Niemcy. Praktyczny przewodnik [Sławomir Adamczak] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\nAutor: Sławomir Adamczak Liczba stron:\nISBN: 978-83-8103-010-6 Data wydania: 2017-11-29\nPRAKTYCZNY PRZEWODNIK Niemcy Sławomir AdamczakKatarzyna Firlej-Adamczak\nCopyright © Wydawnictwo Pascal Autorzy i wydawcy tego przewodnika starali się, by jego tekst był rzetelny, nie mogą wziąć jednak odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikające z wykorzystania podanych w nim informacji. Tytuł serii: Praktyczny Przewodnik Autorzy: Sławomir Adamczak, Katarzyna Firlej-Adamczak Aktualizacja: Sławomir Lis, Sławomir Adamczak Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak Mapy i plany: Wydawnictwo Gauss Redakcja techniczna: Robert Kupisz Okładka: Andrzej Macura Redaktor techniczny: Mariusz Kurkowski Redaktor prowadzący: Piotr Pahl Zdjęcia na okładce: Shutterstock.com/Sean Pavone Zdjęcia: Dreamstime.com: S.Borisov (61), photolike (105), canadastock (140, 223, 547), Mike Mareen (187), Wolfgang Zwanzger (281), TTstudio (315), Val Thoermer (365), mango-two-friendly (397), Sean Pavone (447), Sergey Novikov (487), Olgysha (635) Bielsko-Biała 2016ISBN 978-83-?? Przewodniki dla firm i agencji reklamowych creative@pascal.pl www.pascalcreative.pl Wydawnictwo Pascal sp. z o.o. ul. Zapora 25 43-382 Bielsko-Biała www.pascal.pl Bielsko-Biała 2016 ISBN 978-83-8103-010-6 eBook maîtrisé par Atelier Du Châteaux\nW serii Albania • Anglia i Walia • Austria • Azja Południowo-WschodniaBelgia i Luksemburg • Bliski Wschód • BułgariaChiny • Chorwacja, Bośnia i Hercegowina • CyprCzarnogóra, Serbia, Macedonia, Kosowo i Albania • CzechyDania, Bornholm i Wyspy OwczeDubaj, Zjednoczone Emiraty Arabskie i OmanEgipt • Finlandia • FrancjaGrecja • Gruzja, Armenia i Azerbejdżan Hiszpania • Holandia • Indie Irlandia i Irlandia Północna • Islandia • Izrael Japonia • Kanada • Kenia, Tanzania i Zanzibar Kijów • Karaiby • Kuba Litwa • Litwa, Łotwa, Estonia i obwód kaliningradzkiLondyn i południowa Anglia • Maroko • MeksykNiemcy • Norwegia • Paryż • Peru i Boliwia • PortugaliaRosja • RPA i Botswana • Rumunia i MołdowaSłowacja • Słowenia • SzkocjaSzwajcaria i Liechtenstein • SzwecjaTajlandia • Tunezja • Turcja • Ukraina • USAWęgry • Wilno i okolice • Włochy • Wyspy Kanaryjskie\nSpis planów i map 1.Berlin – część wschodnia 2.Berlin – część zachodnia 3.Berlin centrum – część wschodnia 4.Berlin centrum – część zachodnia 5.Berlin i Brandenburgia 6.Poczdam 7.Hamburg i Szlezwik-Holsztyn 8.Hamburg 9.Lubeka 10.Meklemburgia-Pomorze Przednie 11.Rostock 12.Rugia 13.Schwerin 14.Brema i Dolna Saksonia 15.Brema 16.Hanower 17.Brunszwik 18.Hildesheim 19.Goslar 20.Getynga 21.Saksonia-Anhalt 22.Magdeburg 23.Saksonia 24.Drezno 25.Miśna 26.Szwajcaria Saksońska 27.Lipsk 28.Turyngia 29.Erfurt 30.Weimar 31.Nadrenia-Północna-Westfalia 32.Kolonia 33.Münster 34.Akwizgran 35.Bonn 36.Hesja 37.Frankfurt nad Menem 38.Wiesbaden 39.Nadrenia-Palatynat i Saara 40.Dolina Renu 41.Moguncja 42.Dolina Mozeli 43.Trewir 44.Bawaria 45.Monachium 46.Region Zugspitze i Garmisch-Partenkirchen 47.Berchtesgadener Land 48.Ratyzbona 49.Norymberga 50.Bayreuth 51.Bamberg 52.Würzburg 53.Rothenburg ob der Tauber 54.Augsburg 55.Badenia-Wirtembergia 56.Stuttgart 57.Ulm 58.Fryburg Bryzgowijski 59.Karlsruhe 60.Heidelberg\nAutorzy przewodnika SŁAWOMIR ADAMCZAK Jego podróżnicza namiętność zaczęła się w dzieciństwie, gdy zobaczył w gazecie zdjęcie jurty w dolinie Tien-szanu. Postanowił tam dotrzeć, gdy dorośnie. Co prawda, jeszcze nie zrealizował tego zamierzenia, ale odwiedził już kilkadziesiąt krajów w różnych częściach świata, a o kilkunastu z nich napisał przewodniki dla wydawnictw polskich i zagranicznych. Był jednym z założycieli poznańskiego Klubu Obieżyświatów, współpracuje też z Fundacją Marka Kamińskiego, organizującą wyprawy w różne zakątki globu. Za młodu pisał powieści o kowbojach i zmuszał kolegów do czytania kolejnych odcinków. Później grał na gitarze w zespole punkowym. W trasę zawsze zabiera ze sobą zestaw aparatów fotograficznych i obiektywów. Od kilku lat organizuje fotowyprawy wspólnie z dziennikarzami „Digital Foto Video”. Prowadzi blog www.okfoto.pl. KATARZYNA FIRLEJ-ADAMCZAK Przez wiele lat dziennikarka i specjalistka od marketingu, ostatecznie skoncentrowała się na publicystyce podróżniczej. Spośród licznych podróży najbardziej pamięta tę do Albanii, w połowie lat 90. Kraj dopiero otwierał się wówczas na świat i turyści postrzegani byli przez miejscowych jako duża atrakcja. Poza Europą uwielbia Bliski Wschód, z niezwykle gościnnymi ludźmi oraz piękną architekturą sakralną. W podróżach ceni sobie aspekt etnograficzny, dlatego tak dobrze wspomina zachodnią Gwatemalę, gdzie do dziś Indianki ubierają się na co dzień w barwne tradycyjne stroje. W 1997 r. zakładała poznański Klub Obieżyświatów, później była jego przewodniczącą. Prócz podróży interesuje ją speleologia, architektura i majsterkowanie oraz obserwacje przyrodnicze przeprowadzane na własnym kocie.\nSkorowidz A.INFORMACJE O KRAJU B.INFORMACJE PRAKTYCZNE 1.BERLIN 2.BRANDENBURGIA 3.HAMBURG I SZLEZWIK-HOLSZTYN 4.MEKLEMBURGIA-POMORZE PRZEDNIE 5.DOLNA SAKSONIA 6.SAKSONIA-ANHALT 7.SAKSONIA 8.TURYNGIA 9.NADRENIA PÓŁNOCNA-WESTFALIA 10.HESJA 11.NADRENIA-PALATYNAT I SAARA 12.BAWARIA 13.BADENIA-WIRTEMBERGIA\nA Informacje o kraju • Niemcy to odwieczny sąsiad Polski, z którym nasz kraj dzieli ponad tysiąc lat wspólnej historii. Właśnie przeżywają jeden z najspokojniejszych okresów. Polscy turyści są tu równie mile widziani, jak inni, a ceny stają się coraz bardziej przystępne. Warto to wykorzystać i zobaczyć, co Niemcy mają do zaoferowania przybyszom – a mają bardzo wiele. Historia Czasy najdawniejsze Już w ostatnim tysiącleciu p.n.e. większość obszarów znajdujących się obecnie w granicach Niemiec zamieszkiwali członkowie ludów celtyckich, stopniowo wypierani przez plemiona germańskie przybyłe nad Łabę i Ren w X w p.n.e. Pod koniec I w. p.n.e. terytoria germańskie wchłaniało stale rozszerzające się imperium rzymskie. W granicach cesarstwa znalazły się tereny nad górnym i środkowym Renem (utworzono tu dwie prowincje: Górną i Dolną Germanię), który stał się ostatecznie granicą. Sąsiedztwo ludów germańskich i państwa rzymskiego wciąż iskrzyło nowymi konfliktami. Jeden z nich zakończył się starciem germańskich Cherusków pod wodzą Hermana (Arminiusz) oraz ich zwycięstwem nad trzema legionami rzymskimi w 9 r. n.e. w Lesie Teutoburskim. W drugiej poł. IV w. n.e. Europę ogarnęła trwająca aż dwa wieki wędrówka ludów. Ludy germańskie z terenów między Łabą a Odrą przemieściły się wówczas na zachód, ustępując miejsca plemionom słowiańskim. Średniowiecze W kolejnych wiekach (VI–VIII), tereny zamieszkałe przez plemiona germańskich Bawarów, Sasów i Szwabów weszły w skład państwa Franków utworzonego przez zlatynizowane germańskie plemię Franków na terenach dzisiejszej Francji. W VIII w. rozpoczęła się chrystianizacja Germanów prowadzona m.in. przez benedyktyńskiego mnicha Bonifacego (Winfryd; po męczeńskiej śmierci w 755 r. wyniesiony na ołtarze). Wszystkie ziemie germańskie w granicach państwa Franków znalazły się za panowania Karola Wielkiego (768–814) z dynastii Karolingów, w 800 r. koronowanego przez papieża na cesarza. Po śmierci syna oraz następcy Karola, Ludwika Pobożnego, walki o tron prowadzone między jego następcami zakończył traktat zawarty w Verdun w 843 r. Państwo Franków podzielono wówczas na trzy części: zachodnią (powstała z nich Francja), środkową (Fryzja, Lotaryngia, Alzacja, Burgundia, Italia) oraz wschodnią (pod władzą Ludwika, zwanego Niemieckim). Z tej ostatniej powstało państwo wschodniofrankijskie, od XI w. nazywane niemieckim. Władcy z dynastii Karolingów panowali w państwie wschodniofrankijskim do roku 911. Po śmierci ostatniego z nich, Ludwika IV o przydomku „Dziecię”, do władzy doszedł Konrad I z rodu Konradynów, a po nim tron obejmowali władcy dynastii saskiej (Ludolfingowie; 919–1024). Pochodzący z tej dynastii Otton I Wielki po koronacji na cesarza (962) nazywał swoje państwo królestwem niemieckim; uważał się też za spadkobiercę cesarzy rzymskich. Powstałe wówczas cesarstwo obejmowało królestwo niemieckie, Regnum Italiae, księstwo czeskie, od 1034 r. także królestwo Burgundów, a przejściowo również księstwa polskie, węgierskie, duńskie oraz chorwackie. To za sprawą Ottona powstało w 968 r. biskupstwo w Magdeburgu, któremu mieli podlegać mieszkańcy słowiańskich ziem podbitych przez Germanów. Panujący wówczas w Wielkopolsce książę Mieszko I (960–992), decydując się na przyjęcie chrześcijaństwa przez mieszkańców podległych sobie ziem, nie chciał jednak skorzystać z pośrednictwa kościelnych dostojników z Magdeburga. Ze względów politycznych zwrócił się z prośbą o pomoc do biskupów czeskich. Względny spokój wokół zachodnich granic swego państwa zapewnił, składając Ottonowi (971) hołd lenny z ziemi lubuskiej i Pomorza Szczecińskiego. Za panowania wnuka Ottona I, cesarza Ottona III (983–1002), papież Sylwester II (który tytuł i władzę zawdzięczał cesarzowi) utworzył arcybiskupstwo w Gnieźnie i kanonizował św. Wojciecha. Z kolei cesarz przyjął wówczas zaproszenie Bolesława Chrobrego i w 1000 r. przybył na zjazd w Gnieźnie. Kuzyn i następca Ottona III, Henryk II (1002–1024), nie kontynuował pokojowej polityki poprzednika. Wkrótce po koronacji król rozpoczął długotrwałe wojny (1002–1018) z polskim księciem Bolesławem Chrobrym zakończone pokojem w Budziszynie oraz przyłączeniem do Polski Milska i Łużyc. Wkrótce potem, po bezpotomnej śmierci następcy Ottona III, władzę na ziemiach niemieckich przejął Konrad II z dynastii salickiej panującej do 1125 r. Dwóm pierwszym cesarzom z tego rodu podlegały nie tylko ziemie niemieckie, byli też królami Italii i Burgundii, uzurpowali sobie jednocześnie prawo do ziem sąsiadujących z ich państwem. Uważali też, że władza cesarska przewyższa papieską, co z oczywistych względów nie podobało się dostojnikom kościelnym. W kolejnym stuleciu narastał na tym tle konflikt między władzą świecką a duchowną, która, dążąc do niezależności, popierała książąt pozostających w opozycji do cesarzy. Cesarz Fryderyk I Barbarossa (1152–1190), z następującej po salickiej dynastii Hohenstaufów, nie mogąc przeciwstawić się emancypacji podległych mu książąt, wspierał podział ziem na niewielkie państewka, które z czasem stawały się lennami cesarzy. W 1180 r. na ziemiach Rzeszy było ich aż 106. Stopniowo książęta pozyskiwali prawo decydowania o wyborze króla bądź cesarza. Krąg decydentów ograniczono w roku 1257 do siedmiu elektorów: margrabiego brandenburskiego, księcia saskiego, palatyna reńskiego, króla Czech oraz arcybiskupów Kolonii, Moguncji i Trewiru. Nie zapobiegło to jednak bezkrólewiu trwającemu ponad 20 lat i późniejszej rywalizacji o władzę przedstawicieli rodów Habsburgów, Luksemburgów i Wittelsbachów. W 1355 r. cesarzem został król Czech Karol IV Luksemburczyk (1316–1378), który rok po wyborze na cesarza wydał Złotą bullę sankcjonującą zasady wyboru cesarzy oraz konfederacyjny ustrój Niemiec (od XV w. nazywanych Świętym Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego). Bulla zagwarantowała też jedność i niepodzielność poszczególnych części cesarstwa, nadawała elektorom autonomię sądowniczą oraz suwerenność w ramach cesarstwa. W 1438 r. godność cesarska (aż do roku 1740) przeszła w ręce Habsburgów. Reformacja i jej skutki Narastające od pocz. XVI w. napięcia społeczne i dyskusje na temat reformy Kościoła znalazły wyraz w ruchu reformacyjnym zapoczątkowanym przez zakonnika Marcina Lutra. W 1517 r. zawiesił on na drzwiach kościoła w Wittenberdze listę 95 tez potępiających katolicką naukę o płatnych odpustach, kult świętych, hierarchię kościelną oraz zwierzchnictwo papieża nad Kościołem. Ruch reformacyjny uzyskał szerokie poparcie wśród różnych grup społecznych, także większości książąt, którzy widzieli w nim nadzieję na zwiększenie samodzielności politycznej i sekularyzację ziem kościelnych. W 1521 r. papież Leon X potępił poglądy Lutra i ekskomunikował zakonnika, wydając bullę Exsurge Domine. Idee Lutra zyskiwały jednak kolejne rzesze zwolenników. W roku 1525 luteranizm przyjęło państwo krzyżackie, dwa lata później Szwecja, w 1536 