Wersja w nowej ortografii: Europa\nTen artykul dotyczy czesci swiata (kontynentu). Zobacz tez: inne znaczenia tego slowa.\nMozaika zdjec satelitarnych Europy (z wycietymi morzami)\nMoskwa, Paryz, Londyn, Essen-Düsseldorf, Madryt, Mediolan\nmax: 4811 m n.p.m., Mont Blanc;\nEuropa – czesc swiata (okreslana zwykle tradycyjnym, acz niescislym mianem kontynentu), lezaca na polkuli polnocnej, na pograniczu polkuli wschodniej i zachodniej, stanowiaca wraz z Azja kontynent Eurazje.\n3.1.1 Akweny otaczajace Europe\n3.1.2 Typy wybrzezy europejskich\n3.2 Uksztaltowanie powierzchni\n3.2.2 Wyzyny i gory\n7.1 Szata roslinna\n7.2 Świat zwierzat\n8.3.1 V-X wiek\n8.3.2 XI-XV wiek\n8.4 XV-XVII wiek\n8.5 XVIII-XIX wiek\n9.1 Gestosc zaludnienia\n9.3.4 Pozostale wyznania\n10 Podzial polityczny Europy\n12 Glowne okregi przemyslowe Europy\nNazwa Europy wywodzi sie z greckiego slowa Εὐρώπη (Europe) i zwykle poprzez lacinska forme Europa weszlo do niemal wszystkich jezykow swiata. Etymologia samego terminu Εὐρώπη jest niejasna: byc moze pochodzi ono od εὐρωπός (europos) – „lagodnie wznoszacy sie”, albo od asyryjskiego ereb, „zachod”. Inne teorie wywodza pochodzenia nazwy od semickiego slowa oznaczajacego „ciemny”.\nEuropa okreslana jest zwykle mianem kontynentu, co podkresla jej odrebny od Azji charakter kulturowo-polityczny, jednak z geograficznego punktu widzenia okreslenie to jest niescisle. Niekiedy, takze dla odroznienia od Azji i przy zachowaniu tradycyjnej nazwy kontynent, Europe okresla sie (geologicznie poprawnym) mianem subkontynentu, tak jak Polwysep Indyjski.\nGranice Europy[edytuj | edytuj kod]\nOsobny artykul: Granica Europa-Azja.\nPrzebieg umownej granicy Europy z Azja na wschodzie i poludniowym wschodzie wzbudza kontrowersje. Kwestia ta jest roznie rozstrzygana w nauce poszczegolnych krajow, a najwiecej rozbieznosci w tej sprawie wystepuje w nauce anglosaskiej. Polska interpretacja przebiegu granicy Europa-Azja jest zgodna z ustaleniami Miedzynarodowej Unii Geograficznej.\nPowszechnie przyjeto, ze Europa rozciaga sie od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie do gor Uralu na wschodzie (problem przynaleznosci samych tych gor jest kwestia sporna; w Polsce przyjeto, iz sa one czescia kontynentu) oraz od Oceanu Arktycznego na polnocy do Morza Środziemnego i Morza Czarnego na poludniu. Najwiekszy problem stanowi wyznaczenie granic Europy na poludniowym wschodzie. Polska nauka, w slad za ustaleniami MUG uwaza, iz granica biegnie obnizeniem Kumsko-Manyckim, natomiast w naukach innych krajow wyznacza sie kilka odmiennych wersji przebiegu tej granicy, przesuwajacych kraniec kontynentu w tym rejonie daleko na poludnie, w niektorych propozycjach o ponad tysiac kilometrow w stosunku do ustalen Miedzynarodowej Unii Geograficznej.\nOsobny artykul: Geografia Europy.\nPowierzchnia Europy: to 10,5 mln km² (5,96 mln km², bez europejskiej czesci Rosji). Stanowi to ok. 2% calej powierzchni kuli ziemskiej (ok. 7,5% powierzchni ladow) i Europa jako czesc swiata jest wieksza tylko od Australii. Europa stanowi 1/5 Eurazji i jako jej najwiekszy polwysep jest najbardziej wysunieta na zachod.\nRozciaglosc rownoleznikowa: 5,6 tys. km (79°)\nRozciaglosc poludnikowa: 4,2 tys. km (35°)\nDlugosc wybrzezy: 38 tys. km\nŚrednia wysokosc terenu: 292 m n.p.m.\nNajdalej wysuniete punkty Europy:\nna polnoc – Rosja (Wyspa Rudolfa w archipelagu Ziemia Franciszka Jozefa)\nna poludnie – Grecja (Wyspa Gavdos kolo Krety)\nna wschod – Rosja (Przyladek Flissingski na Nowej Ziemi)\nna zachod – Portugalia (skaly w poblizu wyspy Flores na Azorach)\nEuropa jest najbardziej rozczlonkowana czescia swiata, o silnie rozbudowanej linii brzegowej, ktorej dlugosc wynosi ok. 38 tys. km (bez linii brzegowej wysp).\nOkolo 25% powierzchni kontynentu stanowia polwyspy, sposrod ktorych najwiekszymi sa:\nPolwysep Skandynawski (800 tys. km²)\nPolwysep Iberyjski (580 tys. km²)\nPolwysep Balkanski (500 tys. km²)\nPolwysep Apeninski (150 tys. km²)\nPolwysep Kolski (120 tys. km²)\nPolwysep Krymski (25 tys. km²)\nPolwysep Jutlandzki (24 tys. km²)\nPolwysep Bretonski (24 tys. km²)\n(podana powierzchnia polwyspow ma charakter przyblizony)\nWyspy stanowia blisko 7,5% powierzchni Europy, a najwieksze z nich to:\nIslandia (103 125 km², geologicznie nie jest czescia Europy)\nWyspa Polnocna Nowej Ziemi (48 904 km²)\nWyspa Poludniowa Nowej Ziemi (33 275 km²)\nZiemia Franciszka Jozefa (caly archipelag – 16 134 km²)\nZiemia Polnocno-Wschodnia (14 443 km²)\nAkweny otaczajace Europe[edytuj | edytuj kod]\nEurope z racji jej polwyspowego charakteru otacza wiele morz i zatok, stanowiacych czesci Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Arktycznego.\nMorze Środziemne, z ktorego wydziela sie kilka mniejszych morz i zatok:\nTypy wybrzezy europejskich[edytuj | edytuj kod]\nWybrzeze kontynentu ma zroznicowany charakter. Nabrzezne tereny Europy prezentuja praktycznie kazdy ze sklasyfikowanych typow wybrzeza. Na polnocy wystepuja glownie wybrzeza fiordowe (zachodnie wybrzeze Polwyspu Skandynawskiego) i wybrzeza szkierowe (w Finlandii i Szwecji), czesto tez wybrzeza akumulacyjne (Holandia, Niemcy, Dania). W poludniowej czesci Europy najczestsze sa wybrzeza typu dalmatynskiego, a w zachodniej i poludniowo-zachodniej – riasowego. Nad Morzem Czarnym spotykany jest typ wybrzeza okreslany jako wybrzeze limanowe. Poza tym spotkac mozna takze wybrzeza klifowe (m.in. na Baltyku) i ferdowe.\nPowierzchnia Europy jest w przewazajacej czesci nizinna. Najnizszym punktem Europy jest depresja na Nizinie Nadkaspijskiej (28 m p.p.m.). Okolo 74% powierzchni Europy polozone jest na wysokosci mniejszej niz 300 m n.p.m., blisko 1/5 obszaru ma wysokosc 300–1000 m n.p.m., a jedynie 6% obszaru kontynentu lezy na wysokosci wyzszej niz 1000 m n.p.m. Najwyzszym szczytem Europy jest Mont Blanc (4811 m n.p.m.).\nW geograficznej literaturze anglosaskiej, gdzie Kaukaz wlaczany jest do Europy, podaje sie, ze najwyzszym szczytem jest Elbrus (5642 m n.p.m.). Wobec obowiazujacej w Polsce koncepcji przebiegu granic Europy, zgodnej z ustaleniami Miedzynarodowej Unii Geograficznej, podawanie Elbrusu jako najwyzszej gory kontynentu jest bledem.\nWzdluz atlantyckiego wybrzeza Europy, od zachodniej Francji, przez Belgie, Holandie az do Niemiec ciagnie sie pas nizin – Niz Środkowoeuropejski. W Niemczech pas ten rozszerza sie znacznie i dalej na wschod obejmuje niemal cala Polske, a takze niemal cala Europe Wschodnia, od polnocnych krancow kontynentu, po poludniowe (Niz Wschodnioeuropejski). Poza tym obszarem niziny na kontynencie europejskim znajduja sie glownie wsrod obszarow gorskich (najwieksze z nich to m.in. Nizina Woloska, Nizina Padanska i Wielka Nizina Wegierska), a takze na obszarach przybrzeznych oraz na znacznej czesci Wysp Brytyjskich.\nNiziny europejskie, jakkolwiek posiadaja wspolna ceche w postaci rowninnego charakteru posiadaja zroznicowana rzezbe terenu. Jest ona zwiazana ze zlodowaceniami plejstocenskimi, ktore wielokrotnie obejmowaly znaczna czesc kontynentu. Najwiekszym z nich bylo zlodowacenie skandynawskie, ktore objela Wyspy Brytyjskie, Morze Polnocne, wieksza czesc Niemiec, Polske i Europe Wschodnia az do Donu. Na obszarze tym wystepuja typowe cechy krajobrazu polodowcowego. Naleza do nich moreny denne i czolowe, kemy, ozy, oraz zbiorniki wodne pochodzenia lodowcowego.\nOkolo 143 tys. km² zajmuja obszary polozone ponizej poziomu morza. Najwieksze depresje znajduja sie nad Morzem Kaspijskim (Nizina Nadkaspijska) i w polnocnej Holandii.\nWyzyny i gory[edytuj | edytuj kod]\nAlpy, na ostatnim planie najwyzszy szczyt Europy – Mont Blanc\nOsobny artykul: Pasma gorskie w Europie.\nObszary gorzyste i wyzynne znajduja sie na Polwyspie Skandynawskim (Gory Skandynawskie), polnocnej czesci Wielkiej Brytanii (Gory Kaledonskie), w Europie zachodniej i srodkowej (m.in. Masyw Centralny, Gory Świetokrzyskie, Sudety, Ardeny, Harz i in.), a takze na wschodnim skrawku kontynentu (Ural).\nPoza tym przez obszar Europy, na poludnie od pasa nizin, ciagnie sie kilka mlodych pasm gorskich, rozdzielonych zapadliskami tektonicznymi. Naleza do nich (od zachodu): Gory Betyckie, Pireneje, Alpy, Apeniny, Karpaty, Gory Dynarskie, Hellenidy i Balkan.\nW Europie wyroznia sie trzy podstawowe jednostki tektoniczne: prekambryjska platforme wschodnioeuropejska, paleozoiczna platforme Europy zachodniej i srodkowej oraz faldowa strukture alpidow. Platformy prekambryjska i paleozoiczna laczy strefa szwu transeuropejskiego, bedaca jeszcze jedna duza jednostka tektoniczna.\nPlatforma wschodnioeuropejska obejmuje obszar od Uralu do przebiegajacej przez Polske linii Teisseyere’a-Tornquista. Fundament platformy buduja prekambryjskie skaly krystaliczne, ktore odslaniaja sie w obrebie tarczy fennoskandzkiej i tarczy ukrainskiej. W pozostalej czesci platformy krystaliczne podloze jest przykryte mlodszymi osadami o roznej miazszosci, ktore tworza pokrywe platformowa.\nPaleozoiczna platforma Europy zachodniej i srodkowej obejmuje pasma hercynskie i reliktowe kaledonskie lezace na zewnatrz alpejskiej strefy faldowej.\nAlpidy tworza w poludniowej czesci Europy rozlegly system gorski o przebiegu generalnie rownoleznikowym. Alpidy Europy lacza sie na zachodzie przez Ciesnine Gibraltarska z gorami Rif (Atlas) w polnocnej Afryce, a na poludniu i na wschodzie z alpejskimi lancuchami gorskimi Azji, tworzac jeden system orogeniczny.\nDo alpidow w Europie zalicza sie:\nW minionych epokach geologicznych na terenie kontynentu zachodzily dosc intensywne procesy wulkaniczne. Ich pozostalosciami sa stozki wygaslych wulkanow.\nW czasach historycznych zjawiska wulkaniczne wystepuja tylko na niewielkich obszarach Europy, przy czym oprocz Wezuwiusza wszystkie takie obiekty znajduja sie na otaczajacych Europe wyspach, najczesciej oddalonych od glownej czesci kontynentu.\nWulkany w wiekszej liczbie wystepuja na poludniu Europy – we Wloszech, zarowno w kontynentalnej czesci tego kraju (Wezuwiusz), jak i na nalezacych do tego panstwa wyspach – Sycylii (Etna) i na Wyspach Liparyjskich, gdzie do niedawna aktywnych bylo kilka tego typu obiektow (m.in. Vulcano), zas od poczatku XX wieku czynny jest jedynie Stromboli (co nie przesadza, iz pozostale wulkany definitywnie wygasly). W czasach historycznych czynny byl takze wulkan zlokalizowany na poludniowo-wschodnim skrawku Europy – na wyspie Thera (Santoryn), ktorego ostatni wybuch mial miejsce ok. 1600 r. p.n.e.\nAktywne wulkany istnieja na wyspach Oceanu Atlantyckiego, ktore ze wzgledow politycznych i kulturowych laczone sa z Europa, mimo ze geologicznie nie sa jej czescia (nie leza w obrebie szelfu kontynentalnego). Najwiekszym skupiskiem wulkanow jest Islandia; na niej i otaczajacych wysepkach znajduje sie okolo 20-35 czynnych wulkanow, czesto tworzacych systemy. Sposrod islandzkich wulkanow najwiekszymi sa Hekla i Laki. Czynne wulkany znajduja sie takze w portugalskim archipelagu Azorow oraz na nalezacej do Norwegii arktycznej wyspie Jan Mayen (wulkan Beerenberg).\nWulkany na Wyspach Kanaryjskich nie zaliczaja sie do wulkanow europejskich, gdyz jakkolwiek archipelag ten politycznie nalezy do europejskiej Hiszpanii, to jednak geograficznie jest on czescia Afryki.\nZe wzgledu na roznorodnosc skal, na ktorych wyksztalcily sie gleby oraz zroznicowanie warunkow klimatycznych uklad gleb w Europie ma charakter mozaikowy, a jedynie w czesci wschodniej kontynentu strefowy.\nJako iz gleby formuja sie w wyniku oddzialywania roslinnosci i warunkow klimatycznych na podloze skalne, rodzaj gleby wystepujacej na danym terenie zalezy od rozkladu stref klimatycznych i wystepujacych w nich formacji roslinnych. W zwiazku z tym w Europie, w strefie klimatow zimnych, gdzie procesy chemiczne przebiegaja powoli a powstajaca gleba poddawana jest erozji mrozowej profile glebowe sa slabo wyksztalcone, zas gleby tam wystepujace naleza do gleb tundrowych. W strefie klimatu umiarkowanego chlodnego (od Skandynawii, przez polnocna czesc Niziny Wschodnioeuropejskiej, az do Uralu) przewazaja gleby bielicowe i darniowo-bielicowe (te ostatnie wystepuja w czesci poludniowej omawianego rejonu).