Hańba domowa | Herbert Guru\nRozmowa ze Zbigniewem Herbertem (9 lipca 1985)\nHERBERT: – Przecież w prlu – można to tak wymawiać – nie chodzi o wybranie najlepszych synów narodu, tylko każde wybory, i te zbliżające się, są sondażem. Do jakiego stopnia społeczeństwo dało się zniewolić, do jakiego stopnia jest już zmęczone, ogarnięte niewiarą, do jakiego stopnia „Solidarność” została zapomniana, i tak dalej. Ja nigdy nie byłem ludowcem, bo właściwie ani moje pochodzenie, ani zawód mnie do tego nie skłaniały, ale w pierwszych wyborach głosowałem na Mikołajczyka. Tak zwana opozycja, to znaczy chadecja i ówczesny PSL, właściwie rozgromiły tę komunistyczną koalicję, mimo prześladowań, mimo porywania działaczy, morderstw politycznych, jakie były dokonywane. A więc społeczeństwo, co tu dużo gadać, opierało się do 1948 roku. W tych głosowaniach dawało do zrozumienia, że jest przeciw narzuconej siłą władzy. Ten stan rzeczy, który trwa do dzisiaj, pociąga za sobą liczne i dotkliwe niewygody wewnętrzne. Trzeba uświadomić sobie, że jestem niewolnikiem.\nHERBERT: – I teraz następuje właśnie problem zniewolenia elity. „Językoznawca” powiedział, że nie trzeba kupować narodu, wystarczy mieć tych inżynierów dusz i to zupełnie załatwia problem zniewolenia. Władza potrzebowała legitymizacji i legitymizacja wyszła od strony inteligencji tak zwanej twórczej, przede wszystkim od literatów. Więc ja z tego interesu wyszedłem, bo nie chciałem uczestniczyć w tej imprezie. Pytałem innych, dlaczego zostali… Ten okres nie pozostawił ani dzieł wybitnych, ani nawet znośnych. Tutaj Adam Michnik spierałby się o pewne pozycje.\nHERBERT: – To są chyba nędzne utwory. Wie pan, ja nie bardzo mogę o tym mówić, ponieważ nie czytałem tego wszystkiego. Proszę mi wybaczyć. Uważam, że w takich okresach trzeba się zajmować klasykami, oglądać dobre obrazy (reprodukcje), słuchać muzyki i nie ma siły na ziemi, która zmusiłaby mnie do czytania „Krótkiego kursu historii WKP(b)”. Jedyna rzecz, którą noszę ze sobą, to rozprawa o językoznawstwie Józefa Wissarionowicza. W chwilach, kiedy zawodził Pickwick, czytam to i wraca mi dobry humor. Gigantyczny żart, groteska, satyra na racjonalizm.\nTRZNADEL: – Treść utworów literackich nie musi być przedmiotem naszej rozmowy. Nieprzeczytanie pewnych książek także bywa świadectwem. Ja dociekam przede wszystkim, dlaczego pewna ilość ludzi poszła na czerwony lep. Ja sam, bardzo młody, choć miałem szczęście nie wyrządzić wielkich szkód, uznawałem przez parę lat zasługi językoznawcy Josifa. Dlaczego ja, dlaczego inni, dlaczego niektórzy nie, jakie są wersje epoki?\nHERBERT: – Ach, to są pytania na temat otchłani duszy ludzkiej. Ja chyba umrę nie pogodzony ze światem, tak właśnie chciałbym umrzeć. Brak mi wiedzy o tamtej rzeczywistości, uzyskanej od współautorów zbrodni, która się dokonała na kulturze. Nie otrzymałem od nich odpowiedzi. Jedyne świadectwo, jedyny sposób pisania o tym, znalazł Leopold Tyrmand w swoim „Dzienniku 1954”. Mnie o tym też niewygodnie mówić, bo on robi ze mnie takiego świętego Szymona Słupnika, który głoduje i tak dalej. On wiedział zresztą połowę tego, co ja rzeczywiście przeżyłem, bo myśmy po męsku nie rozmawiali o rzeczach wstydliwych. Więc dlaczego? Prowadziłem taką inwestygację, nie żeby napisać książkę, ale żeby samemu się dowiedzieć. Więc pytałem ludzi, z którymi byłem w dobrych stosunkach. Pytałem nie po to, żeby ich upokarzać. Odpowiedzi były różne, ale wszystkie kłamliwe i wykrętne. I, widzi pan, ja się czuję bardzo źle w roli prokuratora, chciałbym być adwokatem, ale żeby pozbyć się roli prokuratora, powiem, że gdyby toczył się taki proces, oczywiście nie proces gdański, proces w opinii społecznej, to zarzuciłbym oskarżonym rzeczy następujące.\nWięc: a) że działali ze strachu i w złej wierze; b) że powodowali się pychą, która, o dziwo, wynikała ze strachu – mogę to uzasadnić; c) działali z niskich pobudek, materialnych.\nStraszne zarzuty, ale prokurator musi stawiać zarzuty, a adwokat będzie powtarzał argumenty oskarżonych: że okres dwudziestolecia to był straszny okres, to był faszyzm. No, rzeczywiście po śmierci Marszałka było niedobrze w Polsce, i ja to wiem, jako wtedy uczeń gimnazjum. Byłem już upolityczniony, zresztą nie bardzo pamiętam, kim wtedy byłem. Bo najpierw chyba byłem zwolennikiem Piłsudskiego, a potem przeszedłem do obozu jakichś liberałów i tak już zostałem. Miałem kolegę, który siedział ze mną w jednej ławce i wyraźnie komunizował. Dzięki niemu przeczytałem „Manifest komunistyczny”, tekst ładny literacko. Jest tam zdanie prorocze: „Widmo komunizmu krąży po Europie”. Trafnie powiedziane – widmo. Bo to jest ustrój nierzeczywisty, ustrój widmowy, i dlatego tak trudny do zwalczenia. Ja mu odmówiłem ontologicznego statusu. Adam Michnik pytał: no, dobrze, dlaczego wy nie stawiliście oporu? Dlaczego Elzenberg… Nie było z kim polemizować i o co polemizować. Nie było języka. Język był sprzedany, zakłamany, zupełnie jak w czasach hitlerowskich, no już nie kręćmy, prawda?\nHERBERT: – Nie, Kazio jest stary koń. Nazwijmy go umownie Tadzio. Nie jest ani z rodziny lewicowej, komunistycznej, ani jego tata nie robił w Chinach rewolucji, nie był w partii komunistycznej Francji. Tadzio należał do AK, powiedzmy, w Wilnie. [Chodzi o Tadeusza Konwickiego – przy. JMR]. I teraz zamiast tych rzeczy, o których potem będę mówił, co powiedziały mi stare konie, chcę usłyszeć wyznanie Tadzia. Opowieść w duchu realizmu socjalistycznego, a więc gruba, uproszczona, ordynarna, i wszyscy się na mnie obrażą… Więc po latach przychodzę do Tadzia, w 1956 roku, i mówię: – Tadzio, po co tyś to wszystko robił? – I Tadzio mówi: – No wiesz, byłem w lesie, wyszedłem z lasu, rozumiesz to chyba, kto jak kto, ale ty rozumiesz, i okropnie się bałem. No, bałem się. – Ja też się bałem, nie będę ukrywał,. Stach ludzka rzecz. Tylko, co się robi ze strachem? Czy strach zaostrza inteligencję, czy strach niweluje inteligencję. Otóż okazało się, że w wielu wpadkach strach niwelował inteligencję. Ale wróćmy do Tadzia.\nTadzio mówi: – Tak się bałem, bałem, wiesz, tutaj Józek aresztowany, tu Władek aresztowany, na Sybir wywożą, do więzienia pakują, trzeba mówić przy ujawnieniu. Kto był dowódcą, rozszyfrowywać pseudonimy. Ale pośród tej grozy są wspaniali ludzie, którzy piszą wiersze, powieści. Więc napisałem taki wiersz, że mnie zdradzono, i posłałem to do „Odrodzenia”. I wyobraź sobie, za tydzień czy za dwa tygodnie, kupuję „Odrodzenie” i wiersz jest na trzeciej stronie. Potem list z redakcji, żebym się zgłosił. No to ja się zgłosiłem. Tam zapytali, czy ja już w czasie okupacji pisałem, ta rozmowa była bardzo przyjemna, redaktor bardzo kulturalny, kawy napiliśmy się… – No i Tadzio jakoś przestał się bać. To jest już plus. –\nRedaktorzy powiedzieli, jak pan będzie miał coś nowego, nam nie chodzi o żadną tematykę, wie pan, mogą być wiersze miłosne, wszystko my drukujemy, proszę o nas nie zapominać. – Tadzio jest dowartościowany., Tadzio czuje się świetnie, a już to, że sekretarz generalny spotyka się z nim!… I mówi: wicie, rozumicie, towarzyszu – tak, choć on jeszcze do partii nie należał – ale wicie, rozumicie, my w Nieborowie robimy taki zjazd, to przyjedźcie do Nieborowa, tam będzie taka dyskusja literacka o nowych kierunkach.\n– No to przyjechałem na ten zjazd. Byli tam starcy, którzy mieli nas pouczać, tacy sprzed wojny znani, tacy wspaniali poeci, prozaicy. I oni nas nie lubili od samego początku, bo my młodzi. Więc przypuściliśmy frontalny atak. Jednemu myśmy powiedzieli, że jest symbolistą, co jest oczywiście obelgą, straszliwą, drugiemu myśmy powiedzieli, że jest paseistą, co też jest obelgą, i wyszliśmy z hukiem. Jak wyszliśmy z hukiem, to myśmy tam ze sobą pomówili, że trzeba jakąś grupę założyć. Założyliśmy taką grupę i poszliśmy nie do ministra, a do samego Bermana! I powiedzieliśmy: towarzyszu, my chcemy mieć organ. Towarzysz odpowiedział: oczywiście, młodzi jesteście, powinniście mieć organ. I myśmy założyli taki organ, nazywał się „Nurt”, i w tym organie, to było bardzo odważne pismo na owe czasy, atakowaliśmy, tych za paseizm, innych za symbolizm, i drukowaliśmy tam też samych siebie. I Mieciek na przykład zaczął bronić malarstwa abstrakcyjnego, które było zagrożone. I Mieciek się trochę naraził, chociaż Picasso do partii należy. I w ogóle zajmowaliśmy stanowisko twarde, takie opozycyjne. No, potem zamknęli „Nurt”, nie wiadomo dlaczego, i towarzystwo się rozbiegło. Mieciek przeszedł do „Poglądu” i zaczął chwalić malarstwo socrealistyczne, takie różne baby z krowami i szczęśliwych górników. A ja pisałem nadal.\nWierszy to już mi się nie chciało, myślę sobie, na wiersze już nie jest czas, napiszę powieść. A trzeba było pisać powieści produkcyjne, realizm socjalistyczny już był otrąbiony, Sokorski i inni… I tak: koledzy byli szybcy, Śląsk był obsadzony, kopalnie obsadzone, stocznie obsadził Witold, ten obsadził cukrownie, ów obsadził… mnie dostał się przemysł meblarski. Nie jest taki kluczowy, ale pojechałem i bardzo było przyjemnie. Dostałem delegację, rozmawiałem z dyrektorem, zawsze miał dla mnie czas, bardzo dobry dyrektor, zawsze z towarzyszem pisarzem porozmawiał. I z przodownikami rozmawiałem, i wykroiłem taką powieść produkcyjną.\nHERBERT: – … i jeżeli nie ma znakomitych uczelni w kraju. Nie były złe gimnazja, a uniwersytety były świetne, i to nie tylko w miastach, gdzie istniały przed pierwszą wojną jak we Lwowie czy w Krakowie. Nie było [przed 1918 rokiem] uniwersytetów w Poznaniu, Warszawie i Wilnie, i te uniwersytety zostały obsadzone przez znakomitych uczonych, dzięki którym dotychczas żyjemy. I tu trzeba paść plackiem, uderzyć czołem, a nie mówić o pułkowniku Becku czy Kocu lub BBWR-ze, który nieco przypominał PRON, chociaż nie całkiem, bo nie był z poduszczeń innego mocarstwa, tylko wytworem rodzimej arogancji i megalomanii. No i była Falanga. Był antysemityzm, oczywiście, był, nikt temu nie zaprzecza. Trzeba widzieć i czarne, i białe, ale nie wolno w czambuł potępiać. Był antysemityzm, oczywiście, był, nikt temu nie zaprzecza. Ale proszę pamiętać, czym była w państwie ludowym prowokacja kielecka. Natychmiast po referendum najohydniejszy mord Żydów, jaki zdarzył się na tych ziemiach.\nHERBERT: – Oczywiście. Raz obrugałem jakiegoś żołnierza ludowego wojska, który pokopywał Niemkę, przerażoną, na pewno gwałconą, a on mi na to, że jego rodzina zginęła w obozie. Więc był to akt zemsty, a nie sprawiedliwości, tak zwanej dziejowej. Chciałbym jeszcze wrócić do tej sprawy mniejszości. W tej chwili społeczeństwo nasze składa się prawie w stu procentach z Polaków. Jest jakiś tam ułamek mniejszości, które są bez szans, aby się uzewnętrznić. Dla mnie Polska bez Żydów, bez Ukraińców, bez Ormian, tak jak to było we Lwowie, bez Wołochów, bez rodzin pochodzenia wołoskiego – przestała być Polską. Ten ideał jednonarodowego państwa jest ideałem faszystowskim, co tu dużo gadać. I to jest zbrodnia, bo kulturze polskiej wielonarodowość dawała kolosalne szanse. Problemy mniejszości są wszędzie trudne i jeżeli mniejszość przekroczy pewien pułap, widzimy to na przykład w demokratycznej Anglii – zaczynają się problemy. Więc argumenty starych koni, że był faszyzm – odpadają. Argumentem jednego z moich interlokutorów było – „ja zwariowałem”. Jest to dość łatwy argument. Ja rozumiem, że jak ktoś się zakocha, to wariuje. Ale jak można się kochać w systemie politycznym, policyjnym, kiedy wiadomo, że więzienia są pełne, że siedzą tam akowcy oskarżeni właśnie o faszyzm. Oni zaczęli szermować tym pojęciem faszyzmu i niech ten bumerang wróci do nadawcy. Cała reforma rolna była właściwie propagandowym bluffem. Ja jestem za reformą, za stworzeniem zdrowego gospodarstwa chłopskiego. Natomiast obdzielanie chłopa dwiema morgami było przygotowaniem do kolektywizacji, bo kto mógł się utrzymać z tych dwu – czterech mórg ziemi.