Mały może być wielki | Jagielloński24.pl\nPiotr Wójcik | 28-02-2017 10:38:59 | zajmie Ci przeczytanie tego artykułu\nIzrael i Finlandia, dwa nieduże kraje charakteryzujące się bardzo wymagającym położeniem, osiągnęły sukces cywilizacyjny dzięki wypracowaniu własnych modeli rozwoju. W polskiej debacie publicznej często mówi się o gospodarczych rozwiązaniach wprowadzanych przez USA, Niemcy czy Wielką Brytanię, natomiast przypadki Izraela i Finlandii pojawiają się sporadycznie. Tymczasem strategie niewielkich państw zmagających się ze swoimi naturalnymi ograniczeniami mogą być z perspektywy Polski dużo ciekawsze niż analizowanie modeli wzrostu światowych lub regionalnych mocarstw.\nIzraelska droga do dobrobytu i sukcesu gospodarczego to historia dwóch odmiennych strategii następujących po sobie: daleko posuniętego państwowego interwencjonizmu w pierwszym okresie i prorynkowej polityki wspierania przedsiębiorczości w drugim.\nCo ważne, obie strategie doskonale pasowały do czasu i miejsca, w jakim znajdował się kraj w okresie ich wdrażania. W czasie, gdy krajowi brakowało podstawowej infrastruktury, a sektor prywatny był w zupełnych powijakach i niezdolny do bardziej ambitnych projektów ciężar napędzania rozwoju wzięło na siebie państwo. Gdy fundamenty pod modernizację zostały już położone, wiodącą rolę oddano sektorowi prywatnemu, z zachowaniem inicjatywnej roli agend rządowych. To heterodoksyjne podejście najpierw pozwoliło świeżo odzyskanemu przez Żydów państwu nadrobić podstawowe zacofanie cywilizacyjne zasiedlanego terytorium, a następnie dołączyć do cyfrowej rewolucji technologicznej i stać się jednym z najbardziej rozwiniętych krajów świata. A wszystko to w skrajnie niekorzystnym otoczeniu – zarówno geograficznym (trudne warunki pustynne), jak i geopolitycznym (wrodzy sąsiedzi).\nPierwszy okres szybkiego wzrostu Izraela (1948–1970) charakteryzował się wiodącą rolą raczkującego państwa, które sprawnie wypełniało funkcje nieistniejącego jeszcze na odpowiednią skalę sektora prywatnego. Przyjęło się uważać, że Izrael powstał jako państwo socjalistyczne. Faktem jest, że Ben Gurion, twórca współczesnego Izraela, był przesiąknięty ideami socjalistycznymi, jednak w istocie był pragmatykiem, tzw. bitzuistą – łączącym pragmatyzm z aktywizme. Bitzuista w Izraelu to ktoś, kto, zamiast przesadnie myśleć, działa i robi to, co jest do załatwienia. Przy pomocy całej palety dostępnych środków i bez oglądania się na dogmaty. Taki był i jest do tej pory Izrael.\nInterwencjonizm młodego państwa posunięty był to tego stopnia, że minister finansów z lat 60. i 70. Pinchas Sapir osobno określał kurs wymiany walut dla każdego przedsiębiorstwa. Nazywał to metodą „stu kursów wymiany”. Tak duża aktywność państwa uzasadniona była ogromem skoordynowanych działań, jakie należało podjąć w zakresie osiedlenia napływających obywateli na słabo zaludnione tereny, które należało też zaopatrzyć w odpowiednią infrastrukturę. Polityka osadnicza polegała na maksymalnym rozproszeniu ludności po całym terytorium. Po pierwsze, by nie pozostawiać słabo zaludnionych terenów, które mogłyby zostać łatwo przejęte przez wrogów. Po drugie, gęste skupiska ludności były atrakcyjnym celem dla przeciwników Izraela, którzy mogliby relatywnie niewielką liczbą działań spowodować spore straty w ludziach. Tak więc większość aktywności izraelskiego państwa z pierwszego okresu była nakierowana na budowę infrastruktury, by pustynne obszary stały się zdatne do życia. Dzięki szerokiemu zakresowi robót publicznych budowano więc drogi, wodociągi, sieć elektryczną.\nPrzykładem takich ogromnych projektów był National Water Carrier, który doprowadzał wodę z Jeziora Tyberiadzkiego na północy kraju do pustyni Negew na południu. Oczywiście także budownictwo mieszkalne było w większości w gestii rządu, choć nie tylko. W tym okresie rząd podejmował się także tworzenia od podstaw najbardziej potrzebnych sektorów przemysłowych. Doskonałym przykładem była firma Bedek, która powstała z inicjatywy Szymona Peresa, który przekonał Ben Guriona, że Izrael potrzebuje przemysłu lotniczego. Choć tym czasie brakowało zupełnie podstawowych produktów, takich jak mleko czy jaja, a tysiące obywateli spało w namiotach. Mimo to rząd postanowił realizować projekt budowy firmy, która początkowo naprawiała samoloty z II wojny światowej. Obecnie Israel Aircraft Industries to jedna z czołowych firm w branży lotniczej na świecie, a w pewnym momencie największy pracodawca w Izraelu.\nW tym okresie Izrael prowadził też bardzo restrykcyjną politykę finansową i daleko posunięty protekcjonizm. Ta pierwsza uchroniła kraj przed nagłymi kryzysami finansowymi, bankowymi i walutowymi, na które kraje rozwijające się są wystawione. Rząd ustalał oprocentowanie każdej pożyczki i instrumentu finansowego. Zabronione było pobieranie prowizji za wyniki przy zarządzaniu funduszami inwestycyjnymi – pozostawały jedynie opłaty za zarządzanie. Do dziś polityka wobec sektora bankowego jest tam bardzo konserwatywna. Maksymalny wskaźnik lewarowania (stosunek udzielonych kredytów do kapitału własnego) to 5 : 1. W amerykańskich bankach przed kryzysem ten stosunek wynosił 26 : 1, a w niektórych europejskich nawet 60 : 1. Dzięki temu do dziś Izrael nie przeżył żadnego kryzysu bankowego. Natomiast wysokie opłaty celne chroniły krajowych wytwórców i ograniczały opłacalność importu. W ogóle nie istniały zagraniczne sieci sprzedaży detalicznej.\nJeszcze w roku 1990 w Izraelu nie było ani jednej zagranicznej sieci kawiarni czy większych sklepów zagranicznych marek odzieżowych. Pierwszy McDonald’s został otworzony w 1993 r., czyli trzy lata po otwarciu go w Moskwie.\nTaka polityka przez całkiem długi czas się sprawdzała, zapewniając Izraelowi niezbędny skok cywilizacyjny. O ile wiele krajów na świecie przeżywa okresy dosyć szybkiego wzrostu (np. Polska), to już okresów błyskawicznego wzrostu zwanego przeskokiem, w którym kraj szybko nadgania tracony dystans cywilizacyjny, doświadczyło bardzo niewiele z nich. Za takie kraje bez wątpienia można uznać Koreę Południową czy Chiny. Takim krajem miał szczęście być też Izrael. W latach 1950–1955 wzrost PKB rocznie utrzymywał się na przeciętnym poziomie 13%, a w latach 60. był nieco niższy niż 10%. Dzięki temu dochód na mieszkańca wzrósł z 25% dochodu w USA w 1950 r. do 60% w 1970 r. A przecież czas powojenny był też okresem bardzo szybkiego wzrostu w USA.\nJednak od lat 70. strategia powoli przestawała działać. Projekty infrastrukturalne przestały już generować wzrost, jak mogą to robić w początkowych okresach rozwoju. Dla wzrostu kraju średnio rozwiniętego budowa dróg czy wodociągów ma coraz mniejsze znaczenie – wagi nabiera wtedy stworzenie wysokodochodowych branż produkcyjnych. Dodatkowo Izrael dobił kryzys naftowy, który szczególnie mocno dotknął Tel Awiw. Drastyczny wzrost cen ropy spowodował szalejąca inflację, która utrzymywała się jeszcze do lat 80. Inflacja została zduszona za pomocą znanego na świecie planu stabilizacyjnego MFW, który niejeden kraj wpędził w trwającą długie lata recesję. W Izraelu pomoc MFW nie spowodowała takich dramatycznych konsekwencji jak chociażby w Azji w 1997 r., jednak nie zapewniła też powrotu na ścieżkę szybkiego wzrostu. Do tego potrzebna była zmiana strategii rządowej.\nW okresie pierwszego skoku poza polityką celną rząd izraelski niespecjalnie wspierał sektor prywatny. W niektórych obszarach był wręcz wobec niego wrogi. Skutkiem tego był brak wykształcenia się silnych podmiotów prywatnych, bez których nie powstanie efektywna gospodarka. Jak dotkliwy jest ich brak, Izrael przekonał się w czasach straconej dekady, czyli okresu inflacji i stagnacji gospodarczej od połowy lat 70. do połowy lat 80.\nRząd Izraela dokonał więc zmiany kierunku swoich działań – stał się katalizatorem aktywności gospodarczej w sektorze prywatnym. Jego głównymi bolączkami były brak kapitału, szczególnie na bardziej ambitne, a więc też ryzykowne projekty, oraz brak doświadczenia wśród Izraelczyków w prowadzeniu biznesu.\nO ile naukowcy Żydowscy mieli na koncie wiele patentów i pomysłów na innowacje, zupełnie nie wiedzieli, jak zacząć je wdrażać. Brakowało też sprawnych menedżerów, którzy potrafiliby odkrycia te przekuć w atrakcyjne dla klientów produkty. Taka lukę mogłyby wypełnić fundusze venture capital – fundusze wysokiego ryzyka, które wspierają raczkujące przedsiębiorstwa z najbardziej perspektywicznych branż. Nie tylko zaopatrujące je w kapitał, ale też w niezbędny know-how, a czasem wprost pomagające w zarządzaniu czy marketingu.\nKluczowe pozostawało, jak te fundusze przyciągnąć do Izraela, do którego do tej pory inwestorzy podchodzili raczej niechętnie. I zresztą vice versa – żydowskie państwo niespecjalnie swoją polityką rozpieszczało samych inwestorów. Postawiono na stworzenie unikalnego w skali świata dotowanego przez państwo mechanizmu finansowania raczkujących firm, który łączyłby młodych przedsiębiorców i naukowców z Izraela z kapitałem i menedżerami zza granicy, głównie z USA. Do momentu jego powstania krajowe firmy mogły się ubiegać o granty z Biura Głównego Naukowca. Jednak były one na tyle niewielkie, że aż 60% wspieranych w ten sposób firm nie zdołało wprowadzić swojego produktu na rynek. Rząd stworzył też inkubatory technologiczne, by napływający z Rosji po upadku ZSRR naukowcy mieli wsparcie finansowe i organizacyjne w konwertowaniu swoich badań w projekty biznesowe. Jednak eksperci rządowi nie byli w stanie dać wystarczającego wsparcia merytorycznego, w wyniku czego, pomimo sukcesów w badaniach, finalnie mało który projekt kończył się sukcesem.\nBardziej efektywna była Międzypaństwowa Fundacja na Rzecz Badań i Rozwoju (BIRD), dysponująca kapitałem początkowym 110 mln dolarów, wyłożonym przez rządy USA i Izraela. Przyznawała ona granty wysokości 0,5–1 mln dolarów, co następnie odzyskiwała, pobierając prowizje od zysków z projektów, które okazały się sukcesem. Przede wszystkim jednak umożliwiała ona nawiązanie kontaktów izraelskim przedsiębiorstwom z amerykańskimi, które miały możliwość wdrożenia produktu i dystrybucji na runku amerykańskim, co z powodu niewielkiego rynku wewnętrznego Izraela było bardzo istotne. Po połowie wkładów do tworzonej spółki wnosiły obie firmy, jednak połowę każdego z wkładów finansowała BIRD. BIRD w sumie dofinansowała 780 projektów kwotą 250 mln dolarów, co przełożyło się na 8 mld dolarów przychodów tych firm. Przede wszystkim jednak stała się ona platformą współpracy przedsiębiorców z obu krajów, dzięki czemu Izraelczycy mogli się uczyć biznesu od najlepszych. I nawet gdy jakiś projekt nie kończył się sukcesem, pozostawało po nim mnóstwo wiedzy i kontaktów do wykorzystania w przyszłości. Do 1992 r. 60% firm z Izraela, które zadebiutowały na Wall Street, i 75% z technologicznego parkietu NASDAQ było początkowo finansowanych przez BIRD.\nPrzełom przyniosła dopiero inicjatywa młodych urzędników Ministerstwa Finansów, która nazwana została Yozma (czyli właśnie „inicjatywa”). Rząd początkowo zainwestował 100 mln dolarów w stworzenie 10 funduszy venture capital, które miały być spółką izraelskich inwestorów wysokiego ryzyka, zagranicznego funduszu venture capital i izraelskiego podmiotu finansującego (np. banku). Gdy wspólnicy byli w stanie zebrać wymagane 16 mln dolarów, z zamiarem zainwestowania ich w izraelskie technologie, rząd dokładał dodatkowe 8 mln. W zamian za to 40% udziałów w funduszu miało być w posiadaniu państwa, jednak po pięciu latach udziały te mogły zostać wykupione po preferencyjnej cenie, jeśli fundusz odniósł sukces. Tak więc państwo partycypowało w ryzyku, ale ewentualny zysk zostawiało pozostałym udziałowcom. Nic więc dziwnego, że ustawiła się kolejka chętnych do wzięcia udziału w programie.\nJednym z powstałych funduszy był Gemini Israel Funds, który założyli izraelski bank inwestycyjny, Discount Israel Corporation oraz bostoński fundusz venture capital Advent Venture Partners. Ich pierwszą inwestycją było dofinansowanie milionem dolarów firmy Ornet Data Communications i zaangażowanie na stanowisko prezesa Meira Burstina, cenionego menedżera z branży komputerowej. Dzięki temu ta młoda, perspektywiczna firma stanęła na nogi, a już dwa lata później kupił ją Siemens, co było jedną z pierwszych europejskich inwestycji na dużą skalę w Izraelu. Także inne projekty firm finansowanych przez fundusze Yozma zakończyły się dużymi sukcesami – np. ESC Medical, produkujące lasery medyczne, czy Galileo, produkujące półprzewodniki.