Tom II DZIEŁ ZEBRANYCH JANA PAWŁA II zawiera Adhortacje apostolskie. Zajmują one ważne miejsce w nauczycielskim i duszpasterskim dorobku Jana Pawła II. Warto zauważyć, że jeśli encykliki są przede wszystkim (choć nie wyłącznie) panoramą papieskiego myślenia, to adhortacje – wiążąc to myślenie z działaniem – kładą bardziej nacisk na praktykę życia chrześcijańskiego, ale nie tracąc jednak wyrazu teoretyczno-doktrynalnego.\nNależy pamiętać, że poza dwoma adhortacjami: Redemptionis donum i Redemptoris Custos, których autorem jest wyłącznie Jan Paweł II, pozostałe dokumenty są przygotowane przez Papieża i przez synody biskupów; materiał treściowy była owocem pracy synodów, a ostateczna redakcja należała do Ojca Świętego.\nOd strony konstrukcji literackiej treść adhortacji obejmuje zwykle trzy główne wątki: doktrynalny, moralno-pedagogiczny oraz administracyjno-prawny (ich rozmiary zależą od tematu, któremu dokument jest poświęcony). Adhortacje w istotny sposób regulują rytm życia religijnego Kościoła. Z jednej strony dają one wgląd w to, czym żyje Kościół w terenie (w powstaniu tych dokumentów uczestniczą przecież przedstawiciele światowego episkopatu), z drugiej zaś – stają się okazją do ojcowskiego kontaktu papieża z wiernymi. Każda z adhortacji - jak i cały tom - poprzedzona jest wstępem, który objaśnia i przybliża myśl przewodnią dokumentu.\nWPROWADZENIE DO ADHORTACJI APOSTOLSKICH JANA PAWŁA II 7\nWprowadzenie do adhortacji Catechesi Tradendae – bp Kazimierz Nycz 13\nOstatnie polecenie Chrystusa 19\nTroska Pawła VI 19\nOwocny synod 20\nZnaczenie tej adhortacji 20\nRozdział I. MAMY TYLKO JEDNEGO NAUCZYCIELA JEZUSA CHRYSTUSA 21\nDoprowadzić do łączności z osobą Chrystusa 21\nPrzekazywać naukę Chrystusa 21\nChrystus nauczający 22\nJedyny „nauczyciel” 22\nNauczający całym swym życiem 23\nRozdział II. DOŚWIADCZENIE TAK DAWNE, JAK KOŚCIÓŁ 24\nMisja apostołów 24\nKatecheza w czasach apostolskich 24\nU Ojców Kościoła 25\nW wyniku soborów i działalności misyjnej 25\nKatecheza prawem i obowiązkiem Kościoła 26\nNajważniejsze zadanie 26\nOdpowiedzialność wspólna i zróżnicowana 27\nOdnowa stała i rozważna 27\nRozdział III. KATECHEZA W DZIAŁALNOŚCI PASTORALNEJ I MISYJNEJ KOŚCIOŁA 29\nKatecheza etapem ewangelizacji 29\nKatecheza i pierwsze głoszenie ewangelii 30\nSpecyficzny cel katechezy 30\nKonieczność katechezy systematycznej 31\nKatecheza a życie 31\nKatecheza i sakramenty 32\nKatecheza i wspólnota kościelna 32\nKonieczność katechezy w szerszym znaczeniu dla dojrzałości i umocnienia wiary 33\nRozdział IV. CAŁA DOBRA NOWINA CZERPANA U ŹRÓDŁA 34\nTreść orędzia 34\nCredo – najznakomitszy wyraz doktryny 34\nElementy, których nie wolno pominąć 35\nIntegralność treści 36\nPomoce metod pedagogicznych 37\nEkumeniczny wymiar katechezy 37\nFormy współpracy ekumenicznej 38\nProblem wspólnych podręczników dla różnych religii 39\nRozdział V. WSZYSCY POTRZEBUJĄ KATECHIZACJI 40\nDzieci i młodzież dzisiaj 40\nDzieci najmłodsze 40\nDzieci starsze 41\nKatecheza skierowana do młodych 42\nMłodzi w środowisku niereligijnym 43\nKatechumenat ponowny 43\nRóżnorodne i uzupełniające się formy katechezy 44\nRozdział VI. NIEKTÓRE SPOSOBY I ŚRODKI W KATECHEZIE 45\nŚrodki społecznej informacji 45\nDowartościowanie inicjatyw duszpasterskich 45\nPodręczniki katechetyczne 46\nRozdział VII. JAK KATECHIZOWAĆ? 48\nRóżne metody katechizacji 48\nW służbie objawienia i nawrócenia 48\nKatecheza a kultura 49\nWłączenie w katechezę ludowych form pobożności 49\nUczenie się na pamięć 50\nRozdział VIII. RADOŚĆ WIARY W TRUDNYM ŚWIECIE 51\nWzmocnić tożsamość chrześcijańską 51\nW świecie obojętnym 51\nPrzy pomocy pedagogii właściwej wierze 51\nJęzyk odpowiedni do przekazania Credo 52\nPoszukiwanie i pewność wiary 52\nKatecheza i teologia 53\nRozdział IX. KATECHIZACJA OBOWIĄZKIEM WSZYSTKICH 55\nWezwanie do wszystkich odpowiedzialnych za katechizację 55\nWspólnoty zakonne 56\nKatecheci świeccy 57\nW stowarzyszeniach, ruchach, ugrupowaniach 60\nW ośrodkach formacyjnych 60\nDuch Święty wewnętrznym nauczycielem 61\nMaryja Matką i wzorem 62\nWprowadzenie do adhortacji Familiaris consortio – Maria i Janusz Poniewierscy 63\nKościół w służbie rodziny 69\nSynod roku 1980 kontynuacją poprzednich synodów 69\nWielkie dmałżeństwa i rodziny 70\nRozdział I. BLASKI I CIENIE RODZINY W DOBIE OBECNEJ 71\nPotrzeba rozeznania sytuacji 71\nOsąd ewangeliczny 71\nSytuacja rodziny w świecie współczesnym 72\nWpływ sytuacji na sumienie wiernych 73\nNasza epoka potrzebuje mądrości 73\nStopniowość a nawrócenie 74\nAsymilacja kultur 74\nRozdział II. ZAMYSŁ BOŻY WZGLĘDEM MAŁŻEŃSTWA I RODZINY 76\nCzłowiek em Boga-Miłości 76\nMałżeństwo – komunią między Bogiem i ludźmi 77\nJezus Chrystus, Oblubieniec Kościoła a sakrament małżeństwa 77\nDzieci, najcenniejszy dar małżeństwa 78\nRodzina – komunią osób 79\nMałżeństwo a dziewictwo 79\nRozdział III. ZADANIA RODZINY CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 81\nRodzina winna stać się tym, czym jest ze swej natury 81\nI. Tworzenie wspólnoty osób 81\nMiłość zasadą i mocą komunii 81\nNiepodzielna jedność komunii małżeńskiej 82\nKomunia nierozerwalna 83\nSzerszy zakres komunii rodziny 84\nPrawa i obowiązki kobiety 85\nKobieta a społeczeństwo 85\na godności kobiety 86\nMężczyzna jako mąż i ojciec 86\nPrawa dziecka 87\nOsoby starsze w rodzinie 88\nII. W służbie życiu 89\n1) Przekazywanie życia 89\n2) Wychowanie 95\nIII. Uczestnictwo w rozwoju społeczeństwa 99\nRodzina – pierwszą i żywotną komórką społeczeństwa 99\nŻycie rodzinne jako doświadczenie komunii i uczestnictwa 100\nZadanie społeczne i polityczne 100\nSpołeczeństwo w służbie rodziny 101\nKarta praw rodziny 101\nŁaska i odpowiedzialność rodziny chrześcijańskiej 102\nO nowy ład międzynarodowy 103\nIV. Uczestnictwo w życiu i misji kościoła 103\nRodzina w tajemnicy Kościoła 103\nWłaściwe i specjalne zadanie rodziny w Kościele 104\n1) Rodzina chrześcijańska, jako wspólnota wierząca i ewangelizująca 105\n2) Rodzina chrześcijańska – wspólnotą w dialogu z Bogiem 108\n3) Rodzina chrześcijańska wspólnotą w służbie człowieka 112\nRozdział IV. DUSZPASTERSTWO RODZIN: ETAPY, ORGANIZACJA, PRACOWNICY I OKOLICZNOŚCI 114\nI. Etapy duszpasterstwa rodzin 114\nKościół towarzyszy rodzinie chrześcijańskiej w jej drodze 114\nObrzęd ślubu 116\nObrzęd ślubu i ewangelizacja ochrzczonych niewierzących 117\nDuszpasterstwo małżeństw 118\nII. Struktury duszpasterstwa rodzin 119\nWspólnota kościelna, a w szczególności parafia 119\nRodzina chrześcijańska 119\nStowarzyszenia rodzin dla rodzin 120\nIII. Pracownicy duszpasterstwa rodzin 120\nBiskupi i kapłani 121\nZakonnicy i zakonnice 122\nSpecjaliści świeccy 122\nOdbiorcy i pracownicy środków przekazu społecznego 122\nIV. Duszpasterstwo rodzin w przypadkach trudnych 124\nSzczególne okoliczności 124\nMałżeństwa mieszane 125\nOddziaływanie duszpasterskie wobec niektórych sytuacji nieprawidłowych 126\nPozbawieni rodziny 130\nWprowadzenie do adhortacji Redemptionis donum – s. Jolanta Ocech USJK 133\nRozdział I. POZDROWIENIE 139\nRozdział II. POWOŁANIE 141\n„Jezus spojrzał z miłością” 141\n„Jeśli chcesz być doskonały ” 142\n„Będziesz miał skarb w niebie” 143\nRozdział III. KONSEKRACJA 145\nProfesja zakonna „pełniej wyraża konsekrację chrztu” 145\nPrzymierze oblubieńczej miłości 146\nRozdział IV. RADY EWANGELICZNE 148\nEkonomia odkupienia 148\nUdział w chrystusowym wyniszczeniu 149\nRozdział V. CZYSTOŚĆ – UBÓSTWO – POSŁUSZEŃSTWO 151\nRozdział VI. MIŁOŚĆ KOŚCIOŁA 155\nRozdział VII. ZAKOŃCZENIE 158\n„Światłe oczy serca” 158\nOrędzie uroczystości Zwiastowania Pańskiego 159\nWprowadzenie do adhortacji Reconciliatio et paenitentia – Zdzisław J. Kijas 161\nPowstanie i znaczenie dokumentu 167\nŚwiat rozbity 167\nTęsknota za pojednaniem 168\nSpojrzenie synodu 169\nRozdział I. NAWRÓCENIE I POJEDNANIE OBOWIĄZKIEM I ZADANIEM KOŚCIOŁA 173\nI. Przypowieść o pojednaniu 173\nOda, który zaginął 173\ndoa, który pozostał w domu 173\nII. U źródeł pojednania 174\nW świetle Chrystusa – Sprawcy pojednania 174\nKościół niosący pojednanie 175\nKościół pojednany 176\nIII. Inicjatywa Boga i posługa Kościoła 177\nPojednanie pochodzi od Boga 177\nKościół – wielki sakrament pojednania 178\nInne drogi pojednania 179\nRozdział II. MIŁOŚĆ WIĘKSZA NIŻ GRZECH 180\nDramat człowieka 180\nI. Tajemnica grzechu 181\nNieposłuszeństwo wobec Boga 181\nPodział wśródi 182\nGrzech osobisty i grzech społeczny 182\nGrzech śmiertelny i grzech powszedni 185\nUtrata poczucia grzechu 188\nII. Mysterium pietatis 190\nJest nią sam Chrystus 191\nWysiłek chrześcijanina 192\nKu pojednaniu 192\nRozdział III. DUSZPASTERSTWO POKUTY I POJEDNANIA 193\nGłoszenie pokuty i pojednania 193\nI. Środki i drogi prowadzące do pokuty i pojednania 194\nII. Sakrament pokuty i pojednania 202\n„Którym odpuścicie” 202\nSakrament przebaczenia 204\nNiektóre podstawowe zasady 205\nFormy sprawowania sakramentu 210\nSprawowanie sakramentu z rozgrzeszeniem ogólnym 211\nNiektóre przypadki szczególne 212\nWprowadzenie do adhortacji Christifideles laici – Tomasz P. Terlikowski 217\nIdźcie i wy do mojej winnicy 221\nPilne potrzeby współczesnego świata: czemu tu stoicie cały dzień bezczynnie? 223\nSekularyzm a potrzeba religii 224\nOsoba ludzka: godność deptana i wywyższana 225\nNieustające konflikty a sprawa pokoju 225\nJezus Chrystus nadzieją ludzkości 226\nRozdział I. JA JESTEM KRZEWEM WINNYM, WY – LATOROŚLAMI Godność katolików świeckich w Kościele-Misterium 227\nTajemnica winnicy 227\nKim są świeccy? 228\nChrzest i chrześcijańska nowość 228\nSynowie w Synu 229\nJedno ciało w Chrystusie 229\nŻywe i święte przybytki Ducha 230\nUdział świeckich w kapłańskim, prorockim i królewskim urzędzie Jezusa Chrystusa 230\nLaikat i jego świecki charakter 232\nPowołani do świętości 234\nUświęcajcie się żyjąc w świecie 235\nRozdział II. LATOROŚLE JEDNEGO WINNEGO KRZEWU Uczestnictwo świeckich w życiu Kościoła-Wspólnoty 237\nTajemnica Kościoła-Wspólnoty 237\nSobór i eklezjologia komunii 237\nOrganiczna struktura wspólnoty: różnorodność i komplementarność 239\nPosługi i charyzmaty – dary Ducha Świętego dla Kościoła 240\nPosługi, urzędy i funkcje 240\nPosługi wynikające ze święceń 241\nPosługi, urzędy i funkcje świeckich 241\nUczestnictwo świeckich w życiu Kościoła 245\nKościoły partykularne i Kościół powszechny 245\nApostolskie zaangażowanie w parafii 247\nFormy uczestnictwa w życiu Kościoła 248\nFormy osobistego uczestnictwa 248\nFormy uczestnictwa zrzeszonego 249\nKryteria charakteru kościelnego zrzeszeń laikatu 250\nPosługa pasterzy na rzecz komunii 251\nRozdział III. PRZEZNACZYŁEM WAS NA TO, ABYŚCIE SZLI I OWOC PRZYNOSILI Współodpowiedzialność świeckich w Kościele-Misji 254\nMisyjna natura komunii 254\nGłosić Ewangelię 255\nNadszedł czas nowej ewangelizacji 255\nIdźcie na cały świat 257\nŻyć ewangelią służąc człowiekowi i społeczeństwu 258\nKrzewić poszanowanie dla godności osoby ludzkiej 259\nOtaczać głębokim szacunkiem prawo do życia 260\nWolność wzywania imienia Pańskiego 262\nRodzina pierwszą płaszczyzną społecznego zaangażowania 263\nMiłość duszą i podstawą solidarności 264\nZaangażowanie polityczne dotyczy wszystkich i służy wszystkim 265\nCzłowiek ośrodkiem życia gospodarczo-społecznego 267\nEwangelizacja kultury i kultur człowieka 268\nRozdział IV. ROBOTNICY W WINNICY PAŃSKIEJ D zarządcy wielorakiej Łaski Bożej 271\nRóżnorodność powołań 271\nMłodzież, dzieci i ludzie starsi 271\nMłodzież nadzieją Kościoła 271\nDzieci i królestwo niebieskie 272\nLudzie starsi i dar mądrości 273\nKobiety i mężczyźni 274\nPodstawy antropologiczne i teologiczne 275\nMisja w Kościele i w świecie 277\nWspółobecność i współpraca mężczyzn i kobiet 279\nChorzy i cierpiący 280\nOdnowiona działalność duszpasterska 281\nRóżne stany życia i różne powołania 282\nRóżnorodne powołania świeckich 283\nRozdział V. ABYŚCIE PRZYNOSILI OWOC OBFITSZY Formacja katolików świeckich 285\nStale wzrastać w dojrzałości 285\nOdkrywać własne powołanie i misję i żyć nimi 285\nIntegralna formacja do życia w jedności 286\nAspekty formacji 287\nWspółpracownicy Boga-Wychowawcy 288\nInne środowiska wychowawcze 289\nFormacja jako wzajemny dar wszystkich dla wszystkich 291\nApel i modlitwa 291\nWprowadzenie do adhortacji Redemptoris custos – ks. Wojciech Hanc 295\n1. Więź Józefa z Maryją, Matką Jezusa 296\n2. Więź nazaretańskiego patriarchy z Jezusem 297\n3. Więź św. Józefa z Kościołem 297\nRozdział I. ZAPISY EWANGELII 302\nMałżeństwo z Maryją 302\nRozdział II. POWIERNIK TAJEMNICY BOGA SAMEGO 304\nW służbie ojcostwa 305\nSpis ludności 308\nNarodzenie w Betlejem 308\nNadanie