Kontrast - kwiecień 2014 by Miesięcznik Kontrast - issuu\n4\tCo warto zobaczyć, czego posłuchać\ni gdzie się wybrać? Co ominąć z daleka?8\tMuzyka miasta\tRozmowa ze Sławomirem Dudarem\n14\tJak Estonia stała się E-stoniąEkonomista Richard W. Rahn nazywał Estonię „małym krajem, który potrafił”. Na czym polegał fenomen jej transformacji i jak radzi sobie obecnie we wspólnocie europejskiej?\nBarbara Rumczyk18\tManipulacja niejedno ma imię22\tTam, gdzie rosną dzieci z faweli24\tIntelektualny pakiet\n(prawie) ratunkowyMogłoby się wydawać, że o manipulacji\ni perswazji wiadomo już wszystko.\nNieograniczony dostęp do artykułów,\nwarsztatów czy szkoleń powoduje, że obszar\nten stał się obecnie bardzo popularny,\na wręcz modny.\nZuzanna SroczyńskaEuronacja34\tDzieciństwo i śmierć lalki40\t„Przepraszam, ile w tym prawdy..."\nEwa Wróblewska w artykule Chłodnym okiem\npo polsku stwierdza, iż forma dokumentów\nPiwowskiego prowadzi do „subiektywnego\nobiektywizmu”, którego największą słabością jest\nAdam Cybulski42\tPrzed startem\nCzołówka serialu nie stanowi o tym, czy stanie\nsię on popularny, uwielbiany, czy wręcz kultowy.\nNie stanowi również o jego walorach\nartystycznych. Często jest to po prostu zbiór\nscenek luźno powiązanych z fabułą\ni prezentujących nazwiska twórców.\nKarolina Kopcińska44\tBukareszt. Kurz i krew; Umarł mi; Portret\nkobiety; Ona; Co jest grane, Davis?; We Like\nit Here; High Hopes; KronosEurowizja to oprócz przedpotopowych,\nczęsto bezbarwnych piosenek także\ntargowisko dziwactw oraz lokalnych bądź\nnawet stworzonych ad hoc naśladowców\nznanych wykonawców i najnowszych trendów.\nWojciech SzczerekRozmowa z Pawłem Passinim\nMateusz WęgrzynWschodnia część São Paulo to ta gorsza część\nmiasta. Tu nie przylatuje się do pracy\nprywatnymi helikopterami, tu nie kręci się\nscen brazylijskich seriali. Wszystko jest\ntu byle jak.\nAleksandra PlutaMimo kurtuazyjnych deklaracji, absolwenci\npolitologii, socjologii czy historii są dziś\ngospodarce potrzebni niczym stara i pożółkła\nkoszula na branżowym raucie.\nEmil Regis28\tAugustyn Bardian30\tTo przekraczanie granic jest\nnajbardziej interesujące\t32\thttp://rozumiesz.blogspot.comRozmowa z muzykami wrocławskiej\nAleksander Jastrzębski52\tMagdalena Zięba, Filip Zawada,\nMichał Wolski, Marcin Pluskota54\tJakub Łakomy„KONTRAST” MIESIĘCZNIK STUDENTÓW\nGajowicka 119/12, 53-421 WrocławWYDAWCA Stowarzyszenie Młodych Twórców „Kontrast”\nul. Romualda Traugutta 147/14, 50-149 WrocławeMAIL kontrast.wroclaw@gmail.comWEB http://www.kontrast-wroclaw.pl/\tREDAKTOR NACZELNA Joanna Figarska ZASTĘPCA Ewa Fita REDAKCJA Zuzanna Bućko, Adam Cybulski, Aleksandra\nDrabina, Konrad Janczura, Aleksander Jastrzębski, Elżbieta Pietluch, Marcin Pluskota, Barbara Rumczyk, Zuzanna\nSroczyńska, Szymon Stoczek, Monika Stopczyk, Marta Szczepaniak, Wojciech Szczerek, Mateusz Węgrzyn, Michał Wolski,\nFilip Zawada, Magdalena Zięba FOTOREDAKCJA Bartek Babicz, Katarzyna Domżalska, Maciej Margielski, Patryk Rogiński\nKOREKTA Iwona Brzezowska, Katarzyna Brzezowska, Joanna Kochel, Monika Mielcarek, Karolina Słabolepsza,\nWeronika Szkwarek, Dominika Tokar, Dorota Toman, Alicja Urban PR Agata Karaś Alicja Biaduń, Natalia Rybacka,\nMonika Sypniewska GRAFIKA Bogumiła Adamczyk, Katarzyna Domżalska, Dawid Janosz, Joanna Krajewska,\nEwa Rogalska, Wojciech Świerdzewski DTP Patrycja WojkowskaPstryk i piąteczka\nJoanna FigarskaWciąż jestem w szoku: że to już pięć lat, że miesięcznik tworzy ponad 40 osób, że tylu zdolnych ludzi\nprzewinęło się przez redakcję, że tak wielu z nich\nosiągnęło zawodowy sukces.\nGdy w 2009 roku, jako młody zespół napaleńców, zakładaliśmy pismo, nikt nie myślał o tak długim stażu. Wydawało nam\nsię, że maksymalnie za kilka miesięcy będziemy drukowani\ni zaczniemy podbijać rynek wydawniczy. Póki co udało się coś\ninnego – od lat motywować i integrować młodych dziennikarzy, fotografów, redaktorów, grafików i PR-owców – wszystko\nNajnowszy numer to nie tylko symboliczny powrót do początków – osobowością numeru jest znakomity muzyk – Sławek\nDudar, który był jednym z pierwszych gości na łamach „Kontrastu”. Dzisiaj, tak jak podczas ostatniej rozmowy, opowiadao swojej płycie – tym razem Inside City, jego drugim krążku.\nPrezentujemy także świeży logotyp oraz witamy na łamach\nmiesięcznika nowego felietonistę – Filipa Zawadę, który zastąpił, współpracującego z nami od początku istnienia pisma,\nSzymona Makucha. Przygodę z naszym zespołem rozpoczyna\ntakże Patrycja Wojkowska, która pod czujnym okiem Ewy Rogalskiej debiutuje jako składacz pisma.\nŚwieczka została zdmuchnięta, tort zjedzony i nawet dało\nsię usłyszeć Sto lat po portugalsku podczas urodzinowego\nkoncertu „Kontrastu”. Już na scenie dziękowałam tym, którzy\nprzyczynili się do stworzenia miesięcznika, dając mu mocną\npodstawę, jak i tym, którzy do tej pory pracują nad jego ostatecznym kształtem. Bez nich mogłabym tylko marzyć o pisaniu wstępniaków.\nKontrast miesięcznik3Frances Ha w spodniachReżyserski debiut Jana Ole’a Gerstera jest europejską odpowiedzią na amerykańską Frances Ha\nNoah Baumbacha. Główny bohater filmu Oh, Boy – Niko – z dnia na\ndzień rzuca studia i postanawia… iść.\nSpacerując po uliczkach Berlina, będącSami swoiNie jest wielką tajemnicą, że\nz sąsiadami należy utrzymywać przyjazne relacje. Jednak\nnie zawsze jest to możliwe,\nzwłaszcza, gdy jest się młodym małżeństwem wychowującym małe dziecko,\na po przeciwnej stronie płotu wprowadzają się studenci, którzy stanowią idealne przeciwieństwo spokojnego, ciepłego,\nrodzinnego domu. Mały konflikt pomiędzy „starymi” a „młodymi” przeistacza\nsię w wojnę. Nowa komedia Nicholasa\nStollera – Sąsiedzi – oprócz aplikacji sporej dawki śmiechu może przez przypadek\nuzmysłowić, że współlokator słuchający\ngłośnej muzyki wcale nie jest taki zły.\nFot. Materiały prasowebiernym wobec wydarzeń, które go otaczają, próbuje odnaleźć się w świecie.\nZ pozoru nudna historia pokazuje codzienne życie większości młodych ludzi,\nktórzy nagle są brutalnie wyrywani z kolorowego snu i próbują odkryć swoje\nmiejsce. Premiera 25 kwietnia.Camille Claudel, 1915To już druga próba zekranizowania\nprzeżyć najbardziej znanej kochanki Auguste Rodina – Camille\nClaudel. Tym razem opowiadana\nhistoria zdolnej, aczkolwiek niedocenianej\nrzeźbiarki skupia się na fragmencie z jej\nżycia, o którym wiadomo najmniej – pobycie w szpitalu psychiatrycznym. Bruno\nDumont, pisząc scenariusz, mógł opierać\nsię na jedynych dostępnych informacjach,\njakimi były notatki medyczne z pobytu\nClaudel w szpitalu. Reżyser wraz z Juliette\nBinoche stanął na wysokości zadania, próbując pokazać geniusz artystki połączony\nz szaleństwem oraz trudną relacją między\nbratem a siostrą. W kinach od 25 kwietnia.Przekraczając\ngranice ludzkościDla f an ów Chr is to p h e r a N o lana oraz Johnny’ego Deppa\npremiera debiutanckiego filmu Wally’ego Pistera może być\ndużą niespodzianką. Transcendencja opowiada historię naukowca – doktora Willa\nCastera (Johnny Depp) – pracującego nad\nstworzeniem sztucznej inteligencji. Podczas eksperymentu dochodzi do zamachu\nna jego życie, a jego partnerka, postanawiając ratować ukochanego, przegrywa jego umysł do komputera. Z czasem bliscy naukowca przekonują się, że\ngranica pomiędzy chęcią poznania, a władzą jest bardzo niewielka. Premiera 9 maja.\nRed. Małgorzata Anna JakubowskaDuet z EnoKojarzony głównie z muzyką\nambientową Brian Eno wydaje\nw duecie z Karlem Hydem kolejną płytę. Someday World trafi\nna sklepowe półki 5 maja. Album zawiera\n9 kompozycji śpiewanych przez Hyde’a\ni Eno przy udziale między innymi takich\nmuzyków jak: Tessa Angus, Marianna\nChampion, Kasia Daszykowska, Darla Eno\ni Andy Mackay. Brian Eno zajął się także\nprodukcją całości, ale towarzyszył mu przy\ntym 20-letni Fred Gibson. Płytę promuje\nsingiel The Satellites. Wydawnictwo WarpColdplay opowie\no duchachPo trzech latach od Mylo Xyloto\nnadszedł czas na 6. album studyjny Brytyjczyków z Coldplay\n– Ghost Stories. 10 nowych kompozycji dotrze do naszych uszu 19 maja.\nLongplay jest póki co promowany dwoma utworami: Midnight i Magic. Natomiast Always in My Head i Another’s Arms\nmuzycy zaprezentowali na tegorocznym\niTunes Festival. Jak do tej pory nie ujawniono zbyt wielu szczegółów dotyczących najnowszego wydawnictwa zespołu. Wydawnictwo Parlophone.KOfiary Cooluanadyjski gitarzysta i producent Devin\nTownsend postanowił zaskoczyć słuchaczy\ni nagrał płytę zupełnie niemetalową. Casualties of Cool ujrzy światło dzienne 14 maja.\nKrążek został całkowicie sfinansowany przez fanów\nw ramach serwisu pledgemusic.com. Usłyszymy na\nnim też między innymi wokalistkę Ché Aimee Dorval\n(znaną z płyty Kanadyjczyka Ki), perkusistę Morgana\nÅgrena, szwedzki chór i sekcję smyczkową. Townsend przekonuje, że jest to coś, nad czym pracował\nprzez lata, zrobione dla siebie bez presji wywieranej\nprzez kogokolwiek. To niezależne, ciche, mroczne\ni wyjątkowe nagranie, mogące nieco przywodzić na\nmyśl Johnny’ego Casha – dodaje.Unrepentant\nGeraldinesJuż 12 maja Tori Amos powróci\nz 14. albumem studyjnym, zatytułowanym Unrepentant Geraldines.\nTym razem pianistka i wokalistka\nopowie nam o doświadczeniach ze sztuką wizualną. W rozmowie dla Rolling Stone Amos zdradza, że zawsze inspirowała\nsię artystami wizualnymi, bo sztuka, podobnie jak muzyka, nie jest tylko pracą,\nale czymś, co definiuje to, kim jesteś.\nArtystka w ramach trasy koncertowej,\npromującej najnowszy krążek, odwiedzi\nteż 12 czerwca warszawską Salę Kongresową. Wydawnictwo Mercury Classics.\nRed. Aleksander JastrzębskiKontrast miesięcznik5PSzekspir\nPałygiaweł Łysak został zaproszony do wyreżyserowania Kupca\nweneckiego Williama Shakespeare’a w Teatrze im. Juliusza\nOsterwy w Lublinie. Jak zapowiada reżyser, nie będzie to klasyczna interpretacja sztuki. Łysak zaprosił do współpracy dramaturga Artura Pałygę, który\nuwspółcześnił klasyczne tłumaczenie\nJózefa Paszkowskiego. Głównym wątkiem sztuki jest kredyt, który zaciągnął\nAntonio (kupiec wenecki) u Żyda Szajloka. Kupiec pożyczył 3000 dukatów, żeby\npomóc przyjacielowi Bassanio. Szajlok\nstawia Antonio jeden warunek: jeśli kupiec nie spłaci długu na czas, Żyd będzie\nmiał prawo wyciąć mu jeden funt ciała.\nPremiera spektaklu 5 kwietnia.Prosta historiaWrocławski Teatr Współczesny realizuje cykl premier\npod wspólną nazwą Prosta\nhistoria. Projekt jest próbą\nrozeznania doświadczeń XX wieku, które\nmają bezpośredni wpływ i ciążą na historii\nXXI wieku. Powstające w ramach tego cyklu spektakle starają się odpowiedzieć na\npytania odnoszące się do człowieka, jego\ntożsamości, do naszej teraźniejszości. Artyści pragną ocalić proste historie, które składają się na doświadczenie człowieka. 12\nkwietnia odbędzie się premiera już czwartego przedstawienia z cyklu – Fragmenty\nnieistniejącego świata w reżyserii Jacka\nBały – to historia widziana oczami młodego mężczyzny, pracującego w ośrodku dla\nnieuleczalnie chorych.Fot. Materiały prasoweSwing nad OdrąWramach 50. Jazzu nad Odrą\n5 kwietnia odbyła się premiera w Teatrze Capitol – Rat\nPack, czyli Sinatra z kolegami.\nKonrad Imiela postanowił pokazać sylwetki trzech wielkich artystów amerykańskiej\nmuzyki – Franka Sinatry, Sammyego Davisa Juniora i Deana Martina. Przedstawienie będzie zainscenizowanym koncertem,\npodczas którego aktorzy (Błażej Wójcik,\nKonrad Imiela i Maciej Maciejewski) na\nżywo zaśpiewają największe przeboje tria\nRat Pack. Artystom towarzyszyć będzie\nwzorowany na orkiestrach swingowych kilkunastoosobowy big-band.Przypowieść\ndla ZagłębiaPo sukcesie Korzeńca w Teatrze Zagłębia, Remigiusz Brzyk wraca do\nSosnowca, żeby wyreżyserować\nkolejny spektakl. Koń, kobieta i kanarek Tomasza Śpiewaka to sztuka o patriarchalnej górniczej rodzinie. Brzyk przyzwyczaił widzów do podejmowania tematów\ni problemów lokalnych i historycznych,\njednak tym razem spektakl będzie przede\nwszystkim współczesną przypowieścią\no przemocy wobec kobiet. Tytuł spektaklu\nodnosi się do zakazu pracy pod ziemią kobiet, koni i kanarków, który wprowadzono\nw kopalniach w latach pięćdziesiątych. Premiera zaplanowana jest na 5 kwietnia.\nRed. Marta SzczepaniakPołudnik spotkania31marca nakładem wydawnictwa Znak\nzbiór prywatnej korespondencji wybitnych pisarzy – P.\nAustera i J.M. Coetzee’go.\nTom Tu i teraz. Listy 2008–2011\nkonfrontację różnych światów i temperamentów. Auster\nsnuje barwne anegdoty, a Coetzee jest powściągliwy w odsłanianiu kulisów prywatnego\nżycia. Spektrum tematów poruszanych w listach obejmuje miłość, ojcostwo, filozofię,\na także rozmowy o sztuce.Polak, Węgier –\ndwa bratankiZa sprawą wydawnictwa Czarne\n16 kwietnia odbyła się premiera\nkolejnej książki Krzysztofa\nVargi pt. Czardasz z mangalicą. Autor tym razem zgłębia\nfenomen nie do końca zrozumiałej dla Polaków miłości\nbraterskiej do Węgrów. To\nsentymentalna ballada o podróży, posiadająca wartość\nterenowych. Lektura będzie\nrównież okazją do zasmakowania specyficznej mieszanki\nnarodowo-kulinarnej, przyprawionej nostalgią.\nRed. Elżbieta PietluchGłos Sontag zza grobu9kwietnia dzięki\nstaraniom wydawnictwa Karakter na\ntrafiła pasjonująca i inspirująca lektura, a mianowicie\nzapis rozmów Susan Sontag z Jonathanem Cottem.\nWywiad zatytułowany Myśl\njako forma odczuwania prezentuje wątki poważne oraz\ncałkiem przyziemne z punktu widzenia Sontag: feminizm, granice seksualności,\nzwiązki faszyzmu z kulturą\npopularną, czy upodobania\nintelektualistki i pisarki.Fotograficzne impresje\nPrószyński i S-ka\nw księgarniach pojawi się\nostatnia przygotowana osobiście przez Agnieszkę Osiecką książka. Na początku był\nnegatyw jest zbiorem fotograficznych impresji, wizualnych westchnień i notatek,\nwzbogaconych barwnym komentarzem. To „fotoautobiografia” czasów, niecodziennych sytuacji i myśli poetki,\nzbiór mini-anegdotek, żartów fotograficzno-słownych,\nrefleksji, dygresji, sentencji.\nmiastaRozmowa ze SĹ‚awomirem DudaremJoanna FigarskaKontrast miesiÄ™cznik9Joanna Figarska: Spotykamy się\npo pięciu latach. We wrześniu\n2009 roku wydałeś Swój debiutancki album. Dziś, w lutym\n2014 roku, mamy okazję rozmawiać o Twoim drugim krążku. Zanim jednak przejdziemy do sedna\nnaszego dzisiejszego spotkania, warto\nprzypomnieć projekty, które realizowałeś\nprzez ten czas. Jak one wpłynęły na to, co\nmożemy usłyszeć na płycie Inside City?\nSławomir Dudar: Wydaje mi się, że każda\nosoba, którą spotkałem w swoim życiu, miała wpływ na to, co znalazło się na tej płycie.\nOczywiście projekty, w których brałem udział\ntakże, bo tworzyli je ludzie i ich doświadczenia. Każdy z utworów powstał pod wpływem\nimpulsu, pod wpływem takiego, a nie innego\nnastroju. Całość dojrzewała przez około dwa\nlata. I tak powstał cały album.\nGdy przeglądałam projekty, w których\nbrałeś udział, czy też fragmenty koncertów,\nzadziwiła mnie ich różnorodność i Twoja\nodwaga, by tworzyć i grać z tak różnymi\nmuzykami. Bardzo zaintrygował mnie artysta Emam. Jak to się stało, że trafiłeś do projektu z tak nietypowymi artystami?\nPodczas jednego z jam session podszedł\ndo mnie człowiek z bujną fryzurą, czyli Emam,\ni zadał mi pytanie, czy chciałbym się spotkać\ni coś razem zrobić. Gra na tabli i chciałby\nwspólnie ze mną pograć. Wymieniliśmy się\nnumerami telefonów i tak się zaczęło. Finalnie\nzagraliśmy jeden koncert i nagraliśmy wspólnie autorski materiał jego żony Yashody, pt.:\nLonging for the Divine.\nChętnie posłucham nagrań, bo jest to\nJest niesamowita przestrzeń w tych utworach. Zresztą sam Emam jest bardzo kolorową\nJakie nowe doświadczenia dało Ci spotkanie z takim rodzajem muzyki?\nTo jest muzyka hinduska, czyli wszystkie\npolirytmie, różne metrum, które się na siebie\nnakładają. Oni posługują się zupełnie inną\nmetrorytmiką, w której dźwięki są przyporządkowane do sylab w śpiewie, mówiąc\nw skrócie. Bardzo ważny, oprócz rytmu, jest\nKolejny projekt, który mnie zainteresował, to jest projekt P.M.A. Co się kryje pod\nP.M.A. to skrót od nazwy angielskiej positive mental attitude – czyli pozytywne mentalne nastawienie. Projekt, do którego zaprosiłem wybitnego polskiego trębacza Piotra\nFot. Sławomir PrzerwaWojtasika oraz Michała Barańskiego, Dominika Wanię i Krzysztofa Gradziuka.\nGrasz z polskimi muzykami, ale nie\ntylko. Bardzo spodobały mi się utwory,\nktóre nagrałeś wraz z holenderskim perkusistą Jeanem Clairem de Ruwe oraz polskim kontrabasistą Pawłem Pastuszką.\nJest w tych nagraniach świeżość i rytm,\nktóry bardzo mi się podoba. Jak doszło\ndo tego spotkania?\nTak jak powiedziałem à propos utworów\nznajdujących się na płycie Inside City. Każdy\nz nich jest pewną historią. To samo tyczy się\nprojektów. Jeśli chodzi o JPS Trio, to projekt,\nktórego nazwa powstała z pierwszych liter\nnaszych imion. Pewnego razu, będąc w Amsterdamie, spotkałem się z Pawłem, który\nzaproponował mi udział w swojej sesji nagraniowej w studiu P&A w Amsterdamie. Grali\nw trójkę: kontrabasista, perkusista i gitarzysta.\nMateriał stanowiły kompozycje gitarzysty.\nW przerwie Paweł mówi: „chodź, pogramy\ncoś razem”. Wyciągnąłem saksofon i zacząłem grać, w efekcie czego nagraliśmy trzy\nutwory. Projekt, do którego finalnie zostałem zaproszony, nazywał się Collective Jazz\nProject. Po tym wspólnym graniu, w jednej\nz kolejnych przerw, doszliśmy do wniosku, że\nmusimy nagrać również coś w trójkę: ja, Paweł\ni Jean. Nić porozumienia między mną, perkusistą a kontrabasistą spowodowała, że czuliśmy się, jakbyśmy grali razem od wielu, wielu\nlat: ten sam sposób grania, to samo myślenie.\nKilka dni później wróciliśmy do studia i nagraliśmy również kilka utworów. Do tej pory\nmam kontakt z perkusistą i kontrabasistą.\nOd razu słychać, że doskonale się rozumiecie. Bardzo łatwo można wejść w te\nOne były bardzo spontaniczne. Ta sesja polegała na tym, że przyniosłem kilka pomysłów\ndo studia, standardy, które zdecydowaliśmy\nsię zagrać. Wybieraliśmy utwór i po prostu\ngo nagrywaliśmy. Od razu, zawsze zostawała\nTwoje projekty to nie tylko muzycy-mężczyźni, ale także wokalistki – Joanna Hendrich i na przykład perkusistki – Dorota\nPłeć nie ma znaczenia, energia jest taka sama\n– albo ją ktoś ma, albo nie. Jeśli chodzi o Joasię\nHendrich, to znam ją wiele lat, poznaliśmy się\nw Akademii Muzycznej we Wrocławiu. Zawsze\nsłuchała jazzu, chodziła na koncerty. Któregoś razu przyszła na jam session, zaśpiewała\ni stwierdziłem, że musimy coś razem zrobić. I tak\npowstał projekt, do którego zaprosiłem Asię.Jeśli chodzi o perkusistkę, Dorotę Piotrowską, to jesteśmy z jednego miasta [z Lubina – przyp. red.], chodziliśmy do tej samej\nszkoły muzycznej I stopnia, znam jej siostrę,\nktóra jest bardzo dobrą saksofonistką. Na\nprzestrzeni lat spotykaliśmy się od czasu do\nczasu na różnych jam session, potem Dorota wyemigrowała do Holandii, do Stanów,\ngdzie w Nowym Jorku skończyła uczelnię\nNew School of Music. Pewnego razu zadzwoniła do mnie i zapytała, czy byśmy razem nie stworzyli projektu. Tak też się stało,\ndo współpracy Dorota zaprosiła wybitnego\namerykańskiego trębacza Jeremy’ego Pelta,\nja natomiast zadzwoniłem do Michała Barańskiego i Dominika Wani z Polski.\nWypytuję Cię o te wszystkie projekty,\nbo na Twojej płycie z jednej strony słychać\nniesamowitą różnorodność, a z drugiej\njest w niej pewna spójność, także wizerunkowa. Czy Inside City dotyczy konkretnego miasta? Wrocławia?\nNa pewno dotyczy tego miasta, ludzi, którzy mnie otaczają, wszystkiego, co jest związane z Wrocławiem. Sam też jestem z nim\nzwiązany. Oczywiście, muzyka wychodzi\npoza jego granice. Mentalnie jednak tutaj\nwracam i jak dojeżdżam do stacji Wrocław, to\njest takie poczucie ulgi i świadomość, że jestem w domu. Na pewno jeśli chodzi o klimat,\nspecyfikę tego miasta, to utwór tytułowy jest\nmocnym nawiązaniem. Jadąc samochodem,\nwracając o czwartej – piątej rano z koncertu,\npędzisz przez całe śpiące, a czasami już budzące się miasto, obserwujesz gasnące światła. Energia tego utworu jest nawiązaniem do\nJakie jest znaczenie tytułów pozostałych utworów? Czy można je traktować\nkontekstowo? Jako dopełnienie muzycznej treści?\nTytuły większości z tych utworów powstały później. Czasami pojawiały się równolegle wraz z muzyką, bo były skojarzeniem\nz pewnym momentem, chwilą, tak jak tytułowy utwór – Inside City. Każdy z tych tytułów\nwprowadza pewien nastrój, który mi nasunął\npewne skojarzenie, np. Brat Al kojarzy mi się\nklimatycznie z moim bratem albo P.M.A. – co\noznacza Positive Mental Attitiude. Pewnego\nrazu, gdy obudziła mnie córka, zobaczyłem\ntakiego małego, wesołego człowieka i moje\nwolne tłumaczenie tej nazwy jest „mały wesoły człowiek”. Szczerość w jej emocjach, naturalność niczym nieskrępowanego małego\nczłowieka, dająca ci czystą radość. Po prostu.\nPomyślałem – to będzie idealny utwór dla Niej.Na płycie jest 7 utworów. Czy są one\nStarałem się tak dopasować nastrój, by\none spójnie przechodziły albo kontrastowały\nze sobą. Na pierwszej płycie chciałem pokazać pewne kolory, tutaj jest tak samo. Jakiś\nczas temu zauważyłem, że interesuje mnie\nwiele stylów muzycznych. Nie ma sensu się\nzamykać na jeden, bo w muzyce hinduskiej,\nbluesowej, elektronicznej, klasycznej, a także szeroko rozumianej muzyce jazzowej jest\nbogactwo kolorów, środków z których można\nczerpać garściami. Czasami muzycy, którzy\nzamykają się na jedną stylistykę, nie zawsze\nwidzą te inne elementy. A muzyka ciągle idzie\ndo przodu. Teraz zauważam wszędzie taki\neklektyzm stylów, a umiejętność ich dopasowania powoduje, że całość ze sobą współgra\nlub nie. I tutaj ta kolejność również była zamierzona.\nKompozycje są Twoje, powstawały na\nprzestrzeni miesięcy, ale płytę tworzą\nteż inni muzycy. Jak zbierałeś zespół?\nZ pierwszego krążka jest tylko perkusista\nNa pierwszej płycie grał Łukasz Sobolak,\nale z Wojtkiem współpracuję od momentu\nwydania tej płyty. Podczas nagrania płyty Brand New World, okazało się, że Łukasz\nchciałby pójść w zupełnie inne rejony muzyczne. Z racji tego, że mieliśmy ten materiał\njuż ograny, podjęliśmy decyzję, że wspólnie\nnagramy jeszcze tę płytę. Do tej pory mamy\njednak stały, przyjacielski kontakt. Finalnie\nbyliśmy jednak na takim etapie, że mieliśmy\nnagraną płytę, były załatwione koncerty,\na nie mieliśmy perkusisty. Był półroczny okres\nstagnacji i poszukiwań nowego muzyka.\nAż usłyszałem Wojtka Bulińskiego, którego\nspotkałem cztery lata temu na jam session.