\nDziesięć funduszy Yozma w latach 1992–1997 pomogło zgromadzić wspieranym przez siebie firmom 200 mln dolarów. We wszystkich po pięciu latach udziały rządu zostały wykupione i obecnie te w pełni prywatne fundusze dysponują kapitałem wartym 3 mld dolarów. Przede wszystkim jednak inicjatywa Yozma stała się impulsem do stworzenia w Izraelu ogromnego rynku funduszy wysokiego ryzyka, na czym korzystały także firmy, które na finansowanie z Yozmy się nie załapały, np. Israel Seed Partners, który ze swoim wnioskiem na grant nieco się spóźnił, ale zainspirowany przez Yozmę napływ kapitału do Izraela był już tak duży, że bez problemu zebrał potrzebne na rozpoczęcie działalności 2,5 mln dolarów z innych źródeł. Obecnie w Izraelu działa 45 funduszy venture capital, a w latach 1992–2009 w sumie działało ich 240. Ten niewielki kraj posiada aż 31% udziałów w ogólnoświatowym rynku funduszy venture capital. Nie ma miejsca na ziemi, w którym łatwiej byłoby perspektywicznym firmom technologicznym zdobywać kapitał niż w Izraelu.\nRządowy projekt Yozma stał się impulsem rewolucji technologicznej, jaka przetoczyła się przez Izrael. W ciągu zaledwie pięciu lat, od 1996 r. do 2000 r., eksport produktów wysokiej technologii wzrósł tam ponad dwukrotnie – z 5,5 mld dolarów do 13 mld. W 2008 r. wynosił już ponad 18 mld dolarów.\nArmia generująca postęp\nOmawiając sukces gospodarczy Izraela, nie można zapominać o ogromnej funkcji modernizacyjnej, jaką pełni w tym kraju armia (IDF). Służba wojskowa w tym kraju jest obowiązkowa, więc praktycznie każdy Izraelczyk przechodzi przez armię, która jest wspólnym dla całego narodu doświadczeniem. Posiada więc ona ogromną rolę wspólnototwórczą. Zasady w niej panujące przechodzą do codziennego życia, a są to zasady bardzo nietypowe, jak na standardy panujące w wojskach innych państw. Przede wszystkim uderza w niej antyhierarchiczna struktura. Odpowiedzialność i kompetencje są w niej szeroko dystrybuowane nawet na najniższych szczeblach. W tym celu utrzymuje się bardzo małą liczbę żołnierzy wysokich stopniem. Stosunek oficerów do szeregowców wynosi w Izraelu 1 : 9, a dla porównania w USA 1 : 5. Poszczególne oddziały, a nawet poszczególni żołnierze korzystają z ogromnej samodzielności, podejmując elastyczne decyzje z perspektywy pola walki, często zmieniając początkowe założenia o 180 stopni, jeśli tylko sytuacja tego wymaga. Oprócz tego, z dużo mniejszą estymą traktuje się w niej stopnie, przykładając dużo większą wagę do realnych zasług podczas walki. Żołnierze oficjalnie poddają krytyce decyzje starszych stopniem, jeśli okazały się błędne, a spotykane jest nawet odwoływanie dowódcy w głosowaniu przez członków oddziału.\nNikogo nie dziwi sytuacja, w której generał podaje kawę zwykłemu żołnierzowi, a stopień i pełniona funkcja służą tylko podziałowi zadań, a nie tworzeniu hierarchii. Oczywiście wartościami, na których opiera się IDF, przesiąknięci są Izraelczycy, dzięki czemu tak potrzebne w prowadzeniu biznesu elastyczność i poczucie odpowiedzialności mają we krwi. Merytokracja przenika wszystkie obszary życia, nie tylko armię.\nPrzede wszystkim jednak armia jest ogromnym kołem zamachowym dla gospodarki. Nie chodzi tu tylko o fakt, że przemysł zbrojeniowy jest w Izraelu jest wysoko rozwinięty, czego przykładem jest chociażby słynny czołg typu Merkawa, jeden z najlepszych na świecie. Kierowani przeświadczeniem, że akurat w uzbrojeniu nie mogą zależeć od nikogo, Izraelczycy zaczęli rozwijać swój przemysł zbrojeniowy, gdy wiele obszarów życia było jeszcze w tym kraju w powijakach. Dzięki temu mogą się dziś pochwalić jednym z najlepiej rozwiniętych przemysłów zbrojeniowych na świecie.\nPrzede wszystkim jednak osiągnięcia w technologiach wojskowych bardzo szybko przenikają do cywilnych sfer życia, przyczyniając się również do wzrostu dobrobytu, a nie tylko bezpieczeństwa. Tak więc każdy szekel wydawany na armię zwraca się w dwójnasób, a po każdym projekcie militarnym, nawet nieudanym, pozostaje mnóstwo wiedzy i doświadczenia, które można wykorzystać przy czym innym.\nPrzykładem niech będzie niezrealizowany w końcu projekt myśliwca typu Lavi, który przyczynił się do takiego postępu technologicznego, że umożliwił Izraelowi wystrzelenie w kosmos własnej satelity. A 1500 naukowców pracujących przy nim po jego rozwiązaniu zasiliło sektor prywatny ogromem nabytej w nim wiedzy.\nOdbywający służbę wojskową Izraelczycy budują podczas niej swoje sieci kontaktów, które następnie regularnie wykorzystują w działalności biznesowej. Wiele firm tworzą eksperci różnych dziedzin, którzy poznali się w wojsku. Armia jest platformą, na której spotykają się przeróżnej maści specjaliści, którzy bez niej być może nigdy by się nie spotkali, albo nie przyszedłby im do głowy pomysł na wspólny biznes. Trzech założycieli firmy Compugen poznało się przy elitarnym projekcie IDF Talpiot, a 25 matematyków dołączyło do Compugenu dzięki znajomościom z wojska. Firma ta powstała, gdy jeden z jej założycieli, zajmujący się w wojsku przesiewaniem danych wywiadowczych, postanowił wykorzystać tę samą technikę do przesiewania materiału genetycznego. Obecnie Compugen wyspecjalizował się w prognostycznym tworzeniu leków, która opiera się w mniejszym stopniu na eksperymentach, a w większym na badaniu genotypu.\nFirma Given Imagine zbudowała mikrokamerę wbudowaną w kapsułkę, która połykana przez człowieka pozwala przesyłać obraz z jego układu pokarmowego. Wykorzystała do tego technologię miniaturyzacji pierwotnie stosowaną przy budowie pocisków rakietowych. Kapsułki PillCams stały się hitem eksportowym Izraela. Firma Aespironics wykorzystuje technikę z silników odrzutowców do produkcji inhalatora z turbiną napędzaną oddechem, natomiast Trans Pharma Medical – impulsy o częstotliwości radiowej do tworzenia plastrów, które mogą podać lek podskórnie bez zastrzyku. Zastosowań technologii wojskowych przez firmy z Izraela są setki, jeśli nie tysiące, a wciąż powstają nowe, wraz z każdą nową innowacją militarną, która po jakimś czasie staje się też innowacją cywilną.\nZa sukces gospodarczy Izraela odpowiada również polityka imigracyjna. Izrael jest z definicji otwarty na imigrację ludności wyznania mojżeszowego. Wyznanie jest tu czynnikiem decydującym, a nie względy etniczne, dlatego też bardzo szeroko otworzył się na imigrację z Etiopii, skąd w operacjach Mojżesz i Salomon sprowadzono tysiące czarnoskórych Żydów, czyli Felaszów, których obecnie żyje w Izraelu ok. 150 tys. Przyjmowanie nowych imigrantów jest dla Izraelczyków bardzo ważne, a partie podczas kampanii wyborczych ścigają się w obietnicach, ilu ich sprowadzą, gdy dojdą do władzy. Dzięki tej otwartości ludność kraju systematycznie rośnie – obecnie wynosi już ponad 8 milionów obywateli. W zasadzie poza czynnikiem religijnym nie ma innych warunków – Izrael przyjmuje żydowskich imigrantów każdej narodowości, wywodzących się z każdej kultury i dysponujących każdym wykształceniem (a nawet nie mających wykształcenia wcale). Obecnie urodzeni poza Izraelem obywatele stanowią jedną trzecią populacji kraju, co jest prawdopodobnie rekordem świata (w USA ten odsetek jest trzykrotnie niższy). Aktualnie Izrael jest tyglem, w którym żyje ze sobą ponad 70 różnych narodowości i kultur.\nImigranci dają Izraelowi potrzebny dynamizm. Nie mający nic do stracenia i zaczynający od zera nowi obywatele szeroką ławą zakładają nowe biznesy lub zasilają istniejący już sektor prywatny. Ich bardzo dobrej asymilacji sprzyja aktywna polityka państwa w tym zakresie. Według prawa osiedlić się w Izraelu może każdy Żyd, czyli potomek matki Żydówki lub każdy inny człowiek, który nawrócił się na judaizm.\nMinisterstwo Imigracji, w przeciwieństwie do większości tego typu instytucji na świecie, nie zajmuje się ograniczaniem liczby imigrantów, wręcz przeciwnie – ściąganiem ich do kraju. Po przyjeździe imigrant niezwłocznie otrzymuje obywatelstwo, a następnie szybko włączany jest w mechanizmy asymilacji.\nPriorytetem jest nauka języka – imigranci uczeni są hebrajskiego metodą pełnego zanurzenia. Przez pół roku po pięć godzin dziennie. W tym czasie otrzymują stypendium, by nie musieli martwić się o byt i mogli skupić się tylko i wyłącznie na jak najszybszym przyswojeniu języka nowej ojczyzny. Ministerstwo Edukacji zajmuje się potwierdzaniem dyplomów, a imigranci mają również do dyspozycji rządowe kursy mające ich przygotować do egzaminów, którymi mogą udowodnić swoje kompetencje zawodowe. Ministerstwo Imigracji natomiast prowadzi centra przedsiębiorczości, które mają wspierać imigrantów podczas zakładania firm. Oczywiście asymilacja udaje się w różnym stopniu, zależnie od grup narodowych. Źle wykształceni Etiopczycy stosunkowo słabo odnajdują się w izraelskiej rzeczywistości. Wielu z nich jest bezrobotnych, a większość wykonuje proste i słabo płatne prace fizyczne. Imigranci z byłego ZSRR, w większości doskonale wykształceni, są ogromną wartością dla gospodarki, służąc krajowym firmom swoją wiedzą. Jednak bilans imigracji jest dla Izraela bez wątpienia pozytywny – jest jednym z kilku fundamentów sukcesu gospodarczego Izraela.\nW ciągu 60 lat Izrael osiągnął pięćdziesięciokrotny wzrost PKB. Tak gigantyczny skok cywilizacyjny kraj ten zawdzięcza trzem fundamentom: polityce państwa w zakresie wspierania przedsiębiorczości, modernizacyjnej roli armii oraz skutecznej polityce imigracyjnej.\nObecnie Izrael nie tylko jest jednym z najbardziej rozwiniętych państw świata, ale przede wszystkim krajem, który być może najsprawniej realizuje swoje interesy na świecie, w stosunku do swoich ograniczonych możliwości, wynikających z małej powierzchni i nieprzyjaznego otoczenia geopolitycznego. Mimo to ten leżący w najbardziej zapalnym rejonie świata kraj odniósł ogromny sukces. Bez wątpienia należy za to Izrael podziwiać, jednak przede wszystkim traktować jako doskonałe źródło inspiracji dla prorozwojowych zmian w naszym kraju.\nTrudno uwierzyć, że jeszcze w latach 60. Finowie byli stosunkowo zacofanym społeczeństwem z monokulturową gospodarką. W tym czasie można było sądzić, że nie może być inaczej. Życie w trudnych północnych warunkach klimatycznych i w bezpośrednim zagrożeniu ekspansywnego i totalitarnego mocarstwa skłaniało raczej ku prostocie, a nie wysublimowaniu, oraz ku życiu z dnia na dzień, a nie ku długoterminowym i skomplikowanym projektom. Jednak Finowie postanowili odwrócić wydawałoby się bezwzględną logikę historyczno-geopolityczną. W tym celu postawili na rzecz najbardziej niezawodną w zakresie skoku cywilizacyjnego zacofanego społeczeństwa – na edukację.\nZa ojca fińskiego systemu edukacji uznawany jest Erkki Aho, dyrektor generalny Narodowej Rady Edukacji w latach 1972–1991. Już w pierwszym roku jego urzędowania dokonano przełomowych zmian, wprowadzając powszechną i obowiązkową dziewięcioletnią szkołę podzieloną na sześcioletnią podstawówkę i trzyletnie gimnazjum. W tym czasie aż 70% społeczeństwa kończyło naukę na sześcioletniej podstawówce, więc reforma ta wydłużyła większości obywateli naukę o trzy lata. Od początku wprowadzania reform zadbano też, by opóźniać segregację uczniów na mniej i bardziej utalentowanych. Celem było, by przez całe dziewięć lat obowiązkowego nauczania wszyscy uczniowie z danego terytorium uczyli się wspólnie niezależnie od wyników. Wcześniej różnicowanie uczniów następowało już w piątej klasie. Cel osiągnięto ostatecznie w 1985 r., gdy zabroniono wprowadzania równoległych ścieżek kształcenia nawet na poszczególnych poziomach. Kolejną ważną datą był rok 1998, kiedy ustanowiono prawo każdego dziecka w wieku sześciu lat do nauki w klasie zerowej, z czego już cztery lata później skorzystało 96% sześciolatków. Dzięki temu nauczanie publiczne rok wcześniej zabierało się za zasypywanie różnic w kapitale kulturowym przekazywanym dzieciom przez rodziców. Zmiany te złożyły się na ukształtowanie fińskiego systemu edukacji, który funkcjonuje dziś.