\nW poludniowej czesci strefy klimatu umiarkowanego w Europie srodkowej i wschodniej najwieksza powierzchnie zajmuja gleby darniowo-bielicowe. W Europie zachodniej i srodkowej, w strefie klimatow umiarkowanych cieplych (zwlaszcza odmiany morskiej), od Wysp Brytyjskich, przez Francje, poludniowe Niemcy az do Rumunii przewazaja gleby brunatne i plowe, przy czym na zachodzie, gdzie poziom opadow jest wyzszy sa to gleby brunatno-bielicowe. W strefie klimatu podzwrotnikowego (na obszarze srodziemnomorskim) najwiecej jest gleb typu brazowego i brunatnego. W poludniowej czesci Niziny Wschodnioeuropejskiej, na wschod od Malopolski i Karpat ciagnie sie strefa bardzo urodzajnych gleb czarnoziemowych, ktore stanowia glownie czarnoziemy stepowe, a poza nimi tez czarnoziemy lesne. W rejonie Morza Kaspijskiego dominuja gleby kasztanowe, zas na powierzchni ok. 100 tys. km², pomiedzy dolna Wolga a rzeka Ural, na terenach pustynnych warstwa gleby praktycznie nie wystepuje.\nNiezaleznie od stref klimatycznych na terenach gorskich wystepuja charakterystyczne dla tego typu obszarow typy gleb, zas wzdluz biegow duzych rzek (m.in. dolnej Wolgi, Rodanu, srodkowego Dunaju) oraz w Holandii wystepuja mady i marsze. Na terenach o nadmiernej wilgotnosci lezacych w strefie klimatu umiarkowanego powstaja gleby torfowe\nKlimat w Europie jest znacznie lagodniejszy niz klimaty innych obszarow polozonych na tej samej szerokosci geograficznej. Roznica ta zauwazalna jest zwlaszcza zima, w zachodniej i polnocnej czesci kontynentu. Glowna przyczyna tego zjawiska jest cieply prad morski – Golfstrom (Prad Zatokowy), oplywajacy Europe od zachodu. Dzieki niemu na norweskich Lofotach istnieje najwieksza na swiecie anomalia termiczna, ktorej wartosc dochodzi do +25 °C.\nDruga przyczyna lagodnego klimatu jest przewaga wiatrow zachodnich, co w polaczeniu z niemal rownoleznikowym ukladem najwazniejszych lancuchow gorskich, powoduje, iz cieple masy powietrza znad Oceanu Atlantyckiego docieraja gleboko na wschod kontynentu.\nNiemal cala Europa znajduje sie w strefie klimatow umiarkowanych. W polnocno-wschodniej czesci kontynentu ma on charakter chlodny, zas w pozostalej – cieply (morski, kontynentalny i przejsciowy). Poludniowe skrawki Europy (polwyspy: Iberyjski, Apeninski i Balkanski oraz wyspy Morza Środziemnego) znajduja sie w strefie klimatow podzwrotnikowych (morskich, a w Bulgarii i srodkowej Hiszpanii – kontynentalnych). Od klimatow umiarkowanych oddzielaja je pasma gorskie: Pireneje, Alpy i Balkan.\nW polnocnych krancach Europy (polnocna Islandia, Svalbard i polnocno-zachodnia Rosja) panuje klimat okolobiegunowy (subpolarny).\nNiezaleznie od polozenia wysokie oraz srednie gory posiadaja wlasne, odmienne od nizinnych typy klimatyczne, zaliczane do klimatow gorskich.\nCzerwonym slupkom pokazujacym temperature, odpowiada skala po lewej stronie, niebieskim – pokazujacym poziom opadow – skala po prawej stronie\nTemperatura na kontynencie europejskim w okresie zimowym spada w miare posuwania sie na wschod. Zima najcieplejszymi obszarami sa krance poludniowe i poludniowo-zachodnie kontynentu. W styczniu srednia temperatura na tych terenach to ok. +10 °C – +12 °C, np. w Lizbonie srednia wieloletnia to +11 °C, a w Gibraltarze – +13 °C. Najchlodniejszymi terenami sa obszary na polnocnym wschodzie, gdzie srednia temperatura to ponizej –15 °C, zas na samym skraju kontynentu, na Nowej Ziemi, spada ponizej –20 °C.\nW okresie letnim najwieksze roznice temperatur zaznaczaja sie pomiedzy polnoca a poludniem kontynentu. Na polnocy Skandynawii w lipcu jest to 10-12 °C (np. w norweskim Vardö srednia wieloletnia lipca to +10 °C, a na Ziemi Franciszka Jozefa zaledwie 1 °C), zas na poludniu 27–30 °C (Ateny – srednia wieloletnia +28 °C, a w Andaluzji miejscami do 30 °C)[potrzebne zrodlo]. Najwyzsza w Europie temperature zanotowano w Sewilli i bylo to +50 °C, natomiast najnizsza 31 grudnia 1978 r. w rosyjskim Ust–Czugor i wynosila ona –58,1 °C.\nRoczne wahania temperatur najwieksze sa na wschodzie Europy. W srodkowej czesci europejskiej Rosja roznice skrajnych temperatur w ciagu roku przekraczac moga 70 °C (w Twerze najwyzsza zanotowana temperatura to +37 °C, zas najnizsza –50 °C). Najmniejsze wahania temperatur wystepuja na krancach polnocno-zachodnich i srednio wynosza kilkanascie, do nieco ponad 20 stopni.\nDlugosc okresu bezprzymrozkowego jest rozna w roznych czesciach kontynentu. Na krancach polnocno-wschodnich (polnocny Ural, czesc Nowej Ziemi) oraz w Gorach Skandynawskich i srodkowej Islandii wynosi ponizej 2 miesiecy, na wiekszosci obszaru Europy srodkowej i wschodniej jest to 120-180 dni, w Europie zachodniej (poza obszarami gorskimi) – 180-240 dni, zas na wyspach i polozonych na poludniu wybrzezach Morza Środziemnego oraz w poludniowo-zachodniej czesci Polwyspu Iberyjskiego przymrozki pojawiaja sie sporadycznie (nie w kazdym roku).\nPoziom opadow w Europie jest rozny. Na znacznej czesc kontynentu rocznie notuje sie 500–800 mm opadow. Wielkosc ta ma znacznie wyzsza wartosc na terenach gorskich (zwlaszcza po zachodniej stronie stokow), gdzie przekracza ona 2000 mm na rok (w czarnogorskiej osadzie Crkvice, w Gorach Dynarskich, nad Zatoka Kotorska jest to ponad 5300 mm). Duze nasilenie opadow wystepuje tez na wybrzezach. Najmniej opadow (ponizej 500 mm) wystepuje na krancach polnocno- i poludniowo-wschodnich, zas na wybrzezu Morza Kaspijskiego jest nawet mniej niz 250 mm.\nNa wiekszosci obszaru Europy opady wystepuja w ciagu calego roku, glownie jednak w polroczu cieplym (zwlaszcza czerwcu, lipcu i sierpniu). Na terenie Wysp Brytyjskich, zachodniej czesci Polwyspu Skandynawskiego, na Islandii oraz wiekszosci obszaru Francji opady takze wystepuja w ciagu calego roku, jednak najwieksze ich nasilenie przypada na polrocze chlodne. W Europie poludniowej (glownie na obszarach pokrywajacych sie z zasiegiem klimatu podzwrotnikowego) deszcz, rzadziej snieg pada niemal wylacznie w porze chlodnej.\nOkolo 66% powierzchni Europy nalezy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego, 16% do zlewiska Oceanu Arktycznego, a wody z pozostalej czesci kontynentu splywaja do zbiornikow wewnatrzkontynentalnych, sposrod ktorych najwiekszym jest Morze Kaspijskie.\nUjscie Wolgi, najdluzszej rzeki Europy\nOsobny artykul: Rzeki Europy.\nW Europie znajduja sie liczne rzeki, jednak z powodu silnie rozwinietej linii brzegowej kontynentu i zwiazanej z tym niewielkiej odleglosci do morza europejskie rzeki nie naleza do najdluzszych na swiecie. Najdluzsza rzeka Europy – Wolga zajmuje dopiero 15. miejsce pod wzgledem dlugosci wsrod rzek swiata. Rocznie rzeki Europy odprowadzaja do oceanow 2500 km³ wody.\nZasadniczo w Europie istnieje kilka typow rzek:\nTyp wschodnioeuropejski – rzeki na terenach nizinnych, zasilane glownie przez roztopy i wiosenne opady, stad najwyzsze stany wod przypadaja na wiosne, a najnizsze – latem i zima, zlodowacone przez kilka miesiecy w roku. Naleza tu m.in. Wolga, Dniepr, Don i Dwina.\nTyp polnocnoeuropejski – rzeki o niewielkich rocznych wahaniach wodostanu, ktory jest wyrownywany przez jeziora, przez jakie przeplywaja te cieki wodne. Zima dosc dlugo zlodowacone. Czesto wykorzystywane w hydroenergetyce. Naleza tu m.in. Glomma i Torne.\nTyp atlantycki – rzeki o zasilaniu opadowym, wysokim i wyrownanym wodostanie, nie zamarzajace zima (np. Sekwana i Tamiza).\nTyp alpejski – rzeki tego typu w swym gornym biegu zasilane sa woda z topniejacych lodowcow i sniegow (stad na tych odcinkach wysokie stany wod wystepuja pozna wiosna i latem), zas w dolnym odcinku zasilane glownie doplywami; poziom wody w tej czesci rzeki zalezy od ilosci opadow i wysokosci temperatur (parowanie). Rzekami tego typu sa m.in. Ren, Rodan i Pad.\nTyp srodziemnomorski – rzeki o zasilaniu glownie opadowym, cechuja sie bardzo wyraznymi roznicami w poziomie wody w okresie zimowym (gdy przypada maksimum) i letnim. Naleza do nich m.in. Gwadalkiwir, Gwadiana i Tag.\nDo najdluzszych rzeki Europy naleza Wolga (3531 km), Dunaj (2888 km), Ural (2428 km), Dniepr (2285 km), Don (1870 km), Peczora (1809 km), Dniestr (1352 km), Ren (1320 km), Łaba (1091 km) i Wisla (1047 km). Do rzek o najwiekszej powierzchni dorzecza Wolga (1,38 mln km²), Dunaj (817 tys. km²), Dniepr (516,3 tys. km²) i Don (425,6 tys. km²).\nWisla w okolicach Sandomierza\nNajdluzsze rzeki Europy\nBiela (1430 km)\nWisla (1047 km)\nDzwina (1020 km)\nWedlug powierzchni dorzecza\nWolga (1,38 mln km²)\nWybrzeze jeziora Ładoga w okolicach miasta Sortawala\nJeziora zajmuja ok. 163 tys. km² (bez powierzchni tej czesci Morza Kaspijskiego, ktora wedlug niektorych zrodel[wedlug kogo?] zaliczana jest do Europy), tj. ok. 1,6% powierzchni kontynentu. Najwieksze europejskie jeziora znajduja sie w zapadliskach tektonicznych. Sposrod tego typu zbiornikow wodnych wymienic nalezy m.in. jeziora: Ładoga, Onega, Wener i Wetter, a takze Balaton.\nLiczne i duze jeziora (zwlaszcza na Pojezierzu Finskim i Baltyckim) sa pochodzenia lodowcowego, a najwieksze z nich to Saimaa, Pejpus i Ilmien. Na obszarach nizinnych jeziora pochodzenia lodowcowego czesto lacza sie w systemy. W rejonie alpejskim dosc duze i bardzo glebokie jeziora jak np. Jezioro Genewskie, Jezioro Bodenskie, Como czy Garda maja pochodzenie tektoniczno-lodowcowe.\nPoza tym na terenie Europy znajduja sie jeziora przybrzezne (np. polskie Łebsko), jednak nie osiagaja one ani duzych rozmiarow, ani znacznych glebokosci. Istnieje takze niewielka liczba zbiornikow wodnych pochodzenia krasowego i wulkanicznego.\nNajwieksze jeziora Europy\nPod wzgledem powierzchni:\nSaimaa 4400 km² (system jezior)\nIlmien 2090 km² (przy najwyzszym stanie wod)\nBiale 1290 km²\nPod wzgledem glebokosci:\nBodenskie (252 m)\nOkolo 1% powierzchni Europy stanowia obszary na ktorych zalega pokrywa lodowa. Jest ona pozostaloscia po dawnych zlodowaceniach, kiedy to lodowce zajmowaly znaczna czesc kontynentu, i obecnie wraz z ocieplaniem klimatu jej zasieg sie zmniejsza. Obecnie lodowce znajduja sie glownie na obszarach polnocnych oraz w wysokich partiach gor. Sposrod ok. 120 tys. km² jakie zajmuja lodowce (inne zrodla podaja obszar Europy pokryty lodowcami jako 88 tys. km²), niemal polowa (ok. 58 tys. km²) znajduje sie na Spitsbergenie. Poza tym duze obszary lodowcow pokrywaja Nowa Ziemie (ponad 24 tys. km²) i Islandie (11,5 tys. km²). Na obszarze kontynentalnej Europy lodowce wystepuja tylko na terenach gorskich: najwieksze lodowce, o lacznej powierzchni ok. 5 tys. km². istnieja w Gorach Skandynawskich, a poza tym w Alpach (np. lodowiec Aletschgletscher), gdzie zajmuja ok. 3600 km², a takze w Pirenejach (ok. 30 km²).\nEuropa jest ta czescia swiata, w ktorej pierwotne typy roslinnosci w najwiekszym stopniu zostaly przeksztalcone w wyniku gospodarczej dzialalnosci czlowieka. Zjawisko to jest najbardziej widoczne w Europie Zachodniej i Środkowej, w znacznie mniejszym stopniu wystapilo na polnocy i polnocnym wschodzie kontynentu. Na terenie Irlandii i Anglii roslinnosc o charakterze naturalnym pokrywa ponizej 10% powierzchni, podczas gdy w polnocnej Skandynawii i polnocnej Rosji – nawet ponad 90% terenu zachowalo dawny charakter.\nFormacje roslinne Europy maja uklad rownoleznikowy i sa znacznie zroznicowane. Na ich uklad ma znaczacy wplyw klimatu oceanicznego w zachodniej czesci kontynentu.\nNa polnocnych skrajach (m.in. Islandia, Polwysep Kolski, Nowa Ziemia) znajduje sie bezlesny obszar arktyczny. Charakterystyczna dla niego jest roslinnosc typu tundrowego, zlozona z mchow, porostow, rozmaitych gatunkow traw oraz wrzosow i innych krzewinek.\nDalej na poludnie wystepuje strefa zarosli i rzadkich, widnych lasow, glownie brzozowych. Ten typ roslinnosci rozprzestrzeniony jest zwlaszcza na Polwyspie Skandynawskim, w czesci srodkowo-polnocnej, znacznie slabiej wyroznia sie w Rosji, gdzie tundra stopniowo przechodzi w lasotundre i w tajge.\nBardziej na poludnie znajduje sie tajga zlozona z drzew iglastych, glownie swierkow i sosen, oraz w mniejszym stopniu – jodel. W miare posuwania sie na poludnie dolaczaja do nich coraz czesciej takze gatunki lisciaste: brzoza, osika, rzadziej lipa, wiaz, klon i olcha. Na obszarze tajgi wystepuja liczne bagna i torfowiska, ktore porasta typowa dla tego typu ekosystemow roslinnosc. Jeszcze dalej na poludnie tajga zaczyna przechodzic w lasy lisciaste i mieszane. W niedawnej przeszlosci to one pokrywaly znaczna czesc Europy, obecnie zas porastaja bardzo niewielki odsetek dawnego arealu.