Upadek i śmierć szacha Iranu. Relacje i dokumenty [Houchang Nahavandi] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00255 005088 15690488 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Houchang Nahavandi Liczba stron:\nISBN: 978-83-8002-242-3 Data wydania: 2015-03-25\n'Książkę poleca TVP HISTORIA oraz Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Autor opisuje końcowe lata panowania Mohammada Rezy Pahlawiego, ostatniego Szacha Iranu, a także losy władcy po opuszczeniu kraju i jego śmierć na wygnaniu. Opowiada o zakulisowych rozgrywkach w otoczeniu monarchy, rozpaczliwych wysiłkach niektórych osób przewidujących upadek, szybko jednak odsuniętych na bok, a przede wszystkim o dwuznacznej roli mocarstw zachodnich oraz ZSRR, które zdradziły swojego wiernego sojusznika. Przedstawia ciąg wydarzeń, które doprowadziły do zwycięstwa fundamentalistów islamskich pod wodzą ajatollaha Chomejniego. Wszystkie te działania toczyły się na tle trawionego śmiertelną chorobą cesarza, który swój kraj ukochał ponad wszystko. Książka podaje fakty, na ogół nieznane polskiemu czytelnikowi, których znajomość jest konieczna dla zrozumienia źródeł i metod działania islamskiego terroryzmu. Profesor Huszang Nahawandi jest członkiem-korespondentem francuskiej Akademii Etyki i Nauk Politycznych, laureatem Akademii Francuskiej, doktorem honoris causa Uniwersytetu Stanowego w Utah, Uniwersytetu George’a Waszyngtona, uniwersytetów w Ankarze i Szirazie. Był rektorem uniwersytetów w Szirazie (1968-1971) i Teheranie (1971-1977), a także pełnił funkcję ministra rozwoju (1964-1968) oraz nauki i szkolnictwa wyższego (wrzesień-październik 1978 r.). Autor wielu publikacji na temat integryzmu islamskiego.'\nTytuł oryginału: Carnets secrets. Chute et mort du ShahRedakcja: Bolesław J. Korzeniowski Projekt okładki: Ewa Majewska Skład i łamanie: Copyright © Éditions Osmondes, 2004 44, rue Eugène Carrière, 75018 Paris Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie DIALOG 2008 Ce livre, publié dans le cadre du programme d’aide à la publication BOY-ŻELEŃSKI, bénéficie du soutien du Ministère des Affaires Etrangères français et du Service de Coopération et d’Action Culturelle de l’Ambassade de France en Pologne.Książka ta, wydana w ramach programu wsparcia wydawniczego BOY-ŻELEŃSKI, korzysta z pomocy francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Działu kulturalnego Ambasady Francji w Polsce.ISBN (ePub) 978-83-8002-242-3 ISBN (Mobi) 978-83-8002-246-1Wydawnictwo Akademickie DIALOG00–112 Warszawa, ul. Bagno 3/218tel./fax 022 620 87 03e–mail: redakcja@wydawnictwodialog.plwww.wydawnictwodialog.plSkład wersji elektronicznej:Virtualo Sp. z o.o.\nSpis treściPrzedmowaPodziękowania i źródłaPodziękowania z okazji drugiego wydania książkiPrologRozdział I Część 1Rozdział IIRozdział IIIRozdział IVRozdział V Rozdział VIRozdział VIIRozdział VIIIRozdział IXRozdział XRozdział XI Rozdział XII Część 2Rozdział XIIIRozdział XIVRozdział XVRozdział XVI EpilogWszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.\nPrzedmowaZamachy, dokonane 11 września 2001 r. w Stanach Zjednoczonych, uświadomiły Zachodowi niebezpieczeństwo islamizmu, tego ruchu zdeprawowanej mniejszości, radykalnej, brutalnej, nienawidzącej odmienności, głoszącej pochwałę występku i mordu, nadużywającej wielkiej religii i będącej – tak to można określić – ucieleśnieniem „absolutnego zła”. Ruch ten narodził się bardzo dawno, pod koniec dziewiętnastego wieku. Początkowo był zjawiskiem marginalnym, grupki jego zwolenników miały czasem charakter wręcz folklorystyczny. Tak było do czasu, gdy niektóre wrogie islamowi mocarstwa i grupy interesów nie zaczęły go wykorzystywać do osiągnięcia celów, które nie miały i nadal nie mają nic wspólnego z tą religią. Czy trzeba przypominać wykorzystanie Braci Muzułmanów najpierw przez brytyjskie tajne służby, żeby przeciwstawić się wzrostowi arabskiego nacjonalizmu po pierwszej wojnie światowej, a potem przez nazistowskie Niemcy przeciw aliantom w drugiej? Radykalny islamizm wyszedł z cienia pod koniec lat siedemdziesiątych wieku, który właśnie się zakończył, choć jego „mistrzowie i myśliciele” nie ukrywali przedtem ani ideologii, ani metod działania. Jednak Zachód najczęściej wolał tego nie widzieć i nie słyszeć, gdyż istniejące tam grupy interesów myślały, że będą mogły jeszcze raz „zinstrumentalizować” ten ruch, jeszcze raz się nim posłużyć. A gdy tu i ówdzie odezwały się odważne umysły, aby ujawnić hipokryzję, ich głosy zostały szybko zagłuszone przez wrzask intelektualnego konformizmu i łoskot jedynie słusznej ideologii. Nie było „politycznie poprawne” ujawnianie prawdziwego obrazu ludzi, którzy bezpodstawnie obwoływali samych siebie krzewicielami wielkiej religii i rewolucjonistami. Czy ideologia ruchu, który popełnił przerażającą zbrodnię 11 września, nie była w rzeczy samej głoszona, przed i po 1978 r., przez rewolucje islamską w Iranie, której drogę torował niejaki Ruhollah Chomejni, człowiek tak bardzo chroniony i pieszczony w Neauphle-le-Château? Przejecie władzy w Iranie przez tego osobnika, w ciągu kilku tygodni wykreowanego przez światową propagandę, było triumfem sztuki dezinformacji i może służyć jako jej szkolny przykład. Zostało przecież powitane jako wydarzenie graniczące z cudem, jako „powrót do autentyczności”, jako zwycięstwo demokracji i praw człowieka! Waszyngton i jego przyboczni – Londyn i Paryż – popierali umacnianie się radykalnego islamizmu, którego przyczyny i sposoby powstania zostały przedstawione i przeanalizowane w książkach opublikowanych przez kilka ostatnich lat. Z jednej strony powodowała mocarstwami chęć założenia „zielonego pasa”, gdyż mieli komunizm na części swoich granic, a z drugiej nienawiść do ostatniego Szacha, Mohammada Rezy Pahlawiego, i obawa przez ambicjami Iranu, uważanymi za „wygórowane i nie do zniesienia”. Nienawiść tę demonstrowano nawet po zejściu ostatniego Szacha ze sceny politycznej, nawet w ostatnich dniach jego życia. Teraz jesteśmy świadkami „efektu bumerangu” tej polityki, który przewidywało i przed którym ostrzegało wiele światłych umysłów, których nie słuchano. Aby osiągnąć chwilowy cel stworzono potwora, a następnie więcej potworów, które wymknęły się spod kontroli – fundamentalizm afgański, fundamentalizm algierski, FIS, terroryzm egipski, UCK – żeby wymienić tylko najbardziej znane. Czyż nie były krytykowane reformatorskie władze części krajów muzułmańskich – Egiptu, Maroka, Tunezji – które szczerze chciały zwalczyć ten brutalny radykalizm, zagrażający postępowi i spokojowi społecznemu? Czyż nie były krytykowane, a nawet zwalczane w imię kulawej i stronniczej ideologii „demokracji i praw człowieka”? Zaiste, jest to karygodnie wybiórcze oburzenie. Morderstwa, popełnione 11 września 2001 r. przez ludzi, którzy wychynęli z islamistycznej mgły, nie pozostawiają żadnych wątpliwości odnośnie do winy tego ruchu, nawet jeśli nie tylko on był winien. Przypomniały mi one inną, straszną zbrodnię, popełnioną 19 sierpnia 1978 r. w Abadanie, stolicy irańskiego przemysłu naftowego. Popierani wówczas niemal jednomyślnie – z zachwytem i aprobatą – przez Zachód „rewolucjoniści” podpalili kino „Rex” w tym wielkim mieście. Było to w czwartkowe popołudnie, przed cotygodniowym wolnym dniem, w czasie seansu, tradycyjnie zarezerwowanego dla młodzieży i dzieci z matkami. Wszystkie drzwi zostały uprzednio starannie zamknięte, aby nikt nie mógł się wydostać. Spłonęło albo udusiło się 477 ofiar. Kilka miesięcy później, po triumfie rewolucji, przywódcy teherańskiego reżimu przyznali się do tej przerażającej zbrodni i ogłosili ją „fundamentalnym aktem rewolucyjnym”. A cały świat milczał. W ten sposób islamiści rozpoczęli stosowanie rewolucyjnej taktyki masowych mordów, mających na celu terroryzowanie ludności, destabilizację państw, obalanie rządów i sianie zniszczenia. Tysiące niewinnych ofiar 11 września są ostatnimi z długiej listy ofiar zamachów terrorystycznych, popełnionych na całym świecie – w Egipcie, Algierii, Libanie i innych krajach. Nie należy tu zapominać o 300 tysiącach ofiar represji politycznych w Iranie. Również nieszczęsny naród afgański, szlachetny i odważny w oczach tych, którzy dobrze go znają, stał się męczennikiem i ofiarą islamizmu, przerażającego reżimu talibów, finansowanego i chronionego przez kręgi brudnego biznesu. Przez swoje metody i zbrodnie, przez swój „bilans osiągnięć”, islamizm ustawia się w tym samym rzędzie zjawisk, co komunizm i nazizm. Chomejni, Ben Laden, Pol-Pot i Mengistu Haile Mariam to konkurenci do chwały Stalina i Hitlera. Miejmy odwagę powiedzieć to bez ogródek. Ta książka, ukończona na kilka dni przed 11 września 2001 r., nie jest jeszcze jedną pracą na temat rewolucji islamskiej w Iranie, ani przyczynkiem do biografii Mohammada Rezy Pahlawiego. Mogłaby nosić podtytuł „Studium na temat narodzin radykalnego islamizmu”. Ma na celu przedstawić dokładną relację o tym, co działo się „w głębi”, pokazać ukryte oblicze wydarzeń, przeniknąć tajemnice osób, odgrywających jakąś role w opisywanych wydarzeniach, ujawnić intrygi, odsłonić zakulisowe działania i manipulacje. Podczas swoich badań opierałem się na własnych wspomnieniach, własnych refleksjach, własnych długich rozmowach z Szachem – szczególnie po jego wyjeździe z Iranu – oraz na wielu świadectwach, przeważnie niepublikowanych, pochodzących od bezpośrednich uczestników lub obserwatorów opisywanych zdarzeń. Czasem trzeba było wiele odwagi i dużej troski o prawdę historyczną, żeby niektóre ze świadectw zostały włączone do niniejszej pracy i przyczyniły się do sukcesu moich badań. Przywódcy Zachodu usiłują teraz wmówić opinii światowej, że chcą zwalczać terroryzm islamski. Chęć ta jest szczególnie dobitnie manifestowana w Stanach Zjednoczonych, gdzie podejmowane są spektakularne decyzje. Ich sojusznicy też to czasem robią, lecz z rezerwą. Lista organizacji terrorystycznych, często ugrupowań niewielkich liczebnie, co zresztą nie przeszkadza ich przerażającej skuteczności, stała się powszechnie znana. A mimo to milczano. Coraz więcej takich ugrupowań odkrywa się obecnie w Stanach Zjednoczonych, które uświadomiły sobie, że nie są już bezpieczne, że muszą ujawniać kryjówki broni, plany ataków i projekty zamachów. Wydaje się nawet, że nie wszystko jest podawane do wiadomości opinii publicznej, by jej nie niepokoić. Może słusznie. Ale dlaczego nie zadziałano wcześniej? Zablokowano jedynie kilka kont bankowych, żeby wysuszyć źródła finansowania terroryzmu islamskiego. Nic nie bierze się znikąd. Lepiej zapobiegać, niż leczyć. Niniejsze studium, którego przedmiotem są narodziny (lub sfabrykowanie) terroryzmu islamskiego w minionym ćwierćwieczu, może być pożyteczne i dzisiaj. Prawdziwa odpowiedź na barbarzyństwo musiałaby oznaczać radykalną zmianę postaw i bolesną rewizję przedsięwzięć politycznych, podejmowanych w tej kwestii. Gdyby nie głaskano – jest to eufemizm, co czytelnik tej książki stwierdzi osobiście podczas lektury – rewolucji islamskiej w Iranie, można było uniknąć wielu zawirowań. Gdyby nie przyprawiono talibom skrzydeł, gdyby udzielono pomocy narodowemu, patriotycznemu ruchowi oporu w Afganistanie, muzułmańskiemu oczywiście, lecz nie przekupnemu, mroczny Ben Laden nie mógłby założyć tam swoich baz. Jeśli obecnie nie wesprze się wewnątrz świata islamu sił, dążących do reform, pragnących rozwoju, stopniowej sekularyzacji instytucji państwowych i zwalczania terroryzmu, na nic zda się wykonywanie malowniczych gestów i stosowanie nadzwyczajnych środków. Bestia odrodzi się szybciej, niż się wydaje. Takie jest moje przekonanie, które tu wyrażam. Cieszy mnie zainteresowanie, z jakim nagle spotkały się moje badania, prowadzone od dawna i spisane w ciągu ostatnich osiemnastu miesięcy. Każde badanie powinno czemuś służyć. Jest to surowa szkoła, jednak niektórzy niczego się nie nauczą w żadnej innej.