Hotel Ritz. Życie, śmierć i zdrada w Paryżu [Tilar J. Mazzeo] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00258 004209 18754301 na godz. na dobę w sumie\nHotel Ritz. Życie, śmierć i zdrada w Paryżu - ebook/epub\nAutor: Tilar J. Mazzeo Liczba stron:\nISBN: 9788324040377 Data wydania:\n'Coco Chanel szuka przyjemności w ramionach nazistowskiego szpiega Hansa von Dincklage. Nie ma zamiaru zamartwiać się wojną, woli spędzać czas w najwykwintniejszym miejscu Paryża.Marlena Dietrich uwodzi żonatego Ernesta Hemingwaya, który po przybyciu do Ritza topi w drogich alkoholach wojenne wspomnienia.Ingrid Bergman, gwiazda filmowa spędza upojne noce w towarzystwie Roberta Capy, legendarnego fotoreportera magazynu „Life”.„Hotel Ritz” to fascynująca opowieść o ikonie Paryża. Uwodzicielskie obrazy ze świata przepychu, sławy i mody, nielegalnych interesów, niebezpiecznych związków i szpiegowskich intryg. Prawdziwa historia o wielkim Paryżu, którą czyta się jak dobrą powieść. '\nwww.pozycjeobowiazkowe.pl Pięć książek z Paryżem w tle ~ Pozycje Obowiązkowe\nliteraturomania.blogspot.com Literaturomania: Jakie tajemnice kryje "Hotel Ritz"?\nDLA EMMANUELA Musisz być bardzo cierpliwy... Będę ci się przyglądał kątem oka, a ty będziesz milczał*. * A. Saint-Exupery, Mały Książę, tłum. H. Woźniakowski, Kraków 2015, s. 81.\nLuksus psuje każdego, kogo dotyka Charles Ritz\nSPIS POSTACI Personel hotelu BLANCHE AUZELLO: Bezwzględna i piękna Amerykanka o niemiecko-żydowskim pochodzeniu, żona dyrektora hotelu Ritz. Podczas okupacji mieszkała w Paryżu, posługując się podrobionym paszportem. Została wciągnięta w działalność ruchu oporu. CLAUDE AUZELLO: Główny dyrektor hotelu Ritz, były żołnierz francuski. Spełniał zachcianki znanych osobistości. Poważny, lecz uprzejmy. Nieostrożny w okazywaniu wzgardy Niemcom okupującym hotel. Bez wiedzy swojej żony został członkiem drugiej siatki ruchu oporu, działającej w kuchniach hotelu, bacznie obserwowanej przez Niemców. HANS FRANZ ELMINGER: Nadgorliwy zastępca dyrektora. Szwajcar biegle władający językiem niemieckim. Oddelegowany do zarządzania hotelem, w tym relacjami z Niemcami. Był siostrzeńcem prezesa hotelu Ritz barona Hansa von Pfyffera. Neutralny i nierzucający się w oczy. Ostatniego lata wojny wspólnie ze swoją żoną Lucienne skrywali niebezpieczną tajemnicę. MARIE-LOUISE, MADAME RITZ: Wdowa po założycielu hotelu Césarze Ritzu. Szwajcarska kobieta interesu, lecz próżna i nierozsądna. Wszędzie towarzyszyły jej dwa gryfoniki belgijskie. Gardziła Blanche Auzello, która żarliwie odwzajemniała jej uczucia. CHARLES „CHARLEY” RITZ: Syn Marie-Louise i Césara Ritza; zapalony sportowiec, niechętny do prowadzenia hotelu, kumpel od kieliszka Ernesta Hemingwaya. FRANK MEIER: Legendarny barman pracujący w hotelowym barze, mieszczącym się od strony rue Cambon. Twórca jednych z najsłynniejszych i najbardziej klasycznych koktajli lat trzydziestych XX wieku. W jednej czwartej Żyd, urodzony w Austrii. Działał w ruchu oporu. O nieformalnym „urzędzie pocztowym” prowadzonym zza baru Franka wiedzieli agenci zarówno francuskiego, jak i niemieckiego wywiadu. Jego zastępcą i następcą został barman Georges Scheuber. MONSIEUR SÜSS: Szwajcarski asystent dyrektora Ritza. Grał na dwa fronty. Wraz z Claude’em Auzello próbował obchodzić niemieckie nakazy dotyczące zaciemnienia podczas nalotów, pomagając tym samym aliantom. Z Niemcami natomiast zmawiał się w kwestii grabieży dziedzictwa kulturowego Paryża. OLIVIER DABESCAT: Kelner, maître d’hôtel oraz gadatliwy informator Marcela Prousta. Surowy, dokładny, opanowany i posępny, był ostatecznym arbitrem pozycji towarzyskiej w hotelu Ritz, a w oczach tych, którzy się go bali, milczącym kustoszem sekretów europejskich rodzin królewskich. AUGUSTE ESCOFFIER: Jeden ze współzałożycieli hotelu Ritz i najznakomitszy szef kuchni XX wieku. Wprowadził nowoczesne menu i umożliwił kobietom spożywanie posiłków w miejscach publicznych. Jego długoletnią kochanką oraz największą namiętnością była francuska aktorka Sarah Bernhardt. Niemcy REICHSMARSCHALL HERMANN GÖRING: Uzależniony od morfiny, przesadnie ekstrawagancki i groteskowy generał niemieckich sił powietrznych. Znaczną część wojny spędził w hotelu Ritz, grabiąc dzieła sztuki, nadzorując działanie niemieckiej machiny wojennej i rozpaczliwie próbując uniknąć brutalnych napadów gniewu Adolfa Hitlera, obwiniającego swojego zastępcę za niepowodzenie w osiągnięciu dominacji na świecie. HANS SPEIDEL: Niemiecki pułkownik, zajmujący rozmaite stanowiska w szefostwie sztabu w okupowanym Paryżu. W pierwszych latach okupacji odpowiedzialny za nadzorowanie administracji hotelu Ritz. Później uczestniczył w operacji „Walkiria”, nieudanym spisku mającym na celu przeprowadzenie zamachu na Hitlera. CARL-HEINRICH VON STÜLPNAGEL: Wojskowy dowódca okupowanego Paryża. Wraz ze swoim kuzynem podpułkownikiem Caesarem von Hofackerem był jednym z głównych bohaterów nieudanej operacji „Walkiria”. CAESAR VON HOFACKER: Paryski architekt operacji „Walkiria” (wraz ze swoim kuzynem Carlem-Heinrichem von Stülpnaglem). HANS GÜNTHER VON DINCKLAGE: Czarujący czterdziestokilkuletni dyplomata niemiecki, najbardziej znany ze swojego powodzenia u kobiet i skandalizującego związku z projektantką mody Coco Chanel. Rezydent-playboy hotelu Ritz i szpieg. Jego lojalność wobec którejkolwiek ze stron konfliktu pozostaje niepewna. HANS-JÜRGEN SOEHRING: Oficer Luftwaffe i kochanek słynnej francuskiej gwiazdy filmowej Arletty. DIETRICH VON CHOLTITZ: Dowodzący niemieckimi siłami w Paryżu w ostatnich dniach okupacji. Przeciwstawił się Hitlerowi i odmówił spalenia Paryża, być może nie tylko z pobudek altruistycznych. WILHELM CANARIS: Szef paryskiego biura wywiadu niemieckiego – Abwehry. Do chwili dekonspiracji jego działalności i aresztowania przez Niemców w zimie 1944 roku uczestniczył w mrocznej grze kontrwywiadowczej jako podwójny agent. ARNO BREKER: „Michał Anioł Hitlera” i pełnoprawny członek partii nazistowskiej. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku obracał się w paryskim środowisku sztuki, zaprzyjaźniając się z Jeanem Cocteau i Pablem Picassem (dla którego pozowała jego żona Demetra). W roku 1942 wrócił do okupowanego Paryża na głośną wystawę sztuki zorganizowaną w czasie, który zadecydował o przyszłości francuskiej kolaboracji. Politycy GENERAŁ CHARLES DE GAULLE: Kłótliwy patriota, przywódca rządu Wolnych Francuzów na uchodźstwie. Jego poglądy dotyczące wyzwolenia Paryża w lecie 1944 roku coraz bardziej różniły się od strategii aliantów. WINSTON CHURCHILL: Elokwentny i wytworny premier Wielkiej Brytanii podczas wojny, częsty bywalec hotelu Ritz. Znał Coco Chanel z czasów, gdy spędzał wakacje na Riwierze Francuskiej. Coraz bardziej rozdrażniony kłótliwością Charles’a de Gaulle’a. Wolałby, aby przywódcą Francuzów był Georges Mandel, i nie wahał się mówić o tym w ostatnich dniach okupacji Francji. GEORGES MANDEL: Niezbyt elegancki dziennikarz. Były francuski minister żydowskiego pochodzenia. Przez długi czas mieszkał w hotelu Ritz i przekonał Marie-Louise Ritz, by po kapitulacji Francji nie zamykała jego podwoi. Na początku wojny aresztowany i więziony przez Niemców. Egzekucja Mandela przypieczętowała los jego największego rywala. PIERRE LAVAL: Nałogowy palacz. Szef rządu francuskiego utworzonego w Vichy podczas okupacji hitlerowskiej. Brutalny pragmatyk i arcykolaborant. Częsty gość hotelu Ritz. Dzierżył ogromną władzę. Odpowiadał za deportacje żydowskich dzieci. Sam twierdził, że jest jedynie „zarządcą masy upadłościowej”. PAUL MORAND: Francuski dyplomata i pisarz, przyjaciel Coco Chanel, Jeana Cocteau i Marcela Prousta. Był potajemnym kochankiem – a później mężem – księżnej Soutzo. Pod jej wpływem opowiedział się podczas okupacji za Francją Vichy. Amerykańscy wojskowi i korespondenci wojenni ROBERT CAPA: Odważny, charyzmatyczny i nieprzyzwoicie przystojny fotoreporter wojenny. Amerykanin urodzony na Węgrzech. W dniach poprzedzających wyzwolenie Paryża wdał się w kłótnię z Hemingwayem. Kochanek Ingrid Bergman. Wplątany w gmatwaninę lojalności i zdrad, które zadecydowały o zakończeniu trzeciego małżeństwa Hemingwaya. MARTHA GELLHORN: Amerykańska korespondentka wojenna i trzecia żona Hemingwaya. Pełna życia, bystra, niezależna. Nieświadoma swoich atutów, stała się obiektem pokrętnej zazdrości ze strony Marlene Dietrich. LEE MILLER: Słynąca z urody fotografka i korespondentka wojenna „Vogue’a”, przyjaciółka Pabla Picassa. Podobnie jak inna amerykańska dziennikarka Helen Kirkpatrick relacjonowała wyzwolenie Paryża. MARY WELSH: Dziarska i urocza Amerykanka, dama dziennikarstwa, ze skłonnością do mówienia prosto z mostu. Znana z niezakładania stanika pod obcisłe sweterki. Podczas wojny w hotelu Ritz miała romans z Ernestem Hemingwayem i została czwartą żoną sławnego pisarza. Pozostawała w bliskiej zażyłości z Marlene Dietrich. Pogardzana przez Roberta Capę. Ona także relacjonowała wyzwolenie Paryża. HENRY WOODRUM: Zestrzelony podczas dziennego nalotu na Paryż kilka tygodni przed wyzwoleniem. Ten amerykański pilot był jedynym, o którym wiadomo, że wydostał się z okupowanej stolicy. Ścigany przez Gestapo. Swoje bezprecedensowe ocalenie zawdzięczał Francuzom. FRED WARDENBURG: Kierownik w firmie chemicznej Du Pont, został powołany do wojska kilka dni po wyzwoleniu Paryża. Stał się naukowym Jamesem Bondem swojego pokolenia. Dołączył do tajnego skrzydła projektu „Manhattan” w stolicy Francji. Brał udział w działaniach, które miały zapobiec wyprodukowaniu broni jądrowej przez Niemców. IRWIN SHAW: Powieściopisarz, dramaturg, dziennikarz i nieszczęśliwy kochanek. To on poznał swoją dziewczynę Mary Welsh z Hemingwayem. Później przyszło mu za to słono zapłacić, podczas gdy Robert Capa kochał się z Ingrid Bergman w dopiero co wyzwolonym Paryżu. JAMES GAVIN: Generał brygady w armii amerykańskiej. W roku 1945 „Jumpin’ Jim”, jak go nazywano, musiał wybrać między namiętną Marthą Gellhorn a podstępną, lecz zdecydowaną Marlene Dietrich. Pisarze MARCEL PROUST: Nerwowy, ekscentryczny i błyskotliwy autor powieści uznawanej przez wielu za największe arcydzieło literackie świata. W czasie gdy ją pisał, uczynił hotel Ritz swoim najprawdziwszym domem. JEAN COCTEAU: Uzależniony od opium i niezwykle utalentowany pisarz, artysta i filmowiec. Choć sympatyzował z Hitlerem, próbował ocalić swoich żydowskich znajomych przed deportacją. Stary przyjaciel Coco Chanel, Marcela Prousta, Sachy Guitry’ego i Arletty. Popełnił grzech neutralności. >JEAN PAUL SARTRE I SIMONE DE BEAUVOIR: Źle dobrana para słynnych francuskich intelektualistów. Uczestniczyli w popijawie w sypialni Hemingwaya w hotelu Ritz. Simone i „Papa” czasami oddawali się czemuś więcej niż tylko wspólnemu piciu. Personel hotelowy widział ją wychodzącą rankiem z hotelu, podejrzanie rozczochraną. SACHA GUITRY: Słynny francuski dramaturg i scenarzysta. Bystry, ekstrawagancki ulubieniec Paryża. W hotelu Ritz beztrosko zaspokajał swoje potrzeby seksualne. Rozmiłowany we frywolności, nie liczył się z polityką ani z konsekwencjami swojego postępowania. FRANCIS SCOTT FITZGERALD: Głos ery jazzu i ceniony pisarz amerykański. Kiedy pogrążał się w alkoholizmie, hotelowy bar Ritza stał się jego ulubionym miejscem. ERNEST HEMINGWAY: Amerykański powieściopisarz i sławny podróżnik, znany ze swoich wyczynów miłosnych i lapidarnych wypowiedzi. W ostatnich godzinach okupacji, wspólnie ze swoją kompanią „nieregularnych”, wyzwolił hotel Ritz – razem z wieloma butelkami szlachetnych win, znajdującymi się w jego piwnicach. Na kilka kolejnych miesięcy „Papa” uczynił hotel swoim domem, okupując go w iście amerykańskim stylu deluxe. Gwiazdy filmu i przedstawiciele śmietanki towarzyskiej ARLETTY: Zmysłowa gwiazda filmowa i chluba Francji. Podczas wojny pławiła się w luksusach hotelu Ritz razem ze swoim niemieckim kochankiem Hansem-Jürgenem Soehringiem. Jej „horyzontalna kolaboracja” przyniosła jej nienawiść wielu mieszkańców okupowanego Paryża i w konsekwencji – srogą karę. SARAH BERNHARDT: Znana jako „boska Sarah”. Legenda scen końca XIX i początku XX wieku. Przyjaciółka i kochanka współzałożyciela i szefa kuchni hotelu Ritz