\nHERBERT: – Na początku lat pięćdziesiątych widziałem „zimową akcję skupywania zboża”. „Sklepy puste – dlaczego – bo ciemny chłop chomikuje żywność”. Ekipy tak zwanych robotników wyjeżdżały na wieś, zabierały i niszczyły mienie kułaków, a kułacy to ci, co mieli 15 morgów, i to były gospodarstwa produkujące na rynek. Więc wiadomo, antagonizowanie społeczeństwa. I widzi pan, podczas tego straszliwego zabijania narodu rozpoczyna się cyrk pcheł, mieszczący się na Krakowskim Przedmieściu. Zwolennicy awangardy atakują zwolenników byłych „Wiadomości Literackich”. Przecież kłótnie Przybosia ze Słonimskim trwały do końca życia Przybosia. A znów gdzie indziej zwolennicy poetyki Majakowskiego atakują tych, którzy chcą zdobyć miejsce dla Apollinaire’a i chcą udowodnić, że on był jednak postępowy. Książki, które zostały po tamtym czasie, są w znakomitej większości zadrukowanym papierem i czymś, czego nie można – jeżeli ma się odrobinę poczucia humoru – czytać. Ale nie śmiejmy się. Te dzieła weszły do skarbca podręczników szkolnych.\nHERBERT: – „Popiół i diament”, wydawany bez przerwy i zatruwający umysły młodzieży. Mówi się, że to było ukąszenie Heglem. Bardzo przepraszam, ale Hegel leżał już od stulecia pod darnią, a kąsał Berman, kąsał Sokorski, kąsał Kroński… Oni kąsali – nie Hegel. Ile razy się mówi o tych rzeczach, to stare konie są nadąsane – ci, którzy pisali te brutalne, głupie i haniebne szmiry – i żądają, abym podchodził do nich z delikatnością Prousta lub żebym wczuwał się w tajnie ich duszy jak Dostojewski. A jeśli mówię o zbrodni, to mówię o zbrodni dokonanej na młodych ludziach, na pokoleniu, które po nich przyszło i które teraz ma dwadzieścia, trzydzieści lat. Oni się wychowują w dalszym ciągu na tej literaturze. I to jest zbrodnia przeciwko Duchowi Świętemu. Grzech przeciwko Duchowi jest niewybaczalny. Ja jestem rzymski katolik, ale bardziej rzymski niż katolik. I tutaj nie ma usprawiedliwień.\nTRZNADEL: – To prawda, że pokolenie, które było wtedy w sile wieku – pisało zresztą wtedy jeszcze starsze od nich pokolenie – właściwie nie zanalizowało do końca swojej postawy. Nie chodzi koniecznie o publicystykę, ale nie ma także utworów artystycznych ukazujących tę straszną i brutalną epokę. Niedokładnie się pamięta, co wtedy pisano. Ówczesny panteon utworów, jak zresztą panteon tradycji, przez nich wybieranej, nie został do końca podważony. W rozmowie ze mną Jerzy Andrzejewski porównywał swoje pomyłki z pomyłkami Szekspira… Przyznam, że w spojrzeniu na psychologię twórców tamtego czasu wciąż mi się coś wymyka. Gdybyż to byli tylko mierni pisarze… Ale pisali wtedy i tacy, pisali akceptująco, którzy pozostali autorami wybitnych dzieł polskiej literatury.\nTRZNADEL: – Tu możemy się ewentualnie pospierać. Tak, uważam, że są tam autorzy dzieł bardzo ważnych, na przykład Maria Dąbrowska, myślę też tak o wierszach i nowelach Iwaszkiewicza, nie wszystkich oczywiście, jest Nałkowska, Jastrun, Gałczyński, nie będę tworzył listy… Myślę o dziele ich życia, nie utworach pisanych w tamtym okresie. Czy w ich postawie wtedy działały tylko prymitywne impulsy, czy także jakiś bardziej niebezpieczny narkotyk? Myślę, że ukąszenie, czyje by nie było, rozpoczęło się wcześniej. Te polskie tendencje komunizujące, które się przedłużyły po wojnie – nie cała lewica zresztą tak źle się przedłużyła – zaczęły się w dwudziestoleciu, a nawet wcześniej. Myślę, że im bardziej wydłuży się perspektywa historyczna, tym większa okaże się rozpiętość czasowa, w której powstały zjawiska, kumulując się potem w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Autor, który zerwał z tym wszystkim, Miłosz, jest przecież – na bardzo krótko w wileńskich „Żagarach”, w szkicu „Bulion z gwoździ” – zwolennikiem zniewolenia pisarza w tej inkwizytorskiej formule, że pisarz pomaga tylko politykowi w gimnastykowaniu dusz ludzkich w pożądanym dla polityki kierunku. Tuż po wojnie, w 1945 roku, jako felietonista z „Przejażdżek” w krakowskim „Dzienniku Polskim”, Miłosz ustawiał się na linii „nowego”, a wkrótce jako dyplomata tamtej władzy wyjechał na Zachód. Dlaczego ludzie tak różni, w różnych okresach poszli na to? W latach trzydziestych dużo się już wiedziało o tym sąsiedzie ze Wschodu.\nHERBERT: – Powinno się było wiedzieć. Co najmniej po procesach pokazowych. Więc dlaczego później te najstarsze konie poszły na to? Zacznijmy od Iwaszkiewicza. On zachowywał się z początku bardzo przyzwoicie. Założył w Poznaniu pismo, które wyglądało prawie jak „Wiadomości Literackie” i drukował dobre teksty. Ja mu zawdzięczam… czy może on jest winien mojego debiutu, bo ja nie chciałem w ogóle ujawniać swoich tekstów, był moim ojcem chrzestnym, zna pan ten film. I oto Iwaszkiewicz widzi, że kolega Skamandryta, który przyjechał z Anglii, potrafi wysmażyć ohydny artykuł, i to w gazecie przeciwko Miłoszowi, a młodszy kolega też już kombinuje „Nim będzie zapomniany”, najgorsze, co może być, bo to jest sentymentalny donos. To wszystko ma związek z potworną niedojrzałością, która jest niestety cechą tego narodu, i liczeniem na krótką pamięć, do czego wrócimy. W końcu wszystko się wybacza,, a kto zmieni front, ten jest już święty, i tak dalej. Więc wytrawny Iwaszkiewicz myślał: dlaczego mają mnie atakować jako paseistę, ja potrafię też napisać wiersz czy nowelę w stylu epoki. To było jak rozwiązywanie łatwego rebusu, na przykład „List do prezydenta Bieruta”, zabawna wprawka literacka, oda na cześć gubernatora.\nJa widziałem, jak malowano kolektywnie obraz (szkoła sopocka), na którym było bardzo dużo postaci, i to się nazywało „Rok 1905”. Nie malowali Świerczewskiego i nie malowali Bieruta, słowem mniejsze zło. Jeden z nich w czasie pracy mówił: Julek, skończyłeś już z tą mordą? To przesuń się, bo buty będę malował. – Tak właśnie było, i u Tyrmanda znajdzie się więcej anegdot. Andrzejewski starał się kiedyś wytłumaczyć, że dla niego komunizm był nocą pascalowską… Nie bardzo wiem, czy on wtedy pamiętał Pascala, czy tak był pod wpływem Żdanowa, że zapomniał, kim był Pascal. No, nie podszywajmy się pod metafizykę, nie nadymajmy się, mówmy o rzeczach prymitywnych językiem prymitywnym. Stare konie świetnie wiedziały. Pani, która napisała „Noce i dnie” [Maria Dąbrowska – przyp. JMR], uważana za najlepszą polską pisarkę, mówiła zatroskana, że to nowe dziecko (prl) coraz bardziej podobne jest do sąsiada. Ale byłem na takim jubileuszu, kiedy przyszli do niej ludzie, przebrani za górników, i słyszałem, jak powiedziała, że dzięki Polsce Ludowej doznała radości wielkich nakładów, No, pomyślałem sobie, Abramowski się w grobie przewraca, a światopogląd jest dziurawy. Można powiedzieć, że to groźne czasy przerastały świadomość pisarską. Ale co to znaczy? Nie ma ducha dziejów. System ten zakładali ludzie, można ich wymienić po nazwiskach. Na początku była mała grupka agentów, którzy uczepili się intelektualistów, a intelektualiści odegrali na cześć „nowego” symfonię patetyczną… To było małe, głupie, nędzne, zakłamane. Co będę dalej mówił! Jeszcze co do starych koni, o których pan pyta. Artystów podniecała nowa władza, że taka prosta, przystępna i swojska. Zaproszenie do Belwederu, nagrody, rozmowa z Bierutem. Surowy pan, ale sprawiedliwy, podziemie wytłukł, ale nas kocha. Co to wszystko właściwie miało znaczyć? Oczywiście, to targowisko próżności jest wpisane w atmosferę Warszawki, której nie lubię. To znaczy towarzyskie kontakty, stoliczek w PIW-ie, stoliczek w Czytelniku, duże nakłady i podpisywanie książek, kwiatek w celofanie, wieczór autorski, pięć tysięcy ospałych, zmęczonych robotników przychodzi i bije brawo towarzyszowi pisarzowi. Pycha rosła. Nigdzie w świecie realnego kapitalizmu nie powodziło się pisarzowi tak dobrze.\nHERBERT: – Zagórski, Miłosz, Pruszyński… No, nie wszyscy. Ekipa agentów potrzebowała na gwałt inteligencji, elity, czegoś, co było w tej sferze odpowiednikiem obecnej nomenklatury. Co oferowała ta władza? Boską rangę, rolę demiurga. Andrzejewski mi opowiadał, że zaprosił go Berman i chodził nerwowo po pokoju, stawał przed oknem i mówił: temu krajowi grozi wojna domowa. Czyli podał mu temat „Popiołu i diamentu”. – Tylko pisarz tej miary, tego talentu wielkiego, jak pan, może… – Więc uczuli nagle, jak ster historii jest także w ich rękach, i że opłaca się nawet w jakimś sensie okłamywać ten zbełkotany naród, na który patrzyli z pogardą. Na tę masę. Kto z tych pisarzy wiedział coś o życiu robotników? Nikt, nic ich to nie obchodziło. Obchodził ich porządek nie sein, lecz soll, jakby powiedział Kant. Nie to, co jest, ale to, co powinno być. Pragnąc pisać o rzeczywistości, pisali o tym, czego nie ma. Potem odkryli, że jest coś takiego jak nierzeczywistość literatury własnej.\nTRZNADEL: – Wspomniał pan nowelę „Nim będzie zapomniany”. Taki elegancki, a taki haniebny dokument literacki, związany z tak zwaną sprawą Miłosza i w ogóle z problemami „dezercji”…\nTRZNADEL – Dla mnie nie obelgi Słonimskiego są najprzykrzejsze, ale litosna pogarda, z jaką autor „Obywateli” potraktował tę mysz, siedzącą pod zieloną markizą w paryskiej kawiarni… Styl tej noweli jest zresztą z Adolfa Rudnickiego. Wcześniejszym wzorem Brandysa w tej przykrej litości okazywanej emigrantom był Paweł Hertz w noweli „Porwanie Europy” ze zbioru „Sedan”, ale zwłaszcza Adolf Rudnicki w noweli „Major Hubert z armii Andersa”.\nHERBERT: – W związku z tym, co pan powiedział, dorzucę, że była to oczywiście próba oddzielenia się od emigracji. Wracam do analogii z faszyzmem niemieckim. Gottfried Benn, jeden z najlepszych poetów XX wieku, wykonał pierwszy krok w kierunku szatana, pisząc list przeciwko Tomaszowi Mannowi. O co chodziło? My tutaj w gnoju, znoju, budujemy przyszłość, a oni, ci emigranci, tam sobie coś piszą, malują przeciwko nam, którzy dźwigamy na barkach ciężar historii. We Francji Sartre miał wielki podziw dla tych wszystkich, którzy dźwigają krwawą historię, dla anarchistów, bo to był człowiek złej wiary od początku do końca. A tymczasem nie wolno dźwigać niczego krwawego, nie wolno zabijać w imię czegokolwiek, nie wolno denuncjować. Trzeba przyznać, ja powiedziałem to w Gdańsku, że straciliśmy dziewictwo. Bo zawsze Polacy byli wspaniali, tylko Rosjanie ich napadli, i Prusacy, i podstępni Austriacy, a myśmy byli wspaniali… Nikt nie napisał historii polskiej zdrady, a to nie jest tylko ten okres, o którym mówimy. Co się działo w roku 1831, ilu generałów stało po stronie rosyjskiej, czy w 1863.\nWracam teraz do tych dwu nowel, rzeczywiście haniebnych, jak pan mówi, że literaci absolutnie izolowani od społeczeństwa, a więc emigranci, żyjący w Polsce, czynili zarzuty tej prawdziwej emigracji, która często żyła w nędzy, w zagrożeniu, nostalgii za Polską – tym ludziom odbierali moralne prawo do wyboru miejsca na ziemi i moralne prawo do bycia Polakami. Władze odbierały obywatelstwo, pozbawiły obywatelstwa generała Maczka, a potem mu przyznały. I on powiedział: a teraz pocałujcie mnie w dupę…\nHERBERT: – I uzasadniali własne świństwo, że my to robimy, ale z myślą o przyszłości, my z narodem. Guzik prawda, nikt i nigdy nie był z narodem. Używam tego słowa naród z niechęcią, powiedzmy, ze społeczeństwem. Oni nie wiedzieli, czym to społeczeństwo żyje, jakimi troskami i kłopotami. Oni byli w akwarium, mieli swoje kluby, samochody, żyli po prostu w izolacji, stworzono ten zamknięty krąg ludzi, którzy odbijali sami siebie. Ale był też ogród rozkoszy, cudowne metamorfozy, źródło wiecznej młodości. Łysemu prozaikowi odrastała lwia grzywa, zalękniony mieszczański esteta mówił, nie swoim wprawdzie, ale mocnym dźwięcznym głosem, wokół zapoznanego poety awangardowego gromadziły się bardzo obiecujące debiutantki. Jaka szkoda, że tę bajkę reżyserował stary czekista. Obyczajowa otoczka jest ważna, i te przyjęcia, te kontakty z pseudo załogami, te jakieś beneficja. Do dzisiaj są faceci, którzy noszą tytuły jakiegoś ordieronosca, nagrody państwowej, biegają do kliniki rządowej, bo tam są lepsze lekarstwa, a są przecież teraz w opozycji.\nJa tego nie rozumiem i widzi pan, tutaj jesteśmy w zgodzie, że niewiele możemy wymagać od młodego pokolenia, jeżeli dorośli nie wypowiedzieli o sobie prawdy. Ja nie mam pretensji do tego, że oskarżony się broni, tylko chciałbym, żeby on sam znalazł oczyszczenie. To nie jest instytucja spowiedzi katolickiej. Ale w stosunku do przyjaciela, którego ja, powiedzmy, zdradziłem – wypada przynajmniej pójść do niego i zdobyć się na akt szczerości i skruchy. A tutaj jest odpowiedzialność wobec całego społeczeństwa, przyszłych pokoleń, które muszą dalej jeść te odgrzewane socrealistyczne gnioty.