\nJego główną cechą jest powszechność, co znaczy, że nacisk położony jest na maksymalną egalitarność procesu kształcenia i równy dostęp do dobrych szkół dla wszystkich obywateli. W pierwszej kolejności zadbano, by każde fińskie dziecko miało w bezpośredniej bliskości miejsca zamieszkania szkołę na wysokim poziomie, by osłabić motywację rodziców do poszukiwania lepszych szkół w innym rejonie, co prowadziłoby do tworzenia się szkół elitarnych i lokalnych gett dla uczniów z problemami. Nacisk na równość szans wiąże się także z tym, że edukacja jest w Finlandii całkowicie darmowa. Oznacza to nie tylko brak opłat za naukę (ich pobieranie jest prawnie zakazane), ale też darmowe podręczniki, przybory szkolne, obiady oraz dowóz dzieci na miejsce, a dla uczniów miewających problemy – darmowe zajęcia wyrównawcze, dzięki czemu dzieci z rodzin, które stać było na prywatne korepetycje, przestały mieć przewagę. Oprócz powszechności, ważna jest także ustawiczność kształcenia – tę Finowie również zapewniają: w systemie nie ma poziomów, z których nie można kontynuować nauki. Nic zatem nie stoi na przeszkodzie, by uczyć się przez całe życie, co w błyskawicznie zmieniającej się współczesnej rzeczywistości gospodarczej ma niebagatelne znaczenie.\nRównolegle zaczęto również reformować wytyczne dotyczące kształcenia. Nacisk przełożono z dostarczania suchej wiedzy na nauczanie umiejętności, takich jak rozumienie tekstu, wyrażanie własnych myśli oraz rozwijanie zainteresowań.\nSamodzielność, kreatywność i umiejętności analityczne – na te wartości kładzie nacisk fiński system edukacji. W tym celu wykorzystuje się różnorodne rodzaje zajęć, od rozszerzających horyzonty lekcji filozofii po koncerty muzyczne czy przedstawienia teatralne.\nRelacje uczniów z nauczycielami stały się mniej formalne, co nie znaczy, że brak im wzajemnego szacunku, jednak szacunek nauczyciele zdobywają przede wszystkim swoim przygotowaniem – od 1980 r. nauczyciele muszą mieć wyższe wykształcenie, dodatkowo zostają nimi głównie absolwenci należący do 10% najlepszych na roku. Zawód ten cieszy się w Finlandii ogromną estymą, porównywalną z profesorami uniwersyteckimi, lekarzami czy prawnikami. I to zarówno w odbiorze społecznym, jak i w preferencjach zawodowych młodych ludzi. Dzięki ich dobremu przygotowaniu można było przekazać im dużo większą samodzielność. Wytyczne centralne są raczej ogólne, nauczyciele w dużym stopniu decydują o kształcie zajęć, z wyborem podręczników włącznie. W zakresie oceniania uczniów nacisk położony jest na ocenę postępów, a nie dystansu do przyjętego standardu. Pierwszy krajowy egzamin uczniowie zdają dopiero w wieku 18 lat, po ukończeniu szkoły średniej.\nEfekty reform wprowadzanych przez Erkki Aho i jego następców są znakomite.\nFińska edukacja jest uważana za jedną z najlepszych na świecie. Oczywiście nie osiągnięto tego za darmo. Wydatki na szkolnictwo publiczne wynoszą tam 6% PKB, co jest czwartym najwyższym wynikiem w OECD. W Polsce wynoszą one tylko 4,4%.\nDzięki temu uczniowie w międzynarodowych badaniach co rok wypadają doskonale. W najnowszej edycji badań PISA młodzi Finowie zajęli 4. miejsce zarówno w naukach ścisłych (2. w Europie, za Estonią), jak i w czytaniu ze zrozumieniem (1. miejsce w Europie). Na tak dobrym przygotowaniu absolwentów szkół korzystają oczywiście uniwersytety i gospodarka.\nUniwersytet pod kołem podbiegunowym?\nJuż w latach 60. postanowiono zbudować sieć uniwersytetów na terenie całej Finlandii, ze szczególnym nastawieniem na uczelnie technologiczne. W tym czasie Finowie posiadali zaledwie dwie samodzielne uczelnie – w Helsinkach i Turku. Ten stan rzeczy znacznie ograniczał rozwój ogromnych połaci kraju, które były drenowane z talentów przez te dwa miasta. W założeniu więc rozbudowa sieci uniwersytetów była częścią programu rozwoju regionalnego. Cel osiągnięto już w latach 90.: Finlandia posiadała wtedy 20 publicznych i bezpłatnych uniwersytetów w 10 miastach, wyraźnie zorientowanych na technologię, z około jedną trzecią studentów studiujących nauki ścisłe. Cel, jakim był bardziej równomierny rozwój, został zrealizowany. Oulu, miasto położone na północy, dzięki otwarciu uniwersytetu stało się czwartym węzłem metropolitalnym Finlandii, powstrzymując przed emigracją na południe mieszkańców północnej i środkowej Finlandii. Politechnika w Lappeenranta odegrała podobną rolę dla wschodniej Finlandii. Swoją uczelnię ma nawet daleka Laponia. Dodatkowo postarano się, by miejscowe uczelnie dobrze współgrały z lokalną specyfiką gospodarczą, by absolwenci zasilali lokalne przedsiębiorstwa, a nie wyjeżdżali za pracą do innych miast. Uniwersytet w Joensuu stał się zatem czołową uczelnią w zakresie technologii drzewnych, a uczelnia w Tampere pomogła przekształcić to miasto w centrum informatyczne.\nFińskie uniwersytety nie są odizolowanymi bytami uczącymi dla samego uczenia. Nawet kształcenie kompetentnej kadry dla fińskich firm nie wyczerpuje palety funkcji, które spełniają te uczelnie.\nW murach tamtejszych uniwersytetów praca badawcza wre i to nie dla niej samej, lecz dla wynajdywania przedsiębiorstwom rozwiązań z zamierzeniem, by je wdrożyć i z powodzeniem sprzedawać w postaci produktów. W całym tym procesie fińskie uczelnie zaczęły blisko współpracować nie tylko z rodzimymi przedsiębiorcami (w latach 1994–1996 aż 53% fińskich firm miało podpisane umowy o współpracy z uczelniami), ale też z całym systemem fińskich publicznych instytucji wspierających badania i rozwój. Sieć fińskich uczelni (najważniejsze z nich to Helsiński Uniwersytet Technologiczny i Uniwersytet Techniczny w Tampere) jest koordynowana przez powstałą w 1987 r. Radę Polityki Naukowej i Technologicznej, natomiast o ich należyte finansowanie dba Akademia Fińska. Radą formalnie kieruje premier, a więc jest odpowiednio umocowana politycznie, ale posiada też niezbędną niezależność i jest to w zasadzie cecha wszystkich instytucji badawczych w Finlandii – z jednej strony są kontrolowane politycznie, ale z drugiej zadbano o niezależność podejmowanych przez nie decyzji. Rada skupia ośmiu kluczowych ministrów, 10 przedstawicieli uniwersytetów, a także reprezentantów przedsiębiorców, pracowników oraz Akademii Fińskiej. Jak widać, jest ona platformą dyskusji między wszystkimi zainteresowanymi stronami. Rada ma nie tylko formalne relacje z władzą, ale też faktyczne – jej zalecenia znajdują odzwierciedlenie w polityce rządu.\nNadzorowana przez resort edukacji Akademia Fińska ma za zadanie przede wszystkim wspierać uczelnie, finansując badania podstawowe. Środki, które rozdysponowuje, stanowią około 15% wszystkich publicznych nakładów na B+R (badania i rozwój). Jedną z pierwszych instytucji rozwojowych w Finlandii jest Narodowy Fundusz Badań i Rozwoju (SITRA), powstały już w 1967 r. SITRA wspiera finansowo przede wszystkim raczkujących przedsiębiorców podejmujących ryzykowne i nowatorskie projekty, a więc jest czymś na kształt funduszu venture capital, tylko że o publicznym charakterze. Podlega bezpośrednio parlamentowi.\nNajwiększym z funduszy jest Narodowa Agencja Technologiczna (TEKES), która dysponuje 30% środków na B+R. Wspiera ona badania zarówno w placówkach publicznych, jak i podmiotach prywatnych. W zasadzie z jego wsparcia korzystała każda odnosząca sukcesy fińska firma technologiczna (łącznie z Nokią) na jakimś etapie swojej działalności.\nTEKES promuje działalność sieciową – większe wsparcie mogą uzyskać te projekty, które są przygotowywane we współpracy wielu podmiotów. Podlega ono Ministerstwu Handlu i Przemysłu, jednak decyzje alokujące środki podejmuje niezależnie. A trzeba powiedzieć, że owe środki, którymi dysponują TEKES i reszta instytucji, są rzeczywiście niemałe. W 1982 r. rząd zadecydował o podnoszeniu nakładów na badania i rozwój z 1,2% PKB do 2,2% w 1992 r. Kolejnym celem było osiągnięcie nakładów wysokości 2,9% PKB w 1999 r., co udało się osiągnąć już rok przed terminem. W 2014 r. fińskie środki na B+R wyniosły 3,2% PKB, co było trzecim najwyższym wynikiem wśród państw OECD (1 w Europe).\nTechnologia w służbie egalitaryzmu\nWedług powszechnego mniemania szybki rozwój technologiczny musi pociągać za sobą także postępujące rozwarstwienie ekonomiczne. W takich warunkach najbardziej zdolnym jednostkom otwiera się wiele możliwości dużego zarobku, za to spada popyt na najniżej wykwalifikowanych pracowników, co odbija się na ich sytuacji. Przypadek Finlandii zadaje kłam tej teorii. Mierzący rozwarstwienie ekonomiczne wskaźnik Giniego spada w tym kraju od lat 60. (gdy wynosił 0,37), a więc dzieje się to równolegle z szybkim postępem technicznym. Obecnie Finlandia jest jednym z najmniej rozwarstwionych państw świata (0,25 przy średniej unijnej i wyniku Polski wynoszącym 0,31), a gwałtowny rozwój w niczym temu nie przeszkadzał. Stan ten uzyskała ona za pomocą rozbudowanego państwa dobrobytu, które zapewnia wysoką jakość powszechnych i darmowych usług publicznych, a także przede wszystkim wysoki poziom zabezpieczenia społecznego. Ten poziom zabezpieczenia (chociażby od bezrobocia) umożliwia funkcjonowanie elastycznego rynku pracy i to przy akceptacji silnych w tym kraju związków zawodowych – w latach 90. wskaźnik uzwiązkowienia wynosił aż 80%. Dzięki tej kombinacji czynników pracownicy nie boją się zwolnienia, gdyż wiedzą, że otrzymają w takim wypadku odpowiednie wsparcie (zarówno czysto materialne, jak i pod względem znalezienia nowego zatrudnienia), a pracodawcy działający często w nowatorskich i w związku z tym niepewnych branżach nie mają obiekcji przed zatrudnianiem nowych pracowników, gdyż wiedzą, że nie będą mieli problemu z ich zwolnieniem.\nOczywiście pracodawcy godzą się w zamian za elastyczny rynek pracy na partycypowanie w utrzymaniu rozbudowanego systemu zabezpieczeń, płacąc stosunkowo wysokie podatki. Fiskalizm w Finlandii jest obecnie bardzo wysoki – dochody sektora finansów publicznych w 2015 r. wyniosły 55% PKB, co jest najwyższym wynikiem w UE (średnia unijna jest 10 punktów procentowych niższa, a w Polsce jest to tylko 39%).\nInstytucje państwa dobrobytu koegzystują z kulturą innowacyjności w jeszcze jeden sposób. Mianowicie państwo dobrobytu jest platformą wdrażania wielu innowacji, dzięki czemu z jednej strony jest usprawniane, a z drugiej nowe pomysły mogą zostać znakomicie przetestowane przed ewentualną komercjalizacją. Przykładem może być np. wdrażany od lat 90. przez Ministerstwo Zdrowia projekt Macro Pilot, umożliwiający zdalną opiekę nad chorym w jego własnym mieszkaniu, wyeliminowanie papieru z obiegu w opiece medycznej (elektroniczne recepty) czy możliwość internetowej łączności między lekarzami, co eliminuje konieczność chodzenia od specjalisty do specjalisty. Także na szczeblu zarządzania lokalnego innowacje technologiczne są tam szeroko stosowane, np. Helsinki obecnie przodują we wprowadzaniu rozwiązań smart city.\nDzięki powyższym rozwiązaniom Finlandia przeżyła boom gospodarczy w latach 80., a także bardzo szybko wyszła z głębokiej recesji, w której znalazła się w latach 1990–1993 (jej PKB spadł aż o 14%), w dużej mierze nie z własnej winy (głównie z powodu upadku ZSRR, z którym utrzymywała intensywne relacje handlowe, a także deregulacji rynków finansowych, co umożliwiło m.in. ataki spekulacyjne na fińską walutę). W latach 1995–2001 rozwijała się już na średniorocznym poziomie 3,3%, a druga połowa lat 90. była okresem rozkwitu jej gospodarki i sukcesów wielu fińskich przedsiębiorstw (Nokia, Soner, Elis, Elcoteq). Finlandia tempo wzrostu utrzymała w XXI w. i w latach 2000–2008 była jednym z najszybciej rozwijających się wysoko rozwiniętych państw OECD (średni roczny wzrost 3,1%), co czyniła niezmiennie przy bardzo wysokich podatkach (dochody sektora finansów publicznych w tym okresie stanowiły przeciętnie 53% PKB). Obecnie jest jednym z najbardziej rozwiniętych państw na świecie.\nChoć jeszcze w 1960 r. 75% wolumenu eksportowego Finlandii stanowiło drewno i produkty papierowe, to już w XXI w. ok. jednej trzeciej eksportu fińskiego stanowiły produkty high-tech. W najnowszym rankingu Global Innovation Index 2015 Finlandia zajęła piąte miejsce na świecie i drugie w UE, za Szwecją.\nW rankingu najbardziej konkurencyjnych gospodarek świata wg World Economic Forum w 2016 r. zajęła 10 miejsce, a czwarte wśród krajów UE. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu, gdy Finowie byli dosyć zacofanym i słabo wykształconym społeczeństwem drwali, wydawało się to niemożliwe.\nZ przypadków Izraela i Finlandii polscy decydenci powinni czerpać całymi garściami. Oba kraje leżą w równie nieciekawym położeniu geopolitycznym – albo w najbardziej zapalnym punkcie świata, albo w bezpośredniej bliskości ekspansywnego i agresywnego mocarstwa. Oba też musiały się zmagać z koniecznością dogonienia cywilizacyjnego najbardziej rozwiniętych krajów świata, w czym przeszkadzały im ich naturalne ograniczenia – nieprzyjazne warunki klimatyczne oraz nieduża powierzchnia kraju. Mimo to ich próby zostały zwieńczone sukcesem. Jakkolwiek powinniśmy doceniać nasze osiągnięcia z ostatnich 25 lat, to do sukcesów na miarę Izraela i Finlandii wciąż nam daleko.


