Listy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca. T. 1-2 : (z Warszawy do Rzymu). [Antoni Edward Odyniec] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00062 002727 22446303 na godz. na dobę w sumie\nListy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca. T. 1-2 : (z Warszawy do Rzymu). - ebook/epub\nAutor: Antoni Edward Odyniec Liczba stron:\nLISTY Z PODRÓŻY.\nLISTY Z PODRÓŻY Antoniego Edwarda Odyńca. (z warszawy do rzymu). Tom I Warszawa. Nakład Gebethnera i Wolffa. 1875. Дозволено Цензурою Варшава 18 Сентября 1874. Druk J.Bergera, Warszawa, ul. Daniłowiczowska" Nr 619. PANI Alexandrze z Chometomskich BORKOWSKIEJ. Pani byłaś pierwszą pobudką do ogłoszenia tych listów, w piśmie wydawanem przez Panią. Poświęcając je Pani w tem osobnóm wydaniu, chciałbym tylko połączyć Jej imię, z imionami tych najbliższych przyjaciół mojej młodości, do których je i o których pisałem; a razem złożyć Pani hołd wdzięczności za przyjaźń, która mi zachód dni moich osładza. Z USZANOWANIEM I PRZYJAŹNIĄA. E. Odyniec. 1875. Lutego 26. WARSZAWA.\nSŁÓWKO PRZEDWSTĘPNE. Ja ztąd oczu nie stracę, i w tem będę stały, Że chwalić nie omieszkam, co jest godno chwały. J. Kochanowski. Zabierając się do ogłoszenia w osobnej książce Listów z podróży, odbywanej przed czterdziestu pięciu laty przez Adama Mickiewicza i Antoniego Edwarda Odyńca, wydawca zwrócił uwagę, iż autor wprost przystępując do opowiadania wypadków, nie przygotowuje do nich czytelnika obrazem uczuć i stosunków, z których się owa podróż wywiązała i któremi od początku do końca była karmiona. Wskazuje się nam od razu mnóstwo klejnotów z uroczej świątyni serc młodocianych, której przedtem nie mogliśmy poznać w całości; której ołtarze nieubłagana ręka czasu następnie pokruszyła; której bogowie, uniesieni przy sercu czcicieli swoich, z nimi do grobu się pokładli; na której sklepieniach bluszcz już lub trawa porasta, a i ściany coraz głębiej osuwają się w ziemię. W po śród dostojnych zwalisk świątyni żywota wybrańców naszego społeczeństwa przed pięćdziesięciu i czterdziestu laty, snadno już zbłądzić nieświadomemu, a jeszcze snadniej zbłądzi późniejszy przychodzień, jak pośród gruzów i odłamków kolumn na milczącym cmentarzu wielkości świata greckiego. Zdało się tedy wydawcy książki i piszącemu te słowa, iż byłoby rzeczą w niejakim względzie pożyteczną, dać chociażby najogólniejszy rzut oka na stosunki i uczucia, z których się podróż dwóch poetów po Europie wywinęła. Trochę też znajomości miejsca, na którem roztaczała się istnie Teokrytowa sielanka miłości nauki i cnoty – trochę wieści serdecznej z owych czasów, dotąd niezagłuszonej wśród uroczych pagórków i dolin pochylonych ku zbiegowi Wilenki i Wilii – trochę wieczornej rozmowy z ludźmi, którzy na owe stosunki z blizka patrzali, albo i sami uczestnikami ich byli, – składało się w myśli na zarys wizerunku i przemocą napraszało się pod pióro. Mniemaliśmy zaś, że skoro na starych obrazach, malowanych przez braciszków klasztornych, podziw, cześć i miłość przejmująca kierującego pędzlem, może do pewnego stopnia odblaskami uczucia nagrodzić niedokładność rysunku i kolorytu, tedy i mającemu pisać o czasach Mickiewiczowskich uniwersytetu wileńskiego, wolno się łudzić nadzieją niejakiego powodzenia… Przedewszystkiem uderza nas w tych czasach górność piastowanej idei. Co w sposób nieodpowiadający istocie rzeczy zwano wtedy "Romantycznością, " pewnym niby kierunkiem literackim, z romansu średnio – wiecznego zrodzonym, a sprzecznym z istnie magdeburskiemi Ortylami klassycyzmu francuzkiego i warszawskiego, to było nie samom tylko umiłowaniem pewnej formy poetyckiej, ściśle spokrewnionej z cudownością duchową, albo jak się ironicznie mówiło" z duchami i upiorami. Była to owszem i wiara religijna, i zobowiązanie względem przeszłości, i obyczaj w stosunkach ze współczesnymi, i hasło w szukaniu dróg przyszłości. Nie chodziło jedynie o to, żeby zamiast opiewać "Dafnę w drzewo bobkowe przemienioną, " pisać raczej o zakochanych w sobie bracie i siostrze, przemienionych w "bratki"; lecz szło od razu o całkowite odrodzenie się na duchu, którego jednym tylko i to podrzędniejszym przejawem miało być odnowienie formy poetyckiej. Jak w symbolicznym Tukaju, poczętym przez Mickiewicza, a prowadzonym dalej przez Odyńca, należało dla odmłodzenia pociąć na części starego człowieka i tajemniczym lekiem namaszczać jego członki: tak i w tem odmłodzeniu moralnem, kuszono się poddać całego człowieka duchowego przeobrażeniu na lepsze – i rzeczywiście przeobrażenie się odbywało. Na miejsce lekceważenia albo nawet szyderstwa z wiary ojców, z przeszłości rodzinnej, ze staroświeckiego obyczaju i miłości duchowej, na miejsce wszystkich owych czynników rozkładu, zasianych przez pisarzy materyalistycznych XVIII stulecia, a lekkomyślnie przez nas z uwielbieniem przejętych, starano się postawić umocnienie w wierze, umiłowanie pamiątek rodzinnych, czystość i serdeczność stosunków, szlachetność i duchowość uczuć. Już to jedno, że lud wiejski nie z krain auzońskich, ale z nad Niemna, Wilii i Bugu, uznano za przedmiot godny wystawiania w blasku postaci idealnych, kiedy do owej pory zwykle w dziełach sztuki krajowej występował w poczwarze opoja lub srogiego sołtysa, jak niewolnik lub wyzwoleniec w komedyi starożytnej, było ogromnym krokiem naprzód w zapatrywaniu się na stosunki społeczne. Już samo wyrzeczenie się przez poetów naszych owego klassycznego bezwstydu, któremu jeszcze tyle hołdował w najlepszych swoich utworach Trembecki, w którym plugawie i bezczelnie brodził Węgierski, ba! i sam biskup Naruszewicz, – zamiast tego zaś uwielbienie czystości i niewinności uczuć w duchu rodzinnej klechdy i pieśni ludowej, stanowiło wymowny dowód znakomitej naprawy obyczaju. O rodzinnym pierwiastku żyjącym i historycznym w poezyi, o kolorycie miejscowym, a nawet formie wiersza zbliżonej do pieśni ludu, już nie mówimy, jako o rzeczy znanej powszechnie. Myśl odrodzenia pulsowała we wszystkich arteryach organizmu umysłowego. Me wszędzie atoli, gdzie się poezya polska odzywała, tak pojmowano ruch umysłowy, mianowany podówczas "Romantycznością, " jak pojmowano go w Wilnie i jak powyżej określono. W Krzemieńcu przebłyskiwało ledwo słabe księżycowe światełko, pochodzące z odbicia "promieni'' tryskających z Wilna; pomimo wielu przymiotów rzeczywistych tej szkoły, czuć było, iż rozlewającemu się z niej światłu brak ożywczego ciepła. W naukach ścisłych i historycznych, było tam kilku ludzi nielada; ale w w sferze gorętszej działalności duchowej, muskane wiersze Felińskiego, to może najwybitniejszy wyraz nie uczuć wewnątrz piastowanych, lecz zewnętrznego objawu bicia serca Krzemieńca. We Lwowie zapasy z klassycyzmem wyraziły się przedewszystkiem w wierszowanych łamigłówkach filologicznych Kamińskiego i w zawziętem propagowaniu filozofii Kanta, pono nie całkiem zrozumiałej dla samych jej owoczesnych szerzycieli. Rozumiano tam jednak przynajmniej jedną stronę ważniejszą, ruchu, a czego w walce Z Niemcami nie domówił autor Nowych Krakowiaków i Górali, to sobie dopowiadano przedrukami dzieł gdzieindziej wydanych, nie pytając o pozwolenie autora. W Krakowie zdrowo pojmowane starożytnictwo klassyczne, tudzież chodzenie ze czcią po skarbnicach przeszłości krajowej, wydało Przybylskiego, Sołtykowicza, Bandtkego; lecz płynąć z prądem życia teraźniejszości nie rwano się wcale. W Poznaniu, który po kilkunastu latach stał się był jednem z najważniejszych zbiorowisk różnostronnej działalności umysłowej i obywatelskiej, w początkach epoki romantycznej głuche panowało milczenie. Później krzątał się tam nieco Józef Muczkowski, lecz sam jeden niewiele mógł zdziałać, zwłaszcza że chęciom szlachetnym nie pomagało natchnienie. Wreszcie co do Warszawy, ta lubo miała gościem zkądinąd przybyłego, głęboko sercem i umysłem sięgającego ro – mantyka Brodzińskiego, lubo stała się wypadkowo przytułkiem do pracy i łożem Łazarza dla autora Maryi, lubo słyszała piosnkę o zmykającym z jej murów Mazepie, wygrywaną, na kozaczym teorbanie przez Bohdana Zaleskiego, lubo słyszała zgrzytliwy wiersz o zamku kaniowskim, – wszakże ogólnie rzecz biorąc, była obozem oszańcowanym, w którym cały kościół wojujący klassycyzmu i obyczaju francuzkiego w naszym kraju, zaopatrywał się w proce i tarany na przeciwnika. – Uprzedzenie tak daleko tu sięgało, że naczelny wódz "Klassyczności, " Stanisław Potocki, publicznie się przechwalał, iż nawet słowa języka ojczystego wtłacza w łoże Prokustowe form właściwych jedynie francuzczyźnie. Nie sam Mickiewicz w swojej rozprawie: O krytykach i recenzentach warszawskich odmalował to zasklepienie się ducha twórczości narodowej w kokonie obczyzny; nierównie wcześniej, a z równą, jeżeli nie większą dosadnością, wypowiedział to samo ówczesny żołnierz, późniejszy biskup Ludwik Łętowski. Ten najpierwszy może z piszących u nas teoretyków romantycznych, już w roku 1816, zatem nawet przed Brodzińskim, dowodząc, że "myśl robi poetę, rym zaś tylko wierszopisa, " jak gdyby już wtedy przepowiadał Irydiona, – jednocześnie taką daje charakterystykę działalności literackiej w Warszawie, w broszurze zatytułowanej imieniem Podróży do Rzeczypospolitej Uczonych: "Miasto Aencyklopedya jest. " stolicą Rzeczypospolitej Uczonych. Leży w błotnistej dolinie, a rzeka uprzedzenia zdaje się niemal całe do – koła oblewać. Dwadzieścia cztery bramy ułatwiają wejście, lecz mimo takową dogodność, mieszkańcy ścieżkami na wyłom ochoczej przechodzą. Pałac poezyi z wierzchu przepysznie przyozdobiony, lecz mimo zbytek sztuki, nosi cechę przymusu a wysadności. Po pod mury przechodzą się uprzywilejowani nowiniarze, chroniąc się od słonecznego prawdy światła… " Cóżby do tego wizerunku mógł dodać najżarliwszy późniejszy romantyk ze szkoły Mickiewicza? Wilno tedy pierwiastkowo było jedynem w całem znaczeniu siedliskiem "Romantyczności, " pojmowanej nietylko jako dążenie ku reformie przepisów artystycznych, lecz zarazem jako kodeks kierowania uczuciami i jako układ stosunków społecznych. Nic więc dziwnego, że ludzie obojętni patrzali z daleka na to miasto z niejakiem niedowierzaniem, przeciwnicy zaś gnieżdżący się w Warszawie nie skąpili mu lekkomyślnych wyrzutów za rzekomą pogardę odwiecznych tradycyj sztuki. Nie tu zaiste miejsce rozpatrywać się w drobnostkowych zapasach o nieistniejące w Krymie nadbrzeżne "płaszczyzny, ''któremi radzono Mickiewiczowi zastąpić znajdujące się tam istotnie widziane przezeń urwiste "krawędzie'' skał, lub o inne podobne przedmioty, zaledwo potrącone przez Siemieńskiego, a nietknięte przez historyków literatury. Wątek to do osobnej, wyczerpującej a zajmującej pracy. Jednego wszakże pominąć tutaj nie można, jako rysu nadzwyczaj charakterystycznego i ważnego w ruchu romantycznym wileńskim. Owocześni klassycy warszawscy twierdzili, jakoby tak zwane przez nich "zamiłowanie w upiorach i słabych rymach, " wyszło z pośrodka niedojrzałej młodzieży akademickiej wileńskiej, powodującej się myślą, zkądinąd zresztą dowcipną, że "gdzie nie znaleźć sensu, tam i rymu nie trzeba. " Owoż był to błąd najwierutniejszy, bo właśnie szerzycielką odrodzenia duchowego między młodzieżą wileńską była starszyzna szkoły głównej' w "podwójnych wieńcach lauru i siwizny, obywatelskiej i śpiewaczej chwały. " Młódź zaś owa uniwersytecka, która później jak gwiazdy rozsypała się po firmamencie nauki i sztuki, była rolą rozwijającą ziarna, rzucone uprzejmą dłonią mistrzów. Najpierwszym reformatorem zapatrywania się na sztukę w ogóle, a na poezyę, w szczególności, był nie wierszyk z nad Ilmu lub Sprewy, stanowiący iskierkę rzuconą w nagromadzone prochy, ale professor literatury greckiej i rzymskiej, Ernest Groddeck, największy pono swojego czasu erudyta i estetyk w jednej osobie. Ciekawy może się o tem przekonać, nie sięgając nawet do jego dzieł naukowych, lecz poprzestając na odczytaniu rozpraw dorywczych, ogłaszanych w czasopismach wileńskich. Jego objaśnianie właściwości literatury starożytnej przez odrębne cechy narodowościowe, przez kojarzenie się wieszczów ze swoim ludem, dało podstawę i szkole romantycznej, i owemu streszczonemu przez Mickiewicza, niedościgłemu, zachwycającemu określeniu pieśni, jako "arki przymierza między dawnemi a młodszemi laty, w której lud składa i broń swego wojownika, i kwiaty swoich uczuć, i myśli swoich przędzę". Jego zapatrywanie się na ton dobroduszny epopei Homera, odezwało się w cudnym tonie Pana Tadeusza, a teraz dalej odbija się w przekładzie Odyssei przez Siemieńskiego. Zresztą komuż nie wiadomo, że Mickiewicz z fałszywymi klassykami walczył przedewszystkiem bronią znajomości literatury klassycznej? albo że właśnie romantycy, kształcąc swój wiersz na wzorach starożytnych, wyrwali go z nudnej kolei aleksandrynów francuzkich, nadali mu tyle rozmaitości, giętkości i wdzięku? Wiernym w uniwersytecie towarzyszem Groddcka był kierownik Mickiewicza, Odyńca, Chodźków, Malinowskiego, Balińskiego i innych, namiętny miłośnik literatury klassycznej, tłómacz Lukrecyusza, Moliera, Cerwantesa, Miltona i Byrona, znakomity znawca piękna, Leon Borowski. Jemu to nadewszystko młódź uniwersytecka zawdzięczała rozmiłowanie się w starych autorach polskich, zwłaszcza w Janie i Piotrze Kochanowskich, a z późniejszych w Trembeckim i Woroniczu, w ich wielkiem skupieniu myśli, w ich prawdziwie narodowych zwrotach mowy i dosadności wyrażeń, co następnie było cechą całej szkoły pisarzy wileńskich. Tym sposobem, co kształceni na wzorach francuzkich nazywali odszczepieństwem, to było w pewnym względzie odrodzeniem prawdziwej klassyczności, tak bezpośrednio przez zapatrywanie się na wzory starożytne, jak pośrednio przez zgłębianie pisarzy polskich wieku XVI, którzy tym wzorom hołdowali. Ale myśl młoda i młode uczucie nie pozwalały zgubić się w jałowem naśladownictwie: pod klassyczną nawet formą wiersza Do Joachima Lelewela, tętniły te same myśli i uczucia, co "bryłę świata z posad wyrzucać chciały. " Bo też jak Groddeck i Borowski w zakresie teoryj artystycznych, tak Lelewel był reformatorem "romantycznym" zapatrywania się na dzieje powszechne w ogóle i na krajowe w szczególności; on pierwszy u nas na miejsce roczników dynastyj, rozwijać począł z katedry dzieje ludów, co zaiste było niemałym przewrotem wyobrażeń. Całkiem tak samo professorowie i poprzedni wychowańcy uniwersytetu, zasiadający pod prezydencyą uczonego Jędrzeja Śniadeckiego przy "szubrawskim" stole redakcyjnym Wiadomości Brukowych, założonych przez Kazimierza Kontryma, byli pierwszymi "romantycznymi" reformatorami obyczaju, nieubłaganymi karcicielami wszelkiego złego, nie z goryczą nienawiści, nie z paszkwilarnem szyderstwem, lecz w duchu miłości społeczeństwa. Ich kilkoletnie wydawnictwo, jako zdrój szczeropolskiego dowcipu, jako skład zdrowych obywatelskich myśli, dziś jeszcze z pożytkiem się czyta, a podówczas niesłychane wywierało wrażenie. Szczególniej prawdziwie obywatelskie zapatrywanie się tego pisma na położenie ludu wiejskiego, nietylko znalazło rozgłośne, echo w pisarzach romantycznych, lecz niemało się nawet przyłożyło do uchwały orzekającej wyzwolenie włościan, zapadłej na sejmiku szlacheckim w Wilnie w r. 1818. Co do kierunku religijnego, którym tak wybitnie na – cechowała się praca literacka romantyków, starzyzna szkoły głównej litewskiej, jedna z najpierwszych, a może i najpierwsza podówczas w Europie z doboru potęg umysłowych, jeśli nie cała, to przynajmniej w najznakomitszych swych członkach, nie wyjmując i obu Śniadeckich, których ze zdumiewającą odwagą materyaliści tegocześni kładą za swoich protoplastów – przyświecała młodzieży pięknym przykładem bogobojności i chodzenia w zakonie Pańskim. Nakoniec i owe znane kółka młodzieży, mające na głównym celu dzielenie się z uboższymi kolegami zasobem grosza, nauki i moralności, wzięły początek od towarzystwa pomocy naukowej, zawiązanego i zasilanego przez starszych, tak professorów, jak byłych wychowańców uniwersytetu. Jednem słowem, wszystkie pierwiastki składowe, których cząstka odbijała się w literaturze romantycznej, a więcej daleko pulsowało w praktyce życia młodzieży, były błogosławionym szczepem ducha uniwersytetu wileńskiego. Młodzież jeno była gruntem urodzajnym i dobrze uprawnym, na którym szczep rozrósł się w drzewo, zajaśniał kwiatem rumianym i owoc wydał stokrotny. Gdyby rodowód reformy był inny, nigdyby nie wydała tak doniosłych i tak pożytecznych wypadków. Trudno tu się rozwodzić nad charakterystyką rozwijających się na takiej podstawie owoczesnych stosunków młodzieży uniwersyteckiej, "promieniejących" dziwną czystością i powagą uczuć i myśli w formie koleżeństwa szkolnego, nacechowanych "miłością cnoty" daleką od klasztornego przymusu, ale niewyczerpaną w wynajdowaniu okrasy i ponęty dobrego. Trzeba posłuchać czytania dotąd niedrukowanych, niestety! wspomnień dziekana Józefa Kowalewskiego, jak ów "Arcy", ów "największy szczupak" Tomasz Zan, autor pierwszej ballady na bruku wileńskim, jak za nim "Mentor" Jan Czeczot, późniejszy zbieracz pieśni ludowych nad Niemnem i Dźwiną, jak "krzywousty i kudrawy" Maryan Piasecki i inni "prowodyrawie stada" wysilali dowcipy na robienie zasieków i przekopów, powstrzymujących kipiącą młodzież uniwersytecką od przekraczania granic właściwych. I tłumne zgromadzenia wieczorne w mieszkaniu jednego z kolegów, i tłumniejsze jeszcze wyprawy świąteczne za miasto, połączone z obozowaniem przy mleku i chlebie razowym, i samotne a tęskne zbijanie bruków po pod oknami upatrzonej bogdanki, do której rzadko przelotne wejrzenia, najczęściej same tylko wzdychania dolatywały, a wreszcie i zręcznie podżegane współzawodnictwo w elukubracyach wierszem i prozą, po polsku i po łacinie: – wszystko było z przebiegłością rzec można macierzyńską obmyśliwane, żeby odciągnąć od nieprzystojnej zabawy, od kieliszka i wysoce podówczas wziętego faraona. Gdy się ów król kosterstwa rozpierał na "złotych" i na "srebrnych" salach w Wilnie, okładały go Wiadomości Brukowe biczem satyry; na zgromadzeniach młodzieży biczem nań były "jamby, " tudzież rozprawy naukowe i moralne. Największą sztuką przewodniczących było dokazać, żeby nie domyślano się przewodnictwa; żeby ugruntowanie w cnocie, zamiłowanie nauki i gotowość do poświęceń niby same od niechcenia przychodziły; żeby buta młodzieńcza nie widziała i nie czuła pajęczych więzów, któremi ją bratnie dłonie krępowały; żeby owszem niewolnik rad był ze swojej niewoli. Pod tym względem zdarzały się pomysły strategiczne i psychologiczne, mogące się ni* powstydzić porównania z pomysłami najzręczniejszych strategów klasztornych, celujących, jak wiadomo, w knowaniu planów zapobiegania złemu pomiędzy bracią. A jeżeli wszelkie zabiegi nie poskutkowały, jeżeli zwłaszcza właściwa młodemu wiekowi chętka bujania samopas po stepaach i lasach wyobraźni, odprowadziła któregokolwiek od warsztatu powszedniej pracy: warto posłuchać, jak umiano wtedy karcić zbytnika. Jedno ze świadectw takiej wysokiej umiejętności, przytoczone przez samego Odyńca w liście z Rzymu, podanym w Kronice Rodzinnej, mamy w tej chwili przed oczyma. "Edwardzie!" – pisze Czeczot do swojego "Telemaka, " – "nie mogę cię nazwać kochanym, bo nic jeszcze nie zrobiłeś kochanego; a jak słuchy dochodzą, historyi, prawa, łaciny nie umiesz, nie uczysz się i cały romantycznością romantyczną odurzony, klassyków prawdziwych nie znasz, a przeciw klassyczności powstajesz; piszesz wierszyki niepomyślane, niewyważone i niemi kolumny dzienników zapełniasz. A zatem jeszcze Edward nie kochany, póki historyi, prawa i łaciny nie umie, póki czego kochanego nie zrobi, a skromniejszym się jeszcze nie stanie… Ach Telemaku! nie wiem, czy tylko piszesz, czy i sądzisz? Jeżeli tylko piszesz, to jeszcze pół biedy, bo źle napiszesz, to choć komu czas darmo zabijesz, ale wolniejszy jesteś na sumieniu. Lecz jeżeli źle osądzisz, to choćbyś za swem nie pociągnął zdaniem, nie jesteś wolny od grzechu. Sędziego ciężki jest urząd. Długo się trzeba sposobić, wiele znać, wiele umieć; mieć zdanie zdrowe, czyste, wysokie, mieć rozum wielki i siły olbrzymie… Nie sądź bardzo