\nW Europie Zachodniej nie wystepuje strefa tajgi – wzdluz wybrzezy Oceanu Atlantyckiego, od zachodniego wybrzeza Norwegii, przez Wielka Brytanie i Irlandie az do zachodniej Hiszpanii i Portugalii wystepuje inny typ roslinnosci, zlozony glownie z lasow (w ktorych dominuja dab i brzoza) i wrzosowisk.\nPoludniowo-wschodnia Europa, na wybrzezach Morza Czarnego lezy w strefie lasostepow i stepow. Ten typ roslinnosci siega miejscami az do Austrii. Obszar stepowy z rzadkimi drzewami wystepuje takze na znacznej czesci Wegier i czesci polnocnej Serbii (tzw. puszta), lezacych na Nizinie Panonskiej.\nStepy polozone w poblizu Morza Kaspijskiego stopniowo przechodza w polpustynie, a nawet w pustynie (tzw. Nizina Nadkaspijska). Na wybrzezach Morza Środziemnego, a takze w poludniowej i srodkowej czesci Polwyspu Iberyjskiego wystepuje charakterystyczny typ roslinnosci, okreslany mianem roslinnosci srodziemnomorskiej, powstaly po zniszczeniu w wyniku gospodarki ludzkiej pierwotnej szaty roslinnej tych obszarow. Typowe dla tych rejonow sa twardolistne, wieczne zielone zarosla, w zaleznosci od rejonu zlozone z roznych gatunkow, noszace nazwy makia, garig i frygana. Poza tym na obszarze srodziemnomorskim wystepuja szczatkowe lasy, zielone przez caly rok. Wystepuja w nich m.in. deby i sosny\nNiezaleznie od szerokosci geograficznej na obszarze calego kontynentu na terenach gorskich znajduja sie skupiska roslinnosci alpejskiej. Najwieksza powierzchnie pokrywa ona w Gorach Skandynawskich, w Alpach, Pirenejach, na Uralu oraz na Islandii. Gatunki tam wystepujace sa zblizone do siebie, zas zasadnicza roznice stanowi wysokosc n.p.m., na jakiej zaczynaja sie bezlesne polacie ziem porosniete roslinami zielnymi i plozacymi sie krzewinkami. Wysokosc ta waha sie od ponad 3000 m na poludniu Europy, do kilkuset na polnocy kontynentu.\nŚwiat zwierzat[edytuj | edytuj kod]\nZoograficznie Europa nalezy do krainy palearktycznej i dzieli sie na trzy dzielnice: europejska (obejmujaca znaczna czesc kontynentu), srodziemnomorska (obejmujaca Polwysep Iberyjski, Polwysep Apeninski oraz Balkany) i arktyczna (polnocne skrawki Europy).\nSklad europejskiej fauny ostatecznie uksztaltowal sie po zakonczeniu ostatniego zlodowacenia, a ponadto zostal w XX w. powiekszony o aklimatyzowane gatunki z Ameryki Polnocnej (norki amerykanskie i bobry kanadyjskie, pizmaki i in.) i z Azji (m.in. jenoty i bazanty).\nW poszczegolnych strefach roslinno-klimatycznych zyja odmienne gatunki zwierzat.\nW tundrze licznie wystepuja ssaki, m.in. renifery, lisy polarne, zajace bielaki oraz lemingi, a ponadto wiele gatunkow ptakow (np. pardwa), sposrod ktorych wiekszosc przylatuje w te okolice w okresie legowym. Licznie wystepuja ryby, zwlaszcza lososiowate, natomiast bardzo malo jest gadow i plazow.\nW strefie tajgi zyja m.in. losie, rosomaki, burunduki, polatuchy, a z ptakow – cietrzewie, gluszce, jarzabki i orzechowki.\nW strefie lasow lisciastych i mieszanych wystepuja zubry, dziki, jelenie, sarny, zbiki, jeze, popielice i orzesznice. Sposrod ptakow licznie wystepuja ptaki spiewajace, a z ryb najwiecej nalezy do gatunkow karpiowatych. Wystepuja tez gady: jaszczurki, m.in. zwinka, weze – np. zmija zygzakowata oraz zolwie blotne.\nW strefie stepow zyja m.in. suhaki, tchorze stepowe, perewizki, susly, chomiki, bobaki i slepce. Z ptakow wystepuja m.in. dropie i zolny, a z gadow – jaszczurki (np. jaszczurka stepowa), weze (np. polozy) i zolwie zas z plazow – zaby i ropuchy.\nW obszarze srodziemnomorskim zyja m.in. ichneumony (mangusty), cywety (na Polwyspie Iberyjskim), a takze szakale, daniele, muflony, jezozwierze i in. Z ptakow m.in. flamingi (czerwonaki) i pelikany. Na obszarze tym zyja liczne gatunki gadow – jaszczurki, zolwie i weze oraz plazow. Na Polwyspie Iberyjskim, na terenie Gibraltaru zyje takze niewielka populacja jedynych malp europejskich magotow.\nNiezaleznie od wymienionych stref na obszarach gorskich zyja odmienne gatunki zwierzat. Naleza do nich kozice, koziorozce, polniki sniezne i swistaki, w nizszych partiach gor – takze niedzwiedzie brunatne, z ptakow – orly i orlosepy, a z plazow – m.in. salamandry\nZ powodu zagospodarowania rolniczego znacznej czesci Europy, zwlaszcza srodkowej i zachodniej i wyniklym z tego zmniejszeniem poziomu lesistosci, wiele z wystepujacych niegdys licznie gatunkow (m.in. wilki, niedzwiedzie i zubry) zachowalo sie jedynie na terenach trudno dostepnych oraz objetych ochrona, niektore zas calkiem wyginely (jak np. tury i lwy). Niektore gatunki zwierzat doskonale przystosowaly sie do warunkow stworzonych przez czlowieka, zarowno w srodowisku wiejskim, jak i miejskim; naleza do nich m.in. wroblowate, dzierlatki, szpaki i sierpowki, a ze ssakow – przede wszystkim niektore gatunki gryzoni – zwlaszcza myszy i szczury oraz liczne owady.\nNajwazniejsze neolityczne kultury Europy\nArcheologia i prehistoria[edytuj | edytuj kod]\nTzw. Ksiaze wsrod lilii. Fresk z palacu w Knossos – glownego osrodka kultury minojskiej – najstarszej rozwinietej cywilizacji europejskiej\nPierwsze istoty czlowiekowate (z gatunku Homo antecessor) osiedlily sie w Europie ok. 800 000 lat temu. Okres ten nosi nazwe epoki kamienia, od glownego surowca sluzacego do wyrobu narzedzi – kamienia (krzemien). W okresie pozniejszym kontynent zamieszkiwalo kilka innych odmian (lub gatunkow – paleoantropologia nie jest w tej kwestii zgodna) ludzi, m.in. Homo heidelbergensis\nPodstawa gospodarki tych ludzi bylo zbieractwo i lowiectwo prowadzone z uzyciem prymitywnych narzedzi.\nPierwsze ludzkie istoty wytworzyly rozmaite pierwotne kultury, ktorych nazwy pochodza od miejsc odkrycia pierwszych znalezisk danego typu. Do kultur tych naleza m.in. kultura aszelska, abwilska i lewaluaska. Te formacje kulturowe zaliczane sa w obreb paleolitu dolnego.\nPrawdopodobnie ok. 200 000–100 000 lat temu w Europie pojawil sie czlowiek neandertalski (Homo neanderthalensis), ktory wytworzyl m.in. kulture mustierska. Okres ten okresla sie mianem paleolitu srodkowego. W tym czasie nastapil dalszy rozwoj technik mysliwskich; znaleziska z tego okresu wskazuja takze na istnienie wierzen religijnych.\nLudzie wspolczesni (Homo sapiens) przybyli do Europy dopiero ok. 40 000 lat temu. W dosc krotkim czasie wyparli neandertalczyka (przyczyny tego zjawiska i jego tempa pozostaja w kregu hipotez) i stali sie jedynym gatunkiem czlowiekowatych na kontynencie. Okres po przybyciu ludzi wspolczesnych do Europy zalicza sie do paleolitu gornego.\nDzielem Homo sapiens byly kolejne kultury, m.in. kultura oryniacka, solutrejska i magdalenska oraz swiderska i azylska. Techniki lowieckie zostaly udoskonalone, m.in. pojawil sie luk. W okresie tym pojawily sie pierwsze stale siedziby lowcow mamutow (na Morawach i Ukrainie) oraz najstarsze zachowane przejawy sztuki w postaci malowidel naskalnych wewnatrz jaskin oraz figurek kobiecych (tzw. Wenus paleolityczne); nie jest jednak jasne, na ile dzialania te byly realizacja zamiarow artystycznych, a na ile byly to dzialania o charakterze religijno-magicznym.\nOkolo 10 000 lat temu paleolit przeszedl w mezolit. W okresie tym w Europa zachodniej i srodkowej rozwijala sie kultura tardenuaska a w Europie polnocnej – kultura maglemoska (obie wywodzace sie z kultury azylskiej). Mezolit charakteryzowal sie dalszym rozwojem techniki i gospodarki. Wynaleziono nowe narzedzia (m.in. siekiere, czolno), pojawila sie gospodarka wytworcza oraz przedsiewziecia na wieksza skale (kopalnie krzemienia). Glownym surowcem do produkcji narzedzi byl krzemien, a oprocz niego tez kosci i zeby zwierzece oraz drewno. W mezolicie udomowiono pierwsze zwierzeta.\nKolejnym etapem rozwoju cywilizacji na terenie Europy byl neolit. Jego poczatek zwiazany jest z przejsciem od gospodarki zbieracko-lowieckiej do rolnictwa. Neolit w poszczegolnych czesciach kontynentu rozpoczal sie w roznych okresach, najwczesniej – w VIII-VII tys. p.n.e. we wschodniej czesci europejskiej czesci rejonu srodziemnomorskiego. Polozone bardziej na polnoc tereny Europy w okres neolitu wkroczyly pozniej; np. na ziemiach polskich nastapilo to w 2. polowie VI tys. p.n.e.\nPodstawowym surowcem do produkcji narzedzi nadal pozostaje krzemien, rozwijaja sie nowe techniki jego obrobki, jak gladzenie powierzchni i wiercenie otworow. Rozpoczyna sie uprawa dziko rosnacych roslin, zwlaszcza zboz, co powoduje iz osadnictwo nabiera stalego charakteru. Gospodarka rolna ma charakter zarowo-kopieniaczy, zas najwazniejszymi roslinami sa pszenica, proso, jeczmien, groch, soczewica i zyto. Udomowione zostaja nowe gatunki zwierzat. Rozwija sie gospodarka wytworcza (duze znaczenie posiada m.in. ceramika). Z uwagi na szybki charakter zmian gospodarczych oraz wynikajace z nich zmiany w innych dziedzinach zycia, jak kultura, religia, stosunki spoleczne, proces ten nazwano „rewolucja neolityczna”.\nW okresie tym powstaly zroznicowane kultury, sposrod ktorych wymienic mozna m.in. kulture Sesklo, starczewska, kulture ceramiki wstegowej rytej, almerska, kultury naddunajskie, pucharow lejkowych, amfor kulistych, ceramiki dolkowo-grzebykowej, ceramiki sznurowej, pucharow dzwonowatych i inne.\nNeolit charakteryzowal sie licznymi przemieszczeniami duzych grup ludnosci. W wyniku tych wedrowek u schylku neolitu wstepnie wyodrebnily sie glowne grupy kulturowo-jezykowe wspolczesnej Europy (aczkolwiek zwykle nie zamieszkiwaly one w miejscach zajmowanych obecnie).\nOkolo 2300-1800 r. p.n.e. na terenach Europy rozpoczal sie kolejny etap rozwoju nazwany epoka brazu, od glownego surowca do produkcji narzedzi, jakim byl braz. Nowy material ulatwil wykonywanie sprzetow i uczynil je trwalszymi, co zaowocowalo postepem w rolnictwie oraz umozliwilo dalsza specjalizacje zajec. Postep ujawnil sie tez w zakresie komunikacji: pojawily sie wozy kolowe oraz zastosowano na wieksza skale statki morskie. W Europie tamtego okresu istnialo kilka centrow kulturowych, dosc luzno ze soba powiazanych (m.in. kultura unietycka w Europie srodkowej).\nOd polowy III tys. p.n.e. na Krecie rozwijala sie kultura minojska, charakteryzujaca sie bardzo wysokim poziomem rozwoju, a wkrotce potem na terenie Grecji powstala kultura egejska, ktora po pewnym czasie zastapila kultura mykenska.\nW II tys. p.n.e. ludy zamieszkujace dzisiejsza Grecje weszly w okres historyczny (rozumiany jako okres historii pisanej). Na pozostalych terenach kontynentu istnialy mniej rozwiniete kultury, m.in. kultura trzciniecka.\nPod koniec II tys. p.n.e. nastapila kolejna fala migracji, m.in. na Polwysep Balkanski wtargneli Dorowie oraz Ilirowie.\nPo epoce brazu nastapila epoka zelaza. Jej poczatek na obszarze srodziemnomorskim datuje sie na ok. 700 r. p.n.e., zas na pozostalych terenach kontynentu uzycie nowego metalu rozpowszechnilo sie nieco pozniej.\nOkolo 1000 r. p.n.e. na stepach czarnomorskich osiedlili sie iranscy Scytowie, w Italii rozwijala sie kultura Etruskow. Od ok. 800 r. p.n.e. najwazniejsza grupa etniczna kontynentu stawali sie Celtowie. Do III w. p.n.e. opanowali oni i zasiedlili niemal cala zachodnia Europe, a takze poludniowa czesc Europy srodkowej, tworzac organizmy wczesnopanstwowe.\nPozniejsze dzieje Europy, z racji powszechnej dostepnosci pisanych zrodel historycznych traktuje sie nie jako prehistorie, a historie, ktorej pierwszym etapem byla starozytnosc.\nRozwoj terytorialny Cesarstwa Rzymskiego:\nobszary zajete do 44 r. p.n.e.\nobszary zajete do 14 n.e.\nziemie zajete po roku 14 n.e.\nW starozytnosci najbardziej rozwinieta czescia Europy byl obszar srodziemnomorski. Jego kultura nalezala do kregu cywilizacji srodziemnomorskiej wraz z polozonymi nad Morzem Środziemnym terenami Azji i Afryki.\nNa obszarze polnocnym istnialy mniej rozwiniete cywilizacje tworzone glownie przez ludy celtyckie, germanskie i slowianskie.\nCywilizacja srodziemnomorska w Europie poczatkowo swoje centrum posiadala na terenie Grecji, stopniowo jednak rosla rola terenow obecnych Wloch, gdzie powoli roslo znaczenie Rzymu. Na obszarze Grecji wytworzyla sie wysoko rozwinieta kultura. Na ziemiach tych powstaly organizmy panstwowe o ustroju demokratycznym. W IV w. p.n.e. zostaly one podbite przez pierwsze europejskie panstwo o ambicjach uniwersalistycznych – Macedonie, ktora nastepnie swa ekspansje skierowala na wschod, podbijajac do 323 r. p.n.e. ziemie zachodniej i poludniowej Azji az po Indus.