopada 2000 r. premier FR Michai Kasjanow powo a komisj, do kompetencji której nale y m.in. rozpatrywanie wniosków niezale nych producentów gazu w sprawie dost pu do systemu Gazpromu. Zgodnie zpostanowieniem Kasjanowa, niezale ni producenci mogà wykorzystywaç do 15 proc. przepustowoêci gazpromowskich gazociàgów, jeêli sam koncern nie wykorzysta ich w pe ni. W ten sposób w Rosji po raz pierwszy podj to prób przynajmniej czàstkowej demonopolizacji transportu gazu. Trudno jest dziê oceniç, w jakim stopniu zamierzenia te uda o si zrealizowaç. Rozgrywki wokó reformy Nawet niewielkie zmiany w rosyjskim sektorze gazowym, do których dosz o w ostatnich miesiàcach, wywo a y tarcia pomi dzy ró nymi lobby gospodarczo-politycznymi. Ewentualna restrukturyzacja Gazpromu i cz Êciowa przynajmniej liberalizacja rynku gazowego musia aby wywo aç w Rosji prawdziwà burz, zmuszajàc w adz do lawirowania pomi dzy ró nymi wp ywowymi si ami tak w Rosji, jak i poza nià. Interesy potencjalnych aktorów takiej rozgrywki mo na by w du ym uproszczeniu scharakteryzowaç nast pujàco: Za reformà opowiedzia oby si niewàtpliwie rosyjskie lobby naftowe. Rozbicie monopolu gazowego da oby przedsi biorstwom wydobywajàcym rop dost p do gazociàgów. Brak tego dost pu uniemo liwia bowiem wielu firmom naftowym eksploatacj posiadanych z ó gazu. Restrukturyzacj sektora popar aby tak e ta cz Êç potentatów finansowych, która upatrywa aby w reformie mo liwoêç przej cia kontroli nad aktywami giganta gazowego. P r a c e O S W\n11 Zwolennikiem liberalizacji rynku gazowego by by te na pewno M F W, który popiera ca oêciowà liberalizacj rosyjskiej gospodarki, w tym demonopolizacj sektora gazowego. Nie jest oczywiste, jakà postaw przyjmà wobec reformy kredytodawcy i akcjonariusze. Dla tych grup dobrze przeprowadzona reforma w d u szej perspektywie mog aby si okazaç korzystna. Zagro enie stanowià tu jednak nadu ycia, do których mo e dojêç w procesie restrukturyzacji, aktóre mogà doprowadziç do obni enia si wartoêci akcji, anawet przerwy w sp atach kredytów. Zdecydowanymi przeciwnikami reformy byliby przede wszystkim w aêciciele lub dyrektorzy du ych przedsi biorstw, dla których podwy ki gazu mog yby oznaczaç bankructwo. W Rosji wi kszoêç przedsi biorstw nie jest bowiem przygotowana do p acenia rynkowych cen ani za gaz, ani te za energi elektrycznà. W obawie przed podwy kami i bezrobociem do reformy bardzo krytycznie odnieêliby si tak e zwykli obywatele. Wa nà si à przeciwnà jakimkolwiek zmianom wtej sferze jest te wi kszoêç elit regionalnych. To one bowiem b dà ponosiç koszty ewentualnych niepokojów spo ecznych. W adze lokalne obawiajà si tak e utraty wa nego narz dzia oddzia ywania na lokalne przedsi biorstwa, jakim jest obecnie przyznawanie ulgowych taryf na energi elektrycznà. Niech tny zmianom jest te oczywiêcie zarzàd Gazpromu, który boi si utraty kontroli nad przedsi biorstwem. Prze omowym momentem mogà tu byç wybory nowego szefa zarzàdu, które powinny si odbyç pod koniec czerwca br. Bardzo prawdopodobne, i Kremlowi uda si osadziç na tym miejscu cz owieka bardziej lojalnego ni Rem Wiachiriew. Nale y jednak braç pod uwag, e po odejêciu Wiachiriewa wp ywy obecnego zarzàdu wgazpromie b dà wcià bardzo silne (utrzymajà si powiàzania personalne, poza tym ludzie zwiàzani z Wiachiriewem wed ug wszelkiego prawdopodobieƒstwa posiadajà znaczne udzia y w koncernie). Równie nowy prezes monopolu, nawet jeêli b dzie lojalny wobec Putina, niekoniecznie musi byç zwolennikiem reform. Aby przeprowadziç reformy w rosyjskim sektorze gazowym, potrzebna jest ogromna wola i determinacja polityczna. Na razie trudno oceniç, czy wola taka w ogóle istnieje. Dotychczasowe dzia ania Kremla skupia y si g ównie na przejmowaniu kontroli nad samym monopolem. Wskazywa oby to, e w adze sà zainteresowane bardziej przechwyceniem doraênych korzyêci z tej bran y ni jej rzeczywistà restrukturyzacjà. Nie mo na oczywiêcie wykluczyç, e reformy sektora gazowego b dà realizowane. Równie, a mo e nawet bardziej prawdopodobne jest jednak, e Kreml ograniczy si jedynie do kontynuacji rozpocz tych w zesz ym roku zmian czàstkowych o doraênym charakterze. Dalszy rozwój sytuacji wsektorze gazowym pozwoli oceniç, czy obecna ekipa zamierza rzeczywiêcie tak jak to zapowiada przeprowadziç gruntowne reformy gospodarcze, czy te przyjmuje wy àcznie strategi na przetrwanie, zadowalajàc si jedynie zmianami o charakterze powierzchownym. Katarzyna Pe czyƒska-na cz Wspó praca: Ewa Paszyc, Wojciech Paczyƒski 1 British Petroleum, 2 Raport Gazpromu, 3 Russian Economic Trends, Russian European Centre for Economic Policy, sierpieƒ Energy Information Administration, 5 British Petroleum, International Trade Statistics Yearbook, UN, Raport rosyjskiej Izby Obrachunkowej, Osnownyje naprawlenija diejatielnosti: sostojanije ipierspiektiwy, 10 Obliczenia w asne OSW. 11 Raport rosyjskiej Izby Obrachunkowej, Zajàczkowski W., Czy Rosja przetrwa do roku 2000?, Oficyna Wydawnicza Most, Warszawa Zaczem stawit Gazprom na grani bankrotstwa?, Niezawisimaja Gazieta, M.in. Gazprom iwintershall powo a y wspólnie dom handlowy WIEH (Wintershall Erdgas Handelshaus; udzia y 50%:50%), który zajmuje si budowà ieksploatacjà gazociàgów do przesy ania rosyjskiego gazu na wewnàtrzniemieckim ieuropejskim rynku. Poza tym oba przedsi biorstwa stworzy y przedsi biorstwo WINGAS (Gazprom 35%, Wintershall 65%) zajmujàce si transportem idostarczaniem gazu. Gazprom wspó pracuje tak e z w oskim koncernem ENI. Utworzone przez ENI przedsi biorstwo SNAM i Gazexport (filia Gazpromu ds. eksportu) tworzà joint venture Promgas (udzia y po 50 proc.). Zadaniem Promgasu jest kupno, sprzeda i magazynowanie gazu na terenie W och. Z kolei najwi kszym nierosyjskim udzia owcem Gazpromu jest niemiecki Ruhrgas, który dysponuje ok. 4% akcji rosyjskiego monopolu gazowego. 15 Dane zraportów Gazpromu, www. Gazprom.ru 16 Dane ITERA, 17 Wyliczenia w asne na podstawie raport Gazpromu za rok P r a c e O S W\n12 Nowy system n i e - b e z p i e c z e ƒ s t w a regionalnego w Azji Centralnej K rzysztof Strachota 1. Po up ywie dziesi ciu lat od og oszenia niepodleg oêci paƒstwa Azji Centralnej pozostajà w silnym zwiàzku z Rosjà, ta zaê traktuje je jako swojà wy àcznà stref wp ywów. Istotnym powodem utrzymujàcym Azj Centralnà w orbicie wp ywów Moskwy jest rosyjska kontrola nad najwa niejszymi szlakami transportu poza region surowców energetycznych, od których zale ny jest rozwój gospodarczy Azji Centralnej. Jest to jednak jedyny przejaw uzale nienia gospodarczego Azji Centralnej od Rosji. Moskwie brakuje twardych instrumentów ekonomicznych (np. Êrodków inwestycyjnych czy uzale nienia energetycznego) kszta tujàcych sytuacj w regionie. Jako e równie dotychczasowe formy wspó pracy politycznej w ramach WNP, Unii Celnej itp. nie przynoszà oczekiwanych efektów, szczególnego znaczenia nabiera budowa przez Rosj systemu bezpieczeƒstwa regionalnego opartego na jej dominacji militarnej. BezpoÊrednia obecnoêç wojskowa jest traktowana przez Rosj jako warunek pe nej realizacji jej polityki wobec regionu i Afganistanu. Od dwóch lat mo na mówiç o znaczàcych sukcesach Moskwy w tej dziedzinie. 2. Zasadniczym powodem, dla którego paƒstwa Azji Centralnej zmuszone sà w àczaç si w budow regionalnego porzàdku z pomocà Rosji, jest zagro enie dzia alnoêcià fundamentalistycznych ruchów islamskich. Najostrzejszym ich przejawem by y dwa tzw. kryzysy batkeƒskie w 1999 i 2000 roku. Stale narasta te obawa przed skutkami trwajàcej w Afganistanie wojny domowej. Utrzymywanie stanu zagro- enia i napi cia w Azji Centralnej le y w interesie Rosji, jest przez nià podtrzymywane i rozgrywane. 3. Azja Centralna jest obszarem, w którym wp ywy budujà równie paƒstwa zachodnie (g ównie Turcja i USA). W2000 r. w odpowiedzi na budowany przez Rosj system bezpieczeƒstwa regionalnego pod jej patronatem, USA i Turcja starajà zwiàzaç ze sobà wspó pracà wojskowà kraje regionu. Dzia- ania te nie stanowià przeciwwagi dla obecnoêci rosyjskiej, jednak w wydatny sposób zwi kszajà pole manewru politycznego dyplomacjom krajów regionu. 