Auguste’a Escoffiera. ELSA MAXWELL: Arogancka, pulchna i wyjątkowo nieatrakcyjna Amerykanka ze Środkowego Zachodu, lesbijka. W latach dwudziestych XX wieku nadała organizowaniu wytwornych przyjęć nowy wymiar, stając się królową wyższych sfer. Status ten osiągnęła, zaczynając od organizowania spotkań towarzyskich w hotelu Ritz. LAURA MAE CORRIGAN: Pogardzana w swojej ojczyźnie, Stanach Zjednoczonych, jako pospolita naciągaczka. Będąc młodą, ładną kelnerką, zaprzyjaźniła się z bogatym, chorym na serce mężczyzną. Po jego przedwczesnej śmierci żyła w luksusie, podróżując między Londynem a Paryżem. Kiedy wybuchła druga wojna światowa, musiała podjąć ważną decyzję. KSIĄŻĘ I KSIĘŻNA WINDSORU: Bardziej znani jako król Wielkiej Brytanii Edward VIII i Wallis Simpson, dwukrotna rozwódka. Historia ich miłości trafiła na pierwsze strony gazet. Za kulisami ich profaszystowskie sympatie wzbudzały niebywałą konsternację. MARKIZA LUISA CASATI: Zdumiewająco bogata, słynąca z ekstrawagancji i – być może – niezrównoważona. Swoje życie uczyniła wyjątkowo modernistycznym przykładem sztuki performance. W drugiej i trzeciej dekadzie XX wieku hotel Ritz stał się jej ulubioną sceną. ALEKSANDER ROSENBERG: Wykształcony dwudziestoczteroletni syn marszanda żydowskiego pochodzenia, którego galeria stanowiła centrum artystycznego Paryża. Walczył w utworzonych w Wielkiej Brytanii oddziałach Wolnych Francuzów pod dowództwem Charles’a de Gaulle’a. W sierpniu 1944 roku wrócił do Paryża jako oficer. Brał udział w wyzwalaniu miasta i dokonał zdumiewającego odkrycia w jednym z ostatnich niemieckich pociągów opuszczających stolicę Francji. KSIĘŻNA SOUTZO: Piękna, wyrachowana, kokieteryjna. Nastawiona proniemiecko. Była ostatnią wielką namiętnością Prousta. W ostatnich dniach pierwszej wojny światowej, jak gdyby nigdy nic, zamieniła pisarza na jego przyjaciela Paula Moranda. MARLENE DIETRICH: Filmowa legenda Hollywood, urodzona w Niemczech. Pod koniec wojny podnosiła morale aliantów podczas organizowanych przez armię niemiecką tras koncertowych, lecz to hotel Ritz nazywała swoim domem. Przyjaźniła się z Hemingwayem. Zaciekły wróg Marthy Gellhorn. COCO CHANEL: Starzejąca się francuska projektantka mody i wieloletnia rezydentka hotelu Ritz. Jej słynny butik mieścił się po drugiej stronie ulicy, przy rue Cambon. Podczas wojny zamknęła swój dom mody i mieszkała w hotelu Ritz z niemieckim kochankiem Hansem von Dincklagem. Po wyzwoleniu przesłuchiwana przez Brytyjczyków, Francuzów i Amerykanów w związku z potajemną działalnością okupacyjną. Żartowała, że jeśli kobiecie w jej wieku trafi się kochanek, nie będzie zaglądać mu do paszportu. HRABINA JOSÉE DE CHAMBRUN: Córka francuskiego kolaboranta Pierre’a Lavala i bywalczyni salonów. Podczas okupacji często widywana w hotelu Ritz. Przyjaciółka Coco Chanel, Arletty i Sachy Guitry’ego. Była aniołem branży filmowej. Wykorzystywała swoje wpływy u Niemców. INGRID BERGMAN: Szwedzka gwiazda filmowa, która wystąpiła u boku Humphreya Bogarta w słynnej Casablance. Kilka miesięcy po wyzwoleniu Paryża, w hotelu Ritz, zakochała się w charyzmatycznym Robercie Capie.\nPROLOG Hotel Ritz, lustro Paryża Niemieccy żołnierze i francuscy cywile, 1940. Wielkie hotele od zawsze – rzecz jasna – stanowiły idee społeczne, nieskazitelne zwierciadła dla konkretnych społeczeństw, którym służą. Joan Didion, The White Album, 1979\nPomysł na tę opowieść nie zrodził się na pięknym placu Vendôme. Nie powstał nawet w Paryżu. Swój kształt książka zawdzięcza pewnemu zimowemu popołudniu spędzonemu w mieszkaniu mojego przyjaciela, skąd rozciąga się widok na Alexanderplatz we wschodniej części Berlina. Gdy rozmawialiśmy, studiowałam stertę kserokopii dokumentów rządów brytyjskiego i francuskiego, dotyczących działalności projektantki mody Coco Chanel w okresie wojennym. W odtajnionej korespondencji zawierającej dane wywiadowcze pochodzące z okupowanego Paryża raz po raz natykałam się na nazwę hotelu Ritz oraz nazwiska jego – na przemian sławnych i niesławnych – gości. Część z nich stanowili wysocy stopniem oficerowie niemieccy i odpowiadający im rangą wojskowi z państw osi, część – majętni cywile z Francji i Ameryki. Wielu z nich było szpiegami i miało powiązania przyprawiające o zawrót głowy. Wszyscy żyli w przepychu przy placu Vendôme, uczestnicząc w tańcu podzielonej Europy. Spędzając popołudnie z moim niemieckim przyjacielem, zastanawiałam się głośno, jakie były koleje losów rezydentów słynnego hotelu. W jaki sposób rozmowy przy stolikach wyłożonych białymi obrusami, zastawionych koktajlami i szampanem, w korytarzach, okazałych apartamentach i kuchniach znajdujących się w suterenach, oddziałały na życie tych, którzy spotkali się tam przypadkiem albo wykonując swoją pracę, a także, co ważniejsze, w jaki sposób wpłynęły na los tysięcy innych ludzi? Jak ukształtowały Francję i zawiły paneuropejski XXI wiek? Goście hotelu – reprezentujący wszystkie strony największego konfliktu ich stulecia – zostali wciągnięci w wir historii. W trakcie wojny dla kilkuset osób życie toczyło się – i niekiedy kończyło się – w murach pałacu stanowiącego część legendy, jaką był współczesny Paryż. To, co tam się wydarzyło, gdy w hotelu Ritz stykały się ze sobą światowe mocarstwa, miało zmienić każdą z nich. One z kolei, wspólnie, miały zmienić historię minionego stulecia. Książka, którą oddaję w ręce Czytelnikowi, opowiada tę poruszającą i godną uwagi historię, w całej jej – na przemian inspirującej i przerażającej – złożoności i w całym dramatyzmie. Paryż lat czterdziestych XX wieku to odległe dzieje. To świat, w którym kobiety – ubrane w atłasowe suknie wieczorowe – paliły papierosy w długich cygarniczkach z kości słoniowej, a mężczyźni wciąż jeszcze nosili kapelusze fedora. Świat, w którym boye hotelowi w czapeczkach na głowach pomagali zdejmować futrzane etole, szoferzy czekali na rogach ulic, a wokaliści jazzowi śpiewali w otwartych do późnej nocy kabaretach na Montmartrze. Teraz to przeszłość. Jednak wielu nie potrafi jej zostawić za sobą. I tak oto tworzy ona opowieść o naszej współczesności. Wszyscy żyjemy w jej cieniu. W jadalniach luksusowego hotelu nie było widać zewnętrznych oznak wojny i całej jej perfidii, przynajmniej na pierwszy rzut oka. Podczas okupacji niemieccy oficerowie zdejmowali swoje mundury i rozmawiali zwykle w języku francuskim. Paryżanie, którzy jadali z nimi, w zamian za możliwość oddawania się rozmaitym przyjemnościom przyjęli neutralną postawę. Spożywając lunch przy okrągłych stołach, projektanci, przemysłowcy, dyplomaci i politycy tworzyli kolaboracyjną gospodarkę. Rozmowy te położyły fundamenty pod powstanie Unii Europejskiej. Dla innych historia ta jest o wiele bardziej osobista. Okupacja wciąż żyje w sercu współczesnej Francji i – z perspektywy frankofilów i realistów takich jak ja – budzi mocny sprzeciw. Każda kultura obarczona jest jakimś tabu. Istnieją kwestie, które wydają się niebezpieczne nawet po upływie dekad czy stuleci. Tak właśnie jest we Francji. Co najmniej przy jednej okazji ostrzeżono mnie, że nie powinnam opowiadać tej historii. Ostrzeżenie nadeszło od starszej, schludnie ubranej Francuzki o bystrych oczach, dobrze pamiętającej to, co wydarzyło się w Paryżu w mrocznych wojennych latach i ponurych czasach, które nastąpiły później. Pewnego wiosennego popołudnia 2010 roku spotkałyśmy się w ciemnej, typowej francuskiej kawiarni nieopodal rue de Rome, w zdecydowanie niemodnej XVII dzielnicy. Jej nieżyjący mąż był członkiem ruchu oporu walczącego z faszystowską władzą okupowanej Francji, a także z faszystami (nie zawsze pochodzenia niemieckiego). Za sprawą znajomego znajomego zgodziła się ze mną spotkać i coś opowiedzieć. Pierwszą rzeczą, jaką mi powiedziała, było: – Większość z tych, którzy mówią pani, że brali udział w ruchu oporu, to w najlepszym razie bajarze. W najgorszym – po prostu kłamcy. Był to przerażająco mały ruch, tajny, a cena wpadki – ogromna. Po wojnie każdy obywatel Francji chciał wierzyć w to, że wspierał podziemie. To zbiorowa narodowa fantazja Francuzów. Gdy wokół nas zrobiło się bardzo cicho, położyła przede mną na kawiarnianym stoliku, jeden po drugim, odznaczenia wojenne swojego męża. – Teraz pani wie, że nie udaję. – Następnie dodała: – Oto, co muszę pani powiedzieć: prawda, której pani szuka, została przegrana w chwili zakończenia wojny. Być może nawet jeszcze wcześniej. Pytania, które pani stawia, są bardziej niebezpieczne, niż się pani wydaje. Nie powinna pani pisać książki o hotelu Ritz i okupacji. Przykro mi. Tak czy inaczej, w swoich rękach Czytelnik trzyma dowód na to, że nie posłuchałam tej rady. Być może dlatego, że autorce wychowanej w czasach zimnej wojny wydała się ona zbyt sensacyjna, niczym z gatunku płaszcza i szpady. Co tak naprawdę mogło mnie poruszyć z tamtych czasów? Co mogło wstrząsnąć kimkolwiek z będących obecnie w średnim wieku członków pokolenia postatomowego? A jednak wydarzenia w hotelu Ritz oraz w okupowanym Paryżu okresu drugiej wojny światowej stanowiły część tego, co położyło fundamenty pod wciąż trwające konflikty nuklearne. Okupacja Paryża nie była też niczym innym jak pewnego rodzaju miejskim terroryzmem na masową skalę. Historia drugiej wojny światowej często bywa przedstawiana w sposób nazbyt uproszczony, czarno-biały, jako heroiczna walka między siłami dobra i zła. Dowiadujemy się, że są tacy, którzy walczyli, i tacy, którzy kolaborowali. Oczywiście są też tacy, których czyny w jaskrawy sposób wpisywały się w jedną bądź drugą kategorię. Jednak dla większości mieszkańców okupowanego Paryża przetrwanie zależało od tego, jak zręcznie będą się poruszać w wojennej rzeczywistości. W hotelu Ritz najbardziej nieprzeniknione były odcienie szarości. W jego pomieszczeniach rozegrały się zdumiewające wydarzenia. W owych szarych strefach, gdzie odwaga i pragnienie zderzały się z brutalnością i terrorem, narodziły się niezwykłe historie. To nadzwyczajna opowieść o tańcu życia ze śmiercią rozgrywającym się przy placu Vendôme w uwodzicielskim Paryżu.\nROZDZIAŁ 1 Kawałek Szwajcarii w Paryżu CZERWIEC 1940 Francuz płacze, patrząc, jak Niemcy zajmują Paryż, 14 czerwca 1940 roku. Tak jak portret wiele mówi o tym, co czeka modela, tak mapa Francji przepowiada naszą przyszłość. (...) W środku naszego kraju znajduje się cytadela (...) lecz na północnym wschodzie mamy okropny wyłom łączący [nasz] zgubny los [z] terytorium Niemiec. Charles de Gaulle, Vers l’Armée de Métier, 1934\nKażdy, kto spojrzy na mapę Francji, zauważy, że ów wyłom, o którym mówi de Gaulle, znajduje się w miejscu, gdzie granice Alzacji i Lotaryngii ostro wcinają się w niemiecką Nadrenię. Na północ od tego miejsca leżą kraje nizinne: Belgia, Holandia i Luksemburg. Na południu wznoszą się Alpy i rozciąga się górzysta Szwajcaria. Przed 1939 rokiem – po dziesięciu latach horrendalnie drogiej budowy i trudnych doświadczeniach pierwszej wojny światowej – Francuzi wznieśli wzdłuż swojej granicy, od Luksemburga po Szwajcarię, barykadę oddzielającą ich od mrocznej przyszłości: potężne fortece z betonu i stali, zwane Linią Maginota, na cześć generała, który je zaprojektował. Umocnienia te miały jeden słaby punkt. Na północnym skraju granicy francuskiej, nieco na wschodzie, leży Belgia. Długa granica z tym państwem w dużej mierze pozostała niezabezpieczona. Najsłabsze fortyfikacje znajdowały się w miejscu, w którym granica biegła wzdłuż gęstego Lasu Ardeńskiego. Uważano go za nieprzebyty. W maju 1940 roku, w ciągu zaledwie kilku dni, milion żołnierzy niemieckich udowodniło, że to nieprawda. Tej wiosny wojska Trzeciej Rzeszy z przerażającą prędkością przetoczyły się przez Belgię, Holandię i Luksemburg, wkraczając na teren Francji. Ich celem była cytadela w sercu kraju, jego legendarna stolica – Paryż. Dla wielu wysokich rangą oficerów niemieckich, równie podatnych na urok owej legendy jak całe ich pokolenie, to Ritz stanowił serce Paryża. Od końca XIX wieku urządzony w pałacu, ulokowany przy rozległym placu Vendôme w I dzielnicy, symbolizował luksus, nowoczesność oraz elegancję. Był domem dla gwiazd filmowych i znanych pisarzy, dziedziczek fortun i wyzwolonych emancypantek, playboyów