r. związane unią Dania i Norwegia, a w 1561 r. Inflanty. Niemcy podzieliły się na protestancką północ (pod przywództwem elektora brandenburskiego i saskiego księcia Jana) oraz katolickie południe (któremu przewodził cesarz). Podział ten potwierdzono w 1555 r. w Augsburgu, zawierając pokój religijny ustalający „czyja władza, tego religia”. Reformacja osłabiła zatem wpływy cesarzy, zwiększając jednocześnie samodzielność książąt. Skutkiem prób wzmocnienia znaczenia cesarstwa i Kościoła katolickiego, określanych mianem kontrreformacji, była wojna trzydziestoletnia (1618–1648), która w efekcie przerodziła się w walkę o hegemonię w Europie. Do wojny przeciw katolickiemu cesarzowi Ferdynandowi II Habsburgowi włączyła się m.in. Dania, Szwecja, a nawet katolicka Francja. Wyczerpującą dla wszystkich stron, pustoszącą kraj wojnę zakończył w 1648 r. pokój westfalski. Jego postanowienia uznawały niezależność książąt niemieckich od cesarza, ugruntowały rozbicie Niemiec na prawie 300 państewek, potwierdziły samodzielność Szwajcarii i Niderlandów, przypieczętowały zdobycze terytorialne Francji i Szwecji, zapewniły protestantom wolność wyznania. Po pokoju westfalskim rozwój poszczególnych państw niemieckich przebiegał według różnych scenariuszy. Do najważniejszych należały Bawaria i Saksonia oraz monarchie: brandenbursko-pruska Hohenzollernów i austriacka Habsburgów. W drugiej poł. XVIII w. w państwach niemieckich, m.in. w Prusach czy Austrii, zreformowano administrację, gospodarkę oraz skarbowość. Zmiany wprowadzano w duchu absolutyzmu, umacniając władzę monarchów. Ci z kolei jako mecenasi wspierali rozwój nauki i sztuki, przyczyniając się do rozkwitu kultury swych terytoriów. Wiek XIX – droga ku wspólnej państwowości Na przełomie XVIII i XIX w. państwa niemieckie, przede wszystkim Prusy i Austria, weszły w konflikt z rewolucyjną, napoleońską Francją. Wojny oraz przemiany polityczne i społeczne doprowadziły do zmian na mapie Niemiec. Wcześniej ich obszar zajmowało ponad tysiąc państw, państewek, wolnych miast i innych samodzielnych terytoriów, teraz liczba ta zmniejszyła się do kilkudziesięciu. Część terytoriów (na lewym brzegu Renu) przypadła Francji, zlikwidowano samodzielność wielu wolnych miast i majątków kościelnych. Do największych państw niemieckich w pierwszej poł. XIX w. należały cesarstwo austriackie i królestwo pruskie, znaczącą rolę odgrywały królestwa Bawarii, Hanoweru, Saksonii, Wirtembergii. W 1806 r. szesnaście niemieckich państw wystąpiło z Rzeszy Niemieckiej i utworzyło Związek Reński – protektorat napoleońskiej Francji. Poza nim pozostały Prusy i Austria. Po wojnie przeciw Francji oraz klęsce armii austriackich i rosyjskich pod Austerlitz (1805) władający Austrią Franciszek II Habsburg zrzekł się tytułu cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, przyjmując miano cesarza austriackiego oraz imię Franciszka I. Klęskę w wojnie z Francją poniosły też Prusy i Rosja. Kończący ją pokój tylżycki zawarto w 1807 r. Po klęsce Napoleona w Rosji w 1812 r. zwołano kongres wiedeński (1814–1815), w którym uczestniczyli przedstawiciele 16 największych państw europejskich (decydujący głos przypadł Austrii, Rosji, Prusom, Wielkiej Brytanii i Francji). Zebrano się, by uregulować zmiany terytorialne i ustrojowe po wojnach napoleońskich. Decyzją kongresu zlikwidowano m.in. Związek Reński, powołując do życia Związek Niemiecki (jego granice były podobne do granic Rzeszy) z przewagą Austrii. Po wydarzeniach Wiosny Ludów (1848) zaczęto snuć wizje jednego państwa niemieckiego. II Rzesza „Sen” miał się ziścić w 1871 r., po sukcesach Prus w wojnach austriacko-pruskiej (1866) oraz francusko-pruskiej (1870–1871). W styczniu 1871 r. w pałacu wersalskim ogłoszono powstanie II Rzeszy – cesarstwa niemieckiego z pruskim władcą Wilhelmem I jako dziedzicznym cesarzem. Poza granicami nowego państwa pozostała Austria. Ustrój nowego tworu opierał się na zasadach federacji złożonej z 22 państw i 3 wolnych miast, ale najsilniejszą pozycję miały w niej Prusy. Na czele II Rzeszy stał cesarz, choć powołano też parlament Rzeszy – Reichstag – i Radę Związku, mianowano kanclerza, który pełnił zadania organu wykonawczego. Przez niemal 20 lat, do 1890 r., funkcję tę sprawował Otto von Bismarck. Żelazny Kanclerz – jak o nim mówiono – dążył do wzmocnienia pozycji Prus, przeprowadził reformę armii, zwiększając jej liczebność do 300 tys. Dla ówczesnych mu naszych rodaków stał się synonimem polityki antypolskiej (Komisja Kolonizacyjna, rugi bismarckowskie). Ale również we własnym państwie dla wielu był symbolem ich klęski. Już w 1871 r. rozpętał walkę z katolicką opozycją (Kulturkampf) oraz ruchem socjalistycznym (w 1875 r. powstała bowiem Socjalistyczna Partia Robotników Niemiec, późniejsza Socjaldemokratyczna Partia Niemiec). Z drugiej strony to właśnie robotnicy byli adresatami wielu reform społecznych, skróconego dnia pracy czy wprowadzenia ubezpieczeń społecznych. Przełom wieków i I wojna światowa Dzięki szybkiemu rozwojowi gospodarczemu wspieranemu przez naukę i technikę na przełomie XIX i XX w. Niemcy stały się drugim na świecie (po Stanach Zjednoczonych) producentem artykułów przemysłowych i najpotężniejszym mocarstwem na terenie Europy. Do najbardziej liczących się dziedzin gospodarki należał przemysł ciężki i chemiczny, a także elektrotechniczny (m.in. wynalezienie samochodu przez Carla Benza i Gottlieba Daimlera). Liczne sukcesy odnotowała także ówczesna nauka niemiecka (m.in. osiągnięcia w zakresie radiologii Wilhelma Röntgena, odkrycia bakteriologiczne Roberta Kocha, odkrycia fizyka Maksa Plancka). Także sztuka we wszystkich swoich przejawach przeżywała prawdziwy okres świetności: muzykę wzbogacały dzieła Richarda Wagnera oraz Johannesa Brahmsa, literaturę powieści Tomasza Manna, a filozofię teorie Fryderyka Nietzschego. Niemcy aktywnie włączyły się w ekspansję kolonialną, zdobywając protektoraty w Afryce, m.in. Kamerunie, Namibii, Tanganice, Togo, w Oceanii, np. na Wyspach Salomona, i w Azji. Agresywna polityka zagraniczna Niemiec doprowadziła do podziału Europy na państwa Trójprzymierza (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy) oraz ententy, inaczej Trójporozumienia (Francja, Rosja, Wielka Brytania). W 1914 r. sytuacja polityczna była już na tyle napięta (m.in. ze względu na rewizjonistyczną postawę Niemiec wobec granic państw europejskich), że do wybuchu wojny wystarczył byle pretekst. I znalazł się. W czerwcu 1914 r. zabito w Sarajewie austriackiego arcyksięcia Ferdynanda. Niemcy byli przygotowani do wojny w takim stopniu, że zakładali błyskawiczne jej rozstrzygnięcie. Przegrana w bitwie nad Marną zniweczyła plany wojny błyskawicznej. Spodziewana Blitzkrieg szybko przeobraziła się w wieloletnią, wycieńczającą wojnę pozycyjną. Państwa Trójprzymierza musiały walczyć na trzech frontach, co okazało się zbyt wielkim obciążeniem nawet dla samych Niemiec. W kraju coraz głośniej było słychać żądania zakończenia działań zbrojnych. Po przyłączeniu się w 1917 r. Stanów Zjednoczonych do koalicji Trójporozumienia, rewolucji lutowej w Rosji (1917) i listopadowej w Niemczech (1918), przegrana Niemiec była już w zasadzie przesądzona. Dnia 9 listopada 1918 r., po rewolucji listopadowej cesarz Wilhelm II abdykował. Odtąd zaczęto proklamować utworzenie republiki z najwyższym organem w postaci Rady Pełnomocników Ludowych. Trzy dni później, 11 listopada 1918 r., państwa ententy zgodziły się na zawieszenie broni, co zakończyło działania wojenne. Republika Weimarska W wyborach, które odbyły się 19 stycznia 1919 r., zwyciężyli socjaliści, demokraci i chadecka partia Centrum. Podczas zorganizowanego w Weimarze posiedzenia Zgromadzenia Narodowego przyjęto postanowienia wersalskiego traktatu pokojowego, godząc się m.in. na straty terytorialne: oddanie na zachodzie Alzacji i Lotaryngii Francji, a na wschodzie Wielkopolski, Warmii, Mazur oraz Śląska Polsce, jak i utratę kolonii. Traktat wersalski winą za wywołanie wojny obarczał Niemcy, zarządzając rozbrojenie kraju, z wyjątkiem 100-tysięcznej armii zawodowej, zakazując dalszych zbrojeń i zobowiązując do spłaty olbrzymich reparacji wojennych. Próba przed II wojną O metodach, jakie stosowali niemieccy kolonizatorzy na zajętych przez siebie ziemiach, niech świadczą zdarzenia z Namibii z pierwszych lat XX w. Po krwawo stłumionym powstaniu ludu Herero przetrzebiono 75tel. miejscowej ludności. Niektórzy twierdzą, że to właśnie Namibia była dla Niemców polem doświadczalnym, gdzie wypróbowywano kolejne makabryczne metody eksterminacji ludzi. Wiele z nich wykorzystano później podczas II wojny światowej. Dojście Hitlera do władzy Zniszczenia wojenne oraz wysokie odszkodowania doprowadziły gospodarkę Niemiec na skraj bankructwa. Niedostateczne finanse próbowano uzupełniać, wprowadzając na rynek dodatkowe pieniądze. Wartość marki i płac realnych gwałtownie spadała, co potęgowało niepokoje społeczne. Takie nastroje do agitacji przeciw republice wykorzystywali członkowie lewicy, a także organizacji skrajnie prawicowych. Jedną z nich była założona w 1919 r. przez ślusarza, Antona Drexlera, Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP). W 1921 r. kierownictwo partii objął niedoszły artysta, Austriak, Adolf Hitler. Po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy – tzw. puczu monachijskim z 9 listopada 1923 r. – szefa NSDAP aresztowano i skazano za zdradę stanu. Niemcy, zmuszeni do przyjęcia warunków traktatu wersalskiego, nazywając go „dyktatem”, nigdy nie pogodzili się z jego postanowieniami. W roku 1922 we włoskim mieście Rapallo zawarli traktat z sowiecką Rosją, przewidujący współpracę dyplomatyczną i gospodarczą oraz tajną współpracę wojskową. W 1923 r. wartość marki niemieckiej była aż bilion razy mniejsza niż przed wojną. Wstrzymanie spłat odszkodowań doprowadziło do zajęcia przez Francję Zagłębia Ruhry i prób oderwania Nadrenii od Niemiec. W 1924 r. przedstawicielom rządu niemieckiego udało się doprowadzić do przyjęcia planu Dawesa – zgody państw europejskich na wspomożenie intensywnego rozwoju przemysłu, częściowo w oparciu o pożyczki zagraniczne. Celem było uzyskanie dodatniego bilansu handlowego i wypracowanie środków na spłatę reparacji. Wdrożenie planu Dawesa i pożyczki zagraniczne zaowocowały szybkim rozwojem przemysłu; przeprowadzono też reformę walutową. Coraz lepsza sytuacja gospodarcza wpływała na stabilizację wewnętrzną kraju. W 1925 r. w szwajcarskim Locarno zawarto układ sankcjonujący przebieg granicy niemiecko-francuskiej i niemiecko-belgijskiej. Rok później Niemcy przyjęto do Ligi Narodów. Dobrą passę przerwał nagle w 1929 r. krach giełdowy, a po nim kryzys gospodarczy Stanów Zjednoczonych, głównego pożyczkodawcy Niemiec. Od 1928 do 1932 r. produkcja przemysłowa spadła o połowę, gwałtownie wzrosła stopa bezrobocia (ponad 6 mln w 1933 r. wobec 1,6 mln w 1929 r.). Ponowny kryzys ożywił demagogów lewicowego i prawicowego ekstremizmu, których hasła cieszyły się stale rosnącą popularnością, np. zwolennicy Hitlera chętnie obarczali odpowiedzialnością za kryzys władze republiki i Żydów, indoktrynując społeczeństwo jednocześnie antykomunistycznie i antykapitalistycznie. Propaganda nacjonalistyczna okazała się na tyle skuteczna, że w 1932 r. uzyskała status największej partii Niemiec: miała 230 posłów w parlamencie. Już 30 stycznia 1933 r. ówczesny prezydent Hindenburg zaprzysiągł Hitlera na stanowisku kanclerza Rzeszy, powierzając mu misję stworzenia rządu. Jedną z pierwszych decyzji Hitlera było rozwiązanie parlamentu Rzeszy – Reichstagu. III Rzesza Zaraz potem, 27 lutego 1933 r. w budynku berlińskiego Reichstagu wybuchł pożar. Ogień prawdopodobnie podłożyli hitlerowcy, oskarżając o ten czyn komunistów. Całe zdarzenie miało być przyczynkiem do wprowadzenia nadzwyczajnych zarządzeń „o ochronie narodu i państwa”, a faktycznie legitymizacją władzy dyktatorskiej Hitlera. Kolejnym krokiem było wprowadzenie stanu wyjątkowego, zawieszenie swobód obywatelskich, aresztowania działaczy komunistycznych i czystki administracyjne. Po wyborach wygranych przez NSDAP w marcu 1933 r. Hitler zyskał moc wydawania ustaw z pominięciem parlamentu (nawet ustaw niezgodnych z konstytucją). Zlikwidowano samodzielność landów, rozwiązano pozostałe partie polityczne i związki zawodowe, szerząc terror wobec opozycji, komunistów i Żydów, których masowo wywożono do obozów koncentracyjnych. Latem, 30 czerwca 1934 r., w noc długich noży zamordowano ok. 300 potencjalnych przeciwników Hitlera w samej tylko partii. W sierpniu 1934 r., po śmierci prezydenta Hindenburga, Hitler przejął jego uprawnienia, łącząc obowiązki głowy państwa z władzą kanclerską. W ten sposób utworzył nowy urząd Führera (wódz), którym się ogłosił. Rozpoczął się następny etap: budowa mocarstwa zdolnego do przejęcia władzy nad światem. W roku 1935 przyjęto niezgodną z postanowieniami traktatu wersalskiego ustawę o odbudowie armii i zwiększeniu jej liczebności powyżej dozwolone 100 tys. żołnierzy, wprowadzono powszechną służbę wojskową. 