Tajgowy „surwiwal” | Łukasz Łuczaj\nBy Łukasz Łuczaj dzikie rośliny jadalne, etnobotanika Grudzień 25, 2014\nCzy myślałeś o tym co może się stać kiedy z powodu wszystkich tych politycznych zawirowań siądzie na gospodarka i cały system gospodarczo-społeczny? Zniszczone zostaną elektrownie, szpitale, drogi? Są ludzie w Polsce, którzy przeżyli dużo gorsze rzeczy, takie jak wywózka na Syberię i życie w głodzie czy czterdziestostopniowych mrozach, nie mówiąc o stalinowskim terrorze! Moja koleżanka po fachu i wieloletnia współpracowniczka, dr Ewa Pirożnikow z Zamiejscowego Wydziału Leśnego w Hajnówce (Politechnika Białostocka), zebrała wspomnienia zesłańców na wschodnie rubieże Związku Radzieckiego w bardzo obszernym artykule podsumowującym to co ludzie wywiezieni na Syberię jedli.\nJest to artykuł zamykający tegoroczny numer Etnobiologii Polskiej (wersja pdf jest na stronie: http://etnobiologia.com/2014/eb4_135-172%20piroznikow.pdf). Jest to praca szczególna, powiedziałbym na czasie, kiedy martwimy się ukraiński-rosyjskim kryzysem na wschodzie… Kiedy myślisz, że jest Ci źle, przeczytaj ten artykuł i ciesz się, że nie musisz zbierać „kiedrowych arieszków” (nasion limby) i ostatnich pędów pokrzywy, aby przeżyć… Życzę Wam żeby Putin nie zapukał do Waszych drzwi.\nPoniżej całość artykułu Ewy Pirożnikow w wersji html, opublikowana za zgodą autorki.\nRola pożywienia zbieranego z natury w życiu Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej\nThe role of foraging in the life of Poles deported to the USSR during World War II\nEwa Pirożnikow, Zamiejscowy Wydział Leśny w Hajnówce, Politechnika Białostocka, Ul. Piłsudskiego 8, 17-200 Hajnówka, email: ewapiroznikow@op.pl\nSytuacja życiowa i możliwości przeżycia polskich zesłańców na Sybir (czyli Syberię, Kazachstan, Uzbekistan i wschodnie rubieże europejskiej części ZSRR) były przedmiotem licznych opracowań (Ciesielski 1996, Kowalska 1998, Boćkowski 1999, Kowalski 2008). Jednym z aspektów życia na zesłaniu było zdobywanie produktów żywnościowych z dzikich stanowisk. W opracowaniach można znaleźć informacje o użytkowaniu przez zesłanych Polaków różnych gatunków dziko rosnących roślin, grzybów oraz zwierząt. Jednak opracowania te nie pozwalają określić roli pożywienia zbieranego z natury w przeżyciu w okresie zesłania, skali zbiorów, źródeł informacji o przydatności do spożycia dziko rosnących roślin, grzybów i zwierząt dzikich, sposobach przygotowania pożywienia, konserwacji zapasów oraz oceny tego pożywienia.\nUżytkowanie roślin dziko rosnących i grzybów w okresach głodu było przedmiotem wielu opracowań (np. Maurizio 1926, Łuczaj 2008) lecz opracowania te dotyczyły najuboższych warstw ludności wiejskiej w której pozyskiwanie pożywienia z natury było przekazywane z pokolenia na pokolenie w tym samym środowisku przyrodniczym.\nW okresie II wojny światowej na słabo zagospodarowane obszary Związku Radzieckiego zostały zesłane z Polski (głównie ze wschodnich rejonów) rodziny inteligenckie najczęściej z miast oraz rodziny ziemiańskie, leśnicy, nierzadko również bogaci chłopi (Ciesielski 1996, Boćkowski1999). Ludzie ci trafili do środowisk zupełnie odmiennych od polskich i większość nie dysponowała wiedzą o możliwościach zdobywania pożywienia w lasach i na stepach. Zesłanie można potraktować jako swoisty i tragiczny w skutkach eksperyment społeczny. Prześledzenie strategii dostosowywania się zesłańców do nowego środowiska może być pomocne w rozumieniu w jaki sposób i z jakimi kosztami wiązało się osadnictwo w nowych miejscach w czasach historycznych i prehistorycznych. Relacje zesłańców pozwalają na rekonstrukcję zdarzeń towarzyszących przystosowywaniu się do obcego środowiska społecznego i przyrodniczego.\nMożliwość przeżycia poszczególnych rodzin zależała z jednej strony od: statusu zesłańców, możliwości zatrudnienia, wysokości zarobków, wielkości przydziałów żywności i zaopatrzenia, ilości rzeczy przywiezionych przez zesłańców z Polski, stanu zdrowia i wieku członków rodzin, przedsiębiorczości i determinacji zesłańców a także zmieniającej się w Związku Radzieckim sytuacji politycznej oraz ekonomicznej, stosunku miejscowej ludności do zesłańców, możliwości pomocy rodzin pozostałych w Polsce oraz pomocy udzielanej zesłańcom przez UNRRA i ambasadę RP w Londynie, a z drugiej strony od warunków przyrodniczych w miejscach zesłania oraz umiejętności zdobycia i stosowania informacji niezbędnych dla przeżycia. Inne możliwości zdobywania pożywienia daje step, a inne tajga.\nNiekorzystna sytuacja gospodarcza ZSRR oraz status zesłania były powodem dla którego sprawa pożywienia była określana przez polskich zesłańców jako nadrzędna; „W Sowietach zagadnienie jedzenia stało się sprawą pierwszoplanową dla stałych mieszkańców, a dla (…) Polaków stało się nadrzędne od dwóch lat.” (Chmielewski Stanisław), „Sprawa wyżywienia była najważniejsza.” (Chwiedź Tadeusz). Głód lub niedożywienie zesłańców był największym problemem życiowym; „Chleba przysługiwało 25 deko dla dziecka i 50 deko dla osoby pracującej. Było to bardzo mało, więc ciągle cierpieliśmy głód.” (Cegielska Wanda), „W ciągu sześcioletniego pobytu na Syberii jedliśmy tylko tyle, aby żyć. Jedynie marzenia, aby jeszcze raz w życiu najeść się do syta” (Kotlęga Wanda). „Najpilniejsze zajęcie (dzieci) to szukanie pożywienia i zaspokojenie permanentnego głodu.” (Arasimowicz Wanda).\nW okresach głodu ludzie poszukują rozwiązania problemu i sięgają do zachowań wykraczających poza przyjęte społecznie schematy łamiąc zakazy i ograniczenia. Jednak nie wszystkie ograniczenia i normy społeczne są w takich sytuacjach łamane i różne grupy ludzi zachowują się w tych sytuacjach niejednakowo. Wśród zesłańców praktycznie nie było ludzi, którzy wcześniej doświadczyli głodu i niedożywienia, toteż sytuacja w której się znaleźli wymagała wypracowania specyficznych strategii zapewnienia sobie i rodzinie niezbędnej żywności. „Wszyscy, którzy kiedykolwiek zaznali prawdziwego głodu wiedzą, że jest to wielki pan, silniejszy od śmiertelnego niebezpieczeństwa i który zmusza do ryzyka, a już na pewno do myślenia; Jak się myśli, to zawsze coś z tego może wyjść.” (Kwapiszewski Wincenty). Miarą skuteczności wypracowanych strategii było przetrwanie. Większość tekstów wspomnień opisuje heroiczne wysiłki rodzin podejmowane w celu zdobycia produktów żywnościowych.\nSytuacja żywnościowa Polaków, podobnie jak miejscowej ludności cywilnej, wyraźnie pogorszyła się po wybuchu wojny niemiecko-rosyjskiej; „W 1942 roku wszystkie produkty były zabierane dla wojska” (Różlaska Cecylia), „Początkowo było niedożywienie, a po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej – głód (…) Całe jedzenie szło na front, a poza tym były problemy transportowe.” (Zdzisław Fedus). Zmusiło to rodziny zesłańców do zmian stylu życia.\nCelem pracy jest opis typów zachowań polskich zesłańców na Syberię w sytuacji braku żywności oraz głodu na podstawie pisemnych i ustnych relacji obejmujący (1) pozyskiwanie roślin dziko rosnących, grzybów i dzikich zwierząt w celach kulinarnych, (2) skalę, techniki, miejsca oraz ograniczenia zbioru surowców pokarmowych z naturalnych stanowisk, (3) osoby zajmujące się zbiorem, (4) techniki przygotowywania pokarmów oraz zapasów żywności, (5) ocenę pożywienia oraz (6) źródła informacji o przydatności pokarmowej, przetwarzania i miejscach zbioru.\nPodstawą opracowania były opublikowane teksty wspomnień polskich zesłańców, teksty wspomnień z Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku oraz przeprowadzone ankiety (9 ankiet) – łącznie ze stu miejsc pobytu (Tab.1). Ankieta zawierała pytania o: gatunki użytkowanych roślin dziko rosnących, grzybów i zwierząt dzikich, użytkowane części roślin i zwierząt, formy pożywienia, skalę zbiorów surowców żywnościowych, techniki zbiorów tych surowców, źródła informacji o przydatności pokarmowej dziko rosnących roślin, dzikich zwierząt i grzybów oraz technik zbioru i polowań; osoby zajmujące się pozyskiwaniem żywności z natury, ograniczenia pozyskiwania tych surowców, ocenę pozyskiwanego pożywienia i rolę pożywienia z tych surowców w przetrwaniu w okresie zesłania, miejsce zesłania, pochodzenie społeczne respondenta, wiek, w którym autor lub respondent trafił na zesłanie.\nDo opracowania wybrano 85 tekstów, w których wymieniony jest chociaż jeden gatunek dziko rosnącej rośliny, grzyba lub zwierzęcia użytkowany pokarmowo. Z tekstów wspomnień i jednego pamiętnika zesłańców zostały wybrane informacje, o które pytano w ankietach.\nGatunki identyfikowano na podstawie flory ZSRR oraz konsultacji z botanikami rosyjskimi. W tabelach zostały uwzględnione wszystkie użytkowane gatunki, nawet te o których zebrano pojedyncze informacje, o ile były wzmiankowane w literaturze opisującej pożywienie polskich zesłańców do ZSRR w okresie wojny. Na podstawie atlasów geograficznych, stron i map internetowych określono typ roślinności miejsc zesłania.\nNa podstawie uzyskanych danych obliczono średnią liczbę użytkowanych gatunków przez pojedyncze rodzinę. Oddzielnie dla tajgi, stepu i lasostepu, obliczono liczbę informacji o użytkowaniu poszczególnych części roślin, form pożywienia, osób dokonujących zbiorów i polujących, źródeł informacji o pożywieniu zdobywanym z natury. Za miarę roli dziko rosnących roślin, grzybów i dzikich zwierząt w diecie zesłańców przyjęto udział procentowy informacji o użytkowaniu.\nPozyskiwanie roślin dziko rosnących w celach kulinarnych w większości przypadków następowało dopiero po przeżyciu pierwszej zimy na zesłaniu. Z tekstów, które omawiają zastosowania roślin pokarmowych z dzikich stanowisk oraz z przeprowadzonych ankiet zebrano 561 informacji o użytkowaniu pokarmowym roślin dziko rosnących, co stanowi 68% wszystkich informacji o pozyskiwaniu pożywienia z dzikich stanowisk. 61 relacji pochodziło z miejscowości zlokalizowanych w tajdze, 33 na stepach, natomiast 6 w strefie lasostepu. Polscy zesłańcy użytkowali 68 taksonów roślin (46 gatunki i 22 rodzaje, Tab. 2). Do najczęściej użytkowanych pokarmowo roślin dziko rosnących należała borówka czarna, komosa biała i inne gatunki komosy, pokrzywy oraz borówka brusznica. Większość roślin wykorzystywanych pokarmowo to gatunki i rodzaje występujące na obszarze Polski, chociaż niektóre z nich występują u nas rzadko. Spośród użytkowanych pokarmowo taksonów roślin nie występują dziko w Polce niektóre czosnki, morela, psiząb syberyjski (Erythronium sibiricum), lukrecja, morwa oraz tulipany. Większość tych roślin była użytkowane rzadko (wyjątkiem są dzikie gatunki czosnku). 25 informacji dotyczy użytkowania części nadziemnych określanych jako zielsko lub podziemnych albo grupy roślin określanych jako trawy (czyli rośliny zielne).\nW przypadku czterech relacji nie wykazano użytkowania pokarmowego ani jednego gatunku roślin dziko rosnących (wymienione były tylko grzyby i zwierzęta). W pozostałych przypadkach liczba użytkowanych gatunków roślin przez jedną rodzinę waha się od jednego do 24. Znacznie większą liczbę gatunków użytkowano w tajdze niż na stepach – średnio autorzy wspomnień i ankietowani użytkowali w tajdze ok. pięciu gatunków, natomiast na stepach – dwa. Do najczęściej użytkowanych roślin w strefie tajgi należała borówka czarna, b. brusznica, pokrzywa, komosa i czosnek siatkowaty (Allium victorialis) natomiast w strefie stepu komosa, czosnki, szczaw zwyczajny, psianka czarna oraz pokrzywy (Rys.1).\nNajwiększa liczba informacji dotyczy użytkowania owoców i nasion (257 informacji) oraz pędów nadziemnych i liści (225 informacji); podziemne części roślin – kłącza, korzenie i bulwy, użytkowane były rzadziej, podobnie jak sok i żywica (Rys.2). W strefie tajgi ponad połowa informacji o użytkowaniu roślin dotyczy nasion i owoców natomiast w strefie stepu 60% informacji dotyczy użytkowania liści i pędów (Rys. 3).\nWiększość surowców roślinnych pozyskiwanych z natury była spożywana na surowo (41% wszystkich informacji); w większości były to owoce i nasiona. Najczęściej spożywano na surowo owoce borówki czarnej i nasiona sosny syberyjskiej (limby syberyjskiej) (Tab.2). W formie surowej oprócz liści i pączków spożywano także miazgę, np. brzozy. Niektóre owoce były spożywane na surowo dopiero po przemrożeniu, np. żurawiny, borówki, kalina, jarzębina, dzikie jabłka, róże.\nW formie zup (24% informacji) spożywano głównie liście i pędy. Najczęściej były to liście pokrzywy lub komos. Zupy gotowano także z bulw lilii złotogłów. Na ogół zupy robiono tylko z jednego surowca; „Zebrane do wiadra jagody (czarne) stawiało się na ognisku i gotowało jagodową kwaśną papkę na śniadanie, obiad, deser i kolację.” (Trzaska Lech). Dania bardziej skomplikowane robiono rzadziej; „Babcia (…) kazała nam zbierać lebiodę, pokrzywy, szczaw i ziarenka traw, które rosły przy rzece Irtysz. (…) To wszystko potem było parzone i babcia dodawała jeszcze pisklę wrony.” (Szumowska Franciszka).\nSpożywanie dziko rosnących roślin jako warzywa, podpłomyki lub placki, sałatki, herbaty i przyprawy było znacznie rzadsze niż spożywanie na surowo lub w formie zup – 2-6% dla z wymienionych kategorii. Najczęściej spożywano w formie „szpinaku” liście łobody, komos, pokrzyw, lub smażono liście czeremszy (czosnku siatkowatego) oraz cebule dzikich czosnków i gotowane kłącza łączenia baldaszkowego lub kłącza pałki. W formie placków lub podpłomyków spożywano liście pokrzyw, lebiody, miazgę lipy drobnolistnej, ziarniki traw oraz nasiona lnianki. „Babcia piekła lepioszki (podpłomyki) z otrąb lub ziarenek traw, prosa.” (Szumowska Franciszka). Niektóre surowce, np. owoce czeremchy, kłącza czermieni błotnej, kora brzóz były suszone, mielone na żarnach i dodawane do mąki pszennej lub żytniej z której pieczono podpłomyki. Owoce dziko rosnących roślin były używane także jako nadzienie pierogów, np. owoce czeremchy, maliny kamionki, psianki czarnej.