W tekście tym mowa będzie o największym zapewne skandalu w historii nauki współczesnej, to jest o tym jak w połowie XX wieku, w Europie, szarlatan-samouk zdołał wbrew społeczności uczonych, a za pomocą środków administracyjnych i politycznych narzucać przez trzydzieści pięć lat naukom biologicznym w swym kraju poglądy, które trudno nawet nazwać fałszywą teorią, rolnictwu zaś - aplikować nieskuteczne, a w wielu przypadkach katastrofalne dlań praktyki. Jeśli skandalem tym warto w ogóle zajmować się, to z pewnością nie w celu dyskredytacji tych poglądów. Może on natomiast być interesujący, ponieważ ujawnia - i to w postaci niezwykle drastycznej - procesy patologiczne grożące życiu naukowemu w sytuacji, kiedy nauka powiązana jest instytucjonalnie z ekonomiką i polityką (co współcześnie jest zjawiskiem powszechnym na całym świecie) i kiedy ponadto instytucjonalizacja dokonuje się w ramach totalitarnego systemu rządzenia. Próba ujawnienia mechanizmów tych procesów jest celem, dla którego przypominam tę historię.\nEnregistrerEnregistrer Stefan Amsterdamski - O patologii życia naukowego ... pour plus tard\nWitkiewicz - samobojstwo filozofii\n1941. Rok, w Ktorym Niemcy Prze - Andrew Nagorski\nTypologie Filmu Politycznego\nO PATOLOGII ŻYCIA NAUKOWEGO:\nW tekście tym1 mowa będzie o największym zapewne skandalu w historii nauki współczesnej, to jest\no tym jak w połowie XX wieku, w Europie, szarlatan-samouk zdołał wbrew społeczności uczonych, a\nza pomocą środków administracyjnych i politycznych narzucad przez trzydzieści pięd lat naukom\nbiologicznym w swym kraju poglądy, które trudno nawet nazwad fałszywą teorią, rolnictwu zaś -\naplikowad nieskuteczne, a w wielu przypadkach katastrofalne dlao praktyki.\nJeśli skandalem tym warto w ogóle zajmowad się, to z pewnością nie w celu dyskredytacji tych\npoglądów. Może on natomiast byd interesujący, ponieważ ujawnia - i to w postaci niezwykle\ndrastycznej - procesy patologiczne grożące życiu naukowemu w sytuacji, kiedy nauka powiązana jest\ninstytucjonalnie z ekonomiką i polityką (co współcześnie jest zjawiskiem powszechnym na całym\nświecie) i kiedy ponadto instytucjonalizacja dokonuje się w ramach totalitarnego systemu rządzenia.\nPróba ujawnienia mechanizmów tych procesów jest celem, dla którego przypominam tę historię.\nPrzypadek, o którym będzie mowa, jest szczególnie monstrualny. Zrodził się bowiem ze splotu wielu\nkonfliktów: trudności teoretycznych w dyscyplinie, której dotyczył, i praktycznych potrzeb jej\nstosowania; starych sporów filozoficznych i aktualnych kontrowersji ideologicznych; kłopotów\nekonomicznych zacofanego kraju oraz wewnętrznych i zewnętrznych napięd politycznych;\nsprzeczności między tradycją i metodą naukową a pragmatycznym i woluntarystycznym poglądem na\ncele i zadania nauki. Splot taki jest z pewnością niepowtarzalny. Ale niemal każdy ze składających się\nnao konfliktów nie tylko jest powtarzalny, ale w określonych warunkach społecznych jest\ndostatecznie patogenny, by warto było potrudzid się o jego analizę.\n7 sierpnia 1927 roku moskiewska „Prawda” donosiła, że miejscowy agronom z rolniczej stacji\ndoświadczalnej Gandża w Azerbejdżanie „rozwiązał problem użyźniania pól bez pomocy nawozów\nZe względu na charakter niniejszego opracowania zrezygnowałem z obciążania tekstu licznymi\nprzypisami. Podaję więc główne źródła, z których korzystałem: (a) La situation dans la science\nbiologique, Moscou 1949 (Stenogram Sesji WASCHNILu w dn. 31.7-7.8.1948); (b) T.D. Łysenko: O\nsytuacji w biologii (referat wygłoszony na tejże sesji), Warszawa 1949; (c) D. Joravsky: The Lysenko\nAffair, Harvard U.P. 1970; (d) Ż. Miedwiediew: Grandeur et Chute de T.D. Lysenko, Paris 1971; (e) M.\nPopowski: Tysiacza dniej akadiemika Wawiłowa, „Prostor” nr 7 i 8, Paris 1966; Autorom opracowao\nmonograficznych, na których podstawie cytowałem dokumenty, artykuły, przemówienia, listy, które\noni zebrali - winien jestem podziękowanie za dług, który zaciągnąłem.\nDotyczy to szczególnie D. Joravsky'ego, którego praca zawiera nie tylko ogrom materiału źródłowego\ni ogromną bibliografię zagadnienia, ale także liczne interpretacje, które wydały mi się trafne. Za\npróbę całościowej interpretacji odpowiedzialnośd spada wszakże na mnie.\nOd czasu gdy napisałem ten tekst, ilośd materiałów radzieckich dotyczących tej afery znacznie\nwzrosła. Przynoszą one sporo interesujących szczegółów, ale nie skłaniają mnie do zmiany\nzaproponowanych wcześniej interpretacji.\nsztucznych”. Zimowe zasiewy grochu użyźnid miały pola i zapewnid zieloną paszę bydłu, które zimą\nprzymierało głodem. Bohater tego reportażu nazywał się Trofim Dienisowicz Łysenko. Miał wówczas\ndwadzieścia dziewięd lat, pochodził z biednej chłopskiej rodziny na Ukrainie, wykształcenie odebrał\nna studiach zaocznych w Kijowskim Instytucie Rolniczym. Nie była to jedyna sensacja naukowa tego\nrodzaju, o jakiej donosiła w tych latach radziecka prasa. Poszukiwanie i promowanie wywodzących się\nz ludu „praktyków”, którzy zreformowad mieli oderwaną od życia naukę „burżuazyjną”, było hasłem\ndnia. Łysenko nie był jedynym, który miał na tym zrobid karierę. Miał swych poprzedników - na\nprzykład Iwana Władimirowicza Miczurina - i miał mied licznych następców.\nTłumacząc korespondentowi „Prawdy”, na czym polega jego odkrycie, Łysenko powiedział:\nKażda roślina potrzebuje określonej ilości ciepła, by przejśd przez wszystkie stadia swego rozwoju - od\nkiełkowania do wydania nasion. Jeśli ilośd tę zmierzyd w kaloriach, problem zimowych zasiewów\nrozwiązad można na pomiętym skrawku papieru.\nŻe był to nonsens - nie trzeba przekonywad. O rozwoju rośliny nie decyduje globalna ilośd ciepła, lecz\nprzeciętne dzienne temperatury w całym okresie wegetacji. W pierwszej publikacji Łysenki z 1928\nroku nonsensu tego już nie było. Zawierała ona jednak elementarne błędy rachunkowe z zakresu\nstatystyki i - co najważniejsze - całkowicie ignorowała wszystko, co wiadomo było dotąd o wpływie\ntemperatury na rozwój roślin. Jednym słowem, w tych punktach, w których nie była błędna\nrachunkowo, niczego nowego do wiedzy nie wnosiła. Tak w każdym razie ocenili ją wybitni znawcy\nproblemu - akademicy Nikołaj A. Maksimów i P.I. Lisicyn.\nTaki był początek tej zadziwiającej kariery naukowej człowieka, który dziesięd lat później został\nprezesem Wszechzwiązkowej Akademii Rolniczej im. W.I. Lenina (WASCHNIL), a po kolejnych\ndziesięciu latach dokonał niesłychanego pogromu w radzieckiej biologii, by sprawowad w niej władzę\nO cudownej metodzie zimowych zasiewów grochu rychło zapomniano. Ale już ten pierwszy epizod\nkaże zwrócid uwagę na kilka okoliczności natury ogólniejszej, które karierze tej będą stale\ntowarzyszyd. Po pierwsze, ignorancki lub nihilistyczny stosunek do dotychczasowych osiągnięd wiedzy\ni metody postępowania badawczego; po drugie, informowanie o swych odkryciach, w celu ich\nlegitymizacji, nie społeczności badaczy, lecz władz gospodarczych i politycznych oraz zabieganie u\nnich o poparcie dla swych koncepcji. Jest to sposób postępowania szukających uznania i reklamy\nszarlatanów sfrustrowanych z powodu negliżowania ich przez oficjalną naukę. Łysenko nigdy nie\nprzeszedł żadnego treningu pracy badawczej, nigdy nie uzyskał w normalnej drodze żadnego stopnia\nnaukowego. Do społeczności uczonych został wprowadzony na mocy administracyjnych decyzji, to\njest kolejnych nominacji na kierownicze stanowiska. Był jednak niewątpliwie mistrzem w tym, co\nAmerykanie nazywają „public relations”.\nZarówno treśd jak styl publikacji naukowych Łysenki - pisał J. Monod - dowodziły, że był on zupełnym\nignorantem nie tylko w sprawach współczesnej biologii, ale i w kwestiach metody naukowej.\nPrzypominały one małe broszurki wydawane z reguły własnym sumptem przez szarlatanów, którzy są\nprzekonani, że odkryli tajemnicę życia albo sposób leczenia raka, i którzy z wściekłością uskarżają się\nna ignorowanie ich przez naukowy establishment.\nAle kariera Trofima Dienisowicza Łysenki w niczym nie będzie przypominad karier tego rodzaju mało\nszkodliwych dziwaków, których nigdy w nauce nie brakowało i nie brakuje pod żadną szerokością\ngeograficzną. Sprzyjały temu rozmaite okoliczności.\nStad się tak mogło dlatego, ponieważ minęły już te czasy, kiedy nauka była wyłącznie dostarczycielką\nbezinteresownych informacji. W XX wieku stawała się ona coraz bardziej producentem recept\nmanipulowania przedmiotami i ludźmi i utożsamiała się z działalnością produkcyjną nastawioną na\nwytwarzanie wartości użytkowych. W rezultacie badania naukowe organizowane i finansowane są\nprzez instytucje pozanaukowe - rządy, jednostki gospodarcze - w których funkcjonowad muszą inne\nkryteria oceny niż w autonomicznych społecznościach badaczy. Nawet jeśli założyd, że wiedzą\nużyteczną z punktu widzenia tych instytucji może byd wyłącznie wiedza prawdziwa, to i tak w\nokreślonej sytuacji i dla określonego odbiorcy nie każda wiedza prawdziwa jest jednakowo użyteczna.\nOkolicznośd ta, zwłaszcza w pierwszym okresie działalności Łysenki, odegrała, jak jeszcze zobaczymy,\nistotne znaczenie. W każdym razie w wyniku procesu uprzemysławiania nauki, który w wieku XX ma\nzasięg światowy, społecznośd uczonych przestaję byd jedynym adresatem twórczości naukowej i\njedynym szafarzem społecznego uznania, o które zabiegad może badacz. W rezultacie nawet dla\nprawdziwych uczonych powstaje w nauce system krzyżujących się lojalności rodzący konflikty\nPo drugie zaś, i to w omawianym przypadku jest najważniejsze, ów zewnętrzny odbiorca, o którego\nwzględy zabiegał w całej swej karierze Łysenko, jest odbiorcą bardzo szczególnym. Tak szczególnym,\nże zdolny jest udzielid petentowi cząstki swego monopolu władzy i że udzielając go sam stad się może\nw rezultacie ofiarą szarlatana. W ten sposób nieszkodliwy w innych okolicznościach dziwak stad się\nmoże zagrożeniem społecznym.\nPrawdziwie wielka kariera Łysenki rozpoczęła się w 1929 roku. Wówczas to doradził on swemu ojcu,\nby ze względu na wielkie straty w zasiewach ozimin, spowodowane w ubiegłych latach przez\nszczególnie mroźne zimy, nie zasiał pszenicy jesienią, lecz przechował ją w chłodnym miejscu, wiosną\nzwilżył i wysiał lekko już kiełkujące ziarno. W ten sposób - jak powiadał - ziarno przejdzie przez\nzimowe stadium wegetacji w dogodnych warunkach i przeobrazi się w pszenicę jarą. Ojciec miał\nposłuchad syna i przeprowadził ten eksperyment na swej półhektarowej działce przyzagrodowej.\nJesienią obaj zawiadomili władze o znakomitym wyniku tego zabiegu, któremu nadano miano\njarowizacji zbóż. Miał on przynosid zwiększenie plonów a zarazem świadczyd o możliwości\nprzeobrażania jednego gatunku roślin w drugi pod wpływem czynników zewnętrznych.\nWobec dotkliwych klęsk nieurodzaju, spowodowanych w tych latach zarówno przez wyjątkowe\nmrozy, jak - przede wszystkim - przez przymusową kolektywizację, Komisariat Rolnictwa Ukrainy, a\npóźniej i Wszechzwiązkowy nadały niesłychany rozgłos tej sprawie. W lipcu 1931 roku komisarz\nrolnictwa I.A. Jakowlew po wysłuchaniu sprawozdania Łysenki nakazał masowe siewy jarowizowanej\npszenicy. Wszyscy agronomowie mieli bezwarunkowo słuchad zaleceo Łysenki. On sam zaś został\ndyrektorem odeskiej filii WIR-u (Wszechzwiązkowego Instytutu Uprawy Roślin), którego prezesem był\nakademik Nikołaj I. Wawiłow. W 1933 roku metodą Łysenki obsianych miało byd kilka milionów\nStosunek uczonych do jarowizacji był z grubsza rzecz biorąc następujący:\nPo pierwsze - metoda nie jest nowa. Stosowana była w Rosji i w niektórych rejonach Stanów\nZjednoczonych już w połowie ub. stulecia i uznana za nieskuteczną, jeśli chodzi o zwiększanie plonów.\nChroniła istotnie zasiewy przed wymarzaniem, ale koszty jej przeprowadzania były wysokie i\nPo drugie - doświadczenie przeprowadzone na półhektarowej działce bez wysiania próbki kontrolnej\ntego samego, lecz niejarowizowanego ziarna, nawet jeśli rzeczywiście dało w tym wypadku dobre\nwyniki, o niczym jeszcze nie świadczy. Przed masowym zastosowaniem metoda powinna zostad\nPo trzecie - przekształcenie pszenicy ozimej w jarą i odwrotnie nie świadczy o możliwości\nprzekształcania gatunków pod wpływem czynników zewnętrznych. Fakty te dają się wyśmienicie\nwyjaśnid również na gruncie teorii przeczącej dziedziczeniu cech nabytych, w omawianym bowiem\nprzypadku nie zachodzi przemiana genotypu. Wyhodowanie zaś odmian odpowiednich dla\nokreślonych warunków klimatycznych wymaga przeprowadzania krzyżówek płciowych i selekcji\nhybrydów otrzymywanych w proporcjach zgodnych z prawami dziedziczenia, wykrytymi przez\nJohanna G. Mendla. Dopiero wielokrotna selekcja doprowadzid może do otrzymania linii czystych, to\njest takich hybrydów, które w każdym następnym pokoleniu dawad będą praktycznie jednorodne\ngenetycznie potomstwo. Taka procedura stosowana od wieków przez hodowców roślin i zwierząt,\nktórzy praw Mendla nie znali i działali metodą prób i błędów, wymaga czasu, cierpliwości i\ndokładnych doświadczeo. Toteż obietnice wyhodowania w dwa-trzy lata odmiany pszenicy\nwytrzymałej na syberyjskie mrozy - co obiecywał Łysenko - są, delikatnie mówiąc, nierozważne.