Najdawniejsze polskie monety | Myśleć jak bogaci\nW trudnych i nie sprzyjających warunkach powstały pierwsze monety polskie, denary, wybite na rozkaz księcia Mieszka I zapewne w osiemdziesiątych latach X w. Warunki te staraliśmy się zobrazować w poprzednich rozdziałach; na ich tle widać wyraźnie, że trudności w zorganizowaniu od podstaw własnej produkcji menniczej polegały nie tyle na niedostatecznym jeszcze przygotowaniu społeczeństwa polskiego i jego gospodarki do przyswojenia sobie nowej formy rodzimych środków pieniężnych, ile na poniekąd przeciwnym zjawisku nasycenia rynku podobnym pieniądzem obcym w stopniu tak już znacznym, iż moneta własna mogła wejść do obiegu tylko jako jedna z wielu, bez przywileju wyłączności i bez opieki chroniących ją sankcji prawa książęcego.\nJedną z zasadniczych przeszkód w rozwijaniu własnego mennictwa był brak niezbędnych po temu złóż srebra, których eksploatacja pozwoliłaby księciu choćby stopniowo, ale stale i wydajnie nasycać rynek produkowaną z tego kruszcu monetą, aż do osiągnięcia przewagi nad kruszcem obcym i wreszcie wyłączności. Przykładu takiej właśnie działalności dostarcza sąsiednie państwo czeskie, gdzie dzięki obfitości miejscowych złóż srebra udało się Przemyślidom zorganizować mennictwo na tyle wydajne, iż w ciągu kilkudziesięciu lat moneta obca, głównie bawarska, została całkowicie zmajoryzowana, a dalszy jej dopływ uległ prawie zupełnemu zahamowaniu. W Polsce jednak eksploatacja rodzimych pokładów rud srebrnych była mniej rozwinięta, ponadto w okresie gdy Mieszko I podejmował działalność menniczą, złoża te znajdowały się jeszcze poza granicami jego państwa. Zarówno obfitujący w rudy Śląsk, jak i Małopolska z pokładami ołowianosrebrnymi pod Olkuszem pozostawały wówczas w przejściowym władaniu czeskim, książę polski zaś dopiero gotował się do wielkiej akcji scalenia południowych części kraju ze swym budowanym mozolnie państwem.\nToteż pierwsze jego monety były bez wątpienia wybite nie z kruszcu własnego, lecz ze sprowadzonego w drodze handlu z zewnątrz, może jeszcze muzułmańskiego, może już niemieckiego, srebra, któremu mincerz książęcy nadał tylko nową postać zewnętrzną. Zmieniając kształt, nie mógł on jednak zmienić zarazem warunków ekonomicznych obiegu tego srebra, nie mógł nadać mu innej wartości względnej, która stałaby się podstawą wypierania monety obcej przez własną. Tworzący się zaś dopiero aparat państwowy był jeszcze zbyt słabo rozwinięty i niedostatecznie sprawny w działaniu, by rodzimym monetom zapewnić w drodze przymusu uprzywilejowane warunki obiegu, jak to miało miejsce w sto kilkadziesiąt lat później. Stąd też nowe denary, choć opatrzone stemplem książęcym, z chwilą dostania się na rynek traktowane były przez użytkowników na równi z innymi monetami, ozdobami, „plackami” czy sztabkami, a więc jako blaszki srebrne warte tyle, ile zawierały w sobie kruszcu. Kraj zalewały monety obce, w związku z czym zapewne tylko bardzo nieliczne osoby zdawały sobie sprawę, iż to pieniądz różny od pozostałych, wybity przez własnego władcę.\nW tej sytuacji najwcześniejsze mennictwo polskie, nie mając realnych ekonomicznych podstaw rozwoju, nie mogło być i nie było źródłem dochodów książęcych. A przecież w średniowieczu bicie monety dla osiągnięcia zysku stanowiło niemal zasadę i było głównym celem produkcji menniczej. W Polsce działo się nawet odwrotnie: wypuszczanie własnej monety przynosiło naszemu władcy jedynie straty materialne, na które składały się koszty przetwórstwa kruszcu, nieuniknione ubytki metalu w czasie przetopu i przebijania pod nowym stemplem, koszty narzędzi i pracy. Nic więc dziwnego, że mennictwo polskie za Mieszka I, a nawet i za jego następcy, Bolesława Chrobrego, nie rozwinęło się szerzej, nie nabrało cech produkcji masowej i że wytwory jego są niezmiernie rzadko spotykane w znaleziskach z tego okresu. Ogółem znamy dziś ok. 50 monet Mieszka I i ok. 120 Bolesława Chrobrego, pochodzących zresztą ze skarbów ukrytych tak w pierwszej, jak i w drugiej połowie XI w. Jest to zaledwie ok. l°/o liczby wszystkich monet znajdujących się wtedy w kraju, odkrytych we współczesnych znaleziskach. Gospodarcze znaczenie mennictwa było więc wtedy w praktyce równe niemal zeru.