\nZagrałem z nim już w wielu projektach. Jest\nto bardzo wszechstronny perkusista, który\npotrafi z jednej strony zagrać bardzo energetycznie, a z drugiej niezwykle minimalistycznie, doskonała zabawa kolorami i nić porozumienia. On wie, w jaki sposób gram, czuję się\nspokojnie, mając go za plecami.\nNatomiast jeśli chodzi o współpracę z pozostałymi, to najkrócej współpracuję z basistą, którego poszukiwałem przez długi okres.\nPotrzebowałem muzyka, który byłby otwarty\nstylistycznie, elastyczny, z konkretnym innym drivem, taką, a nie inną rytmiką. I to była\npierwsza osoba, która jak tylko przyszła i zaczęła grać, to nie musiałem nic więcej mówić.\nJak miałem gdzieś w głowie pauzę, to Adam\nwłaśnie w tym momencie ją zrobił.\nKontrast miesięcznik11Robert Jarmużek jest muzykiem, którego\nznam najdłużej. Spotykaliśmy się razem przy\nróżnych projektach. Zadzwoniłem do Niego,\nspotkaliśmy się na jednej próbie i już wiedziałem, że to będzie Robert. Ten drive, ta zabawa\nkolorem, jego sound, artykulacja, to jest coś,\nco mnie od razu urzekło, co idealnie się wpasowało w kolorystykę, którą chciałem uzyskać.\nDo tej płyty zaprosiłem też Artura Lesickiego oraz Jacka Zameckiego. Na pierwszym\nkrążku wokalnie pomagała mi Natalia Grosiak, tutaj Jacek. Miałem pomysł, by właśniewokal „dokolorował” partie instrumentalne,\nnie tyle słowem, co barwą głosu. Trzeba się\nbardzo wsłuchać, by go wychwycić, bo pod\nnim jest też gitara i fortepian, które grają tę\nsamą melodię i to sprawia, że całość rozlewa\nsię na utwór, dając dodatkową przestrzeń.\nJacek jest wokalistą, trębaczem, kompozytorem. Artura Lesickiego znam od wielu lat,\nzdarzyło nam się współpracować wcześniej,\nczy to w Teatrze Muzycznym Capitol, czy\nw Szkole Muzycznej u Zbigniewa Czwojdy.\nJego drive, energetyzm, który ze sobą niesie,muzykalność i doświadczenie chciałem wykorzystać na płycie. Każdy z tych muzyków\nwnosi na płytę coś unikalnego, coś, co jest\nzwiązane tylko i wyłącznie z tą osobą. Jak\nzmieni się jedna osoba, to całkowicie zmienia\nsię koloryt zespołu.\nSłuchając tej płyty, miałam wrażenie, że\ndoskonale wiedziałeś, co chcesz osiągnąć.\nZapraszasz nią słuchacza do naszego miasta, mówiąc mu: „chodź, pokażę Ci, ile ma\nTak. To są miejsca, to są ludzie, nastroje.Oczywiście jest tak, że wiedziałem, jaki kolor\nchcę uzyskać. Nie zawsze się to udawało, bo\njednak jesteśmy tylko ludźmi, ale wiedziałem, do czego dążyłem, jaki efekt chciałbym\nBardzo ciekawa jest też sama oprawa,\nwizerunek, płyty. Jak powstawały zdjęcia\ndo tego projektu?\nNa płycie są wykorzystane dwa zdjęcia.\nPo wysłuchaniu utworów Sławek Przerwa,\nwrocławski fotograf, stwierdził, że musimy je\nzrobić w nocy. Ja też miałem koncept na to,że chcę pokazać pędzące miasto: każdy z nas\njest w jego centrum, pędzimy, a jak się zatrzymamy, okazuje się, że ono pędzi dalej, swoim\ntrybem, rytmem. Zdjęcia były wykonywane\no dwunastej, pierwszej w nocy, gdzie, nie\nbędę mówił, ale da się to miejsce znaleźć.\nPierwsze wrażenie wielu osób, które widzą\nto okładkowe zdjęcie, jest takie, że fotografia\nzostała zrobiona w jakimś programie graficznym, a tak nie jest. Zabawa była kilkugodzinna, bo te zdjęcia są robione z ręki, a Sławek\nwiedział, co chcę osiągnąć. Pomagał nam teżLech Basel, również bardzo dobry fotograf.\nDziękuję im obu za wytrwałość, bo robiliśmy\nte zdjęcia prawie całą noc.\nPłyta już jest. Co z koncertami?\nWraz z manager Agatą Szakiel z Indygo\nManagement, z którą współpracuję, jesteśmy\nna etapie planowania przyszłych koncertów\nzarówno w Polsce, jak i za granicą.\nA kiedy będzie można usłyszeć Cię we\nTrwają prace nad tym, by był jeden duży\nkoncert promujący ten materiał we Wrocławiu.\nKontrast miesięcznik13Jak Estoniastała sięE-stonią\nEkonomista Richard W. Rahn nazywał Estonię „małym\nkrajem, który potrafił”. W istocie, rozwinęła się ona pod\nwzględem ekonomicznym najszybciej spośród krajów\nbyłego bloku radzieckiego. Na czym polegał fenomen\njej transformacji i jak radzi sobie obecnie we wspólnocie\nBarbara RumczykFragment nadbałtyckiego brzegu\nprzez lata był łakomym kąskiem dla\nwładców państw marzących o flotach i kontroli nad szlakami kupieckimi. Nic dziwnego, że na przestrzeni wieków Republika Estońska była\nokupowana przez wielu zaborców – Duńczyków, Szwedów, Niemców, Rosjan czy Polaków.\nW 1920 roku w wyniku wojny estońsko-bolszewickiej małe państwo zyskało niepodległość i próbowało dorównać ekonomicznie\nFinlandii. Jednak po 20 latach swobody spokój Estończyków zakłóciło Imperium Radzieckie, które w 1940 roku postanowiło zrobić\nz państw nadbałtyckich republiki radzieckie.\nPakt Ribbentrop-Mołotow przypieczętował\nzależność Tallina od Moskwy.FESTIWAL ZAMIAST WALK\nZBROJNYCHWojska ZSRR stacjonowały na terenie Estonii przez 50 lat. Obywatele czuli, że nie mają\nszans w siłowym starciu z żołnierzami Imperium. Wszelkie ruchy wyzwoleńcze kończyły\nsię represjami. Ludziom pozostawał tylko…\nśpiew. Władze ZSRR nie zabroniły kultywowania tradycji festiwali estońskich. Próbowano co prawda cenzurować ich repertuar, ale\nwokaliści zawsze potrafili przemycić hasła\nwolnościowe. Pieśń szybko wyszła na ulice\nmiast, gdzie była formą zamanifestowania\nniezadowolenia – w ten sposób protestowano przeciwko otwarciu szkodliwej kopalni fosforytów. Katarzyna Rytko w swoich\nbadaniach dla portalu liberte.pl pokazuje,\nże przemarsze zwykle kończyły się na polu\npieśni na obrzeżach Tallina. Publicysta Heinz\nValk określił je z kolei mianem „śpiewającej\nrewolucji”. Festiwale skupiały wielu Estończyków. W 1988 roku podczas kolejnego takiego zgromadzenia doszło do podpisania\npetycji przeciwko reżimowi. Jej założenia\nspełniły się dopiero w 1991 roku, gdy wojska\nradzieckie miały przejąć siedzibę telewizji\nw Tallinie. Ludzie masowo zebrali się wokół\ncelu ataku, by nie dopuścić do niego Rosjan.\nOstatecznie przetasowania na szczycie władzy – utarczki między Gorbaczowem a Jelcynem, przyczyniły się do uwolnienia kraju od\nobcej armii.Była to, jak głosi Richard W. Rahn, jedyna\nrozprawa o zasadach ekonomii, którą Laar\nw tamtym czasie przeczytał. Młody uczony\nstanął na czele państwa po uznaniu jego\nniepodległości przez rząd Rosji. W dniu\nobejmowania fotela premiera miał 32 lata\ni marzył, by jego kraj jak najszybciej pozbył\nsię wszystkiego, co mogłoby przypominać\no ustroju komunistycznym. W życie weszły\nsurowe przepisy, według których obywatelstwo estońskie należało się tylko osobom zamieszkującym kraj przed wojną. Ich potomkowie, by je uzyskać, mieli obowiązek zdać\negzamin z rodzimego języka oraz wykazać\nsię znajomością historii kraju. Takie wymogi\ndo dzisiaj są kością niezgody między Estończykami a mniejszościami rosyjskimi, ukraińskimi i białoruskimi.\nRząd Laara zaczął reformy od umacniania\nwaluty. Jej historia sięga początków banku\nestońskiego, czyli 1919 roku, gdy rozpoczęto emisję marek bazujących na walucie\nNiemiec. Pod koniec lat dwudziestych w Estonii pojawiła się korona powiązana z funtem szterlingiem, co było spowodowane\npożyczką od rządu Wielkiej Brytanii oraz\nstabilizacją wymiany towarowej międzyoboma państwami. Okupacja wojsk sowieckich sprawiła, że Estończycy musieli zrezygnować z korony na rzecz rubla. Ich waluta\npowróciła w 1991 roku, a rząd Laara postanowił, że po raz kolejny to marka niemiecka będzie dla niej wyznacznikiem. Niewygodnym spadkiem po Związku Radzieckim\npozostała hiperinflacja na poziomie 1000%.\nRząd Estonii widział w zmianie waluty gwarancję na wyjście z recesji i długo oczekiwaną stabilizację. Powołał też specjalny organ\nczuwający nad utrzymaniem optymalnego\nkursu waluty.OJCZYZNA NASZYCH\nPODATKÓWKolejną istotną zmianą okazała się prywatyzacja większości państwowych przedsiębiorstw. Rząd estoński próbował zachęcić\nobywateli i zagranicznych inwestorów do\nwłasnych inicjatyw. Podatek liniowy stanowił motywację do podejmowania przedsięwzięć i bogacenia się, a co za tym idzie\n– tworzenia nowych miejsc pracy. Rozwiązanie, które dziś wydaje się oczywiste dla wielu\nkrajów, w tym dla Polski i Rosji, wtedy było\nczymś rewolucyjnym. Przyniosło uproszcze-EGZAMIN NA OBYWATELAMówi się, że zmiany w Estonii dokonały się\ndzięki książce Miltona Friedmana pod tytułem Free to Choose. To właśnie tą publikacją\nzainspirował się historyk i filozof Mart Laar.\nKontrast miesięcznik15nie, ponieważ zarówno podatnicy, jak i urzędy nie musieli już zwracać uwagi na progi.\nPonadto, w przeciwieństwie do podatku\nprogresywnego, stały procent oddawany\ndo skarbu państwa jest oszczędnością dla\nzamożniejszych przedsiębiorców. Jak opisuje Mart Laar w książce pod tytułem Estoński\nCud, dzięki temu rozwiązaniu „ludzie zobaczyli, że mogą zarabiać więcej i rząd nie ukarze ich za sukcesy wyższym podatkiem”.\nMart Laar i jego ministrowie postanowili także zmierzyć się z korupcją, zmniejszyć\nliczbę urzędników i zmienić ustawy, które\nmogłyby hamować powstawanie i rozwój\nfirm. Jak wspomina były premier w swojej publikacji, wprowadzenie reform nie było łatwe\ndla społeczeństwa, które przez ponad 50 lat\nbyło przyzwyczajane do metod wykorzystywanych przez Sowietów. Estońska Republika\nRadziecka rozpadła się, ale zapanował chaos,\nzbliżony do czasów rządów komunistycznych\nw Polsce. Ruble, które Estończycy mieli w kieszeniach, kompletnie straciły na wartości,\nbrakowało jedzenia na półkach sklepowych,\nceny paliwa wzrosły aż o 10 tysięcy procent,\nIlustr. Wojciech Świerdzewskia handel kwitł tylko na czarnym rynku. Społeczeństwo musiało od nowa nauczyć się\npojęcia własności prywatnej, przywyknąć do\nwiększych oszczędności i poczekać, aż reforma walutowa wzmocni wartość korony.W RAMIONACH UNIIRozwiązania wdrożone przez rząd Marta Laara zaowocowały wzrostem gospodarczym.\nHiperinflacja szybko przeszła do historii.\nZmniejszenie biurokracji i uproszczenia prawne dotyczące handlu międzynarodowego\nsprawiły, że do Estonii zaczął napływać kapitał\nz krajów nordyckich, szczególnie ze Szwecji\ni Finlandii. Z roku na rok dawnej republice radzieckiej coraz bliżej było do dobrze prosperujących partnerów z Północy, gdzie rządzący nie ingerowali w rynek. Według rankingu\namerykańskiej fundacji Heritage i „Wall Street\nJournal” z 2005 roku Estonia pod względem\nwolności gospodarczej była czwartym krajem na świecie. Obecnie jest w pierwszej\ndwudziestce liberalnych gospodarek. Dla porównania Polska uplasowała się wtedy na 41.\nmiejscu, a dziś zajmuje 51. pozycję.Steve H. Hanke w komentarzu pod tytułem Greece and Estonia: Economic Antipodes\nzauważa, że w 2004 roku „Komisja Europejska przyjęła Estonię z otwartymi ramionami,\nakcentując, że mały kraj bałtycki będzie mógł\nprzyjąć euro w kolejnym roku”.  Stało się tak\njednak dopiero 7 lat później. Hanke podkreśla\nfakt, że euro było bazą dla korony od momentu, gdy Niemcy przejęły je jako własną walutę\nw 1999 roku. Od tamtej pory polityka pieniężna Estonii zależała od strefy euro i przystąpienie do niej było tylko kwestią czasu.MAŁY KRAJ, DUŻY WZROSTZanim jednak Estonia dołączyła do unii\nmonetarnej, musiała stawić czoła kryzysowi spowodowanemu bańką na rynku nieruchomości. Wzrost gospodarczy państwa\nod ostatniego kwartału 2007 aż do grudnia\n2009 roku znacznie spowolniał. Według danych przedstawionych przez Juhana Partsa\ndla „Cato Journal”, produkt krajowy brutto\nzmalał o 3,7% w 2008 i aż o 14,3% w 2009\nroku. Niektórzy ekonomiści, wtórując Paulowi Krugmanowi, uważają, ze to właśnie dużecięcia i zbytnie zaciskanie pasa spowodowały taki spadek PKB.\nKondycja ekonomiczna Estonii w 2011 roku\nokazała się jednak prztyczkiem w nos dla niedowiarków. Podczas gdy wszystkie kraje Unii\nEuropejskiej zaliczyły dołek, Estonia mogła\nz dumą prezentować własne wyniki. Jak donosi Paul Ames dla cnbc.com, wzrost gospodarczy małego nadbałtyckiego państewka\nwyniósł w 2011 roku aż 7,6%. Wynik ten był\npięć razy lepszy od średniej w całej UE. Patrząc\nna ostatnie dwudziestolecie, Estonia jest jedną z najszybciej rozwijających się gospodarek\nw Europie. Jak podaje portal Bloomberg.com,\nprzyczynia się do tego głównie popyt ze strony fińskich i szwedzkich inwestorów.POLSKA WOLNIEJSZAEstonię z Polską, oprócz Bałtyku i członkostwa Unii Europejskiej, łączy historia\ni obecność charyzmatycznych reformatorów. W przypadku kraju nad Wisłą sternikiem\nekonomicznych zmian był Leszek Balcerowicz, którego można porównać do Marta\nLaara. Jednak w tym miejscu podobieństwamiędzy państwami się wyczerpują. Plany gospodarcze w Estonii po okupacji radzieckiej\ntrafiły na bardziej podatny grunt.\nMożna próbować doszukiwać się wielu\nprzyczyn, dlaczego Polsce dłużej zajął proces\ntransformacji. Po pierwsze, Polska jest krajem\n7 razy większym pod względem powierzchni\ni zamieszkuje ją niemal 30 razy więcej obywateli. Ponadto Polaków od Estończyków\nodróżnia sentyment do czasów komunistycznych. Rząd Laara zdecydował się na terapię\nszokową, prywatyzując nagle większość\nprzedsiębiorstw. Podobny proces przebiegał\nu nas latami, w dodatku w mniej rewolucyjnej otoczce. Estonii udaje się utrzymać niski\npoziom długu państwowego w przeciwieństwie do naszego państwa. Jest jednak coś,\nco można uznać za wspólny problem obu\nkrajów – bezrobocie, szczególnie wśród osób\nmłodych, które dopiero wkraczają na rynek.\nJak zauważa Mark Adomanis dla portalu\nforbes.com, pozostałe statystyki przestają\nsię liczyć, gdy spojrzy się na ilość osób bez\npracy oraz malejącą populację – Estończycy\nchętnie migrują do innych krajów. Estoniaznana jest z minimalnych formalności oraz\nmożliwości założenia biznesu w kilkanaście\nminut, ale wielu obywateli nie zaryzykowałoby samodzielnego przedsięwzięcia.E-STOŃSKIE INSPIRACJEWarto czerpać z doświadczeń Estonii. Inspiracją może być choćby pionierski pomysł władz\nTallina na bezpłatną komunikację miejską dla\nzarejestrowanych mieszkańców. Dzięki temu\nrozwiązaniu ludzie przesiedli się do komunikacji publicznej, co rozładowało ruch na\ndrogach. Władze zyskały, ponieważ za każdy\ntysiąc rezydentów stolica otrzymuje nawet\nmilion euro od rządu. Patrząc na to rozwiązanie od strony obywateli – mieszkańcy nie\nmuszą się obawiać, że rejestracja w urzędzie\nzajmie im kilka godzin. Większość formalności przebiega elektronicznie – także te związane z wyborami do parlamentu. W Estonii\nprzeprowadzono pierwsze głosowanie internetowe, dlatego nazywana jest przez publicystów E-stonią. Jeśli Polska pójdzie w jej\nślady i zmniejszy biurokrację, istnieje szansa,\nże będzie się o niej pisało: Polsk@.\nKontrast miesięcznik17Manipulacjaniejedno ma imięMogłoby się wydawać, że\no manipulacji i perswazji chcianką, która wkrótce może okazać się bez- obrazu, niezwykle trudno jest wpływać na\nwiadomo już wszystko. użyteczna. Chęć otaczania się luksusem też ludzkie zachowanie w ten sposób. Obecnie\nNieograniczony dostęp do jest przecież skutkiem wpływu mass-mediów. uważa się, że działanie perswazji podprogowej nie zostało dowiedzione, choć znajdą się\nartykułów, warsztatów czy CZY PODPROGOWA REKLAMA\ndowody, które temu przeczą2. Stosuje się za\nto perswazję peryferyczną, która ma na celu\nWiększość przekazów reklamowych jest tak aktywować struktury zautomatyzowane, wywiedzę z zakresu stosowania krzykliwych i nachalnych, że nie sposób ich nie korzystując do tego jawne bodźce, nawet jetechnik oddziaływania na zauważyć. Dlatego ludzie zdają sobie sprawę żeli mają one zostać świadomie zignorowane\ninnych oraz własne życie, z ich oddziaływania na własne decyzje. Są jed- przez odbiorcę.\nnak także subtelne i ukryte sposoby emisji inforpowoduje, że obszar ten macji, których wpływu nie jesteśmy świadomi. STRATEGIE WPŁYWU, CZYLI\nstał się obecnie bardzo W taki sposób działa między innymi perswazja CELOWE I PRZEMYŚLANE\npodprogowa, która opiera się na stosowaniu SZTUCZKI\npopularny, a wręcz modny. prostych bodźców wzrokowych, słuchowych Tak, jak możemy być poddawani wpływom,\nTo przyczyniło się z kolei do lub oddziałujących na naszą wyobraźnię, które pozostając tego nieświadomym, zdarza nam\nwzrostu zapotrzebowania mają na celu wywołać pożądaną reakcję bez za- się również oddziaływać na innych. Większość\nuważenia tego przez odbiorców.\ntego typu działań opiera się jednak na przena kształtowanie tego typu\nPerswazja podprogowa opiera się na au- myślanych strategiach. O takich sposobach\numiejętności. tomatycznym przetwarzaniu informacji, po- mówi się, gdy mamy do czynienia z co3 naj-MZuzanna Sroczyńskaanipulacja w dzisiejsz ych\nczasach kojarzy się głównie\nz przekazem reklamowym. Każdy człowiek jako konsument\nbombardowany jest różnymi\ninformacjami na temat produktów czy usług.\nNie wiedząc, który produkt wybrać, ludzie\nzmuszani są do porównywania nieograniczonej liczby alternatyw. Dlatego autorzy reklam\nusilnie próbują zwrócić uwagę społeczeństwa\nna efekty swojej działalności, sięgając po marketingowe chwyty, często wstrząsające, a czasem nawet nieetyczne. W ten sposób stają się\nkreatorami potrzeb społeczeństwa. Zdarza się\nbowiem, że kupuje się coś, co wcale nie jest\nniezbędne, a wręcz przeciwnie, jest jedynie za-Fot. Patryk Rogińskizbawionym poznawczych aspektów analizy.\nMa to swoje dobre i złe strony. Proces ten\nwykorzystuje nieskomplikowane bodźce,\nprzez co niemożliwe staje się wywołanie\nznaczącej zmiany zachowania czy myślenia,\nlecz jedynie prostych reakcji. Jednak, będąc\nnieświadomymi źródła manipulacji, ludzie\nnie są w stanie zrozumieć intencji nadawcy.\nPrzez to spada możliwość krytycznej oceny\nprzekazu i obrony przed jego wpływem.\nMiędzy innymi w Ameryce, Australii i Anglii obowiązuje zakaz stosowania perswazji\npodprogowej w mediach. Wydaje się zatem,\nże mamy do czynienia z potężnym zjawiskiem1. W rzeczywistości jest jednak inaczej.\nW szczególności z powodu trudności technicznych występujących podczas perswazji\npodprogowej, takich jak ustalenie odpowiedniej wartości progu percepcji, odległości od\nekranu, kąta widzenia, głośności czy jasnościmniej dwoma zaplanowanymi ruchami .\nJedną z najbardziej popularnych strategii\nw psychologii społecznej jest technika „stopy\nw drzwiach”. Opiera się ona na zasadzie, która\ngłosi, że jeżeli ktoś ulegnie małej prośbie, istnieje spore prawdopodobieństwo, iż następnym razem zgodzi się na większą. Badania\nprowadzone nad skutecznością tej metody\nwykazały, że jej efektywność wzrasta, jeżeli\nobie przysługi dotyczą podobnej kwestii. Interesujący wydaje się również fakt, że skłonność do realizacji drugiego zapytania nie wynika z poczucia zobligowania w stosunku do\nkonkretnej osoby – jak się okazuje, uczestnicy\nbadania godzili się na spełnienie zadań, które\nbyły przedstawiane przez różnych eksperymentatorów. „Stopa w drzwiach” nie działa\nchwilowo, co udowodnili badacze Jonathan\nL. Freedman i Scott C. Fraser, dzięki zaplanowaniu obu próśb w odstępie dwóch tygodni.Kontrast miesiÄ™cznik19Co sprawia, że ludzie godzą się realizować\nczęsto niewygodne dla nich samych zadania?\nDariusz Doliński stwierdził, że dzieje się tak za\nsprawą postrzegania samego siebie jako osoby chętnej do udzielania pomocy. Spełniając\npierwszą prośbę, należy wcielić w życie też\ndrugą, gdyż takie działanie buduje wizerunek spójny z poprzednim doświadczeniem4.\nNajnowsze doniesienia z badań przeczą jednak dotychczasowym wynikom. Wykluczając\ndziałanie mechanizmu spostrzegania siebie\nna efekt „stopy w drzwiach”, pojawiło się na\nnowo pole możliwości dla badaczy społecznych do prowadzenia prób mających na celu\nwytłumaczenie tego fenomenu5.\nZnajomość i umiejętność korzystania\nz tej techniki jest niewątpliwie udogodnieniem, gdyż sprawia ona, że szansa spełnienia\nnaszego życzenia jest istotnie większa niż\nw przypadku bezpośredniego zwrotu, niepoprzedzonego zapytaniem o wyświadczenie mniejszej przysługi.PODATNOŚĆ NA WPŁYW\nSPOŁECZNYJak się okazuje, podatność na wpływ zależy\nod emocji. Ludzie będący w negatywnym\nnastroju, często przeżywający nieprzyjemne\nodczucia, takie jak wstyd czy poczucie winy,\nsą bardziej skłonni do uległości. Nie jest to\njednak regułą – uległość nie zawsze występuje w momencie odczuwania intensywnych\nprzeżyć oraz skupienia na własnych problemach. Ludzie ulegają częściej także wówczas,\ngdy są wprowadzani w stan tak zwanej huśtawki emocjonalnej, to znaczy w momencie,\nkiedy nagle zostaje wycofane źródło przeżywania określonych sytuacji.\nBadania nad sugestybilnością, czyli skłonnością do ulegania, prowadzone za pomocą\nSkali Sugestybilności Sensorycznej, ukazały\nzwiązek tej tendencji między innymi z wiekiem – osoby młode i dzieci są bardziej podatne na wpływ niż osoby w średnim wieku.\nPodobna relacja istnieje również w przypadku podatności na złudzenia sensoryczne czy\nefekt placebo. Nie wykazano natomiast związku sugestybilności z cechami osobowości6.\nJeszcze wiele czynników, mających związek z podatnością na uleganie wpływowi, nie\nzostało odkrytych. Naukowcy wciąż próbują\nodpowiedzieć na pytanie, dlaczego niektórzy częściej występują w roli manipulatorów,\na inni pozostają poddawani manipulacji. Być\nmoże w odpowiedzi na potrzeby tych drugich powstało NLP, czyli neurolingwistyczne\nprogramowanie, mające na celu zwiększyćświadomość samego siebie i pokazać, jak skutecznie dążyć do celu.NLP ORAZ INNE NARZĘDZIA\nSKUTECZNEGO DZIAŁANIA„NLP jest sztuką i nauką o doskonałości,\nwywodzącą się z analiz zmierzających do\nodpowiedzi na pytanie, jak wybijające się\nw różnych dziedzinach jednostki uzyskiwały swoje wspaniałe rezultaty”7. Jak twierdzą\nJoseph O’Connor i John Seymour, NLP dostarcza narzędzi do osiągania celów i budowania własnej indywidualności po to, aby\nwyróżnić się spośród przeciętnych8.  Podobne metody podpowiada Napoleon Hill,\ntwórca praw sukcesu. Wyróżnia on czynniki,\nktóre pozwalają kreować satysfakcjonującą\nrzeczywistość, na przykład pewność siebie,\nbudowanie określonego celu, inicjatywa\ni przywództwo, wyobraźnia czy entuzjazm.\nAutorów podobnych koncepcji jest wielu,\npodobnie jak ich odbiorców. Proponowane\ntechniki opierają się na skutecznej manipulacji, z której korzysta wiele osób i osiąga\ndzięki temu sukcesy. Należy pamiętać jednak, że NLP, czerpiące z różnych nauk i nadające istniejącym teoriom własne nazwy, nie\nzostało potwierdzone empirycznie, dlatego\nznaczna część środowiska akademickiego\njest przeciwna szerzeniu tej pseudonauki.