\nW I w. p.n.e. caly obszar srodziemnomorski zostal zjednoczony pod wzgledem politycznym przez kolejne uniwersalistyczne panstwo – Cesarstwo rzymskie, ktorego panowanie objelo tez dotychczas pozostajace poza swiatem srodziemnomorskim ziemie Celtow w Europie zachodniej oraz Trakow i Ilirow w Europie srodkowej. Wraz z polityczna dominacja Imperium Rzymskie przejelo od terenow Grecji role centrum kulturowego i cywilizacyjnego.\nPanowanie rzymskie umozliwilo wytworzenie pewnej jednosci kulturowej na terenach znajdujacych sie pod wladza tego panstwa. Jednym z elementow tej jednosci stal sie jezyk (lacina), ktory jednak nie utrzymal sie we wszystkich prowincjach Rzymu. Takze wplyw na wytworzenie wspolnej kultury europejskiej wywarlo chrzescijanstwo, ktore pojawilo sie na kontynencie w I w. n.e. i ktore od roku 392 stalo sie religia panstwowa Imperium.\nPod wladza rzymska, dzieki sprawnie zorganizowanej sieci komunikacyjnej dokonany zostal znaczny postep cywilizacyjny, takze na tych obszarach kontynentu, ktore dotad pozostawaly na uboczu glownego nurtu rozwoju cywilizacji. Szybko upowszechnialy sie nowe idee, a takze umiejetnosci praktyczne, jak rozwiniete techniki budowlane, umozliwiajace budowanie zarowno monumentalnych palacow, jak i innych budowli jak np. akwedukty czy mosty. Zapewnienie bezpieczenstwa i brak granic wewnetrznych umozliwily rozwoj handlu na terenie Imperium, zas wzrost dobrobytu i popyt wewnetrzny byly przyczyna rozwoju handlu z obszarami polozonymi poza terytorium panstwa rzymskiego.\nW cesarstwie rzymskim wytworzono jednolity system prawa cywilnego, ktorego podstawowe idee i pojecia leza u podstaw systemow prawnych po dzis dzien.\nPodstawa starozytnego systemu gospodarczego w swiecie srodziemnomorskim bylo niewolnictwo, zas na terenach Europy polnocnej trwal system okreslany mianem wspolnoty pierwotnej.\nOd IV w. Imperium Rzymskie przezywalo kryzys, ktory w 395 doprowadzil do podzialu panstwa. Granica ta do dzisiejszego dnia stanowi linie podzialu pomiedzy cywilizacja Zachodu, na ktorej rozwoj duzy wplyw wywarl Starozytny Rzym, a cywilizacja wschodnioeuropejska, silnie zwiazana ze schrystianizowana kultura starozytnej Grecji.\nOstateczny cios panstwu rzymskiemu zadaly plemiona germanskie (Wizygoci, Ostrogoci, Frankowie, Wandalowie i inne) ktore pod naporem Hunow w V w. wtargnely w granice panstwa i korzystajac z kryzysu politycznego i gospodarczego zakladaly wlasne organizmy panstwowe na jego ziemiach.\nPanstwo bizantynskie. Na czerwono zaznaczono obszary przejete po Cesarstwie rzymskim po jego podziale, zas na zielono – zdobycze terytoriale z okresu pozniejszego, w czasie najwiekszej potegi\nV-X wiek[edytuj | edytuj kod]\nKarol Wielki – odnowiciel tytulu cesarskiego w Europie Zachodniej (pomnik w Liège w Belgii)\nPo podziale Cesarstwa Rzymskiego (395) i upadku jego zachodniej czesci na obszarze Europy znajdowalo sie kilka tworow panstwowych: Cesarstwo Wschodniorzymskie oraz pewna liczba panstw germanskich powstalych na terenie dawnego Cesarstwa Zachodniorzymskiego, m.in. panstwa Frankow, Wizygotow, Longobardow. Proby zjednoczenia calosci ziem dawnego imperium podejmowane przez cesarzy wschodniorzymskich powiodly sie jedynie czesciowo.\nPod wzgledem gospodarczym i cywilizacyjnym na ziemiach europejskich nastapil ogromny regres. Nie sa zupelnie jasne wszystkie przyczyny tego zjawiska, a proces ten byl kontynuacja negatywnych zmian, jakie rozpoczely sie jeszcze za czasow Cesarstwa Rzymskiego i w znacznej mierze przyczynily sie do jego upadku. Handel zamarl, miasta znacznie podupadly, wiele wynalazkow poszlo w zapomnienie. Kryzys ten szczegolnie silnie zaznaczyl sie w zachodniej czesci dawnego Cesarstwa, na wschodzie przebiegal on lagodniej.\nW pierwszej polowie VI w. na arene dziejow Europy wkroczyly ludy slowianskie, ktore dokonaly ekspansji na terenach srodkowowschodniej Europy. Stworzyly one stale zagrozenie dla Cesarstwa Bizantyjskiego, ktore wkrotce musialo takze zaczac zmagac sie z atakujacymi jego azjatyckie posiadlosci Arabami.\nJednoczesnie niemal cala Europa Zachodnia byla terenem, na ktorym istnialy wczesnofeudalne organizmy panstwowe, od duzych (jak Panstwo Frankow czy Panstwo Wizygotow), po male (jak anglosaskie krolestwa z okresu heptarchii).\nEuropa zachodnia w poczatkach VIII w. zostala zaatakowana przez Arabow, ktorzy podbili Polwysep Iberyjski oraz atakowali panstwo Frankow. Ich dalsza ekspansja na kontynencie zostala zatrzymana w 732, kiedy to ich wojska zostaly pokonane pod Poitiers przez Karola Mlota. Zwyciestwo to w polaczeniu z innymi czynnikami (jak przejecie wladzy przez wywodzaca sie od Karola Mlota dynastie Karolingow i reformy wewnetrzne) uczynily Panstwo Frankow najwieksza potega polityczna Europy Zachodniej. W tej sytuacji w 800 Karol Wielki koronowal sie na cesarza rzymskiego.\nPod koniec VIII w. w Europie zachodniej pojawily sie oznaki stopniowego wychodzenia z kryzysu oraz poczatkow rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego.\nPanstwo Frankow za rzadow Karola Wielkiego stalo sie jedyna liczaca sie sila w Europie Zachodniej, zas jego podzial w 843 doprowadzil do powstania kilku waznych krajow europejskich, m.in. Francji i Niemiec, przy czym jakkolwiek to Francja w wiekszym stopniu byla kontynuatorka tradycji Panstwa Frankow, to tytul cesarski zostal na trwale zwiazany z wladcami Niemiec.\nIX i X wiek to czas najazdow zewnetrznych, ze strony wikingow i Wegrow (Madziarow), a takze ksztaltowania sie politycznej mapy kontynentu. Jednoczesnie w Europie zachodniej umacnial sie, a w Europie wschodniej ksztaltowal sie feudalizm.\nW sferze duchowej we wczesnym sredniowieczu postepowala chrystianizacja Europy; najpierw (ok. V w.) wiare chrzescijanska przyjely ludy germanskie osiadle w granicach dawnego Rzymu, nastepnie stopniowo inne [ludy germanskie (poza Skandynawia), a pozniej takze ludy slowianskie i kraje skandynawskie. Chrzescijanstwo stalo sie religia wiekszosci panstw Europy. Bylo tez czynnikiem spajajacym rozne elementy etniczne oraz wytworzylo system wartosci, ktory legl u podstaw ksztaltowania sie cywilizacji europejskiej, zas klasztory i koscioly przez dlugi czas byly glownymi osrodkami uczestniczacymi w przekazywaniu nauki i tradycji kulturowych okresu starozytnego.\nWieki srednie byly zdominowane przez dwie wyzsze warstwy spoleczne, szlachte i duchowienstwo. We Francji we wczesnym sredniowieczu wyksztalcil sie feudalizm i wkrotce rozprzestrzenil sie na cala Europe. Feudalizm oznaczal polityczne rozczlonkowanie wielu panstw europejskich. Rozwoj rolnictwa (trojpolowka) i miast laczy sie z nasileniem walk spolecznych: np. walka miedzy szlachta i krolem w Anglii doprowadzila do wydania Wielkiej Karty Swobod i powstania parlamentu.\nW polowie sredniowiecza papiestwo osiagnelo szczyt swojej potegi. Walka dwoch uniwersalizmow, papieskiego i cesarskiego, stanowi glowny konflikt ideologiczny tego okresu. Wielka schizma wschodnia w 1054 podzielila chrzescijanstwo na prawoslawie i Kosciol katolicki. W 1095 papiez Urban II wezwal do krucjaty przeciw muzulmanom okupujacym Ziemie Świeta. W samej Europie Kosciol powolal do istnienia inkwizycje by zwalczac heretykow. W Hiszpanii rekonkwista zakonczyla sie upadkiem Grenady w 1492, zamykajac ponad 700-letni okres muzulmanskich rzadow na Polwyspie Iberyjskim.\nWe wschodniej czesci Europy ksztaltuja sie nowe organizmy panstwowe, m.in. Czechy, Polska, Wegry, Rus, kraje skandynawskie. Stopniowo podupada Bizancjum. Wschodnia czesc Europy stala sie tez przedmiotem najazdow Mongolskich. Najezdzcy utworzyli Zlota Orde, ktore bylo zwierzchnikiem poludniowych i srodkowych obszarow Rusi.\nEuropa w 1430\nEuropa zostala spustoszona w polowie XIV stulecia przez Czarna Śmierc, jedna z najbardziej smiercionosnych pandemii w historii ludzkosci, ktora, tylko w Europie zabila jedna trzecia populacji Europy w tym czasie. Mialo to niszczycielski wplyw na struktury spoleczne w Europie.\nW sredniowiecznej Europie, po wiekach najazdow, nastapil szybki rozwoj ekonomiczny. Dochody z gospodarstw rosly, a kupcy bogacili sie na sprzedazy welny, tkanin i luksusowych towarow sprowadzanych z zamorskich krajow. Szlachta budowala potezne zamki i okazale dwory. Koniunktura zostala zagrozona przez przerazajace epidemie nieuleczalnej choroby. Przyrost ludnosci i zmiany klimatyczne wywolaly kleski glodowe. Nieudolne rzady prowokowaly bunty chlopskie, ktore wstrzasnely m.in. Anglia i Niderlandami w koncu XIV w. Slabi krolowie zmagali sie z potezna arystokracja. poddani stawiali opor niesprawiedliwym prawom.\nKoniec epoki, tzw. jesien sredniowiecza, przyniosly ze soba stopniowy koniec rozczlonkowania politycznego i ksztaltowanie sie panstw narodowych. Na skutek wielkiej schizmy zachodniej podupada autorytet papiestwa. Dawne idealy uniwersalistyczne ustepuja indywidualizmowi i nominalizmowi. Francja i Anglia tocza ze soba wojne stuletnia. W Italii stopniowo rodzi sie kultura renesansu.\nRenesans byl okresem zmian w kulturze, majacym swoje zrodlo w XIV-wiecznych Wloszech. Nowe idee w kulturze przynosza humanizm renesansowy, reformacja i reforma katolicka. Renesans rozprzestrzenil sie w Europie miedzy XIV i XVI w. Wloscy mecenasi, wsrod nich rodzina florenckich bankierow Medyceuszow i rzymscy papieze wspierali finansowo artystow XV i XVI w., jak Rafael, Michal Aniol i Leonardo da Vinci.\nPotega Kosciola zostala oslabiona przez reformacje Marcina Lutra, ktora byla wynikiem braku reform w Kosciele. Reformacja oslabila rowniez Świete Cesarstwo Rzymskie, gdy niemieccy ksiazeta podzielili sie na wyznawcow protestanckiej i katolickiej wiary. Doprowadzilo to w koncu do wojny trzydziestoletniej (1618-1648), ktora sparalizowala Świete Cesarstwo Rzymskie i spustoszyla wieksza czesc Niemiec. W wyniku pokoju westfalskiego do dominacji w Europie doszla Francja. Jednym z kluczowych konflikow Europy nowozytnej byla stala rywalizacja habsbursko-francuska – wiazaly sie z nia wojny wloskie, podzial Burgundii, wojny prowadzone przez Ludwika XIV.\nOkres renesansu byl poczatkiem epoki Wielkich Odkryc, okresu odkryc geograficznych, wynalazkow i rozwoju nauki. W XV w. Portugalia i Hiszpania, dwie z najwiekszych poteg morskich tych czasow przodowaly w eksploracji swiata. W 1492 r. Krzysztof Kolumb dotarl do Nowego Świata, a wkrotce potem Hiszpanie i Portugalczycy zaczeli zakladac kolonialne imperia w obu Amerykach. Francja, Holandia i Anglia wkrotce podazyli ich sladem tworzac wielkie imperia kolonialne w ogromnych posiadlosciach w Afryce, Amerykach i Azji.\nOkres oswiecenia byl poteznym ruchem intelektualnym w XVIII w. Niezadowolenie z monopolu arystokracji i duchowienstwa na wladze polityczna we Francji doprowadzilo do Rewolucji Francuskiej i utworzenia Pierwszej Republiki. Krol i wiele szlachty zginelo podczas rzadow terroru. Po rewolucji francuskiej do wladzy doszedl Napoleon Bonaparte i zalozyl Pierwsze Cesarstwo Francuskie, ktore w okresie wojen napoleonskich objelo duza czesc Europy zanim upadlo w 1815.\nRzady Napoleona spowodowaly upowszechnienie sie idealow Rewolucji Francuskiej w tym idei panstw narodowych, jak rowniez powszechne przyjecie francuskiego modelu administracji, prawa i edukacji. Po upadku Napoleona zostal zwolany kongres wiedenski, ktory ustalil nowa rownowage sil w Europie oparta na pieciu mocarstwach: Zjednoczonym Krolestwie, Francji, Prusach, Austrii Habsburgow i Rosji. Ta rownowaga utrzymala sie do rewolucji 1848 r., kiedy to w calej Europie z wyjatkiem Wielkiej Brytanii i Rosji mialy miejsce zrywy wolnosciowe. Elementy bardziej zachowawcze nie poparly tych dazen, dlatego ruchy te nie przyniosly zbyt radykalnych reform. W 1867 powstalo Cesarstwo Austro-Wegierskie, a rok 1871 przyniosl zjednoczenie Wloch oraz zjednoczenie Niemiec.\nPoczatek rewolucji przemyslowej w Europie mial miejsce w Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII w. Wynalazki i wprowadzanie nowych technologii spowodowaly szybki rozwoj miast, ogromny wzrost zatrudnienia i powstanie nowej klasy spolecznej robotnikow przemyslowych. Nastapily reformy gospodarcze i spoleczne, w tym pierwsze akty prawne dotyczace pracy dzieci, legalizacji zwiazkow zawodowych.