imienia 309\nOfiarowanie Jezusa w świątyni 309\nUcieczka do Egiptu 309\nJezus w świątyni 310\nOpiekun i wychowawca Jezusa w Nazarecie 310\nRozdział III. MĄŻ SPRAWIEDLIWY – OBLUBIENIEC 311\nRozdział IV. PRACA WYRAZEM MIŁOŚCI 314\nRozdział V. PRYMAT ŻYCIA WEWNĘTRZNEGO 315\nRozdział VI. PATRON KOŚCIOŁA NASZYCH CZASÓW 317\nWprowadzenie do adhortacji Pastores dabo vobis – ks. Edward Staniek 321\nRozdział I. Z LUDZI WZIĘTY Formacja kapłańska wobec wyzwań schyłku drugiego tysiąclecia 331\nKapłan w swoich czasach 331\nEwangelia w dzisiejszych czasach: nadzieje i przeszkody 332\nMłodzi wobec powołania i formacji kapłańskiej 334\nEwangeliczne rozeznanie 336\nRozdział II. NAMAŚCIŁ MNIE I POSŁAŁ Natura i misja kapłaństwa służebnego 338\nSpojrzenie na kapłana 338\nKościół – tajemnica, komunia i misja 339\nPodstawowa relacja z Chrystusem Głową i Pasterzem 340\nW służbie Kościoła i świata 342\nRozdział III. DUCH PAŃSKI SPOCZYWA NA MNIE Życie duchowe kapłana 346\n„Szczególne” powołanie do świętości 346\nUpodobnienie do Jezusa Chrystusa Głowy i Pasterza oraz miłość pasterska 347\nŻycie duchowe a sprawowanie posługi 351\nŻycie kapłańskie i radykalizm ewangeliczny 354\nPrzynależność do Kościoła lokalnego i poświęcenie się temu Kościołowi 358\n„Odnów w ich sercach ducha świętości” 360\nRozdział IV. CHODŹCIE, A ZOBACZYCIE Powołanie kapłańskie w duszpasterstwie Kościoła 362\nSzukać Jezusa, pójść za Nim, pozostać z Nim 362\nKościół i dar powołania 363\nDialog powołania: inicjatywa Boga i odpowiedź człowieka 364\nTreść i środki duszpasterstwa powołań 367\nWszyscy jesteśmy odpowiedzialni za powołania kapłańskie 370\nRozdział V. USTANOWIŁ DWUNASTU, ABY MU TOWARZYSZYLI Formacja kandydatów do kapłaństwa 373\nTowarzyszyć Chrystusowi na wzór apostołów 373\nI. Wymiary formacji kapłańskiej 374\nFormacja ludzka fundamentem całej formacji kapłańskiej 374\nFormacja duchowa: zjednoczenie z Bogiem i poszukiwanie Chrystusa 376\nFormacja intelektualna: zrozumienie wiary 383\nFormacja duszpasterska: udział w miłości Jezusa Chrystusa Do Pasterza 388\nII. Środowiska formacji kapłańskiej 391\nWspólnota formacyjna wyższego seminarium 391\nNiższe seminarium oraz inne formy duszpasterstwa powołań 394\nIII. Odpowiedzialni za formację kapłańską 396\nKościół i biskup 396\nWspólnota wychowawcza seminarium 397\nWykładowcy teologii 398\nWspólnoty, stowarzyszenia i ruchy młodzieżowe 399\nKandydat do kapłaństwa 400\nRozdział VI. PRZYPOMINAM CI, ABYŚ ROZPALIŁ NA NOWO CHARYZMAT BOŻY, KTÓRY JEST W TOBIE Stała formacja kapłanów 401\nTeologiczne uzasadnienie formacji stałej 401\nRóżne aspekty formacji stałej 403\nGłęboki sens stałej formacji 406\nBez względu na wiek i warunki życia 410\nOdpowiedzialność za formację stałą 411\nCzas, formy i środki formacji stałej 413\nWprowadzenie do adhortacji Ecclesia in Africa – abp Henryk Hoser SAC 419\nSympozjum Konferencji Episkopatów Afryki i Madagaskaru 426\nZwołanie Specjalnego Zgromadzenia Synodu Biskupów poświęconego Afryce 426\nCzas łaski 427\nAdresaci dokumentu 427\nPlan adhortacji 428\nRozdział I. HISTORYCZNA CHWILA W ŻYCIU KOŚCIOŁA 429\nWyznanie wiary 429\nSynod zmartwychwstania, synod nadziei 430\nKolegialność afektywna i efektywna 431\nW pełnej komunii z Kościołem powszechnym 432\nOrędzie aktualne i wiarygodne 433\nRodzina Boża na drodze synodalnej 434\nBóg pragnie zbawić Afrykę 436\nRozdział II. KOŚCIÓŁ W AFRYCE 438\nI. Krótka historia ewangelizacji kontynentu 438\nFaza pierwsza 438\nFaza druga 439\nFaza trzecia 440\nHołd misjonarzom 441\nKościół zakorzenia się i wzrasta 442\nCzym jest dzisiaj Afryka? 442\nPozytywne wartości afrykańskiej kultury 443\nNiektóre opcje narodów Afryki 444\nII. Aktualne problemy Kościoła w Afryce 445\nEwangelizacja w głąb 445\nPrzezwyciężenie podziałów 446\nMałżeństwo i powołania 446\nTrudności społeczne i polityczne 446\nPresja środków społecznego przekazu 447\nIII. Formacja głosicieli Ewangelii 447\nRozdział III. EWANGELIZACJA I INKULTURACJA 449\nMisja Kościoła 449\nPilna potrzeba i konieczność inkulturacji 451\nPodstawy teologiczne 451\nZasady i dziedziny inkulturacji 452\nKościół jako rodzina boża 453\nDziedziny zastosowania inkulturacji 454\nIntegralny rozwój człowieka 455\nStać się głosem tych, którzy nie mają głosu 457\nŚrodki społecznego przekazu 458\nRozdział IV. W PERSPEKTYWIE TRZECIEGO TYSIĄCLECIA CHRZEŚCIJAŃSTWA 459\nI. Aktualne wyzwania 459\nKonieczność chrztu 459\nPilna potrzeba ewangelizacji 460\nDoniosłe znaczenie formacji 460\nPogłębianie wiary 461\nMoc świadectwa 461\nInkulturacja wiary 462\nWspólnota pojednania 462\nII. Rodzina 463\nEwangelizacja rodziny 463\nŚwięta Rodzina jako wzorzec 463\nGodność i rola mężczyzny i kobiety 463\nGodność i rola małżeństwa 464\nNa ratunek rodzinie afrykańskiej 464\nRodzina otwarta na społeczeństwo 465\nRozdział V. „BĘDZIECIE MOIMI ŚWIADKAMI” W AFRYCE 466\nŚwiadectwo i świętość 466\nI. Współpracownicy w dziele ewangelizacji 467\nŻywe wspólnoty kościelne 467\nOsoby konsekrowane 469\nKandydaci do kapłaństwa 470\nII. Struktury ewangelizacji 471\nRuchy i stowarzyszenia 471\nUniwersytety i uczelnie wyższe 472\nŚrodki materialne 472\nRozdział VI. BUDOWAĆ KRÓLESTWO BOŻE 474\nKrólestwo sprawiedliwości i pokoju 474\nEklezjalny wymiar świadectwa 474\nSól ziemi 475\nWspółpraca z wyznawcami innych religii 475\nWłaściwe zarządzanie sprawami publicznymi 476\nBudowanie narodu 476\nDroga praworządności 476\nZarządzanie majątkiem społecznym 476\nWymiar międzynarodowy 477\nI. Problemy budzące niepokój 478\nPrzywrócić młodym nadzieję 478\nPlaga AIDS 478\n„Przekujcie miecze na lemiesze!” (por. Iz 2,4): nigdy więcej wojny! 479\nUchodźcy i wysiedleni 480\nCiężar zadłużenia zagranicznego 480\nGodność afrykańskiej kobiety 480\nII. Głosić dobrą nowinę 481\nNaśladować Chrystusa, najdoskonalszego Głosiciela 481\nTradycyjne formy przekazu 481\nEwangelizacja środków przekazu 481\nWykorzystanie środków społecznego przekazu 482\nWspółpraca i koordynacja w dziedzinie środków przekazu 482\nRozdział VII. „BĘDZIECIE MOIMI ŚWIADKAMI AŻ PO KRAŃCE ZIEMI” 483\nGotowi do podjęcia misji 483\nOrganiczna solidarność duszpasterska 484\nŚwiętość a misja 486\nPraktyka solidarności 487\nKu nowemu tysiącleciu chrześcijaństwa 488\nModlitwa do Maryi, Matki Kościoła 489\nWprowadzenie do adhortacji Vita consecrata – o. Jerzy Wiesław Gogola OCD 491\nDziękczynienie za życie konsekrowane 497\nŻycie konsekrowane darem dla kościoła 498\nOwoce synodu 498\nDziałanie Ducha Świętego w różnych formach życia konsekrowanego 499\nŻycie monastyczne na Wschodzie i na Zachodzie 499\nStan dziewic poświęconych Bogu, pustelnicy, wdowy 500\nInstytuty oddane całkowicie kontemplacji 501\nŻycie konsekrowane oddane dziełom apostolskim 501\nInstytuty świeckie 502\nStowarzyszenia życia apostolskiego 502\nNowe formy życia konsekrowanego 502\nCel adhortacji apostolskiej 503\nRozdział I. CONFESSIO TRINITATIS: CHRYSTOLOGICZNO-TRYNITARNE Źródła życia konsekrowanego 505\nIkona Chrystusa przemienionego 505\n„Przemienił się wobec nich” 506\n„To jest mój syn umiłowany, jego słuchajcie!” 506\nI. Na chwałę Trójcy Przenajświętszej 507\nA Patre ad Patrem: inicjatywa Boga 507\nPer Filium: śladami Chrystusa 508\nIn Spiritu: konsekrowani przez Ducha Świętego 509\nRady ewangeliczne darem Trójcy Przenajświętszej 509\nOdblask życia trynitarnego w radach ewangelicznych 510\nKonsekrowani jak Chrystus dla królestwa Bożego 511\nII. Między paschą a pełnią czasów 511\nOd Taboru po Kalwarię 511\nPaschalny wymiar życia konsekrowanego 512\nŚwiadkowie Chrystusa w świecie 512\nEschatologiczny wymiar życia konsekrowanego 513\nAktywne oczekiwanie: zaangażowanie i czujność 514\nMaryja Dziewica – wzór konsekracji i naśladowania Chrystusa 515\nIII. W Kościele i dla Kościoła 516\n„D, że tu jesteśmy”: Życie konsekrowane w tajemnicy Kościoła 516\nNowa i szczególna konsekracja 516\nWzajemne powiązania między różnymi stanami życia chrześcijańskiego 517\nSzczególna wartość życia konsekrowanego 518\nŚwiadczyć o Ewangelii Błogosławieństw 519\nŻywy Kościoła-Oblubienicy 519\nIV. Prowadzeni przez Ducha Świętego 520\nŻycie „przemienione”: wezwanie do świętości 520\nWierność charyzmatowi 521\nTwórcza wierność 522\nModlitwa i asceza: duchowe zmaganie 522\nDążenie do świętości 523\n„Wstańcie, nie lękajcie się!”: odnowiona ufność 524\nRozdział II. SIGNUM FRATERNITATIS: ŻYCIE KONSEKROWANE ZNAKIEM KOMUNII W KOŚCIELE. 525\nI. Trwałe wartości 525\nNa Trójcy Przenajświętszej 525\nŻycieerskie w miłości 525\nZadania władzy 526\nRola osób starszych 527\nNa wzór wspólnoty apostolskiej 527\nSentire cum Ecclesia 528\nBraterstwo w Kościele powszechnym 529\nŻycie konsekrowane a Kościół partykularny 530\nOwocna i harmonijna współpraca w komunii kościelnej 530\nStały dialog w duchu miłości 531\nBraterstwo w świecie podzielonym i niesprawiedliwym 532\nKomunia między różnymi instytutami 532\nStruktury koordynujące 533\nKomunia i współpraca ze świeckimi 534\nO nowy dynamizm duchowy i apostolski 534\nŚwieccy wolontariusze i osoby stowarzyszone 534\nGodność i rola kobiety konsekrowanej 535\nNowe perspektywy obecności i działania 536\nII. Ciągłość dzieła Ducha Świętego: wierność w nowości 537\nMniszki klauzurowe 537\nBracia zakonni 538\nInstytuty mieszane 540\nNowe formy życia ewangelicznego 540\nIII. Spojrzenie w przyszłość 541\nTrudności i perspektywy 541\nDuszpasterstwo powołaniowe wobec nowych wyzwań 542\nCele formacji początkowej 543\nZadania formatorów i formatorek 544\nFormacja wspólnotowa i apostolska 545\nPotrzeba opracowania całościowej i aktualnej ratio 545\nFormacja stała 546\nW dynamice wierności 546\nWymiary formacji stałej 548\nRozdział III. SERVITIUM CARITATIS: ŻYCIE KONSEKROWANE OBJAWIENIEM BOŻEJ MIŁOŚCI W ŚWIECIE 549\nKonsekrowani do pełnienia misji 549\nW służbie Boga i człowieka 550\nWspółpraca w Kościele i duchowość apostolska 550\nI. Miłość aż do końca 551\nMiłować Sercem Chrystusa 551\nSzczególny wkład życia konsekrowanego w ewangelizację 552\nPierwsza ewangelizacja: przepowiadać Chrystusa narodom 553\nObecni we wszystkich zakątkach ziemi 553\nPrzepowiadanie Chrystusa a inkulturacja 554\nInkulturacja życia konsekrowanego 555\nNowa ewangelizacja 556\nSzczególne umiłowanie ubogich i promocja sprawiedliwości 556\nOpieka nad chorymi 558\nII. Świadectwo prorockie w obliczu wielkich wyzwań 558\nProrocki charakter życia konsekrowanego 558\nZnaczenie życia konsekrowanego we współczesnym świecie 559\nWierność aż po męczeństwo 560\nWielkie wyzwania dla życia konsekrowanego 560\nWyzwanie czystości konsekrowanej 560\nWyzwanie ubóstwa 561\nUbóstwo ewangeliczne w służbie ubogich 562\nWyzwanie wolności w posłuszeństwie 562\nSpełniać razem wolę Ojca 563\nUsilna troska o rozwój życia duchowego 563\nWsłuchani w słowo Boże 564\nW komunii z Chrystusem 565\nIII. Niektóre areopagi misji 566\nObecność w świecie edukacji 566\nKonieczność odnowionego zaangażowania na polu edukacji 567\nEwangelizacja kultury 567\nObecność w świecie środków społecznego przekazu 568\nIV. W dialogu ze wszystkimi 569\nSłużba jedności chrześcijan 569\nFormy dialogu ekumenicznego 570\nDialog międzyreligijny 570\nDuchowość jako odpowiedź na poszukiwanie sacrum i na tęsknotę za Bogiem 571\nBezinteresowność bez granic 572\nŻycie konsekrowane w służbie królestwa bożego 573\nDo młodzieży 573\nDo rodzin 574\nDo mężczyzn i kobiet d woli 574\nDo osób konsekrowanych 574\nPatrząc w przyszłość 575\nModlitwa do Trójcy Przenajświętszej 576\nProśba do Najświętszej Maryi Panny 576\nWprowadzenie do adhortacji Nowa nadzieja dla Libanu – ks. Jarosław Różański OMI. 577\nW zasięgu starych cywilizacji 577\nChrześcijaństwo w okresie rzymskim 577\nOkres bizantyjski 578\nSpotkanie z islamem 578\nDroga ku niepodległości 578\nŹródła konfliktu 579\nWszyscy przeciwko wszystkim 579\nPielgrzymka Jana Pawła II do Libanu i adhortacja apostolska Nowa nadzieja dla Libanu 580\nWprowadzenie. SYNOD NADZIEI 583\nRozdział I. AKTUALNA SYTUACJA KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO W LIBANIE 587\nJedność i różnorodność 587\nKościół katolicki w Libanie po ostatnich wydarzeniach 588\nRazem z innymi kościołami i społecznościami chrześcijańskimi w Libanie 589\nRelacje z wyznawcami religii monoteistycznych, szczególnie z muzułmanami 590\nSekularyzacja i świat dzisiejszy 591\nChrześcijanie w społeczeństwie cywilnym 592\nRozdział II. NADZIEJA W KOŚCIELE OPARTA NA CHRYSTUSIE 594\nWezwanie do nadziei 594\n1. Kościół, tajemnica komunii 594\nWymiary tej tajemnicy 594\nKomunia w Duchu Świętym, Boskim tchnieniu jedności w różnorodności 596\nII. Chrystus nadzieją chrześcijan 