\nHERBERT: – Jak najbardziej! Bolcio Piasecki wydawał swoje pisemko, zwierał swoje szeregi, pozdrawiali się po faszystowsku, a kiedy zbieraliśmy z Tyrmandem materiały do cyklu artykułów, który miał się ukazać w „Świecie”, w roku 1956, ukazał się tylko jeden, a dalszego ciągu zakazano. Czyli jak powiedział Miłosz, „jest ONR-u spadkobiercą partia”. W prl pałkarze zostali zinstytucjonalizowani, dostali tygodniki, dzienniki, wydawnictwo, i tak dalej. Pamiętam, jak delegacja „Tygodnika Powszechnego” – bo paxowcy zawłaszczyli ten tygodnik na trzy lata – poszła do Gomułki i tam usłyszała, że oczywiście zwracają pismo z powrotem tej samej redakcji. A delegaci zapytali: ale co z PAX-em? – PAX będzie istniał, ja jestem przeciw wszelkim monopolom – powiedział Gomułka. Jak stary liberał.\nWie pan, co jest najgorsze? Że ta mentalność faszystowska, czy to czerwona, czy brunatna, odpowiada naturze pewnych typów ludzkich. Jest wieczna, można ją prześledzić w całej historii. To jest jedynowładztwo, nienawiść do społeczeństwa, antagonizowanie go, terror, demagogia, podboje, procesy z Zieniukiem, czy proces przeciwko zabójcom księdza Popiełuszki – oni podobnie się zachowywali, zupełnie podobnie, nawet tamci brunatni trochę lepiej. Wiara w zupełną plastyczność człowieka. Nihilizm.\nTRZNADEL: – Ten pęd ku faszyzmowi zdaje się zjawiać wtedy, kiedy pewna grupa czy elita przeżyły jakiś stres historyczny, wtedy jest ten moment największej podatności. Sprawdziło się to na przykładzie Niemiec, Rosji, ale i Polski. Wydawałoby się, że kiedy ten naród zdobył się w czasie wojny na bohaterstwo, że potem będzie kontynuacja tej postawy, że nastąpiło zahartowanie, a okazuje się, że doszło do jakiegoś niesłychanego odhartowania. Dobrze, pan to wszystko wiedział i widział, jak z taką ostrą świadomością – nie chodzi mi o emocje tylko, raczej o formuły intelektualne – jak można było żyć, jak wyglądało życie z taką świadomością?\nHERBERT: – To nie wymagało! Natknąłem się na takie zdanie Audena, że on właściwie nigdy nie miał trudności z wyborem, wybór był jakiś naturalny, pojechał na wojnę do Hiszpanii, potem komunizował, cała ta atmosfera na Zachodzie sprzyjała lewicy, flirtowi z komunizmem. Słowem szczęściarz w rękach bogów. Ale dla mnie wybór to pierwszy decydujący krok, pierwsze „nie”, a potem są konsekwencje. I teraz powie pro domo mea. Ja właściwie nie byłem interesujący dla komunistów, bo nie chciałem za wszelką cenę żyć. Poza tym: nie mam żadnych ambicji politycznych, naprawdę żadnych. Przewodzenie jest dla mnie czymś tak okropnym, przywodzenie komukolwiek. W czasie okupacji miałem taką sytuację, byłem odpowiedzialny za paru ludzi i siwe włosy mam od tamtego czasu. Ja sam mogę się jakoś narażać. Ale wydawać rozkazy? Więc jak już wybrałem, wie pan, nie miałem po prostu innego wyjścia. Sytuacja żeglarza, który wypływa na morze, alpinisty, który atakuje szczyt, lub po prostu wybór zawodu czy kobiety, z którą się łączę na dobre i złe. Naturalne ryzyko każdego życia. Więc tak: nie byłem interesujący, nie ujawniłem tego, co myślę i piszę. Kiedy byłem jeszcze w związku literatów i przychodziła weryfikacja, to sobie mówiłem: nie napiszę żadnego tekstu „po linii”, najzwyczajniej nie napiszę. Czy kogoś, kto nie ma pociągu do kobiet, można nazwać ascetą? We mnie była potężna blokada psychiczna. Czy to jest cnota, czy to jest kalectwo?\nHERBERT: – A poza tym, proszę mi wierzyć, to się w ogóle nie opłacało w takim ogólnym bilansie życiowym. Widziałem Andrzejewskiego w stanie rozkładu, widzę innych kolegów… Nie mówię o młodych, bo tu się można było pomylić, biorąc przykłady ze starych koni. Ten mój Tadzio zobaczył raz w kawiarni związku, że tutaj siedzi Jastrun i Przyboś, i inni dostojnicy, a wszyscy są w partii. On nie chciał iść do partii, ale przyszedł Pucio [czyli Putrament – przy. JMR] i powiedział: wiecie towarzyszu, dobrze by było, gdybyście zechcieli być kandydatem. Więc on zgodził się tylko na kandydata, myślał, że długo będzie kandydatem, ale potem go wpisali. To szło mechanicznie.\nJest mitem i samousprawiedliwieniem, że intelektualiści zrobili Październik, nic podobnego. Październik zrobił Językoznawca, który przeniósł się w zaświaty, i potem była walka diadochów, i albo miał być Malenkow, albo Chruszczyk, czy tam kto, i brali się za łby, i tak nastał Chruszczyk [Chodzi o Nikitę Chruszczowa, Sekretarza Generalnego KPZR]. Ale trzeba było odfajkować tych wszystkich, co byli za Stalina, więc zadźgali Berię i pokazali, że są bardziej liberalni, żeby skończyć z zimną wojną i dostawać mięso, zboże.\nTRZNADEL: – Te rozgrywki związane z upadkiem dyktatury Salina pokazała praca Awtorchanowa [chodzi o pracę „Technologia władzy”, wydaną w drugim obiegu przez „Posiew” w 1976 – przyp. JMR].\nTRZNADEL: – Chciałbym wrócić na chwilę do pana tekstu „Potęga smaku”. Tu całkowicie się z panem zgadzam. Ale oczywiście, widzę tu także ironię pozornej łatwości. Bo istnieje wewnętrznie zintegrowane poczucie moralności, które rządzi nawet naszymi odruchami, naszym smakiem nawet – w myśl platońskiego połączenia dobra z pięknem – i oto u jednych taka moralność była płytka, w służbie manipulacji intelektualnych, bardzo karkołomnych i nieopłacalnych, a u innych, jak zawsze, była to moralność głęboko osadzona, decydująca słusznie już na poziomie pierwszego nieraz refleksu. Każdy z nas zna takie, pozornie nic nie kosztujące odruchy. Coś powiem o sobie: gdy już zrzuciłem z siebie ten przykry światopogląd, a potem oddaliłem także tezę, że uczestnictwo w partii ma jakikolwiek pozytywny sens pragmatyczny, postanowiłem wyjść z partii. Ale jednocześnie czułem coś takiego, że noga moja nie pozwoli mi już przestąpić progu pokoju, gdzie odbywa się zebranie partyjne. Gdy po oddaniu legitymacji zachęcano mnie, abym ją jednak zatrzymał, przerwałem bezsensowną już dyskusję z panią profesor, wtedy sekretarzem POP, i powiedziałem: mój instynkt mi na to nie pozwala. Dla tego pseudo racjonalnego systemu takie właśnie słowo było może najbardziej podejrzane, dyskusja się skończyła. Może pisarzom tamtego okresu zabrakło czegoś podstawowego w ich głosie ostrzegawczym, jeśli uruchomić takie stare pojęcie jak głos sumienia.\nHERBERT: – Tak, to co powinno nas łączyć, to pewna niezbywalność ludzkiego sumienia. Intelektualista jest po to, żeby myślał sam na własny rachunek, nawet przeciwko wszystkim, za to jest opłacany albo bity, wszystko jedno, to jest jego psi obowiązek – klerka. Prawda obowiązuje zawsze. Nie wolno wyzbyć się swojej indywidualności. I oto są faceci urodzeni prawie do tego, słabi, infantylni, w krótkich majtkach.. Może pan sobie przypomni owe dialektyczne igraszki: kłos, ziarno, korzeń, teza, synteza. Mnie się to okropnie podobało do dwunastego roku życia, wytłumaczyłem sobie, że mój ojciec był teza, mama antyteza, a ja jestem synteza. Tak, faceci w krótkich majtkach, manipulując intelektualnie, zawsze będą szukali władzy, siły, służby, i złożą ofiarę ze swojej indywidualności.\nTRZNADEL: – Camus został w Polsce zakazany, jeśli chodzi o jego znamienne deklaracje, bo „Człowiek zbuntowany” nigdy nie został w Polsce oficjalnie wydany, nie opublikowano deklaracji Camusa po Berlinie i Poznaniu – po powstaniach i ich stłumieniu. Jest na to stara formuł: ad usum Delphini – nie okazuje się pazurów intelektualisty, tylko jego ogonek, odpowiednio ufryzowany.\nHERBERT: – Mój ideowy sprzymierzeniec, Gustaw Herling Grudziński, analizował to zjawisko, bardzo mi pomagał w rozumieniu zachodniej odmiany dżumy. Natomiast nie pomagają mi różni napuszeni mętniacy, którzy narobili strasznego bigosu i zamieszania w świecie, a teraz chodzą w glorii męczenników. Męczenników czego? Przepraszam bardzo, własnej pomyłki? A może tak dobrze by było pójść na pustynię i odbyć pokutę? Ja bym to zrobił. Przynajmniej przez jakiś czas wstrzymałbym się od głosu. I tutaj, widzi pan, tu znowu Michnik , który czuwa nade mną, zaraz mnie kopnie. Ja bronię Sandauera z tamtych lat i nie z przekory intelektualnej. W czasach stalinowskich – jak mówił mi jeden z redaktorów „Kuźnicy” – Sandauer to był taki głupek w rodzinie, który pisał jakieś notki, sprostowania, wyłapywał grubsze błędy rzeczowe. Hegla stosował do Leśmiana, byt – niebyt – bylejakość i tak dalej. Wszystko to było trochę pomylone, ale niegroźne. Służył erudycją.\nW tym czasie nasz Tadzio przychodził z kawałkiem swojego utworu, a panie Siekierska, Bobińska oraz Putrament i inni znęcali się nad nim, więc poprawiał swego pozytywnego bohatera, męczył się. Związek literatów był zakładem wychowawczym, szkołą upokarzającego drylu. Jastrun mi opowiadał, jak pod ławką na szkoleniu partyjnym, które prowadził Ważyk, czytał Valéry’ego, i Ważyk podskoczył, wyrwał mu książkę i złajał jak ucznia. I to jest, widzi pan, istota zagadnienia, nie groza, ale zgoda na niedojrzałość.\nHERBERT: – No właśnie. Jest taki film, który nakręcił mój przyjaciel, Erwin Leiser, pod tytułem „Mein Kampf”. Okropne tam są rzeczy. Ale mną najbardziej wstrząsnęła manifestacja robotników, trzymających łopaty na ramieniu jak karabiny, A Goebbels z trybuny woła: – Czy wszyscy są na swoim miejscu? Cały naród? Gdzie jest Śląsk? – Tu! – łopata idzie w górę. – Gdzie jest Brema? – Tu! – Czy nie przypomina to zlotów brygad młodzieżowych, pochodów ze szturmówkami, paramilitarnych organizacji żołnierskiej krzepy i jedności? A na wyższym piętrze niekończące się akademie, nagrody państwowe pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia, sztandary pracy – przecież to był cyrk, w którym występowali osobnicy, zdawało by się – dorośli. Jak mówię, dla młodych zetempowców, sankiulotów, dla ludzi, którzy mieli dwadzieścia lat, mam pobłażanie. Przykład szedł z góry.\nTRZNADEL: – I ten wariant się nie odbył. Stawiam sobie pytanie, dlaczego? Pan dał odpowiedź, co było decydujące dla pana: „kwestia smaku”, „nie mogłem inaczej”, to oczywiste. Ale ci, których zabrakło dla tego wariantu? Moja teza jest taka, że ci ludzie, nie wszyscy oczywiście, zdobyliby się może na odwagę, gdyby byli wewnętrznie dojrzalsi, ale to znaczy także, gdyby ich wymiar moralny był większy, bo małość jest w nas, ona tylko czeka…\nHERBERT: – Tak, i zbrodnia moja będzie zbrodnią świętą, historycznie konieczną, uznaną przez potomnych. Tak, tak, tak!… To Auden napisał, nie kto inny, tylko poeta Auden to napisał… A potem? To uzasadnianie, że gdzie drwa rąbią, tam drzazgi lecą, reakcyjne podziemie trzeba było zlikwidować, bo oni Warszawę zburzyli, są w ogóle obłąkani, i to jest schemat „Popiołu i diamentu”. No, skończmy już i nie znęcajmy się…\nHERBERT: – O, to, to! Ale wracając do samej postaci, zaczęliśmy ten wątek, że w czasach „Kuźnicy” on był nieszkodliwy. Prawdziwą bombą były jego artykuły w cyklu „Bez taryfy ulgowej”. W każdym normalnym społeczeństwie taka agresywna krytyka byłaby przyjęta, dopuszczalna, a nawet pożyteczna. Nie chodzi o meritum, sprawy, ale obyczaje literackie. O ile pamiętam, zaatakował najprzód Andrzejewskiego, czyli z wysokiego konia, potem Rudnickiego i Brandysa. To były postacie, które stały w pełnej glorii. Co się stało? Bojkot towarzyski, opluwanie Sandauera, dlatego że ośmielił się powiedzieć coś złego, złośliwego, o wieszczach. Przeżył stalinizm, o ile dobrze wiem, bardzo przyzwoicie, potem przychodzi okres 1956 roku, i on dostrzegł, jak kolumny marszowe literatów zmieniają kierunek natarcia z podniesionym czołem, ze sztandarami. Źli byli poza środowiskiem, jak ów doktor Faul, który oszukiwał bezecnie. Było coś podejrzanego w tym zjawisku. Ja nie jestem zwolennikiem samokrytyki, ale stało się to bez jakiejś chwili zastanowienia, refleksji. Zadziwiająca jest ta łatwość przełomów.