\nFig. 1. Gatunki roślin dziko rosnących najczęściej użytkowane przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Most commonly used species.\nFig. 2. Udział procentowy części roślin dziko rosnących użytkowanych przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Plant parts used.\nFig. 3. Udział procentowy użytkowanych części roślin użytkowanych w strefie tajgi i stepu przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Comparison of plant parts used in the taiga and steppe zones.\nFig. 4. Proporcja między wspomnieniami o roślinach, zwierzętach i grzybach w materiałach archiwalnych. The proportion between wild plants, fungi and animals in the archival materials.\nW 52 analizowanych tekstach wspomnień i ankietach były 102 informacje o spożywaniu grzybów (13% wszystkich informacji o spożywaniu pożywienia zbieranego z natury). W 33 relacjach autorzy nie wymieniają nazw gatunków, tylko piszą „grzyby” (Tab. 3). 83% informacji o spożywaniu grzybów pochodzi z miejsc położonych w tajdze, 9% ze stepu i 8% lasostepu. Analizowany materiał zawiera informacje o spożywaniu 15 taksonów grzybów (Tab.3). Do najczęściej spożywanych grzybów w tajdze należały borowiki, mleczaj rydz, mleczaj okazały (gruździe, hruzdy) i maślaki. Natomiast w lasostepie i na stepie najczęstsze były mleczaj rydz i pieczarki. W niektórych miejscach zesłania jedzono wszystkie gatunki grzybów i spożywano je po wielokrotnym wygotowaniu; „Grzyby wszystkie zbierali i gotowali” (Różalska Cecylia). Grzyby najczęściej spożywano gotowane „na gęsto” lub jako dodatek do zup (Tab.3).\nWśród 100 analizowanych tekstów i ankiet w 53 znajduje się 151 informacji o użytkowaniu dziko żyjących zwierząt w celach pokarmowych, co stanowi 19% wszystkich informacji o pozyskiwaniu żywności w z natury. Najliczniejsze informacje dotyczą użytkowania ryb (63 informacje) i ptaków (53 informacje), podczas gdy ssaki były użytkowane rzadziej (34 informacje) (Tab.4). O użytkowaniu pokarmowym gadów jest tylko jedna informacja. W celach pokarmowych pozyskiwano zwierzęta należące do 33 taksonów; ze ssaków – najczęściej susły i zające, z ptaków – wrony, z ryb – szczupaka. Poszczególne relacje dotyczą użytkowania od jednego do trzech gatunków ssaków, do czterech gatunków ptaków oraz do pięciu gatunków ryb. Dziko żyjące zwierzęta służyły jako pożywienie w strefie stepu częściej niż tajgi – w 70% relacji ze strefy stepu są informacje o użytkowaniu pokarmowym zwierząt, natomiast ze strefy tajgi – w 43% relacji. Średnia liczba użytkowanych gatunków zwierząt przez jedną rodzinę w strefie stepu wynosi 2,6 natomiast tajgi 1,8.\nNajczęściej użytkowano tusze dorosłych zwierząt, jajka różnych gatunków ptaków oraz pisklęta (najczęściej wrony) oraz spiżarnie chomika, myszy polnej i burunduka (Tab. 4).\nTusze zwierząt były pieczone we własnym tłuszczu lub gotowane. Jajka spożywano także najczęściej gotowane lub smażone. Jest tylko jedna relacja o spożywaniu jajek na surowo.\nStosunkowo najłatwiejsze do zdobycia były zasoby spiżarni susłów, burunduka, dzięcioła czy myszy; „Jedna spiżarnia myszy to dobra garść zboża” (Chwiedź Tadeusz), „Kilka razy natrafiłam na nory chomików. Ukryte w nich ziemniaki były dorodne, nie przemarznięte. Przyniesione do domu starczyły na cały tydzień.” (Korczowska Apolonia).\nW większości przypadków warunkiem przetrwania było przygotowywanie zapasów zimowych. Rodziny, które nie miały zapasów nie były w stanie przeżyć zimy; „Na zimę w zasadzie nie robili zapasów. Wymarło 70% ludzi.” (Studoł-Podhajska Stefania). „Lato i jesień maksymalnie wykorzystywaliśmy (…) do gromadzenia zapasów na zimę, wiedzieliśmy, że tylko dzięki nim mamy szansę przetrwania długiej syberyjskiej zimy, która trwa nawet osiem miesięcy. (…) Przypominam sobie, że najbardziej trudna do przetrwania była zima roku 1940/41. (…) Z głodu pojawiła się już opuchlizna. Wszyscy leżeliśmy w przekonaniu, że już nikt z nas się nie uratuje. (…) Po tej dramatycznej zimie wszyscy staraliśmy się o zapasy na zimę” (Kowalski Jerzy).\nNa zimę gromadzono najwięcej owoców, najczęściej w formie mrożonej lub suszonej (10% informacji), albo kiszonej. Gromadzenie zapasów wymagało znajomości technik przechowywania; „Przechowywano czarne jagody, borówki, maliny i poziomki w wiecznej zmarzlinie. Wg porad miejscowych należało ulepić ze śniegu beczkę, dla wzmocnienia polać wodą tworząca powłokę lodową i zabezpieczyć otwór – doskonale zamrożone owoce służyły do wiosny” (Helwing Zofia), „Borówek zbierano dużo, bo późno dojrzewają i można było mrozić” Użycki Zbigniew). W strefie stepu przeważały zapasy roślin w formie suszu „Co się dało suszyliśmy na słońcu.” (Studoł-Podhajska Stefania), „Poziomki suszyliśmy na zimę na dachu lepianki.” (Wieligda-Czerpak Romualda), „Dzikie truskawki suszono na zimę na słońcu.” (Kwapiszewski Wincenty).\nZapasy te były niekiedy duże; „Na zimę jedna beczka zamrożonej brusznicy” (Fudała Tadeusz, Eugeniusz Kowalski) lub dwie skrzynki brusznic zamrożonych na zimę (Fedus Zbigniew). „Właziliśmy na te drzewa (limby syberyjskiej), napełnialiśmy torby szyszkami. Przynosząc w pobliże domostw, wkładając w żar rozpalonego ogniska, łuski się rozchylały, umożliwiając wydobycie orzechów. Zjadało się na bieżąco i robiło zapasy na zimę.” (Skirgajło Henryk), „Naraz przynosiłem worek orzeszków cedrowych ok. trzech litrów” (Użycki Zbigniew). Jednak robienie zapasów było w wielu przypadkach ograniczone, np. „Niewiele robiono zapasów, bo brakowało naczyń (Lasek Stanisław), „Beczki i sól ograniczały robienie zapasów na zimę, nie mówiąc już o braku czasu na dalekie eskapady w tajgę, zaś dzieci same nie mogły daleko się oddalać.” (…) „Na zapasy nie było miejsca w barakach. Później Polacy sami zbudowali komórki na przechowywanie beczek z czeremszą i grzybami, gdzie stały zamrożone. Kłopot był z odmrażaniem.” (Użycki Zbigniew).\nWielu autorów wspomina, że ważną częścią zapasów na zimę były grzyby, najczęściej w formie kiszonej lub suszu używanego do gotowania zup. Zbigniew Użycki i Anna Gerus piszą, że grzyby solono w skrzynkach lub w beczkach. Niekiedy były to owocniki jednego gatunku; „Rydze kiszono w beczkach.” (Knysz Zofia).\nW czternastu relacjach są informacje o gromadzeniu ryb na zimę w formie mrożonej lub suszonej; „Ryby solono i suszono na słońcu” (Chwiedź Tadeusz), „Drobne ryby suszone były na pieczce” (piecu) (Fedus Zbigniew). W miejscach położonych nad obfitującymi w ryby rzekami gromadzono ich dużo; 2-3 worki suszonych ryb na zimę (Chwiedź Tadeusz).\nSkala i techniki zbiorów, połowów i polowań\nSkala zbiorów surowców roślinnych była bardzo zróżnicowana. Niektóre surowce były zbierane w dużych ilościach, poziomki do dwóch wiader dziennie zbierało dziecko (Wieligda-Czerpak Romualda), lub „Ziemlanikę (takie poziomki o dużych owocach) woziło się z lasu całymi beczkami.” (Czerwonko Anna), „Na górach położonych kilka kilometrów od naszych chat rosły maliny, czarne jagody, poziomki. W ciągu piętnastu minut można było nazbierać wiadro malin.” (Kwapiszewska-Chorąży Jadwiga), „Przynosimy do domu całe kosze czarnych jagód, moroszki.” (Nizioł Lachocka Gizelda), „Czeremszy i dzikiej cebuli można było nazbierać do 10-20 kilogramów dziennie.” (na skup) (Fedus Zbigniew). „Przez całe lato pokrzywy odrastały i nie tylko my dzieci, ale i dorośli zbierali to zielsko całymi workami. Pamiętam, tatuś gdzieś pod koniec sierpnia przyniósł, idąc z pracy cały wór starych pokrzyw. (…) Trzeba dodać, że w pobliżu już nie było żadnych pokrzyw i żadnego zielska, które można by było zjeść. Wszystko było wydarte i wyzbierane do ostatniego korzonka.” (Arasimowicz Wanda). Ceniono także nawet niewielkie zasoby, np. „W zagajniku brzozowym było trochę jagód” (Żdanowicz Lidia).\nW tajdze na ogół zbierano dużo grzybów; „Tej jesieni było dużo grzybów. (…) w 15 minut można było nazbierać pełny worek.” (Korczowska Apolonia). W niektórych rejonach grzyby obficie pojawiały się na stepach; „Jesienią (…) cały step pokrywał się białymi kapeluszami (pieczarek). Gotowało się je, suszyło i jadło do woli” (Chorąży-Kwapiszewska Jadwiga). W miejscach w których występowały grzyby, zbierali je prawie wszyscy zesłańcy; „W tutejszych lasach było dużo niebezpiecznych żmij, więc ludzie bali się chodzić na grzyby. Jednak ponieważ stanowiły one uzupełnienie posiłków i ratowały przed głodem, prawie każda rodzina suszyła grzyby na zimę.” (Kunysz Zofia). W miejscach w których grzyby pojawiały się rzadko były także zbierane; „Raz udało mi się zaleźć w opuszczonym wąwozie, gdzie był koński nawóz – pieczarki.” (Gruntowska Alina), „Pieczarki były rarytasem. Rosły tylko w jednym miejscu – 3-4 km od osiedla.” (Bobiatyński Zdzisław).\nIlość pozyskiwanych zwierząt zależała przede wszystkim od ich obfitości, możliwości ich pozyskania a także sprytu i zaradności „myśliwych” i „rybaków”. Zbigniew Fedus podaje, że mięso upolowanych ptaków było posiłkiem dwa-trzy razy na tydzień, w relacji Marii Sobieckiej jest wzmianka, że chłopcy przynosili do domu dużo wróbli upolowanych procą, Lidia Żdanowicz podaje, że niekiedy udawało się upolować do 12 susłów dziennie. W niektórych rejonach wiosną ważną częścią diety były jaja dzikich ptaków (Tyczyński Napoleon).\nAutorzy relacji piszą najczęściej, że polowania nie były łatwe; „Stawialiśmy sidła, ale było mało wróbli.” (Sypuła-Gliwa), „Wiosną udawało się upolować kilka susłów i chomików.” (Wołk Krzysztof). Tam, gdzie pozyskanie zwierząt było łatwe, eksploatowano zasoby do wyczerpania; „Koło sowchozu wszystkie pisklęta wron były zjedzone.” (Chwiedź Tadeusz).\nPodczas zbiorów dziko rosnących roślin rzadko używano jakiś ułatwień czy urządzeń; w relacjach zesłańców znalazły się tylko kilka wzmianek na ten temat, np. żeby zbierać żurawiny chłopcy zbudowali z chrustu wołczą trapę (kładkę z chrustu) przez bagno i chodzili na szerokich nartach (Eugeniusz Kowalski) „Borówki ze spiżarni burunduków płukało się z piasku i albo na sprzedaż, albo na zimowe zapasy” (Eugeniusz Kowalski), „Czarne jagody zbieraliśmy specjalnymi zbieraczkami wykonanymi z drutu” (Pilecka-Klera Janina).\nPolowanie i łowienie ryb wymagało sprzętu, który najczęściej był wytwarzany własnym sumptem przez zesłańców. W rejonach nadrzecznych oraz w pobliżu jezior ryby były stosunkowo najłatwiejsze do zdobycia. Często wiosną po ustąpieniu wylewów na łęgach ryby łapano ręcznie z wysychających oczek wodnych lub zbierano z trawy (Wojtyło Roman).\nW wielu rejonach ZSRR pozyskiwanie dzikich zwierząt przez polskich zesłańców było ograniczone ponieważ przestrzegano administracyjnych zakazów polowań i połowu ryb; „Łowienie ryb na własną rękę było w Sowietach surowo zabronione.” (Chmielewski Zdzisław), „Rosjanie nie pozwalali Polakom łowić ryb wędką” (Wojtyło Roman). Najpoważniejszym graniczeniem był brak broni i sprzętu; „Z powodu braku sprzętu i broni łowieckiej (…) to chodzące i latające czy też pływające „jedzenie” było wciąż poza zasięgiem głodujących.” (Fedus Zbigniew). Niektórzy zesłańcy nie spożywali np. jaj i piskląt z powodu skrupułów moralnych; „Kiedyś pozbierałyśmy jajka dzikich ptaków, ale mama zabroniła tego” (Śmigielska Aleksandra). Na ptaki polowano z użyciem procy (Sobiecka Maria, Kaczyński Włodzimierz) albo zastawiono na nie sidła (Sypuła-Gliwa J., Łazdowski Józef, Czyżyński Tadeusz). Wykonanie i obsługa tych urządzeń wymagały nie lada pomysłowości i umiejętności; „Zimą wabiło się wrony i łapało na haczyk.” (Chwiedź Tadeusz). W sidła łapano także susły, świstaki i zające (Krzywiński Kazimierz, Tyczyński Napoleon, Jadowska Regina, Żdanowicz Lidia, Czyżyński Tadeusz, Fedus Zbigniew). Na susły i chomiki polowano zalewając nory wodą (Żdanowicz Lidia, Paryżak Zofia, Chwiedź Tadeusz). Były to jednak trudne zadania i nie zawsze się kończyły sukcesem; „Polowanie na susliki nam się nie udawało.” (Pachocka Stefania). Bardzo nieliczni zesłańcy mieli możliwość polowania własną lub pożyczoną bronią śrutową; „Na broń śrutową nie trzeba było mieć żadnego zezwolenia (tylko na kulową było potrzebne zezwolenie)” (Kwapiszewski Wincenty).\nDo połowu ryb najczęściej używano zrobionej z leszczynowego kija wędki z haczykiem własnej roboty lub ościeniem (Pachocka Stefania, Burzyński Kazimierz, Wojtyło Roman, Skirgajło Henryk). Niekiedy łowiono własnoręcznie wykonaną siecią lub podbierakiem (Dziedzic Marian, Wilk Hilary Marcin, Kuczyński Henryk, Sedlak Danuta). Sprzęt do łowienia ryb niekiedy wypożyczano u miejscowych (Janocha Albin, Kaczyński Włodzimierz).\nSkala zbiorów niektórych produktów była niekiedy na tyle duża, że część produktów zbierano na skup i handel; zbierano najczęściej owoce (borówki brusznicy, rzadziej borówki czarnej, bagiennej, żurawin, liście czeremszy, szczawiu). Niektóre rodziny zesłańców nie użytkowały borówek, lecz zbierały je wyłącznie na sprzedaż (Jarosz Stanisław). Za sprzedane surowce kupowano żywność albo ubrania, np. ciepłe skarpety; „ (…) sprzedaję (…) jednego rubla za szklankę jagód. Ludzie szybko rozkupują, a ja zadowolona lecę po chleb, a potem zupę” (Nizioł Lachocka Gizelda) , „Za jedno wiadro jagód można było kupić jedną szklankę mleka, lub jedną szklankę kaszy, mąki lub cukru” (Kwiatkowska Danuta). W niektórych obozach dzieci były zmuszone przez nadzorców z NKWD do zbierania jagód na skup w celu wykonania planu skupu (Wronka Zofia). W niektórych przypadkach dzieci organizowały ”brygady” zbieraczy i sprzedawców; Chłopcy zbierali brusznicę, a starsze siostry jeździły do miasta sprzedawać (Eugeniusz Kowalski).