4. Ogromny wp yw na rozwój sytuacji w Azji Centralnej ma Afganistan itoczàca si tam wojna domowa. Sukcesy militarne Talibów w lecie 2000 r. podnios y znacznie ich presti i zwi kszy y obawy przed rozszerzaniem konfliktu, zmusi y te kraje Azji Centralnej do przeorientowania polityki wobec Afganistanu. Z jednej strony oznacza to szukanie ochrony przed Talibami w Moskwie, z drugiej przygotowania do P r a c e O S W\n13 u o enia z nimi pokojowych stosunków (dotyczy to zw aszcza Uzbekistanu). Wojna wafganistanie i rosnàce zaanga owanie wnià Rosji, Iranu, Indii, Pakistanu iusa w coraz wi kszym stopniu kszta tujà sytuacj politycznà w Azji Centralnej. 5. Paƒstwa Azji Centralnej nie dysponujà Êrodkami umo liwiajàcymi im samodzielne rozwiàzywanie problemów regionalnych, zw aszcza problemów bezpieczeƒstwa. Wynika to ze s aboêci wewn trznej tych paƒstw i silnych wp ywów Rosji wregionie (wnajwi kszym stopniu dotyczy to Tad ykistanu, w najmniejszym Kazachstanu). Najbardziej skutecznym sposobem realizacji celów strategicznych pozostaje dla nich rozgrywanie interesów mocarstw zaanga owanych w regionie, czyli mo liwoêç manewrowania mi dzy Moskwà, Waszyngtonem, Islamabadem i in., co te starajà si czyniç. 6. Kluczowym dla spraw bezpieczeƒstwa paƒstwem regionu jest Uzbekistan. Jest on jednoczeênie najbardziej zagro onym fundamentalizmem i najbardziej k opotliwym partnerem Rosji ze wzgl du na swojà niezale nà polityk. Wszystkie problemy zwiàzane zbezpieczeƒstwem, pozycjà militarnà Rosji i przysz ym politycznym kszta tem regionu b dà si rozgrywaç zudzia em Uzbekistanu, on te jest ib dzie g ównym adresatem zarówno ofert wspó pracy (np. amerykaƒskiej itureckiej), jak i ataków (rosyjskich). 7. Mimo statusu Uzbekistanu i jego znaczenia dla regionalnej stabilnoêci politycznej, na pozycji lidera regionalnego umacnia si Kazachstan. Wynika to zarówno z jego naturalnych predyspozycji (bogactwa naturalne, po o enie, oddalenie od zapalnych ognisk regionu), jak i (relatywnie) rozsàdnej i wywa onej polityki wewn trznej i zagranicznej prezydenta Nursu tana Nazarbajewa. Kazachstan jest najbardziej stabilnym i perspektywicznym politycznie i gospodarczo krajem regionu. Zagro enie islamskie w A z j i C e n t r a l n e j W 1997 roku zakoƒczy a si pi cioletnia wojna domowa w Tad ykistanie mi dzy opozycjà islamskà a postkomunistycznym rzàdem popieranym przez Rosj i sàsiadów Tad ykistanu. W jej wyniku dosz o do nowego podzia u wp ywów mi dzy walczàcymi stronami, z dominujàcà pozycjà strony rzàdowej. W praktyce oznacza o to rozpad paƒstwa na niekontrolowane przez nikogo ksi stewka z doskona ymi warunkami do rozwoju dzia alnoêci kryminalnej (g ównie zwiàzanej z handlem narkotykami) i quasipolitycznej (niepodporzàdkowane oddzia y zbrojne, obozy szkoleniowe mud ahedinów etc.) 1. Trwa ym elementem nowego porzàdku politycznego jest obecnoêç baz rosyjskich na terytorium Tad ykistanu pozostaje on jedynym krajem regionu ze sta ymi bazami wojsk rosyjskich. Niemniej z zakoƒczeniem wojny w Tad ykistanie zagro enie ze strony fundamentalizmu islamskiego w regionie zosta o za egnane. Sygna em, e tak nie jest, by a seria zamachów bombowych na prezydenta Uzbekistanu, Is ama Karimowa, w lutym 1999 r., do których przyzna si Islamski Ruch Uzbekistanu (IRU) zbrojna opozycja islamska dzia ajàca w Tad ykistanie iafganistanie, wiàzana zprzywódcami by ej opozycji tad yckiej zczasów wojny. Zamachy (nieudane) na Karimowa okaza y si jednak tylko wst pem: mi dzy sierpniem ilistopadem 1999 r. dosz o do walk wkirgizji, wokolicach Batkenu, mi dzy IRU asi ami kirgiskimi iuzbeckimi. Wedle zapewnieƒ IRU celem operacji by o wywo anie powstania w uzbeckiej cz Êci Doliny Fergaƒskiej i utworzenie tam paƒstwa islamskiego. Po czteromiesi cznym kryzysie mud ahedini niepokonani, bioràc okup za zak adników, wycofali si do Tad ykistanu. Kryzys ujawni absolutnà niezdolnoêç Kirgizji oraz ograniczonà skutecznoêç Uzbekistanu w samodzielnym, militarnym rozwiàzywaniu tego typu problemów. Wnast pstwie kryzysu dosz o do inicjatyw majàcych stworzyç regionalny system bezpieczeƒstwa. Wspólnym mianownikiem tych projektów by udzia Rosji jako g ównego gwaranta i sojusznika, s u àcego wsparciem politycznym i wojskowym (w sprz cie, szkoleniach i doradztwie). Dla Uzbekistanu oznacza o to rezygnacj z dotychczasowej polityki niezale noêci od Rosji i Êcis ej wspó pracy wojskowej i politycznej z NATO (USA i Turcjà). Wydarzenia batkeƒskie powtórzy y si w sierpniu i wrzeêniu 2000 r. Oddzia y IRU atakowa y granic kirgiskà w kierunku Batkenu, nadto wtargn y na po udniowy odcinek granicy tad ycko-uzbec- P r a c e O S W\n14 kiej (obwód surhandaryjski), dosz o te do incydentalnych starç w g bi Uzbekistanu (prze cz Kamczyk, okolice Taszkentu). Mud ahedinom nie uda o si przebiç w g àb Kirgizji i Uzbekistanu (o ile oczywiêcie taki by ich cel, a to nie jest oczywiste). Po Batkenie 2000 i oczekiwaniu na kolejnà tego typu akcj (Batken 2001?) dosz o do dalszej intensyfikacji wspó pracy wojskowej Kirgizji, Tad ykistanu i Kazachstanu z Rosjà. Natomiast Karimow, oskar ajàc w adze Tad ykistanu, a poêrednio i Rosji, o biernoêç w czasie kryzysu i tolerowanie baz IRU w Tad ykistanie, podjà kolejnà prób zdystansowania si od Moskwy (o czym dalej). Problem Afganistanu Drugim obok dzia alnoêci IRU czynnikiem destabilizujàcym Azj Centralnà jest trwajàca od 21 lat wojna wafganistanie. Negatywny wp yw Afganistanu nasili si z chwilà pojawienia si jako dominujàcej tam si y Talibów (od ), uto samianych ze skrajnie agresywnym fundamentalizmem islamskim. Afganistan sta si nadto Êwiatowym centrum produkcji opium ijego pochodnych. Narkotyki przerzucane sà m.in. na pó noc przez republiki postsowieckie. Ogromnym problemem dla sàsiadów stali si równie uchodêcy stale i masowo opuszczajàcy Afganistan. Afganistan sta si wreszcie bazà i zapleczem dla mud ahedinów dzia- ajàcych m.in. w Tad ykistanie, na Kaukazie, w Kaszmirze itd. WÊród znacznej cz Êci polityków istnia y obawy, e celem Talibów jest dalsza ekspansja na pó noc (a media nag aênia y to jako pewnik). Wzmacnia o to jeszcze wrogoêç krajów Azji Centralnej i Rosji. Mi dzy innymi ztych w aênie powodów zarówno Rosja, jak i kraje Azji Centralnej (zw aszcza Tad ykistan i Uzbekistan) wspiera y przeciwników Talibów legalny rzàd tzw. Sojuszu Pó n o c n e g o z prezydentem Rabbanim i Ahmedem Szahem Masudem na czele. Sytuacja na froncie afgaƒskim osiàgn a punkt krytyczny we wrzeêniu 2000 r., gdy wydawa o si, e kolejna ofensywa Talibów ostatecznie pokona Sojusz i pozwoli im przejàç kontrol nad ca- ym krajem 2. Tylko natychmiastowa pomoc w sprz cie wojskowym, której udzieli y Rosja, Iran iindie, ipomoc Iranu wza egnaniu napi ç wewnàtrz Sojuszu najpierw uratowa y Masuda przed kl skà, a nast pnie pozwoli y przejêç do kontrofensywy. W centralnoazjatyckich stolicach letnie sukcesy Talibów wywo a- y du e poruszenie, a Talibów postrzegaç zacz to jako bardzo powa ny czynnik polityczny regionu. Afganistan zaczà odgrywaç rol podobnà do Batkenu jest zagro eniem, z którym tylko Rosja mo e si zmierzyç, stajàc si tym samym gwarantem bezpieczeƒstwa republik centralnoazjatyckich. Kraje Azji Centralnej wobec z a g r o e ƒ Obawy krajów Azji Centralnej przed zagro eniem islamskim nie sà bezpodstawne. Dotyczy to przede wszystkim Uzbekistanu, Kirgizji i w pewnym stopniu Tad ykistanu. Obydwa kryzysy batkeƒskie poka z a y, e stosunkowo niewielka grupa mud ahedinów mo e wstrzàsnàç posadami czy to ma ej Kirgizji, czy nawet regionalnej pot gi Uzbekistanu. W czasie Batkenu 1999 si y IRU liczy y nie wi cej ni 400 mud ahedinów, w czasie Batkenu 2000 by o kilka oddzia ów po kilkadziesiàt osób. Ich akcje spowodowa y znaczàce przesuni cia polityczne, gwa towny wzrost zbrojeƒ i p r z y s p i e s z e- nie reform armii niezdolnych do obrony kraju, ogromne inwestycje uzbeckie w umocnienia graniczne i zak adanie pól minowych 3. Wydarzenia te ujawni y równie kompleks problemów wewn trznych, z którymi m ode paƒstwa Azji Centralnej nie umia y sobie poradziç 4. Sà to m.in. wewn trzne konflikty etniczne, regionalne; kryzys spo eczny spowodowany eksplozjà demograficznà, bezrobociem i brakiem perspektyw; kryzys gospodarczy. Wreszcie nie sposób nie dostrzec s aboêci systemów politycznych w paƒstwach regionu, zw aszcza w Uzbekistanie: w adza jest scentralizowana i sprawowana przez prezydenta i