598\nChrystus, DPasterz swego ludu 598\nChrystus, prawdziwe Światło świata 600\nChrystus, moc Boża 603\nRozdział III. SYNOD DLA ODNOWY KOŚCIOŁA 605\nZwołanie i prace synodu 605\nDuch Święty, sprawca odnowy 605\nI. Źródła i owoce odnowy 606\nSłowo Boże 606\nTradycja apostolska 607\nModlitwa osobista i wspólnotowa 609\nII. Odnowa osób 610\nJedność w różnorodności 610\nWierni świeccy 610\nZakonnicy i zakonnice 615\nŻycie apostolskie zakonników 617\nŻycie monastyczne 617\nPosługi święceń 619\nIII. Odnowa struktur wspólnotowych 622\nWspólnie budować Ciało Chrystusa 622\nIV. Wezwanie do odnowy duszpasterskiej 626\nSzkoły wyższe 629\nKościelny wydział teologii 630\nDuszpasterstwo powołań 631\nRozdział IV. KOMUNIA 632\nKościół, Ciało Chrystusa 632\nI. Komunia w Kościele katolickim w Libanie 633\nW Libanie 633\nRazem z całym Kościołem katolickim na Bliskim Wschodzie 635\nRazem ze wspólnotami katolickimi diaspory 635\nRazem z całym Kościołem katolickim 636\nII. Dialog z kościołami prawosławnymi 636\nIII. Związki ze wspólnotami kościelnymi wyrosłymi z reformacji 637\nIV. Rada kościołów na bliskim wschodzie 638\nRozdział V. ZAANGAŻOWANIE KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO W LIBANIE W DIALOG MIĘDZYRELIGIJNY 639\nAutentyczny dialog 639\nI. Dialog muzułmańsko-chrześcijański 639\nII. Współżycie 640\nIII. Solidarność ze światem arabskim 641\nIV. Budowanie społeczeństwa 641\nV. Pokój i pojednanie 643\nRozdział VI. KOŚCIÓŁ W SŁUŻBIE LUDZKOŚCI 646\nSpołeczne aspekty misji Kościoła 646\nI. Służba społeczna 646\nII. Zarządzanie di Kościoła 647\nIII. Posługa szkolnictwa 649\nKatolickie szkoły i ośrodki akademickie w Libanie 649\nUniwersytety i instytuty katolickie 650\nIV. Służba informacji 651\nV. Zaangażowanie polityczne 651\nVI. Prawa człowieka 653\nWprowadzenie do adhortacji Ecclesia in America – ks. Tomasz Szyszka SVD 661\nIdea zwołania synodu 668\nTemat synodu 668\ny synodu, jako doświadczenie spotkania 668\nPrzyczynek do jedności kontynentu 669\nW kontekście nowej ewangelizacji 669\nObecność i pomoc Pana 670\nRozdział I. SPOTKANIE Z ŻYJĄCYM JEZUSEM CHRYSTUSEM 671\nSpotkania z Panem w Nowym Testamencie 671\nSpotkania osobiste i spotkania wspólnotowe 672\nSpotkanie z Chrystusem w czasie Kościoła 672\nJezusa spotykamy przez Maryję 673\nMiejsca spotkania z Chrystusem 674\nRozdział II. SPOTKANIE Z JEZUSEM CHRYSTUSEM W DZISIEJSZEJ AMERYCE 676\nSytuacja mężczyzn i kobiet Ameryki, a ich spotkanie z Panem 676\nChrześcijańska tożsamość Ameryki 676\nOwoce świętości 677\nPobożność ludowa 678\nObecność katolików ze wschodu 678\nMiejsce Kościoła w szkolnictwie i działalności społecznej 679\nCoraz większe poszanowanie praw człowieka 680\nZjawisko globalizacji 680\nWzrost urbanizacji 681\nCiężar zadłużenia międzynarodowego 681\nHandel narkotykami i ich konsumpcja 682\nTroska o ekologię 683\nRozdział III. DROGA NAWRÓCENIA 684\nNaglące wezwanie do nawrócenia 684\nSpołeczny wymiar nawrócenia 685\nStałe nawracanie się 685\nProwadzeni przez Ducha Świętego do nowego stylu życia 686\nPowszechne powołanie do świętości 687\nJezus, jedyna droga do świętości 688\nPokuta i pojednanie 688\nRozdział IV. W DRODZE DO KOMUNII 690\nKościół sakramentem komunii 690\nWtajemniczenie chrześcijańskie a komunia 691\nEucharystia, centrum komunii z Bogiem i z naszymi braćmi 691\nBiskupi promotorami komunii 692\nPogłębianie komunii kościołów partykularnych 693\nBraterska komunia ze wschodnimi kościołami katolickimi 693\nKapłan znakiem jedności 694\nRozwijanie duszpasterstwa powołaniowego 695\nOdnowa parafii 696\nStali diakoni 697\nŻycie konsekrowane 697\nWierni świeccy a odnowa Kościoła 698\nGodność kobiety 700\nWyzwania dla rodziny chrześcijańskiej 700\nMłodzi nadzieją przyszłości 701\nDopomaganie dziecku do spotkania z Chrystusem 702\nElementy komunii z innymi kościołami i społecznościami kościelnymi 703\nRelacje Kościoła ze społecznościami judaistycznymi 703\nReligie niechrześcijańskie 704\nRozdział V. DROGA DO SOLIDARNOŚCI 705\nSolidarność owocem komunii 705\nDoktryna Kościoła wyrazem wymogów nawrócenia 705\nSpołeczna nauka Kościoła 706\nGlobalizacja solidarności 707\nGrzechy społeczne wołające o pomstę do nieba 707\nNajgłębsza podstawa praw człowieka 708\nOpcja na rzecz ubogich i spychanych na margines 709\nZadłużenie zewnętrzne 709\nWalka z korupcją 710\nProblem narkotyków 710\nWyścig eń 711\nCywilizacja śmierci i społeczeństwo zdominowane przez silnych 711\nAutochtoni i afroamerykanie 713\nProblematyka dotycząca imigrantów 713\nRozdział VI. MISJA KOŚCIOŁA W DZISIEJSZEJ AMERYCE: NOWA EWANGELIZACJA 715\nPosłani przez Chrystusa 715\nJezus Chrystus – „dnowina” i pierwszy ewangelizator 716\nSpotkanie z Chrystusem pobudza do ewangelizacji 717\nDoniosłość katechizacji 717\nEwangelizacja kultury 718\nEwangelizacja ośrodków edukacji i wychowania 719\nEwangelizacja z pomoc środków społecznego przekazu 720\nWyzwanie ze strony sekt 721\nMisja ad gentes 722\nZ nadzieją i wdzięcznością 724\nModlitwa do Jezusa Chrystusa za rodziny Ameryki 724\nWprowadzenie do adhortacji Ecclesia in Asia – ks. Wojciech Kluj OMI 727\nPrzedziwne dzieła Boga w Azji 733\nPrzygotowanie specjalnego zgromadzenia 733\nRealizacja specjalnego zgromadzenia 734\nDzielenie się owocami specjalnego zgromadzenia 735\nRozdział I. KONTEKST AZJATYCKI 737\nAzja, kolebka Chrystusa i Kościoła 737\nRealia religijne i kulturowe 737\nRealia gospodarcze i społeczne 738\nRealia polityczne 740\nKościół w Azji: przeszłość i teraźniejszość 741\nRozdział II. JEZUS, ZBAWICIEL: DAR DLA AZJI 744\nDar wiary 744\nJezus Chrystus, Bóg-Człowiek i Odkupiciel 745\nOsoba i posłannictwo Syna Bożego 746\nJezus Chrystus prawdą człowieka 747\nJezus – jedyny i powszechny zbawiciel 748\nRozdział III. DUCH ŚWIĘTY: PAN DAJĄCY ŻYCIE 750\nDuch Boży w stworzeniu i w historii 750\nDuch Święty a wcielenie słowa 751\nDuch Święty a Ciało Chrystusa 752\nDuch Święty a misja Kościoła w Azji 753\nRozdział IV. JEZUS ZBAWICIEL: GŁOSZENIE DARU 755\nPrymat głoszenia 755\nGłoszenie Jezusa Chrystusa w Azji 756\nWyzwania inkulturacji 758\nKluczowe obszary inkulturacji 759\nŻycie chrześcijańskie jako głoszenie 761\nRozdział V. WSPÓLNOTA I DIALOG W DZIELE MISYJNYM 764\nNierozłączność wspólnoty i misji 764\nKomunia w kościele 765\nSolidarność między kościołami 767\nKatolickie kościoły wschodnie 768\nDzielenie nadziei i cierpień 768\nMisja dialogu 770\nDialog ekumeniczny 771\nDialog międzyreligijny 772\nRozdział VI. W SŁUŻBIE ROZWOJOWI CZŁOWIEKA 774\nSpołeczna nauka Kościoła 774\nGodność osoby ludzkiej 775\nOpcja charytatywna na rzecz ubogich 775\nEwangelia życia 777\nWychowanie i oświata 779\nBudowanie pokoju 779\nZadłużenie zewnętrzne 781\nRozdział VII. ŚWIADKOWIE EWANGELII 783\nKościół, który daje świadectwo 783\nInstytuty życia konsekrowanego i stowarzyszenia misyjne 784\nŚrodki społecznego przekazu 789\nSłowa wdzięczności i zachęty 791\nModlitwa do Matki Chrystusa 792\nWprowadzenie do adhortacji Ecclesia in Oceania – ks. Adam Wolanin SJ 795\nRozdział I. JEZUS CHRYSTUS A LUDY OCEANII 802\nOsoba Jezusa 802\nGłosić Jezusa Chrystusa 803\nJezus Chrystus: Pasterz, Prorok i Kapłan 803\nLudy Oceanii 804\nMiejsce i czas 804\nMisja a kultura 806\nSpecjalne zgromadzenie synodu 807\nRozdział II. IŚĆ W OCEANII DROGĄ JEZUSA CHRYSTUSA 810\nKościół jako komunia 810\nTajemnica i dar 810\nKościół partykularny i Kościół powszechny 811\nWzajemne ubogacanie się 812\nKomunia a misja 813\nWezwanie do misji 813\nKościół zaangażowany 814\nEwangelia a kultura 815\nSytuacja aktualna 817\nRozdział III. GŁOSZENIE PRAWDY JEZUSA CHRYSTUSA W OCEANII 819\nNowa ewangelizacja 819\nEwangelizacja w Oceanii 819\nGłosiciele Ewangelii 821\nPrymat głoszenia 822\nEwangelizacja a media 823\nWyzwania stojące dziś przed wiarą 824\nUgrupowania fundamentalistyczne 825\nDialog międzyreligijny 826\nNadzieja dla społeczeństwa 826\nSpołeczna Nauka Kościoła 826\nPrawa człowieka 827\nWspieranie rozwoju 829\nŚwiętość życia 829\nDziałalność charytatywna 831\nInstytucje katolickie 831\nEdukacja katolicka 831\nSłużba społeczna 834\nRozdział IV. ŻYĆ W OCEANII ŻYCIEM JEZUSA CHRYSTUSA 836\nŻycie duchowe i sakramentalne 836\nDuchu Święty, przyjdź! 836\nDuch życia wewnętrznego 836\nLectio divina i Pismo święte 837\nSakrament pokuty 838\nNamaszczenie chorych 839\nLud Boży 839\nPowołanie wiernych świeckich 839\nMłodzi w Kościele 840\nMałżeństwo i życie rodzinne 841\nKobiety w Kościele 842\nNowe ruchy kościelne 843\nKapłaństwo służebne i życie konsekrowane 843\nPowołania i seminaria 843\nŻycie duchowieństwa 844\nStały diakonat 846\nŻycie konsekrowane 847\nMaryja, nasza Matka 849\nWprowadzenie do adhortacji Ecclesia in Europa – abp Józef Życiński 851\nRadosne orędzie dla Europy 859\nDrugi Synod poświęcony Europie 859\nDoświadczenie synodu 860\nIkona apokalipsy 861\nRozdział I. JEZUS CHRYSTUS JEST NASZĄ NADZIEJĄ 862\nZmartwychwstały jest zawsze z nami 862\nI. Wyzwania i znaki nadziei dla Kościoła w Europie 862\nGaśnięcie nadziei 862\nNieprzeparta tęsknota za nadzieją 864\nZnaki nadziei 864\nWspólnota ludów 865\nMęczennicy i świadkowie wiary 865\nŚwiętość objawiająca się w wielu 866\nParafia i ruchy kościelne 866\nDroga ekumenizmu 867\nII. Powrócić do Chrystusa, źródła wszelkiej nadziei 867\nWyznawać naszą wiarę 867\nJezus Chrystus naszą nadzieją 868\nJezus Chrystus żyjący w Kościele 870\nRozdział II. EWANGELIA NADZIEI POWIERZONA KOŚCIOŁOWI NOWEGO TYSIĄCLECIA 871\nI. Pan wzywa do nawrócenia 871\nJezus zwraca się dzisiaj do naszych Kościołów 871\nOddziaływanie Ewangelii w ciągu historii 871\nUrzeczywistniać prawdziwe oblicze Kościoła 872\nZdążać ku jedności chrześcijan 874\nII. Cały Kościół posłany w misji 875\nZadanie duchownych 875\nŚwiadectwo osób konsekrowanych 876\nTroska o powołania 877\nPosłannictwo świeckich 877\nRola kobiety 878\nRozdział III. GŁOSIĆ EWANGELIĘ NADZIEI 880\nI. Głosić tajemnicę Chrystusa 880\nObjawienie nadaje sens historii 880\nPilna konieczność głoszenia 880\nPierwsze przepowiadanie i przepowiadanie odnowione 881\nWierność jedynemu orędziu 882\nPrzez świadectwo życia 882\nFormować do wiary dojrzałej 883\nII. Dawać świadectwo w jedności i w dialogu 884\nKomunia między kościołami partykularnymi 884\nRazem z wszystkimi chrześcijanami 884\nW dialogu z innymi religiami 885\nIII. Ewangelizować życie społeczne 886\nEwangelizacja kultury i inkulturacja Ewangelii 886\nWychowanie młodych do wiary 887\nUwaga poświęcona środkom przekazu 888\nMisja ad gentes 888\nEwangelia księgą dla Europy dziś i zawsze 889\nRozdział IV. CELEBROWAĆ EWANGELIĘ NADZIEI 890\nWspólnota modląca się 890\nI. Odkryć na nowo liturgię 890\nZmysł religijny w dzisiejszej Europie 890\nKościół, który świętuje 891\nPoczucie tajemnicy 891\nFormacja liturgiczna 892\nII. Sprawować sakramenty 892\nModlitwa i życie 894\nDzień Pański 895\nRozdział V. SŁUŻYĆ EWANGELII NADZIEI 896\nDroga miłości 896\nI. Posługa miłosierdzia 896\nW komunii i w solidarności 896\nII. Służyć człowiekowi w społeczeństwie 897\nPrzywracać nadzieję ubogim 897\nPrawda o małżeństwie i rodzinie 898\nSłużyć ewangelii życia 900\nBudować miasto godne człowieka 901\nO kulturę otwartą na drugiego człowieka 902\nIII. Zdecydujmy się na miłość! 