\nMówi się, że wystarczy 21 dni, aby wyrobić\nw sobie określony nawyk. Informacja ta jest\nwykorzystywana do zmiany niechcianych\nprzyzwyczajeń. Nawyki prowadzą do rytuałów, a tych jest mnóstwo w religii, która jest\njednym z najbardziej wpływowych obszarów oddziałujących na ludzkie życie. Wiara\nosłabia w nas sceptyczne podejście do wielu\nspraw, co z kolei powoduje tworzenie się złudzeń. Wiele z nich jednak pozwala nam żyć.DECYZJA NALEŻY DO\nŚWIADOMEGO ODBIORCYManipulacji nie należy traktować jednoznacznie. Ma ona wiele zastosowań, począwszy od\nperswazji wykorzystywanej w marketingu,\npoprzez usprawnianie osobistych działań prowadzących do sukcesu, czy nawet jednoczenie się we wspólnym przeżywaniu. Może być\nstosowana do zaspokajania własnych potrzeb,\nniestojących w sprzeczności z interesem społecznym, lecz w nieodpowiednich rękach staje\nsię niebezpiecznym narzędziem do osiągania\nzamierzonych celów. W gestii świadomego\nodbiorcy pozostaje zatem rozszyfrowanie intencji nadawcy oraz podjęcie decyzji, czy warto poddawać się określonym wpływom.\nKontrast miesięcznik21Wschodnia część São Paulo to\nta gorsza część miasta. Tu\nnie przylatuje się do pracy\ntu nie kręci się scen brazylijskich seriali. Wszystko jest tu byle jak. Byle\njak wybudowane domy, byle jak prowadzone\nbary, w których szklanki też wydają się być\nwymyte tylko byle jak. Młode matki na zaśmieconych ulicach byle jak pilnują swoich\ndzieci. Domy wybudowane tak, jakby żaden\nz nich nie był skończony – jedna część dachu\nz blachy, druga z dykty, jakby hasłem przewodnim budowniczych była wielka improwizacja. Byle się nie zawaliło, byle nie przewróciło, byle nie zalało podczas ulewy. Mężczyźni\nw spoconych podkoszulkach siedzą na plastikowych krzesełkach i sączą chłodne piwo.\nSiedzą przed czymś, co może jest jeszcze\nwarsztatem samochodowym albo już barem,\nalbo wypadkową tych dwóch. Na ekranie\ntelewizora zawieszonego w lokalu gwiazdy\nseriali brazylijskich toczą lepsze życie, przynajmniej w ładniejszej scenografii, gdzieś na\nplaży w Rio de Janeiro albo w bogatych dzielnicach São Paulo, po drugiej stronie miasta.\nCzas płynie. Po telenoweli zacznie się cykl\nreklam, potem wiadomości o kolejnych morderstwach, napadach z bronią, porachunkach\nmiędzy handlarzami narkotyków, dzieciach\nżebrzących na skrzyżowaniach ulic.\nTo nie jest Brazylia z pocztówek, zapomnijmy o dzikiej naturze, palmach, oceanie, świeżym powietrzu i niczym nieograniczonych\nprzestrzeniach. To jest duszne miasto, nad\nktórym unosi się tłusta warstwa miejskiego\nsmrodu wypluwanego przez miliony samochodów. Szaro i duszno. Miasto do potęgi,\nniekończąca się metropolia, samowystarczalny twór, przez który przetacza się codziennie\nkilkanaście milionów ludzi. Na peryferiach\ntego miasta w ostatnich latach powstały\nośrodki edukacyjne mające na celu pomoc\ndzieciom z najuboższych dzielnic.\nCEU – Zintegrowane Centrum Edukacji\n(Centro da Educação Unificado) jest projektem Urzędu Miasta São Paulo. Pierwszych 20\nośrodków CEU powstało w 2003 roku. Dziś\njest ich już ponad 40. Każdy z nich zapewnia\nmiejsce ponad dwóm tysiącom dzieci z faweli. W ośrodkach tych nie używa się jednak pejoratywnego określenia ‘fawela‘, zastępując je\nbardziej poprawnymi politycznie terminami:\ncomunidade lub condominio fechado (‘społeczność‘ lub ’ośrodek zamknięty‘). Już same\nsłowa fawela czy peryferia mają negatywnyIlustr. Bogumiła AdamczykTAM, GDZIE ROSNĄ\n„Wróciłem do domu i zacząłem płakać. Powiedziałem żonie,\nże już nigdy tam nie pójdę, że poszukam innej pracy. Potem\nzgodziłem się zostać tylko do końca tygodnia. Ostatecznie\ndo końca miesiąca, do końca semestru. Do końca roku…\nAż w końcu zostałem i pracuję tu już 7 lat. Choćbym miał\nmożliwość przeżyć trzy życia, nigdy nie przeżyję tego, co\nprzeżywają na co dzień te dzieci”. – Tymi słowami terapeuta\no pseudonimie Gama opisuje swą pracę w jednym z ośrodków\nedukacyjnych dla najuboższych dzieci w faweli na peryferiach\nwydźwięk w społeczeństwie, stereotypowe\nmyślenie stawia znak równości między peryferiami/fawelą a bandytą/handlarzem narkotyków. Nie każde dziecko, które rodzi się\nw rodzinie handlarzy musi jednak wejść na tę\nsamą ścieżkę. Celem ośrodków CEU jest wskazanie alternatywnych dróg w życiu, nadanie\nwartości i poczucia godności tym, którzy\nnajczęściej czują się ich pozbawieni. Można\npokazać mieszkańcom, że również i oni mogą\nkorzystać z sali teatralnej i kinowej, mają basen do własnej dyspozycji (ci, których najczęściej nie stać nawet na kupno kąpielówek)\ni mogą swobodnie spędzać czas w bibliotece\nczy sali internetowej.\n„Muszę negocjować z trzema bossami narkotykowymi. Dzwonią do mnie, przychodzą\nomawiać ze mną niektóre sprawy dotyczące\nnaszej społeczności” – opowiada Bernadete,\nfiligranowa kobieta po czterdziestce, dyrektorka jednego z ośrodków CEU w dzielnicy\nJardim Vila Nova – Itaquera. Schludnie ubrana, delikatna, mówiąca przyciszonym głosem. Trudno wyobrazić ją sobie negocjującą\nz przedstawicielami przestępczego światka.\n„Byłam u nich kilka razy, żeby rozwiązać pewne\nproblemy w CEU. Działam na linii urząd miasta\n– szefowie dzielnicy. CEU nie istniałby bez naszego „trójkąta”. Ośrodek został wybudowany\nw miejscu, gdzie wcześniej znajdowało się boisko – własność społeczności. Mieszkańcy więc\ntraktują CEU jako „ich” miejsce, my jesteśmy tutylko „gośćmi”, płaci natomiast Urząd Miasta.\nMusimy przypilnować porządku, by nic nie zostało tu zniszczone ani ukradzione. Szefowie\ndzielnicy szanują mnie, wiedzą, że wychowuję ich dzieci, że nie pozwalam im, by spędzały\ncałe dnie na ulicy. Są mi za to wdzięczni. Jestem z nimi w dobrych stosunkach”.\nWedług Bernadete główny problem polega na tym, że edukacja w faweli nie jest\ntraktowana poważnie, nie ma dla jej mieszkańców żadnej wartości. „Dzieci myślą w ten\nsposób: »Co mi po tym, że będę siedział godzinami w szkole i uczył się zawodu, skoro\npotem będę mógł zarabiać najwyżej 500 reali\nmiesięcznie? Moi koledzy w ogóle nie chodzą\ndo szkoły, roznoszą tylko paczuszki” i zarabiają czasem 500 reali na dzień. To co w końcu\nbardziej się opłaca?«”\nMoże więc pieniądze z obrotu „paczuszkami” podwyższają statystyki, tę najniższą krajową, za którą żyje ogromna część społeczeństwa brazylijskiego. Międzynarodowa prasa\nrozpisuje się bowiem na temat wielkiej potęgi\nBrazylii, rozpędzonego tempa wzrostu gospodarczego, olbrzymich złóż ropy naftowej pod\ndnem Atlantyku, taniej siły roboczej… Dlaczego jednak prasowa rzeczywistość odstaje\ntak bardzo od tej, widocznej za oknem? Czy\ndziennikarze przed pisaniem peanów na cześć\n6. potęgi ekonomicznej świata posługują się\ntylko cyferkami ze statystyk, które zasłaniają\nte widoki, których czasem wygodniej jest nieĄ DZIECI Z FAWELItam dostaną śniadanie, obiad, podwieczorek,\na nawet kolację. W domu zastałyby zaledwie\npustą lodówkę i musiałyby pójść na ulicę.\n„Na ogół kobiety mają tu średnio pięcioro\ndzieci – kontynuuje Bernadete –życie seksualne zaczynają wcześnie, jako czternastolatki\nczęsto są już matkami”.\nCzęsto stają się nimi wbrew swej woli, czasem jednak same o tym decydują, chcąc wyrwać się z patologicznego domu. Najstarsze\nsiostry muszą opiekować się młodszym rodzeństwem, kiedy rodziców nie ma w domu.\nDziewczynki w wieku kilkunastu lat są zmuszane do opieki nad młodszymi i nie mają\nwłasnego życia. Jedyną drogą do uwolnienia\nsię od tego obowiązku i do niezależności jest\nzajście w ciążę i obowiązek opieki nad własnymi dziećmi. W ten sposób czternastolatki\nuzyskują swoją niezależność i dorosłość. Taki\njest ich sposób myślenia, taka ich kultura.***dostrzegać? Widoki prostytuujących się kilkunastoletnich dziewczynek i chłopców czy\nbezdomnych dzieci śpiących pod wiaduktem.\nGama, trzydziestokilkuletni animator kultury i terapeuta prowadzący warsztaty teatralne w CEU, przyprowadza do ośrodka dzieci,\nktóre spotyka na skrzyżowaniach ulic. Sprzedają gumy do żucia lub pukają w okna samochodów zatrzymujących się na czerwonym\nświetle. To on zarzekał się na początku, że nie\nwytrzyma psychicznie, płakał z bezsilności jak\ndziecko. „Któregoś dnia na przywitanie objąłem jednego chłopca – opowiada – gdy poklepałem go po plecach, zawył z bólu. Okazało\nsię, że ma otwarte rany zadrapań. Powiedział,\nże zranił się podczas zabawy z siostrą. Poszedłem po maść, żeby rana szybciej się zagoiła.\nJeszcze w trakcie nakładania maści na plecy\nchłopiec podwinął nogawkę spodni i poprosił, by tam jeszcze go posmarować. Na nodze\nmiał wielką wypaloną papierosem dziurę…”\nWedług Alexandre’a Delijaicova, architekta odpowiedzialnego za projekt, każde\nCEU może zmodyfikować i na nowo zorganizować plan peryferii miasta, ponieważ to\nwłaśnie między innymi architektura, a raczej\njej brak (ze względu na inwazyjny charakter zabudowań) często jest ich problemem.\nCEU funkcjonuje więc jako plac, na którym\nzbiera się dzielnicowa społeczność i wokół\nktórego gromadzi się wiele miejsc do użytku\nmieszkańców: place zabaw, teatr, biblioteka,kawiarenka internetowa, piekarnia, sala widowiskowa, baseny i boisko. Ponadto każde\nCEU zawiera w sobie sekcje nazywane EJA\n(Escola para Jovens e Adultos – Szkoła dla Młodzieży i Dorosłych), gdzie młodzież pracująca\ni dorośli mogą wieczorami uczęszczać na zajęcia z logistyki, cukiernictwa i innych przedmiotów o charakterze zawodowym. Oprócz\nszkoły podstawowej i zawodowej, w większości ośrodków działa również żłobek.\n„CEU znajduje się w centrum dzielnicy,\nw której mieszka około 14 tysięcy rodzin\n– opowiada Bernadete, dyrektorka CEU –\nkażdy dom został nielegalnie wybudowany bez żadnych pozwoleń. To jest zwykła\ninwazja niezagospodarowanej przestrzeni.\nDo CEU codziennie przychodzi około pięciu\ntysięcy osób, zapotrzebowanie jest ogromne. Do żłobka matki zgłosiły tysiąc niemowlaków, a miejsc do dyspozycji mamy zaledwie dwieście”.\nPodobnie wygląda sytuacja z miejscami\nw szkole podstawowej. Tu niemowlaki dostają niezbędne wyżywienie, opiekunki przewijają je i karmią, zapewniając im wszystko to,\nczego ich własna matka nie może zagwarantować. W większości są to rodziny patologiczne, w których obecny jest problem narkomanii i alkoholizmu. Wiele dzieci ma tylko\njedno z rodziców, matki mają czasem nawet\nkilkanaścioro dzieci, posyłają je więc do CEU,\nponieważ mają pewność, że przynajmniejW jednym z wywiadów, który ukazał się niedawno w lokalnej prasie, brazylijski architekt,\nzapytany o to, za co najbardziej lubi São Paulo,\nodpowiedział: „Za to, że jest to centrum brazylijskiego biznesu, że czuć tu w powietrzu\nzapach pieniędzy”. Kolejne pytanie dotyczyło\nnatomiast największego paradoksu tego miasta: „Największym jego paradoksem jest fakt,\nże jednak większość ludzi ich nie ma”.\nBrazylia pokazywana ostatnio w mediach\npuszy się jak paw i wypina dumnie pierś, bo\nporadziła sobie z kryzysem finansowym, bo\nzajmuje chwalebne 6. miejsce wśród największych gospodarek świata, wyprzedzając tym samym Australię czy Kanadę i pozostawiając daleko w tyle Polskę. W tym roku\nbędzie organizować mistrzostwa świata\nw piłce nożnej, a za dwa lata Igrzyska Olimpijskie. Jednak po drugiej stronie tego idealnego światka leży jego ułomny brat bliźniak z zepsutymi zębami. Brazylia ubogich\nanalfabetów, Brazylia schowana w fawelach,\nz których wypływa. Nie da się miotłą zamieść\njej pod dywan i udawać, że nie istnieje. Codziennym widokiem jest grupa bezdomnych\ndzieciaków pod wiaduktami, w szmatach zamiast ubrań, w klapkach z opon samochodowych przewiązanych sznurkiem. A to po\nprostu ten bezzębny brat bliźniak Brazylii\nwychodzi na ulice, do centrum nowoczesnej\nmetropolii, żeby wyżebrać trochę jedzenia.\nNie da się tego zamieść pod dywan. Wtedy\ncała ta łagodna, radosna Brazylia z rajskimi\nplażami, bogactwami i urokami natury czerwieni się ze wstydu.Kontrast miesięcznik23IntelektualnypakietMimo różnorakich działań polityków, urzędników i naukowców,\nod lat systematycznie powiększa się dystans pomiędzy naukami ścisłymi a humanistycznymi. Wynika to w dużej mierze ze\nzmian demograficznych i warunków dyktowanych przez rynek\npracy. Odpowiedzią na ten kryzys ma być tak zwany „pakiet humanistyczny” na kierunkach technicznych i ścisłych. Czy jednak\npropozycja ministerstwa nauki i szkolnictwa wyższego zmieniaMimo kurtuazyjnych deklaracji,\nabsolwenci politologii, socjologii czy historii są dziś gospodarce potrzebni niczym stara\ni pożółkła koszula na branżowym raucie. W efekcie również w świecie\nakademickim obie gałęzie nauki dzieli coraz\nwiększy ekonomiczny i społeczny dystans.\nJednak to właśnie na oczekiwania pracodawców powołuje się nowa szefowa resortu\nedukacji, prof. Lena Kolarska-Bobińska, która,\nby ratować filozofię, psychologię czy religioznawstwo, chce wyposażyć w intelektualny\nBezpośrednią przyczyną wysunięcia propozycji przez resort nauki – jak przyznaje sama\nminister Bobińska – był list otwarty intelektualistów oburzonych zamknięciem kierunku filozofii na Uniwersytecie w Białymstoku.\nWładze tamtejszej uczelni doszły do wniosku,\nże nie ma sensu dłużej utrzymywać nierentownego kierunku, na który zgłasza się coraz\nmniej kandydatów. Tym samym białostocki\nuniwersytet dał jaskrawy wyraz panującej atmosferze deprecjonowania kierunków „nieperspektywicznych” – czytaj: humanistycznych. Uniwersytecka administracja w stolicy\nPodlasia po raz pierwszy dobitnie wyeksplikowała i przekuła na drastyczną decyzję fakt, że\nw ciągu ostatnich pięciu lat liczba studentów\nkierunków humanistycznych w Polsce spadła\no 20%. Zamknięcie studiów filozoficznych,\nktóre były kiedyś solą akademickiej ziemi\nFot. Patryk RogińskiEmil Regis\ni warunkiem sine qua non powstania uniwersytetów, stało się niemożliwym do dalszego\nbagatelizowania sygnałem zmian. Przekroczono granicę, poza którą rację bytu przyznaje się tylko studiom wartościowym z punktu\nwidzenia rynku pracy, a nie nauki jako takiej.\nWymusiło to na minister Bobińskiej podjęcie\ndziałań zapobiegających (zapewne zgodnych\nz jej własnymi odczuciami i intencjam jako\nprofesora socjologii) dalszej eutanazji nauk\n„Jeśli nauka ma być motorem gospodarki, powinna być innowacyjna. Tworzyć nowe\nidee, ale też takie rozwiązania, które mogą\nbyć zastosowane w przemyśle. Takie określenie roli nauki budzi sprzeciw humanistów.\nCzują się odstawieni na boczny tor” – napisała w odpowiedzi na wspomniany list otwarty\nminister nauki. Zaproponowała więc redefinicję „innowacyjności”. Nowe rozumienie\nmiałoby zaanektować w poczet differentiam\nspecificam tego pojęcia także nauki humanistyczne, społeczne i pedagogiczne. Tym\nsamym pociągnie to za sobą strumień pieniędzy z unijnych dotacji, które w ostatnim czasie\npłyną jedynie w kierunku nauk technicznych.\nResort nauki chce więc utworzenia tzw.\n„pakietu humanistycznego” na studiach\ntechnicznych i ścisłych. Przyszli inżynierowie\nmieliby obowiązkowo uczestniczyć w trakcie\nstudiów w wybieranych przez siebie kursach\nz zakresu psychologii, historii, etyki czy zarządzania. „Intencją Ministerstwa Nauki i Szkol-(prawie)ratunkowynictwa Wyższego jest wyposażenie absolwentów w tak zwane kompetencje miękkie, jak na\nprzykład krytyczne myślenie, komunikatywność czy umiejętność definiowania problemów” – informuje biuro prasowe resortu Bobińskiej. Właśnie „umiejętności miękkie” stają\nsię w nowej propozycji ministerstwa koncepcją kluczową. Z jednej strony mają uczynić zadość i dowartościować nauki humanistyczne,\nz drugiej – stanowić poręczenie dla kreatywnych inżynierów pukających w dobie kryzysu\ndo drzwi wielkich przedsiębiorstw.\nO ile nie sposób nie zgodzić się z tym, że pracodawcy – obok wiedzy i umiejętności praktycznych – oczekują od absolwentów uczelni\nwyższych inteligencji emocjonalnej, sprawnej\npracy w grupie i szybkiego podejmowania\nkonstruktywnych decyzji, o tyle można mieć\nwątpliwości czy sprowadzenie nauk humanistycznych do „kompetencji miękkich” jest dla\nnich korzystne. „Trafna replika w 140 znakach\nto taka sama sztuka i umiejętność, której warto się nauczyć jak wygłoszenie oratorskiego\nprzemówienia” – stwierdziła minister Bobińska, sprowadzając kilka lat studiów nad literaturą, historią czy filozofią do umiejętności\npisania składnych SMS-ów.\nWydestylowanie kilku atrakcyjnych –\nz punktu widzenia korporacyjnego pracodawcy – umiejętności trudno nazwać programem\nratunkowym dla studiów humanistycznych.\nSiłą rzeczy proponowany przez ministerstwo\npakiet zapewni pracę dydaktyczną grupie wykładowców i adiunktów katedr czy wydziałów\nhumanistycznych, którzy kurczowo trzymają\nsię swoich, coraz chętniej likwidowanych, posad. Czy jest to jednak rozwiązanie, które reformuje podejście do nauk humanistycznych\nlub gwarantuje ich absolwentom lepszą pozycję startową na rynku pracy? Zdecydowanie\nnie. Humaniści nadal pozostają na krawędzi\nekonomicznego bytu i niebytu.\nOwszem, w propozycji ministerstwa pojawia się enigmatyczna informacja o „nowym\nsposobie oceny jednostek naukowych, bardziej uwzględniającym specyfikę nauk humanistycznych”. Ma to być kanał doprowadzenia unijnych pieniędzy. Na czym jednakmiałby on dokładnie polegać – na razie nie\nwiedzą nawet w ministerstwie.\nNaukom humanistycznym pakiet da więc\nprawdopodobnie niewiele. A jak propozycja\nminister Bobińskiej wygląda z perspektywy\nprzyszłych inżynierów? W przypadku wielu studentów – co najmniej wtórnie. Spora część uczelni technicznych już dawno\nwprowadziła z własnej inicjatywy podobne\nrozwiązania. „AGH od lat realizuje nauczanie przedmiotów humanistycznych dla inżynierów” – przyznaje Bartosz Dembiński,\nrzecznik uczelni. Studenci mają najczęściej\ndo wyboru kilka modułów o określonej tematyce. Wśród kursów są nie tylko filozofia,\npodstawy socjologii czy psychologii. „W programach studiów inżynierskich mamy takie\nprzedmioty jak teoria podejmowania decyzji, etyka i ochrona wartości intelektualnych,\nhistoria architektury, socjologia miasta, muzyczny kanon chemika czy dziennikarstwo”\n– chwali Małgorzata Syrda-Śliwa, rzecznik\nW praktyce nie wygląda to jednak już tak\ndobrze. „Zawsze znajdzie się grono studentów, które takie zajęcia uznaje za niepotrzebne” – przyznaje Dembiński. Owe grono to de\nfacto większość. Studenci kierunków ścisłych\ni technicznych nazywają przedmioty humanistyczne „obowiązkowymi odchamiaczami”.\nNie lubią ich, ponieważ nie mają poczucia, by\nbyły im potrzebne, a co więcej – by cokolwiek\ndzięki nim zyskiwali. Zajęcia, być może, przynosiłyby większe efekty, gdyby metody ich\nprowadzenia nie ograniczały się do wykładu,\nw najlepszym razie konwersatorium na podstawie zadanego tekstu.\nJednak nie tylko studenci mają obiekcje\nwzględem dodatkowych zajęć, niezwiązanych z profilowym wykształceniem. „Nie\nchciałbym studentów pozbawiać czasu przeznaczonego na przedmioty kierunkowe” –\nprzyznaje w rozmowie z „Gazetą Wyborczą”\ndr Marcin Engel, prodziekan matematyki na\nUniwersytecie Warszawskim. Wprowadzenie\npakietu humanistycznego w przypadku wielu\nuczelni wiązałoby się bowiem z koniecznością\nprzebudowania całego programu studiów.\nKontrast miesięcznik25Pojawia się także pytanie o sensowność\nkrzyżowania ze sobą studiów technicznych\ni humanistycznych. Skoro „kompetencje\nmiękkie” są tak ważne dla inżynierów, czy nie\nlepiej byłoby zapewnić studentom szereg\nkursów i szkoleń treningowych, nastawianych stricte na wypracowanie komunikatywności, zdolności przywódczych, samodzielności czy umiejętności pracy w grupie? Byłby\nto o wiele efektywniejszy sposób kształto-wania „kompetencji miękkich” niż barbarzyńsko skrótowe nauczanie filozofii, historii\nczy literatury, które w praktyce często przynosi efekty odwrotne od zamierzonych. „Czy\nna pewno do umiejętności pracy w zespole\npotrzebny jest kurs filozofii?” – pyta prof.\nPolitechniki Warszawskiej, Mariusz Malinowski. „Od obowiązkowych zajęć lepsze byłyby\ndodatkowe kursy dla chętnych, prowadzone\nprzez specjalistów, a nie wykładowców aka-demickich, którzy umiejętnościami miękkimi\noperują tylko w teorii” – dodaje.\n„Pakiet humanistyczny” jest dopiero na\netapie prac koncepcyjnych. Jego kształt\nma zostać szczegółowo przedyskutowany\nz uczelniami przy tak zwanym Okrągłym Stole Humanistyki. Nie jest jednak tajemnicą,\nże ministerstwu zależy na jak najszybszym\nwprowadzeniu go w życie. „Mając na względzie autonomię programową uczelni, inister-stwo będzie chciało zaproponować pewne\nrozwiązania jako zalecenie czy też promocję\ndobrych praktyk. Niemniej jednak, jeżeli jakieś kwestie będą wymagały uregulowania\nprawnego, zmiany takie zostaną zaproponowane na etapie trwającej w Sejmie nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, tak\naby rozwiązania weszły już w życie z nowym\nrokiem akademickim” – zastrzega biuro prasowe minister Bobińskiej.W obecnym kształcie propozycja ministerstwa jest zbyt mglista, by poddać ją\njednoznacznej ocenie. Istnieje jednak zasadne podejrzenie, że pakiet nie pomoże\nani humanistom, ani inżynierom. Z punktu\nwidzenia tych pierwszych – w obecnym\nkształcie – propozycja ministerstwa w zasadzie w ogóle nie odpowiada na pogłębiający się od lat kryzys. Natomiast dla\nstudentów kierunków ścisłych i technicz-nych pakiet oznacza odgórne usankcjonowanie – zapewne w zakresie większym niż\ndotychczasowy, narzucany przez uczelnie\n– nauczania przedmiotów niezwiązanych\nz kierunkowym wykształceniem. To zaś rodzi pytania inżynierów, dlaczego humaniści\nnie chcą uczyć się na przykład matematyki.\nByć może to właśnie podniesienie umiejętności technicznych jest dla nich najlepszym\nratunkiem.Kontrast miesięcznik27Augustyn Bardian\nMa 17 lat, interesuje się filmem i fotografią, na co dzień\nuczy się w technikum w klasie o profilu fototechnicznym.\nMimo młodego wieku, jego prace zadziwiają konsekwencją, wyjątkową intuicją fotograficzną oraz szczególną umiejętnością budowania spójnych, kompletnych i domkniętych historii w jednym kadrze. Jak sam mówi, lubi, „kiedy\nzdjęcia zawierają w sobie wiele elementów (...) sprawia mi\nprzyjemność, kiedy mogę każde z nich dopracować”.\nW styczniu 2014 roku we wrocławskim klubie „Firlej” odbyła się wystawa Augustyna zatytułowana Historia mojej\nprzestrzeni, której organizatorem było Stowarzyszenie\nMłodych Twórców „KONTRAST”.