\nTRZNADEL: – Wielu pisarzy nie dograło swojej partii rozliczeń, myślę jednak, że „Solidarność” i stan wojenny dokonały zwrotu – jak to wszystko jest zależne niestety od historii – tu będzie przyszła cezura, nie w 1956 roku. Ten brak rozliczeń dotyczy zresztą i krytyki, to wyrządza szkody świadomości społecznej. I o to chodzi, nie o przeglądanie cudzych sumień. Te rozliczenia powinny były także dotyczyć sprawy żywych ludzi, atakowanych wówczas w publicystyce czy nowelach z tak zwanym kluczem. Jeśli się pisało o Czapskim, o Miłoszu, to należało świadomość społeczną przeprosić. Czapski, artysta, świadek historyczny epoki… myślę także o jego misjach poszukiwania tych – jak się później okazało – pomordowanych przez Rosję oficerów, przeżył „majora Huberta”, dożył sędziwego wieku, ale przede wszystkim napisał i namalował rzeczy tak ważne. I Miłosz (czy ten emigrant w ogóle, z noweli Brandysa) został na placu, nie został zapomniany, i co teraz? Trzeba przypuścić tutaj taką rzecz wstydliwą: dlatego że tak wielu pisarzy z tamtego niechlubnego okresu przeszło do opozycji, a to bardzo pięknie, literatura socrealizmu nie została jednak nigdy do końca moralnie i socjologicznie zanalizowana.\nA wracając jeszcze do faszyzmu, mogę się założyć z panem, że większość ludzi, którzy maczali w tym palce, żyje w duchowym komforcie. Kiedy pojechałem pierwszy raz do Niemiec, mój wydawca powiada: Gdzie pan chce pójść, do opery, do teatru? – To ja mówię: Nie, na proces frankfurcki. – Toczył się we Frankfurcie proces oprawców z Oświęcimia. No i poszedłem tam i wyszedłem zdegustowany. Dlaczego? Bo nie widziałem ani krzty demonizmu. I tu zgadzam się z Hannah Arendt co do banalności zła. Wszyscy chcą nadawać temu jakieś demoniczne wymiary: noc pascalowska, tamto-siamto, a nie chcą powiedzieć, że to było pospolite, wulgarne, tuzinkowe. A na tamtej ławie oskarżonych siedzieli podstarzali mieszczanie, bronili się zaciekle, bo nikt nie chce się przyznać do tego, że zabijał, strzelał. Świadkowie albo zginęli, albo bezradnie coś mówili, plątali się w zeznaniach.\nByłem zresztą i na pierwszym procesie, jaki toczył się zaraz po wojnie w Krakowie. I to był proces fair, który przynosi chlubę polskiemu sądownictwu – Zieniuk niech mnie w tej chwili słucha. Tam zapadły wyroki śmierci w stosunku do tych, którym udowodniono zbrodnie. Inne wyroki były różne, 10, 8 lat więzienia, i niższe. Lekarz obozowy, okazało się, był niewinny, chlubny wyjątek, bo pomagał ludziom, więc go zwolniono i odesłano do Niemiec. Trzeba zdać sobie sprawę z nastrojów społecznych, to była świeża sprawa, rok 1945. Zaprosił nas na salę rozpraw profesor Gwiazdomorski, lekcja dla przyszłych prawników. To były jeszcze ostatnie blaski sprawiedliwości. Także i w czasach stalinowskich część społeczeństwa broniła się, nie brała udziału w wyścigu serwilizmu.\nWięc dlaczego ci inżynierowie czy majsterkowicze dusz tak się zbłaźnili? Bardzo mnie to boli. Umierając nie będę nic wiedział o czasach, w których żyłem, poza banalną prawdą – dusza ludzka jest niezbadana. Od tych, którzy „zakładali zręby socjalizmu”, nie dowiem się już niczego. Strach, pycha, perwersyjna rozkosz, jaką niektórzy znajdują w poniżeniu, niskie pobudki materialne – jak z tego można robić literaturę? Ponura jednoznaczność podziałów.\nTRZNADEL: – Chciałbym się teraz z panem nie zgodzić. Kiedy pan mówi: mieszkanie, pieniądze, myślę, że dotyczy to tylko niektórych. Jako motyw działania. Oczywiście „udział” był w różnych formach opłacany i gdyby nie płacono, myślę, że tak zwanych dzieł i artykułów powstałoby dużo mniej, nędza tego wyłaziłaby prędzej na wierzch. Natomiast z prostactwem się zgadzam. Prostactwo odnosi się do wszystkich akceptujących tamtą ideologię. Przyjmując to, co przyjmowałem, byłem w tej dziedzinie prostakiem duchowym, intelektualno moralnym. To prostactwo duchowe – często o charakterze schizofrenicznym, gdyż cechowało ono także ludzi nie należących skądinąd do prostaków – było groźniejsze od przykrych przejawów chęci zewnętrznego posiadania. Ale nie jest usprawiedliwieniem, że dostawali mieszkania ci, co ich naprawdę nie mieli, bo i to przecież było wyróżnieniem na tle ówczesnej nędzy. Gorsze jednak było prostactwo myślenia o losie ludzkim, o jednostkach w otaczającej społeczności. „Kopnąć w brzuch mieszczanina”, „zmiażdżyć mieszczanina” – to pojęcia pozytywnego bohatera w „odwilżowej” noweli „Obrona Grenady” Kazimierza Brandysa. Cóż to za język, używany może wtedy przez oficerów śledczych. A w ogóle w pewnej tradycji intelektualnej i moralnej, w której wychowaliśmy się, tradycji chrześcijańskiej czy śródziemnomorskiej, prostactwo nie jest dozwolone także w stosunku do wroga.\nTRZNADEL: – Myślę tu także o Niemcach. Wina winą, a prostactwo prostactwem, i ono trwa do dzisiaj w naszych tubach rządowych. Jedyny zbrodniarz – hitlerowiec. Podczas gdy powinny się odbywać procesy na Wschodzie za straszne zbrodnie, pisał o tym Władimir Bukowski, kaci z łagrów i wykonawcy egzekucji hodują róże przy swoich daczach. Bo dla całej grupy ludzi to nie była zbrodnia, tylko koszty rewolucji. Ach, do dziś twierdzą to rzekomi dysydenci o duszy tak sowieckiej, jak Zinowiew. A byłe Niemcy faszystowskie wciąż służą za zasłonę dymną, za pseudo drogowskaz: że tylko tam zbrodnia. Tadeusz Borowski, pisząc swoją żałosną „Muzykę w Herzenburgu” nie znał jeszcze terminu: białe krematoria, śniegów i mrozu Kołymy. Ale w komunizmie były także elementy wystroju zewnętrznego w stylu Speera, pamiętam je choćby ze zlotu młodzieży komunistycznej w Berlinie Wschodnim w roku 1951. Podejrzewam też, że faszystowska propaganda niemiecka, jakkolwiek odrzucana, ich prasa, ich wizja świata o ostrych przedziałach, przyczyniła się po wojnie do odczulenia wielu i akceptacji elementów czerwonej propagandy.\nHERBERT: – Zastanawiam się należałoby to zbadać. Do tego, co pan powiedział, należy dodać element konstytutywny faszyzmu, czyli nacjonalizm. Rosjanie to pobratymcy, a Niemcy źli, w samej nazwie tkwi pogarda, bo oni nie mówią. I diabeł polski jest zawsze Frycem, po niemiecku ubranym. I ten numer niemiecki niesłychanie chwycił. Natomiast trzeba było dużo czasu, aby uchwycić analogie – uderzające przecież – obu faszyzmów: system policyjny, ludobójstwo, propaganda. „Strach i nędza III Rzeszy” Brechta po zmianie kostiumów opisuje dowolny kraj nawiedzony czerwonym terrorem. Jak wspaniale uzupełniają się elementy faszystowskie i sowieckie w proroczej wizji Orwella „Rok 1984”. A antysemityzm Stalina, obsesja antyżydowska? Każda zmiana tej władzy u nas uderzała w nutę patriotyczną, polską. Żeby się podbudować, nawiązywano nawet do tradycji marszałka Piłsudskiego, swoista nekrofilia: sprowadzić zwłoki Sikorskiego – nie udało się, to Mościckiego bodaj, a przedtem Norwida, a może Wierzyńskiego, może Lechonia? Umarli są już dobrzy. I na tym pseudopatriotyzmie faszyzm sowiecki wygrywa.\nA Ukraińcy, którzy nigdy nie mieli tak zwanego bytu państwowego? Jestem przekonany, że pierwszy ich sekretarz myśli sobie, jeżeli w ogóle myśli, ale zakładam, że myśli: lepiej, żebyśmy byli republiką sowiecką, bo jakoś w świadomości świata istniejemy, mamy reprezentanta w ONZ, niż żeby to była część Polski albo część Rosji.\nA wie pan, odpór wobec Niemców jest jeszcze pogardą dla wyższej cywilizacji. Na każdym kroku ten nasz ustrój zmaga się z buntem materii i przegrywa: wszystko się wali, wszystko się rozlatuje, już nawet w tym głupim DDR jest trochę lepiej. Ale my jesteśmy po stronie ducha, wielkiej idei socjalizmu, niepojętej dla zachodniego świata, a tamci to bezduszni wielbiciele materii… Przecież i u Mickiewicza są te elementy antyzachodnie, dzikie. Niemcy to są piwosze, a Anglicy to kupcy, a Francuzi… A teraz jest próba włączenia w imperium tego narodu czy tego społeczeństwa, które nareszcie poczuje się we własnym sosie, niedbalstwa, niesolidności, bylejakości i niedorosłości. Co ta wolność właściwie daje? Czy to nie jest kuszenie szatana? Nacisk władzy (choćby ta parodia wyborów) zmierza do tego, by wyzbyć się identyczności, tożsamości narodowej i tożsamości osobistej. Najprzód tożsamości osobistej, odpowiedzialności za własny los. Nie władamy historią, więc po co się buntować?\nHERBERT: – Bo przecież każdy opór opóźnia proces zmielenia na miazgę. Ale jeszcze chciałbym wrócić do tego demonizmu. Byłem zaskoczony ludźmi, którzy uprawiali socrealizm, zupełnie inaczej ich sobie wyobrażałem, tych młodszych. Jeden z nich pisał, jak to oficer UB przesłuchuje i potem jest taki zmęczony, i rozmawia z ikoną Dzierżyńskiego, znane historie, wszyscy się z tego śmieją… I nagle spotykam autora, sympatyczny, inteligentny, wrażliwy, z poczuciem humoru. Teraz jesteśmy wszyscy na ty i pijemy wódkę. I chciałem jednego prawdziwego demona spotkać, ale nie mam szczęścia. To może powód do otuchy, że diabeł wynajmuje wnętrze człowieka, ale nie na stałe. Więc nie ma demonów, tylko majaki chorej wyobraźni, omamy rozumu, i trzeba od samego początku, gdy się tylko zalęgną – unicestwić je zwykłym ludzkim zdrowym rozsądkiem, śmiechem, metodą tyrmandowską.\nTeoretyczne odbudowy tych ideologii okazały się diabła warte. Ani teoria ras nie opiera się na niczym, jest to zupełna bzdura naukowa, którą jakiś Chamberlain wymyślił. Ani nie sprawdziły się profetyczne zapowiedzi Marksa, nie można wierzyć także, że im bliżej jesteśmy raju, tym bardziej zaostrza się walka klasowa czy coś takiego… Po prosty nie trzeba było tego słuchać, należało się od tego zupełnie odwrócić. A tu mój znajomy, człowiek inteligentny, zbuntowany, nie opuszcza żadnego dziennika telewizyjnego. Słucha tych bzdur. Propaganda dzisiaj nie chce nikogo przekonać. Wlewa w nas gwałtem poczucie bezsilności. W pewnym świętym miejscu, klasztorze, mieszkam w pobliżu księdza w tym samym domu i kiedy wracam ze spaceru, widzę sine światło i błyski ekranu. To znaczy, że ksiądz po odprawieniu mszy słucha dziennika telewizyjnego. I to jest ta ciągłość propagandy, abonowanie kłamstwa. Różnie więc wygląda nasza niewinność… Ta lekcja historii musi być doprowadzona do końca – musimy ten kielich goryczy, ja i pan, wypić do dna. Bo inaczej nic z tego nie będzie. Bo ja jestem sceptykiem. Ale przynajmniej chciałbym wszystko z siebie wypluć.\nPrzedtem uwodzono literatów, przyjmowano tych lepszych, większych, w Belwederze. W 1956 roku sądzili, że odwilż była ich dziełem. Zgodziliśmy się, że to nieprawda. To, co się stało potem, było bolesnym ciosem dla elity intelektualnej. Gomułka był nie tylko prymitywny, on wiedział, że władza siedziała już mocno w siodle, miała własny aparat represji, więzień do licha i trochę, sądownictwo odpowiednio skorumpowane, wobec tego, po co „Popiół i diament”, po co literatura? Murzyn zrobił swoje, Murzyn może odejść. I tu nagle brak zamówienia społecznego, pustka. I co my wtedy robimy? Przystępujemy do opozycji. Bo jak to? Kochali, pieścili i rzucili. Mówię grubiańsko, jak socrealista, ale trzeba mówić ogólnie, a potem będziemy niuansować poszczególne postacie, wyszukiwać autentycznie nawróconych. W ogólnych zarysach tak to przebiegało. Rok 1956 załamał mit inżynierów dusz, załamał mit politycznej użyteczności tych, którzy wierszami, obrazami, symfoniami podpierali system. I tak zwana elita, która służyła wiernie, została odprawiona z kwitkiem, bo pan był nuworyszem i gardził inteligencją.\nHERBERT: – Zacznijmy jednak od początku, choćby dla tych, którzy twierdzą, że uwertura była piękna. Przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych to rewolucja kulturalna na uniwersytetach, inaczej mówiąc, likwidacja całej bez mała naszej humanistyki. Nie ma o tym żadnych świadectw bezpośrednich. Co najwyżej suche fakty. Sprawcy milczą, ofiary wymarły. Biała plama. A działo się to nie w Pekinie, ale na Krakowskim Przedmieściu. Nowi generałowie napoleońscy, tacy jak Kołakowski , nie zajmowali się fizycznie tym brudnym procederem, kierowali ogniem ideologicznym, a do brudnej roboty przydzielona była hurma aktywistów, którzy potem lądowali na wysokich stanowiskach w aparacie partyjnym. W efekcie tego trzęsienia ziemi zniknęli uczeni reprezentujący różne kierunki, o wielkim dorobku, autorytecie naukowo-moralnym: Ajdukiewicz, Ossowscy, Elzenberg, Ingarden, Tatarkiewicz… Lista długa i piękna. Żaden z nich nie zaczął mówić nowo-mową, nie pokajał się, że błądził jako fenomenolog czy neopozytywista. Więc oni mogli, a inni nie? Nikt nie przemówił w ich obronie.