903\nRozdział VI. EWANGELIA NADZIEI DLA NOWEJ EUROPY 904\nBoża nowość w historii 904\nI. Duchowe powołanie Europy 905\nEuropa promotorką wartości uniwersalnych 905\nNowe oblicze Europy 905\nUmacniać solidarność i pokój w świecie 906\nII. Struktury Europy 907\nRola instytucji europejskich 907\nKościół dla nowej Europy 908\nZ Ewangelii nowy zapał dla Europy 910\nZakończenie. ZAWIERZENIE MARYI 911\nNiewiasta, smok i dziecię 911\nModlitwa do Maryi, Matki nadziei 912\nWprowadzenie do adhortacji Pastores gregis – bp Piotr Libera 915\nX Zgromadzenie Synodu Biskupów 921\nNadzieja oparta na Chrystusie 922\nNadzieja w obliczuu nadziei 923\nSłudzy Ewangelii dla nadziei świata 924\nRozdział I. TAJEMNICA I POSŁUGA BISKUPA 926\n„I wybrał spośród nich dwunastu” (Łk 6,13) 926\nTrynitarny fundament posługi biskupiej 927\nKolegialny charakter posługi biskupiej 928\nCharakter misyjny i wewnętrzna jedność posługi biskupiej 930\n„Przywołał do siebie tych, których sam chciał” (Mk 3,13) 931\nRozdział II. ŻYCIE DUCHOWE BISKUPA 933\n„Ustanowił dwunastu, aby mu towarzyszyli” (Mk 3,14) 933\nPowołanie do świętości w Kościele naszych czasów 934\nDuchowa droga biskupa 935\nMaryja, Matka nadziei i mistrzyni życia duchowego 937\nPowierzyć się słowu 938\nKarmić się Eucharystią 939\nModlitwa i liturgia godzin 939\nDroga rad ewangelicznych i błogosławieństw 940\nCnota posłuszeństwa 941\nDuch i praktyka ubóstwa biskupa 942\nSłużyć w czystości Kościołowi odzwierciedlającemu czystość Chrystusa 943\nAnimator duchowości komunii i misji 944\nDroga, która wchodzi w codzienność 945\nStała formacja biskupa 946\nPrzykład świętych biskupów 947\nRozdział III. NAUCZYCIEL WIARY I HEROLD SŁOWA 949\n„Idźcie na cały świat i głoście ewangelię” (Mk 16,15) 949\nChrystus w sercu ewangelii i człowieka 949\nBiskup jako słuchacz i strażnik słowa 950\nAutentyczna i wiarygodna służba słowu 951\nPosługa biskupa dla inkulturacji ewangelii 953\nGłosić słowem i przykładem 954\nRozdział IV. SZAFARZ ŁASKI NAJWYŻSZEGO KAPŁAŃSTWA 955\n„Uświęceni w Jezusie Chrystusie i powołani do świętości” (1 Kor 1,2) 955\nŹródło i szczyt życia kościoła partykularnego 956\nZnaczenie kościoła katedralnego 956\nBiskup – moderator liturgii jako pedagogii wiary 957\nCentralny charakter dnia pańskiego i roku liturgicznego 958\nBiskup jako szafarz celji eucharystycznej 959\nBiskup odpowiedzialny za inicjację chrześcijańską 960\nOdpowiedzialność biskupa w zakresie dyscypliny pokutnej 961\nTroska o pobożność ludów 962\nPropagowanie świętości wszystkich wiernych 963\nRozdział V. PASTERSKIE RZĄDY BISKUPA 964\n„Dałem wam bowiem przykład” (J 13,15) 964\nWładza w posłudze pasterskiej biskupa 965\nStyl pasterskich rządów i wspólnota diecezjalna 967\nStruktury kościoła partykularnego 968\nWizytacje duszpasterskie 969\nBiskup ze swym prezbiterium 969\nFormacja kandydatów do kapłaństwa 971\nBiskup i diakoni stali 971\nTroska biskupa o osoby konsekrowane 972\nTroska pasterska biskupa o wiernych świeckich 972\nTroska biskupa o rodzinę 973\nMłodzi – pasterski priorytet wobec przyszłości 974\nDuszpasterstwo powołaniowe 974\nRozdział VI. W KOMUNII KOŚCIOŁÓW 976\nTroska o wszystkie kościoły (por. 2 Kor 11,28) 976\nBiskup diecezjalny w relacji do najwyższej władzy 977\nWizyty ad limina apostolorum 980\nSynod biskupów 981\nKomunia pomiędzy biskupami i pomiędzy kościołami na poziomie partykularnym 982\nKatolickie kościoły wschodnie 983\nKościoły patriarchalne i ich synod 984\nOrganizacja metropolii i prowincji kościelnych 985\nKonferencje episkopatów 986\nJedność Kościoła i dialog ekumeniczny 987\nMisyjność w posłudze biskupiej 988\nRozdział VII. BISKUP WOBEC AKTUALNYCH WYZWAŃ 990\n„Odwagi! jam zwyciężył świat” (J 16,33) 990\nBiskup jako wprowadzający sprawiedliwość i pokój 990\nDialog międzyreligijny, przede wszystkim służący pokojowi na świecie 992\nŻycie obywatelskie, społeczne i ekonomiczne 993\nPoszanowanie środowiska i ochrona stworzenia 994\nPosługa biskupa w odniesieniu do zdrowia 994\nTroska pasterska biskupa wobec migrujących 995\nINDEKS RZECZOWY 1001\nINDEKS BIBLIJNY 1055\nWSTĘP DO ADHORTACJI CATECHESI TRADENDAE Adhortacja apostolska „O katechizacji w naszych czasach”: Catechesi tradendae została ogłoszona przez Jana Pawła II 16 października 1979 roku, dokładnie w pierwszą rocznicę jego wyboru na Stolicę Piotrową. Odczytując ten dokument dziś, po trzydziestu prawie latach, trzeba go zobaczyć w kontekście całego pontyfikatu. Adhortacja ta znalazła bowiem kontynuację w tym wszystkim, co wielki papież Jan Paweł II uczynił dla katechezy Kościoła.\nUczynił zaś ogromnie dużo.\nJuż jego poprzednik – papież Paweł VI – w przemówieniu na kongresie katechetycznym 25 września 1971 roku, a następnie w adhortacji Evangelii nuntiandi, zwracał uwagę na ważność katechezy w Kościele. Widział ją w kontekście posługi słowa i w wymiarze ewangelizacyjnym. W tym celu zwołał w październiku 1977 roku Synod Biskupów i poświęcił go w całości sprawom katechezy w Kościele. Trzeba pamiętać, że było to prawie dwadzieścia lat od zakończenia Soboru. II Sobór Watykański wprawdzie nie poświęcił katechezie osobnego dokumentu, ale praktycznie w każdym swoim dokumencie widział zadania dla katechezy, podkreślał jej ważność i znaczenie dla wiary Kościoła. W kluczowych tekstach soborowych zawarto podstawy dla odnowy katechezy w aspekcie doktrynalnym, biblijnym, liturgicznym, moralno-egzystencjalnym, eklezjalnym i dydaktyczno-pedagogicznym. Na Soborze potwierdzono zatem kierunki przedsoborowej odnowy katechetycznej i wytyczono drogi dla odnowy posoborowej katechezy. Następnym ważnym krokiem (już po zakończeniu Soboru) była Ogólna instrukcja katechetyczna wydana w roku 1971. Synod poświęcony katechizacji wpisywał się w te wysiłki Kościoła, mające dostosować katechezę do zmienionych i ciągle zmieniających się warunków współczesnego świata. To właśnie w tamtym czasie i w trakcie tego synodu pojawiały się dyskusje i stwierdzenia o katechezie potrzebującej ciągłej odnowy, o jej inkulturacji. Rozmawiano o tzw. geografii katechezy, o katechezie w odniesieniu do różnych regionów świata i Kościołów lokalnych. Wówczas też miejsce w katechezie znajdowała zasada wierności Bogu i człowiekowi. W imię tej zasady mówiono o integralności orędzia czerpanego z Biblii i nauki Kościoła, ale też o sposobach jego przekazywania w katechezie z użyciem najnowszych środków. Ważne miejsce zajmowała również kwestia relacji katechezy do ewangelizacji i jej miejsce w pastoralnej misji Kościoła.\nW trosce o powszechność katechezy mówiono o pluralizmie miejsc katechizowania i rodzajów katechezy, tak by nikt nie pozostawał bez niej. Wymieniam te główne wątki synodu, gdyż one właśnie – uporządkowane przez Papieża – stanową główne linie adhortacji Catechesi tradendae.\nWarto dodać, iż były na tym synodzie obecne – i to w sposób wyrazisty – wątki i elementy dotyczące polskiej katechezy. Ślad tej polskiej obecności widoczny jest też w samym dokumencie, gdyż pisał go Papież przez tę katechezę ukształtowany i kształtujący w Polsce jej model. Najważniejszym polskim wkładem w synod (i w adhortację) było umiejscowienie katechezy w parafii jako środowisku najważniejszym. Podsumowując ten pontyfikat, zauważono, iż słowo „parafia” (i rzeczywistość, którą ono określa) zagościło w dokumentach Kościoła powszechnego dzięki Janowi Pawłowi II. W przypadku dokumentów katechetycznych jest to obecność o znaczeniu fundamentalnym. My, Polacy – po usunięciu katechezy ze szkół – byliśmy szczególnie wyczuleni na katechezę w parafii, i to doświadczenie polskich ojców synodu było dla Kościoła powszechnego nie tylko interesujące, ale ważne. A obecne w tej adhortacji określenie: „parafia pierwszoplanowym miejscem katechizacji” (nr 67) weszło na stałe do kanonu określeń katechetycznych. Szkoda więc, że w Polsce po powrocie katechezy do szkół bardziej niż inni zapomnieliśmy o podstawowym osadzeniu katechezy we wspólnocie parafialnej.\nNależy tu przypomnieć, iż jednym z ojców synodu A.D. 1977 był krakowski arcybiskup, kardynał Karol Wojtyła, a wraz z nim w synodzie tym uczestniczyli: arcybiskup Jerzy Stroba i biskup Edward Materski. Było tam też trzech ekspertów (niewątpliwie najważniejszych w tamtym czasie polskich katechetyków): ks. Jan Charytański, ks. Mieczysław Majewski i ks.\nMarian Jakubiec. Żaden z nich nie przypuszczał, że posynodalną adhortację „o katechizacji w naszych czasach” przyjdzie pisać kardynałowi z Krakowa, ale już jako papieżowi Janowi Pawłowi II. W takim to kontekście – u samych początków tego pontyfikatu – powstawał ów niezwykle ważny dokument o katechezie. Skalę jego ważności można ocenić dopiero z dzisiejszej perspektywy. Okazało się bowiem, że ogłoszenie Catechesi tradendae nie było próbą „załatwienia” spraw katechetycznych przy pomocy jednego tekstu. Był to natomiast początek długiej drogi służenia katechezie Kościoła pod kierownictwem Papieża dobrze zorientowanego w problemach katechetycznych.\nDotykając tego wielkiego pokłosia adhortacji, nie sposób nie wymienić tu jego najważniejszych części. Trzeba rozpocząć od samego autora, którego Bóg obdarzył niezwykłym darem katechetycznym, jakim była zdolność kontaktowania się zarówno z tłumami, jak i z grupami osób oraz z każdym pojedynczym człowiekiem. To sprawiło, że cały ten pontyfikat był wielką katechezą, obejmującą – poprzez media i bezpośrednio – miliony ludzi.\nSzczególną intensywność katecheza ta miała w czasie pielgrzymek, audiencji i spotkań z poszczególnymi grupami, zwłaszcza z młodzieżą. Wśród katechetycznych osiągnięć pontyfikatu trzeba by wymienić kilkuletnie prace nad posoborowym Katechizmem Kościoła Katolickiego, zakończone wydaniem tego epokowego dzieła w roku 1992. Jest to katechizm opracowany na polecenie Jana Pawła II – w formie zbliżonej do klasycznych katechizmów, w treści zaś integralnie obejmujący naukę Kościoła w odniesieniu do wszystkich współczesnych zagadnień.\nDalej (w kolejności chronologicznej) należy wymienić drugie Ogólne dyrektorium katechetyczne z roku 1997. To niewątpliwie najdojrzalszy owoc omawianej tu adhortacji.\nNawet układ poszczególnych zagadnień i rozdziałów wskazuje na fundament, jakim był synod i adhortacja o katechizacji. Równocześnie jest w owym dyrektorium widoczny cały rozwój katechezy posoborowej, począwszy od adhortacji (1979) aż do roku 1997. Dopełnienie troski Kościoła o katechezę stanowi wydane w ostatnim roku pontyfikatu Kompendium Katechizmu Kościoła Katolickiego oraz – zaraz po śmierci Jana Pawła II – Katechizm nauki społecznej Kościoła. Oba te dokumenty przynależą do pontyfikatu papieża z Polski (w tym czasie zostały bowiem zaplanowane i opracowane). W całości zaś wyrastają z jego pierwszego dokumentu katechetycznego – adhortacji Catechesi tradendae.\nWydaje się, że bez tej wiedzy uprzedniej w stosunku do czasu powstania adhortacji, bez znajomości kontekstu jej napisania, a zwłaszcza bez wniknięcia w to, co Papież w niej zapowiedział i co tak pracowicie przez dwadzieścia sześć lat zrealizował, niemożliwe jest dziś czytanie Catechesi tradendae. Czytelnik byłby bowiem skazany na zakwalifikowanie tego tekstu do rzędu jednego z wielu dokumentów, nie mającego tak istotnego (powiedziałbym: etiologicznego) znaczenia dla całości dzieła katechetycznego Kościoła w ostatnim ćwierćwieczu. To zaś byłoby nieprawdą. Moim zdaniem, podobnie jak dla całości pontyfikatu fundamentalna i kluczowa była encyklika Redemptor hominis, tak dla spraw katechezy w tym pontyfikacie analogiczną rolę spełniła adhortacja Catechesi tradendae. Należy więc i warto do niej sięgać. Polecam ją zwłaszcza tym, którzy zajmują się katechetyką, którzy są katechetami.\nBędzie ona pożyteczna także dla szukających pomocy rodziców, nauczycieli i wychowawców.\nbp Kazimierz Nycz bp dr Kazimierz Nycz, biskup koszalińsko-kołobrzeski, przewodniczący Komisji Episkopatu Polski ds. Wychowania Katolickiego\nO KATECHIZACJI W NASZYCH CZASACH*\nOSTATNIE POLECENIE CHRYSTUSA 1 Dziełu katechizacji Kościół zawsze poświęcał wiele wysiłków, jako jednemu ze swych najważniejszych zadań, gdyż Zmartwychwstały Chrystus, przed powrotem do Ojca, dał Apostołom ostatnie polecenie, aby czynili uczniów ze wszystkich narodów i nauczali je zachowywać wszystko, cokolwiek im przykazał (por. Mt 28,19-20). Apostołom powierzył także obowiązek i władzę głoszenia ludziom tego, co sami o Słowie Życia usłyszeli i własnymi oczyma ujrzeli, na co patrzyli i czego własnymi rękami dotykali (por. 1 J 1,1). Powierzył im jednocześnie zadanie i władzę autorytatywnego wyjaśniania tego, czego jako Pan ich nauczył, mianowicie swoich słów, czynów, znaków i przykazań. Dał im też Ducha Świętego, aby tę misję mogli wypełnić.\nWkrótce nazwano katechezą całość wysiłków podejmowanych w Kościele dla powoływania uczniów i dla pomagania ludziom w uwierzeniu, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym, aby przez wiarę mieli życie w imię Jego (por. J 20,31), aby ich wychowywać i uczyć tego życia, budując w ten sposób Ciało Chrystusa. Kościół nigdy nie przestał temu poświęcać swoich sił.\nTROSKA PAWŁA VI 2 Papieże ostatnich czasów przeznaczyli katechezie szczególne miejsce w swej pasterskiej trosce. Czcigodny mój poprzednik Paweł VI poświęcił wiele wysiłków sprawie katechezy Kościoła w sposób, który może być dla innych prawdziwym wzorem. Dokonał tego wspaniale swymi czynami, przepowiadaniem słowa Bożego, autorytatywnym wyjaśnianiem Soboru Watykańskiego II, który uważał za wielki katechizm naszych czasów, oraz całym swoim życiem.\nZatwierdził 18 marca 1971 r. przygotowaną przez Kongregację ds. Duchowieństwa Ogólną instrukcję katechetyczną, która pozostaje dokumentem podstawowym i ma służyć ożywieniu i ukierunkowaniu odnowy katechetycznej w całym Kościele. W 1975 r. ustanowił Międzynarodową Radę Katechetyczną. Obowiązek i znaczenie katechezy w życiu i posługiwaniu Kościoła określił autorytatywnie w przemówieniu do uczestników I Międzynarodowego Kongresu Katechetycznego w dniu 25 września 1971 r.