\nPodziękowania i źródłaNiniejsze opracowanie jest w dużej mierze oparte na moich osobistych wspomnieniach o przebiegu wydarzeń i na długich rozmowach, jakie przeprowadziłem z Szachem Iranu w czasie jego wygnania, najpierw w Meksyku, potem w czasie dwóch podróży do Kairu. Zawarte w nim zostało również wiele wspomnień i świadectw tych, którzy łaskawie zechcieli się nimi ze mną podzielić, czasami okazując wiele cierpliwości. Zdaję sobie sprawę, do jakiego stopnia bolesne było dla wielu wracanie myślą do doświadczeń z przeszłości. Słowa serdecznej wdzięczności kieruję do: – Ambasadora Amira Aslana Afszara, ostatniego Wielkiego Mistrza Protokołu Dworu Cesarskiego, najbliższego współpracownika i powiernika Mohammada Rezy Pahlawiego w ostatnich osiemnastu miesiącach jego panowania, a potem na początku jego wygnania i w ostatnich dniach jego życia. Dziesiątki stron notatek, które zechciał dla mnie sporządzić, nasze liczne rozmowy telefoniczne i siedem godzin poświęconych tej książce rozmów w Nicei, 12 lutego 2001, stanowią materiał źródłowy nie do przecenienia; – Pana Szodża-ol-Dina Szafa, doradcy kulturalnego Szacha, za jego relacje, notatki i uwagi; – Profesora Abbasa Safawiana, lekarza osobistego monarchy. Jeśli z powodów deontologicznych, zachowuje całkowitą tajemnicę na temat choroby swojego dostojnego pacjenta, to jednak jego opowieść o regularnych kontaktach z cesarzem w latach 1978 i 1979 jest bardzo cenna; – Profesora Abolghasema Banihaszemiego za jego relacje i uwagi; – Profesora Dariusza Szirwaniego, uczestnika i obserwatora niektórych wydarzeń opisanych w niniejszej pracy; – Ambasadora Hosejna Montazemiego za jego relacje i uwagi, jak również profesora Hadiego Hedajatiego, byłego ministra edukacji narodowej za jego poparcie i rozsądne rady; – księcia Patricka Pahlawi i pani Elahe Ghotbi; – Profesora Parwiza Amuzegara, dawnego rektora uniwersytetu w Meszhedzie, szczególnie za jego relację, dotyczącą ważnego epizodu tej opowieści; – Pułkownika Aghilipura, wojskowego attaché ambasady Iranu we Francji podczas pobytu Ruhollaha Chomejniego w Neauphle-le-Château; – Pana Mohammada Rezy Taghizadeha, za jego wspomnienia i uściślenia; – Pana Dżawada M. Erszadiego, który przyczynił się do uzupełnienia mojej dokumentacji i zebrał kilka relacji w Stanach Zjednoczonych; – Pana Jean Michel Pedrazzaniego, biografa Szachbanu, za relacje i rady, – Pana Pierre F. De Villemarest, za to że zezwolił mi na dostęp do archiwów Centre Européen d’Information, jak również za jego zachęty do napisania tej pracy; – Profesora Pierre Gerwais, za jego uzupełniające rady.Pragnę również złożyć hołd pięciu innym osobom, dzisiaj już nieżyjącym, których świadectwa były dla mnie bardzo cenne przy tych badaniach, chociaż były od nich wcześniejsze: – Amirowi Chosrowowi Afszarowi, ministrowi spraw zagranicznych w rządach Szarifa Emamiego i Azhariego, z którym udało mi się wielokrotnie wymienić poglądy i przeanalizować opisywane wydarzenia; – Ambasadorowi Dżamszidowi Gharibowi; – Manuczehrowi Saneijemu, szambelanowi Dworu Cesarskiego, obecnemu podczas wielu ważnych wydarzeń, relacjonowanych w tej pracy; – Mohammadowi Ghotbiemu, kuzynowi Szachbanu Farah; – François Charles-Roux, ambasadorowi Francji, wytrawnemu znawcy i przyjacielowi Iranu. Liczni rodacy zechcieli przekazać mi ustnie i pisemnie swoje relacje lub wspomnienia, lecz ze względu bezpieczeństwa lub konwenansów woleli nie być cytowani imiennie. Myślę w szczególności o oficerach Gwardii Cesarskiej, naocznych świadków codziennego życia Szacha podczas ostatnich tygodni jego panowania. Wszystkim tym paniom i panom wyrażam żywą wdzięczność.Kilka książek, szczególnie opracowań historycznych i przyczynków, pomogło mi w sposób właściwy tę pracę ukończyć: Chronologie des cinquante ans de règne de la dynastie Pahlawi – w pięciu tomach, nowa edycja, wydana w Paryżu. Biografie Mohammada Rezy Pahlawiego, a szczególnie: L’homme qui voulait être Cyrus hrabiego Bertranda de Castelbajac (Albatros, 1987). Shah-in-Shah (w języku perskim), Siavash Bashiri ( Paris, Parang, 1990) Le Chah d’Iran, collection chronique de l’histoire, 1998. I, oczywiście, Reponse à l’histoire, ( Albin Michel, 1979) napisana przez samego Szacha. Książki poświęcone Szachbanu : Farah, L’Imperatrice d’Iran, (Publimonde 1971) autorstwa Michel Pedrazzaniego, La veritable Farah (Pygmalion, 2000) autor – Vincent Meylan. Książka Entretien avec le prince Reza najstarszego z dzieci pary cesarskiej, autorstwa Christian Mallard i Alain Rodier, (Plon, 1987). Prace Williama Shawcrossa, Le Shah, exil et mort d’un personnage encombrant (Stock, 1988), Pierre Salingera, Otages (Buchet/Chastel, 1981), Michaela Ladena i Williama Lewisa, Debacle (Albin Michel, 1981) zostały również wzięte pod uwagę z korzyścią dla niniejszego opracowania. Wreszcie memuary hrabiego Alexandre de Maranches, Dans le secret des Princes (Stock, 1986) stanowią dokument dużej wagi przez swą dokładność, jak również dzięki zapiskom ambasadora Anthony Parsonsa i wspomnieniom ambasadora Williama Sullivana, oraz opowieściom poświęconym misji Huysera, opublikowanym w Stanach Zjednoczonych. Wyrazy wdzięczności kieruję do Nicole Fioramonti, dyrektor wydawnictwa „Osmondes” i do wszystkich członków jej zespołu którzy wspierali mnie z dużym entuzjazmem swoimi radami.Bruksela, październik 2002\nPodziękowaniaz okazji drugiego wydania książkiWyjątkowo przyjazne przyjęcie, z jakim spotkało się pierwsze wydanie tej książki w 2003 r. doprowadziło do przygotowania jej drugiego wydania, a także licznych przekładów, które ukażą się w roku 2004. Niesłychanie duża liczba osób, wyrażających swoje uznanie w formie listów i telefonów, a także podczas rozmów i spotkań przyjacielskich, uświadomiła mi, jak wielka była potrzeba złożenia tego świadectwa historii, wykonanie świętego obowiązku pamięci. Niektórzy mieli mi za złe nie to, że zniekształciłem, choćby lekko, jakieś opisy, lecz że za wcześnie ujawniłem pewne fakty. Lecz sądzę, że po upływie ćwierci wieku od tragedii, przeżytej przez naród – który chce teraz dowiedzieć się i zrozumieć – uwagi takie należałoby zatrzymać dla siebie. Czy nie nadszedł już czas, aby unieść wszystkie zasłony, zbadać, co się w rzeczywistości wydarzyło i w ten sposób przyczynić się do budowania przyszłości? To nowe wydanie inkorporuje liczne nowe świadectwa, dotychczas niepublikowane, lecz zweryfikowane i połączone tematycznie z opisywanymi wydarzeniami. Niech będzie mi wolno podziękować tym, którzy upoważnili mnie do wymienienia ich nazwisk. Przede wszystkim wyrażam wdzięczność Ardeszirowi Zahediemu, byłemu ambasadorowi w Londynie i Waszyngtonie, ważnemu świadkowi narodowego życia politycznego i działań dyplomacji irańskiej na przestrzeni dziesięcioleci, za uwagi wniesione po przeczytaniu tej pracy, za udzielone mi rady i za zgodę na cytowanie niektórych jego notatek, dotyczących opisywanych wydarzeń. Profesor Kazem Wadii, wielokrotnie cytowany w obecnym wydaniu, zechciał przekazać kilka szczegółów, dotyczących opisywanego okresu. Bardzo użyteczne były spostrzeżenia i uwagi ambasadora Asadollaha Fahimiego i byłego ministra Hadiego Hedajatiego. Ambasador Amir Aslan Afszar, którego świadectwo było tak ważne dla pierwszego wydania, przekazał mi kilka dodatkowych szczegółów, które zostały wprowadzone do treści tego woluminu. Oczywiście nie zapominam o tych wszystkich, którzy pośpieszyli mi z pomocą, ale nie życzyli sobie wymieniania ich nazwisk. Wszystkim im składam podziękowania. Oraz – oczywiście – zespołowi wydawnictwa „Osmondes” i jego dyrektorowi, pani Nicole Fioramonti.Bruksela, styczeń 2004 r.\nPROLOG Grobowiec Cyrusa Wielkiego. 12 października 1971 r., Szach złożył wieniec przed mauzoleum Cyrusa Wielkiego, założyciela monarchii perskiej. Ze zbiorów Parwiza Amuzegara 21 września 1971 r., po inauguracji centralnej biblioteki uniwersyteckiej, Szach i Szachbanu, w togach, udają się na ceremonię. Z lewej strony Szacha idzie Houchang Nahawandi, trzy miesiące wcześniej mianowany rektorem Uniwersytetu Teherańskiego, z prawej strony Szachbanu – premier Howejda. Za rektorem – generał Ali Neszat, dowódca „Nieśmiertelnych”.\nRozdział I„Spoczywaj w pokoju, Cyrusie. My czuwamy!”Persepolis, Sziraz, Teheran, 12–17 października 1971 r. 12 października 1971 r. o jedenastej rano, w promieniach gorącego, jesiennego słońca, przed imponującym mauzoleum Cyrusa Wielkiego – starożytną budowlą, niemal nienaruszoną przez dwadzieścia stuleci – ze specjalnego podium, zbudowanego na podobne okazje, Szach Iranu, Światło Ariów, Mohammad Reza Pahlawi, zwraca się z uroczystą przemową do założyciela imperium, którego 2500-lecie jest właśnie obchodzone. Mohammad Reza miał wówczas 51 lat i był w apogeum swych sił fizycznych i intelektualnych. Był pewny siebie i ufny w przyszłość swojego kraju, od dwudziestu lat świetnie się rozwijającego ku podziwowi świata. W opinii wybitnego ekonomisty francuskiego, André Piettre, Iran jest krajem postępu i rozwoju, o zadziwiających osiągnięciach społecznych, nie cierpiącym na inflację. Za Szachem, zgodnie z protokołem, ustawili się szeregiem, w wielkiej gali, wszyscy, którzy są uważani w Iranie za osobistości oficjalne: rodzina cesarska w komplecie, premier z członkami gabinetu, przewodniczący obu izb parlamentu, prezes Sądu Najwyższego, rektorzy uniwersytetów, osoby odpowiedzialne za przedsięwzięcia sektora publicznego, a także liczne osobistości z zagranicy, jak np. szefowie misji dyplomatycznych, akredytowanych przy tronie. Mimo obecności cudzoziemców uroczystość ma charakter czysto irański. Jest transmitowana przez narodowe radio i telewizję. Obchody obserwuje też kilkuset dziennikarzy z różnych kontynentów. Chwila jest dla Szacha podniosła i wzruszająca. Przez tę ceremonię, odbywającą się w Pasargadach – pierwszej stolicy imperium - i jej symboliczne przesłanie, adresowane do założyciela imperium, Mohammad Reza Pahlawi chce podkreślić historyczną ciągłość Iranu i więzi duchowych, mistycznie spajających jego naród od tysiącleci. Chce również złożyć hołd tym wszystkim, którzy tworzyli potęgę Iranu – szczególnie wielkim królom, którzy stali się jego symbolami. Czyż to nie ich olbrzymie podobizny zdobią główne arterie stolicy państwa – również Aghi Mohammada, założyciela dynastii Kadżarów, po której nastały rządy dynastii Pahlawich? Dla Irańczyków Cyrus jest postacią legendarną, podobnie jak Dariusz (522 – 486 r. p.n.e.), jego kuzyn i zięć, który wstąpił na tron po krótkim panowaniu Kambyzesa (530 – 522 r. p.n.e.) i jak szach Abbas (1587 – 1629 r.). Tym trzem historycznym władcom naród irański jednogłośnie przyznaje tytuł „Wielki”. Cyrus jest postacią, którą Mohammad Reza Pahlawi podziwia najbardziej. Po swoim ojcu Cyrus odziedziczył tron małego królestwa, Persji, po matce zaś, Astjage, był spokrewniony z ostatnim królem medyjskim, kuzynem Krezusa z Lidii. Na tej bazie utworzył imperium Iranu. Ten wyzwoliciel ludów, cieszący się największym uznaniem bohater starożytności – jak go określa współczesny biograf, Gerard Izrael – marzył o stworzeniu światowego imperium. Aleksander Wielki podziwiał go za poszanowanie tradycji, kultury i tożsamości ludów, na które rozciągała się jego władza, a później sam starał się go naśladować. Po zdobyciu Babilonu, w dokumencie do dziś zachowanym w Londynie i znanym jako „Zwój Cyrusa”, ogłasza zasady, stanowiące pierwszą w dziejach deklarację praw człowieka. Cyrus i jego następcy rzeczywiście wprowadzili w czyn tę politykę wolności i tolerancji, pax persica mogła więc promieniować na wielką część ówcześnie znanego świata. Tekst „Zwoju Cyrusa” został wystawiony na widok publiczny w wielu irańskich miejscowościach. Do tego właśnie człowieka zwraca się Szach słowami pełnymi liryki, wzruszenia, a czasem patosu. Pełną wdzięku prozą. Tekst „Posłania do Cyrusa” został napisany przez Szodża ol-Din Szafa, historyka, człowieka pióra i badacza, doradzającego władcy w sprawach kultury. Obaj długo dyskutowali nad jego treścią, a gdy został ukończony, szach wprowadził do niego kilka drobnych zmian. Mohammad Reza Pahlawi nie był wielkim mówcą, jednak gdy bez korzystania z notatek zwracał się do tłumów, jego opanowanie języka perskiego i doskonała dykcja sprawiały, że dobrze wywiązywał się ze swojego zadania. Jeżeli musiał wygłosić tekst publicznie – a był to na ogół tekst, przygotowany przez tego samego od dziesięciu lat doradcę – „naczytywał” go sobie jeden raz i wygłaszał doskonale. Z „Posłaniem do Cyrusa” było jednak inaczej. Świadomy jego historycznego znaczenia poświęcił wiele godzin na opanowanie tekstu i dobór właściwej intonacji. Posłanie zostało wygłoszone perfekcyjnie. „Cyrusie, wielki królu, królu królów! Pozdrawiam Cię ja, szachinszach Iranu wraz z moim narodem. W momencie, gdy Iran odnawia swoje więzy z historią, ku Tobie kierujemy naszą wdzięczność, nieśmiertelny bohaterze dziejów, założycielu najstarszego imperium świata, wielki oswobodzicielu, znamienity synu ludzkości. Cyrusie! Stojąc przed miejscem Twojego wiecznego spoczynku kierujemy ku Tobie te wzniosłe słowa: śpij spokojnie, bo my czuwamy i wiecznie będziemy czuwali nad Twą pełną chwały spuścizną!” Dziesięć milionów telewidzów i radiosłuchaczy śledziło w Iranie przebieg uroczystości. Wszyscy zauważyli wzruszenie Szacha, gdy kończył swoje przemówienie. Na zakończenie, po wygłoszeniu przesłania, błękitnym niebem Pasargadów wstrząsnęło sto salw artyleryjskich. U podnóża grobowca Króla Królów złożono wspaniały wieniec. To była kulminacja. Ten dzień i ta szczególna chwila stanowią apogeum panowania Mohammada Rezy Pahlawiego. Była to trzydziesta rocznica jego wstąpienia na tron po abdykacji ojca w 1941 r., a także dziesiąta rocznica wprowadzenia reform strukturalnych państwa, ochrzczonych mianem „białej rewolucji”. Dzięki niej Iran wykonał wielki skok do przodu: reforma rolna, szybka industrializacja, rozwój infrastruktury, polityczne równouprawnienie mężczyzn i kobiet. Iran wypłynął również na scenie międzynarodowej. Po wycofaniu się Brytyjczyków wziął na siebie odpowiedzialność za bezpieczeństwo regionu Zatoki Perskiej. Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) odnotowała swój pierwszy wielki sukces, dokonując znacznej podwyżki cen ropy. W operacji tej znaczącą rolę odegrali Szach i arabski król Fajsal, za co obaj musieli później słono zapłacić. Pazargadyjska kulminacja niezauważalnie stała się początkiem końca, a to za sprawą kilku błędów, które zostały zręcznie wykorzystane. Świadczy o tym rozwój wydarzeń. Początkowo obchodom rocznicy założenia imperium i hołdowi dla Cyrusa zamierzano nadać charakter czysto narodowy, podobnie jak koronacji szacha w październiku 1967 r. Z zagranicy zamierzano zaprosić tylko najznamienitszych iranistów, którym kraj winien był wdzięczność za badania nad jego historią, kulturą i cywilizacją. Na początku 1969 r. pojawia się pomysł, żeby zaprosić głowy państw – władców i prezydentów – z całego świata. Szach wpadł w zachwyt. Wydawało się, że Iran może ich wszystkich przyjąć, zarówno pod względem politycznym, jak finansowym. Podjęto dyskretne sondaże i bardzo szybko napłynęły odpowiedzi. Wówczas zdecydowano, że obchody zostaną zorganizowane w Persepolis. Jak przyjąć, podjąć i zakwaterować dziesiątki koronowanych głów, prezydentów i ważnych osobistości politycznych? Szach chciał przyjąć tych wszystkich gości w kilku specjalnie wybudowanych hotelach. W Szirazie ukończono „Dariusza Wielkiego” i jeden z hoteli sieci „Intercontinental”. W Persepolis, kilkaset metrów od monumentalnych ruin, zaawansowana była budowa „Cyrusa Wielkiego”, nawiązującego swą architekturą do pomników przeszłości. Wystarczyłoby – mówił władca – uzupełnić te budowle innymi obiektami. Czyż nie mogłaby część zaproszonych gości zamieszkać w Szirazie w cudownych pałacach z XVIII i XIX w., którymi dysponowało miasto, lub we wspaniałych kamienicach mieszczańskich? We wrześniu 1970 r. pojawił się pomysł, aby na pustyni wzniesiono obóz antycznych namiotów. Zachwycona Szachbanu Farah zdołała przekonać do niego Szacha. Służby bezpieczeństwa były przeciwne rozproszeniu znakomitych gości, wielu popierało u ministra dworu ideę obozu namiotów na pustyni. Wiele lat później, w Kairze, na kilka tygodni przed śmiercią, Mohammad Reza Pahlawi zwierzył mi się, że był przekonany, że organizacja uroczystości, która przywołuje chlubną przeszłość Iranu i podkreśla ciągłość jego historii, była znakomitym pomysłem. Iran – mówił –przez wieki pozostawał sobą. Nie tracił tożsamości. Zwyciężał i asymilował wszystkich swoich zdobywców – Aleksandra Wielkiego, Arabów, Mongołów… Zachowując tożsamość, czcząc i przypominając swoją przeszłość, mógł i powinien kroczyć naprzód. To przez powrót do źródeł irańskich i do tradycji nasz naród położy kres dyktaturze islamu. Ta szczepionka też się nie przyjmie. Żałował obrotu, jaki przyjęły sprawy uroczystości, zbytniego sięgania po obcą pomoc. „Wciągnęli nas. Nie powinniśmy do tego dopuścić!” Raz podjąwszy decyzję, Szach nie zajmuje się szczegółami. Taki miał zwyczaj. To kierowany przez Szachbanu komitet organizacyjny podejmował wszystkie decyzje robocze. To ona była rzeczywistym dowódcą, scenografem, reżyserem i szefem oświetlenia. Zaopatrzeniem i wykonawstwem nie zajmował się rząd, lecz minister dworu. Premier Howejda i minister finansów Dżamszid Amuzegar prywatnie nie kryją uwag krytycznych i obawiają się nadmiernych wydatków. Ówczesny szef dyplomacji irańskiej, Ardeszir Zahedi, którego służby zabiegały o udział w obchodach wielkich tego świata, nie aprobował obrotu spraw, związanych z przygotowaniami. Często wyrażał swoją dezaprobatę i nie wahał się dzielić wątpliwościami z Szachem. „Według mnie był to błąd” – zanotował. „Może się mylę, ale presja Szachbanu i ministra dworu Alama była zbyt silna.” Oficjalnie nikt nie jest przeciwny. Nic złego się nie dzieje, nie ma żadnych opóźnień. W ciągu roku ekipa Jansena, wsparta siłami miejscowych techników i robotników, wykonuje tytaniczną pracę. Gigantyczny obóz z sześćdziesięciu ośmioma namiotami, ustawionymi na terenie, na którym „Concorde” swobodnie zmieściłby się cztery i pół razu, jest gotów na przyjęcie gości. Prasa międzynarodowa ochrzci go mianem „obóz złotych namiotów”. Jego prowizoryczne budowle są wykonane z syntetycznych materiałów, naciągniętych na drewniane szkielety, ustawiono na betonowych fundamentach. Żadnego zagrożenia pożarowego – namioty są ognioodporne. Mogą wytrzymać wiatry, wiejące z prędkością do 100 km/godz. Wszystkie mają klimatyzację. „Wioska” ma kształt gwiazdy. W centrum znajduje się namiot rezydencjalny o średnicy 34 m, przeznaczony na apartamenty królewskie, jadalny o wymiarach 68 na 24 m. i klubowy o takich samych wymiarach. Ściany jadalni są wyłożone purpurowym aksamitem, zaś klubu – grubym niebieskim materiałem. Jeśli chodzi o namiot centralny, to plotka głosi, że zainspirowano się namiotem Aleksandra Macedońskiego. To zaskakuje i sprawia fatalne wrażenie. Persepolis zostało zburzone przez tego greckiego zdobywcę, którego prosty lud ciągle nazywa „przeklętym”. W centralnym namiocie Szach dysponuje salonem-gabinetem oraz bardzo nowoczesną łazienką, wyposażoną w najnowsze gadżety. Meble są złocone folią. Wykładzina podłogowa – czarna z motywami dekoracyjnymi w kolorze starego złota, ściany wyłożone materiałem z niebieskimi wzorami na żółtym tle. Ściany salonu Szachbanu są niebieskie. Kanapy z białej skóry ustawiono na również białej wykładzinie. Biała jest również wykładzina w sypialni Szachbanu. Łoże jest nowoczesne, lecz z baldachimem, pokryte materią w romby białe i niebieskie. Do tego harmonizujące firany. Bladoróżowa łazienka, wyłożona białą morą, bardzo błyszczącą, w geometryczne wzory. W wielkiej jadalni znajdował się stół honorowy, przy którym Szach i Szachbanu przyjmują królów i głowy państw. Dookoła ustawiono dwadzieścia stołów na dwanaście nakryć każdy, dla innych dostojnych gości. Paradoksalnie, Irańczycy stanowią wśród nich drobną mniejszość. Pięćdziesiąt namiotów przeznaczono dla najbardziej dostojnych gości. Wystrój ich wnętrz jest również bardzo staranny. Polecenia Szachbanu są kategoryczne. Każdy gość powinien się czuć jak w prawdziwym pałacu. Wystrój musi być zróżnicowany – od klasycznego do bardzo nowoczesnego. Nie oszczędza się na wydatkach. Firma „Baccarat” otrzymuje zamówienie na wiele tysięcy sztuk zastawy obiadowej. Wielki paryski krawiec, zaangażowany przez Szachbanu, przygotowuje trzydzieści sukien wyjściowych i trzydzieści wieczorowych dla dam dworu, które przez te trzy dni będą towarzyszyć najdostojniejszym gościom. Troska o elegancję męskiej części personelu reprezentacyjnego została powierzona firmie „Lanvin”. Sztuczne ognie i fontanny powierzono staraniom firmy „Ouiry”. Fryzjerów dostarczyły salony „Alexandre” i „Caritas”. Elisabeth Arden” wyprodukowała na tę okazję serię kosmetyków, nazwaną „Farah” i przeznaczoną na prezenty dla gości. Firma „Haviland” dostarczyła serwisu do kawy, który został użyty tylko jeden raz. Bielizna została zamówiona w „Porthault”. Dbałość u kuchnię powierzono „Maximowi”. Kuchnia irańska jest znana w świecie jako jedna z najbardziej wyszukanych, ale jedynym irańskim daniem, włączonym do menu, był kawior. Cała reszta była francuska! Jest to jedyna kwestia, przy której Szachbanu waha się z podjęciem decyzji… Jeszcze zanim nadeszły chwile uroczystości, uświadomiono sobie, jakie uczyniono szkody. Podniosły się głosy wielkiego oburzenia. Żeby ratować sytuację, wprowadzono ścisłą tajemnicę, ale lekarstwo okazało się gorsze od choroby. Później, po zakończeniu uroczystości, nie wiedziano, co zrobić z tym miastem namiotów i jego luksusowym wyposażeniem. Nie można było zrobić z niego obiektu turystycznego, gdyż za bardzo drażnił trzymanych na uboczu Irańczyków. Nie można też było zarobić na nim, przekształcając go w „raj” dla miliarderów. Trzeba by go przecież otworzyć dla publiczności, pokazać. Nie odważono się na to. Utworzono z niego strefę zakazaną, którą naród wciąż oglądał z daleka. Efekt można sobie wyobrazić – nawet rewolucjoniści nie mieli odwagi jej otworzyć. Kilka lat później szczątki tego jedynego w swoim rodzaju obiektu zostały przekształcone w coś w rodzaju muzeum horroru. Towarzyszących temu komentarzy można się jedynie domyślać. W końcu obiekt zamknięto. Ale o tym wszystkim nie myślano w czasie wieczornych uroczystości w Pazargadach … Przyjęcie gości na świeżo odmalowanym i upiększonym na tę okazję międzynarodowym lotnisku w Szirazie, a także przewiezienie ich do Persepolis nową drogą, wybudowaną specjalnie na to święto, były wspaniałym osiągnięciem organizacyjnym. Zagraniczne osobistości były witane przy zejściu z samolotu przez przyrodniego brata Szacha lub premiera Howejdę. Głowy państw witano hymnami państwowymi i honorami wojskowymi, inne osobistości – zależnie od ich pozycji. Był to prawdziwy balet, starannie wyreżyserowany, gdyż czasami przyloty następowały w odstępie piętnastu minut. Był to olbrzymi sukces Protokółu Dyplomatycznego i Gwardii Cesarskiej, odpowiedzialnych za przywitanie gości. Przeznaczone dla gości klimatyzowane mercedesy 280SE koloru fioletowego – zakupione specjalnie na te okazję i później z zyskiem odprzedane przez Skarb Państwa – przemierzały szeroką aleję, łączącą lotnisko z miastem Sziraz, pełnym światła miastem róż. W ten sposób goście Iranu mogli po drodze podziwiać zbudowany w XVIII w. przecudny gmach Muzeum Sztuk Pięknych, monumentalne wejście do bazaru i meczetu Wakil, dzieło dobrego władcy, Karima Chana Zanda, kilka gmachów uniwersyteckich i pałac Eram. Wyjeżdżano z miasta przez Bramę Koranu – starą budowlę z fajansową, kaflową wykładziną ścian i wyszukaną ornamentyką, pieczołowicie odrestaurowaną kilka lat wcześniej. Przy wyjeździe z miasta można też było zobaczyć nowoczesny Iran – obszerny kampus Wydziałów Agronomii i Weterynarii, dzieło architekta Mohammada Rezy Moghtadera i jego współpracowników, nowe fabryki i nowe wsie – satelity Szirazu. Nie były to wsie potiomkinowskie, lecz rzeczywiste, których jednak międzynarodowa prasa nie raczyła zauważyć. Widziano tylko obchody, a szczególnie ich negatywne aspekty. Szach i Szachbanu witają gości na centralnym placu obozu. Władca niezmordowanie powtarza to samo zdanie – po angielsku, po francusku lub po persku – „W imieniu Szachbanu i własnym witam w Iranie na obchodach 2500-lecia naszego imperium”. W razie potrzeby formuła ta jest tłumaczona również na inne języki. Uścisk dłoni, hymn narodowy, honory wojskowe. Wszystko trwa mniej niż piętnaście minut, poczym goście są kierowani do przeznaczonych dla nich namiotów. Lista zaproszonych osobistości robi wrażenie. Jest to prawdopodobnie największe zgromadzenie szefów państw współczesnego świata i wielki sukces dyplomatyczny Iranu i jego władcy. Rząd może oznajmić, że „to imponujące zgromadzenie czyni z Persepolis w tych niezapomnianych dniach środek ciężkości całego świata”. I rzeczywiście. W Persepolis pojawili się osobiście: dziekan głów państw całej Ziemi, cesarz Etiopii, Hajle Selassje, pary królewskie z Belgii, Danii i Jordanii, książę i księżna Monako, książę następca tronu Japonii z małżonką, król Maroka, król Olaf z Norwegii, władcy Tajlandii i Nepalu. Królowa brytyjska Elżbieta była reprezentowana przez swego małżonka, Filipa księcia Edynburga i córkę, księżniczkę Annę. Holenderska królowa Juliana wydelegowała swojego małżonka, księcia Bernarda. Obecni byli wszyscy królowie i emirowie z Półwyspu Arabskiego. Liczba prezydentów i pierwszoplanowych osobistości politycznych, mających władzę znaczniejszą, niż prawie wszyscy królowie i książęta, była również imponująca: przewodniczący Podgorny z ZSRR, marszałek Tito, prezydenci Turcji - Sunay, Pakistanu – Jahia