\nJego zdjęcia można znaleźć na:\nhttp://rozumiesz.blogspot.com/Kontrast miesięcznik29To przekraczanie granic\njest najbardziej interesująceAZ muzykami wrocławskiej formacji Mikrokolektyw – Arturem\nMajewskim (trąbka) i Kubą Sucharem (perkusja) – wykonującymi\nmuzykę improwizowaną, o muzycznych początkach i rozwoju,\nwspinaczce, przyszłych planach, granicach w muzyce oraz walorach\nartystycznych śmigłowca, rozmawia Aleksander Jastrzębski.leksander Jastrzębski: Co\nsprawiło, że postanowiliście zostać profesjonalnymi\nmuzykami? Jak wyglądały\nWasze pierwsze kontakty\nKuba Suchar: U mnie zaczęło się to tak,\nże w wieku 14 czy 15 lat spotkałem pewnego\nczłowieka, który później stał się moim kolegą. Grał na gitarze. Poprosił mnie, żebym mu\nakompaniował. Bardzo chętnie to robiłem\nna różnego rodzaju perkusjonaliach, ostatecznie zdecydowałem się na bycie perkusistą w jego zespole i stwierdziłem, że to jest\nrzeczywiście to, co chcę robić w życiu. Kiedy\nzwróciłem się do matki o pomoc w kupieniu\ninstrumentu, powiedziała z niezadowoloną\nminą: „wiedziałam”. Okazało się, że w wieku\nczterech lat mówiłem, że chcę zostać perkusistą. Myślę, że to nawet nie była decyzja,\na raczej moment, w którym przypomniałem\nsobie, że mam być perkusistą.\nArtur Majewski: Teraz bardziej chcę być\nmuzykiem niż w wieku 7 lat, kiedy rodzice\nzapisali mnie do szkoły muzycznej. Najpierw\ngrałem na fortepianie, potem zamieniłem\nten instrument na trąbkę. Ojciec grał na fortepianie, choć nie był profesjonalnym muzykiem. Często po pracy pilnował, czy ćwiczę.\nAle nigdy nie było ciśnienia, że muszę zostać\nwirtuozem czy coś osiąnąć w tej dziedzinie. Decyzję o pójściu do szkoły muzycznej\nII stopnia podjąłem już sam. Nie mogę powiedzieć, że zawsze wiedziałem, że chciałem być muzykiem. Jednak im bardziej w to\nwchodziłem, tym bardziej byłem przekonany, że to jest to, co chcę robić. Że chcę studiować muzykę, bardziej jazzową niż klasyczną.\nTo mi się podoba i jest dla mnie potwierdzeniem tego, że w życiu możesz robić to, co\nchcesz, a nie to, do czego zostałeś namaszczony. Nieważne, czy jesteś w tym kierunkuFot. SOLAR i ITOITOutalentowany bardziej czy mniej. Ważne, czy\nmasz wystarczająco dużo determinacji, żeby\nzbudować cały warsztat do tego, co chcesz\nzrobić. Trzeba podążać za marzeniami.\nW jaki sposób się poznaliście? To było\nw zespole Robotobibok czy wcześniej?\nA.M.: Poznaliśmy się w liceum dzięki nauczycielowi plastyki. Kuba jest cztery lata\nstarszy i już nie miał zajęć z tym panem, ale\ndziałał w grupie artystycznej imienia Franka Zappy. Kiedy wyszło na jaw, że gram na\ntrąbce, nauczyciel powiedział, że ma kolegę\nperkusistę i musimy się poznać. Spiknął nas\nze sobą i zaczęliśmy grać w różnych garażowych projektach. W końcu Kuba założył Robotaobiboka, ale nasza przyjaźń zaczęła się\nwcześniej. Spędzaliśmy ze sobą dużo czasu,\nsłuchaliśmy muzyki. Początkowo nie byłem\nzainteresowany graniem w takiej stylistyce.\nByłem wtedy w Katowicach na wydziale jazzu i chciałem grać ortodoksyjny, mainstreamowy jazz, ale Kuba skutecznie namówił\nmnie do współpracy.\nJaką drogę należy przebyć, by dojrzeć\ndo kolektywnej improwizacji?\nA.M.: Nie ma jednej ścieżki. Mam kolegę,\nktóry obsesyjnie się wspina. Zapytałem go,\nw jaki sposób ćwiczy. Powiedział, że najlepiej\nćwiczy mu się wspinanie poprzez wspinanie\nsię. Mówił, że nie da się przewidzieć, gdzie\nukruszy się kawałek skały, gdzie zawiśniesz\nna tym palcu i możesz go zamienić tylko na\nten drugi, a nogi postawić w tym miejscu.\nZ muzyką improwizowaną jest podobnie.\nK.S.: Myślę, że każdy człowiek ma swoje\nmiejsce na świecie. Ma oczywiście do wyboru\njakieś możliwości i powinien spróbować różnych rzeczy, ale prawdopodobnie jest tak, że\njest do czegoś predestynowany.\nWłaściwie nie znam osobiście nikogo,\nkto by w jakiś sposób zajmował się szeroko pojętą muzyką improwizowaną. Za-wsze zastanawiałem się, w jaki sposób odbierają ją ludzie, którzy jej słuchają lub ją\nA.M.: Za chwilę idziemy na wernisaż naszego kolegi Hiszpana, który jest artystą fotografikiem i uczy w Ośrodku Postaw Twórczych.\nPrzychodził na nasze koncerty, choć wcześniej nie słuchał takiej muzyki i nie wiedział,\nczego w niej szukać. Ostatnio powiedział mi,\nże jest wdzięczny, że może w tym wszystkim\nuczestniczyć, a najlepsze w tej muzyce jest to,\nże nigdy nie wie, co się zaraz wydarzy.\nK.S.: Muzyka improwizowana zainteresowała mnie dlatego, że bardzo mnie męczy\nobcowanie z rzeczywistością dźwiękową, podawaną w formie popowego produktu – na\ntacy i z wisienką. W muzyce improwizowanej\nilość zawijasów, planów, przestrzeni i różnych\nbarw jest ogromna. Bardzo często zderzenie\ntych rzeczy jest zaskakujące. Słucham też innej muzyki, ale improwizowana jest ciekawa,\nbo wymaga ode mnie...\nK.S.: Tak. Chociaż nie wiem, czy to jest\nmaksimum uwagi, bo na przykład na pewnym koncercie, w czasie którego graliśmy\nz francuskim gitarzystą, zdarzyło się coś, na\nco czekałem wiele lat. Gdy skończyliśmy grać,\nbyłem święcie przekonany, że graliśmy 45 sekund. Byliśmy w kompletnie innym miejscu.\nI to było bardzo dziwne, bo wcześniej niepokoił mnie ten styl. To przekraczanie granic\njest najbardziej interesujące, a nie trwanie\nw stanie stabilizacji. Ja chcę destabilizacji. To\njedyna rzecz, w której chcę uczestniczyć. Robotobibok był zespołem, który proponował\nbardzo konkretne struktury. W Mikrokolektywie też operujemy „kotwicami”, czyli utworami, którymi możemy wypełnić przestrzeń,\nkiedy chcemy odpocząć od wysiłku improwizacji w duecie. Jest to nieprawdopodobnie\ntrudne, bo nie może nam zabraknąć energii.Bardzo pociągające w muzyce improwizowanej jest też wchodzenie w przestrzenie, o których jeszcze dwa lata wcześniej myślałeś, że\nsą niewykonalne. Wiem, że akademiccy profesorowie i nauczyciele nie wierzą w istnienie\nimprowizacji, która wynika z grania w momencie, a nie z zaplanowanych fragmentów,\nktóre potem zlepiasz. Jasne, można improwizować, ogrywając temat, inspirując się, przekazując emocje na jego podstawie, ale dla\nmnie jest to ograniczeniem.\nBardzo się cieszę, że Kuba wspomniał\no granicach w muzyce. Jako Mikrokolektyw eksplorujecie możliwości duetu trąbki i perkusji. Według was muzyka posiada\njakieś granice? Zwłaszcza, kiedy pojawiają się takie postacie jak John Cage z 4’33\nczy Karlheinz Stockhausen ze swoim\nutworem na kwartet smyczkowy i cztery\nK.S. i A.M.: Nie ma granic.\nK.S.: A utwór na cztery śmigłowce i kwartet smyczkowy to dla mnie bzdet. I to nie\ndlatego, że jest zły, tylko dlatego, że to nie\njest dla mnie przekraczanie granic. To jest\npomysł. A nie o to chodzi. Dla mnie sztuka\njest jedynym miejscem, w którym czuję, że\nmożliwa jest absolutna wolność. A pogoń\nza pomysłem zamienia ją w targowisko. Poszukiwanie tego, co chcesz robić jest proste\n– powinieneś po prostu to robić, a nie wymyślać bzdety, które mają udowodnić, że\njesteś artystą.A.M.: Mamy cholernie trudny zawód pod\njednym względem: bardzo trudno zachować\ndystans do tego, co robisz, i stwierdzić, czy\nsię rozwijasz czy zwijasz. Czy to, co zrobiłeś\nprzez ostatnie dwa, trzy lata ma w ogóle\nsens. Poza tym nie bardzo jest komu w tej\nkwestii wierzyć. Przyjaciele będą cię pocieszać, wrogowie będą cię łoić. Z kolei krytycy\nbardzo często są niekompetentni i raz piszą\no tobie świetnie, a potem o płycie, która jest\nnajgorszym wydawnictwem dekady, też piszą, że jest świetna. Nie masz żadnej podpowiedzi. Masz parę rozsianych po świecie\nosób, które cenisz za twórczość, i tylko one\nmogą stwierdzić, że to, co zrobiłeś, jest w porządku i ma jakiś sens.\nW wywiadzie z 2002 roku dla serwisu\nUltramaryna Kuba powiedział, że zmierza\ndo tego, by być świadomym człowiekiem,\nnatomiast Artur stwierdził, że czeka, obserwuje różne rzeczy w muzyce, szuka.\nCzy coś zmieniło się w ciągu tych 12 lat?\nA.M.: Podpisałbym się pod tym, co powiedziałem wtedy.\nK.S.: Ja też. Granie na instrumencie czy\nrobienie muzyki bardzo uczy mnie życia. Jak\nrozumieć stosunki międzyludzkie, w jaki sposób poruszać się w rzeczywistości – wiem to\ndzięki bębnom. Spędzając czas przy tym instrumencie, dochodzę do wniosku, że swing\nmusi być wszędzie. Mówiąc swing, mam na\nmyśli równowagę. Balans jest bardzo istotny, tak samo świadomość rzeczywistości. Niemyślę o tym, co robię, jako o rzeczy, która\nkiedyś się skończy. Wiem, że edukacja trwa\nNa Revisit było więcej konkretu i aranżacji. Z kolei na Absent Minded można\nusłyszeć znacznie więcej improwizacji.\nMacie już wizję kierunku, w którym podążycie dalej? Będzie to kontynuacja\ndrogi rozpoczętej na Absent Minded czy\nK.S.: Absent Minded jest wynikiem naszego niespotykania się zbyt często. Ostatnio\nustaliliśmy, że będziemy spotykać się raz\nw tygodniu, żeby nad czymś popracować.\nPrawdopodobnie będzie tak, że przez jakiś\nniekokreślany czas będziemy rejestrowali\nA.M.: Wiele lat pracowaliśmy tak, że jakiś\nczas coś polerowaliśmy, potem ogrywaliśmy to na koncertach, a następnie mieliśmy\nproblem, żeby z takim samym entuzjazmem zarejestrować to w studiu. A potem\ncieszyliśmy się, że możemy już tego wreszczie nie grać. Absent Minded było pod tym\nwzględem bardzo oczyszczające. Natomiast teraz może rzeczywiście spróbujemy\npopracować nad konkretami, przynosić je\nna próby, dopracowywać, ale mimo wszystko uchwycić je we właściwym momencie.\nPoza tym obecnie mamy też takie umiejętności studyjne, odpowiednie warunki\ni sprzęt, dzięki którym możemy rejestrować\nsię w wystarczająco dobrej jakości. Wiesz,\nstresowało mnie nagrywanie muzyki w studiu, szczególnie ten element wchodzenia\ndo miejsca, w którym nigdy nie byłeś, więc\nnie wiesz, jak brzmi twój instrument. Przeważnie był też ktoś, kto cały czas tylko cię\npopędzał, bo wynajem studia kosztował. To\nbył dla mnie realny problem.\nCzy jest coś związanego z Mikrokolektywem bądź z muzyką w ogóle, co\nuważacie za ważne, o co nikt dotąd nie\nzapytał, a sądzicie, że należy o tym powiedzieć?\nA.M.: Nie, w tej chwili nic takiego mi nie\nK.S.: Fajne pytanie. Operując dźwiękiem,\nmam kontakt z czymś, co moim zdaniem\njest bardzo istotne. Nie potrafię tego okreslić. Potrafiłbym, ale nie chcę tego robić na\npotrzeby wywiadu. Grając muzykę, wytwarzając tę sieć dźwięków, dotykam czegoś,\nco daje mi nieprawdopodobną siłę, żeby\nnie przestawać tego robić. Ale czym ona\njest – nie potrafię powiedzieć.\nIdea konkursu piosenki w świecie muzycznym to\njuż dinozaur. Dziś w zasadzie jego zadanie, a więc\ngłównie wyszukiwanie młodych talentów, przejęła\ninstytucja talent show. Zanim nadeszła jednak era,\nw której każdy wierzy, że to właśnie on najlepiej\nzaśpiewa I Will Always Love You, telewizja stworzyła\nprzedsięwzięcie nowatorskie na skalę światową. Tym\nodkrywczym pomysłem był Konkurs Piosenki Eurowizji\n– kiedyś impreza renomowana, dziś kalejdoskop\njednorazowych gwiazdeczek oblanych cukierkowym\nszlamem. Ale czy tylko?Zanim Eurowizja przeobraziła się\nw imprezę uchodzącą za kiczowatą, miała swoją burzliwą historię, dzieloną z podobnymi sobie,\nchoć skromniejszymi imprezami.\nW latach pięćdziesiątych Europejska Unia Nadawców (EBU) postanowiła\nwprowadzić element spajający swoich członków tworząc plany audycji pokazujących „lekką rozrywkę”, w tym konkursu opartego na\nreprezentacjach narodowych i transmitowanego do każdego z krajów. Pomysł konkursu\nbył oparty na konkurencyjnym Sanremo, imprezie uwielbianej przez Włochów i dobrze\nznanej poza ich krajem. Ostatecznie pierwsze\nESC zorganizowano w szwajcarskim Lugano\nw 1956 roku w atmosferze wyzwania, jakie\nstawiała współczesna technologia – oto przeprowadzano kilkugodzinną transmisję do kilku krajów na raz.HALO, TU LONDYN!Impreza nabrała charakteru cyklicznego i zadomowiła się w świadomości europejczyków szybko jako to wydarzenie, które warto\nobejrzeć. Bo przecież nie co dzień słuchało się\nwtedy muzyki z innego kraju na żywo. Same\nstacje telewizyjne w poszczególnych krajach\nmusiały pokładać nadzieję w Eurowizji jako\nmagnesie przyciągającym widzów, choć organizacja takiej imprezy, należąca do zwycięzcy\nz roku poprzedniego, wymaga dobrego przyFot. materiały prasoweWojciech Szczerek\ngotowania, a na to nie każdy jest gotów. Do\nrekordzistów należy stacja BBC, która oprócz\nczterokrotnej wygranej Brytyjczyków, organizowała kolejne cztery konkursy, gdy inne kraje nie były w stanie tego zrobić.\nWydarzenie zapisało się w świadomości samych widzów, co świetnie widać na przykładzie Szwedów zawdzięczających mu karierę\nABBY, pierwszego wykonawcy z tego kraju\nktóry przełamał monopol amerykańsko-brytyjski. Do dziś Melodifestivalen, czyli eliminacje narodowe Eurowizji odbywające się w kraju IKEI, to kilkuetapowe misterium śledzone\nprzez wszystkich, którzy uważają się za prawdziwych Szwedów.\nFormuły i zasady ESC zmieniane były wiele\nrazy i nie sposób wymienić je wszystkie, ale\nwarto wyszczególnić wymagania podstawowe jak to, że piosenka wykonana musi być na\nżywo i być absolutną premierą. Nie wchodzą\nw grę szlagiery, a polityczne manifestacje są\nzabronione, co pozostaje jedną z żelaznych\nzasad. Na tyle, że wytypowany do ESC hymn\npomarańczowej rewolucji w 2003 roku musiał\nmieć zmieniony tekst, mimo że każdy wiedział, co Ukraińcy chcieli wszystkim przekazać.\nZ czasem dodawano nowe zasady: wprowadzono limit trzech minut na piosenkę, sześciu uczestników występujących na estradzie\noraz wiek minimalny wykonawcy (po wygranej Belgii w 1984 roku przez trzynastoletniąSandrę Kim). Oprócz tego istniał też wymóg\nśpiewania w rodzimym języku. Pomysł mający\nna celu wyeliminowanie prób przypodobania\nsię słuchaczom śpiewaniem w popularnych\njęzykach okazał się niewypałem. Trudno było\nbowiem konkurować z piosenkami z krajów\nangielsko- bądź francuskojęzycznych. Do dziś\nlukę tę wykorzystują wykonawcy, którzy na\netapie eliminacji śpiewają piosenkę w swoim\njęzyku, po to by przynajmniej jej część wykonać po angielsku w finale.MUZEUM W TELEWIZJIKonkurs na przełomie lat siedemdziesiątych\ni osiemdziesiątych stawał się coraz bardziej\nanachroniczny wobec zmieniających się\nstandardów występowania na żywo oraz samej muzyki. I choć trudno było sobie wyobrazić kapele punkowe albo rockowe na takiej\nimprezie, to często infantylne lub pseudoartystyczne utwory oraz piosenki postępowe,\nale przytłaczane towarzyszącą wykonawcom\norkiestrą festiwalowo-bigbandową, stawały\nsię coraz bardziej pretensjonalne. I o ile sławne Waterloo brzmiało w 1974 roku nowatorsko, ale zgrabnie, nawet z udziałem orkiestry,\nto nie da się tego powiedzieć o wielu piosenkach z lat osiemdziesiątych. Muzycznie\nEurowizja zaczęła symbolizować skansen,\nktórego łatkę nosiłby do dziś, gdyby nie nawet ostatnie wygrane: Loreen z piosenką Euphoria (Szwecja) i przebojowego Hard Rock\nHallelujah zespołu Lordi (Finlandia).\nNa szczęście konkurs zaczął się zmieniać,\ni to nie tylko dzięki utopieniu instytucji dyrygenta i orkiestry, ale też zmianie formuły imprezy. Coraz częściej żywych muzyków zastępowały podkłady, a dość wybiórczo dobraną\npubliczność posadzoną w studiach telewizyjnych – tłumy zgromadzone na stadionach.\nChyba największe unowocześnienie, a jednocześnie otwarcie na świat konkurs przeszedł\nza sprawą umożliwienia transmisji za darmo\nprzez Internet. Mało tego: oficjalna strona\ninternetowa zaczęła udostępniać wszystkie\npiosenki na długo przed finałami, co zaczęło\nstawiać kwestię ich premierowości pod znakiem zapytania.MY SO TOTALLY COOL LIKE\nYESTERDAY’S NEWSEurowizja to oprócz przedpotopowych, często bezbarwnych piosenek także targowisko\ndziwactw oraz lokalnych bądź nawet stworzonych ad hoc naśladowców znanych wykonawców i najnowszych trendów. Tak jak niewarto wspominać o tych pierwszych, ci ostatni zasługują na uwagę, bowiem dzięki nim dowiadujemy się, jak bardzo muzyka może być\npowtarzalna i zmienna pod wpływem trendów. Świetnie słychać to chociażby w piosenkach Shake It Up w wykonaniu Kenana Doğulu\n(Turcja) albo Show Me Your Love w wykonaniu\nShakiry. Tfu! – Tiny Karol (Ukraina). I wcale nie\nsą to zawsze kopie gorszej jakości.\nTu zresztą dochodzimy do kategorii pastiszy, których nie brakuje w historii ESC, a każda edycja szykuje przynajmniej jeden taki\nprezent. Do najlepszych należą Dancing Lasha Tumbai (Verka Serduchka) i Congratulations Silvii Night z Islandii („Born in Reykjavík\nin a different league, no damn Eurotrash-freak / The vote is in, I’ll freakin win / Too bad for\nall the others”).\nOprócz tego typu wyrazów zmęczenia\nsztuczną konwencją ESC, są jednak tacy, którzy biorą konkurs superpoważnie. Bo choć\ndla show-biznesu to impreza kompletnie bez\nznaczenia, dla większości artystów są to trzy\nminuty, w trakcie których zobaczy i usłyszy\nich więcej ludzi niż w sumie w całej ich karierze. Tendencja do poważania Eurowizji widoczna jest wśród „nowych krajów eurowizyjnych”, czyli tych, które biorą w niej udział od\nlat dziewięćdziesiątych. Tak zwane stare kraje\nalbo uczestniczą pro forma, albo nie występują, jak na przykład Włochy, których na ESC nie\nbyło, z jednym wyjątkiem, aż 20 lat. Poza tym\nczęść z tych krajów zdążyła wygrać konkurs\ntyle razy, że jest im to co najmniej obojętne,jak Irlandii (rekordowe 7 razy), Francji (5) Holandii (4), Wielkiej Brytanii (5). Część z nich\njednak dalej stara się bić rekordy i podbijać\nserca europejczyków, jak Szwecja (5 razy) czy\nDania (3 razy). Są i wielcy przegrani: Portugalia brała udział 46 razy, Cypr 31 – bez skutku.\nOprócz zawsze zapamiętywanych kontrowersyjnych lub marnych występów, ESC\nto również półwiekowa tradycja wielu dobrych piosenek, nie tylko tych wygranych.\nTo przebojowym Waterloo ABBA rozpoczęła swoją dziesięcioletnią, zawrotną karierę.\nRównież tutaj spopularyzowana została Volare w wykonaniu Domenico Modugno, dziś\nutwór szlagierowy. Mało znanym faktem\njest to, że niejaka Céline Dion, rozpoczęła\nswoją karierę w Europie właśnie wygraną\nw barwach Szwajcarii w 1988 roku, a Edyta\nGórniak w 1994 roku zaśpiewała swoją najlepszą piosenkę.TY NA MNIE, JA NA CIEBIENadal to jednak konkurs, a najważniejszym\nelementem całego eurowizyjnego zachodu\njest głosowanie. Ciągnące się w nieskończoność przedzwanianie wszystkich krajów i wyliczanie punktów to dla bohaterów wieczoru być albo nie być. Oto jeśli przegrają, nikt\npewnie więcej o nich nie usłyszy. Choć złośliwi twierdzą, że dotyczy to też wygranych.\nTu dochodzimy do największego przełomu, którego skutek widać w dzisiejszej formule imprezy. Lata dziewięćdzisiąte to rozkwit konkursu, a zarazem upadek. Podczasgdy Irlandia biła rekordy trzykrotnej wygranej\npod rząd, do grona uczestników dołączały kolejne kraje, a zarazem kolejne miliony widzów.\nWtedy o wiele bardziej niż wcześniej we znaki\ndała się polityka i mało istotne stało się, kto\njak śpiewa i czy śpiewa, ale skąd pochodzi.\nDziś zasadniczo wygląda to tak: Skandynawia\ngłosuje na siebie, podobnie Bałkany i sporo\nkrajów byłego bloku wschodniego, z wyróżnieniem Rosji, na którą głosuje byłe ZSRR\ni przyjaciele. Do tego dochodzą wszystkie\nmożliwe kombinacje sąsiedzkie (Portugalia\nwspiera Hiszpanię, Słowacy Czechów) albo historyczne (Islandia głosuje na Danię, Cypr na\nGrecję). Na szczęście od kilku lat zastosowano\nzasadę zapobiegającą wyborom politycznym\ni teraz głosy widzów są liczone pół na pół\nz głosami jury.\n„Po co to wszystko?” – chciałoby się zapytać. Odpowiedź jest prosta: Konkurs Piosenki\nEurowizji powstał i, o zgrozo!, dalej istnieje,\nbo i tak by powstał. Pomimo politycznej poprawności, w bulgoczącym kotle zwanym\nEuropą zawsze istniała potrzeba manifestowania swojej tożsamości i mimo, że te granice zacierają się tak bardzo, to ESC stanowi\nforum, na którym ma ona szansę się spełnić.\nKonkurs to symbol współczesnej Europy\ni okolic: jak na talerzu widzimy tu wszystkie\nnarodowe różnice widoczne w próbie pokazania się od jak najlepszej strony. To tak jakby\nkażdy z krajów zapraszał nas na te trzy minuty do siebie na herbatkę. Obłuda? Nie, raczej\ndobry obyczaj.Kontrast miesięcznik33Dzieciństwoi śmierć lalki\nRozmowa z Pawłem PassinimMateusz Węgrzyn: Jak wpłynęło na Pana rozwój artystyczny doświadczenie\nzdobyte w Gardzienicach?\nPaweł Passini: Byłem tam w drugiej edycji\nAkademii Praktyk Teatralnych, która diametralnie różniła się od tego, co dzieje się\nw Gardzienicach obecnie. Świetne było to,\nże powstał program gromadzący doświadczenia tak zwanego teatru alternatywnego\nw Polsce, czyli takiego, o którym mówiono\nróżnie: „teatr źródeł”, „teatr fizyczny”, „akademicki”, „amatorski”. Na pewno ten teatr posługiwał się innymi narzędziami niż teatry\ninstytucjonalne, w których zazwyczaj stosuje się wersję pop metody Stanisławskiego.\nW Gardzienicach pojawili się ludzie z różnych środowisk. Przyjeżdżał na przykład\nprof. Jarosław Gajewski, który jest specjalistą od metody Czechowa, czy Robert Zarilli,\nangielski mistrz kallarippayattu. Podstawowy powód, dla którego tam pojechałem, to\nchęć zaobserwowania pracy z aktorem innej\nniż ta, którą znamy ze szkół aktorskich. Jeszcze wcześniej prowadziłem niezależną grupę teatralną. W tym okresie pracowaliśmy\nz kilkunastoma osobami, które mówiły, że są\nuczniami Grotowskiego – niektórzy z nich\nmówili prawdę, inni niezupełnie. I tak różnymi sposobami próbowaliśmy coś wyłowić.\nObserwowaliśmy różnych artystów i wyczuwaliśmy, czym jest ten teatr, wiedzieliśmy,\nże to nie jest pantomima czy teatr tańca,\nmimo tego, że bardzo liczy się energia ciała.\nPostawiłem sobie cel, żeby po kolei pracować w Polsce ze wszystkimi ludźmi teatru,\nktórzy mieli bezpośrednio do czynienia\nz Grotowskim. Chciałem po prostu w prak-Fot. Bartek BabiczMateusz Węgrzyn\ntyce dowiedzieć się, na czym polega jego\ntrening aktorski. Zastanawiałem się nawet,\nczy Gardzienice nie będą moim przyszłym\nmiejscem pracy, czy na przykład nie zostanę\ntam i nie będę budował swojego zespołu.\nZrealizowałem tam swój pierwszy spektakl\nod czasów Akademii Teatralnej. Pobyt tam\nto było ważne doświadczenie pracy z zespołem. Do tej pory je wykorzystuję, ale teraz\nprzekłada się to na inaczej pojęty zespół,\nnie tylko aktorski. Jak można zauważyć – od\npewnego czasu w polskim teatrze pracuje\nsię w teamach: reżyser, dramaturg, scenograf, u mnie jest to jeszcze osoba od projekcji\noraz muzycy. Kiedy masz grupę ludzi, z którą\nrealizujesz już piąty czy szósty spektakl, to\nwchodzisz na wyższy poziom porozumienia.