\n1 , a powrócił wyraźnie do tego tematu w adhortacji apostolskiej Evangelii nuntiandi 2 . Jego wolą było, aby katecheza, zwłaszcza dzieci i młodzieży, stanowiła temat IV Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów3 ,które odbyło się w październiku 1977 r., a w którym miałem szczęście uczestniczyć.\nOWOCNY SYNOD 3 Na zakończenie Synodu Ojcowie wręczyli papieżowi obszerną dokumentację, obejmującą różne wypowiedzi zgłoszone na zebraniach ogólnych, wnioski grup roboczych, orędzie skierowane, za jego zgodą, do ludu Bożego4 , a przede wszystkim ogromny wykaz propozycji, w których wyrażali swe poglądy, dotyczące rozlicznych aspektów współczesnej katechezy.\nSynod ten pracował ze szczególną gorliwością, w atmosferze dziękczynienia Bogu i jednocześnie wielkich nadziei. W odnowie katechetycznej dostrzegł bezcenny dar udzielony przez Ducha Świętego współczesnemu Kościołowi; dar, na który wspólnoty chrześcijańskie wszelkich rodzajów i stopni, odpowiadają na całym świecie z podziwu godną wielkodusznością i owocnym zaangażowaniem. Dzięki temu konieczne rozstrzygnięcia mogły opierać się o przeżywaną rzeczywistość, a u ludu chrześcijańskiego mogły liczyć na wielką gotowość, zarówno współdziałania z łaską Pana, jak i posłuszeństwa wskazaniom Urzędu Nauczycielskiego.\nZNACZENIE TEJ ADHORTACJI 4 W tym samym duchu wiary i nadziei postanowiłem dziś skierować do Was, czcigodni bracia oraz umiłowani synowie, tę adhortację apostolską. Z niezwykle obszernego tematu poruszę w niej tylko kilka najważniejszych i szczególnie aktualnych aspektów dla potwierdzenia bardzo radosnych owoców Synodu. Adhortacja ta podejmuje główne treści przygotowane przez Pawła VI, który posługiwał się w znacznym stopniu dokumentami pozostawionymi przez Synod. Jan Paweł I – którego gorliwość i talent katechetyczny wzbudzały podziw u wszystkich – zebrał je i zamierzał wkrótce ogłosić, lecz niespodziewana śmierć przeszkodziła mu w spełnieniu tego zamiaru. Papież ten dał nam wszystkim wzór katechezy zakorzenionej w tym, co istotne, a równocześnie popularnej, wyrażonej prostymi słowami i gestami, poruszającej łatwo ludzkie serca. Podejmując zatem dziedzictwo obu tych papieży, odpowiadam na życzenie biskupów, sformułowane przez nich wyraźnie na zakończenie IV Zgromadzenia Ogólnego Synodu i przyjęte przez papieża Pawła VI w jego końcowym przemówieniu5 . Czynię to także z tym zamiarem, aby wypełnić najpoważniejszy obowiązek mojej posługi apostolskiej. Zarówno bowiem w moim kapłańskim, jak i biskupim posługiwaniu, katecheza była dla mnie zawsze przedmiotem najwyższej troski.\nPragnę gorąco, aby ta adhortacja apostolska, skierowana do całego Kościoła, wzmocniła trwałość wiary i życia chrześcijańskiego, dodała nowych sił obecnym inicjatywom, pobudzała ducha do nowych poszukiwań – z zachowaniem koniecznej czujności – i przyczyniła się w chrześcijańskich wspólnotach do wzrostu radości, że mogą przekazywać światu Tajemnicę Chrystusa.\nIMAMY TYLKO JEDNEGO NAUCZYCIELA JEZUSA CHRYSTUSA DOPROWADZIĆ DO ŁĄCZNOŚCI Z OSOBĄ CHRYSTUSA 5 IV Zgromadzenie Ogólne Synodu Biskupów niejednokrotnie uwydatniło, że każda autentyczna katecheza jest chrystocentryczna. Możemy przyjąć dwa znaczenia tego słowa, które ani nie przeciwstawiają się sobie, ani się nie wykluczają, lecz raczej wzajemnie się siebie domagają i uzupełniają.\nNależy najpierw stwierdzić, że w samej wewnętrznej istocie katechezy znajduje się przede wszystkim ta właśnie Osoba: Jezus Chrystus z Nazaretu, „jednorodzony od Ojca, pełen łaski i prawdy” (J 1,14), który cierpiał i umarł za nas i który teraz, ponieważ zmartwychwstał, żyje z nami na zawsze. On właśnie jest „Drogą, Prawdą i Życiem” (J 14,6), a życie chrześcijańskie polega na tym, że idziemy za Chrystusem, a więc na sequela Christi.\nPrzedmiotem istotnym i pierwszorzędnym katechezy jest – aby posłużyć się wyrażeniem przyjętym przez św. Pawła i współczesnych teologów – „Tajemnica Chrystusa”.\nKatechizować, to znaczy w pewien sposób doprowadzić kogoś do przebadania tej Tajemnicy we wszystkich jej aspektach: „wydobyć na światło, czym jest wykonanie tajemniczego planu (...) zdołać wraz ze wszystkimi świętymi ogarnąć duchem, czym jest Szerokość, Długość, Wysokość, Głębokość i poznać miłość Chrystusa, przewyższającą wszelką wiedzę, aby zostać napełnionym całą Pełnią Bożą” (Ef 3,9.18-19).\nJest to więc odkrywanie w Osobie Chrystusa całego odwiecznego planu Bożego, który w Niej się wypełnił. Jest to dążenie do zrozumienia znaczenia czynów i słów Chrystusa, oraz znaków dokonanych przez Niego, ponieważ zawierają one w sobie, a zarazem ukazują, Jego Tajemnicę. W tym znaczeniu ostatecznym celem katechezy jest doprowadzić kogoś nie tylko do spotkania z Jezusem Chrystusem, ale do zjednoczenia, a nawet głębokiej z Nim zażyłości.\nBo tylko On sam może prowadzić do miłości Ojca w Duchu Świętym i do uczestnictwa w życiu Trójcy Świętej.\ntłumaczem, i w jakiej Chrystus mówi przez jego usta. Każdy katecheta, niezależnie od zajmowanego w Kościele stanowiska, musi troszczyć się usilnie, aby poprzez swe nauczanie i swój sposób życia przekazywać naukę i życie Chrystusa. Niech nie zatrzymuje na sobie samym, na swoich osobistych poglądach i własnych postawach myślowych, ani uwagi, ani przywiązania umysłu i serca tego, kogo katechizuje, a zwłaszcza niech nie wpaja innym swych własnych opinii i zapatrywań w taki sposób, jak gdyby wyrażały one naukę Chrystusa i świadectwo Jego życia. Trzeba więc, aby do każdego katechety można było zastosować te niezgłębione słowa Jezusa: „Moja nauka nie jest moja, ale Tego, który mnie posłał” (J 7,16)\n6 . To właśnie czyni św. Paweł, gdy omawia sprawę najwyższej wagi: „Otrzymałem od Pana to, co z kolei wam przekazałem” (1 Kor 11,23) 7 . Do jakże pilnego studiowania słowa Bożego, przekazywanego przez Magisterium Kościoła, winien przykładać się katecheta; jak głęboka winna być jego zażyłość z Chrystusem i z Ojcem, jak wiele czasu powinien on poświęcać modlitwie i jak być oderwanym od siebie samego, aby mógł powiedzieć: „Moja nauka nie jest moja”.\nCHRYSTUS NAUCZAJĄCY 7 Ta nauka nie jest zbiorem prawd abstrakcyjnych – jest ona udziałem w żywej tajemnicy Bożej. Zarówno bowiem godność Tego, który w Ewangelii naucza, jak i istota Jego nauki niezmiennie przewyższają godność i istotę nauki „nauczycieli” w Izraelu, dzięki jedynej w swoim rodzaju więzi, jaka istnieje w Nim, między tym, co mówi, co czyni i kim jest. Niejednokrotnie zaś Ewangelie mówią jasno, że Jezus „nauczał”. Jezus „czynił i nauczał” (Dz 1,1).\nW tych dwóch słowach wprowadzających do Dziejów Apostolskich, św. Łukasz łączy, a zarazem rozróżnia dwa elementy, które uwydatniają się w posłannictwie Chrystusa.\nJezus nauczał, a oto świadectwo, jakie złożył o sobie: „Codziennie zasiadałem w świątyni i nauczałem” (Mt 26,55; por. J 18,20). Ewangeliści z podziwem zwracają na to uwagę, ponieważ zdumieni widzą Go, jak naucza w każdym czasie i na każdym miejscu i to z dotąd nieznanym autorytetem: „Tłumy znowu ściągały do Niego i, jak miał zwyczaj, znowu je nauczał” (Mk 10,1). „Zdumiewali się Jego nauką, uczył ich bowiem jak ten, który ma władzę” (Mk 1,22; por. także Mt 5,2; 11,1; 13,54; 22,16; Mk 2,13; 4,1; 6,2.6; Łk 5,3.17; J 7,14; 8,2 i in.). To samo spostrzegają Jego nieprzyjaciele, jakkolwiek biorą to za powód, aby Go oskarżyć i skazać: „Podburza lud, szerząc swą naukę po całej Judei, od Galilei, gdzie rozpoczął, aż dotąd” (Łk 23,5).\nJEDYNY „NAUCZYCIEL” 8 Jedynie temu, kto tak naucza, przysługuje tytuł „Nauczyciela”. Jakże często w Nowym Testamencie, a zwłaszcza w Ewangeliach, tak Go nazywano8 . Tak właśnie: „Nauczycielem” nazywa Go grono Dwunastu, nazywają Go tak i inni uczniowie, i rzesza słuchaczy, głosem pełnym podziwu, ufności i czułości (por. m.in. Mt 8,19; Mk 4,38; 9,38; 10,35; 13,1; J 11,28).\nNawet faryzeusze i saduceusze, uczeni w Prawie i ogół Żydów nie odmawiają Mu tego miana: „Nauczycielu, chcielibyśmy jakiś znak widzieć od Ciebie” (Mt 12,38); „Nauczycielu, co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?” (Łk 10,25; por. Mt 22,16). Ale przede wszystkim sam Jezus Chrystus w okolicznościach szczególnie uroczystych i doniosłych nazywa siebie Nauczycielem: „Wy mnie nazywacie Nauczycielem i Panem i dobrze mówicie, bo nim jestem” (J 13,13-14; por. także Mt 10,25; 26,18 i in.), stwierdza także, że jest Nauczycielem w znaczeniu wyjątkowym i na sposób sobie tylko właściwy: „jeden jest wasz Nauczyciel” (Mt 23,8) 9 : Chrystus. Dlatego zrozumiałe jest, że przez dwa tysiące lat ludzie wszelkich stanów, ras i narodów, we wszystkich językach ze czcią zwracali się do Niego, tak Go nazywając i na własny sposób powtarzając słowa Nikodema: „Wiemy, że od Boga przyszedłeś jako Nauczyciel” (J 3,2).\nNa początku tych rozważań o katechezie we współczesnym świecie pragnę przypomnieć ten obraz Chrystusa nauczającego – pełen majestatu, a jednocześnie bliski, który przejmuje, a zarazem krzepi, zarysowany już przez Ewangelistów, a później, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, często przedstawiany w ikonografii 10 .\nNAUCZAJĄCY CAŁYM SWYM ŻYCIEM 9 Zwracając na to uwagę, nie zapominam, że wielkość Chrystusa nauczającego oraz wewnętrzna spoistość i siła przekonująca Jego nauki płynie stąd, że Jego słowa, przypowieści i rozprawy nie dają się nigdy oddzielić od Jego życia i Osoby. W takim ujęciu życie Chrystusa okaże się nieustannym nauczaniem: Jego milczenie, cuda, modlitwa, miłość do ludzi, szczególnie troska o poniżonych i biednych, całkowite przyjęcie ofiary krzyżowej dla odkupienia ludzi, samo wreszcie zmartwychwstanie – są urzeczywistnieniem Jego słowa i wypełnieniem Objawienia. Dlatego też Ukrzyżowany stał się dla chrześcijan najwspanialszym i najbardziej znanym obrazem Chrystusa – Nauczyciela.\nWszystkie te rozważania, zakorzenione w wielkich tradycjach Kościoła, potęgują w nas gorącą miłość do Chrystusa, do Nauczyciela, który objawia ludziom Boga i, podobnie, człowiekowi człowieka; do Nauczyciela, który zachowuje, uświęca i prowadzi; który mówi, żyje, pobudza, porusza, naprawia, sądzi, przebacza, idzie z nami każdego dnia po drogach historii; który jako Nauczyciel przychodzi i przyjdzie w chwale.\nII DOŚWIADCZENIE TAK DAWNE JAK KOŚCIÓŁ MISJA APOSTOŁÓW 10 Obraz Chrystusa-Nauczyciela utrwalił się w sercach Dwunastu Apostołów i pierwszych uczniów, polecenie zaś: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody” (Mt 28,19) nadało kierunek całemu ich życiu. Św. Jan daje temu świadectwo w swojej Ewangelii, gdy przytacza słowa Jezusa: „Już was nie nazywam sługami, bo sługa nie wie, co czyni pan jego, ale nazwałem was przyjaciółmi, albowiem oznajmiłem wam wszystko, co usłyszałem od Ojca mojego” (J 15,15). To nie oni sami powzięli zamiar, żeby iść za Jezusem, ale to Jezus ich wybrał i zatrzymał przy sobie, a przed Paschą ustanowił na to, aby szli i przynosili owoc i aby owoc ich trwał (por. J 15,16). Dlatego to po zmartwychwstaniu posyła ich wyraźnie, aby pozyskiwali sobie uczniów spośród wszystkich narodów.\nCała księga Dziejów Apostolskich świadczy, że byli oni wierni swemu powołaniu i otrzymanemu posłannictwu. Członkowie pierwszej wspólnoty chrześcijańskiej „trwali w nauce Apostołów i we wspólnocie, w łamaniu chleba i w modlitwie” (Dz 2,42). Znajdujemy tu niewątpliwie ustalony już obraz Kościoła, który czerpiąc ze źródła nauczania Apostołów, jak rodzi się i karmi nieustannie Słowem Pańskim, podobnie święci je w Ofierze Eucharystycznej i poprzez dowody miłości daje świadectwo o nim wobec świata.\nKiedy zaś gorliwość Apostołów wzbudziła podejrzenia ich przeciwników, ci oburzali się, że Apostołowie „nauczają lud” (Dz 4,2) i zabraniali im przemawiać i nauczać w imię Jezusa (por. Dz 4,18; 5,28). Wiemy jednak, że w tej właśnie dziedzinie nauczania – Apostołowie uważali za słuszne bardziej słuchać Boga niż ludzi (por. Dz 4,19).\nKATECHEZA W CZASACH APOSTOLSKICH 11 Apostołowie od razu, bez wahania, dzielą się z innymi posługą apostolatu (por. Dz 1,25). Ponadto przekazują swoim następcom zadanie nauczania; powierzają je także diakonom od momentu ich ustanowienia: „Szczepan pełen łaski i mocy” (por. Dz 6,8 nn.) nie przestaje nauczać, kierowany mądrością Ducha Świętego11 . Apostołowie dobierają sobie w dziele nauczania „wielu innych” (por. Dz 15,35) uczniów; a nawet zwykli chrześcijanie rozproszeni na skutek prześladowania „przechodzili z miejsca na miejsce, głosząc słowo” (Dz 8,4). Święty Paweł jest w najwyższym stopniu heroldem tego orędzia od Antiochii aż do Rzymu, a ostatni jego obraz, zachowany w Dziejach Apostolskich – w czasie jego pobytu w Rzymie – przedstawia go, jak „głosił królestwo Boże i nauczał o Panu Jezusie Chrystusie zupełnie swobodnie” (Dz 28,31). Poza tym liczne listy przedłużają i pogłębiają jego nauczanie. Również listy Piotra, Jana, Jakuba i Judy są świadectwami tego, jaka była katecheza w czasach apostolskich.