Aktualności - International Workspace Provider\nGrupa HB Reavis sprzedaje Twin City A w Bratysławie funduszowi PRF zarządzanemu przez IAD Investments\nMiędzynarodowa grupa deweloperska HB Reavis sprzedała biurowiec Twin City A zlokalizowany w pobliżu centrum Bratysławy funduszowi Prvý realitný fond (PRF) zarządzanemu przez firmę IAD Investments. Stopa kapitalizacji transakcji wyniosła 6,5%. Zakup świadczy o znakomitej ...\nPR Manager HB Reavis\nW budynkach zrealizowanych przez HB Reavis tuż przy stacji metra Dworzec Gdański wkrótce otwarty zostanie studio wizażu i stylizacji Eyebar oraz pokazowy showroom kobiecej marki odzieżowej Sugarfree. Do grona lokali gastronomicznych dołączy z kolei TAPAS gastrobar. Nowe ...\nGE i Bank BPH wprowadzą się do Gdański Business Center\nFirma HB Reavis podpisała umowy najmu powierzchni w budynku D Gdański Business Center z polskim oddziałem General Electric oraz Bankiem BPH. Obiekt oddany do użytku w maju tego roku to najmłodsza część ukończonego kampusu biurowego na warszawskim Muranowie.\nSprzedaż dwóch budynków Gdański Business Center sfinalizowana\nMiędzynarodowa grupa deweloperska HB Reavis podpisała ostateczną umowę sprzedaży dwóch budynków biurowych Gdański Business Center w Warszawie. Za 186 mln euro nabyła je firma Savills Investment Management w imieniu jednego z globalnych funduszy emerytalnych. To jedna z n...\nW październiku dobiegła końca budowa pierwszego biurowca West Station powstającego w sąsiedztwie dworca Warszawa Zachodnia w ramach wspólnej inwestycji HB Reavis i PKP S.A. Starannie zagospodarowaną i doskonale skomunikowaną lokalizację doceniły też kolejne firmy. Wkrótc...\nW październiku zakończyła się budowa pierwszego z dwóch biurowców powstających tuż obok dworca Warszawa Zachodnia w ramach inwestycji West Station. Do budynku doskonale widocznego od strony Alei Jerozolimskich oraz z okien przejeżdżających w pobliżu pociągów, już wkrótce...\nFirma badawcza Nielsen wynajęła 4 600 m kw. w Gdański Business Center w Warszawie\nHB Reavis, jeden z wiodących deweloperów nieruchomości komercyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej, podpisał kolejną umowę najmu powierzchni biurowej w budynkach C i D w kompleksie Gdański Business Center w Warszawie. Dwa biura o łącznej powierzchni ponad 4 600 m kw. wyna...\nAupark Piestany sprzedany za 39,5 mln euro\nNależący do HB Reavis fundusz Central Europe Real Estate Fund (CEREIF) sprzedał centrum handlowe Aupark Piestany na Słowacji na rzecz New Europe Property Investments (NEPI). Kwota transakcji wyniosła 39,5 mln euro. W centrum dysponującym 10 000 mkw. powierzchni handlowej...\nPostępu 14 wśród najbardziej zielonych adresów Warszawy\nWindy odzyskujące energię podczas hamowania. Ograniczające zużycie energii o połowę żarówki LED oświetlające wnętrze budynku. Wykorzystanie deszczówki w systemie klimatyzacji. To tylko niektóre z rozwiązań, które wpływają na oszczędność surowców oraz komfort i zdrowie pr...\nWiecha nad pierwszą inwestycją HB Reavis w Londynie\nBudowa biurowca 33 Central realizowanego przez międzynarodową grupę deweloperską HB Reavis osiągnęła najwyższy punkt konstrukcyjny. Budynek położony w pobliżu Mostu Londyńskiego to pierwsza inwestycja HB Reavis w stolicy Wielkiej Brytanii. Oddanie do użytku obiektu oferu...


Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates na żywo, transmisja online, live stream, gdzie obejrzeć\nMilwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates – live stream online i transmisja na żywo\nBaseball to jedna z najpopularniejszych dyscyplin sportowych na świecie. Każdego dnia kibice z całego świata oglądają wydarzenia i mecze na żywo związane właśnie z tym sportem takie jak Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates. Jedną z najbardziej popularnych kategorii rozgrywek i lig w tym sporcie jest MLB, w której rozgrywane są między innymi takie mecze jak nadchodzące wydarzenie Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates, które można oglądać na żywo i online przez Internet na kanałach live stream .\nTylko u nas dostępna jest lista wszystkich najlepszych transmisji dzięki którym można za darmo lub za drobną opłatą, oglądać mecze online na żywo. Początek transmisji online z nadchodzącego wydarzenia rozpocznie się 13.06.2021 20:10.\nGdzie oglądać Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates na żywo w tv i Internecie\nWiele osób zastanawia się gdzie oglądać Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates? Takie transmisje na żywo jak ta z wydarzenia Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates w ramach popularnych rozgrywek do których zdecydowanie należy MLB mozna oglądać na żywo w tv i online. Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates to jedno z najbardziej Istotnych dzisiejszych wydarzeń dla każdego kibica popularnej dyscypliny sportowe, do której trzeba zaliczyć Baseball.\nWarto też pamiętać o tym, że wszystkie wydarzenia z kategorii MLB a także z dyscypliny sportowej Baseball można oglądać na żywo w telewizji na kanałach tv , a także w internecie na kanałach online. Sprawdź więc nie tylko mecz Milwaukee Brewers - Pittsburgh Pirates, ale także inne wydarzenia należące i rozgrywane w ramach rozgrywek MLB. Najbliższy mecz odbędzie się w dniu 13.06.2021 20:10.\nW dniu 13.06.2021 20:10 odbył się mecz między Milwaukee Brewers i Pittsburgh Pirates. Aby zobaczyć skrót z tego wydarzenia kliknij miniturkę poniżej.


12 września 2016 13:10\nwikimedia.org - Kpalion - Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported\nTrwa transmisja na żywo konferencji Parlamentarnego Zespołu „Dobro dziecka jako cel najwyższy.\nCelem konferencji jest przedstawienie problemów dot. rodzin zastępczych w Polsce i odbieranie dzieci polskim obywatelom za granicą a także działań podejmowanych przez wymiar Sprawiedliwości i Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. W programie:\n10.15 - 11.00 Panel I - Problem rodzin zastępczych w Polsce\nwystąpienie przedstawiciela rodzin zastępczych\nwystąpienie przedstawiciela stowarzyszenia\nwystąpienie przedstawiciela ministerstwa polityki społecznej i rodziny\n11.00 - 14.00 Panel II - Dlaczego za granicą odbierają dzieci polskim rodzinom?\nwystąpienie przedstawicieli stowarzyszeń\nwystąpienie przedstawicieli pokrzywdzonych rodzin\nwystąpienie przedstawiciela Ministerstwa Sprawiedliwości\nwystąpienie przedstawiciela Ministerstwa Spraw Zagranicznych\nwystąpienie przedstawiciela Prokuratury Krajowej\nwystąpienie przedstawiciela Rzecznika Praw Dziecka


Wille Barcice (Woj. Małopolskie, Pow. Nowosądecki) - Tani Nocleg » e-turysta.pl\nWille Barcice (woj. małopolskie, pow. nowosądecki)\nznaleziono 30 ofert noclegowychofert (0 w Barcicach oraz 30 w okolicy)\nWille w Barcicach, województwo małopolskie, powiat nowosądecki\nWille w miejscowości Barcice. Porównaj możliwość zakwaterowania w Barcicach w zależności od standardu oraz ceny. Barcice, szeroki zakres noclegów od hoteli po pensjonaty, ośrodki wypoczynkowe i hostele. Od pokoi gościnnych i kwater prywatnych po gospodarstwa agroturystyczne. Sprawdź również ofertę rozrywkową i turystyczną w Barcicach:


1 Państwo i Społeczeństwo w numerze m.in.: Kazim ierz Z. Sowa - o tożsamości Europy Zbigniew Pucek - o więzi społecznej w wielokulturowej rzeczywistości Galicji Tadeusz Paleczny - o komunikacji międzykulturowej K rzysztof Loska - o postmodernizmie w teorii filmu Józef Kuźma - o nauce o szkole Anna Kozłowska - o miejscu technologii informacyjno-komunikacyjnych w rozwijaniu kompetencji pedagogicznych Kraków\n2 Państwo i Społeczeństwo" - czasopismo Krakowskiej Szkoły Wyższej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Rada Wydawnicza: Klemens Budzowśki, Zbigniew Maciąg, ]acek M. Majchrowski Redaktor naczelny: Jacek M. Majchrowski Sekretarz redakcji: Halina Baszak-Jaroń Adres redakcji: ul. Kanonicza Kraków tel. (012) , Redakcja nie zwraca m ateriałów nie zamówionych. Decyzja o opublikowaniu tekstu uzależniona jest od opinii recenzentów. Redakcja zastrzega sobie prawo skracania tekstów przeznaczonych do druku. Teksty pow inny być przesyłane w dw óch egzem plarzach w raz z wersją elektroniczną. Copyright by Krakowska Szkoła Wyższa im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, 2008 ISSN KSIĘGARNIA AKADEMICKA ul. św. Anny 6, Kraków tel./faks (012) , w akadem akadem icka.pl icka.pl Recenzenci: prof. zw. dr hab. Kazimierz Denek ks. dr hab. Janusz Mastalski, prof. PAT dr hab. Zbigniew B. Rudnicki Redakcja naukow a: Zbigniew Pucek Adiustacja i korekta: Justyna Wójcik, Izabela Zamorska-Wasielak Skład i łamanie: Pracownia D TP Register"\n3 ROK VIII NR PAŃSTWO I SPOŁECZEŃSTWO PRACE SOCJOLOGICZNE I ANTROPOLOGICZNE Kazimierz Z. Sowa: Społeczeństwo obywatelskie a polityka - uwagi o historycznych uwarunkowaniach i perspektywach społeczeństwa obywatelskiego w Polsce...5 Małgorzata Winiarska-Brodowska: Europa obywateli - inicjatywy Unii Europejskiej 25 Tadeusz Paleczny: Komunikacja międzykulturowa w globalizującym się świecie...35 Zbigniew Pucek: Więź społeczna w wielokulturowej rzeczywistości Galicji...59 Anna Kamat-Napieracz: Szansa i wymóg: tożsamość jednostkowa w koncepcjach Anthony'ego Giddensa i Zygmunta Baumana Agnieszka Ostafinska-Konik: Model interpretacji przemian tożsamości narodowej Kazimierz Z. Sowa: Tożsamość Europy a jej wewnętrzne granice Katarzyna Brataniec: Współczesne koncepcje cywilizacji a problem globalizacji Dominika Blachnicka: Pomiędzy ojczyzną a obczyzną. Najnowsza fala emigracji Polaków do Wielkiej Brytanii w perspektywie koncepcji transnacjonalizmu Piotr Stawiński: Społeczny odbiór satanizmu. Źródła i dynamika przekonań na przykładzie Stanów Zjednoczonych lat Dariusz Grzonka: Agresja i przemoc w przestrzeni sacrum Jarosław Rokicki: Czynniki biologiczne i kulturowe w e współczesnych dyskusjach socjologicznych i antropologicznych Paulina Sekuła: Przywództwo polityczne w społeczeństwie informacyjnym. Kryzys czy ewolucja m odelu? Marcin Konik: Filozofia polityczna Dantego w świetle traktatu De monarchia Joachim Diec: The Demographic Factor in Russia's Eastem Territories Piotr Górski: Między inteligencką tradycją a menedżeryzmem. Kształtowanie ideologii menedżerskiej i nowoczesnej kultury pracy w Polsce międzywojennej PRACE KULTUROZNAWCZE Piotr Kletowski: Filmowa twórczość Gaspara N oś w perspektywie teorii teatru okrucieństwa Antonina Artauda Krzysztof Loska: Postmodernizm w teorii film u\n4 PRACE PEDAGOGICZNE I METODOLOGICZNE Józef Kuźnia: Nauka o szkole najlepszą drogą ku nowej jakości edukacji Anna Kozłowska: Miejsce technologii informacyjno-komunikacyjnych w rozwijaniu kompetencji pedagogicznych Boris Koźułu Opis cech badań w metaanalizie O łena Boczarowa: Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego Ukrainy w warunkach Procesu Bolońskiego Bernard Maj, Marta Woźniak: Metody nauczania e-leamingu RECENZJE Maria Magoska: Joseph E. Stiglitz, Wizja sprawiedliwej globalizacji. Propozycje usprawnień, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007,301 s Małgorzata Winiarska-Brodowska: Prywatnie o publicznym/publicznie o prywatnym, red. Rafał Drozdowski, Marek Krajewski, W ydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2007,140 s RAPORTY Z BADAŃ Paweł Ciacek: Przyczyny wyjazdu z Polski - najnowsza emigracja\n5 Państwo i Społeczeństwo VIII: 2008 nr 1 Kazimierz Z. Sowa SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA - UWAGI O HISTORYCZNYCH UWARUNKOWANIACH I PERSPEKTYWACH SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO W POLSCE1 Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego ma w myśli europejskiej wiekową tradycję sięgającą czasów antycznych. Ale w socjologii, która od momentu swojego powstania w wieku XIX zajmowała się społeczeństwem tout court, nie odegrało ono większej roli. Znacznie więcej uwagi poświęcili mu filozofowie społeczni XVIII i XIX stulecia, zwłaszcza brytyjscy i niemieccy, zajmujący się problematyką rozwoju społecznego. Żywo dyskutowane, ale niejednoznacznie rozumiane, straciło z czasem swój poznawczy i teoretyczny appeal. Obecnie obserwujemy jednak renesans tego pojęcia, związany m.in. z przemianami ustrojowymi w krajach Europy Środkowo- Wschodniej, w tym w Polsce. Uwagi wstępne Społeczeństwo obywatelskie - jako pojęcie, ale także jako fenomen społeczny - odżyło dopiero, dość niespodziewanie, w drugiej połowie XX w., i to w krajach należących wtedy do obozu socjalistycznego, a zwłaszcza w Polsce i ówczesnej Czechosłowacji. W tamtym czasie, w ramach walki komunistów z tzw. burżuazyjnymi przeżytkami, praktycznie wyeliminowano z życia publicznego tytuł pan/i i zastąpiono go, jak na rewolucyjne czasy przystało, pojęciem obywatel/ka. Natomiast członkom PZPR we wszystkich nieanonimowych sytuacjach społecznych przysługiwał obowiązkowo tytuł towarzysz/ka. Być może właśnie ów mimowolny podział ludzi na obywateli itowarzyszy, który praktycznie odpowiadał podziałowi na m y i oni, dał asumpt do wprowadzenia i praktykowania w nieoficjalnym czy też ' Tekst niniejszy ukazał się po raz pierwszy w kwartalniku Trzeci Sektor 2007, nr 11.