Program nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej. Historia wokół nas - PDF\nProgram nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej. Historia wokół nas\nDownload "Program nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej. Historia wokół nas"\n1 Program nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej Historia wokół nas Autorzy programu nauczania: Radosław Lolo, Anna Pieńkowska, Rafał Towalski Informacje o autorach programu nauczania: Dr Radosław Lolo adiunkt na Wydziale Historycznym Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku; zajmuje się pracą badawczą i dydaktyczną; specjalizuje się w historii nowożytnej powszechnej i Polski; jest autorem monografii z zakresu historii, artykułów naukowych, recenzji i publikacji popularnonaukowych oraz prac z zakresu dydaktyki historii. Dr Anna Pieńkowska pracownik Wydziału Historycznego w Wyższej Szkole Humanistycznej im. Aleksandra Girysztora w Pułtusku; zajmuje się dziejami nowożytnymi Polski, zwłaszcza historią parlamentaryzmu XVI wieku; dorobek dydaktyczny: nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w gimnazjum; zajęcia z dydaktyki historii na Wydziale Historycznym Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku; autorka artykułów, recenzji i prac z zakresu historii i dydaktyki. Dr Rafał Towalski pracownik naukowy w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, w Katedrze Socjologii i Katedrze Socjologii Ekonomicznej; autor publikacji naukowych i popularnonaukowych z dziedziny socjologii i socjologii ekonomicznej. 1\n2 Spis treści I. Wstęp 3 II. Opis warunków realizacji programu 3 III. Ogólne cele kształcenia 4 IV. Szczegółowe cele kształcenia i wychowania 5 V. Treści nauczania i opis założonych osiągnięć 8 KLASA IV 8 KLASA V 15 KLASA VI 20 VI. Procedury osiągania celów kształcenia i wychowania Metody kształcenia Strategie edukacyjne Indywidualizacja pracy z uczniem 32 VII. Postulowane osiągnięcia 32 VIII. Przykładowe techniki i narzędzia kontroli Ustne formy kontroli Pisemne formy kontroli 33 IX. Propozycje wewnątrzszkolnych procedur oceniania 33 2\n3 I. WSTĘP Już Starożytni dostrzegli w nauczaniu historii jeden z filarów kształcenia i wychowania młodzieży, widząc szerokie możliwości, jakie daje nauczanie treści związanych z bliższą i dalszą przeszłością człowieka. Tak też jest i dziś. W sytuacji, gdy obowiązek kształtowania postaw i wartości przejęła w znacznej mierze szkoła, pierwszy etap edukacji historycznej i społecznej ucznia, rozpoczynający się w klasie 4. szkoły podstawowej, powinien odgrywać szczególnie doniosłą rolę. Warto zwrócić uwagę, że praktycznie każde dziecko u progu edukacji historycznej interesuje się jakimś aspektem przeszłości i ma co do historii własne wyobrażenia. Należy zatem rozwijać zainteresowanie przeszłością, zwłaszcza własnego narodu i państwa. Służyć temu będzie przede wszystkim realizacja treści nauczania prezentowanych w ciekawy i zróżnicowany sposób. Stąd wiele miejsca w programie poświęcono doborowi różnorodnych metod i środków nauczania. W założeniu autorów zaproponowane treści nauczania (historyczne i społeczne) o charakterze propedeutycznym mają być dostosowane do możliwości recepcyjnych i percepcyjnych uczniów szkoły podstawowej oraz zaprezentowane w ciekawej i zróżnicowanej formie. Drugim ważnym zadaniem edukacji, jakie już na wstępie mocno podkreślamy, jest progresywne kształcenie umiejętności ucznia. Trzeba bowiem pamiętać, że przedmiot historia i społeczeństwo we wcześniejszym etapie i w dalszych etapach edukacyjnych (historia i wiedza o społeczeństwie w gimnazjum) jest przedmiotem zakładającym poznawanie przeszłości, a z czasem coraz bardziej samodzielne zdobywanie wiadomości, przetwarzanie i systematyzowanie. Proces samokształcenia, stymulowany umiejętnie przez nauczyciela, przynosi wiele satysfakcji uczniowi, który może rozwijać swoje zainteresowania, i przemienia uczenie się tego przedmiotu w prawdziwą intelektualną przygodę. Równie istotne jest wychowywanie przez edukację historyczną i społeczną. Chodzi o konsekwentne pokazywanie i kreowanie postaw społecznych i patriotycznych, a także kształcenie takich zachowań, które umożliwią uczniowi funkcjonowanie w środowisku szkolnym i rodzinnym (domowym). Podstawą do napisania programu jest obowiązujące rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. Program nauczania został tak skonstruowany, by realizował obowiązujące zapisy podstawy programowej oraz precyzował metody osiągania założonych celów edukacyjnych. Prezentowane w programie zagadnienia pozwalają na precyzyjne określenie celów kształcenia w kolejnych latach edukacji i stwarzają możliwość dostosowania tematów do możliwości percepcyjnych i zainteresowań uczniów. Układ treści programu nauczania, sposób ich usystematyzowania i prezentacja jasno sformułowanych celów edukacyjnych pozwala nawet początkującym nauczycielom na efektywne projektowanie procesu kształcenia. Jednakże im wyższe są kwalifikacje i kompetencje pedagogiczne nauczyciela, im lepsze przygotowanie do wykonywania zawodu, tym efektywniejsze będzie kształcenie u uczniów postawy aktywnego uczestnictwa w procesie edukacji i zachęcanie ich do poznawania i rozumienia otaczającego świata. Postawa przyjaznego uczniom nauczyciela przewodnika przyczyni się z pewnością do osiąganych przez nich sukcesów w nauce. II. OPIS WARUNKÓW REALIZACJI PROGRAMU Program nauczania przeznaczony jest do realizacji w szkołach podstawowych, w drugim etapie edukacyjnym, w klasach 4 6, czyli przez uczniów w wieku lat. Zgodnie z Ramowym planem nauczania dla szkoły podstawowej program może stanowić podstawę pracy dla wszystkich szkół podstawowych i być realizowany w wymiarze 4 godzin w trzyletnim cyklu nauczania. Nauczyciele szkół podstawowych realizują program w cyklu godzinowym 1:1:2. Dwie godziny w tygodniu przewidziane są w klasie ostatniej, czyli szóstej, z uwagi na czas niezbędny do powtórzeń, służący przygotowaniu uczniów do sprawdzianu kończącego edukację na szczeblu szkoły podstawowej. O podziale godzin (lub o ich zwiększeniu) może zdecydować dyrektor szkoły w porozumieniu z nauczycielami. Zagadnienia tematyczne najlepiej realizować w układzie przedstawionym w programie, ale dopuszczalna jest pewna elastyczność. Realizacja programu wymaga od nauczyciela sukcesywnego i przemyślanego przygotowywania się do lekcji i ustawicznego doskonalenia zawodowego. Warunkiem sprzyjającym osiąganiu celów edukacyjnych jest również dostęp uczniów i nauczycieli do biblioteki posiadającej bogaty księgozbiór, zawierający również czasopisma oraz encyklopedie i słowniki tematyczne. Uczniowie powinni być wyposażeni w podstawowe pomoce i środki dydaktyczne, z których najważniejsze są: podręcznik dostosowany do możliwości intelektualnych uczniów, zeszyt ćwiczeń, zeszyt przedmiotowy, teczka, w której uczeń gromadzi dodatkowe prace i materiały do wykorzystania na lekcji (rysunki, plany, mapy, diagramy, dodatkowe informacje na temat nauczanego przedmiotu czy też miejscowości i regionu), 3\n4 atlas historyczny, symbole narodowe: godło i flaga. Niezbędne do realizacji programu są: poradnik dla nauczyciela, literatura historyczna, popularnonaukowa, literatura piękna, czasopisma specjalistyczne, słowniki historyczne, słowniki wiedzy o społeczeństwie, encyklopedie, mapy ścienne, plany miast, plany terenów, plansze, plakaty: z przedstawieniami najważniejszych wydarzeń, dzieł sztuki, zabytków historycznych, wielkich postaci historycznych, schematów (Sejmu, Senatu), filmy, nagrania programów telewizyjnych, płyt CD ROM z grami dydaktycznymi, ćwiczenia i zadania dla uczniów, urządzenia techniczne wspomagające pracę nauczyciela i uczniów, takie jak: komputer, telewizor, rzutnik, odtwarzacz płyt CD. III. OGÓLNE CELE KSZTAŁCENIA Nadrzędne cele, jakie od zawsze stawiano edukacji historycznej, należą do zasadniczych w nauczaniu i wychowaniu młodego człowieka, zwłaszcza jeśli chodzi o kształtowanie postaw obywatelskich, patriotycznych i prospołecznych. Przez poznawanie przeszłości dokonywać się ma również budowanie systemu wartości oraz kreowanie tożsamości, zarówno na poziomie narodowym, jak też na poziomie mniejszych społeczności o charakterze regionalnym. Zgodnie z założeniami obecnie obowiązującego prawa oświatowego cele edukacji historycznej określa podstawa programowa przedmiotu historia i społeczeństwo, gdzie określono następujące cele kształcenia: I. Chronologia historyczna Uczeń posługuje się podstawowymi określeniami czasu historycznego: okres p.n.e., n.e. tysiąclecie, wiek, rok; przyporządkowuje fakty historyczne datom; oblicza upływ czasu między wydarzeniami historycznymi i umieszcza je na linii chronologicznej; dostrzega związki teraźniejszości z przeszłością. II. Analiza i interpretacja historyczna Uczeń odpowiada na proste pytania postawione do tekstu źródłowego, planu, mapy, ilustracji; pozyskuje informacje z różnych źródeł oraz selekcjonuje je i porządkuje; stawia pytania dotyczące przyczyn i skutków analizowanych wydarzeń historycznych i współczesnych. III. Tworzenie narracji historycznej Uczeń tworzy krótką wypowiedź o postaci i wydarzeniu historycznym, posługując się poznanymi pojęciami; przedstawia własne stanowisko i próbuje je uzasadnić. IV. Zainteresowanie problematyką społeczną Uczeń ma nawyk dociekania w kontekście społecznym zadaje pytania: "dlaczego jest tak, jak jest?" i "czy mogłoby być inaczej? oraz próbuje odpowiedzieć na te pytania. V. Współdziałanie w sprawach publicznych Uczeń współpracuje z innymi planuje, dzieli się zadaniami i wywiązuje się z nich. Po zakończeniu kursu historii i wiedzy o społeczeństwie w szkole podstawowej uczeń: dostrzega i nazywa konflikty pojawiające się we własnym otoczeniu oraz zna mechanizmy i instytucje przydatne przy ich rozwiązywaniu, posługuje się kategoriami czasu i przestrzeni w celu porządkowania wydarzeń, sytuuje w przestrzeni wydarzenia, umieszcza daty w przedziałach czasowych, oblicza upływ czasu między wydarzeniami, porządkuje wydarzenia w kolejności chronologicznej, posługuje się mapą, odczytuje przedstawione na niej podstawowe wydarzenia, procesy historyczne i społeczne, rozpoznaje i opisuje poznane źródła ikonograficzne, interpretuje krótkie fragmenty tekstów źródłowych, porównuje życie ludzi na przestrzeni wieków, stosuje ze zrozumieniem pojęcia i terminy, formułuje krótką wypowiedź ustną i pisemną, wyszukuje i wykorzystuje informacje z różnych źródeł. 