Mydelniczka GAVI CENTER PLUS - Serie akcesoriów mocowanych - w atrakcyjnej cenie w sklepach Leroy Merlin.\nMydelniczka GAVI CENTER PLUS\nNr ref. 45897292\nPraktyczna, prostokątna mydelniczka, wykonana jest z chromowanego drutu. Duża przyssawka zapewnia prawidłowe i stabilne utrzymanie mydelniczki nawet gdy jest ona obciążona. Dobrze trzyma się glazury, szkła kabiny prysznicowej czy innych gładkich powierzchni. Stanowi funkcjonalne wyposażenie nowoczesnej łazienki. Polecamy nie tylko do prywatnych domów ale także do hoteli i pensjonatów. czytaj cały opis ...\nKod EAN: 5904202140302\nNumer referencyjny: 45897292\nOpinie o produkcie Mydelniczka GAVI CENTER PLUS\nNie polecam. Ładnie wygląda ale niestety odpada. Po pierwsze instrukcja obrazkowa na opakowaniu jest słabo czytelna. Producent mógłby się bardziej wysilić. Nie ma nic o tym że należy zdjąć folię zabezpieczającą, co nie jest takie oczywiste... Po zdjęciu folii przetarłam płytki zwilżoną gąbką z płynem i przykleiłam. Wydawało się, że trzyma się dość mocno. Niestety po tygodniu odpadła (leżało na niej tylko mydło w kostce). Przykleiłam ponownie, odpadła na drugi dzień. Wyrzuciłam do kosza.


Pavagadh Hill (Champaner, Indie) - opinie - Tripadvisor\nLoty - Champaner\nAtrakcje w pobliżu obiektu Pavagadh Hill\nNatura i parki w lokalizacji Champaner\nGóry w lokalizacji Champaner\nChampaner — popularne kategorie\nZabytki i ciekawe miejsca w lokalizacji Champaner\nObiekty architektury w lokalizacji Champaner\nMiejsca kultu religijnego / otoczone czcią w lokalizacji Champaner\nPomniki i posągi w lokalizacji Champaner\nCharakterystyczne obiekty i ciekawe miejsca w lokalizacji Champaner\nCzęsto wyszukiwane atrakcje w lokalizacji Champaner\nPavagadh Hill opinie, Champaner\nNr 1 wśród 10 atrakcji w lokalizacji Champaner\nPavagadh, Champaner Indie\nUżytkownik DRKUNALSHAH napisał recenzję lip 2017\nVadodara, Indie364 przesłane treści136 podziękowań\nPołożony 60 km od Vadodara, jest to jedno z najlepszych miejsc w mieście. religijne miejsce w Świątyni na szczycie wzgórza. Piękny widok w monsoons.\nUżytkownik Kartik P napisał recenzję lip 2017\nDobre miejsce do odwiedzenia. Ropeway aby dotrzeć do blisko górnej części wzgórza i reszta pieszo lub było wspinać się na górę. Wiele z zakupem opcjonalnym kulturalnych i ręcznie towarów. Nowe doświadczenie\nBruksela, Belgia54 przesłane treści6 podziękowań\nBardzo szczególne listę światowego dziedzictwa UNESCO!\nGdzie Pavagadh wydaje się być bardzo indyjskie, po drugiej stronie wzgórza, jak byłem zaskoczony, kilka razy Champaner, nie jest tak bardzo znany lokalnie! I to jest również bardzo ciekawe, z liczby miejsc do odwiedzenia. Jeśli można załatwić go, prawdopodobnie z sterownik jest najlepszym rozwiązaniem. Po prostu weź ze sobą dużo wody ;)…\nUżytkownik Mahesh D napisał recenzję maj 2017\nMumbai25 przesłanych treści10 podziękowań\nStrasznie brudne. brudu i zapach moczu, plastikowe śmieci i nawet węże? agentów przy wejściu do Udan Khatola.\nBóg nie może przetrwać. Strasznie brudne. brudu i zapach moczu. Toalety są tak brudne nie można podejście. tworzywa sztucznego i śmieci. Porzucony i zepsuty budynków. Parking to jakiś żart.\nUżytkownik Nilay P napisał recenzję sty 2017\nVadodara, Indie16 przesłanych treści5 podziękowań\nJa Regularely odwiedzić to miejsce dwa razy w roku i głównie w zimie i monsunu. w monsunu, posiada własną buaty polecam to miejsce do odwiedzenia w sezonu monsunowego.


Arabska Wiosna Libia 2011 Syria 2011-2014 Kasprzycki Daniel Damian - informacje o książkach, sklep, księgarnia internetowa\nArabska Wiosna Ludów bez wątpienia należy do najbardziej dramatycznych wydarzeń historii najnowszej, które wzbudziły ogromne zainteresowanie na całym świecie. Działo się tak ze względu na jej niezwykle burzliwy przebieg, ale także za względu na szybkość z jaką niektórzy – zdawałoby się nieusuwalni – dyktatorzy oddawali władzę oraz upór, z jakim inni przy niej trwali. Cena wolności jest niepoliczalna i nie da się jej w żaden sposób zmierzyć, tzn. oszacować całkowicie jej politycznych, ekonomicznych, społecznych i innych kosztów, zaś zagadnienia związane z Arabską Wiosną, jeszcze długo będą stanowiły obiekt naukowych analiz. Stanowiska państw i organizacji w stosunku do wydarzeń w świecie arabskim prezentowały niezwykle szerokie spektrum interesów.\nArabska Wiosna jest zjawiskiem stosunkowo „świeżym”. Od wydarzeń przedstawianych i analizowanych na łamach niniejszej pracy upłynęło niewiele lat lub, jak to ma miejsce w przypadku Syrii, trwają one nadal. W związku z tym rzuca się w oczy niewielka ilość publikacji książkowych na ten temat, co wydaje się zrozumiałe, jednak ten brak nadrabiają publikacje i strony internetowe, gdzie już od 2011 r., właściwie niemalże na bieżąco, zaczęły się pojawiać materiały analityczne. W związku z powyższym, większa część mojej pracy opiera się o informacje zamieszczane na specjalistycznych lub generalnie uznawanych za rzetelne stronach internetowych oraz publikacjach naukowych, najczęściej ośrodków badawczych lub wyższych uczelni, dostępnych z reguły w plikach formatu pdf. Większość publikacji uwzględnionych w niniejszej pracy jest napisana w języku angielskim, nie tyle z uwagi na jego ogólnoświatowy charakter, co przede wszystkim ze względu na fakt, że to w krajach anglosaskich znajduje się największa ilość ośrodków badawczych i instytucji zajmujących się poruszaną przeze mnie problematyką...\nDaniel Damian Kasprzycki (1982) jest absolwentem Dolnośląskiej Szkoły Wyższej we Wrocławiu w której w 2014 r. ukończył z wyróżnieniem studia magisterskie na kierunku Bezpieczeństwo Narodowe. Jego pasje naukowe koncentrują się wokół wojen oraz konfliktów zbrojnych prowadzonych po 1939 r., ale także zajmuje się czasami okresami wcześniejszymi. Ponadto jego badania naukowe dotyczą szeroko pojętej problematyki bezpieczeństwa międzynarodowego, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii militarnych. Jest autorem lub współautorem kilku książek i artykułów naukowych. Zarówno jego prace licencjacka, jak i magisterska, zostały wydane jako monografie. Aktualnie swoje naukowe pasje rozwija na Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte w Gdyni, gdzie jest doktorantem Wydziału Dowodzenia i Operacji Morskich.\nPrywatnie lubi rzeczy, które zmuszają go myślenia i uwielbia się uczyć. Interesuje się historią i historią wojskowości oraz uzbrojenia, polemologią i sztuką wojenną, a także rozwojem myśli wojskowej i teorią gier. Jest także zapalonym miłośnikiem książek oraz fanem planszowych i komputerowych gier strategicznych i wojennych.\n-34% oszczędzasz: 28,87 zł\n-35% oszczędzasz: 34,87 zł\n-35% oszczędzasz: 32,87 zł


ZA 10 groszy | XboxForum.pl - Największe Polskie forum o konsolach Xbox One, Xbox 360 i Xbox.\nTemat na forum 'Konsola' rozpoczęty przez bobodevil, Sierpień 19, 2011.\nczy kupywanie na stronie za 10 groszy to nie oszukanstwo ze tak tanio sprzedaja ?\nbobodevil, Sierpień 19, 2011\nzalezy o co ci chodzi i gdzie\nza10groszy.pl Aukcje internetowe - Telefon Nokia N8 np o to czy to tak normalnie kupie za na przyklad 150 zł\nprzeczytaj ich regulamin nie ma nigdy nic za darmo zapamiętaj za każdą jednorazową możliwość przebicia ceny musisz zapłacić kupując tzw. BID'y czyli w rzeczywistości nie zapłacisz tak mało jak może ci się wydawać.\n200 BIDów = 30 zł z czego 1 BID podbija cenę przedmiotu o 1 gr.\nEnemelek, Sierpień 19, 2011\nno ale jak ci sie uda to można zaoszczędzić niezłą sumę ;D tylko trzeba mieć farta\n...:::Anarkad:::..., Sierpień 19, 2011\nJAk ci się uda wygrać w Totolotka to też będziesz miał farta, ta strona to dramat\npontonss, Sierpień 19, 2011\nPewnie kupisz tanio, ale najpierw musisz wygrać. Im i tak się zwraca za to, że dużo osób kupuje te bidy i bierze udział w licytacji.\nOstatnio nawet czytałem pewne forum na temat tego serwisu aukcyjnego. Nie jest to wcale "oszukaństwo". Wbrew pozorom autorzy tego serwisu zgarniają krocie za jego prowadzenie. Wszystko jest bardzo dokładnie przemyślane. Żeby wziąć udział w licytacji musisz kupić tzw. "bidy", za które płacisz prawdziwą forsą. Żeby wylicytować jakiś przedmiot musisz ciągle podbijać stawkę. Problem w tym, że na takich aukcjach często siedzą albo moderatorzy albo zwykłe boty, które przebijają ceny, tak że dochodzą do absurdalnych sum, często wyższych niż cena licytowanego produktu, a każdy normalny człowiek już dawno zrezygnowałby z dalszej walki, po obliczeniu ile go wszystko w sumie wyniesie. Nie twierdzę, że nie da się nic wygrać, bo jest to możliwe, ale trzeba mieć po prostu szczęście. Do ceny, za którą wylicytowaliśmy przedmiot trzeba jeszcze doliczyć cenę wszystkich bidów, które zużyliśmy na aukcję, trzeba również zaznaczyć, że po przegranej aukcji straconych bidów nie można otrzymać z powrotem! W ten sposób autorzy serwisu zarabiają grubą kasę. Polecam przeczytanie paru forów, gdyż ja nie brałem nigdy udziału w licytacji na tej stronie, więc nie mogę wszystkiego do końca wyjaśnić. Ogólnie jednak nie polecam rejestrowania się na takich portalach. Pozdrawiam.\nMinion0PL, Sierpień 23, 2011\nA tak btw. to w złym dziale umieściłeś swoje pytanie. Może i nie jestem jakoś szczególnie uprawniony do upominania innych, ale weź się staraj bardziej "po polsku" pisać, bo 'kupywanie' i ogólnie to całe zdanie, które napisałeś jest tak trochę, delikatnie mówiąc, źle poskładane. Pozdro\nMinion0PL napisał: ↑\nKolego o polonistycznym zacięciu... Wyraz, który zacytowałem, też nie jest poprawny. Może najpierw samemu trzeba być bezbłędnym, żeby potem zwracać uwagę innym?\narcoss, Sierpień 23, 2011\nludzie ktorzy licytuja na takich stronach to sa kompletni idio...i moim zdaniem\nparadox2604, Sierpień 23, 2011\ndokładnie sam miałem tam konto i zrezygnowałem. raz brałem udział w aukcji tak że co parę sekund podbijało cenę ale i tak przegrałem oni mają jakieś automaty poustawiane i klapa.\nSeban_ZA, Sierpień 23, 2011\nOgólnie nie polecam takich serwisów. Mimo że sam nigdy nie brałem udziału w czymś takim (bo nie mam zamiaru dać się sfrajerować) to nie trudno rozszyfrować jak to działa. Można przyjąć że wszyscy licytujący / bidujący robią zrzutkę na przedmiot dla zwycięzcy bo w przeciwieństwie do normalnych serwisów aukcyjnych tutaj koszty ponosi każdy biorący udział w licytacji a ewentualne zyski może ponieść tylko zwycięzca. Jednak uważam że i zarobić na tym można. Wystarczy zainwestować powiedzmy 5000zł na bidy i wkraczać w późnych momentach do licytacji. Problem jest taki że nie wiadomo na ile uczciwe są takie serwisy i czy np nie mają jakichś swoich "podbijaczy".\nRob1N_PL, Sierpień 23, 2011\nSierpień 24, 2011 #14\nJa staram się pisać poprawnie lecz nie twierdzę, że jestem bezbłędny, bo tak nie jest. Wyraz którego użyłem ("Pozdro") jest takim ogólnie przyjętym skrótem. Przyznaję racje, że użyłem go w nieodpowiednim momencie, ale chyba nie razi on tak bardzo w oczy, jak pierwszy post. Może i ja jestem trochę uczulony na tym punkcie, ale to wszystko dzięki koledze, który non stop mnie poprawia, a raczej poprawiał (dzięki Ci Boże za takiego kolegę ). To właśnie dzięki niemu wyzbyłem się tego potwornego "poszłem" .\nA odnośnie za10groszy.pl to dodam jeszcze, że już dużo osób dało się wciągnąć w ten hazard, więc uważajcie! A tutaj ktoś bardzo ładnie wszystko wytłumaczył: Czy ktoś wchodził na aukcję za 10 groszy.pl - Forum HotMoney Pozdrawiam\nMinion0PL, Sierpień 24, 2011\nKody Xbox Live 48 H Gold ! NAJTANIEJ ! 50 Groszy Za Kod !\nhardbox, Sierpień 27, 2012, na forum: Kosz\nBrakuje 25 groszy na PayPal. Poratuje ktoś? :)\nKeNq, Styczeń 4, 2012, na forum: Kosz


25 listopada 2021 - Korwin24.pl\nKorwin-Mikke OSTRO o słowach Niedzielskiego! “Okoliczność łagodząca wyrok, ale nie uniewinniające”\nAdam Niedzielski był gościem Roberta Mazurka w RMF FM, gdzie tłumaczył się z tego, że podczas „czwartej fali” rząd nie wprowadza twardego lockdownu. W pewnym...\nKim Dzong Un nie ma litości dla swojego kraju. Kara śmierci za “Squid Game”!\nKim Dzong Un nie ma litości dla osób, które chcą oglądać hit Netlfixa. Bowiem przemytnik, który sprzedawał serial "Squid Game" na nośnikach USB w Korei...\nSą jeszcze artyści, którzy nie zgadzają się na zamordyzm sanitarny. W Polsce takim artystą jest Kazik Staszewski i jego zespół KULT, w Grecji, popularny aktor...\nNiedzielski przyznał rację Konfederacji i krytykuje restrykcje! „Mało skuteczny środek ograniczenia pandemii” [WIDEO]\nAdam Niedzielski w porannej rozmowie na antenie radia RMF FM mówił niemal dokładnie tak jak mówi Konfederacja od miesięcy! Minister zdrowia wprost powiedział, że restrykcje...\nKorwin-Mikke OSTRO o segregacji sanitarnej od PiS! Radzi „WYP*******Ć”!\nJanusz Korwin-Mikke w mediach społecznościowych w ostrych słowach wypowiedział się o planach wprowadzenia przez PiS zamordyzmu sanitarnego. Dał konkretną radę „totalnej opozycji” przed spotkaniem z...\nImigranci poznali się na grze Białorusi i Aleksandra Łukaszenki? Na granicy trwa od tygodni duży kryzys migracyjny. Jak polskie władze zaczęły uszczelniać granicę, imigranci zrozumieli,...\nZ najnowszego badania pracowni Social Changes dla portalu wPolityce.pl, pokazuje, że partia Jarosława Kaczyńskiego zaczyna mieć problem. Konfederacja z dwucyfrowy wynikiem. Z najnowszego sondaży wynika,...\nChcą kupić ludzi? 600 zł za zaszczepienie się przeciw COVID-19! Taką propozycje ma PSL\nWładysław Kosiniak-Kamysz ma pomysł jak wymusić na ludziach szpryce. Chcą bowiem po prostu ich kupić! PSL chce, aby rząd wypłacał 600 zł za zaszczepienie się...\nAle numer. Pijany duszpasterz trzeźwości spowodował wypadek. Miał 2,6 promila!\nLos potrafi być złośliwy. Diecezjalny Duszpasterz Trzeźwości, 50-letni ksiądz Paweł spowodował wypadek w okolicy Włocławka. Okazało się, że kapłan był kompletnie pijany, gdyż miał 2,6...\nKevin Spacey musi zapłacić OGROMNE odszkodowanie studiu MCR. Mowa o dziesiątkach milionów $\nKevin Spacey była gwiazda Hollywood musi zapłacić 31 mln dolarów odszkodowania studiu filmowemu MCR. Wszystko z powodu z powodu strat, jakie przyniosły studiu oskarżenia wobec...