17 marca 1936 r. wojsko niemieckie wkroczyło do zdemilitaryzowanej Nadrenii. W tym samym roku Niemcy podpisały sojusznicze układy z Włochami i Japonią. Władza hitlerowców cieszyła się poparciem znacznej części społeczeństwa, które tym nowym rządom zawdzięczało poprawę sytuacji gospodarczej, inwestycje w przemysł, spadek bezrobocia. Przychylne nastroje podgrzewała umiejętna propaganda Josepha Goebbelsa usprawiedliwiająca fale terroru przeciw wszystkim przeciwnikom władzy. Nasilające się prześladowania Żydów, usankcjonowane w roku 1935 tzw. ustawami norymberskimi, znalazły kulminację w nocy kryształowej – pogromie z 9 na 10 listopada 1938 r. Nazistowskie porządki zaprowadzano z pomocą coraz liczniejszych organizacji paramilitarnych: bojówek SA (Sturmabteilungen – Oddziały Szturmowe), oddziałów SS (Schutzstaffeln – Sztafety Ochronne), policji politycznej Gestapo. Młodzi Niemcy należeli do Hitlerjugend, dorośli do Niemieckiego Frontu Pracy, Narodowosocjalistycznego Ruchu Kobiet i innych. II wojna światowa W 1938 r. agresję skierowano na zewnątrz. Pierwszym jej przejawem było przyłączenie do Rzeszy Austrii (Anschluss) oraz na podstawie układu monachijskiego za zgodą Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch części Czechosłowacji. W kolejnym roku Niemcy zajęli pozostałe ziemie czeskie, tworząc podległy Hitlerowi Protektorat Czech i Moraw. II wojnę światową rozpoczął atak Niemiec na Polskę 1 września 1939 r. Agresja miała doprowadzić do rewizji postanowień traktatu wersalskiego, zagwarantowania Niemcom pozycji mocarstwa decydującego o losach świata i „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) na wschodzie Europy dla ludności niemieckiej. Co działo się w Europie i na świecie przez kolejne sześć lat, wie z pewnością każdy. Dość wspomnieć, że początkowo Niemcy odnosiły zwycięstwa tak w Europie, jak i Afryce. Do końca roku 1941, oprócz Polski, Niemcy zajęły Danię, Norwegię, Holandię, Belgię, Luksemburg, Francję, Jugosławię, Grecję i zachodnią część ZSRR. Na okupowanych ziemiach hitlerowcy wprowadzali różne formy terroru, od łagodniejszych na zachodzie Europy, po niezwykle brutalne, stosowane wobec „podludzi” zamieszkujących tereny Polski, ZSRR i Jugosławii. Machina segregacji, dyskryminacji i eksterminacji opierała się na szeroko rozbudowanym systemie pracy przymusowej, obozów pracy, obozów koncentracyjnych, przymusowych deportacji, stosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej, a w jej ramach pacyfikacji całych miejscowości. Naziści szczególną nienawiść podgrzewali w stosunku do Żydów. To wobec tej społeczności przejawiali niewiarygodną brutalność. W latach 1940–1941 ludność pochodzenia żydowskiego separowano w gettach i wywożono do obozów pracy przymusowej. Na podstawie decyzji Hitlera ze stycznia 1942 r. o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej” miała się dokonać całkowita eksterminacja narodu – los taki miał spotkać wszystkich Europejczyków pochodzenia żydowskiego, ogółem ok. 11 mln osób. Podobny scenariusz kreślono dla społeczności Cyganów oraz osób dotkniętych chorobą umysłową. Prześladowaniom ludności towarzyszyła gospodarcza eksploatacja zajętych obszarów. Pozbawiano państwa surowców, maszyn, żywności. Zimą, na przełomie 1941 i 1942 losy wojny uległy zmianie. Armia niemiecka poniosła klęskę pod Moskwą, a do działań przystąpiły Stany Zjednoczone. W roku 1943 Niemcy ponieśli klęskę w bitwę pod Stalingradem, w Afryce Północnej i pod Kurskiem. Nasiliły się naloty amerykańsko-brytyjskich bombowców, których celem były kolejne miasta niemieckie. Rozgorzały walki na drugim froncie we Francji oraz ruszyła ofensywa sowiecka. W 1944 r. gospodarka niemiecka coraz słabiej dawała sobie radę z wyczerpującym prowadzeniem wojny. Wojskom niemieckim zaczęło brakować żołnierzy. Luki w szeregach próbowano jeszcze wypełnić pospolitym ruszeniem (Volkssturm). Jesienią wojska alianckie i sowieckie wkroczyły na teren Niemiec (pod Akwizgranem i w Prusach Wschodnich). Od pocz. 1945 r. oddziały sowieckie i polskie konsekwentnie wypierały Niemców z Polski, a alianci zdobywali kolejne przyczółki na frontach zachodnich. W kwietniu rozpoczęły się walki o Berlin. Kiedy bliska klęska odebrała resztki nadziei na spełnienie snu o niemieckim mocarstwie, Hitler popełnił samobójstwo. 2 maja 1945 r. Berlin się poddał. Pięć dni później, 7 i 8 maja, Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację. Niemcy wiedzieli o zbrodniach wojennych Wbrew temu, co twierdziło i nadal twierdzi pokolenie Niemców pamiętających wojnę, obywatele tego kraju wiedzieli o zbrodniach popełnianych podczas wojny” – twierdzi niemiecki historyk Bernward Dörner, autor wydanej niedawno książki Niemcy a Holokaust. O tym, czego nikt nie chciał, a każdy mógł wiedzieć. Autor twierdzi, że informacje o nieludzkim traktowaniu ludności na obszarach okupowanych oraz zbrodniach popełnianych w obozach koncentracyjnych były tematem rozmów żołnierzy niemieckich z ich rodzinami i znajomymi. Skutki wojny i podział Niemiec Kierunki powojennej polityki wobec Niemiec alianci i ZSRR określili podczas kilku konferencji: w Teheranie (1943), Jałcie (1945) i Poczdamie (1945). Na mocy zawartych postanowień Niemcy straciły ziemie na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej, a Niemcy mieszkający do tej pory na terenie Polski, Czechosłowacji i Węgier zostali przesiedleni na tereny niemieckie. Zdecydowano o rozbrojeniu Niemiec oraz całkowitej likwidacji przemysłu zbrojeniowego, rozwiązano NSDAP i inne organizacje hitlerowskie. Odpowiedzialne za wywołanie wojny państwo zostało obciążone reparacjami wojennymi, trudnymi do spłaty w obliczu zniszczonych zakładów przemysłowych, sieci komunikacyjnej oraz zrujnowanych miast. Obszar Niemiec podzielono na cztery strefy: francuską, amerykańską, brytyjską i rosyjską, w których władzę sprawowali dowódcy wojsk okupacyjnych. Rozpoczęto ściganie i sądzenie przestępców wojennych (proces norymberski), a SS, Gestapo i inne organizacje hitlerowskie uznano za zbrodnicze. Pierwotnie zakładano ponowne połączenie czterech stref okupacyjnych w jeden organizm państwowy. Ostatecznie jednak z powodu pogorszenia stosunków między ZSRR a pozostałymi aliantami utworzono dwa państwa niemieckie: Republikę Federalną Niemiec (7 września 1949 r.) ze stolicą w Bonn i Niemiecką Republikę Demokratyczną (7 października 1949 r.), której stolicą został Berlin. Przez kolejne czterdzieści jeden lat losy każdego z państw niemieckich biegły zupełnie innymi torami. NRD pozostawała w strefie apodyktycznych wpływów ZSRR, a RFN – państw zachodnich. W sierpniu 1961 r., celem zlikwidowania coraz częstszych ucieczek mieszkańców NRD do RFN, władze Niemiec Wschodnich zarządziły budowę muru berlińskiego, który miał powstrzymać falę uchodźstwa na Zachód, faktycznie stał się symbolem podziału Europy na dwa bloki polityczne. Niemcy zjednoczone Pod koniec lat 80. XX w. radziecka pierestrojka oraz rewolucje demokratyczne w Polsce i na Węgrzech ośmieliły także niezadowolonych obywateli NRD żądających reform i demokratyzacji życia. W Halle, Lipsku, Dreźnie, Berlinie i w wielu innych miastach przez ulice przelewały się fale demonstrantów domagających się oprócz wielu swobód także zjednoczenia Niemiec. 9 listopada 1989 r. w Berlinie otwarto bramy muru, a 31 sierpnia 1990 r. w dawnej stolicy jednego państwa przedstawiciele rządów NRD i RFN podpisali układ o przywróceniu jedności Niemiec (traktat zjednoczeniowy). Od 3 października oba kraje ponownie stały się jednym organizmem państwowym. Przez lata separacji i odmiennego kursu politycznego utrwaliły się podziały między wschodnimi i zachodnimi landami zjednoczonych Niemiec. Różnice dotyczyły wszystkich sfer życia, poziomu zamożności, stanu gospodarki, mentalności. Pierwsze ogólnoniemieckie wybory, w grudniu 1990 r., przyniosły wygraną koalicji partii CDU i CSU. Kanclerz Helmut Kohl obiecywał szybkie wyrównanie poziomu życia mieszkańców obu części zjednoczonego państwa. Mimo ogromnych wysiłków i takich samych nakładów finansowych, do chwili obecnej nie udało się zniwelować wszystkich różnic w poziomie rozwoju dawnych NRD i RFN i obalić muru uprzedzeń społecznych. W 2005 r., po okresie rządów kanclerza Gerharda Schrödera kierującego rządem socjaldemokratów (SPD) i zielonych, do władzy doszła koalicja CDU/CSU-SPD. Stanowisko kanclerza objęła Angela Merkel. Cel, jaki postawił sobie nowy rząd, to przede wszystkim wyprowadzenie państwa opiekuńczego z kryzysu i długotrwałej stagnacji gospodarczej. W 2007 r. aż 72tel. Niemców biorących udział w sondażu przeprowadzonym na zlecenie gazety „Die Welt” i telewizji ARD wyrażało swoje poparcie i zadowolenie z rządów nowej kanclerz. W 2011 r. czasopismo Forbes uznało ją za najbardziej wpływową kobietę świata, a cztery lata później magazyn Time uznał Angelę Merkel „Człowiekiem Roku”. W samych Niemczech w ostatnim czasie duże kontrowersje budzi otwartość niemieckiego rządu w stosunku do uchodźców z Syrii i innych krajów muzułmańskich. Niemcy obawiają się, że przyjęcie tak dużej grupy osób z odmiennego kręgu kulturowego może skutkować rozmaitymi napięciami społecznymi (a obawy te potwierdza np. agresja młodych muzułmańskich mężczyzn w stosunku do miejscowych kobiet). W styczniu 2016 r. rzecznik kanclerz Niemiec ogłosił, że nie zamierza ona zmieniać polityki wobec imigrantów. Czas jednak pokaże, czy nie będzie musiała jej zweryfikować. Zasady postępowania z „podludźmi” „To, czy jakieś narody żyją w dobrobycie, czy mrą z głodu, obchodzi mnie o tyle, o ile potrzebujemy ich dla naszej kultury; pod innym względem jest mi obojętne. Interesuje mnie tylko to, czy rów przeciwczołgowy będzie dla nas wykopany, a nie to, czy padnie przy tym z wyczerpania dziesięć tysięcy rosyjskich kobiet. (...) My Niemcy, jedyny naród na świecie, który ma przyzwoity stosunek do zwierząt, będziemy go mieli dla tych ludzkich zwierząt. Ale zbrodnią wobec naszej krwi jest martwienie się o nich (...). Naszą troską, naszym obowiązkiem jest nasz naród, nasza krew. Nic innego nie powinno nas obchodzić.” (słowa Heinricha Himmlera wypowiedziane na odprawie dla Obergruppenführerów SS). Geografia Powierzchnia Niemiec to 358 tys. km², co stawia kraj wśród największych państw na kontynencie europejskim (zajmuje szóste miejsce pod względem powierzchni, uwzględniając europejską część Rosji). Niemcy rozciągają się na długości 876 km z północy na południe oraz szerokości 640 km ze wschodu na zachód. Graniczą z dziewięcioma państwami: Polską (na odcinku 467 km), Czechami (granica długości 810 km), Austrią (815 km granicy), Szwajcarią (316 km), Francją (448 km), Luksemburgiem (135 km), Belgią (156 km), Danią (68 km) i Holandią (na odcinku 567 km). Podział administracyjny Republikę Federalną Niemiec tworzy 16 krajów związkowych (landów). Pięć z nich to tereny dawnych Niemiec Wschodnich: Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Turyngia, Saksonia-Anhalt, Saksonia. Osobny land stanowi aglomeracja berlińska. Pozostałe kraje związkowe do 1990 r. znajdowały się na terenie Niemiec Zachodnich. Są to: Bawaria, Badenia-Wirtembergia, Brema, Hamburg, Hesja, Nadrenia-Palatynat, Nadrenia Północna-Westfalia, Dolna Saksonia, Kraj Saary, Szlezwik-Holsztyn. Krajobraz Krajobraz Niemiec jest bardzo zróżnicowany. Kraj leży w granicach czterech regionów fizyczno-geograficznych i wznosi się stopniowo od wybrzeży morskich po Alpy. W części północnej rozciąga się Nizina Niemiecka (wysokość do 200 m