\nMówiąc zaś mniej delikatnie - to zwykły bluff.\nA jednak władze rolnictwa dały posłuch Łysence, a nie uczonym. Nie ma potrzeby omawiania tu\nwszystkich perypetii sprawy jarowizacji pszenicy i produkowania przez Łysenkę coraz to nowych jej\nodmian. Wspomnę tylko, że w 1935 roku Jakowlew otrzymał od niego z Odessy depeszę\nzawiadamiającą o nowej rewelacyjnej metodzie „odnawiania gatunków”, które z pokolenia na\npokolenie rzekomo ulegad mają degeneracji wskutek samozapylania. Łysenko domagał się, aby\nwprowadzid ją natychmiast w życie w 50-70 tysiącach gospodarstw rolnych. Uprzednie doświadczenia\nkontrolne - powiadał - są zbędne, wynik ich bowiem gwarantuje słuszna teoria. Wprowadzenie w\nżycie tej metody wymagało odkomenderowania do pracy dodatkowo 800 tys. chłopów. Biologom\nwiadomo było jednak doskonale, że rośliny samo-zapylające się - jak pszenica - istnieją w przyrodzie\nod wieków i nie ulegają bynajmniej żadnej degeneracji. Akademicy Wawiłow, Lisicyn i Konstantinow\nostro zaprotestowali przeciwko „racjonalizatorskiemu” pomysłowi polegającemu na tym, by armia\nchłopów uzbrojonych w pincetki chodziła po kołchozowych polach i wyrywała po kolei z każdego\nkłosa pręciki, by nie dopuścid do samozapylenia. (Następnie kłosy zapylane miały byd pyłkiem innej\nodmiany.) Pomijając cały teoretyczny nonsens tej imprezy, na który wskazywali uczeni, było jasne, że\nproponowana metoda nie może zapobiec zapylaniu pyłkiem niesionym przez wiatr. Łysenki\nprzekonad było jednak nie sposób i Jakowlew znów zalecił tę metodę do powszechnego stosowania,\nby po dwu latach popadła ona w należne jej zapomnienie.\nNotabene, walka Łysenki z samozapylaniem miała dalszą historię. Na początku stulecia, na podstawie\nrozważao teoretycznych opartych na prawach Mendla amerykaoski uczony G.H. Shull spróbował\nuzyskad czyste linie kukurydzy metodą samozapylania. W normalnych warunkach kukurydza nie jest\nrośliną samozapylającą się, a wobec tego wiadomo z góry, że w każdym następnym pokoleniu rośliny\nbędą się degenerowad - będą coraz mniejsze i coraz mniej będą dawad ziarna. Ze względów\npraktycznych był to więc pomysł zdawałoby się szaleoczy. Ale Shullowi nie chodziło o\nnatychmiastowy efekt praktyczny. Chciał mied czyste linie do badao nad genetyką kukurydzy i tyle.\nOtóż badania te wykazały, że krzyżówki między różnymi liniami czystymi uzyskanymi w drodze\nsamozapylania dawały w następnych pokoleniach rośliny, które były nie tylko lepsze w porównaniu z\npoprzednim pokoleniem, ale również dużo lepsze od odmian, z których owe linie czyste zostały\npierwotnie wyhodowane. Shull poradził więc hodowad linie wsobne po to, by ich następnie użyd do\nprodukowania nowych hybrydów. Zastosowanie tej metody w Stanach w połowie lat trzydziestych\ndało w stosunkowo krótkim czasie wzrost urodzaju około 100%. W 1943 roku obliczono, że nadwyżka\nplonów uzyskana dzięki stosowaniu tej metody wyniosła 23,5 miliona ton i że gdyby ziarnem tym\nskarmid świnie, to dałoby to około 25 kg wieprzowiny na głowę mieszkaoca USA. Wyhodowanie\nnowych odmian kukurydzy było w latach trzydziestych największym praktycznym sukcesem\nŁysenko, wyłącznie z tej racji, iż nie uznawał praw Mendla oraz genetyki, która przeczyła\ndziedziczeniu cech nabytych, wbrew propozycji Wawiłowa nie dopuścił do stosowania tej metody w\nZSRR. Kiedy zaś w 1948 roku nie mógł już zaprzeczad uzyskanym w USA rezultatom, powiedział:\nMorganiści proponują nam pewne skomplikowane metody otrzymywania kukurydzy: najpierw\nsamozapylenie, później selekcja linii czystych, dalej hybrydyzacja. Metodę tę trudno stosowad w\nwielkiej skali. Służy ona w oczywisty sposób kapitalistom, sprzedają bowiem ziarno biednym\nfarmerom, którzy sami go w ten sposób wyhodowad nie mogą.\nDopiero w 1954 roku z inicjatywy Nikity Siergiejewicza Chruszczowa plenum KC KPZR postanowiło\nsprowadzad ze Stanów hybrydyzowaną kukurydzę i stosowad tę metodę w ZSRR. (Nie przeszkodziło\nto jednak temuż Chruszczowowi nadal bronid łysenkizmu przed uczonymi.)\nO jeszcze jednej kampanii okresu przedwojennego warto tu wspomnied, a mianowicie o późnym\n(letnim) sadzeniu kartofli. Opierając się na zupełnie bezzasadnych przesłankach, Łysenko twierdził, że\nchoroba, na którą kartofel jest szczególnie podatny w gorącym i suchym klimacie, nie jest chorobą\ndziedziczną, lecz wynika z „fazowego starzenia się bulw” dojrzewających podczas gorącego lata.\nZamiast więc hodowad odmiany niepodatne na tę chorobę i dokonywad ich selekcji, kazał po prostu\nsadzid kartofle późno, tak by dojrzewały w porze chłodniejszej.\nI znów wbrew oporowi uczonych władze przez parę lat zalecały tę metodę. Rezultatem było\nzarzucenie selekcji materiału do reprodukcji i zawleczenie wspomnianej choroby do rejonów\ncentralnych, gdzie jej uprzednio nie znano. (Notabene, i ta metoda znana była od dawna, ale jej nie\nstosowano, ponieważ trudno jest przechowywad sadzeniaki aż do późnego lata.)\nPo wojnie, w koocu lat czterdziestych Łysenko opracował tak zwaną gniazdową metodę sadzenia\ndrzew. Na niej oparty był wielki Stalinowski plan przekształcenia przyrody w Średniej Azji. Wielkie\npasy leśne miały zmienid klimat południowych, pustynnych rejonów kraju. Metoda oparta była na\nzaprzeczeniu istnienia wewnątrzgatunkowej walki o byt, czyli doboru naturalnego wewnątrz gatunku.\nOdrzucenie tej podstawowej tezy darwinizmu Łysenko uzasadniał tym, że Darwin przejął ją od\nMalthusa, a Malthusa krytykował Marks.\nOtóż zdaniem Łysenki, sadzone gniazdowo młode dąbki zamiast ze sobą współzawodniczyd o światło i\npożywienie, będą się nawzajem wspomagad. Słabsze egzemplarze będą dla dobra gatunku poświęcad\nsię i ustępowad miejsca egzemplarzom silniejszym. Posadzone kosztem milionów rubli dąbki nie znały\nwidad przodującej teorii biologicznej, nie chciały ani ze sobą współpracowad, ani poświęcad się dla\ndobra kolektywu i wyginęły prawie doszczętnie w ciągu paru lat W 1952 roku żyła już tylko połowa\nzasadzonych drzewek, a w 1956 roku - niespełna 5%. Ale po roku 1948 uczeni nie mieli nawet prawa\nkrytykowad teorii Łysenki podniesionych do rangi oficjalnej ideologii.\nPominę tu omawianie innych rewelacyjnych metod i koncepcji Łysenki z okresu powojennego\ndotyczących hodowli zwierząt czy metod nawożenia ziemi. Wszystkie były równie zasadne i skuteczne\nco wspomniane poprzednio. Podaruję sobie również omawianie zupełnie już fantastycznej teorii\nprzekształcania gatunków, w myśl której - na przykład - pszenica hodowana w odpowiednich\nwarunkach mogłaby rodzid żyto. Wszystkie publikacje na ten temat - a było ich sporo - bądź oparte\nbyły na jawnie sfałszowanych danych, bądź donosiły o wyhodowaniu odmian dawno już znanych.\nWszystkie te metody oparte były na przekonaniu, że odpowiednio manipulując warunkami\nzewnętrznymi, można dowolnie przekształcad gatunki, a cechy nabywane w toku rozwoju\nfilogenetycznego przekazywane są dziedzicznie. Te właśnie koncepcje ekshumujące najbardziej\nnaiwne przekonania witalistyczne i teleologiczne, do których nie przyznałby się nawet żaden\nszanujący się współczesny witalista, nazwane zostały „twórczym darwinizmem” lub „biologią\nDYGRESJA O MICZURINIE\nIwan Władimirowicz Miczurin zmarł w 1935 roku, to jest właśnie wówczas, gdy Łysenko rozpoczynał\nswój pochód krzyżowy przeciwko genetyce. Na umizgi Łysenki w ostatnich latach życia Miczurin\npozostał głuchy. Ale fakt, że po jego śmierci Łysenko wybrał go sobie za patrona, nie był bynajmniej\nMiczurin przez całe życie był sadownikiem. Twierdził, że udało mu się wyhodowad sto nowych\nodmian owoców, które otrzymywał w drodze przeszczepów (krzyżówek wegetatywnych), i że\nuzyskane przez niego odmiany nadają się do reprodukcji. Powołując się na te osiągnięcia, zwracał się\nnajpierw do władz carskich, a następnie do radzieckich o pomoc finansową dla przeprowadzania\nswych eksperymentów. Teorią nie interesował się i nie miał na ten temat nic do powiedzenia,\nprzynajmniej dopóki uczeni nie powiedzieli mu, że jego odmiany nie mogą byd prawdziwymi\nhybrydami i rodzid takiego samego jak one potomstwa, bowiem w drodze krzyżówek wegetatywnych\nnie może nastąpid przekaz substancji genetycznej. Odpowiadał na to, że prawa Mendla nie stosują się\ndo owoców bądź że w ogóle żadne prawidłowości dziedziczenia nie istnieją, a przyroda w swych\ntworach daje nieskooczoną różnorodnośd form i nigdy, nawet w identycznych warunkach się nie\nO sukcesie hodowcy - mówił - nie decyduje żadna teoria, lecz jego potoczna intuicja. Dzięki niej może\non podporządkowywad rośliny własnej woli.\nMiał typowe dla szarlatana przekonanie, iż jego intuicja jest ostatecznym kryterium prawdy.\nMiczurin przez długie lata (podobnie zresztą jak jego odpowiednik w Stanach Zjednoczonych -\nBurbank) toczył walkę z uczonymi, którzy nie chcieli uznad jego osiągnięd i traktowali go jako dziwaka\nmarzącego o tym, by hodowad gruszki na wierzbie. Ale sława Miczurina miała przydmid famę\nJesienią 1923 roku wystawił on na pierwszej Ogólnorosyjskiej Wystawie Rolniczej swe okazy, które\nznów nie znalazły uznania uczonych. Uzyskał jednak tyle, że 14 października tegoż roku „Izwiestia”\nopublikowały artykuł pt. W Kozłowie czy w Waszyngtonie? Autor zapytywał, czy wielkie osiągnięcia\nMiczurina w dziedzinie hodowli owoców zrealizowane zostaną w ZSRR czy w USA. Miesiąc później\nRada Komisarzy Ludowych postanowiła, iż sad Miczurina jest instytucją o znaczeniu paostwowym i że\nnależy okazad mu pomoc finansową.\nW ten sposób, znów za pośrednictwem reklamy prasowej, wykreowany został kolejny „bohater\nludowy”, „ojciec jabłek”, wielki praktyk, który rewolucjonizuje zrutynizowaną i skostniałą naukę\noficjalną. Siedemdziesiąta rocznica urodzin Miczurina obchodzona już była w całym kraju z wielka\nSam Miczurin nie aspirował, jak się zdaje, do tego, by uchodzid za uczonego. Sława wielkiego\nsadownika zupełnie go satysfakcjonowała. Na kongresie radzieckich biologów w 1929 roku w ogóle\nnie wspomniano o jego odkryciach, ale w ostatnim dniu obrad kongres uznał za stosowne\nwystosowanie dwóch depesz gratulacyjnych - do KC Partii i do Miczurina. Parę tygodni przed śmiercią\nMiczurin został wybrany honorowym członkiem Akademii Nauk ZSRR. Stało się to miedzy innymi na\nwniosek Wawiłowa. Nazwisko Miczurina, jak trafnie zauważa David Joravsky, stało się symbolem:\nWykorzystano je do stworzenia obrazu Związku Radzieckiego zasypanego cudownymi owocami\nstworzonymi przez niewykształconych jak on sam praktyków, na przekór surowemu klimatowi i\npesymizmowi uczonych specjalistów.\nW liście skierowanym do Miczurina w osiemdziesiątą rocznicę jego urodzin komisarz rolnictwa\njest zasadnicza różnica miedzy Tobą a (...) przedstawicielami nauki burżuazyjnej, którzy wytężają cały\nswój dowcip, by okazad niemożliwośd zmieniania genotypów roślin. Ty natomiast, idąc od\ndoświadczenia do doświadczenia, dowiodłeś, iż za pośrednictwem czynników zewnętrznych zmieniad\nmożna przekazywane dziedzicznie cechy roślin.\nNie ulega wątpliwości, że Łysenko trafnie wybrał sobie Miczurina na ojca chrzestnego swej teorii.\nTermin „biologia miczurinowska”, który ukuł, stanowid miał usankcjonowanie jego pomysłów\nteoretycznych, a nawet miał je przeżyd.\nSZARLATAN I WŁADZE\nSpróbujmy teraz zastanowid się, jak to było możliwe, że w kwestiach zdawałoby się sprawdzalnych\ndoświadczalnie władze, których nie można posądzad o celowe działanie na szkodę rolnictwa, dawały\nprzez trzydzieści pięd lat posłuch szarlatanowi. Rozmyślnie pominę tu teoretyczne aspekty sporu o\nmechanizmy dziedziczenia, o czym władze nie miały i ostatecznie nie miały obowiązku mied pojęcia,\nale też i rozstrzyganie których nie było niezbędne do tego, by nie dawad na ślepo wiary Łysence.\nWydaje się, że niejakie światło na tę ciemną sprawę rzucid może uwzględnienie następujących\nokoliczności, z których dwie pierwsze dotyczą zwłaszcza początkowego, a ostatnia - całego okresu\nStan genetyki w owych latach nie da się porównad z jej stanem dzisiejszym. Przekonanie o istnieniu\nniezmiennych genów przechodzących w różnych kombinacjach z organizmów rodzicielskich do\npotomnych znajdowało wprawdzie mocne potwierdzenie w zjawiskach obserwowalnych, ale mogło\nbyd i było z rozmaitych względów kwestionowane nie tylko przez szarlatanów. Wielu poważnych\nuczonych sądziło na przykład, że teza o czysto przypadkowym charakterze mutacji jako jedynego\nmechanizmu zmian w procesie ewolucyjnym nie da się pogodzid z tym, co na podstawie innych\ndanych dobrze wiadomo o tempie, w jakim dokonywała się ewolucja gatunków na ziemi. Nie znane\nbyły wówczas ani czynniki mutagenne, ani chemiczny mechanizm mutacji i replikacji. Genetyka w\nswym ówczesnym stadium nie stwarzała dobrze uzasadnionej nadziei na to, by w przyszłości możliwa\nbyła ludzka interwencja w procesy dziedziczenia, inna niż stosowane od wieków krzyżowanie i\nselekcja odmian. Zresztą i dziś inżynieria genetyczna, chod ma mocne podstawy teoretyczne, jest\nwciąż stosowalna tylko w wąskim zakresie. Jej szerokie zastosowanie jest nadal jeszcze pieśnią\nprzyszłości i to wcale nie wiadomo, czy pieśnią radosną. Ale to już całkiem inna sprawa. Łysenko\nnatomiast, w odróżnieniu od genetyków, proponował metody, które miały rzekomo przynieśd niemal\nnatychmiastowe efekty praktyczne. W tym właśnie sensie prawda genetyki nie była prawdą\nużyteczną dla szefów radzieckiego rolnictwa, którym się śpieszyło. Nie będąc zaś użyteczną, nie była\ndla nich prawdą w ogóle.