\nGrzyby na skup zbierane były rzadko – w analizowanym materiale jest sześć informacji o zbieraniu grzybów na skup.\nMiejsca zbiorów, połowów i polowań\nNajchętniej zbierano rośliny w pobliżu miejsca zamieszkania, np. pokrzywy pod płotem (Jewtucha Bronisława), „Skoro świt wylegali z baraków staruszkowie, dzieci i tzw. nietrudnosposobnyje, którzy bardzo skutecznie oczyszczali z chwastów najbliższe otoczenie.” (Fedus Zbigniew), „Pokrzywy i lebiody było mało – rosły tylko przy śmietnikach. Kto pierwszy się dorwał, to miał.” (Eugeniusz Kowalski). Stanowiska roślin używanych do gotowania w sąsiedztwie miejsc zamieszkania były eksploatowane do wyczerpania, np. „Wokół sowchozu wszystko było zjedzone.” (Chwiedź Tadeusz), „Wszystka trawa była jadalna. Nawet toczyły się walki o lebiodę, której również brakowało.” (Domagała Franciszka). Zbiór roślin w sąsiedztwie miejsca zamieszkania pozwalał przeżyć osobom samotnym i chorym, np. Stanisław Fudali wspomina, że kiedy był w domu sam (rodzice w tym czasie pracowali daleko od domu i nie wracali na noc) w okresie choroby komosa i łopian z obejścia były jedynym pożywieniem.\nW większości przypadków sytuacja zmuszała do zbierania roślin daleko od miejsca zamieszkania, np. „Po lebiodę i lucernę ludzie chodzili po kilka kilometrów w step” (Lasek Stanisław), „Aby uzbierać ziół (na zupę) trzeba było chodzić 10 km.” (Szumowska Franciszka), ”Po kiedrowyje orzeszki (nasiona limby syberyjskiej) chodzono daleko (do 10 km), bo koło pasiołka wszystko było wyzbierane.” (Użycki Zbigniew), „Chodziłam kilka razy do lasu z jedną Rosjanką kilkanaście kilometrów po poziomki.” (Kierska Halina), „Kilometrami chodziliśmy po jagody” (Arasimowicz Wanda).\nZbiór roślin napotykał na różne ograniczenia. Początkowo – do amnestii w roku 1941 wyprawy po rośliny do lasu były rzadkie i ograniczone do zbiorów w drodze z pracy, ponieważ zesłańcom nie wolno było oddalać się od miejsca zamieszkania. Największymi ograniczeniami był jednak brak znajomości miejsc i silny lęk przed zabłądzeniem w tajdze, np. „Zapuszczanie się w głąb tajgi, może z nadzieją na zdobycie czegoś innego do zjedzenia, graniczyło z samobójstwem. Nieznany teren pełen groźnych pułapek, jakimi były topieliska, bagna, moczary. Brak doświadczenia, nieoznakowanie szlaków decydujących o znalezieniu drogi powrotnej stanowiło śmiertelne zagrożenie.” (Trzaska Lech), „Chodzili po jagody, ale bali się chodzić do tajgi, bo tam ludzie błądzili.” (Sypuła-Gliwa J.), „Ludzie ginęli w tajdze – były dwa wypadki, że nie wrócili” (Użycki Zbigniew), „Bardzo bałem się chodzić sam przez las. (…) i znowu wyszliśmy z tego okropnego lasu.” (Sieczko Bronisław). Lęk zesłańców budziły także niebezpieczne zwierzęta, np. „Zbierano też maliny, ale tam były niedźwiedzie i ludzie bali się.” (Fudała Tadeusz). Mimo obaw dzieci przedsiębrały nawet dalekie wyprawy po pożywienie ponieważ „Głód jest silniejszy niż strach.” (Chwiedź Tadeusz). Dalekie wyprawy w step budziły mniej obaw niż tajga; „Podobało mi się tam, wszędzie widziałam taką ogromną przestrzeń, same równiny, nawet nie ma na czym oka zawiesić. Step jak okiem sięgnąć (…). Nareszcie nie otaczały mnie ogromne i straszne drzewa.” (Bijaczyk Irena).\nZbieranie niektórych roślin wymagało od dzieci nie tylko odwagi, cierpliwości oraz dużych nakładów pracy ale także pokonywania trudności terenowych, „Jednym z utrudnień były moczary i bagna. (…) Mama zawsze błagała nas, żebyśmy uważały.” (Michalik Łucja), „Na jagody rzadko jeździli, bo były za rzeką (Obem)” (Sawicki Jan).\nZbieranie niektórych roślin wymagało znacznej sprawności fizycznej, np. „Orzeszków cedrowych nie dało się dużo zbierać, bo na niższych gałęziach były zebrane wszystkie szyszki, a na drzewa nie dało się wchodzić, bo bardzo kruche gałęzie.” (Sawicki Jan) toteż orzeszki cedrowe zbierano najczęściej w czasie wyrębu drzew (Wądołowska Irena).\nNa suchych stepach możliwości zbioru ogranicza fenologia roślin; „Na stepie rośliny były tylko wiosną. Potem step wysychał.” (Bujalska Irena) oraz właściwości szaty roślinnej; „Lebioda była jedyną rzeczą, jaką można było znaleźć na stepie, a potem spożytkować jako jedzenie” (Siedlecka Barbara).\nKto zbierał rośliny jadalne z dzikich stanowisk?\nZbieraniem roślin do celów kulinarnych zajmowały się głównie dzieci bez dozoru i pomocy dorosłych; na 188 informacji o osobach zbierających 90% dotyczy dzieci. „Do zadań dzieci należało wspomaganie rodzin w zaopatrywaniu w dary natury nadające się do jedzenia” (Śmigielska Aleksandra), „Im bardziej byliśmy głodni, tym bardziej stawaliśmy się zaradni i kiedy rodzice szli do pracy do lasu, my dzieci myśleliśmy jak im pomóc” (Fabiańska-Szczyglewska Jadwiga), „Podczas wakacji chodziliśmy z innymi dziećmi po szczaw, jagody, grzyby nad rzekę lub w tajgę” (Sieczko Bronisław), „Przyszło lato (1940), żywność się skończyła. Ja i moja siostra Jadwiga miałyśmy za zadanie zbierać w lesie to, co można było zjeść” (Dzieci) (Michalik Łucja).\nW zbiorach roślin nie zaznacza się różnica między udziałem chłopców i dziewcząt– najczęściej na zbiór roślin do tajgi lub na step wychodziły wszystkie starsze dzieci (88 informacji). Niekiedy zbioru dokonywały dzieci samotnie wybierając się do tajgi lub na step. Dotyczyło to surowców najbardziej poszukiwanych i występujących w niewielkich ilościach, np. komos. W 17 przypadkach zbiorem roślin zajmowały się dzieci w towarzystwie niepracujących osób nietrudnosposobnych, czyli starców i chorych; „Latem dnie są bardzo długie, więc po pracy wszyscy idą do lasu na jagody.” (Nizioł-Lachocka Gizelda), „Do obowiązków dzieci starszych i niepełnosprawnych należało zbieranie grzybów i jagód z których część suszono na zimę.” (Musur Józef). W nielicznych przypadkach zbiorem zajmowały się same osoby dorosłe.\nGotowaniem pożywienia dla całej rodziny w wielu przypadkach zajmowały się dzieci. „Dzieci wykopywały te susaki (łączeń baldaszkowaty, Butomus umbellatus) i gotowały dla pracujących rodziców.” (Fabiańska-Szczyglewska Jadwiga).\nZebrano 43 informacje o tym, kto zaopatrywał rodziny w grzyby. W 81% były to same dzieci, natomiast w pozostałych przypadkach – dzieci razem z niepracującymi osobami dorosłymi. W zbieraniu grzybów równie często uczestniczyli chłopcy jak dziewczęta.\nStawianiem sideł na zwierzęta, polowaniem i łapaniem ryb najczęściej zajmowały się dzieci; z 83 uzyskanych informacji 90% dotyczyło dzieci. Polowaniem i pozyskiwaniem ryb znacznie częściej zajmowali się chłopcy niż dziewczęta. W wielu relacjach podkreślona jest rola sukcesów łowieckich i wędkarskich chłopców w przetrwaniu rodzin w okresie zesłania; „Od Rosjan kupiłem starą strzelbę. Gdyby nie ja, to my byśmy zginęli w tej tajdze z głodu.” (Bancewicz Józef), „W wolnych chwilach (od podstawowych zajęć) chodziłem nad rzekę łowić ryby, nieraz sam, innym razem z kolegami (…). Złapanie choćby kilku ryb, łagodziło zapotrzebowanie na mięso i tłuszcze.” (Kawa Mieczysław), „I tak nasz brat zaczyna łowić wspólnie ze staruszkiem ryby w oddalonej o pięć kilometrów rzece. (…) Już nie przymieramy głodem, a nawet możemy trochę usmażonych rybek sprzedać na pobliskim ryneczku ” (Pilecka-Klera Janina), „Potem jak ojciec mi pokazał jak łowić ‘na żywca’ ryb starczyło dla całej rodziny” (Fedus Zbigniew).\nRola dziko rosnących roślin, grzybów i dzikich zwierząt w diecie zesłańców\nRola surowców spożywczych zbieranych w naturze w diecie zesłańców zależała od skali zbiorów, połowów i polowań, umiejętności przyrządzania surowców oraz oceny smaku. W diecie we wszystkich strefach roślinności największe znaczenie odgrywały rośliny; w strefie tajgi rośliny miały największe znaczenie – udział informacji o kulinarnym użytkowaniu roślin dziko rosnących w strefie tajgi był znacznie wyższy niż w strefie stepu (Rys. 4). W strefie stepu znacząco większe znaczenie w diecie stanowiły produkty zwierzęce niż w tajdze. Grzyby odgrywały mniejszą rolę niż rośliny i zwierzęta; w strefie tajgi ich udział w diecie był wyższy niż na stepie. Rola wymienionych grup organizmów w diecie zesłańców osadzonych w strefie lasostepu była podobna jak na stepach, lecz większe znaczenie miały grzyby.\nNajczęściej dziko rosnące rośliny były użytkowane w okresach przednówków; „Wiosną pokrzywy były codziennym pożywieniem, później szczaw i komosa” (Misiejuk Józef,), „Pokrzywa i lebioda były stałym pożywienie na wiosnę” (Jerzy Kowalski). Często dziko rosnące rośliny i grzyby latem były jedynym pożywieniem, szczególnie dotyczyło to tych zesłańców, którzy pracowali w sowchozach w których za pracę płacono dopiero po zakończeniu zbiorów płodów rolnych. „Latem żywiliśmy się grzybami, jagodami i zielskiem” (Bils Maria), „Gotowało się zupy z lebiody, pokrzywy, końskiego szczawiu, raczej nikt czegoś innego nie gotował.” (Gruntowicz Alina), „Latem pokrzywa, lebioda i inne rośliny rosnące w polu i tajdze były podstawą wyżywienia” (Kuczyński Henryk), „Jagody, grzyby i zielsko wszelkiego gatunku – to pożywienie na co dzień” (Arasimowicz Wanada), „Wiosną i latem żywiły nas stepy, zielem do zup wodnistych zaprawionych lebiodą z drobnymi buraczkami pastewnymi (…) placki ze zmarzniętych ziemniaków z dzikim ryżem” (nasionami lnianki) (Chirowski Henryk), „Tajga w okresie wiosny i lata może wyżywić ludzi.” (Misiejuk Józef), „Grzyby, szczaw, lebiodę i pokrzywy gotowano tylko latem – zimą jedzono w stołówce.” (Śmigielska Aleksandra), „Nie posiadaliśmy żywności, a jedynym źródłem utrzymania stała się borówka czernica, której w otoczeniu było pod dostatkiem. Zebrane wiadra jagody stawiało się na ognisku i gotowało jagodową kwaśną papkę na śniadanie, obiad, deser i kolację.” (Trzaska Lech).\nWielu przypadkach dziko rosnące rośliny były jedynie uzupełnieniem diety i taktowane były jako żywność funkcjonalna; „Pokrzywa była naszym uzupełnieniem pożywienia” (Stadnik Stanisław), „W lasach stopniowo pojawiły się porzeczki, maliny, jagody, borówki i żurawiny. Mieliśmy wreszcie wspomagające źródło żywności, tak potrzebne wycieńczonemu organizmowi.” (Korczowska Apolonia), „Trochę na jagodach, malinach, trochę jeszcze na moroszkach, też bardzo smacznych i na porzeczkach czerwonych i czarnych ludzie przyszli do siebie i odżyli.” (Studoł-Podhajska Stefania). W innych przypadkach podawano, że był to sposób na tymczasowe tłumienie głodu „Jak chleba nie było, to żyłyśmy tylko czarnymi jagodami.” (Studoł-Podhajska Stefania), „Wykopywało się patykiem sarnaki (bulwy lilii złotogłów) i jadło się na surowo; trochę to głód tłumiło (Eugeniusz Kowalski), „Było tam dużo dzikich roślin, którymi można było się pożywić i chociaż trochę stłumić głód, który towarzyszył nam codziennie” (Jerzy Kowalski). „Jagody zaspakajały głód.” (Studoł-Podhajska Stefania), „Żywicę żuło się, by oszukać głód.” (Kwiatkowska Danuta), Puczkę (Heracleum sibiricum) jadło się po trochu żeby nie czuć głodu (Eugeniusz Kowalski).\nGrzyby były ważnym produktem żywnościowym zesłańców szczególnie latem i jesienią; „Latem żywiliśmy się grzybami, jagodami i zielskiem.” (Bils Maria).\nMięso zwierząt było znaczącą częścią diety i pozawalało uniknąć głodu w nielicznych przypadkach; „Mięso susłów było na wiosnę podstawowym pożywieniem.” (Paryżak Zofia). Najczęściej zwierzęta były tylko urozmaiceniem skąpej i monotonnej diety; „Chomiki były uzupełniającym pożywieniem.” (Chmielewski Zdzisław), „W wolnych chwilach (od podstawowych zajęć) chodziłem nad rzekę łowić ryby, nieraz sam, innym razem z kolegami (…). Złapanie choćby kilku ryb, łagodziło zapotrzebowanie na mięso i tłuszcze.” (Kawa Mieczysław), „Jak ojciec zdobył prawdziwe haczyki, złowione ryby w znacznym stopniu wzbogaciły nasze skromne racje żywnościowe.” (Fedus Zbigniew), „Pragnienie białka zwierzęcego zaspakajaliśmy okazjonalnie zjadając jaja dzikich ptaków.” (Wołk Krzysztof). Pożywienie z dzikich zwierząt było bardzo cenione przez polskich zesłańców i przygotowywano je przede wszystkim dla osób chorych i wycieńczonych, np. Irena Walczak podaje, że mięso świstaków było jedzeniem dla rekonwalescentów.\nW przypadku 85 analizowanych tekstów wspomnień i ankiet są informacje na temat zawodu zesłanych osób. Największy udział mają rodziny inteligenckie (urzędników, policjantów i wojskowych) oraz chłopskie odpowiednio 26 i 25%), mniejszy udział mają autorzy z rodzin osadników wojskowych (19%), ziemiańskich (14%) oraz leśników (13%) natomiast najmniejszy z robotniczych (4%). W większości wyróżnionych grup zawodowych relacje pochodzą głównie z tajgi, tylko w grupie inteligentów większość relacji dotyczy stepu. Wyróżnione grupy różniły się średnią liczbą użytkowanych dziko rosnących roślin, grzybów i dzikich zwierząt. W strefie tajgi największą liczbę taksonów dziko rosnących roślin, grzybów i dzikich zwierząt użytkowały rodziny leśników (średnio 13 gatunków), w rodzinach chłopów użytkowano średnio ok. 5,6 taksonów, wojskowych – pięciu, ziemiańskich 4,5.