wàskà, paramafijnà grup jego ludzi; nie ma miejsca na opozycj, a zatem na kanalizowanie niezadowolenia spo ecznego i budow elit paƒstwowotwórczych. W skrajnym przypadku oznacza to, e upadek prezydenta mo e groziç rozpadem paƒstwa. Kompleks problemów zwiàzanych z zagro eniem islamskim i afgaƒskim po raz kolejny obna y absolutnà niezdolnoêç do skutecznej wspó pracy paƒstw regionu wobec zagro enia. Mimo wielu podpisanych umów i deklaracji pomocy w trakcie kolejnych kryzysów nie uda o si przeprowadziç wspólnej akcji przeciw IRU, a we wszystkich potencjalnych projektach musia a pojawiç si Rosja. Brak wspó pracy mi dzy Taszkentem, Duszanbe, Biszkekiem i Astanà jest skutkiem narastajàcych od dawna konfliktów ekonomicznych, politycznych, etnicznych i rywalizacji o prymat w regionie, zw aszcza mi dzy Uzbekistanem i Kazachstanem. Postawa polityków tad yckich ponad wszelkà wàtpliwoêç dowodzi, e dzia alnoêç IRU wymierzona w Uzbekistan jest jej na r k problemy, jakich IRU przysparza Taszkentowi, nie pozwalajà mu anga owaç si w wewn trzne sprawy Tad ykistanu, tak jak to mia o miejsce wczeêniej. Zagro enie islamskie przy ca ej z o onoêci problemu jest powa nym wyzwaniem dla regionu, który wniewielkim stopniu zdolny jest obecnie samodzielnie stawiç mu czo o. P r a c e O S W\n15 Nale y jednak zwróciç uwag na jeszcze jeden aspekt zmian zachodzàcych w regionie: wyraêny wzrost pozycji Kazachstanu wzgl dem Uzbekistanu. Przez ostatnià dekad toczy a si walka oprymat w regionie mi dzy Uzbekistanem i Kazachstanem. W obecnej sytuacji mo na mówiç o dynamicznie rosnàcej przewadze Kazachstanu, co jest skutkiem zarówno odmiennych za o eƒ strategicznych mijajàcego dziesi ciolecia, jak i procesów zachodzàcych w ostatnich dwóch latach. W rywalizacji tej atutem Uzbekistanu by przede wszystkim potencja militarny idemograficzny, przy pomocy którego prezydent Is am Karimow próbowa zastàpiç Rosj w roli regionalnego hegemona. Pojawienie si problemów zwiàzanych z fundamentalizmem islamskim uwidoczni o jednak ograniczenia Uzbekistanu i zachwia o jego pozycjà. Konsekwencjà tych procesów staje si izolacja Uzbekistanu. Tymczasem Kazachstan postawi na polityk agodzenia konfliktów wewn trznych, stabilizacji politycznej istworzenia warunków do rozwoju gospodarczego. W polityce mi dzynarodowej prezydentowi Nursu tanowi Nazarbajewowi uda o si uniknàç wi kszych konfliktów irozwijaç wspó prac zarówno z Rosjà, jak i z Zachodem, czego efekty powoli zaczynajà byç widoczne, zw aszcza na tle uzbeckiego regresu. Tak e obecne zagro enia zwiàzane z fundamentalizmem i w o j n à w Afganistanie w du o wi kszym stopniu negatywnie wp ywajà na Uzbekistan ni na Kazachstan. O ile Kazachstan znajduje si w bezpoêrednim sàsiedztwie problemu (m.in. IRU zaatakowa o tu przy granicy uzbecko-kazaskiej, istnieje problem narkotyków z Afganistanu), o tyle Uzbekistan jest w jego centrum. O ile Kazachstan znajduje sposób na wspó prac z Rosjà i miejsce na jej obecnoêç militarnà wregionie, otyle Uzbekistan uwa a, e stoi to w zasadniczej sprzecznoêci ze strategicznymi celami polityki regionalnej. W efekcie wzgl dna stabilnoêç wewn trzna, rozwijany potencja gospodarczy iêwiadoma swoich ograniczeƒ polityka zagraniczna pozostawiajà Kazachstanowi du o wi ksze pole manewru politycznego, dajà pewniejsze instrumenty budowania wp ywów wregionie iznacznie lepszà pozycj przetargowà w kontaktach i z Moskwà, i z Waszyngtonem, i z innymi stolicami. Nowy system bezpieczeƒstwa Narastajàcy wokó problemu fundamentalizmu kryzys stanowi znaczàcy prze om wstosunkach Azji Centralnej z Rosjà wdziedzinie bezpieczeƒstwa iwspó pracy wojskowej. Do kryzysów batkeƒskich g ównà formà obecnoêci militarnej Rosji w regionie by y si- y stacjonujàce w Tad ykistanie (201. Dywizja Zmechanizowana i wojska ochrony pogranicza). Z Tad ykistanem, Kazachstanem, Kirgizjà i Uzbekistanem àczy Rosj Uk ad Taszkencki 5, dajàcy gwarancje pomocy w wypadku zagro enia zewn trznego. Pozostawa on jednak martwà literà, awystàpienie z niego Uzbekistanu (1999) tylko to potwierdzi o. RównoczeÊnie Kazachstan, Kirgizja, Turkmenia (formalnie) i Uzbekistan zwiàzane by y programem NATO Partnerstwo dla pokoju, Uzbekistan ponadto prowadzi o ywionà dwustronnà wspó prac wojskowà z Turcjà, USA i w àczy si w budow dystansujàcego si wobec Rosji sojuszu mi dzy Gruzjà, Ukrainà, Azerbejd anem i Mo dawià (GUUAM) 6. Wydarzenia batkeƒskie z 1999 r. wywo a y jednak we wszystkich paƒstwach regionu àcznie zuzbekistanem t samà refleksj : tylko Rosja, i nikt inny, jest w stanie pomóc wrazie zagro enia; ona jest silna, jest najbli ej, istniejà kana y wspó pracy. Rosja wykorzysta a sytuacj i podpisa a jesienià i zimà 1999 r. szereg umów dwustronnych o pomocy wojskowej ze wszystkimi (oprócz Turkmenii) krajami regionu, zaktywizowa a równie mi dzynarodowe fora do walki zzagro eniem, m.in. Szanghajskà Piàtk (Rosja, Kazachstan, Chiny, Kirgizja, Tad ykistan), w obradach której po raz pierwszy w 2000 r. wzià udzia Karimow. BiernoÊç Moskwy w czasie kryzysu batkeƒskiego 2000 wyraênie och odzi a stosunek Uzbekistanu do Rosji, pozosta e kraje zacie- Êni y z nià jednak wspó prac. W paêdzierniku 2000 r. w Biszkeku dosz o do podpisania porozumienia mi dzy Rosjà, Kazachstanem, Kirgizjà, Tad ykistanem, Armenià i Bia orusià o utworzeniu regionalnych si szybkiego reagowania do walki z zagro eniami typu batkeƒskiego i afgaƒskiego, z priorytetowym kierunkiem Êrodkowoazjatyckim 7. W Êlad za umowami o charakterze politycznym od razu posz y konkretne dzia ania majàce prawnie i organizacyjnie umo liwiç wspó prac wojskowà, dozbrajanie regionu, stacjonowanie wojsk sojuszniczych. Tworzenie si szybkiego reagowania daje Rosji mo liwoêç legalnej i dokonanej z przyzwoleniem, czy wr cz na zaproszenie regionu obecnoêci wojskowej poza obszarem Tad ykistanu. To zaê jest pewnym idobitnym znakiem wp ywów, gotowoêci ich obrony iposzerzania. W Azji Centralnej najbardziej niech tny Rosji jest Uzbekistan, nowy uk ad jest zatem formà dyscyplinowania Karimowa. Z kolei dla sàsiadów Uzbekistanu Rosja staje si niejako gwarancjà ochrony przed ekspansjà uzbeckà. Sam projekt si regionalnych i obecno- Êci rosyjskiej w regionie godzi w strategiczne interesy Uzbekistanu, który znów próbuje dystansowaç si od Rosji, ograniczaç jej mo liwoêci wp ywania na sytuacj w regionie. Wobec tego obecnoêç wojsk rosyjskich w bezpoêrednim sàsiedztwie Uzbekistanu P r a c e O S W\n16 nie mieêci si wêród taktycznych ust pstw, do których gotów jest Karimow. Pierwszym wyraênym krokiem Rosji nastawionym m.in. na wywieranie presji na Uzbekistan jest utworzenie bazy lotniczej w Czka owsku (pó nocny Tad ykistan), co oznacza, e rosyjskie samoloty wciàgu kilkunastu minut mogà znaleêç si nad wszystkimi strategicznymi obiektami Uzbekistanu 8. Zasadnicze si y szybkiego reagowania majà powstaç na wiosn 2001 r. woczekiwaniu na kolejne akcje IRU i przewidywany wzrost napi cia na granicy z Afganistanem, a wszystko wskazuje na to, e nie b dà to tym razem wojska wy àcznie na papierze. Od czasów letniej ofensywy Talibów Rosja ze zdwojonym zainteresowaniem zacz a przyglàdaç si wydarzeniom afgaƒskim, zaj a przy tym stanowczo antytalibaƒskie stanowisko. Nie wyklucza tak e mo liwoêci prewencyjnych ataków (powietrznych) na Talibów pod pretekstem niszczenia baz terrorystów. Dzia ania te spowodowaç mog yby odwet Talibów skierowany na sàsiadujàce z nimi paƒstwa Azji Centralnej. Taki atak potwierdzi by tylko potrzeb obecnoêci rosyjskiej i si regionalnych. Mo na zatem mówiç o formowaniu si systemu bezpieczeƒstwa regionalnego w oparciu o Rosj 9. Rosja ma szans wypracowaç twarde instrumenty nacisku na region, co ma istotne znaczenie przy jej s abej pozycji ekonomicznej ipewnym zu yciu dotychczasowych instrumentów politycznych. Charakterystyczne, e umacniajàc si wojskowo, Rosja staje si g ównym architektem ycia politycznego w regionie, tworzy system, w którym wokó niej i jej inicjatyw koncentruje si ycie regionu. W ostatnich miesiàcach niemal nie by o dwustronnych spotkaƒ g ów paƒstw Azji Centralnej, spotykali si oni ze sobà wy àcznie na szczytach odbywajàcych si pod patronatem Moskwy. I, co znamienne, nie sà to wy àcznie spotkania dotyczàce bezpieczeƒstwa. Okazj do szczytów