\nKonferencja w Jalcie w 1945 r. Winston Churchill, Franklin Roosevelt i Jozef Stalin\nDwie wojny swiatowe i depresja ekonomiczna byly najwazniejszymi wydarzeniami pierwszej polowy XX w. I wojna swiatowa toczyla sie od 1914 do 1918. Zaczela sie niedlugo po tym, gdy arcyksiaze Franciszek Ferdynand zostal zabity w zamachu. Wiekszosc krajow europejskich przystapila do wojny, ktora toczyla sie pomiedzy panstwami ententy (Francja, Belgia, Serbia, Rosja, Wlk. Brytania, a pozniej Wlochy, Rumunia i Stany Zjednoczone) i panstwami centralnymi (Austro-Wegry, Niemcy, Bulgaria i Imperium Osmanskie). Wojna pochlonela okolo 40 milionow zabitych cywilnych i wojskowych. W latach 1914-1918 zmobilizowanych zostalo okolo 60 milionow europejskich zolnierzy.\nCzesciowo z powodu porazek w wojnie, w 1917 w Rosji rozgorzala rewolucja pazdziernikowa. Austro-Wegry i Imperium Osmanskie upadly i rozpadly sie na odrebne narody. Wiele innych panstw zmienilo dotychczasowe granice. Traktat wersalski, ktory oficjalnie zakonczyl I wojne swiatowa w 1919, byl surowy wobec Niemiec, ktore obarczono pelna odpowiedzialnoscia za wojne i ciezkimi sankcjami.\nNiestabilnosc ekonomiczna czesciowo spowodowana dlugami zaciagnietymi w czasie I wojny swiatowej i niesplaconymi zobowiazaniami Niemiec wstrzasala Europa z koncem lat 20. i w latach 30. To i krach na gieldzie w Nowym Jorku w 1929 spowodowalo ogolnoswiatowy wielki kryzys. Dzieki kryzysom gospodarczym w Europie rozwijaly sie i dochodzily do wladzy ruchy faszystowskie i nazistowskie.\nAdolf Hitler zaczal rozszerzac Niemcy po dojsciu do wladzy w 1933. Zajal kolejno kraj Saary, Austrie, Kraj Sudecki, Czechy. Atak na Polske 1 wrzesnia 1939 rozpoczal II wojne swiatowa. Po szybkim zajeciu krajow Beneluksu, Danii i Norwegii, w czerwcu 1940 r. Niemcy zmusily do kapitulacji Francje. Bitwa o Anglie stala sie pierwszym niepowodzeniem w niemieckich operacjach wojennych. W 1941 Niemcy zwrocily sie przeciw swojemu dotychczasowemu sowieckiemu sojusznikowi, dokonujac ataku na Zwiazek Radziecki. 7 grudnia 1941 niespodziewany atak Japonii na Pearl Harbor spowodowal wlaczenie sie Stanow Zjednoczonych do konfliktu jako sojusznika Imperium Brytyjskiego i pozostalych panstw sprzymierzonych. Po wielkiej przegranej bitwie o Stalingrad w 1943 niemiecka ofensywa w ZSRR zamienila sie w ciagly odwrot. W 1944 wojska brytyjskie i amerykanskie przeprowadzily operacje D-Day, dokonujac ladowania we Francji i otwierajac drugi front. Upadek Berlina w 1945 zakonczyl wojne w Europie. II wojna swiatowa byla najwieksza i najbardziej niszczycielska w dziejach ludzkosci, powodujac smierc 60 milionow ludzi, w tym zaglade 5-6 milionow Żydow.\nI, a zwlaszcza II wojna swiatowa, spowodowaly spadek znaczenia Europy Zachodniej na arenie miedzynarodowej. Na konferencji w Jalcie dokonano zmian na politycznej mapie Europy, dzielac ja na dwa bloki – panstwa zachodnie i komunistyczny blok wschodni, oddzielone, jak to pozniej nazwal Winston Churchill „zelazna kurtyna”. Stany Zjednoczone i panstwa zachodnie utworzyly sojusz NATO, a pozniej Zwiazek Radziecki i panstwa wschodnioeuropejskie Uklad Warszawski. Dwa nowe supermocarstwa, Stany Zjednoczone i Zwiazek Radziecki zaangazowaly sie w 50-letnia zimna wojne, koncentrujac sie na zbrojeniach jadrowych. Jednoczesnie dekolonizacja, ktora zaczela sie juz po I wojnie swiatowej, stopniowo doprowadzila do niepodleglosci europejskich kolonii w Azji i Afryce. Reformy Michaila Gorbaczowa w latach 80. i ruch solidarnosciowy w Polsce przyspieszyly demontaz bloku wschodniego i koniec zimnej wojny. Po upadku Muru Berlinskiego w 1989 zakonczyl sie podzial Niemiec.\nW latach powojennych nastapil takze proces integracji Europy. W 1952 rozpoczela dzialalnosc Europejska Wspolnota Wegla i Stali. Traktaty rzymskie z 1957 ustanowily pomiedzy szescioma panstwami zachodnioeuropejskimi Europejska Wspolnote Gospodarcza, stawiajac za cel ujednolicenie polityki gospodarczej i wspolny rynek oraz Europejska Wspolnote Energii Atomowej, z celem wspierania pokojowego wykorzystania energii jadrowej. W 1967 systemy instytucjonalne EWG, Europejskiej Wspolnoty Wegla i Stali oraz Euratomu ostatecznie polaczono w jeden system, zaczeto uzywac nieformalnej nazwy Wspolnota Europejska jako lacznego kreslenia dla trzech wspolnot. W 1993 ustanowiono – obejmujaca trzy wspolnoty – Unie Europejska. W ramach UE utworzono m.in. Europejski Bank Centralny (1998)i wprowadzono euro (1999) jako wspolna walute, poczatkowo dla 11 panstw. Od lat 90., po zakonczeniu zimnej wojny, zaczal sie proces, ktory doprowadzil do przylaczenia sie do UE licznej grupy krajow srodkowo – i wschodnioeuropejskich.\nEuropa jest trzecia pod wzgledem liczby ludnosci czescia swiata z 712 milionami mieszkancow (2006), po Azji i Afryce. Udzial Europejczykow w swiatowej populacji systematycznie sie zmniejsza – w 2006 zaledwie 10,8%, podczas gdy od XVI wieku do lat 60. XX w. udzial ten wynosil ok. 20% (maksimum – blisko 25% w 1900), wynika to z faktu, ze Europa jest jedynym kontynentem, ktorego liczba ludnosci spada.\nGestosc zaludnienia[edytuj | edytuj kod]\nGestosc zaludnienia Europy w 1994 roku\nŚrednia gestosc zaludnienia w Europie (bez europejskiej czesci Rosji) to 64 os./km², zas wliczajac europejska czesc Rosji – 32 os./km². Najwieksza gestosc zaludnienia wystepuje w Monako (16 718 os./km²), Gibraltarze (4500 os./km²), a takze na wyspach: Malcie (1 261 os./km²) i Wyspach Normandzkich (774 os./km²). Sposrod duzych krajow europejskich najwieksza gestosc zaludnienia posiadaja Holandia i Belgia, jest to odpowiednio 382 i 342 os./km². Najmniejsza gestosc zaludnienia wystepuje na norweskich wyspach Svalbard (0,05 os./km²), a z niepodleglych krajow – na Islandii (ponizej 3 os./km²), a takze w Norwegii i Finlandii.\nOd lat 90. przyrost naturalny w Europie jest niski, w 2004 r. wynosil srednio ok. 2‰, przy czym w 18 panstwach ujemny – najnizszy na Ukrainie (−5,9‰), w Rosji, na Łotwie i w Bulgarii. Najwyzszy przyrost naturalny wystepuje w Albanii (10‰) i Irlandii (6,6‰).\nŚrednia dlugosc zycia wynosi 78 lat[potrzebne zrodlo].\nLudnosc miejska stanowi 73% populacji[potrzebne zrodlo].\nOsobny artykul: Jezyki w Europie.\nZdecydowana wiekszosc ludnosci Europy (ok. 93%) posluguje sie jezykami z rodziny indoeuropejskiej. W tej rodzinie najliczniej uzywane sa jezyki slowianskie (m.in. rosyjski, polski i ukrainski), germanskie (zwlaszcza niemiecki i angielski) oraz romanskie (np. francuski, wloski i hiszpanski). Pozostale grupy jezykow indoeuropejskich uzywane sa przez znacznie mniejsze populacje. Taka mala grupa sa jezyki baltyckie w ktorych sklad wchodzi jezyk litewski i lotewski.\nPoza jezykami indoeuropejskimi na terenie kontynentu istnieje kilkunastomilionowa grupa ludzi mowiaca jezykami z rodziny uralskiej (glownie jezyki ugrofinskie – wegierskim, estonskim oraz finskim), kilkumilionowa uzywajaca jezykow z rodziny altajskiej (glownie jezyki tureckie – zwlaszcza tureckiego i tatarskiego), kilkusettysieczna poslugujaca sie jezykiem z rodziny semickiej (jezyk maltanski) oraz okolo milionowa poslugujaca sie izolowanym jezykiem baskijskim.\nOd sredniowiecza chrzescijanstwo bylo religia dominujaca w wiekszosci krajow europejskich. W niektorych krajach jest oficjalna religia panstwowa (katolicyzm w Liechtensteinie, na Malcie, w Monako i Watykanie, prawoslawie w Grecji, luteranizm w Danii, Islandii i Norwegii). Niektore panstwa w konstytucjach posiadaja zapis o swieckim charakterze (Polska, Portugalia, Hiszpania, Francja, Rumunia i Turcja). W rzeczywistosci nie ma wiekszych roznic prawnych w zakresie wolnosci wyznania pomiedzy panstwami w ktorych jakies wyznanie posiada status oficjalny a innymi, deklarujacymi laickosc oraz tymi, w ktorych brak religii panstwowej.\nBazylika sw. Piotra w Watykanie\nOkolo 70-75% mieszkancow Europy jest ochrzczonych w ktoryms z Kosciolow chrzescijanskich: Kosciolach katolickich, Kosciolach protestanckich (zwlaszcza ewangelicko-augsburskim, anglikanskim i ewangelicko-reformowanym) i Kosciolach prawoslawnych[potrzebne zrodlo].\nChrystianizacja Europy rozpoczela sie w I wieku n.e., do konca sredniowiecza religia ta rozprzestrzenila sie na niemal caly kontynent (poza obszarami lezacymi na polnocno-wschodnimi krancami kontynentu Mari El, Komi, Udmurcja itd.). 1054 nastapil rozlam, w wyniku ktorego chrzescijanstwo rozpadlo sie na dwie czesci rozwojowe: katolicyzm, ktory dominowal na zachodzie, oraz prawoslawie, dominujace na wschodzie. W pierwszej polowie XVI wieku nastapila reformacja, w wyniku ktorej wyodrebnily sie wyznania protestanckie. Wtedy tez ustalila sie mapa wyznaniowa Europy, ktora w glownych zarysach przetrwala do dnia dzisiejszego. U progu XX wieku rozne odlamy chrzescijanstwa wyznawalo ok. 97% populacji Europy[potrzebne zrodlo]. Po I wojnie swiatowej w Zwiazku Radzieckim rozpoczeto prowadzic polityke ateizacyjna, ktora po II wojnie swiatowej objela takze inne kraje Europy Środkowej i Wschodniej. Rowniez w Europie Zachodniej po II wojnie swiatowej pojawila sie tendencja do odchodzenia od religii w ogole lub splycania postaw religijnych; przyczyny tego zjawiska byly jednak odmienne niz na wschodzie. Tendencje sekularyzacyjne nasilily sie w latach 60. i zjawisko to postepuje nadal. Obecnie udzial chrzescijan w populacjach poszczegolnych krajow jest rozny i wynosi od okolo 25-30% (Szwecja, Czechy i Estonia) do ponad 90% (np. Polska, Malta i Grecja)[potrzebne zrodlo].\nObecnie w wiekszosci krajow Europy Wschodniej, a takze wiekszosci krajow Polwyspu Balkanskiego dominuje prawoslawie. W Europie Polnocnej dominuja wyznania protestanckie: w Skandynawii, Łotwie, Estonii oraz Niemczech (z wyjatkiem landow poludniowych i zachodnich) przewaza luteranizm; w Anglii i Walii – anglikanizm; zas w Holandii (poza czescia poludniowa), a takze w Szkocji, wschodnich i zachodnich kantonach Szwajcarii i wschodnich regionach Wegier najwiekszy odsetek ludnosci wyznaje religie wywodzace sie z kalwinizmu. W pozostalej czesci Europy, np. w Hiszpanii, Wloszech, Malcie, Polsce, Litwie czy Irlandii przewaza katolicyzm.\nIstnieja takze relatywnie niewielkie grupy wyznawcow religii chrzescijanskich, glownie wywodzacych sie z protestantyzmu, np. zielonoswiatkowcy, metodysci, adwentysci, baptysci i salwacjonisci oraz religii chrzescijanskich nowszego pochodzenia, ktore nie mieszcza sie w tym tradycyjnym podziale wyznaniowym – sa to m.in. mormoni i Świadkowie Jehowy.\nmeczet w Sarajewie (Bosnia i Hercegowina)\nOkolo 52-54 mln mieszkancow kontynentu wyznaje islam, co stanowi okolo 7-7,5% populacji europejskiej. Religia ta pojawila sie w Europie w VIII w. n.e. wraz z inwazja arabska w Hiszpanii, jednak od XV w. glownym skupiskiem europejskich muzulmanow byly Balkany.\nWspolczesnie wyznawcy tej religii zamieszkuja glownie w Rosji (ok. 25 mln), a takze na Balkanach, zwlaszcza w europejskiej czesci Turcji (6 mln). Sposrod panstw europejskich krajem, w ktorym muzulmanie stanowia wiekszosc, jest Albania, z okolo 65-70% wszystkich wierzacych. Ponadto wyznawcy islamu stanowia wiekszosc w czesciach niektorych innych krajow: Bosni i Hercegowiny, gdzie stanowia ok. 40-43% ogolu populacji, Serbii, gdzie stanowia ok. 17% populacji kraju, czesci rosyjskiego Tatarstanu itd. Poza tym w duzych miastach na terenie panstw Europy Zachodniej zyje liczna diaspora muzulmanska, wywodzaca sie z krajow pozaeuropejskich. Sposrod tych panstw najwiecej wyznawcow islamu zyje zwlaszcza we Francji (5,5-6 mln), Niemczech (3,3-3,5 mln), Wielkiej Brytanii (1,6-1,8 mln), Hiszpanii (1,3-1,5 mln), Wloszech (0,9-1 mln) i Holandii (0,8-1 mln).\nSynagoga w Pilznie (Czechy)\nBlisko 2 mln mieszkancow Europy wyznaje judaizm. Religia ta pojawila sie w Europie juz w I w. n.e. Obecnie najwiecej sposrod wyznawcow judaizmu, bo ok. 600 tys. mieszka we Francji. Do II wojny swiatowej liczba zyjacych na kontynencie europejskim zydow byla znacznie wyzsza i ok. 1939 r. wynosila ok. 10-12 mln, a glownym skupiskiem wyznawcow judaizmu byly Polska, Czechoslowacja i Wegry. W wyniku holokaustu liczebnosc populacji zydowskiej spadla o ponad polowe, a w latach nastepnych zmniejszyla sie jeszcze na skutek emigracji do Izraela.