\nChociaż więc oponenci Łysenki mieli teoretycznie rację, to nie byli w stanie zaproponowad tak\nszybkich środków działania, jak on. Kiedy Łysenko obiecywał nową odmianę pszenicy za dwa lata,\njego krytycy obiecywali ją za lat 8-10. Kiedy on proponował letnie sadzenie kartofli na południu kraju\nzamiast wożenia zdrowego materiału reprodukcyjnego z północy, władze wiedziały, że przeciążony\ntransport nie podoła temu zadaniu i że jeśli posłuchają uczonych, będą musiały czekad na praktyczne\nskutki ich badao przez lata. Analogicznie, kiedy Łysenko proponował absurdalne z naukowego punktu\nwidzenia metody nawożenia gleby, władze znów wiedziały, że przemysł nie jest w stanie dostarczyd\npotrzebnej ilości nawozów sztucznych. Rezultat był oczywiście taki, że metody Łysenki były w\nnajlepszym razie nieszkodliwe a jego obietnice pozostawały puste, uczonym natomiast nie stwarzano\nmożliwości, by hodowali i selekcjonowali nowe odmiany roślin, stosując właściwe metody.\nTa sytuacja ściągała na uczonych w najlepszym razie zarzuty, iż są oderwani od życia, że zajmują się\nzagadnieniami pozbawionymi praktycznego znaczenia - na przykład badaniem mechanizmu\ndziedziczenia koloru oczu przez muszkę owocową - w gorszym zaś przypadku oskarżano ich o\nrozmyślne szkodnictwo. I jak było ludziom nie mającym pojęcia o biologii tłumaczyd, że drozofila jest\nszczególnie dogodnym obiektem eksperymentowania, albowiem - po pierwsze - bardzo szybko się\nrozmnaża, a po drugie - ma mało skomplikowany układ chromosomów? I jak to było tłumaczyd tym,\nktórzy twierdzili, że chromosomy nie mają w ogóle żadnego wpływu na dziedziczenie, a geny to\nburżuazyjny wymysł? Jeszcze w 1948 roku, kiedy sytuacja teoretyczna była już zupełnie inna i\nwiadomo było, że odkrycie chemicznego mechanizmu dziedziczenia jest tylko kwestią czasu i to\nkrótkiego, badania zaś nad drozofilami i bakteriami zrobiły niesłychaną karierę na całym świecie,\ndyrektor Instytutu Sadownictwa z Ukrainy, poplecznik Łysenki P. Plesiecki mówił:\nNasi morganiści, jak profesor Dubinin, zajmują się tak kapitalnym problemem jak ten, ile to muszek\nowocowych zginęło w Woroneżu podczas wojny i jak warunki wojny wpłynęły na genetyczne zmiany\nw ich populacji. I zajmują się oni tymi wielkimi problemami, kiedy kraj nasz leży w ruinach po wojnie.\nBrak zaufania do uczonych, którzy w okresie, o jakim tu mowa, to jest w latach trzydziestych,\nwywodzili się głównie z przedrewolucyjnej inteligencji, niewiara w to, że ogromna ich większośd ma\ngłęboko wpojone zasady rzetelnego wykonywania swego zawodu i kieruje się w swych badaniach\ntymi zasadami, nie zaś interesem klasowym, co im dowolnie imputowano, całkowita ignorancja władz\nw kwestiach merytorycznych biologii oraz metod naukowego postępowania, a wreszcie atmosfera\npolityczna w kraju - wszystko to razem sprawiało, że zarzut sabotażu był chlebem powszednim nawet\nwówczas, gdy w grę nie wchodziły interesy i kariery młodych arywistów. A przecież wchodziły. Ten\nbrak zaufania niewątpliwie paraliżował krytyków, a jednocześnie stanowił żyzną glebę dla wyrastania\nszarlatanów. Toteż i wyrastali. Głos tych, którzy byli w stanie ich zidentyfikowad, przestawał się liczyd,\na oni sami robili wszystko, by co bardziej upartych uciszad. (Notabene, ci bardziej uparci wywodzili się\nczęsto z tych, którym zdawało się, że są politycznie bezpieczni.).\nPo drugie, jednym z zasadniczych elementów stalinowskiej teorii i praktyki był woluntaryzm, wiara,\nże - jak powiadał Josif Wissarionowicz Stalin:\nkażdy cel może byd osiągnięty, każda przeszkoda przezwyciężona, jeśli tylko tego dostatecznie mocno\nOdpowiednio do tego naukę traktowano jako narzędzie osiągania wyznaczonych celów praktycznych\ni o tyle ją ceniono, o ile potrafiła byd narzędziem skutecznym. Jeśli zaś możliwości osiągnięcia jakiegoś\ncelu przeczyła, jeśli była niezdolna do jego realizacji i to szybkiej, uznawano ją za pseudonaukę,\nokreślano jako burżuazyjną, wrogą itd. Epitetów nie brakowało.\nPraktyka i tylko praktyka jest jedynym kryterium wartości teorii zarówno w naukach przyrodniczych\nNaukę uprawia dziś cały naród radziecki, skutecznie przeobrażając swój kraj.\nTylko praktyka produkcyjna jest kryterium prawdy i istotą konkretnego poznania. I ta sama praktyka,\nktóra wytwarza obiekt zgodnie z postulowanym prawem, umożliwia produkcję tego obiektu w skali\nmasowej, czego potrzebuje społeczeostwo. Mistrzowskie opanowanie praktyki społeczno-\nekonomicznej stanowi rzeczywisty sens poznania.\nTak pisali ideolodzy. Praktycy natomiast przekładali te wskazania na własne kategorie. Jeden\nsowchoz, w którym zgromadzi się 500-1000 chłopów-nowatorów produkcji z całego kraju więcej jest\nwart niż jakikolwiek instytut naukowy, gdy chodzi o kształcenie uczonych - stwierdził w 1931 roku\nrzecznik Komisariatu Rolnictwa na posiedzeniu dyrekcji WASCHNILu, stawiając przed Akademią\nzadanie wykształcenia w ten sposób 25 tysięcy nowych specjalistów w ciągu 2 lat.\nTen woluntaryzm, podzielany szczerze czy nieszczerze przez aparat władzy, był wiatrem w żagle\nŁysenki i jemu podobnych. Łysenko naprawdę wierzył, że można dowolnie przekształcad gatunki\nzgodnie z własnymi życzeniami. Było w nim coś ze średniowiecznego alchemika wierzącego święcie w\nmożliwośd dokonywania dowolnych transmutacji pierwiastków. To właśnie wypowiedź w tym duchu\nna naradzie pracowników rolnictwa w 1935 roku przerwał mu Stalin słowami:\nBrawo, towarzyszu Łysenko!\nKiedy zaś na naradzie WASCHNILu w 1936 roku akademik Kierkis wyraził zdziwienie, jak Łysenko\nmoże twierdzid, że\n(...) aby otrzymad jakiś wynik, trzeba bardzo mocno chcied go uzyskad i jeśli bardzo mocno się chce, to\nna pewno się go uzyska.\nI mam rację! A potrzebuję tylko takich ludzi, którzy będą uzyskiwad wyniki, jakich ja potrzebuję!\nTen naukowy woluntaryzm Łysenki zgadzał się wyśmienicie z woluntaryzmem władzy. Kiedy zaś w\nlatach sześddziesiątych woluntaryzm ten wychodził już z mody, a Łysenko nadal twierdził, iż zdolny\njest wedle własnej woli przekształcad gatunki, musiał się czud zdradzony przez swoich szefów.\nPo trzecie, i to w ścisłym związku z dwiema poprzednimi okolicznościami, Łysenko zawsze\nkategorycznie sprzeciwiał się wszelkim próbom sprawdzania swych metod w warunkach\nkontrolowanych. W wywiadzie udzielonym korespondentowi „Izwiestii” 15 lipca 1935 roku stwierdził:\nCzy mamy prawo tracid 2-3 lata na uprzednie sprawdzanie metody opartej na słusznej teorii i\nprzeprowadzad w tym celu doświadczenia na małych działkach w stacjach doświadczalnych? Nie! Nie\nmamy prawa tracid ani jednego cennego dnia!\nWiele lat później zachwycony tą jego postawą biograf napisze:\nNiedowiarkowie i zrzędy stają na drodze młodego uczonego, próbują go zatrzymad w jego marszu. Ci\nludzie dowiedzieli się, że nie powtórzył on doświadczeo Gassnera. Ale on nie będzie dodawał jeszcze\njednego doświadczenia do tysiąca już przeprowadzonych. Nie da im tej satysfakcji, by mogli okazad,\nże nie ma racji. Oczywiście, chcieliby, aby powrócił do Gandży, spędził tam długie lata na uporczywej\npracy, w której wyniku przedstawiłby im długie kolumny liczb. Ale on dobrze wie, co takie\neksperymenty są czasem warte. Niedoświadczony badacz pakuje ziarno do ziemi, nie biorąc pod\nuwagę warunków środowiska, okoliczności. Nie wiedząc, czego roślina naprawdę potrzebuje,\nwyhoduje on w ten sposób małego zielonego potworka i uzna, że teoria *wpływu środowiska - SA.] nit\nzostała potwierdzona. Nie, on nie pozwoli im okazać, te się myli. *Podkreślenie moje - SA.]\nTrudno byłoby wyłożyd trafniej regułę Łysenkowskiej metodologii.\nCzasem jednak, zwłaszcza w pierwszym okresie, rzetelnej kontroli trudno było uniknąd. W latach\n1931-1936 akademik P.N. Konstantinow przeprowadził na 54 działkach kontrolę wyników jarowizacji\n35 odmian pszenicy. Uzyskał pewnośd, że jarowizacja nie podnosi plonów. Przeciętny wynik był taki,\nże w przypadku jarowizacji otrzymywano 960 kg ziarna z hektara, bez niej - 956 kg. Różnica nie\nprzekracza błędu doświadczenia i jest praktycznie bez znaczenia. Na konferencji WASCHNILu w 1936\nroku Konstantinow przedstawił te wyniki. Nie mogąc ich podważyd, Łysenko powiedział:\nAkademik Konstantinow dobrze by uczynił, gdyby pamiętał, że za każdym razem, kiedy tego rodzaju\nbłędy eliminowane są z nauki, to eliminowani są również ci, którzy nie chcą ich zrozumied i upierają\nsię przy nich.\nOd 1936 do 1962 roku nikt już nie odważał się ogłaszad takich wyników.\nMożna jednak słusznie zauważyd, że metodologia Łysenki nie tłumaczy metodologii władzy. Dlaczego\nzatem, mimo kolejnych niepowodzeo, kierownicy radzieckiego rolnictwa raz po raz przez trzydzieści\npięd lat forsowali wbrew opinii uczonych kolejne pomysły szarlatana, nie poddając ich uprzednio\nrzetelnemu sprawdzeniu? Próbując odpowiedzied na to pytanie inaczej niż słowami Kuźmy Prutkowa\n„nie sposób pojąd niepojętego”, wkraczamy na grząski teren dociekao na temat, jak władza totalna\npada ofiarą własnych metod rządzenia.\nZarówno Komisariat Rolnictwa, jak Łysenko domagali się, oczywiście, rozmaitych sprawozdao z\nkołchozów i sowchozów o wynikach stosowanych metod. Łysenko sam opracowywał szczegółowe\nformularze sprawozdawcze dla dyrektorów i agronomów. Ale jak można się spodziewad\nwiarygodnych sprawozdao, skoro przewodniczący kołchozów wiedzieli doskonale, że metody te\nnarzucane są par force przez władzę i świetnie rozumieli, jakich sprawozdao się od nich oczekuje. Nie\nwątpili, że informacja o niepowodzeniach ściągnie im na głowę komisje i kontrole tropiące\nniedbalstwo i sabotaż. Toteż istotnie Łysenko miał i ludzi, i wyniki, jakich potrzebował. A w każdym\nrazie mógł wybierad z otrzymanych sprawozdao te, które mu dogadzały. Ż. Miedwiediew pisze, że\nbywało i tak, iż podczas gdy jakaś republika meldowała o spadku w danym roku urodzaju, wszystkie\nkołchozy informowały Łysenkę, że uzyskały przyrost plonów.\nPrzy takiej procedurze sprawdzania Łysenko mógł zawsze twierdzid, że jeśli nawet donoszono o\nniepowodzeniach, to dlatego, gdyż metod jego nie stosowano dokładnie, co skądinąd zapewne\nodpowiadało prawdzie. Co bardziej wykształceni agronomowie w kołchozach niewątpliwie metod\nzalecanych przez Łysenkę w ogóle nie stosowali, a sprawozdania pisali mniej więcej tak, jak Lejzorek\nRojtszwanc pisał o rozmnażaniu królików. W 1964 roku podróżujący po ZSRR i odwiedzający stacje\ndoświadczalne oraz gospodarstwa rolne amerykaoski specjalista stwierdził, że w ZSRR nie\nwyhodowano w ogóle żadnych hybrydów zbożowych w ścisłym sensie tego słowa.\nIm władza dalej angażowała się w popieranie łysenkizmu, im głośniej chwaliła się sukcesami, tym\ntrudniej stawało się Łysenkę zdezawuowad. Dezawuując jego, dezawuowałaby przede wszystkim\nsiebie, a to w grę nie wchodziło, przynajmniej w stosunku do aktualnie rządzących. Wszelka krytyka\nŁysenki stawała się automatycznie krytyką władzy. Kółko się zamykało. Toteż z reguły działo się tak,\nże po paru latach ogłaszania sukcesów, stosowanie każdej kolejnej metody pod takim czy innym\npretekstem po cichu zawieszano. Jest to normalny sposób naprawiania błędów w systemie, w którym\nmaksymalnej koncentracji władzy odpowiada maksymalne rozproszenie odpowiedzialności, w którym\nnie działają normalne mechanizmy samoregulacji.\nWładze zresztą też w gruncie rzeczy nigdy nie wiedziały, i przy takich metodach sprawdzania wiedzied\nnie mogły, czy to metody Łysenki są nic nie warte, czy też są wadliwie wprowadzane, a zresztą jedno\ndrugiego nie wykluczało.\nŁysenko umiał doskonale korzystad z owoców swej metodologii, a władze - skoro raz zgodziły się na\ntakie postępowanie, wynikające z ignoranckiej koncepcji stosunku nauki do praktyki i woluntaryzmu -\nstawały się bezbronne wobec szarlatana. Tak stosowane kryterium praktyki nie pozwalało odróżnid\nnauki od humbugu, nawet gdy szarlatan zaawanturował się w gniazdowe sadzenie drzew.\nKiedy podczas dyskusji w 1936 roku Łysenko przedstawił sprawozdania z kołchozów, akademik Lisicyn\nKapłani kiedyś dowodzili, że ofiary składane bogom chronią żeglarzy przed nieszczęściami. Z reguły\npowoływali się przy tym na tych, którzy szczęśliwie dopłynęli do portu. Nigdy natomiast nie\nwspominali o tych, którzy mimo składania ofiar zginęli. Pytam więc towarzysza Łysenkę: gdzie są\nanalizy nieudanych prób stosowania metody jarowizacji?\nÓwcześni bossowie radzieckiego rolnictwa bądź pytania tego nie rozumieli, bądź - jeśli je rozumieli -\nmieli je za wrogie. Ani nie dysponowali danymi, by na nie odpowiedzied, ani odpowiadad nie chcieli,\nczy to innym, czy nawet sobie. Sami też ostatecznie byli odpowiedzialni przed władzą najwyższą i\ndobrze wiedzieli, jakich sprawozdao się od nich oczekuje.