\n6 6 KAZIMIERZ Z. SOWA niezależnym życiu kulturalnym pojęcia społeczeństwo obywatelskie. O ile pojawienie się tego terminu przypada na lata 70. XX w., o tyle jego upowszechnienie się, przynajmniej w Polsce, nastąpiło po powstaniu Solidarności, a zwłaszcza w ponurych latach stanu wojennego. O tym, że nazwa społeczeństwo obywatelskie jest pojęciem wiekowym, posiadającym określoną konotację naukową, wiedzieli wtedy w Polsce tylko nieliczni; zdecydowana większość tamtego społeczeństwa obywatelskiego sądziła, iż jest to nazwa utworzona ad hoc na określenie ówczesnego, samoorganizującego się przeciw niechcianej władzy - i właśnie posiadającego obywatelską godność - społeczeństwa. Bardziej powszechna świadomość, że tamto społeczeństwo dopisuje właśnie nowy rozdział do z dawna ukształtowanej tradycji społecznej, przyszła później, wraz z żywym zainteresowaniem zachodnich socjologów i politologów wydarzeniami w Polsce, na Węgrzech i w Czechosłowacji. Czymże więc jest społeczeństwo obywatelskie? Tego ciągle jakby do końca nie wiadomo, a w każdym razie istnieje na to pytanie wiele różnych, mniej lub bardziej zadowalających odpowiedzi. Wielość ujęć i interpretacji dobrze ilustruje zbiór tekstów poświęconych idei społeczeństwa obywatelskiego, wydanych w drugiej połowie zeszłej dekady przez Jerzego Szackiego2. Ów wielki znawca historii idei i myśli społecznej w końcowej części swojego niezwykle obszernego Wstępu do tego zbioru pisze, iż dorobek teoretyków społeczeństwa obywatelskiego [...] polega w szczególności na pokazaniu, iż to, co nazywamy patetycznie wolnością, nie sprowadza się do uroczystych aktów obalania tyrana, zmieniania ustroju, proklamowania demokracji i powoływania rządów drogą wolnych wyborów, lecz obejmuje także, a może nawet przede wszystkim, trudniejszą do precyzyjnego zdefiniowania przestrzeń społeczną, gdzie obywatele robią na co dzień to, co chcą robić, wyznaczając tym samym, nawet nie wiedząc i nie myśląc o tym, granice i kierunek tego, co robi ich rząd3. Na pierwszy rzut oka dorobek ten wydaje się skromny. Niemniej w przytoczonym cytacie zawarte są dwie niezwykle ważne myśli, które dotykają, jak się zdaje, istoty społeczeństwa obywatelskiego. Po pierwsze, o społeczeństwie obywatelskim możemy mówić tylko wówczas, gdy istnieje wyraźna, trwale określona i nieprzekraczalna granica między obszarem działalności rządu a obszarem wolnych działań obywateli, po wtóre, granice kompetencji rządu są określane nie przez rząd, ale - świadomie lub nie - przez samych obywateli. Wskazuje to na bardzo ścisłe związki społeczeństwa obywatelskiego ze sferą polityki. Przyjrzyjmy się więc nieco bliżej tym związkom. Czy społeczeństwo obywatelskie jest społeczeństwem politycznym? Wiemy już zatem, że ludzie (w społeczeństwie obywatelskim) robią na co dzień to, co chcą robić, nie oglądając się na stanowisko czy też dyrektywy rządu. Dlatego 2 Ani książę, ani kupiec: obywatel. Idea społeczeństwa obywatelskiego w myśli współczesnej, wybór tekstów i wstęp J. Szacki, Kraków-Warszawa 1997, s Ibidem, s. 58.\n7 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA... 7 właśnie rozmaite inicjatywy i związki obywatelskie nazywają się organizacjami pozarządowymi. Ale poza tymi działaniami dnia codziennego obywatele wykonują rozmaite inne czynności, które są im nakazane przez rząd, takie jak np. przestrzeganie prawa i płacenie podatków. Rzecz jednak w tym, iż w społeczeństwie obywatelskim obywatele sami wybierają rząd, kontrolują jego działalność i rozliczają go z osiągnięć i porażek. Jak wszakże wiemy, jest to tylko część ich bogatej aktywności społecznej, ale część bardzo ważna, bo dotycząca dobra całego społeczeństwa, czyli całej wspólnoty politycznej. Społeczeństwo obywatelskie staje się wspólnotą polityczną wtedy właśnie, gdy tworzy, kontroluje i rozlicza władze lub wypowiada się (np. w drodze referendum) w sprawach budowy i funkcjonowania całej wspólnoty, czyli gdy działa na płaszczyźnie konstytutywnej życia społecznego4. Działa ono na tej płaszczyźnie, tak jak i na innych płaszczyznach egzystencjalnych, głównie przez określone zrzeszenia obywatelskie, a także przez rozmaite fundacje, rady, komitety obywatelskie itp. Alexis de Tocqueville sądził, że w nowoczesnych demokracjach najważniejszymi zrzeszeniami obywatelskimi są partie polityczne, które w swojej książce o Ameryce nazwał zrzeszeniami politycznymi5. Twierdził, iż partie są tak ważne dlatego, że od ich jakości i skuteczności zależy jakość działania stowarzyszeń obywatelskich w innych dziedzinach6, czyli na wszystkich pozostałych płaszczyznach egzystencjalnych. Z teoretycznego punktu widzenia stanowisko takie wydaje się słuszne. Sądząc wszakże na podstawie współczesnych doświadczeń politycznych, nie tylko zresztą polskich, można sformułować tezę przeciwną, iż partie polityczne, a raczej wszechobecne partyjniactwo, bardziej przeszkadza niż sprzyja rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego. Związki społeczeństwa obywatelskiego z polityką nie ograniczają się jednak tylko do zjawisk, o których wyżej wspomnieliśmy. Są one, jak się wydaje, bardziej wszechstronne i mniej jednoznaczne. Z tej złożonej materii chciałbym w tym szkicu dotknąć tylko kilku kwestii. Przedstawię je w postaci trzech tez, a następnie krótko omówię. 1. Pojęcia: społeczeństwo obywatelskie, obywatelskość, obywatele są ontologicznie i epistemologicznie związane ze wspólnotą polityczną (koinonia politike, societas cmlis), nie mogą więc być analizowane w oderwaniu od polityki i ograniczane np. tylko do życia gospodarczego, co często się zdarza. 2. Nowoczesne społeczeństwo obywatelskie nie może istnieć poza demokracją, ale nie jest warunkiem koniecznym demokracji. 3. Warunkiem dobrego funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego jest odpowiednio rozwinięta w danym społeczeństwie sfera publiczna. Ad 1. Nie można wyobrazić sobie funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w państwie rządzonym despotycznie, gdyż jest ono z samej swej istoty związane z rządami republikańskimi. Wyrażenie res publica oznacza bowiem rzecz wspólną określonej grupie ludzi, których od czasów starożytnych zwie się właśnie 4 W książce Wstąp do socjologicznej teorii zrzeszeń wyróżniłem sześć następujących płaszczyzn egzystencjalnych życia społecznego: konstytutywną, gospodarczą, poznawczą, estetyczną, biologiczno-witalną oraz rekreacyjno-ludyczną(k. Z. Sowa, Wstęp do socjologicznej teorii zrzeszeń, Warszawa 1988, s ). 5 A. de T o cq u eville, O demokracji w Ameryce, przeł. M. K ról, 1.1, cz. 2, Warszawa 1976, rozdz Ibidem, t. 2. cz. 1. rozdz. 7.\n8 8 KAZIMIERZ Z. SOWA obywatelami. Obywatel (gr. polites, łac. civis) to nikt inny, jak współwładca państwa, co w praktyce oznacza prawo (niekiedy nawet obowiązek)7 do udziału w sprawowaniu rządów. Owych współwładców, czyli obywateli, może być niewielu lub wielu; od tego zależy ustrój republiki, który może być arystokratyczny lub demokratyczny. Ogół obywateli państwa tworzy wspólnotę polityczną. Jednak nigdy jeszcze owa wspólnota, czyli współ-własność państwa nie dotyczyła wszystkich jego mieszkańców. W pierwszych europejskich republikach, jakimi były niektóre greckie poleis, prawo do współrządzenia, czyli obywatelstwo, mieli tylko męscy przedstawiciele zamożnych rodzin. W Atenach w czasach demokracji, po zniesieniu cenzusu majątkowego, obywatelami byli wszyscy mężczyźni - ojcowie rodzin będący Ateńczykami, czyli ok % ogółu mieszkańców (resztę stanowiły kobiety, dzieci, metojkowie8 i niewolnicy). We współczesnych, tzw. powszechnych demokracjach pozbawione prawa do współrządzenia są osoby niepełnoletnie, osoby uznane za chore psychicznie oraz pozbawione praw wyrokiem sądu, a także z reguły cudzoziemcy. Warto wszakże pamiętać, że tak szerokie i powszechne upodmiotowienie polityczne mieszkańców państw europejskich występuje zaledwie od kilkudziesięciu lat (Szwajcaria, jako ostatnie państwo europejskie, przyznała prawa wyborcze kobietom dopiero w 1971 r.). Można powiedzieć, że jeden z podstawowych aspektów rozwoju ustroju republikańskiego polegał na ciągłym zwiększaniu się w państwie procentu obywateli - członków wspólnoty politycznej - w stosunku do ogółu mieszkańców. Ad 2. Czy można zatem powiedzieć, że nowoczesna republika to po prostu demokracja? I tak, i nie. Tak, bo w dzisiejszym świecie wszystkie właściwie państwa, których społeczeństwa uważa się za wolne, posiadają ustrój demokratyczny. Nie, ponieważ demokracje są wewnętrznie zróżnicowane i można w nich wyróżnić co najmniej dwa podstawowe typy. Kluczowa kwestia zawiera się w pytaniu, co oznacza udział obywateli w sprawowaniu rządów? Z tego punktu widzenia możemy wyodrębnić dwa podstawowe modele nowoczesnej demokracji: demokrację (ściśle) przedstawicielską oraz demokrację uczestniczącą. W pierwszym modelu wolny lud (people) wybiera swoich przedstawicieli, którzy w jego imieniu sprawują całą władzę. W drugim - wybierany przez obywateli rząd przedstawicielski sprawuje władzę tylko na poziomie całej wspólnoty (państwa), i to w ściśle określonych sprawach, których nie można rozwiązywać na poziomie niższym (zazwyczaj jest to bezpieczeństwo wewnętrzne, sprawy zagraniczne, często też podatki); cała reszta decyzji i działań publicznych pozostawiona jest obywatelom i ich związkom działającym we wspólnotach niższego rzędu, głównie w gminach, które są podstawową formą organizacji społecznej w europejskim kręgu kultury, oraz w związkach gmin. Te dwa zasadnicze modele czy typy demokracji współczesnej ukształtowały się wyraźnie na przełomie XVIII i XIX w. jako następstwo i dziedzictwo dwóch wielkich rewolucji społecznych tamtego czasu: rewolucji francuskiej i nieco wcześniejszej rewolucji amerykańskiej, a może lepiej byłoby powiedzieć - tradycji amerykańskiej. Możemy je umownie nazwać modelem hobbesowsko-jakobińskim (pierwszy) oraz 7 W starożytnych Atenach na niektóre urzędy obywatele nie byli w y b i e r a n i, ale l o s o w a n i. 8 Cudzoziemcy mieszkający w Atenach, trudniący się głównie rzemiosłem i handlem.\n9 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA... 9 republikańsko-konserwatywnym lub amerykańskim (drugi). Oba te typy demokracji nawiązują mniej lub bardziej wyraźnie do określonych stanowisk i dyskusji w filozofii społecznej (politycznej), ale są bezpośrednimi skutkami dwóch wymienionych rewolucji. Z uwagi na charakter niniejszego artykułu pomijamy stanowiska i debaty filozoficzne, ograniczając się do zasygnalizowania tych dokonań i następstw wymienionych rewolucji, które zasadniczo wpłynęły na kształt i rozwój współczesnego społeczeństwa obywatelskiego9. Rewolucja francuska, która obaliła dawne feudalne struktury klasowe i korporacyjne, utworzyła (uchwałą Zgromadzenia Konstytucyjnego) jeden zwarty, pozbawiony jakichkolwiek podziałów, także etnicznych i regionalnych, lud (naród) francuski, czyniąc go, w miejsce króla, nowym suwerenem państwa. Ten nowy twór polityczny nazwano później państwem-narodem (1 Etat-nation), niejako na wzór królewskiego powiedzonka: Państwo to ja (/ 'Etat c 'est moi). Ale rewolucja opowiedziała się jednocześnie przeciw monarchii i przeciw instytucjom prowincjonalnym [...]. Niszczyła wszystko, co było przed nią, zarówno władzę absolutną, jak i to, co mogło łagodzić jej siłę. Rewolucja [francuska - przyp. K.Z.S.] była równocześnie republikańska i centralistyczna 10. Rewolucjoniści, zwłaszcza jakobini, uważając wszelkie formy korporacji i związków społecznych za narzędzia ucisku i ograniczania wolności ludu, wprowadzili zakaz zrzeszania się, czyli tworzenia jakichkolwiek stowarzyszeń i organizacji społecznych (Loi de Chapelier uchwalone już na początku rewolucji). Obywatele mieli rządzić wyłącznie przez swoich przedstawicieli, a do ich obywatelskich obowiązków miało odtąd należeć uczestniczenie w wyborach oraz płacenie podatków. Uzyskali natomiast pełną wolność w życiu prywatnym, w tym gospodarczym. A zatem powinni, zdaniem Benjamina Constanta, oddawać się głównie spokojnej przyjemności korzystania z niezależności osobistej 11. W ślad za Francją ustawodawstwo antyzrzeszeniowe wprowadziły stopniowo (w miarę rozwoju kapitalizmu) inne kraje Europy, w tym nawet Wielka Brytania (Combination Act, czyli tzw. ustawa Pitta o zrzeszeniach). W Wielkiej Brytanii ustawa antyzrzeszeniowa obowiązywała jednak stosunkowo krótko, bo tyko w latach Pozostawiono tam również samorządność lokalną (gminną) oraz utrzymano prawo zwyczajowe, podczas gdy we Francji zostały one zlikwidowane. Skutki społeczne tych ograniczeń ogólnie były w Europie fatalne. Sprzyjały bowiem nie wyzwoleniu, ale raczej zniewoleniu, zwłaszcza ekonomicznemu, wielkich rzesz ludności wyrwanych ze swoich tradycyjnych środowisk i wyzutych z własności w żywiołowo następującym rozwoju kapitalizmu przemysłowego. Dlatego w wieku XIX Europa wstrząsana była rozmaitymi niepokojami i rewolucjami socjalnymi. Dopiero w drugiej połowie stulecia pojawiły się na większą skalę stowarzyszenia i organizacje chroniące interesy świata pracy przed wyzyskiem ze strony świata kapitału. Były to przede wszystkim związki zawodowe, partie polityczne oraz największy socjalny 9 Przegląd stanowisk i sporów filozoficznych na temat związków demokracji i społeczeństwa obywatelskiego zawierająm.in.: książę, ani kupiecspołeczeństw o obywatelskie, red. W. B okajło, K. D ziubka, Wrocław 2001; M. M agoska, Obywatel w procesie zmian, Kraków 2001; a wjęz. angielskim np.: J. K e an e, Democracy and Civil Society, London-New York A. de T ocqueville, op. cit., s B. C o nstant, O duchu podboju i uzurpacji, [w:] Myśl polityczna X IX i X X w. Liberalizm, red. B. Sobolew ska, M. S obolew ski, Warszawa 1978; cyt. za: J. Szacki, Wstęp, [w:] Ani książę, ani kupiec..., s. 56.