Polityka prywatności - nastrojewystroje.pl\nprześcieradła w nietypowych wymiarach\ntalerze ozdobne i tace\n1. Niniejsza Polityka prywatności określa zasady gromadzenia, przetwarzania i wykorzystywania danych osobowych pozyskanych przez Sklep Internetowy nastrojewystroje.pl (zwany dalej: „Sklepem”)\n2. Właścicielem Sklepu i jednocześnie Administratorem Danych Osobowych jest Anna Opiłka prowadząca działalność gospodarczą pod firmą nastrojewystroje.pl Anna Opiłka z siedzibą w Pruszkowie (05-800), przy ul. Niecała 4/81, wpisana do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej prowadzonej przez Ministra Gospodarki, NIP: 1130748683, Regon: 016294466, zwana dalej nastrojewystroje.pl.\n3. nastrojewystroje.pl dokłada szczególnej staranności do poszanowania prywatności Klientów odwiedzających Sklep.\n1. nastrojewystroje.pl zbiera informacje dotyczące osób fizycznych prowadzących we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową (zwani dalej Przedsiębiorcami), a także dane osób fizycznych bezpośrednio z ich działalnością.\n1. Sklep używa niewielkich plików, zwanych cookies. Zapisywane są one przez nastrojewystroje.pl na komputerze osoby odwiedzającej Sklep, jeżeli przeglądarka internetowa na to pozwala. Plik cookie zwykle zawiera nazwę domeny, z której pochodzi, swój „czas wygaśnięcia" oraz indywidualną, losowo wybraną liczbę identyfikującą ten plik. Informacje zbierane za pomocą plików tego typu pomagają dostosowywać oferowane przez nastrojewystroje.pl produkty do indywidualnych preferencji i rzeczywistych potrzeb osób odwiedzających Sklep. Daje też możliwość opracowywania ogólnych statystyk odwiedzin prezentowanych produktów w Sklepie. 2. nastrojewystroje.pl wykorzystuje dwa typy plików cookies:\n3. nastrojewystroje.pl wykorzystuje Cookies własne w celu:\n4. nastrojewystroje.pl wykorzystuje cookies zewnętrzne w celu:\nb) zbierania ogólnych i anonimowych danych statystycznych za pośrednictwem narzędzi analitycznych Google Analytics (administrator cookies zewnętrznego: Google Inc z siedzibą w USA);\n7. nastrojewystroje.pl może gromadzić Państwa adresy IP. Adres IP to numer przydzielany komputerowi osoby odwiedzającej Sklep przez dostawcę usług internetowych. Numer IP umożliwia dostęp do Internetu. W większości przypadków jest przypisywany komputerowi dynamicznie, tj. zmienia się przy każdym połączeniu z Internetem i z tego powodu traktowany jest powszechnie, jako nieosobista informacja identyfikująca. Adres IP jest wykorzystywany przez nastrojewystroje.pl przy diagnozowaniu problemów technicznych z serwerem, tworzeniu analiz statystycznych (np. określeniu, z jakich regionów notujemy najwięcej odwiedzin), jako informacja przydatna przy administrowaniu i udoskonalaniu Sklepu, a także w celach bezpieczeństwa oraz ewentualnej identyfikacji obciążających serwer, niepożądanych automatycznych programów do przeglądania treści Sklepu.\n8. Sklep zawiera linki i odnośniki do innych stron internetowych. nastrojewystroje.pl nie ponosi odpowiedzialności za zasady ochrony prywatności na nich obowiązujące. Z tego powodu zachęcamy Państwa, by po przejściu za pośrednictwem Sklepu na stronę zarządzana przez innego administratora, zapoznać z się z polityką prywatności tam przyjętą.\n1. Do danych osobowych zbieranych przez Sklep mają bezpośredni dostęp jedynie uprawnieni pracownicy nastrojewystroje.pl.\n3. nastrojewystroje.pl zapewnia Klientom, którzy posiadają konto Klienta, nieprzerwany dostęp do swoich danych i możliwość ich modyfikacji w każdej chwili. W celu dokonania modyfikacji należy zalogować się do Konta Klienta w Sklepie. Klient ma możliwość usunięcia danych osobowych ze zbioru danych w przypadku wypowiedzenia umowy o świadczeniu usług drogą elektroniczną. nastrojewystroje.pl może odmówić usunięcia danych Klienta, jeśli ten naruszył obowiązujący w Sklepie Regulamin, a zachowanie danych jest niezbędne do wyjaśnienia tych okoliczności i ustalenia odpowiedzialności a w szczególności dochodzenia przez nastrojewystroje.pl roszczeń od danego Klienta.\n1. nastrojewystroje.pl stosuje zabezpieczenia zapewniające ochronę danych przed utratą, niewłaściwym wykorzystaniem i modyfikacją. nastrojewystroje.pl zobowiązuje się chronić wszelkie Państwa dane zgodnie z normami ochrony bezpieczeństwa i zachowania poufności.\n2. Dane osobowe w nastrojewystroje.pl są chronione zgodnie z Ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jednolity, Dz. U. z 2002 r. Nr 101 poz. 926 z późn. zm.) w sposób uniemożliwiający dostęp do nich osób trzecich.\n4. nastrojewystroje.pl nigdy nie wysyła żadnej korespondencji, w tym korespondencji elektronicznej, z prośbą o podanie danych do logowania, a w szczególności hasła dostępowego do Konta Klienta. Informacje takie nie są również udostępniane drogą tradycyjnej korespondencji, e-mailową i telefoniczną.\n1. nastrojewystroje.pl zastrzega sobie prawo do wprowadzania zmian w Polityce Prywatności. W dniu dokonania zmian aktualizujemy datę wprowadzenia ostatniej poprawki podaną poniżej.\n2. Jakiekolwiek prosimy kierować na adres: sklep@nastrojewystroje.pl.\n3. Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2014.\nnastrojewystroje.pl firma nastrojewystroje.pl Anna Opiłka ul. Niecała 4/81 05-800 Pruszków NIP: 1130748683 REGON: 016294466 wpisaną do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej prowadzonej przez Ministra Gospodarki\n534 555 214\nOprogramowanie sklepu dostarcza CStore Wszelkie prawa zastrzeżone przez Nastrojewtstroje.pl


Zachcianki w ciąży - canpolbabies.com\nJeśli jesteś w ciąży to na pewno je znasz – zachcianki ciążowe. Czym są spowodowane i czy warto im ulegać? Odpowiadamy.\nZachciankami ciążowymi nazywane są upodobania przyszłych mam do nietypowych dań, smaków oraz ich zestawów. Legendą obrosły już historie o tym, jak kobiety w ciąży zagryzają lody ogórkiem kiszonym albo budzą się w środku nocy z ogromną ochotą na… kredę. Przeczytaj skąd się to bierze.\nSkąd się biorą zachcianki ciążowe?\nZachcianki ciążowe nie są typowe dla wszystkich kobiet. Jednak spora część przyszłych mam co najmniej kilkukrotnie w okresie ciąży czuła wielką potrzebę natychmiast zjeść coś słodkiego, kwaśnego a najlepiej jedno z drugim. Nie jest to żadna fanaberia ani kaprys. Ta silna potrzeba wynika z niedoborów witamin i minerałów, przed którymi organizm się broni. Stara się zapewnić sobie w ten sposób wszystko czego potrzebuje, by płód mógł prawidłowo się rozwijać, nie szkodząc przy tym mamie. Jeśli prawidłowo komponujesz swoją dietę, dbałaś o nią jeszcze przed ciążą, to prawdopodobnie będziesz miała mniej zachcianek, choć nie znaczy, że znikną one całkowicie.\nCzy zachcianki świadczą o płci dziecka?\nNiektórzy wierzą, że rodzaj zachcianek przyszłej mamy świadczy o płci jej dziecka. Pewnie zdarzyło Ci się słyszeć, że skoro masz ochotę na coś słodkiego to urodzisz dziewczynkę a jeśli na coś kwaśnego – to będzie chłopiec. Taki pogląd to mit. Płeć dziecka nie ma z tym żadnego związku, lepiej zaufać badaniu USG.\nZmiany w organizmie kobiety w ciąży\nPrzyszła mama ma większe niż zwykle zapotrzebowanie energetyczne (o 300-500 kcal dziennie) stąd częsta ochota na coś słodkiego albo tłustego. W ten sposób organizm chce szybko dostarczyć sobie dodatkowego paliwa. W czasie ciąży rośnie zapotrzebowanie na określone składniki odżywcze, przyszła mama potrzebuje dwukrotnie większej ilości białka, wapnia i żelaza. Częściowo radą na to jest suplementacja, jednak organizm potrafi dać znać, czego mu brakuje.\nNajczęstsze zachcianki smakowe u kobiet w ciąży\nZachcianki w ciąży mogą przybrać wiele różnych form. Najczęściej jednak przyszłe mamy mają ochotę na coś słodkiego albo kwaśnego lub bardzo ciężkiego, tłustego.\nSłodki smak to obietnica dużej ilości kalorii, a np. w czekoladzie - uzupełnienie niedoborów magnezu. Kwaśny smak (wszelkiego rodzaju kiszonki) to zwykle oznaka niedoboru witaminy C ale również żelaza, które jest w kwaśnych pomidorach czy suszonych śliwkach.\nJeśli masz ochotę na tłuste, ciężkie potrawy to może być to kwestia uzupełnienia kalorii ale także zapotrzebowanie na białko, które jest np. w mięsie.\nBywa, że kobiety nie mają tylko ochoty na jeden smak ale bardzo chcą go zestawić z innym , który normalnie raczej by im nie smakował. Jest to prawdopodobnie kwestia zmiany smaku i zapobiegnięcie nudnościom. Dzięki temu, że zjesz dwie rzeczy, ich wzajemny wpływ pozwoli zjeść Ci więcej a także zniweluje mdłości.\nZmiany zachcianek w przebiegu ciąży\nPrzez pierwsze trzy miesiące prawie nie mogłaś jeść ale jeśli już to jadłaś rzeczy, które niekoniecznie były Twoimi ulubionymi przed ciążą. Z kolei ukochane smaki mogą wręcz budzić obrzydzenie i awersję. Z czasem, w II i III trymestrze, zachcianki przybierają na sile a poza tym masz ochotę zjeść konia z kopytami. Dzieje się tak, gdyż na początku ciąży głównie uzupełniasz niedobory, podczas gdy w późniejszym okresie bardzo ważny jest nie tylko brak określonych składników ale również zapotrzebowanie energetyczne. Dziecko jest coraz większe, rozwija się w ekspresowym tempie a Twoim zadaniem jest mu dać to, czego wymaga.\nCzy ulegać zachciankom w ciąży?\nPrzyszłe mamy często martwią się tym, że ulegają swoim zachciankom ciążowym. Wydaje im się, że powinny je powściągnąć i nie poddawać się im. Prawda jest jednak taka, że organizm wie, co robi. Zachcianki pojawiają się nie bez przyczyny i mają swoje uzasadnienie.\nInną kwestią jest to, że nie jest dobrze ulegać wszystkim zachciankom a także warto przemyśleć dlaczego się one pojawiają. Jeśli brakuje Ci witaminy C to popracuj nad lepszym skomponowaniem swojej diety. Włącz w nią więcej warzyw i owoców z ta witaminą, tak, by nie budzić się nagle z wilczym apetytem na kilogram kapusty kiszonej.\nRealizacja Twoich zachcianek może też kończyć się jedzeniem rzeczy, które nie są wskazane w ciąży. Przy niedoborze żelaza możesz mieć wielką ochotę na tatara albo wątróbkę. Jednak surowe mięso jest zakazane w ciąży, zaś wątróbka ma dużo witaminy A, której większe ilości nie są w ciąży wskazane.\nJeśli miałaś wcześniej kłopot z utrzymaniem ciąży postaraj się zapanować nad ochotą na słodycze. Ich nadmiar może skutkować przedwczesnym rozwieraniem się szyjki macicy.\nJak zachować zdrową dietę w ciąży?\nPostaraj się zastąpić niezdrowe zachcianki zdrowymi odpowiednikami. Jeśli masz ochotę na słodkie to zamiast całej czekolady zjedz 2-3 kawałki. Przekonaj się do gorzkiej czekolady, która jest najzdrowsza ze względu na małą zawartość cukru, za to duże ilości magnezu. Jeśli cieknie Ci ślinka na myśl o fastfoodzie – zrób go w domu. Przygotuj hamburgera na bazie sprawdzonego, świeżego mięsa, dołóż dużo warzyw a zamiast białej bułki użyj pieczywa pełnoziarnistego.\nSprawdź w naszym artykule, jak powinna wyglądać zdrowa dieta przyszłej mamy.\nMAM TAKIE DNI ZE SAMA NIE WIEM CO BYM ZJADLA SZUKAM CZEGOS PRZEGRYZE RAZ I JUZ JEST DOBRZE ...TAKICH TYPOWYCH ZACHCIANEK TO NIE MAM\ndodano: 2019-09-30 20:04:27\nw pierwszej ciązy z synem miałam chęć na śledzie a w 3 trymestrze na słodkości, aktualnie w drugiej ciąży z córką dominują lody\ndodano: 2019-09-11 12:29:52\nJa na szczęście nie miałam zachcianek, nie przytyłam za wiele\ndodano: 2019-09-10 16:42:12\nu mnie w dwóch ciążach to królowały lody i banany.\ndodano: 2019-03-06 13:10:48\nto tylko nasze babcie w to wierzyły słodkie czy kwaśnie, tak samo jak picie bawarek pomaga przy laktacji.\ndodano: 2019-03-06 12:53:36\nProwadzenie ciąży a odpłatna opieka medyczna\nPrawdy i mity o kwasie foliowym\nProblemy z łożyskiem w czasie ciąży\nCzym jest ostuda i kiedy zniknie\nTesty ciążowe - jaką są rodzaje i kiedy je wykonać?\nBeta hCG - co oznacza i jakie są jego normy podczas ciąży\nOpieka medyczna w ciąży w ramach NFZ\nPrzyczyny i objawy rozejścia spojenia łonowego w ciąży\nZasady zwolnień lekarskich w ciąży\nJakie zioła warto używać w ciąży, a jakich lepiej unikać?