i książąt. Trzysta tysięcy Niemców, mających wkrótce okupować Paryż, będzie żyło w tym mieście nie tylko jako oficerowie i biurokraci, ale także jako turyści. Wielu z nich nie zależało na niczym innym jak tylko na rozkoszowaniu się roztaczającą swoje uroki metropolią. Hotel Ritz jeszcze przed wybuchem wojny znajdował się w centrum działań politycznych prowadzonych na Starym Kontynencie, wpływając na kształt XX wieku. Wkroczenie Niemców niczego nie zmieniło. W tygodniach poprzedzających obejście Linii Maginota przez Niemców Ritza dwukrotnie odwiedził Winston Churchill. Natychmiast po wygłoszeniu swojego pierwszego przemówienia radiowego jako premier Wielkiej Brytanii, w którym stwierdził, iż „(...) byłoby głupio nie doceniać powagi sytuacji”, udał się prosto do Paryża na spotkanie kryzysowe najwyższej rady wojennej, wraz z premierem Republiki Francuskiej Paulem Reynaudem1. Pod koniec miesiąca, 31 maja 1940 roku, Churchill przybył tu ponownie. Tym razem po to by przekonać się, czy jest jakakolwiek szansa, aby Francja przetrwała zbliżającą się katastrofę2. Brytyjski premier zawsze lubił zatrzymywać się w hotelu Ritz. „Kiedy jesteś w Paryżu – powiedział kiedyś Ernest Hemingway – jedyny powód, dla którego nie miałbyś stanąć w Ritzu, jest taki, że cię na niego nie stać”3. Winstonowi Churchillowi, synowi angielskiego lorda, nigdy nie brakowało pieniędzy. Podczas gdy wojska niemieckie parły naprzód, Churchill pragnął omówić sytuację polityczną ze swoim starym przyjacielem. Z Georges’em Mandelem, francuskim ministrem spraw wewnętrznych, z pochodzenia Żydem, spotykał się wielokrotnie w ciągu ostatniej dekady, by przedyskutować ten i podobne tematy4. W politycznej dziczy lat trzydziestych obaj przestrzegali rodaków przed niemieckim nacjonalizmem, który miał przynieść opłakane skutki. Ich przewidywania okazały się, niestety, prorocze. Georges Mandel nie zatrzymał się w hotelu Ritz tylko przelotnie. Od połowy lat trzydziestych zamieszkał tam na stałe, zajmując zaciemnione pokoje na czwartym piętrze5. W owym czasie Ritz miał co najmniej tuzin stałych klientów, a każdy z nich był osobą wpływową. Niektórzy z nich mieli wkrótce wyjechać. 11 czerwca 1940 roku, kiedy wojska niemieckie znajdowały się czterdzieści osiem kilometrów od Paryża, w mieście wybuchła zbiorowa panika. Rząd francuski opuścił w nocy stolicę i przeniósł się do Bordeaux na południowym zachodzie kraju. Zaledwie kilka godzin później przestały działać koleje6. Następnego dnia po południu radio nadało komunikat wzywający wszystkich mężczyzn do opuszczenia stolicy. Krążyły pogłoski o brutalności i sadyzmie żołnierzy niemieckich. Paryżanki drżały na myśl o tym, że zostaną pozostawione na pastwę wroga. Około siedemdziesięciu procent mieszkańców miasta – blisko dwa miliony osób – wyszło na ulice, ciągnąc za sobą swój dobytek i niedołężnych krewnych. Uciekając przed niemieckim natarciem, dołączali do fali uchodźców z Belgii i Holandii7. Niestety, było już dla nich za późno. Szli drogami prowadzącymi na południe, na których powstał gigantyczny zator. Większość nigdy nie dotarła dalej niż sto sześćdziesiąt kilometrów od Paryża. Hotel Ritz nie był odporny na panikę. 12 czerwca 1940 roku, po raz drugi od czasu rozpoczęcia bitwy o Francję, lotnictwo niemieckie, przerażająca Luftwaffe, zbombardowało Paryż bombami zapalającymi. Oblężenie wydawało się nieuniknione. Nowo mianowany dyrektor hotelu, francuski żołnierz rezerwy Claude Auzello, został powołany do służby, a jego urodzona w Ameryce żona Blanche udała się za nim do Prowansji8. Jego zastępca Hans Franz Elminger, bratanek najważniejszego inwestora hotelu, był jednakże Szwajcarem, a Szwajcarzy słynęli ze swojej neutralności. Los osób schronionych w bezpiecznym zaciszu spoczął więc na barkach Hansa Elmingera i Marie-Louise Ritz, również Szwajcarki, wdowy po słynnym założycielu hotelu Césarze Ritzu. W kolejnych dniach będą musieli wykazać się zręczną dyplomacją i złączyć wszystkie swoje siły. Nagle hotel przy placu Vendôme opustoszał. Od tygodni już działał wysiłkiem znacznie przetrzebionego grona pracowników. W normalnych warunkach personel tworzyła armia czterystu pięćdziesięciu mężczyzn i kobiet – od barmanów i pokojówek po kelnerów i osoby zaopatrujące hotel w ostrygi – obsługująca ponad sto pięćdziesiąt pokoi. Teraz Elminger raportował swojemu wujowi w Szwajcarii: „Wiele osób opuściło Paryż, a nam zostało trzydziestu sześciu gospodarzy i siedmiu służących. (...) Pomimo to restauracja działa i w dużej sali mieliśmy nawet trzydziestu ośmiu gości”9. „Niestety – dodał – lunch zakłóciło bombardowanie Paryża”10. Podczas wojny liczba pracowników ustabilizowała się na około dwudziestu; byli to niemal wyłącznie ludzie starsi, kobiety lub – jak Hans – posiadacze paszportów świadczących o tym, że są obywatelami państwa neutralnego11. Wkrótce miał nastąpić nowy napływ gości, na razie jednak liczba osób przebywających w hotelu stopniowo się kurczyła. Goście i stali bywalcy szybko zniknęli wraz z falą exodusu. W mieście wybuchła histeria. Nawet bogate i sławne osobistości Francji nie wiedziały, co je czeka po upadku stolicy. Ludzie ci tworzyli grupę przyjaciół i znajomych, a wielu z nich od lat traktowało Ritza de facto jako swój salon. Georges Mandel nie był jedynym przyjacielem, z którym spotkał się w Paryżu Winston Churchill. Sławna Coco Chanel zajmowała pokoje Ritza od wczesnych lat trzydziestych. Jej letnia willa na Riwierze Francuskiej sąsiadowała z posiadłością brytyjskiego premiera. Przy stole Coco w hotelowej jadalni każdego wieczoru widziano ekstrawaganckiego dramaturga i scenarzystę Sachę Guitry’ego, gibkiego rosyjskiego impresaria i znawcę baletu Siergieja Diagilewa albo – za każdym razem coraz bardziej otumanionego narkotykami – Jeana Cocteau12. W tej samej jadalni Béatrice Bretty – kochanka Georges’a Mandela, aktorka komediowa o krągłych kształtach – raczyła się koktajlami, spędzając czas z najsłynniejszą francuską gwiazdą filmową, znaną jako Arletty. Już w 1935 roku cała trójka fetowała wieczór, podczas którego Béatrice weszła do historii jako prezenterka pierwszej transmisji telewizyjnej przeprowadzonej we Francji13. Wszyscy znali hiszpańskiego malarza Pabla Picassa i jego kochankę – artystkę i przedstawicielkę surrealizmu Dorę Maar, a także amerykańską przyjaciółkę pary Lee Miller, sławną i wyzwoloną seksualnie modelkę i fotografkę14. Oczywiście znali też ogół przedstawicieli straconego pokolenia, od Ernesta Hemingwaya po Francisa Scotta Fitzgeralda. Inspiracją dla nich stała się wcześniejsza generacja pisarzy i gwiazd estrady, które w ostatnich dniach XIX stulecia uczyniły hotel Ritz miejscem spotkań i swoim domem. Wreszcie Ritz stanowił paryski dom dla pokolenia europejskich książąt i księżniczek przebywających na wygnaniu. Pierwszą oznaką nadchodzących wydarzeń stała się rezygnacja książęcej pary Windsoru z kosztownego apartamentu w Ritzu wraz z rozpoczęciem niemieckich działań wojennych15. Na wiadomość o wkroczeniu wojsk Trzeciej Rzeszy w drugim tygodniu czerwca 1940 roku w hotelu – przyciszonym głosem – prowadzono gorączkowe rozmowy. Niecierpiące zwłoki pytanie brzmiało: zostać czy uciekać? Wahająca się do ostatniej chwili Arletty w końcu dołączyła do kawalkady paryżan udających się na południe w poszukiwaniu schronienia. Coco Chanel zamknęła swój dom mody przy rue Cambon, ogłaszając, iż nie jest to właściwy czas na prowadzenie interesów. Za nic nie chciała opuścić Ritza, lecz jej służące – siostry Germaine i Jeanne – bały się zostać w stolicy, Coco natomiast nie poradziłaby sobie bez ich wsparcia16. Kiedy już zdecydowała się na wyjazd, nowy szofer, którego znalazł dla niej personel hotelu, odmówił przedzierania się jej bladoniebieskim rolls-royce’em przez tłum uchodźców. Do mniej rzucającego się w oczy auta wsiadła dziewięcioletnia Anne Dubonnet, także stała bywalczyni Ritza, wraz ze swoimi zamożnymi rodzicami i szkocką nianią. Od połowy lat dwudziestych XX wieku każdego roku rodzina Dubonnetów spędzała w Ritzu kilkanaście tygodni17. Georges Mandel także planował opuścić Paryż z Béatrice i ich małą córeczką Claude. Miał udać się z rządem francuskim na południe. Nie potrafił jednak zrezygnować z walki o swój kraj. Churchill już wcześniej nakłaniał go do przyjazdu do Londynu. Brytyjski premier zawsze chciał, aby to Mandel, a nie Charles de Gaulle, stanął na czele Wolnych Francuzów na uchodźstwie. W samolocie wojskowym odlatującym do Londynu czekało na niego wolne miejsce. Georges nie mógł tego zrobić. „Nie pojadę dlatego, że jestem Żydem – tłumaczył. – Wyglądałoby to tak, jakbym się bał, jakbym uciekał”18. Zanim Georges opuścił pośpiesznie stolicę, Marie-Louise Ritz odszukała swojego dawnego przyjaciela. Georges był człowiekiem, któremu wszyscy ufali – żył wśród nich przez niemal dekadę. Marie-Louise stanęła przed trudnym dylematem. Pragmatyczna, pozbawiona sentymentów „Mimi” była Szwajcarką i podobnie jak Amerykanie wiosną 1940 roku nie wzięła udziału w wojnie prowadzonej przez Hitlera. Szwajcaria, opisana niegdyś przez Ernesta Hemingwaya jako „(...) mały, stromy kraj, rozciągający się bardziej w górę i w dół niż na boki”19, leżała w Alpach i starannie dbała o swoją neutralność Podczas marszu na wschód Niemcy pozostawili ją nietkniętą. Poniekąd wojna nie dotyczyła Marie-Louise. Musiała zatem zdecydować: czy wspólnie z innymi inwestorami nadal prowadzić hotel pod rządami Trzeciej Rzeszy, czy zamknąć intratny interes? Wiedziała, że kiedy Niemcy wejdą do Paryża, hotelowy hol wypełni się wysokimi rangą oficerami. Ubrany w wymięty płaszcz, niewyspany i zmartwiony Mandel zapewnił swoją starszą już gospodynię, że nie ma innego wyboru. Jeśliby zamknęła hotel, budynek zostałby zarekwirowany. Ostrzegł ją: „Nigdy go pani nie odzyska, madame Ritz”20. W stosunku do kierownika Hansa Elmingera był bardziej bezpośredni: „Jest pan Szwajcarem, a zatem jest pan neutralny i doskonale zna język niemiecki, co w tych okolicznościach stanowi atut. Pański hotel na pewno zostanie zajęty przez Niemców, kiedy wkroczą do Paryża. Uszanują go ze względu na pańską obecność i neutralność” 21. Tak więc hotel Ritz pozostał otwarty. Po ucieczce rządu Mandel wraz z de Gaulle’em i innymi prominentnymi ministrami udali się na południe. 12 czerwca brytyjskie gazety donosiły: „Tysiące, wiele tysięcy paryżan na wszelkie możliwe sposoby opuszcza stolicę, woląc porzucić dom i dobytek, niż ryzykować życie pod choćby tymczasowymi rządami nazistów”22. Podczas gdy Francuzi i uchodźcy z pokonanej wschodniej części kontynentu uciekali ze stolicy, inni przyjeżdżali: głównie dziennikarze z amerykańskiego korpusu prasowego, dysponujący gotówką i szukający komfortowego zakwaterowania w Ritzu. W czwartek 13 czerwca, ostatniego dnia wolnego Paryża, dwa odchodzące do lamusa światy wstrzymały na chwilę oddech i wspólnie wzniosły toast za niepewną przyszłość stolicy Francji podczas pamiętnej kolacji w hotelu Ritz. Nazajutrz, być może, Paryż będzie płonął. Możliwe, że rano nadarzy się ostatnia okazja, żeby uciec z miasta. Jednak tego czerwcowego wieczoru przyjęcie w hotelu odbywało się jak zawsze. Gospodarzami byli amerykańska pisarka i dziennikarka Clare Boothe Luce, korespondentka magazynu „Life”, oraz Hugh Gibson, były ambasador Stanów Zjednoczonych w Belgii (terytorium okupowanym teraz przez Niemców). Przy stole zasiedli dygnitarze z nieistniejącego już świata, między innymi szef polskiego rządu na uchodźstwie oraz przebywający na uchodźstwie dwudziestoośmioletni książę nieistniejącego cesarstwa austro-węgierskiego Otto von Habsburg23. Za jego głowę hitlerowcy wyznaczyli nagrodę. „Było to – wspominał później von Habsburg – niewiarygodnie makabryczne: miasto zostało w dwóch trzecich okrążone przez wojska niemieckie, niebo rozświetlał ogień artylerii, a tam, w Ritzu, wszystko było jak zawsze: kelnerzy we frakach, jedzenie, wino”24. Tego wieczoru Elminger poprosił swoich szacownych gości o to, by nim wyjadą, wpisali się do księgi pamiątkowej. Następny wpis będzie należał do niemieckiego feldmarszałka25 Erwina Rommla, który objął dowództwo w Paryżu. Rankiem 14 czerwca ostatni uchodźcy usiłowali opuścić miasto, zanim