\nNa placu została jedynie słuszna filozofia marksistowska i tak jak u literatów zaczął się cyrk pcheł. Kroński, znający jady systemu, prowadził populistyczne, to znaczy trywialne wykłady dla sympatyków, ale za to upajające seminaria dla niektórych wybranych, i walczył z Schaffem, którego pozycja partyjna była mocna, bo studiował w Moskwie. Nikt normalny nie mógł się połapać, na czym polegały ciosy, uniki, manewry taktyczne. Pozorny ruch myśli. Fabryki mgły produkowały z całą mocą. Humanitarna pani Krońska zatrudniła zwolnionych naukowców w Bibliotece Klasyków Filozofii. Elzenberg tłumaczył Rousseau, ktoś inny Kanta… Byli to ludzie w pełni sił, a wraz z nimi poszło w odstawkę sporo młodych pracowników naukowych. Wytworzyła się straszliwa luka pokoleniowa.\nRozgorzała walka z burżuazyjną nauką, i tak dalej. Technika tej walki była prosta. Poszedłem raz, chyba w roku 1950, na otwarte zebranie ZMP, żeby posłuchać. Wstał rosły blondyn i powiedział, że trzeba skończyć z burżuazyjnymi profesorami: kto z was rozprawi się z profesorem Konradem Górskim? – Na to jakaś łapa podniosła się w górę: ja! – Dobrze! – Na czym to polegało? Wchodził profesor, zaczynał wykład o Krasińskim, wtedy oddelegowany do zwalczania wstawał: pan profesor mówi tutaj o Krasińskim, ale pan nie podkreślił roli walki klasowej w literaturze polskiej – i tak dalej, aż do skutku. Starszy pan, trochę zdenerwowany, zaczynał: to nie jest temat mojego wykładu! – nawiązywał do swojego przerwanego wątku. Ale za chwilę tamten, czujny, znów wstawał: no tak, ale nie ma o walce klasowej…\n– A co działo się, jeżeli ta nasza analogia ma być prowadzona dalej, w Wiedniu, rok przed Anschlussem? Był taki filozof z Koła Wiedeńskiego, Moritz Schlick, który został zastrzelony przez studenta faszystę w gmachu uniwersytetu. Trzeba się cieszyć, że u nas do tego nie doszło. Ale tu i tam bojówki chodziły na wykłady takich strasznych ludzi, jak Wittgenstein czy Tatarkiewicz, i też wyli. Z innych przesłanek teoretycznych, ale to można pominąć, bo tyleż wart jest Lenin, co Chamberlain. Dziwne, ale nikomu nie przyszła na myśl analogia choćby z bojówkami ONR-u.\nTRZNADEL: – Także jako kategoria ontologiczna. Nie wiadomo zresztą, czy to pozytywne, czy tragiczne. I tak, i tak. Ale wie pan, oglądałem prapremierę francuską „Operetki” w Théâtre National Populaire w Paryżu na fali ruchu studenckiego po wydarzeniach roku 1968. Na ulicy oglądałem to, co de Gaulle nazwał ”chienlit”, maskaradą. Solidaryzowałem się z tym określeniem. Uczyłem na Sorbonie, uczyłem też wtedy w Nanterre, rozmawiałem z młodzieżą na ulicy. Jakie tam były nutki faszystowskie! Usłyszałem, że młodzież francuska nie ma wolności, a polską trzeba zamykać do więzienia, bo w socjalizmie konieczna jest dyscyplina. I ta „Operetka” przystawała wtedy jakimś bokiem do tej młodzieży, odbiór sali był entuzjastyczny. Może dlatego, że czciła jednak młodość na sposób pierwotny, a może dlatego, że w sztuce wkładało się stary, rozpadający się świat, do trumny. Trumna na scenie, to mogło współbrzmieć z emocjami anarchistycznymi. Oczywiście, Gombrowicz ukazuje także młodość okrutną, sadystyczną, w „Ferdydurke”, „Pornografii”, „Kosmosie” czy w „Ślubie” poprzez postać Henryka. Ach, wszyscy tam u niego, i młodzi, i starzy, są okrutni i pozbawieni właściwie uczuć miękkich, ciepłych, uczuć pozabiologicznych. To zwierciadło wystawione okrutnemu współczesnemu światu ruchów faszystowskich i Gombrowicz musiał sobie zdawać z tego sprawę. Proszę wybaczyć, jeszcze jedno wspomnienie. Pierwszy mój wykład na Sorbonie po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, następnego dnia, rozpocząłem cytując długi monolog Henryka ze „Ślubu”, gdy Henryk-władca każe wszystkich wtrącić do więzienia i wziąć za mordę! Głos mi drżał. Zimna pasja pióra Gombrowicza szła tutaj pod prąd przystosowania krajowej literatury.\nHERBERT: – Bo wie pan, to był wielki indywidualista. Dobry smak, wielkopańskość, zupełnie nie pasowały do rodzimej garkuchni, on by nie poszedł na żadną współpracę, Jego urok polegał na tym, że robił z każdego durnia. Pojechałem do niego z lekarstwami, a on zrobił ze mnie sprawnie i błyskawicznie durnia, bo nie czytałem „L’Être et le Néant”. Gombrowicz filozofię znał tak po hrabiowsku. Mój stosunek do niego jest niejasny, uważam, że to byłby genialny pisarz, gdyby nie brakło mu miłości, tej, „która obraca słońce i inne gwiazdy”. Uprawiał swoje poletko znakomicie. Ale ponieważ jego życie osobiste, jego doświadczenie było okrutne, on to przerobił na obraz świata, na tę gładką, suchą, chirurgiczną stylistykę, na język krystaliczny. Poprawiał Dantego, brał tercyny i wykazywał, że mogą być lepiej napisane. Ungaretti chciał mnie zlinczować, gdy się dowiedział, że jestem Polakiem. W tym wszystkim jest pewien sadyzm, ale nie mający nic wspólnego z tym diabelskim korowodem, o którym mówiliśmy.\nA w Polsce jest coś około dwu tysięcy statystycznych pisarzy. Nic dziwnego, że ta dywizja szukała oparcia w polityce, która dawała nagrody, medale, papier, stołki poselskie, i stwarzała rangi, zupełnie jak w carskiej Rosji; był generał-pisarz, był pułkownik-pisarz, porucznik, a ci z koła młodych, to byli podchorążowie i szkoła kadetów. Sytuacja materialna większości członków związku literatów w okresie, o którym mówimy, była znakomita, a ich kariery błyskotliwe i szybkie. Pracujący w tym zawodzie Włosi, Anglicy, Niemcy czy Francuzi to biedacy, aż serce się kraje. Jest taki znakomity eseista, Cioran, bidaczyna, je podobno obiady w jakimś domu akademickim, pomaga mu dobry pan Ionesco, a z książek nie ma żadnych pieniędzy. Przeciętny literat na Zachodzie nie może utrzymać się z literatury. O, tu jest pies pogrzebany! Musi być profesorem uniwersytetu, bidaka, jak ma odpowiednie wykształcenie, albo pracować w banku, jak Eliot. Ktoś, kto tam decyduje się pisać, podejmuje ogromne ryzyko, natomiast tutaj opływał w honory, żył w dostatku, znacznie powyżej przeciętnego poziomu fachowca w innej branży. Ryzyko było tylko polityczne – wyczuć wiatry.\nPozycja społeczna i finansowa literata jest bardzo ważną sprawą, wracam do tych brutalnych historii, jak kucharka. I tutaj wracamy też do sprawy talentów: skoro człowiek był członkiem związku, naturalną koleją rzeczy zanosił książki do wydawnictwa. I ja nie znam przypadku, za mojej pamięci i czasów, żeby odrzucono książkę, ponieważ była zła, to znaczy źle napisana. A może się założymy, może pan zna taki przykład? Bo ja nie. Byłem w randze, powiedzmy porucznika, i to już szło. Z młodymi było gorzej, a potem całkiem źle. Debiutant musiał mieć poparcie, potem już przestali popierać. Na Zachodzie wydawca kalkuluje, liczy się z rynkiem.\nFrancis Ponge, poeta francuski, wykładał w Alliance Française literaturę francuską. Alliance składała się z ładnych dziewcząt, dlatego chodziłem tam bardzo pilnie, uczyły się języka niemieckie i skandynawskie sekretarki, a na ozdobę dawali literaturę. Francis Ponge przychodził z mnóstwem książek, patrzył na te idiotyczne twarze, czytał jakiś jeden wiersz., Bretona, coś tam mówił, z całkowitym przekonaniem, że uprawia czynny nonsens. Zarabiał tam nędzną pensyjkę. I kiedyś zrobiło mi się go żal, przedstawiłem się, zaprosiłem na wino. W czasie rozmowy: – To pan czytał Eluarda, student tego głupiego instytutu? – Ja mówię: – Bo wie pan, ja sam próbuję pisać. – Ach tak, pan jest Polakiem? A jaki nakład miał pierwszy tom pana wierszy? – Ja powiedziałem z dumą: – 1500 egzemplarzy. – On mówi: – To szalony! – Ja już mu nie mówiłem o nakładach stutysięcznych starszych i zasłużonych literatów. Jego „Parti pris des choses” rozchodziło się przez pięć czy dziesięć lat, i nakład wynosił, powiedzmy, tysiąc – dwa tysiące egzemplarzy.\nNie jestem biegły w literaturze epoki stalinowskiej, mało czytałem, więc z konieczności kręcimy się wokół socjologii sztuki, polityki, moralności zawodowej. Z tym, co mówimy, łączy się robienie na siłę tak zwanej autentycznej literatury robotniczej i chłopskiej. Cynicznie wyszukiwano tak zwane surowe talenty, obsypywano nagrodami i zostawiano na lodzie. Na przykładzie tak zwanego awansu społecznego nie tylko w dziedzinie sztuki, ale także w innych dziedzinach, exemplum Sołdek, można śledzić to, co Besançon nazywa falsyfikacją dobra. Nie wiem, czy pan sobie przypomina, że w czasie, kiedy szefem „Twórczości” był Ważyk, chodził po redakcjach taki murarz, który drukował co drugi numer wiersze. Był to potem człowiek kompletnie zniszczony, zupełny alkoholik, nigdy nie przyjęli go do związku literatów, bo on miał być naturszczik. Tak jak reżyser wziął z ulicy do filmu „Złodzieje rowerów” aktora – to jest autentyczne – który nigdy nie był aktorem, i on do końca życia czeka, żeby powtórzyć swój debiut. Więc to moje niesocjalistyczne poczucie sprawiedliwości, jakiegoś elementarnego humanizmu, jeży się przed taką emancypacją, takim awansem. Ale to już przeszłość.\nW tej chwili nie opłaca się po prostu studiować w pewnych dziedzinach – niech mi pan wymieni nazwisko jednego wybitnego filozofa w Polsce!… Ja mam na końcu języka, ale nie jest tak bardzo wybitny, żeby dał się porównać z Ingardenem, Elzenbergiem, Tatarkiewiczem, Kotarbińskim, i tak dalej. Kolejne ideologiczne wstrząsy fatalnie odbiły się na polskiej nauce. Ja próbowałem także wykładać. Najpierw miałem czterystu studentów, potem trzystu, potem kilkudziesięciu… Ale tylko dwu studentów zabierało rozsądnie głos w dyskusji. Potem okazało się, że jeden został fizykiem, drugi matematykiem. A reszta – to byli ludzie młodzi, ale znudzeni, a przede wszystkim bez przyszłości, bez pasji poznawczej. Bo i po co. Szkoły średnie, zwłaszcza na prowincji, są fatalne. W tej chwili wykładanie na uniwersytetach to jest katorga.\nHERBERT: – Tak jest, i te niby książki można dostać w każdej księgarni, w każdej ilości. Istnieje mit o narodzie, który nic nie robi, tylko czyta. Ale to wszystko było aranżowane od góry. Taki mityng literacki pod Pałacem Kultury. I rzeczywiście Putrament podpisywał więcej ode mnie i od tego czasu mam do niego pewien uraz. Żarty precz – chodzi o to, że przyjeżdżali z daleka ci biedni, skotłowani ludzie, i uważali, że „Bołdyn” to jest piękna, odważna książka. Była to literatura populistyczna, pisarze poddali się wyimaginowanej presji społeczeństwa. Tej presji nie było. Czytelnik, podobnie jak lud, to były abstrakcje. Nikt nigdy ludu o zdanie nie pytał, a jak przemówił własnym głosem – groza. Czytelnik niczego nie żądał, tylko jadł, co mu podawano, jak w zakładowej stołówce. A czasem go pędzono, bo te wielkie nakłady nie znaczyły, że pisarz był rzeczywiście popularny, tylko były biblioteki, sieć bibliotek, gminnych, takich, owakich, kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy. Dom książki miał rozdzielnik i nakaz, że w każdej bibliotece gminnej ma być Putrament, Machejek…. Natomiast Jan Józef Szczepański, tacy pisarze, ukazywali się w nakładzie siedem i pół tysiąca egzemplarzy. Dziennik filozoficzny Elzenberga, „Kłopot z istnieniem”, dziesięć tysięcy egzemplarzy, i to jest na wieczność. To samo Stempowski. Już tego nie będzie. Nakłady i wznowienia były ustalane z góry. Ilu pisarzy na świecie, Faulkner czy Tomasz Mann, ma dwadzieścia pięć wydań, tak jak „Popiół i diament”, i to za życia pisarza?\nTRZNADEL: – To są te same mechanizmy, jak z miejscem osób na fotografiach biura politycznego w Związku Sowieckim – prestiż jest ustalany odgórnie. To umasowienie kultury wyglądało pięknie w okresie socrealizmu w niektórych wierszach, jak Jastruna: „Ja, Anna Żywioł, nie umiałam czytać…”, jest też taki wiersz Anny Kamieńskiej. Spóźniona poetyka romantyczna, panienka z dworu uczyła… Ale ja pamiętam, jak na pierwszym roku studiów zachęcono mnie – bardzo to miało być szlachetne – żebym chodził do świetlic robotniczych we Wrocławiu i opowiadał tym robotnikom o dobrej literaturze. Przypominam sobie taki obrazek: mówię chyba o „Terminal” Zoli, bo lektury były wybierane odgórnie, i widzę strasznie zmęczone twarze, strasznie zmęczonych kobiet z jakiegoś zakładu produkcyjnego, które przyszły po pracy, nie wiem, czy dobrowolnie, żeby tego wysłuchać.