drugiego, nie sądź bardzo ogółu; sądź najprzód siebie samego, a jak siebie się nauczysz, to będziesz może mógł coś prawdziwszego wyrzec o podobnym sobie. Nie eryguj się nigdy na sędziego! Bóg zda się ani ciebie, ani twego Mentora na to nie przeznaczył. Skromny im pracy jest wydział, może wątpliwa jej wartość, ale o tem niech inni sądzą! Oni, chociaż jak drudzy sądzić mogą w kącie, publicznie powinni tylko występować z pracą, a nie z sądami… Jedna niech będzie książeczka, ale dobra; jedno zdanie, ale zdrowe! Lepsze jedno ziarnko pożywne od korca plew nieużytecznych. Poczciwych ludzi zadaniem być powinno uczyć się i myśleć co najwięcej, a mówić i pisać jak najmniej… Zmiłujcie się, wzmagajcie chwałę narodową! ale niechaj nic gwałtem nie kwitnie; bo pisać tylko wiersze dla tego, żeby je potem drukować, dalipan, czyby nie lepiej pójść glinę wozić taczkami? A więc Telemaku szanowny! nie kończ i nie sztukuj swych kusych do mnie listów wierszami, boja chcę listów a nie żurnałów; a listów, jeśli można, chcę częstszych. Boję się, żeby się nie rozpuścił Telemak, a ja żebym nie stracił tytułu i władzy Mentora… " Takiemi to słowy – zamiast pochlebiania "światłej młodzieży uniwersyteckiej", jak dziś czynią, po niektórych czasopismach – przemawiali do młodszych przewodnicy lub starsi towarzysze ławy uniwersyteckiej, a słowa ich nie były pisaniem na wodzie i wietrze, bo uczynki stały za niemi. Nie rozprawiano wówczas na ulicach i przecznicach miasta o "powstawaniu" świata, choć lepiej od nas umiano i rozumiano Laplasa; ale za to pierwsza w języku polskim geografia matematyczna, pierwsza fizyologia, pierwsza chemia, pierwsza astronomia, pierwsza historya powszechna, pierwsza ekonomia polityczna były napisane i ogłoszone w Wilnie przez professorów lub wychowańców tamecznej wszechnicy. Patrząc na nich wzmagało się sercem i umysłem owo świetne pokolenie Chodźków, Czeczotów, Daniłowiczów, Ignacych Domejków, Jeżowskich, Kontrymów, Kowalewskich, Malewskich, Malinowskich, Mianowskich, Mickiewiczów, Odyńców, Wiernikowskich i Zanów, w których gorące uczucie nie zawadzało rozważnej myśli, a dodawało jej szlachetności, w których wyrozumiałość dla innych rosła na gruncie surowości dla siebie samego. W okresie czasu, o którym mowa, w tłumnej plejadzie tylu przyszłych znakomitości literackich, raz tylko jeden zaostrzyło się młode pióro na artykuł krytyczny: Mickiewicz napisał poważny zresztą i łagodny rozbiór Jagiellonidy Tomaszewskiego. Ale za to kto ciekaw, niech porówna np. pierwsze wydanie Konrada Wallenroda z późniejszemi, a przekona się z drobiazgowych poprawek, jak nawet powszechny poklask dawany temu poematowi, nie rozbroił surowości autora względem własnego dzieła. Co Czeczot w imię "kochania" z dziwną prostotą i słodyczą przypominał Odyńcowi, to stanowiło zbiór zasad z praktyki codziennej wyczerpanych i szanowanych jak przykazanie. Święta potęga miłości wzajemnej była tylko ich krzewicielką i piastunką między młodzieżą. Ktoś gotów zapewne powiedzieć, że stosunki przywiązania, serdeczności i zachęty wzajemnej, jak owe malujące się w słowach Czeczota do Odyńca, są i dzisiaj nierzadkie, zwłaszcza pomiędzy młodzieżą, zawsze głębiej i rzewniej czującą od ludzi posuniętych już w lata i wystudzonych rozczarowaniem. Bez wątpienia, przykłady takich stosunków nie są rzadkością, i smutna przyszłość czekałaby społeczeństwo, gdyby się stało inaczej, gdyby młodzież nieroztropnie uwierzyła, że święty ogień Westy jest znamieniem słabości charakteru. Ale to niezawodna, że tak uorganizowanej jak w Wilnie, tak wyćwiczonej i tak jednolitej falangi, mającej za regulamin cześć w uczuciu i w czynie dla wszystkiego co zacne i piękne, nigdzie ani przedtem ani potem nie było między młodzieżą uniwersytecką. Jakoż więzy koleżeństwa, które najczęściej rozluźniają się i zrywają po opuszczeniu murów szkolnych, tam krępowały na zawsze, na całe życie doczesne, a może i na życie po zgonie w jedności wiary i cnoty. Butwiejące archiwa uniwersytetu wileńskiego, szczególniej z czasów po roku 1820, mogłyby na to siła dostarczyć dowodów; niemało też ich dostarcza korrespondencya prywatna, której cząstkę zaledwie odnoszącą się do Mickiewicza i Lelewela ogłoszono, gdy część nierównie większa dotąd spoczywa w ukryciu. Ale po co już dzisiaj przywoływać martwe karty na świadki życia?* Dość spojrzeć na pozostałych z owej doby, kiedy się z sobą spotkają: co tam bywa radości, gwaru, wycieczek w przeszłość i przyszłość, rozpraw naukowych, filozoficznych i estetycznych, potakiwań i sprzeczek, upadków i tryumfów, jak gdyby ciężar lat pięćdziesięciu przebytych w doli i niedoli, bark nie uchylał ku ziemi! Przypatrując się i przysłuchując tym rozprawom, nieraz czujesz się przeniesionym wstecz o pół wieku, na zgromadzenia owych "miłośników cnoty", – tylko że widzisz mniej trochę rumieńców, a więcej zmarszczków na licach, słyszysz mniej mowy o sentymentalnej miłości, a więcej o twardych życia zagadkach. Zresztą – "moc nałogu!" – takiej subtelności w obejściu, takiego zgadywania woli piękności, takiego skwapliwego wykonywania jej rozkazów i takiej za to wszystko nagrody w życzliwości wzajemnej, dziś jeszcze im starym pozazdrościć można. I tak też wszystko do nich na zawsze przylegało, co wynosili z Wilna na drogę życia. Od Połągi, gdzie Mickiewicz w piaskach zasuwających zioła kwitnące upatrywał porównanie do postępów germanizacyi, aż za Kaukaz, gdzie jeden z Chodźków pierwszy wymierzył szczyt Araratu – od Wołgi, nad którą Kowalewski układał pierwszy słownik języka tatarskiego, aż do Brukselli, w której Lelewel tłómaczył cudzoziemcom zagadkę ich własnej geografii i numizmatyki średniowiecznej – od Teheranu, gdzie Pietraszewski w grobowych napisach i w umarłym języku Zenda-Vesty dobadywał się pokrewieństwa między starymi Persami a Słowianami, aż do Chili, gdzie Domejko czarodziejską laseczką nauki wskazywał skarby ukryte w ziemi: – wszędzie za nimi i z nimi szły obozem ich nabytki duchowe. "Rozciąga się ten łańcuch, ale nie pęka, " dobrze jeden z nich powiedział o przywiązaniu. To uczucie braterskiego przywiązania, we wszystkich swoich objawach, nie było kwiatem bez owocu, lub martwą, wiarą, bez uczynków, lecz pomoc wzajemna między najbliższymi i najdalszymi kolegami, stała u nich na pierwszym względzie. Dość zajrzeć do świeżo wydanej, niewymownie szacownej Korrespondencyi Adama Mickiewicza, aby się zaraz od pierwszych kart przekonać, jakie pomiędzy tymi ludźmi było baczenie na potrzeby każdego, jaka skwapliwość w niesieniu pomocy materyalnej i moralnej, tem upartsza, im większe były przeszkody a środki szczuplejsze. Rzeczy można, iż jasnowidzenie współczucia, zkądinąd zresztą, naukowo stwierdzone, o mil sto ostrzegało o tęsknicy albo przygodzie towarzysza, potrzebującego jak Konrad bratniego słowa lub ręki bratniej ku podźwignieniu. I pomoc koleżeńska, czy to moralna, czy materyalna, nie zawodziła, a była tem snadniejsza do przyjęcia, że stanowiła albo odpłatę za wyświadczoną już innemu usługę, albo zadatek takiegoż wywzajemnienia się względem któregokolwiek z braci w przyszłości. Co zaś najmilsza w towarzyskiem obcowaniu", wszystko to się robiło jako rzecz najpowszedniejsza i jakoby nie warta uwagi. Jak nie było pedantyzmu w nauce, tak nie było też wymuszenia w postępowaniu: prostota i ton żartobliwy stanowiły atmosferę moralną stosunków; najsurowszej powinności po frejentowsku nadawano dowcipne pozory. Piastowano kapłaństwo sztuki, ale poecie kazano za pomocą czytania swych utworów wynudzać ze zwalisk upiora, którego modły i zaklęcia wystraszyć nie mogły, – i ballada dodaje, że skutek nie zawiódł oczekiwania. Wzajemnie zachęcano się w pracy, ale mówiono, "oryentalnie a razem z litewska", że jest to "w szkapę lenistwa próć ostrym kijem przymuszania. " Wspierano się kęsem chleba, najczęściej od własnych złaknionych ust odjętym, lecz powiadano z uśmiechem: "Prawda, że czasem źle marnuję pieniądze; ale kiedy mam grosz, każdy z przyjaciół może wziąć z niego trzy czwarte. " Albo też krótko i węzłowato pisano: "Odbierzesz tu rubli assygnacyjnych sto, połowę dla ciebie, połowę dla Janka. Może Janek przyjąć bez skrupułu: to są pieniądze uzyskane z Wallenroda" Albo z innego tonu: "Ja i Adam mamy po jednej izbie, już jesteśmy bez naszego (skarbowego) stołu; na teraz jeszcze objadamy Zaleskich. Adama poezya dzwoni zębami i moja proza nie lepiej… Ta pani Wołkońska jest dziwnej dobroci osoba. A jak tam ciepło! na schodach cieplej, niż u mnie przy piecu. " Albo jeszcze z Orenburga: "Adama i wszystkich wiernych Bogu poleca Abdragan Mołła… Chodzę, z siekierką, już to aby w przypadku bronić się od Kirgiza, już aby w zaroślach czynić sobie łatwiejsza przechadzki. Część dnia gorętszą, jednostajniejsza, i większą przepędzam na uczeniu Piotrusia, na czytaniu książek, na pisaniu dziełka o poznaniu siebie. Jeśli Bóg nie udzielił mi zdolności, darów i zręczności do czynienia rozleglejszych posług, uczenie, kształcenie choć jednego człowieka godnie wchodzi do celu życia…. Przez trzy lata dochód mój nie przechodził ogółem 400 rubli assygnacyjnych; od was przysłanych dostało się mnie rub. 60 assygnacyjnych… " i przytem ani słowa skargi na ludzi lub losy!… Albo wreszcie taki opis żałoby po rozstaniu się z Mickiewiczem na długie lata: "Teraz byłem u Szymanowskiej, gdzie przypominam, żem nic nie jadł. Wszędzie łzy, ujednych zasychają, u drugich jeszcze płyną. Z Odyńcem chocieśmy się uzbrajali w wino i porter, mimo to Odyniec beczy, a ja jak na licho, patrząc na panny płaczące, nie mogę się od łez wstrzymać… Wszystko było łzawe, poświadczam… " Czy my dzisiejsi lepiej postępujemy, ciągle się własnem przechwalając posłannictwem, najmniejszy drobiazg podnosząc do godności czynu społecznego? Czas, biegły chemik, należycie to kiedyś wyświeci rozbiorem ilościowym i jakościowym… Jednym z przedmiotów dopiero co scharakteryzowanej koleżeńskiej troskliwości między wychowańcami wszechnicy wileńskiej, była podróż Mickiewicza za granicę. Troskano się o nią już na długo przed spełnieniem zamysłu; owszem nawet znalezienie dla poety towarzysza podróży, z dawna na pilnym miano względzie. Pierwszy ślad zamiaru wyprawienia autora Grażyny za granicę, spotykamy w liście Józefa Jeżowskiego do Franciszka Malewskiego, pisanym 6 maja 1822 roku, zatem na lat siedm przed spełnieniem zamysłu. Mowa naówczas była o wysłaniu Mickiewicza i Jeżowskiego w podróż zagraniczną, kosztem uniwersytetu, dla uzupełnienia wiadomości potrzebnych professorom. Podawał ich jako kandydatów książę kurator, a koledzy tém bardziej tego życzyli, że spodziewali się poprawy zdrowia Mickiewicza we Włoszech i Francyi południowej. Ponieważ jednak poeta nie spełnił był wszystkich formalności naukowych, wymaganych po takich kandydatach do podróży, a mianowicie nie przybrał się do zdania egzaminu na stopień magistra, więc rada uniwersytecka jeszcze zwłóczyła. Tymczasem w roku następnym, znalazły się po za granicą kufrów kassy uniwersyteckiej pieniądze, o które się postarali przyjaciele, by cierpiącemu na rozdraźnienie nerwów od pracy, a dotkniętemu boleśnie fatalnym obrotem serdecznych stosunków z Maryllą, nastręczyć sposobność wytchnienia i rozerwania myśli. Wówczas to najtroskliwszy ze wszystkich mentorów Jan Czeczot, wypowiadał już troskę o towarzysza niezbędnego poecie w podróży. "Staraj się dłużej utrzymać za granicą – pisał Czeczot do Malewskiego dnia 21 stycznia 1823 roku, – bo z Adamem nie wiadomo co zrobić. Uczyć dalej żadną miarą nie może, do ostatka straci zdrowie; mówi, że go lekcye na cały dzień paraliżują. Lubo zdaje się być teraz spokojniejszym i jest nawet w istocie, jednak zawsze nudny, często bezsenny, ciągle tylko fajką i kawą żyje. Każdy widzi, sam pragnie, doktorowie radzą, że mu potrzebny koniecznie wojaż; ale jakiż ma być jego wojaż? jakiegoż on pragnie? Czy się uczyć? Broń Boie! chodzić a chodzić. Ze wszystkich twoich opisów Riesen-Gebirge (góry Olbrzymie na granicy czeskiej od Szlązka) najbardziej go zajęły. Może ta mania ustać, jak się ujdzie mil sto, a chodzenie nie będzie nowością, może i posiedzi gdzie przez zimę; lecz czy tak czy owak, zawsze potrzebny za granicą punkt jakiś bliższy, do któregoby i na zimowe leże powrócił, i w każdem zdarzeniu mógł się zgłosić. Dziwna to jego będzie pielgrzymka! Ni to jemu razem pieniędzy dać można, ni pewnym być, że gdzieś nie okradną, albo sam od razu me straci, a potém zostanie w ciężkiej potrzebie. A gdzież się wówczas uciekać? Nie wiem też, jak mu w jego humorze przypadnie być między obcymi, a na zyski czyhającymi ludźmi; najczęściej zapewne będzie samotny: niepójdzie on bowiem poznawać ludzi, ale Riesen-Gebirge; doliny, łąki, te go zajmą, a to wszystko wątpię, czy nie będzie miało szkodliwego na jego imaginacyę wpływu. On zdaje się potrzebować ciągle nad nim czuwającego anioła stróża, a tam same tylko będą dla niego głazy. Z tych przyczyn im bliższy będzie punkt jego kommunikacyi, tém mu będzie lepiej i weselej. Że go wyprawić trzeba, to rzecz konieczna, bo do reszty się zdrowie jego zrujnuje. Staraj się więc Franciszku pozostać dłużej za granicą, bo inaczej boję się go wyprawić i t… d. " Podróż ta pod opieką Malewskiego nie przyszła wówczas do skutku. Przerwana zbiegiem wypadków w r. 1823, a następnie odwrócona w inną stronę, bo do Odessy, Krymu, Moskwy i Petersburga, w lat sześć dopiero na nowo się nawiązać i urzeczywistnić dała. Atoli plan wyprawy za prozaiczne rogatki celne pruskie i poetyczne słupy żelazne spoczywające na dnie Sali, skreślony w liście poczciwego "Janka" do Malewskiego, nie zmarniał bezpożytecznie, choć się odłożył. Spełnił się z małemi zmianami w roku 1829. Czeczot w swym liście kładł za warunek, że celem podróży nie miała być "broń Boże" nauka, ale odpoczynek i rozrywka; tak się też odbywała po sześciu latach, jak to widzimy w obecnych i dalszych Listach Odyńca, oraz w skąpych kilku biletach samego Mickiewicza. Nad Renem lub w Alpach, zamiast studyów geologicznych, marny lubowanie się widokiem malowniczych zamczysk średniowiecznych i "wschodem słońca na Righi, " albo też tęskny zwrot myśli ku téj, z którą poeta "nigdy, nigdy się rozstać nie może. " W wielkich i małych zbiorowiskach ludzi, zamiast badań etnograficznych, ekonomicznych, lub co gorsza, "okurzania pyłów po bibliotekach, " jak się wyraża o swych poszukiwaniach naukowych we Włoszech uczony nasz optyk Ciołek, widzimy same tylko uroczystości i zabawy salonowe, nieustanny gwar życia pod przewodem ludzi znakomitych stanowiskiem towarzyskiem, lub jeszcze znakomitszych zasługą. Nawet oglądanie słynnych po wszystkie wieki wirydarzów sztuki ludzkiej, odbywało się nie z książką słynnego nieboszczyka Winkelmana w ręku, ani w żywém towarzystwie równie słynnego Viscontego, lecz w gronie najpiękniejszych dzieł ręki bożej, ku którym uczucie szacunku, a pono i tkliwszego przywiązania, ozłacało te miejsca, "gdzie kolumn rząd i tłum posągów stoi. " Świadectwo takiego charakteru wycieczek archeologicznych, zapisał Mickiewicz w cudnym wierszyku, ogłoszonym dopiero w r. 1871: … Mój Ciceronie! dziecinne masz lice, Lecz mądrość stara nad twem świeci czołem; Przez rzymskie bramy, groby i świątnice Tyś przewodniczym był dla mnie aniołem. Ty umiesz przejrzeć nawet serca z głazu, Gdy błękitnemi raz rzucisz oczyma, Odgadnąć przeszłość z jednego wyrazu, Ach! ty wiesz może i przyszłość pielgrzyma! Młodość i poezya, dwie nadobne siostrzyce, nie odstępowały naszych podróżnych. Samo nawet czytanie Liwiusza w zwaliskach Kolosseum nie było Mommsenowskiém syllabizowaniem i nicowaniem autora, choć ku temu wychowańcy "oddziału literatury i nauk wyzwolonych" w Wilnie wyostrzone posiadali narzędzia, – lecz było wynikłością poetycznej potrzeby bezpośredniego wrażenia, jakie wśród zwalisk Rzymu wywierać może dziejopis sławiący jego potęgę. Nauka z tego wszystkiego sama się czepiała umysłu i sama się odbijała w Listach Odyńca; lecz uganiać się za nią nie było w zamiarach podróżników. Podobnież się stało co do wyboru przez Mickiewicza i Odyńca punktu "na zimowe leże, " wzmiankowanego dawniej w liście Czeczota: za taki punkt, nieco odleglejszy, niż marzył Czeczot, obrali byli nasi wędrownicy wieczne miasto, do którego od czasów Janickiego, Kochanowskiego i Sarbiewskiego, poeci polscy ubitym szlakiem ciągnęli. Podobnież było wreszcie z uczynieniem zadość "potrzebie ciągle czuwającego anioła stróża; " różnica zaszła tylko co do osoby. Zamiast starszego wiekiem opiekuna, jakim byłby Franciszek Malewski, Mickiewicz dostał młodego, poświęconego, po trochu jak on sam egzaltowanego, ale czujniejszego odeń towarzysza w Odyńcu, o którym sam autor Grażyny powiadał, "że gdyby znalazł podobną do niego kobietę (ma się rozumieć nie z wdzięków), gotówby się zaraz ożenić, pod jednym wszakże warunkiem, aby nie tak była ochoczą do szukania nowych przyjaciół. " Cóżkolwiekbądź, obowiązki Odyńca przy Mickiewiczu były właśnie takie, jakie Czeczot zamierzał był zlać na Malewskiego. Jak je spełniał Telemak nagle przeobrażony w Mentora, jak pilnował, iżby wieszcza nie okradli lub sam nie stracił pieniędzy, o tem już się czytelnik z Listów dowiedzieć potrafi. Wszakże nie darmo były one poniekąd raportami, składanemi niby delegowanym owego szerokiego koła, które myślą i sercem, od ławy uniwersyteckiej, wszędzie towarzyszyło poecie… Tak się ta podróż wywijała i przygotowywała ze stosunków koleżeńskich, jedynych w swoim rodzaju, które podówczas opromieniały miłość cnoty i nauki między młodzieżą, a potem dojrzalszych wiekiem bratnią przyjaźnią wiązały nawzajem. Szacowne szczegóły tej podróży stanowią osnowę samej książki, a są tak naocznie i niemal dotykalnie wystawione, że uwalniają od niepotrzebnych kommentarzy, które ich przezroczystość tylko zaćmićby mogły. Co najwięcej, tu lub owdzie króciutkie objaśnienie mniej znanego, podrzędnego szczególiku lub imienia zamierzchłej gwiazdy dziesiątej wielkości, może okazać się potrzebném, i to się poda w przypiskach. Lecz pozostaje napomknąć jeszcze o bliższym stosunku osób, między któremi toczyła się z oddala rozmowa o tej podróży, obecnie po wielu latach odzywająca się żywym głosem, jak owe słowa zamarzłe w powietrzu zimowém pod biegunem, a roztajałe i przemawiające na nowo z nastaniem ciepła wiosennego, o których przed zdumionym cesarzem niemieckim miał według legendy rozpowiadać Aleksander Lisowski, sławny wódz nazwanych jego imieniem lisowczyków. To nam wyjaśni powód braterskiej poufałości Listów i zajmowanie się w nich najdrobniejszemi nawet szczegółami, ściągającemi się do Mickiewicza. Któż z nas nie zna autora Obrazów Litewskich, Ignacego Chodźki? albo tłómacza Bozkiéj Komedyi Juliana Korsaka? albo autora Felicyty i Barbary Radziwiłłówny Antoniego Edwarda Odyńca? Było to z różnych względów jakoby "Trzech Budrysów" litewskich. Dwaj z nich, mianowicie Chodźko i Odyniec, byli z tych samych okolic, do ówczas znanych i słynnych tylko z nauk i wychowańców akademii smorgońskiej; obaj też, lubo nie jednocześnie, kształcili się w szkołach bazyliańskich w Borunach. Korsak, urodzony w Słonimszczyźnie i kształcony początkowo w Szczuczynie u pijarów, niewiele odbiegł od dwóch poprzednich miejscem urodzenia, a bardzo już był zbliżony jednostajnośćią wychowania kierowanego przez zakonników, nim wszyscy trzej w późniejszym czasie połączyli się ściślejszemi węzłami powinowactwa. I. Chodźko i A. E. Odyniec zaślubili rodzone siostry Mackiewiczówny, z których jedną, Ludwikę Chodźkową, jako "nieznajomą, daleką, " znajdujemy wspomnianą, w poezyach "nieznanego dalekiego" Mickiewicza; o drugiej zaś, Zofii Odyńcowéj, wśród licznych wzmianek w jego listach, napotykamy i tg, że gdy pisał Pana Tadeuszaa, "miał ją często w myśli, malując heroinę poematu swego Zosię. " Nareszcie małżonka J. Korsaka była synowicą Chodźkowéj i Odyńcowéj; me znajdujemy o niej napomknień w Mickiewiczu, ale zapewne tylko dla tego, że dotychczas nie ogłoszono żadnego jego listu do Korsaka. Przypuszczenie to z tem większą, godzi się stawić pewnością, im wyraźniej w korrespondencyi poety przegląda jego serdeczne zajmowanie się nawet