\nTaki zespół bazuje na wzajemnej znajomości i ciekawości. Ma wspólne cele i wspólne\nwartości. Bo inaczej w prawdziwym zespole\nsię nie da. To chyba dla mnie najważniejsza rzecz wyniesiona z Gardzienic. Miałem\ntam też okazję poznać wielu wędrujących\nmistrzów – w żadnej szkole ich nie zgromadzono, a podczas Akademii miałem zaszczyt\npoznać osobiście wielu z nich. Wszyscy byli\nzainteresowani tematem teatru... No właśnie, jakiego? Nierepertuarowego wypadałoby odpowiedzieć, chociaż nie ma na\nto jednej nazwy. Ale nie jest to mgliste „nie\nwiadomo co”. To przecież bardzo konkretny nurt w polskim teatrze, a jego artyści są\nnierzadko w większym stopniu profesjonalistami niż ci, których spotyka się w instytucjach. Mam wrażenie, że to u nich wydarza\nsię nowe, że to dzięki nim polski teatr jest\nwciąż tak ważny, że przyglądają się nam na\ncałym świecie, że przywozimy do Edynburga\nspektakl zmajstrowany z rupieci, a tam walątłumy, żeby nas zobaczyć. Cały czas próbuję\nszukać nowych sposobów pracy z aktorami,\nstaram się na przykład uruchamiać energię\nw ich ciałach. Pracujemy ostatnio za pomocą wariacji metody gestu psychologicznego Czechowa. Nie robimy tego „dla sportu”.\nPunktem docelowym tych wszystkich działań jest „nastrojenie” zespołu. Dzięki temu\nmożna wprowadzać trening, który pomaga\naktorom wciąż się rozwijać, zmieniać, a nie\njak to się często zdarza – grać według raz\nA jak wyglądało przejście od Gardzienic, czyli teatru źródeł, głębokiego\nwejścia w duchowość i ludowość do\nneTTheatre, teatru internetowego, Teatru w Sieci Powiązań?\nTeatr internetowy to jest naturalna konsekwencja tego wszystkiego, o czym wcześniej\nrozmawialiśmy. Funkcjonujemy w teatrze na\nobrzeżach, gdzie wynajdujemy własne metody działania – niby mamy przeczucie, że\nodkrywamy coś, co było, ale tak naprawdę\nmusimy wymyślić to od nowa. Kiedy zacząłem się interesować teatrem, ten zaczął się\nbardzo zmieniać. 15 lat mojego świadomego bycia w polskim teatrze to czas, w którym nastąpiło w nim wiele rewolucji. Wręcz\nprzekoziołkował do góry nogami. Dzisiaj zupełnie inny jest przekrój, inna średnia wiekowa osób chodzących do teatru, jak również\nsamych twórców. Pamiętam, że najpierw\nbyli „młodzi zdolni“, myśmy byli „młodszymi\nzdolniejszymi“, a potem byli już...\nZawsze przede wszystkim młodsi. A to\nwszystko działo się na przestrzeni zaledwie\n10-15 lat. Dlatego chyba nie jest zaskakujące, że kiedy tworzysz swój teatr w takich wa-runkach, to szukasz odbiorców także wśród\ntych, którzy posługują się nowym językiem –\nw tym przypadku: programowania, komunikowania, które jest czymś innym niż samo komunikowanie. Zawsze teatr, który tworzyłem,\nbył bliższy środowisku ludzi, którzy zamykali\nsię gdzieś tam w garażu i na przykład konstruowali samolot albo zakładali zespół muzyczny. Większość tych ludzi w pewnym momencie znalazła się w Internecie, w którym\nmogli tworzyć swoje światy, tak jak wcześniej\ntworzyli je w innych niszach rzeczywistości.\nDlatego chciałem tam do nich dotrzeć. Wiele\nzjawisk w Internecie ma charakter teatralny,\nchoćby na przykład chat – to przecież improwizacja, polegająca na przyjęciu pewnej\nosobowości i kształtowaniu jej w trakcie rozmowy. Czasem to udawanie kogoś, kim się\nnie jest, lub podszywanie się pod kogoś i tak\ndalej. Ale to właśnie teatr: doświadczanie bycia kimś innym. Kształtowanie chwilowego,\nulotnego wizerunku. Kiedyś w sieci pojawiła\nsię na przykład postać nazywana później polską królową MySpace. Jakoś do niej dotarłem\ni chciałem zrobić o niej spektakl, a potem\nokazało się, że to w ogóle szerszy temat, że\nludzie wokół niej są jeszcze ciekawsi. Potempojawiły się flash moby. Jeden z nich wykorzystywał dane mówiące o tym, że podczas\nmistrzostw świata w Niemczech na jednym\nstadionie skaczący ludzie wywoływali drgania podobne do uderzenia małej asteroidy.\nPotem ktoś ogłosił, że gdyby ludzie dobrze\nskakali w jednym miejscu, to byliby w stanie\nodsunąć Ziemię od Słońca o parę milimetrów, co trochę zniwelowałoby efekt cieplarniany. Zrobili flash mob, do którego zapisało\nsię w Internecie ponad 600 milionów ludzi!\nMieliśmy wyznaczoną godzinę, wychodziliśmy przed dom i po prostu skakaliśmy, próbując przesunąć Ziemię. Był to gigantyczny\nperformans. W skali globalnej, bo niedaleko\nWrocławia, w Srebrnej Górze, my skakaliśmy,\nale jakoś tak z boku. Jakiś wczasowicz akurat\nwtedy kosił trawnik wokół swojej przyczepy\ni popatrzył na nas jak na idiotów. Ale świadomość tego, że robi to równocześnie z tobą\ntylu ludzi na całym świecie, stwarzała jakąś\ndziwną, nową scenę. W międzyczasie Stelarc\nzrobił swój performans, w którym podłączył się do wielu elektrod i ludzie z różnych\nmiejsc na świecie mogli stymulować jego\nciało za pomocą impulsów elektrycznych.\nPo takich wydarzeniach pojawiła się myśl, żeteatr tak właśnie powinien spróbować działać. Zrobiliśmy w Srebrnej Górze parę spektakli z udziałem Internautów z całego świata.\nZnajdował się tam pusty budynek byłego kościoła ewangelickiego, w którym przez 30 lat\nfunkcjonowała knajpa. W pewnym momencie wszyscy doszli do wniosku, że to już za\nwiele, tym bardziej, że jest to samo centrum\nSrebrnej Góry. Postanowiono, że trzeba tam\nzrobić teatr, szukano jakichś łebków, którzy\nprzyjadą tam i na miejscu będą pracować.\nWyremontowano nam salę i spędziliśmy\ntam w sumie dwa lata. Szybko okazało się, że\nw budynku tego kościoła znajdują się serwery bardzo dużej mocy, zapewniające dostęp\ndo Internetu dla całej wsi. Udało się zaprosić\nkogoś z Politechniki Wrocławskiej, kto napisał\nprogram, dzięki któremu mogliśmy zacząć\nnadawać stamtąd transmisje – graliśmy w sali\nw Srebrnej Górze, a to na żywo szło przez\nkamery do Internetu, w wolnym dostępie.\nChodziło nam przede wszystkim o to, żeby\nwidzowie czuli, że jest to zdarzenie na żywo,\na co za tym idzie, żeby mogli jakoś na ten\nproces wpływać. Dlatego wymyśliliśmy, że do\nspektaklu będzie dołączony czat, wyświetlany w sali, tak żeby widzowie na całym świecie\nKontrast miesięcznik35mogli widzieć swój tekst pisany na żywo. To\nbyło w 2007 roku. Najlepiej działało właśnie\nna wsi, bo tam najłatwiej było ogarnąć piractwo i osiągnąć przepustowość potrzebną do\ntransmisji. Zrobiliśmy wtedy między innymi\n12-godzinny spektakl tańca butoh. Okazało się, że w trakcie transmisji mieliśmy 5%\nwidzów z Chin, więc zaczęły się pokazywać\nna czacie różne „krzaczki”. To było niesamowite, bo dawało świadomość, że robisz teatr\nw miejscu, które w ogóle nie jest ujawnione\nna początku spektaklu. Ono się zmienia, definiuje w trakcie. Rzecz naprawdę dzieje się\nna żywo, choć w rzeczywistości na wpół filmowej. W kolejnych latach projektowałem\ni realizowałem różne działania w przestrzeni\npublicznej, po to, żeby uchwycić właśnie tę\nzagadkę równoczesności teatru, który dzieje\nsię obok nas, tuż za ścianą i dociera do widza,\nktóry może być wszędzie.\nA czy takie internetowe zapośredniczenie niczego nie odbiera teatrowi?\nAle w jaki sposób? To znaczy, że widz, który teraz idzie do teatru, nie poszedłby tam\nżeby posiedzieć przed komputerem? Nie\nwierzę w to. Wydaje mi się, że widz chodzi do\nteatru, bo ekscytuje go, że wszystko dzieje się\ntu i teraz. W Internecie nie ma „tu”, za to jest\nbardzo odczuwalne „teraz”. To inny teatr dla\nnowego widza. Poza tym wydaje mi się, że\njest niesamowita przepaść pomiędzy ludźmi,\nktórzy jakkolwiek zajmują się teatrem i tymi,\nktórzy nie zajmują się nim wcale. Kiedy zaczynam opowiadać o tym, co robię, to reagują tak, jakby było to trochę...\nTak, że to właściwie opiera się na jakiejś\npodejrzanej umowie pomiędzy artystami\ni widzami, której oni – „laicy” – nie rozumieją\ni dlatego w ogóle nie chcą się w to bawić.\nA nie denerwuje ich najbardziej to, że jest\nto sztuka bardzo nietrwała i wymagająca\nRaczej nie. Teatr zyskuje na znaczeniu właśnie dlatego, że jest zdarzeniem realnym, które przeżywa się równocześnie z grupą innych\nTak, bezpośrednio w teatrze jest to realne i namacalne, ale za pośrednictwem\nInternetu tylko wirtualne.\nAle ja nie próbuję tworzyć żadnej konkurencji, nie sądzę żeby internetowy teatr\nmógł zabrać widownię tradycyjnemu. Oczywiście, Internet może ją zmniejszać przez to,\nże oferuje za darmo filmy i seriale, wystarczy\nwłączyć i oglądać – to nic nie kosztuje. Ale\nzjawiska parateatralne nie są zagrożeniemdla teatru, a wręcz odwrotnie – mogą spowodować napływ innej widowni. Dla mnie teatr\nw sieci jest namacalny. Wyświetlaliśmy obraz\nna ścianie budynku i każdy „przechodzień”\nw sieci mógł dorzucić coś od siebie. Obraz\nbezustannie pulsował. To jest świetne, że siedząc przy komputerze, możesz mieć wpływ\nna to, co dzieje się w tym samym czasie kilka tysięcy kilometrów dalej. To jest fenomen\nspotkania. Teatr w starożytnej Grecji bazował\nna podobnym mechanizmie – wiele tysięcy\nosób gromadziło się, obserwowało, ale przecież równocześnie uczestniczyło w spektaklu,\nżeby potem wracać do swoich często bardzo\nW 2005 roku zrealizował Pan w Narodowym Starym Teatrze Nie-Boską komedię\nKrasińskiego. Krytycy pisali wówczas, że\nspektakl dotykał przede wszystkim „dramatu poety“ i „dramatu rodzinnego“,\na pominął wątki polityczne i społeczne.\nJak z dzisiejszej perspektywy, po nieudanej inscenizacji Olivera Frljicia, ocenia\nPan tamtą pracę? Jak dziś patrzy Pan na\nantysemityzm w tekście Krasińskiego?\nTo bardzo szeroki temat, i nie tylko w przypadku tekstu Krasińskiego. Intrygująca jest\nobecność wątków antysemickich, ale i filosemickich w literaturze tamtego okresu. Ale\nw moim odczuciu Nie-Boska komedia to nie\njest najszczęśliwszy tekst, żeby mówić o antysemityzmie Krasińskiego. Jest sporo materiału na ten temat w jego korespondencji,\njest świetna książka Marka Bieńczyka Czarny człowiek. Mnie Nie-Boska interesowała\nprzede wszystkim jako ogniwo trójcy, w której zawsze występuje. Bardzo ciekawi mnie\npolski romantyzm formatowany przez lektury szkolne. Nie-Boska zazwyczaj występuje\nw programie nauczania obok dwóch innych\npozycji: Dziadów i Kordiana. Nawet jeśli ktoś\nbardzo słabo zna twórczość Krasińskiego, to\nkojarzy go z Nie-Boską. W tym tekście interesowała mnie zwłaszcza sprawa osuwającej się\nw chorobę psychiczną matki, która cały czas\npopycha swojego syna, żeby został poetą,\npo to, by ojciec go kochał. Ciągle mamy tam\ndo czynienia z sytuacją stawania się poetą,\nwieczną celą Konrada, przez którą przeszedł\nteż Kordian, żeby udać się do komnaty cara,\na przez którą na końcu przechodzi Orcio. Krasiński dostrzegł w tym ciekawą sprawę wymiany trzech pokoleń: jednego, które jeszcze\no sobie decyduje, drugiego, które czuje, że już\nza nie zdecydowano, i ostatniego, od którego\nwszyscy się domagają, aby swoją niepowtarzalnością wyzwoliło te poprzednie. Kiero-wały mną w tamtej pracy chęć wyciągnięcia\ntego podstawowego mechanizmu i założenie, że spektakl będzie kameralny, intymny.\nKrasiński sam miał problem z głupią sztafetą\npoetów, z tym wyścigiem na niezwykłość, bo\nprzecież potoczność uniemożliwiała prawdziwe istnienie. I Krasiński, i Słowacki mieli poważne dylematy wynikające z relacji z ich ojcami i ojczymami. Przecież kiedy wszyscy szli\nna demonstracje antycarskie, Krasiński musiał\nzostawać w szkole, bo ojciec mu zakazywał.\nNigdy sobie tego nie wybaczył. Może dlatego\nNie-Boska jest taka duszna, klaustrofobiczna.\nTyle o moim odczytaniu.\nPrzypatrywałem się uważnie tej ostatniej\n„haniebnej” aferze w Starym. Jak tylko skończyłem tam realizować Wandę, aktorzy weszli\nw próby do Nie-Boskiej. Bardzo niedobrze jest,\nkiedy już podczas prób pojawia się w mediach\ninformacja o tym, że spektakl będzie taki czy\nsiaki. I w tej całej sprawie najbardziej dotkliwy\nnie jest wątek antysemityzmu polskich romantyków, ale to, że ktoś pozwala sobie podczas\npracy pójść do prasy i opowiadać o tym, co się\ndzieje na próbach. To jest horrendalny poziom\nnielojalności. W teatrze dzieją się różne rzeczy,\nwszyscy szukają, każdemu może się powinąć\nnoga, ale taka historia jest bardzo niepokojąca,\ntym bardziej w Narodowym Teatrze Starym. To,\nże teatr rozpoczyna produkcję, do której nie\ndochodzi, bo ktoś wyniósł coś z prób, a ktoś\ninny opisał to w gazecie, jest totalnym absurdem. To tak jakbym ogłosił, że jakiś dziennikarz\nchce napisać artykuł i że nie warto go czytać,\nbo ten dziennikarz jest idiotą. Szkoda tej realizacji. Sam zresztą też chętnie wróciłbym do\nA propos powrotów. W 2007 roku w Studium Teatralnym przygotował Pan spektakl Bramy raju. Krucjata dziecięca na\npodstawie powieści Jerzego Andrzejewskiego i Marcela Schwoba. Dlaczego powraca Pan do tego tekstu, tym razem we\nWrocławskim Teatrze Współczesnym?\nPrzeżywam z tym tekstem niezwykłą\nprzygodę. Poznałem go, kiedy miałem 8 lat,\nbo śpiewałem w chórze dziecięcym przy\nOperze Narodowej. Występowałem w spektaklu na podstawie Bram raju i zapamiętałem\nduże partie tekstu, przez co – nie rozumiejąc\ntego – jakoś nim nasiąkłem. Sam spektakl był\nniesamowity, bo w całości razem z udziałem\nwidowni rozgrywał się na ruchomej scenie\nobrotowej, a w obsadzie było ponad sto kilkadziesiąt osób. Wiadomo, na dziecku coś\ntakiego robi bardzo duże wrażenie. Potem\nten tekst za mną szedł. Wrócił do mnie jakolektura w liceum – akurat dotknęliśmy wtedy\nkilku tekstów Andrzejewskiego, bo mieliśmy\nświetną polonistkę. Kiedyś czytałem artykuł,\nw którym autorka zastanawiała się nad rolą\nnarracji w życiu człowieka. Jej rozmówczyni,\nznana psycholog, podała przykład braci Kaczyńskich. Analizowała, jak to, że wystąpili\nw filmie O dwóch takich, co ukradli księżyc,\nmogło wpłynąć na ich karierę polityczną.\nI w większości to się spełniło. Ja też zastanawiałem się, jak wpłynęło na mnie zakodowanie w dzieciństwie i w teatralnych okolicznościach takiego tekstu. Na ile to sprawiło, że\nrobię to, co robię, i jestem tym, kim jestem.\nZacząłem patrzeć na Bramy raju jak na lekturę, którą dopiero po czasie się rozumie, która\ndopiero później wypuszcza soki i uruchamia\nmyślenie. Przecież z naszą kulturą jest tak,\nże najpierw absorbujemy mnóstwo treści,\na potem one zaczynają pracować w organizmie i uwalniać jakieś minerały emocjonalne\nJak ważne w aktualnej pracy nad Bramami raju są kontekst religii jako zbiorowej sugestii oraz wątki homoerotyczne w Kościele?\nW tym tekście i moim spektaklu chyba\nnajbardziej chodzi o moment, kiedy człowiek orientuje się, że jest aktorem boskiego\nspektaklu, że gra rolę, której do końca nie\nzna i nie chce grać, ale jest do niej zmuszony koniecznością losu. Wtedy padają pytania\npodstawowe o dobro i zło, o dalszą drogę\ni najczęściej spieszy z odpowiedzią jakiś Kościół. Ale w końcu jego spójny obraz świata\nteż zaczyna się rozjeżdżać i ktoś mówi: nie,\nzostawiamy ten Kościół, to nieprawda, idziemy gdzieś indziej, dalej. Bierze się ze sobą to,\nco najważniejsze, zostawia się przeszłość i zakłada nowy Kościół. O tym opowiadają Bramy\nraju, o chwili, w której człowiek religijny zaczyna lepić sobie prywatnego Boga. Oczywiście\npojawiają się różne problemy. Nagle okazuje\nsię, że mimo naszego najgorętszego pragnienia prawdy, tak naprawdę chcemy żeby ktoś\nnam powiedział, że to, co robimy, jest dobre\ni potrzebne. Krucjata w Bramach raju jest ruchem tych, którzy się buntują, głośno mówią,\nże wcześniejsze autorytety nie potrafią wskazać, co jest dobre, a co złe, albo nawet celowo\nwprowadzają w błąd. Cała wędrówka zaczyna się od krzyżowca, który zamiast wyzwalać grób Chrystusa w Jerozolimie, brał udział\nw rzezi Konstantynopola.\nTa krucjata dziecięca miała też być pokutą, odkupieniem za wcześniejsze –\nmówiąc delikatnie – nieudane.\nKontrast miesięcznik37Ona miała być przede wszystkim skuteczna. Według niektórych danych wzięło w niej\nudział ponad 300 tysięcy dzieci, również z terenów obecnych Niemiec, a więc ta historia\nprawie fizycznie nas dotyczy. Z perspektywy\nobserwatorów to był zbiorowy obłęd. Papież\nnałożył na tę krucjatę ekskomunikę, ale to\nw niczym im nie przeszkodziło, spowodowało tylko to, że ludzie po drodze przestali ich\ndokarmiać, więc często potem wiele dzieci\npadało z głodu, ale inne szły dalej.\nSzczeźli! według tekstów Kantora, Wszystkie rodzaje śmierci, Osąd. Tryptyk – dlaczego motyw śmierci i Kantorowskie inspiracje są tak intensywne w Pana teatrze?\nTrudno jest nie odnosić się do Kantora, to jeden z poważniejszych zawodników\nw teatralnej drużynie. To prawda, że można jego teatr nazywać teatrem śmierci. We\nmnie ciągle pracują dwie sprawy – śmierć\ni dzieciństwo. One zawierają jakieś niesłychanie frapujące, teatralne obrazy, które nie\ndają mi spokoju. Z jednej strony czystość\ndziecka, które naiwnie przyjmuje wszystko,\nco je spotyka, a z drugiej paniczny strach\nprzed śmiercią, którego z wiekiem jest coraz więcej, chyba że ma się za sobą mądrą\ntradycję, która przygotowuje na ten ostateczny koniec. Mówienie o tym, że się boimy\nśmierci, czy w ogóle opowiadanie o naszym\nstosunku do niej, to testowanie tego, na jakim etapie kulturowego rozwoju jesteśmy.\nNie potrafię powiedzieć, jaki to etap, ale\nczuję, że nasze więzi z tradycją się rozluźniają. Raczej zapominamy o śmierci. Teatr jest\nwłaśnie tym medium, dzięki któremu jesteśmy bliżej ostatecznych pytań i problemów,\na jednocześnie nie musimy ostatecznie ich\nnazywać. Teatr to miejsce wciągania w „nieznane“, tkwiące wewnątrz nas. Dzięki teatralnemu labiryntowi można się tam spróbować dostać, żeby sprawdzić na ile nasz\nbagaż kulturowy pomaga nam przetrwać,\na na ile nam ciąży.\nPowieściowy, autobiograficzny rozrachunek Andrzejewskiego z komunizmem jest ważną inspiracją?\nDużo o tym rozmawialiśmy podczas pracy\nnad spektaklem. Chyba teraz bardziej wybrzmiewa rozrachunek z Kościołem. Ciekawe, że od czasu, kiedy Andrzejewski posłużył\nsię tą metaforą, słowo stało się ciałem. Kiedy opowiadałem znajomym, że wystawiam\nBramy raju, od razu pytali, czy będzie o księdzu pedofilu i tak dalej. Mnie się wydaje,\nże współczesny kryzys Kościoła jest bardzo\nrealny, że to nie jest jakaś nagonka dzienni-karzy z TVN-u. Instytucja sobie nie radzi, nie\ndaje jasnych odpowiedzi, nie nazywa rzeczy po imieniu. A w historii zawsze w końcu\ndochodzi do momentu, kiedy ktoś w końcu\nkrzyknie „król jest nagi“. Skandale nie są istotą problemu. Jest nią to, że nie widać kogoś,\nkto miałby realny autorytet i odwagę, żeby\nto przerwać. Zaufanie już bardzo zostało nadwerężone, za wiele było moralnych\nkompromisów. Podobnie stało się z komunizmem. Po wielu porażkach nie przyszedł\nktoś, kto mógłby rozliczyć wszystkie komunistyczne zbrodnie, bo każdy, który próbował, zaraz sam się kompromitował. Myślę, że\nAndrzejewski pokazywał ślepą uliczkę w tym\nrozrachunku. Wiemy przecież, jakie jest zakończenie historii krucjaty. Andrzejewski\nprzypomina o tym na samym początku – cytuje fragment o „powszechnym rozmarzeniu\nreligijnym“ i proponuje przymierzyć to do\naktualnej sytuacji. Pokazuje zwłaszcza klęskę\nponiewczasie – mechanizm rewolucji, która\nzjada własne dzieci.\nCzerpie Pan często z teatru lalkowego.\nWystarczy wspomnieć Małego K., Morrisona/Śmiercisyna czy Kukłę. Księgę blasku.\nDlaczego tak rzadko wykorzystuje się lalki w polskim teatrze dramatycznym?\nNajpierw dlatego, że aktorzy dramatyczni\nczęsto traktują obiekt, rekwizyt, a w szczególności lalkę jako coś, co rozprasza i odbiera uwagę widza. Sądzę jednak, że we\nwspółczesnym teatrze coraz więcej będzie\nspektakli wykorzystujących formę. Nasze\noczekiwania wobec strony wizualnej przedstawień rosną. Ten trend widać choćby na\nprzykładzie rozwoju projekcji. Wrażliwość\nna formę, która na moment została porzucona, powraca na scenę. Myślę, że widzowie o wiele lepiej radzą sobie z teatrem\nlalkowym niż aktorzy. Widz nie traktuje\nlalki jako ograniczenia, wręcz przeciwnie.\nNie ma większego napięcia niż kiedy lalka\nnagle upada, animator jeszcze nad nią stoi,\na widzowie nie wiedzą, czy ona znów ożyje.\nŚmierć lalki jest bardziej dotkliwa niż śmierć\nzagrana przez aktora – przecież ostatecznie\nwiemy, że on żyje. W przypadku lalki nie\nmamy tej pewności, nie mamy tej umowy.\nW wielu spektaklach współczesnych twórców rozbijanie konwencji jest kluczowym\nelementem. Napięcie budowane jest poprzez niepewność, czy autor tylko bawi się,\nżongluje sensami, czy może chce nam coś\nbardzo ważnego powiedzieć. Powraca pytanie: czy to jest „naprawdę”? A kiedy lalka\numiera to zawsze jest „naprawdę”.Kontrast miesiÄ™cznik39Przepraszam, ile w tym prawdy?\n„Jest wiele ważnych problemów, które mnie obchodzą, ale starałbym\nsię wybierać takie, które dają szansę stworzenia ciekawego\nwidowiska filmowego – które można przedstawić w sposób budzący\nzainteresowanie ludzi” – przyznał niegdyś Marek Piwowski, naczelny\nekranowy prześmiewca PRL-u. Przez 35 lat kariery jego głowę\nzaprzątały tępota, karykatura i absurd. Tak systemu, jak i społeczeństwa.\nTak w filmowych fikcjach, jak i w dokumentach.\nAdam CybulskiStyl dokumentalizmu uprawianego przez twórcę Rejsu (1970)\nmożna określić mianem obserwacji kierowanej, interpretującej i komentującej. Chodzi tutaj\no kreacyjną naturę jego krótkich\nmetraży, autorską instancję czy własną wizję\nświata aranżującą ekranową rzeczywistość.\nPiwowski, obok między innymi Krzysztofa\nKieślowskiego, Tomasza Zygadły i Marcela\nŁozińskiego, przyczynił się do powstania na\npoczątku lat siedemdziesiątych „nowej zmiany” – nurtu w rodzimym dokumencie, który,\ncelując w problematykę społeczną, sprzeciwiał się konformizmowi starszych kolegów.\nOmawiający hybrydyczną twórczość polskiego filmowca zwracają szczególną uwagę na\nparadokumentalny sznyt jego fikcjonalnych\ndzieł oraz na fabularyzację w krótkich formach dokumentalnych.UWERTURA DO GORZKIEJ\nIRONIIAkcja debiutanckiej Uwertury (1965) rozgrywa się w trakcie prac wojskowej komisji poborowej. Oko kamery, nierzadko w dużym\nzbliżeniu, podgląda zachowania przyszłych\nżołnierzy, ich konsternację, zagubienie i zażenowanie. O odautorskiej ingerencji w przypadku tej etiudy świadczy między innymi\nrozbieżność między warstwą wizualną a audialną. Manipulacja materiałem wydaje się\njednak spójna z manipulacją systemu, o której\nopowiada filmowiec. W emblematycznej dla\nUwertury wypowiedzi szef komisji składa propozycję kolejnym poborowym: „Żeby zachować zasadom demokracji, ja się was pytam:\ngdzie chcielibyście służyć? I teraz możecie\nto moje pytanie podchwycić i powiedzieć: ja\nFot. materiały prasowechciałbym służyć w wojskach powietrzno-desantowych. I wtedy ja wam powiem: zgoda”.