\nTRZNADEL: – Przypomina mi się taki kontrprzykład do socrealizmu. Francja, lata sześćdziesiąte. Wyobrażałem sobie trochę, bo działają takie matryce, że życie literackie we Francji funkcjonuje podobnie jak u nas. Zaproszono mnie do Grenoble, gdzie odbywały się obrady któregoś z francuskich związków literatów. żebym wygłosił coś o współczesnej poezji polskiej. Jechałem samochodem znad Jeziora Genewskiego i nie dojechałem na czas, bo nie obliczyłem, że to górska droga. Ach, sala pewnie zawiedziona i co prezes powie… Następnego dnia z trudem odszukałem małą salkę w ratuszu, gdzie odbywały się te obrady, było kilkanaście osób, literaci i czytelnicy. Szybka refleksja: coś nie tak, czy muszę sobie zburzyć wyobrażenia o Francji, czy o Polsce? Pomieszanie osiągnęło krew, gdy zobaczyłem, że prezes tego związku wyjmuje jakieś egzemplarze swoich książek z walizki powiązanej sznurkiem i rozkłada na stole, zachęcając do kupienia. Wyobraźmy sobie polskich literatów po wojnie w takiej roli. Putrament dźwiga walizkę obwiązaną sznurkiem i mówi: kupcie „Rzeczywistość”.\nTRZNADEL: – Status poète maudit, poety wyklętego. I na poezji się nie zarabia.\nHERBERT: – Powiedzieliby: panie, co pan się tutaj tak pcha z tymi „Obywatelami”, czy „Nr 16 produkuje”? Mamy uczciwy serial o żołnierzach spod Lenino, a z polityką jesteśmy „na bieżąco”. No, wtedy starali się poprzez film – okropne filmy, „Niedaleko Warszawy” czy „Piątka z ulicy Barskiej”.\nTRZNADEL: – A „Pokolenie” według Czeszki w reżyserii Wajdy?\nHERBERT: – Włosy stają na głowie, do jakiego stopnia władza ludowa pogardzała ludem, czym go karmiła. A lud ma stalowe nerwy, w okresie „Solidarności” okazał się znacznie inteligentniejszy, niż mogli sobie wyobrazić manipulatorzy. I to było dla nich wielkie rozczarowanie i zaskoczenie. Telewizja wychodzi z głowy, książki natomiast zostają i stanowią podstawę szkolnych podręczników. Ja też jestem w podręcznikach, nie wiem, na jakiej zasadzie, ale wybrali wiersz, i pewnie napisali, że jestem klasyczny, że zajmuję się mitologią, więc nieszkodliwy maniak.\nHERBERT: – Ale że to nie ma znaczenia, jak „Mitologia” Parandowskiego, czy coś takiego.\nTRZNADEL: – Bo oni się jednak czegoś nauczyli na faszyzmie niemieckim i wiedzą, że nie jest tak dobrze mówić, że nie wiadomo, kto napisał „Lorelei”… Są też inne obłaskawienia i tym należy tłumaczyć, że choć Mrożek pisze o nich zabawne i groteskowe humoreski, to jednak go tu wystawią, żeby mieć legitymację liberalizmu. Ach to dozowanie pozornego liberalizmu i knuta!\nHERBERT: – Ale będzie tak niech się pan nie martwi! Przekazano mi taką wiadomość: że po co ja właściwie w „Kulturze” paryskiej wydaję, skoro ostatni tom wierszy mógłby się ukazać w „Czytelniku”. A dla mnie to nie jest dziwne – w stanie wojennym cenzura książek, nie mówiąc o czasopismach, była niesłychanie łagodna. Dotyczyło to także pisarzy, którzy są na emigracji, także Czesława Miłosza, neo emigrantów – Karpińskiego czy Zagajewskiego. I oni całkiem nie żądali ode mnie, żebym coś napisał. W ogóle od nikogo nie żądali literackiego potępienia „Solidarności” i pochwały stanu wojennego. Bratny napisał to na własny szczot. Nikt nikomu nie kazał.\nTRZNADEL: – Mam nadzieję, że nie czytał pan „Roku w trumnie” – sześćset tysięcy egzemplarzy nakładu! Oczywiście, takiej rzeczy nie można napisać na zamówienie, bo tu trzeba mieć swoiście ustawiony talent.\nTRZNADEL: – Carowie byli bardziej prostolinijni – point de rêveries…\n[tekst za: www.jacektrznadel.pl]\nJacek Trznadel „Hańba domowa”, Instytut Literacki, Paryż 1986 i n. wydania\nMagdalena Bajer „Blizny po ukąszeniu”, Biblioteka „Więzi”\n[zbiorowe] „Rachunek pamięci”, Biblioteka „Więzi”\n„Raporty dyplomatyczne Czesława Miłosza 1945-1950”, Biblioteka „Więzi”\n„Popiół i diament” – dopowiedzenie bibliograficzne i historycznoliterackie:\nHerbert powiada w wywiadzie (jest rok 1986): „Andrzejewski mi opowiadał, że zaprosił go Berman i chodził nerwowo po pokoju, stawał przed oknem i mówił: temu krajowi grozi wojna domowa. Czyli podał mu temat Popiołu i diamentu”. Dopiero po 1989 roku wyszło na jaw, że pisarz otrzymał także od Bermana (a ściślej od Różańskiego), który z ramienia PZPR nadzorował bezpiekę, materiały operacyjne UB, które stały się inspiracją dla fabuły powieści.\nW marcu 1997 zmarł w Olsztynie żołnierz AK Stanisław Kosicki, pierwowzór bohatera „Popiołu i diamentu”, Maćka Chełmickiego. Odkrył go Krzysztof Kąkolewski. Najpierw w cyklu artykułów („Tygodnik Solidarność” nr 52/53 z 1994 r. i nr 11-15 z 1995 r.), a następnie w książce „Diament odnaleziony w popiele”. Przypomniał tą drogą znaną z powieści Jerzego Andrzejewskiego postać młodego akowca, który na rozkaz organizacji zastrzelił komunistę, Stefana Szczukę. Treść książki utrwalił w pamięci film Andrzeja Wajdy – jako Chełmicki wystąpił w nim Zbigniew Cybulski, tworząc jedną z najświetniejszych kreacji w historii powojennego kina. Andrzejewski i Wajda kazali Chełmickiemu zginąć; scena jego śmierci, symboliczna i pełna tragizmu, stanowi część klasyki filmowej. Kąkolewski udowodnił, że warstwa fabularna historii zapisanej przez Andrzejewskiego została skonstruowana na podstawie spreparowanych celowo materiałów operacyjnych UB, pochodzących od Józefa Różańskiego, ówczesnego naczelnika departamentu śledczego. „Popiół i diament” powstał na życzenie Jakuba Bermana, głównego dygnitarza stalinowskiego i organizatora sowietyzacji kultury w Polsce po 1944 r. Nie wiadomo, czy Andrzejewski orientował się, jak wielkiej ulega manipulacji. Brat Różańskiego, Jerzy Borejsza-Goldberg, rozwinął szeroką akcję popularyzacji książki, opublikowanej najpierw w tygodniku „Odrodzenie” pt. „Zaraz po wojnie”. Powieść ukazywała się wciąż w nowych wydaniach i została wprowadzona na listę obowiązkowych lektur szkolnych, fałszując prawdę i wprowadzając w błąd czytelników. Podobną rolę odegrał film Wajdy, oglądany przez miliony widzów w Polsce i na całym świecie.\nKrzysztof Kąkolewski, „Diament odnaleziony w popiele”, Wydawnictwo von Borowiecky, Warszawa 2007\n← J. M. Ruszar Ojczyzna jako wspólnota losu\nU Dorów – Muzeum w Paestum →


Najpierw skoki, później kombinacja\nGospodarzem Mistrzostw Świata w narciarstwie klasycznym w 2015 roku będzie szwedzkie Falun. Wszyscy kibice sportów zimowych dobrze wiedzą, że zarówno w skokach jak i w kombinacji norweskiej panuje w ekipie gospodarzy straszna posucha i ciężko będzie nadrobić kilkanaście lat w niecałe cztery. Szwedzi nie składają jednak broni i odbudowę rozpoczynają od skoków.\nTrenerem szwedzkich skoczków został Kjetil Standbraaten, który jeszcze w poprzednim sezonie pełnił funkcje dyrektora sportowego odpowiedzialnego za norweskich kombinatorów, a kilka lat wcześniej był także szkoleniowcem norweskiej drużyny. Teraz będzie on odpowiedzialny za specjalistów od jednej konkurencji w Szwecji. Co ciekawe, jeszcze kilka miesięcy temu zarzekał się, że rezygnuje z pracy w Norwegii, bo więcej czasu chce spędzać z rodziną. Najwyraźniej Szwedzi byli bardzo przekonujący. Niestety tamtejszy związek narciarski mimo zbliżających się Mistrzostw Świata nie przywiązuje dużej wagi do rozwoju kombinacji norweskiej. „Aktualnie nie mamy kadry kombinatorów norweskich. Co prawda mamy plany odbudowy kombinacji, ale naszym pierwszym krokiem jest odbudowa skoków, a później przyjdzie czas na kombinacje norweską” - komentuje sytuacje Gunilla Back. Jest to bardzo dyplomatyczne wypowiedź. Wydaje się, że przed MŚ nie starczy już czasu dla dwuboistów, którzy bezsprzecznie są w zdecydowanie większym kryzysie niż skoczkowie.\nOstatnim szwedzkim zawodnikiem, który potrafił zapunktować w PŚ B był Fredrik Jakobsson, który po raz ostatni znalazł się w trzydziestce 24 stycznia 2004 roku w Karpaczu. Zajął wówczas 27 miejsce. Jego największym sukcesem jest 11 miejsce w PŚ B w Rovaniemi. W latach czterdziestych Szwedzi regularnie zdobywali medale na Mistrzostwach Świata (Sven Erikson, John Westbergh, Gustav A. Sellin), a w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych udało im się nawet zdobyć dwa medale Igrzysk Olimpijskich. Teraz nie organizują nawet krajowych mistrzostw!\nRaku dnia 21 czerwiec 2011 21:09 · 1 Komentarzy · 941 Czytań ·\njan_w dnia 22 czerwiec 2011 10:34\nW sumie nie ma się co dziwić - bez odbudowy samych skoków nie odbudują kombinacji :-(\n1,700,263 Unikalnych wizyt


Taniec robotów – jak to się robi? – Proseed Online\nPodczas tegorocznego konkursu Eurowizji można było obejrzeć m.in. spektakularny taniec robotów. Podobną realizację przygotowała wcześniej marka Kawasaki. Zgranie ruchów maszyn z muzyką, współpraca z tancerzami, opracowanie synchronicznego układu – to elementy, nad którymi autorzy takich pokazów muszą długo pracować. Specjaliści z zakresu automatyki i robotyki wyjaśniają jak zmusić roboty, aby „tańczyły jak im zagramy” i w jakich innych, artystycznych projektach automaty wspierają ludzi.\nDziewiętnaście ramion robotów, dwóch tancerzy i jeden imponujący pokaz, podczas którego ludzie naśladują roboty, a płynne ruchy robotów – do złudzenia przypominają taniec człowieka. Tak wygląda projekt, jaki niedawno przygotowała marka Kawasaki, we współpracy z dwójką japońskich tancerzy. Film prezentujący układ, jaki dzięki temu powstał, jest chętnie oglądany przez internautów z całego świata. Ich zainteresowanie budzi także najnowsza, podobna realizacja – taniec robotów zaprezentowany podczas tegorocznego konkursu Eurowizji.\nJak podkreślają specjaliści ASTOR, firmy zajmującej się automatyką i robotyką, tego typu pokazy to efekt współpracy wielu osób. W zespole pracującym nad aplikacją Kawasaki znalazł się m.in. choreograf – artysta odpowiadający za układ taneczny i wnoszący pierwiastek sztuki do projektu – oraz programista, który zrealizował wizje choreografa i odtworzył ruchy opracowane przez niego. Niezbędna była także obecność specjalisty do spraw BHP. Roboty jakich użyto, to natomiast maszyny na co dzień wykonujące zupełnie inną pracę.\n– Do pokazów tanecznych można wykorzystywać np. roboty sześcioosiowe. Ich naturalnym środowiskiem pracy są fabryki, gdzie wykonują zadania takie jak m.in. przenoszenie materiałów, załadunek, rozładunek, pakowanie, spawanie czy paletyzacja. Takie urządzenia mogą zazwyczaj wykonywać dowolne sekwencje ruchowe. Oczywiście wszystko zależy od typu robota oraz jego pola roboczego, które wynika z jego konstrukcji mechanicznej – wyjaśnia Marek Niewiadomski, specjalista ds. robotów, ASTOR.\nZdaniem ekspertów, sam proces programowania tańczących robotów jest dość prosty. Zmiany, jakie trzeba wprowadzić, polegają przede wszystkim – od praktycznej strony – na uczeniu robota gdzie i w jaki sposób ma dojechać oraz dodaniu funkcji zatrzymujących jego pracę na określony czas lub w oczekiwaniu na sygnał z zewnątrz. Na pierwszy rzut oka proces ten nie różni się zatem od przystosowywania maszyn do nowych zadań przemysłowych. Największe wyzwanie stanowi natomiast zgranie ruchu robota z muzyką. Jeśli dodatkowo – taniec ma być synchroniczny –pojawiają się kolejne trudności. W tym przypadku wszystko zależy od producentarobotów. Jeżeli dostarcza on specjalistyczne funkcjonalności, umożliwiające bezpieczną współpracę robotów, cały proces przebiegnie szybciej.\nDużo pracy niesie ze sobą także odpowiednie zabezpieczenie obecności w takim układzie tanecznym człowieka – tancerza. Pomocne będą opcje pozwalające na współpracę robota i człowieka w jednej strefie.\n– Robot przemysłowy i programista to niemal nierozłączny duet. Aby robot mógł bezpiecznie współpracować z człowiekiem, powinno być spełnionych wiele warunków. Musi to być specjalnie przygotowany do tego celu model np. duAro w przypadku Kawasaki. Takie roboty posiadają systemy zabezpieczające człowieka przed uderzeniem. Najczęściej używane są w tam, gdzie współpraca z ludźmi polega na wspólnym składaniu części do większych urządzeń – uzupełnia Marek Niewiadomski.\nTaniec to nie jedyna dziedzina sztuki, w której roboty wspomagają ludzi. Zapytani o inne przykłady „artystycznych kolaboracji”, eksperci ASTOR wymieniają szereg przykładów. To m.in. projekty polegające na precyzyjnym skanowaniu 3D powierzchni dzieł sztuki w celu ich digitalizacji, a także udostępnianiu i programowaniu robotów na potrzeby instalacji artystycznych w muzeach czy pokazów multimedialnych.\nUrządzenia programowane przez krakowskich specjalistów były m.in. elementami widowiska światło i dźwięk „Misterium Niepołomickie”. Podczas niego dwa roboty poruszały się do dźwięków awangardowej interpretacji muzyki klasycznej, a trzeci podawał gościom albumy pod obrazem Jana Matejki „Wernyhora”, pełniąc także rolę dzieła sztuki.