\nŹródła wiedzy o jadalnych roślinach dziko rosnących\nMożliwości zdobywania pożywienia z natury ograniczał brak informacji o jadalnych roślinach i miejscach ich występowania. Grupy polskich zesłańców początkowo żyły w pełnej izolacji od miejscowej ludności i były pozbawione możliwości zdobywania informacji niezbędnych do przetrwania w warunkach syberyjskich; „Tubylcy początkowo bali się kontaktów z nami, ponieważ oficjalna propaganda przedstawiała nas jako nieludzkich prawie potworów, wyzyskiwaczy. Jednak bardzo szybko zweryfikowali swoją opinię i już bez żadnych oporów nawiązywali kontakty, zwłaszcza handlowe.(…) Byli przy tym życzliwi i ciekawi życia w Polsce.” (Kwapiszewski Wincenty). W analizowanych wspomnieniach zesłańców znalazło się 128 informacji o źródłach wiedzy na temat użytecznych pokarmowo roślin oraz technik zbioru, przygotowywania do spożycia oraz przechowywania. 66% informacji pochodziło od dorosłych Rosjan, Kazachów, Ukraińców i innych nacji zamieszkujących osady w których zostali osadzeni polscy zesłańcy lub wsie w najbliższym sąsiedztwie. W przypadku 78 informacji (z 543) o jadalnych roślinach dziko rosnących podane są tylko nazwy w języku rosyjskim, kazachskim lub uzbeckim (Tab. 2). „W przeżyciu pomagały nam kobiety kazachskie.” (Siedlecka Barbara), „O tym, co zbierać do jedzenia dowiedzieliśmy się od Rosjan.” (Sawicki Jan) „Rosjanie nauczyli jaką trawę (do jedzenia) zbierać, jak zdzierać skórkę z młodych brzózek i zbierać zeszłoroczne jagody.” (Studoł-Podhajska Stefania), „Nas uczyła odróżniania roślin jadalnych Rosjanka, która miała pięcioro dzieci.” (Michalik Zofia), „Rosjanie podpowiadali nam, że należy latem zbierać w górach korzonki dzikiego czosnku oraz soczyste łodygi różnych ziół, których było pod dostatkiem, a które drobno pokrajane spożywano jako sałatki.” (Urbanowicz Stanisława), „Miejscowi byli bardzo przyjaźni i nas uczyli jak leczyć domowymi sposobami i co nadaje się do jedzenia” (Pachocka Stefania), „Gdyby nie Kazachowie, to nikt by nie przeżył. Oni patrzyli na nas trochę inaczej niż Rosjanie.” (Kostrzewa Irena). Albin Janocha pisze, że od Rosjan nauczyli się zbierać jagody do naczyń zrobionych z kory brzozowej. Często grupy polskich zesłańców nie były skonsolidowane i kontakty z miejscową ludnością były lepsze niż „ze swoimi”; „Bardziej można było polegać na Rosjaninie niż na Polaku. Polak za jedzenie by oczy wydrapał” (Sworowska Zofia), „Polacy byli ze sobą skłóceni; lepsze były stosunki z Rosjanami.” (Sawicki Jan). Z upływem czasu Polacy uczyli się korzystać z różnych kontaktów z miejscową ludnością „W czasie zabaw tanecznych (…) nawiązało się wiele przyjaźni i innych związków zbliżających do siebie tę młodzież. W niektórych wypadkach kontakty z Rosjankami były korzystne dla Polaków i ich rodzin.” (Korczowska Apolonia). Ograniczeniem zdobywania informacji była początkowo bariera językowa. W pierwszym roku (1940) nie było kontaktu z Kazachami, bo nie rozumieliśmy ich języka.” (Bujalska Irena).\nPrzejmowano także zwyczaje dawno osiadłych mieszkańców Syberii obserwując ich zachowania; „Jadło się pokrzywy i inne rośliny, które spożywali mieszkający tu ludzie” (Musur Józef). Polscy zesłańcy dostosowywali zwyczaje miejscowe do swoich potrzeb i gustów; „Dziki czosnek kambała pokazał Rosjanin i używaliśmy ich bulwek jako przyprawy do zup.” (Kwapiszewski Wincenty). Herbata z liści żurawiny jest pyszna – nauczyłyśmy się jej od Rosjan, natomiast od Kazachów nauczyłyśmy się przyprawiania koniny piołunem.” (Helwing Zofia).\nJednak zwyczaje pokarmowe obcych nie zawsze były możliwe do zaakceptowania i nawet w sytuacjach krytycznego głodu Polacy uważali je za niedorzeczne, np. „Tymczasem w okresie, kiedy ja łaziłem po obozie, druga brygada wschodnich ludzi, tj. Chińczyków, Koreańczyków, Kirgizów itd. – 20-30 ludzi (…) Z głodu zbierali różne zioła i korzenie, gotowali to i jedli. Aż trafili na nieznane rośliny, a może za dużo się najedli, jednym słowem 32 Chińczyków zmarło, został tylko brygadzista Rosjanin, który nie chciał tego jeść, miał szczęście.” (Kuczyński Edward).\n17% informacji pochodziło od miejscowych dzieci. Polscy zesłańcy z pewną trudnością pokonywali opory przed nawiązywaniem kontaktów w miejscowymi. Takich oporów miały najmniej dzieci; „Z miejscowymi trzeba było żyć bez zadzierania, liczyła się zaradność. (…) odrazu zaprzyjaźniliśmy się – nie było na co czekać. Wszystko wiedzieliśmy od miejscowych.” (Bobiatyński Zdzisław), „Zawieraliśmy przyjaźnie z kazachskimi i ruskimi dziećmi.” (Wołk Krzysztof), „Polskie dzieci trzymały się razem, co nie przeszkadzało przyjaźnić się z dziećmi miejscowymi. Piszę miejscowymi, ponieważ w sowchozie była istna mieszanka. Obok Rosjan byli Kozacy, Ukraińcy (…).” (Gruntowicz Alina).\nW najtrudniejszej sytuacji życiowej były rodziny, które nie nawiązały kontaktów z tymi, którzy tam dłużej mieszkali, np. „Tam na miejscu zbierało się rozmaite trawy i czasami mama gotowała nam z tego zupy. Myśmy wszystko jedli, bo nikt nam nie mówił, co się nadaje do jedzenia, a co nie. Co się zerwało, to mama gotowała.” (Łowczynowska Regina).\n17% informacji o źródłach wiedzy o roślinach jadalnych dorośli polscy zesłańcy posiadali jeszcze przed wywózką, chociaż nie koniecznie dysponowali praktycznym doświadczeniem ich wykorzystywania. Dotyczyło to roślin często wykorzystywanych w Polsce, np. borówek, poziomek, pokrzywy, komos i róż. Najcenniejsze doświadczenia pochodziły od tych, którzy trafili drugi raz na zesłanie. „Był z nami pan Feliks Szczepański, były jeniec austriacki, który w okresie rewolucji był na Syberii i miał doświadczenie – dzięki niemu suszyliśmy czarne jagody i grzyby a brusznice i żurawiny ubijało się w naczyniach z kory brzozowej.” (Nielubowicz Bohdan).\nZapewne większość zbieranych grzybów była znana zesłańcom z Polski. Tylko w 14 przypadkach autorzy piszą skąd czerpali wiedzę o przydatności grzybów do spożycia. Siedmiu autorów pisze, że o sposobach konserwacji grzybów oraz ich przydatności do spożycia dowiedzieli się od miejscowej ludności. „Miejscowi nauczyli nas kisić pod jesień duże białe kapelusze gruźdi, które bardzo smakowały.” (Wołk Krzysztof). Na uwagę zasługują trzy relacje w których dzieci „podpatrzyły” u miejscowych dzieci które grzyby i w jakich miejscach należy zbierać.\nZanim zostały nawiązane kontakty z miejscową ludnością polscy zesłańcy wykazywali wiele inwencji w pokonywaniu trudności aprowizacyjnych i sami eksperymentowali w tej dziedzinie mimo, że te eksperymenty często odbijały się na zdrowiu, np. „Paślona (psianka czarna) – zjedzenie owoców powodowało zawroty głowy, być może zatrucie, którego objawy z upływem czasu i spożywania ustępowały.” (Helwing Zofia), „Gotowano liście szczawiu końskiego – od tego była biegunka” (Kwiatek Czesław), „ Po zjedzeniu nasion wyki była ostra biegunka” (Kowalczyk Włodzimierz), po zjedzeniu gęstej zupy z nasion robinii akacjowej wszyscy dostali silnej biegunki i wymiotowali (Kwapiszewski Wincenty), „Miazga topoli – jak raz brat się najadł, to przez godzinę nic nie mógł mówić, bo od tego język drętwiał” (Eugeniusz Kowalski), „Pani Kosińska najadła się blekotu podczas kopania ogródka (…) słodki korzeń… Po zjedzeniu biła i kopała, ale w końcu wyszła z tego obronną ręką.” (Wołk Adam), „Kiedyś dzieci najadły się słodkich korzeni blekotu.” (Śmigielska Aleksandra). Niekiedy eksperymenty te były tragiczne w skutkach; „Jeden raz próbowano piec placki z miazgi spod kory łozy; ludzie dostali obstrukcji, niektórzy umarli.” (Zagórska Weronika).\nW okresach głodu zbierano jakiekolwiek rośliny do jedzenia; „Jadło się wszystko, co tylko było można.” (Bils Maria), „Nie zbierałyśmy tylko tych traw, których nie jadły zwierzęta.” (Arasimowicz Wanda).\nNiektórzy autorzy wspominają, że zbyt duże ilości grzybów w diecie były powodem niestrawności; „W krótkim czasie nasze żołądki przestały grzyby trawić, a potem nawet przyjmować, więc zbieraliśmy je na zapas.” (Kwapiszewski Wincenty).\nDo zbierania grzybów przystępowano bez żadnych oporów jednak w wielu przypadkach miały miejsce zatrucia grzybami, np. smardze – „Po zjedzeniu (…) u wielu osób wystąpiło zatrucie i zaburzenia psychiczne.” (Szymański Leon), „Latem można było pójść do lasu na grzyby, ale niektórzy się nimi potruli.” (Bils Maria), „Krążyły plotki, że zatruła się grzybami.” (Korczowska Apolonia), „Raz nazbieraliśmy białych grzybów, a babuszka z sąsiedztwa popatrzyła i powiedziała: Na scienku budzietie dratsa (będziecie na ścianę wchodzić). Zapewne były to grzyby nie trujące lecz halucynogenne.” (Wołk Adam).\nO technikach połowu i polowań polscy zesłańcy najczęściej dowiadywali się od miejscowych dzieci i dorosłych; „Dzieci rosyjskie otaczały nas nieśmiałą opieką, uczyły nas rozpalania pieca, łowienia ryb, jeżdżenia na nartach zrobionych ze sztachet wyrwanych ze starego zapomnianego cmentarza.” (Nowakowska Danuta), „Rosjanie pokazali jak skręcać koński włos na żyłkę do łowienia ryb” (Fedus Zbigniew). Często w połowach i polowaniach uczestniczyły grupy złożone z polskich i miejscowych dzieci; „Razem z przyjaciółką, kołchoźnicą Walą chodziłyśmy polować na susły.” (Paryżak Zofia).\nOcena jedzenia z dziko rosnących roślin\nNa ogół zesłańcy bardzo nisko oceniali jedzenie z dziko rosnących roślin, w szczególności dotyczyło to czosnku siatkowatego; „Niestety Polacy nie doceniali znaczenia czeremszy (czosnek siatkowaty) przede wszystkim ze względu na wyjątkowo nieprzyjemny smak. (…) Czeremsza ratowała przed cyngą – szkorbutem. Ale o tym wówczas nie wiedzieliśmy” (Fedus Zbigniew), „Kołba (czosnek siatkowaty) kiszona paskudnie śmierdzi.” (Sawicki Jan). Także inne rośliny nie były oceniane wysoko; „Zupa z lebiody nie była smaczna, bo mdła – z pokrzywy lepsza.” (Sawicki Jan), „Chleb z pierścionków (Calla palustris) był gorzki (Kuczyński Henryk), „Klukwa (owce żurawiny) jesienią nie nadawała się do jedzenia, bo była kwaśna i gorzka, dopiero wiosną po stopnieniu śniegu (…) (Kawa Mieczysław), „Kawa z żołędzi, którą poczęstował Rosjanin była gorzka.” (Paryżak Zofia), „Zupa (z mąki z żołędzi) jest tak gorzka, że nawet świnie niechętnie ją jedzą. My też próbowaliśmy piec lepioszki z żołędzi – były gorzkie. Nawet w rosole z wron i wróbli – mdliły.” (Woźniak-Orlicka Leokadia).\nNiska ocena jedzenia z dziko rosnących roślin wynikała z faktu, że nie dawało ono poczucia sytości; „(…) ale zielskiem się nie najesz ” (Jewtucha Bronisława), „Chociażby człowiek wypełnił żołądek tymi „wspaniałościami” aż po brzegi, to i tak czuło się głód.” (Kawa Mieczysław), „Na zimę suszono też na powietrzu trochę jagód, ale przecież one nie mogły zastąpić podstawowego jedzenia.” (Kwapiszewski Wincenty).\nNiektórzy zesłańcy wspominają, że dziko rosnące rośliny są szkodliwe; „Pędy barszczu na surowo maskują głód; są narkotyczne, dużo nie można jeść (…). Bulw lilii nie można zjeść dużo, bo szkodliwa, ale trochę zabijało głód” (Eugeniusz Kowalski).\nNiektórzy oceniali potrawy z dziko rosnący roślin jako możliwe do jedzenia; „Lebioda i pokrzywa jak szpinak – nie są takie złe.” (Kierska Halina). Często pożywienie nie smakowało z powodu braku soli lub cukru; „Dokąd mieliśmy sól, pożywienie nawet bez okrasy miało jakiś smak, gorzej było w Kazachstanie, kiedy podstawą posiłku była sama lebioda ugotowana na wodzie.” (Chorąży-Kwapiszewska Jadwiga), „Pamiętam, jak nazbierałam wiadro czerwonych porzeczek. Ugotowałam zupę, ale bez cukru była kwaśna. Znajome kobiety doradziły, by ugotować buraki cukrowe i zrobić z nich syrop. (…) Ugotowany syrop dodałam do porzeczek, ale ciężko było to zjeść.” (Korczowska Apolonia).\nNiektóre rośliny były oceniane jako bardzo smaczne; „Susaki (łączeń baldaszkowaty) smakowały jak ziemniaki” (Fabiańska-Szczyglewska Jadwiga), „Na wiosnę, kiedy z ziemi zaczynały wyglądać tulipany, wszystkie dzieci biegły na step, aby wykopać cebulkę tulipana, bo była słodka.” (Gruntowicz Alina), „Jagody były dużą atrakcją, na stepie najpierw dzikie truskawki, a w kartofliskach paślona (psianka czarna) – granatowe duże i słodkie jagody. Sporo zjadaliśmy w stepie kamionek, zbierać na zapas nie warto, bo twarda pestka stanowiła ponad pół jagódki, ale smak pyszny.” (Wołk Krzysztof) „Sok z brzóz – tak smacznego soku nigdy później nie smakowałam.” (Prejzner Irena), „Lebioda zielsko delikatesowe” (Arasimowicz Wanda), „Placki z gotowanych liści lebiody i pokrzywy były pyszne.” (Eugeniusz Kowalski), „Przysmakiem był szpinak z lebiody lub lebiodowe placki.” (Bujalska Irena), „Nasiona kedrów (limby) dzieci lubiły.” (Knysz Zofia) , „Cedr – „Orzeszki” cieszył się powodzeniem” (Janocha Albin).\nNa ogół grzyby bardzo ceniono jako pożywienie, które daje poczucie sytości i jest smaczne; „Pieczarki smakowały nawet bez soli i okrasy.” (Chorąży-Kwapiszewska Jadwiga), „Jesienią, kiedy skończyły się grzyby to fatalnie dokuczał nam głód.” (Chorąży-Kwapiszewska Jadwiga), „Wielkim rarytasem były zielone purchawki.” (Szumowska Franciszka).