daje wspó praca w ramach Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, którà powo ano zaledwie dzieƒ przed podpisaniem uk adu o utworzeniu si szybkiego reagowania. Wspólnota, w sk ad której wchodzà Rosja, Bia oruê, Kazachstan, Kirgizja i Tad ykistan, wypracowaç ma mechanizmy odtwarzajàce wspólnà przestrzeƒ gospodarczà mi dzy tymi paƒstwami. I choç w ciàgu kwarta u od jej utworzenia nie poczyniono adnych realnych kroków (podobnie jak wczeêniej z Unià Celnà), pozostaje ona faktem politycznym o du ych mo liwoêciach. Rosja a zagro enie islamskie w Azji Centralnej Uzasadnieniem zwi kszajàcej si obecnoêci rosyjskiej w Azji Centralnej jest niestabilnoêç regionu i zagro enie ze strony wywrotowych ruchów islamskich typu IRU. Nie zag biajàc si whistori, powiàzania, deklaracje programowe IRU, jasno mo na odpowiedzieç na jedno tylko pytanie cui bono?, kto czerpie korzyêç, ten prawdopodobnie jest sprawcà. Jedynym beneficjentem zagro- enia islamskiego jest Rosja, która dzi ki takiemu zagro eniu umacnia si w regionie. Nale y pami taç, e wpodobnych okolicznoêciach rosyjskie bazy pojawi y si w Tad ykistanie 10 wojska rosyjskie pomaga y w adzom w Duszanbe zwalczaç opozycj islamskà. Obecnie bazy rosyjskie sàsiadujà z bazami IRU znajdujàcymi si Tad ykistanie, a Rosja wbrew uroczystym deklaracjom nie robi nic, by je zlikwidowaç. Wr cz przeciwnie: przygotowania IRU do walk w 2000 r. odby y si przy pomocy agend rzàdowych Tad ykistanu, czyli najwierniejszego sojusznika Rosji; Rosja, podobnie jak Tad ycy, by a bierna wobec walk trwajàcych wkirgizji i Uzbekistanie, nie dopu- Êci a natomiast do jakichkolwiek akcji na terytorium Tad ykistanu, do czego dà y Uzbekistan. Zdaje si to potwierdzaç tez, e istnienie ugrupowaƒ typu IRU jest wygodne dla Rosji, co wi cej mo e byç ona ich inspiratorem. Tym bardziej e g ównym celem IRU jest sprawiajàcy najwi cej problemów Rosji Uzbekistan. Tad ykistan jest najpe niejszà realizacjà modelu kontrolowanej przez Moskw niestabilnoêci. Dosz o tam do niemal ca kowitego zaniku aparatu paƒstwowego i jego funkcji: rzàd nie ma instrumentów do kontroli kraju ijest zmuszony dzieliç swoje kompetencje z lokalnymi przywódcami wojskowymi, ugrupowaniami mafijno-klanowymi i Rosjanami. Tad ykistan, paradoksalnie, jest jedynym krajem regionu, w którym legalnie dzia ajà partie islamskie, a byli mud ahedini majà miejsca w rzàdzie, parlamencie i urz dach centralnych. I sà oni w równym stopniu wykorzystywani przez Rosjan, jak i stron rzàdowà. Rosja, przez swojà obecnoêç wojskowà irozgrywanie wewn trznych konfliktów, zapewnia sobie niekwestionowanà dominacj w kraju i instrument kreowania sytuacji w regionie. Wojskowym rosyjskim Tad ykistan pozwala uzyskiwaç lwià cz Êç zysków z tranzytu narkotyków przez terytorium kraju, daje mo liwoêci awansów, kariery itp. Kontrola rosyjska nad narkotykami i IRU daje najbardziej spektakularne narz dzia eksportu tad yckiej niestabilnoêci do innych krajów regionu. Uk ad, który funkcjonuje w Tad ykistanie, jest dla Rosji wygodny i nie wymaga wielkich nak adów. Przynosi za to ogromne korzyêci P r a c e O S W\n17 polityczne. Tad ykistan jest dziê niewàtpliwie najlepszym dla Rosji modelem zagwarantowania rosyjskich interesów, modelem, w którym kontrolowana niestabilnoêç i konflikty, zarówno wewn trzne, jak i zewn trzne sà stanem wzorcowym. Sytuacja mo e si jednak wymknàç spod kontroli, a to by oby ogromnym zagro eniem dla Rosji. ObecnoÊç wojskowa staje si zatem sposobem kontroli nie tylko nad paƒstwami regionu, ale i nad mud ahedinami, inad Afganistanem. Wsamej Moskwie nie brak zresztà powa nych obaw, czy w ogóle mo na igraç z niebezpieczeƒstwem. Wyrazem takich tendencji by y prowadzone z Talibami od kwietnia do sierpnia 2000 r. bezpoêrednie, tajne rozmowy, które mia y przygotowaç Rosj na pokojowe u o enie stosunków znimi po ich spodziewanym wówczas zwyci stwie nad Sojuszem Pó nocnym. Ostatecznie rozmowy Moskwa przerwa a, wznowi a pomoc dla Masuda, pokazujàc tym samym, e obawy, jakie budzà mud ahedini i Talibowie, sà mniejsze ni spodziewane korzyêci. Alternatywy i n i e w i a d o m e Rosja ma niewàtpliwie najwi kszy wp yw na rozwój sytuacji w Azji Centralnej ispotyka si zcoraz wi kszà uleg oêcià ze strony paƒstw regionu w dziedzinie bezpieczeƒstwa. Nie oznacza to bynajmniej, e umacnianie si w poszczególnych paƒstwach odbywa si bez oporu, e nie musi si ona liczyç z konkurencjà i e kontroluje wszystkie elementy gry regionalnej i ponadregionalnej. Przede wszystkim paƒstwa Azji Centralnej w ciàgu ostatnich dziewi ciu lat zdo a y wykszta ciç organizmy polityczne i gospodarcze rozwijajàce si niezale nie od Rosji (z najmniejszymi efektami w dziedzinie bezpieczeƒstwa). W Azji Centralnej z ka dym rokiem prawo, struktury paƒstwa, spo eczeƒstwa, gospodarki coraz mniej przystajà do równie zmieniajàcej si Federacji Rosyjskiej. Od dziewi ciu lat region otwarty jest na Êwiat i w sensie gospodarczym (towary rosyjskie ustàpi y miejsca iraƒskim, chiƒskim, tureckim), i w sensie politycznym (choç zwi kszymi trudnoêciami). Swà obecnoêç w Azji Centralnej oprócz Rosji starajà si równie umacniaç inne paƒstwa: USA, Turcja, Iran, Pakistan, Chiny, co zwi ksza pole manewru paƒstwom Azji Centralnej. Rozgrywka mi dzy tymi paƒstwami czyni Azj Centralnà istotnym elementem Wielkiej Gry toczàcej si o przysz y uk ad si na ca ym bez ma- a kontynencie, a przez fakt zaanga owania w Gr najwi kszych mocarstw Êwiatowych na Êwiecie. Zachód wobec Azji Centralnej czasu Batkenów Dla Zachodu, zw aszcza dla najbardziej aktywnych USA i Tu r c j i, celem strategicznym jest zbudowanie na po udniowych rubie ach b. ZSRR stabilnego pasa paƒstw powiàzanych politycznie, gospodarczo, militarnie i kulturalnie z Zachodem, niezale nego od Ro s j i i Iranu. W wymiarze tej analizy oznacza to dà enia do wyrwania krajów Azji Centralnej spod politycznej i militarnej dominacji Ro s j i. Tradycyjnie najbardziej otwarty na takie inicjatywy jest Uzbekistan, wspó pracujàcy wdziedzinie wojskowej z USA i Turcjà. Kryzys batkeƒski 1999 i jednoczesna krytyka Karimowa ze strony Zachodu za amanie praw cz owieka pchn y Taszkent w stron Rosji. Kryzys batkeƒski z 2000 r. pokaza jednak niejednoznacznoêç sojuszu z Rosjà, da zatem okazj do ponownego zbli enia z Zachodem. Z poczàtkowà biernoêcià Moskwy (w pierwszych tygodniach kryzysu) kontrastowa o o ywienie na linii Taszkent Waszyngton i Taszkent Ankara. W ciàgu kilku miesi cy od sierpnia 2000 r. dosz o do kilkunastu wzajemnych wizyt na rozmaitych szczeblach m.in. w Azji Centralnej goêci prezydent Turcji Ahmed Necdet Sezer, turecki minister spraw wewn trznych, wojskowi, politycy i biznesmeni; wysocy urz dnicy administracji waszyngtoƒskiej i Pentagonu, m.in. doradca sekretarza stanu Steven Sestanovich; nowy minister obrony narodowej Uzbekistanu swojà pierwszà zagranicznà wizyt z o y w Waszyngtonie. Podpisano szereg szczegó owych umów dotyczàcych zakupu sprz tu wojskowego, szkolenia Uzbeków na Zachodzie, wspólnych projektów do walki zterroryzmem itp. USA zasugerowa y gotowoêç zastàpienia Rosji w ochronie przed Talibami, chcàc przeprowadzaç bombardowania Afganistanu z terytorium Uzbekistanu lub Kazachstanu, co ostatecznie nie dosz o do skutku. Choç trudno oczekiwaç, e wspó praca Uzbekistanu z Zachodem mog aby nabraç charakteru strategicznego i wià àcego, daje ona doraênà pomoc dla Taszkentu, pozwala zmniejszaç skutki politycznej izolacji, w jakiej obecnie si znajduje, wreszcie stanowi element przetargowy wobec Rosji. Dotychczasowa polityka Karimowa pokazuje, e jego mo liwoêci polityczne si à rzeczy ograniczajà si do lawirowania mi dzy Rosjà i Zachodem. Wydaje si, e w aênie mo liwoêç manewru, rozgrywania interesów silniejszych od siebie, owa polityka wielowektorowa, stanowi o niezale noêci politycznej paƒstw Azji Centralnej. Karimow nie jest w stanie ca kowicie zbagatelizowaç Moskwy, bo to Moskwa, anie Waszyngton ma realne instrumenty, eby go usunàç albo utrzymaç na fotelu prezydenckim. Doniesienia o grudniowych rozmo- P r a c e O S W\n18 wach Karimowa z prezydentem Rosji W adimirem Putinem ka à przypuszczaç, e Taszkent przyjà do wiadomoêci dominacj Rosji (nowa rosyjska baza lotnicza w Czka owsku zapewne mu w tym pomog a), i dalej