drobiazgami, sprawiającemi radość przyjaciołom. Nie przepominał przecież doradzać swym zaufanym nawet imion chrzestnych dla dzieci, mających się dopiero narodzić! Dla wszystkich rówienników, z którymi łączyła go zażyłość, autor Grażyny był w stosunkach domowych niby KryweKrywejtą, niemal bożkiem rodzinnego ogniska, z którem w dziwnie ujmujący sposób zawsze się umiał jednoczyć. Cóż dziwnego, że płacąc mu za to przywiązaniem niemal rodzinnem, zajmowano się jego osobą jakby bratem lub siostrą? Atoli największą i dla późniejszych pokoleń najzrozumialszą spójnią tak między samymi listującymi, jak między nimi a Mickiewiczem, stanowił ów duch życia uniwersyteckiego, o którym rozpisaliśmy się powyżej, a który jeżeli nie najdonośniéj, to w każdym razie najwyraźniej ujawnił się w kierunku literackim wszystkich czterech towarzyszy. "Nasz stosunek saotrzeci" – pisze Chodźko do Korsaka, zwracając zarazem myśl do Odyńca – "zawiązała przyjaźń młodzieńcza, podtrzymywało jedno dążenie i jeden cel życia: naukowa praca i kształcenie się religijno-moralne, nakoniec utwierdziło powinowactwo familijne po naszych żonach. Sam przyznasz, że to jest jedno z arcy rzadkich zdarzeń, które troje ludzi oplata tylu rzeczywistemi węzłami. " W inném zaś miejscu, przenosząc się w czasy młodości, tak opisuje tę właśnie epokę, w której się prowadziło listowanie z podróży: "Nowe gwiazdy jawić się poczęły na firmamencie literackim i gasić dawniejszych luminarzy. Pan Ignacy niewiele odbiegły wiekiem od akademickiej młodzieży, wśród której się te fenomena reformy odbywały, znał ich prawie wszystkich, a kochał i był kochany od tych szczególniej, z którymi go wzajemna poetyczna zbliżała sympatya. Pan Edward i pan Julian najbliżej złączeni z sobą, chętnie i ochoczo zawiązali miłe wzajem z panem Ignacym stosunki. On w ich towarzystwie przedłużał swą młodość i wszystkie jej ułudy; oni w jego większém ze światem otarciu się jako starszego, niewyczerpane mieli źródło dowcipnych spostrzeżeń, podniecających młodzieńczą ich wesołość; a wszyscy trzej w poetycznych projektach, poufnych powierzaniach się i zachętach, coraz to nowe rozkosze serca, coraz to większe powody wzajemnej przyjaźni znajdowali… " "Byli to" – dodaje – nowi renegaci klassycyzmu… " Otoż i węzeł zjednoczenia wszystkich z czwartą postacią działającą w Listach. Adam Mickiewicz był nawrócicielem, kierownikiem myśli, rozkoszą serca, przedmiotem czci bałwochwalczej nietylko jako człowiek, lecz i jako chorąży, trzymający wysoko sztandar nowego kierunku literackiego i społecznego. On, jak ów Halban, poeta romantyczny dla Wallenroda, "był i duszy ich spowiednikiem, i powiernikiem ich serca. " Słowa jego, jak powiada Odyniec, "miały dla nich wpływ i własność wiosennego grzmotu; myśli po nich występowały, jak trawa z ziemi. " Po trzydziestu latach od nawrócenia na romantyzm, wszyscy trzéj razem po raz ostatni w tém życiu zebrani, jeszcze, jak świadczy Chodźko, "słuchali słów mistrza. " Kto się chce więcéj dowiedzieć, niżeli w ciasnych ramach przedmowy zawrzeć można, ten niech przeczyta w pismach Ignacego Chodźki jego Dwie Konwersacye z Przeszłości (pierwsze wydanie 1857, drugie 1872 w Wilnie u Zawadzkiego). Tak pewną ręką kreślonego rysunku, tak barwnego malowidła przeszłości, takiego ciepła uczuć ożywiających pisarza, po trzydziestu kilku latach rozpamiętywającego wypadki, nawet w bogatej pamiętnikowej literaturze zagranicznej spotkać niełatwo. Ileż to być musiało serca w samej dobie wydarzeń, kiedy "pieśń nową, drżącą przed dawnej mistrzami, ośmielał huf braci rówiennéj, " kiedy "geniusz w wodzu szedł gwiazdą przed nimi, " gdy "byli silni wspólnemi siłami, "wierzyli w tryumf swej" myśli plemiennej!… " Jest zwyczaj dość pospolity za granicą, że przedmowy do dzieł cudzych piszą się dla pochwalenia lub zachwalenia autora; wypadałoby przeto utartym gdzieindziej torem, choć bez potrzeby, i choć na końcu powiedzieć coś miodowego o podróżniku i jego książce. U nas jednak wysławianie autora pod okładką jego dzieła, na pokaz przed jego czytelnikami, równie jak wysławianie gospodarza w jego domu, na głos przed jego gośćmi, jeżeli się może dawniéj zdarzało, dziś Bogu dzięki nie poczytuje się za rzecz godną naśladowania. Lecz jeżeli piszący te słowa sam na swe usta z obowiązku pieczęć kładzie i własnemu każe milczeć sądowi, nikt mu za złe nie policzy, gdy wspomni o pochwałach dawanych przez innych, a zwłaszcza takich, których nie wolno posądzać o marne przypochlebianie się ludziom. Owoż świadectwo dobrze spełnionego przy Mickiewiczu towarzystwa, mamy zapisane w jego Korrespondencyi. "Wracałem przez Simplon – pisze z Rzymu do Odyńca 19 listopada 1830, – "i smutno mi było w tych miejscach i pokojach stawać, gdzieśmy niegdyś piechotne, wesołe miewali noclegi. Bo niezawodnie tamta podróż była ze wszystkich najprzyjemniejszą. " W innym liście pisanym z Bexu 9 lipca 1833, jeszcze tęskniej się odzywa o wspólnym pobycie w Dreźnie: "Jeśli chodzisz do Plauen, przypominaj tam miłe czasy naszego pobytu! Już potem równych nie było dla mnie!"… Serdeczność tryskająca z tych wyrazów pełnych prostoty, dowodzi serdeczności ożywiającej samą podróż, i ona to nie co innego tak ozłociła Listy, tak uczyniła je powszechnie miłemi. Wybrane grono najcelniejszych w Warszawie umysłów, po przeczytaniu ich udawało się do Odyńca z przełożemem, by koniecznie wziął na siebie pisanie życiorysu Mickiewicza. Tłómacząc ich myśli, Deotyma ze znaną sobie trafnością definicji mówiła o jego Listach w wierszu zamieszczonym w Bibliotece Warszawskiej, że "zdrowie z nich tryska jak aromat z ziela, że "dowcip z nich puszcza nie zatrute strzały", że jest w nich "owa staropolska prostota, co to jak kotek mruga filuternie", że "na dnie ich serce ze szczerego złota", że ich autor jest w nich "dwakroć poeta, pieśnią i przyjaźnią". Dla tego to owe Listy, że jeszcze powiemy słowami autorki odezwy, "obiegły kraj cały, wszędzie witane jak list przyjaciela. " Wybiegły nawet za granice kraju. Daleko we Florencyi czytał je Teofil Lenartowicz, i oto co napisał 6 lutego 1871 r. w liście poufnym do przyjaciółki, ogłoszonym w Kuryerze Codziennym: "Część Lutów z podróży czytałem w Kronice Rodzinnej, pożyczonej mi od kogoś z przejezdnych, i nacieszyć się nie mogłem dowcipem i fantazyą polską. Listy Heinego przy tej swobodzie niewymuszonej, jakże się wydają pretensyonalne! Listy Betiny Arnim za poetyczne, pani de Sevigne za dworskie i drobiazgowe. Jest to w swoim rodzaju arcydzieło, jakiemu równego nie posiada nasza ani żadna literatura; pisząc je p. Edward Antoni nie wiedział, że był prawdziwie inspirowanym, ale też tylko tak powstają pieśni ludu, epopeje i wszystko co ma pozostać. " Takiej pochwały z pod pióra co napisało Zachwycenie i Zloty Kubek, zapewne żaden poemat nie doczekał. A to tylko zwyczajne listy, pisane od niechcenia do przyjaciół… Wypadek – bynajmniej zresztą nie ślepy – zrządził, że Listy z podróży doczekały się trudnego w naszem położeniu uznania zagranicy, i to pośród narodu najnieprzychylniejszego dziś Polakom z pobudek plemiennych i innych. Professor Bratranek w Krakowie przetłómaczył na język niemiecki część tych Listów, odnoszącą się do pobytu naszych podróżników u rodziny Gothego w Wejmarze, i ogłosił pod tytułem: Zwei Polen in Weimar. Dziennikarstwo niemieckie nad Sprewą, nad Renem i Dunajem, zawrzało na ten raz jednomyślnym poklaskiem i rzuciło się do przedrukowywania wyjątków. Sprawozdawcy wołali, że znaleziono "skarb ukryty" (ein ungehobener Schatz). Tłómacz dedykował swój przekład synowej wielkiego Göthego pani Ottylii, której wizerunek blizko przedpółwiekowy narysował Odyniec w VI-m i VII-m swym liś\nLIST DO REDAKTORKI "KRONIKI RODZINNEJ". Znałem za młodu światłego i uczonego człowieka, p… półkownika P., wychowańca niegdyś szkoły kadetów, kolegę i przyjaciela Niemcewicza, który całą swą młodość przepędził w wielkim świecie warszawskim, w najwyższych towarzyskich i literackich kołach. Lubił on i umiał z niepospolitym talentem i dowcipem opowiadać mnóstwo ciekawych i zabawnych anegdot o dworze Stanisława Augusta, i o ówczesnym społeczeństwie warszawskiem; ale zauważałem z wielkiem podziwieniem, że nie tylko unikał starannie wszelkich poważnych wspomnień o znakomitych wypadkach i ludziach, lecz nawet zapytywany o to odpowiadał zazwyczaj krótko, sucho i z widoczną niechęcią. Nie umiałem odgadnąć przyczyny, aż on mi sam dopiero, za bliższem poznaniem się na wsi, wytłómaczył ją mówiąc: "Wspomnienia są ostatnim skarbem i świętościami starości, tem droższe, im się dotyczą rzeczy i ludzi bliższych sercu naszemu. Poniewierać się niemi nie godzi. Gdy opowiadam rzeczy błaho i obce dla mnie, niniejsza o to, czy mnie kto słucha. Ale właśnie wtedy słuchają. Jedni dla tego, że im błahość najlepiej do smaku;, drudzy, że posłyszawszy jakąś anegdotę, mogą ją sami potom przed innymi powtarzać. Ale sprobuj mówić o sobie – poczujesz zaraz, że to nikogo nie obchodzi, lub że ci robią łaskę słuchając. Zacznij mówić dobrze o drugich – a bądź pewny, że znudzisz słuchaczy. Jeżeli zaś ci drudzy byli twoimi przyjaciółmi, towarzyszami twojej młodości, a potem, skutkiem cnót swych i zasług, stali się ludźmi sławnymi, i po śmierci, dla następnych pokoleń, są, już tylko jakby typami cnoty, zasługi i sławy: – o! wtedy, mój przyjacielu, milcz o nich przed drugimi jak ściana, jeśli się nie chcesz narazić na najdotkliwsze upokorzenie wewnętrzne, lub na najobraźliwsze posądzenie moralne. Jedni bowiem, aby ci odjąć co im się być zdaje zaletą, okrzykną cię natychmiast że się przechwalasz i kłamiesz; drugim naprawdę nie może się w głowie pomieścić, jakbym ja mógł naprzykład obiadować i śmiać się z Krasickim, grać w warcaby z Naruszewiczem albo w faraona z Trembeckim, pić wino i tańcować z Węgierskim, lub ze sławnymi dziś współuczniami moimi koleżeńskie figle wyprawiać. A cóż dopiero, gdyby z tych opowiadań moich można było wyciągnąć ten wniosek, • że mnie ci ludzie lubili, albo byli przyjaciółmi moimi! Dość już tego, abym dla młodych zwłaszcza słuchaczów, stał się przedmiotem zaocznych przynajmniej żartów, albo sarkastycznych przycinków, na które choćbym nie zważał, ale narażać się na nie nie lubię, i nie widzę żadnej potrzeby. " – Wyznaję, że słysząc kiedyś te słowa, kładłem je, jak zwykle młodzi, na karb uprzedzeń i gderactwa siedmdziesięcioletniego już naówczas staruszka; a lubo sam starzejąc, przekonałem się nieraz (jak to także zwykle się zdarza), że staruszek miał słuszność: nie mniej przeto często żałuję, że go nie zdołałem nakłonić, aby to, co mi o tych i tym podobnych ludziach nieraz po całych godzinach na cztery oczy opowiadał, zostawił przynajmniej na piśmie dla tych, coby go z równem zajęciem i uczuciem czytali, jak ja opowiadającego słuchałem. "Jeżeli spotkasz takich – odpowiadał mi na to – to sam sobie powtarzaj albo pisz dla nich coś słyszał; ja ani już ich szukać, ani palców dla nich czernić nie będę". – Gorzko nieraz wyrzucam sam sobie, żem tego w swoim czasie nie uczynił, nim słyszane szczegóły tak się w pamięci mojej pomąciły albo zatarły, że już pozostałych w niej nawet w żadną całość związać nie mogłem. Ale właśnie ta okoliczność dała mi poczuć żywiej brak, a oraz i przyczynę braku podobnych szczegółów w literaturze naszej; to jest brak wiadomości o osobistem i towarzyskiem życiu najsławniejszych pisarzy naszych z epok przeszłych, których spółcześni czy przez lenistwo, czy przez obawę sądów ludzkich, spisać nie chcieli; podczas kiedy we wszystkich literaturach innych, anegdotyczna historya autorów tak obszerne i ważne zajmuje miejsce, a dla ceniących ich dzieła, w obcych nawet krajach tak wiele ma zwykle powabu. Jakoż utyskiwania na to stają się coraz powszechniejsze; i już przed laty ś… p. Michał Grabowski wzywał usilnie wszystkich literatów, ażeby, jeśli me chcą użyć ich sami, udzielali mu materyałów "do historyi anegdotycznej naszej literatury, to jest do obrazu nie samych tylko dzieł, lecz ogólnego życia naszego umysłowego, a więc koteryi literackich lub pojedynczych ludzi, którzy, w różnych czasach i w różnych miejscach, pomagali do ruchu literackiego, wpływali nań, lub tylko wystawieni nań byli". – On sam, na pierwszy początek, skreślił i przysłał mi kiedyś krótką autobiografią własną, aby mie do wywzajemnienia się zachęcić. Po zgonie jego, przed parą laty, podałem ją do druku właśnie przez ręce Pani; i gdy Pani, w nowem swem piśmie, otwierasz miejsce dla podobnych wspomnień, a wezwanie ś… p. Grabowskiego ponawiasz: starać się będę z mej strony, aby, o ile możności, zadość temu uczynić. Tymczasem oddaję do rozporządzenia Pani listy moje z podróży niegdyś odbytej, pisane do dwóch moich przyjaciół: Juljana Korsaka i Ignacego Chodźki; które po zgonie ich obu do rąk moich wróciły, a których ogłoszenie jużem był niegdyś przedtem zapowiedział. List zaś niniejszy racz Pani umieścić, jako wstęp i przedmowę do nich. A. E. Odyniec. 1 Grudnia 186" r. Warszawa.\nLISTY Z PODRÓŻY I DO JULJANA KORSAKA. Brześć Litewski, 22 Kwietnia (4 Maja) 1829. Zdziwisz się odbierając list odemnie z Brześcia. Ja sam dziwię się, że tu jestem. A jestem tylko przejazdem; a jadę do Petersburga! Wczoraj rano ani mi śniło się o tem. Czytałem sobie najspokojniej Sismondego "La Littérature du Midi", kiedy wszedł nasz kochany Eustacy (1), gość równie miły jak niespodziewany. "Zkąd? dokąd?" – masie rozumieć pierwsze zapytanie. – "Przyjechałem wczoraj z Berlina, a dziś do Petersburga wyjeżdżam!" – "Szczęśliwy! obaczysz się z Adamem. " – "A no! to siadaj ze mną! Jadę w interesie Xiążąt Radziwiłłów; mam powóz obszerny; zawiozę cię bez kosztu i odwiozę do Wilna. " – –- (1) Eustachy Januszkiewicz. Jak w "Jerozolimie Wyzwolonej" Eustacy Tassa na widok Armidy: "Zachwycił zaraz ognia, jako chwyta Płomienia słoma blizko położona; tak na te słowa Eustacego naszego zapaliło mi się w głowie i w sercu, i tak się gracko uwinąłem z paszportem i innemi przyborami do drogi, że jużo dziesiątej wieczorem: Zagrzmiała trąbka – jak echem grzmotu Domy się trzęsą, od kół łoskotu; Tętni most głucho – my pędzim śmiało, Aż niebo w nurtach Wiślanych drżało. Skrzypi żwir szosse – i mil dwadzieścia Przemkły jak jedna – i piszę z Brześcia. Jeśli zaś w Petersburgu odbiorę odpowiedź twą poste restante, to obiecuję ci zaraz z nad Newy zacząć uiszczać obietnicę, daną ci w obec Wisły na wyżynach Parchatki (w Puławach), pisania w listach do ciebie dyaryuszu wszelkiej mojej podróży, którą wiesz, że mi przepowiednia rokuje. Stefan (1) wierzy jej równie ze mną; Pan Joachim (2) śmieje się z niej i ze mnie; a ja ufam w nią więcej niż kiedy, widząc jak się podróż dzisiejsza niespodzianie złożyła. Ale będzie, jak będzie! – Tymczasem słyszę już dzwonek zamiast trąbki, i Eustacyusz woła aby kończyć. Bądź więc zdrów! pisz poste restante, a będziesz miał odpowiedź i dyaryusz. Czy ciekawy? – obaczymy. –- (1) Witwicki. (2) Lelewel.\nII. DO TEGÓŻ St. Petersburg, 5 (17) Maja 1829. Listu twojego poste restante nie ma; ale że jeszcze być nie mogł, a pewny jestem że będzie, zaczynam zatem swoje, nie czekając na niego. Zaledwie d. 1 (13) Maja, (bośmy się zatrzymywali po drodze u matki Eustachego), o godz. 9 wieczorem stanęliśmy w grodzie Piotra, przed pałacem xięcia Wittgensteina, i pierwszą, osobą, którąśmy wchodząc na próg sieni spotkali, była sama Xiężna Stefania(1), schodząca właśnie ze wschodów, w całym blasku balowego stroju i wdzięków, mająca gdzieś jechać na wieczór. Jeżeli taką była Barbara Radziwiłłówna, to nie dziw, że się w niej królewic zakochał. – Na towarzysza mojego czekało już mieszkanie przygotowane dla niego w pałacu; ja, zabrawszy moje manatki, pojechałem do mieszkania Adama. Nie zastałem ani jego, ani pana Franciszka(2); ale poczciwy Nikifor uwierzył mi na słowo, że będę pożądanym gościem; otworzył drzwi i uczęstował herbatą. – Nie spodziewaj się abym ci opisywał wrażenia i uczucia moje; jeśli współ- – (1) Córka xięcia Dominika Radziwiłła, wydana za x. Wittgensteina, w którego dom wniosła wszystkie dobra nieordynackie Radziwiłłów nieświezkich. (2) Malewskiego czujesz, to je sam odgadniesz; sentymentalizować nie będę,. Przed tygodniem ubiegło właśnie pół pięta roku, jak go po raz ostatni, wraz z tobą, wyjeżdżającego z Wilna widziałem. Myśl, że go lada chwila wchodzącego obaczę, trzymała mnie w obudzeniu pomimo bezsennej nocy poprzedniej i znużenia podróży. Przejrzałem wszystkie sprzęty i sprzęciki; ale oprócz krzesiwka fabryki wileńskiej, które mu dałem na pamiątkę, na samym już z Wilna wyjeździe, nic znajomego dawniej nie znalazłem. Nakoniec, jak ów Dafnis w sielance, "przyległem" na łóżku jego, i "znużenia w śnie swobodnym zabyłem". – Obudziłem się pod pocałowaniami, i pierwszy widok, który oczy moje uderzył, był to jaskrawo-czerwonawy kolor hiszpańskiego płaszcza, w którym On stał pochylony nademną, odbijający blask świecy, którą Nikifor trzymał nad moją głową, dla pokazania, "kakoj to baryri" tak poufale rozgościł się w domu. – Adam wygląda prześlicznie; wesoły i ożywiony. Wzrok niegdyś posępny i mgła wy, błyszczy i promienieje jak brylant. Pan Franciszek też zdrów i wesół. – Słońce wschodziło, kiedyśmy po raz ostatni powiedzieli wzajem "dobranoc''; ja z dodatkiem cytacyi sonetu, za co Adam pogroził mi palcem. Wkrótce znowu obudził nas Oleś(1), do którego Adam słów parę przed położeniem się napisał, a Nikifor odniósł je wyszedłszy do miasta. –- (1) Alexander Chodźko. Na Olesiu znać także, że mu klimat północny nie szkodzi. – Po herbacie, pan Franciszek poszedł do bióra, my zaś zostaliśmy gawędząc i paląc cygaro. Notabene, Adam nie broni już go nam palić, jak dawniej, uznając przecież, żeśmy już nie "imberby". Ale tu musze cofnąć się do Mińska, abyś zrozumiał co dalej nastąpi. Otoż w Mińsku spotkaliśmy się w traktyerni z jadącym także do Petersburga Włochem, hrabią Camillo Gritti, z Wenecyi, którego obroniwszy od niesprawiedliwego zdzierstwa gospodarza, zjednaliśmy przez to sobie bliższą jego znajomość i wdzięczność, tak, że pod względem rozpłat na stacyach i w oberżach, zdał się całkiem na naszą opiekę. W podróży, między innemi, opowiadał nam mnóstwo szczegółów o świetnem niegdyś przyjęciu i owacyach, które najznakomitsza młodzież w Medyolanie i Wenecyi wyprawiała dla podróżującej po Włoszech pani Maryi Szymanowskiej, tak na cześć jej talentu, jak wdzięków. Szczegóły te opowiadałem właśnie Adamowi, kiedy mu przyszła myśl pusta zmistyfikowania pani Szymanowskiej, której naprzód chciał mię przedstawić. Pisze więc i posyła przez Olesia kartkę, że przyjechał do Petersburga polecony mxi z Warszawy przez Waleryana Krasińskiego i przezemnie, Hiszpan, Don Alonzo Truchillo y Astorgas y Bubantes, który jest przyjacielem pana hr. Camillo Gritti, ma dla niej od niego ukłony, i przeto życzy ją poznać. Oleś miał zapowiedzieć, że go Adam przyprowadzi niezwłocznie; a była to już godzina jedenasta. Nie przewidzieliśmy, że p. Franciszek idąc do bióra, chociaż to wcale nie było po drodze, wstąpi jednakże do pani Szymanowskiej', niby dla powiedzenia o mojem przybyciu, a w rzeczy samej zapewne dla oddania przy tej zręczności dzień dobry pannie Helenie. Zamierzona wiec przez nas mistyfikacya chybiła swojego celu; ale natomiast pani Szymanowska postanowiła zażartować nawzajem, przyjmując mię jak rzeczywistego Hiszpana. Oleś, czy dał się wciągnąć do kompletu, czy, jak powiada, zatrzymany gwałtem przez panienki, na spotkanie nasze wyjść nie mógł; dosyć, żeśmy nie wiedzieli o niczem. Adam tymczasem, zawiązawszy mi sam chustkę, jak mówił, po europejsku, (bo ją dotąd po wileńsku nosiłem), dawał mi w drodze rozmaite przestrogi, i uczył jak mam z hiszpańska po francuzku wymawiać. Pani Szymanowska przyjęła nas z jak największą powagą; Adam też niemniej poważnie i seryo wydeklamował całe moje hiszpańskie nazwisko. Panienki tylko z Olesiem, powitawszy nas bardzo grzecznie zdaleka, szeptały i chychotały pod oknem. Zacząłem opowiadać o panu Gritti, i tyle różnych przytoczyłem szczegółów, że była chwila, w której pani S., jak sama potem wyznała, uwierzyła rzeczywiście w Hiszpana, a oznajmienie p. Franciszka