znajdzie się w rękach najeźdźców. Po południu niemieckie czołgi – nie napotykając oporu – przetoczyły się szerokimi alejami Paryża. Trzecia Rzesza przejęła kontrolę nad stolicą Francji. Rozpoczęła się okupacja. Louis Lochner, korespondent z Milwaukee, był świadkiem wkroczenia Niemców. „Mijałem – pisał w swojej depeszy dla magazynu »Life« – wiele wymarłych miast w Belgii i północnej Francji (...) lecz żadne z doświadczeń nie zapisało się w moim umyśle bardziej niż wjazd 14 czerwca do niezrównanej stolicy narodu francuskiego, Paryża, tuż za awangardą wojsk niemieckich. Wydawało się niepojęte, choć stałem tam na miejscu, że owa rojna, radosna, hałaśliwa metropolia może być martwa. A jednak taka właśnie była”26. Z wieży Eiffla zwisała swastyka, a „słynna paryska galaktyka luksusowych hoteli zniknęła za okiennicami”27. Oczywiście z wyjątkiem hotelu Ritz. Rankiem pozostały na miejscu personel zgromadził się w tych ponurych godzinach porannych, aby wysłuchać transmisji radiowej obwieszczającej kapitulację Paryża. Wszyscy szlochali. Zaraz potem musieli wziąć się do pracy. Ritz miał pozostać otwarty, a obsługiwać klientów mieli ci sami co zawsze ludzie w białych rękawiczkach. Zanim Lochner wjechał do stolicy, po Paryżu rozeszły się pogłoski, jakoby pierwsi oficerowie niemieccy obiadowali w Ritzu – zgodnie z przewidywaniami Marie-Louise. Niemiecki podpułkownik zjadł tego dnia lunch ze zwycięskiego menu, na które składały się filet z soli duszony w niemieckim białym winie, pieczone kurczaki (najpewniej francuskie), szparagi z sosem holenderskim oraz fruits au choix (dojrzałe lokalne owoce)28. Zestaw zamówiony przez pułkownika stanowił ponury symbol. Kiedy Louis Lochner wraz z grupą ubłoconych amerykańskich korespondentów wojennych, towarzyszących armii niemieckiej, zjawili się w hotelu, szukając pożywienia i noclegu, jadalnie były już zamknięte, a powitanie – dalekie od entuzjastycznego. „Zadufany w sobie kierownik – wspominał Louis – dostał niemal ataku apopleksji, a następnie wymamrotał coś o tym, że jego kuchnia jest już zamknięta”29. Kierownikiem tym był skonany i oburzony Hans Elminger. Kiedy zdeterminowany porucznik dowodzący oddziałem powiedział, iż jego ludzie sami przygotują sobie posiłek, natychmiast zmaterializowało się czterech elegancko ubranych kelnerów ze skrzynką szampana z piwnicy. Wkrótce „ (...) jakby za sprawą magii pojawiły się pyszna szynka, łagodny ser i smacznie przyrządzone zapiekane jajka. Taki oto wspaniały posiłek zjedliśmy pierwszego wieczoru”30 – pierwszego wieczoru okupacji Paryża. W kolejnych dniach stolica Francji w istocie okazała się łakomym kąskiem. Wkrótce niemieckie czołgi miały się przetoczyć po Polach Elizejskich i minąć Łuk Triumfalny podczas defilady zwycięstwa. Turystyczne atrakcje Paryża – po raz pierwszy i ostatni zarazem – miał podziwiać sam Adolf Hitler. W planie jego pobytu znalazła się wizyta na placu Vendôme, na którym uzbrojeni niemieccy wartownicy pilnowali monumentalnego wejścia do słynnego hotelu. Będąc w Paryżu, Führer zaplanował spotkanie z jednym ze stałych gości hotelu, Siergiejem Diagilewem, założycielem Ballets Russes (rosyjskiego zespołu baletowego), żeby osobiście poprosić go, by nadal prowadził działalność artystyczną w tym mieście. Tego właśnie chcieli najbardziej niemieccy zdobywcy: luksusowego, nowoczesnego placu zabaw i pełni paryskich wrażeń. Diagilew zaspał i przegapił spotkanie, niemniej jednak w dalszym ciągu dostarczał rozrywki okupantom. Jej część stanowiło rozkoszowanie się życiem w towarzystwie najbardziej utalentowanych i wpływowych paryżan. Dla tych pięknych i bogatych, którzy chcieli mieszkać w komfortowych warunkach, okupacja nie musiała stanowić niedogodności. W rzeczywistości nie było powodu, dla którego nie mieliby się również zatrzymać w hotelu Ritz i cieszyć tamtejszą atmosferą. Niemcy zamierzali w najbliższym czasie przejąć w całym mieście kilkadziesiąt hoteli i prywatnych rezydencji – w tym takie elitarne hotele, jak na przykład Hotel de Crillon, Georges V i Meurice – żeby urządzić w nich kwatery i urzędy wojskowe31. Jedynie Ritz – spośród wspaniałych pałacowych hoteli – miał stać się małą Szwajcarią w Paryżu. Podobnie jak Francja, także Ritz miał zostać podzielony. Przypadek architektoniczny sprawił, że okazało się to możliwe. Kiedy po długim okresie szaleństwa i przedwczesnej śmierci swojego męża Césara kilkadziesiąt lat wcześniej Marie-Louise rozbudowała hotel, połączyła długim korytarzem niegdyś odrębne budynki: niewielki osiemnastowieczny pałacyk, wychodzący na plac Vendôme, z drugim, skromniejszym gmachem z przytulnym wejściem od bocznej alei – rue Cambon – biegnącej na północ od rzeki, w kierunku Opery32. Przejście to miało zasadnicze znaczenie dla Ritza i dla jego gości, którzy spędzili okupację w jego salonach. Z Berlina nadeszły sprzeczne informacje dotyczące przyszłości hotelu. Maestro propagandy Trzeciej Rzeszy Joseph Goebbels obwieścił, że stolica Francji albo będzie radosna, albo popamięta Niemców. W rozkazach z Berlina sprecyzowano, iż Ritz ma stanowić jedyny tego typu luksusowy hotel w okupowanym Paryżu. Goebbels upierał się przy tym, gdyż dla niemieckich najeźdźców Paryż i Ritz były owiane legendą, od której niełatwo się uwolnić. „Hotel Ritz – czytamy w rozkazie wydanym tego lata – zajmuje wyjątkową i najwyższą pozycję wśród zarekwirowanych hoteli”33. Jak podają oficjalne dokumenty, część hotelu wychodząca na plac Vendôme miała stanowić okazałą rezydencję dla wysokich rangą oficerów, „zajmowaną przez armię niemiecką”34. „Przy wejściu do hotelu Ritz od strony placu Vendôme oraz w jego wewnętrznym korytarzu, zaraz na schodach prowadzących do hotelu, będzie stało dwóch niemieckich wartowników z bronią na ramieniu, którzy będą ją prezentować dowódcom wojskowym wchodzącym i wychodzącym z hotelu. Dalsza część, bogato zdobione salony oraz pozostałe piętra, korytarze i hole (...) będą niedostępne dla wszystkich cywilów”35. Niedługo potem drugi po Adolfie Hitlerze w hierarchii dowodzenia, korpulentny Reichsmarschall Hermann Göring wprowadził się do okazałego apartamentu królewskiego, zajmując całe piętro. Wraz z nim pojawiła się świta niemieckich funkcjonariuszy, a wśród nich Hans Speidel, nowo mianowany szef sztabu wojskowego gubernatora Paryża, człowiek odpowiadający za to, by życie niemieckich dygnitarzy mieszkających w hotelu płynęło bez żadnych zakłóceń. Na zajęte pokoje Niemcy przyznali sobie dziewięćdziesięcioprocentową zniżkę, płacąc średnio zaledwie dwadzieścia pięć franków za dobę36. Jako „goście” narodu francuskiego wysyłali nawet ten obniżony rachunek nowemu marionetkowemu rządowi Francji, Vichy (zawdzięczającemu swoją nazwę miasteczku uzdrowiskowemu leżącemu na południe od okupowanego terytorium). Marie-Louise i inwestorzy hotelu musieli się pożegnać z zyskami. Wyłącznie dzięki niechętnej pomocy urzędników niemieckich Ritz uzyskał w Banku Francji kredyt na milion franków, niezbędny do tego, aby hotel mógł nadal funkcjonować. Elminger tłumaczył komendantowi Paryża, że Hitler z pewnością byłby niezadowolony, gdyby hotel zbankrutował i wbrew rozkazom Berlina nie mógł gościć dygnitarzy i niemieckich znakomitości37. Podczas gdy połowa budynku hotelu Ritz stała się pewnego rodzaju ekskluzywnym azylem, gdzie Niemcy mogli sobie dogadzać, druga strona pałacu, wychodząca na rue Cambon, a także mieszczące się w nim bary i restauracja pozostały otwarte dla mieszkańców, obywateli Francji i państw neutralnych oraz wybranej grupy artystów, pisarzy, gwiazd filmu, dramatopisarzy, przedsiębiorców i projektantów mody, którym pozwolono tam mieszkać. Twarze wielu z nich były już dobrze znane. Arletty i Coco Chanel wkrótce powróciły do Paryża i do Ritza. Podobnie młoda Anne Dubonnet wraz z rodzicami Jean i Paulem38. Rodzinie Dubbonet nie udało się przekroczyć granicy w Biarritz – nawet z pomocą austriackiego oficera antyfaszysty. Minął ponad rok, zanim zdołali w końcu uzyskać wizy w ambasadzie amerykańskiej i uciec do Nowego Jorku. Nieznajome twarze powinny wzbudzić w Niemcach czujność. Wśród hord amerykańskich dziennikarzy ciągnących do hotelu nie wszyscy zjawiali się tutaj jedynie po to, by relacjonować fakty. Do Ritza poczęli też przyjeżdżać agenci i szpiedzy, toczący niebezpieczne gry wywiadowcze i kontrwywiadowcze. Gdzie indziej w Europie można było zasiąść do kolacji w tej samej sali co Hermann Göring? Tylko w publicznych przestrzeniach hotelu Ritz cisi konspiratorzy okupowanego Paryża mogli się spotkać bez wzbudzania podejrzeń. Przynajmniej tutaj fasada pozostała niezmieniona i pełna blichtru. Josée de Chambrun, posiadająca tytuł szlachecki córka jednego z największych francuskich kolaborantów39, tak wspominała przyjęcia odbywające się w Paryżu podczas lat okupacji: „(...) szampan się lał, a niemieccy oficerowie ubrani we fraki i wspaniałe mundury mówili wyłącznie po francusku. Wraz z przyjaciółmi i naszymi nowymi gośćmi powróciło życie towarzyskie”40. Tak wyglądała każda noc w hotelu Ritz. Ku zdumieniu wszystkich okupanci nie byli zainteresowani zachowaniem tajemnicy: „Rzadko korzystali z [prywatnych] barów na pierwszym piętrze; wszystko działo się na widoku publicznym”41. Niemieckim oficerom nie wolno było pokazywać się w mundurach. Broń oddawali do depozytu w budce tuż za wejściem od placu Vendôme. Do hotelu nie wpuszczano oficerów niższych rangą. Kwitły zakazane romanse i niskie namiętności. Handlarze dziełami sztuki, chcący rozszabrować Paryż i zbić fortunę, oferowali swoje towary chętnym niemieckim klientom, a zanim wojna dobiegła końca, w apartamentach na wyższych piętrach zamkniętych było jeden albo dwóch prywatnych więźniów. Po kilku tygodniach od kapitulacji Paryża Hans Elminger mógł zameldować swojemu wujowi w Szwajcarii, że w Ritzu utrzymywano dobre stosunki z wysokimi rangą urzędnikami, a życie niemal wróciło do normy42. Lecz za fasadą tej pozornej normalności nie zawsze było idealnie. W okresie wojny Ritz stanowił siedlisko szpiegostwa i centrum działalności ruchu oporu. Część personelu pracującego w kuchniach nawiązywała niebezpieczne kontakty, przemycając informacje poza stolicę. Inni ukrywali uciekinierów w sekretnych pokojach usytuowanych wśród więźb dachowych. Barman, pół-Żyd, przekazywał zaszyfrowane wiadomości dla niemieckiego ruchu oporu, a spisek zmierzający do zamachu na Hitlera nabrał kształtu przy słynnych koktajlach (znak firmowy Ritza). Wszystko to działo się pod nosem gestapo. Prowadzono ryzykowną grę, a stawka była wysoka. Nie wszyscy z tych, którzy byli tam od początku wojny, przeżyli okupację. Dyrektor naczelny hotelu Claude Auzello, jeden z ocalałych, powiedział później: „W Ritzu nie słyszało się armat, ale tam także toczyła się wojna”43. Pod jednym dachem – jak w żadnym innym miejscu okupowanej przez Niemców Europy – w tyglu, w którym kształtowała się przyszłość powojennej Francji i całego kontynentu, rozegrało się mnóstwo zadziwiająco dramatycznych historii. Wiosną 1940 roku dopiero się zaczynały. Gdy 4 lata później wojna zmierzała ku bolesnemu końcowi, wszystkie one znalazły swoje dramatyczne, a niekiedy rozpaczliwe, rozstrzygnięcie. Niektórzy spośród tych, których historia zaczęła się przy placu Vendôme, byli już w drodze do stolicy Francji, by w końcu powrócić do Ritza i utraconego paryskiego życia. Ci, którzy spędzili wojnę w dostatku pałacowego hotelu, musieli zmierzyć się z piętnem luksusu. Inni z kolei, stanąwszy w obliczu niewyobrażalnych strat i potworności, nie uniknęli bolesnego kryzysu sumienia, każącego im stawić czoło bestialstwu swoich działań albo bierności. Wszystko to składa się na jeden sezon w hotelu Ritz, intymny opis ostatnich dni drugiej wojny światowej oraz przyszłości tych, którzy ocaleli. Jest to opowieść o ostatnich miesiącach okupacji niemieckiej i o pisanym hotelowi od samego początku przeznaczeniu, by stać się miejscem spotkań największych znakomitości nowoczesnego Paryża.