\nOcena smaku pokarmów przygotowanych z dzikich zwierząt przez polskich zesłańców była bardzo zróżnicowana, np. „Susliki – dobre mięso” (Krzywiński Kazimierz), podobnie ocenia je Zofia Helwing „Susły – mięso gotowane i duszone z dzikim czosnkiem było smaczne” a Janina Bieżdziak oceniła je jako znakomite „Susły – jeden z najprzedniejszych elementów wyżywienia” jednak najczęściej smak mięsa susłów oceniano gorzej – „Susły jadło się ale z obrzydzeniem.” (Solińska Jadwiga), „Mięso susłów ma smak tranu.” (Paryżak Zofia), „Susły – niesmaczne mięso.” (Stanisława Urbanowicz). Mięso niektórych ptaków nie było cenione; „Okazało się, że młode wrony mają gorzkawe mięso, a ponadto mało, same kości i dużo flaków.” (Kwapiszewski Wincenty), także jajka dzikich ptaków nie były smaczne; „Jajka kosów spożywane na surowo lub upieczone na patelni były zdecydowanie niesmaczne.” (Helwing Zofia). Najczęściej jednak mięso i jaja ptaków oraz ryby oceniano jako bardzo smaczne i sycące; „Pisklęta wron gotowane lub pieczone jedliśmy ze smakiem.” (Arasimowicz Wanda), „Pisklęta wróbla, sroki i szpaka ugotowane smakowały, szkoda, że posiłek maleńki.” (Wołk Krzysztof) , „Te maleńkie rybki ugotowane smakowały bardzo.” (Wołk Krzysztof), „Jeż dobry, bo ma dużo słoniny.” (Tadusz Chwiedź). Tadeusz Chwiedź uważa, że ocena smaku zależała od stopnia wygłodzenia „Wszystko było smaczne.”\nPodstawowym materiałem w niniejszej pracy są wspomnienia zesłańców. Wśród ok. 400 przejrzanych tekstów w ok. 27% tekstów nie ma wzmianek o użytkowaniu w celach kulinarnych dziko rosnących roślin, grzybów i dzikich zwierząt. Wybrano 85 tekstów najbardziej typowych i zawierających najwięcej informacji o pozyskiwaniu pożywienia z natury.\nWiększość wspomnień została napisana po roku 2000 przez osoby, które trafiły na zsyłkę jako dzieci; 70% autorów analizowanych tekstów znalazło się na zsyłce w wieku 2-12 lat, 26% – w wieku 13-18 lat, tylko 5% tekstów została napisana przez osoby, które trafiły na zsyłkę jako dorośli. Dzieci reagowały na sytuację życiową na zesłaniu inaczej niż dorośli; z jednej strony dzieci czuły się zagubione w nowej rzeczywistości, odczuwały lęki i doświadczały traumy a drugiej strony bez oporów nawiązywały nowe kontakty z dziećmi i dorosłymi i szybko uczyły się funkcjonowania w nowych warunkach.\nBardzo trudno ocenić, czy wspomnienia dotyczą tylko własnych doświadczeń, czy też zawierają także informacje zdobyte np. dzięki opowiadaniom innych zesłańców. Jednak styl zapisów (znaczny ładunek emocji) pozwala przyjąć, że są to zapisy autentycznych przeżyć autorów i ich rodzin.\nNa zesłaniu podstawowym czynnikiem warunkującym przetrwanie było zdobycie pożywienia w zupełnie obcym środowisku. Aby zdobywać potrzebną żywność zesłańcy wykazywali się heroicznym wysiłkiem fizycznym, moralnym i intelektualnym. Stanisław Ciesielski (1996) podaje pięć podstawowych źródeł żywności: pracę, zakupy na wolnym rynku, pomoc od rodzin z kraju i z placówek opiekuńczych polskiej ambasady, handel wymienny i kradzież. Pozyskiwanie produktów żywnościowych z natury (polowanie na susły, łowienie ryb, czy zbieranie dziko rosnących roślin jadalnych) uważa za efekt wygłodzenia i ratowanie się przed śmiercią głodową, a nie za ważne źródło wartościowej żywności. Podobny pogląd przedstawia Daniel Boćkowski (1999), który cytuje Aleksandrę Kowalską-Siry „Niestety, jeśli rodzina była liczna, a zarobionych pieniędzy i pradziejowego chleba mało – widmo śmierci głodowej nieraz zaglądało w oczy. Wtedy jadło się wszystko, co możliwe – bulwy kwiatów, liście pokrzywy, dziki szczaw, czeremchę”. Jednak w okresie drugiej wojny świtowej w ZSSR na terenach na których rolnictwo było słabo rozwinięte produkty żywnościowe pozyskiwane z naturalnych stanowisk były ważną częścią diety zarówno wśród rdzennej ludności jak i osiadłej od niedawna (czyli np. zesłańców). Aby zwiększyć pozyskiwanie żywności z dzikich stanowisk po wybuchu wojny z Niemcami (22.06.1941) wydano w ZSRR kilka książek opisujących zastosowania najpospolitszych dziko rosnących roślin pokarmowych (Keller 1941, Gllerbach, Korjakina i in. 1942, Tarčevskij 1942).\nPolscy zesłańcy traktowali zbieranie roślin z dzikich stanowisk oraz polowanie na zwierzęta jako ostateczność i sięgali po te zasoby najczęściej dopiero po wyczerpaniu innych możliwości zdobycia produktów żywnościowych. Polscy zesłańcy uważali za pożywienie przede wszystkim produkty rolnicze; „Ciągle jestem spragniona chleba i kartofli. Po przyjeździe do Polski obiecujemy sobie postawić przed każdym litr mleka, bochen chleba i miskę kartofli.” (Kierska Halina), „Chleba zawsze brakowało (…) Nic nie mogło go zastąpić. Był najbardziej pożądaną rzeczą.” (Rękas 2010). Zesłańcy pochodzili w większości z miast (inteligencja) lub wsi z zamożnych grup społecznych (ziemianie, osadnicy wojskowi, bogaci chłopi), które w kraju w niewielkim stopniu korzystały z „darów natury”. W tej sytuacji pożywienie zbierane z natury było traktowane jedynie jako ratunek od głodu i wycieńczenia; „Chyba tylko dary lasu uratowały nas od śmierci.” (Łaba Janina), „Dzięki temu bogactwu tajgi ludzie przetrwali.” (Kwiatek Czesław), „Ludzie stopniowo i powoli uczyli się tych nieznanych im dotąd terenów. Poznawali nowe gatunki roślin i możliwości ich wykorzystania, poznawali też klimat. Wszystko pod kątem przeżycia i jak najlepszego wykorzystania dóbr natury” (Rękas 2010). Pokonanie oporów przed spożywaniem dziko rosnących roślin pozwoliło wielu rodzinom zesłańców na przetrwanie. Kowalski (2008) pisze, że w niedostatecznej sytuacji aprowizacyjnej „(…) przy ciągłym niedożywieniu i głodzie, braku witamin, starano się w miarę możliwości na wszelkie dostępne sposoby uzupełniać codzienną dietę. Zesłańcy, dzięki własnej inicjatywie i pomysłowości oraz poznaniu miejscowych roślin, a także nauczeniu się sposobów ich przyrządzania od ludności tam zamieszkałej potrafili przygotować posiłki praktycznie ze wszystkiego, co nie szkodzi człowiekowi.”\nZnalezienie się nowym, nieznanym środowisku przyrodniczym i społecznym zmusiło zesłańców do szybkiego gromadzenia doświadczeń i podejmowania wysiłku aby zapewnić sobie i rodzinie możliwość przeżycia. Jednak nie jednakowo reagowali na sytuację życiową na zesłaniu ludzie pochodzący z różnych grup społecznych. Stosunkowo najlepiej radzili sobie chłopi, którzy mają zakodowane przekonanie, że mogą liczyć tylko na siebie (Kowalska 1998). Ponadto byli to ludzie przyzwyczajeni do ciężkiej pracy fizycznej. Ta sama autorka pisze „Zesłańcy związani przed wojną (…) z administracją, wojskiem, policją zazwyczaj nie zabiegali o zapewnienie sobie przetrwania na dłuższy czas, gdyż liczyli na rychłą „odgórną” zmianę swojego losu.” (Jednak dalej Kowalska pisze, że inteligenci radzili sobie zaskakująco dobrze – wykazywali się umiejętnością przystosowania się przede wszystkim poprzez wyszukiwanie nowych możliwości dodatkowego zarobkowania). Pewnym ułatwieniem pozwalającym na gromadzenie wiedzy koniecznej do przetrwania w nowych warunkach była znajomość języka rosyjskiego nabyta w szkołach w okresie zaboru przez starszych zesłańców ze wschodnich rubieży Polski.\nO przystosowaniu i przetrwaniu decydowały z jednej strony warunki przyrodnicze, charakter pracy, środowisko społeczne, a z drugiej strony indywidualna zdolność podejmowania decyzji wynikająca z inteligencji, odporności psychicznej oraz wieku i zdrowia. Wspomaganie się żywnością zbieraną w naturze było jednym z wielu aspektów przystosowania służącego przetrwaniu, dlatego przedstawione w niniejszej pracy wyniki różnią się od szerszych opracowań, które biorą pod uwagę także inne aspekty życia na zesłaniu. Zebrane przeze mnie relacje wskazują, że stosunkowo najwięcej pożywienia z natury w strefie tajgi pozyskiwali członkowie rodzin leśników dla których środowisko to nie było aż tak odmienne jak dla zesłańców reprezentujących inne zawody. W tej grupie są relacje o dużej skali zbiorów i polowań, stosowaniu niezwykłych technik oraz użytkowaniu największej liczby gatunków. W grupie relacji osób pochodzących z rodzin chłopskich jest tylko nieco większa różnorodność pozyskiwanych z natury produktów niż w grupie wojskowych i ziemian lecz jest więcej informacji o dużych skalach zbiorów, robieniu zapasów i roli tych produktów w przetrwaniu.\nRóżnorodność ocen pożywienia zbieranego z natury zawartych w analizowanych tekstach wynika nie tylko z pozycji społecznej rodzin przed wywózką ale także z tego, że wspomnienia te zostały napisane po 60-70 latach i to co odczuwały dzieci w czasie zsyłki zostało opisane przez osoby w zaawansowanym wieku, dysponujące doświadczeniem życiowym i wiedzą zdobytą po powrocie do kraju.\nLiczne badania etnobiologiczne wskazują, że zbiorem dziko rosnących roślin w celach kulinarnych zajmują się głównie kobiety (Moszyński 1968), co w analizowanym materiale nie znajduje potwierdzenia przede wszystkim dlatego, że na zesłaniu obowiązywał nakaz pracy wszystkich zdolnych do pracy dorosłych oraz dzieci od 16 lub 12 roku życia (Boćkowski 1999, Ciesielski 1996). W tej sytuacji obowiązek aprowizacji rodziny spadał na dzieci, tym bardziej, że często praca była tak wyczerpująca, że dorośli nie mieli siły, aby podejmować się dodatkowych zadań po powrocie. W zbieraniu roślin i grzybów w równym stopniu uczestniczyły dziewczęta i chłopcy. Polowań i łowienia ryb częściej podejmowali się chłopcy niż dziewczęta. Te zadania wymagają sprytu i pomysłowości oraz często współpracy w grupach, które są bardziej właściwe chłopcom niż dziewczętom.\nBardzo niskie zarobki i niewystarczające przydziały żywności powodowały konieczność poszukiwania dodatkowych źródeł zaopatrzenia w żywność (Ciesielski 1996). Najczęściej zesłańcy uciekali się do zbioru roślin dziko rosnących dopiero „w ostateczności” i na ogół nie w pierwszym roku pobytu. Najpierw wykorzystywane były przywiezione z Polski zapasy żywności i do czerwca 1941r., żywność z paczek przysyłanych z Polski, później wymieniano przywiezione rzeczy na produkty żywnościowe. Mimo surowych kar za zbieranie kłosów i ziemniaków pozostawionych po żniwach i wykopkach na polach wiele rodzin korzystało z tych produktów. W okresach zimowych często jedzono paszę dla zwierząt hodowlanych, np. owies. Wykorzystywano także resztki żywności i odpady przetwórstwa rolnego, np. obierki ziemniaków, wysłodki, padlinę. Niekiedy uciekano się do kradzieży zboża i ziemniaków czy żebractwa. Kradzież zboża i innych produktów żywnościowych wśród miejscowej ludności nie uchodziła za naganną, była społecznie akceptowanym zwyczajem warunkującym przeżycie; „W sowchozie oprócz Polaków przebywali Persjanie Uzbecy, Czeczeni, Kozacy. Zawsze mówili oni Polakom, że jak w lecie nie ukradniesz, to zimy nie przeżyjesz.” (Szumowska Franciszka). Dopiero po wyczerpaniu wszystkich możliwości zdobycia pożywienia pokonywano lęk przed tajgą lub bezdrożami stepów i zbierano rośliny pokarmowe; „Najcięższa była pierwsza zima. Ludzie niewiele ze sobą przywieźli, a tu bardzo zimno i trudno coś zdobyć (…) Wielu tego nie przetrwało.” (Augustyński Eugeniusz).\nOswajanie nowego środowiska było ograniczone administracyjnie zakazem oddalania się od specpasioiłka, czyli zamkniętej osady zesłańców; „Nawet wyjście po drewno trzeba było meldować.” (Kwapiszewski Wincenty). Zakaz ten często był łamany; „Chociaż nasz obóz był obozem więźniów, cały ogrodzony z wieżami, w których byli strażnicy z bronią, ludziom nie bronili iść do lasu. Dobrze wiedzieli, że kto by chciał uciec, to albo go zjedzą wilki, albo komary.” (Nizioł Lachocka Gizelda).\nPo wybuchu wojny z Niemcami (22.06.1941) nastąpiło ograniczenie norm żywnościowych i zaopatrzenia – żywność szła na front. Amnestia, która była efektem porozumienia Sikorski-Majski (30.07.1941r.) zmieniła na korzyść sytuację polskich zesłańców. Od połowy lipca 1941 roku do niektórych miejsc deportacji Polaków zaczęła napływać pomoc ambasady RP w Londynie (Boćkowski 1999).\nPo wyjściu armii gen. Andersa na Bliski Wschód propaganda radziecka przedstawiała Polaków jako kolaborantów Hitlera, co rzutowało na kontakty z miejscową ludnością. „Prości ludzie nie wierzyli w naszą kolaborację, ale doświadczeni od wielu już lat wiedzieli, że z takimi, których władze traktują jako wrogów, zbyt bliskich kontaktów mieć nie należy.” (Kwapiszewski Wincenty).\nWyczerpanie się zapasów rzeczy przywiezionych z Polski, które można było wymieniać na żywność znacznie pogorszyło sytuację żywnościową zesłańców. „W następnych latach (po 1942 roku) staliśmy się takimi samymi nędzarzami jak tubylcy z tą tylko różnicą, że oni byli bardziej zżyci z przyrodą i łatwiej im było wydrzeć przyrodzie środki do życia. Myśmy się dopiero od nich uczyli.” (Skirgajło Henryk). Niekorzystną sytuację aprowizacyjną pogłębił nieurodzaj W 1943 roku. „Zbieranie pokrzywy, komosy i wiosennych pędów skrzypu rozpoczęło się dopiero w 1943 r. – wtedy, gdy nie było już żadnych rzeczy przywiezionych z Polski na sprzedaż. Przed tym jedli obierki z ziemniaków i nadpsute mięso padniętych koni.” (Kwapiszewski Wincenty).\nWśród analizowanych relacji do wyjątkowych należą dwie, które podają, że zbiór pożywienia z natury zaczęto od razu po przyjeździe na miejsce zesłania; „Babcia świetnie orientowała się w jakiej sytuacji znalazła się nasza rodzina. Już pierwszego dnia babcia zaczęła gotować to, co rosło wokół stepu. Kazała nam zbierać lebiodę, pokrzywy, szczaw i ziarenka trawy, które rosły przy rzece Irtysz.” (Szumowska Franciszka), „Już pierwszego lata, my dzieci nauczyłyśmy się rozróżniać stepowy czosnek, lebiodę i pieczarki spotykane podczas wypraw po kiziaki. Rzadko udawało się znaleźć pożyteczne rośliny, ale jeżeli wpadły w zasięg wzroku zbierałyśmy wszystko do ostatniego ździebełka i starałyśmy się zapamiętać te szczęśliwe miejsca, dostarczające odrobiny witamin.” (Bujalska Irena).