\nAle to nie tylko brak wykształcenia, lecz - przede wszystkim - system sprawowania władzy, w jaki byli\nuwikłani, decydował o ich postępowaniu. Pierwszy patron Łysenki - Jakowlew - był człowiekiem bez\nwykształcenia zawodowego. Jego następcy - Weiniediktow, Mackiewicz, Łobanow - byli jednak\nabsolwentami Akademii im. Tiemieriazjewa, najlepszej szkoły rolniczej w kraju, i to z czasów, gdy\nwykładano tam jeszcze prawdziwą biologię, a biologia radziecka była wówczas jedną z lepszych w\nświecie. Problem polega na tym, że swe kierownicze funkcje paostwowe pełnili oni nie jako\nspecjaliści, lecz jako politycy. Toteż działali wedle reguł funkcjonowania systemu władzy, nie zaś\nwedle tych, które narzucałoby otrzymane wykształcenie. Wszyscy trzej wymienieni działacze najpierw\nbezwarunkowo popierali Łysenkę, a później, gdy ich zwierzchnicy postanowili skooczyd z jego\nmonopolem, porzucili swego protegowanego.\nMyślę, że wbrew technokratycznym złudzeniom sprawowanie kierowniczych funkcji w aparacie takiej\nwładzy przez ludzi nawet z autentycznymi dyplomami nie zmienia zasad funkcjonowania systemu. O\nwiele częściej deprecjonuje dyplomy.\nPrzedstawione wyżej okoliczności z pewnością nie wyczerpują wszystkich powodów poparcia, jakimi\ncieszył się Łysenko u szefów rolnictwa radzieckiego. Sądzę, że powyższe uwagi rzucają jednak pewne\nświatło na mechanizmy, które torowały drogę tej niezwykłej karierze i które z nieszkodliwego w\ninnych warunkach politycznych dziwaka uczyniły groźne zjawisko. O innych mechanizmach mowa\nbędzie niżej. Obecnie natomiast spróbujmy przyjrzed się, w jaki sposób Łysenko zdobywał monopol\nna terenie akademickim.\nSZARLATAN WŚRÓD UCZONYCH\nPrzez długie lata wielu laików sądziło, że Trofim Dienisowicz Łysenko dokonał ważnych odkryd w\ndziedzinie fizjologii roślin, pobłądził natomiast, gdy z odkryd tych próbował wyprowadzid wnioski\nteoretyczne dotyczące mechanizmów dziedziczenia. Do utrzymywania się tego błędnego, jak\nwidzieliśmy, przekonania przyczyniało się również poparcie, jakim cieszył się u władz rolnictwa.\nIstotnie, trudno było przypuszczad, by popierały one tak długo i takim kosztem stosowanie metod\nbądź to nieskutecznych (jak jarowizacja), bądź szkodliwych (jak letnie sadzenie kartofli czy - później -\nburaków) czy wreszcie katastrofalnych (jak gniazdowe sadzenie drzew). Mogło więc wydawad się, że\nproblem polega na znalezieniu właściwego teoretycznego wyjaśnienia tych odkryd.\nMniej więcej do 1936-1937 roku takie - nazwijmy je kompromisowym - stanowisko wobec łysenkizmu\nzajmowało wielu biologów radzieckich, nie tylko sympatyków lamarkizmu, ale również genetyków,\njak N.I. Wawiłow, G.K. Meister czy B.M. Zawadowski, dla których lamarkistowska koncepcja\ndziedziczenia cech nabytych stanowiła miniony etap rozwoju nauki. Trudno powiedzied, w jakim\nstopniu wypowiedzi genetyków w tym duchu były szczere, a w jakim miały na celu uniknięcie\notwartego konfliktu z władzami, które popierały Łysenkę, oraz ograniczenie sporów do kwestii\nteoretycznych, do których władze nie musiałyby się wtrącad. Można przypuszczad, że jak to zwykle w\ntakich przypadkach bywa, w grę wchodziły zarówno względy merytoryczne jak taktyczne. Zajmując\nważne stanowiska organizacyjne w nauce radzieckiej, Wawiłow i Meister znajdowali się niewątpliwie\npod szczególnie silną presją władz, domagających się od nauki na ich sposób rozumianej „jedności z\npraktyką”. Nacisk ten, przynajmniej do czasu, skłaniad musiał tych uczonych do szukania\nkompromisu. (Mieli za to później drogo zapłacid.) Wawiłow, na przykład, przyczynił się w znacznym\nstopniu do wylansowania Miczurina, nie ustępując mu jednak w niczym, gdy chodziło o zagadnienia\nteoretyczne. Podobne stanowisko zajmował teraz wobec Łysenki.\nI wszystko to mogło mied sens przy założeniu, że Łysenko i jego zwolennicy, których pozyskał w\nInstytucie w Odessie (M.A. Olszaoski, D.A. Dołguszyn, P. Plesiecki, I.E. Głuszczenko), podporządkują\nsię regułom rozstrzygania sporów teoretycznych przyjętym w nauce, że, jednym słowem,\nzachowywad się będą jak uczeni.\nKompromis nie jest jednak stanowiskiem, na który przystad może szarlatan. On z góry wie, co jest\nsłuszne, i stawia swój intuicyjny sąd wyżej od przyjętych reguł postępowania badawczego. Toteż\nŁysenko przyjmował komplementy składane mu przez uczonych za jego wybitne osiągnięcia\npraktyczne jako należną mu daninę, a im więcej mu ich składano, tym stawał się bardziej agresywny\noraz pewny swego w kwestiach teorii. I w pewnym sensie miał rację: gdyby bowiem istotnie niektóre\nz proponowanych przez niego metod były skuteczne, w co wierzył, musiałby też mied rację w\nkwestiach teorii, w których nawet „kompromisowcy” nie chcieli mu ani na jotę ustąpid.\nDziś, z perspektywy czasu, trudno wątpid w to, że owo kompromisowe stanowisko ułatwiało Łysence\nzdobywanie terenu w nauce akademickiej - nobilitowało go bowiem jako stronę w rzeczywistym\nsporze naukowym, na co nie zasługiwał. Ułatwiało nie dlatego, że było pryncypialnie niesłuszne -\nprzeciwnie, było zgodne z naukowym savoir vivre - lecz z tego powodu, że normalne mechanizmy\nujawniania szarlatanów w nauce miały zostad zablokowane, a demokratyczny savoir vivre życia\nnaukowego popadał w coraz ostrzejszy konflikt z utrwalającym się systemem rządzenia i zarządzania,\nktóremu podlegad miało całe życie społeczne, w tym i nauka. To właśnie „kompromisowcy” stali się\ngłównym celem ataku Łysenki, im bowiem najłatwiej było okazad niekonsekwencję. Jeśli można się\nczemuś tu dziwid, to nie tyle wynikom tego konfliktu, co raczej temu, że pełny sukces na terenie\nakademickim łysenkowcy zdołali osiągnąd dopiero w 1948 roku.\nW każdym razie w połowie lat trzydziestych tylko stosunkowo nieliczna grupa uczonych - miedzy\ninnymi akademicy Sieriebrowski, Konstantinow, Lisicyn oraz pracujący w ZSRR późniejszy laureat\nnagrody Nobla, Amerykanin H.J. Müller - zajęła od początku wobec Łysenki stanowisko\nbezkompromisowe. Traktowali go słusznie jako szarlatana i uważali, że jego metody badawcze oraz\nsposób dyskusji z miejsca dyskwalifikują go jako partnera sporów naukowych. Znakomita większośd\nuczonych starała się natomiast, jeśli tylko mogła, trzymad się w ogóle z dala od całej tej dyskusji i\ndalej robid swoje. Neutralnośd taką o wiele łatwiej było oczywiście zachowad tym badaczom, którzy\nbezpośrednio nie zajmowali się procesami dziedziczenia.\nStanowisko kompromisowe odpowiadało, jak się wydaje, w tych latach również i władzom partyjnym,\nodpowiedzialnym za naukę, które - inaczej niż szefowie rolnictwa - aż do 1948 roku nie zdecydowały\nsię na bezwzględne opowiedzenie się w sporze po stronie łysenkizmu i do tego czasu nie udzieliły\nzgody na absolutny monopol Łysenki na terenie akademickim, to jest w Akademii Nauk ZSRR. w\nWASCHNILu, w Akademii im. Tiemieriazjewa i w czołowych uniwersytetach.\nDwie kolejne dyskusje: pierwsza, zorganizowana w 1936 roku przez WASCHNIL i druga - w 1939 roku\nprzez redakcję centralnego pisma ideologicznego „Pod znamieniem marksizma” - były próbami\nuzyskania takiego kompromisu. Pamiętad przy tym należy, że w rozumieniu władz, inaczej niż\nuczonych, dyskusja miała byd nie sposobem rozstrzygania spornego problemu, lecz sposobem\ndoprowadzenia do tego, by jej uczestnicy przyjęli z góry ustalone, „jedynie słuszne” stanowisko. Jest\nto normalne rozumienie kompromisu przez władzę totalitarną\nOtóż w artykule opublikowanym w „Prawdzie” tuż przed dyskusją 1936 roku ówczesny kierownik\nwydziału nauki KC, K.I. Bauman pisał o potrzebie połączenia wszystkich sił uczonych dla dobra\nrolnictwa radzieckiego. Podkreślał, że Łysenko, ze względu na jego wielkie zasługi praktyczne,\npowinien cieszyd się poparciem uczonych. Na temat zaś sporu teoretycznego powiadał tylko tyle, że\n(...) pomimo iż w wielu kwestiach T. D. Łysenko nie zgadza się z poglądem dominującym wśród\ngenetyków, ci nie powinni lekką ręką odrzucad jego stanowiska, lecz przysłuchiwad się jego\nargumentom i rzetelnie z nim dyskutowad.\nZnaczyło to w sposób oczywisty, że władze najwyższe, chod popierają Łysenkę, ocenę jego poglądów\npozostawiają nadal uczonym i liczą na pogodzenie jego „agrobiologii” z genetyką. Taki też w intencji\nwładz powinien byd wynik dyskusji.\nGłównymi referentami na sesji w 1936 roku byli akademicy A.S. Sieriebrowski i H.J. Müller, z drugiej\nzaś strony - LI. Priezient, od kilku lat główny doradca Łysenki w sprawach teoretycznych i\nideologicznych, z wykształcenia filozof. (Jeszcze w 1930 roku, to jest przed nawróceniem się na\nłysenkizm, Priezient wraz z trzema biologami marksistami I.J. Agolem, S.G. Lewitem oraz tymże\nSieriebrowskim dowodzili na teoretycznej konferencji biologów, że genetyka jest całkowicie zgodna z\nfilozoficznymi założeniami materializmu dialektycznego, ten zaś nie da się pogodzid z lamarkizmem i\nReferat Priezienta na sesji dowodził jego całkowitej ignorancji w kwestiach genetyki. Uczeni, którzy\nchcieli na sesji uzyskad od Łysenki chodby odcięcie się od bredni Priezienta, usłyszeli w odpowiedzi:\nAkademik Sieriebrowski nie ma racji twierdząc, że Łysenko przeczy istnieniu genów. Ani ja, ani\nPriezient nigdy nie przeczyliśmy ich istnieniu. (...) Przeczymy natomiast istnieniu cząstek, korpuskuł\ndziedziczności. Czy jeśli człowiek przeczy istnieniu cząstek temperatury, znaczy to, że przeczy istnieniu\nswoistej substancji temperatury, czy znaczy to, że przeczy istnieniu temperatury jako jednej z\nwłaściwości stanu materii? Przeczymy istnieniu korpuskuł, molekuł swoistej „substancji dziedzicznej”,\nale zarazem nie tylko uznajemy, ale niepomiernie lepiej od was, genetyków, rozumiemy dziedziczną\npodstawę form roślinnych.\nBertrand Russell pisał kiedyś, że istnieją twierdzenia, którym nie przysługuje nawet ten przywilej, by\nmożna było o nich orzec, iż są fałszywe. Było oczywiste, że o żadnej dyskusji i kompromisie z\nłysenkowcami nie może byd mowy. Wbrew oczekiwaniom władz, konferencja nie tylko nie\ndoprowadziła do jedności - bo nie mogła - lecz przyczyniła się do dalszej polaryzacji stanowisk.\nWykazała przede wszystkim brak jakiegokolwiek consensus omnium, w którego ramach dyskusja\nmogłaby się toczyd. Coraz bardziej aktualne stawało się pytanie, czy i jak daleko posuną się władze w\nforsowaniu stanowiska Łysenki.\nJeszcze w 1932 roku międzynarodowe stowarzyszenie genetyków powierzyło organizację kolejnego\nkongresu genetyki uczonym radzieckim. Miał się on odbyd w 1937 roku w Moskwie. Decyzja ta była\nniewątpliwym wyrazem uznania dla osiągnięd genetyki w ZSRR. Teraz zaś odbycie kongresu w\nMoskwie stanowid by mogło mocny atut w walce z łysenkizmem.\nAle wiosną 1937 r. Stalin wygłosił na plenum KC słynny referat O niedociągnięciach w pracy Partii i o\nśrodkach likwidacji trockistów i innych zdrajców. Zaczęła się „wielka czystka”, która dotknęła również\nśrodowiska naukowe, w tym i biologów.\nŁysenkowcy nie omieszkali wykorzystad tej sytuacji. Oto kilka fragmentów ich artykułów z prasy tego\nI.I. PRIEZIENT: Podczas gdy radziecki świat naukowy rozszerzył front walki przeciwko tendencjom\nmetafizycznym w biologii, podczas gdy zgodnie ze wskazaniami I. W. Miczurina i T. D. Łysenki wszyscy\nstaramy się przebudowad biologię radziecką na gruncie twórczego darwinizmu podniesionego do\nrangi marksizmu, ciemne siły podjęły próbę przeciwstawienia się tej twórczej orientacji biologii\nradzieckiej. (...) Trockistowski bandyta, genetyk Agol *dopiero co aresztowany sekretarz Ukraioskiej\nAkademii Nauk, z którym siedem lat temu Priezient wspólnie bronił genetyki - SA.+ próbował siad\nzamieszanie w umysłach radzieckich biologów, lansując metafizykę Weismanna. Jakże znaczący to\nfakt, że zagraniczni genetycy wystąpili zaraz w jego obronie.(...) Również i przyjaciel trockistów, wróg\nludu Bucharin podpisuje się pod metafizycznymi aspektami genetyki i twierdzi, że teoria zmienności\nprzez rekombinację genów, oparta na prawach Mendla, koncepcja linii czystych Johansena i\nuogólnienia amerykaoskiej szkoły Morgana stanowią ostatnie słowo w rozwoju darwinizmu. Tenże\nBucharin okazywał wiele szacunku i sympatii N.I. Wawiłowowi. *Wawiłow był wciąż prezesem WIRu i\nvice-prezesem WASCHNILu - SA.]\nM.S. DUNIN: Wszyscy ludzie radzieccy wiedzą obecnie, kim są tacy uczeni, jak akademik Kolcow czy\nakademik Sieriebrowski oraz pozostali rycerze genów. Ale fakt, że wróg ludu Bucharin zwalczał u ich\nboku darwinizm, był dotąd przemilczany. Nie miejcie zaufania do potwora, który pod owczą skórą\nkryje wilcze zęby.\nI.A. JAKOWLEW: Trzeba zapewnid, aby genetyka stała się w przyszłości nauką, a nie lokajem Goebbelsa.\nI jeszcze raz PRIEZIENT: Nie jest ważne, kto kogo uczył - faszyści Kolcowa, czy Kolcow faszystów.\nKierując się programem Kolcowa, faszyści zabijają tysiące istot ludzkich. Dla Kolcowa wszakże to tylko\nWiną Kolcowa było zajmowanie się genetyką człowieka i chorobami dziedzicznymi.