\nROZDZIAŁ 2 Cała ta mowa o Paryżu 1 CZERWCA 1898 Sala rozpraw podczas procesu w związku z aferą Dreyfusa, 1898–1899. Teraźniejszość nie zawiera nic więcej niż przeszłość i to, co się znajduje w skutku, było już w przyczynie1. Henri Bergson, Ewolucja twórcza, 1907\nOpowieść o dwudziestowiecznym Paryżu i hotelu Ritz zaczęła się dużo, dużo wcześniej – w ciepłą i deszczową noc czerwca 1898 roku, pod koniec zupełnie innego stulecia, w samym środku skandalu politycznego, który utorował drogę współczesnej Francji. Tej nocy hotel Ritz po raz pierwszy otworzył swoje podwoje, co świętowano wystawną galą. Jej gospodarze – Marie-Louise i Césara – martwili się padającym wówczas kapuśniaczkiem. Nigdy nie wiadomo, czy brzydka pogoda nie zatrzyma gości w pokojach, a na liście zaproszonych znajdowała się sama śmietanka towarzyska Paryża. Byli to ludzie, którzy lubili myśleć o sobie nie jako o crème społeczeństwa, lecz jako o jego gratin – doskonale cienkiej warstwie skórki, przykrywającej coś bogatego i cudownego. Porównanie to wydaje się trafne, zważywszy, że człowiek uznawany za najlepszego szefa kuchni na świecie – kolejny z założycieli hotelu – miał tego wieczoru dać popis swoich umiejętności. W wilgotne wieczory twarde chodniki i nadgryzione zębem czasu kamienne fasady otaczające plac Vendôme, ośmioboczny plac w supermodnej I dzielnicy Paryża, odbijały brzęczącym echem odgłosy kół, końskich kopyt i piskliwe głosy kobiet, które dochodziły ze wszystkich stron, niczym niespodziewany atak na zmysły. Dla jednego z gości hotelu harmider coraz bardziej zurbanizowanego miasta był nie do zniesienia. Marcel nie lubił hałasu. Boleśnie go odczuwał. Jednak musiał się stawić na placu Vendôme, ponieważ dokładnie wtedy okazały gmach numer 15 stał się centrum zamkniętego starego świata, którego częścią Marcel starał się zostać od sześciu lat, odkąd jako dwudziestojednoletni student prawa zaczął regularnie bywać w ekskluzywnych salonach Paryża. Jego sławny ojciec, zamożny lekarz praktykujący w stolicy, człowiek odznaczony wstęgą francuskiej Legii Honorowej i cieszący się niemałą sławą, przypisał wątłe nerwy Marcela i jego ciągłe napady astmy chorobie, która stawała się coraz bardziej powszechna. Jesienią, dokładnie w październiku, 1897 roku wraz z kolegą opublikował specjalistyczny tom dotyczący schorzenia zwanego neurastenią2. Marcelowi mogło schlebiać to, iż przyczyna jego nowomodnej dolegliwości tkwi w jego delikatnym arystokratycznym usposobieniu, na które szybko zachodzące zmiany metropolitalne Europy i Ameryki Północnej miały zły wpływ. Jego ojciec dowodził, że klasy wyższe wykorzystywały częściej swój intelekt niż mięśnie, przez co były z natury bardziej podatne na neurozy. W każdym razie ten fragment wywodu trafił do młodzieńca pnącego się po szczeblach drabiny towarzyskiej. Natomiast mniej schlebiał mu fakt, iż oprócz nadwrażliwości na hałas, astmy i chronicznej bezsenności innymi objawami jego choroby były dziwaczne fobie, obezwładniający brak uporu i skłonność do wulgarnej masturbacji3. Jedyne lekarstwo, podkreślał doktor, stanowiło całkowite odsunięcie się od szalonego towarzystwa, które zmieniło młodego Marcela w playboya i rozrzutnika. Tyle że unikanie high life francuskiej stolicy wymagałoby siły woli, a tej Marcel z definicji nie mógł posiadać, toteż beztrosko ignorował nudne zalecenia rodzicielskie. Wieczorem 1 czerwca 1898 roku, ubrany w ekstrawagancki strój, jego znak rozpoznawczy, Marcel dołączył do grona kilkuset najznamienitszych osób wyznaczających trendy końca XIX wieku. Marcel nie miał nic z arystokraty – z wyjątkiem charakteru. Jego ojciec był po prostu bogaty i zdolny. Środowisko hrabiów i hrabin w jakiś dziwny, silny i kosztowny – o czym z marnym skutkiem przypominał mu ojciec – sposób przyciągało jednak młodzieńca. Od lat niczego bardziej nie pragnął, jak tylko wejść do elitarnego kręgu, jedynego liczącego się w Paryżu w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku. W końcu znalazł punkt zaczepienia w tym osobliwym świecie. Zawdzięczał to wpływom kilku arystokratycznych patronów, kobietom i przede wszystkim mężczyznom, których urabiał pochlebczymi wierszami i zawstydzającym publicznym uwielbieniem. Mimo to wciąż znajdował się jedynie na obrzeżach śmietanki towarzyskiej, a ci, którzy deklarowali się jako jego przyjaciele, za jego plecami nazywali go małym pochlebcą i „prostackim małym stworzeniem, barbarzyńskim w swojej burżuazyjno-plebejskiej uprzejmości”4. Zatem wieczory jak ten oznaczały zawsze przesłuchania, a ich stawka była wysoka. Z kolei stosunki Marcela z jego najważniejszym opiekunem hrabią Robertem de Montesquiou uległy niepokojącemu ochłodzeniu w wyniku skandalu, jaki wstrząsnął wtedy francuskim społeczeństwem. Paryskie klasy wyższe znajdowały się na krawędzi wojny domowej, od której nie było już odwrotu. W takim czy innym wydaniu konflikt ten trwał nieprzerwanie przez następne kilkadziesiąt lat, także w przededniu niemieckiej okupacji. Niektórzy twierdzą, że Francja nigdy nie otrząsnęła się z jego skutków. Tej nocy miało się rozstrzygnąć, która z frakcji uczyni z Ritza swoją nieformalną kwaterę główną. Otwarcie hotelu Ritz w Paryżu zostało okrzyknięte wydarzeniem towarzyskim czerwca 1898 roku. Jak pisał tego ranka „Le Figaro”: „Wszyscy mówią o hotelu Ritz, który dzisiaj otwiera swoje podwoje”5. Krótki artykuł wydawał się jednak wciśnięty między wiadomości dotyczące kontrowersyjnej sprawy skupiającej uwagę całego narodu – skandalu, który już wtedy nazywano aferą Dreyfusa. Wstrząsnęła ona całym krajem. Poróżniła pełną blichtru francuską arystokrację i rząd z największymi pisarzami, myślicielami i artystami. Dokonała też rozłamu w samych elitach. Po jednej stronie stanęli tradycjonaliści, których odziedziczone majątki i przywileje stanowiły symbol belle époque – złotego okresu przedwojennej Francji, jaki nastąpił w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX oraz pierwszej dekadzie XX stulecia. Po drugiej stronie znaleźli się artyści i intelektualiści, orędownicy nowej i jeszcze nieskrystalizowanej wizji przyszłości kraju. Marcel musiał podjąć decyzję i wybrać między życiem playboya – w towarzystwie zaskorupiałym w złotym wieku – a drogą prawdziwego artysty, przełamującego ograniczenia nakładane przez skostniałą kulturę i opowiadającego się za nowoczesnością. Wydarzenia tego tygodnia uniemożliwiły jakiekolwiek rozwiązanie pośrednie. Z punktu widzenia elity rządzącej sprawa ta nigdy nie powinna nabrać wymiaru afery. W roku 1894 armia odkryła, że ktoś przekazuje tajne informacje niemieckiej ambasadzie w Paryżu. Należało postawić kogoś przed obliczem sprawiedliwości. Chcąc pośpiesznie znaleźć kozła ofiarnego, sąd oskarżył młodego oficera artylerii Alfreda Dreyfusa. Wybrano go z jednego prostego powodu: był Żydem. Sprawa mogła się na tym zakończyć. Lecz w 1896 roku światło dzienne ujrzały dowody świadczące o niewinności oskarżonego. Zarządzono drugie śledztwo. Tym razem wysocy rangą oficerowie oraz rząd, zdeterminowani, by udowodnić, że skazali właściwego człowieka na okrutny pobyt w więziennej izolatce na Wyspie Diabelskiej, znaleźli nowe rozwiązanie: sfałszowali dowody przeciwko nieszczęsnemu oficerowi i wzniecili antysemicką gorączkę, czerpiącą siłę z głębokich uprzedzeń zakorzenionych w kulturze francuskiej. W roku 1898 afera Dreyfusa sięgnęła dna. Tej zimy, kiedy mówiło się o nowych rewelacjach i cichych próbach tuszowania sprawy, nastąpił rozłam między Francją literatów i intelektualistów, którzy pospieszyli na pomoc Dreyfusowi, a arystokracją. 1 czerwca, podczas gali otwarcia hotelu Ritz, uwagę gości przykuły właśnie skutki tego rozłamu. Marcel na własne oczy zobaczył dramat rozgrywający się w kulturalnych salonach Paryża. Stolica Francji lat dziewięćdziesiątych XIX wieku stała takimi prywatnymi wieczorkami – soirées, podczas których śmietanka Paryża zbierała się w domach wytwornych dam, żeby rozprawiać o ideach i polityce. Spotkania te stanowiły dla Marcela bramę do świata wyższych sfer, a bardziej niż ktokolwiek inny otworzył ją przed nim Robert de Montesquiou. Ich znajomość weszła teraz w nowy, niepewny okres. Hrabia de Montesquiou i Marcel bywali na tych samych salonach. Gospodarzem środowych spotkań u madame Arman de Caillavet był jej kochanek, poeta i powieściopisarz Anatole France. Marcel chętnie przysłuchiwał się rozmowom gwiazd salonów, takim jak na przykład aktorka Sarah Bernhardt, które z pasją debatowały z hrabią o aferze Dreyfusa. W Paryżu plotkowano, iż Bernhardt przez wiele lat utrzymywała stosunki seksualne z jednym ze współwłaścicieli hotelu Ritz, legendarnym Auguste’em Escoffierem. Co roku w dniu jej urodzin para kochanków jadła wspólną kolację przygotowaną przez wielkiego szefa. Poznali się przed niemal dwudziestu laty, na długo zanim zdobyli światową sławę. Niewątpliwie miał powołanie do kuchni, lecz prawdziwą, nieposkromioną pasją Auguste’a była „boska Sarah”6. Żarliwość aktorki wobec afery Dreyfusa miała odegrać ważną rolę w przyszłości hotelu. Ponadto Marcel wraz z hrabią pojawiali się regularnie na innych soirées w stolicy. Bywali u niezmiernie wpływowej, lecz płytkiej hrabiny Mélanie de Pourtalès, której salon stanowił szczyty elegancji. Jednak Marcel w skrytości ducha wolał bardziej przyjazny salon swojej przyjaciółki i patronki Geneviève Straus, odwiedzany często przez Roberta de Montesquiou oraz jego kuzynkę hrabinę Greffulhe. To tam zetknął się z młodym dramaturgiem Sachą Guitrym i kontrowersyjną arystokratką angielską lady de Grey, której mąż był jednym z inwestorów hotelu Ritz. Ożywiona dyskusja, jaka odbyła się tej zimy w ekskluzywnym towarzystwie u madame Straus, na nowo rozpaliła temat Dreyfusa. W październiku 1897 roku jeden z dawnych przyjaciół Geneviève, prawnik i polityk Joseph Reinach, nierozważnie obwieścił, że wie, kto stoi za skandalem. Nie jest to Alfred Dreyfus, ale pewien major, którego szlacheckie nazwisko – Esterházy – łączy go z jedną z najbardziej arystokratycznych rodzin na Węgrzech. Wściekły Edgar Degas – malarz impresjonistyczny i antysemita – w pośpiechu opuścił przyjęcie. Pozostali przedstawiciele świata paryskich intelektualistów i artystów. Jednym z tych, którzy wkrótce mieli się przekonać, że rząd francuski wrobił niewinnego człowieka, był największy z żyjących pisarzy w tym kraju, uczestnik spotkań u Geneviève Straus – Emil Zola. 13 stycznia 1898 roku Zola opublikował w paryskiej gazecie „L’Aurore” najważniejszy w historii list otwarty. Był skierowany do prezydenta Francji, a zaczynał się od śmiałego: „J’accusse”, czyli „oskarżam”. Pisarz zdawał sobie sprawę, że zostanie pozwany o zniesławienie. Dokładnie taki miał plan. Nazajutrz gazety opublikowały kolejny list, tym razem zatytułowany Manifest intelektualistów, stanowiący wyraz poparcia dla odwagi Emila Zoli i wezwanie do wszczęcia śledztwa w sprawie l’affaire Dreyfus. List sprawił, że koncepcja francuskiego intelektualisty – głosu politycznego sumienia po raz pierwszy przebiła się do wyobraźni społeczeństwa. Marcel był ambitnym pisarzem. Pracował nad swoją pierwszą powieścią. Miał – podobnie jak madame Arman i madame Straus – żydowskie korzenie. W liście opublikowanym 14 stycznia 1898 roku dopisał swoje nazwisko do listy trzech tysięcy sygnatariuszy. Hrabia nie był zachwycony jego zachowaniem. Marcel delikatnie wyjaśnił Robertowi de Montesquiou, że w kwestii głęboko zakorzenionego francuskiego antysemityzmu ich poglądy się różnią – czy raczej, że skoro ma matkę Żydówkę, to „(…) moja opinia na ten temat nie może być inna”7. W ostatnim tygodniu maja 1898 roku wzrosło napięcie wśród członków paryskiej elity. 