Khan, Tunezji – Burgiba, Senegalu – Leopold Sedar Senghor… Przybyli też przedstawiciele Polski, Włoch, Austrii, Szwajcarii, Republiki Federalnej Niemiec, Indii oraz wielu krajów socjalistycznych i afrykańskich. Dwóch przyjaciół i sprzymierzeńców Iranu, choć bardzo oczekiwanych, było nieobecnych. Richarda Nixona reprezentował wiceprezydent Spiro Agnew, co było uzgodnione od samego początku. Natomiast zaanonsowana w ostatniej chwili nieobecność prezydenta Francji, Georges’a Pompidou, który pierwotnie przyjął zaproszenie, wywołała prawdziwy incydent dyplomatyczny i spowodowała długotrwałe oziębienie stosunków irańsko-francuskich. Oficjalnie chodziło o kwestie protokólarną. Otóż Georges Pompidou miał wyrazić życzenie, aby przyznano mu pierwsze miejsce przy stole przed wszystkimi głowami innych państw francuskojęzycznych. Nic nie usprawiedliwiało takiego życzenia. W rzeczywistości, pomimo wyjątkowych więzi, łączących oba kraje i francuski wkład w realizację uroczystości – chodziło o francuskie savoir faire w wielu dziedzinach – Pompidou ugiął się pod nawałą oskarżeń o butę i ataków ze strony niektórych gazet lewicowych. Szach, gdy poznał przyczynę protokólarną, miał powiedzieć: „Dla de Gaulle’a znalazłoby się miejsce szczególe, ale co ten Pompidou sobie wyobraża?” Na przedstawiciela rządu francuskiego został wyznaczony premier Jaques Chaban-Delmas, którego zresztą Szach osobiście zna i ceni. Ambasada francuska wyraża życzenie, aby państwo Chaban zostali ulokowani w namiocie, zarezerwowanym dla prezydenta. Irański Protokół odmawia. Przepychanka o starszeństwo trwa do ostatniej chwili. Nikt nie wie, czy Francja będzie reprezentowana w Persepolis, a jeżeli tak, to przez kogo. W ostatniej chwili, na prośbę swojej siostry-bliźniaczki, księżniczki Aszraf i premiera Howejdy Szach zezwala Protokółowi na umieszczenie Jacques’a Chaban-Delmasa w prezydenckim namiocie. Z tej okazji Francja ofiarowuje cesarskiej parze w prezencie obraz Bernarda Buffeta, który bardzo podobał się Szachbanu. Poza osobistościami oficjalnymi przybyło też kilka innych, znanych na świecie, jak książę Juan Carlos, przyszły król Hiszpanii, w tym czasie reprezentujący generała Franco, były król Grecji, Konstantyn, którego Szach nie wiedzieć czemu niezbyt poważał, pretendent to tronu włoskiego wraz z małżonką, książę Agha Khan, częsty gość teherańskiego dworu, pochodzenia perskiego i posiadający – tak, jak jego przodkowie – tytularny paszport irański, pani Imelda Marcos z Filipin oraz książę Michał z Grecji. Dzień 14 października miał najbogatszy program i był najbardziej nagłośniony w mediach. Rano – historyczna defilada wojskowa. Trybuna oficjalna, przeznaczona dla gości oficjalnych, szefów rządów, monarchów i prezydentów, została ustawiona u stóp monumentalnych schodów, prowadzących do wejścia do centralnego pałacu Persepolis, dzieła Dariusza I (522 – 486 r. p.n.e.), najwybitniejszego i najpotężniejszego imperatora w całej historii Iranu. Persepolis, któremu wspaniałością nie dorównywało żadne inne miasto starożytności, stanowiło odzwierciedlenie jego potęgi i podbojów. Pałac centralny był miastem samym w sobie. Jego kuchnia codziennie wydawała posiłki dla piętnastu tysięcy osób. Jego ośrodek stanowiła „Apadana”, sala audiencyjna Króla Królów (Szachinszacha, jak brzmi ten tytuł w jęz. perskim). Miała ona kształt kwadratu o boku długości 75 metrów i mogła pomieścić dziesięć tysięcy ludzi. Prowadziły do niej monumentalne schody, ozdobione płaskorzeźbami, przedstawiającymi dwie procesje – z lewej strony dygnitarzy i żołnierzy, z prawej zaś wodzów, królów i innych przedstawicieli narodów imperium, którym władał Szachinszach. Czy zgromadzenie wielkich tego świata u stóp tych schodów nie było „puszczeniem oka” do historii przez Mohammada Rezę Pahlawiego? Czy w ten sposób nie podkreślał doniosłości odrodzenia się Iranu po dziesięcioleciach upadku i upokorzeń? Trybunę ustawiono w stronę słońca, aby ułatwić pracę fotoreporterom i ekipom telewizyjnym. Damy musiały zaopatrzyć się w parasolki, ale czyż to wspaniałe widowisko, z radością i dumą oglądane na żywo przez cały Iran, nie mówiąc o milionach telewidzów za granicą, nie było warte tak drobnej ofiary? W ciągu półtorej godziny tysiące statystów i chórzystów wojskowych odtwarzają historię Iranu. Przebieg defilady, stroje i uzbrojenie statystów, a także manewry oddziałów były przedmiotem wieloletnich studiów i przygotowań sekcji historycznej armii Iranu. Organizacja i wykonanie widowiska zostało powierzone wojskom lądowym, zaś za wszystko odpowiadał głównodowodzący, generał Fatollah Minbaszian. Przemarsz otwiera poczet sztandarowy. Chorąży jest ubrany w skórę tygrysią – to symbol starożytnej Persji – a do drzewca przymocowany jest mityczny fartuch Kawego, legendarnego kowala, który wywołał powstanie ludu przeciw obcemu tyranowi i oswobodził kraj. Za nim pojawia się czternaście kolumn, z idealną precyzją odtwarzających fragmenty historii Iranu, a wśród nich żołnierze medyjscy, piechota Cyrusa, rydwany i jazda Achemenidów. Przedstawiono oblężenie i zdobycie Babilonu, flotę imperium, która została pokonana pod Salaminą, jazdę partyjską, która zmiażdżyła legiony i uchroniła Azję przed dominacją Rzymu – aż po wojska Abbasa I (1587 – 1629), jazdę i piechotę Szacha Nadira, które podbiły Indie, wojska pierwszych Kadżarów oraz oddziały z okresu Pahlawi. Defiladę zamykały jednostki Gwardii Cesarskiej, kontynuującej tradycje „Nieśmiertelnych” Dariusza, oraz kolumny młodych mężczyzn i kobiet z Korpusu Oświaty, symbolizujące zainicjowaną przez Szacha „białą rewolucję”. Na niebie odrzutowce wojsk ochrony granic utworzyły złotą koronę, namalowały zielono-biało-czerwoną flagę narodową i wykonały specjalny pokaz akrobacji lotniczej. Goście byli zachwyceni, choć zmęczyły ich upał i słońce. Komplementy były obfite, na pewno zasłużone i szczere. Szach jest dumny z tego widowiska, całkowicie zaplanowanego i wykonanego przez Irańczyków. Wyraża satysfakcję ze sposobu, w jaki wojska lądowe wykonały swoje zadanie. Wszystkie te mundury, kostiumy i elementy uzbrojenia – zarówno starożytne, jak ich repliki – zostały zachowane przez armię i są obecnie wystawione w muzeum, mieszczącym się w jednym ze starych pałaców Saad-Abad w północnej części irańskiej stolicy. Nawet rewolucja uszanowała symbole historii, której nie uznawała i którą chciała wymazać z ludzkiej pamięci. 14 października, po przebiegającym w swobodnej atmosferze obiedzie, udano się na zwiedzanie Persepolis i pobliskich grobowców królów z dynastii Achemenidów. Goście ubrani są turystycznie. Królowi Norwegii towarzyszy adiutant, niosący szczegółowy plan ruin. Belgijska królowa Fabiola i japońscy książęta nieustannie fotografują. Książę Michał z Grecji, jako znawca historii, jest przez swoich kuzynów nieustannie proszony o wyjaśnienia. Wchodzi w rolę ponadprogramowego przewodnika, omawiając szczegóły budowli, ich dzieje i architekturę. O ósmej wieczorem rozpoczyna się galowa kolacja, inicjująca najokazalszą i najbardziej kontrowersyjną część uroczystości. Biesiadnicy, wszyscy w strojach galowych, zbierają się przed namotem-jadalnią. Tam wita ich para cesarska. Wszystkie dania zostały przygotowane przez „Maxime”. Dwustu kelnerów pochodzi z „Potel et Chabot”, z wyjątkiem dwóch, bezpośrednio obsługujących Szacha, którego wrażliwość na ten temat jest powszechnie znana. Po aperitifie goście przechodzą do stołu. Protokół dworski jest stosowany z całą bezwzględnością. Po prawej ręce Szacha zajęła miejsce królowa Danii, a po lewej – królowa Fabiola z Belgii. Na miejscu honorowym zasiadła Szachbanu, po jej prawej stronie posadzono starego cesarza Etiopii, a po lewej duńskiego monarchę. Mężczyzn było więcej, gdyż królowie i emirowie arabscy przybyli bez małżonek, nie można więc było zastosować klasycznej reguły, aby mężczyzn i damy usadzać wokół stołu naprzemiennie. Tak wiec książę Monako, książę Edynburga, książę Bernard z Holandii, książę następca tronu Szwecji, wiceprezydent Agnew i Przewodniczący Rady Państwa z Polski siedzieli obok siebie. Książę Bernard zapytał Filipa Edynburskiego, dlaczego nie ma między nimi kobiety. „Bo my jesteśmy jedynymi królowymi płci męskiej” odparł książę Filip. To było w jego stylu. Menu kolacji było rzeczywiście ekstraordynaryjne. Przepiórcze jaja z irańskim kawiorem. Mus z homarów w sosie nantua. Płonąca jagnięcina. Paw, nadziewany wątróbkami, z wachlarzowato rozłożonym, pięknie migoczącym ogonem. Następnie sałatka, nie wiadomo dlaczego nazwana „Aleksander Dumas”. Później sery, sałatka z fig i malin oraz sorbet z szampanem,. Ponieważ tak się złożyło, że Szachbanu właśnie w tym dniu obchodziła trzydzieste trzecie urodziny, dwóch starszych kelnerów wniosło gigantyczny tort, ważący trzydzieści trzy kilogramy. Do tego wszystkiego kawa, herbata i likiery. Pierwszy toast wzniósł Szach, krótko i uroczyście. „Dzisiejsze zgromadzenie tak wielkich osobistości z całego świata uważam za dobry znak, gdyż czuję że to nasze spotkanie wiąże przeszłość z dobą dzisiejszą.” W imieniu zebranych odpowiedział mu cesarz Hajle Selassje: „Gdy w przyszłości spisywana będzie historia tego kraju, osoba Waszej Cesarskiej Mości znajdzie w niej na pewno znaczące miejsce, gdyż dzięki niej dokonuje się odnowa życia narodu w zgodzie z wymaganiami nowoczesności.” W niecałe dziesięć lat później obaj utracili trony i rozstali się z życiem na skutek tragicznych wydarzeń. Ukoronowaniem wieczoru jest pokaz sztucznych ogni nad ruinami pałacu Dariusza. Dzień 15 października upływa bardziej swobodnie, choć również na roboczo. Wielu gości zwiedza Persepolis, niektórzy wymykają się do miasta róż – Szirazu. Odbywa się kilka wizyt protokólarnych, lecz głównie mają miejsce spotkania i rozmowy polityczne. Szach umożliwia je i ułatwia. Cesarz Etiopii przyjmuje prezydenta Tito z Jugosławii i przewodniczącego Podgornego z ZSRR. Król Husajn z Jordanii organizuje szczyt arabski. Konstantyn, wygnany z Grecji przez pucz pułkowników, uzyskuje spotkanie z amerykańskim wiceprezydentem greckiego pochodzenia, Spiro Agnew’em, by bronić swojej sprawy. Wieczorem spektakl „światło i dźwięk”, którego francuskie libretto ułożył historyk André Castelot, następnie nieoficjalna kolacja, na której podano kilka perskich dań, wielce docenionych przez gości. Nazajutrz większość przybyłych opuszcza Sziraz. Niektórzy towarzyszą irańskiej parze cesarskiej do Teheranu, aby wziąć udział w innych uroczystościach. Dwie wielkie inauguracje zaznaczają dzień 17 października w Teheranie, stanowiąc oficjalne zakończenie międzynarodowej części obchodów. Najpierw otwarcie Szachjadu. Jest to łuk triumfalny-memoriał królów, budowla o wysokości 60 metrów, usytuowana przy wjeździe do Teheranu od strony lotniska, na placu o tej samej nazwie, będąca dziełem młodego irańskiego architekta, Hosejna Amanata. Pod placem zbudowano muzeum historii Iranu o powierzchni 8000 m². Następnie otwarcie wielkiego kompleksu olimpijskiego w Teheranie, ze stadionem, mogącym pomieścić 100 000 widzów, dzieło architekta Abdol Aziza Farmanfarmajana. W budowie i wyposażeniu obiektu znaczny udział miały firmy francuskie. Kilka lat później ten kompleks olimpijski wraz ze swoja wioską stanie się areną Igrzysk Azjatyckich, w których Iran zajmie trzecie miejsce – za Chinami i Japonią. Dzięki temu Iran mógł zgłosić swoją kandydaturę do organizacji Igrzysk Olimpijskich w 1988 r., które ostatecznie odbyły się w Seulu. Część prasy międzynarodowej traktuje to jako przejaw megalomanii Szacha. Po co Iranowi obiekty sportowe klasy krajów wysoko rozwiniętych, po co Iranowi w latach osiemdziesiątych organizacja Igrzysk Olimpijskich? Gdy kilka lat później powstaje w Teheranie muzeum sztuki współczesnej, gdzie były wystawiane liczne prace słynnych zagranicznych malarzy, rzeźbiarzy, opinie prasy są jeszcze bardziej brutalne. A chodziło o jedyne tej klasy muzeum między Morzem Śródziemnym i Japonią. Zgromadzenie takiej kolekcji dzieł sztuki zachodniej i wystawianie ich razem z pracami irańskich artystów? Utworzenie muzeum dla irańskich twórców? Toż to kolejny przejaw megalomanii Szacha! Wszystkie muzea świata posiadają znaczące zbiory dzieł sztuki i innych obiektów z Iranu, nie zawsze pozyskanych w godziwy sposób, i nikt im tego nie wytyka. „Czy to nie rasizm?” – zacznie odtąd pytać Mohammad Reza Pahlawi… Dla Iranu rok jubileuszu jest okazją do dużego przyspieszenia procesów modernizacyjnych. Inwestorzy chcieli w ten sposób zaznaczyć swój udział w tym historycznym wydarzeniu. W inauguracji najważniejszych uczestniczą Szach i Szachbanu. Do takich przedsięwzięć należało wybudowanie 2500 szkół wiejskich. Były one na ogół budowane według rządowych projektów przez osoby prywatne i gratis przekazywane miejscowym społecznościom przez osoby prywatne, które chciały, aby szkoły w ich regionie nosiły imię osoby im bliskiej, często zmarłej. Ukończono również wiele obiektów turystycznych, jak hotele „Sheraton” w Teheranie i Isfahanie, ten ostatni noszący imię „Cyrusa Wielkiego”, ogromny hotel „Intercontinental” w Szirazie, nazwany „Dariusz Wielki”, nowy hotel „Cyrus Wielki” niedaleko od Persepolis, w którym ulokowano część przybyłych na jubileusz gości, a także autostrada, łącząca Sziraz i Persepolis. 