próbowaç b dzie gry na dwa fronty. Od Waszyngtonu i Ankary zale y, jak w takiej grze znajdà miejsce dla swoich interesów. Wielka Gra odcinek p o u d n i o w y Przysz oêç republik centralnoazjatyckich i pozycja Rosji na ca ym Ârodkowym Wschodzie i w Azji Po udniowej zale y w znacznym stopniu od sytuacji wafganistanie. Jest to kolejny czynnik wymykajàcy si pe nej kontroli Moskwy. Wp yw na rozwój sytuacji w Afganistanie Moskwa ma przede wszystkim poprzez Sojusz Pó nocny. Udzielajàc mu pomocy wojskowej lub jà wstrzymujàc, mo e poêrednio wp ywaç na uk ad si w Afganistanie. Wstrzymanie pomocy dla Masuda zimà roku 1999 przyczyni o si do jego pora ki w sierpniu iwrzeêniu 2000 r. Z kolei ca kowite zwyci stwo Talibów powa nie zagra a oby strategicznym interesom Rosji nie tylko w Afganistanie, ale i w Azji Centralnej. Jednym z atutów, które pozwalajà Rosji kontrolowaç Azj Centralnà, jest kontrola szlaków transportowych regionu. Uspokojenie sytuacji w Afganistanie stwarza oby mo liwoêç otwarcia regionu na po udnie, demonopolizacji transportowej pozycji Rosji, o co od lat stara si Turkmenia. Zwyci stwo Talibów oznacza oby równoczeênie istotny wzrost znaczenia protektora Talibów Pakistanu. Du e prawdopodobieƒstwo takiej sytuacji mog o tak e spowodowaç rewolucj w polityce regionalnej Azji Centralnej. Kazachstan, Kirgizja, a zw aszcza Uzbekistan nawiàza y jesienià 2000 r. nieformalne stosunki z Talibami i bliskie by y ich dyplomatycznego uznania (do tej pory uczyni y to jedynie Pakistan, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie). Dla Karimowa zbli enie z Talibami, których do tej pory zwalcza, pozwoli oby równoczeênie wyrwaç si zregionalnej izolacji i oswoiç najwi kszego wroga wojujàcy islam, a zatem os abiç rosyjskie instrumenty nacisku 11. Tendencje takie próbowa wzmocniç w regionie przywódca Pakistanu Musharraf, goszczàcy w Aszchabadzie i Astanie. Pakistan próbuje tak e zaistnieç w ramach Szanghajskiej Piàtki, co pozwoli oby mu wspó tworzyç politycznà rzeczywistoêç w r e g i o n i e. Jak dotàd inicjatywy pakistaƒskie w regionie nie przynoszà wi kszych efektów. Ponadto sukcesy Talibów i Pakistanu wafganistanie o ywi y wspó prac w ramach dawnego strategicznego trójkàta Moskwa Teheran Delhi, pomoc którego pozwoli a Sojuszowi Pó nocnemu przetrwaç, a nast pnie przejêç do kontrofensywy 12. ZacieÊnienie wspó pracy mi dzy Rosjà, Iranem, Indiami, co poza wspó pracà w kwestii afgaƒskiej wià e si z rozwijajàcà si wspó pracà politycznà i militarnà, mo e znacznie os abiç wp yw USA na procesy zachodzàce w Azji Centralnej i w samym Afganistanie, jakkolwiek ostrategicznym i przysz oêciowym charakterze trójkàta za wczeênie mówiç. Czynione przez Waszyngton próby uspokojenia Afganistanu (m.in. przez utworzenie koalicyjnego rzàdu pod patronatem b. króla Zahir Szaha i rady plemion, Loya Jirgi) ilikwidacji le àcych na terytoriach kontrolowanych przez Talibów êróde narkotyków i terroryzmu islamskiego, jak dotàd nie da y adnych rezultatów. Sukces, jakim by o wprowadzenie w grudniu 2000 r. sankcji ONZ przeciw Talibom, o co zabiega y USA, oraz gotowoêç amerykaƒskich bombardowaƒ obozów terrorystów dzia ajàcych pod patronatem Talibów, os abi nadto zwiàzki z Pakistanem, jedynym partnerem USA wregionie. Dla Azji Centralnej to nie najlepsze perspektywy: wojna wafganistanie pr dko si nie zakoƒczy, a zatem nie ma mowy o otwarciu na po udnie; trwajàcy konflikt afgaƒski pozwala Rosji rozgrywaç zagro enie islamskie; aktywnoêç Rosji wafganistanie mo e wciàgnàç Azj Centralnà w konflikt, co dalej wzmacniaç b dzie pozycj Rosji. P r o g n o z y 1. Nale y spodziewaç si kolejnego ataku IRU na Kirgizj i Uzbekistan. Po pierwsze wynika to z faktu, e IRU nie zosta o rozbite, dysponuje relatywnie du à si à, a brak dzia ania odbiera mu racj bytu. Po drugie wynika to z za o enia, e Rosja inspiruje IRU: atak wymierzony przede wszystkim w Uzbekistan by by sposobem upokorzenia Karimowa i wciàgni cia go w orbit wp ywów Rosji. 2. Nale y spodziewaç si zaognienia wojny w Afganistanie. adne zmocarstw poêrednio zaanga owanych w konflikt nie dopuêci do zdominowania Afganistanu przez swoich przeciwników. Si y Sojuszu Pó nocnego postarajà si odbudowaç swojà pozycj dzi ki pomocy z zewnàtrz. Porozumienie pokojowe mi dzy Sojuszem Pó nocnym a Talibami wydaje si ma o prawdopodobne, azawarte by oby wr cz niemo liwe do dotrzymania przez obie strony. Prawdopodobne jest czynne zaanga owanie si Rosji i jej sojuszników w konflikt np. w postaci ataków powietrznych, co niewàtpliwie zaogni oby sytuacj w regionie. 3. Powy sza sytuacja przyspieszy tworzenie regionalnych si szybkiego reagowania pod patronatem Rosji, powstawanie kolej- P r a c e O S W\n19 nych rosyjskich baz wojskowych w Azji Centralnej i zwi kszanie iloêci wojsk rosyjskich na granicy z Afganistanem. 4. Nale y si spodziewaç ostrych przejawów kryzysu wewn trznego w Uzbekistanie. Karimow nie podejmuje adnych kroków mogàcych roz adowaç kryzys spo eczny i gospodarczy. Uzbekistan poniesie tak e g ówny ci ar ataków IRU pozwoli oby to udowodniç Karimowowi potrzeb Êcis ej wspó pracy z Rosjà, która zapewne obroni przed IRU Kirgizj. Wprzypadku dalszego opierania si Karimowa bliskim zwiàzkom z Rosjà nie mo na wykluczyç inspirowanej przez Kreml zmiany na stanowisku prezydenta Uzbekistanu: kraj dysponuje wystarczajàcym potencja em niestabilnoêci, eby zaaran owaç usuni cie Karimowa. Nale y równie pami taç, e w podobnych sytuacjach Rosja usun a prezydentów Gruzji Gamsachurdi iazerbejd anu Elczibeja. 5. Rozwój sytuacji wregionie niedwuznacznie wskazuje na rosnàcà pozycj Kazachstanu. Jest to kraj najbardziej uporzàdkowany wewn trznie, dysponujàcy du ym potencja em gospodarczym i ludzkim, najmniej nara onym na wewn trzne wstrzàsy, w tym na zagro enie fundamentalizmem islamskim. Os abienie Uzbekistanu, wywa ona polityka Nazarbajewa, wreszcie bogactwa naturalne czynià z Kazachstanu najpowa niejszego i najbardziej wiarygodnego partnera zarówno dla Rosji, jak i dla Zachodu, Iranu i Pakistanu w regionie Azji Centralnej. 6. Nale y si spodziewaç dalszego zainteresowania regionem USA, Turcji i Pakistanu. O jego sile zadecyduje jednak rozwój sytuacji wewn trznej w tych krajach: polityka nowego prezydenta USA George a Busha wobec Rosji, Iranu i Pakistanu (os abienie strategicznego sojuszu mi dzy USA i Pakistanem nastàpi o za prezydentury Clintona); stabilnoêci w Pakistanie w sytuacji narastajàcych konfliktów wewn trznych zwiàzanych m.in. z talibanizacjà Pakistanu; wreszcie od sytuacji w Iranie (obok licznych nierozwiàzanych problemów. Iran czekajà burzliwe wybory prezydenckie). Krzysztof Strachota 1 M.in. Sanobar Szermatowa, Druzja i wragi Rachmonowa, Moskowskije Nowosti, [potwierdzone obserwacjà na miejscu K.S.]. 2 por. General (retd) Mirza Aslam Beg Taliban baffle military analysts, The News: Jang-Comment, M.in. W adimir Muchin, Kardinalnaja wojennaja rieforma w Uzbiekistanie, Niezawisimaja Gazieta, Kazakstan: Power Shift in Central Asia, por. Dr. Robert M. Cutler, Uzbekistan s Foreign Policy And Its Domestic Effects, Biweekly Briefing, Czyli Uk ad o bezpieczeƒstwie zbiorowym WNP zosta podpisany w maju 1992 r. w Taszkencie, a w kwietniu 1994 r. ratyfikowany na 5 lat. Podpisany zosta przez Armeni, Azerbejd an, Gruzj, Bia oruê, Kazachstan, Kirgizj, Rosj, Tad ykistan i Uzbekistan, który og osi wystàpienie z niego w lutym 1999 r. 6 Utworzony w listopadzie 1997 r. przez Gruzj, Ukrain, Azerbejd an i Mo dawi (GUAM); poszerzony w kwietniu 1999 o Uzbekistan (GUUAM). 7 M.in. W Rossii pojawiatsia azjatskije bataliony iz-za wierojatnosti sto knowienija s talibami wiesnoj buduszczego goda, Gazieta.ru, M.in. Aleksandr Or ow, Uspiech Rossii kak nieudacza Sodru estwa, Wojennoje Obozrienije, GazietaSNG.ru, por. CIS collective security system: implications for Central Asia, The NIS Observed: An Analitical Review, vol. V, no. 16, Jurij Czernogajew, Rossija obustroit w Tad ykistanie wojennyj aerodrom. W po uczasie lota do luboj iz stolic Sriedniej Azii, Kommiersant, Por. Dmitri Trenin, Central Asia s Stability and Russia s Security, Carnegie Moscow Center-November Faktycznie sà one w Tad ykistanie nieprzerwanie od czasów ZSRR, choç z chwilà rozpadu zmieni si ich status. 