4\n5 IV. SZCZEGÓŁOWE CELE KSZTAŁCENIA i WYCHOWANIA Strategicznym celem edukacji w szkole podstawowej jest kształcenie u uczniów różnych umiejętności oraz przekazywanie im wiedzy historycznej na poziomie propedeutycznym. Stanowi to podstawowy determinant przy określeniu celów szczegółowych dla poszczególnych przedmiotów. W związku z tym zadanie nauczyciela przedmiotu historia i społeczeństwo polega na odpowiedniej selekcji materiału faktograficznego. Ułatwi mu to zadanie postawienia sobie jasno sprecyzowanych celów kształcenia, takich jak: wiedza, umiejętności, kultura i świadomość historyczna, wartości, postawy. Szkoła, winna kształcić umiejętności oraz zapoznawać uczniów z podstawową wiedzą dotyczącą historii jako dziejów, w tym przede wszystkim dziejów Polski oraz kształtować obraz społeczeństwa i państwa, odnosząc się do zapisanych w podstawie programowej fundamentów Europy, kształtować u uczniów cechy charakteryzujące ludzi aktywnych i kreatywnych. Ważnym celem jest wychowywanie uczniów w duchu patriotycznym, zaszczepianie im wartości oraz wskazywanie sukcesów Polski i Polaków w przeszłości i teraźniejszości. Podczas uczenia przedmiotu historia i społeczeństwo niezwykle istotne jest odnajdywanie autorytetów, bez których nie sposób wyobrazić sobie budowania przyszłości, gdyż to one dają narodom i jednostkom poczucie trwałości, stabilności i dumy z przynależności do narodu i państwa. Zadaniem szkoły jest więc pomaganie młodemu człowiekowi w odkrywaniu spuścizny narodowej poprzez poznawanie ważnych wydarzeń z przeszłości. Wartości i postawy Ważnym zadaniem przedmiotu historia i społeczeństwo jest wychowywanie uczniów w duchu patriotycznym oraz przygotowywanie ich do pełnienia różnych ról społecznych oraz kształtowanie następujących postaw: zaangażowania w działania obywatelskie: uczeń angażuje się w działania społeczne, wrażliwości społecznej: uczeń dostrzega przejawy niesprawiedliwości i reaguje na nie, odpowiedzialności: uczeń podejmuje odpowiedzialne działania w swojej społeczności, poczucia więzi: uczeń odczuwa więź ze wspólnotą lokalną, narodową, europejską i globalną, tolerancji: uczeń szanuje prawo innych do odmiennego zdania, sposobu zachowania, obyczajów i przekonań, jeżeli nie stanowią one zagrożenia dla innych ludzi; przeciwstawia się przejawom dyskryminacji. Wiedza i umiejętności Celem edukacyjnym przedmiotu historia i społeczeństwo jest wprowadzenie uczniów w przeszłość i w teraźniejszość w aspekcie życia społecznego. W związku z tym niezwykle ważnym zadaniem jest stworzenie uczniom warunków do: poznania i dostrzegania wzajemnych związków między przeszłością i teraźniejszością, podejmowania prób wyrażania własnej opinii, wyjaśniania zmian cywilizacyjnych, poznawania i odnajdywania siebie i swego miejsca w środowisku społecznym oraz w grupie rówieśniczej. Ważnym zadaniem edukacji na wszystkich poziomach nauczania, a zwłaszcza na poziomie szkoły podstawowej, jest poszerzanie zasobu wiedzy historycznej i społecznej ucznia. Istotne jest, by w trakcie trwającej edukacji uczniowie sukcesywnie nabywali umiejętność samokształcenia, co przyczyni się z jednej strony do pogłębiania wiedzy, z drugiej zaś do kształcenia innych umiejętności, na przykład czytania ze zrozumieniem czy sięgania do innych niż podręcznik źródeł wiedzy. WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE 1. Refleksja nad sobą i otoczeniem społecznym. Uczeń: 1) wyjaśnia, w czym wyraża się odmienność i niepowtarzalność każdego człowieka, 2) podaje przykłady różnorodnych potrzeb człowieka oraz sposoby ich zaspokajania, 3) wyjaśnia znaczenie rodziny w życiu oraz wskazuje przykłady praw i obowiązków przysługujących poszczególnym członkom rodziny, 4) wyraża opinię na temat kultywowania tradycji i gromadzenia pamiątek rodzinnych, 5) charakteryzuje społeczność szkolną, z uwzględnieniem swoich praw i obowiązków, 6) podaje przykłady działań samorządu uczniowskiego w swojej szkole, 7) tłumaczy, odwołując się do przykładów, na czym polega postępowanie sprawiedliwe, 8) wyjaśnia, w czym przejawia się uprzejmość i tolerancja, 9) podaje przykłady konfliktów między ludźmi i proponuje sposoby ich rozwiązywania. 2. Mała Ojczyzna. Uczeń: 1) opisuje swoją małą Ojczyznę, uwzględniając tradycję historyczno kulturową i problemy społecznogospodarcze, 2) zbiera informacje o rozmaitych formach upamiętniania postaci i wydarzeń z przeszłości małej Ojczyzny, 5\n6 3) wskazuje na planie miejscowości, siedzibę władz lokalnych i na przykładach omawia zakres działań oraz sposoby powoływania władz. 3. Ojczyzna. Uczeń: 1) wymienia i tłumaczy znaczenie najważniejszych świąt narodowych, symboli państwowych i miejsc ważnych dla pamięci narodowej, 2) wskazuje na mapie i opisuje główne regiony Polski, 3) wymienia mniejszości narodowe i etniczne żyjące w Polsce i na wybranych przykładach opisuje ich kulturę i tradycje oraz wymienia miejsca największych skupisk Polaków na świecie. 4. Państwo. Uczeń: 1) wyjaśnia, w czym wyraża się demokratyczny charakter państwa polskiego, używając pojęć: wolne wybory, wolność słowa, wolne media, konstytucja, 2) wymienia organy władzy w Rzeczypospolitej Polskiej: parlament, prezydent, rząd, sądy i omawia najważniejszą funkcję każdego z tych organów w systemie politycznym, 3) podaje przykłady praw i obowiązków obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, 4) omawia wybrane prawa dziecka i podaje, gdzie można się zwrócić, gdy są one łamane. 5. Społeczeństwo. Uczeń: 1) wyjaśnia znaczenie pracy w życiu człowieka i dostrzega jej społeczny podział, 2) opisuje różne grupy społeczne, wskazując ich role w społeczeństwie, 3) podaje przykłady ważnych problemów współczesnej Polski, korzystając z różnych źródeł informacji (od osób dorosłych, z prasy, radia, telewizji, Internetu). 6. Wspólnota europejska. Uczeń opowiada o uczestnictwie Polski we wspólnocie europejskiej, używając pojęć: Unia Europejska, europejska solidarność, stosunki między na rodowe, oraz rozpoznaje symbole unijne: flagę i hymn Unii Europejskiej (Oda do radości). 7. Problemy ludzkości. Uczeń: 1) wyjaśnia, co oznacza powiedzenie: świat stał się mniejszy i wskazuje przy czyny tego zjawiska, 2) opisuje i ocenia na przykładach wpływ techniki na środowisko naturalne i życie człowieka, 3) wymienia pożytki i niebezpieczeństwa korzystania z mediów elektronicznych, 4) opowiada o przejawach nędzy na świecie oraz formułuje własną opinię o działaniach pomocowych podejmowanych przez państwa lub organizacje pozarządowe, 5) wyjaśnia na przykładach przyczyny i następstwa konfliktów zbrojnych na świecie. 8. Historia jako dzieje. Uczeń: 1) odróżnia historię rozumianą jako dzieje, przeszłość od historii rozumianej jako opis dziejów przeszłości, 2) wyjaśnia, na czym polega praca historyka, 3) podaje przykłady różnych źródeł historycznych i wyjaśnia, dlaczego należy je chronić. 9. Fundamenty Europy. Uczeń: 1) wyjaśnia znaczenie wynalazku pisma dla wspólnoty ludzkiej, 2) opisuje życie w Atenach peryklejskich, używając pojęć: teatr, filozofia, bogowie olimpijscy (Zeus, Atena, Apollo), mity (Herakles, Odyseusz), olimpiada, 3) charakteryzuje osiągnięcia Rzymu, używając pojęć i terminów: prawo rzymskie, drogi, wodociągi, 4) opisuje narodziny chrześcijaństwa i jego rozpowszechnianie w czasach starożytnych. 10. Państwo polskie za Piastów. Uczeń: 1) opowiada legendy o Piaście i Popielu oraz Lechu, Czechu i Rusie, a także rozpoznaje cechy charakterystyczne legendy, 2) wskazuje na mapie Gniezno i państwo Mieszka I, 3) opisuje panowanie Mieszka I, umiejscawiając je w czasie i używając pojęć: plemię, gród, drużyna, książę, 4) opowiada historię zjazdu gnieźnieńskiego, uwzględniając postacie: św. Wojciecha, Bolesława Chrobrego i Ottona III, 5) wskazuje na mapie Kraków i państwo Kazimierza Wielkiego, umiejscawiając je w czasie, 6) opowiada o panowaniu Kazimierza Wielkiego, z uwzględnieniem powstania Akademii Krakowskiej i uczty u Wierzynka. 11. Mnisi. Uczeń: 1) opisuje klasztor średniowieczny i tryb życia mnichów, używając pojęć: zakon, reguła, ubóstwo, 2) charakteryzuje postać św. Franciszka z Asyżu. 12. Rycerze. Uczeń: 1) charakteryzuje zamek średniowieczny i jego mieszkańców, 2) opisuje charakterystyczne cechy wzoru osobowego średniowiecznego rycerza. 6\n7 13. Mieszczanie. Uczeń: 1) opisuje miasto średniowieczne, używając pojęć: kupiec, rzemieślnik, cech, bur mistrz, samorząd miejski, rynek, mury miejskie, 2) porównuje warunki życia w mieście średniowiecznym i współczesnym. 14. Chłopi. Uczeń: 1) opisuje warunki życia na wsi średniowiecznej, 2) porównuje życie chłopa z życiem rycerza i mieszczanina. 15. Odkrycie Nowego Świata. Uczeń: 1) umieszcza Krzysztofa Kolumba i jego pierwszą odkrywczą wyprawę w czasie i w przestrzeni, 2) opisuje odkrycie Krzysztofa Kolumba, używając pojęć: karawela, Nowy Świat, Indianie, broń palna, 3) wymienia następstwa wypraw odkrywczych dla Europy i dla Ameryki. 16. Mikołaj Kopernik i jego odkrycie. Uczeń: 1) opowiada o życiu Mikołaja Kopernika, używając pojęć: uczony, astronom, odkrycie naukowe, 2) opisuje i umieszcza w czasie odkrycie Mikołaja Kopernika, wyjaśniając, co znaczy powiedzenie: Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię. 17. Jadwiga i Jagiełło. Uczeń: 1) wskazuje na mapie Wielkie Księstwo Litewskie, 2) wyjaśnia przyczyny unii polsko litewskiej, 3) charakteryzuje osobę Jadwigi i wymienia jej zasługi dla kultury polskiej, 4) opowiada o przyczynach i skutkach bitwy pod Grunwaldem. 18. Dwór Jagiellonów. Uczeń: 1) opisuje życie dworskie na Wawelu w okresie panowania Zygmuntów, używając pojęć: dwór, paziowie, komnata, arras. 19. Polski szlachcic. Uczeń: 1) charakteryzuje obowiązki szlachcica wobec państwa, używając pojęć: sejm, sejmik, pospolite ruszenie, 2) opisuje działalność gospodarczą polskiej szlachty, używając pojęć: folwark, pańszczyzna, kmiecie, spichlerz, spław rzeczny Wisłą do Gdańska. 20. Rzeczpospolita Obojga Narodów. Uczeń: 1) wyjaśnia, na czym polegała unia lubelska i wskazuje na mapie Rzeczpospolitą Obojga Narodów, 2) opisuje, w jaki sposób dokonywano wyboru króla, używając pojęć: elekcja, pole elekcyjne, koronacja. 21. Rzeczpospolita w XVII w. Uczeń: 1) sytuuje w czasie i omawia wydarzenia potopu szwedzkiego, z uwzględnieniem obrony Częstochowy i postaci Stefana Czarnieckiego, 2) sytuuje w czasie i opisuje wyprawę wiedeńską Jana III Sobieskiego, używając pojęć: oblężenie, odsiecz, sułtan, husaria. 22. Upadek I Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) podaje przykłady naprawy państwa polskiego za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, z uwzględnieniem Konstytucji 3 maja, 2) omawia i sytuuje w czasie wydarzenia powstania kościuszkowskiego, używając pojęć: naczelnik powstania, przysięga Kościuszki, kosynierzy, 3) wyjaśnia, w jakich okolicznościach doszło do upadku państwa polskiego, podaje datę III rozbioru. 23. Formy walki o niepodległość. Uczeń: 1) umiejscawia w czasie powstanie listopadowe i powstanie styczniowe, 2) wymienia cele walki powstańców oraz przykłady represji zastosowanych wobec społeczeństwa po przegranych powstaniach, 3) omawia, na wybranym przykładzie, walkę o język polski w nauczaniu, 4) zbiera z różnych źródeł informacje o zasługach dla rozwoju kultury polskiej: Jana Matejki, Stanisława Moniuszki, Henryka Sienkiewicza i Stanisława Wyspiańskiego. 24. Życie na emigracji. Uczeń: 1) wskazuje na mapie państwa, które przyjęły najwięcej emigrantów z ziem polskich, 2) rozróżnia emigrację polityczną i zarobkową, 3) zbiera z różnych źródeł informacje o zasługach dla kultury polskiej: Fryderyka Chopina, Adama Mickiewicza, Marii Skłodowskiej Curie, Heleny Modrzejewskiej. 25. Miasto przemysłowe. Uczeń: 1) opowiada o rozwoju uprzemysłowienia w XIX w., używając pojęć: maszyna parowa, kolej żelazna, statek parowy, silnik elektryczny, telegraf, fabryka, 2) wskazuje na mapie najbardziej uprzemysłowione miasta na ziemiach polskich, 7\n8 3) rozróżnia rzemieślnicze i fabryczne (maszynowe) formy produkcji, 4) opisuje warunki pracy w XIX wiecznej fabryce. 26. Odrodzenie państwa polskiego. Uczeń: 1) wskazuje na mapie granice II Rzeczypospolitej oraz wymienia jej sąsiadów, 2) wymienia czynniki decydujące o odzyskaniu niepodległości przez Polskę, 3) zbiera informacje o zasługach dla państwa polskiego Józefa Piłsudskiego i Roma na Dmowskiego. 27. Polska w okresie II wojnie światowej. Uczeń: 1) wskazuje na mapie państwa, które dokonały agresji na Polskę, 2) podaje charakterystyczne cechy polityki Stalina i Hitlera wobec własnych społeczeństw i państw podbitych, 3) charakteryzuje życie ludności na okupowanych terytoriach Polski, z uwzględnieniem losów ludności żydowskiej, 4) omawia formy oporu społeczeństwa wobec okupantów, 5) opisuje postawę ludności cywilnej i żołnierzy powstańczej Warszawy. 