\nWszystko co powinnaś wiedzieć o USG w ciąży\nJakie są wady i zalety ciąży latem?\nZabiegi kosmetyczne zakazane w ciąży\n10 najbardziej popularnych mitów na temat ciąży\nJak radzić sobie z bólem pleców w ciąży?\n8 niepokojących objawów w ciąży\nKarta przebiegu ciąży bez tajemnic - znaczenie skrótów\nTokofobia - strach przed ciążą\nJak wygląda pierwsza wizyta w ciąży u ginekologa?\nTętno płodu - normy i metody mierzenia\nUpławy w ciąży - kiedy mogą być groźne?\nSposoby na żylaki i pajączki w ciąży\nBadanie przezierności karkowej płodu\nJak sobie radzić z migreną w ciąży?\nToksoplazmoza w ciąży - objawy i leczenie\nWada wzroku a ciąża – co powinnaś wiedzieć?\n9 pytań o USG w ciąży\n6 najczęstszych problemów z piersiami podczas ciąży\nPrace, których nie powinna wykonywać kobieta w ciąży\nJak dobrze wyspać się w ciąży?\n12 sposobów na nudności w ciąży\nSeks w ciąży - 10 najczęstszych pytań\nZagrożona ciąża - jak przetrwać trudne chwile?\nAnemia podczas ciąży\nWszystko, co powinnaś wiedzieć o wodach płodowych\n9 wskazówek, jak nadmiernie nie przytyć w ciąży\nRuchy płodu – kiedy i jak liczyć ruchy dziecka\nJak dbać o zęby w czasie ciąży\nZa duży/za mały czyli jak rośnie brzuszek w ciąży\n10 rzeczy, na które powinnaś zwrócić uwagę przy wyborze wózka dla dziecka\nWszystko o KTG\nCukrzyca ciążowa a poród. Dieta i objawy cukrzycy ciężarnych\nCiąża po ciąży - jak o siebie zadbać?\nSeks w ciąży – tak czy nie?\nUSG - 2D,3D i 4D\nPlanujesz ciążę? Zmień dietę!\nNa co zwrócić uwagę wybierając szpital – 10 złotych zasad\nNiebezpieczne kosmetyki w ciąży\nCo wolno w ciąży - fakty i mity\nŻyczliwość dla kobiet ciąży - nasze doświadczenia\nPrzebarwienia i zmiany skórne u kobiet w ciąży\nCo słyszy dziecko w brzuchu u mamy?\nWitaminy i minerały w diecie przyszłej mamy\nLęki i obawy przyszłej mamy\nZadbaj o stopy w ciąży\nKalendarz porodu – jak obliczyć termin porodu ?\nBezpieczne leki dla kobiet w ciąży\nCiążowa rewolucja, czyli jak zmienia się Twoje ciało?\nObjawy ciąży i okresu – jakie są objawy okresu a jakie ciąży\nNie szczędź sobie przyjemności\nLato z brzuszkiem\nZadbaj o kręgosłup podczas ciąży! Poznaj ćwiczenia na kręgosłup w ciąży\nKrew pępowinowa- bezpieczna przyszłość\nZadbaj o siebie w pracy\nZagrożenia w ciąży – jak ich uniknąć\nKrocze pod ochroną – jak uniknąć nacięcia\nUlga dla nóg – stop obrzękom, żylakom i skurczom\nWyprawka dla niemowlaka – sprawdź co przyda się Twojemu maleństwu\nZadbaj o zdrowie w ciąży\nKalendarz ciąży: trzeci trymestr\nKalendarz ciąży: drugi trymestr\nKalendarz ciąży: pierwszy trymestr\nHigiena miejsc intymnych - poznaj jak dbać o higienę w ciąży


Zasiłek dla opiekuna - Ośrodek Pomocy Społecznej w Trawnikach\nJesteś tutaj:Strona główna » Świadczenia związane z niepełnosprawnością » Zasiłek dla opiekuna\nIstnieje możliwość złożenia ponownie wniosku o zasiłku dla opiekuna dla osób pobierających już świadczenie w przypadku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla osoby wymagającej opieki. W tym celu należy zgłosić się do OPS w Trawnikach.\nZasiłek dla opiekuna przysługuje osobom, które pobierały świadczenie pielęgnacyjne do dnia 30 czerwca 2013 r. i utraciły do niego prawo z dniem 1 lipca 2013 r. w związku z wygaśnięciem z mocy prawa decyzji administracyjnej ustalającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Warunkiem przyznania tego świadczenia będzie konieczność spełnienia warunków uprawniających do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 31 grudnia 2012 r.\nma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na inną osobę w rodzinie lub poza nią;\njest zatrudniona lub wykonuje inną pracę zarobkową (zgodnie z art. 3 pkt 22 ustawy, zatrudnienie lub inna praca zarobkowa to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej);\nzostała umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej;\nosoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury w związku z opieką nad dzieckiem;\nosoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub prawo do zasiłku dla opiekuna na tę lub inną osobę w rodzinie lub poza rodziną;\nna osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna;\nna osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką za granicą, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.


Star Citizen: 10 for the Chairman - odcinek 57 - Star Citizen - 10 for the... - Game Armada / Star Citizen Polska - największa polska społeczność Star Citizen\nPrzez Zerat_KJ • 24 Marzec 2015\nZapraszamy na kolejną - pięćdziesiątą siódmą serię pytań do Chrisa Robertsa!\n[3:58] P: Stacje Gold Horizon zostały przedstawione jako stare, rozpadające się ruiny z minionej ery, wypełnione dzikimi lokatorami i marginesem społecznym. Jeśli przejmiemy taką stację to czy będziemy w stanie ją naprawić, wyczyścić, zmodernizować jej wyposażenia i być może nawet zmieniać moduły pomieszczeń?\nO: Na dłuższa metę stacji pojawi się znacznie więcej. Niektóre także będą w lepszym stanie niż inne. Pozwolimy na sprzątanie, naprawy - może kiedyś nawet jakieś zmiany w rozłożeniu pomieszczeń. Na razie taki system mamy w planach dla hangarów. Ze stacjami będzie podobnie, lecz nie w dniu premiery.\n[4:57] P: Czy mógłbyś udzielić nam dodatkowych informacji na temat tego jak będą działać podatki w grze? Czy będzie jakiś jeden podatek od sprzedaży czy może bardziej skomplikowany podatek od przychodów korporacji? Czy będzie możliwość zbierania różnych stawek podatków w organizacji (np. inna od handlowców, ludzi wykonujących misje czy łowców nagród)?\nO: System podatkowy będzie prosty. Lądujemy na planecie, płacimy opłatę za lądowanie, idziemy do sklepu i tam do cen zostanie dodana wartość podatku. Dodatkowo organizacje będą mogły nałożyć własny system podatku, albo % od każdej transakcji, lub 1000 UEC miesięcznie. Praktycznie płacisz organizacji za to, że korzystasz z jej własności - coś jak przynależność do kraju. Nie będzie osobnych wartości podatkowych na różne rzeczy, jedynie podatek UEE od każdej transakcji.\n[6:36] P: Czy CIG planuje dodać strefy zieleni w ważniejszych lokalizacjach (arboretum, ogrody hydroponiczne) na stacjach kosmicznych lub coś w rodzaju Central Parku na Terra Prime?\nO: Tak, W sumie Terra już ma sporo ciekawych miejsc, zdecydowanie będziemy dodawać jakieś strefy zieleni. ArcCorp jest industrialny, wzorowany na klimacie Blade Runnera, więc tam raczej ogrodu nie znajdziecie. Terra i inne miejsca będą miały jakiegoś rodzaju ogrody.\n[7:16] P: Czy w trybie FPS będzie mechanika różnych zagrożeń środowiskowych? Np. możliwość strzelenia do pojemników z łatwopalnymi gazami i eksplozji tychże?\nO: Zdecydowanie tak. W sumie to już to mamy. Chyba cośtakiego było pokazywane podczas prezentacji w Australii, wybuchające beczki, uszkodzenie rurociągu który wywoła zamieszanie, lub nawet zrani. Takich rzeczy z czasem będzie jeszcze więcej, gdyż uważamy że pozwoli to lepiej wczuć się w klimat tych lokalizacji.\n[8:11] P: Czy będzie można przechowywać wydobyte surowce z Oriona we własnym hangarze, czy może będzie konieczne wykupienie powierzchni magazynowej?\nO: Hangary będą miały jakąś powierzchnię do przechowywanie przedmiotów, jednak ilość minerałów wydobywanych przez Oriona raczej przewyższa pojemność hangaru. Zazwyczaj surowce wydobyte przez Oriona będą sprzedawane, nie przechowywane. Tyle ile się uda na pewno wejdzie do hangaru, resztę można przechować gdzieś indziej. Pamiętać należy że wszystkie przedmioty w grze będą miały fizyczny rozmiar. Czy będzie to maly pistolet czy wielki kontener minerałów, gdzieś trzeba to zmieścić.\n[9:04] P: Czy pojawią się jakiekolwiek typy organicznych / będących skutkiem hodowli statków jak np. Moya z Farscape, Lexx (oraz Hive ship z Stargate Atlantis)?\nO: Na chwile obecną – nie. Na dłuższą metę będziemy dodawać inne rasy, także nie skreślamy pomysłu. Na dzień premiery bym na to nie liczył, mamy już wystarczająco dużo pracy.\n[9:40] P: Ze względu na istnienie różnorodnych systemów elektronicznych w uniwersum gry, czy będzie można zamaskować sygnaturę naszego statku by był identyfikowany jako inny?\nO: Zdecydowane tak. Statki mają swoje identyfikatory, będzie można je fałszować gdy będziecie latać skradziona maszyną, a nawet by być widocznym jako inny rodzaj statku. Chociażby po to, aby zamaskować się jako frachtowiec w celu zastawienia pułapki. Jednak dajcie nam trochę czasu na dopracowanie systemu identyfikacji statków (już w pierwszym opowiadaniu publikowanym na RSI Kid Crimson korzystał z fałszywego ID statku - przyp. red.)\n[10:35] P: Jako że maszyny dedykowane do walki mają więcej zaczepów do montażu komponentów w porównaniu do specjalistycznych jednostek jak jednostki nie-bojowe zostaną rozwiązane w kontekście progu dotyczącego modułowości statków?\nO: Moduły jakie będzie można wymieniać nie są zależne od zaczepów. W sumie to mieliśmy artykuł o czymś takim jak "itemport", do którego są podpinane podzespoły, m. in. silniki, radar, komputer pokładowy, zbiorniki paliwa, jednostka zasilająca, wieżyczki, uzbrojenie, pancerz. To są komponenty, które wymagają zasilania i generują ciepło. Cała funkcjonalność zależy od nich a nie od kadłuba. Jeśli zdemontujemy wszystko zostaje tylko kadłub, który sam z siebie nic nie zrobi. Szczerze mówiąc to publikujemy informacje na temat portów na broń, bo wiemy że te cieszą się największa popularnością. Tak więc nie myślcie, że wyspecjalizowane maszyny mają mniej punktów montażowych, dobrym przykładem jest Orion z wcześniejszego pytania - ma on kontenery o rozmiarach 6x4x2m, każdy jest podpięty do itemportu - to nie jest tylko jeden kontener. Tak więc biorąc powyższe pod uwagę to ta maszyna ma więcej zaczepów niż na statek bojowy. Oczywiście mogą być jednostki mające 100 portów, jak i takie mające tylko 30. Nie martwcie się, statki nie skupiające się na walce będą miały duże możliwości dostosowania, prawdopodobnie nawet większe niż maszyny bojowe.\n[13:08] P: Czy będę w stanie przeszukać innych graczy by sprawdzić czy mają przy przy sobie broń zanim wejdą na mój statek? W ten sposób mogę zapobiec buntowi lub zaskoczeniu ze strony pirata.\nO: Ciekawy pomysł, nie sądzę by implementacja była trudna, jest to coś co warto byłoby dodać. Mamy już mechanikę która pozwala na skanowanie i grabienie graczy – to pasowałoby do trybu FPS. Chcemy mieć pewność, że ludzie mówią prawdę stwierdzając iż nie są uzbrojeni gdy wchodzą na pokład.\n[13:54] P: Mimo że to kiepski pomysł czy będzie możliwość pilotowania statku bez hełmu, gogli, szkieł kontaktowych, implantów lub interfejsu neuralnego? Innymi słowy czy będzie możliwy pilotaż bez HUD i zamiast tego bycie zmuszonym jedynie do polegania na wyświetlaczach w kokpicie?\nO: Zdecydowanie będzie można latać bez tych wszystkich obiektów pozwalających na wyświetlanie HUD , jeśli jednostka jest dobrze przygotowana wszystko może być wyświetlane na jej ekranach. Systemy statków i pewne elementy odzieży będzie można ze sobą zintegrować. Pozwoli to przykładowo na pokazanie części danych ze statku na powierzchni ekranowej hełmu jeśli takową mamy do dyspozycji, jednak domyślnie wszystko idzie na wyświetlacze statku. Sporo zależy od dostępnych powierzchni ekranowych. Będą statki które bazują na tym, że gracz ma na sobie pełny strój pilota (np. Gladius i Hornet). Statek nie pozwoli na start bez odpowiedniego stroju. Jednak maszyny cywilne takie nie będą, Constellation czy Aurora pozwolą na swobodny pilotaż przy wykorzystaniu wbudowanych wyświetlaczy.\nBonus: CIG rozmawia z Google odnośnie rozwiązań w chmurze i są bardzo entuzjastycznie nastawieni - wygląda na to że będą mogli zrobić więcej i stworzyć bardziej zaludnione uniwersum niż zakładała to wizja Chrisa - co brzmi naprawdę niesamowicie.