11 Por. Pauline Jones Luong, A Dangerous Balancing Act: Karimov, Putin, and the Taliban, Yale University-November Indo-Russo nexus against Taliban..., Frontier Post, The New Course of Indian Relations With Russia, , P r a c e O S W\n20 Kaspijskie zasoby surowców energetycznych nie majà i najprawdopodobniej nie b dà mia y wi kszego znaczenia w skali Êwiatowej. Jednak to w aênie region kaspijski ma szanse staç si eksporterem ropy, który zmniejszy uzale nienie krajów europejskich od ropy arabskiej, a Rosji zagwarantuje iloêci gazu niezb dne do zaspokojenia potrzeb wewn trznych i utrzymania dotychczasowego poziomu eksportu. Dla Azerbejd anu, Kazachstanu i Turkmenii potwierdzenie istnienia kolejnych z ó to nie tylko mo liwoêç zwi kszenia dochodów, lecz równie dodatkowy argument przetargowy wgrze oprzysz oêç ca ego regionu. Stawkà wtej grze jest szansa na ograniczenie wp ywów gospodarczych, a co za tym idzie równie politycznych Rosji w regionie. Kaspijska ropa i gaz realia pod koniec roku 2000 Anna Wo o w s k a Wydarzeniem ubieg ego roku by o og oszenie wst pnych wyników badaƒ z kazachstaƒskiego z o a Kaszagan. W wydanym pod koniec lipca 2000 r. oêwiadczeniu mi dzynarodowe konsorcjum OKIOC (Offshore Kazakhstan Operating Company) prowadzàce badania w kazachstaƒskiej cz Êci szelfu Morza Kaspijskiego potwierdzi o odkrycie znacznych iloêci ropy. Choç stwierdzono wnim jedynie, e wst pne wyniki badaƒ sà obiecujàce, a okreêlenie wielkoêci z o a b dzie mo liwe dopiero po wykonaniu kolejnych odwiertów, podane przez OKIOC informacje spowodowa y gwa towny wzrost zainteresowania regionem. Wraz z potwierdzeniem istnienia tzw. wielkiej ropy zacz y rosnàç szanse na realizacj projektów nowych tras transportowych, wtym równie uchodzàcego dotychczas za nierealistyczny, konkurencyjnego wobec tras rosyjskich projektu Baku Ceyhan. Obawa przed utratà pozycji monopolisty w dziedzinie transportowej oraz wzrost zapotrzebowania na surowce energetyczne w samej Rosji spowodowa y, e w ciàgu ostatniego roku determinacja Moskwy w sprawie utrzymania kontroli nad tranzytem kaspijskich surowców gwa townie wzros a. Jednak mimo szeregu podejmowanych przez Moskw dzia aƒ, kwestia przysz oêci regionu nie zosta a jeszcze ostatecznie przesàdzona. P r a c e O S W


Recenzje | wolna-polska - strona 4\n„Na skraju jutra” to film z niezłą obsadą i nagłośniony jako niezły, a więc się wybrałem. Pierwsze wrażenie to wieczna wojna w sekwencji znanej nam choćby z filmu „Dzień Świstaka”. Na ziemię napadli obcy, zwani jako mimicy. Ziemia walczy, w obliczu zagrożenia połączyły się wszystkie kraje świata. Mimo to jest lipa. Tom Cruise gra tutaj żołnierza – cwaniaczka unikającego ognia walki, tymczasem nieoczekiwanie dostaje się w sam jej środek. Toczy się walka, w pobliżu Cage’a (filmowe nazwisko Cruise’a) ginie jeden z najeźdźców, po czym ginie główny bohater i film… dopiero się zaczyna na dobre, bo Cage budzi się 24 godziny wcześniej. Z czasem dowiaduje się, że co 24 godziny sytuacja się powtarza i nasz bohater ciągle się cofa w czasie, oraz że można pokonać obcych, ale musi w tym celu współpracować z Ritą, graną nieźle przez Emily Blunt. Walka żołnierzy na plaży z obcymi jakoś bardzo mi przypomina D-Day w Normandii, w filmie widzę też podobieństwa do „Żołnierzy Kosmosu” a nawet „Matrixa”… Sceny walk są dobre choć minimalnie razi zbyt komputerowa animacja Mimików. Ciągła powtarzalność scen nie nudzi, bo ciągle są wprowadzane elementy zaskoczenia, jak też humorystyczne, w końcu dochodzi do scen końcowych, trochę zbyt „amerykańskich”, zawsze mnie to razi nieco, no końcówka lekko obniża ocenę, a szkoda, bo mogło być super, tymczasem i tak moja ocena 7 w skali 0 – 10 – nie jest źle… Acha, i krwi trochę mało, są sceny walk, a rozbryzganych mózgów i fruwających jelit brak, a ja lubię takie widoki . Polecam, dobry kawałek kina, a niewiele zabrakło, aby był świetny.\nPewnym było, że wcześniej czy później powstanie nowoczesna wersja „Godzilli”. Wziął się za nią nieznany mi reżyser i można powiedzieć, że ciężar udźwignął, co nie znaczy że zakochałem się w tym filmie. Da się obejrzeć. Nie ma w filmie dłużyzn, niektóre sceny są całkiem całkiem. W kwestii efektów 3D jest tak sobie – po takiej produkcji oczekiwałem więcej. Treści nie będę opowiadał, bo jest łatwa do przewidzenia. Napiszę tylko, że tytułowa Godzilla nie jest wcale zła . Wynurzyła się ona z odmętów morskich po to, by załatwić dwa niedobre potwory, które odżywiają się energią atomową (tak, wiem że to debilne) i mają zamiar się rozmnożyć. Bo to samiec i samica. Jak na kino amerykańskie mało jest w nim wykluczających się absurdów, brak też sceny końcowej, w której posiniaczonemu bohaterowi wszyscy klaszczą, dostaje przy salutującej załodze order, a na końcu dają hamburgery do żarcia . Tego standardu szczęśliwie uniknięto. Aaaa no i ten ryk godzili, który stanowi clou filmu – ciarki przechodzą, jest naprawdę super . Za to wszystko daje temu filmowi 5 w skali 0 – 10. Można obejrzeć.\n„Powstanie Warszawskie” to ponoć pierwszy w historii dramat wojenny non – fiction, czyli film fabularny w całości zmontowany z filmów dokumentalnych kręconych w 1944 roku. Do tego dodano jedynie trochę koloru i dialogi dwóch młodych fotoreporterów, którzy ten film kręcili. Sposób montażu robi wrażenie, oczywiście film nie rozgrywa się niczym strzelanina w hollywoodzkim stylu, raz są przestoje, raz nadmiar akcji, fotoreporterzy kręcąc musza uważać, by ich nie zastrzelili. Czyli raczej dość mało atrakcyjne warunki do tworzenia filmu, nadaje mu to autentyczności i dramaturgii. Niestety, najlepiej dla filmu, gdyby nie był on w żaden sposób uwspółcześniany, bo wplecione w stare zdjęcia nowoczesne dialogi i dźwięki trochę rażą i do filmu nie pasują. Dziwne, że tym efektom nie nadano autentyczności, że tu reżyser poszedł na skróty. Film do obejrzenia dla zdjęć, kto nie chce przeżyć rozczarowania , korki do uszu i do kina – bo dla samego montażu zdjęć obejrzeć ten film naprawdę warto. W mojej ocenie 6 w skali 0-10. Swoją drogą oglądamy w ostatnim czasie wysyp filmów o Powstaniu i trochę to podejrzane. Czy faktycznie jest tak wielu ludzi, którzy chcieliby oddać hołd powstańcom i przypomnieć ich heroizm, czy raczej przez cwanych reżyserów przemawia tu koniunkturalizm….? No wiecie, 70 rocznica, temat „sporny i kontrowersyjny” (cudzysłów zamierzony, bo w kwestii powstania dla normalnych Polaków i patriotów w kwestii powstania kontrowersji nie ma żadnych), zawsze ktoś pójdzie do kina i o filmie będzie się mówiło… No dobra, może zbyt podejrzliwy jestem, jakoś tak mam że nie ufam nikomu już prawie. Idźcie do kina, ja pędzę do Koszalina ;-)!\nTadek – „Niewygodna Prawda II”\nJakoś nie mam czasu i chęci do słuchania płyt, a tym samym ich recenzowania. W końcu jednak nadarzyła się okazja, bo dostałem od córki płytę Tadka. Poznałem gościa na pielgrzymce kibiców na Jasną Górę w styczniu, gdy dawał koncert, i słowa jego utworów, przepojone patriotyzmem i miłością do ojczyzny bardzo przypadły mi do gustu. Na płycie jest 15 kawałków, już pierwszy wymiata – „Wolność i Niezawisłość” – zadaje pytanie „Czy nasze ofiary nie pójdą na marne…”, potem jest „Major Łupaszko” – „Stał się ikoną polskiej konspiracji…” , dalej leci wzruszający „Moja mała dziewczynko z AK”, naprawdę chwyta za serce. Kolejny kawałek „Powstanie 1863” i „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie…” – słowa wciąż aktualne… niestety. „Dziś patrzę na Polaków, których chce się wywieść w pole.. wołam – chodźmy razem w sztafecie pokoleń!” to już fragment tekstu następnego. Dalej lecą „Bestie” o oprawcach stalinowskich, „Zbrodnie UPA” – wiadomo, coś dla dzisiejszych miłośników Ukrainy pod sztandarami Bandery . Nie będę wam streszczał wszystkich kawałków, solidna patriotyczna muza, oczywiście hip hop jako taki nigdy konesera muzyki nie powali na kolana, natomiast fantastyczne słowa, dobry klimat muzy ściskają za serce i już po chwili sobie nuciłem fragmenty kawałków z „Niewygodnej Prawdy”… Ze znaczną szkodą dla słuchu osób otaczających mnie ;-). Bardzo fajnie spędziłem czas przy płycie Tadka. „Wojna się skończy, kiedy wolna będzie Polska!” – wszystko na temat. Bardzo polecam, 9 / 10 w mojej skali.