wzięła za mistyfikacya z jego strony. Nie długo jednak to trwało; bo wnet przechodząc do Warszawy, zaczęła mię pytać o mnie samym, i z tak widoczną przesadą szerzyć się z pochwałami mojemi, że mie tem skonfundowała zupełnie. Na zapytanie więc: czy ani słowa nie nauczyłem się w Warszawie po polsku? odpowiedziałem przeproszeniem za żart, którego, ma się rozumieć, całą odpowiedzialność na Adama złożyłem. Pojmiesz więc łatwo ton nowego powitania i dalszej rozmowy. Panienki mówiły ze mną, jak z Hiszpanem. Panna Celina prześliczna; z oczu i z cery prawdziwie do Hiszpanki podobna. Panna Helena mniej' piękna, ale pełna życia, dobroci i wesołego dowcipu. Po kilkunastu minutach rozmowy, Oleś zaproponował panienkom zwykłą widać między niemi grę w piłkę, do której i ja się wkupiłem. Adam został w salonie z panią S. i z jej siostrą, panną Julią Wołowską, ociemniałą na wzroku, ale światłą i miłą osobą. My graliśmy w kaszką w drugim przyległym pokoju; lecz że piłka była nazbyt koźlista, a ktoś ją łowiąc niezbyt zgrabnie potrącił, (bo kto? nikt się nie przyznał), trafił się fatalny przypadek: to jest, że uderzyła w okno, i z brzękiem wybiwszy szybę, wyleciała precz na ulicę. Panna Helena uderzyła w dłonie; panna Celina zaszła się od śmiechu i rzuciła się na kanapę. Ale wtem zmieniła się scena. Pani S. na brzęk szyby wybiegła szybko z salonu, a obaczywszy co się stało, dalejże z powagą matczyną upominać skonfundowane panienki. Panna Celina porwała się z kanapy, i stała nieruchomie ze spuszczonemi oczyma; panna Helena oblała się rumieńcem. Wtenczas ja, pociągnąwszy Olesia za rękę, przykląkłem razem z nim i zawołałem: "Pozwól nam pani za te panie odklęczeć!" – Przybrana surowość matki pierzchnęła przed wesołym uśmiechem, a uśmiech ten był hasłem dla obu panienek, że znowu śmiejąc się głośno, jedna rzuciła się na szyję matce, druga ręce jej całowała. Z kolei i my, jako współwinowąjcy, przystąpiliśmy też do przeprosin, i pomimo instygowania na nas stojącego w progu Adama, anmestya była powszechną, a macierzyński uścisk pani Szymanowskiej, przyłożył jakby pieczęć do tej szczególnej pierwszej znajomości, po której jesteśmy już dzisiaj, jakbyśmy się od dziesięciu lat znali. Drugą, po pani Szymanowskiej osobą, z którą Adam chciał mię zaraz zapoznać, i tegoż dnia po południu zapoznał, jest pan Józef Oleszkiewicz, malarz. Widzę ze wszystkiego, że ten człowiek ma wielki wpływ na Adama, który opowiadał mi o nim mnóstwo szczegółów, na pozór żartobliwie, jako o oryginale, ale z tych samych opowiadań widać, jak go głęboko szanuje i kocha, i jak pewny jest uczuć wzajemnych. Owóż streszczając to, co o nim słyszałem: pan Józef Oleszkiewicz, znakomity artysta, rodem z prowincyi naszej, od wielu lat stale w Petersburgu osiadły, jest najenotliwszy, najbogobojniejszy człowiek, i jak go tu nazywają "Mistyk", to jest, wierzący nie tylko w dogmata, ale w żywą zawsze i wszędzie obecność Boga; w Jego wolę i rozrządzenie we wszystkiem; w ciągle i nad wszystkimi czuwającą Opatrzność, i nakoniec w tajemniczy świat ducha, przeważnie choć niewidomie wpływający na ludzi. Ustawiczne przytem czytanie Biblii nadaje myślom i wyobraźni jego swedenborgiczny, jak mówi Adam, nastrój i kierunek, tak, że nawet jak Swedenborg przewiduje niekiedy przyszłość i wiele rzeczy trafnie przepowiedział. W przepowiednie się jednak nie wdaje, i owszem pod tym względem jest niezmiernie ostrożnym. Najwydatniejszą atoli cechą jego jest miłość, w najrozległejszem tego wyrazu znaczeniu, ogarniająca nie tylko wszystkich bez wyjątku bliźnich, ale wszystkie żyjące stworzenia, a nawet i świat roślinny. Nad tem uczuciem dla całego stworzenia, góruje w nim tylko cześć i uwielbienie dla Stworzyciela i Zbawcy, i żarliwość o chwałę, Jego. Uczuć tych i łatwowiernej jego dobroci nadużywają czasem niektórzy; ale on sam nie tylko tego nie widzi i nie przypuszcza, ale owszem oburza się na tych, którzy tak sądzą i chcieliby go o tem przekonać; posądzenie albowiem, i w ogólności sąd o bliźnich na złe, w oczach jego największym jest grzechem. Natem to tle mianowicie, Adam opowiada o nim mnóstwo pociesznych, a jednak wzruszających szczegółów, które szanować i kochać go każą. Muszę… ci powtórzyć niektóre, abyś podług nich sam sobie dalsze o nim wyobrażenie utworzył. Jeden z hulaków i utracyuszów, przez pół filozof i literat, p. B., nasz ziomek, znający najdotkliwszą strunę serca Oleszkiewicza, to jest, troskliwość jego o cześć Pana Boga, wpadł raz do niego wyrzekając i bluźniąc na Opatrzność, która nie dozwala mu nigdzie dostać 300 rubli assygnacyjnych, choć tak mu są w tej chwili potrzebne, że bez nich w łeb sobie strzeli. Nie ma człowieka w Petersburgu, któryby znając pana B., nie poznał się na tak wyraźnej komedyi; ale dobroduszny Oleszkiewicz wziął rzecz na seryo, i wierząc w prostocie serca, że mu się udało nakoniec skruszyć upomnieniami swojemi zrozpaczonego niby bluźniercę; dla tem lepszego utrwalenia ich skutku, dobył z kantorka żądane 300 rubli, ostatnie może które sam posiadał, (bo zwykle wszystko, co zapracuje, rozdaje proszącym o wsparcie), i oddając je panu B. rzekł: "Widzisz, jak nierozsądnie bluźnisz na Opatrzność. Ja mam właśnie zbywającą tę summę, i Opatrzność przywiodła cię do mnie. Weź więc, a daj mi słowo uczciwe, że już więcej tym sposobem nie zgrzeszysz. Oddasz, jak będziesz mógł; czy mnie samemu, czy, kiedy ja umrę, komuś równie potrzebującemu, jak sam jesteś w tej chwili. " – Adam, opowiadając to dodawał, że pan B., pomimo swego cynizmu, lubo wziął pieniądze, i ma się rozumieć nie oddał, tak przecież był przejęty i upokorzony dobrą wiarą Oleszkiewicza, że o nim odtąd z największą tylko życzliwością i uszanowaniem wspominał. Drugie zdarzenie, podobnego nieco rodzaju, przypomina fakt z życia ś. Jana Kantego. Razu jednego wieczorem, Oleszkiewicz napastowany został przez złoczyńcę, który mu wyrwał z rąk pugilares, podczas gdy go pod latarnią przeglądał; ale że był silniejszy od niego, nie tylko że mu zdobycz odebrał, ale ujętego mocno za ręce zmusił do błagania o miłosierdzie, aby go nie oddawał w ręce sprawiedliwości. Naówczas Oleszkiewicz, zaprowadziwszy go do pierwszej bramy, w której paliła się lampa, otworzył przed nim naprzód swój pugilares, dla pokazania, że w nim zgoła nie było pieniędzy; następnie zaś, przypuszczając, że go ostatnia chyba nędza do podobnej zbrodni zmusiła, dobył z innej kieszeni kilkanaście rubli, i dał mu je pod przysięgą" że nadal złodziejskiego rzemiosła zaniecha. Skruszony łotr padł przed nim na kolana, i prosił o powiedzenie nazwiska, a w parę lat potom, stawił się sam u niego, jako sługa w sklepie kupieckim, i oddał mu wzięte pieniądze. Ale nie skończyłbym dzisiaj, gdybym ci chciał opisywać różne inne podobne anegdoty, które o nim od – Adama słyszałem. Me moge wszakże pominąć jeszcze jednej, w której Adam sam był aktorem; że zaś ta łączy się ściśle z niemniej szczególną miłością Oleszkiewicza dla zwierząt, muszę jeszcze i na tym punkcie kilka słów o nim powiedzieć. Wszystko co żyje, jako obdarzone życiem przez Boga, ma już dlań pewien charakter świętości; ztąd nie tylko żadnego nigdy mięsa nie jada, przypisując właśnie jedzeniu jego wszystkie zwierzęce popędy i namiętności w ludziach, i… z nich, jako kara krwiożerstwa, wynikające między nimi wojny; ale i najdokuczliwsze nawet żyjątka znajdują, w nim opiekuna i obrońcę. Tak np. zabijanie lub trucie niuch, Oleszkiewicz uważa za grzech, z egoizmu tylko naszego wynikający; sam zaś broni się od nich następującym sposobem. Codzień rano namacza w piwie kilkanaście arkuszy grubej bibuły i rozwiesza ją w kącie na poręczach krzeseł. Jakoż muchy, napiwszy się piwa, siedzą potem wpół senne dzień cały na suficie albo po ścianach, nie naprzykrzając się nikomu, ani pstrząc nawet rozwieszonych obrazów. Ale jakkolwiek Oleszkiewicz wszystkie bez wyjątku żyjące istoty równą troskliwością ogarnia, najpierwszym wszakże przedmiotem upodobania jego są – koty. Dom jego napełniony jest niemi; chodzą, i łażą wszędzie, gdzie im się podoba, a żywność ich dzienna kosztuje go bez porównania więcey, niż jego własna. Prócz tego jest osobny pokoik, zwany "infirmeryą, " gdzie pod osobnym dozorem starej Fiokły, rodzą się i hodują młode, a, pielęgnują się chore. Skoro jednak młode dorosną, Oleszkiewicz rozdaje je każdemu kto zechce, dając przytem, jak powiada, w posagu, po samcu 5, a po samicy 10 rubli assygnacyjnych, na dzieci; za co nawzajem biorący obowiązują się… pod sumieniem, żywić je i utrzymywać starannie, i muszą mu dać swój adres, aby od czasu do czasu mógł się przekonać naocznie, czy zobowiązania biorą swój skutek. – Jednego tedy razu Adam, śród największego upału, spotkał go na jednej z oddaleńszych ulic, chodzącego od domu do domu z kartką w ręku, i czytającego numera nad bramami. Zapytany co tu robi, odpowiedział, że szuka numeru, wskazanego mu na tej ulicy, lecz którego znaleźć nie może; kiedy zaś opowiedział dalej, że adres ten dał mu jeden z tych, co wzięli u niego kociątko i posag po niem: Adam śmiejąc się, zaczął mu dowodzić, że ten co je wziął, dał mu umyślnie numer fałszywy, a utopiwszy kota, posag tylko sobie zatrzymał. Posądzenie to tak obruszyło Oleszkiewicza, że przypisując tylko sobie samemu omyłkę w zapisaniu numeru, bez pożegnania nawet rozstał się z Adamem, i za obaczeniem się znowu, nie pierwej przestał go gderać o brak miłości bliźniego, aż ten, dla świętego pokoju, posądzenie swoje odwołał. Otóż do tego zacnego człowieka zaprowadził mię Adam. Jest on wysokiego wzrostu, dziwnie słodkiej, spokojnej i szlachetnej twarzy. Przyjął mię jak można najuprzejmiej; kiedy zaś mu powiedziałem, że wiele o nim słyszałem od Adama: "A, a! – zawołał z uśmiechem – to pewnie opowiadał dziwosy. On to zawsze ze mnie podedrwiwa. Ale to nic nie szkodzi! Ja wiem, że on mnie kocha, bo on wie, że ja go kocham. " – I kiedy Adam odpowiedział na to, że na nich właśnie sprawdza się przysłowie: że kto się kocha, ten się kłóci; Oleszkiewicz, machając ręką i kiwając głową, rzekł zawsze z uśmiechem: "Nic to nie szkodzi! Ty myślisz teraz, że ty strasznie rozumny, i że me ma światła nad rozum. Ale to nic nie szkodzi! Jak Pan Bóg chce, tak bedzie. "' – I obracając się ku mnie, dodał: "On broni się przeciw duchowi, jak Jakób; ale to nic nie pomoże. Jest on naczyniem wybranem, i prędzej później Łaska go napełni, i przez niego spłynie na drugich. " – Adam śmiejąc się odpowiedział na to, cytując z baśni ludowej, co w niej, niesiony w zawiązanym worze, woła, jak wiesz, ciągle po drodze, aby kogoś z przechodniów do zajęcia miejsca swego pokusić: "Ani czytać, ani pisać (nie umiem), a na urząd mię wiozą!" – Oleszkiewicz zaśmiał się także; ale po kilku chwilach dalszej w tymże tonie rozmowy, zwrócił się do mnie, i wpół z uśmiechem, wpół z żywością rzekł: "Zróbże tu co z ludźmi? Szczepisz w dąb, nie przyjmuje; szczepisz w kapustę, rozłazi się. " – W ogólności sposób jego wyrażania się jest dosadny i figuryczny. Dalszą rozmowę naprowadziłem na sąd o ludziach; gdyż teorya bezwarunkowego wyrzeczenia się wszelkiego sądu jednych o drugich, wyznaję, iż mi się i niepojętą, i dziką, zdawała. Ale Oleszkiewicz rozróżnia wrażenia od sądu, a cóż dopiero od wyrokowania o drugich; a tak pięknie, tak głęboko, a przytem tak wymownie rozwinął teoryą, chrześcijańskiej miłości bliźniego, iż poczułem najdoskonalej, że wszystkie nasze sądy o drugich pochodzą, tylko raczej z braku miłości dla nich, niż ze zbytku zamiłowania prawdy, jak to sami sędziowie zwykle ogłaszają,. Bo rzeczywiście, póki kogo kochamy, wad w nim albo zgoła nie widzim, albo widząc nie czujem; a nawet im więcej sami moglibyśmy boleć nad niemi, tem mniej pewno głosilibyśmy o nich. – Wyszedłem wzruszony i zbudowany, jak rzadko z którego kazania; a teorya miłości, którą słyszałem, sama przez się zastosowała się w sercu do mistrza (1). –- (1) Oleszkiewicz umarł w jesieni 1830 r. Wiadomość, że jest umierający, doszła Mickiewicza w Genewie w liście pana Franciszka M. – Nie byłem w domu kiedy list ten odebrał. Za powrotem znalazłem go dziwnie zmienionym i z zaczerwienionemi oczyma. Na zapytanie, co mu jest? widocznem było, że odpowiedzieć nie może, aby znów w sobie nie obudzić wzruszenia. Domyśliłem się jakiegoś nieszczęścia i zląkłem się o najbliższych. Wtenczas on powstał szybko z kanapy, i idąc niby zapalić fajkę u komina, w przechodzie wziął mię za rękę, i jak przez gwałt wymówił tylko: "Oleszkiewicz, " – poczem wyszedł do drugiego pokoju. Wieczorem dopiero dał mi do\nIII. DO TEGOŻ. St. Petersburg 9 (21) Maja 1829. Wczoraj Adam zawiózł mię do poety Kozłowa (1), któremu, jak wiesz, dedykował swojego "Farysa". Trzech, których nadewszystko pragnąłbym poznać: Puszkina, Żukowskiego i xięcia Wiaziemskiego, w tej chwili na nieszczęście nie ma w Petersburgu. Wszyscy oni należą do najbliższych przyjaciół Adama, którym on też serdeczną, wzajemnością odpłaca. W listach jego do mnie czytałeś wiele szczegółów o spotykającej go tu ogólnie uprzejmości i życzliwości; ale on sam nie pisał nigdy o swoich literackich tryumfach, o których tutaj dopiero dowiaduję się od drugich. –- przeczytania ów list, ale mowy o nim nie było. Nazajutrz obudził mię wcześniej niż zwykle, mówiąc abym się śpieszył z ubraniem i razem z nim szedł do kościoła. Jakoż trafiliśmy w sam czas na mszę, którą był wczoraj na intencyą chorego zamówił. – Odtąd już ani razu nie wspomniał o Oleszkiewiczu, jak zwykł był dawniej, w żartobliwy sposób; a mówiąc o nim, mówił już tylko zawsze jako o najcnotliwszym i najświatobliwszym jakiego znał, człowieku. Pamięć jego miała największy wpływ na przyszły religijny kierunek myśli i uczuć poety. Brat Piotr, ratujący od ostatecznego upadku rozumową pychę bluźniercy, jest to uosobienie idei i wpływu Oleszkiewicza. (P. A.) (1) Jan Kozłow przełożył między innemi "Sonety Krymskie" Mickiewicza na język rossyjski; + 1838. Oprócz sławy z dzieł pisanych, z których, jak wiesz, wyjątki tłómaczyli wszyscy najznakomitsi poeci tutejsi, improwizacye jego, których miał kilka tu i w Moskwie, choć były tylko prozą i to po francuzku, wzbudziły podziw i zapał słuchaczy. Ach! bo pamiętasz jego improwizacye w Wilnie! Pamiętasz to prawdziwe przemienienie twarzy; ten blask oczu, ten głos przenikający, że cię aż strach ogarnia, jakby duch przez niego przemawiał! Wiersz, rym, forma, nic tu nie znaczą. Mówiącym z natchnienia ducha, dany był dar wszystkich języków, a raczej ten tajemniczy język, który każdy człowiek zrozumie. Przy jednej z tych improwizacji w Moskwie, Puszkin, na cześć którego dany był ów wieczór, porwał się z miejsca, a zagarniając w górę włosy i prawie biegając po sali, wołał: Quel genie! quel feu sacre! que suis-je auprés de lui? – i rzuciwszy się na szyję, Adama, ściskał go i całował jak brata. Wiem to od naocznego świadka, i wieczór ten był początkiem wzajemnej między nimi przyjaźni (1). Niedawno, kiedy już Adam otrzymał paszport za granicę, literaci tutejsi wyprawili dlań pożegnalną ucztę, na której ofiarowali mu puhar srebrny, bardzo pięknej roboty, wyzłacany wewnątrz, z wyrytemi imionami ich wszystkich, tudzież Moskiewskich kolegów, którzy choć nieobecni, należeli – (1) W późniejszych już latach Puszkin, kiedy mu przyjaciele zarzucali obojętność i brak ciekawości, iż nie chce zwiedzić zagranicznych krajów, odpowiedział: "Piękności do składki. Adam podziękował im przecudną, jak mówią, improwizacyą, także prozą w języku francuzkim, która wszystkich, i w końcu jego samego, do rzewnych łez poruszyła. Piliśmy z tego puharu przy obiedzie, którym kochany pan Franciszek uraczył u siebie w domu kilkunastu bliższych przyjaciół i wspólnych naszych kolegów. Nie mogliśmy uprosić Adama, aby improwizował; ale za to tak był ożywiony w rozmowie; że ani spostrzegł, jak zamiast piwa, wypił całą szklankę madery, i dopiero gdy już nalewał drugą, przestroga pana Franciszka: "Czy to nie będzie za, wiele?" zwróciła jego uwagę i wykryta poprzednią omyłkę. To dało powód do śmiechu i żartów, i do nieskończonych anegdot o czcicielach Bachusa za dawnych czasów u nas, przyczem Adam w opowiadaniu prym trzymał. Nie widziałem w nim przedtem nigdy takiej wesołości, ani takiego daru opowiadania. Ale wracając do Kozłowa. Jest on oddawna już ociemniały, a sławny w literaturze rossyjskiej z pięknego poematu p… t. "Czernieć" (Mnich), z wielu udatnych poezyi lirycznych i przekładów z Lorda Byrona, którego jest najzapaleńszym czcicielem. To też, gdy mu Adam powiedział, że ja też nieco po angielsku rozumiem i tłomaczyłem kilka urywków z jego ulubio- – natury potrafię wyobrazić sobie piękniej nawet, niż są w istocie; pojechałbym chyba dla poznania wielkich ludzi; ale znam Mickiewicza, i wiem, że większego nadeń nie znajdę. " – Słowa te mam powtórzone sobie przez tego, który je słyszał z ust samego Puszkina. (P. A.) nego poety, zapalił się jak proch i zaczął z największem uczuciem, ale bez żadnej przesady, deklamować na pamięć naprzód oryginał, a potem swoje tłómaczenie początku "Narzeczonej z Abydos, " które mi się bardzo podobało. Ale podobały mi się w nim najwięcej: uprzejmość, szczerość, prostota, nadewszystko zaś egzaltowane przywiązanie i prawie cześć dla Adama. Nie moge ci powtórzyć wszystkiego, co mówił o nim; ale mówił tak poetycko, z takiem wzruszeniem i zapałem, że nie mogłem się wstrzymać od łez; a i on sam szlochał jak dziecko, uściskając mię wzajem. Adam stał na uboczu i milczał, ale widziałem, że był poruszony. Ależ bo Kozłów nie prawił komplementów! Mówił co czuł głęboko, a wszystko co powiedział, to prawda. " Vous nous l'avez donné fort, et nous vous le rendons puisannt" wyraził się między innemi. I tak jest najrzeczywiściej. Jak w jego oczach i twarzy, tak i w jego rozmowie, jest całkiem co innego, niż było. We wszystkiem dawniej był nastrój głównie uczuciowy, który cię urzekał i pociągał ku niemu, ale sam na ciebie nie wpływał. Był on jak xiężyc omglony, a teraz, rzecby można, promienieje jak słońce. Teraz, kiedy co ważniejszego mówi, to jakby światło biło z tych słów jego, tak się od nich widomie w myślach twoich rozwidnia. A przytem ma widocznie ducha wieszczego, który wprawdzie i przedtem nieraz już się w nim w wielu razach objawiał. Sam mi powiadał, że wygrał parę tysięcy rubli assygnacyjnych w zakłady od różnych osób, które z nim różniły się w zdaniu, co do mających nastąpić wypadków, podczas byłej kampanii tureckiej, i miały wszelką racyonalność za sobą; on zaś polegał tylko na wewnętrznem poczuciu. W tych czasach zajęty był pisaniem osobliwszego dzieła, p… t. "Historya Przyszłości. " Pisze je zaś po francuzku i ma już napisanych przeszło 30 arkuszy. Przejrzałem je tylko przelotem, a on sam odczytał mi niektóre patetyczne ustępy, to jest mowy na wzór Liwiusza. Ale to przecudowną rzecz, powiadam tobie! i jeżeli dokończy jak zaczął, będzie to może kiedyś "DonKiszot" swojego czasu. Bo jak Cerwantes w tym swoim romansie przedstawił, w sposób komiczny, skutki rozbuja tej uczuciowości i wyobraźni wieków przeszłych; tak Adam, w poważnym tonie historyi, chce przedstawić przewidywane skutki materyalnego egoizmu i egoistycznego racyonalizmu, którym świat obecny hołduje. Ale Cerwantes skupiał to wszystko w jednej osobie swego bohatera; Adam zaś chce okazać w losach całych narodów, zestawiając obok siebie: najwyższy szczyt cywilizacyi materyalnej i najniższy upadek uczucia, ducha i wiary – notabene, tylko w mężczyznach. Kobiety albowiem, jakkolwiek emancypowane już całkiem i porównane we wszystkich prawach z mężczyznami, nie mogą jeszcze się pozbyć owych "starych przesądów, " i stanowiąc "Izbę niższą" w obradach sejmowych, stanowią też jedyną opozycyą i tamę przeciw absolutnemu panowaniu tego, co Izba wyższa, to jest męzka, zowie "czystym rozumem", potępiając wszelkie uczucie. Opowiadanie zaczyna się od r. 2, 000 i ma obejmować dwa wieki. Po ogólnym poglądzie na ówczesny stan świata, a mianowicie Europy, następuje opis jej przygotowań i narad sejmowych, w obec grożącej napaści Chińczyków, która wkońcu przychodzi do skutku. Bitwa stoczona przez same kobiety i nieco dwudziestoletnich