\nTe same serie wciąż zadawanych pytań oraz metoda realizacji polegająca na\nbacznej obserwacji scen rozgrywających\nsię w instytucjach systemu państwowego\nmogą przypominać o dokumentalnej filozofii Kieślowskiego. Powracające i nieustannie powtarzane zapytania korespondują\nz młodszym o rok Urzędem (1966) oraz z kanonicznymi dla polskiego dokumentalizmu\nGadającymi głowami (1980).CZARNE CHMURY NAD POLSKĄKolejną w dorobku twórcy Przepraszam, czy\ntu biją (1976) etiudą jest zjadliwy i odważny\nw swej diagnozie Muchotłuk (1966), będący\nprzyczynkiem do późniejszego Rejsu. Jako\nstudent trzeciego roku studiów filmowych Piwowski wprowadza widza do obskurnej knajpy, podsłuchuje fragmenty rozmów, podpatruje zachowania i gesty. W turpistycznym\nbarze spotykają się brudni, głodni, bezzębni\nreprezentanci społeczeństwa. Piwowski kieruje sugestie zachowań i dialogów w stronę\nnaturszczyków, śmiało podlewając przy tym\nplan zdjęciowy alkoholem, pełniącym funkcję „katalizatora”.\nHumorystyczna, ale przy tym przerażająca\nmetafora społeczeństwa polskiego tamtych\nczasów odczuwalna jest nie tylko w ostatniej fazie filmu, w której z radiowego głośnika rozlega się Mazurek Dąbrowskiego, ale\ntakże dzięki bardziej subtelnemu zabiegowi\nrezygnacji z komentarza ponadkadrowego\nna rzecz głosu prezentera prognozy pogody, obwieszczającego zachmurzenia, burze\ni opady. Komunikat jest jasny: poprzez zapowiedź niekorzystnej aury Piwowski komentu-je ponurą sytuację Polski w połowie lat sześćdziesiątych.O MŁODZIEŻY SŁÓW KILKAPierwszy profesjonalny film, który wyszedł\nspod ręki młodego filmowca, zatytułowany jest Pożar, pożar! Coś nareszcie dzieje się\n(1967). Reżyser zaproponował kolejną mocno\nironiczną realizację, tym razem na temat sposobu spędzania wolnego czasu przez rodzimą\nmłodzież. Piwowski przypomina tutaj o swoich preferencjach formalnych i dzieli film na\nkilka pozornie niepowiązanych ze sobą epizodów. Kamera obserwuje ćwiczenia strażaków,\npróbę męskiego chóru, trening w klubie kulturystycznym, kameralny koncert początkującej kapeli, zabawę taneczną oraz zwiedzanie\nturystycznej atrakcji – byłej kwatery Hitlera.\nSzyderczy obraz codzienności młodych\nludzi na prowincji w Pożar, pożar! wydaje\nsię przypominać o nowofalowych realizacjach Miloša Formana – Miłości blondynki\n(1965) czy rówieśniczej Pali się, moja panno\n(1967). Filmem tym Piwowski konsekwentnie doskonali styl swej reżyserskiej obserwacji – celnej, niepokornej, zwracającej uwagę\nna przaśność społeczeństwa i piętnującej\nsocjalistyczny ustrój. Omawiany projekt odniósł sukces na międzynarodowym festiwalu\nw Tours w 1968 roku, gdzie otrzymał nagrodę\nza najlepszy debiut. Sukcesywnie rozwijany\nfilmowy język Piwowskiego coraz śmielej\nprowokował pytanie o granice reżyserskich\nmanipulacji w sztuce dokumentu.IDOL W KRZYWYM\nZWIERCIADLENajbardziej chyba radykalną manifestacją\nstylu polskiego reżysera był 13-minutowy(jak zresztą większość jego krótkometrażowych projektów) Sukces z 1968 roku, będący\nuszczypliwym komentarzem na temat Czesława Niemena. Dokument ten, zrealizowany\nskądinąd w okresie początku popularności\nwokalisty (w rok po wydaniu szlagiera Dziwny\njest ten świat), w ramach emisji na kanale Kino\nPolska w 2009 roku reklamowany był jako\ntak zwany „ciepły portret”. W rzeczywistości\nPiwowski brutalnie zadrwił z idola młodzieży, ukazując go jako niezbyt elokwentnego,\nnarcystycznego bufona. Przeplatając, zarejestrowane w formie reportażu, sceny z prób\nzespołu Akwarele z prywatnymi opiniami\nNiemena na temat fanów, muzyki i polskiego\nspołeczeństwa w ogóle, w tendencyjny sposób podkreślił zestaw póz i manier artysty,\nnadętych zachowań i lapsusów – w jednej\nz wypowiedzi muzyk stwierdza: „Ja się ładnie\nubieram, wszyscy powinni się tak ubierać”.\nNie może dziwić fakt, iż bohater reportażu\nbył rozeźlony sposobem, w jaki został przedstawiony przez Piwowskiego. Między mężczyznami doszło do konfliktu, załagodzonego finalnie przeprosinami reżysera. Choć\nodautorskiej wypowiedzi Sukcesu daleko\njest do poprzednich, zaangażowanych projektów Piwowskiego, film ten stanowi ważny punkt w jego twórczości, pełniąc funkcję\nćwiczenia stylistycznego, w którym filmowiec szkolił swą realizatorską drapieżność.KWIATY WE WŁOSACHJednym z najważniejszych – obok traktującego o społecznej pladze alkoholizmu Korkociągu (1971) – dokumentów Piwowskiego zrealizowanych w okresie „nowej zmiany” był Hair\n(1971). Już sam tytuł budzi kolejne silne skojarzenia z twórczością Formana, a konkretnie\nz jego adaptacją najsłynniejszego musicalu\nz czasów kontrkultury. Bogusław Żmudziński pisze jednak: „Polskie Hair jest (…) o tyle\nzwiązane z epoką dzieci-kwiatów, o ile ówczesna propaganda chciała przeciwstawić\ntrendom docierającym do Polski z Zachodu\nwłasną propozycję modnych rozwiązań w ramach socjalistycznego współzawodnictwa”.\nProjekt ten jest bowiem relacją z oficjalnej\nuroczystości, organizowanego w Warszawie\nw 1971 roku, IX Konkursu Sztuki Fryzjerskiej\nKrajów Socjalistycznych o Puchar Przyjaźni,\nodbywającego się pod hasłem: „10 lat współpracy państw socjalistycznych w zakresie\nfryzjerstwa”. Dokumentalista demaskuje kicz\ni miernotę całej imprezy, marne wyczucie\nsmaku fryzjerów i jurorów, pretensjonalność\nkonferansjera oraz występujących artystów.\nPiwowski po raz kolejny rezygnuje z komentarza dźwiękowego, akcentując metodę obserwacji ukrytą kamerą. O sarkastycznych intencjach autora świadczy nie tylko\nparodystyczny tytuł filmu, ale także sugestywne, prześmiewcze zestawianie zareje-strowanej chałtury i żenady, celujące w rozrywkę oferowaną przez PRL. W przypadku\nHair polski reżyser odstąpił w dużej mierze\nod wykorzystywanych przez siebie do tej\npory technik manipulacyjnych. Sama obserwacja absurdu, bez większej ingerencji\nreżyserskiej, dostarczyła już satyrycznego\nwizerunku rzeczywistości.AUTORSKA INTERWENCJAEwa Wróblewska w artykule „Chłodnym\nokiem” po polsku stwierdza, iż forma dokumentów Piwowskiego prowadzi do\n„subiektywnego obiektywizmu”, którego\nnajwiększą słabością jest jednostronność\nopisu. Trafnie podkreśla jednak, że ironia\ni przejaskrawienie, słowem tendencyjność\npolskiego filmowca, w istocie nie narusza\nreguł dokumentu jako gatunku będącego w służbie prawdy. Komiczna karykatura\nu Piwowskiego nie jest wynikiem celowego\nzniekształcania, a jedynie doboru groteskowych elementów. Inscenizacja, selekcja\nmateriału, szyderczy komentarz, zdarzenia\nprowokowane przed kamerą – wszystkie te\nzabiegi sugerujące manipulację nie muszą\nwcale świadczyć o przekłamaniu. Przeciwnie, w ręku Piwowskiego stały się one narzędziami w budowaniu własnej, autorskiej\nwizji świata, całkowicie zasadnej w dokumentalizmie gorących czasów.Kontrast miesięcznik41Przed\nWiększość widzów postrzega je jako zło konieczne,\nkilka minut, które trzeba przecierpieć lub przeczekać\nw znudzeniu na drodze do celu – nowego odcinka.\nCzołówki serialowe, bo to właśnie o nich mowa,\nmogą być jednak tym elementem układanki, który\nuczyni serial nieśmiertelnym w oczach niezliczonej\nKarolina KopcińskaBiorąc pod uwagę, jak wiele było\ni jest seriali dostępnych szerokiej publiczności, liczba czołówek, które wpisały się w świadomość widzów, nie wydaje się\nprzesadnie wysoka. Można by\nwięc zacząć się zastanawiać, jakie czynniki\ndecydują o wyjątkowości danego intro serialowego i sprawiają, że widzowie nie tylko nie omijają czołówki szerokim łukiem,\nale wręcz czekają na nią z niecierpliwością.ABY WSZYSTKO GRAŁOSporo odbiorców zapewne zgodziłoby się,\nże jednym z istotnych elementów serialuIlustr. Dawid Janoszjest oprawa muzyczna. Jako przykład niech\nposłuży tu chociażby motyw muzyczny\nZ archiwum X. Nie ma chyba osoby, która\nnie znałaby tego utworu, nawet jeśli sam\nserial nie jest już tak popularny, szczególnie wśród nowej generacji widzów. Podobnie rzecz ma się z Miasteczkiem Twin Peaks.\nCzołówka kultowego serialu stworzonego przez Davida Lyncha okraszona została muzyką skomponowaną przez stałego\nwspółpracownika reżysera, Angelo Badalamentiego, i do dziś pozostaje jednym z najbardziej znanych serialowych motywów.\nO ile wśród opinii dotyczących Miasteczka Twin Peaks i Z archiwum X miaż-dżącą przewagę mają te o charakterze\npozytywnym, o tyle te odnoszące się do\nkolejnego intro są już bardziej zróżnicowane. Utwór wykorzystany przy napisach\npoczątkowych American Horror Story ma\nzarówno swoich entuzjastycznych fanów,\njak i zagorzałych przeciwników. Industrialna, przypominająca niektóre kompozycje Trenta Reznora muzyka u jednych wywołuje cierpnięcie skóry, innych\nzachęca do skrupulatnej analizy poszczególnych dźwięków w celu odkrycia ukrytego tekstu. O sile motywu niech świadczy to, że choć sekwencje obrazów użyte\nw czołówce są inne co sezon, motyw mu-zyczny pozostaje niezmienny. Inną grupę\nstanowią intra wykorzystujące piosenki\nskomponowane nie na potrzeby serialu. Teardrop nagrane przez Massive Attack ciężko jest słuchać, nie mając przed\noczami czołówki Dr House’a. Grupa The\nRembrandts dla większości na zawsze\npozostanie zespołem jednej piosenki –\nI’ll be there for you nieodłącznie kojarzyć\nsię będzie z paczką Przyjaciół. Podobnie\njak w przypadku American Horror Story,\nczołówka tego sitcomu także była dopasowywana do sezonu, zawsze jednak prezentowała sceny do rytmu tej samej piosenki. Trampoliną do sławy dla piosenki\ni jej twórcy jest także Czysta krew i jej Bad\nthings Jace’a Everetta. Prawdopodobnie\nniewielu słyszało o nim zanim serial zagościł na małych ekranach.DRESZCZ ZACHWYTUCzołówka Czystej krwi jest również świetnym przykładem intra, które w równy sposób fascynuje i odpycha. Sekwencja obrazów (wśród których znalazł się między\ninnymi lis na wszystkich etapach procesu\nrozkładu oraz wykluwająca się larwa) wzbudzać może obrzydzenie, ale także pewnego\nrodzaju podziw i fascynację siłami natury.\nJeśli dodamy do tego niepokój wywołany\nscenkami takimi jak dzieci z twarzami umazanymi krwistoczerwoną substancją czy\negzorcyzmy, czołówka Czystej krwi staje\nsię współczesną realizacją zjawiska znanego w literaturze gotyckiej pod angielskim\nokreśleniem sublime. Termin ten odnosi się\ndo sytuacji, w której patrzący czuje jednocześnie zachwyt, ale i obawę przed obserwowaną sytuacją, często związaną z potęgą nieujarzmionej przyrody.\nPodobne odczucia może wywoływać\ntakże kolejny serial produkcji HBO – Detektyw, który z kolei można postrzegać\njako współczesną wersję southern gothic,\nnurtu noszącego cechy literatury gotyckiej, w której miejscem akcji jest południe\nStanów Zjednoczonych. Mimo że w tej\nczołówce nie ma zbyt wielu scen odnoszących się do potęgi przyrody, to trudno\nzaprzeczyć temu, że industrialne obrazy\npołudnia USA mają w sobie coś hipnotyzującego i zarazem niepokojącego, podsycanego dodatkowo nastrojową piosenką The Handsome Family. Być może siła\nobu czołówek kryje się w tym, że jako inspirację potraktowały południowe obszary Stanów Zjednoczonych, ze specyficz-nym sposobem bycia tamtejszej ludności\ni dusznym powietrzem przesyconym wyziewami z bagien.\nDexter i jego poranna rutyna przedstawiona w czołówce reprezentują z kolei\nnaturalistyczne podejście. Spojrzenie na\ndetal, wycinek rzeczywistości z życia osoby poniekąd z marginesu społecznego,\njaką jest Dexter, to próba zaszokowania\nwidza poprzez zwrócenie uwagi na nieestetyczne aspekty codziennych czynności,\nktóra przywołuje na myśl turpizm. Trudno\nbowiem odegnać myśl, że jest coś obrzydliwego w sposobie, w jaki nóż przecina\nskórę cytrusa, który zostaje następnie\nzmiażdżony i pozbawiony soku. Nie sposób również przeoczyć wszechobecnej\nkrwi i płynów o jej barwie, przypominających nieustannie o brutalności serialowych bohaterów. Krew wydaje się być dziś\nmotywem lubianym przez twórców czołówek. Mamy ją przecież w omówionej wyżej Czystej krwi, a całe jej litry przelewają\nsię w krótkim, ale zapadającym w pamięć\nintro do Hannibala. Jej czerwona barwa\nplami także napisy początkowe brytyjskiego Ripper Street, nawiązującego do czasów\nKuby Rozpruwacza.TYLKO DLA\nWTAJEMNICZONYCHNiektóre seriale podejmują za pośrednictwem swoich czołówek swoistą grę z widzem. Nie jest to może zbyt popularne,\nstanowi jednak dla fanów źródło dodatkowej przyjemności i satysfakcji z oglądania.\nTakim serialem jest na przykład Mad Men.\nOd kilku sezonów widzowie snują domysły, kogo dosięgnie przedstawiony w czołówce upadek i czy będzie miał on wymiar\nmetaforyczny, czy też dosłowny. Być może\nnadchodzący ostatni sezon przyniesie odpowiedź również i na to pytanie.\nJeden z twórców American Horror Story, Ryan Murphy, przy okazji premiery\ntrzeciego sezonu poinformował widzów,\nże ostatnia scena z czołówki serialu jest\njednocześnie ważną wskazówką co do\njego zakończenia. Biorąc pod uwagę, jak\nczęsto strzępy informacji na temat fabuły\nudostępnianie przez Murphy’ego mijały\nsię z prawdą, fani podchodzili do tej zapowiedzi raczej sceptycznie. Jednak koniec końców, scena podobna do tej z czołówki pojawiła się w ostatnim odcinku\nsezonu i stanowiła domknięcie jednego\nz wątków.Intro brytyjskiego serialu Misfits (znanego niektórym widzom MTV jako Wyklęci) nie tyle zdradza szczegóły fabuły, co\nprezentuje moce posiadane przez głównych bohaterów. Biorąc pod uwagę, że\nnie wszystkie z nich poznajemy od razu,\njest to świetne źródło informacji i punkt\nwyjściowy do dyskusji. Tak samo rzecz ma\nsię w przypadku następującej stopniowo\nzmiany obsady, a tym samym i postaci\n– konwencja czołówki i użyta w niej piosenka zespołu The Rapture pozostają bez\nzmian, dostosowane zostają natomiast\nprezentowane moce.MAŁA RZECZ, A CIESZYCzołówka serialu to zaledwie kilka procent\nczasu trwania odcinka. Prawdopodobnie\nniewielu jednak wie, że od lat osiemdziesiątych ten trwający średnio kilka minut\nfragment ma swoje własne kategorie\nw nagrodach Emmy. „Telewizyjnego Oscara” można otrzymać między innymi za piosenkę oraz za projekt sekwencji tytułowej.\nWśród nagrodzonych są czołówki do seriali\ntakich jak Sześć stóp pod ziemią, Detektyw\nMonk czy też wspomniane już Z archiwum\nX. Oczywiście nie wszystkie z wymienionych powyżej seriali doczekały się nagrody lub chociażby nominacji. Pokazują one\njednak pewne standardy rządzące sztuką\ntworzenia czołówek serialowych oraz ilustrują trendy, które można obecnie zauważyć, jak chociażby liczne zbliżenia i trzymanie się jednego motywu muzycznego.\nCzołówka serialu nie stanowi o tym,\nczy stanie się on popularny, uwielbiany\nczy wręcz kultowy. Nie stanowi również\no jego walorach artystycznych. Często\njest to po prostu zbiór scenek luźno powiązanych z fabułą i prezentujących nazwiska twórców. Zdarzają się przypadki,\ngdy jest to zaledwie kilkusekundowe\nwyświetlenie tytułu (jak w brytyjskim\nByć człowiekiem), innym razem to kilkuminutowa sekwencja prezentująca mapę\nświata, w którym osadzona jest akcja (Gra\no tron). Niezależnie jednak od tego, ile\ntrwa, intro wcale nie musi być nudnym\nzlepkiem obrazów, traktowanym przez\nodbiorcę jako przystawka tuż przed daniem głównym. Na powyższych przykładach widać, że nawet te skromne kilka\nminut może być dla widza źródłem przyjemności i punktem wyjścia do dyskusji\ntakże po tym, jak odcinek, sezon, czy nawet cały serial dobiegnie końca.\nKontrast miesięcznik43Tytuł Bukareszt. Kurz i krew\nRok wydania 2013Recenzuje\nprzez DiabłaBukareszt stał się miejscem, które\nopuszcza się z ulgą, aby wkrótce\nza nim zatęsknić z magnetyczną\nsiłą. Istotne wydaje się w tym wypadku rozróżnienie kategorii miejsca i przestrzeni, obwarowanych\nodmienną semantyką. To, co na początku\nbyło niezbadaną przestrzenią, dzięki rozciągniętemu w czasie procesowi poznawania,\noswajania i przypisywania mu wartości przeobraża się w miejsce.\nMałgorzata Rejmer stworzyła rumuński\npejzaż kulturowy, włączając weń językowy\nobraz świata, elementy cygańskiego folkloru, a także wątki z zawiłej historii społecznej. Reporterka zrezygnowała z etnocentrycznego spojrzenia na zamieszkałe przez\npotomków starożytnego plemienia Daków\ni Rzymian miejsce, zadomowiając się w jego\nwnętrzu. Gatunkowym odstępstwem od\nklasycznej poetyki reportażu jest styl opisu,\nfragmentami zbliżony do prozy poetyckiej,\nco przesuwa konwencję gatunku w kierunku powieści-dokumentu, skomponowanej z niejednolitych miniatur narracyjnych.\nMożna ulec złudzeniu, że szerokie spektrum\nporuszanych wątków w obrębie reportażu literackiego rozsadza jego wewnętrzną\nspójność. Nic bardziej mylnego. Dysproporcje w rozłożeniu niektórych akcentów tematycznych wynikają z tego, iż niektóre teksty\nwchodzące w skład tomu Bukareszt. Kurz\ni krew były publikowane już wcześniej, toteż powstały zbiór stanowi podsumowanie\ndwuletniej fascynacji autorki Rumunią.\nPozwoliłam się uwieść impresyjnej sztuce\nopowiadania, nabrzmiałej od tropów proweniencji poetyckiej: sensualnych epitetów,\nFot. Materiały prasowezabiegów animizacji i personalizacji miejskiej scenerii, metafor synekdochicznych.\nRetoryka opisu, spowinowacona prawie że\nz realizmem magicznym, zanika, kiedy podmiot przeżywający przekształca się w narratora empatycznego. Czytelnik jest wówczas\nnarażony na serię wstrząsów estetycznych\npod wpływem oddziaływania innych narzędzi artykulacji lingwistycznej, omijających\nproblem niewyrażalności doświadczeń granicznych i transkulturowych. Wielokrotnie\nzdarzało mi się przerywać lekturę pod naporem emisji zbyt makabrycznych i brutalnych\nobrazów. Najciemniejszym kartom historii\ni mrocznym zakamarkom rumuńskiej duszy\nautorka poświęciła najwięcej atencji, dowodząc tym samym, że teraźniejszość jest silnie\nzakorzeniona w przeszłości. W ten sposób\nudokumentowane zostały traumatyczne historie więźniów poddawanych „reedukacji\nprzez tortury” w Piteşti oraz losy robotników\npoległych w trakcie budowy Domu Ludowego na miarę ambicji demonicznego demiurga Ceauşescu. Z kolei, jak wynika z opowieści\nrozmówców, konsekwencje wprowadzenia\ndekretu zakazującego stosowania antykoncepcji i dokonywania aborcji są odczuwalne\npo dziś dzień. Powojenny Bukareszt mamił\nprzybyszów wizją awansu społecznego,\nfatamorganą stabilizacji, chociaż warunki\nstołecznych mieszkań nie doganiały nawet\nspartańskich – w pomieszczeniach panowała\ntemperatura niższa od pokojowej, a mir sąsiedzki zakłócany był obecnością Securitate.\nPermanentna nieufność prowadziła do drastycznego rozpadu więzi międzyludzkich.\nWiną za taki stan rzeczy obarcza się Ceauşescu, nazywanego z nienawiścią Dia-błem lub Drakulą. Po krwawej egzekucji\nw 1989 roku zyskał on jednak miano kozła\nofiarnego złożonego na ołtarzu rewolucji,\na obecnie jego nazwisko budzi ambiwalentne uczucia – coraz częściej bywa wspominany z rozrzewnieniem i nostalgią, co\nnajpełniej odzwierciedlają słowa: „Wszyscy\njesteśmy sierotami po dawnym systemie”.\nEkscentryczny artysta, Ion Bârlâdean, źródeł współczesnych bolączek rumuńskiego\nspołeczeństwa – strachu i poczucia winy\n– dopatruje się w syndromie pourazowym po zbrodni ojcobójstwa. Czytelnicza\ningerencja interpretacyjna dokonywana\nprzez pryzmat paralelnych doświadczeń\nhistorycznych, bynajmniej nie wskazuje na\npodobieństwo represji społeczno-gospodarczych, bowiem reżim Słońca Karpat odznaczał się większym okrucieństwem niż\nradziecki. Przytaczane historie wiarygodnie\nilustrują stan spustoszenia, jakie wyrządziły\nspołeczeństwu rządy komunistyczne Ojca\nNarodu i jego następcy.\nNie ulega wątpliwości, że bohaterem\npierwszoplanowym jest Bukareszt jako\nmiasto niewzruszone trzęsieniami ziemi\ni architektonicznymi metamorfozami, przechowujące skrycie ślady międzywojennego\neklektyzmu. Dom Ludowy, przypominający\nmonstrualny statek kosmitów, jak ateński\nakropol góruje nad miastem zawładniętym\nprzez postmodernizm totalitarny – to duch\nCeauşescu nadal rzuca cień na to miejsce.\nRejmer efektownie odmalowuje topografię\nBukaresztu, wypełniając go dźwiękami, zapachami, feerią barw, które ożywają w świetle dziennym na osamotnionych uliczkach,\nzamieszkałych przez watahy psów.Tytuł Umarł mi\nRok wydania 2013Recenzja\nKonrad JanczuraPo prostu ktoś umarłGdyby zapytać kogokolwiek\nz intelektualistów o kwestię\nśmierci, zrobiłby nam on zapewne szybką wycieczkę po\ndziedzic t wie kulturow ym\nludzkości, wspominając po\ndrodze o danse macabre, ars moriendi et cetera. Mając choć nikłe doświadczenie w obcowaniu z kulturą naszej cywilizacji, dosyć\nłatwo można skojarzyć sobie kilka podstawowych wyobrażeń aktu agonii, tym bardziej,\nże niektórzy nazywają nas dziś wprost „cywilizacją śmierci” (tu oczywiście mruganie\nokiem). Jednak dostając w ręce najnowszą\nksiążkę Ingi Iwasiów, nie otrzymujemy kolejnych rysunków z kostuchą, kosą i zrozpaczonym grzesznikiem. Umarł mi to zapiski o odczuwaniu utraty bliskiej osoby, o zderzeniu ze\nśmiercią bez kojącego pośrednictwa kultury.\nPoczynając od okładki wypełnionej tarczami przedwojennych zegarów, wnikamy w intymny świat jednej z najbardziej\nwpływowych przedstawicielek kobiecego\npisarstwa. W kolejnych rozdziałach o znamiennych tytułach – Spadki, Pokój ojca, Terapie, Pogrzeb – odnajdujemy oblicze osoby\nbardzo mocno zakorzenionej w życiu, aktywnej politycznie, która jakby na moment\nzastygła, przeszła w inną refleksję. Bolesne\ndoświadczenie nagłej śmierci ojca doprowadziło do tego, że cały świat widziany\njest i opisywany z perspektywy umierania.\nNagle okazuje się, jak wiele mrocznej właściwości kryje się w przedmiotach, zachowaniach, języku. Króciutki rozdział Funerabilia odtwarza dzisiejszą kulturę istniejącą\nwokół zmarłych, choćby w pierwszym akapicie, kiedy narratorka przytacza sloganyz banerów zakładów pogrzebowych, kiedy\nopowiada o współczesnym marketingowym oswojeniu zgonu. W istocie tej refleksji pokazane zostało, jak wiele współczesna\nreklama maskuje, jak bardzo jest ona obca\negzystencji odczuwanej bezpośrednio,\na zwłaszcza jej ostatecznemu finałowi. Żyjąc w swoim pogodnym „optimum”, nie dostrzegamy obecności bezdusznego, śmiertelnego pierwiastka w każdej, najmniejszej\nnawet cząstce materii życia. Dopiero po\nbezpośrednim kontakcie, po prawdziwie\nodczuwalnej stracie widzimy, jak wiele\nujemnych sił zawartych jest w otaczającym\nnas świecie. Jakby w uszach aktorki rozbrzmiewała nieustannie bezlitosna Pieśń\nMasek z Marii Malczewskiego: „Bo na tym\nświecie Śmierć wszystko zmiecie, / Robak\nsię lęgnie i w bujnym kwiecie”.\nNotatnik żałoby zupełnie wolny jest od\nmetafizyki. „Bo mój ojciec właśnie stał się\nciałem. Do wyniesienia”– z taką gorzką ironią spotykamy się w jego wielu fragmentach. Według Iwasiów, w umieraniu najbardziej tragiczna staje się fizyczna zamiana\nżycia w przedmiot. Autorka daje nam odczuć przerażające emocje, wywołane przez\nwyobrażenie ukochanej nam osoby jedzonej przez ohydne, podziemne robactwo,\nktórego na co dzień brzydzimy się dotknąć.