Beeches - collections of plants - Dendrological Garden in ORLE\nW warunkach naturalnych Polski rośnie tylko 1 gatunek a jest nim buk pospolity (Fagus sylvatica), który lubi warunki wilgotnego klimatu o niezbyt silnych mrozach. Od tego gatunku wywodzi się wiele ozdobnych odmian o różnej sile wzrostu, pokroju oraz kształcie i barwie liści. Najczęściej w terenach zieleni i parkach rosną buki o liściach purpurowych lub o pokroju płaczącym - zwisającym.\nKolekcja ogrodu w Orlu liczy obecnie 24 odmiany tego gatunku. Wysadzono rośliny głównie w miejscach pozwalających na pokazanie piękna pokroju lub barwy danej odmiany. Odmianami tymi są np. "Purpurea Pendula" o szerokiej parasolowatej koronie, "Purple Fountain" o wąskiej parasolowatej koronie i "Black Swan" o bardzo ciemnych purpurowych liściach. Starą odmianą której drzewa można spotkać w parkach przy dworach czy pałacach jest Fagus sylvatica "Purpurea Tricolor". Drzewa tej odmiany dorastają do 25-30 m i charakteryzują się pięknymi purpurowymi liśćmi z różowym obrzeżeniem, które jest szczególnie wyraźne w okresie wiosennym i gdy drzewa rosną w miejscach mocno nasłonecznionych.\nDo najbardziej interesujących należą odmiany o liściach postrzępionych lub głęboko wcinanych, które często nie przypominają typowych liści buka. Takimi odmianami jest np. Fagus sylvatica "Asplenifolia", "Incisa", czy odmiany o formie karłowatej, takie jak: "Sandore", "Mercedes", "Rohan Weeping", które mogą rosnąć nawet w niewielkich przydomowych ogrodach. Odmianami o pięknym kolumnowym pokroju są "Red Obelisk" i "Dawyck".\nSzczególnie na uwagę zasługują odmiany nie tylko o pokroju kolumnowym, ale także barwnych liściach np. "Dawyck Gold" o liściach złotożółtych i "Dawyck Purpl" ? czerwonych. Złotymi liśćmi charakteryzuje się stara odmiana znaleziona w Serbii, a jest nią "Zlatia". Jest jeszcze wiele innych odmian buka, które rosną w arboretum a kolekcja jest corocznie uzupełniana i powiększana o nowe egzemplarze i odmiany.


W sierpniu 2001 roku proboszczem naszej parafii został ks. Józef Florek.\nW niedzielę 29 sierpnia świętowaliśmy jubileusz 20 lecia pobytu ks. proboszcza wśród nas. Ksiądz odprawił Mszę Św. o godz. 11.00 we własnej intencji jako dziękczynienie Bogu za te minione lata. Oprawę liturgiczną sprawowali parafianie. Przed błogosławieństwem wystąpiły delegacje z życzeniami i kwiatami, a także szczególnym upominkiem: obrazem Św. Józefa Robotnika. Kontynuacją wspólnego świętowania było spotkanie parafian przy grillu. Ks. proboszcz piekł kiełbaski, panie podawały słodkości. Była też okazja wręczenia jubilatowi innych upominków. To wieczorne spotkanie upłynęło w gwarze rozmów i śpiewie piosenek.\nSkładamy księdzu proboszczowi serdeczne Bóg zapłać za pasterzowanie naszej wspólnocie, nauczanie, modlitwę, sprawowanie sakramentów, wszelkie dobro i opiekę oraz liczne przedsięwzięcia inwestycyjno-gospodarcze. A na dalsze lata i kolejne jubileusze posługi pasterskiej w naszej parafii Szczęść Boże.\nBóg zapłać wszystkim, którzy przyczynili się do organizacji tego parafialnego wydarzenia\nTradycyjnie już, w Uroczystość św. Józefa, obchodziliśmy w naszej parafii dzień imienin Księdza Proboszcza.\nDrogę Krzyżową o św. Józefie przeprowadzili członkowie Akcji Katolickiej i lektorzy parafialni. Po tym nabożeństwie wspólnie uczestniczyliśmy w Eucharystii sprawowanej w intencji Księdza Proboszcza.\nPo liturgii ks. Łukasz, przedstawiciele parafii: dorośli, młodzież i dzieci złożyli najserdeczniejsze życzenia i kwiaty na ręce ks. Proboszcza.\nDroga Krzyżowa z Radiem FARA\nNie wyobrażamy sobie przeżywania Wielkiego Postu bez udziału w charakterystycznych dla tego okresu nabożeństwach pasyjnych. Prowadzą nas one na miejsca męki Zbawiciela, gdzie możemy spotkać cierpiącego za nasze grzechy Chrystusa.\n26 marca, w drugi piątek Wielkiego Postu odbyła się w naszej parafii Droga Krzyżowa, w której można było uczestniczyć także za pośrednictwem środków masowego przekazu. W ten dzień bowiem, terenowy oddział diecezjalnego Radia FARA zagościł w naszym sanktuarium. Rozważania kolejnych stacji Drogi Krzyżowej – czytane przez dorosłych lektorów – prowadziły nas do głębszego zrozumienia tajemnicy obecności Chrystusa w Najświętszym Sakramencie i bardziej świadomego uczestnictwa w Eucharystii.\nTransmisja z nabożeństwa dostępna jest na stronie radia FARA:\nOgłoszenie o udzieleniu zamówienia publicznego prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego pn. ""Podniesienie walorów turystycznych gminy poprzez utworzenie alejki spacerowej w miejscowości Wielkie Oczy".\nZawiadomienie o wyborze najkorzystniejszej oferty w postępowaniu o zamówienie publiczne w orzetargu nieograniczonym na "Podniesienie walorów turystycznych gminy poprzez utworzenie alejki spacerowej w miejscowości Wielkie Oczy".\nWniosek o wyrażenie zgody na przedłużenie terminu związania ofertą dotyczący postępowania pn.: "Podniesienie walorów turystycznych gminy poprzez utworzenie alejki spacerowej w miejscowości Wielkie Oczy".\nW czwartek 19 marca, jak każdego roku, obchodziliśmy w naszej parafii Dzień Imienin ks. kan. Józefa. Mszę Świętą w swojej intencji odprawił Solenizant, a w oprawę liturgiczną włączyli się lektorzy dorośli. Po Eucharystii były kwiaty i imieninowe życzenia od ks. wikariusza Sebastiana oraz od przedstawicieli wszystkich parafian i ministrantów. Następnie chętni spotkali się w salce przy ciastku i herbacie przygotowanych przez członków grup parafialnych: Akcji Katolickiej, Oazy, Domowego Kościoła.


Wysokiej jakości usługi marketingowe - Fresh Blog\nUzyskanie odpowiednich efektów działań marketingowych realizowanych w przestrzeni internetowej ma bardzo duże znaczenie.\nMa to duże znaczenie w kontekście zdecydowania się na takie działania, które będą w stanie zapewnić zwiększenie pozycji strony internetowej czy sklepu internetowego w przestrzeni internetowej. Oczywiście w dłuższym okresie czasu pozwala to uzyskać możliwość generowania znacznie większych dochodów z prowadzonej w sieci działalności.\nFirmy marketingowe działające w sieci można wybierać pod kątem zarówno kompleksowości realizowanej obsługi, jak też pod kątem warunków cenowych, na których mogą realizować poszczególne usługi. W ten sposób można znaleźć takie oferty, które są dostępne na znacznie lepszych warunkach, co bywa szczególnie ważne w przypadku decydowania się na podejmowanie z wybraną firmą znacznie dłuższej współpracy. Trzeba brać pod uwagę, że realizowanie znacznie bardziej specjalistycznych czy też rozbudowanych usług marketingowych może być kosztowne. Zatem znalezienie firm sprawdzonych na rynku, a jednocześnie oferujących nieco lepsze warunki współpracy może być doskonałym sposobem na ograniczenie kosztów związanych z korzystaniem w dłuższym okresie czasu z kampanii marketingowych.\nDobrym rozwiązaniem jest sprawdzenie również tego:\n– jak duże doświadczenie mają w ramach realizowania konkretnych działań wybierane firmy marketingowe,\n– jak oceniane są przez klientów wybrane firmy marketingowe.\nPozwala to zdecydować się na takie firmy, które będą w stanie zapewnić świadczenie usług na znacznie lepszym poziomie. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku, gdy chce się uzyskać maksymalne korzyści z zainwestowanych środków finansowych w konkretne działania marketingowe. W tym względzie odpowiednio przygotowane artykuły sponsorowane mogą przynieść długoterminowe korzyści. Ma to duże znaczenie dla firmy, które zamierzają budować wizerunek firmy oraz markę w przestrzeni internetowej.


Noc Muzeów 2019 za nami. Janusz Yanina Iwański i Zuzanna Iwańska zagrali wspaniały koncert. Co jeszcze się działo? - zdjęcie nr 6 :: Życie Pabianic\nNoc Muzeów 2019 za nami. Janusz Yanina Iwański i Zuzanna Iwańska zagrali wspaniały koncert. Co jeszcze się działo? (foto: Marta Baśko)


Władca piorunów. Nikola Tesla i jego genialne wynalazki [Przemysław Słowiński, Krzysztof K. Słowiński] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00725 011320 20444285 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Przemysław Słowiński, Krzysztof K. Słowiński Liczba stron: 575\nISBN: 978-83-7835-083-5 Data wydania: 2014-06-29\nKonsultacja naukowa dr Joachim Gmyrek Redakcja Elżbieta Spadzińska-Żak Projekt okładki Marek J. Piwko Redakcja techniczna, skład i łamanie Grzegorz Bociek Korekta Urszula Bańcerek Źródła ilustracji BeemBee.com, Bridgeman Art Library, Burndy Library, Columbia University Libraries, Connect.in.com, Gernsback Publications, Inc., IEEE Xplore Digital Library, L. Anderson, Library of Congress, Little Brown, MetaScience Foundation, Muzeum Nikoli Tesli w Belgradzie, Neuronet.pitt.edu, Polski Serwis Naukowy, Shorpy Historic Photo Archive, Smithsonian Institution, Suite101.com, Tesla Wardenclyffe Project Archives, „The Monticello News”, Time Cover Store, Westinghouse Corporation, Wikipedia Wydanie I, Chorzów 2012 Wydawca: Wydawnictwa Videograf SA 41-500 Chorzów, Aleja Harcerska 3c tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35 fax 32-348-31-25 office@videograf.pl www.videograf.pl © Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2012 ISBN 978-83-7835-083-5Skład wersji elektronicznej:Virtualo Sp. z o. o.\nSpis treściWstępPrologROZDZIAŁ I Chorwacki SerbROZDZIAŁ II W szponach hazarduROZDZIAŁ III Przez wrota pozłociste do kraju wolnościROZDZIAŁ IV Wojna prądówROZDZIAŁ V Największy spektakl nowożytnych czasówROZDZIAŁ VI Przyjaciele – rodzina JohnsonówROZDZIAŁ VII Elektrownia na NiagarzeROZDZIAŁ VIII Promienie X i telegeodynamiczny oscylatorROZDZIAŁ IX TeleautomatyROZDZIAŁ XColorado SpringsROZDZIAŁ XI Wieża WardenclyffeROZDZIAŁ XII O włos od Nagrody NoblaROZDZIAŁ XIII Radio Detection and Ranging, czyli radarROZDZIAŁ XIV Biała gołębicaROZDZIAŁ XV Promienie śmierciROZDZIAŁ XVI Wizyta króla PiotraROZDZIAŁ XVII Sekrety TesliPatenty TesliLiteraturaPrzypisyWszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.\nWstępXIX stulecie nazwano wiekiem pary i elektryczności. Jego początek to łuczywo i świece, dyliżanse i żaglowce, gołębie pocztowe i konni posłańcy. Kilkadziesiąt lat później ludzkość znała już żarówkę, linie kolejowe, parowce, profesjonalne elektrownie, silniki trójfazowe, fotografię, kino, telegraf i telefon. Znała i powszechnie stosowała. Maszyna parowa, urządzenia elektryczne i inne wynalazki odmieniły życie milionów ludzi na całym świecie. Pierwsza połowa XIX wieku to czas pary i maszyny parowej, której historia sięga jeszcze początków poprzedniego stulecia. Pierwsze doświadczenie obrazujące wielkie możliwości i energię pary wodnej wykonał francuski matematyk Florence Rivault. Ten szambelan Henryka IV i nauczyciel Ludwika XIII w 1605 roku napełnił wodą wydrążoną w środku, grubościenną metalową kulę. Następnie zamknął ją szczelnie i umieścił w ognisku. W wyniku nagrzania woda zamieniona w parę o ogromnym ciśnieniu rozsadziła kulę. Pierwszą maszynę parową zbudował angielski kowal i wynalazca Thomas Newcomen już w 1705 roku, ale dopiero w początkach XIX wieku zaczęła ona odgrywać znaczącą rolę w przemyśle, kiedy w istotny sposób ulepszył ją szkocki inżynier James Watt. Stało się to w roku 1763 i zapoczątkowało tak zwaną rewolucję przemysłową. Silniki parowe znalazły zastosowanie w parowozach, na statkach oraz do celów przemysłowych, gdy potrzebna była jednocześnie para ogrzewcza. Okres ich tworzenia odegrał olbrzymią rolę w szerzeniu postępu prawie we wszystkich dziedzinach techniki. Komunikację zrewolucjonizowała stworzona w 1814 roku przez George’a Stephensona lokomotywa o nazwie „Rakieta”. Już w 1830 roku na trasie Liverpool-Manchester rozpoczął się regularny przewóz pasażerów. Elektryczność jako zjawisko fizyczne istniała już od zarania materii. Podstawowe budulce naszego świata zawierają w sobie naładowane cząsteczki elementarne, obdarzone ładunkiem elektrycznym. Zjawisko elektryczności statycznej znane było już starożytnym Grekom 600 lat przed naszą erą. Nowsze badania eksperymentalne nad tym zjawiskiem przeprowadzono w XVII i XVIII stuleciu. Nagromadzenie dużej ilości ładunku elektrycznego manifestuje się zwykle wyładowaniem – gwałtownym i krótkotrwałym przepływem ładunku w postaci prądu o wysokim napięciu. Generowanie prądu elektrycznego w sposób ciągły było nierealne aż do początku XIX wieku. W 1800 roku włoski fizyk Alessandro Volta napisał do przewodniczącego Towarzystwa Królewskiego w