\nNa Litwie (m.in. w okolicach Trok), Ukrainie (glownie na Krymie), a takze w Polsce zyje w sumie kilka tysiecy wyznawcow innej starej religii wywodzacej sie z judaizmu – Karaimow.\nPozostale wyznania[edytuj | edytuj kod]\nKapliczka z posagiem Buddy w Eliscie (rosyjska Kalmucja)\nW duzych miastach Europy Zachodniej zyja takze wyznawcy innych religii: buddyzmu, hinduizmu, sikhizmu, voodoo, rodzimych religii afrykanskich i innych. Wywodza sie oni glownie z imigrantow spoza Europy, aczkolwiek pewna czesc tej grupy ludnosci stanowia konwertyci europejskiego pochodzenia. Buddyzm wystepuje takze w Kalmucji (blisko 50% populacji).\nOd lat 80. XX w. w Europie zachodniej i w panstwach baltyckich istnieja takze niewielkie grupy wyznawcow religii nawiazujacych do przedchrzescijanskich wyznan poganskich.\nW Laponii i w polozonym w granicach Rosji Nienieckim Okregu Autonomicznym, wsrod rdzennej ludnosci czesc populacji wyznaje religie rodzime.\nBezwyznaniowosc[edytuj | edytuj kod]\nFormalnie 17-18% Europejczykow nie nalezy do zadnego z Kosciolow i innych zwiazkow wyznaniowych, choc odrzucajacych wiare w Boga i deklarujacych ateizm, agnostycyzm lub po prostu bezwyznaniowosc jest okolo 1/3 populacji Europy. Najwiecej w Estonii (75%), na obszarze dawnej NRD (71-75%), w Czechach (68%), Szwecji (63-85%), Danii (53-69%), Norwegii (48-68%), Albanii (58-62%), Bialorusi (45-49%), Rosji (39-48%), na Ukrainie (37-47%), na Łotwie (44%), w Holandii (42-46%), Belgii (39-45%), Luksemburgu (38-41%), Wielkiej Brytanii (35-44%), na Wegrzech (35-44%), w Finlandii (30-43%), Islandii (30-43%), Francji (32-42%), Bulgarii (34-40%) oraz w Slowenii (35-39%).\nOsobny artykul: Miasta w Europie wedlug liczby ludnosci.\n15 najwiekszych miast Europy\nPodzial polityczny Europy[edytuj | edytuj kod]\nOsobny artykul: Panstwa Europy.\nPolityczny podzial Europy zmienial sie wielokrotnie w ciagu wiekow. Takze w wieku XX nastepowaly w tym zakresie kilkukrotnie zmiany; najwieksze ich nasilenie nastapilo w latach 1918-1920, 1939-1945 oraz 1989-1992. Obecnie w Europie w calosci lub czesciowo lezy 46 panstw oraz 2 panstwa de facto niepodlegle. Od 1989 liczba ta wzrosla o 14.\n(tylko czesc europejska)\nPanstwa de facto niepodlegle\nPanstwo czesciowo uznane na arenie miedzynarodowej, pod protektoratem ONZ,\nwedlug prawa miedzynarodowego czesc Serbii\nPanstwo nieuznawane na arenie miedzynarodowej, de facto kontrolujace swoje terytorium,\nwedlug prawa miedzynarodowego czesc Moldawii\nTerytoria autonomiczne i zalezne\nterytorium zamorskie Wlk. Brytanii\nautonomiczna czesc Norwegii\nautonomiczna czesc Danii\n1) Wraz ze wschodnim skrawkiem kraju lezacym w Azji\n2) Wraz z Wyspami Kanaryjskimi i posiadlosciami afrykanskimi\n3) Siedziba rzadu jest Haga\n4) Wraz z czescia azjatycka – 2717,3 tys. km² i 14 758 tys. mieszkancow\n5) Wraz z Naddniestrzem, de facto niepodleglym\n6) Wraz z Madera i Azorami\n7) Wraz z czescia azjatycka – 17 075,4 tys. km². i 144 003 tys. mieszkancow\n8) Wraz z Kosowem, de facto niepodleglym\n9) Wraz z czescia azjatycka – 779,4 tys. km². i 70 780 tys. mieszkancow\nNiekiedy w slad za koncepcjami obowiazujacymi w krajach anglosaskich za czesciowo lezace na kontynencie europejskim uwaza sie tez Gruzje i Azerbejdzan, a czasem nawet Armenie. Wobec przyjetej w nauce polskiej granicy miedzy Europa a Azja zaliczanie tych krajow do panstw Europy w rozumieniu geograficznym jest nieuzasadnione.\nZaliczanie Cypru do panstw europejskich jest z geograficznego punktu widzenia bledem. Żadna koncepcja przebiegu granicy Europa-Azja nie lokuje tej wyspy po stronie europejskiej, a mowienie o Cyprze jako kraju europejskim moze byc uzasadnione nie wzgledami geograficznymi, lecz politycznymi, tj. przynaleznoscia tego kraju do Unii Europejskiej.\nStruktury polityczne[edytuj | edytuj kod]\nWielkie regiony Europy, wedlug klasyfikacji statystycznej ONZ:\nOsobny artykul: Unia Europejska.\nNajwieksza struktura polityczna na terenie Europy jest Unia Europejska, w sklad ktorej wchodzi 27 panstw europejskich (i jedno azjatyckie).\nPrawie wszystkie kraje europejskie sa czlonkami Rady Europy.\nKultura w Europie rozwijala sie niezaleznie od siebie w poszczegolnych rejonach kontynentu, jednak w starozytnosci najwyzszy poziom (wlacznie z zastosowaniem pisma) osiagnela ona w rejonie Morza Środziemnego.\nW sredniowieczu, wraz z postepami chrzescijanstwa rodzime kultury ludow germanskich i slowianskich przyswajaly sobie liczne elementy kultury srodziemnomorskiej, co wytworzylo pewne poczucie wspolnoty kulturowej panstw chrzescijanskich, ktorej glownymi elementami jednoczacymi byly religia i jezyk literacki (lacina).\nKultura poszczegolnych krajow sklada sie z licznych elementow nakladajacych sie na siebie, ktore w konsekwencji wytworzyly rozniace sie miedzy soba kultury poszczegolnych krajow a nawet ich czesci. Na rodzima kulture plemion zamieszkujacych dany obszar w minionych epokach historycznych, w starozytnosci i wczesnym sredniowieczu nalozyly sie wplywy rzymskie i greckie oraz hebrajskie (po przetworzeniu ich w duchu rzymskim i greckim). W wiekach nastepnych kultury poszczegolnych krajow wplywaly na siebie (silny wplyw w Europie srodkowej wywarla zwlaszcza kultura niemiecka); poza tym na niektore czesci kontynentu wplyw mialy kultury krajow pozaeuropejskich (kultura arabska i islamska na Polwyspie Iberyjskim i Balkanach).\nWzajemne roznice powoduja, iz kulturze europejskiej jako o pewnej jednosci mozna mowic jedynie w opozycji do innych kultur (np. kultury muzulmanskiej, chinskiej lub indyjskiej), gdyz czesto roznice w tym zakresie pomiedzy poszczegolnymi czesciami kontynentu sa duze, i w konsekwencji kulturze angielskiej blizej do kultury amerykanskiej niz hiszpanskiej, ktora z kolei liczne wiezi lacza z kultura Ameryki Łacinskiej.\nJednoczesnie kultura europejska, jakkolwiek niejednolita, stanowi pewien punkt odniesienia dla badania calosci dziejow kultury: to w Europie wytworzyly sie stosowane obecnie podzialy dziejow literatury czy architektury na poszczegolne epoki np. sredniowiecze czy renesans.\nGlownym jezykiem literackim w czasie ksztaltowania sie kultury w Europie byla lacina.\nMalowidlo naskalne w jaskini Altamira – przyklad sztuki prehistorycznej\nNajstarsze znalezione w Europie slady dzialalnosci czlowieka okreslane mianem sztuki maja kilkadziesiat tysiecy lat i sa nimi rzezby odkryte w poblizu dawnych obozowisk ludzkich, a takze mlodsze, bo sprzed kilkunastu tysiecy lat, malowidla naskalne w jaskiniach (m.in. w Salève i Chaffaund we Francji, Thayngen w Szwajcarii, Altamira w Hiszpanii, w Lascaux we Francji). Najstarsze malowidla sa przedstawieniami zoomorficznymi, a przyczyna ich powstania jest nieznana. Znaleziska te okresla sie zbiorczym mianem sztuki prehistorycznej.\nChrystus dobry pasterz – malowidlo w Rawennie – przyklad sztuki starochrzescijanskiej\nOd III tys. p.n.e. w poszczegolnych czesciach kontynentu zaczela pojawiac sie sztuka w postaci znacznie bardziej rozwinietej, zas najwczesniej (ok. 3000 r. p.n.e.) nastapilo to na wyspach Morza Egejskiego (kultura i sztuka minojska). W wiekach nastepnych, czesciowo pod jej wplywem rozwinely sie inne kultury, ktore z powodu niskiego poziomu wzajemnych kontaktow wytworzyly odrebne style w sztuce (m.in. kultura mykenska). Od 2. pol. II tys. p.n.e. mozna jednak mowic o wspolnym dla calego obszaru starozytnej Grecji kierunku sztuki. W okresie pozniejszym nastapil tez rozwoj sztuki w innych czesciach kontynentu polozonych na wybrzezu Morza Środziemnego, m.in. sztuki etruskiej na Polwyspie Apeninskim. Od V wieku rozwijala sie sztuka starozytnego Rzymu, ktora na poczatku naszej ery dominowala juz w calym obszarze srodziemnomorskim, zarowno w Europie, jak w Azji i w Afryce. W tym samym czasie w Europie polnocnej i wschodniej zamieszkujace ten obszar ludy wytworzyly wlasna sztuke, stojaca jednak na znacznie nizszym poziomie.\nW latach nastepnych, w wyniku postepujacej chrystianizacji kontynentu, stopniowo cala Europa zaczela tworzyc pewna jednosc kulturowa, stad powstajace nowe style w sztuce rozpowszechnialy sie stopniowo na calym niemal kontynencie, przy czym regula bylo, iz kolejno nastepujace po sobie style w sztuce rodzily sie na zachodzie, zas do Europy Środkowej i Wschodniej docieraly z opoznieniem, poczatkowo kilkusetletnim, potem kilkudziesiecioletnim.\nPonizej wymieniono poszczegolne, nastepujace po sobie style w sztuce europejskiej, bez ich omawiania. Nalezy pamietac, iz daty graniczne dominowania danego kierunku sa plynne i orientacyjne, i gdy w jednych krajach obowiazywal juz nowy styl, inne tworzyly wedlug regul z poprzedniej epoki (np. w Anglii bardzo dlugo utrzymywaly sie tradycje gotyku). Ponadto nalezy pamietac, iz w ramach jednego stylu istnialy odrebnosci pomiedzy poszczegolnymi krajami. Niektore kraje wytworzyly wlasne style w sztuce, nie wymienione tutaj, gdyz obowiazywaly jedynie lokalnie (np. sztuka mozarabska na Polwyspie Iberyjskim).\nWymienione nizej style w sztuce nie dotycza obszarow Europy poludniowo-wschodniej, tam bowiem od konca IV w. do XV w. obowiazywala sztuka bizantyjska.\nPrzyklad malarstwa impresjonistycznego (obraz Claude’a Moneta)\nGlowne kierunki w sztuce europejskiej V-XIX w.:\nsztuka wczesnochrzescijanska – IV w.-VII w.\nsztuka karolinska – IX-X w.\nsztuka przedromanska – X w.\nsztuka romanska – X-XIII w.\ngotyk – XII-XIII w. (w Anglii do XVII w.)\nrenesans – XV-XVI w.\nmanieryzm – 2. pol. XVI w.\nW okresie pozniejszym (XX wiek) nastepujace po sobie zmiany kierunkow w sztuce byly tak czeste, a zarazem ilosc jednoczesnie obowiazujacych stylow tak duza i tak powiazana z kierunkami preferowanymi w innych czesciach swiata (glownie w Ameryce), iz trudno mowic o jakichs konkretnych kierunkach w sztuce europejskiej (zjawisko to mozna zaobserwowac juz pod koniec XIX wieku), stad wymienienie XX-wiecznych trendow w sztuce znajduje sie w innych artykulach (m.in. historia sztuki)\nNiezaleznie od ogolnych trendow wystepujacych na kontynencie, muzyka poszczegolnych krajow rozwijala sie odrebnymi drogami, ulegajac wplywom ludow sasiednich, zarowno europejskich, jak i pochodzacych z innych kregow kulturowych (zwlaszcza Bliskiego Wschodu), zas opisany podzial na epoki i ich charakterystyka dotyczy spraw ogolnych. Nalezy takze pamietac, ze obok glownego nurtu, popularnego w kregach dworskich i koscielnych, szerokie masy spoleczenstwa tworzyly muzyke ludowa, ktora tylko w niewielkim stopniu da sie sklasyfikowac w ponizszym podziale.\nMuzyka starozytna znana jest slabo. Źrodla archeologiczne wskazuja na znajomosc przez owczesne spoleczenstwa licznych rodzajow instrumentow muzycznych. W starozytnosci muzyke europejska charakteryzowala monodycznosc. Wyksztalcily sie systemy tonalne i notacje muzyczne. Wazna cecha bylo wspolgranie spiewu, slowa i tanca. Muzyka odgrywala istotna role w obrzedach religijnych.\nOd ok. 300 r. zasadniczy nurt muzyki na kontynencie zwiazany byl z liturgia chrzescijanska. Wyksztalcil sie jednoglosowy choral gregorianski. Od wczesnego sredniowiecza w muzyce europejskiej istnialy psalmy, hymny koscielne. Z czasem pojawila sie wieloglosowosc. Od pelnego sredniowiecza istnialy takze jednoglosowe (rzadziej wieloglosowe) piesni swieckie, czesto o charakterze dworskim, spiewanie m.in. przez trubadurow, truwerow i minnesingerow; z tym typem muzyki wiaza sie takie rodzaje utworow jak ballada, rondo, virelai, madrygal, caccia.\nDo zapisu utworow stosowana byla notacja neumatyczna, oraz modalna i menzuralna.\nTworcami z tego okresu byli m.in. Notker, Alfons X Madry, Adam de la Halle\nO okresie renesansu, od polowy XV wieku, rozwijala sie polifonia. Czestymi typami utworow byly religijne utwory jak msze i motety, oraz swieckie: madrygal, frottola, canzona, chanson itd. Rozkwit muzyki wokalnej (w duzej czesci a capella) trwal przez caly wiek XVI. Przykladowymi tworcami z tego okresu byli m.in. Adrianus Petit Coclico, Giovanni Pierluigi da Palestrina, Orlando di Lasso, Josquin des Prés. Nastapil takze rozwoj muzyki instrumentalnej, ktorej formami byly m.in. preludium, toccata, ricercar, canzona, wariacje, suity.