\n10 10 KAZIMIERZ Z. SOWA wynalazek wieku - ruch spółdzielczy, który z Anglii rozprzestrzenił się na całą Europę, a później i świat. Proces wycofywania ustaw antyzrzeszeniowych przebiegał jednak długo i z oporami, zwłaszcza we Francji, gdzie pełnię praw w zakresie zrzeszania się uzyskano dopiero w roku Rewolucja amerykańska, która dokonała się na peryferiach ówczesnego cywilizowanego świata, poszła w innym kierunku. Dla zrozumienia istoty tamtych przemian społecznych warto przypomnieć, kim byli amerykańscy osadnicy. Pierwsi koloniści to brytyjscy purytanie, którzy przybywali do Ameryki, aby założyć tam nowe chrześcijańskie społeczeństwo. Byli ludźmi pobożnymi, umiarkowanie zamożnymi i wielce pracowitymi. Swoje społeczeństwo zorganizowali według zasad chrześcijańskich, a instytucje społeczne tworzyli w zgodzie ze starym angielskim prawem zwyczajowym. Najważniejszą z tych instytucji była wolna gmina. To oni utworzyli Nową Anglię obejmującą najstarsze amerykańskie stany12. Obowiązujące tam wartości i społeczne wzory rozprzestrzeniały się stopniowo na powstające stany, zwłaszcza wschodnie i północne. Większość późniejszych imigrantów stanowili pochodzący z Wielkiej Brytanii i innych krajów Europy, najbardziej aktywni, zdeterminowani i odważni członkowie niższych warstw czy klas społecznych (głównie chłopstwa), którzy nie byli w stanie znieść nie tylko zwyczajnej biedy, lecz także europejskiej hierarchii, wyzysku, biurokracji i zniewolenia. A więc tacy, którzy chcieli brać swój los we własne ręce. W Ameryce szukali trzech rzeczy: chleba oraz samodzielności i wolności osobistej. Dlatego, po uzyskaniu niepodległości politycznej, opowiedzieli się za demokracją (powszechną równością praw), ale równocześnie za daleko posuniętą samorządnością. Amerykańskiej demokracji i obywatelskiej wolności służyły dwa podstawowe narzędzia: wolna gmina oraz wolne stowarzyszenia. Wolna gmina oznaczała całkowitą samorządność obejmującą wszystkich obywateli, którzy z wyboru lub w drodze losowania (!) pełnili wszystkie funkcje publiczne. Część tych funkcji pełniono honorowo, część za wynagrodzeniem - jedne i drugie jednak pod ścisłym, bezpośrednim nadzorem społecznym. Szczególnie istotne było to, że wszystkie ważne decyzje podejmowali nie funkcjonariusze (urzędnicy), ale specjalne zgromadzenia mieszkańców. Zgromadzenia takie uchwalały również lokalne prawa i podatki. Zarządzanie gminą było pierwszą wielką szkołą obywatelskiej wolności. Ale najważniejszym narzędziem amerykańskiej wolności, decydującym o obywatelskim charakterze tamtejszego społeczeństwa, była wolność i absolutna powszechność zrzeszania się. Amerykańscy ojcowie-założyciele dobrze rozumieli, że po likwidacji struktur i instytucji społeczeństwa feudalnego, które dawało jakieś oparcie każdemu człowiekowi, całkowicie wolny (samotny) obywatel będzie łatwym łupem dla silniejszych i bardziej bezwzględnych od niego, wszystko jedno czy współobywateli, czy instytucji. Dlatego, odwrotnie niż we Francji, wolność zrzeszania się nie została w Stanach Zjednoczonych zakazana, ale uczyniono z niej fundament amerykańskiej wolności. Zrzeszenia obywatelskie stały się tam podstawowym narzędziem brania spraw we własne ręce, a polegania głównie na sobie uczyły 12 Max Weber w swojej słynnej książce Etyka protestancka a duch kapitalizmu opisał etykę przede wszystkim tamtej właśnie społeczności protestanckiej.\n11 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA. 11 i dom, i szkoła. Ze względu na to, iż zrzeszenia społeczne odgrywały w USA i ciągle odgrywają wielką rolę nie tylko w gospodarce czy polityce, lecz także we wszystkich dziedzinach życia społecznego, możemy bez ryzyka popełnienia błędu określić amerykański system polityczny jako demokrację uczestniczącą, a społeczeństwo amerykańskie jako klasyczne społeczeństwo obywatelskie13. Warto może jeszcze na koniec dodać, że model demokracji uczestniczącej występuje zwykle w państwach federacyjnych, podczas gdy demokracji ściśle przedstawicielskiej - w państwach unitarnych. Ad 3. Problematyka sfery publicznej, której wprowadzenie do socj ologii współczesnej zawdzięczamy głównie Jurgenowi Habermasowi14, jest zagadnieniem dość złożonym, któremu poświęcam więcej uwagi w innym miejscu15. Tutaj chcę tylko wspomnieć o związku sfery publicznej ze społeczeństwem obywatelskim. Najstarszymi związkami ludzkimi były (i są) związki o charakterze krewniaczym - związki wspólnotowe, łączące ludzi równocześnie bardzo wieloma więziami - na dobre i na złe. Pierwsze związki o ciaśniejszym, bardziej wyspecjalizowanym charakterze stanowiły, jeszcze w społeczeństwach archaicznych, tajne związki mężczyzn16. Były one tajne właśnie dlatego, żeby ukryć przed wspólnotą istnienie i kultywowanie bardziej partykularnych, grupowych interesów. Tradycyjna wspólnota oczekuje bowiem, zgodnie ze swoja nazwą, aby wszystkie działania i interesy członków wspólnoty były nakierowane na dobro wspólne. Rozwój stosunków społecznych w europejskim kręgu kulturowym polegał właśnie na oddzieleniu interesów wspólnotowo-rodzinnych od rodzących się interesów i wartości szerszych grup i kręgów społecznych. Z ogółu stosunków społecznych wyłoniły się zatem dwie sfery: - sfera stosunków i interesów osobisto-rodzinnych, którymi nie interesowała się szersza wspólnota, nazwana sferą p r y w a t n ą; - sfera stosunków i wartości szerszej wspólnoty, czyli sfera publiczna, wyłączająca interesy osobisto-rodzinne. Podział ten narodził się w starożytnej Grecji (wraz z wyodrębnieniem oikos, czyli gospodarstwa domowego, oraz koine, czyli wspólnoty obywatelskiej), a w pełni ukształtował się w republikańskim Rzymie przez rozdzielenie prawa na prywatne i publiczne. Amoralny familiom Edwarda C. Banfielda czy też brudne wspólnoty Adama Podgóreckiego to właśnie łamanie tego podziału przez wprowadzanie i praktykowanie w sferze publicznej stosunków właściwych sferze prywatnej życia społecznego. Jedyny uznany, a nawet zinstytucjonalizowany sposób wprowadzania interesów grupowych do sfery publicznej dokonuje się przez funkcjonowanie stowarzyszeń społecznych. Jest to możliwe przy następujących założeniach: 13 W ciągu kilku ostatnich dekad, a zwłaszcza ostatniej, w USA zachodzą jednak zmiany polityczne, które zaczynają ograniczać uczestniczący charakter amerykańskiej demokracji. Do ograniczania swobód obywatelskich i osłabiania obywatelskiego etosu przyczynia się poważnie tzw. wojna z terroryzmem. 14 Por. J. H aberm as, The Structural Transformation o f the Public Sphere: An lnąuiry into a Category o f Bourgeois Society, Cambridge, MA 1998 (reprint wydania z 1989 r.). 15 Por. K. Z. S owa, Współczesne motywacje działań publicznych i prywatnych, [w:] Zarządzanie w sektorze publicznym, red. G. P raw elsk a-s k rzy p ek, Kraków 2006, s Por. P. R ybicki, Społeczeństwo miejskie, Warszawa 1972, s. 383.\n12 12 KAZIMIERZ Z. SOWA - interes zrzeszeniowy musi być jawny i precyzyjnie zdefiniowany, - nie może być on sprzeczny z dobrem wspólnym, czyli interesem publicznym szerszej społeczności, w której zrzeszenie działa, - szersza społeczność musi wyrazić przyzwolenie na utworzenie i funkcjonowanie stowarzyszenia oraz mieć możliwość sprawowania nad nim kontroli. Szeroki ruch zrzeszeniowy, czyli aktywne społeczeństwo obywatelskie, pojawia się z reguły tam, gdzie istnieje ukształtowana, obszerna, autonomiczna sfera publiczna, która nie jest zdominowana przez instytucje rządu centralnego ani im podporządkowana, a więc w systemie demokracji uczestniczącej. W takich warunkach, przy szczególnie atrakcyjnych i ważnych celach zrzeszenia, może dochodzić do ich upowszechniania się w całym społeczeństwie, czyli do ich instytucjonalizacji. Widzimy zatem, że związki społeczeństwa obywatelskiego z polityką są dość ścisłe, a oddziaływania wzajemne. Ilustrują to dobrze losy społeczeństwa obywatelskiego w naszym kraju, do których teraz przejdziemy. Społeczeństwo obywatelskie w Polsce - przegląd historycznych doświadczeń i uwarunkowań Zacznijmy od zacytowania zasadniczo trafnej obserwacji dotyczącej swoistości polskiego społeczeństwa obywatelskiego w porównaniu ze społeczeństwami państw zachodnich: Społeczeństwo obywatelskie - pisze Adam Podgórecki - znaczyło w Polsce co innego niż w krajach Zachodu. Na Zachodzie działało ono równolegle z państwem. Uzupełniało jego możliwości lub podejmowało zadania, do których państwo się nie nadawało. [...] państwo i społeczeństwo nie tylko tolerowały się wzajemnie, respektując obustronnie zakreślone granice ich aktywności, ale także wspierały się nawzajem. W Polsce żyły w stanie wzajemnej wrogości 17. Dla ścisłości trzeba dodać, że Podgórecki miał tu zapewne na myśli czasy od końca XVIII do końca dziewiątej dekady XX w. (z krótką przerwą okresu międzywojnia), a pojęciom społeczeństwo i państwo nadał ogólne, abstrakcyjne znaczenie18. Przez większą część swojej historii Polska miała własne państwo, a stosunki społeczeństwo - państwo układały się tu podobnie jak w innych krajach europejskich. Co więcej, z punktu widzenia doświadczeń obywatelskich historia Polski wydaje się szczególnie ciekawa. Społeczeństwo polskie, jak się zdaje, doświadczyło bowiem w swoich dziejach więcej rozmaitych form życia politycznego i publicznego niż jakiekolwiek inne społeczeństwo europejskie. Polska była w swoich dziejach państwem integralnym i rozdrobnionym, unitarnym i federalnym, monarchicznym i republikańskim, z monarchią dziedziczną i obieralną, krajem wielkim i małym, potężnym i słabym, niepodległym i zniewolonym (w tym wielokrotnie rozbieranym i dzielonym przez inne państwa), wieloetnicznym i jednolitym etnicznie, wreszcie wielowyznaniowym i praktycznie jednolitym 17 A. P odg óreck i, Społeczeństwo polskie, Rzeszów 1995, s '* W tamtym czasie Polacy nie tylko nie mieli własnego państwa, lecz także, jak starałem się to wykazać gdzie indziej, utracili w pewnym (socjologicznym) sensie własne społeczeństwo (por. K. Z. Sowa, Ojednym z możliwych sposobów interpretacji dziejów socjologii polskiej, Studia Socjologiczne 1983, nr 4, s ).\n13 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA religijnie. Nigdy tylko Polska, jako kraj niepodległy, nie była rządzona despotycznie czy nawet absolutystycznie; rządy despotyczne sprawowane tu były zawsze z obcej ręki (jedyny wyjątek mogą dla niektórych stanowić dziewięcioletnie autokratyczne rządy Józefa Piłsudskiego). Wszystkie te formy rządów i przypadłości polityczne miały wpływ na formowanie się specyfiki społecznej i narodowej Polaków, a tym samym ich społeczeństwa obywatelskiego. Szczególnie doniosły był, jak można sądzić, czterowiekowy okres ( ) doświadczeń państwowości federacyjnej, a zwłaszcza następujący po nim dwustuletni okres rozbiorów i politycznego zniewolenia ( , z wyjątkiem wspomnianego dwudziestolecia międzywojennego). Pierwsza Rzeczpospolita Jeżeli będziemy trzymać się ąuasi-definicji Jerzego Szackiego, że społeczeństwo obywatelskie to takie, w którym obywatele biorą sprawy we własne ręce, nie oglądając się na instytucjonalną pomoc rządu, to i we wcześniejszym jeszcze okresie naszych dziejów, np. w późnym okresie piastowskim, dostrzeżemy wyraźne ślady społeczeństwa obywatelskiego. Najlepszego może przykładu dostarcza sposób, w jaki tzw. panowie krakowscy (przedstawiciele możnych rodów Melsztyńskich, Tęczyńskich, Tarnowskich, Szafrańców i in.) rozstrzygnęli arcyważną dla Polski sukcesję po wygasłej dynastii Piastów, ściślej - po przejściowych rządach Ludwika Węgierskiego - a zwłaszcza przedłużające się, w związku z ich własną koncepcją polityczną, bezkrólewie po śmierci Ludwika. Majstersztykiem obywatelskim, nie tylko panów małopolskich, ale całej ówczesnej polskiej klasy politycznej był, zwołany do Radomska w porozumieniu z Wielkopolską, zjazd marcowy 1382 r., na którym przedstawiciele sześciu ziem polskich uzgodnili ustanowienie tymczasowego rządu polskiego mającego prowadzić bieżący zarząd kraju, aż do wyłonienia nowego króla Polski19. Zwraca uwagę fakt, że do owego rządu obok delegatów ziemskich weszli także, w charakterze tzw. konsulów, przedstawiciele głównych polskich miast (!). Przez wiek XIV, w którym nastąpił znaczący rozwój miast lokowanych na prawie magdeburskim, i sporą część wieku XV mieszczanie polscy (składający się w większości z napływającej w ramach lokacji ludności niemieckiej) odgrywali pewną rolę w życiu publicznym Polski. Nawet małżeństwa szlachty z zamożnymi mieszczkami nie należały do rzadkości20. Dopiero w późniejszym okresie rządów Jagiellonów, po uzyskaniu kolejnych przywilejów, szlachta zaczęła tworzyć stan praktycznie zamknięty. Ustrój Polski przyjął formę klasycznej demokracji szlacheckiej, a państwo stało się monarchią republikańską, której wspólnota obywatelska (szlachta) w późnym okresie republikańskim liczyła około 10% (a na Mazowszu ponad 20%!) ogółu mieszkańców21 (wielkość zbliżona do odsetka obywateli w starożytnej 19 Por. F, K oneczny, Dzieje Polski za Jagiellonów, Kraków 1903, s. 27. Autor podjęte na zjeździe decyzje nazywa szczytem politycznej dojrzałości społeczeństwa. 