admin, Autor w serwisie Studio Beata | Strona 7 z 28\nW stolicy Dolnego Śląska jest dużo rewelacyjnych ofert dla przedsiębiorców w obszarze rachunkowości. Rzetelni eksperci, co posiadają sporą oraz imponującą wiedzę odnośnie rozliczania wszelkich finansów, zatroszczą się o stały rozwój każdej firmy.\nPosted on 7 kwietnia 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nRozwój gospodarczy oraz finansowy przyczynił się do rozkwitu wielu nowych profesji wiążących właśnie z gospodarką a także finansami, które częstokroć są ze sobą związane. Profesje te ze względu częstokroć na własną innowacyjność oraz zapotrzebowanie cieszą się ogromną powszechnością i bardzo dużo osób decyduje się na ich świadczenie.\nPosted on 2 kwietnia 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nWiele ludzi zwleka do ostatniego momentu z rozliczeniem się z podatku dochodowego od osób fizycznych. Właśnie ci ludzie narażeni są na czekanie w długich kolejkach w punktach pocztowych czy też w US.\nPosted on 2 kwietnia 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes, szkolenia unijne\nPosiadanie swojej restauracji wydaje się dla niektórych rzeczą prostą. Sporo ludzi ma w głowie romantyczną, piękną wizję swojej świetnie urządzonej restauracji oraz całej rzeszy zadowolonych klientów. Tymczasem otwieranie oraz prowadzenie tego typu biznesu to mnóstwo środków finansowych, pracy, zaangażowania i wiedzy. Mało kto tak naprawdę na początku ma tego świadomość. Natomiast kiedy już decydujemy się na taki interes to dobrze wiedzieć ile pracy nas czeka.\nPosted on 29 marca 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nJedni z nas zwracają uwagę na poziom komfortu w każdym miejscu, w jakim przyjdzie im być, inni nie dbają o otoczenie i nie zwracają uwagi tym samym na to, czy jest ono wystarczająco dobrze zagospodarowane. Jednak nawet, jeśli ludzie sami nie dbają o daną przestrzeń, osoby odpowiadające za jej zagospodarowanie winny czuwać nad tym, by była ona właściwie zaaranżowana. Mowa rzecz jasna o miejscach publicznych, za które odpowiadają poszczególne jednostki, a z których korzystają każdego dnia przeróżni, przypadkowi ludzie.\nPosted on 11 marca 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza\nSukces jest sumą dużej liczby czynników, w dużej mierze zaangażowania oraz jakości pracowników. W wielu sytuacjach w biznesie odpowiednie przystosowanie do rozmów z partnerem handlowym może przynieść znaczne korzyści ekonomiczne. W tego rodzaju przypadkach przydatne są zdolności interpersonalne, które nabywa się w ramach szkolenia.\nPosted on 11 marca 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe\nOsoby, które mają własną działalność gospodarczą świetnie zdają sobie sprawę z faktu, że jej prowadzenie może sprawiać naprawdę wiele problemów, toteż wskazane jest wiedzieć, jakie aspekty funkcjonowania firmy powinny mieć najistotniejsze znaczenie. Przede wszystkim, bezwzględnie trzeba zadbać o odpowiednie konto dla firmy, które będzie wiązało się z niewielkimi opłatami za jego prowadzenie i za wykonywane przelewy.\nPosted on 4 marca 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza\nSzyldy i tablice aluminiowe używane są na rozległą skalę, szyldy takie można wykorzystać na drzwiach gabinetu, pracowni, są one użytkowane w przedsiębiorstwach, firmach i rozmaitego rodzaju instytucjach. Na szyldach aluminiowych możemy umieścić dowolne wiadomości, na przykład imię i nazwisko, branżę, znaczek logo, informacje o przedsiębiorstwie czy też oferowanych usługach, nazwę firmy lub przedsiębiorstwa itp. Decydując się na szyldy aluminiowe posiadamy faktycznie niesłychanie wielki wybór, gdyż szyldy mogą posiadać rozliczne rozmiary, kolory i wzory, mogą być też matowe bądź błyszczące. Mnóstwo firm proponuje szyldy aluminiowe grawerowane, które naturalnie spełnią nasze oczekiwania.\nPosted on 29 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nWielu z nas transport kojarzy się z przewozem jakiś towarów od A do punktu B. Nie zdaje się o to za bardzo skomplikowane. Choć w sumie, gdy patrzymy na tiry na drogach to naprawdę rozmyślamy o tym, jak Ci ludzie dają radę prowadzić tego typu sprzęt.\nPosted on 28 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe\nInternet to świetne narzędzie marketingowe, o ile się wie, co robić. Łącze do sieci ma miliony ludzi na całej kuli ziemskiej. To tworzy najpojemniejszą w historii bazę konsumentów.\nPosted on 28 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, szkolenia unijne\nDzisiaj promowanych jest całe mnóstwo zróżnicowanych technik, których celem jest szybkie dotarcie do klienta. Sprawdzają się bowiem podczas pracy marketingowca czy w branży handlowej, więc zauważa się duże zaciekawienie tymi naukami.\nPosted on 26 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Rentowny biznes\nBranża informatyczna w oka mgnieniu się rozwija. Na sklepowych półkach dostępne są różne, nowoczesne urządzenia, jakie zezwalają na wykonywanie szeregu operacji. Należałoby jednak wiedzieć odnośnie tego tematu coś więcej, aniżeli tylko to, że jesteśmy w stanie nabyć wypasiony komputer. Wiele firm działa w internecie, jest to wywołane przede wszystkim tym, iż kontrahenci każdego dnia zdecydowanie więcej rzeczy załatwiają wirtualnie.\nPosted on 25 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nPierwsza rozmowa kwalifikacyjna, a potem następne – wszystkie odbywają się w jakimś miejscu. Nie zawsze przez stres zwracamy uwagi na to, jak dane biuro wygląda. Ale, kiedy dostajemy pierwszą pracę i własne biurko do pracy, to patrzymy uważnie na to, gdzie się znaleźliśmy. Często miejsce naszej pracy raczej nas ogranicza niż skłania do efektywnej i przyjemnej pracy, ale cóż nie powinniśmy narzekać, bo mogliśmy trafić gorzej. Ale prawda jest taka, że często dobrze coś przestawić. Oczywiście najpierw należy porozmawiać z szefem, ale nie ma, co się obawiać. Wiadomo, że biuro i firma to dwa nierozłączne elementy. Nieistotne czy prowadzimy sprzedaż wysyłkową, czy ludzie przychodzą do nas w jakiejś sprawie. To jak wygląda nasze biuro poza tym, że wpływa na klientów, wpływa po pierwsze na każdego z pracowników. Dlatego biuro powinno zostać właściwie urządzone i wyposażone we wszelkiego rodzaju potrzebne akcesoria, które usprawnią pracę.\nPosted on 12 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza\nKonkurencja na dzisiejszym rynku jest kłopotliwa w zasadzie w każdym sektorze gospodarki, wobec tego firmy starają się zastosować możliwie jak najwięcej działań marketingowych, dotyczących różnych płaszczyzn. Jednym z nich jest uczestniczenie w targach branżowych. Dlaczego ma ono tak istotne znaczenie?\nPosted on 12 lutego 2020 By adminPosted in Działalność gospodarcza, Pracowe, Rentowny biznes\nCzy frapowaliście się kiedyś w jaki sposób wyglądałoby miasto bez obrazowych reklam? Z pewnością szare, bez kolorów. No właśnie pomimo, iż w mieście znajdują się parki zieleni to dzięki owym billboardom miasto pozyskuje smaku. Oczywiście jeśli nie mieści się ich za dużo w jednym miejscu. Billboardy jest to jedna z najpewniejszych form reklamy wizualnej. Termin ten powstał w USA, bo właśnie tam rozpoczęto jako pierwsze posługiwać się ową postać.


XXV Niedziela zwykła - 23.09.2018 r. - Parafia p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Dobrzyniu nad Drwęcą\nDzisiaj IV niedziela miesiąca, po Mszy św. o godz. 16.00 odbędzie się spotkanie dla rodziców dzieci klas IV przygotowujących się do Odnowienia Przyrzeczeń Chrztu św. Natomiast podczas Mszy św. odbędzie się poświęcenie przyborów szkolnych i dzieci z klas „0” i oddziałów\nWe wtorek 25 września z naszej parafii wyrusza pielgrzymka autokarowa do Częstochowy organizowana przez Akcję Katolicką. Wyjazd sprzed kościoła o godz. 7.00 rano.\nW piątek 28 września w wielu miastach Polski i świata organizowana jest o godz. 15.00 modlitwa Koronką do Miłosierdzia Bożego. Zapraszamy wszystkich do wzięcia udziału w tej modlitwie przy figurze Matki Bożej na Placu Tysiąclecia. Modlitwę będą prowadzić Rodziny z Domowego Kościoła. W tym roku odmawiamy Koronkę w intencji: kapłanów, o pokój na świecie, za rządzących w naszym państwie, za nasze miasto, rodziny i nas samych.\nW piątek po wieczorowej Mszy św. w auli domu parafialnego odbędzie się zebranie wszystkich zelatorów KŻR. Serdecznie zapraszamy.\nW najbliższy piątek o godz. 18.30 ks. Tomasz zaprasza wszystkich ministrantów i kandydatów do służby przy ołtarzu na spotkanie organizacyjne. Po spotkaniu chętni udadzą się na rozgrywki sportowe. Należy wziąć ze sobą stroje sportowe na halę. W sobotę 06 października Ks. Tomasz wyjeżdża z ministrantami naszego dekanatu do Warszawy. W planie wycieczki m.im. zwiedzanie Muzeum Powstania Warszawskiego, zabawa na nowo otwartej jump-arenie na Targówku i udział w koncercie ewangelizacyjnym na Stadionie Narodowym.\nZa tydzień podczas Mszy św. o godz. 16.00 odbędzie się poświęcenie różańców dla dzieci. Zapraszamy wszystkie dzieci, zwłaszcza te, które po raz pierwszy będą uczestniczyć w nabożeństwie różańcowym.\nW niedziele za tydzień Msza św. w intencji Parafian o godz. 12.00 będzie odprawiona przy pomniku Matki Bożej na Placu Tysiąclecia. Podczas Mszy św. nastąpi poświęcenie odnowionej Figury i przypomniane będą historyczne okoliczności jej ufundowania przez mieszkańców Dobrzynia.\nW zakrystii jak zawsze do nabycia jest nowy numer tygodnika Gość Niedzielny. Jest też nowy Mały Gość Niedzielny dla dzieci z różańcem wewnątrz zatytułowany „Jest mi to na rękę”.\nBóg zapłać za dzisiejsze ofiary na tacę na bieżące wydatki zwłaszcza na cmentarzu parafialnym. Od strony Spółdzielni Mieszkaniowej na terenie należącym do Miasta trwają też prace prowadzone przez Urząd Miasta polegające na utwardzeniu terenu dojścia do cmentarza. Na czas tych prac usunięty został kontener na śmieci cmentarne, prosimy, aby na razie korzystać z dwóch dodatkowych kontenerów ustawionych na granicy z cmentarzem komunalnym.