\nTego rodzaju publicznych denuncjacji były dziesiątki, jeśli nie setki. Niepubliczne można tylko\nMimo to nie wydaje się, by wielka czystka w środowisku biologicznym miała za swe kryterium\nstosunek uczonych do łysenkizmu. Przebiegała ona tu raczej wedle tych samych „zasad” co we\nwszystkich innych środowiskach. Wśród jej ofiar byli nie tylko przeciwnicy Łysenki, ale i niektórzy jego\nzwolennicy. Co więcej, najbardziej zdecydowani przeciwnicy Łysenki nie zostali ani aresztowani, ani\nnawet pozbawieni pracy. (Dotyczy to Sieriebrowskiego, Zawadowskiego, Sabinina, Lisicyna,\nKonstantinowa, Rozanowa, Dubinina, Żebraka, Schmalhausena, Rappaporta, Żukowskiego, a nawet\nKolcowa - bite noire łysenkowców, któremu wprawdzie odebrano instytut, ale którego nie\naresztowano.) Amerykaoski badacz historii nauki radzieckiej David Joravsky podaje listę 82 uczonych\nbiologów represjonowanych (to jest co najmniej aresztowanych) w tych czasach. Znajdują się na niej\n54 nazwiska osób, które publicznie żadnego stanowiska w sporze z Łysenką nie zajmowały, 12\nzdecydowanych przeciwników Łysenki, 8 kompromisowców oraz 8 łysenkowców. Nawet jeśli autor\nksiążki nie dotarł do wszystkich nazwisk poszkodowanych, to wydaje się, że proporcje na tej liście\nodpowiadają z grubsza rozkładowi stanowisk w całości populacji biologów radzieckich w tym czasie:\nznakomita większośd stroniących od angażowania się w konflikt, stosunkowo nieliczna grupa\notwarcie zaangażowanych w spór, a wśród nich znikoma wciąż mniejszośd łysenkowców.\nNie znaczy to oczywiście, że terror nie przyczynił się do sukcesów Łysenki na terenie akademickim,\nani że łysenkowcy nie próbowali wykorzystywad go dla swych celów (próbki przytoczyłem).\nPrzede wszystkim terror zastraszył niewątpliwie środowisko i skonformizował je w takim stopniu,\nktóry trudno tu opisywad. Każda polemika teoretyczna, każda obrona własnych poglądów\nodbiegających od oficjalnych urastała teraz do poziomu bohaterstwa. Uległośd i serwilizm, jak się\nwydawało, były jedynym sposobem na przeżycie.\nPonadto łysenkowcy zdołali w wyniku czystek uzyskad kilka ważnych stanowisk w nauce radzieckiej i\nzdobyd sobie w niej pierwszy przyczółek. Po aresztowaniu prezesa WASCHNILu Murałowa stanowisko\nto objął po nim sam Łysenko. Niemniej nominacje łysenkowców na zwolnione stanowiska nie były\nregułą i po czystce stanowili oni nadal na terenie akademickim, wprawdzie hałaśliwą i wojującą, ale\nmniejszośd, na co nieustannie, aż do 1948 roku uskarżali się władzom. Genetyka była nadal\nwykładana, badania prowadzili uczeni z prawdziwego zdarzenia - w tym wielu już z młodszego\npokolenia. Oni przede wszystkim kształcili młodzież i swych następców, co wywoływało szczególną\nfurię zwolenników przodującej biologii. Ci uzyskali jednak tyle, że na uniwersytetach powołano\nRadziecka prasa ujawniła w 1987 roku wiele donosów składanych na Wawiłowa.\n„gabinety twórczego darwinizmu”. Były to placówki o charakterze ideologicznym, obsadzane przede\nwszystkim przez filozofów. Priezient kierował takimi gabinetami w uniwersytetach moskiewskim i\nI wreszcie, próby uwikłania sporów teoretycznych w biologii w kontekst polityczny i ideologiczny\nodegrały ogromną rolę na dłuższą metę. Pretensje łysenkizmu do tego, iż jest jedyną prawidłową\nwykładnią marksizmu na terenie biologii, stały się głównym orężem w walce z genetyką na najbliższe\ndwierdwiecze. Notabene, dyskusja 1939 roku odbywała się już nie w Akademii Nauk Rolniczych, lecz\nw redakcji ,,Pod znamieniem marksizma”, co oznaczało, że stosunek do łysenkizmu stał się sprawą\nDo analizy pretensji i argumentów w tej kwestii wypadnie jeszcze powrócid. Tu ograniczę się do\nstwierdzenia, że do 1948 roku nie znalazły one pełnej aprobaty najwyższej instancji. M.B. Mitin,\ngłówny kapłan ideologii w tych latach, podsumowując dyskusję 1939 roku stwierdził znów, że uczeni\npowinni uznad praktyczne znaczenie agrobiologii, porzucid swą „arystokratyczną, paoską dla niej\npogardę” i znaleźd dla niej miejsce w biologii teoretycznej. Łysenkowcy natomiast, jak powiedział,\nporzucid powinni swój antyintelektualny, „machajewski” stosunek do genetyki. (Machajski był\ndziałaczem polskiego ruchu robotniczego; twierdził, że ruch proletariacki powinien pozbyd się\nintelektualistów, ci bowiem będą usiłowali stad się nową klasą panującą.) Mitin tak potraktował w\ndyskusji Priezienta, że Łysenko zapytał: „Towarzyszu Mitin, czy aby kopnąd mnie, musicie kopad\nKonferencja z 1939 roku raz jeszcze ujawniła, że sensowna dyskusja między uczonymi a\nłysenkowcami jest niemożliwa. Kto wie, czy gdyby nie wojna, wydarzenia 1948 roku nie nastąpiłyby\nŚwiatowy kongres genetyki w Moskwie nie odbył się. Najpierw komitet organizacyjny, któremu\nprzewodniczył Murałow, poprosił władze międzynarodowe o przesunięcie terminu kongresu o rok;\nale po aresztowaniach Meistera, Murałowa i Lewita na przełomie roku 1937 i 1938 władze\nmiędzynarodowe ostatecznie go odwołały. Kontakty biologii radzieckiej z nauką światową zerwane\nzostały na blisko dwadzieścia lat.\nObjęcie przez Łysenkę stanowiska prezesa WASCHNILu dało mu do ręki nowe instrumenty walki z\ngenetyką, której znaczna częśd podlegała mu teraz instytucjonalnie, chod w Akademii był raczej\nosamotniony. Rozpoczęły się pierwsze próby ,,mutowania” uczonych na łysenkowców metodami\nadministracyjnymi i eliminowanie tymiż metodami tych, którzy przerobid się nie dawali. Pierwszym\nobiektem ataku stał się Nikołaj Iwanowicz Wawiłow.\nSprawa Wawiłowa wydaje się symptomatyczna jako przykład zderzenia postawy uczonego, który\nwidzi swe powołanie w zastosowaniu nauki do racjonalizacji życia społecznego i powołanie to\ntraktuje ogromnie poważnie, z nowym systemem społecznym, kierującym się zgoła inną\nracjonalnością od tej, jaka właściwa jest tradycji naukowej.\nW latach dwudziestych Wawiłow był pełen entuzjazmu i wiary w możliwości, jakie nowy porządek\nstwarza naukowej przebudowie zacofanego rolnictwa. Wierzył, że pozwoli on na racjonalne i planowe\nkorzystanie z zasobów roślinnych całej kuli ziemskiej, a genetyka ze swej strony pozwoli już w\nniedalekiej przyszłości na syntezę nie znanych dotąd form roślinnych, tak jak synteza chemiczna\numożliwiła produkowanie nowych, nie występujących w przyrodzie substancji. Idei tej poświęcił swe\nnieprzeciętne zdolności organizacyjne i talent badacza. W 1922 roku zaproponował rządowi\nzorganizowanie w Rosji czegoś na wzór amerykaoskiego departamentu rolnictwa - federacji\ninstytutów badawczych i stacji doświadczalnych. Inicjatywa ta znalazła poparcie władz i w ten sposób\npowstał WASCHNIL, którego pierwszym prezesem został z wyboru uczonych Wawiłow. Jego\nentuzjazm, autorytet naukowy i umiejętnośd współpracy z ludźmi sprawiły, że zdołał pozyskad dla\nswej idei wielu uczonych. Jeszcze w 1930 roku podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych namawiał\nprofesora Dobzhaoskiego, jednego z najwybitniejszych genetyków na świecie, który wyemigrował z\nRosji po rewolucji, by powrócił do kraju i dopomógł wielkiej sprawie przebudowy rosyjskiego\nrolnictwa. (Podczas swego ostatniego pobytu za granicą na międzynarodowym kongresie genetyki w\n1932 roku mówił już jednak Dobrzaoskiemu, że powrót mógłby byd dlao niebezpieczny.)\nZ powodów, które starałem się uprzednio przedstawid, sytuacja Wawiłowa w początkach lat\ntrzydziestych stawała się coraz trudniejsza. Nie mógł on ani sprostad fantastycznym często\nwymaganiom władz, ani zaakceptowad ich woluntarystycznej i pragmatycznej koncepcji nauki, ani\nskutecznie opierad się wzbierającej fali szarlatanerii, która znajdowała wsparcie w tej polityce.\nWidzieliśmy, jak do 1936 roku szukał kompromisu. Po dyskusji, w tymże roku oraz wydarzeniach lat\n1937/1938 nie miał już żadnych wątpliwości, że o kompromisie nie ma co marzyd. Kiedy Łysenko\nzostał prezesem Akademii Rolniczej, sytuacja stała się dla Wawiłowa dramatyczna. Oto co mówił w\n1939 roku podczas wspomnianej już poprzednio dyskusji w redakcji „Pod znamieniem marksizma”:\nNasze różnice zdao wynikają stąd, iż proponuje się nam, byśmy w imię nauki postępowej powrócili do\npoglądów z pierwszej połowy XIX wieku.(...)\nJest to sprawa, której nie rozstrzygnie nawet dekret Komisariatu Rolnictwa. Można nas zaciągnąd do\nrzeźni, można nas spalid na stosie, ale nie można nas zmusid, byśmy zrezygnowali z naszych\npoglądów. I nie chodzi tu o akt wiary, lecz o fakty. Jakąkolwiek książkę weźmiecie do ręki, stwierdzicie,\nże mówi ona zupełnie co innego niż to, czego naucza się w Instytucie w Odessie. Czy chcecie, abyśmy\nspalili te książki? Tego nie uczynimy. Będziemy do kooca, do kresu możliwości uwzględniad to, co\ndzieje się w postępowej nauce na świecie.\nByło to przemówienie człowieka pozbawionego już wszelkich iluzji i to nie tylko w kwestii możliwości\npogodzenia łysenkizmu z genetyką. Władze też już nie mogły mied wątpliwości, że Wawiłow nie jest\nczłowiekiem, który zgodzi się byd uległym narzędziem obranego w latach trzydziestych kursu\nW maju 1939 roku rząd pod przewodnictwem Wiaczesława Michajłowicza Mołotowa wysłuchał\nsprawozdania Łysenki o sytuacji w Akademii Nauk ZSRR i odrzucił przedstawiony plan badao w\nzakresie nauk biologicznych. W rezultacie prezydium Akademii zarzuciło Wawiłowowi, iż izoluje swój\ninstytut od kierunku badao, jaki wskazują prace akademika Łysenko i zaleciło mu:\n(...) atakowad klasowo wrogie pozycje na froncie teoretycznym; skoncentrowad się na ważnych\nekonomicznie zagadnieniach i szybko je rozwiązad; podporządkowad całą pracę zadaniu\nprzekształcania natury roślin w drodze ich reedukacji.\nStyl tej rezolucji nie pozwala wątpid, spod czyjego wyszła pióra. Łysenko miał teraz otwartą drogę do\nstosowania środków administracyjnych.\nPodsumowując dyskusję z Wawiłowem na prezydium WASCHNILu w maju 1939 roku, stwierdził on\nNikołaju Iwanowiczu, napotykacie trudności w prowadzeniu waszych prac. Mówiliśmy o tym\nwielokrotnie i jest mi z tego powodu przykro. Ale okazujecie jawną wobec mnie niesubordynację.\nDochodzę do wniosku, że czas podjąd odpowiednie środki. Tak dalej byd nie może. Będziemy zmuszeni\nzaufad innym ludziom, przyjąd inną linię postępowania - linię administracyjnego podporządkowania.\nZ listu Wawiłowa do władz z wiosny 1940 roku dowiadujemy się, na czym ta nowa linia postępowania\npolegała. Wawiłow pisał:\nKorzystając ze swego wysokiego stanowiska T.D. Łysenko organizuje represje wobec swych\noponentów. (...) We wrześniu, nie uzgadniając tego ze mną, zwolnił z pracy czternastu profesorów i\nwielu kandydatów nauk z mego instytutu tylko dlatego, że nie podzielają jego poglądów. (...) W\npodobny sposób mianowano nowych zastępców dyrektora i sekretarza naukowego instytutu. Ludzie\nci zajmują się głównie organizowaniem intryg, paraliżowaniem mojej pracy i pozyskiwaniem\nwzględów prezesa Akademii.\nList ten pozostał bez odpowiedzi.\nW sierpniu tego roku, podczas jednej ze swych podróży służbowych Wawiłow został aresztowany, a\nrok później skazany przez trzyosobowe kolegium w niejawnym procesie na karę śmierci za\n„przynależnośd do prawicowej konspiracji, sabotaż w rolnictwie, utrzymywanie stosunków z\nrosyjskimi emigrantami”. Wyroku nie wykonano. Później zamieniono go na dziesięd lat więzienia. W\n1942 roku, podczas wojny, Royal Society wybrało Wawiłowa na swego członka. Nie pomogło, nie\nzwolniono go. W 1943 roku zmarł on z wycieoczenia w więzieniu. Wkrótce po jego aresztowaniu\npodobny los spotkał jego najbliższych współpracowników - Lewickiego, Karpietczenkę i Goworowa.\nWIR przeszedł w ręce łysenkowców, stając się do 1948 roku ich główną twierdzą na terenie\nProces rehabilitacyjny Wawiłowa w 1955 roku ujawnił, że mianowany przez Łysenkę sekretarz\nnaukowy instytutu, niejaki Szudienko, był pracownikiem NKWD i po aresztowaniu Wawiłowa\nkierował śledztwem przeciwko niemu. W aktach sprawy znaleziono zeznania i donosy osób, które nie\nzdołały się oprzed presji policji politycznej.\nW ten sposób rozstrzygnął się konflikt między totalitarną władzą a uczonym, który w imię społecznej\nfunkcji nauki chciał bronid jej intelektualnej autonomii.\nSESJA WASCHNIL W 1948 ROKU\nAbsolutną władzę i monopol dla swych koncepcji zdobył Łysenko na mocy decyzji władz politycznych\nw 1948 roku. Kolejna dyskusja w WASCHNILu w sierpniu tego roku miała przypieczętowad publicznie\ntę decyzję. Odtąd akceptacja łysenkizmu stad się miała kryterium politycznej prawomyślności w ZSRR\noraz kryterium wierności zasadom marksizmu na całym świecie. Był to - przypomnijmy - początek\nzimnej wojny, walki z kosmopolityzmem w kulturze, rozpalania ksenofobii, wynoszenia pod niebiosa\nwszystkiego, co rodzime, zdrowe, radzieckie, w przeciwieostwie do tego, co obce, burżuazyjne,\nW lipcu 1948 roku Łysenko uzyskał zgodę władz politycznych na bezprawne - bo bez wyborów -\nmianowanie 35 swych zwolenników na członków Akademii Nauk Rolniczych. Oni właśnie zapewnili\nmu większośd wśród dyskutantów na sesji, która obradowała od 31 lipca do 7 sierpnia.\nNikt nie mógł mied tym razem najmniejszych wątpliwości, że wszystkie decyzje zapadły na\nnajwyższym szczeblu przed zwołaniem konferencji. Łysenko potwierdził to zresztą sam w\npodsumowaniu dyskusji ostatniego dnia obrad. Powiedział:\nKomitet Centralny Partii rozpatrzył mój referat i uznał go za słuszny.