Londynie, Josepha Banksa, list, w którym objaśnił konstrukcję urządzenia zdolnego do wytwarzania elektryczności w sposób ciągły. Był to tak zwany stos Volty lub inaczej ogniwo chemiczne złożone z ułożonych na przemian cynkowych i srebrnych płytek, oddzielonych warstwami papieru nasączonego zasoloną wodą. Naukowcy szybko zrozumieli, jak potężne narzędzie uzyskali dzięki temu odkryciu. Angielski chemik i fizyk Humphry Davy rozwinął konstrukcję stosu Volty (nazwanego później baterią), dzięki czemu w ciągu ośmiu lat zdołał metodami elektrolitycznymi wyodrębnić nowe pierwiastki: sód, potas, magnez, wapń, stront oraz bar. Obecnie trudno wyobrazić sobie życie bez elektryczności, która jest powszechnie stosowanym nośnikiem energii. Stosujemy ją wszędzie, od najprostszych urządzeń, takich jak żelazko i lampa, przez telewizor i komputer, aż po silniki w ekologicznych samochodach. Wielu literatów i filozofów zwykło nazywać drugą połowę wieku XIX mianem belle epoque – pięknej epoki. Życie nabrało wówczas szczególnego smaku, smaku nowości, nęcących reklam, różnorodnych towarów pachnących egzotyką krajów kolonialnych… Ostatni niemiecki cesarz i król Prus, Wilhelm II Hohenzollern, określał z kolei wspomniany okres mianem „wspaniałych czasów”. Nazywany tak czy inaczej, był to w każdym razie czas, kiedy ludzki geniusz sięgnął szczytu. Był tak doskonały jak nigdy wcześniej. Był tak wszechstronny, iż objął wszystkie dziedziny życia. Był tak dociekliwy, że poszukiwał odpowiedzi na wszelkie zadawane pytania. Niewykluczone, że świat mógłby się zmienić jeszcze bardziej, gdyby zrealizowano wówczas wszystkie pomysły trochę już zapomnianego geniusza, Nikoli Tesli. Często mówi się o nim właśnie jako o „zapomnianym wizjonerze”, bez którego współczesność nie byłaby taka, jaką jest. Wielu widzi w nim największego wynalazcę wszech czasów. Są też i tacy, którzy twierdzą, że był kosmitą. Kimkolwiek był, jedno jest pewne: bez Nikoli Tesli świat wyglądałby dziś zupełnie inaczej. Większość ludzi nawet nie zdaje sobie sprawy, jak wielki był jego wpływ na kształt dzisiejszej elektronicznej cywilizacji. Pokoje numer 3327 i 3328 w hotelu New Yorker na Manhattanie przychodzą dziś oglądać ludzie, których można podzielić na trzy kategorie. Pierwsza to inżynierowie, elektrycy i entuzjaści technologii. Drugą stanowią fani UFO, podróży w czasie, hodowcy gołębi, telepaci oraz wyznawcy New Age. Trzecia to Serbowie i Chorwaci. Co sprawia, że dwa przeciętne pokoje są dla nich tak elektryzujące? Prawda jest taka, że przyciąga nie miejsce, ale – dotyczy to zwłaszcza drugiej grupy – duch osoby, która tu mieszkała. Goście chcą oddać hołd człowiekowi wyprzedzającemu swoje czasy. Dziwakowi, samotnikowi, geniuszowi – Nikoli Tesli. Przez niektórych uważany był (i właściwie nadal jest) za ekscentryka i wariata. Przez wielu innych zaś za człowieka, który wyprzedził stulecie. Mroczny wizjoner, geniusz i szaleniec. Właśnie ta wybuchowa mieszanka stworzyła nieprzemijający do dzisiaj mit Tesli. Przysłużył się do rozwoju wielu kluczowych nowoczesnych dziedzin nauki i techniki. Choć większość z jego pomysłów nigdy nie doczekała się realizacji, położył podwaliny pod przyszłość, dla której – jak sam twierdził – tworzy. Dość powszechnie mówi się, że to on wynalazł XX wiek. Trudno się z tym nie zgodzić, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że był autorem 112 patentów, z których najsławniejsze to: silnik elektryczny, prądnica prądu zmiennego, autotransformator, dynamo rowerowe, elektrownia wodna, bateria słoneczna, transformator Tesli – czyli rezonansowa cewka wysokonapięciowa i świetlówka. Stworzył podstawy teoretyczne konstrukcji radia i choć sam wynalazek „gadającej skrzynki” przypisuje się komu innemu, dopiero zastosowanie jego teorii umożliwiło rzeczywisty rozwój radiofonii i telewizji na świecie. Nikola Tesla był też między innymi twórcą pierwszych urządzeń sterowanych drogą radiową. Oprócz elektrotechniki i nauki o elektromagnetyzmie, wniósł znaczący wkład w rozwój takich dziedzin jak radiotechnika, robotyka, informatyka czy fizyka cząstek. I choć pierwszeństwo niektórych wynalazków zostało przyznane innym, co w zbiorowej świadomości jest już mocno utrwalone, to późniejsze badania właśnie jemu oddały hołd, uznając prymat Tesli w tych dziedzinach. W dzisiejszych czasach wykorzystuje się zaledwie około trzydziestu spośród jego wynalazków. Wciąż czekają na zastosowanie urządzenia oparte na interferencji fal: haubica Tesli, tarcza Tesli, silnik z turbiną talerzową czy odbiornik bezpłatnej energii. Zagadką pozostaje teoria pola torsyjnego, za pomocą której można ponoć udowodnić między innymi istnienie prędkości szybszych od światła. Przede wszystkim jednak po Tesli i jego doświadczeniach pozostały do dzisiaj niewyjaśnione tajemnice. Największą zagadkę stanowią najbardziej wybiegające w przyszłość wynalazki genialnego naukowca: broń energetyczna, kontrola nad pogodą oraz jego największy sen – bezprzewodowa transmisja prądu, a fakt otoczenia ich tajemnicą postrzegany jest jako próba ukrycia przed opinią publiczną odkryć mających znaczenie militarne… Panuje też powszechne przekonanie, że robi się wszystko, aby Nikola Tesla ciągle pozostawał jednym z „wielkich nieznanych”. Jego życie przypomina losy wielu innych wybitnych jednostek, w których radość zwycięstwa przeplatała się z goryczą niepowodzeń. U schyłku życia uchodził za „szaleńca” wygłaszającego niezrozumiałe lub niewiarygodne stwierdzenia o przyszłości nauki. Niektóre z jego wynalazków i odkryć próbowano wykorzystać do poparcia różnych teorii pseudonaukowych, a nawet okultystycznych. Tesla już od wczesnego dzieciństwa podróżował w czasie i przestrzeni. Za sprawą tej niezwykłej przypadłości śnił na jawie – odwiedzając fantastyczne miasta oraz kraje. W wydanym przez czasopismo „Electrical Experimenter” w 1919 roku autobiograficznym cyklu wspomnień My Inventions pisał: „Żyłem tam, spotykałem ludzi, nawiązywałem przyjaźnie oraz znajomości i, co wydać się może niewiarygodne, były mi one równie drogie jak te z normalnego życia”. Ze wspomnianych „podróży” przywoził niezliczone projekty, które opracowywał w najdrobniejszych wręcz detalach we własnej wyobraźni i których zwykle nie przenosił na papier, ponieważ nie cierpiał rysować, a jeśli już musiał, kreślił schematy małe jak znaczki pocztowe. „Nadawanie realnego kształtu surowej idei, jak to się zwykle czyni, nie jest, jak utrzymuję, niczym więcej niż stratą energii, pieniędzy i czasu” – twierdził. Za tę rzadko spotykaną umiejętność Tesla – swoją drogą cierpiący na liczne nerwice natręctw – płacił bardzo wysoką cenę. Wyostrzone do granic możliwości zmysły były źródłem udręki: dźwięk dorożki wprawiał jego ciało w drżenie, gwizdek przejeżdżającej w oddali lokomotywy sprawiał fizyczny ból, a mrugające światło miażdżyło czaszkę. Większość historii mówiąca o jego ekscentrycznym zachowaniu miała w sobie ziarno prawdy. Delikatny i dobrze wychowany. Tesla nigdy się nie ożenił, nie utrzymywał nawet bliskich stosunków z kobietami, w zasadzie nie miał domu, a całe życie spędzał w pokojach hotelowych. W ekskluzywnym Waldorf-Astoria kelnerzy wraz ze sztućcami musieli mu zawsze przynosić osiemnaście serwetek. Właśnie tylu dokładnie potrzebował, aby wyczyścić i tak lśniące czystością widelce i noże. W hotelach unikał pokoi i pięter, których numery nie dzieliły się przez trzy. Dźwięk wydawany przez lądującą na stole muchę ranił jego uszy. „Hałas” wywoływany przez trzeszczenie łóżka tak bardzo mu przeszkadzał, że wyposażył ten prosty i pożyteczny sprzęt w amortyzatory. „Jestem wyjątkowo wrażliwym i dokładnym instrumentem odbierającym sygnały, innymi słowy medium – twierdził. – Jednak taka cecha mózgu łączy się z wielkim niebezpieczeństwem dla życia”. Powszechnie wiadomym było, że obsesyjnie obawia się zarazków i dlatego nie podaje ręki przy powitaniu. Ta fobia najwyraźniejnie dotyczyła jednak ptaków. W Bryant Park, obok nowojorskiej biblioteki publicznej, każdego dnia można było spotkać jego chudą postać w meloniku, karmiącą gołębie okruszkami chleba. Ptaki siadały uczonemu na głowie i ramionach. Upodobanie do karmienia ptaków narastało wraz z wiekiem, a opieka nad nimi przyjmowała formę wręcz obsesyjną. Przez wielu uważany był za karykaturę – wzorzec szalonego naukowca i opętanego geniusza. Jego styl, miłość do spektakli oraz wielkie idee pozwoliły światu widzieć w nim romantycznego wizjonera – bardziej naukowego wieszcza aniżeli praktycznego dwudziestowiecznego wynalazcę. Niezależnie od tego, czy jego pomysły nadawały się do realizacji czy nie, były z pewnością większe od ówczesnych możliwości. Nasz dzisiejszy świat nie jest z kolei aż tak bardzo oddalony od tego, w którym żył. To jedynie sto lat, które w przypadku innego kursu historii mogłyby przynieść realne owoce jego geniuszu. Jak na razie jednak w ogólnym ujęciu pozostaje on męczennikiem nauki i świętym patronem elektryczności. Nikola Tesla do dzisiaj jest idolem zwolenników różnorodnych teorii spiskowych, którzy uważają, iż wiele jego wynalazków jest dotąd skrzętnie ukrywanych przez amerykański rząd. Bo stały się one kiedyś śmiertelnym zagrożeniem dla korporacji czerpiących zyski ze sprzedaży prądu. Jego zuchwałe zapowiedzi darmowej energii dla każdego wprawiły podobno w panikę ludzi z Wall Street. Kiedy był u szczytu swoich możliwości twórczych, nagle wszyscy sponsorzy, którzy zarobili krocie na jego wynalazkach, wycofali się z finansowania eksperymentów. Za pomocą rozmaitych intryg usiłowali zepchnąć go na margines świata nauki. Nazwisko Tesli niektórzy też wiążą z głośnym „eksperymentem filadelfijskim”, przeprowadzonym podobno 23 października 1943 roku na amerykańskim okręcie wojennym „USS Eldridge”, stacjonującym w Bazie Sił Morskich USA w porcie Filadelfia, i zakończonym tragedią. Według spekulacji, eksperyment miał dowieść istnienia i zbadać właściwości jednobiegunowego pola magnetycznego. Teorię pod nazwą jednolita teoria pola, stanowiącą podstawę eksperymentu, opracował Albert Einstein w latach 1925-1927. Jedną z cennych z punktu widzenia wojska właściwości takiego nieznanego współczesnej fizyce pola byłoby odchylanie promieni światła nawet o kilka procent, co z kolei miałoby umożliwić ukrycie obiektu znajdującego się w obszarze jego działania. Skutki eksperymentu z biegiem czasu obrosły legendą. Podobno okręt otoczony został szarą mgłą, a następnie stał się całkowicie niewidoczny, czemu towarzyszył oślepiający błysk światła i… teleportacja. Podobno odnalazł się kilkaset kilometrów dalej. Znaczna część załogi rzekomo poniosła śmierć, zaginęła lub zapadła na choroby umysłowe. Baczna uwaga, jaką Tesli poświęcało FBI, też dawała wiele do myślenia. Spora część dotyczących genialnego wynalazcy dokumentów została odtajniona dopiero przed kilkoma laty, na mocy ustawy o swobodnym dostępie do informacji. Raporty te poświadczają między innymi fakt, że agenci Federalnego Biura Śledczego chodzili za nim krok w krok. Niektórzy sugerują, że ich głównym zadaniem było zbieranie wyrzucanych przez niego serwetek, na których notował różne rzeczy. Projekty wielu niezrealizowanych wynalazków zniknęły z pokoju hotelowego uczonego już kilka godzin po jego śmierci, zabrane stamtąd przez agentów FBI. Rząd amerykański nadał im klauzulę ścisłej tajności. Jeszcze w roku 1980 Margaret Cheney podczas zbierania materiałów do biografii wynalazcy1 prosiła liczne agendy rządowe – powołując się na ustawę o wolności informacji – o dostęp do jego archiwum. Początkowo rząd uporczywie zaprzeczał, że posiada te papiery, później Departament Obrony przyznał, iż je ma, lecz odmówił autorce wglądu do nich, zasłaniając się względami bezpieczeństwa narodowego. Dlaczego? Komu zależy na tym, by prawie siedemdziesiąt lat po śmierci bohatera tej opowieści pozostawał on wciąż jednym z „wielkich nieznanych”? Co takiego odkrył Nikola Tesla, że skazano go na niemal całkowite zapomnienie? Umarł w samotności i zapomnieniu, twierdząc, że jako jedyny na całym świecie poznał naturę elektryczności. Eleanor Roosevelt przesłała rodzinie zmarłego wyrazy szczerego współczucia. Trzej laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki – Millikan, Compton i Franck – oświadczyli wspólnie, że Tesla był „jednym z największych umysłów, jakie znał świat, człowiekiem, który utorował drogę wielu ważnym technicznym zdobyczom naszych czasów”. Na pogrzebie wynalazcy burmistrz Nowego Jorku, Fiorello LaGuardia, powiedział: – Zmarł Nikola Tesla. Zmarł w biedzie, ale był jednym z najważniejszych ludzi, którzy kiedykolwiek żyli. To, co stworzył, jest wielkie, a wraz z upływem czasu stanie się jeszcze większe.