28 kwietnia 1971 r. Szach dokonał – w ramach obchodów - otwarcia sportowego kompleksu Uniwersytetu Szirazkiego. Po inauguracji ośrodka sportowego Mohammad Reza Pahlawi nie krył zadowolenia. W odległości jakichś pięciuset metrów znajdowały się budynki miasteczka uniwersyteckiego. „Chodźmy obejrzeć miasteczko” – powiedział do mnie. Byłem wtedy rektorem tego uniwersytetu. Zamiast, jak było przewidziane, przejść piechotą do swojej rezydencji w pałacu Eram, zmienił kierunek i powiedział osobom towarzyszącym: „Odwiedzimy studentów w kampusie”. Powstała panika. Podchodzi gubernator prowincji z szefem Sawaku. „To nie było przewidziane, Wasza Wysokość” – mówi gubernator. „Tylko ogród jest bezpieczny” – dodaje szef ochrony. Pogardliwe spojrzenie Szacha. Idziemy dalej. Szach gestem ręki zatrzymuje asystę. Przechodzimy przez ogród, pusty, bo w strefie bezpieczeństwa. Po drodze Szach rozprawia o architekturze, zachwyca się stylem budynków. „Nowoczesne, a zgodne z klimatem otoczenia. Takie irańskie.” Wyraża nadzieję, że gigantyczne prace budowlane zostaną szybko ukończone. „To będzie Persepolis naszych czasów.” Po małych schodkach wchodzimy na wysoki parter pierwszego budynku. Słychać odgłosy rozmowy, dobiegające z jakiegoś pokoju. „Wejdźmy!” Według tradycji Szach wszędzie jest u siebie. Pukam do drzwi i po chwili otwieram. Dwóch młodych studentów siedzi na podłodze, jeden oparty o łóżko, drugi o ścianę. Między nimi książki, notatki i mały czajnik z herbatą. Można sobie wyobrazić ich zaskoczenie! Nie wiedzą, co zrobić, co powiedzieć… „Przyszliśmy zapytać, jak wam się powodzi, jak się czujecie. Uczycie się do egzaminów? Teraz sesja…” Jeden z nich, ze łzami wzruszenia w oczach, rzuca się do nóg Szacha i obejmuje jego kolana. To oznaka szacunku według obyczajów jego plemienia. Szach uśmiecha się i oburącz podnosi studenta z ziemi. Drugi student bierze Szacha za rękę i trzymając ją przez kilka chwil w swojej dotyka ramienia. „Może herbaty?” „Nie, dziękuję, choć na pewno jest dobra.” Szach pyta o ich kierunek studiów. Przygotowywali się do dyplomu z chemii. „To zawód ważny dla przyszłości kraju.” Drzwi pokoju przez cały czas były otwarte. Odgłosy rozmowy sprawiły, że studenci powychodzili ze swych pokoi, zobaczyć co się dzieje. Zaczynają wołać „Niech żyje Szach!” Monarcha ściska dłonie, zamienia po kilka słów. Korytarz się wypełnia. Wychodzimy. Towarzyszą nam grupy studentów, radosnych, wznoszących okrzyki. Niektórzy są w piżamach. Otwierają się okna w sąsiednich budynkach. Znowu okrzyki. Szach uśmiecha się, po kilku krokach zatrzymuje i mówi do młodych; „Dziękuję za serdeczne przyjęcie, ale nie chcemy wam przeszkadzać w pracy. Wracajcie do siebie.” „Odprowadzimy cię! Dobrze, że tu przyszedłeś!” „Idziemy, wracajcie do siebie!” Studenci, a jest ich koło setki, zatrzymują się i skandują: „Niech żyje Szach!” Wracamy do towarzyszących nam dostojników. „No i co, drodzy państwo? Uszliśmy z życiem!” – mówi Szach, z lekką kpiną i pogardą w głosie. 7 maja w obecności Szacha zostają otwarte i udostępnione publiczności jako muzea narodowe dwa obiekty – olbrzymi pałac cesarski Golestan, wzniesiony w XIX w. za panowania Kadżarów, oraz pałac Marmar (Marmurowy), o wiele mniejszy, dawna rezydencja i miejsce pracy Szacha Rezy, ojca obecnego władcy. 28 czerwca monarcha uruchamia sieć kanałów irygacyjnych, stanowiącą inwestycję towarzyszącą budowie przez irańsko-sowieckie konsorcjum tamy na granicznej rzece Araks. Sieć ta kosztowała Iran miliard dolarów. 26 września nastąpiło otwarcie tamy Nouruzlu w zachodnim Azerbejdżanie, zaś następnego dnia – po pięciu latach pracy – tamy „Szapur I” w Kurdystanie, niedaleko od Mahabadu. Pzwalała ona nawodnić dodatkowo dwadzieścia tysięcy hektarów ziemi i wytworzyć w ciągu roku 24 miliony kWh energii elektrycznej. Zaraz potem tama Cyrusa Wielkiego, również w Kurdystanie. Zbudowana w ciągu 4 lat pozwalała na uprawę 95 000 ha gruntów ornych i wytworzenie 56 milionów kWh rocznie. Tego samego dnia, wraz z prezydentem Turcji, Szach uczestniczy w otwarciu linii kolejowej, łączącej sieci komunikacyjne obu krajów. Przed udaniem się w objazd zachodnich prowincji kraju, Szach Mohammad Reza Pahlawi, tym razem w towarzystwie Szachbanu, przewodniczy 24 września inauguracji roku akademickiego na Uniwersytecie Teherańskim oraz ceremonii otwarcia nowej Biblioteki Głównej tego uniwersytetu, posiadającej 600 000 woluminów, wielką kolekcję perskich rękopisów, czasem unikatowych, oraz tysiąc osiemset tytułów czasopism z całego świata, oddanych do dyspozycji czytelników. Dyrektor biblioteki, prof. Iradż Afszar, sugerował, aby z tej okazji zorganizować wielką wystawę współczesnej literatury pięknej, zogniskowaną wokół czterech pisarzy, z których dwaj – Dżalal Al-Ahmad i Samad Behrangi – uważani byli za wyklętych. Sawak zabraniał publikacji i sprzedaży ich książek, które w ten sposób stawały się dla kontestującej młodzieży przedmiotami kultu. Kilka zagranicznych gazet oskarżyło Sawak o zabójstwo Behrangiego. Nie wiadomo, czemu miałoby to służyć, faktem jest natomiast, że to nieprawda. Trzy miesiące wcześniej zostałem wybrany na rektora uniwersytetu i z pełnym poparciem Szacha zacząłem działać na rzecz demokratyzacji większości instytucji akademickich w Iranie. Większość stanowisk stała się wybieralna. Dotyczyło to w szczególności przekazania kompetencji w zakresie nominacji i promocji kadry dydaktycznej radom konsultacyjnym, wybieranym w wyborach tajnych i bezpośrednich przez profesorów poszczególnych wydziałów. Rząd był przeciwny temu systemowi, zwalczał go też premier Howejda – autentyczny intelektualista, który stał się zwolennikiem rządów silnej ręki, nieufny w stosunku do uniwersytetów, gdzie nie był zbytnio popularny. Jednak poparcie Szacha pozwoliło na efektywne wprowadzenie tej reformy. Przedstawiłem Szachowi pomysł wystawy, z sugestią, aby to on właśnie ją otwierał. Zgodził się natychmiast i z entuzjazmem. Sawak wywołuje zamieszki, premier wysyła nieprzyjazne pisma do przewodniczącego rady konsultacyjnej uniwersytetu. I szef Sawaku, i premier przedstawiają swoje obiekcje Szachowi, który niezmiennie odpowiadał: „Nie znam sprawy, nie powinienem mieszać się do spraw uniwersytetu, idźcie z tym do rektora.” A rektor, silny poparciem rozbawionego sytuacją Szacha, oczywiście udawał głuchego. W dniu otwarcia Szach długo zwiedza wystawę, ostentacyjnie zatrzymując się przed zdjęciami, pamiątkami, książkami i rękopisami wyklętej dwójki, pozwala się fotografować i filmować z ich książkami w ręku. Mija pełna godzina. Budynek biblioteki, piękny i funkcjonalny, zaprojektowany przez architekta Abdol Aziza Farmanfarmajana robi duże wrażenie, tak samo jak zbiory biblioteczne – książek, rękopisów i periodyków. Opuszczając budynek zapytał mnie – z tą swoją idée fixe monumentalizmu – „Jakie miejsce w szeregu podobnych instytucji na świecie daje nam ta biblioteka?” Nie wiedziałem, lecz była jedną z najlepiej wyposażonych i robiła wrażenie. Tak też odpowiedziałem. Później, z uśmiechem uwiecznionym przez fotoreporterów, Szach rzucił uwagę: „Prześcignęliśmy ich, prawda?” Otwartą dla publiczności wystawę zwiedziły tysiące ludzi, zaś książki obu wyklętych autorów już następnego dnia pojawiły się w witrynach księgarni. 7 listopada Szach i Szachbanu otwierają Bibliotekę Miejską, a 14 premier otwiera osiedle socjalne, liczące 470 mieszkań, kompleks sportowy na 5 tysięcy osób oraz ośrodek kultury Nazi Abad w południowej części Teheranu. 17 grudnia w prowincji Chuzestan para cesarska asystuje przy rozruchu dużej rafinerii ropy naftowej, przerabiającej 183 000 baryłek dziennie, oraz największej na świecie przepompowni gazu. To tylko kilka inwestycji wśród setki podobnych. Rok jubileuszu oznaczał dla Iranu skok do przodu, był demonstracją jego ekonomicznych sił żywotnych, chęci czerpania z nowych źródeł zbiorowej wyobraźni, a także kreatywności, opartej na sięgającej tysiącleci tradycji. W ponad czterdziestu krajach świata utworzono komitety obchodów 2500-lecia powstania cesarstwa perskiego. Ich przewodniczącymi byli przeważnie szefowie tych państw, wyjątkowo - jak w USA i Francji – ich małżonki. Przy okazji konferencji, seminariów, kolokwiów i wystaw opublikowano wiele prac naukowych i popularnonaukowych, poświęconych historii, sztuce, kulturze i cywilizacji irańskiej. Obchody stały się szeroko zakrojoną imprezą promocyjną dla kraju. Zapał, z jakim włączyły się do tego wszystkie rządy świata, począwszy od Pakistanu, kraju zaprzyjaźnionego i odwiecznego sojusznika, po daleką Islandię – włączając w to wielkie mocarstwa, a szczególnie ZSRR – stanowił niewątpliwie dla Iranu wyraz swoistego hołdu, ale przede wszystkim oznaczał dostrzeżenie wzrostu jego roli w chórze narodów świata i docenienie postępów, jakie czynił na arenie międzynarodowej. Duma narodowa Irańczyków została mile połechtana. Zresztą nie mogło być inaczej… Równolegle do obchodów w Persepolis od 13 października odbywał się w Szirazie wielki międzynarodowy kongres iranistów. Posiedzenia plenarne i grup roboczych odbywały się w centralnym budynku miasteczka uniwersyteckiego, w którym znajdowała się amfiteatralna aula, restauracja i sale posiedzeń. Wszystko to było dziełem architekta Mohammada Rezy Moghtadera i jego współpracowników. Otwierając obrady kongresu Szach podkreślił, że celem tych wszystkich uroczystości jest „promowanie wielkiej kultury irańskiej. Każda dominacja, czy to polityczna, czy militarna, ma swój kres. Promieniowanie kultury i jej wartości są wieczne. W naszej, liczącej kilka tysięcy lat historii największymi zdobywcami byli ci, którzy zapewnili trwałość naszej kultury, przekazując ją w coraz silniejszym blasku chwały z pokolenia na pokolenie.” W kongresie, któremu przewodniczy Szodża-ol-Din Szafa, uczestniczy czterystu uczonych, z czego trzystu przybyło z czterdziestu czterech obcych krajów. Stanowi on okazję do przedstawienia tysięcy sprawozdań z prac badawczych. Biblioteka Narodowa Pahlawi publikuje wkrótce po zakończeniu kongresu ich listę, liczącą 240 stron druku. Pełne materiały z kongresu miały być progresywnie publikowane w setkach tomów po 50 stron każdy. Był to nie mający sobie równych raport o wiedzy i nauce, o kulturze i cywilizacji irańskiej. Jednak podczas ataku na bibliotekę w lutym 1979 r. rewolucjoniści skonfiskowali wszystkie te materiały. Co z nimi zrobili? Któż to wie… Obchody Roku Cyrusa Wielkiego, jak Irańczycy zwykli je nazywać, były wielkim sukcesem organizacyjnym. Wszystko działało bez zarzutu, wszystko było wykonane przez Irańczyków. Prawdziwym wyzwaniem była konieczność zapewnienia bezpieczeństwa tak wielu możnym tego świata. Tu także odniesiono sukces. Trzy kordony zapewniały ochronę gości w Persepolis. Umieszczenie ich wszystkich w jednym hotelu byłoby dużym ułatwieniem, ale naturalna izolacja obozu namiotów również ułatwiała zadanie. Ponadto obecność licznych głów państw, w tym z krajów komunistycznych, odstręczała wywrotowców, szalejących podówczas w Iranie i poza nim. Nie mieli oni zamiaru narażać życia tych, którzy nimi manipulowali. W Teheranie było jednak inaczej. Widowiskowe zamachy, przeprowadzone na oczach sławnych ludzi z całego świata, dziennikarzy i turystów, stanowiłyby niszczycielskie ciosy we władze. Jeden z nich miał zniszczyć linię wysokiego napięcia, doprowadzającą prąd z elektrowni na tamie Amir Kabir, znajdującej się w odległości 60 km od stolicy, i w ten sposób pozbawić miasto energii elektrycznej w czasie uroczystości. Helikoptery z dywizji wojsk lotniczych gen. Chosrodada wykryły niebezpieczeństwo i uprzedziły siły bezpieczeństwa, które udaremniły zamach. Ponadto planowano trzy wielkiej siły eksplozje. Pierwsza miała nastąpić podczas inauguracji kompleksu olimpijskiego w Teheranie. Łatwo można sobie wyobrazić, jakie musiałyby być ofiary wśród stutysięcznej widowni. Druga miała zniszczyć Szachjad – memoriał królów. Zamach został udaremniony dosłownie na 10 minut przed zaplanowanym wybuchem. Wykrycie i udaremnienie tych zamachów było dziełem Sawaku. 