20 Por. I. Ig n ato w icz et al., Społeczeństwo polskie o d X do X X wieku, Warszawa 1988, s W tamtych czasach odsetek szlachty w społeczeństwach zachodnich, np. w Anglii, wynosił niewiele ponad 1%. Wynikało to z faktu, że status szlachecki dziedziczono tam według zasady primogenitury, podczas gdy w Polsce przysługiwał on wszystkim potomkom. Różnica ta była jedną z przyczyn szybkiego rozwoju gospodarczego w Anglii i gospodarczej stagnacji w Polsce.\n14 14 KAZIMIERZ Z. SOWA republice ateńskiej). Taki stan rzeczy na pewno nie sprzyjał gospodarce polskiej, ale przyczynił się do rozwoju na wielką skalę republikańskich instytucji przedstawicielskich, które po upowszechnieniu w XIX i XX stuleciu praw obywatelskich dobrze służyły polskiej demokracji i samorządności, także lokalnej. Wzory demokracji szlacheckiej ukształtowane w czasach jagiellońskich, gdy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów panował ustrój federacyjny, przetrwały w Polsce aż po kres wieku XX. Ciągłe oddziaływanie tamtych wzorów na polską myśl, a także na praktykę polityczną, dostrzegali nie tylko krajowi, lecz także zagraniczni obserwatorzy polskiego życia społecznego i politycznego. Brytyjski historyk i dziennikarz, świadek polskiego Sierpnia, zauważył, że w ostatnich miesiącach 1981 r. «Solidamość» najbardziej przypominała polską demokrację szlachecką między XVI a XVIII w. Zjazdy regionalne były sejmikami, Zjazd - Sejmem... Polska demokracja szlachecka była czymś wyjątkowym w ówczesnej Europie. Prawo do oporu, poszanowanie wolności jednostki, idee comensu, wolność mowy i tolerancji religijnej sprawiły, że demokracja ta uzyskała miano «złotej wolności». Wyprzedziła ona liberalną demokrację, która w późniejszych wiekach i w szczęśliwszych krajach została rozszerzona na wszystkich obywateli, a nie tylko na szlachtę 22. Polska szlachta, wymuszając na kolejnych królach coraz to nowe przywileje, rozszerzała zakres własnego społeczeństwa obywatelskiego kosztem ograniczania kompetencji rządu centralnego (władzy królewskiej). Nie zamierzam oceniać tego procesu, ale warto podkreślić, że jego kierunek był w ówczesnej Europie unikatowy. Polska nie należała do owych szczęśliwszych krajów, o których wspomina Ash, nie tylko dlatego, że przestała istnieć, ale głównie na skutek egoizmu stanowego, który nie pozwalał jej podzielić się posiadaną wolnością z innymi: z mieszczaństwem, a przede wszystkim z najbardziej upośledzonym stanem - chłopami, bo groziłoby to upadkiem czy ograniczeniem ich własnych przywilejów. Warto natomiast pamiętać, że ograniczonymi przywilejami i swoistą autonomią cieszyły się w Rzeczpospolitej cztery tzw. grupy etniczno-prawne obejmujące znaczącą i liczebnie rosnącą część ludności Polski: Żydzi, Ormianie, Szkoci i Olędrzy23. Władza królewska gwarantowała im poszanowanie własnych obyczajów, samorząd i sądy (część podlegała sądom królewskim). Własne, bardzo rozwinięte instytucje życia społecznego, z samorządem i sądownictwem włącznie, posiadali mieszczanie, a cechy rzemieślniczy czy kupiecki były swoistym wzorcem miejskiego życia obywatelskiego 24. A zatem, jeżeli wolno pokusić się o luźną analogię, Rzeczpospolita szlachecka przypominała do pewnego stopnia starożytną republikę Aten: miała swoich pełnoprawnych obywateli stanowiących jej wspólnotę polityczną (koinonia politike), czyli szlachtę, miała wolnych, ale pozbawionych państwowych praw obywatelskich metojków (mieszczanie, w sporej części pochodzenia niemieckiego, oraz statusowe grupy etniczne), no i miała swoich niewolników, czyli ubezwłasnowolnionych chłopów 22 T. G. Ash, Polska rewolucja. Solidarność" , przeł. M. D ziew ulska, M. Król, Warszawa 1990, s. 143, cyt. za: A. Podgórecki, op. cit., s Por. I. Ih n a to w ic z et al., op. cit., s Więcej na ten temat zob.: K.. Z. Sowa: Wstąp do socjologicznej teorii..., rozdz. 3.\n15 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA pańszczyźnianych25. Ci ostatni stanowili 70% mieszkańców kraju. Z taką strukturą społeczną, jakże odległą od obowiązujących w Europie od 100 lat idei oświecenia, trudno było przetrwać. Toteż Rzeczpospolita została w drugiej połowie XVIII w. zlikwidowana w drodze politycznej dintojry. Rozrywana na raty przez potężnych sąsiadów zniknęła z mapy Europy w ostatniej dekadzie stulecia. I właśnie ów trwający bez mała 150 lat okres niewoli politycznej, zwany czasami rozbiorowymi, najsilniej oddziałał na psychikę Polaków i ukształtował ich wolę przetrwania oraz zdolność do samoorganizacji w najtrudniejszych nawet okolicznościach. Czasy rozbiorowe Warto uświadomić sobie, co dokładnie stało się z Polską po roku Wiadomo, że państwo i państwowość polska zostały unicestwione, a tym samym Polacy utracili wolność polityczną. Najbardziej boleśnie musiała to odczuć szlachta, bo ona tworzyła polską wspólnotę obywatelską, a najmniej dotkliwie chłopi, których los raczej się poprawił (w Galicji już po pierwszym rozbiorze w wyniku tzw. reform józefińskich). Ale konsekwencje rozbiorów były jeszcze głębsze niż utrata niepodległości politycznej. Podział kraju na trzy części, ich wcielenie do trzech różnych państw zaborczych, a zwłaszcza poddanie ludności polskiej trzem różnym systemom prawnym i instytucjonalnym spowodowało, że Polacy utracili nie tylko własne państwo, lecz także, o czym już wspomniałem, własne społeczeństwo. Polskość czy swojskość, wobec obcości czy nawet wrogości nowego prawa i nowych instytucji, musiała ograniczyć się do sąsiedztwa lub, w najlepszym razie, społeczności lokalnej. W okresach szczególnego ucisku poza obcą kontrolą pozostawiano Polakom tylko dwie instytucje: rodzinę i Kościół, który od czasu do czasu też zresztą podlegał represjom. Skoro Polacy utracili własne społeczeństwo, to czy mogli w czasach rozbiorowych umacniać swoje społeczeństwo obywatelskie? Oto jest pytanie! Za chwilę spróbujemy na nie odpowiedzieć, ale zacznijmy od innej ważnej konstatacji. Wielką, największą może stratą, jaką ponieśli Polacy na skutek rozbiorów, była utrata własnej sfery publicznej życia społecznego. Instytucje, urzędy, organizacje, stowarzyszenia społeczne, wreszcie dyskurs publiczny (nie mówiąc o dyskursie ściśle politycznym), to wszystko albo zostało przejęte przez zaborców, albo znalazło się pod ich ścisłą kontrolą. Oficjalna działalność publiczna Polaków w instytucjach lub obszarach kontrolowanych przez okupantów była z reguły traktowana jako zdrada narodowa. Zatrata umiejętności uczestniczenia Polaków w życiu i dyskursie publicznym lub co najmniej jej poważne ograniczenie, przy równoczesnej utracie zaufania do instytucji publicznych (państwowych), stały się więc jednymi z ważnych następstw czasu rozbiorów. Bezpośrednim natomiast skutkiem utraty własnej sfery publicznej był niebywały rozwój rozmaitych spisków i działań konspiracyjnych. Można powiedzieć, że osławione polskie liberum veto zostało zastąpione przez liberum conspiro. Oczywiście, spiskowała przede wszystkim szlachta, ale to 25 Nie posądzam ówczesnej szlachty o jakieś świadome naśladownictwo, ale zamiłowanie do łaciny i całej kultury antycznej było u niej wielkie. Wystarczy posłuchać mów pana Zagłoby! Dobrą charakterystykę tej warstwy daje Andrzej Zajączkowski (por. A. Z ajączkow ski, Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa 1993).\n16 16 KAZIMIERZ Z. SOWA przecież jej działania i zachowania były wzorcem naśladowania dla reszty społeczeństwa. Z czasem konspiracja stała się specjalnością Polaków, którzy aż dwukrotnie w czasie ostatnich 150 lat potrafili utworzyć państwo podziemne: w czasie powstania styczniowego i podczas II wojny światowej (nie licząc, rzecz jasna, rozmaitych półjawnych czy nieformalnych rządów, rad lub komitetów narodowych tworzonych w czasie I wojny światowej). Wszystko to z jednej strony oddalało Polaków od standardów normalnych działań w sferze publicznej, z drugiej jednak było wielką szkołą nie tylko poświęcenia, patriotyzmu itp., lecz także zrzeszania się i wspólnego podejmowania wysoce skomplikowanych działań zbiorowych. Można to wszystko niewątpliwie uznać za ważny przejaw istnienia czy też formowania się społeczeństwa obywatelskiego, ale z jednym istotnym zastrzeżeniem. Nabór do owych zrzeszeń nie odbywał się w drodze wolnego przystępowania, ale, ze zrozumiałych względów bezpieczeństwa, poprzez specjalną selekcję opartą na sieci os ob i s ty ch znaj omo śc i. Nie było to więc zaufani e obywatelskie, wypływające z ogólnych więzi społecznych, ale zaufanie osobiste oparte na spersonalizowanej więzi indywidualnej, zakorzenionej w życiu prywatnym (ale niekoniecznie rodzinnym). I ta cecha działania zbiorowego utrwaliła się na dobre w polskim życiu społecznym. W czasach rozbiorowych ukształtowała się jeszcze jedna bardzo ważna cecha społeczeństwa polskiego: wyjątkowe poczucie narodowe i wyjątkowa rola narodu w życiu zbiorowym. Utrata państwa i rozczłonkowanie społeczeństwa spowodowały, że na czoło wszystkich wartości społecznych wysunął się naród jako niepodlegająca partycji wspólnota wszystkich Polaków. Idea narodu jako braterskiej wspólnoty jednoczyła od dawna szlachtę, ale właśnie w dobie rozbiorowej upowszechniła się, dzięki ideologom i poetom, w szerszych kręgach mieszczaństwa, a w końcowym okresie niewoli także chłopstwa, i stała się najważniejszym elementem integracji podzielonego społeczeństwa. Polska idea narodu miała charakter nie tylko i nie tyle polityczny (jak to miało miejsce na Zachodzie) czy nawet kulturowy, co społeczny. Naród bowiem w swojej idei miał być zbiorowością ludzi równych, już nie tylko szlacheckiej, ale polskiej braci. Dlatego w tamtym czasie, a także później, największą popularnością cieszyły się partie narodowe, a nie klasowe. Z tych samych zresztą względów w Polsce nigdy nie zakorzenił się, jako ideologia, ani marksizm, ani liberalizm; oba bowiem były sprzeczne z ideologią narodową26. Ta cecha narodowej jedności i jednolitości społeczeństwa polskiego w niewielkim stopniu przyczyniała się (i przyczynia) do budowania społeczeństwa obywatelskiego (którego naturalnym środowiskiem jest raczej społeczność heterogeniczna), sprzyja natomiast polskiej demokracji i... konfrontacji (wszystkie polityczne demonstracje i kontrdemonstracje odbywają się pod biało-czerwoną flagą). Jest rzeczą zrozumiałą, że zaborcy nie popierali rozwoju polskich zrzeszeń. Ale na niektóre musieli się godzić. Dotyczyło to zwłaszcza zrzeszeń naukowych, oświatowych, artystycznych, rolniczych i gimnastycznych (sportowych). Były to jednak dla władz zaborczych doświadczenia często negatywne, kończące się cofa 26 Szerzej na ten temat piszę w artykule: Uwagi o historycznych związkach i wzajemnych uwarunkowaniach rozwoju polskiej socjologii i ekonomii, Zagadnienia Naukoznawstwa 2005, t. XLI, z. 1, s\n17 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA niem zgody na funkcjonowanie pod zarzutem działalności wywrotowej. Najlepszą ilustracją mogą tu być losy warszawskiego Towarzystwa Rolniczego utworzonego przez Andrzeja Zamoyskiego. Niezwykłym wyjątkiem była tylko Galicja po roku 1867, czyli ogłoszeniu przez Wiedeń liberalnej konstytucji grudniowej, i temu niezwykłemu zjawisku warto poświęcić kilka zdań na zakończenie uwag o Polsce rozbiorowej. Konstytucja przekształciła scentralizowane cesarstwo austriackie w monarchię austro-węgierską, będącą praktycznie federacją krajów austriackich i węgierskich, którym równocześnie przyznano znaczną autonomię. Podstawowe instytucje polityczne zostały nadane Galicji, tak jak i innym krajom, przez konstytucję, ale ich obsadę pozostawiono w całości Polakom. Galicja miała swój rząd krajowy, na którego czele stał namiestnik (zawsze Polak), parlament, czyli sejm krajowy uchwalający galicyjski budżet, własną administrację i samorząd terytorialny (rady gminne i powiatowe). Ustrój samorządowy był w całości utworzony i nadzorowany