młodzieńców, pod wodzą bohaterki z nad Wisły, kończy okres już napisany. Cała zaś ta historya, jak mi mówił Adam, kończyć się ma na wejściu ziemi w stosunki z planetami, a to za pomocą balonów, które naówczas tak mają żeglować po powietrzu, jak dziś okręty po morzu; cała zaś ziemia ina być pokryta siecią kolei żelaznych, które, jak wiesz, budują już w Ameryce i zaczynają na próbę budować w Anglii, a którym Adam ogromną przepowiada przyszłość, twierdząc, że postać świata przemienia. A cóż dopiero mówić o cudach przemysłu, wynalazkach i odkryciach, które już są opisane w Poglądzie! Jest to świat z Tysiąca Nocy i Jednej; a wszystko tak poetyckie, tak cudowne, a przytem tak na pozór prawdopodobne, że i pragniesz, żeby tak było, i wierzysz, że tak być może. Boję się dotykać szczegółów, bo czuję, iżbym dzisiaj nie skończył. Ale jak nie powiedzieć choć słówka o całych flotach skrzydlatych balonów, latających w powietrzu, jak żórawie lub gęsi? O całych miastach domów i sklepów, budowanych z żelaza na kołach, a pędzących po kolejach żelaznych, ze wszech stron lądu, na wielki jarmark pod Lizboną, dokąd znowu ocean, w olbrzymich okrętach, przynosi płody innych części świata? Jak nie wspomnieć o Archimedesowych zwierciadłach, ustawionych na ogromnych przestrzeniach w ten sposób, że ogniste litery, odbite w pierwszem, w oka mgnieniu odbijają, w ostatniem? O teleskopach, przez które z balonu można całą ziemię obejrzeć, a z ziemi widzieć, co się dzieje na jej satellitach? O akustycznych przyrządach, za pomocą których, siedząc spokojnie przy kominku w hotelach, można słuchać dawanych w mieście koncertów, lub wykładów lekcyi publicznych? i t… d. A wszystko to opisano tak prosto, tak naturalnie, jakby w tem nic nadzwyczajnego nie było. I Adam też na seryo utrzymuje, że to wszystko być kiedyś może i musi. A i czemuż byćby nie miało? Wieszcz a prorok to jedno; a on jest wieszcz nad wieszcze! Ale dość, dość już o nim! bo i musimy iść zaraz na wieczór, gdzie panna Celina ma śpiewać; i muszę ci jeszcze koniecznie opowiedzieć pocieszną anegdotę, która nas dzisiaj rano do łez rozśmieszyła. Spaliśmy jeszcze w najlepsze, kiedy nas obudziło głośne "Salve Domine!" wyrzeczone nad łóżkiem mojem, a raczej nad kanapą, gdzie sypiam. Był to nasz sławny poeta, Wincenty z Ciechanowca Hrabia Kiszka Zgierski, Ex libera parte (1 ), w szerokim, gra- – (1) Słynny w swoim czasie z pretensyjności i bezsensowności autor wielu dramatów i tragedyi wierszem i prozą, wydawanych przezeń bardzo ozdobnie, i na których tak się podpisywał. Był naprzód sekretarzem konsystorza rzymskokatolickiego w Wilnie, a następnie urzędnikiem w ministeryum skarbu. Umarł po roku 1836. natowym, hiszpańskim płaszczu, z karmazynową, axamitną, podszewką, ze złotym sznurem i kutasami złotemi, w kapeluszu nademną, stojący. Wiesz, że pomimo alluzyi w "Strachach, " której on zresztą, wcale nie stosował do siebie, w dobrych z nim w Wilnie byliśmy stosunkach. Adama też tu czasem odwiedzał; a teraz przyszedł obaczyć się ze mną. Rozmowa, z przedmiotu na przedmiot, zeszła wkrótce do poezyi. Zapytałem, czy nie napisał jakiego nowego dramatu? Odpowiedział, że jest zajęty przygotowaniami do wydawania handlowego dziennika, we czterech językach, a dla rozrywki pisze tylko same akrostychy. "Ale czemu to nasz pan Adam nie obdarzy nas jakim dramatem?" dodał, zwracając się do Adama. – "Gdzie rai tam do dramatu!" – odpowiedział śmiejąc się Adam. "Łatwiej to panu, co masz już tyle doświadczenia i wprawy. " – Komplement ten, chociaż wymówiony wpół żartem, tak widocznie ujął naszego gościa, że porwawszy się z krzesła, na którem siedział przy mnie, przesiadł się na stojące przy łóżku Adama, i biorąc go za rękę, rzekł z największą dobrodusznością: "Nie trzeba rozpaczać, nie trzeba; przyjdzie i to, przyjdzie i to!" – Śmiech głośny pana Franciszka, który z drugiego pokoju słyszał i widział wszystko przez drzwi otwarte, przerwał dalsze słowa zachęty, i jakby mistrzowskiego ośmielania, które w ich tonie wyraźnie czuć się dawało. Adam bardzo pokornie dziękował mu za to, co on też wziął za dobrą monetę. Nakoniec, na prośbę moję, aby nam przedeklamował jaki nowy akrostych, powstał z krzesła, i zawsze w płaszczu, z kapeluszem w ręku, stanąwszy na środku pokoju, rzekł bardzo poważnym tonem: "Wyobrażam sobie, że miałem kochankę, i że ta kochanka umarła; a imię jej było Adela. Wyobrażam sobie, że jestem natem polu, gdzie ją, pochowano, i mówie. " Tu zaczął deklamować z największym entuzyazmem, zatrzymując się za każdym wierszem i potrząsając w takt kapeluszem. Pamiętaj tylko, że każde ó kreskowane pisze i wymawia jak o otwarte; i oto masz ten wzorowy akrostych, który nam po trzy razy na żądanie nasze powtórzył, i któregośmy oba, na wielką jego pociechę, nauczyli się i po kolei wyrecytowali przed nim napamięć: "Adelę błonie to pieści Dobroczynne bóstwo cnoty. Echo wod z wiatrem szeleści, Losów jej wróżąc ciąg złoty. Adelę błonie to pieści. '' – Żeby ci nie mącić wrażenia tak rzewnego trenu, kończę na dzisiaj – i bądź zdrów.\nIV. DO TEGOŻ. St. Petersburg 14 ( 26) Maja 1829. List twój otrzymałem przed chwilą; przyszedł w sam czas ku mojej pocieszę. Adam wyjechał' wczoraj rano. Odpłynął parostatkiem do Lubeki, który dopiero za dni dziesięć miał odejść, odszedł zaś wczoraj najniespodziewaniej z powodu jakichś okoliczności handlowych. Tęskno mi, ale nie powiem, żebym był bardzo smutny; albowiem wiedz, że przepowiednia się ziszcza, i że razem z nim jadę do Rzymu! Ale wprzód będę w domu i u ciebie. Miejscem spotkania ma być Drezno. A teraz chcę ci opisać ten wyjazd, który był dość osobliwy. Będziesz go mógł pomieścić w wyobraźni swojej, obok wyjazdu jego z Wilna, przy którym byliśmy razem. Pisałem ci w ostatnim liście, że się wybieramy na wieczór. Był to muzykalny wieczór u P. Ministra Oświecenia, Szyszkowa. Żona jego, Narbutówna z domu, jest przyjaciółką, pani Szymanowskiej, a cioteczną, siostrą szkolnego mego kolegi i przyjaciela, Karola Laskowicza, który służy w kancelaryi ministra i jest codziennym gościem w ich domu. Ztąd ten wieczór. Panienki, to jest panna Celina i Helena, śpię wały to razem, to solo; między innemi "Wilię. " Muzyka prześliczna; płynie jak rzeka. Ale jak czerpającajej wody, ma od lic jej "śliczniejsze jagody, " tak głos obu śpię – waczek od muzyki nawet śliczniejszy, a panna Celina od głosu. Słuchałem więc póki śpiewały, albo gdy pani Szymanowska grała; ale jak drudzy z kolei do fortepianu zasiedli, wolałem choć pocichu z panienkami rozmawiać. Oleś podzielał toż zdanie i także do konwersacyi należał. Adam więc aż z drugiego końca salonu, przyszedł do nas z surową, miną i reprymandą. Odpowiedziałem, że on sam przecież nie zawsze chce tylko "słuchać, słuchać, słuchać. " Panienki się zaśmiały; on pogroził mi palcem, mówiąc, że tylko obecność cudzych ludzi broni mię od pokręcenia za ucho. Apellowałem do panny Heleny, która też wydała wyrok, że nie godzi się karać drugich za grzechy własne. Onegdaj, po raz czwarty, jak mi się zdaje, obiadowaliśmy u pana Kaspra Żelwietra, który jest Lukullusem tutejszym dla ziomków, jeżeli nie pod względem wykwintu, to przynajmniej pod względem gościnności i hojności, z jaką, swych gości przyjmuje i uraczą. Jest on plenipotentem wszystkich prawie możniejszych domów z gubernii zachodnich; dla zdolności swych i prawości charakteru, szacowany powszechnie i wzięty, a dla swej uprzejmości i jowialnego dowcipu, niemniej także powszechnie lubiony. Stół u niego codzień otwarty; a najlepsze przysmaki krajowe, które sam sobie z różnych stron sprowadza, lub które mu ugoszczeni przezeń przysyłają, czynią obiady jego prawdziwemi typami dawnych, szlacheckich biesiad naszych, tak z powodu gatunku potraw, dobrych win, a zwłaszcza porteru, jak i swobodnej, gwarnej wesołości. Wszyscy mieszkający w Petersburgu ziomkowie, Ba, u niego częstymi gośćmi, ale nikt częstszym, jak malarz Orłowski, który też niepospolitym, choć może nieco za rubasznym dowcipem, wiele się do uprzyjemnienia tych biesiad przyczynia. Dowcip ten jest w doskonałej harmonii z całą jego postacią, a nawet z ubiorem. Olbrzymiego wzrostu i kształtów; twarz, oczy, ruchy, równie wyraziste i śmiałe, jak zarysy jego rysunków; choć o nie tak dba mało, jak o własny swój ubiór. W pracy, jak mówią, ma być bardzo leniwy, chociaż za jego rysunki płaconoby mu hojnie; ale on właśnie dla tego za pieniądze pracować nie lubi, że czułby się w obowiązku roboty swe naówczas wykończać. Za to też, kiedy jest w towarzystwie i w dobrym humorze, gotów na lada świstku papieru, który mu podsuną pod rękę, kreślić jak od niechcenia najrozmaitsze, a zawsze prawie genialne szkice, czy piórem, czy ołówkiem, czy nawet palcem w atramencie maczanym. Dom zwłaszcza pana Żelwietra jest dlań najulubieńszą, w tyra rodzaju pracownią; to też nikt pewnie nad pana Kaspra nie posiada obfitszego zbioru tych szkiców. Otoż i na tym, a raczej po tym onegdąjszym obiedzie, Orłowski był w najlepszym, artystycznym humorze. Język i ręka były w ciągłym ruchu; śmiał się, prawił koncepta, a każdemu, kto go poprosił i podał arkusz papieru, ex promptu wnet coś narysował. Między innemi, panu Franciszkowi i mnie powiedział, abyśmy każdy na półarkuszu papieru oznaczyli grubo ołówkiem pięć punktów, w dowolnej odległości i kierunku, a w kwadrans, między temi pięciu punktami, na półarkuszu pana Franciszka zjawił się przecudny orzeł z rozpuszczonemi skrzydłami i szponami, a na moim kozak w prysiudach, z teorbanem w ręku. Nakoniec, umoczywszy sam pióro w atramencie, posadził ogromnego żyda na ćwiartce, i w parę minut utworzył się z tego żyd prawdziwy, którego lisią czapką była owa pierwotna plama. Wszystko to zatrzymało nas prawie do siódmej, i prosto ztamtąd spieszyliśmy do pani Szymanowskiej, mając razem jechać na teatr. Projekt ten bardzo mi się uśmiechał; ale na pierwszym zaraz wstępie do salonu, zmitrężył mię smutny humor panny Celiny. Usta, jak zrosłe z sobą dwie gałązki korali, nie poruszyły się nawet uśmiechem na powitanie nasze, a żywszy niż zwykle rumieniec świadczył o świeżem jakiśmś i niemiłem wzruszeniu. Domyśliłem się, że musiała być jakaś reprymanda, tem bardziej, że i wyraz twarzy obecnych, to jest panny Heleny, samej pani Szymanowskiej i panny Julii, nosił widoczną cechę seryoznego nastroju. Udałem przeto, że tego nie widzę, a wszcząwszy rozmowę o Orłowskim i powtarzając różne anegdoty, które tylko co od niego słyszałem, usiłowałem jak mogłem rozerwać moje słuchaczki. Ale nic nie pomagało. Adam siadł na kanapie przy pani Szymanowskiej, ja z tyłu po za krzesłami panienek, a Oleś obok panny Heleny. Alić na pierwszą, wzmiankę o teatrze, panna Celina oświadczyła sucho, że nie pojedzie, bo ją "strasznie głowa boli. " Struchlałem i użyłem całej elokwencyi, aby odwrócić ten fatalny zamiar. Oleś też dopomagał wymownie; ale niestety, był to groch na ścianę. A tymczasem i chwila wyjazdu zbliżała się. Certamen nasz stawał się coraz żywszym, i sądzę, że ból głowy ustałby powoli, gdyby Adam, ni w pięć ni w dziewięć, nie wyrwał się jak Filip z konopi, i słysząc po raz może dwudziesty powtórzone: "Kiedyż ja nie mogę jechać, " powstał nagle z kanapy, i nachmurzywszy czoło, ni proszony, ni dziękowany, przystąpił ku nam i rzekł: "A pewno, lepiej nie jechać, niż tak dalej grymasić. " – "A pewno, że nie pojadę" – była prędka odpowiedź; i zrozumiałem, niestety, tą razą, że postanowienie było stanowcze. Dla formy tylko jeszcze próbowałem je zmienić; ale już sam nie byłem w humorze, będąc zwłaszcza zły na Adama. On sam widać żałował tego, co najpewniej z natchnienia matki powiedział; ale już nie czas było naprawić. Przepraszać nie wypadało, a i trudno też było tak prędko wyzdrowieć. Liczyłem jeszcze nieco na ostatnią minutę, i gdyśmy już wyszli na wschody, za pozwoleniem pani Szymanowskiej, wróciłem raz jeszcze do salonu, ażeby szczęścia spróbować. Ale tu co za widok! Biedna panna Celina siedziała wsparta łokciami przy stole, i zakrywszy twarz dłońmi płakała, łkając jak dziecko. Na skrzyp drzwi i na mój widok, zerwała się, i nic nie mówiąc, pobiegła do drugiego pokoju. Tak mi się żal jej zrobiło, że omal sam nie płakałem. Lecz koniec końców, pojechaliśmy bez niej, a wszyscy w najgorszym humorze. Adam nadrabiał rezonem; widać jednakże było, że był niespokojny; choć wtedy jeszcze nie przeczuwał bynajmniej, że to było ostatnie rozstanie. Teatr ciągnął się nadzwyczajnie długo, a nim odprowadziliśmy damy, północ już była, gdyśmy wrócili do domu. Ale tu znowu niespodziana scena! Po wszystkich kątach zapalone świece; w środku pokoju na stole podróżny tłómok Adama, otoczony stosem odzienia i bielizny, które pan Franciszek przynosi, a Maryan Kudrawy (1 ) pakuje. On to przed dwiema godzinami przyniósł właśnie wiadomość o zmienionym nagle terminie wyjścia parostatku, a że u niego wszystko idzie czwałem, nie czekając więc na przyjście Adama, sam zajął się pakowaniem rzeczy. Adam ani się mięszał do tego, rozmawiając z panem Franciszkiem, którego ja zastąpiłem w pomaganiu do pakowania i w pisaniu rejestru rzeczy. Pośpiech ten nie był nikomu po myśli; ale trzeba było pośpieszać, bo statek punkt o ósmej miał odejść, a wprzód jeszcze potrzeba było wiele formalności załatwić. Nie spaliśmy więc noc całą, i wtenczas to stanął na pewne projekt wspólnej podróży. Nikifor poszedł po Olesia; ja zaś miałem biedz do pani Szymanowskiej, z prośbą, aby była na brzegu, bo już Adam sam u niej z pożegnaniem być nie mógł. Ale gdzie krótko, tam się rwie. Było już około szóstej, a odległość przynajmniej z wiorstę. Szczęściem spotkałem zwoszczyka; proszę, żeby jechał co prędzej; aż wtem w połowie drogi, na placu, gdzie mnóstwo drążek, pęka oś przednia u moich. Zeskoczyłem – (1) Piasecki. i skinąłem na drugie. Wybiegło ich z linii z dziesiątek; wskoczyłem na pierwsze i dalej. Ale nie ujechałem stu kroków – traf! – szyna pękła u koła. Wołam na nowe drążki – było ich ze sto – ani ruszyły się żadne. Musiano mię wziąć za czarownika; a ja drugą połowę drogi musiałem za to biedz czwałem. Zbudzona nagle pani Szymanowska, nie budząc nawet panienek, ubrała się jak można najprędzej, i wnet po siódmej byliśmy nad Newą, na środku której stał dymiący już okręt, pierwszy, który w życiu mojem widziałem. Grono bliższych przyjaciół, zawiadomionych o odjeździe, we łzach otaczało Adama. O trzy kwadranse na ósmą, już go łódka niosła na statek; o samej ósmej głos dzwonka – świst pary – szum wody – i okręt ruszył poważnie wzdłuż rzeki! – Adam stał na pokładzie, odkrył głowę i chustką ku nam powiewał. Blask słońca jakoś ogniście odbijał od barwy jego płaszcza, i potem tylko najdłużej można go było rozróżnić. Pan Franciszek, Oleszkiewicz, Oleś i ja, odprowadziliśmy panią Szymanowską do domu. Panienek dotąd nie widziałem jeszcze. Ale za chwilę tam idę. Jutro z Olesiem płyniemy do Kronsztadu, a pojutrze z Eustachym w drogę.\nV. DO TEGOŻ. Wilno, 21 Maja ( 2 Czerwca) 1829 r. Dulcis est fumus patriae, a cóż dopiero ciepły, wonny, balsamiczny powiew, który w tej chwili przez otwarte okno tchnie ku mnie z sosen Trzech-Krzyzkiego boru i z kwiatów Botanicznego Ogrodu, złączony ze śpiewem słowików i z szumem naszej swawolnicy Wilejki, co jak skacząca wiewiórka obraca koła Królewskiego Młynu i srebrzy się od blasku xiężyca. Ach! a samże ten xiężyc! Świeci w pełni jak aureola nad ruiną zamku Jagiełłów, i u stóp jej odbija od ścian grobowca Ś-go Kazimierza, i migoce w złocistym krzyżu, co jak ów krzyż Konstantyna na niebie, w powietrzu zda się nad katedrą jaśnieje. Wszystko to czuję, słyszę i widzę z otwartych okien domu państwa Spitznaglów ( 1), gdzie mieszkam, i przy których to piszę. A noc tak spokojna i cicha, że się płomyk świec nawet nie chwieje. – Tysiąc miast może być większych i piękniejszych od Wilna, ale nie wiem, czy poetyczniejsze być może. I jeżeli Warszawa, jak mówią, ma być żywem uosobieniem herbu swego i symbolu – Syreny; to za herb i symbol dla Wilna uszłaby prosta, skromna, pobożna dzieweczka, co się modli u Ostrej Bramy, albo duma pod Górą Zamkową. –- (1) Ferdynand Spitznagel, professor uniwersytetu Wileńskiego, wykładał Materyą medyczną i Terapią. – Dom stał tuż obok dawnej Bramy Zamkowej, razem z nią następnie zrzucony. Me zakochasz się w niej może od razu, ale kiedy pokochasz, to już rażona zawsze. Ja w tej chwili czuję się rozkochanym w Wilnie, chociaż myślę właściwie o Petersburgu, to jest o pannie Celinie i jej siostrze, i o żegludze do Kronsztadu z Olesiem, o czem wszystkiem chcę ci słówko powiedzieć, ażeby opis mego tam pobytu uzupełnić i zaokrąglić niejako. Zaniósłszy sam na pocztę ostatni mój list do ciebie" poszedłem wprost do pani Szymanowskiej, pierwszy raz po wyjeździe Adama. Zastałem wszystkich z czerwonemi oczyma, i łzy znów na mój widok popłynęły na nowo. Biedna Celinka! łkała głośno jak małe dzecko. Ale i ja byłem nie mędrszy – choć w porównaniu z niemi, powinienbym był być raczej jak dobry chrześcijanin, który wierzy i spodziewa się na, pewno, że się spotka na drugim świecie, z kim się tutaj płacząc pożegnał. Oni w to ufać nie mogą, i przeto żal mi było więcej ich, niż siebie. Przyszli wkrótce pan Franciszek i Oleś, i całą już resztę dnia… przepędziliśmy razem. Celinie żal, jak widzę, najbardziej, że się z Nim kaprysząc rozstała. Bo gdy matka powiedziała do niej w rozmowie: "Me ma już, ktoby ci prawdę powiedział; " zaniosła się nieboraczka od płaczu, aż musiała wybiedz z pokoju.. Przed rozejściem się, pisaliśmy wszyscy razem wspólny list do Adama, który pani Szymanowska, przez jakąś okazyą, miała mu przesłać do Drezna. Nazajutrz raniuteńko z Olesiem popłynęliśmy do Kronsztadu na codziennym parostatku pocztowym, który w wieczór ztamtąd powraca. Pierwszy raz byłem na morzu. A ranek byt przecudownym a niebo złoto – różo – we; a morze gładkie, jak kryształ zwierciadła! Myśli nasze, jak mewy koło nas, ulatywały i bujały w przestrzeni – najczęściej w ślad za okrętem, na którym Adam w tej chwili może prądy Bełtu przepływał. Ale nie zapomnieliśmy i o was: tojest o tobie zwłaszcza i o kochanym Żegocie (1), co sobie, jak gołąbki w koszykach, w swoich wiejskich zaciszach siedzicie, ścieląc gniazdka dla przyszłych swych parek; podczas kiedy my z nim, jak bociany z jednego gniazda, rozlecim się wnet, i może na zawsze – on na wschód, ja na zachód", on w świat bajek z Tysiąca Nocy, jaw kraje cudów i pamiątek Rotny! Ale musiałem wkrótce o tem wszystkiem zapomnieć, mając właśnie na głowie wiersz do panny Celiny, który jej obiecałem wpisać do sztambucha. Napisałem już był jeden, ale cóż, kiedy nań matka położyła veto. Trzeba więc było koniecznie sklecić drugi, a tu, jak na złość, weny ani słychu! Wołam o nię i krzyczę in petto, jak czajka o bajkę w Krasickim, a myśli, jak mewy na ryby, polują na treść i koncepta. Wszystko próżno! – Schodzimy więc do kajuty na frysztyk, i skrapiamy go szklanką ma – dery. Dopiero kiedy wino zaszumiało w głowie, – (1) Ignacy Domejko, dziś rektor uniwersytetu w Chili, urodzony 22 sierpnia 1802 r. w powiecie Nowogrodzkim, we wsi ojczystej Niedźwiadce. Do niej to w Panu Tadeuszu Wojski robi alluzyą" mówiąc o szczęsnem pogodzeniu Domejki z Dowejką. W chwili, o której tu mowa, Domejko mieszkał i gospodarował we wsi swojej Zapole, o milę od Lidy. przy szumie kół parostatku, zacząłem wprost ex promptu i w powrocie dokończyłem ramotę, która przeszła nareście matczyny cenzurę i zjednała mi rzewne pożegnanie panny Celiny. Wpisanie bowiem do sztambucha tych wierszy, było ostatnim aktem ostatniej mojej wizyty u nich po powrocie z żeglugi; i musiała siedzieć tuż przy mnie, podczas kiedy je wpisywałem. Śliczna, miła dziewczynka, niech ją Bóg błogosławi! Ale i siostra jej, choć mniej piękna, niemniej żywe i miłe zrobiła na mnie wrażenie, wesołością, dowcipem i dobrocią anielską. Rozstaliśmy się o wschodzie słońca – bo tu wschód w tej porze roku zaraz po północy – a w godzinę już potem dygotaliśmy z Eustachym w kibitce, zamiast kocza, w którym przy – paradowaliśmy z Warszawy. I trzebaż, że przed wieczorem jeszcze dla gaszenia osi, która się w niej zapaliła odjazdy, musieliśmy zużyć aż trzy butelki najwyborniejszego Lafitta, w które xiąże Wittgenstein zaopatrzył na drogę ulubieńca swego, Eustachego. Resztę przygód, niezbyt ciekawych, odkładam do osobistej rozmowy, a tu chcę ci jeszcze przepisać oba te wiersze do panny Celiny, choćby tylko na poetyczny finał tej najpoetyczniejszej, jak dotąd, w życiu mojem podróży. Jutro wyjeżdżam do domu. Ztamtąd na kilka dni do Dziewiętni. Ale przed 13 tutejszego czerwca, proszę i czekam ciebie w Giejstunach (1), na ten dzień moich imienin… Bądź zdrów! –- (1) Dziewiętnie, wieś Ignacego Chodźki, w pow. Zawilejskim, dziś Święciańskim; Giejstuny, wieś rodzinna A - E. Odyńca w pow. Oszniiańskim. Wiersz zbrakowany. Gdybym ja miał, gdybym ja miał piękne twe oczy, Z których, jak przez gwiazdeczkę, Gdy mrugając jaśnieje, Jak aniołek duszeczka Patrzy się i śmieje – Ach! twoje piękne oczy! Gdybym ja miał, gdybym ja miał uśmiech uroczy, Co wszystkim słowom twoim, Nakształt raju strażnika, Razem jak usta twoje, Wszystkich serca odmyka: – Ach! twój uśmiech uroczy! Nie trwoniłbym chwil drogich daleko od ciebie, Bytem pismem twą pamięć zapewnić dla siebie, Tylko patrząc na ciebie wciążbym się uśmiechał. A wtenczas, wiem, że choćbym za kraj świat pojechał, Poszłyby za mną wszędzie tęskne twe wspomnienia, Żal takiego uśmiechu, takiego spojrzenia! Wiersz na parostatku. Wre, szumi, huczy – para wybucha, Dzwonek zadzwonił – parochód płynie. Chciwie na morskie patrząc głębinie, Myślę o pięknej pannie Celinie – To jest o wierszach do jej sztambucha. O! wszystkie Muzy! o! Apollinie! Dziś, dziś wieszczego dajcie mi ducha! Niech jak z wód perła, z myśli wypłynie Rym, coby pięknej pannie Celinie Lśnił jako perła z kart jej sztambucha! Lecz się kapryszą piękne boginie, I dumny Febus próśb mych nie słucha. – A tyż tu po co? – Znam cię po minie! Tak patrzysz z oczu pannie Celinie, Tak mierzysz z pierwszej kartki sztambucha! (1) Stój, stój, nie strzelaj! Grot twój nie minie, A wiesz, że ranny gołąb nie grucha. Precz! – Ja dziś musze myśleć jedynie, O! nie o pięknej pannie Celinie, Ale o wierszach do jej sztambucha. Bo jutro w drogę! – w świat, nie w pustynie… Zkąd więc ta w sercu tęsknota głucha? – Tam się duch wzniesie, tam myśl rozwinie!