\nProlog(7 STYCZNIA 1943 ROKU) Zjawili się kilka godzin po tym, jak pracownicy przedsiębiorstwa pogrzebowego wynieśli z pokoju zwłoki. Błysnęli portierowi metalowymi znaczkami, dyrektorowi hotelu pokazali urzędowy papier z nakazem przeszukania, opatrzony wszystkimi stosownymi pieczęciami Żaden klucz uniwersalny, żadne hasło, przynależność do wyższych sfer, a nawet pokrewieństwo z rodziną królewską nie otwiera drzwi tak skutecznie, jak policyjna odznaka. Ludzie wprawdzie niechętnie, ale jednak zawsze je otwierają. Obydwaj w żaden sposób nie przypominali swym wyglądem agentów FBI. Funkcjonariusze tajnej policji zawsze zresztą starają się wyglądać na kogoś innego niż tajniacy. Wbrew temu, jak zwykle przedstawiają ich pisarze w sensacyjnych powieściach, nie mają kwadratowych szczęk, ostrzyżonych na jeża głów, kapeluszy z szerokim rondem, szarych garniturów i min tak smutnych, jak gdyby właśnie wrócili z pogrzebu. Nie noszą również nałogowo ciemnych okularów i nie siadają okrakiem na krześle. Corey Sanders z powodzeniem mógł uchodzić za nauczyciela angielskiego w dobrej prywatnej szkole średniej. Ubrany był w eleganckie szare półbuty, szare spodnie i popielaty sweter w serek. Całości dopełniała śnieżnobiała koszula i zawiązana pod szyją czarna muszka. Jego partner, William Spivey wyglądał dla odmiany jak przestępca. Sanders był raczej szczupły, Spivey krępy, z szerokimi ramionami i byczym karkiem. Brązową marynarkę miał ciasno opiętą na szerokiej piersi. Twarz Coreya Sandersa zdawała się promieniować inteligencją i wrażliwością, Spivey natomiast sprawiał wrażenie tępego goryla Twarz miał całą w szramach, spłaszczeniach i zgrubieniach. Była to twarz, która niczego nie musiała się obawiać, ponieważ wszystko, co można by pomyśleć, już się jej przydarzyło. Sądząc z wyglądu Sandersa, asystujący w charakterze świadka przy czynnościach dyrektor hotelu New Yorker, Harvey Bloom, spodziewał się, że będzie on przeprowadzał rewizję schludnie i systematycznie, nie robiąc bałaganu; przez analogię myślał również, że Spivey okaże się flejtuchem, zostawiającym wszędzie brudne odciski swoich łap. W rzeczywistości było odwrotnie. Agent Spivey badał każdy przedmiot z troską, a następnie odstawiał na poprzednie miejsce bądź układał w przyniesionym z sobą sporych rozmiarów kartonowym pudle. Natomiast kiedy zawartość jakiejś szuflady kończył przeglądać funkcjonariusz Sanders, podłoga u jego stóp zaśmiecona była papierami. Niedopałki gasił na stoliku, kubek po kawie wyrzucił przez okno, a po załatwieniu w toalecie naturalnej potrzeby fizjologicznej nie spłukał nawet muszli klozetowej. – Nie ma żadnego powodu, żeby zostawiać tutaj chlew – nie wytrzymał w końcu Harvey Bloom. – Pan Tesla jest zbyt martwy, żeby się tym przejmować – mruknął w odpowiedzi Corey Sanders. Udawał, że nie dostrzega pełnego potępienia spojrzenia dyrektora. Zapewne miał w tym dużą wprawę. – Ale to nie jego prywatne mieszkanie, tylko pokój w hotelu – zaprotestował dyrektor. – Ktoś będzie to musiał posprzątać. – Macie tu chyba sprzątaczki, co nie? – rzucił w jego kierunku przedstawiciel FBI. Nie przypominał już sympatycznego profesora college’u, raczej kojarzył się ze złośliwym belfrem z podstawówki w jakiejś zakazanej dzielnicy. Takim, który każe uczniom wyciągać przed siebie dłonie i bije po nich drewnianą linijką. Głos miał twardy, niski, jego barwa kojarzyła się z zepsutą maszyną parową. – Zamknij się pan łaskawie i nie przeszkadzaj w czynnościach urzędowych – dodał aroganckim tonem. – Poza tym, kiedy przeprowadzam rewizję, nie ma żadnego pieprzonego powodu, żeby ktoś mnie pouczał. – Złożę na panów skargę – zagroził mister Bloom. – A składaj se pan, co tylko chcesz – warknął agent Sanders. – Choćby do samego pana Boga. – Nie, nie do Boga – wyjaśnił spokojnie dyrektor. – O ile się orientuję, to szefem nowojorskiego biura FBI jest ciągle mój stary kumpel John Evans, ojciec chrzestny mojej córki Sary. – Zaraz zresztą do niego zadzwonię. – Musi pan wybaczyć Coreyowi – wtrącił się agent Spivey. Pomimo brutalnego wyrazu twarzy miał ciepły, kulturalny głos. – Miał naprawdę bardzo ciężki dzień – dodał pojednawczo. – Nic nie muszę – zirytował się dyrektor. – Jestem gotów się założyć, że stary da wam za to nieźle po głowie. – On nie miał nic złego na myśli – tłumaczył dalej Spivey. – Jak cholera. – Po prostu jest dziś wyjątkowo spięty. – Jak cholera – powtórzył Bloom. – Sądząc po zachowaniu pańskiego kolegi, można by pomyśleć, że wstał z łóżka lewą nogą. Sanders spojrzał na niego z lodowatą wściekłością, ale powstrzymał się od komentarza. Zdechła foka, zmrożona na lód, emanowałaby większym ciepłem niż spojrzenie agenta. – Podobno jakieś rzeczy zmarłego znajdują się również w hotelowej piwnicy? – odezwał się agent Spivey. – Zgadza się. – Chcielibyśmy również tam zajrzeć. – Nie widzę przeszkód. – Czy ma pan klucz do tego sejfu? – Pracownik FBI popatrzył wymownie na stojącą w rogu pokoju ciężką metalową szafę. – W żadnym wypadku. To prywatny sejf pana Tesli, a nie hotelowy. – Dlaczego więc nigdzie nie znaleźliśmy klucza? – Tego nie wiem – wzruszył ramionami Harvey Bloom. – Panowie przed wami też musieli wzywać ślusarza. – Jacy znów panowie? – zaniepokoił się funkcjonariusz. – Pan Kosanović i jeszcze dwóch innych. – Cholera! Dlaczego pan im na to pozwolił? – zdenerwował się grzebiący w koszu na śmieci agent Sanders. – A dlaczego niby miałem nie pozwolić? – Dyrektor ponownie wzruszył ramionami. – Pan Kosanović jest siostrzeńcem pana Tesli i jego naturalnym spadkobiercą. Nie widziałem najmniejszego powodu, żeby mu czegokolwiek zabraniać. – Będzie pan miał z tego powodu grube nieprzyjemności – syknął Sanders. – Nieprzyjemność to ja mam już, rozmawiając z takim gburem jak pan. – Bloom rzucił na rozmówcę jadowite spojrzenie. – A konsekwencjami niech pan mnie nie straszy, łaskawco. W żadnym wypadku nie złamałem obowiązującego prawa. Dyrektor wyjrzał przez szerokie okno na zewnątrz. Ciężkie płatki śniegu opadały na nagą, ciemną ziemię. Przy tego rodzaju pogodzie ponury w gruncie rzeczy i bezosobowy pokój wydawał się azylem ciepła i spokoju. Nawet pomimo obecności obu tajniaków i bałaganu wywołanego ich pracą. Nic nie daje takiego poczucia bezpieczeństwa, jak dobrze ogrzane, przytulne pomieszczenie, gdy lodowata zima skuwa świat za oknem. – A czego panowie właściwie szukacie? – zapytał agenta Spiveya. – Przykro mi, ale tego powiedzieć nie mogę – uśmiechnął się przepraszająco funkcjonariusz. – Rozumie pan, tajemnica służbowa. Na zlecenie ministerstwa obrony mamy po prostu zabezpieczyć wszystkie dokumenty zmarłego pana Tesli. Narastająca od 1938 roku groźba wojny z Trzecią Rzeszą i państwami osi sprawiła, że rozwój nauki był ściśle związany z losami wojny i pokoju. 2 sierpnia 1939 roku, na krótko przed wybuchem drugiej wojny światowej w Europie, Albert Einstein napisał list do ówczesnego prezydenta USA, Franklina Delano Roosevelta, w którym wraz z kilkoma innymi naukowcami zawiadomił go o podjętych w hitlerowskich Niemczech pracach nad otrzymaniem wzbogaconego izotopu uranu U-235, mogącego posłużyć do zbudowania bomby atomowej. Wojny miały zresztą od wieków niebagatelny wpływ na rozwój nauk fizycznych oraz inżynierii. I odwrotnie – nauka na losy wojen. Wojsko finansowało badania naukowe już w czasach renesansu. Książęta i królowie – szczególnie we Włoszech i Niderlandach – płacili ciężkie pieniądze takim ekspertom jak Leonardo da Vinci czy Galileusz. Z punktu widzenia historii nauki, najważniejszym konfliktem zbrojnym była jednak druga wojna światowa. Wtedy to właśnie stworzono podwaliny wielu szeroko stosowanych dziś rozwiązań technicznych. Poza tym nastąpiła zasadnicza zmiana w sposobie organizacji i finansowania badań przez państwo. Rządy – zwłaszcza amerykański – wykorzystały w pracach na rzecz wojska talenty tysięcy naukowców, podejmując działania na niespotykaną do tej pory skalę. Jeszcze w 1939 roku rząd USA podjął wielkie przedsięwzięcie pod nazwą „Projekt Manhattan”. Jego celem było przeprowadzenie badań i wyprodukowanie nadającej się do praktycznego użytku bomby atomowej. W wyniku prac nad tym programem, w niespełna pięć lat bomba atomowa przekształciła się z teoretycznej koncepcji w przerażającą rzeczywistość. Stało się tak dzięki temu, że grupie najlepszych naukowców na świecie pozwolono zrealizować swe zdolności twórcze w ramach szczodrze finansowanego, ale jasno zakreślonego programu badawczego. Najbardziej skomplikowanym zadaniem było wyprodukowanie wystarczających ilości wzbogaconego uranu. Rządy wielu państw: Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckiego, USA, Japonii, Chin i Włoch powołały grupy ekspertów mających za zadanie zbadać możliwe zastosowanie rozszczepienia atomu. Wszyscy wiedzieli, że gdyby Niemcy pierwsze zbudowały bombę jądrową – Stany Zjednoczone, a wraz z nimi cały cywilizowany świat, mogłyby tę wojnę przegrać. Była to więc sprawa życia i śmierci. W USA zbudowano szybko dwa wielkie kompleksy przemysłowe w celu wyprodukowania dostatecznej ilości dwóch rodzajów paliwa jądrowego: uranu i nowo odkrytego pierwiastka plutonu. W roku 1944 prace nad budową bomby atomowej były już w pełnym toku, zarówno w Niemczech, jak i w USA. Z początkiem kwietnia Amerykanie nabrali pewności, że hitlerowcy nie wygrają z nimi wyścigu o to, kto pierwszy będzie dysponował tym potwornym narzędziem zagłady. Niemieccy uczeni, mimo że posiadali najlepszą kadrę, nie zdołali zbudować bomby atomowej. Najbardziej zaawansowane badania nad rozszczepieniem jądra atomowego prowadził profesor Otto Hahn, lecz dalszy ciąg jego prac wiódł na manowce. Poza tym alianci bardzo skutecznie niszczyli wszelkie zalążki niemieckich prac, mogące doprowadzić do atomowego sukcesu. Przeciwnicy hitleryzmu wewnątrz Niemiec, z laureatem Nagrody Nobla z 1914 roku, Maxem von Laue na czele, świadomie kierowali badania na błędne tory. Historia pozytywnie oceniła tę zdradę. Natomiast Johannes Stark, laureat Nagrody Nobla z roku 1919, za gorliwe popieranie hitleryzmu dostał cztery lata więzienia. Niemieccy fizycy doprowadzili badania atomowe do takiego etapu, że mieli wszystkie elementy składowe reaktora. Nie zdążyli go jednak złożyć. Jak wiadomo, Tesla pracował również nad „promieniami śmierci”, bronią wykorzystującą promienie laserowe i cząsteczkowe. W obszarze jego zainteresowań znalazła się także broń oparta na infradźwiękach. Tesla przewidział możliwość konstrukcji bomb elektromagnetycznych, które niszczyłyby urządzenia elektryczne wroga (takich właśnie bomb użyła niedawno armia amerykańska walcząca w Afganistanie). Jego prace posłużyły za fundament pod doświadczenia związane ze zdalnym wpływaniem na mózg przez fale elektromagnetyczne. Krótko mówiąc, duża część badań wynalazcy dotykała kwestii związanych z przemysłem zbrojeniowym i nic w tym dziwnego, że ich postępami zainteresowani byli amerykańscy wojskowi. Tesla uważał, że jego broń (strzelająca wiązką energii mogącą zniszczyć 10 tysięcy samolotów na odległość ponad 200 kilometrów) uniemożliwi w przyszłości wojny, bo jeśliby państwa dysponowały tak straszliwym orężem, jakikolwiek atak stałby się niemożliwy. W 1937 roku zaproponował dostarczenie swojego systemu uzbrojenia głównym mocarstwom, lecz jego propozycja nie spotkała się z zainteresowaniem. Wyjątkiem był ZSRR, który (podobno) zapłacił mu 25 tysięcy dolarów za wstępne plany. Czego tak naprawdę szukali w jego pokoju agenci Federalnego Biura Śledczego i co rzeczywiście znaleźli? Co stało się z dokumentami, które zabezpieczyli? Kto, w jaki sposób i czy w ogóle kiedykolwiek je wykorzystał? Co zabrali z sejfu trzej ludzie, którzy pojawili się tam przed funkcjonariuszami? Przedstawiona niżej historia stanowi zaledwie próbę odpowiedzi na te pytania. Próbą, bo właściwie nikt dotąd żadnych konkretnych odpowiedzi nie udzielił. I raczej nie należy spodziewać się żadnych wyjaśnień, gdyż wiele akt dotyczących tej sprawy do dziś otoczonych jest klauzulą najwyższej tajności. Podejmowane na przestrzeni wielu lat przez wielu ludzi tropy wiodły zwykle na manowce. Ktoś zresztą bardzo się postarał, żeby tak było. Rezultatem rozlicznych badań i śledztw są jedynie mniej lub bardziej wiarygodne teorie. Być może Tesla zabrał tajemnicę swej superbroni do grobu. W każdym razie zwolennicy spiskowych teorii uważają, że sporo jawnych i tajnych wynalazków dokonanych w USA w drugiej połowie XX wieku mogło powstać tylko przy wykorzystaniu „zaginionych” notatek tego zapomnianego geniusza.