przez sejm krajowy. Wszystkie ciała kolegialne wyłaniane były w drodze wyborów. Tylko do sejmu, oprócz wybranych posłów, wchodziła niewielka grupa tzw. wirylistów (osób piastujących stanowiska cieszące się szczególnym szacunkiem społecznym, np. biskupów, rektorów). We wszystkich urzędach i instytucjach przywrócono język polski. Spolonizowano całą oświatę i sądownictwo, przywrócono wolność słowa i zrzeszania się. Na przełomie lat 60. i 70. XIX w. w Galicji wręcz wybuchło polskie społeczeństwo obywatelskie. Powstawały rozmaite organizacje samopomocowe, oświatowe, spółdzielcze i kulturalne. Rozwinęła się na wielką skalę spółdzielczość. Powstały setki polskich gazet oraz czasopism krajowych i lokalnych; np. w jednym tylko Jarosławiu, a więc mieście średniej wielkości, w końcu stulecia wychodziło aż jedenaście różnych tytułów prasowych. Pod koniec wieku pojawiły się też w Galicji polskie partie polityczne. Pierwszą legalnie działającą partią było, założone w Rzeszowie w lipcu 1895 r., Polskie Stronnictwo Ludowe. Zanotowano również niebywały rozkwit polskiej nauki. Największe znaczenie zyskała, założona przez profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademia Umiejętności, powołująca w swoje szeregi uczonych ze wszystkich ziem polskich. Niebawem stała się ona powszechnie uznanym przedstawicielstwem nauki polskiej. Galicja tamtego czasu to w dziejach rozbiorowych Polski przypadek całkowicie odosobniony. Dobrze, że się zdarzył, bo bez niego społeczeństwo obywatelskie i II, i III Rzeczpospolitej byłoby o wiele uboższe27. Społeczeństwo równoległe Polski Ludowej Z interesującego nas punktu widzenia okres tzw. Polski Ludowej może być rozpatrywany łącznie z okresem II wojny światowej. W 1939 r. skończył się dwudziestoletni przerywnik w dziejach polskich rozbiorów. Nastąpił czwarty rozbiór Polski, tym razem dokonany przez dwóch sąsiadów: Rzeszę Niemiecką (będącą w istocie pruskim imperium, a nie po prostu Niemcami ) oraz Rosję sowiecką. Ze względu 27 O społeczeństwie obywatelskim i fenomenie Galicji napisałem więcej w eseju: Galicja jako fenomen historyczny i socjologiczny, [w:] K. Z. Sowa, Socjologia, społeczeństwo, polityka, Rzeszów 2000, s\n18 18 KAZIMIERZ Z. SOWA na wojnę radziecko-niemiecką, która rozpoczęła się atakiem armii Rzeszy na ZSRR w czerwcu 1941 r., przez większą część II wojny całe terytorium Polski znajdowało się pod okupacją niemiecką. W latach Polska przeszła z rąk niemieckich w ręce Sowietów, którzy ustanowili tu własne rządy, trwające prawie 45 lat. Mieliśmy więc równe 50 lat ( ) kolejnych obcych rządów w Polsce. Siła opresji tych następujących po sobie rządów była oczywiście różna, ale kierunek ich oddziaływania na społeczeństwo polskie podobny. Nie ma tu, niestety, miejsca na bliższą charakterystykę społeczną tego okresu28. Chciałbym więc zwrócić uwagę tylko na dwie kwestie wiążące się z tamtymi latami: na kontynuację oddziaływań władzy na społeczeństwo i na pewną ważną w tym zakresie zmianę. Kontynuacja wystąpiła w dwóch tradycyjnych sferach: politycznej i społecznej, natomiast zmianą lub raczej zupełną nowością, była ingerencja i nieustający wpływ władzy politycznej w PRL na sferę gospodarki. Tak się wszakże złożyło, że już nieco wcześniej szersze kręgi społeczne z konieczności musiały zająć się gospodarką. Brutalny, krwawy ucisk polityczny zastosowany przez hitlerowców wywołał, jak wiadomo, masowy opór Polaków i doprowadził do utworzenia podziemnej armii i podziemnego państwa, którego rząd przebywał za granicą. Dało to Polakom kolejne wielkie doświadczenie organizacyjne, ale nie przyczyniło się specjalnie do budowania czy rozwijania społeczeństwa obywatelskiego. Istotne znaczenie miało natomiast masowe, spontaniczne uaktywnienie się społeczeństwa - w sposób nieoficjalny czy wręcz nielegalny - w dziedzinie gospodarczej, zwłaszcza w handlu. Surowe przepisy i wymagania czasu wojny, przymusowe kontrybucje i konfiskaty przez wojsko rozmaitych dóbr powodowały dotkliwe problemy i braki w zaopatrzeniu ludności w rozliczne towary, przede wszystkim w żywność. Dodatkowo sytuację zaostrzał fakt, że zajmująca się tradycyjnie handlem, usługami i rzemiosłem ludność żydowska została wyłączona przez władze okupacyjne ze społeczeństwa polskiego i odizolowana w gettach. Polacy więc, zwłaszcza drobni mieszczanie, ale z czasem także inteligencja i chłopi, zaczęli zajmować się nielegalnym handlem i produkcjążywości. W poszczególnych regionach, miastach i społecznościach lokalnych powstawały liczne sieci, a nawet struktury podziemnego handlu. Sieci te mogły względnie dobrze funkcjonować dzięki temu, że udało się na znaczną skalę wciągnąć do tego procederu Niemców - prostych żołnierzy, a nawet podoficerów, rzadziej oficerów - którzy w kolejnych latach wojny cierpieli coraz większy niedostatek. Paradoksalnie więc w czasie tej okrutnej wojny Polacy (i Niemcy) odebrali mimochodem lekcję liberalizmu gospodarczego, a zwłaszcza pokojowej misji handlu. Lekcja ta przydała się bardzo społeczeństwu w czasach, które nastąpiły po okupacji hitlerowskiej, czyli pod rządami komunistów. Totalitarne rządy tzw. władzy ludowej, która na dobre nastała po krótkim powojennym okresie przejściowym ( ), objęły nie tylko sferę polityki, lecz także gospodarkę. Jądrem obowiązującej wówczas doktryny marksistowskiej był kolektywizm gospodarczy, czyli tzw. społeczna własność środków produkcji (i wymiany), oznaczająca w praktyce upaństwowienie całej gospodarki. Był to wielki eks MZnakomity opis czasów okupacji niemieckiej dal Kazimierz W yka w książce Życie na niby. Pamiętnik po klęsce (Wrocław-Kraków 1984). Analizie społecznej PRL poświęcam sporą część mojej książki Socjologia, społeczeństwo, polityka.\n19 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE A POLITYKA.. 19 peryment społeczny i gospodarczy, ponieważ gospodarki europejskie (w tym polska, ale już nie rosyjska) opierały się dotychczas w głównej mierze na prywatnej własności środków produkcji (wymiany). W końcu lat 40. i na początku 50. upaństwowiono cały przemysł i przeprowadzono zwycięską bitwę o handel. Nie udało się tylko upaństwowić chłopskiej ziemi. Tej kolektywizacji towarzyszyło wprowadzenie centralnego planu społeczno-gospodarczego, którym objęto całą upaństwowioną gospodarkę, a chłopom narzucono tzw. obowiązkowe dostawy płodów rolnych. Centralizacja ta, nastawiona na osłabianie, a nawet zniszczenie tradycyjnie ukształtowanych poziomych stosunków i więzi społecznych, sama w sobie była społecznie szkodliwa. Poza tym ów system, będący w istocie gospodarką wojenną mógłby jako tako funkcjonować tylko pod trzema następującymi warunkami: - idealnego rozpoznania potrzeb społecznych (obywateli i samej gospodarki) oraz skonstruowania na tej podstawie idealnego planu, - absolutnie bezbłędnego wcielenia go w życie przez wszystkich wykonawców, - całkowitej niezmienności potrzeb ludzkich (przynajmniej w okresie realizacji planu). Były to w gruncie rzeczy założenia (oczekiwania?) dotyczące natury ludzkiej, która, według założeń klasyków systemu, miała po kolektywizacji ulec idealnemu uspołecznieniu. Ale, jak się okazało, tamten całkowicie materialistyczny system społeczno-gospodarczy opierał się na kompletnie idealistycznych przesłankach. Tak więc w Polsce powstały dość szybko dwie gospodarki: pierwsza - oficjalna, racjonalizowana na poziomie państwa, oparta na dogmatach, nakazach i pobożnych życzeniach, i druga - nieoficjalna, oparta na racjonalności mikroekonomicznej 13 min polskich gospodarstw domowych. Ta druga stwarzała nieustający popyt na dobra niedostępne w pierwszej gospodarce i szybko doprowadziła do powstania całego systemu gospodarki równoległej czy też drugiej gospodarki, która żywiąc się zasobami i mocami tej pierwszej (oficjalnej), nieustannie ją osłabiała29. Gospodarka równoległa stworzyła całą sieć społecznych powiązań i społecznego zaufania. Znów nie było to jednak zaufanie po prostu do współobywateli, członków szerszej wspólnoty, ale do osób osobiście znanych i sprawdzonych. Gospodarka ta, tak jak i inne ważne formy życia społecznego ówczesnej Polski, mieściła się wewnątrz nieformalnych wspólnot opartych na więziach osobowo-towarzyskich. W takich samych kręgach, tyle że raczej na prywatnych spotkaniach, a nie w fabrykach, rodziła się również w Polsce opozycja polityczna. Przełamała to dopiero Solidarność. Można wszakże zaryzykować stwierdzenie, że do tej wielkiej solidarności całych załóg robotniczych przyczyniły się także więzi powstałe w procesach gospodarki nieformalnej, które w znacznej mierze dokonywały się na terenie państwowych przedsiębiorstw. Czynnikiem decydującym o masowości pamiętnego 29 Zjawisko tzw. gospodarki nieformalnej (równoległej, drugiej itd.) w Polsce zostało dobrze rozpoznane i opisane jeszcze na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku. Por. Gospodarka nieformalna. Uwarunkowania lokalne i systemowe, red. K. Z. Sowa, Rzeszów 1990 (seria Socjologiczne problemy społeczności lokalnych, t. 6); M. B ednarski, Drugi obieg gospodarczy. Przesłanki, mechanizmy i skutki w Polsce lat osiemdziesiątych, Warszawa Na temat roli gospodarki nieformalnej w przemianach społecznych zob. także: K. Z. Sowa, Drogi do niepodległości. O niektórych silach społecznych wielkiej zmiany 1989 roku, [w:] Stawanie się społeczeństwa. Szkice ofiarowane PiotrowiSztompcez okazji 40-leciapracy naukowej, red. A. Flis, Kraków 2006, s\n20 20 KAZIMIERZ Z. SOWA sierpniowego protestu było jednak odzyskanie przez ludzi przestrzeni publicznej w czasie pierwszej wizyty papieża Jana Pawła II w ojczyźnie. Rola Papieża Polaka, a także Kościoła katolickiego w budowaniu nowych, moralnych więzi w społeczeństwie polskim jest powszechnie znana i doceniana. Papież uświadomił Polakom ich siłę, ale także ich słabości, natchnął ich wiarą w możliwość zmian i odwagą działania. Szczególne znaczenie miały uporczywie powtarzane słowa: nie lękajcie się. Ale to, co Polacy przeżywali w chwilach zbiorowego uniesienia - więź moralną i więź obywatelską (a nie rodzinną, towarzyską, klasową czy narodową), mogło się urzeczywistnić dopiero z czasem i to pod pewnymi warunkami. Spróbujemy o tym coś powiedzieć w zakończeniu tego szkicu. Perspektywy społeczeństwa obywatelskiego we współczesnej Polsce Wolna Polska, która narodziła się w 1989 r. wraz z rządem Tadeusza Mazowieckiego, wynegocjowanym przez Lecha Wałęsę i zaprzysiężonym przez Wojciecha Jaruzelskiego, stała się krajem politycznie, a może raczej ideowo, sprzyjającym rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego. Widać to było zwłaszcza w pierwszym okresie pó odzyskaniu niepodległości. Jedną z pierwszych ustaw uchwalonych przez sejm kontraktowy była nowa, liberalna ustawa o stowarzyszeniach, a utworzenie organizacji społecznej, podobnie jak założenie firmy, nie przysparzało wielu kłopotów. Warto przypomnieć, że pierwsze dwa absolutnie fundamentalne warunki do normalnego funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego - wolność gospodarowania i wolność podróżowania - zapewnił już, w drodze stosownych ustaw, rząd Rakowskiego i Wilczka - ostatni, bezideowy i pragmatyczny rząd PRL. Ale w wolnej Polsce wolne zrzeszenia nie zaczęły wyrastać jak grzyby po deszczu, chociaż niewątpliwie nastąpił rozwój skokowy (sporo powstałych zrzeszeń jednak upadało lub ich aktywność szybko zamierała). Bardzo ważnie jest to, iż daje się zaobserwować długookresową dynamikę wzrostu liczby stowarzyszeń: w drugiej połowie lat 90. przybyło więcej organizacji niż w pierwszej, a jeszcze wyższy wzrost nastąpił w latach Trzeba jednak stwierdzić, że organizacje społeczne ciągle nie odgrywają w Polsce takiej roli, jak w krajach Europy Zachodniej, nie mówiąc już o Stanach Zjednoczonych. Zastanówmy się zatem krótko, co w Polsce sprzyja rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego, a co ten rozwój utrudnia. Obok stosunkowo dobrego prawa o stowarzyszeniach i liberalnego klimatu (zwłaszcza w latach 90., bo rządy SLD, a później zwłaszcza PiS klimat ten, trzeba wierzyć, że przejściowo, popsuły) elementem sprzyjającym jest niewątpliwie społeczna historia Polski. Szczególnie ważne jest to, że wolne politycznie społeczeństwo nigdy nie było, jeżeli pominąć epizod tzw. rządów pomajowych w II Rzeczpospo 30 Dobrą charakterystykę rozwoju sektora obywatelskiego w Polsce dają dwa tomy przygotowane pod redakcją trójki wytrawnych badaczy tego problemu - P. G lińskiego, B. L ew enstein i A. Sicińskiego: Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: trzeci sektor, Warszawa 2002 oraz Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: trzeci sektor i wspólnoty lokalne w jednoczącej się Europie, Warszawa Warto także w tym kontekście wymienić najnowszą książkę P. G lińskiego, Style działań organizacji pozarządowych w Polsce. Grupy interesu czy pożytku publicznego, Warszawa Oczywiście wartościowych prac poświęconych polskiemu trzeciemu sektorowi jest znacznie więcej.