\nEwangelie, które już wcześniej, zanim zostały napisane, stanowiły pewną całość nauki, przekazywanej ustnie chrześcijańskim wspólnotom, mają mniej lub bardziej wyraźną strukturę katechetyczną. Czyż opowiadanie św. Mateusza nie zostało nazwane Ewangelią katechety, a opowiadanie św. Marka Ewangelią katechumena? U OJCÓW KOŚCIOŁA 12 Kościół prowadzi nadal nauczycielską posługę Apostołów i ich pierwszych współpracowników. Stając się bowiem sam, dzień po dniu, uczniem Pana, nazywany jest słusznie „Matką i Mistrzynią” 12 . Już bowiem okres poapostolski, od Klemensa Rzymskiego do Orygenesa13 , wydał wybitne dzieła. Potem obserwujemy to znaczące zjawisko, a mianowicie, że biskupi i pasterze, spośród najwybitniejszych, zwłaszcza w III i IV wieku, uznają za szczególnie ważny dział swego biskupiego posługiwania obowiązek ustnego nauczania lub pisania traktatów katechetycznych. W okresie Cyryla Jerozolimskiego, Jana Chryzostoma, Ambrożego i Augustyna spod pióra wielu Ojców Kościoła wyszły dzieła, stanowiące dla nas najwybitniejsze wzory.\nNiepodobna tu omówić, nawet pokrótce, jak katecheza podtrzymywała rozszerzanie się i rozwój Kościoła w różnych epokach, we wszystkich krajach, wśród najrozmaitszych warunków społecznych i form kulturowych. Pomimo trudności słowo Boże szło przez wieki, rozszerzało się i rozsławiało, według wyrażenia św. Pawła Apostoła (por. 2 Tes 3,1).\nW WYNIKU SOBORÓW I DZIAŁALNOŚCI MISYJNEJ 13 Posługiwanie katechetyczne czerpało wciąż nowe siły z Soborów. Sobór Trydencki stanowi tu przykład godny podkreślenia. Przyznał on w swych konstytucjach i dekretach pierwsze miejsce katechezie; dał początek „Katechizmowi rzymskiemu”, nazywanemu także „Trydenckim”, który stanowi wspaniałe dzieło, będące streszczeniem chrześcijańskiej doktryny i tradycyjnej teologii na użytek kapłanów; przyczynił się do znakomitego zorganizowania w Kościele pracy katechetycznej, a duchownych pobudził do wykonywania obowiązku katechizacji. Dzięki gorliwości takich świętych teologów, jak Karol Boromeusz, Robert Bellarmin i Piotr Kanizjusz, Sobór Trydencki przyczynił się do wydania katechizmów wzorcowych – w pełnym tego słowa znaczeniu – na owe czasy. Oby Sobór Watykański II mógł wzniecić w naszych czasach podobny zapał i działanie.\nKatecheza, jak wiadomo, jest ściśle złączona i związana z całym życiem Kościoła. Od niej bowiem w największej mierze zależy nie tylko rozprzestrzenianie się Kościoła w świecie i jego wzrost liczebny, ale jeszcze bardziej jego rozwój wewnętrzny i jego zgodność z planem Bożym. Z szeregu zaś spraw potwierdzonych doświadczeniem, które tutaj z historii Kościoła zostały przypomniane, niektóre – obok wielu innych – zasługują na pełniejsze naświetlenie.\nKATECHEZA PRAWEM I OBOWIĄZKIEM KOŚCIOŁA 14 Przede wszystkim jest rzeczą oczywistą, że katecheza stanowiła zawsze dla Kościoła święty obowiązek i trwałe, niezbywalne prawo. Jest to z jednej strony niewątpliwie obowiązek zrodzony z nakazu Pana, spoczywający zwłaszcza na tych, którzy w Nowym Przymierzu przyjęli wezwanie do posługi duszpasterskiej, z drugiej strony można tu także mówić o prawie. Z teologicznego bowiem punktu widzenia każdy ochrzczony, na zasadzie samego chrztu, ma niezaprzeczalne prawo otrzymać od Kościoła naukę i wychowanie, które umożliwią mu dojście do życia prawdziwie chrześcijańskiego. Natomiast, gdy chodzi o prawa człowieka, każda osoba ludzka ma prawo poszukiwania prawdy religijnej i swobodnego jej przyjmowania, to jest w sposób „wolny od przymusu ze strony czy to poszczególnych ludzi, czy to ze strony zbiorowisk społecznych i jakiejkolwiek władzy ludzkiej, tak aby w sprawach religijnych nikogo nie przymuszano do działania wbrew jego sumieniu ani nie przeszkadzano mu w działaniu według swego sumienia” 14 .\nDlatego to działalność katechetyczna winna mieć możność rozwijania się w sprzyjających warunkach – dotyczy to czasu, miejsca, korzystania ze środków społecznej informacji i odpowiednich pomocy – bez jakiejkolwiek dyskryminacji rodziców, osób katechizowanych lub samych katechetów. Obecnie prawo to jest niewątpliwie coraz bardziej uznawane, przynajmniej w podstawowych zasadach, jak o tym świadczą międzynarodowe deklaracje i umowy, w których – chociaż są one ograniczane – można rozpoznać zdrowy głos sumienia wielu współczesnych ludzi 15 . Ale prawo to w wielu państwach jest łamane i to tak dalece, że zarówno nauczanie katechetyczne, jak i udział w katechizacji staje się przestępstwem, podlegającym sankcjom karnym. W łączności z Ojcami Synodu podnoszę z mocą głos przeciw wszelkiej niesprawiedliwej dyskryminacji w dziedzinie katechezy, a jednocześnie na nowo usilnie domagam się od wszystkich, od których to zależy, aby ustały całkowicie wszelkie szykany, które tłumią ludzką wolność, a szczególnie wolność religijną.\nNAJWAŻNIEJSZE ZADANIE 15 Drugi punkt dotyczy miejsca katechezy w duszpasterskich zamierzeniach i planach Kościoła. Im bardziej Kościół czy to lokalny czy powszechny okazuje, że daje pierwszeństwo katechezie – w stosunku do innych dzieł i inicjatyw, nawet tych, których owoce byłyby bardziej widoczne – tym więcej odkrywa w katechezie umocnienie swego życia wewnętrznego, jako wspólnoty wierzących oraz swego działania na zewnątrz jako wspólnoty misyjnej.\nKościół przy końcu XX wieku, wzywany jest przez Boga i przez same dziejowe wydarzenia, które są również wezwaniami Bożymi, aby odnowił nadzieję, pokładaną w działalności katechetycznej jako w szczególnie ważnym zadaniu całego swego posługiwania. Kościół jest przynaglany, aby zachował dla katechezy największe swe bogactwa, a mianowicie ludzi i siły, nie szczędząc żadnych starań, trudów i środków materialnych, aby lepiej ją organizować i kształcić tych, którzy będą jej odpowiednio służyć. Nie jest to ludzkie wyrachowanie, ale postawa wiary. Taka zaś postawa wiary odnosi się zawsze do wierności samego Boga, który nigdy nie odmawia odpowiedzi.\nODPOWIEDZIALNOŚĆ WSPÓLNA I ZRÓŻNICOWANA 16 Trzeci punkt: Katecheza była i będzie zawsze dziełem, do którego cały Kościół winien czuć się zobowiązany i którego powinien pragnąć. Poszczególni jednak członkowie Kościoła mają zróżnicowane obowiązki, wypływające z powołania każdego z nich. Pasterze, na mocy swego urzędu, mają – na różnych poziomach – najwyższą władzę prowadzenia, kierowania i właściwego koordynowania katechezy. Jeśli zaś chodzi o Biskupa Rzymu ma on pełną świadomość, że przypada mu szczególnie poważna odpowiedzialność w tej dziedzinie.\nWypełnianie tego obowiązku przyczynia mu wiele trosk i kłopotów, ale jest też źródłem radości i nadziei. Kapłani, zakonnicy i zakonnice mają w katechizacji żyzne pole do swojej pracy apostolskiej. Szczególne zadanie wypełniają rodzice, stosownie do swego stanu, nauczyciele, różni pracownicy Kościoła, katecheci i ludzie odpowiedzialni za środki społecznej informacji, wszyscy – każdy w swoim zakresie – mają bardzo określone zadania w kształtowaniu świadomości wierzących, co jest sprawą tak ważną dla życia Kościoła, nie mówiąc o jej wpływie na życie społeczeństwa. Jednym z najcenniejszych owoców Zgromadzenia Ogólnego Synodu, poświęconego w całości katechezie, będzie wzbudzenie w całym Kościele i we wszystkich jego częściach, żywej i aktywnej świadomości tego zróżnicowanego lecz wspólnego obowiązku.\nODNOWA STAŁA I ROZWAŻNA 17. Katecheza potrzebuje stałej odnowy przez pewne pogłębienie samego jej pojęcia i jej podstaw pedagogicznych, przez poszukiwanie stosownego dla niej języka, przez wykorzystanie nowych środków do skutecznego przekazu własnego orędzia. Nie zawsze ta odnowa ma jednakową wartość. Dlatego Ojcowie Synodalni, zgodnie z prawdą, dostrzegli niedociągnięcia, a nawet „braki” 16 w tym wszystkim, czego dotychczas dokonano, obok niezaprzeczalnego postępu osiągniętego dzięki ożywionej działalności katechetycznej i wielu obiecującym inicjatywom. Te niedociągnięcia stają się szczególnie poważne, gdy zagrażają nienaruszalności przekazywanej nauki. Stąd słusznie podkreśliło „Orędzie do ludu Bożego”, że w katechezie „z jednej strony powtarzanie, które staje się rutyną, a przeciwstawia się każdej zmianie, z drugiej zaś nierozważna improwizacja, która lekko traktuje wszystkie problemy – są równie niebezpieczne tak jedno, jak drugie” 17 . Zastarzałe przyzwyczajenia i rutyna rodzą drętwotę, zobojętnienie i wszelkiego rodzaju przeszkody. Nierozważna improwizacja powoduje zamęt u katechizowanych, u dzieci i ich rodziców, staje się przyczyną wszelkiego rodzaju błędów, rozprężenia i w końcu całkowitego zniszczenia jedności. Stąd ważne jest, aby Kościół dziś – tak jak to czynił w innych epokach swojej historii – wykazał mądrość, odwagę i wierność ewangeliczną w poszukiwaniu i wprowadzaniu nowych dróg i nowych zasad w nauczaniu katechetycznym.\nKATECHEZA W DZIAŁALNOŚCI\nPASTORALNEJ I MISYJNEJ KOŚCIOŁA\n18 Katechezy nie można oczywiście oddzielać od całej duszpasterskiej i misyjnej działalności Kościoła. Ma ona jednak własną specyfikę, nad którą często zastanawiało się IV Zgromadzenie Ogólne Synodu Biskupów w swych pracach przygotowawczych i w czasie trwania obrad. Zagadnienie to porusza także opinię publiczną w Kościele i poza nim.\nNie ma tu potrzeby podawania ścisłej i wyraźnej definicji katechezy, wystarczająco już przedstawionej w Ogólnej instrukcji katechetycznej 18 . Specjalistom należy zostawić troskę o dalsze zgłębianie i uściślanie jej pojęcia.\nWobec napotykanej codziennie wielkiej różnorodności i zmienności sytuacji, warto tu po prostu przypomnieć niektóre podstawowe punkty nauki – mają one zresztą trwałe znaczenie w dokumentach Kościoła – umożliwiające prawidłowe rozumienie katechezy, bez którego istniałoby niebezpieczeństwo, że się nie pojmie całej jej istoty i doniosłości.\nAdhortacja apostolska Evangelii nuntiandi z 8 grudnia 1975 r. o ewangelizacji w świecie współczesnym słusznie podkreśla, że ewangelizacja – której celem jest przybliżenie Dobrej Nowiny całej ludzkości, aby nią żyła – stanowi bogatą, złożoną i dynamiczną rzeczywistość utworzoną z elementów lub, jeśli kto woli, z istotnych i zróżnicowanych momentów, które należy koniecznie objąć myślą jako jedną całość19 . Katecheza jest, oczywiście, jednym z tych elementów całego przebiegu ewangelizacji.\nKATECHEZA I PIERWSZE GŁOSZENIE EWANGELII 19 Specyficzną cechą katechezy, różniącej się od pierwszego głoszenia Ewangelii, która prowadzi do nawrócenia, jest dążenie do podwójnego celu: doprowadzić do dojrzałości wiarę już zrodzoną w duszy i ukształtować prawdziwego ucznia Chrystusa przez pogłębione i bardziej uporządkowane poznanie Osoby i nauki Chrystusa naszego Pana20 .\nW praktyce katechetycznej jednak taka droga nauczania, choć najlepsza, musi liczyć się z faktem, że często pierwsza ewangelizacja nie miała miejsca. Pewna liczba dzieci, ochrzczonych w okresie niemowlęctwa, przystępuje do katechizacji parafialnej bez żadnego wprowadzenia w wiarę, niekierowana jeszcze żadnym wyraźnym i osobistym związkiem z Jezusem Chrystusem, obdarzona jedynie zdolnością do wierzenia, daną im przez chrzest i obecność Ducha Świętego; uprzedzenia środowiska rodzinnego, niezbyt chrześcijańskiego, lub wychowanie w duchu tzw. pozytywizmu, szybko prowadzą do powstania licznych oporów.\nTrzeba tu także dołączyć dzieci nieochrzczone, których rodzice godzą się na wychowanie religijne dopiero w późniejszym wieku. Stąd zdarza się, że z powodów wyżej podanych ich katechumenat w dużej mierze odbywa się w czasie normalnej katechizacji. Również liczni młodzi i dorastający, chociaż zostali ochrzczeni, uczęszczali systematycznie na katechizację i przyjęli sakramenty, wahają się jeszcze długo, czy oddać całe życie Jezusowi Chrystusowi, o ile w ogóle pod pozorem wolności nie starają się uniknąć wychowania religijnego. Na koniec i dorośli bynajmniej nie są zabezpieczeni przed pokusą zwątpienia lub odrzucenia wiary, zwłaszcza wskutek oddziaływania środowiska niewierzącego. Oznacza to, że katecheza często winna troszczyć się nie tylko o umocnienie wiary i jej nauczanie, ale z pomocą łaski także o jej stałe rozbudzanie. Niech otwiera serca, nawraca i w ten sposób sprawia, aby ci, którzy dotąd stoją u progu wiary, całkowicie przylgnęli do Jezusa Chrystusa. Troska ta w pewnej mierze określa i ukierunkowuje zakres, język i metodę katechezy.