23 maja, na tydzień przed otwarciem hotelu Ritz, Zola, którego pierwszy wyrok skazujący za zniesławienie został uchylony w drodze apelacji, ponownie stanął przed sądem. Rozprawa odbywała się w Wersalu pod Paryżem. Każdego ranka Marcel z zapakowanymi kanapkami i kawą szedł do sądu, by tam z miejsc dla publiczności wysłuchać zeznań dotyczących dowodów w sprawie. Studiował prawo, dlaczego więc nie miałoby go to interesować? Proces trwał wiele tygodni i nikt nie miał wątpliwości, iż stanie się głównym tematem rozmów każdego spotkania towarzyskiego. Przesłuchanie Zoli wzbudziło ogromne podekscytowanie w społeczeństwie, w którym grzeczna neutralność i wolna od uprzedzeń tolerancja szybko padły ofiarą zmieniającego się klimatu. Tego lata afera Dreyfusa stała się punktem zwrotnym kultury francuskiej, a także najważniejszych przyjaźni Marcela, niezależnie od tego, jak bardzo starał się nikogo nie urazić. Drzwi, przez które młody człowiek wszedł tego wieczoru, wymownie symbolizowały nadchodzące zmiany i dawały odpowiedź na pytanie, dlaczego arystokracja była tak mocno zaniepokojona. Przez stulecia budynek przy placu Vendôme 15 stanowił prywatną rezydencję książąt. Zbudowany na początku XVIII wieku jako posiadłość rodzinna – hôtel particulier, mówiąc językiem paryskiej architektury – na miejscu renesansowego pałacu książąt Vendôme, swą czterokondygnacyjną fasadą sąsiadował z Ministerstwem Sprawiedliwości, zaangażowanym w sprawę Dreyfusa. Za kamiennym wejściem od strony placu przy małych uliczkach wciąż mieszkali starzejący się arystokraci, jak Virginia Oldoini Verasis, hrabina di Castiglione – podupadła piękność znana jako „wariatka z placu Vendôme”8. W przeszłości była kochanką ostatniego cesarza Francji. Postaci łączące ją z wytwornym światem szybko odchodziły z tego padołu, a sama hrabina zmagała się z chorobą, która zabiła ją następnej jesieni. Robert de Montesquiou planował napisać jej biografię. Teraz mały pałacyk przy placu Vendôme 15, wyremontowany i na nowo umeblowany, otworzył swoje podwoje przed gośćmi, wśród których znajdowali się członkowie rozmaitych warstw rodzącej się elity, odrzucającej rządy starej arystokracji. Swoją sławę zawdzięczali hołdowaniu wszelkim nowinkom i żywemu uczestniczeniu w kulturze, szybko rozwijającej się w nowych i zaskakujących dziedzinach. Tej nocy Marcel i hotel Ritz mieli razem zrobić krok w przyszłość. Mężczyzna od lat próbował wkraść się w łaski arystokratycznych dandysów, estetów i żyjących przeszłością dekadentów, aspirujących do bycia, tak jak ich idol Oskar Wilde, pięknymi „chłopcami” z wyższych sfer, które odchodziły już w niebyt. Marcel niegdyś chciał się stać jednym z nich. Zaczynał jednak rozumieć, że jego trud jest daremny. Artyści, intelektualiści i ludzie postępowi chwytali za wodze nadchodzący XX wiek. Jego przeznaczeniem było dołączyć do nich. Hotel Ritz, nawet jeśli nikt tego nigdy nie planował, od razu stał się częścią tego nowego świata. Za chwilę miał być słynnym miejscem spotkań dreyfusistów i ich zwolenników należących do świata sztuki, ludzi, którzy już w ostatnich dniach XIX stulecia wpatrywali się w ekscytujący horyzont nowych możliwości twórczych. Nie wszystkim pracownikom Ritza było to w smak. Niemniej jednak nawet najpotężniejszy zarządca hotelu nie mógł dyktować trendów mody ani powstrzymać wzbierającej w Europie fali zmian. Od momentu otwarcia Ritz miał zwiastować nowoczesność, miał być ośrodkiem wszystkich nowinek epoki i tego wszystkiego, co w ciągu kolejnych dekad miało uczynić Paryż miastem magicznym i wręcz odurzającym. Miał stać się częścią legendy dwudziestowiecznego Paryża, częścią duchowości, którą w dalszym ciągu upajają się przymierający głodem artyści, studenci i marzyciele. Od 1898 roku hotel Ritz stanowił dom i miejsce spotkań tego nowoczesnego plemienia: artystów i intelektualistów, wschodzących gwiazd filmu i aktorek teatralnych, reżyserów filmowych i awangardowych projektantów, fotografów, rzeźbiarzy oraz ekstrawaganckich i ekscentrycznych pisarzy nadchodzącego wieku. Swoim miejscem zamieszkania uczynili go także najbardziej bezdomni w tym nowym świecie: wyrzutkowie ze starych arystokratycznych kręgów, niespokojne, twórcze i niekiedy błyskotliwie szalone hrabiny, książęta i księżne, których historia uczyniła wygnańcami bez ojczyzny, królowie, którzy stracili władzę przez niesforne romantyczne ciągoty do kobiet o nazwiskach takich jak na przykład Simpson. (Zaskakujące, iż wiele dziesięcioleci później hotel wciąż był schronieniem dla świeżo rozwiedzionej księżnej Walii i jej towarzysza). Wkrótce hotel Ritz okazał się także czymś w rodzaju latarni morskiej naprowadzającej ogromną rzeszę Amerykanów przybywających do Paryża – wędrownej kolonii nuworyszów i wysłanników z metropolii. Większość paryskich arystokratów gardziła nowymi przybyszami niemal tak samo jak francuskimi Żydami. To, że Ritz stanie się placem zabaw dla tych nowych sław i bywalców salonów, było w pewnym sensie nieuniknione. W architekturze funkcjonuje truizm mówiący, iż projekt tworzy kulturę. Hotel Ritz został zaprojektowany w sposób wskazujący na nowoczesny sposób myślenia architekta. Właśnie dlatego słynny przedstawiciel dekadentyzmu belle époque Oskar Wilde szybko uznał, że nim gardzi. Założyciel hotelu César Ritz osobiście zaprojektował w nim rozkład pomieszczeń. Będąc synem szwajcarskiego chłopa, jako młody mężczyzna piął się w górę po szczeblach kariery: od kelnera, przez kierownika hotelu aż po współwłaściciela. Wraz z Auguste’em Escoffierem w londyńskim Savoyu przedefiniował sposób postrzegania luksusowych hoteli przez bogaczy. Wiosną 1898 roku znajdował się u szczytu swojej kariery, inaugurując jedno przedsięwzięcie za drugim. Hotel Ritz stanowił wyraz jego filozofii współczesnego luksusu. Z jednej strony był hotelem pałacowym, pomyślanym jako miejsce, w którym członkowie rodzin królewskich mogli poczuć się jak w domu. Słynął z tego, że nie było w nim prawdziwego holu. Miało to zapobiec temu, by osoby niebędące jego mieszkańcami nie podpatrywały wścibsko gości w foyer. Wiele rozwiązań obliczonych było na zapewnienie pałacowi klimatu intymności i przytulności. Osoby dopuszczone do tego magicznego kręgu potrzebowały jednak okazji, by się pokazać. W wyższych sferach bowiem wiele zależało od wyglądu i zachowania. Hotel wyposażono zatem we wspaniałe schody, po których damy mogły teatralnie zstępować w swoich wytwornych toaletach, obserwowane przez wszystkich zgromadzonych. Nieprzypadkowo Ritz powstał w sercu nowej paryskiej dzielnicy mody właśnie wtedy, kiedy Francuzi zaczęli tworzyć nowatorskie trendy. Wokół placu Vendôme i na zachód, wzdłuż rue du Fabourg Saint-Honoré, znajdowały się sklepy kuszące luksusem i nazwiskami wielkich projektantów. Małe uliczki odchodzące od placu Vendôme oraz rue Cambon upodobali sobie zwłaszcza kapelusznicy, handlarze tkaninami, właściciele angielskich herbaciarni oraz dobrze zapowiadający się młodzi projektanci, którzy otwierali tam swoje atelier. Oprócz estetyki Ritza i jego wygód nie było w nim nic wyniosłego czy staromodnego. Meble były wprawdzie kosztowne i zachowane w klasycznym stylu Ludwików, wszystkie pokoje zaprojektowano jednak tak, by wyglądały nowocześnie, a ponieważ César Ritz niebezpodstawnie obawiał się gruźlicy i cholery szerzącej się wśród jego gości, utrzymywano je w nieskazitelnej czystości. Zrezygnowano z ciężkich dywanów i zasłon, zbierających kurz i zarazki. W sypialniach wprowadzono nowomodne innowacje, takie jak wbudowane w ściany szafy i osobne, skanalizowane łazienki. Hołdując swojemu wrodzonemu zamiłowaniu do szwajcarskiej precyzji, Ritz zarządził, by w każdym pokoju dokładny czas odmierzał niewielki zegar z brązu zawieszony na ścianie9. Oskar Wilde narzekał – gorzko, nawet jeśli niezupełnie sensownie – że windy poruszały się zbyt szybko, a we wszystkich pokojach zainstalowano „(...) nieprzyjemne i brzydkie oświetlenie, mogące zniszczyć oczy, nie było [w nich] choćby świecy czy lampki nocnej, przy której można by poczytać w łóżku. Poza tym kto chce mieć w swoim pokoju zamontowaną na stałe umywalkę? Ja nie. Schowajcie to. Wolę dzwonić po wodę, kiedy jej potrzebuję”10. W roku 1898 podłączone do kanalizacji umywalki łazienkowe stanowiły nowość. W kolejnych latach, kiedy wojna położy trupem całe pokolenia młodych mężczyzn, a przed kobietami otworzą się nowe możliwości zawodowe, tylko najbogatsi będą mogli pozwolić sobie na utrzymanie służących serwujących im wodę. Wilde mógł narzekać na nowoczesną hydraulikę, lecz pierwsi amerykańscy goście wychwalali Ritz jako najlepszy wśród nowych hoteli luksusowych. „Jest pięknie położony – pisała Elizabeth Williams. – Niektóre boczne pokoje mają widok na Biuro Ministerstwa Sprawiedliwości, są bardzo ciche i przewiewne (...) choć widok z nich nie jest tak zajmujący jak z pokojów, których okna wychodzą na plac Vendôme. (...) Hotel jest całkiem nowoczesny, a całe wyposażenie bardzo higieniczne”11. Marcel, chorujący na astmę, całkowicie się z tym zgadzał. Auguste Escoffier unowocześnił sposób podawania i spożywania posiłków w Paryżu. Wcześniej przy pomocy lady de Grey udało mu się spopularyzować obiadokolacje i sprawić, że jedzenie przez kobiety poza domem stało się w Londynie modne i akceptowane. Zamierzał dokonać tego samego w stolicy Francji. Escoffier wymyślił serwowanie posiłków w formie, jaką znamy do dzisiaj. Rozpowszechnił serwis rosyjski – system podawania dań jednego po drugim. Do tej pory francuska arystokracja biesiadowała przy stołach uginających się pod ciężarem wyszukanych potraw. Co się zaś tyczy jadania w dobrych restauracjach, Escoffierowi zawdzięczamy menu prix fixe – kompletne posiłki serwowane za ustaloną cenę. Oczywiście wymyślił także kilka potraw, które nazwał na cześć swojej boskiej Sarah. Od wieczoru inauguracyjnego los hotelu Ritz był już przesądzony. Marcel też nie mógł dłużej odkładać swojej decyzji. Przy okazałym wejściu do hotelu, gdy dźwięki dochodzące z placu Vendôme cichły za jego plecami, Marcel poczuł nagle, że ktoś delikatnie zdejmuje mu płaszcz. Nie zdążył ubiec portiera. Takie rzeczy bardzo go przygnębiały. Lubił mieć płaszcz na sobie (co poniekąd stanowiło jego znak rozpoznawczy). Kiedy wprowadzony przez wytwornego maître d’hôtel, wszedł do wielkiej sali, panujący w niej gwar i podniesione głosy spowodowały, że się wzdrygnął. Bystremu obserwatorowi życia towarzyskiego wystarczył jeden rzut oka na pomieszczenie, żeby zorientować się, jak rysowała się przyszłość hotelu Ritz. W jednym końcu salonu stał miłośnik sztuki – bliskowschodni magnat naftowy Calouste Gulbenkian, finalizujący zapewne kolejną transakcję. Był tam również przebywający na emigracji rosyjski książę Michał Michajłowicz wraz z hrabiną Torby, dla której zrezygnował z dziedziczenia władzy w imperium, zawierając z nią małżeństwo morganatyczne. Kobieta – uważana za nikogo – była wnuczką rosyjskiego poety Aleksandra Puszkina. Marcel rozpoznawał twarze znane z salonów towarzyskich, ale także najbardziej wytworne i pożądane w mieście kurtyzany, nazywane grandes horizontales, „wspaniałymi kobietami pracującymi w pozycji horyzontalnej”. Była tam tancerka Liane de Pougy, gwiazda sceny Folies Bergère, oraz – jak po cichu mówiono – jej największa rywalka, pochodząca z Hiszpanii Carolina Otero, znana w Paryżu jako La Belle, Piękność. Carolina i Sarah Bernhardt romansowały z tym samym mężczyzną, włoskim poetą i dramaturgiem Gabrielem D’Annunzio. W Paryżu bez mrugnięcia okiem akceptowano zawodowe kochanki i splątane romanse. Być może Marcel napotkał wzrok Roberta de Montesquiou. Ze zmieniającym się jak kameleon hrabią nigdy nie było wiadomo, na czym się stoi, lecz pisarz miał powody do niepokoju. Ich korespondencja wymieniana po aferze Dreyfusa przybrała gniewny ton. Jedno lodowate spojrzenie Roberta było wystarczającym ostrzeżeniem. Nie dało się też nie zauważyć dumnej i – mimo młodego wieku – cokolwiek staromodnej hrabiny Mélanie de Pourtalès, jakby oderwanej od zmieniającej się rzeczywistości. Była piękną kobietą, królową towarzystwa. Marcel obserwował, jak – w zależności od kąta padania światła – jej brązowe oczy przybierały ciemniejszą, niemal purpurową barwę. Zawsze zwracał uwagę na oczy. Intensywność jego spojrzenia często wywoływała u ludzi nerwowość. Hrabina bez wątpienia robiła na nim wrażenie. Była uosobieniem starego świata, do którego powoli wchodził. Zmienne oczy Mélanie ze spokojem patrzyły na świat – Marcel poczułby się zawiedziony, gdyby hrabina go nie zauważyła. Tego letniego wieczoru obserwował powolne narodziny nowej ery – belle époque odchodziła w przeszłość. Później wspominał, rozmyślając o tamtych czasach, że kobiety takie jak hrabina de Pourtalès były martwe, jeszcze zanim się urodziły. Żyły bowiem w zamkniętym kręgu – zamkniętym dla niego, ale już i dla nich samych. Istotą prawdziwej dekadencji jest świadomość, że époque nieubłaganie wymyka nam się z rąk, nawet u szczytu swojej