Drzwi wielkopowierzchniowe - Aluwood\nStrona główna/Drzwi wielkopowierzchniowe\nZwykłe okna zatrzymują ciepło w domu i wpuszczają do niego światło. Okna INNOVIEW oferują korzyść dodatkową, pozwalają na projektowanie unikalnych wnętrz, w których estetyka i klimat otoczenia zostaje w pełni wykorzystana dla budowy unikalnego charakteru wnętrza.\nDrzwi wielkopowierzchniowe to nowy trend w budownictwie zmieniający postrzeganie przestrzeni mieszkalnych.\nMożliwości jakie stwarzają są nieocenione, a percepcja przebywania w budynku znacząco się zmienia.\nWykonanie wielkich przeszkleń całkowicie użytkowych, łatwo otwieranych, bezpiecznych i bardzo estetycznie wykonanych wprowadza do naszego życia dodatkową wartość. Bliskość z otoczeniem, naturą, przenikanie się wnętrza budynku z jego otoczeniem. Duże przeszklenia to spektakularne widoki i możliwość podglądania otaczających nas „żywych obrazów” za oknem.\nDrzwi podnoszono-przesuwne mimo swoich gabarytów są niezwykle komfortowe w użytkowaniu, a olbrzymie przeszklenia wpuszczają do wnętrza jeszcze więcej promieni słonecznych. Otwarte i podczas otwierania nie zabierają miejsca w pomieszczeniu. Zwiększają wizualną przestrzeń pomieszczenia.\nDrzwi INNOVIEW to połączenie drewna i aluminium. Właśnie taka konstrukcja zapewnia unikalną trwałość i sztywność.\nDzięki takiemu zestawieniu materiałów możliwe jest wykonanie drzwi o bardzo dużych rozmiarach. Konstrukcja odporna jest na ekstremalne czynniki zewnętrzne, zachowując swoje rozmiary, parametry i właściwości zarówno przy ekspozycji na prażące słońce czy wielki mróz.\nSchemat A: 6 000 x 2 800 mm\nSchemat C: 12 000 x 2 800 mm\nDrzwi INNOVIEW HST otwierane elektrycznie\nNapędzany elektrycznie mechanizm otwiera, zamyka i rygluje skrzydła, przesuwając szklane tafle do żądanej pozycji. Obsługa odbywa się wygodnie przy użyciu pilota zdalnego sterowania lub przycisku na skrzydle. Idealne rozwiązanie dla ceniących najwyższy komfort. Rozwiązanie pozwala na obsługę jedno- i dwuskrzydłowych konstrukcji podnoszono-przesuwnych o wadze do 400 kg. Niski próg gwarantuje przejście bez barier, zaś programowana funkcja mikrowentylacji zapewnia dobry klimat w pomieszczeniu.\nto unikalne mechaniczne rozwiązanie, które wyhamowuje ruch skrzydła w końcowej fazie zamykania, a następnie łagodnie dociska je do ramy drzwi przesuwnych. Ogranicza do minimum ryzyko przytrzaśnięcia podczas zamykania drzwi. System SOFT CLOSE to atrakcyjne wizualnie rozwiązanie dla wymagających. Całkowicie ukryta w profilu szyna prowadząca zapewnia wyjątkowo komfortową obsługę, łącząc płynny ruch przesuwny z atrakcyjnym, designerskim wyglądem.\nNowa zasuwnica hakowa zapewnia bezpieczeństwo, szczelność i niezawodność funkcjonowania drzwi podnoszono-przesuwnych przy jednoczesnym zachowaniu\natrakcyjnej wizualnie formy. W pozycji otwartej haki całkowicie chowają się w skrzydle, co z jednej strony decyduje o eleganckim wyglądzie, a z drugiej strony, z uwagi na brak wystających elementów, zwiększa bezpieczeństwo. Haki wyposażone są w funkcję blokady, która uniemożliwia otworzenie skrzydła od zewnątrz, co zapewnia ochronę antywłamaniową klasy RC2 wg EN 1627ff już w wersji podstawowej okuć.\nDrzwi podnoszono-przesuwne, mimo swoich gabarytów, są niezwykle komfortowe w użytkowaniu. Nowatorska konstrukcja wózka jezdnego oferuje wysoki komfort użytkowania, dzięki optymalnemu rozłożeniu obciążeń na ośmiu rolkach jezdnych, a tym samym zapewnia wyjątkowo lekkie przesuwanie skrzydła.\nDRZWI PODNOSZONO – PRZESUWNE INNOVIEW HST-SKY\nRozwinięcie koncepcji drzwi HST. To unikatowy produkt na rynku, w którym dzięki specjalnym rozwiązaniom technicznym, skrzydła stałe są szklone bez ramy. Takie rozwiązanie zwiększa pole widzenia, a granica między wnętrzem a otoczeniem wręcz zanika.\nDrzwi te posiadają wszystkie najnowsze rozwiązania zintegrowane w jednym produkcie, dając tym samym niespotykaną jakość i komfort obsługi. Mimo swoich gabarytów są niezwykle komfortowe w użytkowaniu, a olbrzymie przeszklenia wpuszczają do wnętrza jeszcze więcej promieni słonecznych.\nDRZWI UCHYLNO – PRZESUWNE INNOVIEW PSK\nDrzwi uchylno-przesuwne PSK oprócz funkcji przesuwu posiadają także możliwość uchyłu, co pozwala na swobodne wietrzenie pomieszczenia przy zachowaniu wysokiego stopnia bezpieczeństwa. Kształt ramy aluminiowej, jak i samego profilu drewna, pozwala na idealne wkomponowanie drzwi uchylno – przesuwnych z innymi drewniano-aluminiowymi systemami okiennymi.\nKonstrukcja ta podczas otwierania, jak i w pozycji otwartej, nie zabiera przestrzeni wewnątrz, a wręcz przeciwnie – dzięki niej pomieszczenie wydaje się przestronniejsze. Rozbudowana paleta kolorów i kształtów ramy aluminiowej pozwala na stworzenie praktycznie nieograniczonej liczby kombinacji.


Koalicja chwali projekt budżetu, opozycja chce podatku bankowego - Puls Biznesu - pb.pl\nopublikowano: 04-09-2010, 14:23\nPosłowie koalicji chwalą projekt przyszłorocznego budżetu, który w piątek został przyjęty przez rząd, za zmniejszenie deficytu i wydatków oraz założenia dot. wzrostu PKB. Z kolei politycy opozycji krytykują brak podatku bankowego.\n"Po raz pierwszy w roku wyborczym jakiś rząd zdecydował się na tak realistyczny, oszczędny budżet" - podkreślił w sobotę w radiowej Trójce poseł PO Jarosław Gowin (w 2011 r. mają odbyć się wybory parlamentarne). Gowin zaznaczył, że projekt przewiduje ograniczenie deficytu i wydatków, zaś założenia dotyczące wzrostu PKB są realistyczne i "skromne".\nPoseł PO sprzeciwił się także podatkowi bankowemu. "Przeanalizowaliśmy, jak to wygląda w innych krajach. Widać wyraźnie, że takie obłożenie banków podatkiem tak naprawdę jest wyciągnięciem pieniędzy z portfeli klientów tych banków" - powiedział.\nZ kolei eurodeputowany PSL Jarosław Kalinowski uważa, że "zbijanie deficytów" jest obecnie nie tylko tendencją, ale koniecznością większości państw europejskich, w tym Polski.\nPolityk ludowców podkreślił, że planowany na przyszły rok deficyt budżetowy jest o 12 mld zł mniejszy niż w tym roku. Jego zdaniem prognoza wzrostu PKB "jest nie za bardzo przesadzona". Natomiast wprowadzenie podatku bankowego należy rozważyć w następnych latach.\nSzef klubu PiS Mariusz Błaszczak skrytykował rząd za podwyżkę podatku VAT. "Premier Tusk powiedział, że nie będzie łupił banków, ale łupi kieszenie obywateli, dlatego że podwyżka VAT-u będzie generowała podwyżkę cen żywności" - podkreślił Błaszczak. Jego zdaniem ta podwyżka dotknie najuboższych.\nWedług Błaszczaka wprowadzenie podatku od banków wcale nie musiałoby odbić się negatywnie na ich klientach, bo rynku pilnują Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Komisja Nadzoru Finansowego. "Jeżeliby banki przerzucały koszty na klientów, to te instytucje, podległe premierowi, powinny stać na straży tego, żeby koszty nie były przerzucane" - uważa Błaszczak.\nSzef klubu PiS skrytykował też rząd za przesunięcie 7,5 mld zł z Funduszu Rezerwy Demograficznej do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.\nZ kolei w ocenie wicemarszałka Sejmu Jerzego Wenderlicha (Lewica) podatek bankowy dyscyplinowałby prezesów tych instytucji i całą politykę bankową. "Szukajmy takich rozwiązań zarządzających gospodarką, które rzeczywiście będą mobilizowały do lepszego działania, a nie drenowały portfele tych najuboższych" - mówił Wenderlich.\nW piątek rząd przyjął wstępnie projekt budżetu na 2011 r., przewidujący deficyt w wysokości 40,2 mld zł. Teraz dokument trafi do konsultacji Komisji Trójstronnej do spraw Społeczno-Gospodarczych.\nBankowośćPolitykaMakroekonomiaPodatkiRada MinistrówDeficyt (wskaźnik)\nKlich: 27,5 mld zł w 2011 r. na obronność\nMakroekonomia / Koalicja chwali projekt budżetu, opozycja chce podatku bankowego


Jak negocjować? 7 grzechów głównych negocjatorów biznesowych\nStrona główna Sukces Jak skutecznie negocjować? 7 grzechów głównych negocjatorów biznesowych\nrosnijwsile.pl Jak skutecznie negocjować? 7 grzechów głównych negocjatorów biznesowych\nNegocjacje i jak odnieść w nich sukces były tematem wielu książek i wielu ekspertów zgłębiło ten temat. Oznacza to, że istnieje wiele pułapek i że nie jest łatwo ich uniknąć. Negocjacje, jak wiemy, zależą od kontekstu i czasami są utrudnione, ponieważ konkurencja jest ostra, a przedsiębiorca często musi stawić czoła firmom, które mają już ugruntowaną pozycję. Nie jest łatwo zachować zimną krew i jasny umysł podczas napiętych negocjacji. Gdy tylko pojawia się drażliwa kwestia ceny, stres rośnie, a sprzedawca czasami ma tendencję do zapominania o technikach negocjacyjnych, które starannie poznał. Aby uniknąć utraty kontroli nad negocjacjami, ważne jest, aby za wszelką cenę oprzeć się 7 śmiertelnym grzechom negocjacyjnym.\n„W biznesie i w życiu, nie dostaniesz tego na co zasługujesz, dostaniesz to co wynegocjujesz”. – Chester L. Karrass\nCzy zauważyłeś, że kiedy przedmiotem negocjacji nie jest coś, czego naprawdę potrzebujemy, nagle zamieniamy się w okropnego negocjatora? Kiedy negocjujemy, nieco żartobliwie, „tylko po to, żeby zobaczyć”, dziwnym trafem robimy znacznie mniej ustępstw na rzecz drugiej strony. To odosobnienie jest o wiele trudniejsze do osiągnięcia, gdy negocjujemy coś, czego chcemy. Potrzeba staje się uciążliwa, a presja sprawia, że tracimy nerwy.\nNie zapominaj, że oderwanie w swojej postawie jest przekazywane nieświadomie do drugiej strony, która jest bardziej skłonna do poddania się, aby nie stracić sprzedaży. To właśnie to oderwanie pomaga nam osiągnąć nasz cel. Nie pragnij więc zbytnio obiektu swoich negocjacji i powiedz sobie, że możesz się bez niego obejść.\nW negocjacjach warto znać podstawową zasadę: przewagę ma zawsze ten, kto najlepiej przygotował się do spotkania. Istotne jest, aby przed spotkaniem poświęcić czas na refleksję i przeanalizować swojego klienta lub dostawcę. Przed rozpoczęciem negocjacji dowiedz się czegoś o swoim kliencie lub dostawcy, aby pokazać, że znasz jego otoczenie konkurencyjne i jego potrzeby. Oszczędzanie tego czasu to kiepska kalkulacja.\nW ostatnich latach handlowcy mają tendencję do utożsamiania negocjacji z agresywnością. Jest to częściowo spowodowane przez kupujących w sektorze handlu detalicznego, którzy wprowadzili do zawodu nowe, niewypowiedziane zasady, które zakłócają relacje podczas negocjacji.\nWiele negocjacji niestety prowadzi się przy użyciu presji i zastraszania. Handlowcy (nadal) często uważają, że aby odnieść sukces w negocjacjach, należy być lepszym, być „szefem”. To absurd: celem negocjacji nie jest udowodnienie swoich umiejętności w słownej potyczce. Celem – i należy o tym pamiętać – jest osiągnięcie porozumienia korzystnego dla obu stron.\nJesteśmy tak przyzwyczajeni do biegania w naszym codziennym życiu, że zapominamy, iż prędkość nie jest regułą w negocjacjach. Celem nie jest zrobienie tego tak szybko, jak to możliwe, ale raczej zrobienie tego dobrze. Szaleństwo szybkości w negocjacjach jest pod każdym względem nieskuteczne. Pośpiech prowadzi do sytuacji, w których np. stosuje się duże ustępstwa wobec kupującego, który jest dopiero na początku procesu negocjacyjnego.\nWażnym elementem negocjacji jest czas. Sprzedawca musi wiedzieć, jak grać z rytmem, czasami zwalniając go, aby zwiększyć napięcie, a czasami przyspieszając, aby przynieść szybszy rezultat. Czas musi być traktowany przez sprzedawcę nie jako czynnik presji, ale raczej jako dźwignia efektywności. Zanim więc przystąpisz do sprzedaży, poświęć trochę czasu na zrozumienie potrzeb klienta, aby ułożyć swój plan sprzedaży. Dzięki temu unikniesz wysuwania wszystkich argumentów, nie wiedząc, czy mają one wpływ na Twojego klienta. Nie ma sensu rozwodzić się nad szybkością maszyny, jeśli dla klienta liczy się jej trwałość.\nCzy lubisz mieć do czynienia z negocjatorem, który patrzy na Ciebie z góry i jest arogancki? Nie! Pomyśl o tym, kiedy podchodzisz do negocjacji. Nie stawiaj się w roli aroganckiego sprzedawcy. Jak tylko ego bierze górę w umyśle negocjatora, może pojawić się zbytnia pewność siebie, które prowadzi do błędów i mylnej oceny sytuacji. Ważne jest, aby pamiętać, że najbardziej niebezpieczna w negocjacjach jest osoba, która czuje się najbardziej komfortowo i dlatego ma tendencję do opuszczania gardy. Z drugiej strony, zawsze łatwiej jest przyznać coś komuś, kogo uważamy za sympatycznego i z kim chcemy robić interesy.