\nNatomiast istotna jego rola, która przede wszystkim tłumaczy i uzasadnia sam cel tej produkcji, polegała na czym innym, a wyznaczała ją ideologia wczesnofeudalna. Już Joachim Lelewel, jeden z najznakomitszych badaczy monet Europy średniowiecznej, dostrzegł i celnie sformułował tę zasadniczą różnicę pomiędzy najwcześniejszymi a późniejszymi monetami polskimi. Stwierdził on, że „stępel obmyślano dla monety a jindziej [tzn. wcześniej] monetę dla stępia, dla krzyża, dla monogramu lub jakiego przedmiotu miejscowej czci”.12 Istotnie, taki „stępel”, choć początkowo prymitywny i nieporęcznie wybity, stanowił przecież najważniejszy element ówczesnych monet, podczas gdy srebro, na którym go wybijano, spełniało tylko rolę odpowiedniego tworzywa. Nie o zysk menniczy chodziło ani o zasadniczą reorganizację gospodarki pieniężnej, lecz o manifestację przy pomocy tych małych, srebrnych krążków nowych treści ideologicznych, przyswajanych w coraz szerszym zakresie przez księcia polskiego i jego otoczenie. Dla manifestacji tej decydował się Mieszko nawet na pewne straty materialne, zresztą znikome w porównaniu z kosztami innych, znacznie poważniejszych przedsięwzięć (np. budowy kościołów) służących podobnym celom jako oprawa monarchii wczesnofeudalnej, związana szczególnie z treścią ideologiczną przyjętego dopiero co chrześcijaństwa. Początki mennictwa książęcego nieprzypadkowo zbiegają się w czasie z pierwszymi dziesięcioleciami istnienia w Polsce organizacji kościelnej.\nJest zresztą niemal regułą dla wszystkich krajów europejskich, o czym była już mowa, iż mennictwo feudalne tak ze względów ideologicznych, jak i z przyczyn technicznych powstaje i rozwija się, zwłaszcza w okresie początkowym, w oparciu o duchowieństwo. W niektórych krajach, szczególnie w Niemczech, ten udział kleru nie ograniczał się tylko do nadawania monetom odpowiedniej formy i treści ideologicznej, ani nawet do współpracy organizacyjnej, gdyż rychło znalazł wyraz także w uczestnictwie w korzyściach materialnych, jakie przynosiła produkcja mennicza. Na drodze przywilejów cesarskich, a niekiedy może nawet drogami mniej oficjalnymi, liczni arcybiskupi, biskupi lub opaci niemieccy uzyskali już w X stuleciu prawo bicia własnych monet i z prawa tego, jak wiemy, w szerokim stopniu korzystali. Najbardziej jaskrawym przykładem są tu mennice, które produkowały denary krzyżowe, ale można wskazać też wiele innych, bardzo wydajnych mennic biskupich, zwłaszcza na obszarze Nadrenii, świadczących o przejmowaniu przez episkopat niemiecki poważnej części zysku przynoszonego przez ten rodzaj produkcji. W Polsce jednak, podobnie jak w Czechach, na Węgrzech czy w Danii, przez całe wczesne średniowiecze duchowieństwo praw takich nie posiadało.\nW najdawniejszym okresie, o którym tutaj mówimy, nie było nawet powodu do ubiegania się o przywileje na bicie monet, produkcja mennicza bowiem nie przynosiła w ogóle zysku. Dopiero sto lat później, gdy w zmienionych już warunkach działalność mennicza zaczęła być i w Polsce opłacalna, powstały w zasadzie możliwości do starań o takie przywileje; ale nie znamy żadnego wypadku, aby aż do schyłku XII w. Kościół zdobył jakiekolwiek prawa w tej dziedzinie. Za czasów Mieszka I tworząca się dopiero organizacja kościelna była tylko jednym z ogniw, acz niepoślednich, aparatu