chwały. Marcel wiedział, iż droga dzieląca go od hrabiostwa była teraz prosta i nieodwołalna. „Mam pretensję iść z duchem czasu, ale, ostatecznie, cóż u diaska! Kiedy się ktoś nazywa margrabia de Saint-Loup, nie jest dreyfusistą, daruj mi, ale to trudno!”12, pisał później. Poparcie dla Alfreda Dreyfusa udzielone przez kogoś z pozycją Marcela stanowiło akt największej zdrady. Marcel, „ten, co stanął po stronie Dreyfusa (...) przeciwko towarzystwu, które go przyjęło”13, wiedział, że w opinii przedstawicieli wyższych sfer dokonał drobnomieszczańskiego, plebejskiego wyboru. (Słowo „dreyfusista” było zamiennie stosowane z „postępowy”). Tego wieczoru stoliki w wytwornej jadalni hotelu Ritz były skąpane w różowym świetle delikatnych abażurów, a czerwcowe powietrze – przepełnione wonią białych kwiatów. Źródło światła, które Marcelowi mogło wydawać się migocącym, znajdowało się gdzie indziej – afera Dreyfusa miała je zdusić. Wraz z otwarciem hotelu Ritz widział, jak na horyzoncie wyłania się coś innego. Zanim wiek XIX dobiegnie końca, Ritz stanie się domem dla nowego świata i rodzącej się dwudziestowiecznej Francji. Będzie to świat innych sław – świat, w którym frywolne tancerki barowe będą mogły napisać nową historię międzynarodowej mody, amerykańskie dziewczęta z klasy średniej staną się nowymi księżnymi, a prostytutki – księżniczkami. Świat, w którym młodzi Żydzi będą wywierać wpływ na literaturę. Jednak narodziny te miały być przerażające, bolesne i pociągnąć za sobą – wciąż szokujące – straty w ludziach. Tego wieczoru, kiedy hrabina de Pourtalès się oddaliła, z orbity galaktyki nowo powstałych gwiazd i gwiazdeczek Marcel obserwował, jak dwa światy znajdujące się na granicy zderzenia stają naprzeciwko siebie: jeden nabiera kształtu, drugi się rozpada. Fakt ten wrył mu się w pamięć. Będzie próbował zapamiętać ten zaginiony świat oraz zapachy i dźwięki, które mogłyby go przywołać. Podczas tego ostatniego lata afery Dreyfusa Marcel podejmie w końcu decyzję. Wkrótce powróci do pisania powieści, którą zaczynał układać sobie w wyobraźni. Stanie się, wiedział to, pisarzem i intelektualistą. Jego powieść przybierze wiele form, a jej ścieżki będą kręte. Będzie to praca na całe lata. Lecz w swoim dziele upamiętni tę chwilę – Paryż 1898 roku – kiedy dwie kultury stanęły w ciemności naprzeciw siebie. Akcję swojego dzieła umiejscowi w tej époque, w okresie, gdy sprawa Dreyfusa i starszego wiekiem pisarza, który powiedział władzy prawdę, podzieliła cały kraj. Hrabinę de Pourtalès, a także Sarah Bernhardt, Roberta de Montesquiou oraz madame Arman, a nawet niektórych pracowników hotelu Ritz Marcel uczyni bohaterami swojej powieści. Będzie ją pisał przez następne dziesięciolecia, coraz bardziej schorowany i często odizolowany, w wyłożonych korkiem pokojach, tłumiących zgiełk miasta, który działał mu na nerwy. Powieść stanie się – zdaniem wielu – najwspanialszym dziełem literackim, jakie kiedykolwiek stworzono. Będzie stanowiła jedno z największych osiągnięć ówczesnej cywilizacji. Swoją epicką opowieść o ludzkim poszukiwaniu straconego czasu, a w szczególności tej utraconej chwili, zatytułuje À la recherche du temps perdu. Akcja powieści będzie rozgrywać się we Francji wiosną 1898 roku, w okresie, w którym hotel Ritz otworzył swe podwoje. Marcel Proust – Proust z Ritza, jak niektórzy później go nazywali – stanie się postacią legendarną, bardziej niż ktokolwiek inny z wymierającego pokolenia artystów. O sławę rywalizować będzie z Emilem Zolą. Hotel Ritz stanie się jego domem. Wraz z resztą utalentowanych i nierzadko tragicznych bohaterów, którzy w kolejnych latach zgromadzili się przy placu Vendôme, napiszą nową historię Paryża XX wieku. W poszukiwaniu straconego czasu to opowieść, której centrum, niestety, zawsze stanowiła wojna.\nROZDZIAŁ 3 Pojedynek powietrzny nad placem Vendôme 27 LIPCA 1917 Markiza Luisa Casati. W Paryżu każdy chce być aktorem, nikt nie jest zadowolony z bycia widzem. Jean Cocteau\nROZDZIAŁ 4 Diamenty duże jak Ritz 1 WRZEŚNIA 1940 Laura Mae Corrigan. Tak naprawdę nie był rozczarowany tym, że Paryż tak opustoszał. Mimo to bezruch w barze Ritza był czymś dziwnym i złowieszczym. To nie był już amerykański bar – czuł się w nim światowo, a nie tak jak gdyby był jego właścicielem. F. Scott Fitzgerald, Odwiedziny w Babilonie, 1931\nROZDZIAŁ 5 Amerykanie dryfują ku Paryżowi 1944 Ernest Hemingway, 1944. Kiedy myślę o życiu po śmierci (...) akcja zawsze toczy się w paryskim Ritzu1. Ernest Hemingway\nROZDZIAŁ 6 Francuska aktorka i jej niemiecki kochanek Arletty w Les visiteurs du soir (Wieczorni goście), 1942. To ciężka sprawa, ta kolaboracja1. hrabia René de Chambrun\nROZDZIAŁ 7 Żydowski barman i niemiecki ruch oporu Bar w paryskim hotelu Ritz, na krótko przed okupacją. Dobry barman naprawdę musi posiadać wszystko to, co powinien mieć dyplomata, a nawet więcej. z wprowadzenia do wydanej w 1936 roku książki Franka Meiera zatytułowanej The Artistry of Mixing Drinks\nROZDZIAŁ 8 Amerykańska żona i szwajcarski dyrektor Blanche Auzello. Skuteczne i trwałe zastraszenie można osiągnąć wyłącznie dzięki stosowaniu kary śmierci albo działań, w wyniku których krewni bandytów nic nie wiedzą o ich losie. (...) a) więźniowie będą znikać bez śladu, b) nie wolno udzielać żadnych informacji o miejscu, w którym przebywają, ani o ich losie. feldmarszałek Wilhelm Keitel, rozkaz Nacht und Nebel, 1941\nROZDZIAŁ 9 Niemiecki generał i los Paryża Przybycie generała Leclerca do Paryża podczas wyzwolenia, sierpień 1944. Odkąd nasi wrogowie przestali słuchać i podporządkowywać się naszemu Führerowi, wojna potoczyła się źle1. generał Dietrich von Choltitz, Paryż, sierpień 1944\nROZDZIAŁ 10 Korpus prasowy i wyścig do Paryża Od lewej: Robert Capa, Olin L. Tompkins i Ernest Hemingway w Mont Bocard, Francja, 30 lipca 1944. Nie mogę już dalej pisać, bo dziwnie ściska mnie w gardle i muszę przetrzeć okulary, bo w dole, szare i jak zwykle piękne, roztacza się przed nami miasto, które kocham najbardziej na świecie1. Ernest Hemingway\nROZDZIAŁ 11 Ernest Hemingway i wyzwolony Ritz Tłumy wiwatujące w Paryżu, Łuk Triumfalny, 1944. Charley [Ritz] przeszedł ze mną ładnym, wyłożonym czerwonym dywanem hallem. Był czuły, jakbyśmy wszyscy byli zagubionymi dziećmi, które – nie mając wystarczająco dużo rozsądku, by urodzić się Szwajcarami – zostały uwikłane w brudne rzemiosło, jakim jest wojna1. Ernest Hemingway, A Room on the Garden Side\nROZDZIAŁ 12 Damy dziennikarstwa 26 SIERPNIA 1944 Snajper ostrzeliwuje Hôtel de Ville. Tłum pada na ziemię podczas wyzwalania Paryża. Zauważyłam, że bomby nigdy nie trafiają w osoby, które mieszkają w Claridges czy w Ritzu1. Clare Boothe Luce, 1940\nROZDZIAŁ 13 Ostatnie pociągi z Paryża Pracownia z obrazami Pabla Picassa. Kocha dwie rzeczy: piękne przedmioty i wojowanie. hrabia Galeazzo Ciano o Hermannie Göringu\nROZDZIAŁ 14 Wojna Coco i brudna pościel Coco Chanel. Jedzenie się skończyło, szampana nie było, a dziewczęta wróciły do domów, by wyjaśnić fakty dotyczące wyzwolenia. Sklepy były zamknięte, ulice puste, i nagle zdaliśmy sobie sprawę, że wojna jeszcze się nie skończyła. W rzeczywistości toczyła się zaledwie czterdzieści kilometrów dalej1. Robert Capa\nROZDZIAŁ 15 Blond sensacja i fizycy jądrowi „Zasymilowany” pułkownik Fred Wardenburg, 1944. Czy nie może powstać bomba wielkości pomarańczy o mocy zdolnej zniszczyć kilka budynków – mało tego, koncentrując moc tysiąca ton kordytu – zniszczyć w jednej chwili całą wieś?1 Winston Churchill\nROZDZIAŁ 16 Pozdrowienia z Berlina i ostatnie walki w Paryżu 1945 Marlene Dietrich w hotelu Ritz po wyzwoleniu. Generale, nie wolno panu bardziej nienawidzić przyjaciół, niż nienawidzi pan swoich wrogów. Clementine Churchill do Charles’a de Gaulle’a\nROZDZIAŁ 17 Znikające mocarstwa w Paryżu CZERWIEC 1951 Przyjęcie na cześć księcia i księżnej Windsoru w latach pięćdziesiątych XX wieku; z państwem Woolworth. Dwoje ludzi, którzy sprawili mi w życiu najwięcej problemów, to Wallis Simpson i Hitler1. królowa Elżbieta (późniejsza Królowa Matka)\nROZDZIAŁ 18 Długi cień wojny 29 MAJA 1969 Claude Auzello w swoim biurze w hotelu Ritz. Paryż wciąż pokryty jest bliznami. Na niektórych budynkach widać te fizyczne. Jednak wszędzie zauważalne są głębsze blizny duchowe1. Thomas S. Dodd, kierownik zespołu amerykańskich oskarżycieli, Międzynarodowy Trybunał Wojskowy do osądzenia zbrodni wojennych państw osi\nPOSŁOWIE Charley Ritz na balkonie hotelu Ritz. Czas przemija i powoli wszystko to, co powiedzieliśmy w kłamstwie, staje się prawdą. Marcel Proust\nPrzypisy Rozdział 1. Kawałek Szwajcarii w Paryżu 1 D. Cannadine, Krew, znój, łzy i pot. Sławne mowy Winstona Churchilla, tłum. M. Zborowska, Poznań 2001, s. 117. 2 R. Jenkins, Churchill, New York 2002, s. 571 nn. 3 A.E. Hotchner, The Ritz, Then and Now, „New York Times”, 31 stycznia 1982, www.nytimes.com/1982/01/31/travel/the-ritz-then-and-now.html?pagewanted=all; a także C. Baker, Ernest Hemingway: A Life Story, New York 1969. 4 J.M. Sherwood, Georges Mandel and the Third Republic, Stanford 1970; F. Varenne, Georges Mandel. Mon Patron, Paris 1947 oraz P. Coblentz, Georges Mandel, Paris 1946. 5 C. Roulet, Ritz: une histoire plus belle que la légende, Paris 1998, s. 81 nn. 6 H. Diamond, Fleeing Hitler: France 1940, Oxford 2008, s. 5. 7 Ibidem, s. xiv. Relacje z pierwszej ręki czytelnik znajdzie np. w: F. de Marneffe, Last Boat from Bordeaux, Cambridge 2001. Dziękuję dr. de Marneffe za wspólne rozmowy w latach 2011–2012, które pomogły mi nakreślić tło tej historii. 8 Na temat historii Hôtelu Ritz w Paryżu powstało wcześniej kilka opracowań. Mam w stosunku do ich autorów dług, gdyż zaczerpnęłam z nich niektóre materiały wykorzystane w pracy nad moją książką w tym miejscu, a także na przestrzeni całej narracji. Są wśród nich: Claude Roulet, The Ritz. A Story That Outshines the Legend, Quai Voltaire, Paris 1998; Marie-Louise Ritz, César Ritz, Éditions Jules Tallandier, Paris 1948; Stephen Watts, The Ritz, Bodley Head, London 1963; oraz Mark Boxer, Le Ritz de Paris, London Thames & Hudson, 1991. 9 C. Roulet, The Ritz: A Story That Outshines the Legend, Paris 1998, s. 106. 10 Ibidem. 11 Archiwa Państwowe w Paryżu, F7 14886, „Affaires Allemands”, dokument 533; Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Berlinie potwierdza szwajcarską narodowość Hansa Elmingera, Paris 2463 : „Ritz-Hotel, deutschfeindliches Verhalten des leitenden Personals”, 1943. 12 J. Picardie, Coco Chanel: The Legend and the Life, London 2011. Przełomowe badania archiwalne na ten temat przedstawiono w: A. Madsen, Chanel: A Woman of Her Own, New York 1991. Informacje o pozostałych wspomnianych postaciach czytelnik znajdzie w: N. Giret, Sacha Guitry, Paris 2007; S. Guitry, If Memory Serves: Memoirs of Sacha Guitry, Whitefish 2009; F. Steegmuller, Cocteau: A Biography, New York 1992; C. Arnaud, Jean Cocteau, Paris 2003; The Journals of Jean Cocteau, red. W. Fowlie, Bloomington 1964. 13 D. Demonpion, Arletty, Paris 1996, s. 196. 14 Zob. A. Baldassari, Picasso: Life with Dora Maar, Love and War, 1935–1945, Paris 2006; M.A. Caws, Picasso’s Weeping Woman: The Life and Art of Dora Maar, New York 2000; F. Gilot, Life with Picasso, New York 1990; M. Picasso, Picasso, New York 2002; A. Stassinopoulos Huffington, Picasso, New York 1996; C. Burke, Lee Miller: A Life, Chicago 2007. 15 C. Hingham, The Duchess of Windsor: The Secret Life, New York 2004; M. Bloch, The Duke of Windor’s War: From Europe to the Bahamas, 1939–1945, London 1982. 16 C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 109. 17 Anne Dubonnet Shiao, wywiad przeprowadzony osobiście przez autorkę w kwietniu 2013 roku w Nowym Jorku. 18 J.M. Sherwood, Georges Mandel and the Third Republic, Stanford 1970, s. 255. 19 E. Hemingway, The Hotels in Switzerland: Queer Mixture of Aristocrats, Profiteers, Sheep and Wolves at the Hotels in Switzerland, „Toronto Star Weekly”, 4 marca 1922. Teksty Ernesta Hemingwaya opublikowane w „Toronto Star” zostały zebrane w: Dateline: Toronto: The Complete Toronto Star Dispatches, 1920–1924, red. W. White, New York 1985. 