\nNegocjatora może dręczyć wiele lęków, przede wszystkim lęk przed porażką. Strach przed utratą umowy może być bardzo niepokojącym, a nawet upośledzającym uczuciem w negocjacjach. Co więc możesz zrobić? Trzymaj się rozsądku, robiąc krok do tyłu i analizując powody, dla których zawiodłeś w przeszłości. Jeśli masz tendencję do przeceniania swojej siły sprzedaży, możesz podjąć zbyt wiele ryzyka i doprowadzić transakcję do niepowodzenia.\nZ drugiej strony, jeśli nie doceniłeś swojej siły sprzedaży, być może zgodziłeś się sprzedawać swoje produkty po niższej cenie, niż mógłbyś osiągnąć. Jak więc możesz poprawić swoją technikę negocjacji i swój sposób myślenia? Tak aby poprawić swoją sprzedaż i przestać wpadać w pułapki, które czasami powodowały, że Ci się nie udawało? Jest to warte przemyślenia przed kolejnymi negocjacjami.\nNegocjatorzy mogą być czasami bardzo naiwni w swoich kontaktach z partnerem negocjacyjnym, kiedy zapominają zrobić krok do tyłu i spojrzeć na transakcję z pewnej perspektywy. Łapią się na tym że, tak bardzo chcę zamknąć sprzedaży, zapominają, aby ocenić sytuację „na chłodno” i dobrze zrozumieć co jest proponowane przez drugą stronę.\nZ naiwnością przyjmują piękne formuły serdeczności i fałszywe obietnice porozumienia „win/win”, które się im serwuje. Ta naiwność może prowadzić ich do kompromisów, na które nigdy nie zgodziliby się zachowując zimną krew.\nWażne jest, aby nie pokładać zbytniej wiary w „miłych sprzedawców”, którzy obiecują Ci uczciwy interes! Kompromis, który Ci oferują może być bardzo sprawiedliwy dla nich, ale nie tak sprawiedliwy dla Ciebie! Czy osoba, z którą rozmawiasz, przedstawia się jako uczciwy człowiek, który mówi, że jego ambicją wcale nie jest oszukiwanie Ciebie? Bądź ostrożny! Nie wahaj się zadać sobie pytania, jaka jest rzeczywista wartość usługi i jakie są rzeczywiste koszty tej transakcji.\nChcesz zawrzeć korzystną transakcję? Nie popełniaj tych 7 grzechów negocjatorów biznesowych!\nZacznij zawierać korzystne transakcje!\nBez skutecznych negocjacji nie ma sprzedaży. Kupujący świetnie o tym wiedzą i potrafią znakomicie się przygotować: zdobywają więcej informacji, negocjują większe stawki i staranniej kontrolują proces sprzedaży. Najczęściej więc udaje im się zdobyć silniejszą pozycję od sprzedawcy. Natomiast większości sprzedawców brakuje umiejętności negocjowania.\nAby stać się lepszym negocjatorem biznesowych sięgnij po książkę Korzystna transakcja. Strategie i taktyki skutecznego negocjatora. Napisał ją Jeb Blount rozchwytywanym ekspertem i trener w dziedzinie sprzedaży, przywództwa i kształtowania doświadczeń klienta. Znajdziesz w nim świetnie zaprezentowane strategie, taktyki, techniki i umiejętności, dzięki którym tak pokierujesz swoim rozwojem, aby stać się silnym i skutecznym negocjatorem.\nTen poradnik po świecie negocjacji handlowych jest napisany w oryginalny, bezpośredni i niekiedy bezwzględny sposób. Ujawnia prawdę, z którą trudno się pogodzić, ale dzięki temu dowiesz się dokładnie tego, co musisz wiedzieć, zrobić i powiedzieć, aby przejąć kontrolę nad wynikiem negocjacji.\nKorzystna transakcja. Strategie i taktyki skutecznego negocjatora. – Jeb Blount\nW książce Korzystna transakcja znajdziesz między innymi:\nschemat rozmowy handlowej DEAL\nNa rynku wydawniczym istnieje ogromna liczba opracowań, w których opisano, jak prowadzić negocjacje w sprawach osobistych i biznesowych, w dyplomacji, w tracie potyczek prawnych i procesów sądowych. Niektóre z tych książek należą już do klasyki gatunku. Wiele z nich to bestsellery. Porady zawarte w tych książkach i kursach, które im towarzyszą, są rzeczywiście przydatne. Jest jednak pewien problem. Wszystkie te książki i kursy nie skupiają się na 99% tych wyjątkowych i ważnych problemów, z którymi spotykają się na co dzień profesjonalni sprzedawcy.\nDlatego jeśli chcesz wiedzieć jak prowadzić skuteczne negocjacje handlowej z uwzględnieniem specyfiki sprzedaży to książka Korzystna transakcja, będzie świetnym wyborem!\n„Pierwsza zasada w negocjacjach: najpierw wygraj, a potem negocjuj”. – Jeb Blount\nPoprzedni artykuł5 sposobów jak nauczyć dziecko samodzielności\nNastępny artykułJak odmienić swoje życie na lepsze? Przeprogramuj swój mózg!


Pogoda Bełżyce ⇒ Prognoza pogody w Bełżycach • Pogoda długoterminowa • Jaka pogoda na dziś, jutro w Polsce ⇒ METEOPROG.PL\nPrognoza pogody w Bełżycach na 25 07 - 29 07\nPogoda w Bełżycach: Bez opadów - opady nie są oczekiwane. Pochmurnie z przejaśnieniami - od 8-10\nPogoda w Bełżycach: Bez opadów - opady nie są oczekiwane. Pochmurnie - 7-10 stopni piętra niskiego.\nPogoda w Bełżycach: Niewielki deszcz - 0, 0-3 mm/12 h. Pochmurnie z przejaśnieniami - od 8-10\nPogoda w Bełżycach: Bez opadów - opady nie są oczekiwane. Niebo niewidoczne - 10 stopni chmur piętra niskiego.


Lampy ogrodowe nowoczesne - Lampy4home.pl\nLampa ogrodowa NOOK white-gold 7970 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK white 7972 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK SENSOR white-gold 7968 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK SENSOR white 7971 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK SENSOR graphite 7964 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK SENSOR black-gold 7975 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK SENSOR black 7977 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK graphite 7965 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK black-gold 7976 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa NOOK black 7978 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa FESTOON LIGHTS 15xE27 7872 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa FESTOON LIGHTS 10xE27 7873 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa SIDEWALK SQUARE LED black 8148 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa BAY LED S black 8164 Nowodvorski Nowodvorski\nLampa ogrodowa BAY LED M 8165 Nowodvorski Nowodvorski\nNowodvorski lampa ogrodowa EDESA LED S czarna 9110 Nowodvorski\nNowodvorski Lampa ogrodowa MERIDA LED graphite 9514 Nowodvorski\nNowodvorski Lampa Ogrodowa CUMULUS M 9715 Nowodvorski\nOświetlenie zewnętrzne to jeden z najważniejszych elementów wyposażenia terenu wokół domu, dzięki któremu ogród może zachwycać swoim urokiem nie tylko w ciągu dnia, ale także po zmroku. Kluczem do sukcesu jest właściwe rozmieszczenie oraz dobór modeli wizualnie spójnych z resztą wykończenia. W przypadku aranżacji współczesnych niezastąpione są lampy ogrodowe nowoczesne, które podkreślą charakter danej przestrzeni.\nNowoczesne lampy ogrodowe a aranżacja oświetlenia\nWybór odpowiedniego oświetlenia zewnętrznego ma ogromne znaczenie zarówno w wymiarze praktycznym, jak i dekoracyjnym. Spójne wizualnie lampy ogrodowe nowoczesne rozmieszczone powinny być wedle wcześniej przygotowanego planu w taki sposób, aby oświetlać najważniejsze miejsca w ogrodzie, alejki i drogi, dzięki którym możliwe jest swobodne przemieszczanie się po ogrodzie po zmroku, a także przy szczególnie dekoracyjnych punktach, które stanowią serce tego miejsca. Umieszczając lampy na danej przestrzeni, warto wziąć pod uwagę zarówno wymiar praktyczny, jak i dekoracyjny, aby oświetlenie dopełniało aranżacji, jednak nie wychodziło na pierwszy plan.\nCzym charakteryzują się lampy ogrodowe nowoczesne?\nKonkretny charakter danej przestrzeni decyduje o pozostałych elementach jego wykończenia, wśród których światło zajmuje szczególne miejsce. Podobnie jak w wypadku aranżacji wnętrz, również w dążeniu do pięknego ogrodu należy kierować się pewnymi wytycznymi, które pozwolą połączyć funkcjonalność z aspektem wizualnym. Lampy ogrodowe nowoczesne to rozwiązanie, spełniające wszystkie niezbędne kryteria wykończenia zielonej przestrzeni wokół domu, utrzymanej w stylu współczesnym. Za pomocą przemyślanego designu, prostych form i innowacyjnych technologii tworzy się oświetlenie, które perfekcyjnie współgra z przestrzenią wokół.\nJakie powinno być nowoczesne oświetlenie ogrodowe?\nOświetlenie zewnętrzne ze względu na specyfikę miejsca, w jakim jest stosowane, wymaga specyficznych parametrów, które pozwolą mu działać bezawaryjnie nawet w utrudnionych warunkach. Dlatego też lampy ogrodowe nowoczesne oprócz stylowego designu muszą także charakteryzować się wytrzymałą konstrukcją, odporną na działanie mechanicznych czynników zewnętrznych, a także niekorzystnych warunków atmosferycznych w postaci opadów deszczu, wilgoci, długo zalegającego śniegu, czy też pyłu. Tylko w przypadku modeli, które łączą w sobie atrakcyjny wygląd z odpowiednim przygotowaniem do pełnienia funkcji, można mówić o dobrze dobranym rodzaju oświetlenia.\nO czym warto pamiętać, wybierając nowoczesne lampy ogrodowe?\nInwestycja w odpowiednie oświetlenie zewnętrzne to ważna decyzja, do której warto podejść z rozwagą i wcześniej przygotowanym planem. Pod uwagę z pewnością należy wziąć wcześniej wspomniane parametry techniczne i stopień wytrzymałości, dzięki którym będziemy mieli pewność, że lampy ogrodowe nowoczesne poradzą sobie nawet z najgorszymi warunkami atmosferycznymi. Ponadto warto się zastanowić nad tym, jaki klimat chcemy uzyskać w ogrodzie i na podstawie tego dobrać modele, które podkreślą urodę miejsca, staną się dyskretną ozdobą, a jednocześnie wkomponują się w tło na tyle, by nie przysłonić reszty elementów, wśród których przecież najważniejszą i szczególną jest jednak roślinność.\nWyświetlono 1 - 52 spośród 75 znalezionych produktów


Nowoczesny ogród z sauną - http://wyposazenie-domu.w.wodzislaw.pl/\nNowoczesny ogród z sauną czyli producent jacuzzi my sauny w bardzo różnych kształtach oraz rozmiarach. Jakie zalety skrywają balie kąpielowe? Jaką sumę musimy przeznaczyć na zakup suny? Okazuje się, że nie musimy wydawać fortuny na jej zakup. Najważ\nDodane: 30-11-2019 10:11\nEnergia słońca obniża rachunki - krótko o fotowoltaiceEnergia ze słońca!Czy ktoś może mi pomóc dostać dotację na fotowoltaikę?Nowy wątek jak dostać dotację na fotowoltaikę?Relaks w luksusowym ogrodzieO ogrodzeniach, płotach i furtkachSauna idealna na relaksJak przyjemnie uzyskać dotacje na fotowoltaikę?Ruska bania w ogrodzieSPA w ogrodzie? Tak to możliwe!Uchroń się od rosnącej ceny prądu. Poczytaj o fotowoltaicePrace wykończeniowe na budowieInwestycja w tańszy prąd - fotowoltaika, czy warto?Inspiracje grodowe - sauna drewnianaSauna nie musi być drogaJak korzystać z energii słonecznejPłoty, furtki i inne historieSuper pomysł - sauna w ogrodzieCzy da się w 2020 kąpać się balii?Czy lepiej dostać dotację na fotowoltaikę w dzień czy w nocy?Jacuzzi ogrodoweBania ruska do kąpieli nawet zimąOgród z saunąJak oszczędzić na energii elektrycznej?Lepsze sposoby jak dostać dotację na fotowoltaikęLepsze od basenu - jacuzzi w ogrodzieKrótko o energii ze słońcaEnergia słońca obniża rachunki - krótko o fotowoltaiceCeny prądu dokuczają? FotowoltaikaKąpiel w saunie a potem w balii we własnym ogrodzie