…. Tak! a myśl o mnie w pannie Celinie Zniknie, jak wiersz mój na dnie sztambucha! Lecz ja!… czy pójdę, gdzie Dunaj płynie Gdzie Montblanc krzepnie, lub Wezuw bucha: Ilekroć serce na Północ skinie, amięć o pięknej pannie Celinie Polarną Zorzą zalśni dla ducha. __________ (1) Rysunek Orłowskiego: Amorek strzelający z łuku.\nVI. DO IGNACEGO CHODŹKI. Giejstuny, 17 (29) Czerwca 1829 r. Słońce wschodzi – ale nim zajdzie, już ja będę daleko od domu. A czy, i kiedy powrócę? Czy znajdę wszystkich tych, których zostawiam? – Smutno mi jakoś i straszno. Całą noc oka zmrużyć nie mogłem, i kiedy wszyscy śpią jeszcze, korzystam z chwili, aby od was dzisiejsze, ostatnie pożegnania rozpocząć. Bo od powrotu od was, cały mój teraźniejszy pobyt w domu był jak jednym ciągiem pożegnań, chociaż go od powitania zacząłem. Ledwo bowiem wysiadłem z bryczki, słyszę turkot i widzę w bramie jakiś rydwan zaprzężony kwadrygą. Kto? Poczciwy, kochany Juljan!! Nie umiem dość wypowiedzieć, jak on mi swoją bytnością cały ten tydzień osłodził. Mówię osłodził – bo choć ja, prócz tęsknoty po was, nie doznałem w tym czasie żadnej innej goryczy: ale właśnie dano mi w nim tyle nowych dowodów życzliwości, dobroci, przyjaźni, że gdybym był sam jeden, myśl o wyjeździe gdzieś tam w cudze kraje, takby mi mogła być boleśna i straszną, jak śmierć konającemu bez xiędza, z którymby mógł o tamtym świecie pomówić. A i tak, gdyby nie pewność złączenia się i podróżowania z Adamem, to kto wie, czyby mi w końcu nie zabrakło odwagi i siły na to właśnie, O czem przez długie lata, jako o ideale szczęścia, marzyłem. Wprawdzie czerpie otuchę, w doświadczeniu własnem, że jak mi zawsze było żal zewsząd wyjeżdżać, tak znowu wszędzie, dokąd przyjechałem, znalazłem zawsze tylu dobrych ludzi i tyle nowych, nieprzewidzianych przyjemności, że i sam ów żal za przeszłością zamieniał mi się powoli w miłe tylko i wdzięczne wspomnienie, pomnażające skarb uczuć obecnych. Możeż da Bóg, że i z wojażem tak będzie. Ale tymczasem trzebaż biedy, że właśnie wracając od was spotkałem się z wrażeniem, które jakby złowrogi cień chmury na myśli moje rzuciło. Podczas popasu w Sućkowie (1), wszedł do karczmy podróżny żołnierz, zdany ztamtąd przed 15 laty w rekruty i wracający raz pierwszy za… urlopem do domu. Nikt go nic znał i on nikogo. Sam wyraz jakby jakiejś ciekawości i trwogi, z jaką się rozglądał po kątach, zwrócił nań moję uwagę. Dowiedziałem się więc kto jest i po co przybywa. Siadł przy mnie na ławie za stołem, i jakby dla nabrania odwagi, wychyliwszy kwaterkę wódki, zaczął się rozpytywać karczmarki o różnych swoich krewnych i znajomych. Na każde zapytanie była jedna i ta sama odpowiedź: "umarł," albo "umarła." On za każdym razem pocierał tylko czoło i milczał. Nakoniec, z wyraźnem wahaniem się, za- – (1) Mała mieścina między Smorgoniami a Krewem, z kościołem i klasztorem niegdyś XX. Bazylianów. pytał o jakąś Krystynę. Karczmarka nie wiedziała z razu o kim mowa, ale gdy jej wymienił nazwisko ojca, kowala, który mieszkał tuż obok kuźni: "Nie znałam jej – odpowiedziała – ale wiem, że poszła za mąż za garncarza do Krewa, i że już dawno nie żyje, zostawiwszy kilkoro dziatek." – Biedny żołnierz zalał się łzami; a i mnie taki smutek i przestrach ogarnął, że przez całą już resztę drogi rady dać sobie nie mogłem, i aż dopiero przyjazd Juljana przerwał pasmo czarnych myśli i marzeń. Zawsze jednak obraz tego żołnierza stoi mi ciągle w oczach przy każdem pożegnaniu. – W przeszły piątek, po wyjeździe już Juljana, wieczorem, przy najpiękniejszem świetle xiężyca, w altanie naszego ogrodu, pod cieniem tych lip odwiecznych, pierwszy raz od lat wielu zebrana była cała nasza rodzina. Młodszym braciom pozwolono przyjechać ze szkół na moje imieniny i dla pożegnania się ze mną. Ojciec siedział w pośrodku na darniowej kanapce, i ze zwykłym swoim łagodnym, serdecznym rozumem, który w każdym nawet obcym dla niego sympatyą i uszanowanie obudza, rozmawiał z nami na pozór o rzeczach zwyczajnych, obojętnych, ale nietrudno było odgadnąć, że to wszystko, co mówił, pochodziło z jednej głębokiej myśli i uczucia: że już drugiej podobnej chwili nigdy może dla niego i dla nas nie będzie, i że korzystając z niej, chce każdemu z nas wypowiedzieć niejako swoję wolę i zostawić prawidło postępowania na przyszłość. Nie mówił on tego wyraźnie, żeby siebie i nas nie rozrzewniać; a jednak skutek tej rozmowy był taki, że musiał w końcu uspakajać i pocieszać nas wszystkich, on, który sam może w tej chwili najbardziej potrzebował pociechy. W życiu mojem nie czułem dotąd tak rzewnego i tak głębokiego wzruszenia, a jednak tej to właśnie chwili i tym słowom ojca winienem, że z dziecinnego jakiegoś rozdrażnienia wyobraźni i serca, które mię coraz bardziej osłabiało, przeszedłem do męzkiego poczucia na seryo, dla czego przedsiębiorę tę podróż, i jak z niej powinienem korzystać, ażeby i sobie, i drugim wynagrodzić boleść rozstania. "Bądź cnotliwym i spełniaj ściśle obowiązki każdego stanu, w jakim będziesz, a resztę zdaj na Opatrzność!" – To były ostatnie słowa ojca, które mnie, klęczącemu przed sobą, powiedział. I dałby Bóg, abym kiedyś przy końcu życia powtórzyć mógł z Karpińskim: "Słuchałem cię, mój ojcze!" – Bo co dotąd, to Bogiem a prawdą, w jednem chyba zdaniu się na Opatrzność stosuję się ściśle do rady ojcowskiej. Ale bo też, mój drogi! byłbym chyba najgłupszym i najniewdzięczniejszym z ludzi, gdybym nie czuł na każdym kroku cudownych prawie wpływów i łask Opatrzności, bez żadnej z mojej strony zasługi i pracy. Przeraża tomie nawet niekiedy, jak ów pierścień Polykratesa, od którego Solon uciekał, widząc, że mu się wszystko nazbyt dobrze wiedzie. Bo cóż ja jestem rzeczywiście w sobie? Zero jeszcze – czekające chyba na numer, jaki przed niem kiedyś ma stanąć; a przecież nie spotkałem dotychczas szczęśliwszego od siebie. Cała moja np. teraźniejsza podróż, czyż niejest jakby jednym ciągiem najszczęśliwszych i najpoetyczniej – szych zdarzeń i wrażeń? a czyż ja sam nawet pomyślałem o niej, wprzód niż do mnie w Warszawie wszedł niespodziany gość, kochany Eustachy? Czyż się mogłem spodziewać na seryo, abym miał podróżować z Adamem, choć mi to przepowiednia wróżyła, ale co się tak samo jakoś bez projektu nawet złożyło? Czyż marząc przez lać tyle o twoim Helikoniku (1), od pierwszej na nim bytności, śmiałem nawet w marzeniu roić taką chwile, jaka mi, dzięki tobie, rzeczywiście na nim zabłysła? Ta podróż i ta chwila, są to dwie nowe przewodniczę gwiazdy, które mi wzeszły na horyzont przyszłości; teraźniejszy zaś pobyt mój w domu mam za ostatni odblask szczęśliwej epoki dzieciństwa i młodzieńczości studenckiej. To nic, że mię rozrzewnia; rozrzewnienie to nie jest gorzkie. Kto me zapłakał, kończąc szkoły, gdy się z kolegami rozstawał? Kochankowie nieraz płaczą, przy ślubie, i łzy te, jak powiadają, są owszem dobrą wróżbą szczęśliwego małżeństwa, jak deszcz padający w dzień ślubu. Jest to pożegnanie przeszłości – dowód tylko, że była szczęśliwa. A czyż lepiej mówić z Byronem: "Czegóż mam płakać? za kim i po kim, Kiedy nikt po mnie nie płacze?'" Moję całe szczęście jest w tem, że mam tylu, których z żalem porzucam, i że widzę, że mię oni ża- – (1) Ob. Dwie Konwersacye z Przeszłości, przez Ignacego Chodźkę. łują. Poczciwi nasi sąsiedzi, którzy mię dzieckiem pieścili, jak każdy chce mi teraz uprzyjemnić te ostatnie chwile pobytu między nimi! Fetowali mię po kolei u siebie, a na dzień moich imienin wszyscy zjechali się do nas. Dzień ten był punktem kulminacyjnym i mojego szczęścia, i żalu. W wigilią mój ojciec zaprosił wszystkich gospodarzy ze wsi na obiad; a siostra na siurpryzę dla mnie, wyprawiła wieczorynkę dla dziewcząt i matek. A wiesz może, że dziewczęta Giejstuńskie słynne są w okolicy jak Saxonki w Niemczech. Juljan był zachwycony, i tańcowaliśmy też z niemi do upadłego. Tymczasem dowiedziałem się, że dawna moja mamka i piastunka, nic mi o tem nie mówiąc, urządziły nazajutrz na moję intencyą pielgrzymkę do św. Antoniego, do Holszan (1). A więc i ja też, nic im nie mówiąc, stawiłem się wraz z siostrą we wsi o wschodzie słońca. Wszystkie tancerki z wczorajszego balu, same z własnej ochoty, w świątecznych gorsecikach i w kwiatach na głowie, przyłączyły się też do orszaku, który miał tylko składać się… ze starszych. Juljan, który o tem nie wiedział, żałował potem nieborak, że się polenił iść milę piechotą, i wolał z ojcem moim jechać na mszę powozem. Dla mnie cała ta droga była prawdziwie roz- – (1) Holszany lub Olszany, gniazdo xiążąt Holszańskich, dziś liche miasteczko, a raczej wieś licząca około 80 domów i 600 mieszkańców. Wspaniały i niegdyś bogaty, tameczny kościół i klasztor Franciszkanów, do którego wzmianka w teście się odnosi, fundował Paweł Sapieha w r. 1618. koszna. Szedłem między mamką i niańką, w pośród grona kilkunastu gospodyń. Siostra przewodniczyła dziewczętom. Najstarszy z całej wsi, 80-cio letni gospodarz, był promotorem różańca i nowenny do św. Antoniego, które z xiążki przez całą drogę odmawiał. A i wszystkie dziewczęta czytają na xiążkach, które im kiedyś jeszcze przed wyjazdem do Warszawy rozdałem. Słowem, oprócz nabożeństwa, cała ta nasza pielgrzymka miała dla mnie szczególny poetyczny urok. W Holszanach poleciwszy mamce i niańce uczęstowanie po mszy moich kompanów, sam już z ojcem powróciłem do domu. Niektórzy goście przyjechali wraz z nami z kościoła, inni już nas w domu czekali. Późno w noc pożegnałem się z nimi po raz ostatni, a skutkiem całodziennych wrażeń, resztę już nocy bezsennie przechodziliśmy z Juljanem w ogrodzie. Ale zapomniałem ci jeszcze powiedzieć o jednej także miłej niespodziance. Zaraz nazajutrz po powrócie od was, pojechałem do Borun na mszę studencką i na cmentarz, a także i dla pożegnania się z kilku jeszcze dawnymi professorami. Jeden z nich, xiądz Maxymilian Lebel, który jeszcze i ciebie pamięta, jest dzisiaj prefektem szkoły. Mówiąc z nim, żałowałem, że nie mogłem przyjechać w Maju, aby być na studenckiej majówce. Ale on oświadczył gotowość wyprawienia dla mnie extraordynaryjnej czerwcówki, i przyjścia na nią do Giejstun. Przygotowaliśmy się więc na przyjęcie, i spotkawszy z Juljanem w pół drogi uroczystą falangę malców, z chorągwiami, bębnami i muzyką jak zwykle, przypomnieliśmy sobie z nimi, pewno po raz ostatni w życiu, wszystkie dawne gry i zabawy szkolne. Wieczorem odprowadziliśmy naszych gości, idąc razem z nimi piechotą, aż na sam rynek Boruński, gdzie jeszcze na waletę zagrałem w ściankę, przy murze, przy którym i ty kiedyś musiałeś łapę nadstawiać. To było niejako pożegnanie z czasami i wspomnieniami szkolnemi. Jak zaś te wszystkie wrażenia wpłynąć widać musiały na zmiękczenie mojego serca, to muszę ci, nie chwaląc się, opowiedzieć fakt mojej dobroci. Kochani moi sąsiedzi, pan Dawid i Mateusz Zawadzcy, przyszli do mnie ze swemi psami o świcie, aby raz jeszcze popolować ze mną. Ledwośmy weszli do kniei, psy zaraz ruszyły szaraka. Ranek był prześliczny i cichy, powietrze tchnęło balsamem, granie psów zagłuszało skowronki. Czułem powab i rozkosz życia. A wtem szarak z nastawionemi uszami wpadł na drogę, przy której stałem za krzakiem, i przysiadłszy słupka na chwilę, puścił się wprost na sztych ku mnie – a więc jużciż na śmierć niechybną. Już, już miałem wziąć na cel – gdy wtem nagle tak mi się żal go zrobiło, że nie ufając sam sobie, spuściłem odwiedziony już kurek, i dozwoliłem mu przebiedz o pięć kroków odemnie. Spostrzegł mię i czmychnął do lasu. Chciałem wystrzelić na wiatr dla zabawy, ale i tego nawet nie zrobiłem, żeby nie przestraszać biedaka. Myśliwi śmieli się ze mnie; ale wszakże obiecali solennie, nie polować już bezemnie w tej kniei. Juljan wyjechał w piątek po obiedzie; – a wtem nazajutrz rano, kiedy mi było najsmutniej, spadł mi znowu jak z nieba gość nowy – gość, nad którego milszego wymarzyć nawetbym nie mógł – najlepszy, najukochańszy. Żegota. Przyjechał na całą noc ze swego Zapola, żeby się ze mną pożegnać, i zatrzymał się przez wczorajszą niedzielę, aby dzisiaj wyjechać wraz ze mną. To mi bardzo osłodzi ten wyjazd. Będziemy jechali noc całą; przez jutro zabawię u niego, a potem on mię jeszcze przeprowadzi do Strzały (1), mając tam właśnie być w sąsiedztwie u stryja. Ja za chwilę jadę jeszcze sam konno do Borun, do kościoła i na grób matki; a ten list przez konnego posłańca wyprawię. Odbierzecie go przed zachodem – a więc może właśnie w tej chwili, gdy ja będę wyjeżdżał z domu. Pobłogosławcież mnie myślą i sercem, i nie zapominajcie o mnie! A teraz – bywajcie zdrowił a Boże daj, do zobaczenia!\n– (1) Strzała, wieś rodzinna Juljana Korsaka.\nVII. DO JULJANA KORSAKA. Drezno, 3 Sierpnia 1829 r. Znasz ty ten kraj – grusz, wiśni i jabłoni, Co jak raj-gaj, wzdłuż dróg rosną na błoni, A pokus wąż, choć mizdrzy się w owocach, Nie zwabia rąk, by je tu kraść po nocach? Tu jestem ja – o! i jak byłbym rad, Gdybyś i ty wspólnie je ze mną jadł! Znasz ty ten kraj – przysłowiem słynny głośno, Że w nim jak mak, piękne dziewczęta rosną? I pełno ich, jak wiśni tam na drzewie, Lecz i tu wąż, przy każdej, jak przy Ewie! Ztąd znów jam rad, żeś i ty tu nie gość, Bo strzedz się sam, mam już kłopotu dość. Znasz ty ten kraj? – Z daty listu, jeśli z wierszy nie zgadłeś, widzisz co zacz on, i że jestem w jego stolicy; a ta parafraza piosnki Minjony, niech ci tylko służy za dowód, że myślałem o tobie jadąc, i myślę tutaj chodząc; tam z rzeczy wspomnień o owych czasach w Giejstunach lub w Strzale, gdyśmy musieli uprzedzać wschód słońca, aby uprzedzić pastuszków w podbieraniu dojrzałych i opadłych gruszek: a tu z powodu żywych Minjonek, które wiem, iżbyś wolał nad złote nawet jabłuszka; chociaż one same, od czasów Atalanty, tak tu, jak bodaj i wszędzie, najbardziej gonią za niemi. Jestem tu od dni czterech. Adama już nie zastałem; pojechał do Karlsbadu pić wody i tam czeka na mnie. Wyjechałem z Warszawy 22 lipca. Do rogatek, jak ty z Żegotą do granicy w Brześciu, przeprowadziło mig nie lada gronko: pan Joachim, Brodziński, Mochnacki Maurycy i Stefan, których kochany Waleryan (1) na pożegnalne śniadanie u siebie zgromadził. Swoją drogą przyszli tamże Tadeulo i Julek, (2) którzy mi obiecali tegoż dnia jeszcze napisać do ciebie i przesłać ci ostatnie pożegnanie moje. Towarzysza też mojej podróży, którego mi także Waleryan naraił, uważam za bardzo pomyślny zadatek jej i wróżbę; gdyż był nim, aż tu do Drezna, p. Stanisław hr. Rzewuski (starszy syn pani Rozalii), o którego rozumie i zacności wiele już przedtem słyszałem, a teraz je sam przez siebie nauczyłem się czuć i oceniać. Starszy o lat kilka odemnie, a co się tycze nauki, to ma jej sto razy więcej. Był on kiedyś najpierwszym uczniem, bo wziął nąjpierwszy złoty medal w uniwersytecie Paryzkim, a że już przedtem dużo podróżował, prawdziwa łaska Boska, ie mi się taki Mentor na pierwszego towarzysza na- – (1) Waleryan Krasiński, późniejszy autor dzieła w języku angielskim o "Reformacyi w Polsce" i tłómacz na język angielski wielu powieści Bronikowskiego. (2) Tadeusz Hrehorowicz, b… uczeń uniwersytetu wileńskiego, i Juljusz Słowacki. darzył. Skorzystałem też ztąd nie mało, zwłaszcza co do sposobu korzystania z podróży; bo i on podróżował nie po pańsku, lecz po studencku. – Jechaliśmy najętym furmanem z Kalisza, małą budką krakowską, białem płótnem pokrytą, i dwiema chudemi szkapami, które jednak po szossie jako tako ciągnęły. Wprawdzie i pakunek niewielki; dwa malutkie tłómoczki, dwa parasole, dwa kijki, i nic więcej. Ale z Kalisza do Wrocławia, gdzie już szossy nie było, wlekliśmy się, brnąc w piaskach, prawie noga za nogą, tak, że pewnie trzecią część drogi odbyliśmy piechotą. Z Wrocławia mieliśmy już nowy ekwipaż niemiecki, nie bardzo paradniejszy niż pierwszy. Wyobraź sobie długą, wyplataną skrzynkę na kołach, pokrytą na całej długości wypukłym daszkiem z ceraty, na obręczach rozpiętej, a zwisającej jak firanki po bokach, z klapą podnoszącą się zamiast drzwiczek. W środku dwie ławki, zawieszone na pasach, tworzą siedzenia na cztery osoby. My jechaliśmy we trzech; a trzecim był p. Zaborowski z Warszawy, któregośmy we Wrocławiu spotkali. Cały zaś ten ekwipaż ciągnął tylko koń jeden, ale silny i tłusty, z jednej strony przyprzężony do dyszla. W podróży nic takiego nie zaszło, coby warte było opisu; opisywać zaś wszystko, co się widzi nowego, na toby ani wołowej skóry, ani siły wołowej nie stało; a oprócz tego towarzysz mój mnie nauczył, aby nawet na pisanie dziennika wiele czasu nie tracić, a tylko patrzeć i myśleć. Patrzę też na wszystkie strony, ile oczy wystarczą, a medytuję jak mogę i umiem. Na każdym popasie i noclegu, gdzie tylko był kościoł z wieżyczką, wdrapywałem się na nią, aby kraj dokoła obejrzeć. Ależ bo w Prusiech, a bardziej jeszcze w Saxonii, to wszystko inaczej niż u nas. Pola uprawne jak dworskie ogrody; wsie i miasteczka, w porównaniu z naszemi, wyglądają jakby dziewczęta wystrojone na odpust, obok bab pielgrzymujących w łachmanach. Z jednej wieży w Lignicy naliczyłem 10 kościołów i 16 murowanych wiosek, bielejących śród zieleni drzew; i tu także zaczęła się znów szossa, wysadzana owocowemi drzewami – a na wiśniach tyle prawie jagód, co liści. We Wrocławiu bawiliśmy dzień cały, oglądając miasto i kościoły. Rzewuski mówi, że po Norymberdze, żadne miasto w Niemczech nie ma ich tylu i tak pięknych, w stylu gotyckim, jak Wrocław. Byłem u pana Korna xięgarza, a z nim potem u dwóch sławnych professorów tamecznych, pp. Passow'a i Wachler'a. Wszyscy niezmiernie uprzejmi i wyraźnie radzi z odwiedzin, a przytem bardzo ciekawi szczegółów o uniwersytetach naszych i o niektórych professorach, mianowicie Niemcach, lub o wykładających też przedmioty, co oni. "Nauka jest już pewnym rodzajem powinowactwa; '' – powiedział p. Passow. Co do mnie, poznanie ludzi znakomitych i sławnych nęci mię sto razy więcej, niż wszystkie