n.p.m.), od południa granicząca ze Średniogórzem Niemieckim (przeciętna wysokość 200–1000 m n.p.m.), po którym następuje Przedgórze Alpejskie (300–800 m n.p.m.) – urocze preludium południowych krańców kraju zajętych przez Alpy z najwyższym szczytem Niemiec – Zugspitze (2962 m n.p.m.). Północne krańce Niemiec to przeważnie płaskie wybrzeża morskie. Wzdłuż Morza Bałtyckiego są na ogół piaszczyste, urozmaicone zatokami, półwyspami i mierzejami. To tu wyłaniają się popularne wyspy Rugia, Uznam czy Fehmarn. Brzegi Morza Północnego są również piaszczyste, ale też bagniste z przepiękną osobliwością – Wyspami Fryzyjskimi zbudowanymi z osadów morskich i lodowcowych, a oddzielonymi od lądu m.in. płytkim Morzem Wattowym. Północną i północno-wschodnią część Niziny Niemieckiej zajmują pojezierza, przede wszystkim Pojezierze Szlezwicko-Holsztyńskie i Pojezierze Meklemburskie. To one skupiają znakomitą większość jezior niemieckich, w tym największe z nich Müritz, Schwerin i Plau na Pojezierzu Meklemburskim. Krajobraz Niziny Niemieckiej urozmaicają malownicze ciągi moren czołowych (m.in. Helpter Berge; 179 m n.p.m.), piaszczyste równiny sandrowe, pradoliny (Toruńsko-Eberswaldzka, Warszawsko-Berlińska) oraz płaskie, zabagnione równiny i wzgórza morenowe (np. wzgórza Fläming w Brandenburgii; do 201 m n.p.m.). Średniogórze Niemieckie to jeszcze barwniejszy krajobraz wyżynno-górzystego, niezwykle rozległego obszaru, który zajmuje niemal połowę kraju. Na północnych obrzeżach Średniogórza wznoszą się zbudowane z granitów Góry Harcu z najwyższym szczytem Brocken, 1142 m n.p.m., i północnymi stokami górującymi nad Kotliną Turyńską. Północno-zachodnią granicę krainy wyznaczają Reńskie Góry Łupkowe (najwyższy szczyt: Grosser Feldberg w masywie Taunus; 880 m n.p.m.), przecięte doliną Renu. Na wschodnich krańcach pasma wyrastają bazaltowe góry Vogelsberg i Rhön, opadające od wschodu ku dolinie rzeki Werry. Za nią teren znów się wypiętrza wzniesieniami Lasu Turyńskiego, graniczącego od wschodu z Lasem Frankońskim (szczyt Döbraberg; 795 m n.p.m.) i Smreczanami (Schneeberg; 1053 m n.p.m.). Od zachodu Średniogórze zamykają Rudawy zbudowane ze skał krystalicznych z najwyższym wzniesieniem Fichtelberg, 1214 m n.p.m., które wyznaczają jednocześnie granicę niemiecko-czeską. Wschodnia ich część sąsiaduje z Górami Połabskimi (z przełomem Łaby; tzw. Saską Szwajcarią) i Łużyckimi. Na zachód od Smreczan, za zbudowaną z wapieni Jurą Szwabską i Wyżyną Frankońską rozciągają się Progi Szwabsko-Frankońskie. Południowo-zachodnią granicę Średniogórza Niemieckiego wyznacza Masyw Górnoreński przecięty rowem tektonicznym Niziny Górnoreńskiej. Najmocniej wypiętrzonym elementem tego masywu są góry Schwarzwaldu z najwyższym szczytem Feldberg 1493 m n.p.m. Południowa część Niemiec to krajobraz Przedgórza Alpejskiego, którego południowo-wschodnią część tworzy duża Wyżyna Bawarska. Od północnego wschodu ograniczają ją wzniesienia Masywu Czeskiego (Las Czeski, Las Bawarski), a od południa ściana Alp. Odcinek południowej granicy państwa przebiega przez Jezioro Bodeńskie (305 km² jeziora należy do Niemiec), a dalej już szczytami alpejskich wzniesień, włączając w granice obszaru Niemiec następujące pasma alpejskie: Alpy Algawskie, Bawarskie z najwyższym szczytem Niemiec – Zugspitze (2962 m n.p.m.), i Salzburskie. Rzeki i zlewiska Rzeki Niemiec uchodzą do jednego z trzech mórz: Północnego, Bałtyckiego lub Czarnego. Największym zlewiskiem jest Morze Północne (dla 76,1tel. powierzchni kraju), do którego wpadają wody najdłuższych niemieckich rzek: Renu (jego długość na terenie Niemiec to 867 km) z dopływami (m.in. Men, Neckar, Lahn, Ruhra, Mozela), Łaby (mniejszy obszar kraju należy do zlewiska Morza Czarnego (15,8tel. powierzchni). Docierają tu wody Dunaju (647 km na terenie Niemiec) i jego dopływów (m.in. Iller, Lech, Izara, Inn). Zlewiskiem dla zaledwie 8,1tel. terytoriów Niemiec jest Morze Bałtyckie, do którego uchodzi Odra oraz krótkie rzeki Pojezierza Meklemburskiego. Mimo ujścia do różnych zlewisk niemieckie rzeki tworzą spójny system. Jest to efekt dobrze rozwiniętej sieci kanałów, których łączna długość przekracza 2 tys. km. Najważniejsze z nich to otwarty w 1992 r. kanał Ren– Men–Dunaj łączący zlewiska Morza Północnego i Morza Czarnego oraz kanały na Nizinie Niemieckiej spajające dorzecza Renu, Wezery, Łaby i Odry (Dortmund– Ems, Odra–Hawela, Odra–Sprewa, Kanał Śródlądowy). Klimat Niemcy leżą w strefie klimatu umiarkowanie ciepłego. Kraj jest jednak na tyle duży i zróżnicowany geograficznie, że w różnych jego częściach występuje specyficzny mikroklimat. Większość obszaru Niemiec znajduje się pod wpływami klimatu przejściowego między morskim a kontynentalnym, poza częścią północno-zachodnią oraz wybrzeżami mórz Bałtyckiego i Północnego (Szlezwik-Holsztyn, Dolna Saksonia, Nadrenia Północna-Westfalia, zachodnia część Nadrenii-Palatynatu), gdzie przeważa klimat morski. Z kolei południowe, górzyste krańce kraju (obejmujące m.in. Alpy Bawarskie) stanowią strefę typowego klimatu górskiego. Lato w Niemczech jest na ogół ciepłe i dość wilgotne, a zima łagodna. Przeciętne temperatury lipca wahają się od 20–21°C nad morzem, przez 22–24°C na nizinach, do 16–19°C w obszarach górskich (w Alpach poniżej 11°C). Ale zdarzają się też sezony znacznie chłodniejsze (najniższa zanotowana temperatura lipca to 12–14°C, a na wyżynach 8–11°C) i odwrotnie, upalne lata, kiedy temperatura znacznie przekracza przeciętną (na wybrzeżu czy w Bawarii ok. 33°C, a na nizinach nawet 35°C). Temperatury lata roku 2015 pobiły wszelkie dotychczasowe rekordy: w niektórych miejscach kraju było ponad 40°C. W styczniu temperatury wynoszą zwykle od -4 do +4. Na nizinach zdarzają się dni z temperaturą do +15°C. Zimą aurę na wybrzeżu łagodzą masy ciepłego powietrza przesuwające się znad Atlantyku, natomiast nawiedzające Nizinę Niemiecką mroźne fronty kontynentalne obniżają temperaturę tego obszaru nawet do ok. -20°C. Latem i jesienią pogodę Wyżyny Bawarskiej kształtują ciepłe i suche wiatry (feny) wiejące z Alp Bawarskich. Większość opadów przypada na lato i początek jesieni, a ich suma jest nieco wyższa niż w Polsce: przeciętnie wynosi 500–600 mm na Pojezierzu Meklemburskim, we wschodniej części Niziny Niemieckiej czy też na Nizinie Saskiej oraz 600–800 mm na nizinach północno-zachodnich. Bardziej sucha pozostaje Turyngia i wschodnia część Palatynatu (poniżej 500 mm opadów rocznie), natomiast zdecydowanie wyższe opady są stałą cechą Wyżyny Bawarskiej (ok. 1000 mm rocznie), Alp Bawarskich oraz północnego Szwarcwaldu (ponad 200 mm rocznie). Pozytywne strony nazizmu W 2007 r. w Niemczech przeprowadzono badanie ankietowe, w którym zapytano obywateli, czy rządy nazistów miały „jakieś aspekty pozytywne”. 70tel. ankietowanych odpowiedziała przecząco, a 25tel. twierdząco. Zalety nazizmu najczęściej wymieniały osoby w wieku powyżej 60 lat. To zdanie podzielało tylko 15tel. Niemców w wieku 45–59 lat. Fauna i flora Roślinność Naturalny krajobraz Niemiec – co bardzo charakterystyczne zwłaszcza dla krajów Europy Zachodniej – został dalece przekształcony przez człowieka. Taka ingerencja pociągnęła za sobą zmiany w pierwotnej szacie roślinnej. Nie oznacza to, że Niemcy są całkowicie pozbawione terenów, gdzie żyje jeszcze sama natura z właściwą sobie i przepiękną florą. Należą do nich np. wybrzeża porośnięte rozmaitymi słonoroślami, gdzieniegdzie wydmowe, na których gości nawet mikołajek nadmorski. W północno-zachodniej części kraju występują lasy brzozowo-dębowe i dębowo-bukowe, a także dębowo-grabowe. Nie brakuje także obszarów, na których wcześniej rosły lasy zastąpione dziś wrzosowiskami z wrzoścem bagiennym. Z kolei na północnym wschodzie Niemiec nierzadkim obrazem natury w najczystszej postaci są piękne lasy dębowo-bukowo-sosnowe czy sosnowe. Wyższe partie wybrzuszeń Średniogórza Niemieckiego porastają lasy bukowe, często urozmaicone dębami i jodłami, a im dalej na wschód, tym większa przewaga zespołów dębowo-grabowych z domieszką buka oraz dębowych z domieszką sosny. Naturalne bory sosnowe to cenny skarb wschodniej części kraju. Jeszcze wyższe pasma, takie jak Szwarcwald, Góry Harcu, Rudawy, Las Turyński, Las Czeski, Alpy Bawarskie, zdobi bogata roślinność górska, przy czym w Alpach, powyżej granicy lasów świerkowych jest to już roślinność subalpejska i alpejska, pośród której na szczególną uwagę zasługuje szarotka alpejska czy goryczka trojeściowa. W wysokich partiach Alp, powyżej 1700 m n.p.m., można spotkać nie tylko kosodrzewinę, ale także różaneczniki. Okolicom Jeziora Bodeńskiego towarzyszy nad wyraz barwna roślinność ciepłolubna. Na bodeńskiej wyspie Mainau rosną nawet cytryny, pomarańcze, palmy czy storczyki. Niezwykłe wrażenie sprawia duże zróżnicowanie ekosystemów niemal sąsiadujących ze sobą i taka sama różnorodność okresów wegetacyjnych. Przykładem może być wzniesienie Kaiserstuhl w zachodnim Szwarcwaldzie, wczesną wiosną obsypane tęczą kwiatów na tle środkowych, wyższych partii masywu przykrytych jeszcze puchową pierzyną śniegu. Zwierzęta Fauna Niemiec nie wiele różni się od tej, którą można spotkać w Polsce – występują zwierzęta typowe dla całej Europy. Żyje tu ok. 550 gatunków kręgowców – m.in. sarny, zające, lisy, wiewiórki, borsuki, kuny, tchórze, łasice, bobry, wydry oraz introdukowane jelenie, daniele i króliki. Znacznie mniej licznie reprezentowane są dziki i jelenie, a do rzadkości należą wilki, rysie czy niedźwiedzie. Wysokie partie gór zamieszkują kozice, koziorożce, świstaki; do pierwotnego środowiska przywrócono także muflony. Miłośników ptaków nie zawiodą sroki, krogulce, zięby, sikorki, kaczki krzyżówki, łabędzie, czaple, gęsi czy też kormorany, czego nie można powiedzieć o znacznie rzadszych bocianach i orłach bielikach oraz występujących w Alpach orłach przednich. Rzeszę 40–50 tys. gatunków „niemieckich” bezkręgowców reprezentują salamandry czarne, żmije żebrowane, padalce, zaskrońce, żmije zygzakowate, ropuchy. Ochrona przyrody Od chwili zjednoczenia Niemiec ochronie środowiska przypisano szczególną rangę, włączono do zadań na tyle ważnych, że zapisanych w samej konstytucji kraju. Rozległe obszary – prawie 10 mln ha – objęto ochroną, tworząc rezerwaty przyrody, rezerwaty biosfery, parki narodowe, spośród których największy to obejmujący 20 tys. hektarów Park Narodowy Pustać Lüneburska, a najstarszy to utworzony w 1970 r. Park Narodowy Lasu Bawarskiego. Niemcy mają ambicje stać się krajem, w którym obciążenie środowiska byłoby minimalne, a produkcja i konsumpcja stanowiły zamknięty system oparty na maksymalnym recyklingu. Ale pracy przed nimi jeszcze wiele. Mimo licznych inicjatyw na rzecz ochrony przyrody i przywracania środowiska do stanu pierwotnego, poprzez m.in. rekultywację terenów pokopalnianych w Zagłębiu Ruhry, olbrzymie połacie kraju wciąż pozostają zdewastowane. Dotyczy to przede wszystkim właśnie Zagłębia Ruhry oraz zagłębi węgla brunatnego we wschodnich Niemczech. Z kolei nie udało się jeszcze wyeliminować – choć ograniczono o 2/3 – emisji szkodliwych gazów (m.in. dwutlenku siarki SO²) i pyłów, które są główną przyczyną uszkodzeń i obumierania całych zespołów leśnych. Ludność Republika Federalna Niemiec liczy prawie 82 mln mieszkańców. Jest to najludniejszy kraj Europy (po Rosji) o jednoczesnym, rekordowym w Europie zaludnieniu: na kilometr kwadratowy przypada średnio 230 osób (w Polsce: 124/km²). Różnice w gęstości zaludnienia w poszczególnych rejonach Niemiec są spore. W zachodniej części kraju na kilometr kwadratowy przypada aż 267 osób z najwyższym wskaźnikiem w Zagłębiu Ruhry – 1200 osób/km², natomiast na wschodzie – jest to ok. 140 osób, podczas gdy na Pomorzu Meklemburskim mieszka zaledwie 50 osób/km². Znakomita część społeczeństwa niemieckiego (87tel. ) mieszka w miastach i miasteczkach, z czego znaczna (25 mln) w metropoliach. Około 50,5 mln to mieszkańcy gmin i miast liczących od 2 do 100 tys. mieszkańców, a prawie 6,4 mln ludzi żyje w miejscowościach poniżej 2 tys. osób. Niemcy należą do społeczeństw starzejących się. Przeciętna długość życia kobiet to 82 lata, a mężczyzn 76 lat. Przy tym współczynnik dzietności jest tu bardzo niski, wynosi 1,4tel. , co oznacza, że statystyczna kobieta w wieku 15–49 