\nŚrodowiska w które trafili zesłańcy zasadniczo różniły się od siebie pod względem przyrodniczym. Inne możliwości zdobywania pokarmu, materiałów budowlanych oraz opału są w strefie stepu niż tajgi. Zanim wprowadzono zaawansowane techniki rolnicze podstawą utrzymania się przy życiu społeczności zamieszkujących stepy była hodowla owiec, kóz, koni i bydła – mięso i mleko zwierząt hodowlanych było podstawą diety. Polscy zesłańcy do Kazachstanu i Uzbekistanu zostali osiedleni w okresie w którym dopiero rozpoczynało się rolnicze zagospodarowywanie stepów w celu uprawy zbóż i bawełny. Brak zwierząt hodowlanych stawiał zesłańców w skrajnie niekorzystnej sytuacji aprowizacyjnej. Możliwości zdobywania pożywienia w naturze na stepach są bardzo ograniczone przede wszystkim dlatego, że większość roślin wysycha wczesnym latem, grzybów i łatwych do upolowania zwierząt jest niewiele. Toteż zasoby przydatnych do konsumpcji dóbr pozyskiwanych z natury były najczęściej niewystarczające i eksploatowane do wyczerpania.\nPrzedstawione wyniki wskazują na stosunkowo niewielką liczbę użytkowanych taksonów roślin przez polskich zesłańców. W wielu miejscach polscy zesłańcy nie eksploatowali dostępnych w naturze zasobów żywności, np. soku brzozowego, owoców czeremchy, jaj ptaków. Z 29 taksonów w powszechnie użytkowanych pokarmowo w strefie tajgi (Tarčevskij 1942) polscy zesłańcy użytkowali 14, natomiast z 32 taksonów najczęściej użytkowanych we wszystkich strefach roślinnych ZSRR wymienionych w opracowaniu Kellera (1941) polscy zesłańcy użytkowali 10. Używanie rosyjskich, kazachskich i uzbeckich nazw roślin, grzybów i zwierząt (nawet tych, które w Polsce są często użytkowane w celach kulinarnych) świadczy o tym, że informacje o przydatności do spożycia tych produktów zesłańcy pozyskali od miejscowej ludności.\nW okresach głodu i niedoborów żywności spożywa się rośliny niezbyt smaczne oraz takie, które wymagają specjalnych technik przygotowania do jedzenia, np. odgoryczania lub wypłukiwania szkodliwych substancji. W przedstawionym materiale nie ma takich roślin, np. kłączy rdestu wężownika, czy grążela żółtego, które zawierają dużo skrobi (Tarčevskij 1942) lecz wymagają dość skomplikowanej obróbki przed spożyciem. Wg badań ankietowych w 1934 roku we wschodniej części Karpat w okresach niedoborów żywności użytkowano 43 taksony dziko rosnących roślin bez uwzględnienia powszechnie zbieranych owoców leśnych i polnych (Łuczaj 2008) natomiast w pamięci mieszkańców województwa podlaskiego zachowały informacje o użytkowaniu w okresach przednówków i głodu 49 taksonów roślin leśnych (badania nie uwzględniały roślin łąkowych, ruderalnych i segetalnych) (Pirożnikow 2014). Prawdopodobnie stopień wykorzystania zasobów pożywienia pozyskiwanego okresach niedoborów żywności z dzikich stanowisk kształtuje się bardzo długo (przez wiele pokoleń) i potrzeba dużo czasu aby przybysze przejęli miejscowe tradycje.\nWzorzec wykorzystywania roślin dziko rosnących w celach kulinarnych o okresach niedoborów żywności nie odbiega od wzorców z pierwszej połowy XX wieku przedstawionych w innych badaniach z obszarów Polski wschodniej. We wschodnich Karpatach największe znaczenie w diecie w okresach przednówków miały potrawy z komosy (Łuczaj 2008), natomiast na Podlasiu owoce roślin dziko rosnących oraz potrawy z pokrzyw (Pirożnikow 2008). W obu pracach zwraca uwagę znacznie większy udział liści w pokarmach głodowych niż codziennych i świątecznych. W Polsce używano w tradycyjnej diecie liści nielicznych gatunków roślin (Łuczaj 2011). W pożywieniu polskich zesłańców spożywanie liści jest bardzo częste, mimo że nie jest to pokarm ani kaloryczny ani sycący. Łuczaj (2010) zwraca uwagę, że używanie „dzikich warzyw” liściowych jest typowe dla biednych społeczeństw rolniczych szczególnie w okresach niedoborów żywności. Tak więc głód na zesłaniu zmusił Polaków do radykalnej zmiany zwyczajów pokarmowych, na co zwraca uwagę także Rzepkowska (2010).\nW analizowanych tekstach zwraca uwagę bardzo duży udział w diecie produktów spożywanych na surowo oraz najprostszych potraw, często przygotowanych z pojedynczych produktów (kiszonki, zupy, bryje, podpłomyki). Jest to typowe dla pożywienia głodowego (Rzepkowska 2010).\nPoglądy i przekonanie dotyczące tego, co nadaje się jedzenia są bardzo głęboko zakodowaną częścią kultury i nawet w skrajnych sytuacjach aprowizacyjnych w grupie społecznej rzadko dochodzi do przełamywania wewnętrznych oporów szczególnie w stosunku do produktów budzących obrzydzenie. Ilustracją tej postawy w warunkach zesłania jest relacja Edwarda Kuczyńskiego dotycząca zachowań kulinarnych napotkanych na zesłaniu Azjatów „Dwóch z nich złapało węża, podzielili się nim po połowie i jedli prawie na żywca. (…) Tacy byli Chińczycy, nie mogli wytrzymać z głodu, zbierali i jedli wszystko, nawet robaki drzewne, było tego bardzo dużo w lesie. Zbierali je w kociołki, gotowali i jedli.” Zapewne ta postawa jest przyczyną niepochlebnych opinii o smaku mięsa chomików, zupy z pokrzyw i innych dziko rosnących ziół. W czasie prowadzonych przeze mnie badań ankietowych we wsiach województwa podlaskiego dotyczących między innymi pożywienia w okresach głodu i przednówka członkowie uboższych rodzin chłopskich opowiadali o jedzeniu zup z roślin zbieranych w lesie i na przychaciach, natomiast członkowie rodzin bogatszych opowiadali o tym niechętnie i często wspominali, że sąsiedzi jedli, ale w ich rodzinie nie było takiej potrzeby (Pirożnikow 2010). Tę postawę dobrze wyjaśnia wypowiedź „Zupa z lebiody albo z pokrzyw, w moim domu to była hańba, bo to jedzenie ubogich ludzi, niemal świńskie jedzenie” (Janowicz Sokrat inf. ustna). Natomiast o spożywaniu owoców leśnych mówili chętnie, bo na Podlasiu panuje przekonanie, że owoce z lasu są zdrowsze niż z sadu (Pirożnikow 2010).\nInnym powodem dla którego nie przypisywano dużego znaczenia w diecie większości zesłańców pożywieniu pozyskiwanemu z naturalnych stanowisk były lęki przed lasem. „Zapuszczanie się w głąb tajgi, może z nadzieją na zdobycie czegoś innego do zjedzenia, graniczyło z samobójstwem. Nieznany teren pełen groźnych pułapek, jakimi były topieliska, bagna, moczary. Brak doświadczenia, nieoznakowanie szlaków decydujących o znalezieniu drogi powrotnej stanowiło śmiertelne zagrożenie.” (Trzaska Lech) „W tutejszych lasach było dużo niebezpiecznych żmij, więc ludzie bali się chodzić na grzyby”. (Knysz Zofia). Te lęki jednak były wcześniej, czy później pokonywane, mimo, że w wielu relacjach są informacje że grzybiarze, czy zbieraczki ziół i jagód zabłądziły i zginęły w lesie.\nW analizowanych tekstach zwraca uwagę duża skala zbiorów surowców pokarmowych zbieranych w naturze. Pokonywanie problemu transportu tych surowców oraz umiejętność ich przechowywania na długą zimę zdaje się być jednym z ważniejszych elementów strategii dostosowania do warunków życia na zesłaniu. Poczucie tymczasowości panujące w niektórych grupach zesłańców powodowało, że Polacy dopiero po upływie pierwszej zimy spędzonej na Syberii uczyli się przygotowywania odpowiednio dużych zapasów. Także Kowalska (1998) pisze, że „Najważniejszy w losie zesłańców był pierwszy rok, a zwłaszcza pierwsza zima”. W tym czasie dokonywała się dramatyczna selekcja, decydowały się dalsze losy, a przede wszystkim przebiegał proces adaptacji (…). ”\nWszyscy autorzy wspomnień i ankietowani zwracają uwagę, że pobyt na zesłaniu był doświadczeniem, które kompletnie zmieniło pogląd na życie i pozostawiło niezatarte ślady w osobowości. Większość moich rozmówców i autorzy niektórych tekstów wspomnień zwracają uwagę, że głód spowodował zapobiegliwość i przekonanie o konieczności gromadzenia dużych zapasów żywności oraz konieczność przekazywania wiedzy o przydatności pokarmowej produktów zdobywanych w naturze młodemu pokoleniu. Niektórzy do dziś lubią zupę pokrzywową i dobrze wspominają wyborny smak lebiody, natomiast inni mają uraz i niechęć do potraw z dzikich roślin. Temat użytkowania pożywienia zdobywanego w naturze stał się elementem zachowanej pamięci, która kształtuje postawy osób represjonowanych w okresie drugiej wojny światowej oraz ich rodzin. Opowieść o głodzie i przetrwaniu często stanowi główną kanwę opowieści sybiraków.\nSerdecznie dziękuje panom Bogusłwowi Koselowi pracownikowi Muzeum Wojska w Białymstoku za konsultacje i udostępnienie archiwów, Vasylovi Chanievičowi i Gienadiemu Bierezowskiemu pracownikom Muzeum Represji Politycznych w Tomsku za konsultacje i pomoc w oznaczaniu roślin i zwierząt występujących na Syberii oraz paniom prof. dr hab. Marii Zamarajewej z Instytutu Biologii Uniwersytetu w Białymstoku i dr hab. Kristinie Toderič z Państwowego uniwersytetu w Samarkandzie za konsultacje oraz pomoc w oznaczaniu roślin stepowych.\nArasimowicz W 1995. Zesłanie na Sybir (1940-1946), Wrocław\nAugustyński E 2000. Moje poszukiwanie miejsca na dalsze życie. Wspomnienia małego „Sybiraka”. Kresowe Stanice 4: 62-71\nBoćkowski D 1999. Czas Nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940-1943. Wydawnictwo NERITON, Instytut Historii PAN, Warszawa\nBujalska I 2009. Tak było. Stowarzyszenie Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich, Warszawa\nBurzyński K 2007. Oczami młodego zesłańca. Zesłaniec 30: 167-190\nCegielska MW 2000. Mój pobyt na zesłaniu w Kazachstanie. In: Wirski A (ed.) Sybiracy. Martyrologia Polaków na wschodzie. Miscellana, Koszalin, pp. 162-165\nChmielewski S 2002. Zapiski niebohaterskich przeżyć. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław\nChmielewski Z 2002. W sowieckiej niewoli. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław\nChirowski H 2001. Wybrane wspomnienia z deportacji. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp.155-156\nChorąży-Kwapiszewska J 2013. Do Polski wyjechaliśmy w maju 1946. In: Gryc A (ed.) Wspomnienia deportowanych z ziemi podlaskiej na Syberię i do Kazachstanu w latach 1939-1956. Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki, Hajnówka, pp. 71-90\nCiesielski S 1996. Polacy w Kazachstanie 1940-1946. Zesłańcy lat wojny. Wyd. II. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław\nCzyżyński T 2010. Wspomnienia. Zesłaniec 43: 59-63\nDziedzic M 2010. Tułaczka. Zesłaniec 44: 62-76\nFedus Z 1997. Syberia wryta w pamięć dziecka. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze: Urząd d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych, Warszawa-Wrocław\nFedus Z 2001. Na oceanie bezprawia. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 61-63\nFudała T 2000. Na środkowym Uralu. In: Banach W i Suszycki W (eds.) Sybirackie wspomnienia. Muzeum Miasta Ostrowa Wielkopolskiego, Ostrów Wielkopolski, pp. 71-100\nFudali S 2011. Wbite w pamięć dziecka. Zesłaniec 47: 31-39\nGllerbach MM, Korjakina VF 1942. Glavniejšie dikorastuščie piščevyje rastienja Leningradzskoj oblasti. Leningrad\nJanocha A 1993. Pod opieką Matki Bożej; wspomnienia Sybiraka 1939-1956. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław\nKaczyński W 2012. Z głodu jadło się wrony. In: Łonszyn P (ed.) Sybiracy gminy Rewal. Gminny Ośrodek Kultury w Rewalu. Rewal, pp. 11-23.\nKierska H 1996. Kędy kazachski step… Dziennik deportowanej 1939-1946. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław\nKeller BA 1941. Dikie sedobnyje rastienija. Akademia Nauk SSR, Moskovskij Botaničeskij Sad, Moskva\nKomarov VL 1934-1960. Flora SSSR. Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR, Leningrad\nKorczowska A 2009-2010. Sybirackie losy rodziny Hałonów. Nakład własny. Wrocław\nKostrzewa I 2000. W Kazachstanie. In: Banach W, Suszycki W (eds.) Sybirackie wspomnienia. Muzeum Miasta Ostrowa Wielkopolskiego, Ostrów Wielkopolski, pp. 54-70\nKotlęga W 2000. Wspomnienia z pobytu w Ałtajskim Kraju w latach 1941-1946. In: Wirski A (ed.) Sybiracy. Martyrologia Polaków na wschodzie. Miscellana, Koszalin, pp. 148-155\nKowalska B 2000. Warunki bytowania. In: Wirski A (ed.) Sybiracy. Martyrologia Polaków na wschodzie. Miscellana, Koszalin, pp. 125-127\nKowalska E 1998. Przeżyć aby wrócić! Polsce zesłańcy lat 1940-1941 w ZSRR i ich losy do roku 1946. Wydawnictwo NERITON Instytut Historii PAN, Warszawa\nKowalski G 2008. Warunki życia codziennego na zesłaniu. Zesłaniec 36: 25-48\nKowalski J 2013. Utracone dzieciństwo. In: Gryc A (ed.) Wspomnienia deportowanych z ziemi podlaskiej na Syberię i do Kazachstanu w latach 1939-1956. Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki, Hajnówka, pp. 95-107\nKuczyński E 2008. Wspomnienia łagiernika. Zesłaniec 36: 81-94\nKuczyński H 2007. Syberyjski koszmar. In: Kuczyński H (ed.) Syberyjski szlak. Biblioteka Publiczna w Suwałkach im. Marii Konopnickiej, Suwałki, pp. 21-60\nKwapiszewski W 1992. Rapsodia Ałtajska. Biblioteczka „Sybiraka”, Białystok\nKwiatkowska D 2001. Maria. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 92-94.\nLachocki E 2009. W drodze na Syberię. Zesłaniec 39: 102-121\nLasek S 2012. Wspomnienia Kresowiaków-Sybiraków. Zesłaniec 53: 62-94\nŁowczynowska R 2012. Stopy przymarzały do butów. In: Łonszyn P (ed.) Sybiracy gminy Rewal. Gminny Ośrodek Kultury w Rewalu, Rewal, pp. 59-77\nŁozdowski J 2012. Jak smakują szpaki. In: Łonszyn P (ed.) Sybiracy gminy Rewal. Gminny Ośrodek Kultury w Rewalu, Rewal, pp. 51-58\nŁuczaj Ł 2008. Dzikie rośliny jadalne używane w okresach niedoboru żywności we wschodniej części Karpat (powiaty Krosno, Sanok, Lesko, Nadwórna, Kosów i Kołomyja) według ankiety szkolnej z 1934 roku. In: Łuczaj Ł (ed.) Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał przyrody. Mat. konf. Przemyśl-Bolestraszyce 13 września 2007 r., Bolestraszyce, pp. 161-181.