osobliwości, które "Guide du Voyageur" wskazuje. To też nie tracę czasu w Dreznie, i w ciągu tych czterech dni, co tu jestem, oprócz oglądania galeryi, skarbca, zbrojowni, etc… etc, poznałem już Ludwika Tieck'a; Fryderyka Kind'a, autora libretta do opery "Freyschütz" i wielu tomów poezyi i powieści; Tiedge'go, autora "Uranii" 80-letniego staruszka; Falkensteina, bibliotekarza biblioteki królewskiej i autora "Życia Kościuszki; " muzyka H ummla, rysownika Retsch'a, i sławnego Bronikowskiego. Ten ostatni, który już wiedziało mnie od Adama, przy pierwszej zaraz znajomości, wyszedłszy wraz ze inną z domu, zaprosił mię do pierwszej restauracyi tutejszej, wcale nie wspaniałej z pozoru, i uraczył starym węgrzynem. Ostrzeżono mię jednak, żebym się z nim w ściślejsze stosunki nie wdawał, bo skończy na proszeniu o pożyczenie pieniędzy. Nie boję się ja wprawdzie tego, bo wiesz, że "Cantabit vacuus coram latrone viator" i że "mądry Salomon nie zaczerpnie z próżnego naczynia. " Ale z tego powodu dowiedziałem się, że Bronikowski, jakkolwiek spokrewniony przez matkę z najpierwszemi rodzinami saskiemi, nie używa tu wielkiej renomy, a słynie jako utracyusz i bon-vicant, niekoniecznie w estetycznem tego słowa znaczeniu. Ale co mi do tego! Ja w nim widzę autora: "Boratyńskiego, " "Moiny, " "Zawieprzyc, " które, pamiętasz, jak nas zachwycały i przenosiły w przeszłość. W rozmowie też pełen werwy i ognia, zwłaszcza gdy się rozgada, jak przy owej butelce węgrzyna, i potem na przechadzce po Brühlowskim tarasie. A jak pojmuje i czuje głęboko poetyczność dziejów i obyczajów naszych! – to, co właśnie w opinii klassyków warszawskich za najmniej, a raczej za całkiem niepoetyczne uchodzi. To też gdy go pytałem, dla czego nie pisze po polsku? odpowiedział naprzód, że pobierając pierwsze nauki w języku niemieckim, lepiej nim włada niż polskim, a powtóre, że dla publiczności naszej, chcąc pisać o rzeczach własnych, a być od niej czytanym i cenionym, najlepiej jest pisać w języku obcym i zyskać naprzód zdanie pochwalne u obcych. Twierdził też, że w jednym tylko Adamie znalazł prawdziwe rozumienie i poczucie historyi naszej, której zresztą, jak się wyraził, nikt u nas dotąd rzeczywiście nie umie. Ja przynajmniej nauczyłem się wiele nowego z jego rozmowy, o czem wprzód od nikogo nigdy nie słyszałem. – Musi mieć lat około 50; figura niepozorna, ale twarz rozumna. Wie wszystko, co się dzieje w literackim świecie warszawskim, i widzę, że go to interesuje. Na jutro mam z nim znowu rendez-vous w "Grosse Garten, '' gdyż ma w blizkiej wioseczce najęte mieszkanie na lato, gdzie nie ciągle, ale często po całych dniach przebywa, i tam właśnie najwięcej pracuje. Ludwik Tieck, u którego byłem z Falkensteinem – któremu znowu polecił mię przed wyjazdem ztąd Adam, i w liście zostawionym tu do mnie wskazał mi go za przewodnika po Dreznie: – Ludwik Tieck, trochę ułomny, z postacią i twarzą ruchliwą i powiedziałbym prawie figlarną – tyle w niej przebiegłości zda się i rozumu – z dziwnie bystremi i przenikliwemi oczyma, nie odpowiada na pozór ideałowi poważnego literata-Niemca, którego za to Fryderyk Kind zdaje się być najdoskonalszem uosobieniem. Musi mieć lat około 60; niższy wzrostem od ciebie, i choć ani z postaci, ani z rysów, a więc sam nie wiem z czego, ale zda mi się jakoś podobny do ciebie; tyle prostoty, szczerości i dobroduszności w tej twarzy! A i fajki z ust nie wypuszcza. Jak postarzejesz, będziesz pewnie taki, i tak siedzący ciągle przy stoliku, i tak leniący się chodzić, że, jak mi sam powiadał, od lat kilku nie był ani razu za miastem. A i żona też jego, i córka, to istne ideały Niemek, w najlepszem tego wyrazu znaczeniu. "Wizyta, którą im wczoraj nad wieczorem oddałem, stoi mi przed oczyma, jak Flamandzki obraz. Zastałem ich wszystkich w ogródku, w altanie ocienionej liśćmi winogradu. On sam, w letnim szlafroku, w pantoflach, bez chustki na szyi, w małej czerwonej czapeczce na głowie, z porcelanową dużą fajką w ręku, czytał głośno jakąś nowellę. Przy drugim mniejszym stoliczku, na którym warzyła się kawa, na spirytusowej machince, siedziała żona z pończoszką w ręku, skromniutko, ale też czyściutko ubrana, i czuwając nad kawą słuchała czytania. Miedzy niemi, na nizkim taboreciku, siedziała piękna panna Rozawita, (Róża biała), tak nazwana od tytułu najsławniejszej powieści swego ojca: tylko że na okrągłej, pulchnej i uśmiechnionej twarzyczce, obu róż łączyły się barwy, ocienione bujnemi pierścieniami włosów, spływających na szyję. Ubrana była cała w bieli, oprócz czarnego fartuszka, zasypanego kwiatami, z których wiązała bukiet dla posłania siostrze, której trzyletnia córeczka, ze starą niańką, bawiła się w ogródku. Pan Kind, którego już dniem przedtem w bibliotece królewskiej, za pośrednictwem Falkensteina poznałem, przedstawił mię żonie i córce, jako też składającego rymy, co mi zjednało natychmiast bystre, ciekawe spojrzenie panny Rozawity, które że się spotkało z podobnemże mojem, w twarzy jej róża rumiana stanowczo przemogła nad białą. Przypomniałem na szczęście kilka wierszy z "Pięknej Kwiatarki" Göthego, a ich zacytowanie posłużyło mi za pierwszy wątek rozmowy. Rozmowa z ojcem była naprzód o przedstawieniach Freyschütza w Warszawie; a że na żądanie panny Rozawity powiedziałem po polsku parę strof z "chóru strzelców" i z aryi Agaty: miałem prawo prosić nawzajem o przeczytanie mi przez autora, na pamiątkę miłej znajomości, jakiejkolwiek poezyi swojej. Prośba, jak widać było, nie zdała się natrętną, bo ojciec z uśmiechem zapytał córki, coby radziła przeczytać? Bez wahania się i namysłu odpowiedziała: "Heilige Christ" i zaraz odwiązawszy fartuszek i zawinąwszy w nim kwiaty, pobiegła do mieszkania po xiążkę; ja zaś tymczasem z matką mówiłem o pięknym ogródku i o białej królowi] kwiatów, niby to z rzeczy poematu Schultza "Die Weisse Rose" ale jużciż myśląc in petto, że słowa moje dojdą swego celu. – Owo "Heilige Christ, " jest to rzewna legendka o biednej małej sierotce, która w wigilią Bożego Narodzenia błądzi wieczorem po ulicy, wpatrując się w oświecone okna, wspominając rodziców i drzewko, które i oni kiedyś ustawiali dla niej. W jednym domu blask większy niż w innych; a że ludzie wchodzą do niego, więc i ona wchodzi za nimi. Ale tu zamiast drzewka spostrzega katafalk, a na nim dziewczynkę w jej wieku. Żal jej nad sobą, zamienia się w żal nad umarłą, która widać tak była szczęśliwą; a żal ten tak wzrusza matkę, że sierotę przybiera za córkę. Wszystko to opowiedziane tak prosto i tkliwie, że prawdziwie ze wzruszeniem słuchałem. Wrażenie to zjednało mi podwojoną, uprzejmość całej tej zacnej rodziny, i rozstaliśmy się bardzo serdecznie, ja obdarowany trójkolorowym bukiecikiem, z róż białych, czerwonych i bratków, który "die schöne Blumerinn, " nie bez myśli dla mnie związała. Byłbym pozostał dłużej, o co mię proszono, gdybym nie śpieszył na wieczór do Tiecka. Tieck, od lat wielu stale zamieszkały w Dreznie, zwykle w zimie, dwa razy w tydzień, miewa u siebie literackie wieczory, na których czyta swym gościom i dla własnej swojej zabawy, raz tragedya, drugi raz komedyą, i to w kolej oryginalne niemieckie, lub tłómaczone przez siebie, lub przez innych, z angielskiego i z hiszpańskiego. W lecie to rzadko się zdarza, i to chyba wyjątkowym sposobem, gdy chce uraczyć jakich miłych gości. Tym razem zaszczyt ten był nie dla mnie; ja tylko skorzystałem ze szczęśliwego zdarzenia; a winien to byłem zapewne temu, iż mu przy pierwszem poznaniu cytacyami dowiodłem, że jego "Ś, Genowefę" nie tylko czytałem, ale studyowałem. Przedmiotem bowiem rozmowy były właśnie poemata dramatyczne, i Tieck utwierdził mig stanowczo w przekonaniu, że jest to może najwłaściwsza forma dla przedmiotów historycznych lub legendarnych, jak np. jego "Genowefa, " gdzie rzecz idzie nie tylko o los tej lub owej osobistości, lecz głównie o wydanie idei lub ducha narodu i czasu. Stosowanie się do warunków reprezentacyi teatralnej, musi koniecznie ścieśniać imaginacyą poety, lub zmusza go, dla efektów scenicznych, do przekształcania prawdy historycznej, jak np. W "Dziewicy Orleańskiej" Szyllera, lub w "Egmoncie" Göthego; a przecież pierwszem zadaniem poezyi jest nie przetwarzać, lecz uwydatniać prawdę, tak psychiczną, jak i historyczną. Podług Tiecka, wszystkie prawie najsławniejsze dramata hiszpańskie są właściwie poematami, i tylko żywszej od naszej wyobraźni południowych widzów, winne są powodzenie na scenie. – W rozmowie tej Tieck był bardzo ożywiony i mówny, i przy rozstaniu zaprosił mię na wczorajszy wieczór. Dany on zaś był na uczczenie jakiejś możnej angielskiej rodziny, złożonej z bardzo poważnego ojca, matki, dwóch córek, ślicznych, jasnych blondynek, i dwóch arcy-niezgrabnych młokosów, podobnych z ruchu do bocianów, na cienkich wysokich nogach. Pierwszy to raz widziałem całe stado dzikich Anglików, a chociaż przysłuchiwałem się, jak mogąc, świegotaniu ich między sobą, nic a nic zrozumieć nie mogłem. Karol V. trafnie ten język nazwał "językiem dla ptaków, " bo trzeba mieć chyba język, a raczej gardziel ptasi, aby módz naśladować ten świegot. Istna tyrolka między językami. Nasz szanowny nauczyciel warszawski gadał przecież po ludzku, chociaż za Anglika uchodził. Teraz więc widzę, że musi być prawda, co mówił o nim jego współzawodnik, że był tylko żydem z Hamburga. Nie wiem czy jego samego melodya Irlandzka posłużyłaby mi lepiej: ale przekonałem – się, niestety, z doświadczenia, że ta hamburska, którejśmy się w dobrej wierze uczyli, próżno tylko łamała nam język. Na pierwszym zaraz obiedzie w hotelu, siedząc przy dwóch jakichś Anglikach, chciałem spróbować, a może się trochę i popisać z mniemani?, umiejętnością moją, i korzystając z przywileju sąsiada, wypaliłem do nich dobrze wprzód w myśli ułożony frazes. Obaj zwrócili się ku mnie, a sąsiad mój • z grzecznym uśmiechem zapytał: "What?" (Co?) Powtórzyłem. Spojrzeli wzajem po sobie, i widać było, że żaden nie zrozumiał. Zarumieniłem się po uszy; – nadewszystko wstyd mi było Rzewuskiego, aby mię nie posądził o samochwalstwo. Dobyłem więc co żywo pugilares i napisałem ołówkiem, co chciałem był powiedzieć. Odpowiedzieli uprzejmie jeden przed drugim, ale i ja ich nie zrozumiałem nawzajem. Śmiejąc się więc i mówiąc już dalej po francuzku, wyjaśniłem im to qui pro quo, i pokazało się nakoniec, że kiedy oni bacznie nastawili ucha, domyślili się przecież, co im niby po angielsku mówiłem, i nawzajem, gdy do mnie mówili powoli, ja też prawie wszystko pojąłem. Ale na wieczorze u Tiecka byłem już bardzo ostrożny, i trzymając język za zębami, ucha tylko nastawiałem ciekawie. Ale i ucho nie służyło mi lepiej. Tieck czytał "Kupca Weneckiego" Szekspira, we własnem swojem tłómaczeniu niemieckiem. Ale cóż to za mistrzowskie czytanie! Nie dziw, że się z niem popisywać lubi. Siedział przy małym stoliczku, na jednostopniowej estradzie. Szybki ruch tylko palców ręki prawej, wspartej na Stole i podnoszącej się często do góry, zdawał się dopomagać modulacyi głosu, do wydania wszystkich najdelikatniejszych odcieni uczuć i myśli. A jakież to umiarkowanie w głosie! Samo np. wołanie Jessyki: – czujesz, że woła głośno, a ton się głosu przecież nie podnosi; obudza uwagę i wyobraźnię, chociaż wcale na ucho nie działa. Słyszeć tak czytaną poezyę, jest to uczyć się poczuć wartość i właściwość każdego wyrazu; harmonię każdego wiersza; ton, kontur i cieniowanie każdej myśli; jednem słowem to wszystko, na czem zewnętrzny urok poezyi zależy. To też Tieck czyta tylko same arcydzieła. Żadna reprezentacya na scenie nie mogłaby, jak sądzę, sprawić takiej rozkoszy dla prawdziwego lubownika i znawcy poezyi; chyba gdyby każdy z aktorów, wyzuwszy się ze swej osobistości odrębnej, tak rolę i grę swoję zlać umiał z całością, jak je Tieck wszystkie zlewał w czytaniu. Słynny nasz skrzypek Lipiński mówił mi niegdyś, że samo czytanie nut wielkich kompozycyi muzycznych, sprawia mu większą przyjemność, niż słuchanie ich grania; bo on czytając, harmonie ich czuje sam w sobie, a nic mu jej zewnątrz nie mąci. A na cóż mi psuć oczy patrzaniem na różne figury, kiedy sam głos czytającego lepiej może je nawet wyobraźni mojej przedstawia; głos zawsze jednostajny i pełen naturalności, ale tak nieskończenie w intonacyach odmienny, że już z nich bez wymieniania osób, wiesz od razu która co mówi. To też sam Tieck, w miejscach ważniejszych, zdaje się probować słuchaczy, i bystrym rzutem oka dokoła śledzi w ich twarzach wrażenia, jakie czuje że powinien obudzić. Próba widać wypadała pomyślnie; bo się coraz w czytaniu ożywiał. Niektóre wszakże sceny, ile mogłem przypomnieć, zdawało mi się że skracał, albo nawet całkiem opuszczał. Po każdym akcie następowała przerwa; po drugim podano herbatę. Nalewała ją jedna z córek; druga w ślad za lokajem, niosącym filiżanki, szła z dwoma koszykami ciasta. Obie smukłe i kształtne, ubrane jednostajnie i skromnie, i nawet dosyć przystojne; obok jednak Angielek, z któremi się wyłącznie bawiły, wyglądały mi jakoś prozaicznie – nie tak jak panna Rozawita; może dla tego, że były gładko uczesane; a zaś bujne pukle włosów, wijących się w pierścienie i spadających aż na szyję, dziwnie pięknie obramowywały niejako białe lica "cór Albionu. " Po akcie czwartym roznoszono lody; po skończeniu zaś czytania, co już było około północy, skromna stojąca przekąska na zimno, zastawiona w drugim pokoju, z owocami i winem reńskiem, zakończyła biesiadę. Osób było wszystkiego szesnaście. Gospodarz był bardzo uprzejmy i sam wino gościom nalewał. "Wdzięcznie przyjął, nie już komplement, ale szczery wyraz mojego uwielbienia i wdzięczności, i prosił, abym wracając przez Drezno, domu jego nie mijał. Z damami nie było czasu słowa prawie przemówić. Podczas czytania siedziałem między Falkensteinem i Hummlem, zamieszkałym stale w Wejmarze, a którego już przedtym u damy dworu, panny Salomei Dobrzyckiej spotkałem. Skromniuteńki człowieczek, i nawet prawie nieśmiały, w rodzaju naszego Lipińskiego lub Brodzińskiego. W każdym widać zawodzie, kto prawdziwie wart chwały, ten skromny. Pigmejczyk tylko wspina się na szczudła. Przypomniałem co mi opowiadała pani Szymanowska, że Hummel kiedyś przyjechawszy do Moskwy, udał się naprzód do Fielda, który ma być pyszny i hardy jak Anglik, i nie mówiąc swego nazwiska, prosił go tylko o protekcyą, jako przejeżdżający artysta. Łatwo pojąć, patrząc na Hummla, jak Field musiał traktować go z góry; ale trudnoby się było domyślić, że Hummel mógł być takim figlarzem. Kłaniając się bowiem pokornie, prosił tylko o pozwolenie, aby się mógł popisać przed mistrzem. Ale zaledwie grać zaczął, Field zerwał się jak oparzony, wołając: "Sie sind Hummel, oder der Teufel!" (Pan jesteś Hummel, albo djabeł). – "Hummel, do usług, " odpowiedział przybyły, i odtąd podobno przyjaźń zawiązała się pomiędzy nimi. – No! Bogu dzięki i za to! Adam u nas i tym sposobem nie zdołał przekonać klassyków – dodać tylko trzeba: warszawskich. Bronikowski dobrze powiedział o nich, że są to klassycy klassy pierwszej, bo deklinują ciągle formę pierwszą – terra; do spiritus im jeszcze daleko. – Ale masz tobie! Wyjeżdżając z "Warszawy cieszyłem się nadzieją, że raz przecie pozbędę ich z myśli; a trzebaż, żeby w pierwszym liście z zagranicy, myśl nie chcąc, na sam koniec znowu na nich nabiegła. Ale stało się! Papier się kończy – bądź więc zdrów!\nVIII. DO IGNACEGO CHODŹKI. Drezno, 5 Sierpnia 1829 r. Pozdrawiam cię z nad brzegów Elby. Jestem zatem u celu najgorętszych życzeń – podróżuję. "Podróżuję – bom mądrych nauczony radą. Bursztyn w ziemi rodzinnej wala się po piasku, Lecz nowego w podróżach gdy nabędzie blasku, Za powrotem dziewczęta na piersi go kładą. " Tak mówił kiedyś sławny perski poeta Hafiz, i miła to zaprawdę perspektywa podróży! Co będzie w końcu z mojej, ja nie wiem; ale to już wiem z doświadczenia, że pierwszem jej tu wrażeniem była i jest jeszcze tęsknota. Nie czułem jej wyjeżdżając z Warszawy ani jadąc, ale za pierwszem wyjściem na ulicę obcego miasta, spotkała mię jak dawna znajoma, i przypomniała naprzód pożegnanie z wami. Ale się nie bój! nie będę ciebie nudził analizą sentymentów moich. Czuję tylko potrzebę mówić z wami o tem co widzę, aby je z wami niejako połączyć, i zatrzeć w niem tę cechę obczyzny, z której właśnie wieje tęsknota. Ale tu znowu taki natłok przedmiotów, że nie wiem od czego zacząć. Do Juljana pisałem już o sławnych ludziach, których tu poznałem. Po nich najwięcej zajmuje mię natura kraju i obyczaj narodu bo co do dzieł i arcydzieł ludzkich, których tu pełno wszędzie, gdzie stąpisz lub spojrzysz, pisać o tem nie stałoby papieru i czasu. Zresztą, dla mnie samego jest to jeszcze jak nowe jakieś abecadło, na którem zaczynam uczyć się czytać, ale liter w syllaby składać jeszcze nie umiem. I tak np.: Galerya obrazów, jest to dla mnie jak jakieś Elyseum, i to raczej cieniów niż duchów; jakby raj chrześcijański i muzułmański zarazem. W pierwszym króluje Madonna Rafaela, w drugim Fancie Van-Dycka. – Zbrojownia, czyli muzeum rynsztunków, (Rüstkammer), to znów jak katakomba przeszłości wieków średnich, w której pamiątki ich i obyczaje stoją wkoło w żywej postaci, jak mumije, we zbrojach, lub z ogroranemi puharami w ręku. – Skarbiec nakoniec, zwany "sklepem zielonym" (Grüne Gewölbe) – bo to są trzy najgłówniejsze osobliwości Drezdeńskie – zdaje mi się jak podziemny jakiś kraj Gnomów; i to nie tylko z bogactwa kruszców i drogich kamieni, ale i z wielu zadziwiających robót i wyrobów, niby to artystycznych, a rzeczywiście tylko trudnych i sztucznych, na których wykonanie potrzeba chyba było cierpliwości i wytrwałości Gnomów, nie mających co lepszego robić z nudy pod ziemią. Zastąpili też ich w tem tylko Chińczycy i Niemcy. Ale i na powierzchni ziemi znać tu wszędzie pracę niemiecką. Kraj całkiem od naszego odmienny. Nie żeby był piękniejszy – broń Boże! Oprócz skał, nie widziałem dotąd nic piękniejszego nad brzegi Niewiaży i Niemna. Ale natura sama nie orze i nie układa zagonów; nie bieli domów, nie łata dachów, nie grodzi i nie zamiata dziedzińców, a widać z tego wszystkiego, że tu natura w ludziach nie musi być ta sama co u nas. I nie ma w tem nic dziwnego. Toć np. konik polny i mrówka, choć i jeden i druga – owady, a przecież tak różne od siebie! Skakać tylko i śpiewać, kiedy trzeba pracować, a potem skwierczeć na biedę – ja wiem, że to nie dobrze; a jednak czuję, niestety, że gdybym miał do wyboru, nie chciałbym i nie mógłbym być mrówką; choć Bóg wić, ile to razy, po całych nieraz godzinach, sam nic nie robiąc, admirowałem mrówiska, jak teraz admiruję niemieckie pola, wioski i miasteczka, które widziałem w przejeździe i widzę, około Drezna. Ono samo, nie wiem dla czego, ma dla mnie jakieś podobieństwo z Wilnem. Może dla tego, że w niem zewsząd wieś widać; że piękne okolice składają z niem jakby jedną całość; że jest to jakoś jakby miasto wiejskie. A i wewnętrzna fizyognomia ulic przypomina coś niby "Wilno. Nie widzisz tu wprawdzie tych grupp, w kółko zebranych, stojących i gawędzących spokojnie, jak gdyby po to tylko wyszły na ulicę; ale też wie ma zgoła tego ciągłego ruchu, jakby w tańcu Św. Wita; tego ustawicznego turkotu powozów; a nadewszystko tych pań, paniąt, paniątek, z pozoru i z miny, którym musisz co chwila umykać się z drogi, ażeby nie zmiąć ich stroju, albo nie być sam przez nich potrąconym w rynsztok – jak to co krok spotykasz gdzieindziej. Wszyscy tu są ubrani i chodzą po powszedniemu, jak w naszem cichem Wilenku; a chociaż widać po każdym, że idzie dokądś i za czemś, czujesz przecież że widzi drugich przed sobą… i że z nim się bezpiecznie rozminiesz. Ale najobszerniejsze pole do tego rodzaju obserwacyi, miałem tu codzień na dorocznej zabawie ludowej, na którą właśnie szczęśliwie trafiłem. Jest to tak zwane strzelanie do ptaka, " Vogelschiessen. " – A cóż to jest takiego? zapytasz. Otoż masz naprzód wiedzieć, że we wszystkich tutejszych miastach i miasteczkach, a podobno i we wszystkich niemieckich, są towarzystwa strzeleckie, od wieków już istniejące, a bawiące się peryodycznie co roku strzelaniem z rusznic