\nSPECYFICZNY CEL KATECHEZY 20 Specyficznym jednak celem katechezy, do którego winna ona zmierzać, jest rozwinięcie z pomocą Bożą wiary dotąd początkowej, doprowadzenie jej do pełni i codzienne zasilanie życia chrześcijańskiego wiernych każdego wieku. Chodzi oczywiście o to, aby czy to na płaszczyźnie poznania, czy w praktyce wzrastało ziarno wiary, dane przez Ducha Świętego wraz z pierwszym przekazem Ewangelii i w sposób skuteczny udzielone przez chrzest.\nKONIECZNOŚĆ KATECHEZY SYSTEMATYCZNEJ 21 W swym przemówieniu na zamknięcie IV Zgromadzenia Ogólnego Synodu papież Paweł VI wyraził podziękowanie Ojcom Synodu w tych słowach: „Wielką radość sprawiło nam to, że wszyscy podkreślili najwyższą konieczność dobrze zorganizowanej i uporządkowanej katechezy, ponieważ takie przemyślane zgłębianie samej tajemnicy chrześcijańskiej wyróżnia zasadniczo katechezę spośród wszystkich innych form głoszenia słowa Bożego” 21 .\nPonieważ zaś w praktyce spotykamy różne trudności, należy tu rozwinąć kilka spośród wielu charakterystycznych cech tego nauczania: – trzeba, aby nauczanie było uporządkowane według pewnych zasad, czyli przekazywane w sposób systematyczny, aby nie było improwizowane, ale udzielane według ustalonego planu, dzięki któremu osiągnie swój jasno określony cel; – nauczanie powinno dotyczyć tego, co podstawowe i najważniejsze, nie poruszając żadnych kwestii spornych i nie stając się teologicznym poszukiwaniem albo naukowym wykładem; – nauczanie musi być wystarczająco pełne, to znaczy takie, aby nie poprzestawało na pierwszej zapowiedzi tajemnicy chrześcijańskiej, którą przekazuje kerygma; – ma to być pełne wprowadzenie w chrześcijaństwo, dotyczące wszystkich elementów życia chrześcijańskiego.\nNie pomniejszając znaczenia różnych okazji życia osobistego, społecznego lub kościelnego, które trzeba umieć wykorzystać dla celów katechezy – będzie o nich mowa w rozdziale VI – kładę jednak nacisk na konieczność całościowego i systematycznego nauczania chrześcijańskiego, zwłaszcza że słyszy się z różnych stron głosy pomniejszające jego znaczenie.\nKATECHEZA A ŻYCIE 22 Daremne jest przeciwstawianie właściwego sposobu życia właściwej nauce. Religia chrześcijańska zawiera jedno i drugie, i łączy najściślejszym węzłem, albowiem zdecydowane i przemyślane przekonania prowadzą do odważnego i właściwego działania. Wysiłek zaś zmierzający do wychowania wiernych, by w czasach obecnych żyli jako uczniowie Chrystusa, domaga się pogłębionego poznania Tajemnicy Chrystusa i bardzo to poznanie ułatwia.\nRównież daremne jest domaganie się zarzucenia starannego i systematycznego studiowania Orędzia Chrystusowego na rzecz metody, przyznającej prymat doświadczeniom życiowym. „Nikt nie może dojść do pełnej prawdy przez samo jakieś proste doświadczenie, to znaczy bez odpowiedniego wyjaśnienia Orędzia Chrystusa, który jest «Drogą, Prawdą i Życiem» (J 14,6)” 22 .Niech się nikt nie odważy przeciwstawiać katechezy wychodzącej od życia, katechezie tradycyjnej, która jest doktrynalna i ma swoje określone drogi i strukturę23 . Prawdziwa katecheza jest zawsze uporządkowanym i systematycznym wprowadzeniem w Objawienie, które sam Bóg dał o sobie w Jezusie Chrystusie, zachowane w głębokiej pamięci Kościoła i w Piśmie świętym i stale przekazywane przez żywą i czynną tradycję z pokolenia na pokolenie. Objawienie to nie jest jednak ani oderwane od życia, ani mu jak gdyby sztucznie przeciwstawiane. Dotyczy ono przecież ostatecznego sensu i znaczenia ludzkiego istnienia, które oświeca całkowicie, aby w świetle Ewangelii stanowić jego natchnienie lub osąd.\nZ tego też powodu możemy do prowadzących katechezę zastosować te znamienne słowa, które wypowiedział Sobór Watykański II, szczególnie o katechezie kapłanów: niech będą wychowawcami człowieka i życia ludzkiego w wierze24 .\nKATECHEZA I SAKRAMENTY 23 Katecheza z natury swej jest związana z całym sprawowaniem liturgii i sakramentów, gdyż właśnie w sakramentach, a zwłaszcza w Eucharystii, Jezus Chrystus działa najpełniej w celu przemiany człowieka.\nW Kościele pierwotnym katechumenat utożsamiał się z przygotowaniem tak do sakramentu chrztu, jak i do Eucharystii. Ale i dzisiaj, chociaż Kościół odszedł w tej sprawie od dawnego zwyczaju, w krajach od dawna chrześcijańskich, katechumenat nie został jednak nigdy całkowicie zniesiony, przeciwnie, przeżywa swą odnowę25 . W młodych Kościołach misyjnych katechumenat jest często praktykowany. W każdym wypadku katecheza zachowuje nadal swój związek z sakramentami. Z jednej strony szczególną racją katechezy jest to, że przygotowuje ona do przyjęcia sakramentów, a każda katecheza prowadzi z konieczności do sakramentów wiary. Z drugiej strony nie może istnieć autentyczna praktyka sakramentalna, która by nie miała jakiegoś charakteru katechetycznego. Innymi słowy, życie sakramentalne ubożeje i bardzo szybko zostaje sprowadzone do zewnętrznego rytualizmu, jeśli nie jest oparte na pogłębionej znajomości znaczenia sakramentów, a sama katecheza, jeśli nie jest ożywiana życiem sakramentalnym, przybiera formę czystego intelektualizowania.\nKATECHEZA I WSPÓLNOTA KOŚCIELNA 24 Katecheza pozostaje wreszcie w ścisłym związku z odpowiedzialną działalnością Kościoła i chrześcijan w świecie. Kto przez wiarę złączył się z Jezusem Chrystusem i stara się umocnić tę wiarę przez katechezę, ten powinien żyć we wspólnocie z tymi, którzy idą tą samą drogą. Grozi bowiem niebezpieczeństwo, że katecheza stanie się bezowocna, jeśli wspólnota wierzących i żyjących w chrześcijaństwie nie przyjmie katechumena – na pewnym etapie nauczania katechetycznego – do swego grona. Wspólnota więc kościelna, jakiegokolwiek stopnia, ma podwójne zadanie do spełnienia w dziedzinie katechezy: zadbać o nauczanie swych członków i przyjąć ich, zapewniając im takie warunki, by mogli żyć jak najpełniej tym, czego się nauczyli.\nKONIECZNOŚĆ KATECHEZY W SZERSZYM ZNACZENIU DLA DOJRZAŁOŚCI I UMOCNIENIA WIARY 25 Tak więc kerygmat ewangeliczny, który pierwszą swą zapowiedzią, pełną zapału i żaru, tak kiedyś wstrząsnął człowiekiem i poruszył go, że oddał się on przez wiarę Jezusowi Chrystusowi, stopniowo dzięki katechezie, coraz głębiej jest pojmowany, poszerzany o wnioski, które z niego wypływają, wyjaśniany wykładem wymagającym także rozumowania i w ten sposób doprowadza do praktyki życia chrześcijańskiego w Kościele i w świecie. Nie jest to mniej ewangeliczne niż sam kerygmat, niezależnie od twierdzenia tych, którzy uważają, że w ten sposób katecheza z konieczności staje się przeracjonalizowana, wysusza, a w końcu gasi to, co w samym kerygmacie jest żywe, spontaniczne i płomienne. Bowiem to te prawdy, które w katechezie są pogłębiane, poruszyły kiedyś serce człowieka, gdy je po raz pierwszy usłyszał. Nie bledną one ani nie stają się bardziej płytkie przez lepsze ich poznawanie w katechezie, lecz przeciwnie, bardziej pobudzają i mają większe znaczenie dla życia.\nKrótko mówiąc: katecheza jest niezbędna zarówno, ażeby doprowadzić do dojrzałości wiary chrześcijan, jak i po to, by oni dawali świadectwo w świecie. Chce bowiem w nas chrześcijanach sprawić to, żebyśmy doszli „wszyscy razem do jedności wiary i pełnego poznania Syna Bożego, do człowieka doskonałego, do miary wielkości według Pełni Chrystusa” (por. Ef 4,13).\nNiezbędna też jest do obrony wobec każdego, kto domaga się uzasadnienia tej nadziei, która w nas jest (por. 1 P 3,15).\nCAŁA DOBRA NOWINA CZERPANA U ŹRÓDŁA TREŚĆ ORĘDZIA 26 Ponieważ katecheza jest częścią lub aspektem ewangelizacji, jej treść nie może być inna aniżeli ta, która jest właściwa całej i integralnej ewangelizacji: to samo orędzie – Dobra Nowina zbawienia – raz, a nawet sto razy usłyszane i przyjęte całym sercem, jest w katechezie bezustannie odkrywane przez rozważanie i systematyczne badanie, przez coraz bardziej wiążącą, odnowioną świadomość jego wpływu na osobiste życie każdego, jak i przez włączenie w organiczną i harmonijną całość, jaką stanowi życie chrześcijańskie w społeczeństwie i w świecie.\nŹRÓDŁO 27 Katecheza będzie zawsze czerpać swoją treść z żywego źródła słowa Bożego, przekazanego przez Tradycję i Pismo Święte, gdyż „Święta Tradycja i Pismo Święte stanowią jeden święty depozyt słowa Bożego powierzony Kościołowi” – jak to przypomniał Sobór Watykański II, pragnąc, by „posługa słowa, czyli kaznodziejstwo, katecheza i wszelkie nauczanie chrześcijańskie... słowem Pisma Świętego żywiły się również korzystnie i święcie się przez nie rozwijały” 26 .\nCREDO – NAJZNAKOMITSZY WYRAZ DOKTRYNY 28 Najdoskonalszy wyraz żywej spuścizny, nad którą opieka została im powierzona, znajduje się w Credo, lub ściślej mówiąc, w Symbolach Wiary, które w czasach wielkich sporów ujęły w znakomitych streszczeniach wiarę Kościoła. Przez całe wieki doniosłym momentem katechezy było traditio symboli (czyli streszczenia wiary), po którym następowało przekazanie Modlitwy Pańskiej. Ten pełen wyrazu ryt został prawnie przywrócony za naszych dni w katechezie katechumenów27 .\nCzy nie należałoby tej praktyki, dostosowanej do naszych czasów, jeszcze poszerzyć dla podkreślenia tak ważnego etapu, kiedy nowy uczeń Jezusa Chrystusa przyjmuje z pełną świadomością i odwagą prawdy wiary, w które wnikać będzie z całą powagą? Poprzednik mój, Paweł VI, zebrał w Credo ludu Bożego, ogłoszonym z okazji tysiąc dziewięćsetnej rocznicy męczeństwa Apostołów Piotra i Pawła, zasadnicze elementy wiary katolickiej, zwłaszcza te, które przedstawiały większą trudność, czy też stwarzały większe niebezpieczeństwo, że będą źle zrozumiane28 . Z pewnością tu wskazana jest właściwa treść dla katechezy.\nELEMENTY, KTÓRYCH NIE WOLNO POMINĄĆ 29 Ten sam papież przypomina w trzecim rozdziale swojej adhortacji apostolskiej Evangelii nuntiandi „istotną treść, żywą substancję” ewangelizacji 29 . Stąd również w katechezie należy pamiętać zarówno o poszczególnych tych elementach, jak i o żywej całości, którą one tworzą30 .\nWystarczy, że przypomnę tutaj niektóre z nich31 . Wszyscy rozumiemy, jak ważną jest rzeczą przedstawienie dziecku, dorastającej młodzieży i każdemu, kto postępuje w wierze, tego, „co o Bogu można poznać” (Rz 1,19), aby w pewien sposób można było im powiedzieć: „Ja wam głoszę to, co czcicie, nie znając” (Dz 17,23), przedstawić im w niewielu słowach czym jest tajemnica słowa Bożego (por. Ef 3,3), które stało się Człowiekiem i które dokonało zbawienia człowieka przez swoją Paschę, to znaczy przez swoją śmierć i zmartwychwstanie, ale także przez swoje nauczanie, znaki, których dokonało, jak również przez sakramenty Jego stałej obecności wśród nas. Ojcowie Synodu byli prawdziwie natchnieni, gdy domagali się, aby strzeżono się ograniczania Chrystusa do Jego człowieczeństwa, a Jego posłannictwa do wymiarów czysto ziemskich, żądając natomiast, by uznawano w Nim Syna Bożego, Pośrednika – przez którego mamy wolny przystęp do Ojca w Duchu Świętym (por. Ef 2,18).\nWażne jest, aby w świetle wiary ukazać oczom umysłu i serca ten Sakrament Jego obecności, którym jest Tajemnica Kościoła, zgromadzenia ludzi grzesznych, ale równocześnie uświęconych i tworzących rodzinę Bożą, zebraną przez Pana pod przewodnictwem tych, których „Duch Święty ustanowił biskupami, aby kierowali Kościołem Bożym” (por. Dz 20,28).\nNależy również wyjaśnić, że historia ludzkości, naznaczona łaską i grzechem, wielkością i nędzą, dopełniana jest przez Boga w Jego Synu Jezusie Chrystusie, dając już teraz „wyobrażenie nowego świata” 32 .\nBez żadnych niedomówień należy naświetlić wymagania przyjmowane z zaparciem się siebie, lecz i z radością, które wynikają z tego, co Apostoł Paweł nazywa „nowym życiem” (Rz 6,4), „nowym stworzeniem” (2 Kor 5,17), istnieniem lub życiem w Chrystusie (por. 2 Kor 5,17), „życiem wiecznym w Jezusie Chrystusie” (Rz 6,23), a co nie jest niczym innym, jak życiem w świecie, ale oczywiście życiem według błogosławieństw, życiem, które ma być przedłużone i przemienione w niebie.\nStąd tak ważne są w katechezie wymagania moralne dotyczące każdego i zgodne z Ewangelią, jak również postawy chrześcijańskie wobec życia i wobec świata: zarówno te heroiczne, jak i zwyczajne, które nazywamy cnotami chrześcijańskimi, albo ewangelicznymi.\nStąd wynika troska i staranie, jakie katecheza włoży w to, żeby wychowując w wierze nie zapominać, a przeciwnie jasno przedstawiać takie sprawy, jak działalność człowieka w celu integralnego wyzwolenia33 , poszukiwanie społeczeństwa bardziej solidarnego i braterskiego, jak walka o sprawiedliwość i budowanie pokoju.