28. Polska Rzeczpospolita Ludowa. Uczeń: 1) wskazuje na mapie granice Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wymienia jej sąsiadów, 2) opowiada o Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, używając pojęć: odbudowa zniszczeń wojennych, awans społeczny i likwidacja analfabetyzmu, planowanie centralne, zależność od ZSRR, dyktatura partii komunistycznej, cenzura, opozycja demokratyczna. 29. Solidarność i powstanie III Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) wskazuje na mapie III Rzeczpospolitą i jej sąsiadów, 2) opisuje powstanie i działania Solidarności, używając określeń: strajk, walka bez przemocy, stan wojenny, Okrągły Stół, 3) wyjaśnia, jakie najważniejsze zmiany zaszły w Polsce w 1989 r. V. TREŚCI NAUCZANIA I OPIS ZAŁOŻONYCH OSIĄGNIĘĆ Treści nauczania podano w postaci tematów lekcyjnych wraz z rozwinięciem. W zależności od rozpoznania potrzeb edukacyjnych przez nauczyciela tematykę można realizować na jednej lub dwóch jednostkach lekcyjnych. Realizacja części podanych niżej zagadnień, zwłaszcza w zakresie regionalistyki, w dużym stopniu zależy od lokalnych realiów i inwencji nauczyciela. Pojęcia i terminy podane w nawiasach są doprecyzowaniem treści zapisanych w programie. Po każdej części tematycznej znajduje się opis wymagań (wymagana wiedza i umiejętności), które powinien opanować uczeń po zapoznaniu się z nimi. W niniejszym programie znalazły się również tematy dodatkowe (oznaczone gwiazdką). Autorzy zdecydowali się na ich umieszczenie, słuchając sugestii nauczycieli odnoszących się do całokształtu procesu kształcenia historycznego w szkole podstawowej. Łączą się one bezpośrednio z zagadnieniami ujętymi w nowej podstawie programowej. Tematy dodatkowe stanowią bowiem klamrę spinająca zagadnienia zapisane w podstawie programowej w chronologiczne i metodycznie uwarunkowaną merytorycznie całość tematyczną. Naturalnie decyzja, jeśli chodzi o ich włączenie do rocznego planu pracy, zależy wyłącznie od nauczyciela. KLASA IV CZĘŚĆ I. POZNAJĘ HISTORIĘ 1. O czym mówi nam historia? (wprowadzenie w świat historii; historia jako nauka zajmująca się badaniem przeszłości; historia jako dzieje, przeszłość, tradycja; wyjaśnienie pojęć: dawno, czasy prehistoryczne, czasy historyczne, dzieje, epoka, cywilizacja; potrzeba znajomości historii i tradycji; odtwarzanie przeszłości badanie przeszłości na podstawie źródeł historycznych; podział dziejów) Historia jest nauką o dziejach. W dziejach było wiele epok. Czym zajmuje się historyk? Czym jeszcze będziemy się zajmować na lekcjach historii? 2. Co to jest czas i jak go mierzymy? (przykłady najstarszych i współczesnych przyrządów do mierzenia czasu; jak zapisujemy i dzielimy czas; wyjaśnienie pojęć: chronologia historyczna, era, tysiąclecie, wiek, stulecie, półwiecze, czasy przed naszą erą, czasy 8\n9 naszej ery, stara i nowa era); określanie wieku i jego połowy; oznaczanie czasu na osi liczbowej, porządkowanie czasu w historii, obliczanie odległości w czasie pomiędzy wydarzeniami; przykłady zapisywania dat; kalendarz jako jedno z narzędzi mierzenia czasu) Kiedy nie było zegarka Czas w historii. Do czego służy oś czasu? Jak obliczyć czas w historii, czyli trochę matematyki. Długa droga do powstania kalendarza. 3. Źródła historyczne opowiadają nam o przeszłości (znaczenie źródeł historycznych dla odtwarzania przeszłości; wyjaśnienie pojęć: źródło historyczne, archeolog, archeologia, eksponat, zabytek; przykłady źródeł historycznych: przedmioty, narzędzia, broń, dokumenty, zabytki architektury, malowidła naskalne; grobowiec Tutenchamona przykład bezcennego źródła historycznego; znaczenie archeologii w odkrywaniu i badaniu źródeł historycznych; muzeum jako miejsce gromadzenia pamiątek z przeszłości; skansen jako miejsce gromadzenia dawnych budynków i ich wyposażenia) Bez źródła ani rusz. Co to jest źródło historyczne? Jakie znamy źródła historyczne? Jak chronimy bezcenne źródła historyczne? Różnorodne przekazy o życiu ludzi dawniej i dziś. 4. Do czego służy mapa? (zapoznanie z mapą historyczną i planem; znaczenie mapy w poznawaniu miejsca wydarzeń; odróżnianie mapy politycznej od geograficznej i tematycznej; podstawowe symbole, znaki, kolory na mapie historycznej i planie oraz ich znaczenie) O pewnym ważnym pytaniu (rola mapy i planu w poznawaniu historii) Jak czytać mapę? Co widać na mapach i planach? po omówieniu tej części materiału uczeń: odróżnia historię rozumianą jako dzieje, przeszłość od historii rozumianej jako opis dziejów przeszłości, wyjaśnia, na czym polega praca historyka, podaje przykłady różnych źródeł historycznych i wyjaśnia, dlaczego należy je chronić, stosuje pojęcia: źródło historyczne, chronologia, historia, archeologia, wykopaliska, wiek, stulecie, półwiecze, tysiąclecie, era, czasy przed naszą erą, czasy naszej ery, odczytuje na mapie i planie różne informacje oraz odnajduje symbole i znaki opisane w legendzie, wyjaśnia potrzebę ochrony zabytków. CZĘŚĆ II. ŚWIAT WOKÓŁ NAS 5. Kim jestem? Czym się różnię od innych? (określenie swoich cech osobowości: wyglądu, wyobrażeń o sobie, co lubię, czego nie lubię, czego chciałbym się nauczyć; porównanie własnego wyobrażenia o sobie samym (ja subiektywnego) z obrazem naszej osoby u innych (ja odzwierciedlone); charakterystyka samego siebie i porównanie z innymi (różnice i podobieństwa), indywidualizm jednostki; co lubię robić, co jest dla mnie ważne; wzorzec postępowań, czego uczymy się od innych; szacunek dla siebie i szacunek dla innych, kształtowanie postawy tolerancji; wyjaśnienie pojęć: tolerancja, uprzejmość; tolerancja jako poszanowanie odmienności innych osób; uprzejmość jako wzorzec zachowania będący przejawem szacunku dla innych) Co to jest osobowość? Nasze podobieństwo jest widoczne mimo różnic między nami. Czego uczymy się od innych? Tacy jesteśmy, czyli nasze cechy osobiste. Każdy jest osobą. 9\n10 6. Społeczeństwo, rodzina, szkoła (definicja społeczeństwa; znaczenie rodziny i przyjaźni, rola rówieśników w rozwoju i poznawaniu świata; szkoła i jej znaczenie dla przekazywania wiedzy i wychowania dzieci; wartości: uczciwość, punktualność, odpowiedzialność, patriotyzm; prawa dziecka; prawa i obowiązki ucznia; samorząd uczniowski i jego znaczenie w życiu szkoły) Społeczeństwo. Rodzina. Nasze potrzeby. Koledzy i przyjaciele. W klasie i na szkolnym korytarzu. Moje prawa. 7. Skąd mój ród, moje korzenie? (powody gromadzenia pamiątek rodzinnych, znaczenie pamiątek w kultywowaniu przeszłości, tradycji rodzinnej i historii miejsca zamieszkania; moja rodzina: pradziadkowie, dziadkowie, rodzice, rodzeństwo, krewni; od przydomku do nazwiska; poznawanie związków rodzinnych, wyjaśnienie pojęć: genealogia, drzewo genealogiczne, ród, rodowód; tworzenie drzewa genealogicznego) Co kryją pamiątki rodzinne? Opowieści prababci. Drzewo genealogiczne obrazem historii naszego rodu. Historia nazwiska. po tej części materiału uczeń: wyjaśnia, w czym wyraża się odmienność i niepowtarzalność każdego człowieka, podaje przykłady różnorodnych potrzeb człowieka oraz sposoby ich zaspokajania, wyjaśnia znaczenie rodziny w życiu oraz wskazuje przykłady praw i obowiązków przysługujących poszczególnym członkom rodziny, wyraża opinię na temat kultywowania tradycji i gromadzenia pamiątek rodzinnych, charakteryzuje społeczność szkolną, z uwzględnieniem swoich praw i obowiązków, podaje przykłady działań samorządu uczniowskiego w swojej szkole, tłumaczy, odwołując się do przykładów, na czym polega postępowanie sprawiedliwe, wyjaśnia, w czym przejawia się uprzejmość i tolerancja, podaje przykłady konfliktów między ludźmi i proponuje sposoby ich rozwiązywania, opisuje różne grupy społeczne, wskazując ich role w społeczeństwie, omawia wartość pamiątek rodzinnych dla kultywowania przeszłości i szacunku dla tradycji. CZĘŚĆ III. MOJA MAŁA OJCZYZNA, MÓJ KRAJ 8. Legendy i historia mojego miasta i regionu (wyjaśnienie pojęcia mała ojczyzna; rola zabytków w poznawaniu przeszłości, znaczenie zabytków dla kultury: kościoły, zamki, miejsca pamięci; pojęcia: gwara, herb; legendy związane z miejscowością; najważniejsze wydarzenia z dziejów mojej miejscowości; treści dotyczące historii lokalnej, regionów, tradycji, środowiska przyrodniczego i kulturowego; poznanie najbliższego środowiska i specyfiki swojego regionu tradycje i obyczaje w kulturze lokalnej; edukacja regionalna i wychowanie patriotyczne ścieżkami bohaterów regionu) Miejsca i ludzie. Mała ojczyzna. Jak można opisać swoją małą ojczyznę? Historia, historia Symbole lokalne. Co powiedzieliby nam nasi przodkowie? Tam, gdzie mieszkamy i gdzie żyjemy regiony. Co mówią ludzie? 9. Polska moja ojczyzna (położenie geograficzne Polski: obszar, państwa sąsiadujące z Polską, mniejszości narodowe; Warszawa jako stolica państwa i siedziba władz państwowych, sejm i senat; przedstawienie symboli i świąt narodowych, hymn narodowy, wychowanie patriotyczne kształtowanie szacunku dla własnego państwa) 10\n11 Ojczyzna jest wspólna. Tam, gdzie żyjemy i gdzie mieszkamy. Stolica Polski. Nasze najważniejsze symbole. Hymn narodowy. po omówieniu tej części materiału uczeń: opisuje swoją małą Ojczyznę, uwzględniając tradycję historyczno kulturową i problemy społecznogospodarcze, zbiera informacje o rozmaitych formach upamiętniania postaci i wydarzeń z przeszłości małej Ojczyzny, wskazuje na planie miejscowości, siedzibę władz lokalnych i na przykładach omawia zakres działań oraz sposoby powoływania władz zbiera informacje o rozmaitych formach upamiętniania postaci i wydarzeń z przeszłości małej Ojczyzny, wskazuje na planie miejscowości, siedzibę władz lokalnych i na przykładach omawia zakres działań oraz sposoby powoływania władz, wymienia i tłumaczy znaczenie najważniejszych świąt narodowych, symboli państwowych i miejsc ważnych dla pamięci narodowej, wskazuje na mapie i opisuje główne regiony Polski, opowiada czym jest herb, jakie informacje przedstawia. CZĘŚĆ IV. OPOWIEŚCI O LUDZIACH, LEGENDACH I HISTORII 10. Jak żyli nasi praprzodkowie myśliwi i rolnicy* (ewolucja człowieka w prehistorii; życie ludzi pierwotnych: zajęcia, narzędzia, broń, ubiory, sposoby zdobywania pożywienia; kultura ludzi paleolitu rysunki naskalne; zmiana trybu życia z koczowniczego na osiadły; wielkie zmiany w życiu ludzi epoki neolitu osiadły tryb życia, rolnictwo; pojęcia: homo sapiens, koczownik) Nasi praprzodkowie. Jak żyli? Co robili? Od koczownika do rolnika, no i co z tego wynika 11. Biskupin pradawna osada nad jeziorem* (historia odkrycia osady, umiejscowienie na mapie; opis funkcji gospodarczych i politycznych grodu, opis budowy grodu; warunki życia codziennego mieszkańców Biskupina; praca archeologa, potrzeba ochrony zabytków: pojęcia: osada obronna, gród) O tym, że każdy, kto umie patrzeć, może być odkrywcą. Jak wyglądał Biskupin? Życie w grodzie nad jeziorem Co się stało z Biskupinem? * po omówieniu tej części materiału uczeń: opowiada o życiu ludzi z epoki paleolitu, rozróżnia pojęcia: koczowniczy i osiadły tryb życia, wymienia zmiany w życiu ludzi neolitu, opowiada o osadzie w Biskupinie i jej mieszkańcach, wyjaśnia, czym jest rezerwat archeologiczny, rozumie potrzebę szczególnej ochrony rezerwatów archeologicznych. 12. Legendy i historia, czyli opowieści o początkach państwa polskiego (legendy najstarsze opowieści o początkach państwa polskiego; średniowieczni kronikarze: Gall Anonim, Wincenty Kadłubek, Jan Długosz; legendy: o Lechu, Czechu i Rusie, o złym księciu Popielu, o Piaście, o księciu Kraku i smoku wawelskim; postacie historyczne, postacie legendarne; pojęcia: legenda, kronikarz, podgrodzie) Wśród pradawnych opowieści Legenda o Lechu, Czechu i Rusie. Legenda o złym księciu Popielu. Legenda o Piaście. Legenda o księciu Kraku i smoku wawelskim. 11\n12 13. Mieszkańcy grodu i podgrodzia (budowa grodów średniowiecznych na ziemiach polskich; gród jako ośrodek polityczny i gospodarczy, życie na podgrodziu; pojęcia: gród, podgrodzie, plemię, władza książęca, pan grodowy, kasztelan, drużynnik) Jak powstawały grody? Gród ośrodkiem władzy książęcej. Mieszkańcy podgrodzia. 