lat rodzi 1,4 dziecka. Przyrost naturalny od pocz. lat 60. XX w. systematycznie maleje, tak że obecnie osiągnął już wartość ujemną (-1,5‰ w 2002 r.). Szacuje się, że w 2030 r. aż 30tel. ludności będzie miało ponad 65 lat. Dziś osoby w tym wieku stanowią nieco ponad 19tel. , dzieci poniżej 15 lat jest zaledwie 14,1tel. , a osób w wieku produkcyjnym – 42,6 mln. Największe miasta Niemiec Aż 14 miast Niemiec to metropolie, w których mieszka 500 tys. osób i więcej. Są to: Berlin (ponad 5 mln mieszkańców), Brema (ponad 560 tys.), Dortmund (prawie 600 tys.), Duisburg (prawie 570 tys.), Düsseldorf (prawie 600 tys.), Essen (ok. 620 tys.), Frankfurt nad Menem (prawie 650 tys.), Hamburg (ponad 1 730 tys.), Hanower (prawie 550 tys.), Kolonia (niecały milion), Lipsk (ponad 500 tys.), Monachium (niemal 1 270 tys.), Norymberga (500 tys.), Stuttgart (ponad 600 tys.). Społeczeństwo niemieckie jest dość jednorodne. Do najważniejszych mniejszości, posiadających prawo używania rodowitego języka i nauki we własnych szkołach, należą słowiańscy Serbołużyczanie zamieszkujący okolice Budziszyna (Bautzen) i Chociebuża (Cottbus) oraz Duńczycy żyjący w północnej części landu Szlezwik-Holsztyn. Cudzoziemcy Ponad 9tel. (ok. 7,5 mln) osób mieszkających na terenie Niemiec to cudzoziemcy (Ausländer) napływający do kraju od poł. lat 50. XX w. Przybywali tu wraz z rodzinami jako pracownicy sezonowi (Gastarbeiter) czy też uchodźcy polityczni. Początkowo największy odsetek cudzoziemców podejmujących pracę w Niemczech stanowili przybysze z Turcji, potem też Jugosłowianie, Włosi, Grecy i Hiszpanie, a także obywatele innych krajów. Był to czas tzw. Wirtschaftswunder (cud gospodarczy), po którym rozpędzona gospodarka nie mogła się nasycić siłą roboczą. Na początku lat 70. XX w. pracownicy-goście wraz z rodzinami tworzyli ponad 4-milionową społeczność, która stale rosła. We wczesnych latach 80. XX w. grupę cudzoziemców zamieszkałych na terenie Niemiec systematycznie zasilali przybysze z socjalistycznych krajów europejskich, w tym z Polski. Wielu z nich przedstawiała się jako uchodźcy polityczni, starając się o azyl. Spora ich część, nierzadko o bardzo dalekich konotacjach niemieckich, otrzymała obywatelstwo. Po wybuchu wojny na Bałkanach do azylantów dołączyła liczna grupa uchodźców z krajów byłej Jugosławii. W 2000 r., kiedy wprowadzono nową ustawę regulującą w pewnym stopniu status cudzoziemców, na terenie Niemiec mieszkało ok. 2 mln Turków, prawie 300 tys. przybyszów z krajów byłej Jugosławii, aż ponad 600 tys. Włochów, ponad 360 tys. Greków, ok. 300 tys. Polaków. Więcej niż połowa wszystkich Ausländerów mieszkała w Niemczech już od ponad dziesięciu lat. W 1993 r. zaostrzono przepisy regulujące prawo do uzyskania azylu. Kolejna fala uchodźców politycznych pojawiła się po tzw. „Arabskiej Wiośnie” – szczególnie dotyczy to uciekinierów z objętej wojną domową Syrii. Niestety, istnieją potwierdzone obawy, iż wraz z ludźmi, którzy rzeczywiście potrzebują pomocy, do Niemiec i innych krajów Europy trafiają osoby mające powiązania z organizacjami terrorystycznymi. Co zastanawiające, rząd niemiecki znacznie mniej łaskawym okiem patrzy na uchodźców politycznych ze wschodniej Ukrainy (znakomita większość wniosków o azyl zostaje odrzucona). Religia Społeczeństwo niemieckie nie należy do narodów o pogłębionej duchowości. Co prawda 1/3 mieszkań\nB Informacje praktyczne • Planowanie podróży Przed wyruszeniem w drogę warto zasięgnąć aktualnych informacji. Przydatnym źródłem jest Internet (kilka ciekawych stron poniżej), a także oddział Niemieckiej Centrali Turystyki w Polsce (DZT; www.germany.travel). Kopalnią wiedzy są coroczne targi turystyczne Tour Salon odbywające się w Poznaniu, a przede wszystkim targi ITB w Berlinie. W stolicy Niemiec promowany jest każdy land, a także poszczególne miasta. Można tu znaleźć dokładną bazę noclegową, mapy miejscowości czy terminarz najbliższych wydarzeń kulturalnych. Sporą niedogodnością jest fakt, że często informacja dostępna jest wyłącznie po niemiecku. Problemem mogą też być wyłącznie niemieckojęzyczne strony internetowe. Oczywiście nie dotyczy to głównych atrakcji turystycznych. W ich przypadku strony są zwykle wielojęzyczne, a zdarzają się też tłumaczenia na polski. Mapy Jeszcze przed wyjazdem warto zaopatrzyć się w dobre mapy. Znalezienie ich nie powinno sprawiać większych kłopotów, gdyż niemieccy wydawcy map należą do europejskiej czołówki. Świetną propozycją, z przejrzystą siecią dróg i zaznaczonymi na żółto atrakcyjnymi miejscowościami (zielony to atrakcje przyrodnicze), są mapy Marco Polo, do tego w bardzo charakterystycznych czerwonych okładkach – powszechnie dostępne w polskich sklepach. Jeśli ktoś zamierza zwiedzić jedynie większe miasta, do których łatwo dojechać, wystarczy mapa w skali 1:800 000. Ci, którzy chcą zapuścić się w mniej uczęszczane rejony, powinni zaopatrzyć się w atlasy 1:300 000 opracowane przez to samo wydawnictwo. Warto również zabrać plany miast z serii Marco Polo (Berlin, Frankfurt, Hamburg, Kolonia, Monachium). Niemieccy kierowcy pozostają wierni mapom i atlasom wydanym przez ADAC. Plany terenów górskich, ze szlakami i ich opisami (po niemiecku), wydają pracownie Freytag&Berndt oraz austriacki Kompass. Co warto zobaczyć? Jeśli ktoś wybiera się do Niemiec na tydzień, może zacząć wyprawę od Berlina, którego zwiedzenie, z wybranymi muzeami, pałacami i innymi ciekawostkami, zajmie co najmniej trzy dni. Kolejny długi dzień warto przeznaczyć na zwiedzanie Poczdamu (choć lepiej zaplanować dwa). Stąd już niedaleko do Gór Harcu, gdzie dwa dni wędrówek po górach (pieszo i wąskotorowymi kolejkami) i dwa następne oglądania prześlicznych miejscowości u ich podnóży dostarczy niezapomnianych wrażeń. Zamiast Gór Harcu można wybrać Drezno i Szwajcarię Saksońską. Oczywiście możliwości atrakcyjnego spędzenia tygodnia w Niemczech jest bez liku. Pragnący zobaczyć morze (albo dwa) pojadą do Hamburga oraz na bagniste wybrzeże Morza Północnego i/lub wybrzeże Bałtyku z zaskakująco barwną linią brzegową. Miłośnicy zamków, wina i romańskiej architektury wybiorą cudowne Doliny Renu i Mozeli oraz katedralne miasta Spirę, Wormację i Moguncję. Smakosze piwa i amatorzy gór chętniej zajrzą do Bawarii: do Monachium czy Bambergu i w Alpy. Cały tydzień można też spędzić w Badenii-Wirtembergii: nad Jeziorem Bodeńskim i w owianych legendami górach Szwarcwaldu. Mając do dyspozycji dwa tygodnie, można połączyć dwie z wyżej wymienionych opcji. Tyle czasu wystarczy też na całkiem dokładne zobaczenie Bawarii i Badenii-Wirtembergii albo Berlina i całego wybrzeża. Komunikacja w Niemczech jest na tyle wysoko rozwinięta, że można pokusić się nawet o przekrojową podróż przez cały kraj, od morza po góry, z przystankami w najbardziej znanych miejscach. Jest to jednak propozycja dla tych, którym niestraszne są długie godziny za kierownicą lub w publicznych środkach transportu. Niemcy w Internecie: • www.niemcy-turystyka.pl – polskojęzyczna strona Niemieckiej Centrali Turystyki; • www.germany.travel – informacje o kraju, też po polsku; • www.jugendherberge.de – sieć schronisk młodzieżowychw Niemczech; • www.flughafen.de – niemieckie lotniska, wyszukiwarka przelotów z niemieckich portów lotniczych; • www.reiseauskunft.bahn.de – rozkład jazdy kolei niemieckich; • www.autobahn-online.de – niemieckie autostrady; • www.nrw-tourismus.de – strona landu Nadrenia Północna-Westfalia; • www.bayern.by – informacje o Bawarii; • www.reiseland-brandenburg.de – oficjalna witryna internetowa Brandenburgii; • www.tourismus-bw.de – informacje o landzie Badenia-Wirtembergia; • www.sachsen-tourismus.de – skarbnica informacji o Saksonii; • www.rlp-info.de – oficjalna strona landu Nadrenia-Palatynat; • www.reiseland-niedersachsen.de – dane o Dolnej Saksonii; • www.sachsen-anhalt-tourismus.de – główna strona landu Saksonia-Anhalt; • www.hessen-tourismus.de – informacje turystyczne o Hesji; • www.berlin-tourist-information.de – informacje o Berlinie; • www.auf-nach-mv.de – oficjalna witryna internetowa landu Meklemburgia-Pomorze Przednie; • www.thueringen-tourismus.de – portal turystyczny Turyngii; • www.bremen-tourismus.de – strona Wolnego Miasta Hanzeatyckiego Bremy; • www.hamburg-tourismus.de – informacje o metropolii Hamburg; • www.tourismus.saarland.de – informacje o kraju związkowym Saara; • www.sh-tourismus.de – portal landu Szlezwik-Holsztyn. Pozostałe adresy internetowe można znaleźć w części krajoznawczej przewodnika. Placówki dyplomatyczne Ambasada RP w Berlinie, 14193 Berlin, Lassenstr. 19–21, tel. 030223130, berlin.amb.sekretariat@msz.gov.pl, http://berlin.msz.gov.pl/pl/; Wydział Konsularny, 14193 Berlin-Grunewald, Richard-Strauss-Str. 11, tel. 030223130, berlin.amb.wk@msz.gov.pl; Konsulat Generalny RP w Kolonii, 50670 Köln, Im Media Park 5, tel. 0221937300, kolonia.kg.sekretariat@msz.gov.pl; Konsulat Honorowy RP w Lipsku, 04435 Flughafen Leipzig/Halle, Terminal Ring 11, tel. 03412241020, honorarkonsulat-polen-sachsen@mdf-ag.com; Konsulat Generalny RP w Hamburgu, 22309 Hamburg, Gründgenstr. 20, tel. 040611870, hamburg.kg.sekretariat@msz.gov.pl; Konsulat Generalny RP w Monachium, 81679 München, Röntgenstr. 5, tel. 0894186080, monachium.kg@msz.gov.pl. Ambasada Republiki Federalnej Niemiec w Warszawie, 00-467 Warszawa, ul. Jazdów 12, tel. 225841700, www.warschau.diplo.de. Dojazd i podróżowanie po Niemczech Samochód Wybierając się w podróż do Niemiec samochodem, należy zabrać prawo jazdy (krajowe lub międzynarodowe), dowód rejestracyjny pojazdu oraz dowód ubezpieczenia (podróżując samochodem z przyczepą, także dowód ubezpieczenia przyczepy). Obecnie w krajach Unii Europejskiej nie trzeba już mieć Zielonej Karty, wystarczy dowód OC (krajowy). Polskie MSZ zaleca jednak jej posiadanie w trakcie podróży (karta jest potwierdzeniem zawarcia ubezpieczenia OC). Przed wyjazdem do Niemiec warto także wykupić ubezpieczenie Assistance oraz zabrać książeczkę MPS (Międzynarodowa Pomoc Samochodowa), sprzedawaną przez Polski Związek Motorowy. Przydadzą się podczas ewentualnej awarii samochodu. Koszty usług niemieckich warsztatów samochodowych są dość wysokie, a możliwości samodzielnej naprawy auta ograniczone (nie wolno ich dokonywać np. na autostradach). W razie wypadku lub awarii samochodu w całym kraju pomocy udziela klub motoryzacyjny ADAC (tel. 01802222222, z telefonu komórkowego tel. 222222). Stan techniczny pojazdu Zanim wjedziemy na teren Niemiec, warto pomyśleć o sprawdzeniu stanu technicznego pojazdu. Podczas kontroli drogowych niemiecka policja dokładnie sprawdza nie tylko dokumenty kierowcy i samochodu, ale też stan techniczny pojazdu. Jeżeli oględziny wykażą poważne usterki, policja może zatrzymać dowód rejestracyjny pojazdu, nałożyć na kierowcę karę pieniężną rzędu kilkuset euro, obciążyć go kosztami odholowania auta na parking lub do warsztatu i pozostałymi opłatami administracyjnymi, m.in. za konieczne w takich sytuacjach badanie techniczne. Zasady i przepisy Należy zabrać ze sobą kamizelkę ostrzegawczą z pasami odblaskowymi. Zakłada ją osoba opuszczająca auto podczas postoju na drodze bądź w zatoczce parkingowej, np. w razie awarii samochodu lub wypadku. W żadnym razie nie wolno zapomnieć o apteczce (która musi być odpowiednio zaopatrzona), trójkącie ostrzegawczym, gaśnicy, zapasowym kole czy komplecie zapasowych żarówek. Wszyscy podróżni są zobowiązani do zapinania pasów bezpieczeństwa (również osoby jadące na tylnych siedzeniach), a dzieci do lat 12 lub poniżej 150 cm wzrostu podlegają zakazowi podróżowania z przodu. Jeśli samochód nie ma „unijnych” tablic rejestracyjnych, należy go oznaczyć międzynarodowym symbolem kraju, w którym jest zarejestrowany (w wypadku Polski nalepką PL). Dopuszczalna zawartość alkoholu we krwi prowadzącego nie może przekroczyć 0,5‰. Rozmowy przez telefon komórkowy podczas jazdy są zabronione. Prędkość Dozwolona prędkość samochodów osobowych: w terenie zabudowanym 50 km/h (jeżeli znaki drogowe nie wskazują inaczej), na drogach krajowych, poza terenem zabudowanym 100 km/h (z przyczepą 80 km/h), na drogach ekspresowych 110 km/h (z przyczepą 80 km/h). Minimalna prędkość na autostradzie to 60 km/h, a maksymalna na większości odcinków: 130 km/h (z przyczepą 80 