\nŁuczaj Ł 2010. Zielsko – symbol głodu i wyrafinowania: aherbia i herbofilia w kuchniach różnych narodów. In:Stolična R, Drożdż A (eds.) Historie kuchenne. Rola i znaczeniepożywienia w kulturze. Uniwersytet Śląski w Katowicach, Cieszyn – Katowice – Brno, pp. 178-187\nŁuczaj Ł 2011. Dziko rosnące rośliny jadalne użytkowane w Polsce od połowy XIX w. do czasów współczesnych. Etnobiologia Polska 1:57-125\nMalinowski M 2011. O pobycie na zesłaniu. Zesłaniec 46:51-61\nMarcinkowski T 2014. Wspomnienia. Z Łucka na Syberię. Kurier Galicyjski 1(197)\nMaurizio A 1926. Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym. Kasa im. Mianowskiego, Warszawa\nMichalik Ł 2000. Wspomnienia. In: Wirski A (ed.) Sybiracy. Martyrologia Polaków na wschodzie. Miscellana, Koszalin, pp. 5-19\nMisiejuk J 2007.Perkowicze -Pienga Łapa- Charków. In: Kuczyński H (ed.) Syberyjski szlak. Biblioteka Publiczna w Suwałkach im. Marii Konopnickiej, Suwałki, pp. 111-131\nMoszyński K 1967. Kultura ludowa Słowian. Tom I. Kultura materialna. Książka i Wiedza, Warszawa\nMusur J 2001. Wspomnienia. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 49-52\nNizioł Lachocka G 2009. Niezapomniane jutro. Zesłaniec 39: 89-102\nNowakowska D 2001. Oczami dziecka. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 221-23\nOwczarek H 2010. Urywki wspomnień mojego zesłania na Sybir. Zesłaniec 43: 64-71\nParyżak Z 2001. Moje wspomnienia. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 178-184\nPawełko W 2007. Jarzębina II – Kazachstan. In: Kuczyński Henryk (ed.) Syberyjski szlak. Biblioteka Publiczna w Suwałkach im. Marii Konopnickiej, Suwałki, pp. 143-145\nPirożnikow E 2008. Tradycje użytkowania dziko rosnących roślin leczniczych i pokarmowych wschodniego Podlasia. In: Górniak A, Poskrobko B (eds.) Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej w systemie ochrony przyrody i edukacji środowiskowej, Supraśl, pp. 64-81\nPirożnikow E 2010. Tradycja użytkowania roślin dziko rosnących na Podlasiu –\nposzukiwanie smaków, zdrowia i zaspokojenia głodu. In: Stolična R, Drożdż A (eds.) Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze. Uniwersytet Śląski w Katowicach, Cieszyn-Katowice, pp. 188-200\nPirożnikow E 2014. Lasy jako źródło pożywienia przednówkowego na Podlasiu. Studia i Materiały CELP 38/1: 23-30,\nRzepkowska A 2010. Zrobić coś z niczego. O sposobach odżywiania w warunkach zasłania do ZSRR. In: Stolična R, Drożdż A (eds.) Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze. Uniwersytet Śląski w Katowicach, Cieszyn – Katowice – Brno, pp. 86-98\nRękas K 2010. Bez domu i chleba. Zesłaniec 43: 41-58\nSkirgajło H 2010. Moje syberyjskie zielone lata. Zesłaniec 42: 37-78\nSolińska J 1993. Sybiraczka. Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Białymstoku, Białystok\nStudoł-Podhajska S 2000. W Bisierowie i okolicy. In: Banach W, Suszycki W (eds.) Sybirackie wspomnienia. Muzeum Miasta Ostrowa Wielkopolskiego, Ostrów Wielkopolski, pp. 9-53\nSypuła-Gliwa J 2001. Urodzona na Syberii. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 131-133\nSzor K 2001. Wspomnienie o przymusowym pobycie mojej rodziny na nieludzkiej ziemi. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 134-139\nŚmigielska A 2012. Jak wrócimy do Ojczyzny. Zesłaniec 51: 57-86\nTarčevskij VV 1942. Dikorastuščie sedobnyje rastienija Vologotskiej oblasti. Vologidskij Gasudarstviennyj pedagogičeskij istitut, Vologda\nTelega J 2012. Syberia to był mój uniwersytet życia. Zesłaniec 52: 47-59\nTrzaska L 2011. Przez Syberię do Indii. Zesłaniec 47:159-171\nTyczyński N 2007 Z Podola do Kazachstanu. In: Kuczyński H (ed.) Syberyjski szlak. Biblioteka Publiczna w Suwałkach im. Marii Konopnickiej, Suwałki, pp. 61-72\nUrbanowicz S 2007. Syberyjska gehenna. in: Kuczyński H (ed.) Syberyjski szlak. Biblioteka Publiczna w Suwałkach im. Marii Konopnickiej, Suwałki, pp. 161-174\nUżycki Z 2002. Syberia nie wierzy łzom. Wydawnictwo Comandor, Warszawa\nWalczak I 2001. Moje wspomnienia z dziecinnych lat. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 198-202\nWądołowska I, Gray K 2013. Wspomnienia sióstr. In: Gryc A (ed.) Wspomnienia deportowanych z ziemi podlaskiej na Syberię i do Kazachstanu w latach 1939-1956. Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki, Hajnówka, pp. 128-132\nWilk HM 2001. Ty nie zginiesz. Norbertitinum, Lublin\nWojtyło R 2009. W tajdze Sybiru i na stepach Ukrainy. Zesłaniec 41: 59-92\nWołk A 2012. Dzienniczek z wywózki na Syberię spisany przez Adama Wołka. Ciechanowiecki Rocznik Muzealny 8: 247-255\nWoźniak-Orlicka L 2005. Po tamtej stronie wojny. Pamiętnik Sybiraka. Wydawnictwo Buk, Białystok\nWójcik L 2001. Nie mam nawet wspomnień. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 233-235\nZagórska W 2001. Fragmenty syberyjskich wspomnień. In: Tańska I (ed.) Wspomnienia Sybiraków. Wydawnictwo Comandor, Warszawa, pp. 140-144\nBieżdziak Janina www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8322/Janina_Be_dziak.pdf(15.01.2014)\nBijaczyk Irena www.przelomy.muzeum.szczecin.pl (20.01.2014)\nBis Maria Ośrodek Karta HB15a/0209-I/11 (20.01.2014)\nCzerwonko Anna Wspomnienia sybirackie. http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8321/Anna_Czerwonko.pdf(15.01.2014)\nDomagała Franciszka http://www.goksir.swidnica.pl/doc/News/2010/wspomnienia.pdf (20.02.2014)\nDziobak Franciszek kamienpomorski.pl/redartice.php?article_id=176 (20.01.2014)\nHomerska Maria Moje wspomnienia. www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8301/Homerska.pdf(15.02.2014)\nGerus Anna http://www.goksir.swidnica.pl/doc/News/2010/wspomnienia.pdf(15.02.2014)\nJadowska Regina www.sybiracy 2010.sybiracy.pl/wspomnienia/(22.01.2014)\nJarosz Stanisław Wspomnienia. www.pamieciprzyszlosc.pl /files/0001/8305/Jarosz_Stanis_aw.pdf (15.01.2014)\nJewtucha Bronisława A myślałam, że stamtąd nie wrócę. www.sybiracy2010/ (22.01.2014)\nJózefowska Zdzisława www.sybiracy 2010.sybiracy.pl/wspomnienia/(22.01.2014)\nKawa Mieczysław Gniazdo orląt polskich wśród tajgi www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8354/sami_o_sobie.pdf (15.01.2014)\nKnysz Zofia Moje wspomnienia z Syberii www.mojewojennedziecinstwo.pl/PDF17_knysz_moje (15.01.2014)\nKołodziejska Rozalia Wspomnienia z pobytu w ZSRR 1940-1946. www.sybiracy.centrix.pl (22.01.2014)\nKowalczyk Włodzimierz Moje sybirackie dzieciństwo. www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8327/1.pdf (15.01.2014)\nKrzywiński Kazimierz Wspomnienia. http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8331/Krzywi_ski_Kazimierz.pdf(15.01.2014)\nKuklik Tadeusz Wspomnienia. http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8332/Kulik_Tadeusz.pdf (22.01.2014)\nKwiatek Czesław Wspomnienia. www.pamieciprzyszlosc.pl//files/0001/8333/Kwiatek_czes_aw.pdf(22.01.2014)\nŁaba Janina Ecce homo. http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8341/Janina__aba.pdf(15.01.2014)\nMerczańska Aurelia http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8343/Merczanska_Aurelia.pdf(20.02.2014)\nMichalik Zofia http://www.goksir.swidnica.pl/doc/News/2010/wspomnienia.pdf (22.02.2014)\nNielubowicz Bohdan Sześć lat poniewierki. Wspomnienia. www.sybiracy.centrix.pl.(22.01.2014)\nPaniok Helena Wspomnienia. http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8345/paniok_helena.pdf(15.01.2014)\nRobert Krystyna www.przelomy.muzeum.szczecin.pl/attachments/559_wspomnienia Sybirakow.pdf (10.01.2014)\nRogaś Wanda Sybir w oczach nastolatki. www. uczyc-się-histirii.pl/pl/pobierz/507 (15.01.2014)\nRóżalska Cecylia http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001//8415/R__alska_Cecylia.pdf(15.01.2014)\nSiedlecka Barbara BBC.jelenia-gora.pl/Content/8633/Barbara _Siedlecka_pamiętam (15.01.2014)\nSobiecka Maria http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8352/Maria_Sobiecka.pdf (15.01.2014)\nStadnicka-Skrzypczak K. Stracone dzieciństwo.\nStadnik Stanisław http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8417/Stadnik_Stanis_aw.pdf (15.01.2014)\nStajner Czesław http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8351/Czes_aw_Steiner.pdf (15.01.2014)\nSzafałowicz Anna Witaj nam Polsko. www.sybiracy 2010.sybiracy.pl/wspomnienia/(22.01.2014)\nSznajder Stanisław http://www.goksir.swidnica.pl/doc/News/2010/wspomnienia.pdf (15.01.2014)\nSzymański Leon Byłem tam. www.osadnicy.org./050strona04(15.01.2014)\nWieligda-Czerpak Romualda http://www.pamieciprzyszlosc.pl/files/0001/8353/Romualda_Wieligda_-_Czerpak.pdf (15.01.2014)\nWronka Zofia Wspomnienia z Kazachstanu. www.sybiracy 2010.sybiracy.pl/wspomnienia/(22.01.2014)\nWulw Jan http://www.goksir.swidnica.pl/doc/News/2010/wspomnienia.pdf (15.01.2014)\nŻdanowicz Lidia sagaa.wordpress.com.wspomnienia-z-syberii (15.01.2014)\nMateriały archiwalne Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku\nGruntowicz Alina; Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MWP w Białymstoku\nPilecka-Klera Janina; Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MWP w Białymstoku\nPrejzner Irena 2013; Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MWP w Białymstoku\nSieczko Bronisław; Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MWP w Białymstoku\nSzumowska Franciszka; Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MWP w Białymstoku\nBobiatyński Zdzisław, Chwiedź Tadeusz, Helwing Zofia, Kowalski Eugeniusz, Pachocka Stefania, Sawicki Jan, Werpachowski Jarosław, Wołk Krzysztof, Wołk Adam\nTab. 1. Miejsca zesłania i autorzy relacji o użytkowaniu dziko rosnących roślin, grzybów i zwierząt podczas pobytu na zesłaniu do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. (t – tajga, s- step, l/s – lasostep). The list of archival reports used in the study.\nNr Śro-do-wis-ko Miejsce zesłaniamiejscowość; rejon; obwód\nPlace, region ŹródłoSource\n1 s Ostaszkowo Smoleńsk Werpachowski Jarosław – ankieta\n2 t Zaskoje; Talmenka; Ałtajski Kraj Kowalski Jerzy 2013Kowalski Eugeniusz – ankieta\n3 t Niuchmiż; Wierchnia Tojma; Archangielsk Helwing Zofia – ankieta\n4 t Zielony Bór; Wołżega; Wołogda Sieczko Bronisław Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n5 t Kaskawo;Rowdzin; Archangielsk Łaba Janina www.pamieciprzyszlosc.pl\n6 t Kaskawo; Rowdzin; Archangielsk Homerska Maria www.pamieciprzyszlosc.pl\n7 t Bijsk; Ałtajski Kraj Telega Jadwiga 2012\n8 t Nienda; Kotłas;Archangielsk Kulik Tadeusz www.pamieciprzyszlosc.pl\n9 t Tiubil; Krasnojarski Kraj Śmigielska Aleksandra 2012\n10 t Jeluga; Kotłas; Archangielsk Józefowska Zdzisława www.sybiracy2010/…\n11 t Łapa; Wierchnia Ura; Archangielsk Misiejuk Józef 2007\n12 t Małyje Izby; Plisieck; Archangielsk Szor Kazimiera 2001\n13 s Zwieniogorodek; Turgaj; Akmolińsk Owczarek Henryk 2010\n14 s Sow. Pieszczański; Maksymogorsk; Pawłodar Malinowski Karol 2011\n15 t Kurianowo; Wołogda Arasimowicz Wanda 1995\n16 t Tiuszowsk; Czusowoj; Kraj Permski Musur Józef 2001\n17 t Siuźwa; Mendelejewo; Kraj Permski Studoł-Podhajska Stefania 2000\n18 t ?;Uchta; Komi Sypuła-Gliwa J. 2001\n19 t Muraszi;Kirow Kołodziejska Rozalia www.sybiracy.centrix.pl\n20 t Muraszi;Kirow Augustyński Eugeniusz 2000\n21 t Sidorow; Muraszi;Kirow Kawa Mieczysław www.pamieciprzyszlosc.pl/\n22 t ?Mysowoje;Uwat;Tobolsk Jarosz Stanisław www.pamieciprzyszlosc.pl\n23 t Sidorow, Kwartał 88; Objaczewo;Komi Kwiatek Czesław www.pamieciprzyszlosc.pl/\n24 s Dżoł-Kuduk, Kaganowicze;Pawłodar Bobiatyński Zdzisław; ankieta\n25 t Krasnojarka; Swierdłowsk Michalik Zofia www.gogsir/swidnica.pl/News/…\n26 t Chychłowka; Nowaja Lala; Swierdłowsk Fudała Tadeusz 2000\n27 t Nikolsk; ?; Swierdłowsk Knysz Zofia www.mojewojennedziecinstwo.pl\n28 t ?; Irbit; Swierdłowsk Wulw Jan www.gogsir/swidnica.pl/News/….\n29 t Krutiecha; ?; Swierdłowsk Zagórska Weronika 2001\n30 t ?; Abakan; Chakasja Gerus Anna www.gogsir/swidnica.pl/News/….\n31 s Kuroczna; Pietuchowo;Kurgan Pawełko Wiktoria 2007\n32 t 78 kwartał, Suzansk, Nowosybirsk Kowalska Bronisława 2000\n33 t Czystoje; Karagugga; Omsk Robert Krystyna www.przelomy.muzeum…\n34 s Iwanowka;Makinowka; Akmoliński (Omski) Kierska Halina 1996\n35 t Barżanowo; Tara; Omsk Kuczyński Henryk 2007\n36 t łag. Inta: Komi Wilk Hilary Marcin 2001\n37 l/s Lebiażje, Barnauł, Ałtajski Kraj Prejzner Irena 2013. Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n38 s Kalamanka; Barnauł; Ałtajski Kraj Żdanowicz Lidia sagaa.wordpress.com.wspomnienia-z-syberii\n39 l/s Inia; Barnauł; Ałtajski Kraj Merczańska Aurelia www.pamieciprzyszlosc.pl\n40 s Centralnaja Elektriczeskaja Stancja; Pawłodar; Kazachstan Bujalska Irena 2009\n41 t Łag. Barnauł; ?; Ałtajski Kraj Wójcik Lidia 2001\n42 t Cziornińkoje;Talmenka; Ałtajski Kraj Kwapiszewski Wincenty 1992\n43 t Kruticha; Ałtajski Kraj Fabiańska-Szczyglewska Danuta 2001\n44 t ?; Kaniuszyn: Ałtajski Kraj Szafałowicz Anna www.sybiracy2010/…\n45 t Udacznaja; Tajszet; Irkuck Pilecka-Klera Janina Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n46 t Asino;Tomsk Szczepański Zbigniew www.sybiracy.centrix.pl.