14. W średniowiecznym zamku siedzibie seniora (budowa i wygląd zamku średniowiecznego; zamek jako siedziba seniora (władcy); zamek i podzamcze jako ośrodek gospodarczy; rola rycerstwa w średniowieczu; kodeks rycerski; Zawisza Czarny jako wzór osobowy rycerza; pojęcia: senior, rycerz, giermek, herb, turniej rycerski; kodeks honorowy rycerza) Budowa zamku. W siedzibie seniora i w jej pobliżu. Od giermka do rycerza. 15. Życie mieszkańców wsi (krajobraz średniowiecznej Polski; opis warunków życia ludności wiejskiej we wczesnym średniowieczu; opis gospodarstwa chłopskiego; powinności chłopów wobec możnych; pojęcia: danina, dziesięcina) W rytmie pór roku. W chłopskiej chałupie. Powinności wobec możnego pana. po omówieniu tej części materiału uczeń: opowiada legendy o Piaście i Popielu oraz Lechu, Czechu i Rusie, a także rozpoznaje cechy charakterystyczne legendy, wskazuje na mapie Gniezno i państwo Mieszka I, opisuje panowanie Mieszka I, umiejscawiając je w czasie i używając pojęć: plemię, gród, drużyna, książę, charakteryzuje zamek średniowieczny i jego mieszkańców, opisuje charakterystyczne cechy wzoru osobowego średniowiecznego rycerza, stosuje pojęcia: senior, rycerz, giermek, turniej rycerski, opisuje na podstawie materiału ikonograficznego przykładowy układ wsi średniowiecznej, opisuje warunki życia na wsi średniowiecznej, porównuje życie chłopa z życiem rycerza. 16. W służbie Bogu i ludziom (główne zakony średniowiecza: benedyktyni, cystersi, franciszkanie, dominikanie; życie codzienne w średniowiecznym klasztorze; działalność zakonów; św. Franciszek; pojęcia: zakon, reguła zakonna, kaznodzieja, ubóstwo, benedyktyńska praca, inicjał, pergamin, miniatura) Księża i zakonnicy. Święty Franciszek przyjaciel ludzi i zwierząt. Życie codzienne w średniowiecznym klasztorze. 17. Średniowieczne kościoły i katedry* (średniowieczne kościoły styl romański, styl gotycki; wygląd kolegiaty w Tumie i bazyliki w Gdańsku; pielgrzymki do miejsc świętych przejawem rozwoju duchowości religijnej średniowiecznego społeczeństwa; pracownia średniowiecznego kronikarza; pojęcia: kościół, katedra, styl romański, styl gotycki, witraż, fundator, pielgrzymka, relikwie, krypta) Budowle o grubych murach i małych oknach. Strzeliste katedry. Miejsca święte i pielgrzymki. Co kryją podziemia średniowiecznych kościołów? 18. W średniowiecznym mieście (rozwój miast na ziemiach polskich; cechy charakterystyczne zabudowy średniowiecznego miasta; funkcje i charakter średniowiecznego miasta; życie mieszkańców; podział społeczny; samorząd miejski; kucy i rzemieślni 12\n13 cy najliczniejsza grupa mieszkańców średniowiecznego miasta; pojęcia: mury miejskie, rynek, barbakan, ratusz, kupcy, rzemieślnicy, warsztat, cech, patrycjat, pospólstwo, plebs, rada miejska, burmistrz) Od osady do miasta. Wśród ulic średniowiecznego miasta. Kto posiadał miasto, a kto nim zarządzał? Kupcy i rzemieślnicy. Od zamożnego kupca do wędrownego grajka. Życie w średniowiecznym mieście. po omówieniu tej części materiału uczeń: porównuje życie chłopa z życiem rycerza i mieszczanina, opisuje klasztor średniowieczny i tryb życia mnichów, używając pojęć: zakon, reguła, ubóstwo, charakteryzuje postać św. Franciszka z Asyżu, opisuje miasto średniowieczne, używając pojęć: kupiec, rzemieślnik, cech, burmistrz, samorząd miejski, rynek, mury miejskie; porównuje warunki życia w mieście średniowiecznym i współczesnym, opisuje na podstawie materiału ikonograficznego pracownię średniowiecznego kronikarza, rozpoznaje na materiale ikonograficznym kościół romański i katedrę gotycką, wymienia charakterystyczne dla tych budowli elementy, potrafi opisać na podstawie ikonografii elementy zabudowy średniowiecznego miasta, wymienia przykładowe nazwy zawodów rzemieślniczych, opisuje rolę rady miejskiej w zarządzaniu miastem. 19. W pracowni mistrza Stwosza (Wit Stwosz jako średniowieczny rzemieślnik artysta; ołtarz w kościele mariackim jako średniowieczne dzieło sztuki; pojęcia: rzemieślnik, pracownia, detal, ołtarz mariacki) Z Norymbergi do Krakowa. W warsztacie rzeźbiarza. Niezwykły ołtarz kościoła Mariackiego. 20. Dzieło mistrza Długosza (Jan Długosz historyk, dyplomata, wychowawca synów królewskich; Jan Długosz jako dziejopis ( kronikarz) autor kroniki Królestwa Polskiego; pojęcia: kronikarz, dziejopis,) Zamiłowanie do wiedzy. W służbie królowi. Pierwszy polski historyk. 21. Mikołaj Kopernik ten, który poruszył ziemię (Mikołaj Kopernik ksiądz, lekarz, prawnik, ekonomista i astronom; Kopernik absolwent Akademii Krakowskiej; Mikołaj Kopernik uczony odkrywca, autor dzieła O obrotach sfer niebieskich; pojęcia: astronomia, astrolabium, ekonomia) Uczony ksiądz Kopernik. Zarządca dóbr kościelnych i obrońca zamków. Kopernik i jego wielkie odkrycie. po omówieniu tej części materiału uczeń: umieszcza na osi czasu wieki: XV i XVI, opowiada o życiu Mikołaja Kopernika, używając pojęć: uczony, astronom, odkrycie naukowe, opisuje i umieszcza w czasie odkrycie Mikołaja Kopernika, wyjaśniając, co znaczy powiedzenie: Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię, podaje, że Wit Stwosz był najsłynniejszym żyjącym w średniowiecznej Polsce artystą rzemieślnikiem, wymienia prace Wita Stwosza, podaje, że Jan Długosz był pierwszym polskim historykiem i kronikarzem średniowiecznym. 22. W szlacheckim dworze i w pałacu magnackim* 13\n14 (pochodzenie szlachty; przywileje i obowiązki szlachcica; folwark gospodarstwo szlacheckie; ubiór szlachcica oznaką jego stanu i pochodzenia; dwór szlachecki; magnateria najbardziej znacząca grupa obywateli w Rzeczypospolitej XVI i XVII wieku; elementy wyróżniające magnaterię; siedziba magnata Krzyżtopór; gospodarstwo chłopskie w XVI wieku; pojęcia: szlachta, magnateria, przywileje, folwark, pańszczyzna) Od rycerza do szlachcica. W szlacheckim dworze. W folwarku szlacheckim. Od szlachcica do magnata. W siedzibie magnata. W chłopskiej zagrodzie. 23. W Łazienkach Królewskich* (Stanisław August Poniatowski jako miłośnik i mecenas nauki i sztuki; Zamek Królewski i Łazienki Królewskie; obiady czwartkowe i ich uczestnicy; Szkoła Rycerska, Komisja Edukacji Narodowej, Warszawa na obrazach Canaletta; pojęcia: obiady czwartkowe, mecenas sztuki) W kręgu nauki i sztuki. W komnatach i apartamentach królewskich. Szkoła dla patriotów. Pierwsze ministerstwo oświaty. Miasto z obrazów. 24. Koleją w XIX wiek* ( XIX wiek wiekiem wynalazków; parowóz Stephensona; miasto XIX wieku nowe ulice, place, domy, pojazdy i fabryki, zmiany w życiu ludzi i stylu ich życia; pojęcia: maszyna parowa, fabryka, robotnicy, aeroplan) Od lampy naftowej do żarówki. Para, węgiel i żelazo. zmieniają się miasta. Powstają fabryki. Zmienia się życie ludzi. * po omówieniu tej części materiału uczeń: wskazuje na osi czasu wieki: XVI, XVII, XVIII i XIX, charakteryzuje obowiązki szlachcica wobec państwa, używając pojęć: sejm, sejmik, pospolite ruszenie, opisuje działalność gospodarczą polskiej szlachty, używając pojęć: folwark, pańszczyzna, kmiecie, spichlerz, spław rzeczny Wisłą do Gdańska, podaje, że szlachta posiadała przywileje, ale miała tez obowiązki wobec państwa, opisuje na podstawie ikonografii dwór szlachecki i wygląd szlachcianki i szlachcica, opisuje folwark szlachecki, wyjaśnia, czym wyróżniała się magnateria, opisuje na podstawie ikonografii siedzibę magnata, opowiada o obowiązkach chłopów w XVI XVII wieku, pamięta pojęcia: przywileje, szlachta, magnateria, folwark szlachecki, czeladź, pańszczyzna, opowiada o królu Stanisławie Auguście Poniatowskim, opowiada o obiadach czwartkowych, opisuje na podstawie materiału ikonograficznego wygląd XIX wiecznego miasta, podaje przykłady zmian w życiu codziennym ludzi w XIX wieku używając pojęć: maszyna parowa, kolej żelazna, statek parowy, silnik elektryczny, telegraf, fabryka. 14\n15 KLASA V CZĘŚĆ I. CYWILIZACJE NAD WIELKIMI RZEKAMI 1. Czas w historii (przypomnienie pojęć: chronologia, okres p.n.e., n.e., tysiąclecie, wiek, rok; przyporządkowuje fakty historyczne datom; obliczanie upływu czasu historycznego między wydarzeniami historycznymi; określanie wieku i jego połowy, tysiąclecia i jego połowy; ćwiczenia z osią czasu) Chronologia nauka o mierzeniu czasu. Epoki historyczne i wielkie wydarzenia. Fakty historyczne i daty. Oś czasu, czyli jak porządkujemy kolejność wydarzeń. 2. Nad Eufratem i Tygrysem* (warunki naturalne Mezopotamii; przyczyny powstania miast państw nad wielkimi rzekami [definicja państwa]; znaczenie budowy sieci nawadniających; wygląd miast państw obszaru Mezopotamii; technika budowy domów; powstanie pisma, technika jego zapisywania, znaczenie pisma dla przekazu informacji; znaczenie prawa dla mieszkańców miast państw Kodeks Hammurabiego; boginie i bogowie Mezopotamii; pojęcia, cywilizacja, wielobóstwo, świątynia, Sumerowie) W dolinach wielkich rzek. W jaki sposób i po co zbudowano system nawadniający? Potężne mury Babilonu. U wrót świątyni. Rylcem na glinianej tabliczce Co to jest prawo i po co je wymyślono? 3. W Egipcie faraonów* (warunki naturalne Egiptu, znaczenie Nilu w życiu Egipcjan, kalendarz egipski; rolnictwo i nawadnianie, praca niewolników i chłopów; władza faraona, rola kapłanów i urzędników; wierzenia Egipcjan, wiara w życie pozagrobowe, przyczyny mumifikacji ciał; pismo hieroglificzne i jego zastosowanie; pojęcia: Egipt darem NIlu, hieroglify, piramida, faraon, kapłan, mumifikacja) O rzece, która żywiła Egipcjan. Trzy pory roku. Zbudujcie dla mnie piramidę! Państwo, władca i jego lud. Bogowie i kapłani. Pisarze i architekci. Zapisane na zwojach papirusu. 4. Palestyna, ziemia Izraelitów* (warunki naturalne Palestyny; przyczyny poszukiwania przez Izraelitów Ziemi Obiecanej; zasady religii jako prawa; państwo Dawida i Salomona; opowieść o Dawidzie i Goliacie; Świątynia Salomona; pojęcia: Ziemia Obiecana, Arka Przymierza, Stary Testament, Biblia, walka Dawida z Goliatem) Droga do Ziemi Obiecanej. Państwo Dawida i Salomona. Opowieść o Dawidzie i Goliacie. Wiara w jedynego Boga. 5. Od klinów do liter (znaczenie wynalazku pisma dla wspólnoty ludzkiej, pismo obrazkowe, pismo klinowe, hieroglify, alfabet fenicki, alfabet grecki, alfabet rzymski, średniowieczna łacina) Ludzie i pismo. Mówiące rysunki. Znaki na glinianych tabliczkach. Fenicjanie twórcami najstarszego alfabetu. Wielkie litery Rzymian. Skąd się wziął alfabet łaciński. 15\n16 po omówieniu tej części materiału uczeń: oblicza czas pomiędzy wydarzeniami historycznymi, przypisuje wydarzenia wiekowi i zaznacza je na osi chronologicznej, wskazuje na osi czasu datę wynalezienia pisma, wskazuje na mapce w podręczniku miasta państwa starożytnej Mezopotamii, opowiada o warunkach życia ludności zamieszkującej tereny między Eufratem i Tygrysem, podaje, że w Mezopotamii powstała jedna z najstarszych cywilizacji i powstało najstarsze spisane prawo, wymienia wynalazki mieszkańców Mezopotamii (koło, szkło, cegła, pismo), opowiada o władzy faraona i społeczeństwie Egiptu, wyjaśnia, dlaczego Egipt nazywano darem Nilu, opowiada o wędrówce Izraelitów do Ziemi Obiecanej, stosuje termin: Dziesięcioro Przykazań, Arka Przymierza, wyjaśnia znaczenie wynalazku pisma dla wspólnoty ludzkiej. CZĘŚĆ II. STAROŻYTNI GRECY 6. W ojczyźnie starożytnych Greków* (położenie geograficzne i warunki naturalne Grecji; kolonizacja grecka; rodzina grecka zajęcia kobiet, mężczyzn i dzieci; zajęcia niewolników; obowiązki obywatela; pojęcia: kolonizacja, Hellada, Hellenowie, polis, agora, barbarzyńcy) Kraina Greków. Mieszkańcy Hellady. W podróży po morzach. W greckim domu. Na greckiej agorze. 7. Ateny i Sparta* (Ateny i Sparta najważniejsze miasta państwa starożytnej Grecji; demokracja; demokracja ateńska i jej funkcjonowanie; Sparta państwo żołnierzy; obrazy z życia Spartan wychowanie spartańskie, obrazy z życia Ateńczyków wychowanie ateńskie; Perykles twórca potęgi Aten; wojny z Persami; pojęcia: demokracja,, zgromadzenie ludowe, wychowanie spartańskie, hoplita, triera) Grecy twórcami demokracji. Ateny państwo wolnych obywateli. Sparta państwo żołnierzy. W obronie przed wspólnym wrogiem. 8. Kultura Greków (filozofia Greków (Sokrates, Arystoteles poszukiwanie odpowiedzi, poszukiwanie dobra); teatr (piękno w życiu człowieka); początki historii (Herodot poszukiwanie prawdy); pierwsze olimpiady, porównanie olimpiad starożytnych ze współczesnymi; ukazanie wybranych postaci z panteonu bogów (Zeus, Atena, Apollo), znaczenie wierzeń w życiu starożytnych Greków; mity o Heraklesie i Odyseuszu; pojęcia: kultura, teatr, filozofia, olimpiada, ambrozja, mitologia, bogowie Olimpijscy) Wiem, że nic nie wiem? O laur zwycięstwa. W chmurach Olimpu. Muzyka i narodziny teatru. 