\nSnucie takowych męczących rozmyślań\ntowarzyszy narratorce podczas spełniania\nczynności związanych z pogrzebem. Poza\ntym są jeszcze wspomnienia o życiu, dzieciństwie, pojawia się być może wyidealizowany obraz poczciwego zegarmistrza, ale\nw tym momencie jest to nieważne. Ojciec\numarł, myślę tak, jak córka, której umarłojciec – to i przede wszystkim to zdaje się\nnam mówić autorka.\nCzytając Umarł mi, dochodzimy do wniosku, że wyrażenia emocji tego typu, do tego\nstopnia obdartych z estetyki, w całej długiej historii ludzkiej twórczości wcale nie\nsą zbyt częste – choć odnieść można wrażenie, iż tym razem akurat pisarce niezbyt\nzależy na oryginalności. Na nieco ponad stu\nstronicach utworu odkrywamy obce wielu\nz nas momenty ubierania ciała zmarłego,\nprzygotowywania ceremonii, kupowania\nkwiatów. Wszystkiemu temu oczywiście\ntowarzyszą wolne rozmyślania na temat\nwspółczesnej postaci człowieczeństwa,\njego religijnych i kulturowych podstaw, natomiast mają one bardzo subtelną, jakby\neteryczną postać. Stan osoby mówiącej, jakiego doświadczamy w obcowaniu z tą lekturą, ma w sobie sporą dozę krytycznego\nzobojętnienia, wejścia w kamienną postać\nwynikłą z odczuwanej traumy.\nUmarł mi nie jest tomem nadającym się\ndo oceny. Ocenianie go miałoby bowiem\nwymiar roszczenia pretensji do życia jako\ntakiego. Pewne jest z kolei to, że pozycja\nta czytającemu służy. Zręcznie napisana, stanowi krótką podróż przez większe\ni mniejsze wydarzenia związane z tym, co\nczeka nas wszystkich. Widząc raz martwego, a raz żywego ojca autorki, pogodnego\nzegarmistrza, nie zastanawiamy się w ogóle\nnad tym, na ile portret ten i wspomnienia\nsą prawdziwe. Nie, nie o to tu chodzi. Skrupulatny, aczkolwiek zupełnie pozbawiony\nprzesady wywód o przeżywaniu czyni z tej\nkrótkiej książeczki inspirację do refleksji\nwielokrotnie większych rozmiarów.Kontrast miesięcznik45Tytuł Portret kobiety\nAutor praca zbiorowa, wybór Marta\nRok wydania 2014Recenzuje\nJoanna FigarskaPortret wstępnyZniecierpliwością czekałam na\nzbiór opowiadań Portret kobiety, wydany przez wrocławskie\nBiuro Literackie, który składa się\nz tekstów pisanych przez hiszpańskie autorki. Wyczekiwałam\ndzieła pełnego skrajności, kipiącego kobiecością, zmysłowością, podłością, niewypowiedzianą miłością i seksualnością, które\nmiało być niejako portretem totalnym. Portretem kobiety.\nW książce, przygotowanej przez Małgorzatę Kolankowską, znajdują się historie\nstworzone przez 10 hiszpańskich pisarek.\nUkład książki delikatnie sugeruje, w jakiej\nprzestrzeni czytelnik się znajduje. Poprzez\npodział na kilka działów (I Odkrywanie kobiecości, II Role kobiece, III Męskie – Żeńskie oraz\nIV Walka z czasem), szybko można znaleźć\nsię pod konkretnym kluczem interpretacji.\nKobiety przedstawiane są zawsze w kontekstach bycia albo matką, żoną, kochanką,\nprzyjaciółką, albo zdradzoną, zdradzającą,\nrodzącą, czy umierającą. Zazwyczaj to one\nsą narratorkami historii, rzadko zdarza się, że\npoznajemy je z perspektywy mężczyzn.\nA jednak to najczęściej chłopak, ojciec,\nkochanek lub syn są dla bohaterek poszczególnych historii głównym przyczynkiem do\npodejmowania konkretnych działań. To oni\nsą osią wydarzeń. Poznajemy procesy dojrzewania czy uwalniania swoich najintymniejszych potrzeb w kontekście wydarzeń\nzwiązanych z mężczyzną. Jednym z takich\nopowiadań jest historia młodej dziewczyny,\nżyjącej w małym miasteczku, które rządzi się\nFot. Materiały prasoweswoimi prawami. Jak mówi jedna z doświadczonych ciotek: „(...) albo wychodzisz za mąż\nza pierwszego, albo pozostaje ci urządzenie\nwieczorków (s. 16). Bohaterka wydaje się\nz uwagą słuchać przestróg starszych i bardziej doświadczonych kobiet, ale nic nie\nmoże poradzić na to, że jej całą uwagę skupia przystojny, młody ksiądz, o znaczącym\nimieniu don Juan. Perspektywa złamania\nwszelkich zasad, wejście w nieakceptowalny związek, pragnienie rozkochania w sobie\nstarszego mężczyzny, za którym uganiają się\nwszystkie kobiety w mieście, jest dla nastoletniej Soledad pierwszym doświadczeniem\nprawdziwego pożądania drugiego człowieka – człowieka niedostępnego, niebezpiecznie pięknego, a co za tym idzie, w swej próżności diabelnie niebezpiecznego.\nMożna pokusić się o założenie, że dorastająca w pierwszym opowiadaniu Soledad\njest bohaterką każdego kolejnego – młodą\ndziewczyną, zakochaną w swoim przyrodnim bracie, nauczycielką, która swoje seksualne nienasycenia realizuje w największych\nstolicach świata, a po powrocie do małomiasteczkowej rzeczywistości znów staje się\nwzorem do naśladowania, kochanką, która\ndaje się omotać mężatce, szalenie inteligentną kobietą-monstrum, mającą niewidomego\nmęża, kobietą brzemienną, świadomie przeżywającą stan, w którym się znalazła, patologicznie zakochaną w swej córce niespełnioną matką, która nie boi się posunąć do\ngranic największego szaleństwa, by zatrzymać przy sobie dziecko, czy starszą, przeżywającą samotnie starość kobietą, która razjeszcze odkrywa uroki przyjaźni istniejącej\nmiędzy kobietami. Niejednorodność przedstawianych bohaterek nie powinna dziwić,\na jednak nie wszystkie z nich są pełne i żywe.\nCzytając niektóre z historii, można odnieść\nwrażenie, że teksty są wrzucone na siłę, aby\nwypełnić miejsce, a przedstawione w nich\nkobiety są papierowe, niewyraźnie nakreślone, gubią się w fabule, która bywa czasami\nniezrozumiana. Także tak klasyczny podział,\npokazujący po prostu kolejne fazy rozwoju\nkobiety, etapy, jakie zazwyczaj przechodzi,\nmoże być zbyt prosty i płytki, by zrozumieć\nzachowania, skrajności czy decyzje bohaterek tekstów wybranych przez Kolankowską.\nPisanie o kobietach przez kobiety zawsze\nwydawało mi się fascynujące. Sposób patrzenia przez pisarki na inne matki, kochanki,\nżony, dziewczyny był odbiciem ich samych,\nco dawało podwójną radość i przyjemność\nczytania. Kobieta w kobiecie, dwoistość interpretacji – ja-autorka i ja-kobieta – dawało\nprzestrzeń, której próżno szukać w obrazach\nstworzonych przez mężczyzn. Wydawać\nby się mogło, że nie może powstać portret\nkobiety pełniejszy niż ten, stworzony przez\nhiszpański temperament. A jednak. Brakuje\nmi w przedstawionych tekstach konsekwencji w kreśleniu charakterów bohaterek, czasami są one niepełne, zbyt szybko ukazane,\nmomentami wręcz spłycone. Warto więc zastanowić się, czy nie lepiej było wykorzystać\nmniej tekstów, ale za to dłuższych, w których\nfabuła rozwijałaby się wolniej tak, jak cechy\ndeterminujące zachowanie wszystkich napotkanych Soledad.Tytuł Ona\nDystrybutor United International Pictures Sp z o. o.\nMałgorzata JakubowskaWirtualne Love StoryProblem dominacji maszyny nad\nczłowiekiem poruszany był już\nw wielu filmach. Wystarczy spojrzeć na takie tytuły jak Łowca\nandroidów Ridleya Scotta, A.I.\nSztuczna inteligencja Stevena\nSpielberga czy Ja, robot Alexa Proyasa. Jednak najczęściej schemat był bardzo podobny: świat został pochłonięty przez wojnę,\na maszyny miały za zadanie pomóc człowiekowi w odbudowie Ziemi. W nowym filmie\nSpike’a Jonze’a można zobaczyć zupełnie\ninne spojrzenie na ten temat. Akcja filmu\nnie jest osadzona w jakimś konkretnym czasie. Po zabudowie miasta oraz poziomie, na\njakim żyją ludzie, można wnioskować, że\njest to niedaleka przyszłość. Główny bohater – Theodore Twombly (Joaquin Phoenix)\n– jest nieszczęśliwym, melancholijnym człowiekiem. Pracuje w firmie, w której zajmuje\nsię pisaniem listów na różne okoliczności.\nPo rozpadzie małżeństwa odczuwa pewną\npustkę w swoim życiu, a jak to bywa w przypadku nieszczęśliwie zakochanego człowieka, każda rzecz mu o tym przypomina. Pusta\nprzestrzeń łóżka, dodatkowe miejsce przy\nstole oraz listy, które pisze w imieniu zakochanych par, z pewnością nie pomagają zapomnieć o bolesnej przeszłości. Pewnego\ndnia postanawia zmienić swoje życie i za namową reklamy inwestuje w nowy, „myślący”\nsystem operacyjny. W ten sposób poznaje\nSamanthę – sztuczną inteligencję – o seksownym głosie Scarlett Johansson, która\nzostała dopasowana do charakteru oraz potrzeb Theodora. Na początku można miećwrażenie, że jest zwykłą sekretarką z małego komputerka, potrafi segregować e-maile, przypomina o ważnych spotkaniach\noraz odbiera telefony za swojego właściciela. Z czasem zwykły towarzysz do rozmów\nstaje się jednak kimś więcej.\nSpecyfika X muzy polega na możliwości\nopowiedzenia historii obrazem. W filmie\nOna główny wątek skupiony jest na rozmowie pomiędzy człowiekiem a systemem\noperacyjnym, którego nie można zobaczyć.\nSpike Jonze jako reżyser i scenarzysta nie\nmiał łatwego zadania – musiał pokazać rozmowę tak, by dla odbiorcy nie była nudna\ni nie kojarzyła się za bardzo ze słuchowiskiem radiowym. Z pewnością spora zasługa tego sukcesu leży po stronie Scarlett\nJohansson, która użyczyła swojego głosu\ndrugoplanowej bohaterce. Pomimo tego,\nże nie można zobaczyć, jak Samantha wygląda, gdy jest zdenerwowana, wesoła czy\nsmutna, aktorce udało się to wszystko przekazać tonem i barwą głosu, dzięki czemu\nwidz nie czuje znużenia ciągłą rozmową.\nJej praca została doceniona przez tegoroczne nagrody Critics’ Choice oraz Saturny – dostała nominację za drugoplanową\nrolę żeńską, co wśród niektórych zagranicznych krytyków filmowych wzbudziło spore\nkontrowersje. Na uwagę zasługuje również\ngłówny bohater – Theodore – grany przez\nJoaquina Phoenixa, który skromnością, urokiem oraz ubiorem wyróżnia się spośród\nSpike Jonze doskonale pokazał złożoność świata, w jakim żyjemy. Film zostałskomponowany w jasnych, pastelowych\nkolorach, co tworzy kontrast z melancholijnym i depresyjnym nastawieniem Theodora. Filmowe Los Angeles zostało połączone\nz wysoko rozwiniętym technologicznie\nSzanghajem. Nie jest to jednak obraz, jaki\nmożna zobaczyć w Metropolis Fritza Langa\nczy w Łowcy androidów – miasto jest przyjazne, a zielone plenery czy plaże stanowią\nodskocznię od świata szklanych drapaczy\nchmur. Dzięki takim przeciwieństwom bardziej zauważalne jest poczucie samotności,\njakie ogarnia człowieka żyjącego w wielkim\nmieście. Mieszkańcy rzadko ze sobą rozmawiają, podroż do pracy spędzają wpatrzeni\nw portale społecznościowe, bezszelestnie\nmijając swoich sąsiadów.\nOna porusza bardzo ważny oraz trudny temat. Jednak sposób, w jaki reżyser to\nprzekazał, różni się od wspomnianych wcześniej filmów, takich jak Łowca androidów\nczy Sztuczna inteligencja. Ona przedstawia\ngłównie chłodną analizę współczesnego\nspołeczeństwa, które powoli zatraca się\nw kolejnych nowinkach technologicznych,\nzapominając o bezpośrednim kontakcie\nczłowieka z człowiekiem. Wszystko pokazane jest w sposób momentami groteskowy –\nJonze bardzo swobodnie żongluje schematami komedii romantycznych.\nFilm pozostaje w pamięci na długo po\nwyjściu z sali kinowej, nie tylko ze względu\nna walory estetyczne, ale przede wszystkim\nz powodu pytań, które stawia odbiorcom:\ngdzie zaczyna się granica pomiędzy człowiekiem a myślącą maszyną?\nKontrast miesięcznik47Tytuł Co jest grane, Davis?\nDystrybutor VUE Movie\nRok wydania 2014Recenzja\nDominika Chochołowska-BocianRefren braci CoenNajnowszy film braci Coen Co\njest grane, Davis? to zgrabnie\nrozpisana historia muzyka folkowego starającego się przebić na nowojorskiej scenie muzycznej lat sześćdziesiątych.\nGłówny bohater całą wrażliwość i wyczucie\nempatii lokuje w swoich piosenkach, nie pozostawiając wiele dla znajomych i przyjaciół.\nSpecyficzny bohater, choć niewątpliwie okazałby się szalenie męczący w rzeczywistości,\ndosyć ciekawie prezentuje się na ekranie.\nJego wycofanie przybiera różne formy: artysty zgłębiającego swoją twórczość, egoistycznego wałkonia, człowieka pogrążonego w żałobie po stracie bliskiej osoby. Aktor\ngrający główną postać (Oskar Isaac) dobrze\nsprawdza się w roli muzyka fokowego. Jest\ntak pewnie dlatego, że przez pewien czas był\nczłonkiem grupy punkowej The Blinking Underdogs, w której śpiewał i grał na gitarze.\nWażnym atutem filmu jest znak rozpoznawczy braci Coen – bardzo dobrze rozpisane dialogi, pełne ciętych ripost i nieoczywistych stwierdzeń. Pojawiające się\npostaci, mimo że pozornie stanowią jedynie\ntło w wędrówce głównego bohatera, tworzą\nmini etiudy filmowe, w których wysuwają\nsię na pierwszy plan. I tak, obok odtwórcy\ngłównego bohatera Oscara Isaaca, zobaczymy Carey Mulligan w roli elektryzującej\ni wściekłej Jean Berkey, Johna Goodmana\nwcielającego się w specyficznego wokalistę\njazzowego Rolanda Turnera, Garretta Hedlunda jako milczącego szofera czy Justina\nTimberlake’a w roli poczciwego i naiwnego\nzarazem Jima. Aktorsko film poprowadzony\nFot. Materiały prasoweKolejną zaletą dzieła jest wszechobecna\nmuzyka. Nie trzeba być fanem gatunku, by\ndocenić kompozycje T-Bone Burnetta, a także\nsposób ich prezentacji. Fabuła filmu dyskretnie ustępuje miejsca utworom wykonywanym przez aktorów. Długie ujęcia, wyciszenia\ni prezentacja większości piosenek w całości\nsprawiają, że istota życia głównego bohatera\nznajduje godne odzwierciedlenie w sposobie\nprowadzenia narracji. Poszczególne utwory\nstają się komentarzami do wcześniejszych\nscen, opowiadają o emocjach i rozterkach\ngłównego bohatera. Ich sens najlepiej dopełnia powtarzająca się w filmie zapowiedź\nkolejnego utworu: „Pewnie znacie już tę piosenkę. Nigdy nie będzie nowa i nigdy się nie\nzestarzeje. Bo to piosenka folkowa”. Podobnie wygląda nieśpiesznie prowadzona historia Llewyn Davis – muzycznie wzorowana\nna Dave Van Ronku. Na inspiracje muzykiem\nwskazuje między innymi tytuł solowej płyty\nbohatera Inside Llewyn Davis – parafraza tytułu Inside Dave Van Ronk, wydanej 1964 roku.\nVan Ronk, mimo talentu, nigdy nie zrobił błyskotliwej kariery, stał się jednak inspiracją dla\nwielu wybitnych muzyków, przede wszystkim Boba Dylana, który również na moment\npojawia się w filmie.\nNajmocniejszym punktem Co jest grane,\nDavis? są jednak zdjęcia zrealizowane przez\nBruno Delbonnela. W obiektywie nie tylko\npięknie prezentuje się rudy kot (wdzięcznie\nwplatający się w fabułę obrazu, ożywiając\nstatyczne ujęcia), ale też poszczególni aktorzy\noraz sceny w knajpach utrzymane w kameralnym nastroju.\nZadziwiające jest, że wybierając na głównego bohatera tak antypatyczną i skupioną nasobie postać, braciom Coen udało się stworzyć\nklimat nostalgicznej, czułej historii. Llewyn Davis nie wywołuje u widza może współczucia,\nale też nie wyzwala w nim skrajnej irytacji,\nktórą budzą podobni mu pasożytniczy bohaterowie. Życie Llewyna po prostu się toczy.\nMarzenie wciąż pozostaje odległe, perspektywy na przyszłość niezbyt obiecujące, zaś cena\nwyboru własnej drogi okazuje się wysoka.\nMimo wszystkich przewinień i egocentryzmu,\nktóry cechuje głównego bohatera, jest w nim\ncoś godnego uznania – konsekwencja i upór\nz jakim realizuje swój plan na życie.\nFilm zawiera wiele odniesień do innych\ndzieł wyreżyserowanych przez braci Coen.\nSam Ethan, opowiadając w jednym z wywiadów o swoim artystycznym credo, mówi:\n„Oryginalność jest chyba przeceniana. My\nczęsto gęsto cytujemy kogoś albo powtarzamy nasze własne pomysły. Poza tym ekscytuje nas samo robienie filmów, a nie ich oglądanie i analizy porównawcze”.\nZupełnie niezrozumiałe jest reklamowanie Co jest grane, Davis? jako komedii. Film\nopowiada gorzką i niełatwą historię, przeplataną co prawda ironicznymi dialogami,\nale poza jedną typową komediową piosenką Please Mr Kennedy, w wykonaniu Issaca\ni Timberlake’a, nie odnajdziemy w nim wiele\nz cech gatunku.\nNajnowsze dzieło braci Coen nie wzbudza\nsilnych emocji, ale niewątpliwie nie można\nmu zarzucić jednowymiarowości. Film posiada wiele emocjonalnych tonacji, jak i kilka\nścieżek interpretacyjnych i to od nas zależy,\nczy tokiem myślenia podążymy raczej za rudym kotem, czy za antyspołecznym, zbuntowanym przeciwko światu bohaterem.Tytuł We Like it Here\nAutor Snarky Puppy\nWytwórnia GroundUP Music/Ropeadope\natakujeAndrzej Sapkowski napisał kiedyś, że nigdy nie ma się drugiej okazji, żeby zrobić pierwsze wrażenie. W przypadku\namerykańskiej formacji Snarky\nPuppy drugie wrażenie\nnie jest wcale potrzebne, bowiem w ich\nmuzyce można zakochać się już od pierwszych dźwięków. Tak było ze mną, a sądząc\nz przeważnie wyprzedanych koncertów\nw USA i niemal 85 tysięcy „lubiących” ich\nprofil na Facebooku, chyba nie jestem odosobnionym przypadkiem.\nTrudno zresztą się temu dziwić. Michael League – basista, kompozytor, aranżer,\nproducent i założyciel zespołu – zebrał\nmłodych muzyków z najwyższej półki.\nSkład grupy jest rotacyjny, przez co na ich\nstronie Facebook można naliczyć 18 muzyków, a na płycie usłyszymy ich aż 20. Każdy\nz nich zasługuje na uznanie i, co najmniej,\nwzmiankę, jednak ze względu na objętościowe granice tekstu zachęcam do odwiedzenia oficjalnej strony zespołu i samodzielnych poszukiwań.\nMuzykę proponowaną przez Snarky\nPuppy można najprościej określić mianem\ninstrumentalnego fusion, choć zespół sięga\nczasem po wokal, który możemy usłyszeć\nna płytach Family Dinner – Volume 1 i Amkeni. Jeśli jednak interesują nas szczegóły, to\nnależy dodać, że jest to połączenie bogate\nniczym fauna oceanów. Bogactwo zaczyna\nsię już w instrumentarium – trzech gitarzystów, syntezatory, klawisze, perfekcyjna\nsekcja rytmiczna, perkusjonalia, zwane popularnie „przeszkadzajkami”, mocna sekcja dęta, a momentami całość subtelnymbrzmieniem spowija kwartet smyczkowy.\nKiedy zanurzymy się głębiej, poczujemy\nmnóstwo groove’u, bujającego bardziej niż\nsztormowe fale okrętem, jednak bez przykrego doświadczenia choroby morskiej.\nUsłyszymy też sporo jazzu w partiach solowych, powiew tak zwanej muzyki świata\nw instrumentach perkusyjnych oraz echo\nrocka w partiach gitarowych, których na We\nLike it Here nie brakuje. Jeśli dodamy do tego\nnieco elektroniki w postaci syntezatorów,\nwyjdzie nam naprawdę ciekawe połączenie.\nObawiających się, że to wprost idealne\nsiedlisko dla chaosu, uspokajam: całość jest\nzorganizowana równie sprawnie, co mrowisko, a przy tym wyważona i smakowita jak\nłakocie z czasu dzieciństwa, przygotowywane przez babcię.\nW jednym z wywiadów League powiedział, że nigdy nie chciał stać się kolejnym\nwielkim muzykiem jazzowym, a jedynie\nkompozytorem piszącym wyjątkową muzykę, będącą kombinacją wszystkiego, co kocha. Z tego, co można usłyszeć na najnowszej płycie zespołu oraz na poprzednich\nwydawnictwach grupy, jasno wynika, że\nartysta osiągnął swój cel. A jeśli nie, to jest\nna bardzo dobrej ku temu drodze. Według\nmnie wypracował niesłychaną równowagę między pięknem aranżacji a ekspresją\ni mocą improwizacji, zwinnie wymykając\nsię przy tym nudzie i przeskakując bagno\nprzekombinowania. I tak w otwierającym\nwydawnictwo Shofukan usłyszymy między\ninnymi subtelne dźwięki trzech elektrycznych gitar, piękną, zapadającą w pamięć\nmelodię, solo grane na trąbce i potężnie\nbrzmiącą sekcję dętą, prowadzącą słucha-cza do punktu kulminacyjnego. Z kolei\nw moim ulubionym What About Me? mamy\njuż do czynienia z agresywnymi, momentami przesterowanymi, gitarami (i świetną\nsolówką gitarową, ustępującą jedynie tej\nz Jambone) oraz obłędną grą perkusisty.\nWłaściwie każdy z utworów jest wart akapitu, zwłaszcza, że żaden z nich nie jest słaby.\nDlatego resztę pozostawiam do samodzielnego odkrywania, by nie psuć zabawy.\nA jest ona przednia, także ze względu na\numiejętności producenckie założyciela zespołu, który wyprodukował najnowszy krążek wzorowo i z pomysłem. We Like it Here\nbrzmi tak dobrze, że gdyby było możliwe\nzbadanie poziomu szczęścia w części mózgu\nodpowiedzialnej za odbiór bodźców słuchowych, byłby on zapewne równie wysoki jak\npo spłacie ostatniej raty kredytu hipotecznego. Warto też wspomnieć, że płyta została\nnagrana na „setkę” z udziałem publiczności, siedzącej na scenie wraz z muzykami,\nco tylko potęguje nastrój całości. Widać to\nszczególnie na DVD z zapisem procesu nagrywania wszystkich utworów, wywiadami\ni materiałem z trasy koncertowej. Wersję audio można znaleźć między innymi na Spotify.\nNajnowszy krążek Snarky Puppy oferuje\nnam ponadpięćdziesięciominutową podróż\nprzez meandry świeżej i doskonale brzmiącej oraz przepełnionej radością muzyki,\no której być może zapomniałbym jedynie\nza namową niejakiego Alzheimera. Choć\ni tego nie jestem pewien, zwłaszcza że już\nw kwietniu zespół nagrywa kolejną płytę,\ntym razem z Metropole Orchestra. Dla fanów gatunku – pozycja obowiązkowa. Dla\nKontrast miesięcznik49Tytuł High Hopes\nWykonawca Bruce Springsteen\nData premiery 14 stycznia 2014Recenzuje\nWojciech SzczerekPłonne nadziejeWiększość ludzi, gdy słyszy nazwisko Bruce\nSpringsteen myśli sobie:\n„Pamiętam! Moja matka\nzawsze go uwielbiała!”.\nArtysta ten to jednak\ncoś więcej niż przystojniak grający na gitarze,\nobdarzony silnym, ekspresyjnym wokalem,\nktórego pamiętamy z Born in the U.S.A. To\nartysta-ikona w pełnym tego słowa znaczeniu. Ikona, bo od ponad 40 lat funkcjonuje\njako symbol amerykańskiego chłopaka (tak:\nchłopaka, pomimo sześćdziesiątki na karku)\nz klasy średniej, którego twórczość oparta\njest na problemach codzienności, często odnosząca się do patriotyzmu. Artysta, bo choć\njest ikoną, jest też rewelacyjnym wokalistą,\ngitarzystą i autorem piosenek, a jego bijące\nrekordy długości występy na żywo, pozostają niezrównane. I wobec tego wszystkiego\nBruce ani na chwilę nie przestał nagrywać\nnowych albumów. Jego ostatni, dość wyjątkowy, 18. album, zatytułowany dumnie High\nHopes, otwiera listy przebojów w wielu krajach, w tym oczywiście w rodzimych Stanach\nAlbum, co jest dla Springsteena nowością, nie składa się z piosenek napisanych\nspecjalnie na tę okazję, a z kilku coverów\njego wcześniej nagranych piosenek oraz\nutworów tworzonych na płyty poprzednie.\nWszystkie utrzymane są w stylu, z którego artystę dobrze znamy: mieszance rocka\nz odrobiną folku. Rezultat jest dość przewidywalny, co można rozumieć jako lekki\nspadek formy Bruce’a, choć nie widać tego\nani na koncertach, ani na wcześniejszych\nFot. Materiały prasoweTytułowa piosenka to żywiołowy anthem\nniosący nadzieję, który niczym specjalnie\nsię nie wyróżnia. Lepiej zaś słucha się głębokiego wokalu Bruce’a w kolejnym utworze Harry’s Place. Społeczne zaangażowanie\nSpringsteena natomiast daje o sobie znać\nna płycie po raz pierwszy w American Skin\n(41 Shots), nawiązującym do powszechnie\nw USA znanego incydentu z 2000 roku, kiedy kilku policjantów zabiło imigranta, oddając właśnie taką ilość strzałów, co do dziś\npozostaje jedną z większych kontrowersji\nwokół tematu rasizmu i brutalności amerykańskiej policji.