\nZ drugiej strony należy pamiętać, że ten wymiar katechezy nie jest czymś zupełnie nowym. Już bowiem w czasach patrystycznych św. Ambroży i św. Jan Chryzostom, wymieniając tylko tych dwóch, kładli nacisk na skutki społeczne, wynikające z wymagań Ewangelii, a w nowszych czasach katechizm św. Piusa X uciskanie ubogich i pozbawianie pracownika słusznej zapłaty zalicza wyraźnie do grzechów wołających o pomstę do Boga34 .\nTroska o sprawy społeczne stała się ustawicznym tematem w nauczaniu katechetycznym papieży i biskupów, zwłaszcza po ogłoszeniu encykliki Rerum novarum; również wielu Ojców Synodu ponawiało słuszną prośbę, aby bogate dziedzictwo zagadnień społecznych, zawarte w dokumentach Kościoła, znalazło właściwe i odpowiednie miejsce w powszechnym nauczaniu wiernych.\nINTEGRALNOŚĆ TREŚCI 30 Jeśli chodzi o treść katechezy, trzy zasadnicze punkty zasługują w naszych czasach na szczególną uwagę.\nPierwszy dotyczy samej integralności nauki. Aby „danina jego wiary” (por. Flp 2,17) była doskonała, każdy z uczniów Jezusa ma prawo otrzymać „słowo wiary” (Rz 10,8), pełne i całkowite w swej ostrości i sile; nie może ono być okaleczone, zafałszowane, lub zubożone.\nKto w jakimkolwiek punkcie narusza integralność orędzia, ten tym samym niebezpiecznie wyjaławia samą katechezę i zagraża jej owocom, których mają prawo po niej oczekiwać sam Chrystus i wspólnota kościelna. Z pewnością nie przypadkiem ostatnie polecenie Jezusa w Ewangelii św. Mateusza wyraża pewnego rodzaju całkowitość: „Dana mi jest wszelka władza (...) czyńcie uczniów ze wszystkich narodów, uczcie je zachowywać wszystko (...) Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata”. To jest ponadto powodem, dla którego żadnemu człowiekowi wnikającemu w „najwyższą wartość poznania Jezusa Chrystusa” (Flp 3,8) spotkanego w wierze, noszącemu w sobie pragnienie, choćby nieświadome, ażeby więcej i lepiej poznać Chrystusa w przepowiadaniu i nauczaniu „zgodnie z prawdą, jaka jest w Jezusie” (por. Ef 4,21), pod żadnym pretekstem nie można odmówić jakiejkolwiek części tego poznania. Czym byłaby katecheza, która by nie udzieliła należnego miejsca takim tematom jak: stworzenie człowieka i jego grzech, Boży plan odkupienia oraz jego długie i miłości pełne przygotowanie i urzeczywistnienie, wcielenie Syna Bożego, Maryja Niepokalana, Matka Boga zawsze Dziewica, wzięta z duszą i ciałem do chwały niebieskiej i Jej rola w tajemnicy zbawienia, tajemnica zła, która działa w naszym życiu (por. 2 Tes 2,7) i moc Boga, który nas zeń wyzwala, konieczność pokuty i ascezy, obrzędy sakramentalne i liturgiczne, prawda obecności w Eucharystii, uczestniczenie w życiu Bożym na ziemi i po śmierci itd.? Żadnemu katechecie nie wolno własną powagą dzielić dziedzictwa wiary na to, co on uważa za ważne i nieważne, aby potem jednego nauczać, a drugie przemilczać.\nPOMOCE METOD PEDAGOGICZNYCH 31 Druga uwaga: może być tak, że dzisiejsze warunki katechezy, względy metodologiczne lub pedagogiczne podpowiedzą, aby przekazywanie bogatej treści katechezy było przeprowadzane raczej w taki, a nie inny sposób. Troska o integralność nauczania nie przekreśla zresztą potrzeby bezstronności ani umiejętności właściwego rozkładania i hierarchizowania materiału, dzięki którym każdy przyzna nauczanym prawdom, przekazywanym zasadom i wskazywanym drogom życia chrześcijańskiego taką wagę i znaczenie, jakie im się należą.\nMoże się także zdarzyć, że odmienny sposób mówienia okaże się lepszy dla przekazania treści katechezy różnym ludziom, czy różnym grupom ludzi. Wybór treści dopuszczalny jest o tyle, o ile nie jest podyktowany mniej lub bardziej subiektywnymi uprzedzeniami i opiniami nacechowanymi jakąś ideologią, lecz kieruje się pokornym staraniem, by lepiej dotrzeć do nauki, która powinna zostać nienaruszona. Zastosowana metoda i język muszą być narzędziami, przy pomocy których będzie przekazywana całość, a nie tylko część „słów życia wiecznego” (J 6,69; por. Dz 5,20; 7,38), czy „dróg życia” (Dz 2,28 z cytatem z Ps 16,11).\nEKUMENICZNY WYMIAR KATECHEZY 32 Natchniony z pewnością przez Ducha Jezusowego wielki ruch, który od pewnego czasu przynagla Kościół katolicki do starania się, wraz z innymi Kościołami lub chrześcijańskimi wyznaniami, o przywrócenie doskonałej jedności, upragnionej przez Pana, skłania mnie, by mówić o ekumenicznym charakterze katechezy. Ruch ten zaczerpnął całą swą siłę z Soboru Watykańskiego II 35 , a po Soborze rozszerzył się i znalazł konkretny wyraz w wielu faktach i poczynaniach, znanych już wszystkim.\nKatecheza nie może być pozbawiona wymiaru ekumenicznego, gdyż wszyscy wierni, zależnie od swych możliwości i swego stanowiska w Kościele, są powołani do osobistego uczestniczenia w tym ruchu dążącym do jedności 36 .\nKatecheza będzie miała wymiar ekumeniczny, jeśli nie przestając nigdy nauczać, że pełnia prawd objawionych i środków zbawienia, ustanowionych przez Chrystusa, znajduje się w Kościele katolickim37 , będzie to jednak czyniła ze szczerym szacunkiem w słowach i czynach w stosunku do wspólnot kościelnych, które jeszcze nie żyją w doskonałej jedności z tymże Kościołem.\nW tym kontekście jest rzeczą niezmiernie ważną, aby lojalnie i poprawnie zostały przedstawione inne Kościoły i wspólnoty kościelne, za pomocą których Duch Chrystusa nie wzbrania się przynosić zbawienia. „Ponadto wśród elementów czy dóbr, dzięki którym, razem wziętym, sam Kościół buduje się i ożywia, niektóre, i to liczne i znamienite, mogą istnieć poza widocznym obrębem Kościoła katolickiego” 38 . Takie ukazanie obrazu Kościołów pomoże katolikom zarówno w pogłębieniu ich wiary, jak i w lepszym poznaniu i poszanowaniu braci chrześcijan, ułatwiając w ten sposób wspólne poszukiwanie drogi ku pełnej jedności w nieskażonej Prawdzie. Wzajemne poznanie się pomoże także niekatolikom, aby lepiej zrozumieli i docenili Kościół katolicki i podstawę, dla której jest on przekonany, że jest „powszechnym środkiem zbawienia”.\nKatecheza będzie ukierunkowana ekumenicznie, jeśli wzbudzi i będzie podtrzymywać pragnienie jedności, a bardziej jeszcze, jeśli da początek poważnym wysiłkom, a wśród nich dążeniu, by w pokorze i żarliwości ducha oczyścić się i przetrzeć drogi – nie dla łatwej ugodowości powstałej z przemilczeń i ustępstw doktrynalnych – lecz dla jedności doskonałej, która przyjdzie, kiedy i w jakikolwiek sposób Pan zechce, aby przyszła.\nFORMY WSPÓŁPRACY EKUMENICZNEJ 33 W sytuacjach pluralizmu wyznaniowego biskupi mogą uznać za dogodne, a nawet konieczne, w dziedzinie katechezy złączyć wysiłki katolików i innych chrześcijan, co pozwoliłoby uzupełnić zwykłe nauczanie, jakiego jednak koniecznie winno się udzielić katolikom. Takie doświadczenia znajdują swoją podstawę teologiczną we wspólnych elementach wszystkim chrześcijanom39 . Wspólnota wiary między katolikami i innymi chrześcijanami nie jest jednak ani pełna ani doskonała; w pewnych wypadkach istnieją nawet głębokie różnice. Z samej swej natury ekumeniczna współpraca jest więc ograniczona, nie może nigdy oznaczać sprowadzania do wspólnego minimum. Katecheza polega poza tym nie tylko na przekazywaniu nauki, lecz na wprowadzaniu w całość życia chrześcijańskiego, z pełnym udziałem w sakramentach Kościoła. Dlatego tam, gdzie jest już realizowana współpraca ekumeniczna w dziedzinie katechezy, należy czuwać, aby zapewnić katolikom w Kościele odpowiednią formację w zakresie nauki i życia chrześcijańskiego.\nNiektórzy biskupi w czasie Synodu wskazywali na przypadki, ich zdaniem coraz częstsze, kiedy to w szkołach niektórych krajów władze cywilne lub też inne okoliczności narzucają nauczanie religii chrześcijańskiej, które, gdy chodzi o podręczniki, godziny zajęć itp., jest wspólne dla katolików i niekatolików. Nie trzeba chyba podkreślać, że nie jest to prawdziwa katecheza. Jednak nawet i takie nauczanie ma swoje znaczenie ekumeniczne, jeśli przekazuje wiernie naukę katolicką. Tam, gdzie okoliczności zmuszają do takiego nauczania, należy w inny sposób i ze znacznie większą jeszcze sumiennością zapewnić prawdziwie katolicką katechezę.\nPROBLEM WSPÓLNYCH PODRĘCZNIKÓW DLA RÓŻNYCH RELIGII 34 Idąc po tej samej linii, dodać tu trzeba jeszcze jedną uwagę, choć dotyczy ona innej płaszczyzny. Zdarza się, że szkoły udostępniają uczniom książki, w których są przedstawiane różne religie, także i katolicka, dla podnoszenia kultury w dziedzinie historii, etyki czy literatury. Obiektywne przedstawienie faktów historycznych, jak również różnych religii i wyznań chrześcijańskich, może i tu przynieść lepsze wzajemne poznanie się. W takim przypadku należy czuwać i nie szczędzić żadnego trudu, aby przedstawienie tych faktów było naprawdę obiektywne i wolne od wpływów różnych systemów ideologicznych lub politycznych, a także od uprzedzeń rzekomo naukowych, które mogłyby zniekształcać sens faktów.\nPodręczniki te nie mogą być, oczywiście, uważane za dzieła katechetyczne, brak im do tego świadectwa wierzących, wykładających wiarę innym wierzącym. Brak im także zrozumienia tajemnic chrześcijańskich i właściwego charakteru religii katolickiej, płynącego z głębi wiary.


Benzyna z dwutlenku węgla to nie science fiction - Nauka - rp.pl\nAktualizacja: 07.07.2009, 03:03\nRewolucja dokonuje się na naszych oczach – mówi „Rz” szef zespołu naukowców prof. Dobiesław Nazimek z UMCS\nDziennik Wschodni, Jacek Świerczyński Jacek Świerczyński\nPrzełomowy wynalazek Polaków. Chemicy z Lublina wiedzą, jak na masową skalę produkować tanie paliwo. I to ekologicznie\nElektrociepłownia Lublin-Wrotków, największy producent dwutlenku węgla na Lubelszczyźnie, i Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej podpiszą jutro list intencyjny w sprawie współpracy na rzecz produkcji taniego paliwa z dwutlenku węgla. Poniżej dalsza część artykułu\n– To pomysł, który może zrewolucjonizować przemysł energetyczny i paliwowy – mówi „Rz” Jan Pietrosiński z Elektrociepłowni Lublin-Wrotków.\n– Świetna inicjatywa, dla której nie widać przeciwwskazań ekologicznych – ocenia Wojciech Stępniewski z organizacji ekologicznej WWF Polska.\n[b]Rz: W jaki sposób udało się panu wraz z zespołem z Zakładu Chemii Środowiskowej UMCS wyprodukować paliwo z dwutlenku węgla?[/b]\nProf. Dobiesław Nazimek: Wykorzystaliśmy sztuczną fotosyntezę, reakcję chemiczną, podczas której woda i dwutlenek węgla po dodaniu katalizatora i pod wpływem głębokiego ultrafioletu zamienia się w metanol. Potem poddajemy go separacji termicznej i syntezie MTG (z metanolu w benzynę). Otrzymujemy syntetyczne węglowodory, które praktycznie niczym się nie różnią od substancji, jaką lejemy do baku samochodów. To 108-oktanowe paliwo. Czyste i przyjazne środowisku.\n[b]I do tego tanie?[/b]\n[b]Czyli wiecie, jak produkować tanią benzynę na wielką skalę?[/b]\nTak. Opracowaliśmy metodę, dzięki której fotoreaktory produkujące paliwo z CO2 można powielać. W dowolnym miejscu, gdzie emituje się dwutlenek węgla, można zbudować taką instalację i sprzedawać benzynę.\n[b]I przy okazji ograniczyć emisję dwutlenku węgla do atmosfery.[/b]\nObliczenia wskazują, że realizacja technologii w ciągu trzech lat pozwoli na zmniejszenie emisji CO2 już w pierwszym roku o około 25 procent.\n[b]Czy to oznacza koniec kłopotów z gigantycznymi opłatami za nadmierną emisję tego gazu?[/b]\nTeraz potrafimy go zagospodarować.\n[b]To brzmi jak rewolucja.[/b]\n[b]Czy to jedyne korzyści?[/b]\nLiczymy, że technologia pozwoli również na zbudowanie nowoczesnego przemysłu przetwórczego i nowoczesnej bazy naukowo-badawczej.\n[b]Gdzie jest haczyk?[/b]\nPracujemy na czystych gazach i potrzebujemy czasu, by sprawdzić to w warunkach gazów rzeczywistych, w których obecne są zanieczyszczenia.\n[b]Jak długo trwały badania?[/b]\nSześć lat, bo w nauce niczego nie robi się szybko. Pomysł został opatentowany w ubiegłym roku, ale musimy się spieszyć, bo gonią nas koledzy ze Stanów Zjednoczonych, którzy miesiąc temu uzyskali wyniki identyczne z naszymi. Byłoby szkoda, gdyby cały świat kupował urządzenia od nich, a nie od nas.\n[b]Ale Ministerstwo Gospodarki nie wsparło projektu.[/b]\nDla wielu nasza metoda jest tak abstrakcyjna, że nie potrafią uwierzyć w jej skuteczność. Kilka razy słyszałem, że trąci science fiction. Jest w tym science, ale na pewno nie fiction.


Piwne SPA w Twoim domu! – Domowe SPA w 7 krokach – Polki w Sieci\njak zadbać o skórękosmetykipielęgnacjapiwne spapiwouroda\nZacznijmy od tego, na czym polega joga. Jest to praca ciała oraz ducha, dzięki której obie te rzeczy mogą być połączone ze sobą w harmonii. Powstała w Indiach jako dyscyplina samodoskonalenia. Joga została wymyślona, aby czcić hinduskich bogów i do dziś praktykuje się ją w wielu religiach. (więcej…)