\nW baroku nastapil rozwoj monodii. Rozwijala sie opera, system tonalny dur-moll; pojawily i rozwinely sie: belcanto, oratorium, kantata. W okresie pozniejszym opera podzielila sie na opere seria i opere buffa. Rozwijala sie muzyka instrumentalna. Waznymi rodzajami owczesnej muzyki byly m.in. preludium, ricercar, toccata, fuga, suita. W koncowym okresie barok wyksztalcil sie tzw. styl koncertujacy, reprezentowany przez np. concerto grosso i koncert solowy. Najbardziej znanym tworcami barokowymi sa m.in. Jean-Baptiste Lully, Antonio Vivaldi, J. S. Bach, G. F. Händel, Giovanni Battista Pergolesi itd.\nKolejna epoka byl klasycyzm, ktory rozpoczal sie na poczatku XVIII wieku. W okresie tym nastapil dalszy rozwoj znanych juz odmian muzycznych, a takze wyksztalcilo sie kilka nowych. Ugruntowala sie homofonia, rozwoj przezywala muzyka instrumentalna. Najbardziej znanymi tworcami byli m.in. Carl Maria von Weber, Gaetano Donizetti oraz tzw. klasycy wiedenscy: Wolfgang Amadeusz Mozart, Franz Joseph Haydn i Ludwig van Beethoven.\nRomantyzm istniejacy w pierwszej polowie XIX wieku inspirowal sie w duzej mierze tematyka ludowa, basniowa i mitologiczna. W zakresie formy istnialy bardzo rozne typy utworow, pojawily sie takze nowe, jak piesn, miniatura instrumentalna. Kompozytorzy owego okresu to m.in. Franz Schubert, Robert Schumann, Michal Glinka, Johann Strauss (ojciec), Felix Mendelssohn-Bartholdy, Fryderyk Chopin. Do mistrzostwa doszla wirtuozeria instrumentalna, w ktorej to dziedzinie zaslynelo zwlaszcza nazwisko Niccolo Paganiniego.\nPo romantyzmie nastapil neoromantyzm. Zasadniczo byl on kontynuacja poprzedniej epoki. Istnialo wiele form muzycznych, a takze pojawily sie nowe kierunki, sposrod ktorych najwieksza popularnosc zdobyl dramat muzyczny. W okresie tym tworzyli m.in. Modest Musorgski, Piotr Czajkowski, Antonín Dvořak, Edvard Grieg, Stanislaw Moniuszko, Ferenc Liszt, Giuseppe Verdi, Richard Wagner, Johann Strauss (syn), Henryk Wieniawski, Georges Bizet, Modest Musorgski, Piotr Czajkowski, Nikolaj Rimski-Korsakow, Bedřich Smetana.\nOd ok. 1910 r. datuje sie rozwoj muzyki okreslanej mianem wspolczesnej.\nGlowne okregi przemyslowe Europy[edytuj | edytuj kod]\nTa sekcja od 2012-07 wymaga okreslenia jasnych kryteriow wyboru.\nOkreg Polnocny we Francji\nobejmuje: aglomeracje Lille-Roubaix-Tourcoing oraz miejscowosci przylegle\nutworzony na bazie: wegla kamiennego oraz lnu\nglowne galezie przemyslu: przemysl wydobywczy, metalurgiczny, elektromaszynowy – metalowy i maszynowy (maszyn wlokienniczych oraz gorniczych), wlokienniczy, chemiczny (w tym petrochemiczny, farmaceutyczny, wlokien syntetycznych), spozywczy\nOkreg Nadrenii Polnocnej-Westfalii w Niemczech\nnajwiekszy okreg przemyslowy Europy\nobejmuje: Essen, Duisburg, Oberhausen, Dortmund, Bochum, Düsseldorf, Kolonie, Wesseling, Leverkusen, Gelsenkirchen\nutworzony na bazie: wegla kamiennego, brunatnego, cynku i olowiu oraz soli kamiennej\nglowne galezie przemyslu: hutnictwo zelaza (zelazo sprowadzane z Siegen) metali niezelaznych, elektromaszynowy (maszyny dla gornictwa, hutnictwa, taboru kolejowego, zbrojenia, elektrotechniczny, elektroniczny, precyzyjny), chemiczny (glownie petrochemiczny, farmaceutyczny)\nobejmuje: Katowice, Gliwice, Dabrowe Gornicza, Chorzow, Tarnowskie Gory, Jaworzno i inne\nutworzony na bazie: wegla kamiennego i rud cynku i olowiu\nglowne galezie przemyslu: hutnictwo zelaza i metali niezelaznych, elektromaszynowy (metalowy, obrabiarkowy, zbrojeniowy, srodkow transportu, kabli, silnikow elektrycznych), lekki, spozywczy, mineralny (materialow budowlanych)\nDonieckie Zaglebie Weglowe na Ukrainie\nobejmuje: Donieck, Jenkijewo, Kramatorsk, Charkow, Gorlowke, Slowiansk, Pierwomajsk, Szachty\nutworzony na bazie: rteci, soli kamiennej, wegla koksujacego i antracytu\nglowne galezie przemyslu: hutnictwo zelaza (zelazo sprowadzane z Krzywego Rogu) i metali niezelaznych, chemiczny (produkcja nawozow azotowych i sody), elektromaszynowy (produkcja urzadzen dla hutnictwa i gornictwa, taboru kolejowego, obrabiarek, maszyn budowlanych, czolgow i traktorow), lekki, spozywczy.\nZobacz portal z wiadomosciami w serwisie Wikinews na temat Europa\nZobacz w Wikicytatach kolekcje cytatow o Europie\nZobacz haslo Europa w Wikislowniku\nrzeki Europy, pasma gorskie w Europie, Korona Europy, miasta w Europie wedlug liczby ludnosci, srodek Europy\n↑ Lech Leciejewicz: Nowa postac swiata. Narodziny sredniowiecznej cywilizacji europejskiej. Wroclaw: Wydawnictwo Uniwersytetu Wroclawskiego, 2007, s. 9-10. ISBN 978-83-229-2810-3.\n↑ Rekordy meteorologiczne Polski i swiata.\nPiotr Kuncewicz: Antyk zmeczonej Europy, Wyd. Nasza Ksiegarnia, Warszawa 1982 ISBN 83-10-08026-3.\nPiotr Kuncewicz: Legenda Europy, Wyd. Muza, Warszawa 2005, ISBN 83-7319-789-3.\nSlownik geografii Europy (praca zbiorowa)\nWikimedia Atlas: Europa – wikiatlas z mapami w Commons\nŹrodlo: „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Europa&oldid=42251144”\tKategorie: EuropaKontynentyUkryte kategorie: Artykuly wymagajace uzupelnienia zrodel od 2010-07Artykuly do weryfikacjiArtykuly wymagajace uzupelnienia zrodel od 2012-07Artykuly z wyrazeniami zwodniczymiArtykuly bez kryteriow dla list\tMenu nawigacyjne\nEdytuj linki\tDziobas RAR Player, djvu !!POLECAM!: Tullnerbach, Mauerbach, Gablitz, Anna Malinowski, Pałac w Bądzowie, Do przejżenia: Robert Więckiewicz, Rayman M, Ezequiel Lavezzi, Pasztecik szczeciński, Nikołaj Makłakow, polityka, religia Wszystko od Zalesie male To jest kopia strony Wikipedia na licencjji CC, historia i autorzy


Orunia Górna — Gdańsk Południe — zamieszkaj w tych rejonach😃\nPrzeprowadzka to nigdy nie jest łatwa decyzja. Bez względu na to czy chcemy kupić wymarzone mieszkania, czy szukamy czegoś na wynajem, warto najpierw zapoznać się z okolicą i sprawdzić wszystkie za i przeciw zamieszkania tam. Mieszkanie nad morzem to marzenie wielu osób. Gdańsk to miasto, które co roku przyciąga wiele osób z różnych terenów Polski. Jakie są plusy i minusy mieszkania w Oruni Górnej?\nTa dzielnica jest najmłodszą ze wszystkich w Gdańsku. Wcześniej te rejony należały do Chełmna. Sama dzielnica graniczy z Pruszczem Gdańskim. W ostatnim czasie powstało tu wiele nowych osiedli, jednak nadal jest tu bardzo wiele terenów zielonych. To na pewno świetne miejsce dla osób, które cenią sobie bliskość przyrody i mieszkanie w spokojnej okolicy. To miejsce chętnie wybierane zarówno przez rodziny z dziećmi jak i seniorów. Studenci raczej wybierają dzielnice bliżej centrum, stąd mają dość daleko na uczelnie. Jednym z ciekawych miejsc w tej dzielnicy jest zbiornik retencyjny, przy którym jest sporo ławek. To miejsce jest chętnie wybierane przez spacerowiczów.\nPonieważ sama dzielnica jest dość młoda (powstała w 2018 roku) to cały czas pojawiają się tu nowe bloki i mieszkania. Nie ma tu jednak ciasnej zabudowy, a deweloperzy dbają także o okoliczne atrakcje, przy osiedlach pojawiają się tereny rekreacyjne i place zabaw. Planowane są tu liczne prace, które mają podnieść komfort życia mieszkańców.\nJeśli chodzi o kwestię komunikacji, to kursują tu autobusy. Dojazd komunikacją miejską do centrum zajmuje ok. 25 minut. Z uwagi na korki mieszkańcy często też decydują się na modne w ostatnim czasie dojeżdżanie na rowerze. Sama liczba ścieżek rowerowych jest tu jednak jeszcze mała, a poruszanie się po ulicy jest czasem niebezpieczne. Pętla tramwajowa jest oddalona o ok. 1 km od Oruni Górnej. Nie ma tu problemu z parkowaniem.\nWiększość miejsc związanych z kulturą i rozrywką znajduje się w centrum. W tej dzielnicy nie ma zbyt wielu takich atrakcji. Wybierając spokojną okolicę, trzeba się liczyć z koniecznością dojazdu, jeśli chcemy się wybrać do kina czy teatru. Jednak w samym mieście jest na prawdę wiele ciekawych obiektów i atrakcji. To ogrom miejsc do zobaczenia i zwiedzenia. Gdańskie plaże są też uznawane za jedne z najpiękniejszych.\nPlusy i minusy przeprowadzki – Orunia Górna\nSpokojna okolica Daleko do centrum\nTereny zielone Mało ścieżek rowerowych\nNowe budownictwo Kiepskie zaplecze obiektów kultury


Legia.Net - Legia Warszawa - Łodzianie w Ekstraklasie\nŁodzianie w Ekstraklasie\n04-05-2019 / 22:40\n(akt. 05-05-2019 / 11:13)\nŁódzki Klub Sportowy pokonał w sobotę GKS Jastrzębie i zapewnił sobie awans do Ekstraklasy. Biało-czerwono-biali wracają na najwyższy poziom po siedmiu latach przerwy.\nO awansie ŁKS-u zadecydowała sobotnia wygrana 2:0 z GKS-em Jastrzębie na wyjeździe. Dwie bramki dla łódzkiego klubu zdobył Łukasz Sekulski, który pokonał bramkarzy rywali w 29. oraz 45. minucie.\nŁódzki Klub Sportowy wraca do Ekstraklasy po siedmiu latach przerwy. Ostatni raz biało-czerwono-biali występowali na najwyższym poziomie rozgrywek w sezonie 2011/2012 i zajęli wtedy przedostatnie, piętnaste miejsce. ŁKS zdobył wtedy 24 punkty, na które złożyło się pięć wygranych, dziewięć remisów i szesnaście porażek.\nŁódzkiemu klubowi udało się zanotować trzy awanse z rzędu. Jeszcze w rozgrywkach 2016/2017, drużyna występująca na obiekcie przy Al. Unii Lubelskiej rywalizowała w trzeciej lidze z rezerwami mistrzów Polski.\nTrenerem drużyny, która w sezonie 19/20 zagra w Ekstraklasie jest Kazimierz Moskal, który w przeszłości pracował m.in. w Wiśle Kraków czy Pogoni Szczecin. W kadrze ŁKS-u znajduje się trzech zawodników z przeszłością przy Łazienkowskiej. Kamil Rozmus, Jan Grzesik oraz Bartłomiej Kalinkowski grali w rezerwach mistrzów Polski. Trzeci z wymienionych wystąpił również w czterech spotkaniach pierwszej drużyny za kadencji Henninga Berga.\nŁKS w przeszłości regularnie rywalizował z Legią. W historii doszło do 144 meczów pomiędzy obiema drużynami. 73 razy lepsi okazywali się warszawiacy, 30 razy padł remis, a 41 razy z wygranych cieszyli się piłkarze biało-czerwono-białych. Bilans bramkowy jest pozytywny dla "Wojskowych": 257 - 157.\nJuż wcześniej do Ekstraklasy awansował Raków Częstochowa, który prowadzi w rozgrywkach pierwszej ligi. Do końca sezonu na zapleczu najwyższej klasy rozgrywkowej pozostały jeszcze dwie kolejki.\nNo i dobrze. Lepiej niż Sandecja, Termalica czy jakaś tam Chojniczanka. Jeszcze tylko Płock spada i git.\nKolejny klubik ze stadionem z PRL-u\nNajpierw stadion potem ekstraklasa\nA Zydzew IV liga ? Super\nJa tam jestem zadowolony, że to ŁKS wraca, a nie jakaś Termalica czy Sandecja.\nTeraz będzie Raków na nie swoim stadionie także jeszcze do końca normalnie nie będzie :)\nJeszcze im pokażemy gdzie raki zimują :-)\nTeraz jeszcze trzeba poczekać, aż dobudują 3 brakujące trybuny, bo na tą chwilę ŁKS nie jest za bardzo przygotowany żeby przyjąć wszystkich chętnych kibiców Legii, gdzie zapewne chętnych byłoby grubo ponad tysiąc, a może 2-3 tysiące. Pamiętam jak za małolata się chodziło jeszcze na dawne "Estadio da gruz" to sektor przyjezdnych wypełniał się albo na derbach, albo gdy przyjeżdżała Legia. Ale to powinno w ciągu 2-3 lat być wyprostowane i stadion ma być rozbudowywany. Jeszcze trzeba się w Ekstraklasie utrzymać, a o to wcale nie musi być tak łatwo. ŁKS nie planował awansu na ten rok, plany były na awans w ciągu 2-3 lat, ale skoro okazało się, że prawie ta sama drużyna, która awansowała do 1-szej ligi z malutkimi korektami szturmem wzięła 1-szą ligę, to narzekać nie wypada :) To co odróżnia ŁKS od innych drużyn, które awansowały do Ekstraklasy w ostatnich latach, to fakt, że to młoda drużyna, oprócz awansu, przy spadku Wigier ŁKS wygra też 1-szą ligę w klasyfikacji Pro Junior System. W całej kadrze jest tylko trzech piłkarzy z trójką z przodu Piątek (33), Bielak (32), Kujawa (30). Oprócz tego w całej kadrze tylko trzech obcokrajowców, z czego jeden - Dani Ramirez to przekozak, spokojnie miałby plac w Legii na pozycji ŚPO, 9goli i 16asyst w tym sezonie, niesamowity gracz i kluczowa kwestia to zatrzymać go w Łodzi na przyszły sezon. Nareszcie prawdziwa piłka w Łodzi, tyle lat człowiek czekał no i się doczekał. Przy okazji właśnie Lechia dostała oklep od Srakowii i chyba się wypisała z wyścigu żółwi :) Wychodzi na to, że będzie walka o tytuł z Piastem. Kto by się spodziewał... Trzeba do końca wygrywać wszystko, bo Piast już swoje najtrudniejsze mecze rozegrał i mają skurczybyki komplet zwycięstw w grupie mistrzowskiej. teraz będą dodatkowo podbudowani zwycięstwem w Warszawie. Margines błędu został wczoraj już całkowicie wyczerpany.