Moje Hand Made: Rudy kot :)\nOstatnio pisałam, że na mój tamborek wskoczył kolejny zwierzak:) Jest nim rudy kot.\nDużo czasu upłynęło od ostatniego razu gdy haftowałam jakiegoś kota. A co jakiś czas muszę kota "popełnić":) Już tak mam, że kocie tematy wciąż koło mnie krążą i jest to chyba mój ulubiony temat do wyszywania:) Mając pasmanterię, a przez to kontakt z dużą liczbą haftujących klientek to wiem, że panie mają takie swoje ulubione tematy i są nimi czasem kwiaty, kobiety, obrazy religijne, reprodukcje czy nawet zamki:) Ja mam słabość do kotów:)\nTym razem padło na takiego rudzielca.\nKot został zaprojektowany przez Marię Semenową (mam nadzieję, że dobrze napisałam) a podstawą jej projektu była ilustracja Erica Tranchefeux.\nI to jest ta ilustracja. Wygląda jak zdjęcie:)\nA ja mam dopiero fragmencik kociaka na tamborku:)\nHaftuję na Murano Luganie 32ct muliną DMC.\nWe wzorze jest 21 normalnych kolorów mulin i 17 kombinacji kolorystycznych z dwóch różnych nitek muliny.\nTen haft powstaje na takim przysiadanym tamborku. Kiedyś sobie taki sprawiłam i dopiero teraz mam okazję z niego skorzystać. A od dawna obiecywałam sobie, że kiedyś taki nabędę.\nKupiłam go w Hobby Studio i jest to wersja bardziej "wypasiona", bo można zmieniać średnice tamborków.\nJak na razie wygodnie mi się na nim haftuje. Siedzę w zasadzie z wyciągniętymi nogami, więc taki tamborek jest dla mnie poręczny. Zakańczanie czy rozpoczynanie nitki nie jest problematyczne bo można dźwignąć tamborek i już mam lewą stronę haftu. Denerwujące jest jedynie to, że co jakiś czas po prostu nagle mi wypada ten tamborek z uchwytu. Nawet nie opada, bo i o tym defekcie czytałam, ale wypada. Muszę się jeszcze z nim "dotrzeć", bo podejrzewam, że to ja coś źle robię:)\nCałość jest bardzo stabilna, więc podejrzewam w tym jakąś moją nieudolność:)\nMuszę przyznać, że taki tamborek z podstawką jest poręczny, ale jakoś szybciej mi się haftuje bez tej podstawki:) Wiem, że niektóre hafciarki wyszywają przy pomocy krosien. Ja też takie mam i nawet dwa duże obrazy udało mi się na nim wyhaftować. Ale dałam sobie z nim spokój bo strasznie bolał mnie kręgosłup od takiego prostego siedzenia w jednej pozycji. Takie rozwiązanie, z przysiadanym tamborkiem, jest dla mnie wygodniejsze.\nTyle na dziś. Mam nadzieję, że kolejnym razem pokażę już kota choćby z jednym, zielonym okiem:)\nWyjątkowo, do tego haftu mam już ramkę:))) Kupiłam ją jakiś czas temu z myślą o tym rudzielcu.\nUnknown 17 maja 2017 15:44\nPiękny jest kocurek :) normalnie jak żywy, bardzo mi się podoba...masz nosa do fajnych wzorów i ramka pewnie świetnie dobrana, tak więc dłubaj dłubaj i pokazuj jak najszybciej rudzielca na blogu ;)\nPiękny będzie kotek, a takiego tamborka jeszcze się nie dorobiłam, więc nie mam doświadczenia w tym temacie:) M S-P\nBasia G. 17 maja 2017 16:22\nPiękny kociak, i te cudne zielone oczęta:-))\nUnknown 17 maja 2017 16:44\nPiękny haft, cudowny ten kotek! Pozdrawiam serdecznie.\nAro 17 maja 2017 16:45\nAnia 17 maja 2017 17:49\nBędzie prześliczny. Już nie mogę się doczekać jak będzie oprawiony.\nJadwiga Król 17 maja 2017 18:23\nOjejkuś cudny będzie ten kotek!!!Jeśli chodzi o tamborki to nie mam zielonego pojęcia ponieważ wyszywam w rękach:)Pozdrawiam\nHafciarka 17 maja 2017 18:34\nSłodki kiciuś! Powodzenia!\ncornelka2 17 maja 2017 18:43\nBedzie sliczny !!!!!!pozdrawiam\nMarta 17 maja 2017 19:32\nJa się dopiero co przyzwyczaiłam do zwykłego tamborka. :P A co do ulubionego tematu to sama nie wiem, chyba lubię wyszywać metryczki dla dzieci. A z większych haftów chyba za mało jeszcze wyhaftowałam by móc powiedzieć co jest moje ulubione.\nMargonitka 17 maja 2017 19:51\nJak słusznie zauważyła moja imienniczka, masz nosa do wynajdywania fajnych wzorów. Zdecydowanie masz nosa. Kocisko będzie cudne :))\nDo tamborka musisz się przyzwyczaić. Jak ktoś całe życie hafciarskie trzymał wszystko "w garści" pewnie potrzebuje chwili, żeby dojść do wprawy w innym sposobie wyszywania. Dziewczyny na blogach są bardzo zadowolone z tego typu tamborków przysiadnych. Bardzo odciążają ręce, co zwłaszcza przy dużych haftach i dużej ilości materiału jest bardzo pomocne.\nZ wypadająca ramką to podejrzewam błąd producenta, a nie Twój. Jakoś nie do końca moje zaufanie budzi sam uchwyt do zamontowania tamborka.\nCzekam na z niecierpliwością na zielone oko. Pozdrawiam Małgosia\nIwona 17 maja 2017 22:08\nCudny będzie ten kociak!\nUwielbiam takie ciepłe, jesienne kolory.\nDorota 17 maja 2017 22:17\nEdytko ślicznego wybrałaś kociaka.. ;) A jego kolorki same za siebie mówią.. :)\nFajną masz pomoc.. :)\nWiola 17 maja 2017 22:37\nmagdus208 18 maja 2017 09:28\nBędzie śliczny kiciuś :) Ciekawy ten tamborek, ja akurat mam krosno i dobrze mi się na nim haftuje, ale to prawda przy dłuższym siedzeniu w jednej pozycji kręgosłup daje o sobie znać. Pozdrawiam :)\nZainspirowana 18 maja 2017 10:19\nZapowiada się przecudny haft\nIwona 18 maja 2017 11:20\nJak ja dobrze znam to uzależnienie od kotów... :)\nRudzielec ma cudne oczy, nie mogę się doczekać kiedy będą na Twojej kanwie ! Ja haftuję tylko na tradycyjnym tamborku, ale może kiedyś skuszę się na coś bardziej profesjonalnego.\nlisek_1986 18 maja 2017 18:29\nCarpediem 19 maja 2017 10:55\nZnów będzie co podziwiać :) Kocham koty, a ten rudzielec zapowiada się pięknie. Te oczy hipnotyzują już ze zdjęcia :)\n~Canela_94 19 maja 2017 12:08\nooooo zakochalam sie ! szybko, haftuj ! :)\nMulinowanie i inne wariactwa 19 maja 2017 12:55\nTen kot jest przepiękny :) Sama ilustracja jest boska :) Będzie piękny kiciuś - już widać te cudowne kolory na tamborku :) A ten tamborek zaprząta mi głowę od jakiegoś czasu - może się na niego skuszę kiedyś :)\nmenia 19 maja 2017 13:41\nkot robi wrażenie. ta kombinacja nitek da efekt :)pozdrawiam\nMalgorzata Zoltek 19 maja 2017 14:16\nBędzie fajny rudzielec. Lubię haftować na Murano. Tamborek bardzo ciekawy. Ja najczęściej haftuję na sofie z nogami na kolanach męża więc przysiadany odpada bo jeszcze się wiercę ;P\nAgnieszka 23 maja 2017 12:28\nŚliczny ten kocurek :) Już nie mogę doczekać się kolejnego pokazu.\nO takim tamborku przysiadnym ciągle myślę. Właśnie tego wypadania tamborka się boję, czekam na kolejny opisy Twoich doświadczeń z nowym urządzeniem .\nJarzębinowa 2 czerwca 2017 11:12\nWow! Jak żywy! Przepiękny :)\nAgnieszkaR 14 czerwca 2017 22:34\nFantastycznie się zapowiada!\nPoplątana 16 czerwca 2017 12:55\nPiękny kociak...fantastyczna zapowiedź kolejnego świetnego haftu.Ja też nie daje rady haftować przy krośnie bo mi kręgosłup siada.Mam wiele tamborkow o różnych kształtach w tym też przykręcany do stołu.jakieś mniejsze hafciki na nich robiłam ale gdy mam zakończyć nitke muszę go ściągać itd więc jestem wierna podstawowemu który trzymam w dłoni;)\nKot 31 października 2021 20:04\nPiękny kot,czy jest możliwe uzyskanie wzoru graficznego haftem krzyżykowym\nEdyta Godzic 10 listopada 2021 10:25\nPoproszę o adres email do wysłania schematu kota.


Nad pojazdami w pełni samosterującymi pracują m.in. Google, Uber, Apple i Tesla, ale już dziś najnowszy Mercedes klasy E potrafi jeździć w dużym stopniu autonomicznie. Autopilot w Audi A8 potrafi natomiast całkowicie przejąć kontrolę nad autem podczas jazdy na autostradzie. Systemy takie jak „asystent parkowania” właściwie spowszedniały i są dostępne w wielu modelach takich marek jak Renault Toyota, Volvo czy Hyundai.\nSamochodów prawdziwie samosterujących, na tzw. 4 poziomie autonomiczności, jeszcze nie można kupić w salonach, ale najprawdopodobniej zostaną wprowadzone do sprzedaży w przyszłej dekadzie. Przykładowo, według zapowiedzi, Ford zamierza dysponować takim pojazdami do 2021 r., podobne ramy czasowe wyznaczyło m. in. Volvo, alians Renault-Nissan-Mitsubishi, BMW czy Daimler. General Motors zamierza wypuścić na ulice flotę autonomicznych taksówek już w 2019 r. Obecnie, odpowiednie technologie znajdują się w fazie testów.\n- Pojazdy samosterujące mają zrewolucjonizować nasze życie. Zwiększyć komfort podróżowania i bezpieczeństwo pasażerów, a także przyczynić się do redukcji korków i poprawy stanu środowiska. Wyzwaniem jest dopracowanie technologii i uregulowanie prawne tego rynku - ocenia Jan Wiśniewski z Obserwatorium Rynku Paliw Alternatywnych.\nPoziom 0: Kierowca odpowiada za wszystkie aspekty sterowania samochodem\nPoziom 1: System wspomaga wybrane elementy jazdy, np. zachowanie odległości między samochodami. Kierowca musi non stop nadzorować ruch auta.\nPoziom 2: Kierowca w określonych przypadkach może przekazać prowadzenie pojazdu na rzecz systemu, jednak powinien stale kontrolować jazdę. Przykładem takiego rozwiązania jest np. asystent jazdy w korkach, który samodzielnie przyspiesza i hamuje.\nPoziom 3: Kierowca nie musi stale nadzorować prowadzenia pojazdu. System samodzielnie rozpoznaje punkt, w którym warunki otoczenia nie mieszczą się już w zakresie jego działania. Wówczas kierowca powinien szybko przejąć kontrolę nad pojazdem. Pierwszym modelem, który oferuje ten poziom autonomiczności jest Audi A8.\nPoziom 4: Kierowca może przekazać systemowi całkowite prowadzenie auta, jednak w określonych warunkach może zaistnieć potrzeba, by przejął nad nim kontrolę. Jeśli nie odpowiada na wezwania systemu, wówczas samochód automatycznie przerwie podróż, parkując np. w bezpiecznym miejscu. Na rynku nie ma obecnie samochodów na tym poziomie autonomiczności.\nPoziom 5: System przejmuje pełną kontrolę nad poruszającym się pojazdem, w żadnej sytuacji nie potrzebuje on kierowcy. Kierownica i pedały są wówczas zbędne. Na rynku nie ma obecnie samochodów na tym poziomie autonomiczności.\nRodzaje czujników wykorzystywanych w samochodach autonomicznych\nCzujniki ultradźwięków - imitują proces echolokacji nietoperzy, czyli emitują fale dźwiękowe, które następnie odbijają się od przeszkody i pomagają ustalić, gdzie ona się znajduje/\nCzujniki obrazu - szereg kamer generuje obraz otoczenia wokół auta, imitując ludzki wzrok, rozpoznając kolory i pozwalając na interpretację np. znaków drogowych, linii na jezdni czy sygnalizacji świetlnej.\nRadary - technologia polegająca na wysyłaniu fal elektromagnetycznych, które odbijając się od przeszkody pozwalają ustalić nie tylko jej położenie, ale również prędkość poruszania się.\nLidary (Light Detection and Ranging) - urządzenie skanujące otoczenie pojazdu za pomocą niewidocznego światła laserowego, dostarczając trójwymiarowy obraz przestrzeni, co pozwoli odróżnić np. inne samochody od pieszych.