\nPo tym stwierdzeniu, jak podaje oficjalny stenogram, wszyscy obecni (a obradom przysłuchiwało się\n700 osób z całego kraju) wstali, rozległy się burzliwe oklaski przechodzące w owację. I trudno się\ndziwid: był to sukces, o który łysenkowcy walczyli od lat dwudziestu.\nDecyzję ostateczną podjęło prawdopodobnie trzech ludzi: Stalin, Mołotow i Malenkow. Istnieją\nświadectwa, że odpowiedzialny za sprawy nauki i kultury w biurze politycznym Andriej A. Żdanow,\nautor słynnych pogromowych referatów o sytuacji w literaturze, muzyce i filozofii z 1947 i 1948 roku\nbył tym razem przeciwnikiem tej decyzji. Jego syn, a zarazem zięd Stalina, ówczesny kierownik\nwydziału nauki KC - Jurij Andriejewicz Żdanow opublikował w „Prawdzie” z dnia 7 sierpnia, to jest w\ndniu zakooczenia sesji, list do Stalina datowany z lipca tego roku, w którym składał samokrytykę za to,\niż dotychczas bronił i popierał przeciwników łysenkizmu. Następnego dnia po zakooczeniu sesji\nreferat Łysenki wydrukowany został w całej radzieckiej prasie codziennej, to znaczy w kilkudziesięciu\nmilionach egzemplarzy. Nieco później wydany został w wielu językach pełny stenogram sesji.\nW referacie na sesji Trofim Dienisowicz Łysenko stwierdził między innymi:\nSocjalistyczne rolnictwo, ustrój sowchozowo-kołchozowy stworzyły w istocie nową, własną,\nmiczurinowską biologię, która rozwija się w ścisłej jedności z praktyką jako agrobiologia.(...)\nŚcisły związek między nauką a praktyką kołchozów i sowchozów stwarza niewyczerpalne możliwości\ndla rozwoju naszej teorii, dla coraz dokładniejszego poznania natury substancji żywej i gleby. Nie\nbędzie przesadą, jeśli powiemy, że bezsilna morganowska nauka o naturze istot żywych nie może byd\nw ogóle porównywana z naszą twórczą agrobiologią.(...) Nowy, twórczy kierunek w biologii napotyka\nna silny sprzeciw zarówno przedstawicieli reakcyjnej biologu z zagranicy, jak i wielu uczonych naszego\nkraju. Przedstawiciele reakcyjnej biologii bronią tak zwanej chromosomowej teorii dziedziczenia. Za\nWeismannem twierdzą, że w chromosomach istnieje jakaś swoista substancja dziedziczna, geny,\nprzebywająca w ciele osobnika jak w futerale, substancja, która jest przekazywana następnym\npokoleniom niezależnie od jakościowych właściwości ciała i jego warunków życiowych. Z koncepcji tej\nwynika, że nabyte przez organizm w określonych warunkach jego rozwoju i życia nowe skłonności i\nzmiany nie mogą mied ewolucyjnego znaczenia. Zgodnie z tą teorią właściwości nabyte nie mogą byd\nprzekazane następnym pokoleniom, nie mogą byd dziedziczonej...)\nMy, miczurinowcy, powinniśmy otwarcie przyznad, że nie potrafiliśmy dotąd wykorzystad wszystkich\nmożliwości, jakie dają w naszym kraju partia i rząd w celu zupełnego zdemaskowania metafizyki\nmorganowskiej, pochodzącej z całkowicie wrogiej nam biologii zagranicznej. Akademia nasza, w skład\nktórej weszło ostatnio wielu akademików miczurinowców, powinna teraz spełnid to ważne zadanie.\nO atmosferze, jaka panowała podczas tej sesji, trudno właściwie opowiedzied. Trzeba by było\nprzedrukowad cały sześd set stron i co wy stenogram. Oto kilka wybranych przykładów ilustrujących\nton tych naukowych obrad.\nP. PLESIECKI (Dyrektor Instytutu Sadownictwa Ukrainy): Wojna się jeszcze nie skooczyła, a już w krajach\nkapitalistycznych podżegacze do nowej wojny wszczęli swą działalnośd. A wśród nich tacy\nprzedstawiciele mendelizmu jak Sax czy Darlington. I w tej sytuacji profesor Żebrak w artykule\nopublikowanym w piśmie „Science” pozwala sobie twierdzid, że zajmuje się tworzeniem jednej\nbiologii, wspólnej dla całego świata. Takie jest polityczne oblicze naszych mendelistów-morganistów.\nS.S. PIEROW (Członek Akademii): Mamy więc nową gwiazdę genetyki formalnej, profesora Alikhaniana.\nktóry mówi już o chemicznej naturze genów. I coś takiego drukuje się w wydawnictwie Uniwersytetu\nMoskiewskiego pt. Postępy współczesnej biologii Ładny mi to postęp.(...) Ogromna ilośd literatury\nzagranicznej, jaką cytuje Alikhanian, wskazuje na jego serwilizm wobec zagranicy. Nie może on\njednak ukryd tego, że - jak sam stwierdza - „wkład chemii do wyjaśnienia ewolucji biologicznej jest\njeszcze bardzo ograniczony, chod wydaje się ogromnie obiecujący na przyszłośd”. No i Bogu dzięki.\nJest bowiem rzeczą oczywistą, że ten nowy kierunek w genetyce jest jeszcze gorszy od poprzedniego.\nI.I PRIEZIENT (Nowo mianowany akademik): Jesteśmy tu, aby dyskutowad. Ale z morganistami\ndyskutowad nie będziemy. (Oklaski) Będziemy ich demaskowad jako przedstawicieli tendencji\nimportowanej z zagranicy, tendencji z gruntu antynaukowej, szkodliwej, która nie ma niczego\nwspólnego z naszą ideologią\nP.P. ŁOBANOW (kolejny nominat Łysenki, minister sowchozów, notabene - przewodniczący obrad):\nMusimy teraz ostatecznie i nieodwołalnie zdetronizowad tę pseudonaukową i reakcyjną teorię, jaką\njest genetyka. I jeśli nie spotęgujemy „wpływów zewnętrznych” na umysły naszych oponentów i nie\nstworzymy im „odpowiednich warunków środowiskowych”, nigdy ich nie przekształcimy.\nOn przynajmniej rozumiał, na czym polega jednośd łysenkowskiej teorii z polityczną praktyką władzy.\nTrudno się dziwid, że w obliczu tej wykładni wielu wolało nie poddawad się najbardziej przodującym\nmetodom biologicznym przekonywania oponentów i przejśd „dobrowolnie” pod zwycięskie\nsztandary. Zresztą ludzi, których maksymą życiową jest „byd zawsze z silniejszymi”, nigdy nie brakuje,\nnawet w mniej drastycznych okolicznościach niż te, o których tu mowa.\nPrzeciwnicy Łysenki bądź na sesję w ogóle nie przyszli (jak na przykład N.P. Dubinin), bądź nie\nzabierali głosu, uważając, że nie ma sensu wdawad się w dyskusję naukową w tej pogromowej\natmosferze, jaka panowała na sali. Oto jak próbowano ich skłonid do zabrania głosu w oczekiwaniu na\nsamokrytyki (trudno wątpid, że naciski nie ograniczyły się do tego, co zanotowano w stenogramie\nobrad, z którego korzystam).\nP.P. ŁOBANOW przewodniczący obrad): Do prezydium wpłynęło pytanie: „Dlaczego zwolennicy genetyki\nmilczą? Czy nie proszą o głos, czy też się go im nie udziela?” Odpowiadam: Nikt z nich dotąd się nie\nzgłosił. Należy jednak oczekiwad, że towarzysze ci skorzystają z możliwości, jaką im dajemy na tej\nsesji. Byłoby rzeczą niegodną uczonego milczed, gdy chodzi o principia.\nKiedy apel Łobanowa wciąż nie skutkował, a z mównicy już trzeci dzieo lał się niczym nie zmącony\npotok naukowych bredni, oszczerstw i gróźb, zabrał głos kolejny świeżo upieczony akademik A.A.\nUważamy za rzecz niegodną radzieckiego uczonego nieobecnośd na tej sali.(...) Proponuję więc uznad,\nże kontynuatorzy doktryny Weismanna sami postawili się poza społecznością radzieckich uczonych.\nAkademik Zawadowski upiera się w swej odmowie uczestniczenia w obradach. Jeśli będzie nadal\nmilczał, trzeba go będzie skłonid, by zabrał głos. Sądzę, że jest to opinia wszystkich członków\nAkademii.(Oklaski) A jeśli nadal będzie odmawiał, to trzeba będzie od niego zażądad, by wyłożył nam\ntu swoje poglądy. Musimy bowiem wiedzied, czy mamy Zawadowskiemu pomagad, czy też raczej\nczynid mu przeszkody w jego pracy. A przeszkody będziemy musieli mu czynid, jeśli nadal będzie\ntraktował maltuzjanizm jako podstawę darwinizmu.\nPod tą presją ośmiu uczonych, a mianowicie: B.M. Zawadowski, A.I. Rappaport, S.I. Alikhanian, P.M.\nŻukowski, W.S. Niemczynow, I.M. Polakow, A. Żebrak, I.I. Schmalhausen. zdecydowało się bronid\nswego stanowiska, a przede wszystkim chyba ludzi, którzy z nimi współpracowali. Boris M.\nZawadowski zaczaj tak:\nPrzede wszystkim muszę wytłumaczyd, dlaczego nie zamierzałem przemawiad. Otóż sądzę, że warunki\norganizacji tej sesji oraz przebieg jej obrad nie są całkiem normalne, a możliwości, jakie dano ludziom\nsłusznie lub niesłusznie oskarżonym o poglądy zgodne z weismanizmem-morganizmem, nie pozwalają\nim wypowiedzied się spokojnie i w sposób odpowiedzialny.\nNa to w gruncie rzeczy kompromisowe przemówienie, w którym Zawadowski próbował raz jeszcze\ndowodzid, iż istnieje trzecia droga między skrajnościami łysenkizmu i weismanizmu, a więc na\nprzemówienie w duchu owego kompromisu z lat trzydziestych nowo mianowany akademik F.A.\nBoże, uchowaj nas od Zawadowskich, z Rappaportami sami damy sobie radę.\nAnatol I. Rappaport zajął bowiem w swym przemówieniu stanowisko nieustępliwe:\nMusimy z wielką ostrożnością odnieśd się do krytyki, której poddał tu biologię współczesną towarzysz\nGen jest cząsteczką materialną o ogromnym ciężarze cząsteczkowym. Geny umiejscowione są w\njądrze komórki w ściśle określonych miejscach złożonej struktury zwanej chromosomem. Poznaliśmy\nte jednostki na podstawie długich, żmudnych doświadczeo. Stwierdziliśmy, że można je sztucznie\nprzenosid z jednej struktury chromosomowej do drugiej, że geny nie są niezmienne, przeciwnie -\npodlegają mutacjom (...). Stoimy obecnie w genetyce u progu wielkich odkryd (...)3. Myślę, że biologia\nbędzie się rozwijad na gruncie szerokiego zastosowania zasady doboru naturalnego, zasady, która nie\nda się pogodzid z lamarkizmem. Lamarkizm, obalony przez Darwina a akceptowany przez Łysenkę,\njest koncepcją błędną. W dziesiątkach i tysiącach bardzo dokładnych doświadczeo stwierdziliśmy, że\nsama tylko nasza chęd nie wystarczy do przekształcania roślin i zwierząt.\nA oto fragment stenogramu z wystąpienia rektora Akademii im. Tiemieriazjewa, jednego z\nnajwybitniejszych radzieckich matematyków Wasilij S. Niemczynowa:\nW.S. NIEMCZYNOW: Zmuszony jestem stwierdzid, iż nie podzielam głoszonego tu poglądu, że\nchromosomy nie mają niczego wspólnego z mechanizmami dziedziczenia. (Szum na sali\nGLOS Z SALI: Mechanizmy takie w ogóle nie istnieją...\nW.S. NIEMCZYNOW: To wy tak twierdzicie. Ja nie podzielam poglądu, który wyraził nasz prezes, a\nzgodnie z którym chromosomowa teoria dziedziczenia, a w szczególności prawa Mendla mają\ncharakter idealistyczny i reakcyjny. Osobiście uważam ten pogląd za błędny. Taka jest moja opinia,\njeśli to kogo interesuje\nGŁOS Z SALI: Jeszcze jak interesuje...\nW.S. NIEMCZYNOW: Poglądu tego nigdy nie ukrywałem...\nGŁOS Z SALI: Powinniście więc podad się do dymisji...\nW.S. NIEMCZYNOW: Niewykluczone, że tak zrobię. *I zrobił - SA.] Nie trzymam się stołka...\nGŁOS Z SALI: To wasz błąd...\nW.S. NIEMCZYNOW: Myślę, że mam w tej sprawie rację i że agresywny charakter wystąpieo oraz\nżądania, by zakazad profesorowi Żebrakowi pracy w Akademii, są zupełnie bezpodstawne.\nIdentyczna była atmosfera podczas wystąpieo pozostałych obrooców genetyki. Do ostatniego dnia\nobrad, to jest do chwili, kiedy Łysenko ogłosił, że uzyskał dla swego stanowiska najwyższą aprobatę, a\nw „Prawdzie” ukazał się wspomniany już list Jurija Andriejewicza Żdanowa, wszyscy przemawiający\ngenetycy zajmowali zdecydowane stanowisko. Dubinin i Konstantinow milczeli natomiast nadal.\nA jednak, kiedy dziś czyta się ten stenogram, trudno oprzed się wrażeniu, jak wiele w tych\nwystąpieniach, nawet najbardziej zdecydowanych - jak A.I. Rappaporta czy A. Żebraka - było\nstwierdzeo i deklaracji wynikających z uprzednio zawartych już kompromisów.\nWszyscy „oskarżeni” bronią się na warunkach narzuconych przez przeciwnika i na wyznaczonym\nprzez niego terenie. Wszyscy zaklinają się, że są „dobrymi miczurinowcami”, wszyscy odrzucają zarzut\n„mendelizmu-morganizmu”, chod de facto bronią teorii Mendla i Morgana. I nie wydaje się, aby była\nto tylko retoryka. Zresztą przyjęcie tej retoryki też jest ustępstwem merytorycznym, albowiem\npewnych prawd w ten sposób wypowiedzied się nie da. Jak pogodzid odrzucenie tezy o możliwości\ndziedziczenia cech nabytych z deklaracjami, iż jest się miczurinowcem? Nic tedy dziwnego, że\nW największych laboratoriach na świecie toczył sie wówczas wyścig o pierwszeostwo w odkryciu struktury\nkwasu dezoksyrybonukleinowego. Za to odkrycie w 1953 r. Crick i Watson otrzymali nagrodę Nobla.\nkażdemu występującemu genetykowi zadawano z sali lub z prezydium to „krzyżowe” pytanie.\nUłatwiało to ogromnie łysenkowcom wykazywanie niekonsekwencji i rzekomej „dwulicowości” ich\noponentów. Majstersztykiem z tego punktu widzenia było wystąpienie Priezienta, który przemawiał\nostatni w dyskusji. Powiedział między innymi:\nAby morganiści mogli zostad pogodzeni z teorią Miczurina *czyż to nie język procesu inkwizycyjnego? -\nSA.+, muszą oni wszyscy aż do ostatniego zrezygnowad ze wszystkich zasad ich doktryny. Nauka\nmiczurinowska nie da się wciągnąd w żaden inny kompromis. Nikomu nie uda się sfałszowad teorii\nMiczurina tak, by godzid ją z reakcyjnym morganizmem i móc zarazem powiadad o sobie, iż jest się\nmiczurinowcem. Dziś w naszym kraju nie ma wielu konsekwentnych morganistów. Aby zajmowad\ntakie stanowisko, trzeba by bowiem identyfikowad się z Dubininem. (Oklaski) I gdyby ktoś mnie pytał,\nco stanowi największe niebezpieczeostwo dla rozwoju miczurinizmu w naszym kraju, powiedziałbym:\nstanowi je nie Dubinin, Żebrak i im podobni, lecz Zawadowscy i Alikhanianowie, którzy usiłują\nprzefarbowad się na miczurinowców.