ℹ Najlepsze telewizory JVC 43 cale RANKING 2021 | Sound-Service.pl\nJaki telewizor JVC 43 cale warto kupić? Najnowszy ranking telewizorów JVC 43 cale 2021 przygotowany przez naszych specjalistów pomoże Ci sprawdzić recenzje, ceny i opinie, dzięki czemu szybko porównasz najlepsze telewizory JVC 43 cale dostępne w sklepach.Dokładamy wszelkich starań, aby ranking telewizorów JVC 43 cale 2021 był jak najbardziej aktualny. Sprawdzamy to, które telewizory JVC 43 cale warto kupić, jakie mają opinie, co na forum piszą użytkownicy oraz które modele najchętniej polecacie. Zobacz aktualne ceny i opinie o telewizorach JVC 43 cale. Szukasz więcej produktów o podobnej specyfikacji? Sprawdź inne produkty z kategorii telewizory.\nTV LED LG 65UM7400 ZOBACZ\nTV LED Toshiba 49U6763 ZOBACZ\nℹ Telewizory JVC 43 cale opinie 2021\nUżytkownicy dodając opinie o telewizorach JVC 43 cale opisują wady i zalety, podkreślają czy dany model jest warty ceny oraz które telewizory JVC 43 cale są dobre, a które najlepsze.\nℹ Jaki telewizor JVC 43 cale wybrać?\nW rankingu znajdziesz podpowiedź, jakie telewizory JVC 43 cale są dobre, a które najlepsze. Co więcej, sprawdzisz jaki telewizor JVC 43 cale polecamy, który model polecają użytkownicy na forum i porównasz ceny.\nℹ Najczęściej polecane telewizory JVC 43 cale 2021\nNajchętniej wybierane i polecane telewizory JVC 43 cale, cieszące się największą popularnością wśród kupujących znajdziesz w naszym rankingu telewizorów JVC 43 cale. Porównaliśmy dla Ciebie opinie, ceny i specyfikacje techniczne, aby łatwiej było Ci wybrać dobry telewizor JVC 43 cale.\nTOP 10: Ranking mikrofonów XLR do 350 zł


KORESPONDENT ROSYJSKI O PORZĄDKACH W WARSZAWIE W XIX W. - PDF\nKORESPONDENT ROSYJSKI O PORZĄDKACH W WARSZAWIE W XIX W.\nDownload "KORESPONDENT ROSYJSKI O PORZĄDKACH W WARSZAWIE W XIX W."\n1 KRONIKA KORESPONDENT ROSYJSKI O PORZĄDKACH W WARSZAWIE W XIX W. Był rok Specjalny korespondent Nowoje Wremia, odbywał (incognito), służbową podroż z Petersburga do rosyjskiego Kraju Zachodniego, czyli do Królestwa Polskiego. Po śmierci ostatniego namiestnika Królestwa, Teodora Berga (1874 r.), urząd namiestnika został zlikwidowany, a Królestwo Polskie, jako Kraj Nadwiślański, zostało włączone do Rosji, a na jego czele stał generał-gubernator. Celem podróży korespondenta było opisanie rosyjskich realiów w Warszawie. Przesłał do redakcji trzy listy, w których zawarł spostrzeżenia, dotyczące całokształtu życia, w dziewiętnastowiecznej, rosyjskiej Warszawie. Ocenił również efekty likwidacji odrębności Królestwa Polskiego i proces rusyfikacji. Były to czasy panowania cara Aleksandra III ( ), generał-gubernatorem był wówczas Romejko Hurko ( ), głównodowodzący wojsk Warszawskiego Okręgu Wojennego. * Podróżował Koleją Terespolską obsługiwaną przez Polaków. Mowa polska go denerwowała, zżymał się, dlaczego Polacy pracują na ważnych liniach komunikacyjnych. Jednak już kupienie biletu i wejście do wagonu dostarczyło mu wiele miłych przeżyć. Często słyszał słowa: proszę, dziękuję, przepraszam. W liście umieszczonym na łamach, Nowoje Wremia, a przedrukowanym przez wiele pism min. przez Kraj wydawany w Petersburgu, napisał: Nawet w marzeniach nie przypuszczałem, że może panować taka kultura. Był ciekaw Kraju Polaków, który co rusz przysparzał Rosji kłopotów. Redaktora szczególnie interesowała Warszawa pod prezydenturą gen. Sokratesa Starynkiewicza ( ) Rosjanina, (korzenie polskie), człowieka powszechnie szanowanego przez narodowość polską. Znał zasługi Starynkiewicza dla Warszawy, a zwłaszcza budowę miejskich wodociągów i kanalizacji w latach (?) Projektantem i budowniczym nowoczesnych sieci sanitarnych był inż. angielski Willam Lindley ( ), znany z wielu podobnych rozwiązań w Europie min. w Hamburgu, Peszcie, Bazylei, Frankfurcie. Prezydent powierzył Lindleyowi na ten cel sumę dwóch milionów rubli. Z W. Lindleyem (ojcem) współpracowali jego synowie, inżynierowie William i Joseph. Pracami triangulacyjnymi w Warszawie kierował inż. Lichtweiss, jeden z czterech cudzoziemców pracujących w trzydziestoosobowym zespole Biura Kanalizacji i Wodociągów. Kore-\n2 2 KRONIKA spondent miał zamiar zwiedzić Zakład Filtracyjny na Koszykowej, opisać znakomite maszyny z fabryki Watta et Cie, sprowadzane z Londynu. Na rozmyślaniach o innowacjach technicznych w Warszawie, szybko korespondentowi mijał czas. Przez okno pociągu obserwował wsie i miasta i tak napisał do macierzystej redakcji: Jedziesz niby przez rosyjską ziemię, widzisz niby rosyjski kraj, rosyjskie pola i lasy, a mimo to czujesz i coraz bardziej nabierasz przekonania, że Rosja pozostała za tobą, a ty jesteś zagranicą! Za granicą wpływu rosyjskiej cywilizacji [ ] i to w kraju, który chociaż znajduje się w państwie rosyjskim, jednakże z uporem nie poddaje się rosyjskim wpływom. Warszawa zachwyciła go architekturą, elegancją mężczyzn, urodą kobiet i czystością, napisał: inne ulice, inne tramwaje, dorożki, ulice wysadzane drzewami, krzaki róż na rabatkach [ ] nic nie przypomina Rosji. Po gładkich trotuarach suną eleganccy mężczyźni w lekkich paltach i bez kaloszy, piękne kobiety w futrach, to przecież styczeń. Zachwycał się kolorowymi szyldami, które niby były zapełnione rosyjskimi napisami, ale jakie to było rosyjskie pismo? Tyle ono przypominało Rosję, ile w Moskwie Tailleur de Paris Iwan Kirpitcheff przypomina Francję. Uwagę korespondenta przyciągały wystawy licznych księgarń, niestety na tych wystawach z trudem dostrzegał rosyjskie tytuły. Zagniewany na brak rosyjskich książek napisał do red. Novoje Wremia, że za to na wystawach królują Jan Sobieski, Stefan Batory oraz mnóstwo starożytnych pamiętników w dialekcie polskim, a wszystkie opracowane przez profesorów i nauczycieli pozostających na rosyjskiej służbie. Miał poważne kłopoty ze znalezieniem rosyjskich księgarń, jako że były usytuowane z dala od głównych ulic. Księgarnia Istomina nie tylko była położona daleko od centrum, ale nic wspólnego z księgarnią nie miała, chociaż istniała od 1837 r. przynajmniej tak informował szyld wiszący nad jej wejściem. Handlowano w niej herbatą, kawą, słodyczami i napojami. Pozostałością po księgarni były obskurne kalendarze, i książki w rodzaju Obrusitieli-Łanskojowej oraz książeczki dla unteroficerów. Nie lepiej było w drugiej rosyjskiej księgarni Karbasnikowa, mieszczącej się w głębi wąskiej, bezludnej ulicy hr. Berga, nie było w niej ani książek ani prasy. Uliczni sprzedawcy zachwalali pisma polskie, francuskie, niemieckie, niestety nie sprzedawali pism rosyjskich. Z polskich pism, jak zaobserwował, dużym zainteresowaniem cieszyły się: Echo Warszawskie, Inżynieria i Budownictwo, Izraelita, Kłosy, Bluszcz, Przegląd Tygodniowy, Gazeta Warszawska, Kurier Warszawski. Mniejszym zainteresowaniem warszawiacy darzyli Warszawski Dniewnik. Nacjonalistycznie nastawiony korespondent, oburzony na warszawskie porządki, dowiedział się, że prawdopodobnie jakąś rosyjską gazetę kupi u szwajcara w Hotelu Europejskim. W liście do redakcji postulował skuteczniejsze rozprowadzenie rosyjskiej książki i prasy w Kraju Nadwiślańskim. Wkrótce Gość dał się ponieść atmosferze warszawskich gwarnych ulic, rozświetlonych gazowym światłem, pachnących kawą i końskim nawozem. Kawiarniami był wprost zachwycony, napisał Wspaniałe przybytki, które nie mają odpowiedników w miastach rosyjskich. Podawano w nich pyszne ciasteczka, różnie przygotowaną kawę, wymyślne desery, rozkoszne trunki. Zapachu warszawskiej kawiarni nie kalały zapachy pieczeni zaprawia-\n3 KRONIKA nej czosnkiem i cebulą. Do dobrego tonu, w męskim gronie, należało czytanie prasy wyłożonej w kawiarni, i dyskusja na tematy poruszane w artykułach. Lustrował twarze kobiet i mężczyzn i zapisał Kawiarniani goście są roześmiani, weseli, wiele ładnych i eleganckich kobiet. Nie pali się tytoniu, jak w paryskim Caffe. Słyszał rozmowy prowadzone po francusku, niemiecku, rosyjsku a przede wszystkim po polsku. Przechodząc obok Warszawskiego Gimnazjum dostał się w sam środek wychodzącej po lekcjach dziatwy, napisał Przyjrzałem się dzieciom i miałem przed sobą Rosjan, Polaków, Niemców, Żydów, lecz słyszałem tylko język polski. Korespondent odwiedził Uniwersytet Warszawski, rozmawiał tam z kilkoma osobami. Zapoznał się z ilością studentów, było ich (w 1884 r): 111 Rosjan, 270 Żydów i innych narodowości, a wszyscy mówili w dialekcie polskim. Krytycznie ocenił oficerów rosyjskich za asymilowanie się z Polakami, za chodzenie do polskich teatrów, do Teatru Wielkiego, Rozmaitości, Małego(Graniowa), do Amfiteatru w Łazienkach, Teatru Letniego w Ogrodzie Saskim. Wypominał im, że chętnie odwiedzają teatry ogródkowe: Alhambrę, Tivoli, Bellevue, Eldorado i inne. Z niesmakiem opisał panującą atmosferę w rosyjskiej (?) Chatcau des fleurs, będącej restauracją z teatrzykiem, miejsce często odwiedzane przez Rosjan zwłaszcza przez oficerów rosyjskich. Oto fragment opisu: Jarzące światło gazu. Upał, tumult, brzęk talerzy i szklanek, kłęby tytoniowego dymu [ ]. Na sali, w rzędach krzeseł i dookoła stolików, przeważający element stanowią oficerowie wszelkiej broni, począwszy od chorążego do pułkownika włącznie. Oprócz wojskowych uczestnikami tej oryginalnej restauracji byli również cywile, zwłaszcza wiele dam postrojonych i wymalowanych. Wszyscy czekają na występy, wreszcie ukazują się artystki! Korespondent jest zniesmaczony i poirytowany. Tak opisuje to wydarzenie: tz wchodzą szansonistki, podkasane i krzykliwe, śpiewając uliczne piosenki wiedeńskie. Zjawia się oczekiwana przez widownię Madmuasell, zdaje się Niemka, ale ubrana jak mamka rosyjska. Znośnie śpiewa. Widownia szaleje na dźwięk rosyjskiej piosenki Kogda-b` on znał? Rosjanie w pieśniach dawali upust tęsknocie za rodziną, przyjaciółmi, Ojczyzną. Ekstaza rodaków denerwowała korespondenta, jako że nie tylko śpiewali, ale i donośnie wykrzykiwali nazwy rodzinnych miast. Wieloletni pobyt na obcej ziemi nie sprzyjał spokojnym śpiewom i rozmowom. Na zwróconą uwagę, korespondent otrzymał następującą odpowiedź: posiedź tak 10 lat w Warszawie bez rosyjskiego teatru, towarzystwa i przyjdź tutaj, wtedy należycie ocenisz nasze zachowanie. Tu przynajmniej czuć Rosję! Słychać mowę ojczystą, rosyjską pieśń płynącą ze sceny, która wkrada się w duszę i wyciska łzę. Korespondent odwiedził Warszawskoje Ruskoje Sobranje, klub powstały, w1859 r. Niestety nie znalazł w nim żadnej działalności kulturalnej, członkowie klubu tylko grali, całymi godzinami, w karty. Jako korespondent miał duże uprawniania, jako że jego uwagi zostały poważnie potraktowane przez stosowne władze. Za niewłaściwą pracę Warszawskoje Ruskoje Sobranie do dymisji się podali gen. lejtnant W. D. Dandewille, A. L. Apuchtin i I. Paniutin. Wnioskował, aby bezwarunkowo zastąpić warszawskie wojska świeżymi siłami z Rosji ze względu na asymilację oficerów rosyjskich z Polakami. Oficerowie rosyjscy, pozostający nieraz 20 lat w Warszawie zmienili się, przywykli do nowego otoczenia, mówią po polsku, czytają polskie książki i gazety. 