18 października ładunek wybuchowy o mocy wystarczającej do zabicia wielu przechodniów został wykryty przez strażnika przy głównym wejściu do kampusu Uniwersytetu Teherańskiego i rozbrojony przez policyjnego pirotechnika. Bez miasta namiotów w Persepolis, bankietu, organizowanego przez „Maxime” i naukowych publikacji o „wyrafinowanej kuchni cesarskiej na przestrzeni wieków, a także bez dwustu kelnerów od „Potel et Chabot”, których z powodzeniem można by ściągnąć z dworu cesarskiego i kilku wielkich hoteli irańskich, sukces zostałby z pewnością osiągnięty bez wzburzenia opinii publicznej. W tym czasie Iran był dumny z poziomu swoich elit i sukcesów organizacyjnych, chciał popisywać się osiągnięciami. Francuskie menu wielkiego bankietu i dwustu sprowadzonych specjalnym samolotem kelnerów było jak przysłowiowe „drzewo, które zasłoniło cały las”. Pomyłką. Gorzej – błędem. A próby jego „zamazania” pociągnęły za sobą jeszcze gorsze konsekwencje. Gdy po upływie trzydziestu lat wspomina się rewolucję lat 1978-1979, to nieustannie powraca się do tamtych uroczystości, do tamtych namiotów, do tamtego bankietu z menu od „Maxime” i dwustu osobami obsługi od „Potel et Chabot”. Nie mówi się o niczym więcej. Nie jest to ani rzetelne, ani lojalne. To dezinformacja. Ile kosztowały te obchody? Wymieniane są różne kwoty, czasem najbardziej fantastyczne. Od 12 milionów dolarów (kwota podana na konferencji prasowej 24 października 1971 r. przez ministra dworu cesarskiego, Amira Asadollaha Alama) do miliarda dolarów, a nawet więcej. Jeżeli do rachunku włączyłoby się wszystkie duże i małe projekty, związane z jubileuszem, jak wielkie zapory wodne, autostradę, zaplecze hotelowe oraz dwa i pół tysiąca szkół wiejskich, to ogólna kwota byłaby znacznie większa. Ale tak mogą robić tylko ci, którzy ganią cesarski Iran za jego politykę modernizacji i rozwoju. Niemniej jednak koszty bankietu i miasteczka namiotowego pozostają do dziś tajemnicą. Nawet rewolucjoniści nie potrafili „sprokurować” dokumentów na ten temat. Szach wziął odpowiedzialność na siebie, chociaż był przeciwny namiotom i wolał odpowiednio zaopatrzone hotele. Dał się jednak przekonać, czego później żałował. Możliwe – mówiło mi o tym wówczas kilka osób – że nie wiedział o nieirańskim, importowanym menu. Problem dotyczy szczegółu, ale była to pomyłka polityczna. Tak samo nie wiedział o sprowadzeniu cudzoziemskiej obsługi, którą po raz pierwszy z niejakim zdumieniem zobaczył podczas przyjęcia. Lecz zło już się dokonało. Pod koniec roku jubileuszowego ucieleśnione w osobie Mohammada Rezy Pahlawiego sprzeczności osiągają apogeum. Siedem lat później określą one jego postawę w obliczu rewolucji. Iran przeżyje kilka lat euforii. Demonstracja potęgi i ambicji nie tylko odkryje przed światem jego słabości, lecz również wywoła niepokój w regionie i wśród sojuszników. Zakiełkują ziarna destabilizacji, zasiane w 1978 r. Rządzący, a wśród nich Szach jako pierwszy, dostrzegą ją – niestety zbyt późno. Przebudzenie będzie ciężkie i tragiczne. 17 października 1971 r. – Otwarcie Szachjadu – Memoriału Królów, dedykowanego Cyrusowi Wielkiemu. Łuk triumfalny wysokości 60 m – dzieło Hosejna Amanata. W podziemiu Muzeum Historii Iranu o powierzchni 8000 m². (Ze zbiorów Parwiza Amuzegara.)\nAutor: Houchang Nahavandi\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Upadek_i_smierc_szacha_Iranu__Relacje_i_dokumenty-ebookRO/p92218i141367" target="_blank" title="Upadek i śmierć szacha Iranu. Relacje i dokumenty [Houchang Nahavandi] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Upadek i śmierć szacha Iranu. Relacje i dokumenty [Houchang Nahavandi] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Frida Kahlo – Wikipedja, wolna encyklopedia\nImię i nazwisko Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderun\nFrida Kahlo, właśc. Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderun (ur. 6 lipca 1907 w Meksyku, zm. 13 lipca 1954 tamże) – meksykańska malarka, słynąca z autoportretuw. Życie Fridy Kahlo rozpoczęło się i zakończyło w Coyoacán w domu zwanym „Niebieskim Domem”.\nSztuka Kahlo pżejawia bardzo wiele nawiązań do kultury meksykańskiej i indiańskiej. Z tego powodu często bywa określana jako sztuka naiwna (prymitywizm) bądź folkowa, nieżadko ruwnież jako surrealistyczna. Najczęściej poruszaną pżez pżez Kahlo tematyką w malarstwie było cierpienie i bul fizyczny. Wynikało to bezpośrednio z jej problemuw zdrowotnyh ciągnącyh się od wieku dziecięcego (polio w 6. roku życia), kture pogłębiły konsekwencje wypadku komunikacyjnego w okresie nastoletnim. Pżez większą część życia związana była z meksykańskim artystą Diego Riverą.\n5 Puźne lata i śmierć\n7 Obhody stulecia urodzin\n8 Obecność w popkultuże\nLa Casa Azul w 1957 roku pżekształcony na muzeum\nUrodziła się 6 lipca 1907 w La Casa Azul (Niebieskim domu) w Coyoacán – niewielkim miasteczku na pżedmieściah Meksyku. Jej ojciec, Guillermo Kahlo (1871–1941), urodził się jako Carl Wilhelm Kahlo w Pfożheim w Niemczeh w protestanckiej rodzinie Heinriha Kahlo i Henrietty Kaufmann. W wieku 19 lat wyjehał do Meksyku i zmienił swoje imię na jego hiszpański odpowiednik – Guillermo. Zajmował się malarstwem i fotografią. Matka Fridy Kahlo, Matilde Calderun y Gonzalez, była gorliwą katoliczką z kożeniami indiańskimi i hiszpańskimi. Zajmowała się domem oraz rodziną.\nRodzice Fridy Kahlo pobrali się tuż po śmierci pierwszej żony Guillerma, ktura zmarła w trakcie porodu drugiego dziecka. Pomimo że związek rodzicuw Fridy nie należał do szczęśliwyh, doczekali się potomstwa, w kturym Frida była tżecią z cztereh curek. Z popżedniego związku ojca miała ruwnież dwie pżyrodnie siostry. Niekture źrudła podają, że wyhowywały się one wraz z Fridą w jej domu rodzinnym, jednakże według innyh zostały odesłane do zakonu. Pżez całe swoje życie Frida silniej związana była z ojcem. Matka często nie pohwalała zahowania curki.\nW roku 1910, kiedy Frida miała 3 lata, rozpoczęła się meksykańska rewolucja. Puźniejsza malarka, hcąc być utożsamiana z postępową i radykalną rewolucją, podawała 7 lipca 1910 jako dzień swoih urodzin. W wieku 6 lat Frida zahorowała na polio, co spowodowało, że jej prawa noga była krutsza niż lewa. W dorosłym życiu prubowała maskować ten defekt, nosząc długie, kolorowe spudnice. Pżypuszcza się, że Frida mogła mieć ruwnież wrodzoną wadę kręgosłupa w postaci rozszczepu pżejawiającego się m.in. deformacją kręgosłupa i dolnyh kończyn.\nW wieku nastoletnim Frida interesowała się sportem, trenując m.in. boks. W roku 1922 Frida dołączyła do grupy uczniuw w jednej z najważniejszyh szkuł w Meksyku. Była jedną z zaledwie 35 dziewcząt uczęszczającyh do tej szkoły. Zintegrowała się ze szkolną społecznością i oczarowała swoją osobowością najpopularniejszego ucznia szkoły, Alejandra Gumeza Ariasa, kturego wizerunek w pżyszłości uwieczniła na jednym z namalowanyh pżez siebie portretuw. W czasah szkolnyh była ruwnież świadkiem wielu scen zbrojnej pżemocy na ulicah Meksyku, związanej z trwającą meksykańską rewolucją. W dniu 17 wżeśnia 1925 Frida została ofiarą wypadku komunikacyjnego, w kturym zdeżyły się ze sobą autobus i tramwaj. Znalazła się w grupie najbardziej poszkodowanyh pasażeruw. W następstwie tego wypadku u dziewczyny doszło do szeregu poważnyh urazuw: złamania kręgosłupa, złamania obojczyka, połamania żeber, złamania miednicy, 11 złamań prawej nogi, złamania i zwihnięcia prawej stopy, zwihnięcia ramienia. Ponadto stalowy uhwyt poręczy autobusu pżebił jej podbżusze i macicę, co pżekreśliło szanse na macieżyństwo. W wyniku odniesionyh urazuw Frida 3 miesiące spędziła w odlewie gipsowym, kturym unieruhomiono jej ciało. W trakcie rekonwalescencji Frida usilnie pracowała nad tym, aby powturnie stanąć o własnyh siłah i nauczyć się hodzić. Pomimo osiągnięcia wyznaczonego pżez siebie celu, pżez resztę życia doświadczała nawrotuw bulu i dolegliwości pourazowyh, kture nieraz zmuszały ją do pobytu w szpitalu. Z tego powodu pżeszła 35 operacji, głuwnie nakierowanyh na usprawnienie prawej nogi, prawej stopy oraz kręgosłupa. W dorosłym życiu Frida Kahlo tżykrotnie zahodziła w ciążę, jednak z uwagi na doznane w wypadku obrażenia ciała nigdy nie doczekała się upragnionego dziecka.\nW czasie pżymusowego unieruhomienia po wypadku Frida zainteresowała się malarstwem. Ostatecznie pożuciła szkołę medyczną na żecz uprawiania sztuki. W trakcie 3-miesięcznego okresu unieruhomienia w gipsie zajęła się twożeniem autoportretuw. Tłumaczyła ten fakt słowami: maluję siebie ponieważ najczęściej pżebywam w odosobnieniu i znam dobże obiekt, ktury uwieczniam. Aby pomuc curce w rozwijaniu zainteresowań malarstwem, matka zorganizowała jej sztalugi umożliwiające malowanie podczas leżenia w łużku. Ojciec natomiast pożyczył jej swoje farby olejne i pędzle. Jej prace, często szokujące, obrazują bul i surowe życie kobiet. Wiele z nih (55 spośrud 143) to autoportrety pełne osobistej symboliki, często bazującej na odniesieniah do anatomii. Frida muwiła o swojej pracy: nigdy nie maluję fikcji, pżedstawiam moje własne życie.\nBardzo duży i pozytywny wpływ na rozwuj malarstwa artystki miał Diego Rivera. Frida podziwiała jego sztukę. Poznali się w 1927 w Ministerstwie Edukacji, gdzie Diego pracował nad muralem. Frida zaprezentowała mu 4 ze swoih prac. Diego pżyznał, że według niego Frida ma talent. Od tego czasu stał się częstym gościem w domu rodziny Kahlo. Czuwał nad rozwojem talentu Fridy, dając wskazuwki i nakierowując, ale też pozostawiał jej wolną wolę i pżestżeń w kształtowaniu twurczości. Wsparcie i pomoc Diega umocniły Fridę w dążeniu do zostania malarką i wieże, że potrafi osiągnąć swoje cele.\nW malarstwie Fridy uwidoczniły się wyraźnie wpływy rdzennej kultury meksykańskiej, co pżejawia się w dramatycznej symbolice i inspirowanyh sztuką ludową elementah. Stosowanie jasnyh barw i wyrazistyh kresek, cehy realizmu i uproszczone środki wyrazu stosowane do wyrażenia pżesłania malowideł stały się jedyną w swoim rodzaju, oryginalną wizytuwką Fridy Kahlo, kturą doceniono na całym świecie. W swoih pracah Frida częstokroć używała symbolu małpy, ktura – hoć w meksykańskiej kultuże i mitologii utożsamia żądzę i pragnienie – na obrazah malarki pżedstawiana była jako delikatna, wrażliwa i hroniąca pżed złem postać. Frida eksperymentowała, łącząc w swoih pracah elementy kultury, religii i tradycji meksykańskiej z surrealistycznymi akcentami. Namalowała kilka portretuw o bardziej abstrakcyjnym harakteże. Na jednym z nih pżedstawiła siebie i swojego męża, Diega.\nW 1939 Frida zaprezentowała swoje prace na wystawie w Paryżu. Zaproszenie do podruży, pobytu i wystawy we Francji wystosował André Breton. Muzeum sztuki Luwr doceniło twurczość Fridy, kupując jedną z jej prac „The Frame”. Było to niezwykłe wydażenie dla całego narodu meksykańskiego – "The Frame" zostało pierwszą pracą meksykańskiego artysty, ktura została doceniona pżez światowej sławy muzeum sztuki. Chociaż prace Kahlo są czasami określane jako surrealistyczne, a sama Kahlo wystawiała je kilkakrotnie wraz z surrealistami europejskimi, sama nie uznawała tej estetyki. Jej zainteresowanie tematyką kobiecą i szczerość ekspresji, dostżeżone pżez ruh feministyczny, spowodowały że stała się jego symbolem w ostatnih latah XX w.\nPopżez tematykę, jaką podejmowała w swoih obrazah (aborcja, śmierć, samotność, horoba, fizjologia, gender, ukazywanie kobiecej nagości, poronień, pżemocy, zdrady, lesbianizmu, niedoskonałości ludzkiego ciała oraz obrazoburczyh opinii, erotyzmu, patriotyzmu czy fascynacji politycznyh), Frida Kahlo nadała wspułczesnej sztuce feministycznej nowy kierunek. Jej dzieła nie pozwalają bowiem na seksualizację kobiety czy voyeuryzm, gdzie wizja świata oparta jest na pżeświadczeniu, że to płeć żeńska, w pełni upżedmiotowiona pżez mężczyznę, staje się biernym obiektem, a nie aktywnym obserwatorem żeczywistości, w kturej funkcjonuje i pełni konkretne role. Jej sztuka to symbol ciągłej walki i spżeciwu wobec pżyjętyh reguł dominującej ideologii, lekceważącej znaczenie i potencjał kobiety, a eksponowanie na obrazah ludzkiej krwi to pżejaw emancypacji. Artystka tym samym stwożyła (nie tylko meksykańskim) kobietom możliwość autoekspresji, pżerwania milczenia, uwolnienia się od tłamszącyh oczekiwań społeczeństwa oraz osiągnięcia statusu podmiotu, a nie, jak do tej pory, sztucznie wykreowanego pżez kulturę pżedmiotu.