20 S. Marx, Queen of the Ritz, New York 1978, s. 134. Rozmaite szczegóły dotyczące życia Blanche i Claude’a Auzello zostały zaczerpnięte ze wspomnień spisanych przez siostrzeńca Blanche. 21 C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 107. 22 „Times”, 12 czerwca 1940, cyt. w: H. Diamond, Fleeing Hitler: France 1940, Oxford 2008, treść na obwolucie. 23 G. Brook-Shepherd, Uncrowned Emperor: The Life and Times of Otto von Habsburg, New York 2007. 24 Rememberance: It Was Incredibly Macabre, „Time”, 4 września 1989. 25 Wtedy był generałem brygady (przyp. tłum.). 26 L.P. Lochner, Germans Marched Into a Dead Paris: Muddy Uniforms at the Ritz, „Life”, 8 lipca 1940, s. 74. 27 Ibidem. 28 J.-P. Levert, T. Gomart, A. Merville, Paris: Carrefour des résistances, Paris 1994, s. 19. 29 L.P. Lochner, Germans…, op. cit., s. 74. 30 Ibidem. 31 Dziękuję dr. Alanowi T. Marty’emu, który podzielił się ze mną manuskryptami swoich tekstów: Index of Names and Locations in Occupied Paris oraz A Walking Guide to Occupied Paris: The Germans and Their Collaborators za liczne szczegóły dotyczące lokalizacji i historii paryskich budynków podczas okupacji hitlerowskiej. 32 S. Watts, The Ritz, London 1963, s. 21. 33 C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 107; J.-P. Levert, T. Gomart, A. Merville, Paris..., op. cit., s. 17. 34 J.-P. Levert, T. Gomart, A. Merville, Paris..., op. cit., s. 17. 35 Ibidem. 36 Na temat tego, ile Niemcy płacili w hotelu Ritz, zob. S. Watts, The Ritz, op. cit., s. 119; J.-P. Levert, T. Gomart, A. Merville, Paris..., op. cit., s. 17; C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 148. 37 C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 110. 38 Wywiad z Anne Dubonnet Shiao przeprowadzony przez autorkę w kwietniu 2013 roku. 39 Josée Laval była jedyną córką Pierre’a Lavala. Jej ojciec przed wojną wielokrotnie piastował urzędy ministerialne, był przewodniczącym parlamentu, Człowiekiem Roku 1931 według amerykańskiego magazynu „Time”. Podczas wojny został mianowany przez marszałka Pétaina premierem rządu Vichy. Po wyzwoleniu osądzono go, skazano na karę śmierci i rozstrzelano (przyp. tłum.). 40 H. Vaughan, Sleeping With The Enemy. Coco Chanel’s Secret War, New York 2011, s. 138. 41 C. Roulet, The Ritz…, op. cit., s. 114. 42 Ibidem, s. 110. 43 S. Marx, Queen of the Ritz, op. cit., s. 133. Rozdział 2. Cała ta mowa o Paryżu 1 H. Bergson, Ewolucja twórcza, tłum. F. Znaniecki, Kraków 2004, s. 48. 2W.C. Carter, Marcel Proust: A Life, New Haven 2002, s. 221 3Ibidem. 4E. White, Proust, New York 1999, fragmenty opublikowane na stronie internetowej: www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html; M. Proust, Letters of Marcel Proust, New York 1949, s. 41. 5K. James, Escoffier: The King of Chefs, London 2003, s. 75. 6Ibidem, s. 75, 144–145. 7M. Proust, Letters…, op. cit., s. 54. List z lutego 1898 roku. 8S.D. Ryersson, M.O. Yaccarino, Infinite Variety: The Life and Legend of the Marchesa Casati, Minneapolis 2004, s. 22. Niech czytelnik zauważy, że hrabina mieszkała pod numerem 26. Jednak bardziej wiarygodne dowody wskazują, iż w tym czasie przeprowadziła się i mieszkała przy rue Cambon. Dziękuję Xavierowi Demange’owi, współautorowi katalogu New York Metropolitan Museum La Divine Comtesse: Photographs of the Countess de Castiglione, New Haven 2000, za tę archiwalną informację. 9C. Clairborne, The Ritz: Fifty Years After Proust, It’s Still a Civilized Refuge, „New York Times”, 26 grudnia 1968, s. 45. 10 Cyt. w: A.E. Hotchner, A Legend as Big as the Ritz, „Vanity Fair”, lipiec 2012, www.vanityfair.com/society/2012/07/paris-ritz-history-france. 11 E.O. Williams, Sojourning, Shopping, and Studying in Paris: A Handbook for Women, Chicago 1907. 12 M. Proust, W poszukiwaniu straconego czasu, t. 3: Strona Guermantes, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1965, s. 282. 13 Ibidem. Rozdział 5. Amerykanie dryfują ku Paryżowi 1 A.E. Hotchner, A Legend as Big as the Ritz, „Vanity Fair”, lipiec 2012, www.vanityfair.com/society/2012/07/paris-ritz-history-france. Rozdział 6. Francuska aktorka i jej niemiecki kochanek 1 H. Vaughan, Coco Chanel. Sypiając z wrogiem, tłum. H. Pawlikowska-Gannon, Warszawa 2014, s. 209. Rozdział 9. Niemiecki generał i los Paryża 1 „World War II: The Liberation of Paris”, World War II, 12 czerwca 2006, www.historynet.com/world-war-ii-the-liberation-of-paris.htm. Rozdział 10. Korpus prasowy i wyścig do Paryża 1 S. Ambrose, Obywatele w mundurach. 7 czerwca 1944 – 7 maja 1945. Od plaż Normandii do Berlina, tłum. J. Kumaniecka, Warszawa 2000, s. 311. Rozdział 11. Ernest Hemingway i wyzwolony Ritz 1 Niepublikowane opowiadanie Hemingwaya, którego akcja dzieje się w Ritzu, zob. S.F. Beegel, „A Room on the Garden Side”: Hemingway’s Unpublished Liberation of Paris, „Studies in Short Fiction 31”, nr 4 (jesień 1994), s. 627–637; dokumenty 356a, zapiski Hemingwaya, cyt. w: J. Tavernier-Courbin, Ernest Hemingway’s A Moveable Feast: The Making of Myth, Boston 1991, s. 11. Rozdział 12. Damy dziennikarstwa 1 H. Vaughan, Coco Chanel. Sypiając z wrogiem, tłum. H. Pawlikowska-Gannon, Warszawa 2014, s. 139. Rozdział 14. Wojna Coco i brudna pościel 1 R. Capa, Slightly Out of Focus, New York 1999, s. 189. Rozdział 15. Blond sensacja i fizycy jądrowi 1 W. Churchill, Shall We All Commit Suicide, Pall Mall, wrzesień 1924; przedrukowane w: idem, Myśli i przygody, tłum. J. i J. Grzegorczykowie, Poznań 2003, s. 212. Rozdział 17. Znikające mocarstwa w Paryżu 1 H. Vickers, The People Who Caused Me the Most Trouble Were Wallis Simpson and Hitler, „Mail Online”, 26 marca 2011, www.dailymail.co.uk/femail/article–1370242/Queen-Mother-The-People-caused-trouble-Wallis-Simpson-Hitler.html#ixzz2SWSigJs. Rozdział 18. Długi cień wojny 1 C.J. Dodd, L. Bloom, Letters from Nuremberg: My Father’s Narrative of a Quest for Justice, New York 2008, list z 4 sierpnia 1945 roku, s. 65.\nWybrana bibliografia Dostępne w wersji pełnej\nSpis ilustracji Dostępne w wersji pełnej\nTytuł oryginału The Hotel on Place Vendôme: Life, Death, and Betrayal at the Hotel Ritz in Paris Copyright © 2014 by Tilar J. Mazzeo All rights reserved Projekt okładki i opracowanie graficzne Paweł Panczakiewicz PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN www.panczakiewicz.pl Fotografie na okładce © Condé Nast Archive/Corbis © Purcell Team/Alamy Opieka redakcyjna Damian Warszawski Korekta Barbara Gąsiorowska Barbara Wójcik Indeks Piotr Dróżdż / e-DYTOR Copyright © for the translation by Miłosz Habura © Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2015 ISBN 978-83-240-4037-7 Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Plik opracował i przygotował Woblink woblink.com\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Hotel_Ritz__Zycie__smierc_i_zdrada_w_Paryzu-ebookRO/p0404989i040" target="_blank" title="Hotel Ritz. Życie, śmierć i zdrada w Paryżu [Tilar J. Mazzeo] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Hotel Ritz. Życie, śmierć i zdrada w Paryżu [Tilar J. Mazzeo] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Dzisiaj jest sob lip 31, 2021 10:55 pm\nStrona 3697 z 3697\n[ Posty: 73929 ] Przejdź na stronę Poprzednia 1 ... 3693, 3694, 3695, 3696, 3697\n: ndz maja 24, 2009 8:33 am\nAgap no to w takim razie nie rozumiem...najpierw pytasz czy coś źle robisz bo boli Cię kark,a potem piszesz,że niemożliwe,żebyś coś źle robiła bo....\n: ndz maja 24, 2009 8:47 am\nDziewczyny a powiedzcie czy jak robicie te ćwiczenia np. 1 to po każdym podniesieniu nogi kładziecie kark na podłoge czy jak zaczynacie ćwieczenie to ciągle już trzymacie - czy ja to jasno napisałam.\nA ja wiem że musze wytrenować brzuch bo kark boli na pewno od tego że ciągne głową a nie mięśniami brzucha - bo tyłek za ciężki.\nDla mnie najgorsze są nożyce-nie ma szans bym je teraz zrobiła poprawnie... DUPSKO ZA WIELKIE, ZA CIĘŻKIE, SFLACZAŁE\nRejestracja: śr kwie 30, 2008 10:32 am\nmoze sie zapetlilam...zastanawiam sie tylko czy nie podnosze plecow zbyt wysoko, chcac zbyt wiele od razu, w szczegolnosci biorac pod uwage moje dolegliwosci...bo karku nie ciagne do przodu...w przeciwnym wypadku po tylu latach robienia brzuszkow mialabym kregoslup do wymiany\nmonika2803 ja tez zrobilam karkoweczke w marynacie zgodnie z Twoja sugestia - wyglada i pachnie bosko!! i juz odliczam godziny do wlozenia jej do paszczy\nmama Ani dzieki za ladna pogode\n: ndz maja 24, 2009 9:09 am\nRejestracja: wt cze 03, 2008 10:54 am\nwiecie co? no coś niesamowitego JA ZASPAŁAM :shock:\nchyba dla tego że Szymek na wagarach u babci i nie buszuje od 6 rano, Mila zjadła o 5 2 cycki i poszła spać spowrotem a ja razem z nią i obudziłąm sie o 9\nJak mawiał król Dezmond,zaglądnąwszy po skończonej potrzebie do nocnika: "Rozum nie jest w stanie tego ogarnąc"\n: ndz maja 24, 2009 9:12 am\nLisica dzisiaj niedziela i na nic nie zaspałaś byczysz się dzisiaj ciotka\n: ndz maja 24, 2009 9:13 am\nRejestracja: sob kwie 18, 2009 1:30 pm\nbabelek ja opuszczam i robie od nowa czyli nozki i plecki do gory rozumiesz mnie ?\n: ndz maja 24, 2009 11:20 am\nRejestracja: czw gru 27, 2007 3:58 pm\nNa wstepie powiem ladnie dziendobry. My dzis po 7-ej zaliczylismy cycanie a potem dosypianie do 10. Zanim nakarmilam malego, zjedlismy sniadanie ot juz poludnie nastalo\nKalima jak jest faktycznie głodny to woda sie nie da oszukać a jesli sie budzi z przyzwyczajenia to woda to pokaze. Poza tym niebawem zaczną sie pojawiac ząbki i jeśli sie nie myle (popraw mnie Dora jesli pisze źle) mleczko szczególnie sztuczne na mlode zabki nie ma najlepszego wplywu i najlepiej by bylo gdybys w nocy jeszcze mu zabki po mleku myla a to bedzie uciazliwe. Wiec moze lepiej sprawdzic czy budzi sie bo glodny czy z przyzwyczajenia...\nA ja bym truskawek pojadla ale nie wtym sezonie niestety\nbabelek w 1, 2, 3, 4 i 6 kladziesz na podloge w 5 nie kladziesz. Ostatnio wklejalam linka z filmikami jak wykonywac poszczegolne cwiczenia\nagap to moze nakrec sie jak robisz cwiczenia albo porob je przed lustrem (staly sposob kulturystów zeby zobaczyc czy poprawnie sie cwiczenie robi) i porownaj z tymi filmikami ktore wrzucałam ostatnio\n: ndz maja 24, 2009 11:23 am\nMama Ani dziękuje-dla mnie zrozumiałe\nKikap może przegapiłam filmik.\n: ndz maja 24, 2009 11:30 am\nNastępne posty w tym temacie można znaleźć tutaj http://www.forum.e-mama.pl/viewtopic.php?p=4456461


Konkursy - Wyspa Kobiet. Kosmetyki, rozwój osobisty, lifestyle\nPortal Wyspa Kobiet organizuje konkursy, w którym nagrodami są akcesoria domowe, kosmetyki, a także nagrody niespodzianki.\nMarka Kneipp organizuje konkurs, w którym do wygrania jest tygodniowy pobyt na Sardynii z utytułowaną wspinaczką sportową Aleksandrą\nWafelki Góralki są już znane zwolennikom dobrej jakości słodkich przekąsek. Nie wszyscy jednak wiedzą, iż rodzina wafelków\nUwieczniaj ważne chwile i baw się fotografią! Weź udział w konkursie Panasonic w terminie do 10 grudnia 2020 roku, by\nKonkurs zakończony! Serdecznie dziękujemy za wszystkie zgłoszenia! Zwycięzcami konkursu zostają następujące osoby: Elżbieta P.,


UG Grodziec - Komunikat - ograniczenia w obsłudze klientów w Urzędzie Gminy Grodziec - 22.04.2020\nW ZWIĄZKU Z ROZPRZESTRZENIANIEM SIĘ NA OBSZARZE\nRZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ PANDEMII ZAKAŹNEJ CHOROBY\nDopuszcza się bezpośrednią obsługę interesanta w Urzędzie, po uprzednim telefonicznym rozpoznaniu sprawy przez pracownika merytorycznego. W przypadku konieczności osobistego stawiennictwa w Urzędzie należy stawić się o ściśle wyznaczonej godzinie. Powyższe ograniczenie nie dotyczy: rejestracji stanu cywilnego, ewidencji ludności\ni dowodów osobistych, pomocy społecznej oraz świadczenia usług komunalnych.\nBiblioteka Publiczna Gminy Grodziec, Orlik, Plac Targowy, place zabaw, siłownie zewnętrzne – zamknięte do odwołania.\nPlacówki oświatowe z terenu Gminy Grodziec - zamknięte do odwołania.\nOpłat za podatki, wodę i ścieki należy dokonywać na konto Urzędu Gminy Grodziec:\nNumery telefonów kontaktowych: 63 248 55 00 – Urząd Gminy Grodziec/ Sekretariat.\nGminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Grodźcu tel: 63 246 31 40 lub 733 404 252,\nW tym miesiącu 51623