km/h). W miejscach, gdzie na autostradzie nie ma ograniczenia prędkości, zaleca się jazdę nie szybszą niż 130 km/h. Jeśli jadąc z większą prędkością spowoduje się wypadek, można zostać pozbawionym prawa do odszkodowania. Autostrady Korzystanie z autostrad jeszcze jest bezpłatne (ponoć opłaty mają się pojawić od 2017 r.), trzeba natomiast zapłacić za przejazd tunelem łączącym Lubekę z Travemünde, tzw. Herrentunnel. Paliwo Ceny paliw orientacyjnie: benzyna bezołowiowa 95 – 1,35 €, bezołowiowa 98 – ok. 1,50 €, diesel – 1,13 €, LPG – 0,58 €. Oprócz paliw do silników Diesla dostępne jest również biopaliwo. W Niemczech powstaje także coraz więcej stacji gazowych. Mandaty Wysokość mandatów waha się od 10 do 680 €. Policja niemiecka dysponuje dokładnym katalogiem wykroczeń drogowych i wysokością kar za każde z nich. Przekroczenie dozwolonej prędkości karane jest mandatem, a w bardziej drastycznych przypadkach także zatrzymaniem prawa jazdy (np. mandat za przekroczenie dozwolonej prędkości poza terenem zabudowanym o 11–15 km/h: 20 €, a o 41–50 km/h: 160 €, 3 punkty karne i miesiąc zakazu kierowania pojazdem). W przypadku jazdy pod wpływem alkoholu policja ma prawo zatrzymać prawo jazdy, a kierowca będzie musiał zapłacić wysoką grzywnę. Może też zostać pozbawiony prawa jazdy (np. przy zawartości alkoholu we krwi kierowcy od 0,5 do 1,1‰: mandat 500 €, 4 punkty karne i miesiąc zakazu kierowania pojazdem). Podejmowanie dyskusji z policją drogową na temat wysokości mandatu najczęściej pogarsza sytuację. Jeśli kierowca odmówi zapłacenia mandatu, policja może skierować sprawę do sądu lub wystąpić z wnioskiem o postępowanie karno-nakazowe. Najczęściej zatrzymuje także posiadane przez kierowcę pieniądze na poczet ewentualnej kary i kosztów postępowania. Pociąg Podróż do Niemiec pociągiem jest szybka i wygodna, ale niestety stosunkowo droga. Z największych miast Polski (m.in. Warszawy, Poznania, Szczecina, Gdyni, Wrocławia, Katowic) codziennie odjeżdżają pociągi EuroCity (EC), InterCity (IC) i InterCity Express (ICE) do dużych miast niemieckich, m.in. do Berlina, Lipska, Drezna, Frankfurtu nad Menem. Są wśród nich pociągi nocne, w których można wykupić również miejsce sypialne lub w wagonie z miejscami do leżenia. Bilety Podróżowanie pociągiem już wewnątrz obszaru Niemiec jest dobrym pomysłem dla osób, które nie muszą zbytnio oszczędzać. Na dłuższych trasach w granicach kraju opłata za przejazd naliczana jest za każdy przejechany kilometr. Dwugodzinna podróż kosztuje ok. 30 €. Warto jednak szukać możliwości obniżenia kosztów przejazdu pośród ofert biletów strefowych czy zniżkowych, a także decydując się na podróż tańszymi pociągami regionalnymi. Przejazd nimi jest korzystny szczególnie w weekendy na podstawie znacznie tańszego biletu weekendowego (Schönes-Wochenende-Ticket) – do nabycia na każdym niemieckim dworcu, na stronie internetowej niemieckich kolei (www.bahn.de), w automatach biletowych oraz u konduktora (wówczas 10 € drożej). Z Schönes-Wochenende-Ticket można podróżować w wagonach 2. klasy od godz. 00.00 do 3.00 następnego dnia (potem trzeba kupić kolejny bilet) pociągami kursującymi wewnątrz Niemiec (a także w polskiej strefie przygranicznej). Jeden bilet, za który trzeba zapłacić 40 €, jest ważny dla osób od jednej do pięciu. W ostatnim wypadku koszt podróży jednej osoby wynosi zaledwie 8 €. Bilety strefowe Pośród biletów strefowych na szczególną uwagę zasługuje bilet Inter Rail. Przykładowo, bilet Inter Rail (Germany Pass), uprawniający do przejazdów pociągiem w ciągu trzech dni w miesiącu, w 2015 r. kosztował (w wersji obowiązującej w Niemczech) 203 €, a dla młodzieży do 26 roku życia 154 €. Rozkład jazdy Planując podróż do Niemiec pociągiem, warto prześledzić rozkłady jazdy zamieszczone na stronach internetowych: m.in. Polskich Kolei Państwowych (www.pkp.pl, www.intercity.pl) czy kolei niemieckich (www.reiseauskunft.bahn.de, www.bahn.de). Autokar Komunikacja autokarowa między Polską a Niemcami jest dobrze zorganizowana. Jeden z głównych przewoźników to Eurolines (www.eurolinespolska.pl), który zwykle działa w porozumieniu z innymi firmami. Dlatego nie należy się dziwić, jeśli kupując bilet w punkcie sprzedaży Eurolines, pojedzie się autokarem zupełnie innego przewoźnika. Firma nierzadko oferuje promocje na najbardziej popularnych trasach, a do takich zalicza się wiele kursów do Niemiec. Osoby często podróżujące mogą liczyć na zniżki, a dla najbardziej wiernych klientów Eurolines przygotowało Kartę i Złotą Kartę Stałego Klienta. Autokary tego przewoźnika obsługują połączenia do niemal wszystkich większych miast w Niemczech. Na terenie Niemiec w każdym landzie działają lokalne przedsiębiorstwa komunikacji autobusowej. Co prawda bardziej popularny jest transport kolejowy, ale autobusy przydają się na odludnych terenach, gdzie sieć kolejowa jest znacznie rzadsza. Dotyczy to zwłaszcza miejsc najbardziej atrakcyjnych pod względem turystycznym, m.in. regionów górskich. Specjalne autobusy – Europabus (należące do Eurolines) – kursują też wzdłuż najpopularniejszego niemieckiego szlaku turystycznego – Drogi Romantycznej w Bawarii. Samolot Przeloty do Niemiec, m.in. do Berlina, Frankfurtu nad Menem, Dortmundu, Hamburga, Kolonii, Stuttgartu, mieszczą się w rozkładach lotów większości polskich portów lotniczych, m.in. Warszawy, Łodzi, Poznania, Wrocławia, Krakowa, Katowic. Samoloty łączące Polskę z Niemcami należą do takich przewoźników, jak LOT czy Lufthansa, ale także do tanich linii. Poszukując aktualnych informacji, warto zajrzeć choćby na stronę internetową http://esky.onet.pl, www.lataj.pl, www.mojeprzeloty.pl czy www.pasazer.com. Przykładowo, bezpośrednie loty z Warszawy do Berlina linią AirBerlin to koszt ok. 500 zł. Ważne telefony Numer kierunkowy do Niemiec tel. 0049 Numer kierunkowy z Niemiec do Polski tel. 0048 Policja tel. 110 (z publicznych budek telefonicznych połączenie jest bezpłatne) Straż pożarna tel. 112 Pierwsza pomoc medyczna tel. 112 Pomoc drogowa ADAC tel. 01802222222, z telefonu komórkowego tel. 222222, ACE tel. 01802343536 Przekraczanie granicy Od momentu wejścia Polski do Unii Europejskiej jej mieszkańcy planujący pobyt w Niemczech nie potrzebują wiz, a od 2007 r. zniesiona została kontrola paszportowa na granicy. Niezależnie od celu wyprawy, wystarcza paszport lub dowód osobisty. Przed podróżą warto sprawdzić, czy dokument nie jest zniszczony i czy na jego podstawie można zidentyfikować właściciela. Podróżujące dzieci albo powinny figurować w paszportach rodziców, albo posiadać własny paszport. Do Niemiec można bez przeszkód wwieźć każdą rzecz użytku osobistego. Układ z Schengen Układ z Schengen obejmuje kraje UE, oprócz Wielkiej Brytanii, Irlandii, Cypru, Rumunii i Bułgarii. Dla nowych krajów Unii, które przystąpiły do układu w 2007 r., oznacza to zniesienie kontroli paszportowej na granicy z Niemcami, Słowacją, Czechami oraz Litwą. Natomiast na granicy z Rosją, Białorusią i Ukrainą kontrole zostały zaostrzone. Przy wjeździe na teren innego państwa należy mieć przy sobie ważny przez sześć miesięcy paszport lub dowód osobisty (dotyczy to również nieletnich). Straż Graniczna może w każdej chwili skontrolować dokumenty tożsamości oraz dokumenty samochodu w przypadku zmotoryzowanych. Od kwietnia 2008 r. na lotniskach krajów, które przystąpiły do układu z Schengen, dokumenty nie będą kontrolowane. Nadal obowiązują limity przewozu towarów akcyzowych. Do Austrii, Danii, Niemiec, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Finlandii będzie można przewieźć np. 800 sztuk papierosów, 10 l spirytusu, 20 l wina o zwiększonej zawartości alkoholu. Bezpieczeństwo Niemcy należą do krajów bezpiecznych, w których nie ma szczególnego zagrożenia przestępczością pospolitą (poza kradzieżami kieszonkowymi na dworcach kolejowych, lotniskach, podczas imprez masowych itp.). Dobrze jest posiadać ksero tej strony paszportu lub dowodu osobistego, gdzie znajdują się zdjęcie i dane osobowe. Jeżeli dokument zostanie zgubiony, skradziony lub zniszczony, kartka ta posłuży do szybkiego wyrobienia nowego. W takiej sytuacji należy jak najszybciej zgłosić się do najbliższej jednostki policji, a następnie udać się do polskiego konsulatu, gdzie zostanie wyrobiony paszport tymczasowy umożliwiający powrót do kraju. Jeżeli staniemy się ofiarą przestępstwa, należy zgłosić się na policję lub wezwać ją telefonicznie (tel. 110). Po spisaniu zajścia pamiętamy, by poprosić o kopię protokołu zdarzenia. W razie wypadku lub konieczności uzyskania pomocy lekarskiej należy wezwać pogotowie (tel. 112). W ostatnim czasie poziom bezpieczeństwa pogorszył się w związku z masowym napływem uchodźców z Bliskiego Wschodu. Niestety, nie ma wielkiej nadziei na ich integrację z lokalną społecznością, a to będzie stwarzało konflikty. Do tego dochodzi specyficzna opinia Arabów na temat europejskich kobiet (i związane z tym masowe molestowanie Niemek np. podczas obchodów Nowego Roku 2016 w Kolonii i innych miastach) oraz niezwykle roszczeniowa postawa gości, często żądających… domów i samochodów. Większość Niemców lubi Polaków Wbrew stereotypom, Niemcy na ogół traktują Polaków przyjaźnie. Społeczeństwo naszych zachodnich sąsiadów, ze względu na sporą liczbę cudzoziemców zamieszkujących ich kraj, jest przyzwyczajone do inności. Dotyczy to szczególnie mieszkańców dużych miast. Jeśli wierzyć wynikom badań ankietowych opublikowanych w 2013 r. przez TNS EMNID, 70tel. Niemców korzystnie ocenia obustronne relacje z Polską (w 2008 r. tylko 46tel. ), a 59tel. uważa wschodniego sąsiada za istotnego partnera w Europie. Z kradzieżami samochodów Polaków utożsamiało 7tel. badanych Niemców. Dla porównania, w większości kategorii znacznie gorzej od nas wypadli Rosjanie. Pieniądze Miejscowa waluta Walutą obowiązującą w Niemczech jest euro; 1 € to 100 eurocentów; w obiegu znajdują się banknoty o nominałach: 5 €, 10 €, 20 €, 50 €, 100 €, 200 € i 500 €, monety 1 € i 2 € oraz centy: 1, 2, 5, 10, 20, 50. Kurs euro (dane ze stycznia 2016 r.) 1 € = 4,46 zł. Banki, bankomaty, karty kredytowe Banki pracują na ogół od poniedziałku do piątku, a niektóre także w soboty przed południem. Godziny pracy banków w przypadku poszczególnych placówek mogą się różnić – najczęściej jest to 9.00–12.00 i 13.30–15.30, w niektóre dni do godz. 18.00. Bankomaty (Geldautomat) umieszczane są na zewnątrz instytucji, w czynnych przez całą dobę przedsionkach, a także w wielu innych miejscach publicznych: np. centrach handlowych, na lotniskach, dworcach kolejowych itp. Posiadają instrukcje obsługi w języku niemieckim i angielskim. W Niemczech akceptowane są różne karty kredytowe i debetowe (American Express, Diners Club, Visa a także Euro- i MasterCard). Najczęściej używane to karty MasterCard. Z zapłatą kartą nie będzie problemów w większości hoteli, droższych restauracjach, centrach handlowych, na stacjach benzynowych itd. W mniejszych sklepach nie zawsze są czytniki i płatności dokonuje się wyłącznie gotówką. Poczta i telekomunikacja Urzędy pocztowe (Postamt) w dużych miastach Niemiec otwarte są na ogół od poniedziałku do piątku od 8.00 do 18.00, w soboty od 8.00 do 12.00. Na lotniskach i głównych dworcach kolejowych często pracują do późnych godzin wieczornych oraz w niedziele. Karty telefoniczne o nominale 5, 10 i 15 € można kupić w T-Punkte, urzędach pocztowych i kioskach. Znaczek na przeciętny list (do 20 g) kosztuje 0,80 €, a na kartkę pocztową 0,80 €. Numer kierunkowy do Niemiec to 0049. W Niemczech działa czterech głównych operatorów telefonii komórkowej: E-Plus, Vodafone D2, T-Mobile D1, O2. Chcąc podczas podróży do Niemiec korzystać z telefonu komórkowego, trzeba pamiętać, aby przed wyjazdem aktywować połączenia z zagranicy. Na szczęście oferty polskich operatorów coraz częściej obejmują pakiet połączeń w krajach Unii Europejskiej. Pamiątki z Niemiec Z podróży warto przywieźć tradycyjną ceramikę, np. porcelanowe naczynia lub figurki z Miśni albo innych, mniej znanych wytwórni. W wielu miejscach, szczególnie w Bawarii, można nabyć bogato zdobione kufle do piwa. Ciekawą pamiątką lub upominkiem są wyroby rękodzielnicze, zabawki i sztuka ludowa, np. lalki w strojach ludowych, ołowiane żołnierzyki i rozmaite figurki drewniane, pluszowe