Anna Radziach Fotografia: Mała solenizantka - Natalka :)\nMała solenizantka - Natalka :)\nDziś krótko, bo to wyjątkowy dzień. Bowiem ten brzdąc na zdjęciu poniżej właśnie dzisiaj kończy roczek. Nie mam pojęcia kiedy mi minęło te 12 miesięcy. Ale niestety kalendarz nie kłamie. Czasem chciałabym cofnąć czas i cieszyć się dalej takim tycim brzdącem jak dawniej. Z drugiej jednak strony buzia mi się cieszy, gdy patrzę na jaką pannę ten mały krasnal mi wyrósł. Jestem z niej baaardzo dumna!!!\nUrodzinowa sesja będzie. Przynajmniej taki jest plan. Trzymajcie kciuki, żeby wypalił ;)\nMarta mama Nikodema 26 lipca 2014 03:23\nJeszcze raz 100 latek dla ślicznotki :*


Tanie loty Seattle — Lincoln, NE od 662 zł, bilety lotnicze, rozkład lotów bezpośrednich — UniTicket.pl\nTanie loty Seattle Lincoln, NE od 662 zł\nLoty Lincoln, NE → Seattle\nTanie loty USA Seattle Lincoln, NE z Seattle do Lincolna\nLoty Seattle Lincoln, NE\nZnaleść tanie bilety lotnicze z Seattle do Lincolna i porównać ceny na loty linii lotniczych pomoże wyszukiwarka UniTicket.pl. Na stronie można zapoznać się z rozkładem lotów ✈ i kupić bilet w cenie od 662 zł z datą wylotu 22 października 2020.\nAby znaleźć najtańszy bilet w jedną stronę, wybierz datę z najniższą ceną w kalendarzu poniżej i kliknij przycisk "Znajdź bilety". Aby wyszukać bilet w obie strony, sprawdź ceny lotu powrotnego, wybierz odpowiednią datę i rozpocznij wyszukiwanie. Najlepsze oferty od 662 zł (w jedną stronę), od 745 zł (w obu kierunkach).\nBilety lotnicze Seattle - Lincoln, NE (SEA-LNK)\nPoniżej podane są ceny biletów lotniczych do Lincolna z Seattle na bezpośredni lot w jedną stronę. Najtańszy bilet lotniczy Seattle Lincoln, NE kupiony 4 dni temu kosztuje od 662 zł z wylotem 22 października 2020. Aby wyszukać klasę biznesową, użyj wyszukiwania.\nTanie bilety lotnicze do Lincolna\nCeny lotów z Seattle do Lincolna\nKupić bilet z Seattle do Lincolna (USA) tam i z powrotem można korzystając z tabeli. Najtańsza kosztuje od 745 zł. Ten bilet został znaleziony 4 tygodnie temu, daty przelotu: tam 09 listopada 2020 roku powrót 16 listopada 2020 roku\nRozkład lotów bezpośrednich Seattle Lincoln, NE 2020\nPełna lista lotów pomoże ci dowiedzieć się, o której odlatują samoloty i przylatują z Seattle do Lincolna. Możesz podać nazwy lotów i linii lotniczych, czas lotu. Użyj kalendarza na dziś i jutro lub inną datę, ponieważ niektóre loty latają tylko w niektóre dni tygodnia.\nOdległość między Seattle Lincoln, NE wynosi 2156 kilometrów (1339 mi). Samoloty są wysyłane z Seattle od 04:00 do 03:05. Najszybszy bilet od firmy Southwest Airlines z numerem lotu WN 1973 leci 05:41 min z wylotem z lotniska SeaTac w 14:00 i przybywających w 19:41 w Lincoln. Ten lot odbywa się na nowoczesnym liniowcu Boeing 737-700.\nDolecieć do Lincolna z Seattle bez przesiadek można na pokładzie 0 linii lotniczych:\nBilety lotnicze na loty z przesiadkami z Seattle do Lincolna można kupić u 4 linii lotniczych:\nDelta Air Lines: Denver, Chicago\nAlaska Airlines: Denver\nLotniska obsługujące kierunek Seattle Lincoln, NE. Odlecieć do Lincolna można z 1 portów lotniczych. Samoloty przylatują w 1 lotnisko.\nLotniska Lincoln, NE:\nLincoln ~ 0.615 km*\nLista miast na lotach z Seattle z przesiadkami. Najlepszą opcją jest przelot przez: Denver, Chicago.\nod 319 zł 01 grudnia 2020\nod 207 zł 13 listopada 2020\nod 258 zł 07 grudnia 2020\nod 188 zł 21 listopada 2020\nBilety lotnicze USA - Lincoln, NE\nNajtańsze loty do Lincolna znalezione przez użytkowników na naszej stronie. Jeśli nie znalazłeś pożądanego kierunku lotu, skorzystaj z formularza wyszukiwania u góry strony.\nNowy Jork - Lincoln, NE DL 627 Delta Air Lines Boeing 717-200\n21:10 La Guardia\nChicago - Lincoln, NE UA 4842 United Airlines Canadair regional jet\nWaszyngton - Lincoln, NE UA 566 United Airlines Boeing 737-700\nSeattle - Lincoln, NE WN 1973 Southwest Airlines Boeing 737-700\nod 662 zł 30 października 2020\nSan Diego - Lincoln, NE UA 478 United Airlines Boeing 737-900\n19:36 San Diego\nWszystkie loty do Lincolna


Jak długo można leczyć zapalenie przydatków? - Na pytanie odpowiada lek. Tomasz Budlewski | WP abcZdrowie\nWitam,jak dlugo można leczyc zapalenie przydatkow u mnie trwa to juz miesiac,poprzednie zapalenie trwalo 6tyg.Czy to jest normalne mozliwe ze sie juz uodpornilam na antybiotyki.Co w takiej sytuacji zrobic.\nBadanie ginekologiczne Ginekologia Antybiotykoterapia Zapalenie przydatków\nkonieczna dalsza diagnostyka, a jakie obecnie są objawy?\nJak leczyć bakterię pochwy i przydatków? – odpowiada Renata GrzechociĹska\nJak się leczy zapalenie przydatków? – odpowiada Renata GrzechociĹska\nOstre zapalenie przydatków – odpowiada Lek. Tomasz Budlewski\nDawkowanie Doxycyclinum na zapalenie przydatków – odpowiada Lek. Tomasz Budlewski\nGrzybica pochwy po zapaleniu przydatków – odpowiada Lek. Krzysztof Szmyt\nCzy możliwe jest zapalenie przydatków? – odpowiada Dr n. med. Andrzej Niedzielski\nCzy od zalegającego płynu w okolicy jajnika może zrobić się zapalenie przydatków? – odpowiada Lek. Aleksandra Witkowska\nJak leczyć ból pachwiny i zapalenie węzłów chłonnych? – odpowiada Lek. Tomasz Budlewski\nSkąpy okres po zapaleniu przydatków – odpowiada Renata GrzechociĹska\nUpławy • Ból jajnika • Przegroda macicy • Odprowadzenie wypadniętej pępowiny • Nadżerka szyjki macicy • Problemy ginekologiczne dzieci i dorosłych • Rak szyjki macicy • Mięśniak podśluzówkowy • Zewnętrzny obrót płodu • Antykoncepcja • Bolesne miesiączkowanie • Brak okresu • Wypadanie macicy i pochwy • Polip endometrialny • Zakładanie wkładek wewnątrzmacicznych • Ciąża • Kobieta • Inseminacja domaciczna • Usuwanie polipów z szyjki macicy • Nietrzymanie moczu • Skąpe miesiączki • Zapalenie macicy • Cesarskie cięcie • Usunięcie endometriozy • Niewydolność szyjki macicy • Zapalenie pochwy • Laserowe usuwanie nadżerek • Brodawki płciowe • Zespół policystycznych jajników • Elektroresekcja sposobem LEEP\nPimafucin - czym jest, wskazania, skład, dawkowanie • 10 zaskakujących sposobów, żeby zajść w ciążę • Które probiotyki ginekologiczne warto wybierać? • Antybiotyki w leczeniu zapalenia prostaty • Gruczoł Bartholina - budowa, funkcje, choroby • Sanprobi - rodzaje, dawkowanie • Rodzaje antybiotyków • Probiotyki ginekologiczne - czy warto je stosować? • Oporność bakterii na antybiotyki - dlaczego rozwija się tak szybko? • Antybiotyk - broń coraz mniej skuteczna!\nMyocet • Dicoflor • Passispasmol • Zovirax • Aciclovir Ziaja • ELLEN® Krem z probiotykiem d/ochr.ok.intym • Zovirax • Bleomedac • Wartec • Bactrim


Czterech nieletnich chuliganów sprawcami uszkodzenia mienia publicznego - Oświęcim112.pl\nStrona Główna Aktualności\tCzterech nieletnich chuliganów sprawcami uszkodzenia mienia publicznego\nCzterech nieletnich chuliganów sprawcami uszkodzenia mienia publicznego\nprzez Łukasz 8 września 2021\nPolicjanci z Komisariatu Policji w Chełmku ustalili sprawców dwóch uszkodzeń mienia publicznego. Nieletni chuligani za karygodne czyny, które stanowią również przejaw demoralizacji, odpowiedzą przed sądem dla nieletnich.\nW poniedziałek (23.08.2021) policjanci z Komisariatu Policji w Chełmku zostali powiadomieni o dwóch przypadkach uszkodzenia mienia publicznego na terenie Chełmka. Pierwsze zawiadomienie dotyczyło uszkodzenia ogrodzenia miejskiego Skateparku, natomiast drugie dotyczyło uszkodzenia dwóch lamp ledowych, znajdujących się w chodniku przy ulicy Brzozowej.\nFunkcjonariusze natychmiast zajęli się poszukiwaniem sprawców. W wyniku przeprowadzonych czynności ustalili, że związek z przestępstwami ma grupa nieletnich mieszkańców Chełmka. Zebrane w sprawach dowody potwierdziły, że uszkodzenia ogrodzenia dokonało trzech nieletnich w wieku 12, 13 i 14 lat. Natomiast uszkodzenia lamp chodnikowych dokonał ten sam 14 – latek, który uszkodził ogrodzenie Skateparku, jednakże wspólnie z młodszym o trzy lata, kolegą.\nMateriały dotyczące czynów, których dopuścili się nieletni zostały przekazane do Sądu Rejonowego Wydziału Rodzinnego i Nieletnich w Oświęcimiu. 13 i 14 – latek odpowiedzą za dokonanie czynów karalnych (tj. przestępstwo w przypadku dorosłego sprawcy). Natomiast wobec 11 i 12 – latka Sąd przeprowadzi postępowanie w związku z ujawnionymi przejawami demoralizacji. Ponadto rodzice nieletnich zostaną zobowiązani do naprawienia szkód wyrządzonych przez dzieci.\nPolicyjna profilaktyka w szkołach\nPolicjanci w szkołach podstawowych oraz ponadpodstawowych powiatu oświęcimskiego prowadzą różne działania profilaktyczne. Spotykają się z uczniami, aby przekazywać im ważne informacje o zagrożeniach czyhających na młodych ludzi, a także konsekwencjach czynów karalnych oraz konsekwencjach demoralizacji.\nŚwiadomy wychowania rodzic, ciągle edukuje swoje dziecko.\nApelujemy również do rodziców o zwiększenie nadzoru nad swoimi dziećmi oraz ciągłe podnoszenie świadomości u swoich pociech, zarówno w zakresie zagrożeń z którymi może się zetknąć, w zakresie poszanowania prawa, a także odpowiedzialności za popełnione czyny.