\nROZDZIAŁ IChorwacki Serb(1856-1862) Jeżeli w powietrzu unosi się słodki zapach cyprysów, oleandrów, lawendy i ziemi nagrzanej południowym słońcem, jeśli waszym oczom ukażą się monumentalne Góry Dynarskie, malownicze miasteczka z czerwonymi dachówkami i błękitnoszmaragdowe morze, możecie być pewni, że oto właśnie znaleźliście się w Dalmacji. Ta historyczna kraina w dzisiejszej Chorwacji i Czarnogórze rozciąga się wzdłuż wybrzeża Adriatyku, od wyspy Pag na północy, aż po Zatokę Kotorską na południu, tworząc pas o szerokości pięćdziesięciu kilometrów i długości prawie czterystu. Obejmuje również około tysiąca przybrzeżnych wysp o łącznej powierzchni 13 tysięcy kilometrów kwadratowych. Walory tej krainy doceniono już w starożytności. Jako jedna z prowincji rzymskich, ze względu na łagodny, ciepły klimat, była bardzo popularnym miejscem osiedlania się bogatych patrycjuszy. Urodzony w Dalmacji cesarz Dioklecjan pod koniec życia postanowił wrócić w rodzinne strony. W mieście Salon (Split) wybudował wspaniały pałac, zamieszkiwany później przez kolejnych imperatorów. Ruiny cesarskiej budowli istnieją tam do dziś. Przed Rzymianami opisywane terytorium zamieszkiwały wojownicze plemiona Ilirów. Od jednego z nich, Dalmatów, wywodzi się nazwa krainy. Mniej więcej w 400 roku przed naszą erą tereny te zaczęli podbijać Celtowie, potem kolonizowali Grecy. Rzymianie zajęli je w I wieku naszej ery i przez stulecia panowali tam niepodzielnie. W całych swoich dziejach Dalmacja była krainą gwałconą okrutniej niż jakakolwiek inna, może z wyjątkiem Sycylii. W roku 437 została włączona w granice cesarstwa wschodniorzymskiego. Jednak już niecałe sto lat później ziemie dzisiejszej Chorwacji najechali Hunowie oraz Goci, którzy spustoszyli niemal cały Półwysep Bałkański. Na przełomie VI i VII wieku rozpoczęła się wielka wędrówka Słowian. Wtedy to właśnie na Półwysep Bałkański dotarło plemię Chorwatów, które przywędrowało tu ze swojej praojczyzny, Białej lub Wielkiej Chorwacji. Legenda głosi, że były to ziemie położone na północ od Karpat, czyli obecna Małopolska i Ukraina. Zaraz po przybyciu podporządkowało ich sobie wielkie państwo Awarów. Kiedy Awarów pokonał Karol Wielki, Chorwaci natychmiast popadli w zależność od państwa Franków. W pierwszej połowie IX wieku Chorwacja poddała się pod rządy Bizancjum. Niezawisłe i samodzielne państwo chorwackie powstało w roku 879, kiedy to książę Branimir zerwał związki z Bizancjum. Przełomowym w historii okazał się rok 1102. Wtedy to Chorwacja podpisała unię personalną z Węgrami, a porozumienie przetrwało aż do roku 1918. W XIV wieku podboje w Europie zaczęli Turcy, zajmując przy okazji część terytorium Chorwacji. Gdy w roku 1526 tron węgierski i chorwacki objęli Habsburgowie, pod ich rządami znalazły się jedynie okolice Zagrzebia. Reszta terytorium po wschodniej stronie Adriatyku dostała się w ręce imperium osmańskiego, a część dalmatyńska do XVIII wieku znajdowała się pod panowaniem Wenecji. Trafiwszy pod berło Habsburgów, Chorwacja poddana została całkowicie rządowi wiedeńskiemu. Magnateria i szlachta chorwacka starały się naciskać na rządzących, aby odzyskali ziemie utracone na rzecz Turków. Od roku 1683, kiedy to Jan III Sobieski złoił im skórę pod Wiedniem, rozpoczął się okres odzyskiwania ziem przez nich zabranych. Za panowania Marii Teresy Chorwacja została podporządkowana administracji węgierskiej, a kiedy jej następca, Józef II, chciał zgermanizować Węgry i Chorwację, natrafił na opór ze strony obu państw. Wtedy właśnie w Chorwacji zaczęła się walka o niepodległość, język i tożsamość narodową. Powstał ruch odrodzenia narodowego zwany iliryzmem. Jego przywódcą został Ljudevit Gaj. Narodowe uczucia obudziło w Chorwatach utworzenie przez Napoleona w latach 1809-1814 Prowincji Iliryjskich. W ramach Wielkiej Ilirii chciano zjednoczyć południowych Słowian i stworzyć jeden naród, który posługiwałby się wspólnym językiem. W 1848 roku doszło do powstania przeciwko Węgrom. Ban Josip Jelačić opowiedział się jednak po stronie Habsburgów i brutalnie stłumił rewolucję. Początkowo oddzielono Chorwację od Węgier, jednak w 1868 roku oba te państwa znów podpisały umowę, w której zastrzeżono szeroką autonomię wewnętrzną Chorwacji, między innymi w sprawach sądownictwa, oświaty i religii; język chorwacki ponownie stał się językiem urzędowym. * * * Tak oto, w opisany wyżej sposób, przedstawiała się sytuacja Chorwacji w drugiej połowie XIX wieku, kiedy rozpoczyna się ta historia. Rozpoczyna się w małej dalmatyńskiej wiosce Smiljan, 9 lipca 1856 roku, równo o północy. Wtedy właśnie Nikola (czyli Mikołaj) – bo tak nazwano go na chrzcie – wydał swój pierwszy krzyk na ziemskim padole. To sformułowanie „równo o północy” wyjaśnia rozbieżności, które nagminnie pojawiają się w jego rozlicznych biografiach. Jako data urodzin pojawia się to dziewiąty lipca, to znowu dziesiąty. Legenda mówi, że wioskę objęła wtedy we władanie potężna burza z piorunami, co – jak utrzymują przesądni – miało przesądzić o jego przyszłości. Na tle posępnych chmur błyskawice kreśliły postrzępione zygzaki, wyglądające jak krakelura na obrazach dawnych mistrzów. Strugi wody nieubłaganie biczowały ziemię, nasuwając na myśl starożytne mity o karze bogów, arkach i zaginionych kontynentach, pochłoniętych przez wezbrane morze. Wydawało się, że straszliwy huk gromów pochodzi nie tylko z nieba, ale i spod ziemi, jak gdyby niebo i ziemia rozwarły się, zapowiadając Armagedon. Leżące pomiędzy górami Velebit a wschodnim wybrzeżem Adriatyku Smiljan było na co dzień miłą, ciepłą, czystą i pełną życia wioską; zieloną latem i wiosną, jesienią i zimą mieniącą się kolorami, jakich żaden malarz nie wymyśli. Tej nocy jednak wydawało się ponure, otulone gęstą zasłoną deszczu, plątaniną błyskawic, szarej mgły i błota. Przywodziło na myśl cmentarz i zdawało się zacieśniać wokół małej chaty państwa Teslów jak opadające wieko trumny. Nikola był czwartym z piątki dzieci (dwóch synów i trzech córek) Georginy Mandić (nazywanej Dziuką) i Milutina Tesli. Ich dom stał tuż obok serbskiego kościoła ortodoksyjnego, któremu przewodził wielebny Milutin Tesla, dorabiający sobie czasem do skromnych dochodów pisaniem artykułów do gazet pod literackim pseudonimem Srbin Pravicich, co na język polski można przetłumaczyć jako „Prawy Serb”. Serbska rodzina Teslów należała w Chorwacji do rasowej i religijnej mniejszości. To jedno krótkie zdanie rozprawia się z pokutującym w dziesiątkach biografii wielkiego wynalazcy mitem, przedstawiającym go jako Chorwata (określenie „genialny Chorwat” pojawia się przynajmniej w co drugim, ukazującym się w Polsce, a dotyczącym bohatera tej opowieści artykule czy opracowaniu). Nikola Tesla był urodzonym i zamieszkałym w Chorwacji Serbem! Chociaż sam podkreślał w późniejszym czasie wielokrotnie, że jednakowo dumny jest zarówno ze swej chorwackiej ojczyzny, jak i swojego serbskiego pochodzenia. Rodzina Teslów, którzy w zamierzchłej przeszłości nosili nazwisko Draganić, wyemigrowała z Serbii do Chorwacji w połowie XVIII wieku. Jako niezależne państwo Serbia pojawiła się na mapach w roku 1878, początkowo pod władzą proaustriackiej dynastii Obrenowiciów, później pod berłem prorosyjskiej dynastii Karadziordziewiciów. W 1945 roku, zaraz po drugiej wojnie światowej stała się jedną z części nowego państwa – Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, rządzonej żelazną ręką przez Josipa Broz-Titę. Po śmierci marszałka Tity w roku 1980 odżyły, tłumione wcześniej jego autorytetem i dyktatorską formą sprawowania władzy, antagonizmy narodowościowe. Swój epilog znalazły w rozpadzie SFRJ2 i poprzedzającej go krwawej wojnie domowej w latach 1992-1995, w której życie straciło kilkaset tysięcy ludzi. Przed przypadającą na rok 2006 sto pięćdziesiątą rocznicą urodzin naukowca Serbia i Chorwacja zaczęły się spierać o to, kto powinien uczcić jego pamięć. Kiedy Chorwaci ogłosili uroczyście, że rok 2006 będzie rokiem Tesli, Serbowie natychmiast zrobili tak samo. Nazwiskiem wynalazcy nazwali nawet międzynarodowe lotnisko w Belgradzie. Zapowiedzieli też organizację własnych obchodów na cześć swego „najsławniejszego syna”, które to miano Tesla zyskał w plebiscycie serbskiego magazynu „NIN”. Chorwaci zareagowali na ten ruch zapowiedzią, że po latach odbudują zniszczony w czasie wojny w latach dziewięćdziesiątych kompleks upamiętniający Nikolę w jego rodzinnej wiosce. Kluczem do rozwiązania sporu o bałkańskiego geniusza okazał się gest belgradzkiego muzeum Tesli, które zdecydowało się udostępnić kopie swoich zbiorów, w tym rysunki i projekty wynalazków, odtwarzanemu kompleksowi w chorwackim Smiljanie. Topór wojenny został w ten sposób ostatecznie zakopany. Na uroczystościach z okazji okrągłych urodzin geniusza spotkali się premierzy Chorwacji i Serbii, którzy wspólnie otworzyli odnowiony dom wynalazcy. Oba kraje odbudowały też wspólnie pomnik Tesli zburzony przez Chorwatów w 1991 roku. Pomnik Tesli na Goat Island, niedaleko wodospadu Niagara – Jesteśmy tu, by uczcić Teslę, Serba, syna Chorwacji, obywatela świata – mówił prezydent Chorwacji, Stipe Mesić, a premier Serbii wtórował mu, podkreślając, że otwarcie muzeum może stać się symbolem pojednania dwóch bałkańskich narodów. O swoim wybitnym obywatelu, który zmarł w 1943 roku w Nowym Jorku, nie zapomniały też Stany Zjednoczone. Na chorwackie uroczystości list przysłał sam prezydent George W Bush. Po zapoznaniu się z tym, co napisano powyżej, nikt także nie nazwie więcej Nikoli Tesli… Czechem. Tak, tak, Czechem, bo jak wynika z osobistych doświadczeń autorów tej biografii, wielu obywateli naszego pięknego kraju sądzi, iż genialny wynalazca tam właśnie się urodził. Wszystkiemu winne są istniejące w dawnej Czechosłowacji (a później Słowacji! – w Moldave nad Bodvou) wielkie zakłady przemysłowe Tesla, produkujące żarówki, a także sprzęt elektryczny i radiotechniczny. * * * Chorwaci i Serbowie mówią wprawdzie tym samym językiem, różni ich jednak bardzo wiele. Pierwsi zaadaptowali do swych potrzeb alfabet łaciński, drudzy cyrylicę. Zupełnie inna jest również ich historia, kultura, tradycja i mentalność Inna jest także wiara, chociaż czczą tego samego Boga, Jezusa Chrystusa. Podczas gdy Chorwaci przyjęli rzymską formę katolicyzmu i papieża jako swego duchowego lidera, Serbowie podążyli drogą bizantyńską, wyznając prawosławie, doktrynę ortodoksyjnego (gr. orthodoxos – prawdziwie, prawidłowo wierzący) Kościoła chrześcijańskiego. W prawosławiu szczególne znaczenie ma Tradycja, a w jej skład wchodzi Pismo Święte, Symbole Wiary, postanowienia soborów powszechnych i dokumenty pochodzące od ojców Kościoła, kanony, księgi liturgiczne oraz ikony, rozumiane jako spójny system religijny. Tradycja ustna pojmowana jest czasem przez inne wyznania oddzielnie od tradycji pisanej, czyli Biblii. Przyjmują ten punkt widzenia niektórzy wierni prawosławni, inni jednak przypominają, że są one częścią tego samego dziedzictwa. Jednocześnie trzeba pamiętać, że waga różnych elementów. Tradycji nie jest w prawosławiu jednakowa. Dominuje tam teologia apofetyczna, głosząca, że Boga nie da się pojąć rozumowo i pojęciowo, można go jedynie odczuwać. Stąd brak tam dyskusji i polemik na temat samej istoty Stwórcy. Mieszkańcy Dalmacji z kolei bardzo różnią się od Chorwatów z północy. W Dalmacji najważniejsza jest dobra zabawa i radość życia. Nawet mieszkańcy innych regionów kraju, którzy także cenią sobie te wartości, zauważają cechującą tamtejszą ludność wyjątkową spontaniczność. Z drugiej strony trudno się temu dziwić – dobry klimat, piękne widoki i bogate tradycje kultury śródziemnomorskiej wyjątkowo sprzyjają tego rodzaju zachowaniom. Tradycje etniczne są najczęściej uparcie przestrzegane przez mniejszości i Teslowie nie byli tu wyjątkiem. Przywiązywali wielką wagę do serbskich pieśni wojennych, poezji, tańców i opowieści, a także do tkactwa i celebrowania świąt. Aczkolwiek analfabetyzm był w opisywanym czasie wszechobecny jak powietrze, to nieliczne otwarte umysły usilnie