\nWolę ŁKS od Widzewa, bez porównania. Grało u nich w przeszłości sporo naszych zawodników, których lubiłem. Gratuluje awansu, odkąd interesuję się polską ligę, ŁKS grał w I lidze (dzisiejszej ekstraklasie) także dla mnie powoli wraca stare.\nJa też zdecydowanie wolę ŁKS od tych baranów żydzewiaków.\nWynocha z tym kibolskim bełkotem stąd!\ndo kogo do było? Mam nadzieję, że nie do mnie, bo jeśli dostrzegłeś u mnie jakiś kibolski bełkot, wyjaśnij mi, proszę, gdzie.\nŁKS, mój pierwszy mecz wyjazdowy był właśnie do nich.\nMój pierwszy wyjazd to Kraków, na Reymonta... Chociaż nie wiem, czy mogę mówić wyjazd, bo nie jestem z Warszawy i jak przyjeżdżam na Legię, to też w sumie wyjazd:-) No ale wiadomo, o co chodzi.\nWięcej niż dwóch gra tam z Legii - i to ten trzeci gra najwięcej. Też grał w tym samym roczniku Legii co Kalinkowski i Rozmus\nI żegnamy Śląsk Wrocław xd\ni niestety Sosnowiec.\nSosnowiec nawet jeśli spadnie to niech dzisiaj wygra dopóki piłka w grze niech walcza\nNo to zarzad Sandecji moze odetchnac.\nNiby moze nalezaloby pogratulowac. Tylko nie wiem czy warto, bo tam to obie strony pejsow jeszcze bardziej niz siebie, nienawidza Legie. Wiec ci co tak tesknili niech sie ogarna.\nSam jesteś pejs ... Jeśli przez kogokolwiek przemawia nienawiść, to chyba tylko przez ciebie ... Owszem w przyszłym roku dwa mecze gdzie Legia będzie grać z ŁKS będę oczywiście dopingować ŁKS, ale we wszystkich pozostałych Legię i mam nadzieję, że zostanie też solidnie przebudowana, żeby uniknąć podobnego sezonu, jak ten bieżący. ŁKS w końcu wraca tam gdzie jego miejsce i tam gdzie grałby cały czas gdyby nie różne zakulisowe spiski z yebaną Srakowią Sraków na czele. Wśród kibiców ŁKS jest sporo osób kibicujących Legii, którzy tak jak ja mają w doopie to czy ŁKS ma zgodę z Amicą, czy też nie. No ale skąd ty mógłbyś to wiedzieć, nienawiść zaślepiła ci obiektywne spojrzenie na świat. Co do psycholi kibicujących rts to i owszem, tam to inna sprawa, ale oni nienawidzą wszystkich dookoła. Mimo wszystko obiektywnie trzeba przyznać, że ich miejsce też jest w Ekstraklasie. Zwycięstwa z takimi drużynami smakują zupełnie inaczej, niż ogranie Miedzi Legnica, Rakowa, czy Sosnowca ...\nŁKS to mój pierwszy wyjazd.\nNajważniejsze to to żeby jeb.. żydzew!!!\nTak ogólnie to gratulacje za awans.\nDens, mój także, wspominam z sentymentem, podobnie jak transport tam i z powrotem na tamten mecz.\nNawet się cieszę, klub jak klub, wiadomo, że przeciwnik, ale jakoś tak "normalny" w przeciwieństwie np. do takiego Widzewa.\nNiech Śląsk Wrocław spada i git\nDzisiaj pierwszy gwóźdź może być przybity do spadku zagłębie musiałoby już naprawdę wszystko wygrywać i tak to może nie starczyć ale niech pokonają ten slask\nŻeby tylko nie utworzyła się autostrada dla Lechii i nagle wyniki po 3-0 żeby bramek nabili\nJak ktoś wcześniej zauważył, teraz to drużyny 3-8 będą miały dylemat - komu puszczać - Lechii czy Piastowi...\nPoza tym miałem na myśli że liga będzie ciekawsza w przyszłym sezonie.\nW tym to już się ŁKS nie położy przed Lechią.\nMam nadzieje ze ŁKS ma madrzejszego rzecznika niz Rakow ;-) Bo ten ostatnio na twitterze sie skompromitowal prostactwem wzgledem Legii. A tak serio, to dobrze ze taka marka wraca do ekstraklasy. Lepsze to niz Sandecja czy Nieciecza.\nTo fakt mecze z takimi drużynami zawsze lepsze pod względem kibicowskim


Larbre Vert Uniwersalny płyn do czyszczenia Rosemary 1 l w Bee.pl\n> Dom i ogród > Sprzątanie > Uniwersalny płyn do czyszczenia Rosemary\nLarbre Vert Uniwersalny płyn do czyszczenia Rosemary 1 l\nUniwersalny płyn do czyszczenia powierzchni Silnie skoncentrowany płyn do czyszczenia i konserwacji powierzchni zmywalnych. Ekologiczny, hipoalergiczny bez alergenów. Nowa formuła pozwala na gwarantowaną wydajność regularnej konserwacji powierzchni, pozostawiając orzeźwiający zapach. Zachowuje...\nUniwersalny płyn do czyszczenia powierzchni\npowstaje z surowców pochodzenia roślinnego\nnie zawiera fosforanów, eterów glikolu oraz barwników\nprodukt wolny od alergenów\nSkład: (Zgodnie z przepisami dotyczącymi detergentów 648/2004/WE): <5% anionowe środki powierzchniowo czynne, niejonowe środki powierzchniowo czynne, czarne mydło. Kompozycja zapachowa (nuta rozmarynu)\nSzczegóły - Larbre Vert Uniwersalny płyn do czyszczenia Rosemary 1 l\nWymiary: 28.5 x 5.5 x 11 cm


Fairy Ladies: Muzyczna podróż bez granic - Pomorze Zachodnie Travel\nSpotkanie z Andrzejem Ziółkowskim „Syberia - moje uzależnienie"\nAndrzej Ziółkowski – sam o sobie mówi, że nie do końca jest podróżnikiem. Na pewno jest miłośnikiem natury i przygody. Pasjonuje się fotografią przyro...\nWykład prof. Jacka Rudnickiego „Moja Kreta”\n„Moja Kreta”. Tam urodził się Zeus, Nico Kazandzakis autor "Greka Zorby" i "Ostatniego kuszenia Chrystusa", stamtąd pochodzi pojęcie diety śródziemnom...\nKoncert Patriotyczny pt. "TOBIE OJCZYZNO", w ramach 100-lecia odzyskania niepodległości\nDyrektor Centrum Kultury i Spotkań Europejskich Paweł Wiśniewski zaprasza na Koncert Patriotyczny pt. "Tobie Ojczyzno" organizowany z okazji 100-lecia...\n5 grudnia w godzinach 19:00 - 21:00.\nFairy Ladies to zespół wokalno - instrumentalny, w skład którego wchodzą cztery młode, energiczne i\nutalentowane artystki, absolwentki Akademii Muzycznych w Doniecku, Berlinie, Gdańsku i Warszawie.\nWspólną działalność rozpoczęły w 2017 roku. Prezentowany przez Fairy Ladies program muzyczny łączy w sobie gatunki: muzyki klasycznej, kabaretu muzycznego, opery i musicalu.\nWidowisko Muzyczna podróż bez granic to podróż po muzyce musicalowo - operetkowej. Bogactwo strojów, akcja sceniczna, wychodzenie z klasycznej formy koncertu i angażowanie publiczności do wspólnego muzykowania to gwarancja wyśmienitej zabawy.\nOlivia Ugha – sopran\nOlga Bila - pianistka, kameralistka. Pochodzi z Ukrainy, jest absolwentką Donieckiej Państwowej Akademii Muzycznej im. S. Prokofiewa. W latach 2007-2014 wzięła udział w licznych konkursach i festiwalach ukraińskich i międzynarodowych jako solistka oraz w składzie różnych zespołów muzycznych - niejednokrotnie stając się ich laureatką. Od maja 2015 roku związana jest z Operą na Zamku w Szczecinie jako korepetytor-akompaniator.\nMagdalena Motyl - wokalistka, pianistka, ukończyła śpiew na berlińskim Universität der Künste. Brała wielokrotny udział w warsztatach wokalnych z Teresą Żylis-Garą. Wcielała się w różne postaci - od Eurydyki Monteverdiego po Lulu Albana Berga. Była Papageną w "Czarodziejskim flecie" w ramach festiwalu Opernale w Schloss Bröllin i Schloss Griebenow. W październiku będzie można ją usłyszeć i zobaczyć w "Desolation. Ein Mysterienspiel" w Akademie der Künste w Berlinie.\nMaria Radoszewska - skrzypaczka, wokalistka. Rodowita szczecinianka, absolwentka klasy skrzypiec na Akademii Muzycznej w Gdańsku. Czynnie angażuje się w działalność koncertową i sceniczną w całej Polsce jako solistka i kameralistka. Działa również na płaszczyźnie międzynarodowej - współpracuje z Ambasadą Chile w Polsce. Od 2012 roku członek orkiestry Opery na Zamku w Szczecinie.\nOlivia Ugha - wokalistka, dyrygentka, pianistka, tancerka. Polka o afrykańskich korzeniach. Ukończyła Akademię Muzyczną w Warszawie na kierunku dyrygentura chóralna. Współpracuje z licznymi instytucjami kulturalnymi w Polsce jako wokalistka i pianistka. Zajmuje się również nauczaniem najmłodszych fortepianu.\nBilety dostępne online na bilety.fm lub w punktach stacjonarnych: CIT na Zamku Książąt Pomorskich oraz w „szklanym pawilonie” na placu Żołnierza Polskiego.\nCena: normalny 25 zł, ulgowy 20 zł, senior + wnuczek 20 zł


Radosław Karczewski - Konin. Subiektywnie o SEO i innych ciekawostkach\nPo naprawdę długiej przerwie spowodowanej pojawieniem się wielu niefajnych rzeczy i sytuacji w mim życiu postanawiam wrócić do pisania bloga. Tematykę poszerzam o kolejny dział „wędkarstwo”. Czytaj dalej →\nWpis opublikowany w Różne i otagowany 2015, boleń, SEM, SEO, wędkarstwo 18-12-2015 przez Radosław Karczewski.\tSpotkanie branży incentive travel – czy będzie polski oddział SITE?\nPokusiłem się dziś na wpis , który ma na celu tylko i wyłącznie sprawdzenie efektywności pewnych narzędzi. Napiszę pokrótce o incentive travel czyli o podróżach motywacyjnych. Podróże motywacyjne to gałąź turystyki biznesowej przypominająca turystykę rekreacyjną, mimo to stanowi ona odrębny produkt turystyczny.\nTen wpis został opublikowany w Różne dnia 09-01-2015, przez Radosław Karczewski.\tKolejna wpadka w nazwa.pl ręce opadają ponownie\nTen wpis został opublikowany w Bezpieczeństwo, Internet dnia 08-02-2014, przez Radosław Karczewski.\tKonin sentymentalnie\nWpis opublikowany w Konin i otagowany Konin, młodzieżówka PO, młodzieżówka Ruchu Palikota, młodzieżówki partyjne 02-10-2013 przez Radosław Karczewski.\tAndpol, Tryton, Rabanet czy lody.pl jaką domenę wybarć?\nTen wpis został opublikowany w Różne dnia 30-09-2013, przez Radosław Karczewski.\tRuszył serwis monitoringu pracy radnych w Koninie – to jest wersja beta?\nWpis opublikowany w Konin i otagowany Konin, monitoring radnych, radni w koninie 16-04-2013 przez Radosław Karczewski.\tNie lubię nc + i tyle\nDawno nic nie napisałem na blogu, ale dziś przed świętami jestem tak zbulwersowany jedną firmą, nc+, że napiszę krótko. Nie lubię k…. mać tej firmy na maksa. Od kilku dni staram się zrozumieć co dzieje się z moim telewizorem . Korzystam z niego rzadko więc jak sobie coś poukładam to normalnie irytują mnie wszystkie zmiany. Popapranie mi programów to jednak nic nie znaczący szczegół w porównaniu z tym jak firma potraktowała swoich dotychczasowych klientów.\nWpis opublikowany w Różne i otagowany antyncplus, nc+, ncplusc +, nie lubię n 30-03-2013 przez Radosław Karczewski.\tZobacz wpisy


Holownik Bolko zwodowany | Portal Morski TV\nWyświetleń : 14876\nDodano: 8 października, 2018\nW Gdańsku, w stoczni Remontowa Shipbuilding SA należącej do grupy kapitałowej Remontowa Holding, 8 października 2018 r. zwodowano nowy holownik dla Marynarki Wojennej. To pierwsza z serii sześciu jednostek tego typu, o numerze budowy 860/1, budowana na potrzeby polskiej floty. Wszystkie mają wejść do służby do końca 2020 r.\n– Są w życiu marynarzy chwile, które zapadają w pamięć i przechodzą do annałów Marynarki Wojennej. Jesteśmy dzisiaj świadkami takiej uroczystości – powiedział w trakcie wodowania inspektor Marynarki Wojennej kontradmirał Jarosław Ziemiański.\nPrototypowej jednostce nadano imię Bolko, a jej matką chrzestną została Honorata Hyżyk – dyrektor Szkoły Podstawowej nr 2 im. Obrońców Polskiego Morza w Lesznie.\nHolownik przejdzie teraz kolejną fazę wyposażenia, następnie serię prób na uwięzi, a potem prób zdawczo-odbiorczych. Po przekazaniu MW, wejdzie do służby w 12 Dywizjonie Trałowców. 8 Flotylla posiada w tej chwili cztery holowniki, a każdy z nich ma ponad 25 lat.\nNowe jednostki pomocnicze będą wyróżniały się wysoką manewrowością (zapewnioną przez pierwsze w MW RP pędniki azymutalne) i kompaktową budową. Klasa lodowa pozwoli również na ich eksploatację w ciężkich warunkach lodowych w asyście lodołamaczy. Na ich pokładzie otwartym możliwy będzie transport ładunków o łącznej masie do 4,0 t i uciągu 35 t. Autonomiczność jednostek wynosi 5 dni.\nKontrakt na zaprojektowanie i budowę przez stocznię Remontowa Shipbuilding SA w Gdańsku sześciu holowników dla Marynarki Wojennej podpisano w czerwcu 2017 roku. Umowa miała wartość 283,4 mln zł brutto i została zawarta w ramach projektu „zabezpieczenie techniczne i prowadzenie działań ratowniczych na morzu pod kryptonimem Holownik”.\nTagi: 8 Flotylla, Bolko, holownik, MW RP, nowe jednostki, pędniki azymutalne, Remontow Shipbuilding i wodowanie.\nNie spodziewałem się, że pod władzą PISu będą wodowane okręty nazwane na cześć byłego prezydenta Lecha Wałęsy.\nwitold, Gru 29, 2018 Odpowiedz\nCzy w Polsce żadna uroczystość, nawet w prywatnej firmie, nie może się odbyć bez sukienkowych? Ciekawe ile to kosztuje…\nPaweł, Paź 15, 2018 Odpowiedz\nLeszek „Flaszka” Głódż nie odpuścił by takiej okazji.\nTo co prawda „tylko” holownik ale zbudowano go w 16 miesięcy co na to Stocznia Wojenna PGZ z Radomia ?\nmaciek, Paź 20, 2018 Odpowiedz\nCiekawe kto projektowal ;-)?\nPB, Paź 10, 2018 Odpowiedz