\nNie sztuka, oczywiście, byd „konsekwentnym” mając za sobą gwarancję zwycięstwa, którą jak\nprzysłowiowego fałszywego asa wyciągnie się z rękawa na zakooczenie rozgrywki. Podziwiad trzeba\nraczej zdeterminowanie tych, którzy się nie odezwali, i nie złożyli oczekiwanej samokrytyki.\nKiedy porównuje się wystąpienia akademików Żukowskiego, Alikhaniana i Polakowa na sesji,\nwystąpienia, w których stawiali czoła zalewowi nonsensu i serwilizmu, z ich oświadczeniami\nsamokrytycznymi złożonymi tuż przed zamknięciem obrad, można zrozumied, co się działo na tej sali i\npoza nią. RM. Żukowski na przykład oświadczył:\nMoje dzisiejsze wystąpienie nie ma niczego wspólnego z opublikowaniem przez „Prawdę” listu\ntowarzysza J.A. Żdanowa. Może to potwierdzid minister Łobanow, któremu jeszcze wczoraj\nkomunikowałem zamiar wystąpienia dziś raz jeszcze (...).\nMoje wystąpienie sprzed dwu dni było niegodne członka partii komunistycznej, skoro Komitet\nCentralny określił linię rozgraniczającą dwa kierunki w biologii, i niegodne było radzieckiego\nAnalogiczne były oświadczenia samokrytyczne profesorów Alikhaniana i Polakowa.\nStojąc przed doprowadzonym do ostateczności konfliktem między postawą naukową a zachowaniem\nlojalności politycznej, tak jak oni ją rozumieli, czy też konformizmem wobec władzy, jak określiliby to\ninni, między prawem do własnego zdania i zrzeczeniem się tego prawa na rzecz zwierzchności,\nabdykowali oni z własnej autonomii i z intelektualnej autonomii nauki. I o to w gruncie rzeczy z\npunktu widzenia władzy toczyła się walka. Dubinin i Konstantinow oraz pozostała piątka, która\nsamokrytyk żadnych złożyd nie chciała (a byli wśród nich również członkowie partii), tej abdykacji nie\npodpisała. Sądzę, że w tym miejscu dotykamy sedna zagadnienia: pomijając ideologiczne czy\npsychologiczne motywacje, abstrahując od etycznych ocen dokonywanych wyborów, dostrzegamy\nmechanizmy polityczne i socjologiczne, które doprowadziły ten konflikt do ostateczności.\nAresztowao po sesji nie było. (W 1949 roku aresztowano genetyka W.P. Efroimsona, notabene już\nrepresjonowanego w latach 1936-1937, nie wydaje się wszakże, by pozostawało to w związku z\nomawianą kontrowersją.) Ale rezultatem sesji był zakaz nauczania genetyki w całym systemie\noświatowym ZSRR, włączenie do prohibitów wszystkich podręczników i monografii z tej dziedziny,\nzmiana programów nauczania, likwidacja znacznej liczby placówek zajmujących się teorią i\nzastosowaniami genetyki w uprawie roślin, hodowli zwierząt i w medycynie (Łysenko nie uznawał\nistnienia chorób dziedzicznych), zwolnienie z pracy ogromnej liczby ludzi. (Ż. Miedwiediew podaje, że\nusunięto z pracy około 3 tysiące pracowników naukowych), obsadzenie wszystkich kierowniczych\nstanowisk w naukach biologicznych przez zwolenników Łysenki. Rezultatem sesji był też ogrom\nkrzywdy i cierpieo ludzkich, niemożliwośd prowadzenia badao, „Berufsverboten”, wszystkie efekty\nszczucia i ostracyzmu. Niektórzy nie wytrzymywali psychicznie tej sytuacji. Profesor Sabinin popełnił\nW skali międzynarodowej sesja była monstrualną kompromitacją. Po ogłoszeniu jej wyników i\nprzebiegu wielu zagranicznych członków Akademii Nauk ZSRR zrezygnowało z członkostwa. Był wśród\nnich również laureat Nobla Hermann J. Müller, który w 1936 roku opuścił Związek Radziecki, wyjechał\ndo Hiszpanii, by organizowad służbę lekarską armii republikaoskiej, później wrócił do Stanów, a teraz\nrezygnował z zaszczytu. Kilku bardzo wybitnych biologów, jak Jaques Monod we Francji i John B.S.\nHaldane w Anglii, wystąpiło z partii komunistycznych. Sesja miała oczywiście reperkusje w krajach\ndemokracji ludowej. Omawianie recepcji łysenkizmu poza granicami ZSRR wymagałoby jednak\nO konsekwencjach tej sesji dla rozwoju biologii w ZSRR nie trzeba wiele mówid.\nWspominad się ją zawsze będzie - pisze Ż. Miedwiediew - jako gigantyczny pogrom i szalbierstwo.\nCofnęła ona biologię w ZSRR o kilka dziesięcioleci i zahamowała na wiele lat rozwój rolnictwa.\nNowo mianowani akademicy i profesorowie kształcili następne pokolenie ignorantów i serwilistów na\nwłasne podobieostwo. Na tyle umocnili się na zdobytych pozycjach, że kiedy pod koniec lat\npięddziesiątych genetykę po cichu zaczęto znów powoli dopuszczad do głosu, potrafili nadal tępid ją\nśrodkami administracyjnymi, powołując się przy tym na swe prerogatywy potwierdzone w 1948 roku.\nPrerogatyw tych nikt nigdy nie odwołał, podobnie jak nie odwoływano nigdy zaleceo stosowania\nagronomicznych metod Łysenki. Ulegały po prostu milczącemu zawieszeniu. Metody autokorekcji\nsystemu pozostały takie same, nawet po 1964 roku, kiedy władze zdecydowały się ostatecznie\nzlikwidowad monopol Łysenki.\nW pewnym momencie władcy spostrzegli się, że padają ofiarą kosztownego samooszustwa. Niektórzy\nsądzą, że pierwszą tego oznaką była już praca Stalina O zagadnieniach językoznawstwa sygnalizująca\nodejście od dotychczasowego woluntaryzmu i zasady partyjności w nauce oraz potępiająca\n„arakczejewowski reżim” w nauce, tak jakby spadł on z nieba. Nawet jeśli to przypuszczenie jest\ntrafne, to za życia Stalina nic się oczywiście nie zmieniło.\nNiezwykle charakterystyczne jest, jak po śmierci Stalina i po XX Zjeździe KPZR Nikita Siergiejewicz\nChruszczow miotał się między dwoma nie dającymi się pogodzid stanowiskami. Z jednej strony,\ndomagał się od uczonych obiektywnych opinii ekspertów, z drugiej, narzucał im, jak to było dotąd w\nzwyczaju, własne opinie „doświadczonego praktyka”. Prezesowi Ukraioskiej Akademii Nauk,\nprofesorowi P.A. Własiukowi, który zwierzył się publicznie, że pod przymusem władz, a wbrew\nwłasnej opinii wprowadzał do rolnictwa metody lansowane przez szarlatanów (w tym przypadku\nchodziło o system trawopolny Williamsa), Chruszczow powiedział, że powinien był postąpid jak\nprofesor N.M. Tulakow i ustąpid. (Tulakow został stracony w 1937 roku za sabotaż.)\nW ogóle nie rozumiecie towarzyszu Własiuk, co to jest partia i na czym polegają obowiązki jej\n- pouczył Własiuka. Ale w tym samym czasie zmuszał tegoż profesora Własiuka, by wprowadzał w\nżycie aktualnie promowane przez Łysenkę absurdalne metody nawożenia ziemi. Własiuk znów\noczywiście zrobił, jak mu kazano, przypominając sobie, byd może, historię Balaama i jego oślicy i\nmyśląc po cichu, że ,jest rzeczą przeciwną zdrowemu rozumowi używad zdrowego rozumu do kłótni z\nrozumem absolutnym” (L. Kołakowski).\nKiedy w 1962 roku AN ZSRR powołała specjalną komisję do badania wyników doświadczeo\nprzeprowadzonych przez Łysenkę, Chruszczow przyczynił się do rozwiązania tej komisji. Kiedy zaś w\n1963 roku Akademia, notabene na wniosek Andrieja D. Sacharowa, odrzuciła w wyborach\nkandydatury dwóch łysenkowców, Chruszczow kazał powoład specjalną komisję mającą rozważyd\newentualnośd rozwiązania Akademii. Takiej Akademii - powiedział jej prezesowi - w ogóle nie\nJawny stalinowski terror w skali masowej skooczył się. Formalnie Komitet Centralny nie podejmował\njuż żadnych uchwał o sytuacji w jakiejkolwiek dziedzinie wiedzy czy kultury, a problem pozostawał\nten sam: jak pogodzid monopol władzy z normalnym funkcjonowaniem społeczności uczonych?\nLikwidacja monopolu Łysenki nie zlikwidowała tego problemu.\nKariera Trofima Dienisowicza Łysenki skooczyła się tak, jak się zaczęła: na mocy politycznych decyzji\nKC KPZR, które w 1964 roku odsunęło od władzy Nikitę Siergiejewicza Chruszczowa. Podobno sprawa\nłysenkizmu zajęła na tym plenum wiele czasu i miejsca. W każdym razie jeszcze podczas trwania\nplenum kierownik wydziału rolnego KC zatelefonował do wyrzuconego w 1948 roku z partii i z pracy\nw Uniwersytecie Moskiewskim profesora Rappaporta, zatrudnionego aktualnie jako laborant w\njakimś przedsiębiorstwie farmaceutycznym i poprosił go, by napisał w ciągu 24 godzin artykuł o\nobjętości około 30 stron dla gazety „Sielskaja Żyzo” o stanie genetyki na świecie. Rappaport\nodpowiedział, że w tak krótkim czasie tak poważnego tekstu napisad niepodobna, a ponadto\nzauważył, że „Sielskaja Żyzo” będąca w rękach łysenkowców artykułu z pewnością nie wydrukuje.\nKiedy powiedziano mu, że o to może się nie troszczyd i że otrzyma natychmiast wszelką niezbędną\npomoc techniczną, Rappaport zapytał, czy może poświęcid akapit Morganowi i Mendlowi. Otrzymał\nodpowiedź pozytywną. Kilka dni po ogłoszeniu dymisji Chruszczowa artykuł prof. Rappaporta ukazał\nsię istotnie w „Sielskoj Żyzni” …, ale bez akapitu o Mendlu i Morganie.\nTrofim Dienisowicz Łysenko zmarł w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Oczywiście nigdy nie\npozbawiono go ani tytułów naukowych, ani odznaczeo paostwowych. Tyle tylko, że pozbawiony\nmonopolu zagwarantowanego przez władze polityczne przestał istnied jako uczony. To samo dotyczy\nwiększości jego zwolenników. Niektórzy z nich zajmują jednak po dziś dzieo wysokie stanowiska\norganizacyjne w nauce radzieckiej.\nNAUKA, ŁYSENKIZM, MARKSIZM\nStarałem się przedstawid przebieg procesu, w którego wyniku Łysenko uzyskał monopol dla swych\npoglądów. Z rozmysłem pomijałem dotąd omawianie teoretycznych i filozoficznych aspektów sporu.\nTrzeba teraz do nich powrócid. Odpowiedzi wymagają tu, jak się zdaje, dwa pytania:\n(a) jaką rolę odegrały w tej historii rzeczywiste sporne problemy biologii, o których sądzid by\nmożna, że stanowiły integralną pożywkę łysenkizmu?\n(b) w jakim stopniu prawdziwe jest mniemanie, że łysenkizm stał się teorią obowiązującą w ZSRR,\nponieważ znajdował swe uzasadnienie w marksizmie?\nNależy przede wszystkim przypomnied, że przedmiotem ideologicznych ataków była w ZSRR nie tylko\ngenetyka. Za niemarksistowską, a więc idealistyczną, metafizyczną czy wręcz reakcyjną, uchodziła w\nswoim czasie zarówno teoria względności, jak mechanika kwantowa. Zarówno teoria rezonansu\nchemicznego, jak cybernetyka, by nie mówid już o tym, co się działo w naukach humanistycznych i\nspołecznych. Jeśli pominąd te ostatnie, to biologia była jednak przypadkiem szczególnym.\nWybitni fizycy radzieccy - Tamm. Kapica, Landau, Lifszyc, Fock - nie musieli tak bardzo jak ich koledzy\nbiologowie przejmowad się tym, co o teorii względności i mechanice kwantowej mieli do powiedzenia\ntacy filozofowie, jak Maksimów czy Omielanowski. W każdym razie filozoficzne ataki na te lub inne\nstanowiska w spornych kwestiach teoretycznych fizyki czy chemii, chod miały charakter podobny jak\nw biologii, nie doprowadziły w tych dyscyplinach do zjawisk podobnych do łysenkizmu. Nie powstała\n„radziecka fizyka” odmawiająca uznania czy to zasady Heisenberga, czy zasady względności Einsteina.\nTeoretyczne spory na temat fizyki współczesnej w ZSRR nie różniły się tak bardzo od tych, jakie\ntoczyły się w całej nauce światowej, z tym tylko, że zwolennicy wszystkich reprezentowanych\nstanowisk przedstawiali je jako zgodne czy nawet jedynie zgodne z marksizmem. Nikt z nich wszakże,\nnawet wówczas gdy był przedmiotem napaści ideologicznych, nie był zmuszony do porzucenia\nzagadnieo, którymi się zajmował i do uprawiania „innej fizyki” niż jego zagraniczni koledzy po fachu.\nMówiąc krótko, w fizyce, inaczej niż w biologii, szarlataneria nie dotknęła w zasadzie teoretycznej\nsubstancji tej dyscypliny.\nTrudno wątpid, że ta różnica nie jest przypadkowa, a i przyczyny jej wydają się dośd proste.\nPo pierwsze, status metodologiczny fizyki i biologii w latach trzydziestych nie był taki sam, ani jeśli\nchodzi o kryteria empirycznej sprawdzalności ich twierdzeo teoretycznych, ani jeśli chodzi o\nmechanizmy praktycznych zastosowao. Koncepcja, by robotnicy w praktyce produkcyjnej decydowali\no słuszności zasady Heisenberga, nigdy, o ile mi wiadomo, nawet się nie zrodziła. Można to\npowiedzied i tak, że fizyka, już od czasów Galileusza, miała ustalony status wiedzy nie mówiącej\nbezpośrednio o tym, co dane w gołym doświadczeniu zmysłowym, lecz o obiektach abstrakcyjnych,\npodczas gdy biologia taki status dopiero sobie - właśnie dzięki genetyce - zdobywała, i tkwiła jeszcze\nw znacznym stopniu w Arystotelesowym paradygmacie wiedzy naukowej.\nPo drugie, spory teoretyczne w fizyce, mimo wszelkich ich filozoficznych uwikłao, znajdowały się w o\nwiele bardziej pośrednim stosunku do wszelkich koncepcji rozwoju społecznego niż spory w biologii.\nZe względu na obydwie te okoliczności fizyka była bardziej niż biologia odporna na ingerencje z\nIstnieje jednak dośd zasadnicza różnica pomiędzy tym banalnym, zdawałoby się, stwierdzeniem, a\nprzekonaniem, że łysenkizm, ze względu na teoretyczny stan biologii, stanowił jedną z uprawnionych,\nchod jak miało się okazad - błędnych prób rozwiązania jej problemów teoretycznych. Mówiąc bardziej\nlapidarnie: chod istniały rozmaite powody teoretyczne czy filozoficzne, by powątpiewad w niektóre\ntwierdzenia genetyki, to nie istniały żadne powody merytoryczne, by akceptowad łysenkizm.