misie firmy Steiff, wełniane skarpety, rozmaite kosze, drewniane wyroby z Rudaw. Piękną i praktyczną (choć dość drogą) pamiątką ze Szwarcwaldu będzie bogato zdobiony zegar, najlepiej z kukułką. Osobna kategoria prezentów i pamiątek to butelki piwa i wina albo oryginalne ziołowe nalewki, w których specjalizują się niektóre klasztory. Ciekawostką mogą być regionalne specjały kulinarne, np. norymberskie pierniki, marcepany z Lubeki, słoik ogórków konserwowych z Lübbenau w Brandenburgii. Zdrowie i ubezpieczenia W Niemczech nie występują żadne zagrożenia sanitarne, a od turystów przekraczających granicę nie wymaga się okazania zaświadczeń żadnych szczepień. W przypadku lekkiej niedyspozycji można poprosić o poradę aptekarzy (wielu mówi po angielsku), którzy doradzą zakup odpowiedniego leku. Na drzwiach aptek (Apotheke) wywieszane są informacje o adresach najbliższych placówek pełniących dyżur nocny i otwartych całą dobę. Jeśli potrzebna jest pomoc lekarza, można zgłosić się do publicznego ośrodka zdrowia lub szpitala. W razie wypadku należy wezwać pogotowie ratunkowe (tel. 112). W Niemczech działa też wiele prywatnych placówek medycznych. Za wizytę u lekarza trzeba zapłacić ok. 50 €. Podobny jest koszt wizyty u lekarza publicznej służby zdrowia dla turystów nieposiadających potwierdzenia ubezpieczenia zdrowotnego w swoim kraju (karty EKUZ). Osoby bez karty EKUZ lub prywatnego ubezpieczenia zapłacą jeszcze więcej w przypadku leczenia szpitalnego. Jedna doba pobytu w szpitalu (bez badań, zabiegów i operacji) to koszt od 500 €. Polacy przebywający na terenie Niemiec (i innych państw Unii Europejskiej) mają prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej (w zakresie koniecznym, tj. w przypadkach nagłych dolegliwości, choroby czy wypadku) w publicznych ośrodkach zdrowia i szpitalach. Aby móc korzystać z opieki zdrowotnej, należy w placówce służby zdrowia okazać Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ), którą mogą otrzymać osoby opłacające składki na Narodowy Fundusz Zdrowia. Karty EKUZ wydawane są przez wszystkie oddziały Narodowego Funduszu Zdrowia. Należy zgłosić się do oddziału NFZ właściwego ze względu na miejsce zamieszkania. Więcej informacji: www.nfz.gov.pl. EKUZ Osoby korzystające w Niemczech z opieki medycznej (posiadające kartę EKUZ) przy pierwszej wizycie u lekarza w danym kwartale roku będą musiały zapłacić gotówką 10 € (tzw. opłata kwartalna), a w razie konieczności transportu sanitarnego do szpitala na terenie Niemiec zwrócić 10tel. kosztów tego transportu. Ze względu na ograniczony charakter pomocy medycznej, jaki gwarantuje Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (nie zapewnia np. pokrycia kosztów specjalistycznego transportu medycznego do Polski), warto zastanowić się nad wykupieniem dodatkowego ubezpieczenia. Powinno ono obejmować koszty leczenia w szerszym zakresie niż EKUZ, a także opieki lekarskiej oraz pobytu w prywatnych szpitalach i ośrodkach zdrowia. Wskazane jest wykupienie indywidualnego pakietu ubezpieczeniowego, szczególnie od następstw nieszczęśliwych wypadków i kosztów leczenia. Noclegi W całym kraju jest bardzo dużo różnorodnych obiektów noclegowych. Wybierać można między luksusowymi hotelami urządzonymi w starych zamkach czy pałacach, rozmaitymi pensjonatami, aż po najtańsze schroniska turystyczne i kempingi. Większość hoteli, pensjonatów oraz zajazdów podlega kategoryzacji według kryteriów DEHOGA (Deutscher Hotel und Gaststättenverband), a ich standard określa ilość gwiazdek przyznawana w zależności od oferowanych wygód i usług, a także od lokalizacji. Jedna gwiazdka to standard turystyczny, dwie – Standard, trzy – Komfort, cztery – First Class, a pięć – Luxus. Niemiecki Związek Turystyki (Deutscher Tourismusverband; DTV) przyznaje z kolei gwiazdki (od jednej do pięciu) prywatnym pokojom, domom i mieszkaniom wakacyjnym. Ceny noclegów w Niemczech są znacznie wyższe niż w Polsce. Za tanie uważa się obiekty, w których nocleg kosztuje do 40 €/os. Takie oferty, zwłaszcza w mocno obleganych miejscach, należy rezerwować z dużym wyprzedzeniem. W tych najbardziej popularnych miejscowościach turystycznych informacja o wolnych pokojach w pensjonatach czy kwaterach prywatnych często wywieszana jest na zewnątrz budynków (Zimmer frei – wolne pokoje). Zwykle spisem kwater i niedrogich pensjonatów dysponują też pracownicy miejscowej informacji turystycznej, którzy w wielu wypadkach pomagają w samej rezerwacji noclegu. Jeśli biuro jest już zamknięte, adresy kwater wywieszane są w oknie lub przedsionku biura informacji turystycznej. Ceny noclegów Przyjęte w przewodniku kategorie od (1) do (6) odpowiadają następującym przedziałom cenowym (w szczycie sezonu). Po sezonie podane ceny noclegów mogą być niższe nawet o połowę (dotyczy to też kempingów): do 50 €/2 os.\t(1) 51–100 €/2 os.\t(2) 101–150 €/2 os.\t(3) 151– 200 €/2 os.\t(4) 201–250 €/2 os.\t(5) ponad 250 €/2 os.\t(6) Hotele Hotele (Hotel) mogą mieć od jednej (nocleg dla osób bez większych wymagań) do pięciu gwiazdek (nocleg dla osób z najwyższymi wymaganiami). Najlepsze i najdroższe hotele oferują nie tylko noclegi w wygodnych pokojach z łazienkami, telewizorem oraz śniadaniem, ale także basen, saunę, siłownię i inne atrakcje. Pensjonaty, zajazdy, gospody Noclegi w pensjonatach, zajazdach i gospodach (Pension, Gasthaus) są na ogół tańsze niż w hotelach o podobnym standardzie. Warto jednak wiedzieć, że niektóre „gasthausy” czy „pensiony” to eleganckie, dość drogie obiekty, nierzadko mieszczące się w zabytkowych budynkach. Raczej w nielicznych działają restauracje – pozostałe oferują gościom śniadania (zwykle w cenie noclegu). Kwatery prywatne Pokoje gościnne w kwaterach prywatnych (Zimmer, Privatzimmer, Fremdezimmer) oferują zazwyczaj noclegi w systemie Bed & Breakfast, czyli ze śniadaniem. Jest to jedna z najkorzystniejszych opcji noclegowych (20–25 €/os.), tańsza od pensjonatów czy zajazdów. Pokoje, choć w różnym standardzie, zawsze są czyste i zadbane. Gospodarze na ogół dyskretni chętnie udzielają pomocy. Jeśli gość nie ma dodatkowych wymagań, mogą ograniczyć się do powitania i wskazania pokoju, zaproszenia na śniadanie i podania posiłku we wspólnej dla wszystkich jadalni. Dom lub mieszkanie wakacyjne Wybierając się do Niemiec z grupą przyjaciół lub z rodziną na weekend bądź pobyt kilkudniowy, można wynająć dom lub mieszkanie wakacyjne (Ferienhaus, Ferienwohnung). Kwatery te posiadają od jednej do kilku sypialni, wspólny pokój, w pełni wyposażoną kuchnię lub aneks kuchenny, łazienkę, a na ogół także balkon lub taras. Wynajmując Ferienhaus lub Ferienwohnung, nie płaci się za łóżko, ale za cały obiekt. Przy grupie kilkuosobowej cena noclegu dla jednej osoby jest zazwyczaj bardzo korzystna. Adresami takich obiektów dysponują miejscowe biura informacji turystycznej. Zamieszczają je też zwykle na swoich stronach internetowych, zatem rezerwacji można (i warto) dokonać z wyprzedzeniem. Istnieje także ogólnoniemiecka strona z ofertami mieszkań i domów do wynajęcia na urlop: www.ferienwohnungen.de. Schroniska młodzieżowe, domy wycieczkowe, hostele Jednymi z najtańszych obiektów noclegowych są schroniska młodzieżowe (Jugendherberge), domy wycieczkowe (Jugendgästehaus) czy hostele (często pod nazwą Backpacker Hostel). Sieć schronisk młodzieżowych na terenie Niemiec jest dość gęsta; działa ich ok. 600, z czego 40 urządzono w dawnych pałacach i zamkach. Choć z nazwy są przeznaczone dla młodzieży, mogą w nich nocować także osoby starsze (od niedawna również w Bawarii), m.in. rodziny, dla których często wydziela się specjalne pokoje (Familienzimmer). Niemieckie schroniska młodzieżowe zrzeszają się w Deutsches Jugendherbergswerk. Organizacja prowadzi stronę www.jugendherberge.de, na której można odnaleźć informacje o obiektach w całym kraju. Schroniska należą do Międzynarodowej Organizacji Schronisk Młodzieżowych (Youth Hostelling International). Plastikowa legitymacja YHA uprawnia do tańszych noclegów. W Polsce można ją wykupić w oddziałach Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych. Należy pamiętać, że osoby powyżej 27. roku życia do standardowej kwoty muszą zwykle dodać 3 €, a w Bawarii 4 €. W niemieckich schroniskach, tak jak w polskich, obowiązuje dodatkowa opłata za bieliznę pościelową (chyba, że ma się własną). W sezonie noclegi w schroniskach są na tyle popularne, że bez wcześniejszej rezerwacji można przybyć na miejsce całkowicie pozbawione wolnych miejsc. Ofertą podobną do schronisk młodzieżowych dysponują domy wycieczkowe, a także hostele. Kempingi Tradycyjnie najtańsze miejsca noclegowe to kempingi (Camping) – w Niemczech jest ich ok. 2500, z czego większość działa od wiosny do jesieni (na ogół od kwietnia do października). Niemieckie kempingi charakteryzuje wysoki standard serwisowy, proponowanych usług i wyposażenia. Te w najbardziej atrakcyjnych turystycznie okolicach mogą być latem przepełnione, dlatego zalecana jest wcześniejsza rezerwacja (na ogół możliwa przez Internet, adresy e-mail podane są przy poszczególnych obiektach). Kuchnia i gastronomia O tradycyjnej niemieckiej kuchni można powiedzieć, że jest różnorodna. Poszczególne części kraju mają swoje odmienne, regionalne potrawy. Istnieje jednak wspólny niemiecki mianownik kulinarny: dużo, tłusto i smacznie. Kaloryczne, pożywne dania są często zbyt obfite dla smakoszy lżejszej kuchni. Ale i takie osoby znajdą tu coś dla siebie. W Niemczech nie brak bowiem licznych restauracji i barów oferujących dania kuchni włoskiej, greckiej, hiszpańskiej, tureckiej, hinduskiej, chińskiej czy tajskiej. Posiłki Niemcy jedzą najczęściej trzy główne posiłki dziennie. Śniadanie (Frühstück) jest obfite. Najczęściej jada się wędliny, sery, rozmaicie przyrządzone jajka, dżem – wszystko podawane z chlebem i bułkami (Brot, Brötchen), które w Niemczech występują w niezwykle wielu smacznych odmianach. Niekiedy podaje się Müsli. Do śniadania częściej pija się kawę niż herbatę. W weekendy, zwłaszcza w dużych miastach, popularnością cieszy się Brunch, czyli późne śniadanie. Są nawet lokale specjalizujące się w posiłkach tego rodzaju. Między śniadaniem a obiadem wielu Niemców – podobnie jak w Polsce – jada drugie śniadanie (zweites Frühstück), czyli najczęściej kanapkę z kawą lub herbatą. Krótko po południu (między godz. 12.00 a 14.00) przypada pora obiadu (Mittagessen). W wielu lokalach można wówczas zamówić danie dnia (Menü), tańsze niż potrawy w karcie dań (Speisekarte). Typowy obiad to obfite danie główne, przed którym można zjeść zupę, a posiłek zakończyć deserem (mogą to być np. lody lub owoce). Ze względu na wydłużony czas pracy coraz więcej Niemców jada obiad późnym popołudniem, w czasie typowej pory obiadowej zadowalając się lżejszym lunchem. W weekendy jest też na ogół czas na podwieczorek (der Kaffee), do którego oprócz kawy podaje się zwykle ciasto. Kolację (Abendessen/Abendbrot) jada się ok. godz. 20.00. Podobnie jak na śniadanie składają się nań głównie kanapki. Jadanie poza domem Powszechnym zwyczajem, zwłaszcza w weekendy, jest jadanie poza domem w licznych kawiarniach (Café), restauracjach (Restaurant), gospodach (Gasthaus), i innych lokalach gastronomicznych. W ciągu dnia, np. podczas przerwy obiadowej w pracy lub w czasie zakupów, dużą popularnością cieszą się także rozmaite bary i budki szybkiej obsługi (Schnellimbiss, Bude). Niemcy – szczególnie późnym popołudniem i wieczorem – bardzo chętnie odwiedzają także rozmaite winiarnie (Weinstube) i piwiarnie (Bierstube). Dania obiadowe W przepisach na niemieckie dania obiadowe często pojawiają się takie składniki, jak mięso (Fleisch), kapusta (Kraut, Kohl), ziemniaki (Kartoffeln). Wśród mięs dominuje wieprzowina (Schweinefleisch), nieco rzadziej jada się wołowinę (Rindfleisch) czy drób (Geflügel), najczęściej kurczaki (Hähnchen). Mięsa najchętniej przyrządza się w postaci rozmaitych rodzajów sznycli (Schnitzel), przeróżnych kotletów (Kotelett), pieczeni (Braten), np. pieczeń wieprzowa (Schweinebraten). W dniu św. Marcina (11 listopada) często podaje się Martinsgans – pieczoną gęś, faszerowaną jabłkami i kasztanami. Niemcy bardzo cenią i też często jadają kiełbasę (Wurst), która w tym kraju występuje podobno w niemal 1500 odmianach. Grubsze