#28 Tesla Model X P90D - Prawo i motoryzacja\n#28 Tesla Model X P90D\nW dniu 9 lutego 2012 roku w Los Angeles podczas Tesla Design Studio zaprezentowany został samochód bazujący na modelu S. Jego sprzedaż rozpoczęła się dopiero w 2015 roku. Model X jest pierwszy SUV-em amerykańskiego producenta samochodów elektrycznych, a zarazem pierwszym na świecie SUV-em z napędem elektrycznym.\nModel X jest bardzo dużym pojazdem. Jego wymiary zewnętrze budzą respekt, w szczególności jeżeli pojazd ma być głównie używany w ruchu miejskim. Długość samochodu przekracza 5 metrów, ale jeszcze większe wrażenie robi szerokość, która wynosi aż 2,27 metra! Na tym nie koniec, gdyż wspomnieć należy również o rozstawie osi wynoszącym 3,06 metra!\nStylistyka zewnętrzna czerpie garściami z modelu S, co widać na każdym kroku. Zmieniły się głównie proporcje obu projektów. Przód został wyposażony w bardzo ładne światła, które zostały podkreślone wyrazistymi światłami ledowymi do jazdy dziennej. W oczy rzuca się wyjątkowych rozmiarów przednia szyba, która jest największą seryjnie produkowaną szybą na świecie do samochodów osobowych. Linia boczna również przypomina model S, za wyjątkiem tylnych drzwi unoszących się do góry (Falcon Wings). Tył jest bardzo masywny, lecz współgra ze stylistyką samochodu. Co ciekawe, tylnym spojlerem można sterować zdalnie poprzez pilot do samochodu.\nProjektantom udało się uzyskać niezwykle niski współczynnik oporu powietrza wynoszący raptem 0,24 Cx.\nDostać do wnętrza można się za pomocą naciśnięcia fragmentu klamki ulokowanej na drzwiach, po czym drzwi się automatycznie otwierają na tyle szeroko, iż następnie tylko lekko je odpychamy od siebie i już możemy zajmować miejsca we wnętrzu. Drzwi można również otworzyć poprzez naciśnięcie odpowiedniego przycisku na pilocie, albo poprzez zbliżenie się do pojazdu. Tyle drzwi – zwane Falcon Wings – stanowią ewenement, gdyż ich otwarcie odbywa się poprzez ich uniesienie. Co istotne, są one wyposażone w czujniki, które na bieżąco monitorują dostępną przestrzeń nad skrzydłem drzwiowym oraz obok niego. Jeżeli czujniki wykryją jakiekolwiek przeszkody, to sam proces ich unoszenia oraz „łamania się” za każdym razem może być inny. Wszystko uzależnione jest od aktualnie dostępnej przestrzeni. Pracą drzwi możemy sterować za pomocą pilota, który umożliwia sterowania każdymi drzwiami z osobna. Na żywo wrażenie jest niesamowite.\nNie wiem od czego to zależy, ale raz samochód sam otwierał drzwi podczas się zbliżania do niego, z kolei innym razem nie reagował.\nBagażnik, w momencie gdy fotele w trzecim rzędzie siedzeń są w pozycji bazowej, nie jest aż taki mały jakby się to mogło wydawać. Po złożeniu oparć tylnych foteli powstaje płaska podłoga oraz całkiem sporych rozmiarów przestrzeń bagażowa o pojemności aż 2180 l. Co istotne, bagażnik znajduje się również z przodu – bardzo przypomina te, które możemy spotkać w samochodach marki Porsche. Jego pojemność wynosi 187 l.\nDeska rozdzielcza w dużej mierze jest taka sama jak w modelu S. Na pierwszy plan wysuwa się wyświetlacz na konsoli środkowej o przekątnej – uwaga – 17 cali! Wspomniany ekran stanowi centrum dowodzenia samochodem. Poza ekranem znajdziemy raptem kilka przycisków fizycznych, które po prostu musiały się pojawiać, gdyż odpowiadają za uruchamianie świateł awaryjnych, otwieranie schowka przed pasażerem, itd.\nOprócz wspomnianego powyżej ekranu na konsoli środkowej, nad kierownicą znajduje się kolejny sporych rozmiarów wyświetlacz, na którym wyświetlane mogą być dane z mapy nawigacji oraz wszelkie inne niezbędne informacje dotyczące statusu pojazdu oraz wszelkich niezbędnych parametrów i danych. Trzeba przyznać, że również i ten wyświetlacz robi wrażenie jakością wyświetlanej grafiki.\nSamochód cały czas jest podłączony do internetu, także na bieżąco odbywa się aktualizacja dostępnego oprogramowania zainstalowanego w pojeździe. Ingerencja zewnętrzna może być na tyle doniosła, że ktoś z centrali nagle zwiększy zasięg pojazdu na jednym ładowaniu. Zaskakuje za to brak ładowania indukcyjnego na pokładzie samochodu.\nCo istotne, wnętrze zostało wykonane w dużej mierze ze świetnej jakości materiałów, lecz są też takie, które prezentują przeciętną jakość, a przede wszystkim słabą odporność na zarysowania i uszkodzenia. Elementy lakierowane na piano black bardzo mocno się rysują. Samochód miał przebieg raptem kilku tysięcy kilometrów, a wiele elementów wykończenia wnętrza nosiło już znaczne ślady użytkowania.\nDrugi rząd siedzeń może być skonfigurowany albo pod dwóch albo pod trzech pasażerów. W trzecim rzędzie siedzeń wygodnie będzie głównie dzieciom, albo osobom niskiego wzrostu. Pomimo tego, że fotele są słusznych rozmiarów, to jednak brakuje miejsca na nogi. Na wysokość problemów nie ma. Tyle fotele ostatniego rzędu można składać. Te drugiego rzędu wyposażone zostały w elektryczną regulację. Ich przesuwanie odbywa się za pomocą przycisków umieszczonych na bokach foteli, bądź też poprzez wielki ekran umieszczony na konsoli środkowej. Jako ciekawostkę dodam, iż fotele ulokowane w drugim rzędzie siedzeń są przesunięte o kilka cm na zewnątrz wobec osi przednich foteli. Takie rozwiązanie ma zapewnić więcej przestrzeni na boki dla pasażerów. Przednie fotele są obszerne i całkiem wygodne, lecz podparcie boczne mogłoby być jednak lepsze.\nPrzednia szyba zachodząca na dach zapewnia mnóstwo światła we wnętrzu, lecz również początkowo może powodować negatywne odczucia ze względu na oślepiające promienie słońca oraz wrażenia mocno wysuniętego do przodu siedzenia na którym aktualnie się znajdujemy. W przednich słupkach ukryte zostały osłony przeciwsłoneczne, które zaskakują swoją małą wielkością, lecz o dziwo całkiem nieźle się sprawdzają.\nPrzednie fotele są obszerne i całkiem wygodne, lecz podparcie boczne mogłoby być jednak lepsze.\nZnajdujące się na tylnej klapie bagażnika oznaczenie modelu P90D kryje po sobą informacje o wydajności baterii oraz ich pojemności – która wynosi 90 KWh. Litera „P” odpowiada za słowo Power. Literka „D” informuje o tym, że pojazd wyposażony jest w napęd na cztery koła, który jest realizowany za pomocą dwóch silników elektrycznych umieszczonych po jednym na każdej z osi pojazdu.\nDane techniczne robią wrażenie nie tylko na papierze. Łączna moc wynosząca 762 KM budzi respekt, tak samo jak wartości przyspieszenia. Pierwsza setka pojawia się na prędkościomierzu już po niecałych 3,4 s (taki wynik jest do osiągnięcia w trybie Ludicruos). Prędkość 160 km/h ma się pojawiać na wyświetlaczu już po ok. 8 sekundach! Bez włączonego trybu Ludicruos 100 km/h pojawia się na wyświetlaczu po 4 sekundach. Świetne osiągi występują pomimo sporej masy własnej pojazdu, która wynosi aż prawie 2,5 tony. Odnotować należy również prędkość maksymalną pojazdu wynoszącą aż 250 km/h.\nW praktyce, być może przez brak odgłosów pracy jednostki napędowej oraz sporą masę, efekt ogromnego przyspieszenia jest bardzo odczuwalny, ale nie aż tak bardzo jak sobie to człowiek wyobrażał oglądając wszelkie filmy z tym związane w internecie. Owszem, niesamowite wrażenia robi szybkość z jaką zmieniają się wskazania prędkościomierza, lecz spodziewałem się większego efektu „wow”. Być może wynika to z faktu, iż podczas przyspieszania brakuje odgłosów pracy jednostki napędowej, które w wypadku silników spalinowych o podobnych osiągach powodują dodatkowe wrażenia.\nNie znajdziecie w tym pojeździe przycisku start/stop. Jeżeli chcemy jechać to po prostu naciskamy hamulec i wybieramy bieg D. Jeżeli wsiądziemy do samochodu i nie zamkniemy drzwi, ale wciśniemy hamulec, to drzwi się same automatycznie zamkną.\nW czasie jazdy drażnić może fakt, iż po każdym zdjęciu nogi z pedału gazu następuje natychmiastowe hamowanie. Jego siła zależna jest od tego, jaki wybraliśmy program odzyskiwania energii, a więc zwalnianie może być bardziej delikatne, bądź bardzo mocno wyczuwalne – podobne do hamowania w tradycyjnym samochodzie.\nKomfort resorowania jest całkiem wysoki. Z pozycji ustawień komputera pokładowego możemy regulować wysokość położenia zawieszenia pneumatycznego, które na bieżąco ma sporo pracy, gdyż pojazd został wyposażony w koła o średnicy aż 22 cali.\nPodczas jazdy na wprost samochód jest bardzo stabilny. Schody pojawiają się podczas szybkiej jazdy po zakrętach, gdyż wtedy uwidacznia się spora masa własna pojazdu, która prowadzi do podsterowności.\nWrażenie robi poziom wyciszenia kabiny samochodu i to nie tylko za sprawą braku silnika spalinowego, ale generalnie sposobu wygłuszenia kabiny od wszelkich dźwięków.\nAutopilot działa bardzo sprawnie, a sposobem jazdy przypomina świeżo upieczonego kierowcę, który dopiero zbiera doświadczenie w ruchu ulicznym. Podczas jazdy z włączonym autopilotem kierujący od czasu do czasu proszony jest o trzymanie rąk na kierownicy. Jeżeli jednak kierujący postanowi zignorować komunikaty wydawane przez elektronikę, to samochód nadal i tak będzie poruszał się w ramach autopilota.\nTeoretyczny zasięg tego modelu wynosi 450 km. W praktyce nie udało mi się tego zweryfikować, ale może będzie jeszcze kiedyś ku temu okazja. Według danych producenta, proces szybkiego ładowania baterii powinien trwać raptem 20 minut! Jeżeli faktycznie tak jest, to taki samochód ma sens.\n75D kosztuje ok. 330 tyś zł, a wersja P90D ok. 650 tyś zł – obie ceny nie zawierają podatku VAT. Co istotne, pojazd jest objęty gwarancją producenta na okres 8 lat bez limitu kilometrów. Wyposażanie jest kompletne, a jego lista bardzo długa.\nCzy Model X wart jest swojej ceny? W moim odczuciu nie, gdyż zamiast modelu P90D wolałbym kupić sobie za połowę tej kwoty SUV-a z mocnym silnikiem spalinowym, a pozostałą część tej kwoty przeznaczyć na paliwo. Minusem jest także fakt, iż w Polsce nie ma jeszcze Autoryzowanej Stacji Obsługi pojazdu, a na okresowe przeglądy trzeba się udać za granicę. Poza wskazanymi powyżej wadami, obcowanie z tym samochodem jest świetną przygodą, która wskazuje w jakim kierunku, zapewne, zmierza motoryzacja. Wrażenie robi nie tylko zastosowana technologia, ale przede wszystkim zespół napędowy, który zapewnia osiągi jak w samochodzie sportowym przy jednoczesnych zachowaniu sporego zasięgu kilometrów na jednym ładowaniu.\nspory zasięg na jednym ładowaniu oraz krótki czas ładowania baterii,\n8 lat gwarancji bez limitu kilometrów,\nspora ilość miejsca we wnętrzu oraz na bagaż,\nniski koszt przejechania każdych 100 km\njakość niektórych materiałów użytych do wykończenia wnętrza,\nbrak autoryzowanej stacji obsługi w Polsce\nPrevious #27 Toyota Prius Hybrid\nNext #29 Mercedes-Benz GLA 200


Keep smiling! - Miesięcznik Kraków\nNina siedziała w pracy i bezmyślnie przesuwała kliknięciem myszy kolejne strony z nieprzeczytanymi mailami. Było ich chyba z siedem tysięcy, większość z portali, w których pracodawcy szukają do swoich firm krzaków taniej siły roboczej na umowę śmieciową („Na takie powinien być osobny kubeł do segregacji odpadów” – myślała z przekąsem). W gazetach pisali, żeby często myć ręce, bo świat stał właśnie u progu zagłady, duszony i połykany przez pandemię koronawirusa. Nina, z natury hipochondryczka, codziennie mierzyła sobie temperaturę i uważnie wsłuchiwała się w sygnały, które płynęły z jej ciała. Poza chęcią na słodycze i seks nie działo się nic niepokojącego. Otworzyła mail, który zaadresowała do niej Akcja Demokracja. Wirtualni aktywiści dopominali się podpisania petycji w sprawie bojkotu Siemensa, który podobno wsparł budowę kopalni w Australii. W aktualnościach Weronika Paszewska informowała, że rezygnuje z funkcji dyrektorki tej szczytnej inicjatywy i przekazuje stery w nowe ręce. Nic dziwnego, że dała sobie spokój. Tylko idioci wierzą jeszcze w tym kraju w demokrację. Nina podpisała wszystkie możliwe petycje i gorliwe apele o dołączenie do walki z kryzysem klimatycznym. Teraz mogła wypić kawę z uczuciem błogiego spokoju, od scrollowania wystarczająco już bolały ją palce. Wyłączyła stronę dumna ze swojego brutalnego aktywizmu.\nNagle wszystkie polskie portale zaczęły się świecić na czerwono – Zielona Góra odnotowała właśnie pierwszego pacjenta zero z koronawirusem, który pochodził z podkrośnieńskiej Cybinki i był z żoną w separacji, o czym z komediowym zacięciem mówiła dyrektorka sanepidu w Słubicach. Występ pani Jadwigi na konferencji poświęconej bezpieczeństwu obywateli podzielił Polaków. Pięć minut po swoim monologu, lepszym niż najlepsze amerykańskie stand-upy, straciła stanowisko. W tym samym czasie stała się hitem internetu i jej dobrego imienia zaczęli bronić wyznawcy Korwina, Żydzi i radykalne feministki. Pani Jadzia, zupełnie nie po chrześcijańsku, przypomniała Polakom, że warto żyć. A Słubice, do tej pory znane jedynie z występowania przy drogach tak zwanych czortów leśnych czy też tirówek, stały się symbolem nowego odrodzenia, wiary w witalność i to, że życie ziemskie to same rozkosze, a o śmierci nawet nie ma co wspominać. Nina wzięła sobie jej słowa do serca.\nSkoro koronawirus ma skończyć historię tego narodu, którego Nina nieraz wstydziła się tak mocno, jakby ktoś wsadzał jej rozżarzonego gwoździa do ucha czy cewki moczowej, to trzeba wycisnąć z tych być może ostatnich tygodni znośnego życia jak najwięcej. Akurat w Forum Przestrzenie zaczęła się impreza firmy Adidas. Z głośników słychać było ostre rapsy o śmierci kapitalizmu, depresji i szukaniu swojego miejsca na blokowisku. Nina zamówiła drinka o nazwie Palm Beach i ruszyła w stronę bramek.\n– Dobrze się bawisz? – usłyszała głos chłopaka, który wpatrywał się w nią spojrzeniem z lat 90. pomieszanym z działaniem kokainy. Nina poczuła, że właśnie trafia jej się okazja na wprowadzenie porad pani Jadzi ze Słubic w czyn – keep smiling! i uśmiechnęła się tak, jakby koronawirus zabił już dawno wszystkich, a na świecie zostałaby tylko ona i jej rozmówca.\n– Masz jakiś śnieg? – zapytała.\n– Mam! – odpowiedział chłopak i pociągnął ją w stronę korytarza, gdzie na samym końcu świeciły się odrapane, czerwone drzwi do nieczynnej szatni. Wyjął z kieszeni ajfona, posypał dwie kreski i wyciągnął złotą, metalową rurkę. Widać było, że to wytrawny kokainista i plastikowym słomkom albo zwijaniu banknotu o nominale 10 zł mówi stanowczo nie. Raz dwa i Nina zapomniała o pandemii.\n– A ty? – odpowiedział nowy znajomy. Nina zauważyła, że ma jedno oko niebieskie, a drugie brązowe.\n– Słuchaj, Ziggy Stardust, ty mi powiedz, a wtedy ja powiem ci, czy mój pomysł, by razem pojechać do mnie, nie jest pedofilią.\n– Ziggy co? – zapytał, a Nina wiedziała już, że granica może być cienka. – Mam 24 lata.\nSzybka matematyka w głowie Niny dała wynik.\n– Dobra, jedziemy do mnie. I wyobrażamy sobie, że to nasza ostatnia noc w życiu. Tylko pamiętaj, u mnie za dwie godziny zaczyna się w chacie kwarantanna – powiedziała Nina i zamówiła Ubera.\nSłubice to jednak przeklęte miasto – pomyślała, gdy Stardust wieszał swoją zimową kurtkę na oparciu krzesła w sypialni.