3\n4 4 KRONIKA Wygłaszają poglądy kompromitujące Rosjan i Polacy, bardziej w masie cywilizowani, spoglądają na nas, jak pies na kij. Zwrócił też uwagę na długi oficerów, wynikające z pożyczek zaciąganych u warszawskich Żydów i na ten temat pisał: Pożyczają na wysoki kredyt. Pieniądze wydają na karty, restauracje i kobiety. A dzieje się tak, jako że Rosjanie nie mają pełni życia rodzinnego i brakuje im rosyjskich bibliotek, rosyjskiego teatru, galerii i odczytów. W tej sprawie monitował u gen. Albedyńskiegoi i hr. Kotzebne. Z rozmów, z tymi osobami, nie był zadowolony, jako że obaj byli zdania, iż żadne zmiany wprowadzone na siłę nie zmienią przyzwyczajeń oficerów. Ci nie będą chodzić do teatru rosyjskiego, na wykłady, bo są ciekawi różnych kultur. Nie są, zatem potrzebne wydatki na budowę rosyjskiego teatru, itd. Skrytykował działalność Magistratu Warszawy w różnych sprawach, między innymi w sprawie sporządzania zarządzeń. Do czego to podobne, aby Magistrat pisał zarządzenia w dialekcie polskim? Po licznych interwencjach, zarządzenia były wydawane w dwóch językach: polskim i rosyjskim. Pochwalił ówczesne władze rosyjskie za wydanie pozwolenia na budowę Biblioteki Żydowskiej powstałej z inicjatywy Bernsteina, znanego warszawskiego bogacza. Wspomniał o Słonimskim, red. Halcfira, o dr. Cylkowie, znanym kaznodzieju w synagodze, Kohnie, współpracowniku gazety Izraelita, którzy współfinansowali budowę tejże biblioteki. Poparł działanie gen. gub. Hurki w sprawie ograniczenia żydowskich lekarzy w Królestwie Polskim (Kraju Nadwiślańskim), zwłaszcza w Warszawie. Pozwolono tylko 5% na pracę w Warszawie, pozostałych wysłano do pracy w Krasnojarsku, na Sachalinie i w Turkiestanie. Korespondent pochwalił rosyjskie władze za wystawienie w Warszawskim Muzeum Przemysłu zbiorów prof. B. Dybowskiego. Zwiedzający poznawali faunę i florę Kamczatki oraz Jeziora Bajkał. Muzeum mieściło się w pałacu hr. Krasińskiego. Odnotował w liście do red. Nowoje Wremia, że narodowość polska żywo interesuje się czwartą ekspedycją naukową pułkownika Mikołaja Przewalskiego, wybitnego geografa, podróżnika, badacza Azji Środkowej, który 1884 r. miał nadzieję dotrzeć do źródeł Żółtej Rzeki, zwiedzić krainę Sikoń i przepłynąć jeziora: Zajsan i Syhuł. Korespondent podziwiał w Towarzystwie Sztuk Pięknych płótna Henryka Siemiradzkiego ( ) w tym Luciollę. Żywo interesował się twórczością Marii Konopnickiej, która zapowiedziała walkę z ogłupianiem kobiet. Zapowiadało się, że M. Konopnicka zapłodni Warszawianki energią, pracą i rozbudzi w nich zapotrzebowanie intelektualne. Zofia Lech TO DLA MAMY Życiorys taki tytuł dała swym wspomnieniom Stanisława Terlikowska, moja przyjaciółka ze Związku Sybiraków. Poznałam ją przed dziesięciu laty, gdy z redakcji warszawskiego Sybiraka odeszła Irena T. Zostałam sama na gospodarstwie, poszukując pilnie współpracowników. Zgłosiły się trzy osoby: Marysia Grzegorowska, Zosia Rosińska i nieżyjący już dziś Artur Słomiński. Postanowiłam rozsyłać nasz kwartalnik nie tylko jak dotychczas do Kół Z.S. Oddziału Warszawskiego, ale także do potencjalnych czytelników spo-\n5 KRONIKA za Związku, w tym zgodnie z zasadami do Biblioteki Narodowej, Jagiellońskiej i Ossolineum. Szukaliśmy w Kołach Oddziału osoby za te wysyłki i kolportaż wewnętrzny odpowiedzialnej. Oddział Warszawski Związku Sybiraków zajmował dwie izby tzw. niskiego parteru w gmachu wydawnictwa Bellona. W ciemnej, dusznej suterenie redakcja miała biurową szafkę a raz w tygodniu cały ów lokal był do naszej dyspozycji. W tej piwnicznej izbie (kłania się Konopnicka) zjawiła się któregoś dnia Stasia i została naszą kolporterką. W stopce redakcyjnej debiutowała w numerze 4/28 z grudnia 2000 roku a że Oddział zaniechał wydawania biuletynu z końcem roku następnego, pozornie rozkolportowała tylko cztery jego numery. Ale pracy miała znacznie więcej, bo trzy wiodące Biblioteki życzyły sobie skompletować nasz tytuł za sześć lat minionych. Na apel redakcji, Koła przekazywały zaległe egzemplarze, rozsyłane skrupulatnie przez Stasię. Bieżący rozdzielnik liczył ponad 20 adresów, z Kół Oddziału zgłaszali się kolporterzy, pracy nie brakowało. Wracając tramwajem z odległego cmentarza, na którym pożegnałyśmy naszego kolegę, zapytałam Stasię, gdzie była na zesłaniu. Opowiedziała mi w wielkim skrócie historię swoją i najbliższych a była to opowieść tak różna od wszystkich dotychczas zasłyszanych, bądź przygotowanych do druku, że prosiłam, aby ją spisała. Chciałam opublikować w naszym kwartalniku jako przykład walki o wyrwanie się z ZSRR. Minęło kilka tygodni, wreszcie rękopis otrzymałam. Pisany pod presją danej obietnicy, pełen emocji mimo upływu wielu lat od opisywanych zdarzeń, wymagał dopracowania. W tym czasie Urząd ds. Kombatantów odmówił dalszego finansowania druku ( redagowany był SYBIRAK społecznie ) i Oddział zaniechał wydawania biuletynu. Gdy likwidowałyśmy naszą redakcyjną szafkę, Stasia przekazała mi swoje wypracowanie domowe ze słowami: zrób z tym, co chcesz, tylko nie licz, że jeszcze kiedyś do tego wrócę. Ona jest teraz bardzo chora, sama więc wróciłam do wielostronicowego rękopisu. Ja, Stanisława Terlikowska, z domu Wolańska. Ojciec Kazimierz, matka Karolina Wolańscy. Urodzona 22 marca 1925 r. Osada Armatniów, pow. Łuck, woj. Wołyń. Do 1940 r. mieszkałam z rodzicami i rodzeństwem: brat Władysław Wolański ur r., młodszy brat Kazimierz Wolański ur r. na Kresach Wschodnich, osada Armatniów, pow. Łuck, woj. Wołyńskie. W 1940 r. 10 lutego moją rodzinę: Matkę z synami, moimi braćmi, deportowano na Syberię. Ja ocalałam, ponieważ byłam poza domem. Ojca też w domu nie było, nie wrócił z wojny. Tak zaczęła Stasia swój Życiorys. Uzupełniony jej opowieścią z warszawskiego tramwaju na trasie z Marymontu do śródmieścia, daje obraz jej zmagań z twardym losem. Pod sowiecką okupacją życie matki i jej trojga dzieci w osadzie Armatniów toczyło się spokojnie. Gospodarowali bez ojca ale na własnej ziemi, co niedziela wyprawiali się do odległego o 8 km parafialnego kościoła w Kiwercach. Gdy nocą 10 lutego 1940 r. do ich domu wtargnęli funkcjonariusze NKWD, zastali tylko matkę i jej synów, bo córka nocowała u rodziny w sąsiedniej wsi, ojciec zaginął na wojnie. Zabrali matkę i braci, wywieźli z innymi na Syberię i nagle 14-letnia dziewczyna została sama, bez domu, zajętego na posterunek sowieckiego okupanta, bez środków do życia, bez jakichkolwiek dokumentów. Dobrzy ludzie przekazali po paru miesiącach list od matki, z Syberii, 5\n6 6 KRONIKA ale kontakt urwał się po 22 czerwca O śmierci matki, zmarłej z głodu na zesłaniu w 1942 r. dowiedziała się od ojca, z którym odnaleźli się w 1952 roku. Ojciec, internowany po zakończeniu wojny polsko-niemieckiej, zbiegł z obozu, ukrywał się w stolicy i jako żołnierz Armii Krajowej walczył w Powstaniu Warszawskim. Ciężko ranny, wyciągnięty spod gruzów przez kolegów przeżył i został w Warszawie. Od przypadkiem spotkanego znajomego dowiedział się, że Stasia jest we Lwowie. Przez tamtejszych przyjaciół odnalazł ją i przyjechał, aby zabrać córkę do Polski. Po 13 latach rozłąki przekazał Stasi wiadomości: o zgonie matki, o losie braci, o swej nowej rodzinie. Wyjazd córki okazał się niemożliwy, wrócił sam. Zmarł w 1975 roku w wieku 75 lat, został pochowany na Powązkach. Wróćmy do Stasi, ona z kolei starała się przetrwać niemiecką okupację we Lwowie. Pracowała w polskich domach za dach nad głową i wyżywienie, raz wpadła w łapance i trafiła do obozu przejściowego przy ul. Pierackiego, ale nie dała się wywieźć na roboty do Niemiec uciekła z transportu. Przyszła druga okupacja sowiecka, Polacy opuszczali Lwów, darowany przez aliantów Stalinowi. Stasia wraca na wieś, gdzie łatwiej zarobić na życie. Ile nocy spędziłam w polach, w zbożach, ukrywając się od morderców, cierpiąc głód i chłód, w stodołach, żeby nikt nie zauważył. Z nastaniem dnia starałam się zapracować na kawałek chleba, pomagałam w polowych robotach w gospodarstwach. Codziennie dochodziły słuchy o masowych mordach rodzin polskich w okrutny sposób. Ciągle miałam nadzieję, że matka z braćmi wróci, bo dochodziły słuchy, że wracają do Polski deportowani. Bardzo często przebywałam na Dworcu Głównym we Lwowie, ogłaszałam nazwisko, ale bez skutku. I tak sama musiałam wegetować przez te długie lata po wojnie, bardzo niebezpieczne dla obywateli polskich, żyjących wśród wrogów. Kiedy w 1950 roku zaczęła się paszportyzacja ludności, postanowiłam skorzystać z tej możliwości. Jak już wspomniałam, nie miałam żadnych dokumentów, wydali mi na trzy miesiące ważności dowód rejestracyjny, z którym mogłam zameldować się i podjąć pracę. Pierwszą pracę podjęłam w spółdzielni przy ul. Leszczyńskiego, produkowano tam różne rzeczy. Ja pracowałam przy szyciu koszul męskich. Po jakimś czasie zostałam przeniesiona na punkt repasacji pończoch (podnoszenie oczek), to był bardzo potrzebny zawód po wojnie. W 1952 r. podjęłam pracę w fabryce państwowej; tylko w przedsiębiorstwach państwowych wydawali książeczki pracy, w spółdzielniach tylko zaświadczenie, taki świstek i to na bardzo lichym papierze gazetowym. Był problem, żeby z takiego przedsiębiorstwa się zwolnić, panowało tam prawo obozowe. Mnie udało się przez komisję lekarską, ponieważ groziła mi utrata wzroku od złego oświetlenia. I tak zdobyłam pierwszy dokument: książeczkę pracy. Potem poszłam na kurs kroju i szycia, który ukończyłam z bardzo dobrym wynikiem, następnie pracowałam jako gorseciarka w spółdzielni, miałam już zapewniony byt i mieszkanie. W 1952 roku we wrześniu wyszłam za mąż za Michała Terlikowskiego, który też pracował w tej spółdzielni jako krawiec. Stopniowo doszliśmy do jednego pomieszczenia bez żadnych wygód, sanitariaty i woda na balkonie, wspólne z pięcioma sąsiadami. Po trzech latach zamieniliśmy naszą izbę na pokój z kuchnią w centrum Lwowa, też bez wygód, tylko woda była w kuchni.\n7 KRONIKA W 1956 roku była następna repatriacja do Polski. Ale z tymi dokumentami nie było szansy wydostać się z tej niewoli. Do parafii do Kiwerc pisałam kilka razy o metrykę, odpowiedzi nie otrzymałam. Zwróciłam się do Urzędu Stanu Cywilnego we Lwowie o wydanie mi metryki medycznej. I o dziwo po trzech tygodniach otrzymałam wezwanie po odebranie metryki. Okazało się, że Urząd otrzymał z parafii Kiwerce moją metrykę urodzenia, z czego byłam bardzo szczęśliwa! Radość Stasi okazała się przedwczesna, bo w metryce błędnie podano imię i datę urodzenia. Sprostowanie danych trwało długo, sprawa była dla sowieckich urzędników podejrzana, w dodatku petentka nie godziła się na prawosławne imię Ewstachija (Jewstachija) w życiorysie pisałam, że rodzina była deportowana a ojciec mieszka zagranicą, w pańskiej Polsce, to traktowano mnie jak wroga. W sercu głęboko były ukryte marzenia, aby się wydostać z tej niewoli. Mąż okazał się chorym człowiekiem, alkoholikiem. Nie chciał się leczyć, bo uważał, że zachowuje się normalnie, jak większość tamtych obywateli. Kilkuletnie leczenie, w tym dwie operacje nie dało Stasi szansy zrealizowania jej marzenia o macierzyństwie. W 1960 r. w wielodzietnej rodzinie jej krewnych na wsi przyszła na świat kolejna córka, którą zaproponowano jej ma wychowanie przywieźli dzieciątko rodzice i w Radzie Narodowej wobec urzędnika zrzekli się na korzyść naszą, adopcję załatwiono od ręki i tak zostałam matką czteromiesięcznej dziewczynki. Wychowałam córkę do 20 roku życia. W 1980 roku, po zakończeniu medycznego technikum, wyszła za mąż. W dzień ślubu dowiedziała się, że nie jestem jej biologiczną matką a jej rodzice zmarli kiedy ona miała 12 lat. Z mężem przeżyłam 28 lat strasznej męki. Przed ślubem córki rozwiodłam się z mężem, aby dać córce oddzielne mieszkanie. W tym samym 1980 roku od rodziny z Polski otrzymała zaproszenie, toczyła się bowiem sprawa spadku po ojcu. W tym samym czasie tylko raz w roku na zaproszenie można było przyjechać, więc postanowione: jadę do Polski. Kiedy się zjawiłam w sądzie, pani sędzia była bardzo zadowolona, bo sprawa się rozwiązała. Wszyscy znajomi i rodzina zaczęli mnie przekonywać, że powinnam zostać w Polsce. Ale to nie takie było proste. Kiedy poszłam do urzędu z zapytaniem czy mogę tu zamieszkać, ponieważ mam nieruchomość, odpowiedź była taka, że do spadku ma pani prawo a do zamieszkania takiego prawa panie nie posiada. Więc poradzono mi wstąpić w związek małżeński z obywatelem Polski. Poznałam przez przyjaciół starszego pana, wdowca i zawarliśmy związek małżeński. Po 40 latach niewoli, 25 września przekroczyłam w Przemyślu granicę, byłam tak szczęśliwa, że na kolanach ucałowałam bruk ziemi ojczystej, płakałam z radości. Ludzie pomogli mi przenieść bagaż, bo jechałam z całym dobytkiem, pomogli przesiąść się do pociągu warszawskiego i tak się udało moje marzenie. Przez rok mieszkała z ciężko chorym mężem (astma) w jego kawalerce, zanim otrzymali mieszkanie przy ul. Obozowej. W dniu przeprowadzki odebrała telegram ze Lwowa, od córki z wiadomością o śmierci pierwszego męża. A w kilka miesięcy później umiera w szpitalu drugi, dzięki któremu mogła przyjechać na stałe do Polski. Zostaje znowu sama, nie licząc dalszej rodziny; córka z mężem musiała zostać we Lwowie. W 1994 roku spotyka przypadkiem u znajomych swą młodzieńczą miłość ze Lwowa. Ten starszy, schorowany, ale