lub z łuków do ptaka, czyli jak u nas niegdyś mówiono: "do kurka". A nie jest to żaden ptak ani kogut żywy, ale jakiś ptak fantastyczny, zbity z desek, pomalowanych jaskrawo, z rozpuszczonemi skrzydłami, z berłem i jabłkiem w szponach, ze złoconą koroną na głowie, i z ogromnym czubem piór na jej wierzchu, przymocowany na wysokiej żerdzi. Tu strzelają do niego z łuków, a raczej z arbaletów, naciąganych za pomocą korby; strzałami, nie cienkiemi i ostremi, jak kałmuckie lub Kupidynowe, lecz krótkiemi a grubemi jak kije, z również grubem żelaznem okuciem na tępo, przeznaczonem nie do utkwienia, ale do rozbijania ptaka. Każda część jego ma swój numer, i za utrącenie każdej wyznaczona jest mniejsza lub większa nagroda. Kto zbije ostatni szczątek, ten zostaje "królem kurkowym" na cały rok następny, i otrzymuje srebrny puhar i około stu talarów, na wyprawienie uczty dla członków towarzystwa. Członkami jego tutaj są, lub być mogą, wszyscy, zacząwszy od króla, Xiążąt i pierwszych dygnitarzy kraju, aż do najuboższego z obywateli miejskich, byleby nieposzlakowaną uczciwością zasłużył na przyjęcie, i wnosił co rok oznaczoną opłatę, z czego się składa fundusz towarzystwa. Strzelanie rozpoczyna zawsze sam król, albo w jego imieniu wydelegowany szambelan. No! a teraz wyobraźże sobie łąkę szerszą i dłuższą niż twoja za młynem, zapełnioną wzdłuż i wszerz, jak miasteczkowy rynek podczas kiermaszu, budami, szałasami, namiotami i pawilonami, budowanemi tuż przy sobie w ulice, a mieszczącemi we środku: kramy, szynki, garkuchnie, kawiarnie, cukiernie, traktyernie, nakoniec salę balową do tańca, i różne a przeróżne zabawy lub widowiska, na które wstęp najdroższy nie kosztuje więcej nad złoty. Szereg zabaw rozpoczynają huśtawki i karuzele, w ciągłym ruchu jak młyny wietrzne, na których setki chłopiąt na koniach, a dziewczątek w krzesełkach, kręcą się wkoło, lub z dołu do góry, krzycząc z radości lub strachu. I tu też ta jest właśnie najbałaśliwsza część całej zabawy. Dalej ulice jak nabite ludem; pod wszystkiemi dachami wszystkie miejsca zajęte; wszędzie przecież muszą coś gadać; a jednak tak mało wrzawy – gwar tylko jakiś stłumiony, podobny do szelestu pszczół w ulu – że wszędzie góruje nad nim skrzek smażących się kiełbas lub pączków, ulubionych, jak widać, specyałów tutejszych. Przy takiem także zgromadzeniu ludzi, nigdzie natłoku, nigdzie zamieszania! Wszędzie taki ład i porządek, że policya nawet zgoła tu nie wchodzi, i tylko po drodze czuwa nad tem, aby powozy nazbyt prędką, jazdą nie wzruszały zanadto kurzawy, albo nie zagrażały idącym. Czujesz, że to nie widowisko dla możnych, ale wspólna zabawa dla wszystkich. Nikt się też tu nie popisuje przed nikim, ani się nikt nikogo i niczego nie boi – ani upokorzenia, ani pośmiewiska. Każdy wie, że jak on sam na drugich, tak drudzy na niego nie patrzą; każdy przeto jest śmiało sam sobą, i używa po swojemu, sam w sobie lub dla siebie, co chce, jak chce, i jak może. Nie jest to może właściwie towarzyskość, ale za to jaka towarzyska swoboda! Jest też to najwybitniejsza cecha całej tej ludowej zabawy; a jak mi powiadają ci, co znają Niemcy, że i ogólna cecha charakteru i sposobu życia ich mieszkańców. Życie to nie jest ani tak publiczne, ani tak społeczne jak u nas, lecz rozwija się więcej w domu i rodzinie, a ma niemniej prześliczne kwiaty, i może większą nawet obfitość owocu. A jednak!… Pięciu nas było, cośmy długo rozmawiali o tem; i każdy w końcu, położywszy rękę na sercu, wyznał: iż nie wiedziałby co począć z sobą przez dzień cały, mając tę pewność z góry, że nikt do niego nie przyjdzie, i że on sam nieproszony pójść do nikogo nie może. Ale czyż i w tem nie ma czegoś dobrego? Pan Bóg stworzył zarówno koniki i mrówki; a że stworzył jedne i drugie, oboje więc zarówno muszą, być w stworzeniu potrzebne. I rozmyślając sobie nad tem, dorobiłem zakończenie do bajki Lafontena "o koniku i mrówce, " to jest odpowiedź pierwszego, na ostatnie słowo ostatniej, którem, jak wiesz, odprawiła go z niczem, głodnego i proszącego o źdźbło pożywienia. Otoż konik odzywa się do niej: "Bóg ci nie płać, siostro mrówko, Za twe ostre, gorzkie słówko! Cóż ja winien, że co ruszę, To chcąc nie chcąc skoknąć muszę? Że co pisnę, to choć kiedy Chciałbym jęknąć – śpiewam z biedy? Ot i teraz – czyż mnie raiło, Jak fukałaś, słuchać było? – A jednakże – choć żal czuję, Jeszcze Bogu podziękuję, Że nigdybym ci, jak ty mnie, Nie dał z głodu, mrzeć na zimnie. " Ale wracam na Vogielwiese, jak rzeczywiście regularnie codzień przed zachodem słońca wracałem, i gdzie na trzeci dzień po otwarciu igrzysk, miał przybyć na nie król, z całą rodziną, z letniego zamku Pilnitz, o mile od Drezna, gdzie dwór zwykle przez lato przebywa. Król dzisiejszy (Antoni), jak słyszę o nim, ma to być wzór dobroci i bogobojności, którą się zresztą i cała rodzina odznacza. Gdy wyjeżdża lub wraca do zamku, a straż przed nim broń prezentuje i bębnią mu werbel: on wtedy bije się w piersi i odmawia akty pokory, aby te ziemskie zaszczyty od siebie ku Panu Bogu odwrócić. Co sobotę, lub w wigilią święta, jedzie ze spowiednikiem swoim, Ojcem Gracchi, do ulubionego zamku swego Wesenstein, położonego w górach, i tam obydwa razem, przez cały dzień następny, odbywają, ślubowaną pielgrzymkę do Ziemi Świętej, obliczoną już w wiekach średnich na godziny i kroki. Trwa ona od lat kilku, i podobno już weszli w granice Judei (1) Ale nie same tylko praktyki zewnętrzne oznaczają pobożność króla Antoniego. Wszystkie jego myśli i uczucia zwrócone są ku Królestwu Niebieskiemu, i sprawy saskiego o tyle go tylko zajmują, o ile przez nie na tamto zasłużyć może. To też największą jego jest troską, aby komu, broń Boże, jakiej krzywdy nie zrobić; a największą pociechą, jeśli może łaskę jaką wyświadczyć. Ztąd i cały teraźniejszy dwór saski, jak słyszę, podobniejszy jest do skromnego klasztoru, niźli do wspaniałego dworu królewskiego, i pod tym względem stanowi najzupełniejszą sprzeczność z dworem poprzedniego króla, Fryderyka Augusta, który jako potomek najdawniejszej w Europie rodziny monarszej, (bo pochodzącej wprost od Witykinda), zachowywał też ściśle i święcie wszystkie zwyczaje i całą – (1) W parę lat potem, za bytności znów mojej w Dreznie, opowiadano powszechnie, że doszli nakoniec szczęśliwie do Jerozolimy w Wesensztein, i uczyniwszy krok ostatni, upadli na kolana i zaczęli śpiewać Te Deum. Lecz że to było na środku salonu, służba zdziwiona tym niespodziewanym odgłosem, wbiegła z przestrachem, czy się co złego nie stało. Król postrzegł i zgadł przyczynę; ale nie przerywając śpiewania, dał tylko znak ręką, przybyłym, aby uklękli i śpiewali razem. (P. A.). średniowieczną, etykietę dworu Augustów, poprzedników swoich. I tak między innemi np. codzień na stole królewskim, a raczej na karcie kuchmistrza, musiało być na obiad potraw 50, a na wieczerzę 25. Ma się rozumieć, że większa ich część pozostawała nietkniętą, a kuchmistrz na własną korzyść rozprzedawał je potem na miasto. Teraz tak w tem, jak i we wszystkiem innem, zaprowadzono jak największą oszczędność i skromność. Owoż to wszystko, co słyszałem o królu i o dworze jego, wzbudzało moję ciekawość, aby go widzieć na zabawie ludowej. Jakoż punkt o naznaczonej godzinie – bo od czasu nieboszczyka króla, który mawiał: "że punktualność jest grzecznością królów, " najwyższym mistrzem ceremonii dworu saskiego jest zegar; – ukazał się na drodze od Pilnitz szereg czterokonnych powozów, które koleją i zwolna zajeżdżały przed namiot, przygotowany na przyjęcie dostojnych gości, a ustrojony suto w zielone wieńce i kwiaty. Przedniejsi członkowie Towarzystwa, z bukietami u fraków i w ręku, czekali jak drużbowie weselni u wnijścia, a trzykrotne: "Es lebe hoch!" którem powitali wysiadającego z powozu króla, trzykrotnem także echem rozległo się po łące. Sam król, słodki staruszek, w staroświeckim szerokim fraku i okrągłym kapeluszu na głowie, i brat j ego, xiąże Max (Maxymilian), w takimże fraku, w pudrowanej peruce z harcapem, w trzewikach i długich pończochach, z kapeluszem składanym pod pachą, przypomnieli mi braci Śniadeckich – bo i równie nizkiego wzrostu, i siwi jak gołąbki, i kochają, się z sobą… jak oni. W ślad za nimi szła młoda żona xięcia Maxa, z domu xiężniczka Lukieska, z płomiennemi włoskiemi oczyma, i xiężniczka Augusta, córka nieboszczyka króla, wysoka, majestatyczna i zimna jak Juno. Dalej synowie xięcia Maxa, z pierwszego małżeństwa, Xiążęta Fryderyk i Jan z żonami; obie niepospolicie piękne i wysokie, rodzone siostry, królewny bawarskie. Obok nich xiężniczka Amelia, rodzona siostra obu xiążąt, znakomita, jak mówią, poetka i autorka kilku komedyi, z powodzeniem grywanych na teatrze Drezdeńskim. A i xiąże Jan zajmuje się też literaturą i pracuje podobno nad przekładem Danta. Orszak kończyło kilka dam i urzędników dworskich, a między nimi: pani Błeszyńska (Prozorówna z domu), panna Salomea Dobrzycka, i szambelan Tadeusz Todwen (1), nasz ziomek, wszyscy umieszczeni przy dworze za czasów jeszcze nieboszczyka króla. Żołnierza ani jednego nie było; a ci, co swoją drogą, byli na zabawie, w furażerkach i z fajkami w ręku, zdjęli je tylko z głowy i z ust wyjęli dopóty, dopóki orszak królewski mimo nich nie przeszedł. Po chwilowym odpoczynku w namiocie, całe dostojne grono, parami, udało się naprzód do ptaka, a potem na obejrzenie zabawy. Xiążęta i wszystkie – (1) Wspomniany w "Panu Tadeuszu; '' służył przedtym wojskowo w Legionach i odbył kampanią hiszpańską jako oficer pólku lekkiej jazdy pod dowództwem hr. "Wincentego Krasińskiego. xiężniczki, jako wpisane także w poczet członków Towarzystwa, po trzy razy z kolei strzelali do ptaka, i xiężniczka Amelia zbiła mu czub pierzasty z nad korony, co wnet tryumfalne dźwięki muzyki i wesołe okrzyki widzów ogłosiły po całej łące. Następnie orszak królewski, śród rozstępującego się tłumu, obszedł ją dookoła, idąc przez główne ulice i wstępując do kilku namiotów, w których się znajdowały celniejsze widowiska. Szambelan idący z tyłu, składał opłatę za wejście. Pomiędzy karuzelami, wszystkie dziatki, które się na nich kręciły, stały uszykowane rzędami po obu stronach drogi, z jednej chłopczyki, z drugiej dziewczynki. Król uprzejmie pozdrawiał je wszystkie, przemawiając i głaszcząc niektóre; xiężne rozdawały cukierki, które już widać w tym celu miały przygotowane i obwinięte w chustkach. Nie potrafię ci wypowiedzieć, ile ten widok miał w sobie coś wzruszającego głęboko, i jak miłe, ale razem i rzewne, myśli we mnie i uczucia obudzał. Szedłem zaś ślad w ślad za orszakiem, aż do chwili jego odjazdu, upoważniony ku temu przez znajome mi już owe dwie damy dworu i szambelana Tödwena, którzy postrzegli mię w tłumie przy namiocie, i umyślnie przyzostając nieco, przez całą drogę rozmawiali ze mną. I tu muszę wam opowiedzieć o pierwszym, a najmilszym stosunku, jaki tutaj zabrałem, a który tem jest dla serca, czem wszystko, co widziałem, dla pamięci lub wyobraźni mojej. Jest to prawdziwie synowski i braterski stosunek z matką tej damy dworu, panny Dobrzyckiej, i z nią, samą. Rodzina ta nie – dawno jeszcze była jedną, z mężniejszych w W. X. Poznańskiem, ale ostatni jej dziedzic, słynny z nader uprzejmej i hojnej gościnności, znacznie zamożność tę nadwerężył. Starsza córka jego Salomea, w r. 1808 została mianowana frejliną, dworu przy królowej saskiej, ówczesnej w. xiężnej warszawskiej, a po jej śmierci damą dworu przy córce jej, xiężniczce Auguście. Matka jej Ewa, z domu Koszutska, po śmierci męża, stale też przy niej zamieszkała w Dreznie, gdzie dom jej, od lat już wielu, jest jakby głównem ogniskiem, a ona sama, jakby matroną-opiekunką polskiego towarzystwa, a mianowicie młodzieży, która się bardzo licznie wychowuje w pensyonach tutejszych, męzkich i żeńskich. Co niedziela i w uroczyste święta, całe to grono uczniów i uczennic zbiera się regularnie w jej domu, aby nie zapominać języka i obyczajów rodzinnych; gra w gry, tańcuje i bawi się swobodnie, pod jej bacznem, macierzyńskiem okiem. Wiele późniejszych małżeństw, jak mi powiadano, zawiązało się naprzód na tych dziecinnych zabawach, na których obok czcigodnej gospodyni, przewodniczy też zwykle przyjaciel jej, sędziwy Jenerał Kniaziewicz, a wstęp na nie dla innych, uważany jest za niemały zaszczyt. Bo nie przesadzę wcale, gdy ci powiem, że jest to, moralnie biorąc, prawdziwie typowa postać starodawnych matron polskich: w myślach i sądach rozumna i zimna, w zasadach i ich stosowaniu surowa, a obok tego w sercu wyrozumiała, pobłażliwa i czuła. Pojmując głęboko to wszystko i interesując się żywotem wszystkiem, co ludzkości i człowieczeństwa dotycze, na świat i na przemijające jego błyskotki spogląda z najzupełniejszym spokojem, ani ich pragnąc, ani gardząc niemi, a mając za jedyny cel życia, czynić o tyle dobra, ile może, a za najdroższy skarb jego, szacunek i przyjaźń tych ludzi, których sama poważa i kocha. "Wszystko to, stwierdzone praktyką całego jej życia, wyciągnąłem z własnych jej rozmów, które mię aż dziwiły niekiedy trafnością i głębokością poglądów, na duchowe życie wewnętrzne i na towarzyskie stosunki ludzkie, a nawet i na literaturę, którą zna tylko, ale zna gruntownie, w jednym języku ojczystym, gdyż ani po francuzku, ani po niemiecku nie umie. Córka jej, panna Salomea, to znowu typ w swoim rodzaju, ale całkiem od pierwszego odmienny. Przy najwyższem wykształceniu umysłowem i estetycznem, a nawet, jak w muzyce, i artystycznem, odznaczające ją najwybitniej rysy charakteru są: imaginacya poetycka i anielska dobroć, z której też tu słynie powszechnie. Król nieboszczyk, wielki znawca ludzi i doskonale umiejący po polsku, nazywał ją nie inaczej, jak "Do brą" i ta nazwa została jej dotąd u dworu, nawet pomiędzy Niemcami. W młodości – bo ma już dzisiaj lat około 50 – odrzuciła kilka świetnych partyi dlatego tylko, że zajęta wyłącznie uwielbieniem geniuszu i powodzeniem cesarza Napoleona, nie miała czasu myśleć o osobistym swym losie, a bez uczucia iść za mąż nie chciała. Obecnie, obok niewyczerpanej dobroci dla wszystkich, głównym przedmiotem jej serca i poświęcenia bez granic, jest matka i rodzina, to jest młodsza jej siostra, pani kasztelanowa Bielińska, bardzo miła i piękna osoba, oraz dwoje ślicznych jej dziatek, z któremi ona także na czas jakiś przybyła na mieszkanie do Drezna. Do niej to właśnie miałem z Warszawy rekomendacyjny list od jej męża; Adam zaś, poznawszy się tu z niemi, polecił mię też przed wyjazdem ich uprzejmemu przyjęciu. Nie temu tylko wszakże winien jestem ów bliższy z niemi stosunek; a jest on dla mnie tak miły, a zjednała mi go tak drobna na pozór okoliczność, że nie mogę nie widzieć w tem jakby Opatrznego zrządzenia. Od pierwszej chwili poznania podobałem serdecznie w towarzystwie ich wszystkich; ale była to tylko miła nowa znajomość, i nic więcej. Na trzeci dzień dopiero, idąc na V ogelwiese, wzięła mię chęć zajść do szanownej staruszki, i właśnie w bramie jej domu spotkałem przekupnia z jabłkami. Kupiłem dwa i schowałem do kieszeni, myśląc je zjeść po wyjściu. Tymczasem zastałem u niej obie córki, i rozmowa tak mię zajęła, że chętnie zgodziłem się na projekt, aby już tam cały wieczór pozostać. Ale równo z tem postanowieniem przyszły mi na myśl owe moje jabłka, a wpływ ich tak jakoś sympatycznie zaczął działać na podniebienie, że aż mnie złość brała na siebie, że tego pokonać nie mogłem. Była to istotna pokusa; a im bardziej usiłowałem ją zwalczyć, tem ona natarczywiej wracała. Przeżegnałbym się, gdybym się nie wstydził; ale ten wstyd i gniew wewnętrzny tak mi jakoś mięszały w rozmowie, że aż staruszka zapytała troskliwie: "Co to panu? może niedobrze?" – Zaczerwieniłem się jak rak; ale nie było rady: trzeba było albo wyjść, albo wyznać prawdę; a że mi się nie chciało wychodzić, zdecydowałem się więc na ostatnie. Wyznanie to, ma się rozumieć, wywołało śmiech – ale nie był to śmiech szyderczy. Staruszka z uprzejmym pośpiechem dobyła ze stolika nożyk do owoców; dama dworu wybiegła sama do kredensu po talerz, i wszystkie panie były tak łaskawe, że raczyły wziąć udział w traktamencie moim. Rozmowa zaś tak się ożywiła i tak stała się w końcu poufną i serdeczną, że aniśmy spostrzegli, jak nadeszła północ. Wtedy staruszka, objąwszy twarz moję rękami i całując mię w czoło, rzekła: "Przyjdź robaczku jutro na obiad!" – Uścisk ten i to słowo robaczku, tak jakoś dziwnie miło odbiło się w mem sercu, jak gdybym głos matki posłyszał. Odtąd już wszystkie wolne chwile przepędzałem u niej, gdzie też codzień cała rodzina zbierała się razem na obiad. Koniec końców – po pani Becu, (mającej, jak wiesz, także imię Salomea), tej najłaskawszej, przyjaciółce, a nawet przewodniczce pierwszej młodości mojej, (a z którą mam się spotkać w Marienbadzie)(1), nikogo dotąd nie uszanowałem tak głęboko, ani pokochałem tak serdecznie, jak obie te panie, i na niczyjej może życzliwości tak śmiało nie liczę nawzajem. Przed – (1) Wdowa po professorze uniwersytetu wileńskiego Euzebiuszu Słowackim, matka Juljusza Słowackiego, z domu Januszewska, była w powtórnych związkach małżeńskich z professorem wydziału lekarskiego w Wilnie, Augustem Becu. godziną pożegnałem się z niemi, dawszy najuroczystsze słowo im i sobie, że będę powracał na Drezno, ażeby się z niemi zobaczyć. Jutro raniutko wyjeżdżamy – to jest ja z p. Antonim Kraszewskim, bardzo miłym i uczonym człowiekiem, doktorem prawa, z Poznańskiego, i z młodym hr. Bnińskim, którego on jest mentorem, a u których tu od dni czterech już mieszkam. Mamy zwiedzić piechotą Szwajcaryę Saską, a potem razem jechać do Karlsbadu, zkąd miałem dziś list od Adama, abym przybywał co prędzej, uwolnić go, jak pisze, "od udręczeń sławy, która mu wody w Karlsbadzie emetykiem zaprawia. " Domyślam się, że musi być znudzony komplementami nowych znajomości, których wiem, że specyalnie nie cierpi. – Bądź zdrów! a raczej bądźcie zdrowi wy wszyscy, których mi pamięć towarzyszy wszędzie! –\nIX. DO JULJANA KORSAKA. Teczen, 8 Sierpnia 1829 r. Gdybym miał czas i wenę po temu, w "języku bogów" chyba mógłbym się kusić o zdanie ci sprawy z wrażeń, jakie świeżo jeszcze tchną we mnie, po dwudniowem zwiedzaniu Szwajcaryi Saskiej – istnej oazy skał i dzikiej natury, sród pól tak po niemiecku uprawnych, że żaden polny kwiatek nie ma gdzie sam dla siebie wyrosnąć. Ale chcieć opisywać to prozą, byłoby prawie to samo, co zasypywać piaskiem malowidło, albo opowiadać muzykę. A czuję w sobie jakby jedno i drugie: malownicze obrazy nagich skał, gór skalistych i lesistych wąwozów, a muzykę szumu drzew, strumieni i kaskad, która te skały i wąwozy ożywia. Ale przeczytaj te parę strof z pierwszej pieśni "Pani Jeziora" Walter-Skotta, w których jego bohater, zajeździwszy konia, drapie się pieszo przez jakiś tam wąwóz, nim się spotkał z Nimfą jeziora: a pewnie lepiej wyobrazisz sam sobie to właśnie, co ja widziałem, niż gdybym ci jak najtopograficzniej opisał i nazwał po imieniu wszystkie te bergi, sztejny i grundy, których zwiedzenie, widoki i przejścia, stanowią treść podróży po Szwajcaryi Saskiej. Nie ma w niej wprawdzie jezior – a i nimf, niestety, nie było; ale choćbym i spotkał jaką, to kto wie, czy nawetbym dla niej wzrok i myśl od nieczułych głazów oderwał. Ze wszystkich ziemskich wrażeń i uczuć, te, które w nas odudza widok piękności natury, bodaj czy nie są najduchowniejsze, a więc tem samem i wyższe od wszystkich: Piękność, urok dla oka; muzyka, dla ucha; Poezya, dla serca; – natura, dla ducha.\nListy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca. T. 1-2 : (z Warszawy do Rzymu).\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Listy_z_podrozy_Antoniego_Edwarda_Odynca__T__1-2____z_Warszawy_do_Rzymu__-ebookRO/p02025982i020" target="_blank" title="Listy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca. T. 1-2 : (z Warszawy do Rzymu). [Antoni Edward Odyniec] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Listy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca. T. 1-2 : (z Warszawy do Rzymu). [Antoni Edward Odyniec] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>