\nJust Like Fire Would to chwytliwy cover\naustralijskiego zespołu The Saints, który\nSpringsteen często wykonywał na żywo i postanowił nagrać w studio bez większego odbiegania od oryginału.\nDopiero w Down in the Hole robi się klimatycznie i ciekawie – zarówno w warstwie muzycznej, jak i tekstowej, co wyczytać można\njuż z samego tytułu.\nHeaven’s Wall to wsparty gospelowym\nchórem, a więc znów amerykańskim elementem, religijny blues, którego siła perswazji\n(powtarzane w kółko raise your hand) to taki\nbiały, smutny gospel, choć da się go słuchać.\nZwrot w kierunku folku, a konkretnie\nczegoś w formie irlandzkiego country, napotkamy w This Is Your Sword, kolejnym\nprzyjemnym singalongu oraz w spokojnym,\nlirycznym Hunter of Invisible Game.\nPunktem kulminacyjnym okazuje się rozbudowane The Ghost of Tom Joad, ballada\ndobrze znana fanom Springsteena jako singiel z płyty o tym samym tytule. Słucha jej\nsię świetnie, bo jej „epickość” bije z każdejstrony, a długie fragmenty instrumentalne\nzagrane są z pełną wirtuozerią. Warto dodać,\nże piosenka to hołd dla Woody’ego Guthrie,\nprotoplasty amerykańskiej muzyki folkowo-rozrywkowej, który w dużej mierze ukształtował i zainspirował pokolenie muzyczne\nSpringsteena i po nim następujące.\nPatriotycznie robi się raz jeszcze w kameralnym The Wall, wyrażającym przemyślenia\nartysty po odwiedzeniu pomnika ofiar wojny\nw Wietnamie, a kołysankowo – w finalnym\ncoverze zespołu Suicide, zatytułowanym\nPłyta High Hopes jest tworem dziwnym,\nbo o ile płyty coverowe potrafią być bardzo\nróżne, to kryterium ich oceny staje się zwykle to, ile wykonawca wnosi do nowych interpretacji. W tym przypadku jednak chyba\nbardziej liczy się to, że zbiór kilku zapewne\nulubionych, w tym przecież własnych, piosenek Springsteen nagrał tylko i wyłącznie\npo to, by je nagrać. Nie znajdziemy tutaj nic,\nczego nie usłyszeliśmy wcześniej, zarówno\nw starych, jak i premierowych kawałkach.\nSpringsteen pokazuje się w standardowych\nodsłonach, z których jest znany i niestety nic\npoza tym. Oczywiście trudno wymagać od\nartysty z 40-letnim stażem, aby jego twórcza\npłodność równała się pomysłowości Miley\nCyrus, ale od płyty wydanej z niemałą pompą można było się spodziewać czegoś więcej.\nTrudno powiedzieć, czy tytułowe High Hopes\nto nadzieje Springsteena na to, że jego nie do\nkońca świeży, dobrze nagrany, ale mało wyrazisty album przyjmie się wśród fanów, czy,\nironicznie, są to zamordowane nadzieje słuchaczy na to, że znajdziemy tu coś, co godne\nbędzie zapamiętania.Tytuł Kronos\nPrapremiera 15 grudnia 2013Recenzuje\nSara Siomkajło4G, czyli Gombrowicz do Gombrowicza,\nGarbaczewski do GarbaczewskiegoPo zamieszaniu w mediach wokół wydanego w maju 2013 r.oku dzieła Gombrowicza, wywołującego pytania o moralność\nujawniania czyjejś prywatności, nastał czas rozczarowania. Miał być\nskandal, jest informacja o zakupie kurtki. Kronos okazał się tworem niezdatnym\ndo czytania: pełnym skrótów, haseł oraz\nprzypisów. Czytelnicy spodziewali się\ndzieła na miarę Dzienników, ale o bardzo\nintymnej treści, niektórzy – nawet powieści (tak też określa Kronos Krzysztof\nGarbaczewski, reżyser spektaklu o tym\nMłodego reżysera zaintrygowała jednak zawartość Kronosa, podjął się realizacji projektu – antyteatru, powstałego przy inspiracji antyliteraturą. Przy\ninspiracji – bo nie jest i w zamierzeniu\nnie miał być adaptacją książki. Dla Garbaczewskiego stał się instrukcją – każdy\nbiorący udział w wydarzeniu miał ułożyć\nwłasną historię, a więc spektakl to kolektywna kreacja pomniejszych kronosów.\nTekst Gombrowicza występuje jedynie w pasku informacyjnym, wyświetlanym u dołu ekranu, za który przez\npołowę spektaklu służy kurtyna przeciwpożarowa. Po jej podniesieniu, oczom\nukazuje się przepych w futurystycznym\nwydaniu srebrnych kolumn, przypominających neurony – pomysł Aleksandry\nWasilkowskiej. Jesteśmy w czyjejś głowie, maszynie generującej wspomnienia. Atrakcyjna dla oka instalacja artystyczna przykuwa uwagę, niestety przez\nto gdzieś gubi się muzyka utalentowa-nej Julii Marcell – polskiej kompozytorki,\npianistki i skrzypaczki – stając się nikłym\ntłem dla wynurzeń obsady.\nWarstwę tekstową spektaklu tworzą\nkronosy aktorów. Widz poznaje Sylwię\nBoroń jako nimfomankę i płaczliwą Martę Ziębę – jej wypowiedź przez dwoje\naktorów kontrolujących całą symulację\nzostaje uznana za nudną. Dalej słuchamy Adama Cywki, któremu jako jedynemu z postaci można zaufać: aktor staje\nz kartką przed zamkniętą kurtyną i zaczyna czytać. Słuchamy, jak opowieść\no jego życiu rozwija się przy pomocy\nrównoważników zdań, a gdy trudne momenty nie pozwalają przebrnąć przez\nkolejne etapy, te fragmenty zostają zastąpione znaczącym słowem „pomijam”.\nEwa Skibińska określa siebie jako aktorkę z promocji. Jest autoironiczna, jednak\nchcąc pokazać swój dystans do sposobu\njej postrzegania w przestrzeni publicznej, raczej demaskuje swoje doń obawy.\nO Adamie Szczyszczaju dowiadujemy\nsię, że jest seksoholikiem. Własną wypowiedź zaczyna już w filmie wyświetlanym na żelaznej kurtynie: „Co to kurwa\njest? Ja się pod tym nie podpiszę. To ma\nbyć spektakl?!” Nagle można uprzedzić\nnieprzychylne opinie widzów. Pomijając tu kwestię szczerości i prywatności\naktora, stosowaną przez reżysera politykę „jeśli ci się nie podoba, to znaczy,\nże nie rozumiesz, ograniczony mieszczaninie o skostniałych poglądach na teatr\ni świat” uważam za bardzo pogardliwą –\njako brak szacunku dla publiczności.\nKolejnym sposobem ironicznej samo-obrony, żartem lub jak kto woli, „zabawą z formą” jest otwierający spektakl\nnapis SPEKTAKL ODWOŁANY. I tak, formę możemy usprawiedliwiać bez końca\npoprzez wykazywanie analogii między\ntekstem Gombrowicza a sposobem jego\nrealizacji na scenie – oba dzieła są w pełni zrozumiałe dla samych autorów. Prof.\nJerzy Jarzębski stwierdził, że Gombrowicz pisał sam do siebie, analogicznie\nwydaje się, że Garbaczewski wchodzi\nw dialog z samym sobą, a spektakl powstał dla spektaklu.\nWynurzenia aktorów kończy Wojciech\nZiemiański pytaniem „Czy naprawdę nas\nto interesuje?” – Może nas ciekawić sam\nmechanizm, ludzka chęć pozostawienia\npo sobie śladu, sposób zatrzymywania\nczasu. Interesują nas wyłącznie własne\nhistorie, jeżeli tamte – obce – nie należą\ndo osoby pokroju Gombrowicza.\nTak jak dzięki aktywnej maszynie promocyjnej wydawnictwa, głębi doszukiwali się zdezorientowani czytelnicy\nw Kronosie autora Kosmosu, tak do napompowanego przez media spektaklu\nrównież możemy przypisywać kolejne\nmądrości i teorie. Antyteatru Garbaczewskiego się nie przeżywa, nie ufa się\njego zawartości i nie podziwia się procesu twórczego. Oczywiście, można kolejny raz argumentować – była to przecież próba wystawienia Facebookowego\nprofilu czy Twittera. Tłumaczenie efektu\nkońcowego jednak jest jak gonienie króliczka, który wśród wszechobecnej autoironii ucieka przed grupą aktorów, nie\nwidzących celu w całej zabawie.\nKontrast miesięcznik51WNa książkowy\nodwyk?AddendumMagdalena ZiębaMichał Wolski malarstwie Paula Klee, które podziwiałam niedawno\nw Tate Modern w Londynie, odczuwalna jest afirmacja\nkażdego, najmniejszego nawet fragmentu rzeczywistości. W sposobie spoglądania na świat twórca nigdy\nnie wyzbył się dziecięcego zadziwienia i humoru, jaki\npozwolił mu na tworzenie zaskakująco genialnych kompozycji. Podobno Klee potrafił poświęcać mnóstwo czasu na odkrywanie prostego\npiękna świata – zachwycała go gra światła na liściach poruszających się\npod wpływem powiewu wiatru, a nawet kształty roślin doniczkowych.\nA wszystko to czynił w świecie doświadczonym pierwszą wojną światową, w którym nastąpiło chwilowe zawierzenie w siłę ludzkiego rozumu\ni możliwości dążenia do naprawy. Takie idee głosił również Bauhaus,\nszkoła założona w Weimarze przez Waltera Gropiusa, który niebawem\nzatrudnił Paula jako jednego z wykładowców. Dzisiaj założenia, jakie\nprzyświecały edukacji w Bauhausie, są już legendarne i stały się podstawą nowoczesnego podejścia do designu i architektury. Niestety, ideały\nczęsto prowadzą na manowce i tak też się stało z modernistyczną racjonalnością, która w swojej ekstremalnej postaci objawiła się podczas\ndrugiej wojny światowej. Tadeusz Różewicz po tej wojnie nie potrafił\njuż uwierzyć w moc poezji, jaka niewątpliwie istniała w obrazach Paula\nKlee, a która stała się niema wobec Holokaustu.\nRóżewicz napisał w 1947 roku wiersz zatytułowany Ocalony, będący\ngorzkim podsumowaniem, bo ocalenie jawiło się jako niesprawiedliwe\ni pozbawione sensu: „Mam dwadzieścia cztery lata / ocalałem / prowadzony na rzeź. / To są nazwy puste i jednoznaczne: / człowiek i zwierzę”.\nDzisiaj, wobec groźby kolejnej wojny na terenie tak zwanego cywilizowanego świata, trzeba by się na nowo zastanowić, co się wówczas stało\ni czy te wstrząsające słowa poety o pojęciach, które stały się tylko wyrazami, mają jeszcze tę samą moc co niemal 60 lat temu. Dążenie do\nwładzy, do posiadania, do kontroli (czymkolwiek ona jest) stanowi wciąż\ngłówne motywy władców tego świata, którzy do władzy dochodzą na\nróżne, nie zawsze łatwo akceptowalne sposoby. I przed oczami staje mi\njuż jedynie scena z filmu V jak Vendetta, kiedy ludzie w maskach stają\nsię ucieleśnieniem rewolucji. Ten kiczowaty obrazek nie jest i nie będzie\njednak nigdy odpowiedzią na realne ludzkie cierpienie, które rozgrywa\nsię obecnie w tak wielu zakątkach świata...\nWydaje się też, że ten sam rodzaj cierpienia, może nawet jeszcze bardziej nieuzasadniony, doświadczany jest każdego dnia przez miliony\nzwierząt, którymi zajadają się mięsożerni ludzie. (...) Uważam jednak, że\nkażdy powinien przystanąć na chwilę czasami i spróbować wyobrazić\nsobie sytuację, kiedy zostaje się przetransportowanym do zimnego pomieszczenia, a następnie następuje bezpardonowe ogłuszenie i śmierć.\nSkoro ludzie tak bardzo różnią się od zwierząt, które zjadają, dlaczego\nwciąż od wieków zachowują się jak zwierzęta? Dlaczego nawzajem prowadzą się na rzeź? Może czas znieść hegemonię racjonalności i wsłuchać się w mowę wszechświata, o ile jeszcze to potrafimy?\nIlustr. Ewa RogalskaNa najlepsze pomysły wpada się pod prysznicem, zapewne więc i moja głowa była właśnie zraszana umiarkowanie ciepłym strumieniem wody, kiedy postanowiłem iść na doktorat. Otwarcie przyznać też muszę, że\nbył to jeden z pryszniców, które wziąłem na wczesnym\netapie studiów, gdzieś w okolicach pierwszego roku. Powzięliśmy\nwtedy z kolegą pewne zamierzenie: ja jako student politologii i on\n– prawa – mieliśmy po błyskotliwej (i/lub błyskawicznej) przeprawie przez studia magisterskie włączyć się w szeregi doktorantów,\na później być może też doktorów wykładających na naszych kierunkach. Nasze losy potoczyły się inaczej – on rzucił prawo, by pracować w kinie (gdzie z impetem wdrapuje się na kolejne szczeble\nkariery zawodowej), ja porzuciłem politologię na rzecz polonistyki.\nAle pomysł doktoryzowania się pozostał.\nPatrząc z perspektywy czasu, widzę, że bardzo wiele zachowań\ni inicjatyw było podporządkowanych temu doktoranckiemu zamiarowi. Trzeci rok studiów – członkostwo w kole naukowym, pierwsza\nkonferencja, praca nad pierwszym artykułem. Czwarty rok – drugie\nkoło naukowe, udział w trzech konferencjach, dwa artykuły. Piąty\nrok – niemal to samo plus drugi kierunek i jeszcze jeden artykuł.\nPotem się okazało, że zamiast błąkać się po konferencjach, lepiej\nby było dopracować temat doktoratu (bo to on ma największe znaczenie na rozmowie kwalifikacyjnej), ale i tak było warto. Do tego\noczywiście dochodzą też te wszystkie działania, które z pójściem\nna doktorat nic wspólnego nie miały, ale dzisiaj widzę, że skutecznie utwierdzały mnie w moich zamiarach. Przede wszystkim myślę tutaj o wyjściach na piwo z prowadzącymi zajęcia magistrami\ni doktorami; proceder to często niebywale pouczający, a zawsze\nekscytujący. Nie wiem, dlaczego przez tych kilka lat zwyczaj ten zanikł. Doprawdy młodsze pokolenia tracą wiele, nie chcąc rozwijać\nkontaktu ze swoimi prowadzącymi. W Poznaniu podobno to cały\nczas funkcjonuje, więc kto wie – może jeszcze wrócą lepsze czasy.\nA piszę o tym wszystkim, bo doszły do mnie słuchy, że mój poprzedni felieton miał wydźwięk pesymistyczny. Nie było to moją\nintencją, dlatego chciałem go niniejszym skierować na bardziej\npogodne – choć wciąż refleksyjne – tory. Powtórzę jeszcze raz:\nw moim wypadku decyzja o pójściu na doktorat była właściwa,\ni gdyby dawali za to pieniądze (czytaj: stypendia), z chęcią bym\nją powtórzył. Oczywiście wiele rzeczy się po drodze przewartościowało, okazało się na przykład, że stan „doktoranctwa” i „doktorstwa” w żadnym wypadku nie daje prawa do bezkarnego wypowiadania się na każdy temat, nie implikuje też żadnej głębokiej\nmądrości, którą niezmiennie trzeba sobie aplikować samemu na\ndrodze interakcji z kulturą. Równoważy to jednak szereginnych\nkwestii, o których po części już pisałem w poprzednim felietonie.\nTak że warto.Filip ZawadaKRzeczy same się porządkująiedy człowiek wprowadza się do domu, w którym ktoś wcześniej mieszkał, zaczyna się rozglądać. Poszukuje rzeczy, aby na nowo\nzwiązać z miejscem, w którym na nowo rozpoczyna się własną historię.\nWprowadziłem się do cysterskiego składu wina, pewnie nie raz przesiadywał tu książę Bolek, wypróbowując miejscowe trunki.\nPóźniej mieszkał w tym domu Czech, później Niemiec, ale nic o nich nie wiedziałem. Kiedy się nie jest księciem albo królem, to\nświat, żeby nie zwariować, wypiera ze swojej pamięci szare życiorysy.\nJedynym miejscem, które zajmuje się katalogowaniem szarości jest Allegro, na którym kupiłem pocztówkę wydaną około 1945 roku,\nprzedstawiającą kościół w Grüssau (dzisiejszy Krzeszów). Kiedy pocztówka dotarła do mnie, okazało się, że prawie 100 lat temu jakiś niemiecki piekarz wysłał ją z domu, w którym właśnie zacząłem mieszkać. Jego kochana przebywała gdzieś daleko w ciepłych krajach. Napisał,\nże bardzo ją kocha i czeka powrotu z niecierpliwością.\nOkazuje się, że obrazy przyzwyczajają się do miejsc, w których zostały stworzone.Nieloty\nMarcin PluskotaOstatnio zafrapował mnie facebookowy profil amerykańskiego aktora i celebryty Vina Diesela. Obecnie lubi go\n69 538 211 osób (w momencie publikacji tego felietonu\npewnie będzie ich więcej) – czyli więcej niż jest Polaków\nna całym świecie. Działania względem profilu Vina prowadzi ogółem 4 178 710 osób, czyli ponad dwukrotnie więcej niż liczy\nsobie populacja miasta stołecznego Warszawy.\nCo też możemy znaleźć na profilu Vina Diesela? Na avatarze uśmiechnięty Vin Diesel, na zdjęciu w tle – uśmiechnięty Vin Diesel (ale w oczach\nzamyślenie, transcendencja i smutek). Vin Diesel (albo osoba, która została przez niego naznaczona) przeważnie wrzuca na swój profil zdjęcia Vina\nDiesela – ze sztangą, z kapeluszem, z uśmiechem na twarzy, z hamakiem,\nze Sfinksem, z śp. Paulem Walkerem. Warto odnotować fakt, że wpis Diesela\nz 7 grudnia 2013 roku dotyczący tragicznej śmierci Paula Walkera lubi prawie 7 milionów osób. Chciałbym w tym miejscu zauważyć, że w wyborach\nw 2011 roku Platforma Obywatelska zdobyła ponad 5,5 miliona głosów.Oczywiście wiem, że:\na) to rasowy amerykański celebryta, który dzięki pracy własnej, filmom,\ntwarzy, uśmiechowi, łysinie, marketingowi, reklamie, voodoo stał się kolejnym bożkiem mas;\nb) fejsbuk zachęca do manifestowania swojego zaangażowania w banalny sposób – „like” nie wymaga praktycznie żadnego wysiłku.\nFakt jest jednak faktem. Wokół uśmiechu Vina jednoczą się miliony ludzi na całym świecie. Frapuje mnie owa idea zjednoczenia. Czy\nto tylko tam? Post na fejsie gromadzi setki, tysiące zwolenników, kiedy\nnadchodzi jednak transmisja działań do rzeczywistości – w ustalonym\nmiejscu pojawiają się trzy osoby. I to sami organizatorzy. Nie liczę słynnego przypadku ogniska na krakowskim Zakrzówku. Nie liczę, bo mi do\nwywodu nie pasuje.\nW realu o zjednoczenie trudniej. Chociaż też bywa różnie. Łatwiej\njednoczyć się przeciwko komuś niż za kimś. Można ewentualnie jednoczyć się przeciwko komuś za kimś, co jest obecnie bardzo popularnym\nsposobem budowania kapitału politycznego.\nA jak już się zjednoczą to czasami cyrk bywa z samą sprawą. Najlepiej\nby cel był szczytny, dobry, sprawiedliwy, a przede wszystkim z korzyścią\ndla popierających go osób. Trudno powiedzieć, co by miało być korzystne dla wszystkich. Bardzo blisko idei „słusznej sprawy” bywa ekologia.\nJest uciśniona, bezbronna, kochana natura. Jest zły przemysłowiec,\nczłowiek-okrutnik, co wyrywa skrzydła muchom, robi efekt cieplarniany, zatruwa bezrefleksyjnie. Taki piękny demon.\nOstatnimi czasy w USA otworzono pierwszą na świecie gigantyczną\nelektrownię solarną. Generuje 400 megawatów energii do zasilania 140\ntysięcy gospodarstw domowych. Wygląda imponująco, futurystycznie,\nlepiej niż w Fallout: New Vegas. Jest ekologiczna w ciul. Ostatecznie okazało się, że jest problem. Elektrownia zabija przelatujące ptaki. Jest to\nnie do przyjęcia. Zaczyna się kolejne zjednoczenie.Kontrast miesięcznik53Street photoFot. Jakub ZazulaKontrast miesiÄ™cznik54źródłaD. Bartkowska-Nowak, Perswazja podprogowa – mit czy rzeczywistość, [w:] Wokół psychomanipulacji, red. E. Zdankiewicz-Ścigała, T. Maruszewski, Warszawa 2003.\nJ. C. Karremans, W. Stroebe, J. Claus, Beyond Vicary’s fantasies:\nThe impact of subliminal priming and brand choice, „Journal of\nExperimental Social Psychology”, Nov 2006, vol. 42, issue 6, p.\nM. Argyle, Psychologia stosunków międzyludzkich, Warszawa\nD. Doliński, Psychologia wpływu społecznego, Wrocław 2000,\nK. Woźniak, Spostrzeganie samego siebie a efektywność techniki „stopy w drzwiach”, [w:] Psychologia-spoleczna.pl [online],\n[dostęp: 11.11.2013], dostępny w Internecie na stronie: http://\nR. Polczyk, Skala Sugestywności Sensorycznej – narzędzie do\nbadania podatności na sugestie, [w:] Wokół psychomanipulacji,\nred. E. Zdankiewicz-Ścigała, T. Maruszewski, Warszawa 2003, s.\nJ. O’Connor, J. Seymour, NLP. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego, Poznań 1996, s. 15.\nS. Ozimek, Nowa zmiana – coś nareszcie dzieje się [w:] R. Marszałek (red.) Historia filmu polskiego VI, Warszawa 1994.\nB. Zmudziński, Marek Piwowski – powaga śmiechu, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego III, Kraków\nWertenstein, Zmierzch czy przemiana filmu dokumentalnego,\n„Kino” 1970, nr 11.\nE. Wróblewska, „Chłodnym okiem” po polsku, „Film” 1977, nr\nT. Lubelski, Marek Piwowski. Sztuczność jest prawdziwsza, broszura dołączona do albumu DVD z filmami Marka Piwowskiego\nw serii Polska Szkoła Dokumentu.\nŹródło pocztówki: http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/docmetad\nChoć ludzie zdobią swoje ciała tuszem już\nod stuleci, sztuka tatuażu została doceniona\nprzez kulturę masową stosunkowo niedawno.\nWrocławianie będą mogli spotkać się z nią\njuż 26-27 kwietnia podczas Cropp Tattoo\nKonwent – pierwszej w tym roku odsłonie\ncykl najpopularniejszych w Polsce wydarzeń\npoświęconych tematyce tatuażu. W programie\npokazy światowej sławy tatuatorów, koncerty\nmuzyki niezależnej, występy balansujące\nna pograniczu pokazów mody i teatralnych\nperformensów oraz wystawy graficzne.Wostatni weekend kwietnia wrocławski Browar Mieszczański zamieni się w mekkę miłośników coraz popularniejszej w Polsce dziedziny sztuki, jaką jest tatuaż artystyczny.\nW industrialnych wnętrzach XIX-wiecznego browaru kunszt swojego warsztatu pokażą najlepsi tatuatorzy z Polski i zagranicy. Gośćmi\nspecjalnymi będą: Florian Karg, specjalista w stylu realistycznym,\npochodzący z Portugalii Bullet BG oraz nagradzany na awielu prestiżowych festiwalach, laureat głównej nagrody na ostatniej konwencji w Mediolanie, Słowak Samuel Potucek.\nNa Wrocław Cropp Tattoo Konwent nie zabraknie również czołowych reprezentantów naszej rodzimej sceny tatuażu. Podczas\nfestiwalu odwiedzający będą mogli zobaczyć między innymi warsztat specjalizujących się w stylu oldschool Marcina Domańskiego\ni Leszka Mistarza czy wybijających się na szczyty popularności Łukasza Sokołowskiego i Andrzeja „Niuńka” Misztala. Tradycyjnie\nodbędą się konkursy, w których ocenione zostaną najlepsze tatuaże\nw ośmiu kategoriach tematycznych.DŹWIĘK SETEK MASZYNEK\nI TĘTNIĄCA MUZYKAKwietniowy konwent we Wrocławiu po raz trzeci udowodni, że\nCropp Tattoo Konwent to nie tylko święto tatuażu, ale i znakomita\nmuzyka, pokazy modowe i elektryzujące występy artystyczne. Na\nscenie koncertowej festiwalu wystąpią takie gwiazdy muzyki niezależnej jak angielski Booze & Glory, weterani z Chorwacji - Deafness\nby Noiset czy Heroes Get Remembered. Oprócz nich w Browarze\nMieszczańskim usłyszymy punk’rockowy Warsaw Dolls, energetyczny do szpiku kości projekt Laura Palmer oraz legendę muzyki\npunkowej, zespół Zwłoki.INTRYGUJĄCE POKAZYNa scenie artystycznej zobaczymy z kolei improwizowany występ\nwrocławskich stand-upowców Improkracja, którzy sprawią, że\npubliczność nie będzie mogła przestać się śmiać. Pokaz Diany Błażków i Aniki Stanclik ze studia fryzur Cococabana, zabierze widzów\nw świat dzieciństwa. Po wybiegu przejdą bowiem piękne, wytatuowane dziewczyny wystylizowane na lalki. To jednak nie wszystko!\nDo Wrocławia prosto z Finlandii przybędzie intrygująca Lucky Hell,\naby zaprezentować przykuwający wzrok i podszyty erotyzmem występ sceniczny, który mocno zapada w pamięci widzów.TUSZ TAKŻE NA PAPIERZEProgram festiwalu uzupełnią wystawy tematyczne, a wśród nich\nprace światowej sławy grafika Dawida Ryskiego, autora tegorocznego plakatu Wrocław Cropp Tattoo Konwent. Artysta ma w swoim\nportfolio zachwycające projekty graficzne plakatów zapowiadających takie wydarzenia jak występ m. in. Pharrella Williamsa, Kings\nof Leon, Jasona Mraza czy Lany del Rey.\n3. edycja Wrocław Cropp Tattoo Konwent odbędzie się w dniach\n26 i 27 kwietnia 2014 w Browarze Mieszczańskim, ul. Hubska\n44-48. Bilety dostępne w przedsprzedaży w serwisie Biletin.pl w cenach: 30 zł – bilet jednodniowy, 40 zł – bilet dwudniowy i 200 zł –\nbilet VIP (w cenę biletu VIP wliczone są napoje, alkohol oraz t-shirt\nCropp Tattoo Konwent).\nWięcej informacji na temat poszczególnych odsłoń Cropp Tattoo Konwent na stronie: http://www.tattookonwent.pl/ i na Facebooku: https://www.facebook.com/CroppTattooAll pages:2345671011121315161718212223242526272930313233343536373840414243444546474849505152535657InfoSaveLikeShareDownloadMoreKontrast - kwiecień 2014 Published on Apr 27, 2014 miesiecznikkontrastFollowRead moreRead moreSimilar toPopular nowJust for youGo explore