\nW swojej sztuce malarka nie tylko krytykowała fallocentryzm, ale także filozofię androcentryzmu, co możemy zauważyć w autoportrecie "La columna rota". Według badaczki Hayden Herrery namalowany w stylu jońskim filar symbolizuje złamany fallus oraz penetrację rozumianą dosłownie i metaforycznie jako ingerencję i wpływ na życie artystki tragicznego w skutkah wypadku drogowego, rozwijającej się medycyny i ustroju patriarhatu. Oprucz ukazania swojego fizycznego i psyhicznego cierpienia, malarka hciała jednocześnie wyrazić swoją opinię dotyczącą wyżej wymienionyh ideologii, kture w jej mniemaniu nigdy nie mogłyby zdefiniować jej jako artystki i kobiety. Ponadto wybur greckiej kolumny nie był bynajmniej losowy, gdyż klasyczne kanony piękna ustanowione już w starożytnej Grecji wykożystywały w arhitektuże geometrycznie perfekcyjne i idealnie symetryczne kolumny. Miały one pżypominać kobiece kształty. Artystka, na swuj oryginalny sposub, pżeciwstawiła się wielowiekowej tradycji i stwożyła swuj własny model postżegania kobiecego ciała oraz pojmowania atrakcyjności i bżydoty.\nFrida, popżez pżedstawianie na obrazah tabu swojej epoki, zanegowała system praw żądzący patriarhatem, ktury pżekształcił kobietę w istotę pasywną, zależną od mężczyzny oraz pżypisaną do domowego ogniska, prac domowyh i konkretnyh rul społecznyh, to jest żony i matki. Stąd też światowa marka malarki jest głuwnie zauważalna w zagadnieniah wspułczesnego feminizmu odnoszącyh się do płci, rasy oraz etniczności. Frida pokazywała zależność między jej własnym subiektywnym odbiorem świata a systemem gender, wewnątż kturego twożyła, systemem, ktury tępił osobistą, kobiecą ekspresję.\nNiektuży są zdania, iż Kahlo została błędnie pżekształcona w obiekt kultu i symbol feminizmu, do takiego stopnia, że wspułczesna krytyka zaczęła postżegać jej dzieła tylko i wyłącznie w nawiązaniu do jej osobistego życia. Zauważa się także, iż to André Bretun wyznaczył aktualne do tej pory kierunki badań i interpretacji obrazuw malarki pżez jej biografię, nurt surrealizmu, politykę, sztukę popularną i feminizm. Poskutkowało to znacznym umniejszeniem pola semantycznego jej prac, gdyż zapomniano o analizie skomplikowanej struktury trasmedialności oraz bogatego świata artystycznego pełnego nieoczywistej symboliki i odniesień kulturowyh pżedstawionyh w dziełah Kahlo. Jednakowoż ten fakt nieustannie jest weryfikowany pżez wielu badaczy, takih jak: Alfonso de Toro, Uta Felten, Claudia Gronemann, René Ceballos czy Ortrud Westheider. Świat zmienia pżesłanie dzieł malarki według aktualnie popularnej ideologii i norm, zapominając o samej Kahlo i jej pżekonaniah. Badawcze twierdzą, że wiele ceh, kture są pżypisywane dziełom Fridy, wydaje się być dosyć dyskusyjna. Jest wśrud nih m.in. postżeganie Fridy jako feministki. Żadna z jej prac, czy to malarska, czy pisemna, nie pżedstawiała w swoim pżesłaniu treści zaangażowanej ideologicznie, jednak nie da się ukryć, iż artystka była kobietą wyemancypowaną, tak w sfeże publicznej, jak i artystycznej.\nBadacze negujący powyższą teorię używają jako argumentu fakt, iż w całej sztuce Kahlo można zauważyć oczywiste upolitycznienie i udramatyzowanie ciała popżez ukazywanie kobiety w sposub zupełnie odbiegający od pżyjętyh do tej pory norm patriarhatu. Do niedawna płeć żeńska była zdefiniowana pżez mężczyznę i, cytując Simone de Beauvoir, traktowana jako pozbawiony jakiejkolwiek transcendencji, reprezentacyjny i pżypisany kategorii „inności” pżedmiot, esencja tego, co nieistotne i odmienne. Frida popżez dobur tematuw podejmowanyh pżez nią na płutnie stanowi ewidentny kontrpżykład wobec wszystkih wymienionyh wyżej ceh. Artystka, profanując sacrum swoih czasuw, kture ściśle wiązało się z seksualnością, erotyką i kobiecym ciałem, zdołała uwolnić się od znormalizowanego, zniewolonego i nażuconego popżez shematy socjo-kulturowe i historyczne „ja”. Z powodu niehęci do podpożądkowywania się ciasnemu i tłamszącemu gorsetowi tradycji, estetyki i kultury stwożyła podmiot, kturego cehował bunt, wolność i niezależność. Jej sztuka, oddana i prospołeczna, będąc w kontże do idei pżyświecającyh burżuazji, łączyła się z ludem, a popżez prezentowanie flag narodowyh, gołębi pokoju, Karola Marksa czy Juzefa Stalina, ukazywała oczywiste zamiłowanie do ideologii komunizmu. Niemniej jednak popżez zastosowaną pżez artystkę tehnikę malarską i kompozycję dzieła jej autorstwa stanowią ruwnocześnie pżykład malowidła ściennego oraz malarstwa narodowego Meksyku XX w.. Frida Kahlo była jedną z pierwszyh kobiet, kture popżez swoją sztukę wyrażały własną, niezależną tożsamość oraz indywidualny punkt widzenia, odżucając tym samym wizję tego, co do tej pory mylnie uznawane było za „feministyczne”. Kahlo była jedną z tyh artystek, kture pżyczyniły się do stwożenia nowego typu kobiecej tożsamości i pżez wielu została uznana jako prekursorka ruhuw emancypacyjnyh. Malarka stała się nie tylko symbolem feminizmu, ale także pżykładem osobistego i seksualnego wyzwolenia, zwłaszcza dla środowisk LGBT, co można zauważyć na wielu stronah i forah internetowyh, gdzie członkowie tej społeczności dają wyraz swoim odczuciom względem artystki. Frida Kahlo popżez swuj styl życia i formę wyrazu swojej sztuki nieświadomie stała się jedną z pierwszyh meksykańskih protofeministek i po dziś dzień dla wielu jest jedną z ważniejszyh ikon tego ruhu społecznego.\nZnajomość i wspułpraca na polu twurczym z artystą Diego Riverą zaowocowała uczuciem, kture w roku 1929 uświęcił związek małżeński. Pomimo dezaprobaty matki Frida postanowiła poślubić swojego nauczyciela i pżewodnika. Małżeństwo było bużliwe. Para często spierała się i godziła; oboje mieli silne, nieustępliwe i porywcze haraktery. Frida zabiegała o dziecko. W 1930 poroniła. Jej stan zdrowia stale się pogarszał. W 1932, po pżeprowadzce pary do Detroit, poroniła po raz kolejny. Stwożyła wuwczas wzruszający obraz odzwierciedlający to zdażenie pt. "Henry Ford Hospital". Rozpacz tego doświadczenia pogłębiła dodatkowo śmierć jej matki.\nBiseksualna Frida miewała romanse, m.in. z Josephine Baker, Isamu Noguhi, dr Leo Eloesser (w 1931). Diego tolerował skoki w bok żony, jeśli wiązała się z kobietami – o kohankuw był zazdrosny. Sam ruwnież nie stronił od pżelotnyh znajomości i miłostek. Nawiązał romans m.in. z młodszą siostrą Fridy, Cristiną, co bardzo zraniło i rozgniewało artystkę. Para rozwiodła się w listopadzie 1939, aby powrucić do siebie w grudniu 1940. Zawarli drugie małżeństwo. Ih drugi formalny związek nie był lepszy od pierwszego w kwestii porozumienia i wspułżycia. Para często zatem mieszkała w osobnyh mieszkaniah, ale „po sąsiedzku”.\nPuźne lata i śmierć[edytuj | edytuj kod]\nW 1937 zaangażowana politycznie komunistka Frida udostępniła Lwowi Trockiemu i jego żonie swuj dom. Rosyjski polityk uzyskał wuwczas w Meksyku azyl polityczny. Kahlo nawiązała z nim romans. Po jego ujawnieniu Trocki wraz z żoną pżenieśli się do innej rezydencji w Coyoacán. Niedługo potem w 1940 polityk został zamordowany (prawdopodobnie na terenie posiadłości Fridy). W międzyczasie, w 1938, Kahlo miała pierwszą wystawę w Julien Levy w Nowym Jorku, ktura odniosła sukces. Tam z kolei zaangażowała się w znajomość z fotografikiem Nickolasem Murayem. Następna wystawa w Paryżu nie spotkała się z entuzjazmem odbiorcuw. Frida poznała surrealistuw, ale była rozczarowana ih twurczością.\nW 1941 ojciec Fridy zmarł na atak serca. W 1942 Frida zaczęła prowadzić dziennik, ktury stał się cennym źrudłem informacji o niej. W 1950 pżeszła siedem operacji kręgosłupa, co zmusiło ją do kożystania z wuzka inwalidzkiego. W szpitalu spędziła dziewięć miesięcy. Zażywała silne leki pżeciwbulowe, co odbiło się na jej malarstwie.\nFrida Kahlo zmarła 13 lipca 1954. Na kilka dni pżed śmiercią napisała w swoim pamiętniku: Ufam, że odejdę bez żalu i że już tu więcej nie wrucę – Frida. Oficjalnym powodem śmierci artystki była zatorowość płucna, ale pżypuszcza się, że do śmierci mogło dojść z powodu świadomego lub nie pżedawkowania lekuw. Nie wykonano sekcji zwłok. Frida w ostatnih latah życia była bardzo słabego zdrowia. Z powodu gangreny amputowano jej prawą nogę (do wysokości kolana). Pżed śmiercią horowała także na zapalenie oskżeli, co dodatkowo ją osłabiło.\nDiego Rivera w swojej autobiografii podkreślił, że dzień, w kturym Frida umarła, był najbardziej tragicznym dniem jego życia i dopiero wuwczas zrozumiał, że najwspanialszą częścią jego życia była żona i miłość do niej.\nUrna z prohami Fridy spoczęła w jej rodzinnym "Niebieskim Domu", ktury obecnie pełni funkcję muzeum prezentującego dorobek artystyczny Fridy oraz pamiątki związane z malarką.\nPoza uznaniem, jakie Frida zyskała we francuskim Luwże, jej prace nie cieszyły się popularnością pżez dekady po jej śmierci. Najczęściej jej osoba kojażona była z osobą Diego Rivery. Frida była znana jako żona znakomitego artysty. Taki stan żeczy trwał do wczesnyh lat 80., kiedy w sztuce malarskiej pojawiło się pojęcie nurtu neomeksykańskiego. Należy podkreślić, że w wykreowania nowego stylu pomogli meksykańscy artyści, m.in. Abraham Ángel i Ángel Zárraga, kturyh surowe, wyraziste prace, opierające się na założeniah stylu Fridy, zostały opublikowane w kalendażu z klasycznym malarstwem Jesusa Helguery. Niedługo potem Peter Wollen i Laura Mulvey zorganizowali w kilku miejscah (Londyn – maj 1982 w Whitehapel Gallery, a ponadto Szwecja, Niemcy, Manhattan, Meksyk) wystawę prac Fridy, kture pżedstawiano z pracami cenionej i popularnej wuwczas Tiny Modotti.\nW 1983 miała miejsce premiera filmu pt. „Frida, naturaleza viva”, ktury odniusł wielki sukces i wzbudził kolejne fale zainteresowania dla twurczości malarki. W rolę Fridy w filmie wcieliła się Ofelia Medina, a w rolę Diego – Juan José Gurrola. Film wyreżyserował Paul Leduc. W tym samym czasie ukazała się biografia Fridy wydana pżez Haydena Herrera. Książka stała się światowym bestsellerem. Osobą malarki zainteresowali się Teresa del Conde oraz Jorge Alberto Manrique, ktuży poświęcili jej miejsce w książkah dotyczącyh sztuki meksykańskiej.\nW latah 1990–1991 obraz Fridy „Diego on my Mind” z 1943 prezentowany był w Metropolitan Museum of Arts Mexico w ramah wystawy „Splendors of Thirty Centuries”. W 1991 w Filadelfii wystawiono operę pt. „Frida” zaaranżowaną pżez Roberta Xaviera Rodrigueza. W 1994 amerykański muzyk James Newton wydał płytę pt. „Suite for Frida Kahlo”. W dniu 21 czerwca 2001 tważ Fridy pojawiła się na amerykańskim znaczku pocztowym. W 2005 na wystawie w Londynie zgromadzono 87 prac Fridy. W 2006 praca „Roots” z 1943 pobiła rekord najwyższej ceny uzyskanej dla obrazu latynoamerykańskiego artysty. Spżedano ją za 5,6 miliona dolaruw. W 2009 wydano powieść „The Lacuna” autorstwa Barbary Kingsolver. Publikacja skupiała się zwłaszcza na uczuciowej sfeże życia Fridy: opisano w niej życie artystki z mężem Diego Riverą oraz jej romans z Trockim.\nW rocznicę urodzin malarki 6 lipca 2010 Google dla uczczenia jej pamięci wplotło podobiznę Fridy w swoje logo, a jego czcionkę zastąpiło bardziej folkową, pżywołującą na myśl styl malarki. Z kolei 30 sierpnia 2010 Bank Meksyku wyemitował banknot o nominale 500 peso, na odwrocie kturego znajdowała się podobizna Fridy wraz z jej obrazem „Love’s Embrace of the Universe, Earth (Mexico), I, Diego, and Mr. Xulotl”, podczas gdy na drugiej stronie banknotu umieszczono podobiznę Diego. W 2008 na największym festiwalu sztuki w Edynburgu (Edinburgh Festival Fringe) pżedstawiono sztukę o życiu Fridy pt. „Frida Kahlo: Viva la vida!”. Autorem był Meksykanin Humberto Robles, a aranżacją zajął się Gael Le Cornec. Pżedstawienie otżymało Nagrodę Artystycznej Doskonałości i nominację dla najlepszego żeńskiego pżedstawienia na Brighton Festival Fringe w 2009. Wystawa pt. „Frida Kahlo and Diego Rivera: Masterpieces from the Gelman Collection” obejmująca prace Fridy i Diego prezentowane były od 9 lipca do 2 października 2011 w Pallant House Gallery w Chihester (West Sussex). Wystawa ta była wyjątkowa z uwagi na fakt, że zgromadziła w jednym miejscu dzieła dwuh centralnyh postaci meksykańskiego modernizmu.