starały się dbać o pamięć i kultywowanie wspomnień o bohaterskich czynach przodków. Dziadek Nikoli, ojciec ojca, urodzony w roku 1789 również Nikola, walczył jako sierżant w iliryjskiej armii Napoleona. Wkrótce po klęsce cesarza pod Waterloo Nikola dziadek poślubił córkę dowódcy swojego oddziału, Anę Kalinić, i zamieszkał z nią w miejscowości Gospić. Tam 3 lutego 1819 roku urodził się przyszły ojciec przyszłego wynalazcy – Milutin Tesla. Dom rodzinny Nikoli Tesli we wsi Smiljan W dziewiętnastowiecznej Chorwacji, krainie dzieciństwa Tesli, możliwości zrobienia kariery ograniczone były w zasadzie do rolnictwa, wojska lub Kościoła. Rodziny Milutina i Dziuki przez całe pokolenia przeznaczały swoich synów do służby duchownej lub wojskowej, a córki do małżeństwa z duchownymi – oczywiście prawosławnymi – lub oficerami. Sam Milutin został początkowo wysłany przez rodziców do wojskowej szkoły oficerskiej, lecz zbuntował się szybko i wstąpił do stanu duchownego Taką też karierę uważał za jedyną dla swoich synów: Danego i Nikoli. Natomiast jeśli chodzi o córki (Milka, Angelina i Marica) wielebny Tesla ufał, że Bóg w swej łaskawości zapewni im pochodzących z duchowieństwa mężów, takich jak on sam. Militarne tradycje w rodzinie Teslów podtrzymał brat Milutina, Josip. Ulubiony stryj Nikoli zdobył szlify oficerskie, a następnie, ukończywszy studia matematyczne, wykładał ten przedmiot w Akademii Wojskowej w Wiedniu. Dziuka, od 1847 roku żona Milutina Tesli, mimo braku formalnego wykształcenia, była osobą o żywej wyobraźni i inteligencji. Pochodziła z zachodniej Serbii, również z rodziny o długoletnich wojskowych i duchownych tradycjach. Jej pradziadek ze strony matki, Toma Budisavljević (1777-1840), został w 1811 roku odznaczony orderem Legii Honorowej przez samego Napoleona! Jedno z jego siedmiorga dzieci, córka Soka – poślubiła serbskiego ministra Nikolę Mandicia, a jednym z owoców tego związku, urodzonym w roku 1821, była właśnie Dziuka. Syn Tomy, Pajo Mandić dochrapał się w austro-węgierskiej armii stanowiska marszałka polnego, kolejny syn, Petar, został prawosławnym biskupem Bośni. Życie kobiet w tamtych czasach nie było łatwe – oczekiwano od nich nie tylko ciężkiej pracy w gospodarstwie, ale także wychowywania dzieci oraz troski o dom i rodzinę. Dziuka była najstarszą córką w rodzinie z ośmiorgiem dzieci i sytuacja wcześnie zmusiła ją do przejęcia roli matki, kiedy ta straciła wzrok wskutek nieleczonej katarakty. Z tego też właśnie względu nie miała czasu ani możliwości uczęszczania do szkoły. Mimo to jednak, a może właśnie z tego powodu, wykształciła w sobie zadziwiającą pamięć, potrafiąc recytować dokładnie całe tomy krajowej czy europejskiej poezji. Po zamążpójściu szybko przyszło na świat jej pięcioro dzieci. Nikola zawsze twierdził, że swą fotograficzną pamięć, a także zdolność do języków oraz geniusz wynalazczy odziedziczył po matce i ubolewał, że Dziuka żyła na wsi, a nie w mieście, i to w czasie, gdy możliwości rozwoju intelektualnego kobiet były w znacznym stopniu ograniczone. W każdym razie to właśnie matka była dla niego głównym źródłem inspiracji, zaś wszelkie swe zdolności i późniejsze sukcesy przypisywał właśnie jej: „Była pierwszorzędnym wynalazcą – pisał – i głęboko wierzę, że gdyby nie to, iż egzystowała z dala od nowoczesnego życia i jego możliwości, mogłaby dokonać rzeczy wielkich. Wymyśliła i sama wykonała wiele narzędzi i urządzeń, utkała najlepsze wzory za pomocą samodzielnie uprzędzonych nici. Siała nawet ziarno, dbała o uprawy i sama dokonywała separacji włókien. Pracowała niezmordowanie od świtu do późnej nocy, a większość odzieży noszonej w rodzinie, jak i spora część wyposażenia domu, były dziełem jej rąk”. Ponieważ wielebny Milutin Tesla pisywał w wolnym czasie wiersze, chłopak wyrastał w atmosferze, w której często pojawiał się literacki sposób wysławiania i gdzie posługiwanie się cytatami z Biblii czy z poezji było tak naturalne jak prażenie kukurydzy na węglu drzewnym. W młodzieńczych latach Nikola także tworzył poezję, a niektóre utwory zabrał później z sobą do Ameryki, chociaż nigdy nie zezwolił na ich publikację, bo uważał je za zbyt osobiste. Gdy był już nieco starszy, znajdował przyjemność w zaskakiwaniu swoich nowych przyjaciół cytowaniem ich rodzimej poezji (po angielsku, francusku, niemiecku lub włosku) na zaimprowizowanych spotkaniach. Wiersze pisywał potem okazjonalnie przez całe życie. * * * Wynalazcą był właściwie od dziecka. Już w wieku pięciu lat zbudował koło wodne, jednak zupełnie inne od tych, które widywał we wsi. Koło Tesli było gładkie i bez łopatek, lecz mimo to bez trudu obracało się w nurcie strumienia. Wiele lat później przypomniał sobie o tym kole przy konstruowaniu unikalnej bezłopatkowej turbiny. Nie wszystkie jednak wynalazki były tak udane. Wiele eksperymentów okazało się pomyłką i ściągnęło na głowę Nikoli całą masę kłopotów. Któregoś dnia, na przykład, wdrapał się na dach stodoły z wielkim czarnym parasolem ojca. Zaczął poruszać nim gwałtownie w górę i w dół aż poczuł, jak zakręci mu się w głowie, a jego ciało staje się lekkie niczym piórko. – Na tym da się latać – powiedział cicho sam do siebie. – Umiem latać! – powtórzył nieco głośniej i… skoczył. Opór powietrza natychmiast wywrócił parasol na drugą stronę. Uderzenia w ziemię nawet nie poczuł. Tylko jakaś potworna siła wtłoczyła mu żołądek do gardła i wycisnęła z płuc cały zgromadzony tam zapas tlenu. A potem przez krótką chwilę nie było nic, tylko hucząca ciemność, w której bez końca obracały się koła ogromnej maszyny. Zawieszone wysoko na niebie słońce zaczęło wirować niczym ognista kula. Robiło się coraz mniejsze i mniejsze, aż zgasło zupełnie. – Boże przenajświętszy, dziecko mi się zabiło! – wykrzyknęła z przerażeniem Dziuka, znalazłszy swą pociechę leżącą bez przytomności pod drzwiami stodoły. Obok „zwłok” leżał połamany parasol męża. Mamrocząc jakieś modlitwy i łykając cisnące się do oczu łzy, wzięła Nikolę w ramiona i popędziła z nim do domu, wrzeszcząc przy tym co sił w płucach: – Milutin! Milutin, zaprzęgaj natychmiast konie i pędź po lekarza! Nikola spadł z dachu! – Nie ma chyba żadnych złamań ani wewnętrznych obrażeń – oświadczył z powagą godzinę później doktor Mavrovič, chowając do swej lekarskiej torby stetoskop. – Biorąc pod uwagę wysokość, z której spadł, to wszystko zakrawa wręcz na cud. – Nikola, po coś ty tam, dzieciaku, w ogóle wchodził? – gestem bezsilnej rozpaczy ojciec załamał ręce nad leżącym w łóżku synem. – Nie przyszło ci do głowy, że możesz spaść? – Ja wcale nie spadłem, tato – wyjaśnił zgodnie z prawdą poszkodowany, wypluwając rozchwiany siłą upadku ząb. – Jak to, nie spadłeś? Przecież… – Ja skoczyłem. – Skoczyłeś?… – wielebny Milutin chwycił się za głowę. – Panie doktorze, pan słyszy, co on bredzi? Może to jakieś uszkodzenie mózgu powstałe w wyniku upadku z wysokości… – To żadne uszkodzenie – zaprotestował gwałtownie Nikola. – Ja po prostu skoczyłem. Z parasolem. – Z parasolem? – Tak. Wypełniające czaszę powietrze powinno osłabić upadek, ale metalowa konstrukcja okazała się za słaba. Następnym razem wezmę to pod uwagę i wzmocnię ją. – Nie będzie żadnego następnego razu! – krzyknął z przejęciem pan Tesla. – Słyszysz? Żadnego skakania. Jeśli tylko zobaczę cię w pobliżu stodoły, to tak ci wygarbuję skórę na pupie, że przez tydzień nie będziesz mógł siadać! * * * Podobnie nieudaną konstrukcją Tesli okazał się wyprodukowany przez niego „silnik” o mocy szesnastu chrabąszczy. Było to lekkie urządzenie utworzone z kilku maleńkich kawałków drewna, tworzących wiatrak na obrotowym trzpieniu z wielokrążkiem, przymocowane do żywych chrabąszczy. Kiedy Nikola smarował klejem skrzydła owadów, te machały nimi desperacko, a maszyna wydawała się startować w powietrze. Ten kierunek badań został jednak zarzucony na zawsze po pewnym wydarzeniu, które miało miejsce pod koniec czerwca 1861 roku. Nikolę odwiedził wtedy kolega, Radovan, mający dość szczególne upodobania kulinarne. Uwielbiał na przykład prażone koniki polne, które, jak raki, zmieniały podczas tego procesu kolor z zielonego na czerwony. Smakowały podobno jak wędzone szprotki. Podobno, bo mimo zachęty ze strony przyjaciela, Nikola nigdy nie przemógł się, by skosztować tego specjału. Radko nie gardził też chrabąszczami, zjadał jednak tylko ich odwłoki, a pancerzyki wyrzucał. Zauważywszy stojący obok pełny słoik chrabąszczy, nie pytając właściciela o pozwolenie, z lubością napchał sobie nimi usta. Młody wynalazca zwymiotował na ten widok i zaprzestał na zawsze eksperymentów z owadami. W kolejnych działaniach Nikola zabrał się natomiast za rozkładanie i powtórne składanie zegarków dziadka Te także – jak wspominał – zostały szybko zaniechane. „Pierwsza operacja, czyli rozłożenie, udawała się zawsze, dużo gorzej było z drugą, to znaczy ze złożeniem z powrotem”. Minęło trzydzieści lat, zanim ponownie stawił czoło mechanizmowi zegarka. Nie wszystkie jego nieudane młodzieńcze wyczyny posiadały naukową naturę. „W mieście mieszkała pewna bogata dama – wspominał w swej krótkiej autobiografii. – Dobra, ale nadęta kobieta, która zawsze chodziła do kościoła pięknie wymalowana, w stroju z długim trenem i dodatkami. Pewnej niedzieli, gdy właśnie skończyłem dzwonienie na dzwonnicy kościelnej i zbiegałem po schodach w dół, dostojna dama właśnie wychodziła, a ja wylądowałem na jej trenie, który oderwał się z trzaskiem przypominającym salwę z muszkietów oddaną przez świeżych rekrutów”. Jego ojciec, choć siny z wściekłości, trzepnął go tylko lekko po twarzy. „Była to jedyna kara cielesna, jaką mi kiedykolwiek wymierzył, ale czuję ją do dzisiaj” – stwierdził po latach dorosły już Tesla. – Milutin tłumaczył, że jego zażenowania i zmieszania wręcz nie da się opisać, a wydarzenie to praktycznie spowodowało bojkot „chuligana” przez miejscową społeczność. Na szczęście dobrym zrządzeniem losu Nikola dostał wkrótce szansę poprawy swej mocno nadszarpniętej w oczach wsi reputacji. Wobec wybuchających często pożarów miejscowe władze zdecydowały się na zakup nowych mundurów dla strażaków oraz nowoczesnego urządzenia gaśniczego. Jak stary obyczaj nakazuje, wydarzenie tej rangi należało odpowiednio uczcić. Ludzie przybyli na paradę, były długie przemówienia, świeże kwiaty i toasty wznoszone produkowaną na miejscu travaricq, nalewką ziołową sporządzaną na bazie rakiji. Na koniec padła komenda, by dać pokaz pompowania wody nowym sprzętem. Wąsaty strażak uruchomił urządzenie, lecz z dyszy nie poleciała ani jedna kropelka. Na smiljanskich włodarzy padł blady strach, co za kompromitacja! Podczas gdy ojcowie wsi zaczęli gorączkowo dyskutować, zastanawiając się, co dalej robić, bystry młodzian pobiegł nad rzekę. Tam zobaczył to, co wcześniej podejrzewał – wąż był załamany. Szybko go wyprostował i woda pociekła natychmiast wesołym strumieniem. Zaskoczeni tym miejscowi notable w jednej chwili zostali przemoczeni do suchej nitki. Ale to nie było ważne – ubrania wyschły szybko pod palącym chorwackim słońcem. Liczył się tylko fakt, że maszyna działa. Jeszcze po wielu latach Tesla opowiadał o tym wydarzeniu z przejęciem: „Archimedes, biegając nago po ulicach Syrakuz, nie zrobił większego wrażenia niż ja wtedy. Ludzie nosili mnie na rękach. Byłem bohaterem dnia”. * * * W sielskim Smiljan, w którym spędził pierwsze lata, poważny chłopiec o wąskiej twarzy i burzy czarnych włosów wydawał się prowadzić urokliwe życie. Tak jak w późniejszych latach, gdy bez poważniejszych obrażeń obcował z wysokonapięciową elektrycznością, tak i wtedy udawało mu się wychodzić cało z niezwykle niebezpiecznych sytuacji. Pisał później – być może trochę nawet przesadzając – że lekarze kilkakrotnie załamywali ręce, określając go jako „beznadziejny przypadek ludzkiego wraku”, gdy kilkakrotnie się topił, gdy został prawie żywcem ugotowany w kadzi z gorącym mlekiem, gdy niewiele brakowało, by został skremowany, czy też kiedy niemal pochowano go za życia, zamykając na noc w starej kaplicy. Jeżące włos na głowie ucieczki przed gromadą rozwścieczonych psów, przed stadem oszalałych wron czy ostrymi kłami dzików dopełniają ten katalog niedoszłych katastrof. Pozornie jednak dom jego rodziców stanowił idylliczne i sielskie miejsce. Owce pasły się na pastwiskach, gołębie gruchały na dachu, a mały chłopiec karmił z zapałem kurczaki Każdego ranka rozkoszował się patrzeniem na stada