pogodny człowiek proponuje jej małżeństwo, sam owdowiały przed laty. Licząca lat 7\n8 8 KRONIKA 69, wiedząc, czym jest pielęgnowanie schorowanego człowieka, doświadczona ciężko życiem, wychodzi ponownie za mąż. Kiedy poznałyśmy się, była znów wdową, trzecie małżeństwo trwało niecały rok. W swym życiorysie, Stasia wspomina je dobrze, kończąc: Spełniłam życzenie męża, aby spoczął w grobie w Sopocie. Grób był przez niego projektowany. Był marynarzem, takie miał życzenie, spoczywać blisko morza, które tak bardzo kochał. Pytałam Stasię, skąd jej ofiarna praca na rzecz Związku Sybiraków w dobie, gdy tak trudno znaleźć społeczników. Odpowiedziała: to za mamę, ona tam umierała z rozpaczy, zostawiając na Syberii dwie sieroty, obcych ludzi prosiła, aby je do Polski zawieźli, nie zostawiali na obcej ziemi, to dla mamy, dla niej. Krystyna Żemralska SYBERYJSKA OPOWIEŚĆ Przeżycia Polaków, którzy w latach doznali skutków stalinowskich represji w formie deportacji z Kresów Wschodnich na nieznane obszary imperium sowieckiego, w tym na teren Syberii, były przedmiotem licznych ustnych relacji żyjących jeszcze Sybiraków oraz tworzywem opracowań naukowych i literackich. Także kinematografia, na bazie posiadanych materiałów wspomnieniowych, dokonała wiele prób fabularyzacji zesłańczych wspomnień, dając mniej lub bardziej wiarygodny przekaz dla potomnych. Telewizja, jako młodsza siostra kinematografii, do pewnego czasu była odbierana przez widzów głównie jako emitent produkcji o charakterze dokumentu i to nie zawsze rzetelnego. Dopiero w czasie ostatniej dekady, wiele ośrodków telewizyjnych w kraju dokonało pogłębienia kontaktu z problematyką losów mieszkańców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Wielkie na tym polu zasługi odnotowuje od kilku lat oddział TVP we Wrocławiu, w strukturze którego działa kierowane przez redaktor Grażynę Orłowską-Sondej Studio Wschód. Zasługą kierowanej przez nią redakcji jest wiele reportaży z terenów Ukrainy, Białorusi, Mołdawii i Litwy, a wiosną 2009 roku narodził się pomysł wyprawy na Syberię, aby podążyć szlakiem byłych mieszkańców Kresów oraz pokazać ich pogmatwane losy w miejscach deportacji. Wybór padł na tematykę przeżyć najmłodszych zesłańców w syberyjskich sierocińcach, a w tym konkretnym przypadku w dietdomie w Małej Minusie. Wyprawę zaplanowano na początek sierpnia 2009 r., a przewodnikiem w podróży był autor tego artykułu wywieziony na Syberię w lutym 1940 r. w wieku 3 lat. Dla wprowadzenia do tematyki, godzi się na wstępie przedstawić kilka informacji o miejscowości będącej celem wyprawy oraz o historii jej odkrycia dla potrzeb współczesnych retrospekcji. Po tym wprowadzeniu łatwiej będzie współuczestniczyć w podróży i spotkaniu z realiami Syberii. Mała Minusa to miejscowość położona w Kotlinie Minusińskiej w Krasnojarskim Kraju, około 8 km na wschód od centrum regionu Minusińska. Region sąsiaduje przez rzekę Jenisiej z centralną częścią Republiki Chakasja, w tym z jej stolicą Abakanem. Współcześnie, Mała Minusa jest typową wsią syberyjską o wysokiej kulturze rolnej i dużej efektywności produkcji, zapewniającej dostatnie życie swym mieszkańcom.\n9 KRONIKA W czasie II Wojny Światowej, w latach , w budynku miejscowej szkoły, funkcjonował polski dom dziecka, dający schronienie około 130 dzieciom polskim, zebranym z różnych miejsc na obszarach Południowo-Zachodniej Syberii, dokąd wcześniej, w ramach deportacji politycznych z terenu wschodnich województw Polski, trafili wraz z całymi rodzinami. Historyczną refleksję o tamtej Małej Minusie zainicjowałem w 2000 r. jako wychowanek tego domu dziecka przy wsparciu prezesa Kulturalno-Narodowej Organizacji Społecznej Polonia w Republice Chakasja dr.sergiusza Leończyka, na spotkaniu w Irkucku z okazji obchodów 10 rocznicy polonijnej organizacji Ogniwo. Pogłębienie zainteresowania tematem i dalsze rozwinięcie stanu wiedzy z tego zakresu nastąpiło z udziałem prezes Polonii Minusińskiej Olgi Tiemierowej, przy wielce życzliwej akceptacji władz administracyjnych Minusińska i Małej Minusy, a także przy wydatnej pomocy organizacyjno-materialnej rządu Republiki Chakasja. Dzięki aktywnym działaniom ludzi dobrej woli z Polski i Syberii, w dniu 29 września 2001 r. dokonano odsłonięcia i poświęcenia na budynku byłego domu dziecka w Małej Minusie tablicy pamiątkowej, będącej od tej pory symbolem jakże powikłanej historii polskiego narodu. W Muzeum Regionalnym w Minusińsku, kierowanym przez długoletnią dyrektor Ludmiłę Jermołajew, wykonano i złożono księgę pamiątkową z listem intencyjnym dotyczącym gromadzenia materiałów historycznych i kulturalnych dotyczących Ziemi Minusińskiej. Upływający czas jest nie tylko najlepszym lekarzem duszy, ale też selekcjonuje i ubarwia wspomnienia, kształtując stopień nieustającej nostalgii za tym, co bezpowrotnie przemija i tworzy indywidualną historię życia. Byli wychowankowie dietdomu w Małej Minusie, nazywający siebie minusińczykami, zarejestrowali w swej pamięci niezbyt piękny subiektywny wizerunek okresu pobytu w tej placówce opiekuńczo-wychowawczej. Lata , widziane przez pryzmat okrutnej deportacji z rodzinnych pieleszy na obszary Syberii i długiej tułaczki po różnych miejscach odosobnienia, pozostawiły bolesną bliznę na psychice żyjących jeszcze wychowanków i trudno jest się dziwić schorowanym już dzisiaj latkom ich klaustrofobii i braku podatności na próby innego spojrzenia na związane z tym fakty. Trzeba było więc skutecznego impulsu, stwarzającego możliwość dokonania konfrontacji zachowanych wspomnień z rzeczywistością, a w konsekwencji do zbudowania obiektywnego obrazu swej przeszłości. Takim impulsem, były spontanicznie działania grupy wychowanków sierocińca na rzecz odtworzenia historii spędzonego na Syberii dzieciństwa. W dniach maja 2002 r. w miasteczku Iława, w północno-wschodniej części Polski, odbył się kolejny Zjazd Sierot Polskich, byłych wychowanków syberyjskich domów dziecka. W iławskim zjeździe uczestniczyło 14 wychowanków diet domu w Małej Minusie, wśród których zrodziła się myśl odwiedzenia miejsca swego wojennego dzieciństwa. Osób chętnych do zrealizowania tego zamiaru było wiele i tylko należało skonkretyzować sposobność do wyjazdu i program wycieczki. Ostatecznie, do definitywnego uczestnictwa w wycieczce zdeklarowało się oprócz autora artykułu 5.osób, a okazją do podjęcia poważnych rozważań na temat wyjazdu do Małej Minusy, stało się otrzymane zaproszenie od organizacji polonijnej Latarnik w 9\n10 10 KRONIKA Tiumeniu, do wzięcia udziału w zaplanowanych w dniach maja 2003 r. uroczystościach Jubileuszu X-lecia tego stowarzyszenia. Biorąc pod uwagę znaczną odległość Syberii od Polski, w ramach dobrze pojętej ekonomiki podróży i wykorzystania czasu na zapoznanie się ze współczesnym odradzaniem się kultury i świadomości etnicznej Polaków za Uralem, w porozumieniu z dr. S. Leończykiem przyjęto koncepcję wykorzystania tej podróży do Tiumenia z przedłużeniem jej do Abakanu i Małej Minusy. Wystarczyło bowiem odbyć 36-godzinną podróż pociągiem z Tiumenia do Abakanu, aby ponownie spotkać się z wojenną historią. Wariant organizacyjny został zaakceptowany przez potencjalnych uczestników i organizatorów. Zatem po uroczystościach w Tiumeniu, na dworcu kolejowym w tym mieście nastąpiło połączenie z grupą jadącą bezpośrednio z Moskwy i dalej wszyscy podróżowali pod opieką dr S. Leończyka, który specjalnie przyjechał do Tiumenia na spotkanie gości. Wczesny poranek 20 maja 2003 r. przywitał w Abakanie gości z Polski szarością i kałużami wody po nocnych burzowych opadach, chociaż na nieboskłonie można było już dostrzec zapowiedzi późniejszej poprawy pogody. Na mokrym peronie witali nas przedstawiciele abakańskiej Polonii w osobach Wiceprezes Zarządu Ludmiły Koczetowej i jej męża Aleksandra, których twarze promieniały radosnym spojrzeniem i życzliwością. Po krótkich, serdecznych powitaniach, kolumna kilku samochodów odwiozła przyjezdnych do hotelu Abakan, gdzie nastąpiło zakwaterowanie i kilkugodzinny odpoczynek po długiej podróży. W hotelu dołączył do grupy profesor Antoni Giza z Uniwersytetu Szczecińskiego. Gospodarze nie dali jednak szans na zbyt długi odpoczynek i już o godzinie 14. nastąpiło oficjalne spotkanie w siedzibie rządu Republiki Chakasji z Prezesem Komitetu ds. Polityki Narodowościowej Panią Minister Lubow Josziną. Niezwykle ciepła i serdeczna rozmowa uczestników ekskursji z Panią Minister i Prezesem Zarządu Kulturalno-Narodowej Organizacji Społecznej Polonia dr. Sergiuszem Leończykiem, była dobrą zapowiedzią na nasz dalszy pobyt na Syberii. Ukoronowaniem tak dobrze rozpoczętego dnia, stało się przemiłe spotkanie z przedstawicielami abakańskiej Polonii w siedzibie miejscowej szkoły, prowadzącej naukę języka polskiego. Prezentacje artystyczne członków polonijnych zespołów oraz wspólna kolacja trwały od godz. 17. do godzin wieczornych. A potem już w hotelu, uczestnicy wycieczki przeżywali tremę przed jutrzejszym spotkaniem z historią, a więc przed wyjazdem do Minusińska i Małej Minusy. W dniu 21 maja 2003 r., punktualnie o 9.30, grupa ruszyła mikrobusem w stronę Minusińska. Znajdujący się w samochodzie minusińczycy, z biciem serc patrzyli na mijaną drogę, oglądali budzące skojarzenia pejzaże oraz prześcigali się w opowiadaniu zapamiętanych przeżyć i doznań z okresu pobytu na tych terenach Syberii. Przed tablicą oznaczającą rogatki Minusińska, samochód zatrzymał się na chwilę i wszyscy stanęli do wspólnej fotografii, upamiętniającej rozpoczęcie ostatniego odcinka tej nostalgicznej podróży do miejsc swego wojennego sieroctwa. Oprócz autora niniejszego artykułu, w ekskursji uczestniczyli: rodzeństwo Janiny i Józefa Bołonkowskich, żywiących cichą nadzieję odnalezienia na\n11 KRONIKA cmentarzu w Małej Minusie śladów pochówku swojej matki oraz trzy siostry Bogusławskie: Henryka, Honorata i Danuta, w których imieniu, najbardziej aktywna we wspominkach była Henryka. Po zwiedzeniu centrum miasta oraz biblioteki i Muzeum im. Martianowa, w czym osobiście i z dużą życzliwością towarzyszyła dyrektor Ludmiła Jermołajewa, a następnie po wizycie w studiu miejscowej rozgłośni radiowej i udziale w okolicznościowej audycji, grupa nareszcie udała się do Małej Minusy, na spotkanie ze swoim diet domem. Trudno jest opisać wzruszenie, jakie ogarnęło uczestników wycieczki po przybyciu na miejsce. Licznie zgromadzeni mieszkańcy wioski, a zwłaszcza dzieci, zgotowali gościom z Polski i towarzyszącym im przedstawicielom władz administracyjnych Minusińska i Małej Minusy, a także rządu Republiki Chakasji tak gorące powitanie, że wzruszenie ściskało gardło, a łzy same płynęły z oczu. Spotkanie uświetniły miejscowe zespoły artystyczne, w tym polonijny zespół Czerwone Jagody, a kontakt z żywą historią, uczestnicy uzyskali dzięki wspomnieniom Aleksandra Sołdatowa, który opowiedział przeżyty w 1943 roku osobisty kontakt z diet domem i jego ówczesną kierowniczką, Polkę Marią Karską. Wspólny obiad w siedzibie administracji wioski oraz wymiana drobnych upominków i pamiątek, sprzyjały nawiązaniu serdecznych więzi pomiędzy gospodarzami i gośćmi. Niezastąpionym pomostem między nimi, byli przedstawiciele władz organizacji polonijnych z Minusińska i Abakanu, skutecznie kreujący rodzinną atmosferę spotkania. Goście z Polski nie ukrywali wzruszenia i szczerze wyrażali wdzięczność za przeżyte doznania mówiąc: Dziękujemy Ci Syberio za możliwość zmiany dotychczasowego o Tobie mniemania. Z krainy o budzącym grozę obliczu, jawisz się nam teraz krajem przyjaznym i szczęśliwym, gdzie w wysokiej cenie jest wzajemne poszanowanie ludzi i gościnność. Spojrzenie kamery, zwłaszcza inicjowane i realizowane przez profesjonalną redakcję, potrafi wydobyć z dostępnych refleksji ziarno prawdy o odległych wydarzeniach, o których zachowały się w ludzkiej pamięci jedynie liche strzępy. Syberyjska tematyka, zarejestrowana w pamięci wojennych sierot, jest ze wszech miar niemałym dziennikarskim wyzwaniem, ale dla redakcji Studia Wschód TVP Wrocław, kierowanej przez red. G. Orłowską-Sondej, nie ma spraw niemożliwych do realizacji. Wspomniany wcześniej spontaniczny plan ponownej podróży na