\nW 2017 w 110. rocznicę urodzin artystki odbyła się w Polsce prapremiera sztuki teatralnej autorstwa Jakuba Pżebindowskiego "Frida. Życie Sztuka Rewolucja". To pierwszy polski tekst dramaturgiczny inspirowany życiem i twurczością Fridy Kahlo. Spektakl pod honorowym patronatem Ambasady Meksyku w Polsce. W roli tytułowej wystąpiła aktorka i malarka Martyna Kliszewska. W tym samym roku w Centrum Kultury Zamek w Poznaniu zorganizowano wystawę „Frida Kahlo i Diego Rivera. Polski kontekst”, na kturej oprucz prac Fridy i Diego zaprezentowano fotografie pżyjaciułki Fridy pohodzącej z Grajewa, Benice Kolko, prace uczennicy Fridy i Diego, Fanny Rabel, artystki polsko-żydowskiego pohodzenia, jak ruwnież materiały poświęcone Wystawie Sztuki Meksykańskiej w Polsce, ktura odbyła się w Warszawie w 1955.\nObhody stulecia urodzin[edytuj | edytuj kod]\nObhody stulecia urodzin malarki uczczone zostały wielką wystawą zorganizowaną w Meksyku w Palacio de Bellas Artes w okresie 13 czerwca–12 sierpnia 2007. Specjalnie na ten cel wypożyczono prace artystki ze zbioruw znajdującyh się m.in. w Detroit, Minneapolis, Miami, Los Angeles, San Francisco i Nagoyi (Japonia). Na wystawie zaprezentowano jedną tżecią dorobku malarskiego Fridy, uzupełniono ją listami i manuskryptami wcześniej niepublikowanymi.\nW 2008 ponad 40 autoportretuw Fridy zaprezentowano w Stanah Zjednoczonyh w Walker Art Center w Minneapolis, The Philadelphia Museum of Art, The San Francisco Museum of Modern Art i innyh miejscah.\nW 2010 minęło 100 lat od daty urodzin podawanej pżez artystkę. Wystawa „Frida Kahlo w retrospektywie” pokazana w The Walter-Gropius-Bau w Berlinie w okresie 30 kwietnia–9 sierpnia 2010 zgromadziła ponad 120 jej szkicuw i obrazuw, w tym kilka wcześniej niepokazywanyh publicznie. Berlin pżypisał sobie wuwczas rolę głuwnego i najważniejszego organizatora uroczystości stulecia urodzin malarki.\nW 2002 premierę miał biograficzny film pt. „Frida” z Salmą Hayek w roli głuwnej. Film pżyniusł 58 milionuw dolaruw zysku i został oparty na biografii autorstwa Haydena Herrera.\nFlorence Welh z grupy muzycznej Florence and The Mahine zainspirowana obrazem Fridy pt. „What The Water Gave Me” skomponowała piosenkę o takim samym tytule. Brytyjska grupa Coldplay, zainspirowana obrazem Fridy Kahlo, napisała ruwnież utwur „Viva la Vida”, ktura stała się głuwnym singlem albumu „Viva la Vida or Death and All His Friends”.\nW 2019 zapowiedziano powstanie animacji poświęconej jej życiu. Pżygotowaniem zajmuje się Lupus Films z Londynu. W 2021 zapowiedziano produkcję serialu jej poświęconego, ktury wyprodukują CIC Media i Frida Kahlo Corporation.\nFrida Kahlo jest bohaterką wielu herstorycznyh publikacji, głuwnie pżeznaczonyh dla dziewczynek.\nPo śmierci Fridy Diego Rivera utżymywał jej rodzinny dom aż do czasu swojej śmierci w 1957.\nW 1959 w rodzinnym „Niebieskim Domu” Fridy (wybudowanym w 1907 pżez jej ojca Guillermo Kahlo) zorganizowano muzeum poświęcone jej osobie i twurczości. Podczas pżebudowy w ściennej szafie tego domu znaleziono 180 strojuw z regionu Oaxaca (w takim stylu malowała autoportrety), jak ruwnież kolczyki od Picassa, szale, buty i biżuterię. Latem 2007 znaleziska te toważyszyły zorganizowanej z okazji 100. rocznicy urodzin artystki wystawie.\nKilka małyh ukłuć (1935)\nSamobujstwo Dorothy Hale (1938-1939)\nSen (Łużko) (1940)\nMojżesz (Jądro stwożenia) (1945)\nNieh żyje życie (Viva la vida) (1954)\n↑ Zobacz także: Toro, A. Ceballos R. (2014). Frida Kahlo ‘revisitada’. Estrategias transmediales – transculturales – transpicturales, Hildesheim: Georg Olms Verlag. Felten, U. Shwan, T. (2008). Gender- und Körperinszenierungen bei Frida Kahlo, Tübingen: Tranvia. Gronemann, C. (2006). Mujeres en el umbral. La iniciaciun femenina en las escritoras hispánicas, Sevilla: Renacimiento, p. 65-79.\n↑ Toro, A. (2008). AISTHESIS: Frida Kahlo y las vanguardias europeas: Transpictoralidad – Transmedialidad, Chile: Universidad Catulica de Chile, pp. 105-110. Dostęp: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4646514\n↑ Domínguez Romero, N. (2014). Aportaciones a la Investigaciun sobre Mujeres y Género: Frida Kahlo: El autorretrato como salvaciun, Universidad de Sevilla, p. 62. Dostęp: https://idus.us.es/xmlui/handle/11441/40370\n↑ Ikona popkultury, wybitna artystka. Prace Fridy Kahlo w Poznaniu. „To wystawa roku w Polsce”, www.tvp.info, 28 wżeśnia 2017 [dostęp 2021-03-30] (pol.).\n↑ Coldplay - Viva La Vida. Historia pewnej piosenki, Radio Łudź [dostęp 2021-03-30] (pol.).\n↑ DawidD. Drużdż DawidD., Powstanie serial o Fridzie Kahlo. "Opowiemy o tym, czego nie ma w książkah", wyborcza.pl [dostęp 2021-03-30] .\n↑ Frida Kahlo – malarka, ktura stała się ikoną popkultury, www.empik.com [dostęp 2021-03-30] (pol.).\nFrida: życie i twurczość Fridy Kahlo – Hayden Herrera\nAlfonso deA. Toro Alfonso deA., Frida Kahlo y las vanguardias europeas: Transpictoralidad – Transmedialidad, „Aisthesis” (43), Santiago, Chile: Universidad Catulica de Chile, Instituto de Estética, 2008, pp.105-110, ISSN 0568-3939 .\nNoelia DomínguezN.D. Romero Noelia DomínguezN.D., Frida Kahlo: el autorretrato como soluciun, [w:] Rosa CasadoR.C. Mejía (red.), Aportaciones a la investigaciun sobre mujeres y género: V Congreso Universitario Internacional Investigaciun y Género, Sevilla 2014, pp.59-71, ISBN 978-84-943120-3-8 .\nUtaU. Felten UtaU., TaniaT. Shwan TaniaT., Gender- und Körperinszenierungen bei Frida Kahlo, Tübingen: Tranvia, 2008 .\nLucía Calderun: Frida Kahlo, ícono de la libertad y de la causa gay (hiszp.). Sin Etiquetas, 2015-02-16. [dostęp 2017-06-29].\nForum poświęcone życiu i twurczości artystki\n„Maluję własną żeczywistość. Straciłam troje dzieci. Zastąpiły je obrazy”. Historia Fridy Kahlo, viva.pl\nEwa Zadżyńska, "Kto dał jej skżydła", wyborcza.pl\nMaciej Kędziak, "Frida Kahlo. Zniewolony umysł", ksiazki.onet.pl, 28 wżeśnia 2017\nMałgożara Stalmierska, "Frida Kahlo – niezwykła meksykańska artystka", czasnawnetże.pl\nFrida Kahlo – w cieniu bulu, w centrum życia, tosterpandory.pl\nMihał Stolarewicz, Meksyk – z wizytą u Fridy Kahlo, odwiedziny muzeum w jej Niebieskim Domu | arhiwum = http://web.arhive.org/web/20161013145329/http://www.blogglobtrotera.pl/meksyk-z-wizyta-u-fridy-kahlo-odwiedziny-muzeum-w-jej-niebieskim-domu/\nFrida Kahlo – "Aztecka krulowa XX wieku", wysokieobcasy.pl\nTę stronę ostatnio edytowano 31 mar 2021, 15:14.


Polacy dostaną dodatkowe pieniądze. Nowy pomysł PiS - OTOPRESS\nPoczątek roku zazwyczaj oznacza podwyżki. Drożeje praktycznie wszystko, począwszy od pieczywa, poprzez energię elektryczną i gaz, skończywszy na wywozie odpadów komunalnych. Nie inaczej było w tym roku. Sporo cen towarów, czy usług już poszło w górę, a to niestety nie koniec. Na szczęście politycy PiS wpadli na ciekawy pomysł. Chcą dać ludziom dodatkowe pieniądze.\nDodatkowe pieniądze od PiS\nObóz rządzący już niejednokrotnie pokazał, iż leży mu na sercu los Polaków. Programy społeczne, wspierające ludzi w różnym wieku stały się wizytówką rządu Mateusza Morawieckiego. 500+, 300+, czy też trzynasta emerytura to tylko niektóre przykłady realnej pomocy ze strony państwa. Politycy PiS na tym jednak nie poprzestają. Śledząc na bieżąco sytuację społeczno-ekonomiczną, starają się podejmować odpowiednie działania na rzecz zwykłych Polaków. Tak właśnie jest i tym razem.\nJak wszyscy dobrze wiemy, z dniem 1 stycznia wzrosły opłaty za prąd. Energetyczni giganci typu Enea, Tauron, PGE, czy Energa wprowadziły około 12% podwyżkę. Rząd zareagował niemalże natychmiastowo. Politycy PiS opracowali projekt ustawy, która umożliwia wypłatę rekompensat z tytułu wspomnianej podwyżki.\nTrzeba jednak spełnić określone wymagania, aby móc starać się o rekompensatę, którą zaplanował PiS. Po pierwsze, ustawa będzie dotyczyć tylko gospodarstw domowych. Nie zostaną nią objęte firmy, gdyż byłoby to sprzeczne z prawem unijnym. Po drugie, dochód osoby, która jest stroną umowy zawartej z dostawcą energii elektrycznej nie może przekroczyć 7 tysięcy złotych miesięcznie. Po trzecie, trzeba będzie złożyć wniosek. Chętni mają czas do końca 2020 roku na dopięcie wszelkich formalności.\nPowróćmy jeszcze do samego projektu ustawy, przygotowanego przez PiS. Warto podkreślić, iż zakłada ona cztery wysokości rekompensat. Oto one:\n34,08 zł dla osób, które zużywają od 63 do 500 kWh,\n82,80 zł dla poboru od 500 do 1200 kWh,\n190,86 zł dla zużycia od 1200 do 2800 kWh,\n306,75 zł jeśli ktoś zużywa powyżej 2800 kWh.\nCo do sposobu wypłaty rekompensaty, to trzeba jasno powiedzieć, że nie otrzymamy pieniędzy do ręki. PiS chce, aby nasz pierwszy rachunek za prąd z datą wystawienia po 15.03.2021 roku zostanie pomniejszony o kwotę przyznanego dodatku.


Program TV na środę, 6.02.2019. Co obejrzeć dziś w telewizji? [PROGRAM TV, HITY DNIA] - Telemagazyn.pl\nKamila Glińska 05.02.2019 22:04, Program TV\nProgram tv na środę, 6.02.2019 r.:\n"Krocząc wśród cieni" - TV Puls, godz. 20:00\n"Drużyna A" - Polsat, godz. 20:40\nMatylda oznajmia rodzicom, że chce porozmawiać z Michałem. Julka o poranku żałuje nocy, którą spędziła w ramionach Marcina. Doktor Molenda spotyka się z Darią, żoną Tomasza Zubrzyckiego. Dziewczyna obawia się, że dziennikarze, którzy wciąż zajmują się sprawą zmarłego, odkryją w końcu prawdę i próbuje zmusić lekarza, by wykradł ze szpitala całą dokumentację jej męża. Tymczasem na SOR trafia mężczyzna cierpiący na silny ból głowy. Dolegliwości występuje za każdym razem, gdy próbuje uprawiać z żoną seks.\n"Podwójna tożsamość" - TV4, godz. 21:00\n"Szeregowiec Ryan" - TVN, godz. 21:35\n"Wymarzona dziewczyna" - TVP2, godz. 22:35\n"Co z oczu, to z serca" - TVN7, godz. 22:40\n"Nebraska" - TVN Fabuła, godz. 22:50\n"Planeta Singli 3" wkrótce w kinach!\nSprawdź pełny program tv na środę, 6.02.2019 >>


Ceny żyta - Strona 4 - Ceny płodów rolnych i środków produkcji - Agrofoto.pl Forum Rolnicze i Galeria Rolnicza\n520 netto kuj pom lubraniec\n530 netto młyn Jakpol\nWidzę ceny rosną, ja czekałem na 500 netto i w końcu za tyle wypchalem cały skład ze stodoły, można przynajmniej już graty pochować żeby nie rdzewiały pod chmurką\nEdytowano Listopad 3, 2020 przez KlimekPL\nDziś dzwoniłem z ciekawości do pobliskiego młyna. 500 brutto czyli o 50 zł na tonie drożej niż w zniwa. Szkoda, że nie ma gdzie trzymać zawsze byłby prawie 1000 do przodu.\nPMN agro Zwoleń 550 brutto tylko oni tam nie mają Gdzie sypać wezmą 10 t i trza znów na miejsce czekać 😂\nMazowieckie zachód ceny żyta na dziś 530-550 zł netto tylko niby pasza. W żniwa zeszły do poziomu 430-470 złnetto dlatego nie sprzedałem. Jak będzie 570-580 zł to się pomyśli o sprzedaży.\nAgrocentrum Grajewo dziś 460 netto ^^\n550 zł paszowe , indywidualny rolnik odbiera systematycznie, łódzkie\nA skup 470 brutto 🙆♂\ndieta świńską ma taką ?\n@ZELKOW tak wszystko idzie dla tucznikow 😉\nEdytowano Listopad 25, 2020 przez Ursus932\na siejesz hybryde czy populacje ?\n@ZELKOW tylko populacyjne\no to dziwne bo na populacji słabo rosną zazwyczaj, chyba że nie wielką domieszke daje\na co on głupi ?czy tuczniki zw drogie\ntak serio ? ja myslałem ze ta hybryda to placebo w porównaniu do tradycyjnego wymyslone przez KWS\n44 minuty temu, ZELKOW napisał:\nA to co ta hybryda ma innego że lepsza od populacji? Czy to czysty marketing?\nA to kup zboże paszowe taniej,\nZresztą mnie to nie interesuje, jemu pasuje 🤷♂\nMówił że rosną, miesz z koncentratem Hero nutreny, a czy daje jakieś zboża to nie pytałem\nHybryda właśnie lepsza na pasze a populacyjne lepsze na mąkę\n@zbitom793 no możliwe, nigdy się tym nie interesuje, bo u mnie dość innych zboż na pasze\n560 netto konsumpcja Slupca\nW piątek 580 zł/netto Cedrob Raciąż.\nReszta żyta w tym tygodniu pojechał na skup, 500 zł brutto\n@Agrest więc tak jak pisałem wcześniej żyto bez Npk,tylko jedna dawka azotu i jesienią oprysk na chwasty, i teraz po sprzedaży reszty wyszła średnia 4t z ha 🤷♂\nU mnie średnia 3,6 tony wyszła. Ale koszta razem z paliwem i omłotem nie przekroczyły 1800zl a na najbardziej oszczędnie prowadzonym kawałku przeznaczyłem 1 300 zl na hektar. Specjalnie tak oszczędnie bo znam swoje gleby i wiem że nie mają potencjału na intensywną agrotechnikę i wysokie plony.\nSprzedaż zboża plus doplaty zapewniają jako taką rentowność\nJa w tygodniu sprzedałem resztę żyta do Chemirolu po 520 netto. W żniwa było po 500, dużo się nie zarobiło. Za to sypnęło w tym roku jak nigdy, oprysk na chwasty i dwie dawki N i koniec, aż wstyd się przyznać, bo zawsze był jeden oprysk na grzyba z jakąś odżywką.\nPobliski młyn 550 brutto. Wzrost o 100 zł na tonie względem żniw.


Zawodowo jest związana z wydawnictwami Papierowy Księżyc i Fabryką Słów. Pracuje jako redaktor i tłumacz z języka rosyjskiego.\n↑ a b Ewa Białołęcka - Encyklopedia Fantastyki. W: Encyklopedia Fantastyki [on-line]. [dostęp 2019-02-04].\nTę stronę ostatnio edytowano 26 sie 2019, 09:52.