gęsi, które cudownie unosiły się pośród chmur i wracały później, o zachodzie, „w formacjach bojowych, których szyk i precyzja zawstydziłyby szwadron najlepszych współczesnych lotników”. Lato było najwspanialszym okresem w Smiljan, przynajmniej dla dzieciaków. Lato to był czas wędkowania, kąpieli w rzece i wycieczek po okolicznych polach i lasach. Czas beztroskich, szczenięcych zabaw. Dużo gorzej było na wsi późną jesienią. Przede wszystkim przeraźliwie nudno. Wiśnie i jabłonie traciły liście, które mokre od nocnego szronu leżały na rozgrzebanych grządkach, skąd powyciągano jarzyny. Zamiast słoneczników, wabiących słońce w maleńkie okienka chat, sterczały tylko zgniłe łodygi. Błoto zalegało wszędzie, aż do samych progów. Drewniane okiennice skrzypiały i stukały, poruszane zimnym wiatrem. Z zamglonych okien widać było tylko wrony na płocie, ponuro oczekujące, aż gospodyni wyrzuci im na podwórze coś do jedzenia. Największym przyjacielem trzyletniego Nikoli był szarobury kot zwany po prostu Mačak (Kocur). Po obiedzie wychodzili zwykle razem z domu, by bawić się i figlować na trawniku przed kościołem. „Mačak chwytał mnie swymi ostrymi jak igła zębami za spodnie, pokazując niedwuznacznie, że potrafiłby boleśnie ukąsić, gdyby tylko chciał – wspominał Nikola. – Kiedy jednak jego ząbki dochodziły do skóry, nie naciskał mocniej i te jego przyjacielskie »ukąszenia« przypominały raczej delikatne muśnięcia skrzydła motyla”. „Pamiętam zimę – pisał pod koniec swego życia, wspominając dzieciństwo – mroźną i suchą. Śnieg trzeszczał pod stopami przechodniów, a w powietrzu zostawał za ludźmi zagadkowy blask. Rzucane przez dzieciaki śnieżki ciągnęły za sobą błyszczącą smugę. Tego wieczoru gładziłem po grzbiecie kota, kiedy zaobserwowałem, że jego futro jeży się, a moja dłoń przesuwająca się po jego grzbiecie wywołuje snopy iskier. Mój ojciec wyjaśnił mi, że to prąd – taki sam, jaki obserwuję w błyskawicy podczas burzy. Pamiętam, jak mama się oburzyła: »Przestań głaskać tego kota – zrugała mnie. – Jeszcze się zapali« Ale ja zacząłem się zastanawiać: czy natura to taki ogromny kocur? A jeśli tak, to kto gładzi go po grzbiecie? Chyba sam Bóg – myślałem. Tymczasem Mačak zeskoczył z moich kolan. Wymył łapki i z jeszcze wilgotnym futerkiem szedł przez pokój. Powietrze wokół niego rozjarzyło się lekko – jak aureola wokół głowy świętego. Ten obraz nie opuszcza mojego umysłu. To chyba wtedy rozpocząłem próby poznania prawdziwej natury elektryczności. Osiemdziesiąt lat później wciąż szukam. Bez skutku”. Któregoś letniego dnia matka wykąpała go w stojącej w kuchni wielkiej balii i nagusieńkiego wystawiła przed próg, żeby wysechł na słońcu. W pewnej chwili wzrok chłopca skrzyżował się ze wzrokiem spacerującego dumnie na podwórzu gąsiora. – Głupi jesteś – rzucił Nikola pod adresem wielkiego ptaka. – Gę, gę, gę – odpowiedział gniewnie gąsior, prężąc potężną pierś i wyciągając szyję. – No właśnie – zaśmiał się Tesla. – Tylko to potrafisz: gę, gę, gę. Ptaszysko poczuło się chyba urażone kpinami maleńkiego dziecka, bo zagulgotało groźnie jeszcze raz i ruszyło do ataku. Ukąszenia w nogi i pępek były wyjątkowo nieprzyjemne, gąsior wiedział dobrze, gdzie szczypać, żeby bardziej bolało. W końcu, wyciągając maksymalnie swoją długą, giętką szyję, chwycił chłopca dziobem za kark. Na szczęście rozpaczliwe krzyki syna w porę dosłyszała Dziuka. Wypadła przed dom z odsieczą i kilkoma potężnymi kopniakami odpędziła napastnika. – Musisz wiedzieć, synku, że nie będziesz żył w pokoju z gąsiorem czy kogutem, z których szydziłeś – powiedziała na koniec. – One będą walczyć z tobą tak długo, jak żyją. Do niezbyt przyjemnych wspomnień z dzieciństwa Tesla zaliczał również częste – niestety – wizyty w domu rodzinnym cioci Vevy, jednej z sióstr jego matki. „Ciocia Veva miała dwa wystające zęby, jak kły słonia – wspominał w książce My Inventions. – Kochała mnie bardzo i zawsze na powitanie całowała mnie w policzek, zatapiając w nim przy okazji te swoje wielkie zębiska. Krzyczałem z bólu, lecz ona myślała, że to ze wzruszenia, wgryzając się głębiej i głębiej. Kleiła też do moich ust swoje wargi, tak że z trudem uwalniałem się, by złapać oddech”. * * * Na tle tego pozornego piękna i sielskości w umyśle chłopca kotłowały się jednak demony, trwała pamięć ponurych, traumatycznych wydarzeń, które zaszły w jego rodzinie. Na ile tylko mógł sięgnąć pamięcią wstecz, zawsze zauważał ciążącą na jego życiu osobę starszego o siedem lat brata. Dla pięciolatka był niemalże bohaterem. Dane, błyskotliwy chłopak, oczko w głowie rodziców, zginął w wieku dwunastu lat w tajemniczym wypadku. Nie wiadomo do końca, w jaki sposób odszedł z tego świata Dane Tesla. Mówiło się, że spadł ze schodów, w innej znowu wersji utopił się w studni. Nikola wyjaśnił w swej autobiografii – i nie ma powodów, by mu nie wierzyć – że zmarł zabity przez ulubionego konia. Było to wspaniałe zwierzę rasy arabskiej, podarowane rodzinie przez bliskiego przyjaciela – ulubieniec wszystkich, wykazujący ludzką niemal inteligencję. Kiedyś ocalił nawet życie Milutinowi, unosząc go, gdy w zasypanych śniegiem górach goniła go sfora wygłodniałych wilków. Konie interesowały Nikolę od wczesnego dzieciństwa. Fascynowały i trochę przerażały zarazem. Czasami nawet śniły mu się w nocy. Wielkie, potężne, nieposkromione. Potrafił patrzeć na nie godzinami, podziwiając piękno i elegancję ich ruchów. Cóż to była za przyjemność, siedzieć na koniu i patrzeć tak na wszystko z góry, stanowić jedność z reagującym na każdy ruch dłoni wspaniałym zwierzęciem, wtulać się w jego pachnącą, ciepłą grzywę. Nikt dotychczas nie przeniknął dokładnie sekretów instynktu tych po człowieku najpiękniejszych chyba na świecie stworzeń. Arab państwa Teslów fascynował go szczególnie. Wielki, półdziki, wyjątkowej urody ogier. Łączył w sobie nieokiełznaną siłę, wybuchowość i smętną zadumę, szaleńczą odwagę, ale i podstępną nieufność. Rzadko zachowywał się tak, jak zachowują się inne konie. Nie chodził, tylko podskakiwał tanecznym truchtem. Czasem przyklękał, wygrzebywał dziury w piasku, to znowu wyskakiwał w górę i rzucał wściekle łbem na prawo i lewo. Nagle, jakby na jakiś niewidoczny znak, zrywał się znienacka i z rozwianą grzywą wstrząsał ziemię grzmotem galopu. Z czasem między Nikolą a zwierzęciem zawiązało się coś na kształt przyjaźni. Koń patrzył na niego smutnymi oczyma, kiedy ten czyścił mu kopyta i wycierał słomą. Niekiedy nawet miękkim, delikatnym ruchem wsuwał chłopcu głowę pod ramię. Ale zgodnie z autobiografią Tesli, Dane zmarł od obrażeń spowodowanych przez tego właśnie konia. O samym wypadku brak jednak jakichkolwiek szczegółów. Cokolwiek Nikola zrobił później, rodzina uważała za nieciekawe i bez znaczenia w porównaniu z tym, czego spodziewano się po zmarłym bracie. Jego własne osiągnięcia powodowały, że rodzice jeszcze dotkliwiej odczuwali stratę. „Dorastałem, mając słabą wiarę w siebie Ale też daleko mi było do tego, by uważano mnie za głupca” – wspominał. Istnieje też druga, bardziej psychologicznie zawiła wersja tego, jak zginął starszy brat Nikoli. Według tej wersji Dane zmarł z powodu obrażeń odniesionych podczas upadku ze schodów w piwnicy. Niektórzy badacze przypuszczają, że chłopiec stracił świadomość i w napadzie szału oskarżył Nikolę, że ten go popchnął. Zmarł krótko potem w wyniku groźnych urazów głowy. Jak było naprawdę? Tego zapewne już nigdy się nie dowiemy. Dziś, po upływie ponad półtora wieku od zdarzenia, weryfikacja którejkolwiek z tych wersji nie jest możliwa. Jakkolwiek było, śmierć brata tragicznie zaciążyła nad losem Tesli, który zaczął wykazywać od tego czasu wyraźne oznaki hiperaktywności. W przyszłości miały one spowodować oskarżanie wynalazcy przez różne osoby o ekscentryzm. * * * Dorosły już Tesla często cierpiał z powodu nocnych koszmarów i halucynacji związanych ze śmiercią brata. Szczegółów nigdy w pełni nie wyjaśnił, ale wspomnienie tego wydarzenia ciągle wracało i analizowane było przez całe jego życie, jakby pochodziło z różnych ram czasowych. Założyć można tylko, że pięcioletnie dziecko, nie będąc w stanie radzić sobie z obciążeniem domniemanej winy, mogło w swym umyśle przeinaczyć wiele faktów. Spekulować jedynie można również o tym, w jakim stopniu śmierć Danego stała się powodem fantastycznych fobii i obsesji ciągle rozwijających się u Nikoli. Pewne jednak jest to, że niektóre przejawy skrajnej ekscentryczności wynalazcy pojawiły się już we wczesnych latach. Wiadomo było powszechnie, iż Tesla czuł niepohamowaną odrazę do kolczyków w uszach kobiet, szczególnie pereł, chociaż intrygowała go połyskująca kryształami biżuteria czy też w ogóle drobne, gładko wypolerowane powierzchnie. „Nabawiłem się wielu dziwnych przyzwyczajeń, zwyczajów i awersji, z których część wiąże się z przyczynami zewnętrznymi, a inne pozostają niewyjaśnione – pisał. – Czułem dla przykładu wstręt do damskich kolczyków (…). Nigdy także nie dotknąłbym włosów innego człowieka, chyba że pod groźbą pistoletu. O gorączkę przyprawiało mnie także przypatrywanie się brzoskwiniom, a jeśli gdzieś w domu znajdowała się odrobina kamfory, sprawiało mi to wielki dyskomfort”. W czasie prowadzenia badań, gdy zdarzało się wrzucić kawałki papieru do talerzyka z płynem, powstawało mu w ustach uczucie nieprzyjemnego smaku. Podczas spaceru liczył kroki, przy jedzeniu obliczał objętość zupy w talerzu czy kawy w filiżance, przeliczał kawałki pokarmu. Jeśli tego nie zrobił, jedzenie nie sprawiało mu przyjemności – stąd zwyczaj samotnego spożywania posiłków. Zdaje się zatem, że to nic innego, jak nabyte w dzieciństwie lęki nie pozwoliły Tesli na bliskie związki z innymi osobami, w tym także z kobietami. Według samego Nikoli, mając nadzieję na pocieszenie rodziców po stracie Danego, poddał się on już we wczesnym wieku żelaznej dyscyplinie. Wszystko po to, by stać się lepszym. Żył dosłownie po spartańsku, był dużo pilniejszy niż inni chłopcy, bardziej wielkoduszny i najlepszy pod każdym względem. I właśnie w tym czasie, gdy zapierał się w sobie, gdy trzymał w ryzach naturalne impulsy – jak przypuszczał – zaczęły się w nim rozwijać te dziwne natręctwa. „Do ósmego roku życia – pisał – mój charakter był słaby i chwiejny”. Śniły mu się duchy, miewał koszmary, prześladował go strach przed życiem, przed śmiercią, przed Bogiem. Ale wtedy właśnie pojawiły się pewne zmiany jako rezultat jego ulubionych zainteresowań, do których należało czytanie w znakomicie zaopatrzonej bibliotece ojca. Wielebny Milutin Tesla nie pozwalał jednakże synowi mieć świec, obawiał się bowiem, że Nikola mógłby sobie popsuć wzrok, czytając po nocach. Chłopak znalazł na to sposób – zdobył konieczne materiały, uszczelnił drzwi, zatkał dziurkę od klucza i czytał całą noc. Nie przestawał nawet wtedy, gdy słyszał wczesną, poranną krzątaninę matki. * * * Od urodzenia przeznaczony był do stanu duchownego. Chociaż marzył o zostaniu inżynierem, jego ojciec był w tym względzie nieugięty. By przygotować syna do przyszłego zawodu, wielebny Tesla wprowadził rozkład zajęć obejmujących zestaw rozmaitych ćwiczeń, takich jak wzajemne odgadywanie swoich myśli, odkrywanie niedostatków niektórych form ekspresji, powtarzanie długich zdań lub wykonywanie obliczeń w pamięci. Te codzienne ćwiczenia miały za zadanie wzmacnianie pamięci i zdroworozsądkowego myślenia, a szczególnie rozwinięcie umiejętności krytycznej oceny sytuacji. Bystry Dane przed swą przedwczesną śmiercią doświadczał w chwilach podniecenia osobliwych zakłóceń widzenia w postaci pojawiania się przed oczami silnych błysków światła. Podobne zjawisko prześladowało Nikolę przez większą część życia. Później opisał to jako „osobliwą dolegliwość polegającą na pojawianiu się obrazów, często razem z błyskami światła, która utrudniała widzenie rzeczywistych przedmiotów i zakłócała myśli oraz działania. Były to obrazy rzeczy i scen, które rzeczywiście kiedyś widziałem, a nie wytwory wyobraźni. Gdy ktoś wtedy do mnie mówił, obraz przedstawianego przedmiotu stawał się wyraźniejszy, tak że czasem nie byłem w stanie stwierdzić czy to, co mam przed oczami, jest realne czy nie. Powodowało to niepokój i złe samopoczucie. Żaden ze studentów psychologii czy fizjologii, z którymi się w tej kwestii konsultowałem, nie mógł zadowalająco wyjaśnić tego zjawiska”. Teoretyzował również, że obrazy te były wynikiem odruchów mózgu na siatkówce oka, powstających