Syberię zrodził konkretną decyzję wyjazdu i wczesnym rankiem 5 sierpnia 2009 r, trzyosobowa ekipa telewizyjna, z udziałem autora niniejszego wspomnienia ruszyła samochodem do Warszawy i dalej pociągiem do Moskwy, skąd samolotem odbyto lot do Abakanu. Przysłowiowym bladym świtem 7 sierpnia2009 r. samolot lecący z Moskwy do Władywostoku miał międzylądowanie na lotnisku w Abakanie, gdzie z ramienia kierownictwa tamtejszej organizacji polonijnej, gości z Polski przywitał Aleksander Koczetow. Filmowcy ze Studia Wschód, którym doskonale były znane ścieżki kontaktów ze skupiskami polonijnymi na terenie Kresów Wschodnich, znaleźli się pod niemałym wrażeniem przy zetknięciu z ziemią syberyjską, w odległości od Wrocławia około 6,5 tys. kilometrów. Stołeczny Abakan jest siedzibą sporej liczebnie organizacji polonijnej, skupiającej żyjących w Chakasji potomków polskich zesłańców popowstaniowych oraz dobrowolnych przesiedleńców z polskich Kresów Wschodnich, poszukujących na 11\n12 12 KRONIKA przełomie XIX i XX wieku lepszych warunków bytowania. Stowarzyszenie pod nazwą Kulturalno-Narodowa Organizacja Społeczna Polonia, kierowane przez Prezesa dr. S. Leończyka, aktywnego działacza władz centralnych Kongresu Polaków w Rosji ściśle współpracuje z organizacją Polonia Minusińska, działającą na południu Krasnojarskiego Kraju. Kierownictwa obu organizacji, wspólną opieką otacza szkołę w Małej Minusie, w której w latach działał polski sierociniec. Obecne kierownictwo szkoły, we współpracy z działaczami organizacji polonijnych, pielęgnuje tradycje dotyczące funkcjonowania polskiego diet domu, a specjalnie w tym celu, w szkole utworzono filię Muzeum Regionalnego w Minusińsku, stanowiącą istotną placówkę dydaktyczną przybliżającą historię regionu i po części historii stosunków rosyjsko-polskich. Właśnie Mała Minusa i działająca tam szkoła były głównym celem telewizyjnej wyprawy. Po przybyciu do Abakanu i kilkugodzinnym odpoczynku w hotelu, autobus użyczony gościom z Polski przez miejscowe Centrum Kultury ruszył z gośćmi z Polski i grupą miejscowych działaczy polonijnych do Minusińska, gdzie nastąpiło wielce wzruszające powitanie przez polonijny zespół artystyczny Czerwone Jagody, po czym nastąpił przejazd do Małej Minusy. Czas trwających wakacji uzasadniał puste klasy i korytarze w szkole, ale na spotkanie z gośćmi z Polski przybyli nauczyciele wraz z dyrektorką tej placówki Zinaidą Moliną, a ponadto na spotkanie przybył naczelnik Małej Minusy Aleksiej Korotkich z najbliższymi współpracownikami. Rodzinna atmosfera w trakcie spotkania, jeszcze bardziej umocniła istniejące kontakty między środowiskiem polskich sybiraków a mieszkańcami Małej Minusy. Kolejne dni pobytu na Syberii poświęcono na spotkania środowiskowe z polskimi mieszkańcami kilku wsi, dobrowolnymi emigrantami za Ural w czasach tzw. reformy stołypinowskiej w Rosji z końca XIX i na początku XX wieku. Zgromadzony materiał filmowy posłuży do powstania cyklu reportaży o wielce patriotycznej tematyce, przybliżającej polskie drogi w tym domu niewoli. Bolesław Włodarczyk IX MIĘDZYNARODOWY MARSZ ŻYWEJ PAMIĘCI POLSKIEGO SYBIRU (2009) Dziewiąty już, Międzynarodowy Marsz Żywej Pamięci Polskiego Sybiru zgromadził w Białymstoku ponad trzynaście tysięcy ludzi, a wśród nich wiele wybitnych postaci życia politycznego i społecznego kraju. Na uroczystości przybyli: przedstawiciel prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej szef Kancelarii Prezydenta min. Władysław Stasiak, doradca prezydenta RP min. Jacek Sasin, doradca marszałka Sejmu RP min. Waldemar Strzałkowski, kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych min. Janusz Krupski, posłowie z Podlasia Robert Tyszkiewicz, Józef Klim, Krzysztof Jurgiel; senatorowie: Bohdan Paszkowski i Jan Dobrzyński. W przeddzień marszu na uroczystym spotkaniu sztandarom Oddziałów Związku Sybiraków w Elblągu, Katowicach, Krakowie, Łodzi, Opolu i Krośnie nadane zostały medale Pro Memoria, medal ten otrzymało także wielu sybiraków. Referat na temat 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej wygłosił\n13 KRONIKA Edward Duchnowski Sekretarz Generalny Zarządu Głównego Związku Sybiraków. W bogatej części artystycznej spotkania wystąpili uczniowie Zespołu Szkół Technicznych im. Wł. Andersa w Białymstoku i chór Czerwone Maki z Mińska Białoruskiego. W Muzeum Sybiraków min. Janusz Krupski, któremu towarzyszyli min. Jacek Sasin i min. Waldemar Strzałkowski odsłonił nową ekspozycję pod nazwą Sybirak Tułacz Żołnierz. Do Komitetu Organizacyjnego IX Międzynarodowego Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru napłynęły listy od członków rządu prezesa Rady Ministrów Donalda Tuska, byłego prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego, marszałka Sejmu RP Bronisława Komorowskiego, wicemarszałka Sejmu Ewy Kierzkowskiej, przewodniczącego Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość Przemysława Gosiewskiego i wiele innych. Niektóre listy były odczytane w czasie uroczystości. Uczestników Marszu przywitał i pozdrowił marszałek województwa podlaskiego Jarosław Dworzański, w serdecznych słowach pozdrowił uczestników min. Janusz Krupski, kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Tego dnia miasto było odświętnie udekorowane. Wyruszającą na trasę kolumnę pobłogosławili w obrzędzie prawosławnym abp Jakub ordynariusz prawosławnej diecezji białostocko-gdańskiej, w obrzędzie katolickim ks. abp prof. Edward Ozorowski. Mszę św. w kościele p.w. Ducha Świętego odprawił ks. prof. Edward Ozorowski, homilię wygłosił ks. kmd. por. Zbigniew Rećko. Przed kościółem zainstalowano telebim, by chociaż w ten sposób ci, którzy nie zmieścili się wewnątrz świątyni, mogli uczestniczyć w nabożeństwie i uroczystości przy pomniku Grobie Nieznanego Sybiraka. Przy Grobie Nieznanego Sybiraka, po Hymnie Sybiraków i modlitwie za zmarłych w obrzędzie katolickim, prawosławnym i ewangelickim, zebrani wysłuchali okolicznościowych przemówień. Jako pierwszy głos zabrał przewodniczący Komitetu Organizacyjnego IX Międzynarodowego Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru prezydent Białegostoku Tadeusz Truskolaski, a następnie w imieniu prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, szef Kancelarii Prezydenta Władysław Stasiak, doradca marszałka Sejmu min. Waldemar Strzałkowski, minister Oświaty i Szkolnictwa Wyższego prof. Barbara Kudrycka, w imieniu prezesa Rady Ministrów Donalda Tuska kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Janusz Krupski. Przewodniczący uroczystości Jerzy Koffer odczytał listy, które napłynęły do Komitetu Organizacyjnego Marszu. Uroczystość zakończył apel poległych i salwa honorowa. W IX Międzynarodowym Marszu Żywej Pamięci Polskiego Sybiru wystąpiły 264 poczty sztandarowe i około trzynastu tysięcy osób, w tym, co szczególnie cieszy, około dziesięciu tysięcy młodzieży szkolnej i harcerzy. Uczniowie białostockich szkół prezentowali się wspaniale poważni, zdyscyplinowani, rozumiejący powagę chwili, z dumą nieśli sztandary sybiraków, odciążając ich od trudnego wysiłku. Wiele szkół szło pod własnym sztandarem. Była to dla tych młodych dziewcząt i chłopców niewątpliwie najlepsza lekcja historii, którą zapamiętają lepiej niż najstaranniej przygotowany wykład. Jak zawsze nie zawiedli sybiracy mieszkający za granicą. Ponad trzysta osób, nie licząc się z kosztami i pokonu- 13\n14 14 KRONIKA jąc trudy podróży, przyjechało z Białorusi i Litwy (stąd najwięcej), mniej z Ukrainy, Łotwy i Estonii, a także z Anglii, Kanady i USA. Irena Tańska WZAJEMNE (NIE)ZROZUMIENIE PO NALEWCE Z MUCHOMORÓW. REFLEKSJE PO SPEKTAKLU TEATRU Z LEGNICY NA SYBERII 29 września 2009 r. na dużej scenie Tiumeńskiego Teatru Dramatycznego spektakl Opowieść syberyjska Krzysztofa Kopki w reżyserii Jacka Głomba przedstawili aktorzy Teatru im. H. Modrzejewskiej z Legnicy. Występ polskiego teatru był szczególnie wyczekiwany przez członków Tiumeńskiego Obwodowego Centrum Oświaty i Kultury Polskiej Latarnik, Polaków Tiumenia, Iszymia i Tobolska. Miał to być pierwszy przyjazd mistrzów polskiej sceny do obwodu tiumeńskiego. W komunikatach prasowych legnicki teatr był nazywany ozdobą dzisiejszej Polski teatralnej. Wysokie walory cudu legnickiego i jego czarodzieja, poprzedzające bezpośrednie spotkanie w teatrze, rozbudzały zainteresowanie spektaklem. Akcja sztuki o oryginalnym tytule Palę Rosję opowieść syberyjska, rozwija się w dwóch planach czasowych: w roku 1849 i Jej autor, Krzysztof Kopka podkreślał w swoich wywiadach w Polsce na długo przed premierą: Część historyczna jest oparta na prawdziwych wydarzeniach i postaciach zesłańców, takich jak Piotr Wysocki, który stał się na Syberii przedsiębiorcą, jednym z największych producentów mydła. Albo małżeństwo Migurskich, którzy wybierając się do powstania, ekshumują ciała swoich zmarłych dzieci i zabierają je ze sobą w słojach, po to, żeby nie zostały w rosyjskiej obcej ziemi. W rozmowach z polskimi dziennikarzami, zarówno dramaturg jak i reżyser mówili, że przedstawiają w spektaklu mało znany epizod nieudanego powstania polskich zesłańców, a porównanie czasów w zamierzeniu autorów miało służyć szlachetnemu celowi obalenia wzajemnych stereotypów i uprzedzeń, opowiedzieć Rosjanom o polskiej historii, a Polakom pokazać rosyjski punkt widzenia. Inscenizacja sztuki z rekonstrukcją wydarzeń historycznych nieznanego nikomu nieudanego polskiego wystąpienia na Syberii z udziałem znanych z dziejów Powstania Listopadowego i zesłania polskiego postaci, miała stać się wielkim wydarzeniem w środowisku Polonii tiumeńskiej, której liczba - wraz z okręgami Chanty-Mansijskim i Jamało-Nienieckim - sięga dziś 3427 osób. Zgodnie z zamiarem pomysłodawców, teatr z Polski miał przedstawiać swój spektakl właśnie tam, gdzie kiedyś byli zsyłani Polacy: oprócz Tiumenia, także w Tobolsku, Szadrińsku, Irbiciu, Iszymiu, Tomsku, Nowosybirsku, Władimirze i Moskwie. Na nie mającą precedensu wyprawę Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP w ramach programu Promocja kultury polskiej za granicą Instytutu Adama Mickiewicza, przyznało znaczącą kwotę złotych. Istniejące od 16 lat na ziemi tiumeńskiej stowarzyszenie Latarnik zostało założone przez potomków zesłańców, osadników i deportowanych Polaków w celu zachowania i rozwoju kultury polskiej w obwodzie tiumeńskim. Dobrze się znając na dziejach Polaków na Syberii, członkowie organizacji otaczają czcią pamięć o zesłańcach polskich, którzy ofiarowali na ołtarzu wolnej i niepodległej Polski swój dobrobyt, majątek, rodziny i wreszcie życie. Tiumeńscy Polacy osobiście pracują nad źródłami archiwalnymi, wydając monografie i\n15 KRONIKA nagrywając filmy dokumentalne. Założyliśmy jedyne w Rosji muzeum historyczno-etnograficzne poświęcone Polakom Polacy w kraju tiumeńskim, gromadząc 4000 oryginalnych eksponatów materialnej kultury polskich zesłańców i osadników. Nasza biblioteka liczy kilkaset woluminów w języku polskim a rosyjskim. Opieka mogił polskich zesłańców i uwiecznienie ich pamięci w postaci tablic i rozmaitych imprez poświęconych ich życiu i służbie, jest codzienną praktyką naszego stowarzyszenia. Jeszcze przed spektaklem chciałem otrzymać od K. Kopki i J. Głomba odpowiedzi na szereg pytań. Dlaczego, akcentując potrzebę autentyczności w ukazaniu wydarzeń w spektaklu i obalenia polsko-rosyjskich stereotypów, autorzy mówią o nieistniejącej próbie powstania zesłańców polskich na Syberii w roku 1849, skoro w dziejach Syberii Wschodniej miało miejsce prawdziwe nieudane powstanie Krugłobajkalskie z udziałem 700 polskich zesłańców na czele z N. Celińskim, G. Szaramowiczem, J. Rejnerem i W. Katkowskim? Dlaczego w tekście sztuki zniekształcono życiorysy prawdziwych i dobrze znanych polskiej historiografii zesłańców: Piotra Wysockiego i małżonków Migurskich? Historycznie wiarygodny Piotr Wysocki ( ), podporucznik i dowódca południowej, jednej z trzech powstańczych armii Warszawy, wezwał w nocy 29 listopada 1930 r. podchorążych do broni, a następnie powiódł ich z Łazienek na Arsenał, faktycznie rozpoczynając Powstanie Listopadowe. W czasie powstania dostał stopień majora i został dowódcą 10 pułku piechoty. Ranny dostał się do niewoli, gdzie w ciągu 3 lat: , trzy razy był skazywany na karę śmierci. Po jej zamianie na 20 lat ciężkich robót na Syberii i odbyciu drogi do Bajkału w kajdanach, zaczął pracę w Aleksandrowsku k. Irkucka, skąd szybko uciekł. Ranny przy schwytaniu, jako inicjator zbiorowej ucieczki został skazany na karę chłosty: 1000 kijów. Egzekucję wytrzymał i został skierowany do kopalni w Akatuju. Według świadków, charakteryzował się dziwną wytrwałością, znosząc swój los z godnością i wspierając innych rodaków. Wrócił do kraju w 1856 г. na mocy manifestu koronacyjnego cara Aleksandra II. W spektaklu ten bohater narodowy, który przeżył katorgę, jest prezentowany jako wyelegantowany młody handlowiec o przezwisku Mydełko, którego za powodzenie nienawidzą rodacy. Autentyczne osoby: Albina (?