Kwas masłowy w nieswoistych chorobach jelit - Gastroenterologia – Termedia\nKwas masłowy w nieswoistych chorobach jelit\nAutor: Ewa Biernacka |Data: 02.11.2020\n– Maślan sodu to w zasadzie żywność funkcjonalna, nie suplement diety, bez żadnych działań niepożądanych. Zwiększając pulę kwasu masłowego w jelicie, możemy mówić o jego korzystnym wpływie w nieswoistych chorobach zapalnych jelit – mówi prof. dr hab. n. med. Grażyna Rydzewska, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA w Warszawie, prezes Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii.\nDwie choroby zapalne jelit: wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG, ang. ulcerative colitis – rozlany nieswoisty proces zapalny błony śluzowej odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy prowadzący w części przypadków do powstania owrzodzeń) i choroba Leśniowskiego-Crohna – należą do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit o niewyjaśnionej etiologii. W obu leczymy stan zapalny jelit lekami przeciwzapalnymi.\nJaka jest dostępność terapii?\n– Dostępność terapii w przypadku tych chorób jest różna, co jest związane z różnym czasem rejestracji leków. W tej chwili w Polsce w chorobie Leśniowskiego-Crohna mamy dostęp do wszystkich nowoczesnych terapii zarejestrowanych na świecie (programy lekowe z infliksimabem, adalimumabem, wedolizumabem, ustekinumabem). Bolączką jest jedynie ograniczona długość terapii – infliksimabem możemy leczyć tylko dwa lata, innymi lekami rok. Dlatego apelujemy do decydentów o możliwość leczenia przynajmniej do osiągnięcia remisji choroby, czyli do wygojenia zmian, a najlepiej tak długo, jak trzeba. Wznowienie podawania leku po przerwie może skutkować powikłaniami, np. wstrząsem anafilaktycznym. Gorszą dostępność terapii mamy w WZJG – bez ustekinumabu, adalimumabu (przeciwciał monoklonalnych stosowanych w ciężkich postaciach choroby), nie mamy rejestracji i możliwości leczenia tofacitinibem (inhibitor kinazy janusowej). Czekamy na decyzje, które poprawią dostęp do nowych terapii oraz przedłużą czas trwania leczenia. Dobrze, że w WZJG z nowszych, bardziej zaawansowanych technologii mamy do dyspozycji infliksimab i wedolizumab, czekamy na możliwość stosowania adalimumabu, ustekinumabu i tofacitinibu. Liczymy na to, zwłaszcza że oszczędzamy pieniądze na stosowaniu leków biopodobnych (na rynku są biopodobne formy infliksimabu i adalimumabu), co powinno się przekładać na dostępność innowacyjnych terapii. Poza wymienionymi innowacyjnymi lekami biologicznymi dysponujemy oczywiście steroidami, lekami immunosupresyjnymi (azatiopryna, merkaptopuryna, metotreksat), lekami przeciwzapalnymi, czyli preparatami kwasu 5-aminosalicylowego (5-ASA) – mesalazyną i sulfasalazyną, mającymi stałe miejsce na kolejnych etapach choroby.\nJak wiadomo, nie zawsze uzyskuje się odpowiedź, nawet na leki biologiczne.\n– Dlatego szukamy dodatkowych możliwości leczenia naszych chorych, zwłaszcza teraz, w okresie pandemii, kiedy nie można stosować np. steroidów, ponieważ sprzyjają zakażeniu koronawirusem. W tym celu Polskie Towarzystwo Gastroenterologii opracowało niezwykle ciekawy projekt leczenia żywieniowego w chorobie Leśniowskiego-Crohna. W założeniu odwołuje się do danych klinicznych uzyskanych w badaniach u dzieci z tą chorobą (dobrych badań osób dorosłych nie ma), wskazujących na skuteczność (zbliżoną do steroidów) indukowania remisji w średnio ciężkich zaostrzeniach odpowiednią dietą wzbogaconą odżywką, dostępną na rynku. Projekt ten, złożony w Ministerstwie Zdrowia, przewiduje stosowanie odpowiedniej diety wzbogaconej w Modulen, a udostępniony ma być w ramach świadczenia żywienie enteralne. Modulen IBD, stosowany w wielu krajach na świecie, jest preparatem dietetycznym przeznaczonym do leczenia żywieniowego pacjentów z chorobą Leśniowskiego- Crohna. Pod względem odżywczym jest preparatem kompletnym, czyli pokrywa dobowe zapotrzebowanie na składniki odżywcze pacjentów pediatrycznych i dorosłych. Zawiera tłuszcze MCT (średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe) – łatwo przyswajalne i łatwo dostępne źródło energii.\nRola terapii wspomagającej w leczeniu nieswoistych zapalnych chorób jelit nie jest dobrze udokumentowana, ale wiemy, jak jest ważna. Dlaczego?\n– Modyfikacja diety korzystnie zmienia mikrobiotę jelitową, wspomagając znaną istotną rolę krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co potwierdziły badania publikowane w poważnych pismach medycznych, wskazujące na rolę diety oraz zwiększenia puli endogennego kwasu masłowego, a także innych krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w jelitach. Zmiana mikrobioty jelitowej ma na celu m.in. właśnie zwiększenie puli endogennych kwasów krótkołańcuchowych, w tym kwasu masłowego. Wiemy na pewno, że w chorobach zapalnych jelit dieta oraz probiotyki (w tym zakresie dobrych badań nie ma) pomagają w modyfikacji poziomu kwasu masłowego w jelicie grubym, co działa niezwykle korzystnie.\nPowstały różne koncepcje leczenia wspomagającego maślanem sodu, o którym wiemy, że chroni kolonocyty i ma właściwości przeciwzapalne. Na czym one polegają?\n– Na tezie, że skoro świetnie działa kwas masłowy endogenny, moglibyśmy zwiększyć poziom kwasu masłowego egzogennego dietą – pamiętając wszakże, że krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe znajdują się także w substancjach źle tolerowanych przez pacjentów z nieswoistymi zapalnymi chorobami jelit (źródłem maślanu sodu są skrobia, nieskrobiowe polisacharydy, oligofruktoza, niestrawne węglowodany i in.) z powodu biegunek. Powstała koncepcja suplementacji, oparta na badaniach naukowych dotyczących korzystnej roli maślanu sodu w zespole jelita nadwrażliwego, z których najsilniejsze są badania polskie prof. Tomasza Banasiewicza z Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu1. Od lat są prowadzone badania grupy włoskiej, również wykazujące korzystny efekt maślanu sodu (doustnego lub w postaci wlewek) w zapalnych chorobach jelit.\nSuplementacja maślanem sodu jest korzystna. Czy jest prosta?\n– Okazuje się, że nie bardzo prosta. Przede wszystkim nie jest on produkowany w postaci kwasu masłowego, tylko w postaci maślanu sodu, który dobrze się wchłania z jelita. Na rynku jest wiele preparatów produkowanych przez różne firmy, ale okazuje się, że większość z nich nie dostarcza maślanu sodu do jelita grubego, gdzie jest potrzebny! Na pytanie, czy w ogóle jest to możliwe poprzez suplementację doustną, w styczniu tego roku odpowiedziały wyniki badania, w którym wykorzystano cztery preparaty dostępne na polskim rynku. Stwierdzono, że tylko dwa z nich po zastosowaniu doustnym zwiększały stężenie maślanu sodu w jelicie grubym. Skuteczną formułę (mikrootoczkowy maślan sodu) mają na polskim rynku dwa preparaty doustne z maślanem sodu (dostępne w różnych dawkach), którego profil uwalniania umożliwia dotarcie ponad 50 proc. zawartej w nim substancji do jelita grubego. Ostatnio pojawił się też preparat w saszetkach z wysokimi dawkami maślanu sodu – a wszystkie badania, w których stwierdzono jego korzystny wpływ w nieswoistych chorobach zapalnych jelit, potwierdzają pozytywne działanie wysokich dawek (raczej gramów niż mikrogramów, dotychczas dostępne preparaty miały 150–300 mg).\nCzy są jakieś badania nad dietą i suplementacją jako leczeniem uzupełniającym?\n– W Klinice Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii z Pododdziałem Leczenia Nieswoistych Chorób Zapalnych Jelit mamy wkrótce rozpocząć realizację wieloośrodkowego projektu (zatwierdzonego przez Komisję Bioetyczną), wstrzymanego z powodu pandemii COVID-19, dotyczącego roli suplementacji wyższymi dawkami maślanu sodu w indukcji remisji średnio ciężkiego WZJG. Maślan sodu to w zasadzie żywność funkcjonalna, a nie suplement diety, bez żadnych działań niepożądanych. Zwiększając pulę kwasu masłowego w jelicie, możemy uzyskać działanie równie dobre jak w przypadku endogennego kwasu masłowego. W czasie badań w ramach projektu będziemy mierzyć poziom kwasu masłowego w jelicie grubym, co zapewne pozwoli odpowiedzieć na wiele pytań. Suplementowanie kwasem masłowym w leczeniu nieswoistych zapalnych chorób jelit w takiej postaci, która dostarczy go do jelita grubego, wydaje się celowe, biorąc pod uwagę brak działań niepożądanych, przesłanki teoretyczne i wcześniejsze badania – obserwacyjne – grupy włoskiej. O potrzebie badań randomizowanych dotyczących diety i suplementacji, które zwiększałyby poziom kwasu masłowego w jelicie grubym, rozmawiałam w ubiegłym roku na konferencji w Hongkongu poświęconej mikrobiocie i jej zmianom w nieswoistych zapalnych chorobach jelit. We wszystkich dyskusjach padało zawsze to samo stwierdzenie – udokumentowanie zakładanego korzystnego efektu suplementacji maślanem sodu w nieswoistych chorobach zapalnych jelit mogłoby mieć duże znaczenie w poprawie jakości diety i w leczeniu średnio ciężkich zaostrzeń w obu chorobach zapalnych.\n1Analizie poddano: krystaliczny (niechroniony) maślan sodu 150 mg w kapsułce celulozowej; Gastrobutin (maślan sodu w tabletce o zmodyfikowanym uwalnianiu dojelitowym, deklarowana dawka składnika odżywczego w 1 tabletce to 200 mg); Intesta (kapsułka: maślan sodu w otoczce tłuszczowej, deklarowana dawka składnika odżywczego w 1 kapsułce to 150 mg); Debutir (kapsułka: maślan sodu w otoczce tłuszczowej – MAG:TAG – 0,001:1; z alginianem sodu; deklarowana dawka składnika odżywczego w 1 kapsułce to 150 mg).\nTekst opublikowano w „Kurierze Medycznym” 5/2020. Czasopismo można zamówić na stronie: www.termedia.pl/km/prenumerata.


Lechia Gdańsk niepokonana w derbach Trójmiasta\nW pierwszym meczu 31. kolejki piłkarskiej ekstraklasy Arka uległa w grupie spadkowej na własnym stadionie Lechii 1:2 (1:2).\nGdynianie po sześciu kolejnych spotkaniach u siebie bez straconej bramki nie zdołali zachować czystego konta, ale co gorsza, przegrali w tym sezonie wszystkie trzy derbowe konfrontacje z gdańską drużyną, z czego dwie w Gdyni.\nTe zespoły zmierzyły się w minioną sobotę w ostatniej kolejce sezonu zasadniczego - w Gdańsku po 28 minutach Lechia prowadziła 3:0, do przerwy wygrywała 4:0, ale ostatecznie triumfowała 4:2. Trzy bramki dla gospodarzy zdobył Flavio Paixao (Portugalczyk przesądził także o triumfie 1:0 swojej drużyny w listopadowym spotkaniu w Gdyni), a jednego gola strzelił Sławomir Peszko.\nTen ostatni otrzymał także czwartą żółtą kartkę i w piątek nie pojawił się na boisku. Z kolei w Arce po takiej przymusowej pauzie wrócił do gry napastnik Rafał Siemaszko.\nI właśnie ten ostatni miał udział w 9. minucie przy bramce dla swojego zespołu. Po jego dośrodkowaniu Paweł Stolarski zablokował strzał Marcusa Viniciusa ręką, ale arbiter dopiero po wideoweryfikacji podyktował rzut karny.\nCo prawda Dusan Kuciak wyczuł intencje Mateusza Szwocha, jednak piłka po precyzyjnym uderzeniu pomocnika "żółto-niebieskich" wypadła tuż przy słupku do siatki.\nPo objęciu prowadzenia gospodarzenie nie poszli za ciosem tylko oddali pole rywalom i ta defetystyczna taktyka zemściła się. W 22. minucie gdańszczanie doprowadzili bowiem do remisu. W tej sytuacji gdynianie zagapili się przy krótko rozegranym przez Lechię rzucie rożnym i po centrze Joao Oliveiry z lewej flanki pozostawiony bez opieki Steven Vitoria bez problemów pokonał Pavelsa Steinborsa strzałem głową.\nPrzed przerwą "biało-zieloni" zdołali jeszcze wyjść na prowadzenie. W 43. Lechia wyprowadziła kontrę, ale wydawało się, że nie ma ona szansy powodzenia, bo w polu karnym Arki było czterech miejscowych zawodników i osamotniony Flavio Paixao. Tymczasem po dośrodkowaniu z prawej strony Simeona Sławczewa portugalski napastnik przeskoczył Michała Marcjanika i ponownie głową umieścił piłkę w bramce przeciwnika.\nSporo emocji było także w doliczonym czasie pierwszej połowy. Najpierw w słupek trafił Oliveira, ale na boisku tak naprawdę zrobiło się gorącą po brutalnym faulu przy ławce rezerwowych Arki Vitorii na Luce Zarandii. Doszło wtedy do przepychanek pomiędzy zawodnikami obu drużyn, ochroniarze szarpali się także z trenerem Lechii Piotrem Stokowcem.\nI nie wiedzieć czemu sędzia Paweł Raczkowski oszczędził Kanadyjczyka, bo ukarał Vitorię tylko żółtą kartką. Generalnie w tym meczu piłkarze nie przebierali w środach, a arbiter pokazał 11 takich napomnień, w tym sześć przyjezdnym.\nPo przerwie wynik nie zmienił się, ale okazji nie brakowało. W 57. minucie Steinbors w efektownym tylu obronił uderzenie Flavio Paixao, a sześć minut później po strzale z dystansu Enrique Esquedy piłka przeszła tuż obok słupka bramki gości. Z kolei w 78. minucie po indywidualnej akcji Zarandii i uderzeniu Damiana Zbozienia skuteczną interwencją popisał się Kuciak. Golkiper Lechii uratował swój zespół także od utraty gola w doliczonym czasie po główce Macieja Jankowskiego.\nPo tym spotkaniu bilans 11 derbowych potyczek w ekstraklasie jest zdecydowanie korzystniejszy dla Lechii. Gdańszczanie wygrali dziewięć meczów, a dwie konfrontacje zakończyły się remisem.