w chwilach silnego wzruszenia W każdym razie nie były to żadne halucynacje. „Jeśli moje tłumaczenia są właściwe – twierdził – powinna być możliwa projekcja na ekran i wizualizacja obrazu, który powstaje w wyobraźni. Postęp w tej dziedzinie zrewolucjonizowałby stosunki między ludźmi. Jestem przekonany, że taki cud może i będzie zrealizowany w przyszłości, i mogę tu dodać, że sam poświęciłem sporo swoich przemyśleń rozwiązaniu tego problemu”. Od czasów Tesli parapsychologowie studiowali temat, dążąc do stwierdzenia, kto mógłby dokonywać projekcji powstałych w mózgu obrazów na rolkę nienaświetlonego filmu. Bezpośrednie przenoszenie myśli na elektroniczną drukarkę jest także przedmiotem współczesnych badań. By uwolnić się od męczących go obrazów i doznać choć chwilowej ulgi, młody Tesla zaczął tworzyć własne światy wyobraźni. Każdej nocy rozpoczynał podróż w krainę iluzji – oglądał nowe miejsca, miasta i kraje, żył w nich, poznawał ludzi, zawierał znajomości i przyjaźnie. I choć brzmi to niewiarygodnie, były one dla niego nie mniej drogie niż te z realnego życia, i nie mniej głębokie w odczuciach. Tak robił do siedemnastego roku życia, kiedy to poważnie zwrócił swą uwagę na wynalazki. Wtedy ku swemu zadowoleniu stwierdził, że dzięki tego rodzaju sprawności nie potrzebuje do swych celów robienia modeli, rysunków czy prób, bo wszystko był w stanie wytworzyć w swojej wyobraźni, tak że wydawało się to niemal realne. Zalecał tę metodę jako szybszą i bardziej skuteczną niż metoda czysto eksperymentalna. „Każdy, kto zabiera się do konstruowania czegoś – utrzymywał – ryzykuje, że ugrzęźnie w szczegółach, w naprawianiu usterek urządzenia i tym podobnych kłopotach, tracąc przy okazji sprzed oczu podstawową zasadę tej konstrukcji. Moja metoda jest inna. Nie rzucam się w pośpiechu do pracy. Gdy mam pomysł, od razu rozpoczynam jego budowę w wyobraźni. Zmieniam szczegóły konstrukcji, usprawniam jejbudowę i uruchamiam urządzenie w umyśle. Dla mnie zupełnie nie ma znaczenia, czy uruchamiam turbinę w wyobraźni, czy w moim warsztacie. Potrafię nawet zauważyć, czy stoi ona prosto (…). Moje urządzenia zawsze działały dokładnie tak, jak to sobie wyobrażałem, a eksperyment wychodził tak jak planowałem. W ciągu dwudziestu lat nie zdarzył się żaden wyjątek”. Mimo tego rodzaju stwierdzeń, Tesla jednak często wykonywał niewielkie szkice całości czy części swoich wynalazków, chociażby na wspomnianych wcześniej serwetkach. Rozwój Tesli w dzieciństwie był dosyć pogmatwany, ponieważ wzmocnił on swe naturalne talenty tak rygorystyczną dyscypliną umysłu, że niemożliwe stało się odróżnienie wrodzonych cech, jakimi był obdarzony, od nabytych. * * * Niektórzy badacze historii techniki i biografowie wynalazcy uważają, że znakomita pamięć Tesli nie była pod żadnym względem nienormalna, lecz stanowiła wynik jak najlepszego wykorzystania tego, co otrzymał od Boga. Jednak możliwość zapamiętywania jednym spojrzeniem całych stron tekstu maszynopisu czy dokładnych zależności i rozmiarów miriadów wzorów na stronie – powiedzmy sposobem fotograficznym, wyjątkową spostrzegawczością czy jak to nazwać inaczej – wydaje się kwalifikować go raczej do ludzi obdarzonych w sposób szczególny. Taka pamięć zaczyna zwykle słabnąć w okresie młodzieńczym, podlegając wpływowi zachodzących w organizmie zmian chemicznych. W przypadku Tesli, prawdopodobnie w wyniku szczególnego wyćwiczenia we wczesnym dzieciństwie i dzięki późniejszej autodyscyplinie, jego fenomenalna pamięć trwała prawie przez całe życie. Fakt, że zaczął on metodą prób i błędów korygować wyposażenie badawcze w Colorado, gdy był już w wieku średnim, wskazywałby jednak na jej słabnięcie. Sam Tesla uważał, że jego metoda wizualizacji wynalazków ma jedną istotną wadę, powodującą ubóstwo w sensie finansowym, przy niezwykłym oczywiście bogactwie intelektualnym: Potencjalnie cenne wynalazki często były odkładane na bok, bez finalnych, czasochłonnych uzupełnień niezbędnych do osiągnięcia komercyjnego sukcesu. Żyjący współcześnie z Teslą wielki wynalazca Thomas Alva Edison nigdy by do czegoś takiego nie dopuścił. Wynająłby natychmiast kilku asystentów, by ostatecznie upewnić się, czy dane rozwiązanie będzie miało powodzenie czy nie. O Edisonie powiadano zresztą, że posiada szczególny talent do podbierania wynalazków innym autorom i pospiesznego zanoszenia ich do Biura Patentowego. W przypadku Tesli było dokładnie odwrotnie. W jego umyśle jeden pomysł gonił drugi szybciej niż on sam był w stanie dokładniej się nad nim zastanowić. Gdy tylko wyobraził sobie, jak jego wynalazek mógłby pracować, z miejsca zaczynał tracić dla niego zainteresowanie, bo na horyzoncie wciąż pojawiały się nowe intrygujące wyzwania. Wspomniana fotograficzna pamięć tłumaczy zapewne również późniejsze trudności wynalazcy, jakich doświadczał przy współpracy z innymi inżynierami. Podczas gdy oni potrzebowali światłokopii, czyli wielkoformatowych kopii rysunków lub dokumentów, on oglądał je po prostu w swoim umyśle. Będąc jeszcze w szkole podstawowej, mimo swej błyskotliwości miewał kłopoty z matematyką, ponieważ nie znosił będących w programie lekcji rysunków. Gdy ukończył lat dwanaście, udało mu się wprawdzie – za pomocą wielu ćwiczeń – odpędzić z umysłu drażniące go obrazy, ale nigdy nie był w stanie kontrolować niewytłumaczalnych błysków światła, pojawiających mu się przed oczami, kiedy znajdował się w stanie silnego wzruszenia spowodowanego stresem czy zagrożeniem, albo też gdy był czymś bardzo uradowany. Zdarzało się czasem, że widział w powietrzu otaczające go języki żywych płomieni. Intensywność tych doznań miast maleć – rosła, osiągając szczytowe nasilenie, gdy ukończył lat dwadzieścia pięć. W wieku sześćdziesięciu lat wspominał: „Te świetlne zjawiska wciąż się pojawiają, jak wtedy gdy uderza mnie możliwość zajęcia się nowym pomysłem, lecz nie są już one tak pobudzające i intensywne jak kiedyś. Gdy zamykam oczy, niezmiennie widzę najpierw bardzo ciemne, jednolicie błękitne tło, trochę przypominające nocne niebo bez gwiazd. W ciągu kilku sekund pojawiają się na tym polu niezliczone ilości błyskających zielono płatków, ułożonych jak gdyby warstwami i podchodzących do mnie. Następnie pojawiają się dwa układy równoległych linii, ustawionych względem siebie pod kątem prostym. Całość mieni się wszystkimi barwami, lecz dominuje kolor zielonożółty i złocisty. Zaraz też te linie zaczynają stawać się coraz jaśniejsze, a wszystko zostaje obficie zroszone skrzącymi się kropkami światła. Cały obraz przesuwa się w polu widzenia na lewo i po około dziesięciu sekundach zanika, pozostawiając po sobie strefę raczej nieprzyjemnej i nieruchomej szarości. Ta szarość z kolei ustępuje szybko morzu kłębiących się chmur, które wydają się formować w żywe kształty. Ciekawym było to, że nie mogłem na tej szarej strefie stworzyć wyobraźnią żadnego obrazu do chwili, aż pojawiła się druga faza. Każdej nocy przed zaśnięciem przelatywały mi przed oczami obrazy ludzi i różnych przedmiotów. Gdy je widzę, to wiem, że jestem bliski utraty świadomości. Jeśli ich nie ma i nie chcą się pojawić – oznacza to bezsenną noc”. Natchnienie? Palec boży? Diabelska interwencja? Dzisiejsi psychologowie twierdzą, że prawdopodobnie Tesla cierpiał na zjawisko zwane synestezją – jego mózg odbierał rzeczywistość kilkoma zmysłami równocześnie, stąd właśnie mogły brać się na przykład jego wizje błyskawic, których nikt poza nim nie widział. Tesla opisał też inne dziwne zjawisko, którego doświadcza zresztą wielu twórczych ludzi na całym świecie. Chodziło o taki szczególny moment w procesie twórczym, w którym zna się już odpowiedź, mimo że projekt nie został jeszcze zrealizowany. „Cudowne w tym wszystkim było to, że gdy doświadczałem tego rodzaju uczucia, to wiedziałem, że problem jest już rozwiązany i że uzyskam dokładnie taki efekt, jakiego się spodziewam” – pisał. Ogólnie rzecz biorąc, praktyka potwierdzała tę intuicję. Niemal w każdym przypadku stworzone później przez Teslę maszyny działały. Mógł mylić się w interpretacji naukowych zasad czy użyć niewłaściwych materiałów w swej konstrukcji, ale maszyny, najpierw tworzone i modyfikowane w jego umyśle, a dopiero później odtwarzane w rzeczywistości, zwykle działały zgodnie z jego oczekiwaniami. * * * Po tej „intelektualnej wycieczce” w głąb umysłu późniejszego wynalazcy, należy jednak cofnąć się znowu do jego lat dziecięcych i do cichej wioski Smiljan w drugiej połowie XIX wieku, do której zawitała właśnie wczesna wiosna 1862 roku. Nadmorska, spowita w mgłę, siąpiąca często kapuśniaczkiem, chłodna i zapłakana, ale wiosna. Kwietniowe wieczory stawały się coraz cieplejsze, krzaki i drzewa zazieleniły się, a gdy słońce wyjrzało zza chmur, cały świat zdawał się uśmiechać, jakby obmyty i wypoczęty po zimowym śnie. Noc nasycała powietrze wonią kwitnących drzew cyprysowych, a rozświetlona gospoda na skraju wsi rozbrzmiewała piosenkami i śmiechem. Dziuka przygotowała właśnie dla całej rodziny uroczystą kolację. W całym domu pachniało smakowitymi ćevapčici. Do przyrządzenia tej potrawy potrzebne są: mięso baranie, czerwona cebula, czosnek, słodka i ostra papryka, pietruszka, olej, sól, woda, rozmaryn, majeranek i oliwa do smażenia. Kupione na targu świeże mięso matka Nikoli zmełła w niedawno nabytej maszynce, w czym jak zwykle pomagał jej małżonek. Przecisnęła przez praskę czosnek, dodała przyprawy, wodę, oliwę, pokrojoną cebulę i paprykę, po czym wszystko dobrze wymieszała, wyrabiając jeszcze całą masę przez jakiś kwadrans. Po odstawieniu wszystkiego na całą noc w chłodne miejsce, uformowała następnego dnia apetyczne ruloniki, wyglądające jak grube, męskie paluchy. Wieczorem usmażyła je na gorącym tłuszczu, często przewracając, aż nabrały ciemnoczerwonego koloru. Serbowie spędzają dużo czasu przy stole, delektując się tłustymi, często ostrymi potrawami. Ljubav prolazi kroz želudac – to serbska wersja przysłowia „przez żołądek do serca”, a niektórzy z nich dodają jeszcze: jeśli to prawda, w Serbii będziecie bez przerwy zakochani – ćete biti vječno zaljubeni. Na ich kuchn\nROZDZIAŁ IIW szponach hazardu(1862-1884) Gospić położony jest w rozległej dolinie, pomiędzy pasmem wapiennych gór a Malą Kapelą, przedgórzem Dinary. Z Vysocicy, najwyższego w okolicy szczytu, widać ciąg czerwonych dachów, leniwe rozlewiska dopływów rzeki Liki, krasowe formy na zboczach Velebitu i winnice, sady, plantacje, winnice. Początkiem dzisiejszego Gospicia były dwie tureckie wieże i stary most, wokół których w czasach Vojnej Krajiny (buforowego Pogranicza Wojskowego) rozwinęło się osiedle jako centrum administracyjne, wojskowe i kulturalne. Tam właśnie, w tym niewielkim, malowniczym miasteczku, Nikola zaczął chodzić do szkoły podstawowej i tam powstawały jego pierwsze mechaniczne modele. Zbudował ich wiele, a uruchamianie maszyn sprawiało mu wiele przyjemności. Ogromnie fascynował go opis wodospadu Niagara. W wyobraźni chłopca pojawiło się wielkie koło, napędzane kaskadami spadającej wody. Opowiedział o tym swemu wujowi, Pajo Mandiciowi: – Któregoś dnia zrealizuję tę wizję – oświadczył twardo na koniec. – O, to nie będzie takie proste – roześmiał się wuj Pajo. – Oczywiście, że nie – zgodził się Nikola. – O tym, że wszystko jest proste, przekonane są tylko linijki. Ale dam sobie radę. – W tym celu musiałbyś wyjechać aż do Ameryki – wyraził swój sceptycyzm wujek. – Wodospad Niagara, o ile dobrze pamiętam, leży gdzieś na granicy Stanów Zjednoczonych i Kanady. – No i co z tego? – wzruszył ramionami Tesla. – Jak będzie trzeba, to i tam pojadę. Początkowo życie w mieście wydawało się przywykłemu do wiejskiejswobody chłopcu koszmarem. „Ta przeprowadzka stanowiła dla mnie nieszczęście, klęskę, istny dopust boży – pisał. – Rozstanie się z naszymi gołębiami, kurczętami i owcami niemalże złamało mi serce. Podobnie jak pożegnanie z naszymi wspaniałymi stadami gęsi, szybującymi rankami i wieczorami pośród chmur, w szyku tak doskonałym, że zawstydzić mógł najwytrawniejszych lotników”. Nadal prześladowały go nocne koszmary związane ze śmiercią brata, której prawdopodobnie był świadkiem, i ceremonią pogrzebową, której częścią składową było otwarte wieko trumny. Zimna, grudniowa noc. Ale Nikoli nie jest wcale chłodno. Wręcz przeciwnie, czuje jakieś dziwne gorąco, które pali mu wszystkie członki. Serce wali jak szalone. Rzuca się niespokojnie w swoim