\nKiedy genetycy wskazywali biologom o przekonaniach lamarkistowskich, na czym polega różnica\nmiędzy genotypem a fenotypem i jak należy odróżniad cechy dziedziczne od niedziedzicznych, ci bądź\nporzucali swe spekulacje na ten temat, bądź - jeśli nadal mieli wątpliwości - zachowywali się tak, jak\nzwykli w takiej sytuacji zachowywad się ludzie należący do społeczności uczonych: podejmowali\nmianowicie kolejne sporne zagadnienia wynikające z tych ustaleo, których już dalej, zgodnie z\nakceptowanymi wzorcami racjonalności, kwestionowad nie mogli. Łysenko natomiast na te same\nargumenty odpowiadał, iż samo odróżnienie genotypu od fenotypu jest „akademickim nonsensem”, i\nforsował uznanie tego poglądu za pomocą środków pozanaukowych. Kiedy dwaj biologowie\nłysenkowcy przedstawili dane statystyczne, mające ich zdaniem dowodzid fałszu praw Mendla, a\nnajwybitniejszy w świecie specjalista od rachunku prawdopodobieostwa Andriej N. Kołmogorow\nokazał, że badacze ci błędnie zinterpretowali własne wyniki doświadczalne, które de facto prawa\nMendla potwierdzają, Łysenko odpowiedział Kołmogorowowi:\nBiologów nic nie obchodzą matematyczne obliczenia, które potwierdzają bezużyteczne wzory Mendla.\nOtóż zajmowanie takiego stanowiska nie pozostawało w żadnym związku z jakimikolwiek kłopotami\nteoretycznymi biologii. Żaden biolog będący przeciwnikiem genetyki niczego podobnego by nie\npowiedział. W odróżnieniu od innych stanowisk opozycyjnych wobec genetyki łysenkizm bez poparcia\npolitycznego nie przetrwałby ani chwili w konfrontacji z genetyką ani z jakąkolwiek inną teorią\nNie ulega wątpliwości, że szanse pojawiania się szarlatanów są znacznie mniejsze w fizyce niż w\nbiologii czy medycynie, nie mówiąc o naukach społecznych, i że pojawiali się oni nie tylko w ZSRR. Z\nokoliczności tej wszakże nie wynika, że poglądy ich miały uzasadnienie w teoretycznym stanie\ndyscypliny, że nie można w niej było odróżnid uczonych od szarlatanów. Co najwyżej można\npowiedzied, że metodologiczny status dyscypliny stwarzał władzom większe szanse forsowania\nszarlatanów w biologii niż w fizyce i - co więcej - tam, gdzie władze działały w tym kierunku, bez\nporównania większe były szanse na samooszukiwanie się. Tym tylko tłumaczyłbym fakt, że w fizyce\nradzieckiej nie pojawił się żaden Łysenko, a było ich sporo w biologii (Williams, Boszjan,\nLepieszynskaja - by wymienid tylko najbardziej znanych) i co nie miara w naukach społecznych.\nPowiedziałbym zatem, iż opinia, wedle której łysenkizm był produktem teoretycznych kłopotów\nbiologii, wydaje się absurdalna. Stanów i ona raczej racjonalizację ex post i próbę usprawiedliwienia\ntego, co się stało. Mówię o tym, albowiem z oczywistych względów politycznych prób tego rodzaju\nwyjaśnieo podejmowano niestety wiele. Źródłem sukcesów łysenkizmu nie była biologia, lecz życie\nJeśli zaś chodzi o pytanie drugie, to jest faktem niewątpliwym, iż począwszy od 1934-1935 roku\nŁysenko, a zwłaszcza Priezient, powoływali się na marksizm dla uzasadnienia swych poglądów i że w\n1948 r. uzyskali oni od władz najwyższych, do których należało ostatnie słowo w kwestiach\ndotyczących interpretacji doktryny, autorytatywne potwierdzenie ich stanowiska. Jeśli zatem przyjąd\ntakie rozumienie marksizmu, iż jest nim to, co władze za zgodne z doktryną uznają (a historia\nmarksizmu w ZSRR skłania do przyjęcia takiego rozumienia), to uznad trzeba, iż teza, że łysenkizm\nmiał swe uzasadnienie w marksizmie, jest trywialnie prawdziwa. Znaczy ona dokładnie tyle, że władze\npopierały łysenkizm, a zadaniem marksistowskich filozofów było uzasadnianie tego poparcia w\nkategoriach filozoficznych czy ideologicznych, co też i robili. Nie znaczy to natomiast, by ze względów\nfilozoficznych czy ideologicznych władze nie mogły popierad genetyki, a gdyby okazały jej takie\npoparcie albo przynajmniej nie angażowały się w tę sprawę, to filozofowie marksistowscy nie mogliby\ndostarczyd uzasadnienia takiej decyzji. Będąc wszakże trywialnie prawdziwą, teza ta niczego nie\nwyjaśnia: odsyła bowiem do pytania, dlaczego ideologiczne błogosławieostwo uzyskał łysenkizm, a\nNie znaczy to, że w spory o genetykę nie były uwikłane żadne rzeczywiste problemy filozoficzne.\nPrzeciwnie - były. Wymienię je tu w największym skrócie.\nA więc - po pierwsze - stare jak świat zagadnienie determinizmu i indeterminizmu konkretyzowało się\ntu w pytaniu o mechanizm mutacji. Przyjęcie tezy o przypadkowym charakterze mutacji przekreślało\nprzekonanie o ewolucji ukierunkowanej, której konsekwencją celową czy też nieuchronną było\npowstanie gatunku ludzkiego. Zażarte polemiki, jakie wywołała książka Monoda4 , świadczą, że\npytanie to bynajmniej nie jest przebrzmiałe.\nPo drugie - w spór ten uwikłane było również stare zagadnienie stosunku tego, co dziedziczone z\npokolenia na pokolenie w sposób „naturalny”, to jest niezależny od świadomej ludzkiej ingerencji, od\ntego, co przez świadomą ludzką ingerencję zmienione byd może. Pytanie to konkretyzowało się z\nkolei w sporze o możliwośd dziedziczenia cech nabytych, a jego rozwiązanie w myśl genetyki zdawało\nsię co najmniej ograniczad zakres możliwej ludzkiej ingerencji w przebieg procesów przyrodniczych,\nprzede wszystkim autokreacyjnych możliwości gatunku ludzkiego.\nPo trzecie wreszcie - uwikłane weo było pytanie o to, w jakim stopniu gatunek ludzki sam należy do\nprzyrody i podlega jej, niezależnym od człowieka, prawom, a w jakim stopniu zdolny jest w swym\nżyciu społecznym wykraczad poza przyrodnicze uwarunkowania. Pytanie to konkretyzowało się w\ntakich zagadnieniach, jak spory o biologiczne uwarunkowania życia społecznego, stosunek do\nrasizmu, eugeniki itd. Współczesne spory wokół socjobiologii podnoszą na nowo te zagadnienia.\nNie miejsce tu, by zagadnienia te rozważad. O każdym da się napisad oddzielną monografię. Powiem\nwięc tylko, że jeśli chodzi o trzecie z nich, to akceptacja genetyki, wedle opinii wielu ludzi, nie narzuca\nżadnego rozwiązania, jest to bowiem pytanie dotyczące wartości, a nie faktów. Jeśli zaś chodzi o dwa\npierwsze, to warto może zauważyd, że odpowiedzi, jakie sugeruje na nie genetyka, nie różnią się pod\nwzględem filozoficznym w jakiś zasadniczy sposób od tych, jakie dawała teoria ewolucji Darwina, i że\npowstanie genetyki w początkach naszego stulecia nie wywołało na świecie takiego „szoku\nJ. Monod, Le hasard et la necessité, Paris 1972.\nświatopoglądowego”, jaki był rezultatem opublikowania O pochodzeniu gatunków. Po powstaniu\ndarwinizmu genetyka miała w znacznym stopniu drogę filozoficznie przetartą.\nWracając do kwestii roli marksizmu w uzyskaniu przez Łysenkę politycznie podżyrowanego monopolu\nw radzieckiej biologii, broniłbym następujących czterech tez:\nPo pierwsze - każdemu rozwiązaniu tych sporów można było nadad miano marksistowskiego, nie\nistnieje bowiem w sensie rzeczowym żadna taka interpretacja doktryny Marksa, którą - primo -\nmożna by było uznad za jedyną prawowitą, i z której - secundo - wynikałyby jednoznacznie\nrozstrzygnięcia jakichkolwiek spornych kwestii biologicznych czy też innej dyscypliny naukowej.\nDla uzasadnienia tej tezy przypomnę, że Plechanow i Kautsky interpretowali teorię mutacji De Vriesa i\nMorgana jako potwierdzenie tezy materializmu dialektycznego o „skokach” w ewolucji i że do 1933\nroku filozofowie marksistowscy w ZSRR włącznie z Priezentem bronili genetyki przeciwko\nlamarkizmowi i witalizmowi. Dyskusje na temat stosunku biologii do marksizmu, jakie toczyły się w\nczasach Łysenki w ZSRR, przedstawia trafnie następująca karykatura z powieści Miszniewa Stopieo\nŁYSENKOWIEC: Czy wasza teoria hormonów roślinnych zgodna jest z filozofią materialistyczną?\nFIZJOLOG ROŚLIN: Tak: hormony są materialne i materialna jest również nadwyżka plonów, jaką one\nPo drugie - podniesienie marksizmu do rangi ideologii paostwowej zmuszało obie strony w tym\nsporze do odwoływania się doo w celu legitymizacji swych poglądów teoretycznych, i obie strony tak\npostępowały. Tezę tę poświadcza ogromna literatura na ten temat, dotycząca zresztą nie tylko\nsporów teoretycznych w biologii, ale również w fizyce, w chemii i w innych dziedzinach. Potwierdza\nto również ta okolicznośd, iż analogiczne spory toczone w innych krajach nie były uwikłane w ten\nkontekst. W każdym razie, w interesującym nas przypadku na marksizm powoływali się w\njednakowym stopniu obroocy genetyki co łysenkowcy.\nPo trzecie - legitymizacja poglądów Łysenki należała w ostatniej instancji do władzy, która bądź jej\nodmawiała (jak do 1933 roku i po roku 1964), bądź wstrzymywała się od wydania jednoznacznego\nwyroku (jak w okresie od 1933 roku do 1947 roku), bądź jej udzielała (jak to uczyniła w 1948 roku).\nDecyzje te zależały, jak się zdaje, od spraw nie mających wiele wspólnego z meritum autentycznych\nsporów filozoficznych, o których wspomniałem wyżej. Woluntaryzm władzy, ksenofobia wobec nauki\ni kultury zachodniej, szowinizm, kłopoty gospodarcze, koniunkturalne względy walki politycznej\nodgrywały tu rolę niewspółmierną do tej, jaką mogły mied poglądy politycznego establishmentu na\ntemat roli przypadkowych mutacji w procesie ewolucji gatunków czy w kwestii stosunku chemii do\nPo czwarte wreszcie - najistotniejszym aspektem tej sprawy było, jak sądzę, bynajmniej nie to, które\nze stanowisk zaangażowanych w teoretyczne spory współczesnej biologii jest zgodne z tak czy inaczej\nrozumianą filozofią Karola Marksa, lecz to, że spory te toczyły się w tych właśnie kategoriach. Samo\nbowiem ich rozstrzyganie w tych kategoriach oznaczało de facto, że decyzje w kwestiach\nteoretycznych danej dyscypliny przestają należed do autonomicznej sfery życia naukowego, a\npodlegają decyzjom władz politycznych, do których należy ostatnie słowo w interpretacji doktryny.\nKażde więc rozstrzygnięcie, a ściślej - każde odwołanie się do marksizmu w celu legitymizacji\njakichkolwiek poglądów naukowych oznaczało w tych warunkach supremację polityki (i to doraźnej)\nnad nauką, już nie tylko w jej wymiarach instytucjonalnych, lecz także intelektualnych. Jakikolwiek\nbyłby wyrok co do zgodności tego lub innego stanowiska naukowego z marksizmem, to skoro\nwymagał on takiej właśnie legitymizacji, władza wyszłaby na swoje: do niej bowiem należałoby jego\nusankcjonowanie. Pod tym względem w czasach, o których tu była mowa, sytuacja była analogiczna i\nw fizyce, i w biologii, i w naukach społecznych, i w sztuce. Różnica polegała jedynie na tym, jaki\nużytek władza robiła z tych swoich kompetencji.\nJeśli więc marksizm spełniał w tych sporach jakąś istotną rolę, to nie dlatego że głosił określone treści\nfilozoficzne, lecz z tej racji, ponieważ był obowiązującą ideologią paostwową, a w tym charakterze\npodważał (a w drastycznych przypadkach przekreślał) intelektualną autonomię nauki. I jakiekolwiek\ntreści filozoficzne by głosił, to będąc ideologią paostwową, spełniałby tę właśnie funkcję, do której\npowołana jest każda ideologia paostwowa: funkcję podporządkowywania władzy politycznej całości\nżycia społecznego we wszystkich jego wymiarach.\nSpory filozoficzne są od wieków w naszej kulturze elementem życia naukowego i można w tych\nsprawach zajmowad bardzo różne stanowiska, optowad za różnymi filozofiami. Z chwilą wszakże, gdy\njakakolwiek filozofia podniesiona zostaje do rangi ideologii paostwowej, dyskusje filozoficzne,\nprzynajmniej w jej kategoriach, kooczą się.\nPrzedstawiłem najważniejsze, jak mi się zdaje, mechanizmy, które zrodziły łysenkizm, zarówno jako\nokreślone stanowisko w biologii, jak też - szerzej - jako patologiczne zjawisko życia naukowego.\nWszystkie one - wprawdzie z różnym nasileniem w poszczególnych okresach - działały w tym samym\nkierunku: niszczyły intelektualną autonomię nauki, narzucały jej obce kryteria oceny wyników pracy\nbadawczej i odcinały od związków z zagranicą, skazując na zaściankowośd; podporządkowywały ją\nwąsko pragmatycznym celom polityki bieżącej i niszczyły jej mechanizmy samoobronne przed\nszarlatanami, wymuszały administracyjnie, a nawet policyjnie konformizm społeczności uczonych\nwobec ośrodków władzy i przekształcały uczonych w posłusznych urzędników, tym lepszych, im\nposłuszniej wykonujących polecenia, im łatwiej rezygnujących z własnego zdania. W najlepszym razie\nczyniły z nich doradców technicznych w kwestiach dotyczących metod realizacji celów, których ocena\nwyjęta została spod ich kompetencji.\nNiektóre z tych mechanizmów, jak na przykład masowy terror, należą dziś do przeszłości, niektóre\njednak funkcjonują nadal i powodują analogiczne, chod oczywiście nie tak monstrualne objawy\npatologiczne. Nierozstrzygalny jest bowiem problem, jak możliwe jest skuteczne funkcjonowanie\nreguł życia naukowego w systemie sprawowania władzy, który z założenia nie toleruje żadnych\nautonomicznych wobec siebie obszarów i organizacji życia społecznego.\nTekst drukowany w „drugim obiegu” w broszurze Towarzystwa Kursów Naukowych 1978, a następnie\nw „Krytyce” 1979.\nDocuments similaires à Stefan Amsterdamski - O patologii życia naukowego Casus Łysenko - 1978 (zorg)\nChurchill W.-druga Wojna Światowa, t.3 - Wielka Koalicja, Ks.2-Wojna Przychodzi Do Ameryki\nDyskusja - Czy Darwinizm Jest Metafizycznym Programem Badawczym Czy Teorią Naukową\nZagadnienia do sprawdzianu o I Wojnie Światowej\nStaniszkis, Jadwiga - Postkomunizm\nPlus de biblioteka_zorga