9. Architekci i rzeźbiarze (osiągnięcia Greków w architekturze i sztuce świątynie na Akropolu, świątynia Ateny, Zeus Olimpijski; kolumny greckie ( style architektoniczne) rzeźbiarze: Fidiasz, Myron, Polklet; Akropol; pojęcia: świątynia, bóstwo, kolumna: dorycka, jońska, koryncka) Świątynie na Akropolu. Dekoracja budowli. Budynki publiczne. Kamienne posągi. 16\n17 po tej części materiału uczeń: podaje wpływ warunków naturalnych na powstanie państw starożytnych, wyjaśnia pojęcie miasto państwo, opowiada o życiu starożytnych Greków, opisuje wojny Greków z Persami, opisuje różnice w wychowaniu spartańskim i ateńskim, charakteryzuje demokrację ateńską, wymienia najważniejsze osiągnięcia starożytnych Greków w dziedzinie kultury, sztuki i budownictwa (teatr, rzeźba, świątynie, Akropol), opisuje życie w Atenach peryklejskich, używając pojęć: teatr, filozofia, bogowie olimpijscy (Zeus, Apollo, Atena), mity (Herakles, Odyseusz), olimpiada, wskazuje na podstawie materiału ikonograficznego porządki architektoniczne: dorycki, joński, koryncki, posługuje się pojęciami: Hellada, Hellenowie, polis, kolonizacja grecka, obywatel, ambrozja. CZĘŚĆ III. STAROŻYTNI RZYMIANIE 10. W starożytnym Rzymie* (położenie geograficzne Rzymu; legendarne początki Rzymu; legendy o Remusie i Romulusie oraz o Eneaszu; organizacja republiki znaczenie senatu; prawo rzymskie; armia rzymska; pojęcia: senat, zgromadzenie ludowe, trybun ludowy, republika, cesarstwo, prowincja, legiony, cesarz) O mieście na siedmiu wzgórzach. Legendy o założeniu Rzymu. O królach i urzędnikach. Pod znakiem Marsa legiony. Juliusz Cezar i Oktawian August. 11. Architekci i inżynierowie (osiągnięcia starożytnych Rzymian w budownictwie: świątynie, posągi, drogi rzymskie, mosty, akwedukty, termy; pojęcia: termy, akwedukt, kopuła, łuk tryumfalny, amfiteatr, prawo rzymskie) Spacerem po Forum Romanum. Drogi i mosty rzymskie. Prawo rzymskie. Akwedukty i termy. Amfiteatry, łuki tryumfalne i kolumny. 12. Społeczeństwo rzymskie* (obywatele, niewolnicy, żołnierze, prawo rzymskie, rodzina rzymska; życie codzienne i rozrywki w starożytnym Rzymie; wierzenia Rzymian: pojęcia: gladiator, Koloseum, igrzyska, willa rzymska, bogowie rzymscy) Obywatele i niewolnicy. Rodzina rzymska. Wierzenia Rzymian. Na arenie Koloseum i zaciszu wiejskiej willi. 13. Chrześcijanie (działalność Jezusa; wyjaśnienie pojęcia: mesjasz; organizacja pierwszych wspólnot chrześcijańskich, zasady religii chrześcijańskiej; św. Piotr; misja i kierunki podróży św. Piotra; symbole chrześcijaństwa; pojęcia: Palestyna, ewangelie, apostołowie, przypowieści, Dobra Nowina, chrześcijaństwo, religia, tolerancja, czasy n.e. (po narodzinach Chrystusa), czasy p.n.e. (przed narodzinami Chrystusa) Jezus z Nazaretu Apostołowie. Początki chrześcijaństwa. Tolerancja. 14. Upadek Imperium Rzymskiego* 17\n18 (przyczyny i skutki wojen domowych dla Imperium Rzymskiego; plemiona germańskie i ich sposoby walki; przyczyny podziału Cesarstwa na Zachodnie i Wschodnie; Romulus Augustulus ostatni cesarz rzymski; Atylla wódz Hunów; pojęcia: Cesarstwo Wschodnie, Cesarstwo Zachodnie, Wandalowie, Hunowie) Ciężar imperium i wojny domowe. Ludzie z długimi brodami. Z Rzymu do Konstantynopola. Kto pokonał Rzym? po tej części materiału uczeń: wskazuje na osi czasu VIII w. p.n.e., opowiada legendy o założeniu Rzymu, zna pojęcia: republika, senat, trybun ludowy, prawo rzymskie, wymienia nazwę państwa, w którym narodziło się chrześcijaństwo i wskazać je na mapie, opowiada o znaczeniu armii rzymskiej w budowaniu imperium przez Rzymian, wskazuje i opisuje na podstawie materiału ikonograficznego osiągnięcia Rzymian w budownictwie: amfiteatr, drogę rzymską, akwedukt, termy, forum rzymskie, łuk tryumfalny, willę rzymską, charakteryzuje osiągnięcia Rzymu, używając pojęć i terminów: prawo rzymskie, drogi, wodociągi, charakteryzuje społeczeństwo rzymskie, opisuje rodzinę i rozrywki Rzymian, wskazuje na osi czasu: 753 p.n.e., V w. p.n.e., datę narodzin Chrystusa (początek naszej ery), 476 r. n.e. i oblicza czas między różnymi wydarzeniami, opisuje narodziny chrześcijaństwa i jego rozpowszechnianie w czasach starożytnych, opowiada o upadku Imperium Rzymskiego, używając pojęć: Wandalowie, Hunowie, plemiona germańskie, wymienia przyczyny i skutki upadku Cesarstwa Rzymskiego, omawia znaczenie przekazu dziedzictwa starożytności. CZĘŚĆ IV. W PAŃSTWIE KRÓLA FRANKÓW I W ŚREDNIOWIECZNEJ POLSCE 15. W państwie Karola Wielkiego* (organizacja państwa Franków, korona cesarska; życie i ceremoniał średniowiecznego dworu, kultura i nauka w państwie Karola Wielkiego: pismo, szkoły; podział państwa karolińskiego i jego skutki dla średniowiecznej Europy: pojęcia: Frankowie, król, cesarz, dwór, kancelaria, szkoła pałacowa) Karol zwany Wielkim. W pałacu cesarskim. Szkoła w Akwizgranie. Trzech wnuków Karola. 16. Początki państwa polskiego (plemiona zamieszkujące ziemie polskie: Polanie i Wiślanie; okoliczności powstania państwa Polan i rola Mieszka I; kroniki i relacje; przyczyny ślubu Mieszka I z Dobrawą, znaczenie chrztu Polski; organizacja państwa: kancelaria książęca, organizacja Kościoła; pojęcia: ród, plemię, Gniezno, drużyna książęca, wojowie, biskupstwo, gród książęcy, budowniczy państwa polskiego) Polanie i inne plemiona. Skąd o tym wiemy? Książę Mieszko. Co się wydarzyło w roku 966? Ubrani w kolczugi. Zwycięstwa Mieszka. 17. Wyprawa św. Wojciecha do Prusów (życiorys biskupa Wojciecha, przybycie do Polski, wyprawa morzem do Prusów, męczeńska śmierć, wykupienie ciała od Prusów przez Bolesława Chrobrego, złożenie go w Gnieźnie; pojęcia: misja, biskup, Prusowie, Gniezno, Drzwi Gnieźnieńskie). Zakonnik, biskup i misjonarz. Z cesarskiego dworu na dwór Bolesława Chrobrego. Z misją chrześcijańską do Prusów. 18\n19 Drzwi Gnieźnieńskie świadectwem historii. 18. Bolesław Chrobry książę i król (okoliczności i znaczenie zjazdu gnieźnieńskiego; wojny Bolesława Chrobrego; znaczenie koronacji dla państwa polskiego; kroniki średniowieczne jako źródła historyczne; Bolesław Chrobry w kronice Galla Anonima: pojęcia: Otton III, zjazd gnieźnieński, koronacja, kronika Galla Anonima) W roku 1000 w Gnieźnie. Miecz Bolesława Chrobrego. Królewska korona. Co odczytamy z dawnych kronik? po tej części materiału uczeń: wyjaśnia pojęcia: król, cesarz, szkoła pałacowa, pismo karolińskie, wymienia osiągnięcia Karola Wielkiego, potrafi wskazać na mapie państwo Franków, wskazuje na mapie Gniezno i państwa Mieszka I, wymienia ważniejsze plemiona na ziemiach polskich, opisuje panowanie Mieszka I, umiejscawiając je w czasie i używając pojęć: plemię, gród, drużyna, książę, podaje znaczenie przyjęcia chrztu przez Polskę, potrafi zaznaczyć na osi czasu rok 966, opisuje zadania drużyny książęcej, wskazuje na mapie państwo Bolesława Chrobrego i kraj Prusów, opisuje na podstawie źródła ikonograficznego ( wybranych kwater Drzwi Gnieźnieńskich) historię św. Wojciecha, stosuje pojęcia: misja, biskup, Drzwi Gnieźnieńskie, opowiada historię zjazdu gnieźnieńskiego, uwzględniając postaci: św. Wojciecha, Bolesława Chrobrego i Ottona III, wskazuje na mapie państwo Bolesława Chrobrego. 19. Następcy Bolesława Chrobrego* (testament Bolesława Krzywoustego; rozbicie dzielnicowe Polski; rodowód zakonu krzyżackiego, okoliczności sprowadzenia do Polski, przyczyny wojen z krzyżakami; Władysław Łokietek zjednoczenie państwa, pojęcia: testament Bolesława Krzywoustego, dzielnica senioralna, Wawel, Kraków, zakon krzyżacki) Testament Bolesława Krzywoustego. Rycerze krzyżaccy i ich państwo. W Polsce dzielnicowej XIII wieku. Władysław Łokietek odbudowuje państwo. 20. Kazimierz Wielki budowniczy miast i zamków (osiągnięcia gospodarcze Kazimierza Wielkiego; osiągnięcia dyplomatyczne w polityce zagranicznej króla; uproszczone drzewo genealogiczne pierwszych Piastów; pojęcia: prawo, kodeks, zjazd, uczta u Wierzynka, dyplomata ) Rządy króla Kazimierza. Król Kazimierz budowniczy miast i zamków. Zjazd monarchów w Krakowie. 21. Akademia w Krakowie (założenie Akademii Krakowskiej, odnowienie Akademii przez Jadwigę i Jagiełłę; profesorowie, studenci, przedmioty nauczania; uniwersytety w średniowiecznej Europie: pojęcia: Akademia, uniwersytet, bakałarz, bursa, żak, profesor, rektor, nauki wyzwolone) Założenie Akademii. Wśród uczniów i studentów. Wśród profesorów. Kto opiekował się nauka i sztuką? 22. Jadwiga i Jagiełło unia dwóch narodów 19\n20 (Jadwiga na polskim tronie; Jagiełło książę z Litwy; unia personalna z Litwą, Krewo, możnowładztwo, rada królewska; senat; pojęcia: unia personalna, Wielkie Księstwo Litewskie, Krewo, dynastia, Jagiełło, chrystianizacja Litwy, Wilno, możnowładztwo) Jadwiga królewna z Węgier. Litwa i Polska. Unia w Krewie początek dynastii Jagiellonów. Panowanie Jadwigi i Jagiełły. Wojna z zakonem krzyżackim. 23. Wojna z zakonem krzyżackim. (przyczyny i skutki bitwy pod Grunwaldem; Czerwińsk, Malbork, Grunwald; państwo zakonu krzyżackiego; rycerstwo średniowieczne; nazwy i pojęcia: Grunwald, Ulryk von Jungingen, książę litewski Witold, rycerstwo średniowieczne, wielki mistrz) Najazdy krzyżackie. Malbork stolicą państwa zakonu krzyżackiego. Przygotowania do bitwy. Wielka bitwa pod Grunwaldem. Skutki bitwy wyprawa pod Malbork. po tej części materiału uczeń: opisuje Polskę za czasów rozbicia dzielnicowego, wyjaśnia określenie: dzielnica senioralna, opisuje zjednoczenie Polski przez Władysława Łokietka, wskazuje na mapie miasta otoczone murami i zamki zbudowane w czasach Kazimierza Wielkiego, oznacza na osi czasu rok 1333 i XIV wiek, wskazuje na mapie Kraków i państwo Kazimierza Wielkiego, umiejscawiając je w czasie, opowiada o panowaniu Kazimierza Wielkiego, z uwzględnieniem powstania Akademii Krakowskiej i uczty u Wierzynka, charakteryzuje społeczność średniowiecznej uczelni, wymienia nauki wykładane w Akademii Krakowskiej, wymienia znane postacie studiujące w Akademii, wskazuje na mapie Wielkie Księstwo Litewskie, wyjaśnia przyczyny unii polsko litewskiej, charakteryzuje osobę Jadwigi i wymienia jej zasługi dla kultury polskiej, opowiada o przyczynach i skutkach bitwy pod Grunwaldem. KLASA VI CZĘŚĆ I. EPOKA ODRODZENIA 1. Krzysztof Kolumb odkrywcą Nowego Świata (wyobrażenia Ziemi w epokach poprzednich; przyczyny, okoliczności i znaczenie podróży odkrywczych; szlaki podróży, żeglarze i odkrywcy: Henryk Żeglarz, Bartłomiej Diaz, Krzysztof Kolumb, Vasco da Gama, Ferdynand Magellan; pojęcia: Nowy Świat, Indie Zachodnie, kompas, astrolabium, karawela) Afryka, Azja, Europa i ogromny ocean. Kompas, astrolabium, karawela i żagle. Odważni, ciekawi przygód Henryk Żeglarz i Bartłomiej Diaz. Którędy do Indii? Wyprawa Vasco da Gamy. Wielka wyprawa Kolumba. Victorią dookoła świata. 2. Skutki wielkich odkryć geograficznych (odkrycie Nowego Świata; podboje i kolonizacja terytoriów zamorskich; nieznane ludy i ich kultura Inkowie i Aztekowie; korzyści wypraw morskich: potwierdzenie kulistości Ziemi, udoskonalenie przyrządów, sporządzanie dokładniejszych map, rozwój handlu i gospodarki pieniężnej, odkrycie i sprowadzenie do Europy nowych 20\nProgram nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej\nProgram nauczania historii i społeczeństwa w klasach 4 6 szkoły podstawowej Historia wokół nas 3 I. Wstęp 3 II. Opis warunków realizacji programu 4 III. Ogólne cele kształcenia 4 IV. Szczegółowe cele kształcenia\nWymagania edukacyjne niezbędne dla uzyskania poszczególnych rocznych ocen klasyfikacyjnych z historii i społeczeństwa dla klasy 4\nedukacyjne niezbędne dla uzyskania poszczególnych rocznych ocen klasyfikacyjnych z historii i społeczeństwa dla klasy 4 Temat lekcji. dostateczną. celującą. CZĘŚĆ III. MOJA MAŁA OJCZYZNA, MÓJ KRAJ 8. Legendy\nHISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO WYMAGANIA EDUKACYJNE DO PODRĘCZNIKA HISTORIA WOKÓŁ NAS WSiP KLASA IV 2016/2017 na na CZĘŚĆ I. POZNAJĘ HISTORIĘ 1. O czym mówi nam historia? 1. Historia jest nauką o dziejach. 2.