\n47 t Aresznaja; Mański; Krasnojarski Kraj Michalik Łucja 2000\n48 t Aresznaja; Mański;Krasnojarski Kraj Stadnik Stanisław www.pamieciprzyszlosc.pl\n49 t Ungut; Mański;Krasnojarski Kraj Sznajder Stanisław www.goksir/swidnica.pl/News/wspomnienia\n50 t Wachowka;Tsieniew; Krasnojarski Kraj Janocha Albin 1993\n51 s Diwnoe; Apanasienk; Stawropolski Kraj Gruntowicz Alina Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n52 t Krasnogorskoje; Reszma; Krasnojarski Kraj Kowalczyk Włodzimierz www.pamieciprzyszlosc.pl\n53 l/s Krasnyj Son; ?; Krasnojarski Kraj Urbanowicz Stanisława 2007\n54 t Toczka Borzowa; Aban; Krasnojarski Kraj Stajner Czesław www.pamieciprzyszlosc.pl\n55 t Tuleń; Aban; Krasnojarski Kraj Fedus Zbigniew 2001\n56 l/s Kańsk; Aban; Krasnojarski Kraj Fedus Zbigniew 1997\n57 t Jużna Kadra; Udierej: Krasnojarski Kraj Użycki Zygmunt 2002\n58 s Chmielowka; Sorokino; Ałtajski Kraj Kwapiszewski Wincenty 1992\n59 t ?; Krasnojarsk Domagała Franciszka www.goksir/swidnica.pl/News/wspomnienia\n60 t ?; Krasnojarsk Jewtucha Bronisława sybiracy2010/…\n61 t Toporoki;Irkuck Korczowska Apolonia 2009-2010\n62 t Zołotaja Gora, Tajszet, Irkuck Prejzner Irena 2013. Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n63 s Miasowchoz;Kima; Akmolińsk;Kazachstan Lachocki Eugeniusz 2009\n64 s Siemijarsk; Pawłodar; Kazachstan Pachocka Stefania – ankieta\n65 s sov. 4129; Pawłodar; Kazachstan Chwiedź Tadeusz – ankieta\n66 t ?;?; Archangielsk Nizioł Lachocka Gizelda 2009\n67 t Smolnyj; Kazachstan Jadowska Regina www.sybiracy2010/…\n68 t Tuligany;Ust-Izym;Omsk Dziedzic Marian 2010\n69 s Majkan; Pawłodar; Kazachstan Sobiecka Maria www.pamieciprzyszlosc.pl\n70 s Kalińskij; Pawłodar;Kazachstan Solińska Jadwiga 1993\n71 s Majkargaj; Lebiaże; Pawłodar Łowczynowska Regina 2012\n72 s Kustonaj; Kazachstan Paniok Helena www.pamieciprzyszlosc.pl\n73 s Bolszewik; Kokpekty; Semipatłyńsk; Kazachstan Tyczyński Napoleon 2007\n74 s Tałyjsaj; ?; Kazachstan Paryżak Zofia 2001\n75 t Agres Stalin; Chakaska; Krasnojarski Kraj Skirgajło Henryk 2010\n76 s ?; Kazachstan Bijaczyk Irena www.przelomy.muzeum.szczecin.pl\n77 t Borzowo; Aban; Krasnojarski Kraj Wojtyło Roman 2009\n78 s ?; Kazachstan Chirowski Henryk 2001\n79 s Atbassar; Akmolińsk; Kazachstan Helwing Zofia – ankieta\n80 l/s Woskresienka; Airatawsk; Północny Kazachstan Czerwonko Anna www.pamieciprzyszlosc.pl\n81 s Czułak Sandyk; Północny Kazachstan Siedlecka Barbara BBC.jelenia-gora.pl/…\n82 l/s Razkazicha; Barnauł; Ałtajski Kraj Sawicki Jan – ankieta\n83 s Kima; Północny Kazachstan Siedlecka Barbara BBC.jelenia-gora.pl/…\n84 s Presnoreduta; Presnogorkowsk;Kustojan; Kazachstan Fudali Stanisław 2011\n85 s sow. Urlutiubsko;Pałodar; Kazachstan Szumowska Franciszka Archiwum Dokumentacji Zsyłek i Deportacji MW w Białymstoku\n86 s ?;Farab;Zambyl:Kazachstan Chmielewski Zdzisław 2002\n87 s Machorowka i Połtawka;Kijały:Północny Kazachstan Wołk Krzysztof 1987; – ankietaWołk Adam – ankieta\n88 t ?;Czemachowo;Tomsk Pachocka Stefania – ankieta\n89 s Koł. Bał-Ozu-Zu; Czułek-Kur-Han; Aczi-saj Lasek Stanisław 2012\n90 s Usuktas; Czajen; Czemkient; Uzbekistan Czyżyński Tadeusz 2010\n91 s Cziment; Uzbekistan Michalik Zofia www.gogsir/swidnica.pl/News/wspomnienia\n92 s Jurewka; Biszek; Kirgizja Kaczyński Włodzimierz W; Łonszyn 2012\n93 t ?;?;? Kwiatkowska Danuta W: Tańska 2001\n94 t Oktabryjskie Zołotyje Poiski; Tisulsk; Nowosibirs Sawicki Jan – ankieta\n95 t Muczna Niżna; Wierchnietojansk; Archangielsk Dziobak Franciszek kamienpomorski.pl/redartice.php?article_id\n96 s Okonieszkowo; Omsk Marcinkowski Tadeusz 2014\n97 t Kamieniuszka; Isowsk; Swierdłowsk Rogaś Wanda uczyc-się-historii.pl/pl/…\n98 t Kubało; Ustiansk; Archangielsk Szymański Leon osadnicy.org./050strona04\n99 t Telmenka; Ałtajski Kraj Bis Maria Ośrodek Karta HB15a/0209-I/11\n100 t Szuszyłki; Asino; Tomsk Stadnicka-Skrzypczak Krystyna www.sybiracy2010/…\nTab. 2. Użytkowanie pokarmowe roślin dziko rosnących przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Numerami oznaczono miejscowości i autorów (Tab. 1)\nLp.No. Nazwa gatunkuTaxon Nazwa gatunkuOriginal name used Użytko-wana częśćPart used Sposób użytkowaniaUse Źródło (numer yzob. Tab. 1)Source (numbers see Tab. 1)\n1 Abies sibirica pichta 35 nasiona surowe 35\n2 Acorus calamus bluszcz 65 podstawy pędów surowe 65\n3 Angelica archangelica didle 2,djagile 2,\npuczka 58, ogonki liściowe surowe 2, 58\n4 Armeniaca vulgaris owoce surowe 15\n5 Allium nutans slizun 75 liście surowe 75\n6 Allium schoenoprasum liście sałatka/surowe 9, 30, 56, 64, 65, 70\n7 Allium sp. dzika cebula 30, 47, 54, 65, 94cebula 55, 71\ncebula łąkowa 56\nczosnek 30, 53, 47, 65, 79, 88,\nkambała 42 liście\nzapas 2, 14, 30, 40, 47, 54, 55, 56, 75, 88, 9430, 47, 54, 65, 87, 88\n53, 65, 71,79\n42, 79, 88\n8 Allium victorialis czeremsza 50, 55, 56, 61, 62, 75,czeremcha 57\nkołba 94 liście surowazupa (stołówka)\nna skup 57, 6147, 55, 56, 57, 62\n49,50, 55, 61, 94\n9 Arctium sp. liściekorzenie zupagotowane 8458\n10 Armoracia rusticana korzeń surowy do chleba 34\n11 Artemisia absithum liście przyprawa/konina 79, 87\n12 Atriplex sp. lebioda 11, 35 liście gotowane 11, 35, 98\n13 Betula sp. sok\nmielona do mąki\nsurowa/gotowana 2, 21, 23,35, 37, 55, 56 68,9737, 47\n14 Butomus umbellatus susaki 43ungusum 57 kłącza gotowane ? 43, 57\n15 Calla palustris pierścionki 35 kłącza suszone/mielone 35\n16 Camelina sp. ryżyk 64 nasiona gotowaneplacki 64, 65, 7178\n17 Caragana arborescens młode li.kwiaty surowesurowe 7979\n18 Cerasus sp. owoce suszone 91\n19 Chenopodium sp. lebioda 76, 83komosa 35 ,98 liście gotowane (zupa)\nsuszone/zima 2, 5, 6, 9, 11, 13, 14, 15, 21, 28, 32, 35, 39, 45, 47, 51, 52, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 65, 68,69, 76, 78, 79, 82, 83, 84, 85, 89, 93, 98 10034, 40,58, 96\n2, 40, 65, 96\n20 Cirsium sp. ziele gotowane 100\n21 Equisetum arvense pędy wiosenne zupaszpinak 5858\n22 Erythronium sibiricum kandyk 75 bulwy surowegotowane 7575\n23 Fragaria vesca/F. viridis\nziemlanika 80dzikie truskawki 42 owoce\nherbata 2, 3, 9, 15, 17, 34, 42, 61, 67, 80, 87, 88, 963\n24 Glycyrrhiza glabra korzeń surowy 71\n25 Heracleum sibiricum / H. dissectum puczka 2, 75 mł. pędy zupasurowe 752\n26 Hippophae rhamnoides oblepicha 7 owoce surowe 7\n27 Larix sibirica listwiennica 7 żywica surowagotowana 75, 61, 997\n28 Lilium martagon saranek 29saranka 75\nsarnak 2,13, 44 bulwa zupasurowa 29, 44, 752, 13, 75\n29 Morus sp. owoce surowe 15\n30 Malus sp. boajarka 2, 91 owoce suszonesurowe 912\n31 Medicago sp. ziele gotowane 89\n32 Mentha sp. ziele herbata 50\n33 Nuphar lutea nasiona surowe 81\n34 Oxalis acetosella ptasi szczaw 2, liście zupa 2\n35 Oxycoccus palustris /O. microcarpus klukwa 2, 7, 8, 12, 21, owoce\nherbata 3, 7, 8, 11, 12, 15, 17, 23, 22, 25, 42, 43, 61, 893, 6, 46, 88\n36 Padus avium owoce surowepierogi\nsuszone do mąki\nsuszone/placki 2, 6464\n37 Papaver sp. kwiaty/nasiona surowe 91\n38 Pinus sibirica kiedra 62,kiedr 27, 57\ncedr 9, 22, 49, 50, 55, 75, 77, 88, 94, 100, nasiona surowe 9, 15, 22, 27, 45, 49, 50, 55, 57, 61, 62, 75, 77, 88, 94, 97, 100,\n39 Pinus sylvestris żywicaml. pędy\nzupa 37, 43, 9323, 35\n40 Populus sp. mł. owocemiazga surowesurowa 652\n41 Prunus cerasifera guruk 92 owoce surowe 92\n42 Pulmonaria dacica trawa miodunka 32 liścienektar gotowanesurowy 322\n43 Quercus sp. owoce kawa 74,\n44 Ribes spp. owoce surowe\nzupa 9, 17, 25, 30, 42, 50, 55, 56, 10061\n45 Ribes nigrum smrodzina 2, 9, 26, 42, 50, 62, owoce\nczaj 2, 9, 17, 25, 30, 42, 50, 55, 56, 61, 62, 10036\n46 Rosa sp. owoce surowemrożone\nherbata 2, 64, 8764\n47 Rubus chamaemorus moroszka 12 owoce surowe ? 12, 17, 66\n48 Rubus idaeus owoce\nherbata 2, 3, 4, 11, 15, 17, 25, 26, 45, 46, 50, 55, 56, 61, 88, 67, 98, 1003\n17, 26, 28, 50, 88\n49 Rubus saxatilis kościanki 17, 87kostrank 12\nkamianiczki 87, owoce surowepierogi 12, 17, 8787\n50 Rubus sp. jeżyny 61, owoce surowe 61,\n51 Rumex acetosa liście surowezupa (stołówka)\nna sprzedaż 24, 56, 64, 8655\n4, 9, 11, 14, 24,38, 43, 54, 55, 56, 65, 66, 70, 71, 79, 85\n52 Rumex sp.(R. confertus ?) koński szczaw 76 liście zupana gęsto 5, 6, 10, 21, 5123,76\n53 Salix sp. miazgakwiatostan plackisurowe 292\n54 Solanum nigrum paślona 79paslon 34, 83, 87, owoce surowepierogi 64, 79, 83, 8734, 83\n55 Sorbus sibirica owoce surowe do chleba surowe/ przemrożoneskup 4, 992, 61\n56 Taraxcacum officinale s.l. liściekorzenie sałatkagotowane ? 14, 61,6214\n57 Thymus sp. liście herbataprzyprawa/konina 7979\n58 Tilia cordata miazgapączki liś. suszona/do mąkisurowe 28, 9335\n59 Trifolium hybridum kwiatostan suszone/placki 18\n60 Thulipa sp. bulwy surowe 9, 51, 75\n61 Typha latifolia kłącze surowegotowane 22\n62 Urtica dioica /U. cannabina liście\nowoce gotowane /zupa\nsmażone z czosnkiem 1, 2, 5, 6, 9, 11, 13, 15, 16, 21, 28, 31, 32, 35, 38, 39, 43,45, 47, 48, 51,52, 55, 56, 58, 60, 61, 62, 82, 85,93, 98, 10015, 23, 27\n16, 34, 58, 79\n63 Vaccinium myrtillus owoce ? surowe\nsuszone/herbata 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 30, 33, 38, 45, 50, 54, 55, 56, 57, 60, 61, 66, 75, 77, 82, 95, 97, 98, 99, 10053, 32\n5, 6, 16, 20, 21, 23,42, 46\n8, 28, 52, 56, 93, 97\n64 Vaccinium uliginosum łochynia 2, 11sinice 12 owoce surowe 2, 8, 11, 12,\n65 Vaccinium vitis-idaea brusiny 12 owoce\nczaj 4, 8, 11, 17, 42, 43, 45, 61, 95, 982, 3,5, 6, 12, 25, 26, 42, 46, 50, 55, 56, 57, 62,77,\n66 Valeriana officinalis korzenie herbata 21\n67 Viburnum opulus owoce surowe/przemroż. 2, 42\n68 Vicia sp. nasiona surowe 52\n„Trawa” podstawy pędówowoce surowe\nRośliny zielne chwasty 19, 91zielsko 15, 31\ntrawy 17,41, 59,71 ziele gotowane/zupa\nsurowe/sałatka 10, 15, 16, 17, 19, 21, 31, 41, 35, 41, 59, 71, 9153\nRośliny zielne cebulekorzenie\nkłącza gotowane?na sprzedaż 28, 33, 61,62, 993, 93\nOwoce dzikie owoce ? 49, 68\nTab. 3 Użytkowanie pokarmowe grzybów przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Numerami oznaczono miejscowości i autorów (Tab. 1). Fungi used by the deported Poles (source numbers – see tab. 1)\nLp.No. Nazwa taksonuTaxon Nazwa taksonu w testach wspomnieńOriginal name used Sposób użytkowaniaUse Źródło (numery zob. Tab. 1)Source (numbers see Tab. 1)\nna skup 6, 9, 16, 19, 25, 27, 28, 33,34, 41, 50, 53, 54,55, 56, 60, 61, 63, 67, 68, 75, 77,80, 91, 95, 96, 97, 98, 99, 1005, 6, 8, 11, 16, 17, 20, 21, 27, 46, 61\n5, 6, 57\n2, 11, 61\n43, 52, 61\n1 Agaricus sp. pieczarki gotowane 24, 40, 51, 54, 80, 87\n2 Armillaria mellea sensu lato opieńki gotowane 2, 3, 61\n3 Boletus sp. prawdziwki gotowanesuszone 2, 3, 42, 50, 56, 57, 8042\n4 Cantharellus cibarius kurki gotowane 42\n5 Lactarius sp. rydz kiszonepieczone\ngotowane 2, 27, 42, 56, 57, 6161\n6 Lactarius resimus hruzdy/gruździe 3, 87, kiszone 2, 3, 30, 42, 80, 87\n7 Lactarius torminosus wełnianka kiszone 12\n8 Leccinum aurantiacum podosiniakkozak czerwony gotowane 2, 26\n9 Leccinum sp. kozaki gotowanena skup 2, 22, 4222, 57\n10 Lycoperdon perlatum Purchawka gotowane 85\n12 Russula sp. surojadki gotowane 2, 42\n13 Suillus sp. maślak gotowane 2, 26, 42, 57\n14 Tricholoma sp. zielonki kiszone 2,\n15 Xerocomus sp. podgrzybki gotowanena skup 3, 4222\nTab. 4 . Użytkowanie pokarmowe dzikich zwierząt przez Polaków deportowanych do ZSRR w okresie drugiej wojny światowej. Numerami oznaczono miejscowości i autorów (patrz Tab. 1). Food use of wild animals (source numbers see. Tab.1)\nLp.No. Nazwa gatunkuTaxon Nazwa taksonuOriginal names used Użytko-wana częśćPart used Sposób użytkowaniaUse Źródło (numer yzob. Tab. 1)Source (numbers see Tab. 1)\n1 Alces alces łoś tusza 56\n2 Apodemus agrarius mysz polna spiżarnia gotowane 65\n3 Cricetulus barabensis chomik spiżarnietusza pieczone 34, 6186, 87\n4 Erinaceus roumanicus jeż tusza pieczone ? 65, 91\n5 Lepus timidusLepus europaeus zając tusza\nna sprzedaż 2, 15, 38, 42, 56, 64, 67, 90, 9946\n6 Marmota bobac świstak tusza gotowane 73\n7 Sciurus vulgaris wiewiórka tusza gotowane ? 68\n8 Spermophilus major suseł tusza gotowane\nna sprzedaż 38, 53, 65, 70, 72, 73, 74, 79, 82, 8765,\n9 Tamias sibiricus burunduk spiżarnie 2\n10 Vulpes vulpes lis tusza gotowane ? 47, 90\npisklęta gotowane/surowe/ jajecznicagotowane 14, 24,36,56, 66,70, 75, 85, 8736,75, 87\n1 Anatinae kaczki jajkadorosłe gotowane/surowe? 2, 65, 7314, 36,56\n2 Anser sp. gęś dorosłejajka ?gotowane 5665\n3 Coloeus monedula kawka jajka gotowane 65\n4 Columba sp. gołąb tusza gotowany 23, 34\n5 Corvus corone orientalis wrona pisklętadorosłe\ngotowane 15, 52, 58, 65, 85, 9615\n6 Corvus corax kruk tusza gotowane 90\n7 Loxia sp. krzyżodziób tusza gotowany 23\n8 Lyrurus sp. cietrzew tusza pieczony 36,46\n9 Passer sp. wróbel tusza gotowany 1, 18, 69, 73\n10 Passer sp. wróbel tusza gotowany 1, 18, 69, 73\n11 Perdix sp. kuropatwa tusza pieczona 90\n12 Phasianus colchicus bażant zwyczajny tusza pieczony 90\n13 Strigiformes sowa tusza pieczona 50\n14 Tetrao sp. głuszec tusza pieczony 21, 56\n15 Tetrastes sp. jarząbek tuszatusza pieczonyzupa 462\n16 Turdus sp. kos jajkajajka surowejajecznica 7979\n1 Testudo horsfieldii żółw stepowy tusza gotowany 91\nRyby pieczone/ smażone\nsprzedaż 11, 14,21, 22, 23,24, 36, 45, 52, 55, 58, 63, 64, 68, 73, 77, 79,86, 87,92, 97, 98, 9981\n11, 24, 46, 56, 65, 81\n11, 30, 56, 65, 67, 73\n2, 14, 65, 73\n1 Esox lucius szczupak pospolity tusza pieczonyna sprzedaż\nzupa 2, 36,43, 50, 65, 7036\n2 Gobio sp. kiełb tusza suszone 2, 56\n3 Gymnocephalus cernua jazgarz tusza smażonegotowane/ucha 56, 6556\n4 Lota lota miętus pospolity tusza gotowane 11\n5 Perca fluviatilis okoń pospolity tusza smażone 56, 65, 80\n6 Rutilus sp. płoć tusza smażonegotowane/ucha 5656\n7 Thymallus sp. lipień tusza smażone ? 56\nNext articleSiedem Wiosennych Ziół\nDobiega końca moja ósma wyprawa etnobotaniczna do Chin. Tym razem jako temat badawczy wybrałem użytkowanie drzew w jednej z dolin Gór Qinling. Góry środkowych…