kiełbasy (Wurst) najczęściej podaje się pokrojone w plasterki, natomiast małe kiełbaski (Würstchen), spożywane w całości, jada się na ciepło (pieczone lub gotowane). Do najbardziej znanych należą pieczone na ruszcie kiełbaski z Turyngii (Thüringer Bratwurste), pieczone kiełbaski z Norymbergi (Nürnberger Bratwurste), serwowane najczęściej z kiszoną kapustą (Sauerkraut) czy frankfurterki z Frankfurtu. W Bawarii chętnie jada się białe kiełbaski (Weißwurst) podawane na gorąco z musztardą. Dodatkiem do mięs są często ziemniaki lub kluski. Ziemniaki mogą być gotowane (Salzkartoffeln), smażone (Bratkartoffeln) lub w postaci frytek (Pommes Frites) czy placków ziemniaczanych (Kartoffelpuffer, Reibekuchen). Z ziemniaków i/lub mąki przyrządza się knedle (Knödeln), np. knedle ziemniaczane (Kartoffelknödeln), knedle chlebowe (Semmelknödeln), pyzy (Klösse) czy kluski (Spätzle). W tradycyjnej niemieckiej kuchni warzywa (głównie kapusta) są najczęściej gotowane, ale współcześnie na stołach pojawia się nieco więcej surówek. Popularna jest m.in. kapusta czerwona (Rotkohl), kiszona (Sauerkraut), chętnie jada się sałatkę ziemniaczaną (Kartoffelsalat), a od kwietnia do czerwca prawdziwym rarytasem są szparagi (Spargeln). Zupy (Suppen) nie są zbyt popularne; w kartach dań pojawia się zupa ziemniaczana (Kartoffelsuppe), gulaszowa (Gulaschsuppe), cebulowa (Zwiebelsuppe) czy bulion (Brühe). W Bawarii jada się Leberknödelsuppe (bulion z kluskami wątrobianymi). Jednym ze specjałów niemieckiej kuchni są potrawy jednogarnkowe (Eintöpfe) przypominające gęstą zupę, zapiekankę lub gulasz. Cały obiad może zastąpić np. Linsensuppe – zupa z soczewicy serwowana z kiełbaskami lub Pichelsteiner – mieszanka ziemniaków z innymi warzywami duszona z kawałkami mięsa. Słodkości Prawdziwy raj czeka w Niemczech na wszystkich łasuchów. Ogromny wybór przepysznych słodkości oferują liczne cukiernie i kawiarnie (Konditorei, Café). Zasłużoną sławą cieszą się m.in. Schwarzwälder Kirschtorte – tort czekoladowy z bitą śmietaną i wiśniami, pączki (Krapfen, Berliner), także Nürnberger Lebkuchen (norymberskie pierniki), drezdeńskie ciasto drożdżowe – Stollen. Wiernych amatorów ma także Apfelstrudel – ciasto z jabłkami podawane na gorąco z lodami waniliowymi lub bitą śmietaną. Piwo W kategorii „spożycie piwa w przeliczeniu na mieszkańca” Niemcy zajmują trzecie miejsce, po Czechach i Irlandczykach. Statystyczny Niemiec wypija 109,9 l piwa rocznie. Jednak gdyby porównywać Czechów z Bawarczykami, wygraliby Bawarczycy, z których każdy wypija 240 l rocznie, a już na pewno mieszkańcy miasta Bamberg, w okolicach którego działa ponad 70 browarów. Najwięcej piwa przelewa się podczas święta Oktoberfest odbywającego się w Monachium. Rozmaite gatunki piwa Niemcy spożywają przy każdej możliwej okazji, przez okrągły rok. W ciepłych miesiącach chętnie odwiedza się ogródki piwne (Biergarten), kiedy nastaną chłody – liczne piwiarnie (Bierstube, Bierkeller), gdzie podaje się na ogół piwo beczkowe. Serwowane jest ono w kuflach 0,3 l, 0,5 l, a w Bawarii także w dużych, litrowych (Mass). Wybór piw jest ogromny. Oprócz wielkich browarów sprzedających swoje wyroby w Niemczech i za granicą, niemal w każdym mieście działają lokalni wytwórcy. Warzone przez nich piwo można kupić w najbliższej okolicy. Najbardziej znani producenci to Jever, DAB, Löwenbrau, König, Warsteiner, Radeberger, Beck, Paulaner i Franziskaner. Dwaj ostatni to producenci tzw. piwa białego, popularnego w Bawarii. Najważniejsze święta obchodzone w Niemczech to: 1 stycznia – Nowy Rok (Neujahr) 6 stycznia – Trzech Króli (Heilige Drei Könige; dzień wolny w landach Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Saksonia-Anhalt) marzec lub kwiecień – Wielki Piątek (Karfreitag; w 2016 r. 25 III, w 2017 r. 14 IV) marzec lub kwiecień – Wielkanoc (Ostern; w 2016 r. 27 i 28 III, w 2017 r. 16 i 17 IV) 1 maja – Święto Pracy (Tag der Arbeit) maj lub czerwiec – Wniebowstąpienie (Christi Himmelfahrt; w 2016 r. 8 V, w 2017 r. 28 V) maj – Zielone Świątki (Pfingsten/Pfingstfest; w 2016 r. 15 V, w 2017 r. 4 VI) maj lub czerwiec – Boże Ciało (Fronleichnam; Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Hesja, Nadrenia Północna-Westfalia, Nadrenia-Palatynat i Saara, część Saksonii i Turyngii; w 2016 r. 26 V, w 2017 r. 15 VI) 15 sierpnia – Wniebowzięcie NMP (Mariä Himmelfahrt; Saara; gminy z większością katolicką w Bawarii) 3 października – Święto Zjednoczenia Niemiec (Tag der Deutschen Einheit) 31 października – Dzień Reformacji (Reformationstag; Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Saksonia, Turyngia, Saksonia-Anhalt) 1 listopada – Wszystkich Świętych (Allerheiligen; Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Nadrenia Północna-Westfalia, Nadrenia-Palatynat i Saara) listopad – Dzień Pokuty i Modlitwy (Buß- und Bettag; Saksonia; w 2016 r. 16 XI, w 2017 r. 22 XI) 25 i 26 grudnia – Boże Narodzenie (Weihnachten) 31 grudnia – Sylwester (Silvester)\nSpis treści: Karta tytułowa Karta redakcyjna Od wydawcy Legenda Spis planów i map Autorzy przewodnika Skorowidz Informacje o kraju • Historia Geografia Fauna i flora Ludność Religia Sztukax Język Informacje praktyczne • Planowanie podróży Dojazd i podróżowanie po Niemczech Przekraczanie granicy Bezpieczeństwo Pieniądze Poczta i telekomunikacja Zdrowie i ubezpieczenia Noclegi Kuchnia i gastronomia Berlin • Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Brandenburgia • Ukształtowanie powierzchni Historia Atrakcje Poczdam Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywki Inne oblicza Brandenburgii Klasztor Chorin Frankfurt nad Odrą Okolice Frankfurtu nad Odrą Rezerwat biosfery Spreewald Hamburg i Szlezwik-Holsztyn • Atrakcje Hamburg Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Okolice Hamburga Szlezwik-Holsztyn Lubeka Okolice Lubeki Ratzeburg Kilonia Okolice Kilonii Szlezwik Flensburg Okolice Flensburga Wyspa Sylt Helgoland Meklemburgia-Pomorze Przednie • Historia Atrakcje Wzdłuż wybrzeża Bałtyku Wismar Rostock Warnemünde Okolice Rostocku Stralsund Rugia Greifswald Uznam Pojezierze Meklemburskie i okolice Schwerin Güstrow Okolice Güstrow Ludwigslust Neubrandenburg Dolna Saksonia • Atrakcje Brema Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Południowo-zachodnie obrzeża Dolnej Saksonii Osnabrück Okolice Osnabrücku Wschodnia część Dolnej Saksonii Lüneburg Lüneburger Heide Hanower Celle Okolice Celle Brunszwik Okolice Brunszwiku Południowa część Dolnej Saksonii Hildesheim Hameln Okolice Hameln Goslar Getynga Hann. Münden Saksonia-Anhalt • Atrakcje Magdeburg Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Góry Harcu Orientacja Historia Szczyt Brocken Wernigerode Thale i Bodetal Quedlinburg Halberstadt Południowa i wschodnia Saksonia-Anhalt Dessau Wörlitz Wittenberga Eisleben Naumburg Okolice Naumburga Saksonia • Historia Atrakcje Komunikacja Wschodnia część Saksonii Drezno Okolice Drezna Miśnia Szwajcaria Saksońska W stronę polskiej granicy Budziszyn Görlitz Bad Muskau i Park Mużakowski Zachodnia część Saksonii Lipsk Augustusburg Turyngia • Historia Atrakcje Erfurt Weimar Eisenach Okolice Eisenach Gotha Ilmenau Las Turyński i okolice Wschodnia Turyngia Jena Nadrenia Północna-Westfalia • Atrakcje Kolonia Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Westfalia Münster Zamki wodne na południe od Münster Soest Paderborn Region dolnego Renu Xanten Południowa część Nadrenii Akwizgran Bonn Brühl Freudenberg Hesja • Historia Atrakcje Frankfurt nad Menem Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Południowa Hesja Wiesbaden Okolice Wiesbaden Gelnhausen Darmstadt Okolice Darmstadt Północna i środkowa Hesja Kassel Fritzlar Marburg Fulda Nadrenia-Palatynat i Saara • Historia Atrakcje Wzdłuż Renu Koblencja Maria Laach Dolina Ahr Od Koblencji do Bingen Moguncja Wormacja Spira Dolina Mozeli i okolice Wzdłuż Mozeli Trewir Saara Saarbrücken Bawaria • Historia Atrakcje Monachium Historia Komunikacja Orientacja Informacje Zwiedzanie Noclegi Gastronomia Rozrywka Informator Okolice Monachium Dachau Alpy i Górna Bawaria Garmisch-Partenkirchen i Alpy Wetterstein Okolice Garmisch-Partenkirchen Na północ od Garmisch-Partenkirchen Chiemsee Berchtesgadener Land Altötting Wschodnia Bawaria Ratyzbona Okolice Ratyzbony Walhalla Pasawa Frankonia Norymberga Bayreuth Bamberg Würzburg Rothenburg ob der Tauber Dinkelsbühl Eichstätt Południowo-zachodnia Bawaria Nördlingen Augsburg Füssen i okolice Badenia-Wirtembergia • Atrakcje Uzdrowiska i miasta uniwersyteckie Stolica Szwabia Stuttgart Klasztor Maulbronn Schwäbisch Hall Okolice Schwäbisch Hall Tybinga Okolice Tybingi Ulm Okolice Ulm Jezioro Bodeńskie Konstancja Okolice Konstancji Północny brzeg Jeziora Bodeńskiego Szwarcwald Fryburg Bryzgowijski Południowy Szwarcwald Baden-Baden Karlsruhe Północna Badenia-Wirtembergia Heidelberg Indeks\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Niemcy__Praktyczny_przewodnik-ebookRO/p02032957i020" target="_blank" title="Niemcy. Praktyczny przewodnik [Sławomir Adamczak] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Niemcy. Praktyczny przewodnik [Sławomir Adamczak] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Nietypowe umiejętności – hydrografika | Moda w najlepszym stylu\nSubmitted by admin on Wed, 02/17/2016 - 13:14\nRozsądnym pomysłem będzie również zdobywanie kwalifikacji, jakie są w danej chwili potrzebne na rynku pracy.Szukając właściwego dla siebie kursu winniśmy się wprawdzie kierować sytuacją panującą na rynku pracy, jednakże nie możemy zapominać o naszych predyspozycjach i preferencjach. Jeśli nie interesuje nas motoryzacja nie wybierajmy szkoleń, jakie są z nią związane, ponieważ będzie to stratą pieniędzy. Jeżeli mamy wykształcenie ekonomiczne, możemy skupić się na szkoleniach z obsługi systemów księgowych, kursach z rachunkowości oraz innych powiązanych tematach - całkiem pomocna strona, mądrze jest odwiedzić. By dowiedzieć się, jakich kompetencji nam brakuje, koniecznie przejrzyjmy propozycje pracy i zapoznajmy się z oczekiwaniami pracodawców na odpowiadających nam stanowiskach. Pamiętajmy jednak, że nie ilość kursów jest istotna, jednak w głównej mierze ich jakość.\nO ile poszukujemy czegoś ciekawego, co byłoby w stanie nas wyróżnić na rynku pracy, zastanówmy się, czy szkolenia z hydrografiki mogłyby być dla nas odpowiednie. Hydrografika to nowatorska technologia, która umożliwia nakładanie nadruków na powierzchnie 3D. Zainteresowanie takiego rodzaju usługami z każdym rokiem jest coraz większe, więc wato się zaznajomić z tematem.\nNietypowych kursów (kurs pierwszej pomocy w Warszawie) jest na rynku znacznie więcej. Zaciekawić może nas także kurs strzyżenia psów, kurs z medycyny niekonwencjonalnej, języka migowego itd. Wybór jest naprawdę szeroki, dlatego każdy bez większych problemów odszuka interesującą dla siebie ofertę - . Rozsądnym pomysłem może być także rozwijanie się w ginących profesjach. Odradzający się przemysł (zobacz także filtry patronowe) modowy coraz częściej zgłasza zapotrzebowanie na fachowców w dziedzinie wykrojów, konstruowania bądź projektowania ubrań.\nCzemu chemia niemiecka jest tak popularna?


Gdzie się badać? - http://www.dtp.waw.pl/\nDodane: 30-03-2017 05:32\nZęby - nie tylko kwestia urodyCo musisz wiedzieć o weterynarzachNa szybko o reklamie, druku i gadżetach reklamowychKonieczność remontuNie ma jak skórzane mebleCiepło z podczerwieniTajniki skutecznego pozycjonowania SosnowiecTani prąd z modułów solarnychInwestycja w tańszy prąd - fotowoltaika, czy warto?Czy sprzęt rehabilitacyjny pomaga powrócić do zdrowia?Bad problem with your car? Reduce smokeW gąszczu przepisów polskiego prawaW świecie mechanikiJak się tanio i skutecznie dogrzać zimą?Specjaliści SEO i GoogleJak unowocześnić ogrzewanie na sto procent!Sądownictwo w PolsceJak promować się w sieciSkuteczne pozycjonowanie Wrocław - poradnikTrochę informacji o podatkach i opłacalności samodzielnego rozliczeniaJak wybrać biuro tłumaczeń?Trudny temat - o pogrzebachJesteś elektrykiem? Sprawdź nasz wpis o transformatorachPrzewozy, transfery i inne przejazdy trasówkamiSzkolenia BHPO geodetach ogółem Are there changes how to fix a car? Dla mam i dzieciNawadnianie skomplikowanych ogrodówCzysto w domu i biurze