łóżku. Znowu śni mu się otwarte wieko trumny, a w niej leżący Dane. – Dane, braciszku, jak się czujesz? – pyta, lecz nie otrzymuje odpowiedzi. Brat wyciąga przed siebie palec i wskazuje na okno, wpatrując się w nie szklistym, nieruchomym wzrokiem. Zaparowaną szybę pokrywają jakieś dziwaczne figury Nikoli wydaje się, że szczerzą do niego szyderczo zęby. – Dane, zbudź się, ty przecież wcale nie umarłeś! – szarpie go za ramię. Ciało brata jest szorstkie i zimne jak lód. – Dane!!! – Budzi się na odgłos własnego krzyku. Noc ustępuje powoli, jak to zwykle o tej porze roku. Szare, lodowate macki brzasku z trudem wciskają się w ciemność. Żaden dźwięk dnia nie zbudził się jeszcze. Zimowe niebo czerwienieje na wschodzie i rubinowe odblaski barwią ogołocone z kwiatów klomby, jak gdyby budziły na nich widma umarłych róż. W świetle brzasku sypialnia wydaje się zamglona, jak łąka w oparach. Stopniowo Nikola zaczyna dostrzegać fosforyzujące wskazówki starego budzika: dwie zielone kreseczki mżące słabą poświatą niczym oczy wrogiego, choć bezsilnego demona. Cały pokój jest karuzelą. Wreszcie odzyskuje równowagę. Sięga po stojącą obok łóżka butelkę lemoniady. Napełnia szklankę, wypija i nalewa następną. Brzeg naczynia grzechocze między zębami. Musi użyć obu dłoni, żeby je utrzymać. Kiedy w końcu mijają skurcze żołądka, oddycha z ulgą. Podnosi się z posłania i idzie do łazienki. Oddając mocz, patrzy intensywnie w lustro. Po chwili odwraca z obrzydzeniem twarz od własnego odbicia: ciemne kręgi wokół zapuchniętych powiek wyglądają upiornie, jak oczy martwego człowieka, obwisła na policzkach i wilgotna skóra ma zielonkawy odcień. Nagły odgłos gromu obwieszcza zbliżającą się burzę. Blask błyskawicy rozjaśnia pobliskie domy tak wyraźnie, jak gdyby grawerowane były w srebrze. Wspomnienie o sennym koszmarze zaczyna się powoli roztapiać. Wkrótce pozostają tylko fragmenty, składające się z poszczególnych, odrębnych obrazów, które parują niczym kawałek suchego lodu. * * * W wieku dziesięciu lat Nikola rozpoczął naukę w gimnazjum w Karlovacu, mieście położonym u zbiegu czterech rzek, 55 kilometrów na południowy zachód od Zagrzebia. Nazwa miasta pochodzi od imienia arcyksięcia Karola II Habsburga, a jego historia zaczęła się już w XVI wieku. W czasach renesansu był bardzo porządnym fortem wojskowym, po dawnych umocnieniach pozostała jednak tylko fosa. Karlovac zasłynął z ciężkich walk między Serbami i Chorwatami podczas wojny ojczyźnianej w 1991 roku oraz podczas odbijania Krajiny w roku 1995. Szczególnie ciężkie walki miały miejsce w dzielnicy Turanj, gdzie znajdowała się żółta granica między wojskami NATO i Jugosławii. Ale to już zupełnie inna historia, tocząca się w czasie, w którym Nikoli Tesli dawno już nie było na tym świecie. W szkole Nikola osiągnął doskonałość w nauce języków, ucząc się angielskiego, francuskiego, niemieckiego i włoskiego, a także dialektów słowiańskich, ale w matematyce był po prostu niedościgniony. Należał do tych wytrącających z równowagi uczniów, którzy czając się za nauczycielem, szybko wypisują rozwiązanie przedstawionego na tablicy problemu, zanim jeszcze ten skończył go prezentować. Początkowo nawet podejrzewano go o oszustwo. Ale szybko okazało się, że był to tylko kolejny aspekt jego niezwykłych możliwości wizualizowania i utrzymywania obrazów. Optyczny ekran w jego umyśle zachowywał wszystkie tabele logarytmiczne gotowe w razie potrzeby do użycia. Nadal prześladowały Teslę dziwne zjawiska wzrokowe. Gdyby – tak jak dzisiaj – w szkołach byli psychologowie, zapewne szybko zdiagnozowaliby prześladujące go obrazy, które zakłócały mu percepcję rzeczywistości, jako schizofrenię. Schizofrenia jest chorobą umysłu i duszy, i tak jak każdą chorobę, można ją leczyć. Rozpoczyna się najczęściej w wieku pomiędzy 18. a 28. rokiem życia. Czynnikiem wywołującym pierwsze objawy jest zazwyczaj jakieś stresujące wydarzenie w życiu młodego człowieka – może to być zawód miłosny, problemy w szkole, w pracy, nieporozumienia w domu. Właściwie każda trudna sytuacja na drodze człowieka mającego predyspozycje do tego typu reakcji może wyzwolić czynniki powodujące powstanie schizofrenii. Młody człowiek zaczyna rozmyślać nad tym, co się z nim dzieje i dlaczego tak się dzieje. Takie rozmyślania czasami trwają bardzo długo – przez kilka lat – stąd początek choroby zostaje niezauważony przez otoczenie. Mieści się tylko w głowie osoby chorej. Ukoronowaniem rozmyślań nad problemami egzystencjalnymi jest zazwyczaj przekonanie tej osoby, że wreszcie wszystko zrozumiała, że wszystko już wie, znalazła odpowiedź na dręczące ją pytania – doznaje swojego rodzaju olśnienia – i to jest właśnie wybuch choroby. Prawdą jest, że zrozumieć osobę cierpiącą na schizofrenię jest trudno, bo to, co mówi, jest często niepojęte, ale można ją zrozumieć – trzeba tylko chcieć. Przede wszystkim należy sobie zdać sprawę, że w tej chorobie lęk jest jednym z objawów i to on kieruje niekiedy zachowaniem danego człowieka. Zapewne odpowiednio dobrana terapia i leki mogłyby pomóc Tesli w zmaganiach z tą przypadłością, pozostaje jednak otwartym pytanie, czy przy okazji nie wyleczono by go z żywiołu jego kreatywności. Gdy po raz pierwszy odkrył, że obrazy w jego umyśle nawiązują zwykle do faktycznych scen i wydarzeń z przeszłości, wydało mu się, że dotarł do prawdy o wielkim znaczeniu. Od tej chwili zawsze starał się dojść do zewnętrznego źródła tych obrazów. Krótko mówiąc, zanim znane stały się metody Freuda, Tesla praktykował już własną formę autoanalizy, a włożony w nią wysiłek wkrótce zaczął dawać jakieś wyniki. „Osiągnąłem pewną łatwość w kojarzeniu przyczyny i skutku – pisał. – Niedługo też, ku swemu zaskoczeniu, zorientowałem się, że każda myśl, jaka wpadła mi do głowy, nasuwała skojarzenia z zewnętrznymi wrażeniami”. Wniosek, jaki wysnuł z tego doświadczenia, nie podnosił jednak na duchu. Wszystko bowiem, co dotychczas uważał za wynik swej swobodnej wyobraźni, teraz okazało się mieć swój faktyczny początek w realnych wydarzeniach i okolicznościach. I jeśli to była prawda, to kolejnym wnioskiem było stwierdzenie, że on sam właściwie jest tylko jakimś rodzajem automatu. I odwrotnie – cokolwiek istota ludzka byłaby w stanie zrobić, maszyna zrobiłaby to samo, łącznie z uczeniem się i oceną na podstawie doświadczenia. Z tych rozważań młody Tesla rozwinął dwie koncepcje, które – na różne sposoby – okazały się ważne w jego późniejszym życiu. Pierwsza była taka, że właściwie to człowieka należy rozumieć jako „maszynę z mięsa”. Druga – że maszynę można, dla celów praktycznych, uczłowieczyć. Pierwsza nie przydała się do niczego w ulepszaniu jego cech społecznych, ale druga poprowadziła go w głębiny osobliwego świata, który nazwał „teleautomatyką” lub – bardziej współcześnie – robotyką. * * * W karlowackim gimnazjum był nowy i nieźle wyposażony gabinet fizyczny. Nikolę fascynowały doświadczenia pokazywane przez nauczycieli. W drugim roku opętała go idea wytwarzania ciągłego ruchu poprzez stałe ciśnienie powietrza, z możliwością użycia próżni. Pragnienie zaprzęgnięcia tych sił do służby człowiekowi opanowało go całkowicie, lecz przez długi czas szukał po omacku. W końcu – jak wspominał – „moje usiłowania skrystalizowały się w wynalazku, który umożliwił mi osiągnięcie tego, czego żaden inny śmiertelnik jeszcze nie próbował”. To wszystko stanowiło część trawiącego go marzenia o tym, by móc latać. „Każdego dnia przenosiłem się w powietrzu do odległych miejsc, ale po prostu nie mogłem zrozumieć, dlaczego mi się to udawało – wspominał. – Teraz miałem coś konkretnego, latającą maszynę, która nie miała nic więcej, tylko obracający się wał, machające skrzydła i… próżnię nieograniczonej mocy!”. To, co zbudował, było swobodnie obracającym się cylindrem osadzonym na dwu panewkach i częściowo opasanym idealnie dopasowanym, prostokątnym korytkiem. Otwarta strona korytka zakończona była przegrodą, a segment cylindryczny dzielił się na dwa przedziały całkowicie oddzielone od siebie przez hermetyczne połączenia przesuwne. Jeden z przedziałów był uszczelniony, zamknięty i opróżniony z powietrza, drugi pozostawał otwarty, cylinder mógł się ruszać – tak przynajmniej uważał wynalazca. I rzeczywiście, gdy wszystko skończył – wałek zaczął się lekko obracać. „Od tego dnia regularnie odbywałem codzienne podróże w powietrzu na wygodnym wehikule, w luksusie godnym króla Salomona – opowiadał w swej autobiografii. – Zabrało mi całe lata zanim zrozumiałem, że ciśnienie atmosferyczne działa pod kątem prostym do powierzchni cylindra i że ten słaby obrót wynikał z przecieku. Chociaż do tej wiedzy dochodziłem stopniowo, doznałem niemiłego wstrząsu”. Podczas pobytu w gimnazjum Nikola został podobno powalony nagle jakimś tajemniczym schorzeniem, a właściwie wieloma schorzeniami do tego stopnia, iż lekarze określili stan jego zdrowia jako krytyczny. By wspomóc go w rekonwalescencji, zezwolono mu na czytanie. W końcu poproszono go o sporządzenie katalogu książek w lokalnej bibliotece. Dzięki temu zadaniu, jak później wspominał, zapoznał się z pierwszymi pracami Marka Twaina. Wielkiej przyjemności odczuwanej z ich odkrycia przypisywał cudowne wyzdrowienie. Niestety, anegdota ta ma piętno apokryfu, ponieważ Twain w tym czasie nie napisał jeszcze niczego, co mogłoby znaleźć się za oceanem, a co dopiero w chorwackiej bibliotece. Jakakolwiek byłaby prawda o tej historii, Tesla lubił ją i trwał przy niej do końca życia. Dwadzieścia pięć lat później spotkał wielkiego humorystę w Nowym Jorku, opowiedział mu o swym doświadczeniu i – jak wspominał – zadziwiło go bardzo, gdy Twain po prostu się rozpłakał. Prawdą jest natomiast, że na nizinnym i bagnistym terytorium Karlovačkiej županiji, której stolicą jest Karlovac, Nikola cierpiał z powodu powtarzających się ataków malarii. Nie powstrzymywało go to jednak przed wykazywaniem szczególnego zainteresowania elektrycznością pod stymulującym wpływem profesora fizyki. Kiedy po skończeniu szkoły wrócił do domu, w Gospiciu szalała właśnie epidemia cholery, którą natychmiast się zaraził. Przeleżał w łóżku dziewięć miesięcy, ledwo mógł się poruszyć i po raz drugi uważano, że nie przeżyje. Zapamiętał z tego okresu siedzącego przy łóżku ojca, próbującego pod – nosić go na duchu, a także to, że ożywił się na tyle, by zaproponować szanownemu rodzicielowi: – Może wyzdrowieję, jeśli zgodzisz się, bym studiował inżynierię? Wielebny Tesla, który nigdy nie ustępował w swej determinacji nakłonienia Nikoli do wstąpienia do stanu duchownego, wpadł w pułapkę swego współczucia: – No… dobrze – mruknął cicho. – Jeśli wyzdrowiejesz… zgoda. * * *\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Wladca_piorunow__Nikola_Tesla_i_jego_genialne_wynalazki-ebookRO/p0206444i020" target="_blank" title="Władca piorunów. Nikola Tesla i jego genialne wynalazki [Przemysław Słowiński, Krzysztof K. Słowiński] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Władca piorunów. Nikola Tesla i jego genialne wynalazki [Przemysław Słowiński, Krzysztof K. Słowiński] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Good bye Europe – Londyn już nie jest z tobą - Welcome to DowMarkets - the best CFD Forex broker\nWedług ekspertów rozwód z Brukselą wpłynie negatywnie zarówno na średnioterminowy, jak i długoterminowy biznes. Brexit najprawdopodobniej zmniejszy realny dochód obywateli Wielkiej Brytanii. W nadchodzących latach PKB kraju będzie się wahać między 1,2% – 4,5%. Całkowity dochód Brytyjczyków spadnie o około 10%. Liczby są przybliżone i zależą od przebiegu wycofania Wielkiej Brytanii z Brukseli: czy odbędzie się według scenariusza twardego, czy łagodnego.\nO czym mówić, jeśli największe korporacje opuszczają kraj: Rolls-Royce, Honda, BMW, Ford, Sony … Ta lista może być kontynuowana, ponieważ nikt nie chce siedzieć na przebudzonym wulkanie, który może wybuchnąć w dowolnym momencie w nadchodzących miesiącach. Ważne etapy negocjacji między Brukselą a Londynem odbędą się pod koniec lutego i na początku lipca 2020 roku. W tych okresach istnieje ryzyko, że rząd Wielkiej Brytanii nie będzie w stanie utrzymać kontroli w swoich rękach, co może doprowadzić do twardego Brexitu, który grozi krajowi jeszcze większymi problemami.\nUdziały chińskiego producenta tkanin do masek wzrosły o 417 proc. w ciągu 6 tygodni\nSwiatowe dostawy komputerów osobistych na całym świecie w 2020 r. spadną o 9%