-1843) i Wincenty ( ) Migurscy, uciekając z zesłania w Uralsku (gubernia orenburgska) w stronę polskiego domu w roku 1840, zabrali w ukrytych trumienkach zwłoki dwojga dzieci. Zostali złapani w Saratowie, gdzie pochowano dzieci na cmentarzu miejskim, a małżonków skierowano do Nerczyńska, gdzie w 1843 r. Albina umarła na suchoty (nie mogła więc być gospodynią salonu na zesłaniu, jak to jest przedstawione w sztuce), a Wincenty, awansowany na podoficera 14 Syberyjskiego Batalionu Liniowego, w roku 1859 wyjechał do Warszawy, zaś potem do Wilna (w przeciwieństwie do postaci Migurskiego w sztuce, zamordowanego i pochowanego na Sybirze). W roku 1863 ukazały się we Lwowie jego Pamiętniki z Sybiru. Migurski - szlachcic mówiący po francusku i po rosyjsku, w sztuce jest osobnikiem niechlujnie ubranym, intelektualnie niedorozwiniętym i zdradzającym żonę z miejscową dziwką. Autorzy przedstawienia, panowie Kopka i Głomb przyznali się, że próba powstania na Syberii została przez nich wymyślona, że ich interpretacja się nie zgadza z biografiami realnych historycznych postaci, lecz informacja o produk- 15\n16 16 KRONIKA cji mydła przez Wysockiego i o próbie wywiezienia zmarłych dzieci przez Migurską wstrząsnęły nimi tak mocno, że zaćmiły inne fakty. Na słowa krytyki, że sztuka traci na prawdzie i wiarygodności historycznej, autor stwierdził: Wiem, że dotykamy tematu mitów narodowych i patriotycznych. W swoim opowiadaniu chciałem uniknąć patosu. Gatunek mojej sztuki to tragifarsa. Moi bohaterowie ostatecznie giną i wydaje mi się nawet, że w tej ostatniej godzinie przed kaźnią osiągają coś na kształt wzniosłości. A że wcześniej byli śmieszni i głupi czy to takie nieprawdopodobne? Czy błazen nie może umierać godnie?. Więc autor sztuki i reżyser ze złymi intencjami przedstawili w spektaklu powstańców polskich jako dumnie umierających błaznów, którzy śmiesznie i głupio przeżyli życie?! Oto prawdziwa walka ze stereotypami! W takim kontekście bycie historycznie wiarygodnym nie ma znaczenia. Nam, widzom w Tiumeniu, pozostawało tylko zobaczyć, jak to ideowo-artystyczne nastawienie zostanie zrealizowane w spektaklu. Pomimo zainteresowania, wielu chętnych odstraszył brak synchronicznego tłumaczenia. Wśród widzów było tylko ok. 40 członków Latarnika. Mogłoby być ich więcej, lecz po zdobyciu wiedzy o artystycznych zamiarach gości z Polski, większość zdecydowała się zostać w domu. Nieprzyjemne wrażenia spotkały widzów już w ciągu pierwszych minut spektaklu: brak dekoracji, zła słyszalność na widowni, niezrozumienie polskich dialogów (spektakl był dwujęzyczny, brak tłumaczenia synchronicznego partii granych po polsku). Akcja toczy się w wymyślonym osiedlu Chandra-Ułyńska na Syberii Wschodniej, blisko Irkucka. Autorzy albo nie wiedzą, że w tym miejscu mieszkają Buriaci, albo jest im wszystko jedno, albo naumyślnie pozbawiają osiedle konkretnej lokalizacji. Dlaczego osiedle nazywa się Chandra-Ułyńska? Pan Kopka postanowił, że Polacy na Syberii mieli chandrę, czyli nudzili się. Skąd on ma takie wyobrażenie o polskich zesłańcach? Z braku wiedzy. Panowie z dalekiej Legnicy, pretendujący do wprowadzania prawdy do świata fałszywych opinii, nie wiedzą, że powstańcy listopadowi (którymi są bohaterowie sztuki) byli w absolutnej większości szlachcicami z odpowiednim wykształceniem i rozwiniętym intelektem, który pozwalał im odnaleźć się w każdych warunkach na nieludzkiej ziemi. Tu oni zakładali orkiestry i grali w nich (K. Wolicki), pisali wiersze i poematy (G. Zieliński), pełnili obowiązki bibliotekarzy (A. Januszkiewicz), najmowali się do urzędów państwowych (О. Pietraszkiewicz), zdobywali uznanie jako rzemieślnicy lub malarze (I. Cejzyk, J. Jasiński), dużo czytali, rozważali i pisali, wszelkimi sposobami sprzyjając sprawom oświecenia razem z dekabrystami (G. Sobański), budowali kościoły, centra ich moralnego życia (M. Moraczewski, O. Pietraszkiewicz, А. Pawsza). Następne pokolenia powstańców polskich całkowicie zmieniły widok Syberii. Pierwsze browary, przemysłowa hodowla tytoniu, produkcja kiełbas i serów, salony fotograficzne, warsztaty jubilerskie, fachowa pomoc lekarska są związane z polskimi nazwiskami. A wkład naukowy A. Czekanowskiego, J. Kozyriewskiego, B. Dybowskiego, B. Piłsudskiego, W. Sieroszewskiego, J. Talko-Hryncewicza i wielu innych, jest dorobkiem w skali światowej. Ten temat jest poruszany przez historyków zarówno w Polsce, jak i w Rosji. I to nie są stereotypy lecz prawda historyczna. W spektaklu zaś jest inaczej. Bohaterowie sztuki na scenie całują się, przeklinają i uprawiają miłość: kapitan z dwoma dziewczętami jednocześnie. Widzowie ożywiali się, gdy panowie obłapiali damskie wypukłości, a patriotki z Krakowa (w rzeczywistości kur-\n17 KRONIKA tyzany) demonstrowały ażurowe majtki. Powstańcy w spektaklu wyglądali karykaturalnie: jak zaściankowi, niedorozwinięci i znudzeni pijacy, wyuczeni pieśni patriotycznych. Kulminacyjny moment spektaklu to krwawe stłumienie powstania: gawędziarzowi i kobieciarzowi kapitanowi przecięto gardło, a Migurskiego zmuszono do przyjęcia trucizny. I jedno i drugie w rzeczywistości było niemożliwe: zesłańców karano śmiercią bardzo rzadko i tylko przez powieszenie. Po tej kulminacji następuje współczesny finał w postaci zbliżającej wszystkie narody biesiady alkoholowej. Eliksirem przyjaźni na wieczne czasy staje się nalewka z muchomorów. Polacy i Rosjanie chętnie piją napój, który rodzi halucynacje i wznoszą toasty za braterstwo słowiańskie, białą Armię, Białego cara, Józefa Piłsudskiego oraz kosmonautów Hermaszewskiego i Klimuka. Większość widzów nie mogąc zrozumieć sztuki, opuściła widownię przed finałem. Przerzedzona widownia dyżurnie oklaskiwała przedstawienie. Siedzący w centrum sekretarz prasowy tiumeńskiego teatru zapalczywie krzyczał: Brawo!, lecz jego służbowy zapał nie wywołał skutków. Widzowie nie wstali i nie wywoływali aktorów na scenę oklaskami. Opuszczali salę ze zdziwieniem. Nic śmiesznego nie wyszło: ani humorystycznie, ani ironicznie, ani sarkastycznie. Autorzy spektaklu nie obalili stereotypów, lecz zademonstrowali je w całej okazałości. Chcąc wyśmiać polską skłonność do akcentowania narodowej martyrologii na Syberii, zostali pochłonięci swoją wizją i wyszło zniekształcenie prawdy historycznej, bluźniercze przedstawienie zesłania polskiego. Zamiast dozowanej krytyki - paszkwil na własną historię narodową. W programie spektaklu czytamy wyznanie autorów sztuki: Wierzymy, że rezygnacja z przedstawionych przez nas stereotypów i przesądów polskich, z których kpimy w naszej opowieści, pozwoli nam rozpocząć prawdziwy, nieograniczony polsko-rosyjski dialog. Lecz czy można poważnie przypuszczać, że samoupokorzenie i zhańbienie własnej historii, w której bohaterowie zostają błaznami, pozwoli wywołać sympatię rosyjskich przyjaciół? Dzień po spektaklu miałem telefony z Iszymia i Tobolska. Polacy chcieli poznać moje osobiste wrażenia. Padały pytania, jak się zachować wobec nietradycyjnego podejścia legnickich promotorów polskiej kultury na Syberii? Moja odpowiedź była krótka: Jeśli uważacie siebie za potomków polskich zesłańców w wersji K. Kopki i J. Głomba, proszę kupować bilety nawet po 350 rubli, lecz jeśli Państwo posiadają godność osobistą i narodową, to zamiast spektaklu proszę się pomodlić za swoich przodków. Sytuacja w Tobolsku i Iszymiu, jak również w innych miejscowościach zwartego zamieszkania Polaków, powtarzała się z nieuniknioną konsekwencją. Początkowa atmosfera syberyjskiej gościnności, po spektaklu ustępowała miejsca oburzeniu i rozczarowaniu. My, Polacy obwodu tiumeńskiego, czekaliśmy na inny teatr z Polski i inne spektakle. Tego samego zdania jest Stowarzyszenie Obwodu Tomskiego Orzeł Biały, jak wynika z listu jego prezesa Wasyla Chaniewicza. * 17 * Przedruk z pisma poświęconego Polonii i Polakom za granicą Wspólnota Polska 4/2009, s\n18 18 KRONIKA Sergiusz Fiel Prezes Tiumeńskiego Centrum Oświaty i Kultury Polskiej Latarnik Wiceprezes Kongresu Polaków w Rosji POŻEGNANIE ANTONIEGO ZWOLAKA Dnia 17 listopada 2009 roku zmarł w Puławach Antoni Zwolak, były żołnierz Batalionów Chłopskich, więzień obozu NKWD w Borowiczach, współzałożyciel Oddziału Związku Sybiraków w Puławach. Antoni Zwolak (ps. konspiracyjny Huczwa ) urodził się 21 listopada 1923 roku w Dzierążni w powiecie Tomaszów Lubelski. Tam ukończył szkołę powszechną. W lipcu 1941 roku w czasie okupacji wstąpił do Związku Walki Zbrojnej zorganizowanego w Dzierążni. W lutym 1942 r. placówka ta weszła w skład Batalionów Chłopskich. * Antoni Zwolak ( Po powrocie do kraju w marcu 1946 roku rozpoczął naukę w szkole średniej. Po jej ukończeniu rozpoczął studia na Wydziale Prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, studiując równolegle etnografię na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej. Studia ukończył w roku 1952 uzyskując dyplom magistra prawa i etnografii. Po studiach pracował w różnych zakładach jako radca prawny. Aktywnie włączał się do organizacji ruchu kombatanckiego, a z chwilą reaktywowania Związku Sybiraków był współzałożycielem Oddziału w Puławach, w którym działał do ostatnich swoich dni. Był członkiem Polskiego\n19 KRONIKA Stronnictwa Ludowego oraz Związku Młodzieży Wiejskiej Wici i Siew,. Posiadał odznaczenia: Krzyż Partyzancki, Krzyż Batalionów Chłopskich, Medal Zwycięstwa i Wolności, Odznaka Grunwaldzka i Krzyż Zesłańców Sybiru oraz mianowany był do stopnia porucznika Wojska Polskiego. Jego autorstwa są też liczne publikacje poświęcone działalności Batalionów Chłopskich oraz wspomnienia z obozu w Borowiczach. * Na pogrzeb śp. A. Zwolaka przybyła liczna społeczność Związku Sybiraków w Puławach oraz byli żołnierze Batalionów Chłopskich. Pożegnał Go prezes Oddziału Związku Sybiraków w Puławach Henryk Skirgajło, który powiedział: Szanowny poruczniku Antoni, były żołnierzu Batalionów Chłopskich, więźniu Obozu NKWD, Sybiraku! Żegna dziś Ciebie Twoja rodzina, kombatanci, przyjaciele, sąsiedzi, koledzy i znajomi, społeczeństwo Puław. Żegnają też Sybiracy z Puławskiego Oddziału, którego przed 20-tu laty byłeś współzałożycielem, długoletnim aktywnym członkiem, a z racji swojego zawodu radcą w trudnych sytuacjach życiowych schorowanym, bezradnym, których rozumiałeś najlepiej, którzy podobnie jak Ty na zesłaniu cierpieli niedostatek, głód, upokorzenie. Wielu z Twoich przyjaciół żołnierzy i naszych ojców, matek sióstr i braci nie miało szczęścia wrócić do Ojczyzny. My wróciliśmy. Dziś, kiedy dosięga nas smuga cienia, kiedy przychodzi pora odejść z tego świata, Ty jesteś jednym z nas. Stojąc nad miejscem gdzie spoczniesz na zawsze, my Sybiracy żegnamy Ciebie słowami: spoczywaj w pokoju w ziemi puławskiej, w polskiej ziemi. Niech ta ziemia Tobie lekką będzie. Cześć Twojej Pamięci! Słowa hymnu Marsz Sybiraków napisane przez poetę Sybiraka Mariana Jonkajtysa, dla potomnych niech będą krótką lekcją historii narodu polskiego, a nasze sztandary niech oddadzą Tobie ostatni pokłon. Żegnaj przyjacielu! Oddział Związku Sybiraków w Puławach 19\n20 20 KRONIKA\nT rzydzieści historii w sowieckim wagonie - niezwykła wystawa w Sejmie RP\nT rzydzieści historii w sowieckim wagonie - niezwykła wystawa w Sejmie RP Muzeum Wojska w Białymstoku zorganizowało wyjątkową wystawę w Sejmie RP. W dniach 11-18 kwietnia, na 30 kartonowych "kubikach"