państwowego, podporządkowanym całkowicie władcy i współpracującym z nim ściśle w dziele umocnienia nowego, feudalnego porządku. Najwcześniejsze monety polskie są też jednym z wyrazów tej współpracy, a treść ich stempli obrazuje najlepiej trudną wówczas do rozgraniczenia ideologię kościelną i państwową. Dopiero w sto lat później, gdy kler począł zdobywać stosunkowo większą autonomię i zmierzając do własnych celów, niekiedy nawet sprzeciwiał się dążeniom władcy, na monetach, wciąż li tylko książęcych, zaczynają przeważać albo i zyskiwać wyłączność elementy o treści świeckiej, nie związane w niczym z ideologią chrześcijańską. Ale to sprawa późniejsza, do której jeszcze wrócimy.\nPrzyjrzyjmy się obecnie, jak wygląda i jaką treść wyraża najstarsza moneta polska. Okazały denar, wagi ok. 1,5 g, ma z jednej strony niezbyt foremny rysunek kopulastego dachu, zwieńczonego małym krzyżykiem i opatrzonego po obu bokach zgiętymi ku środkowi pałąkami, które nadają mu kształt podobny do korony. Zbieżność ta skłaniała nawet wielu badaczy do upatrywania w tym wyobrażeniu właśnie rysunku insygnium królewskiego. Jest to jednakże pomyłka. Pokrewne monety, na których stempel ten wzorowano, zwłaszcza saskie denary krzyżowe starszego typu, świadczą wyraźnie, iż mamy przed sobą uproszczony, niejako schematyczny rysunek budowli kościelnej, zwany zazwyczaj „świątynią” w odróżnieniu od innych, nieco mniejszych,, określanych mianem „kaplicy”. „Świątynię” taką widzieliśmy już na monetach karolińskich z IX stulecia; od nich motyw ten przejęły monety niemieckie: bawarskie, od których zapożyczyły go czeskie, oraz saskie, od których zapożyczyły go właśnie polskie.\nNic dziwnego, że przy takim pośrednictwie pierwotny rysunek karoliński, przedstawiający budowlę o dachu spadzistym, wspartą na czterech kolumnach, z zaznaczonymi u dołu stopniami, uległ stopniowo degeneracji i na denarach Mieszka I wystąpił już tylko w szczątkowej postaci, ograniczonej do samego, zaokrąglonego w między czasie dachu. Dookoła wyobrażenia tej „świątyni” biegnie wąska obwódka, oddzielająca środkowe pole od otoku monety, a w otoku widnieje sześcioliterowy, symetrycznie rozmieszczony napis MISICO. Po drugiej stronie monety znajduje się duży, równoramienny krzyż, z punktami w każdym z kątów, w otoku zaś zamiast napisu są jedynie cztery małe, niezbyt kształtne krzyżyki. I to wszystko, cała treść wyrażona przez pierwszą monetę polską, treść, dla której monetę tę wybito, zawarta w rysunku świątyni, krzyża i w imieniu władcy. Nie należy chyba doszukiwać się w owych motywach jakichś szczególnych pojęć, ukrytych aluzji politycznych lub złożonej symboliki. Przeciwnie, należą one do najprostszych, najbardziej pospolitych symboli chrześcijańskich, wyobrażanych niezliczoną ilość razy na monetach różnych krajów w okresie średniowiecza.\nStąd ich wymowa sprowadza się i tu do ogólnikowego tylko wyrażenia przynależności do religii i do Kościoła, ale ta, poniekąd banalna treść, nabiera oczywiście żywszej barwy w zestawieniu z imieniem Mieszka, od niedawna dopiero chrześcijańskiego władcy Polski. Surowy zapis MISICO, bez dodania tytułu książęcego, bez nazwy kraju lub miejscowości, w której monetę wybito, koncentruje w sobie całą treść polityczną stempla. Widocznie imię to było dostatecznie jednoznaczne, nie potrzebowało bliższych określeń, samo zastępowało teksty uzupełniające, które zazwyczaj kładziono na innych współczesnych monetach. Podobnie kilkanaście lat wcześniej znany nam już podróżnik żydowski, Ibrahim ibn Jakub, zasłyszawszy w Pradze o Polsce, napisał: „a co się tyczy kraju Meszko, to jest on najrozleglejszy księcia polskiego utożsamiało się z nazwą i z pojęciem państwa. Napis MISICO posiada jednak pewną cechę szczególną: stanowi obcą formę imienia władcy polskiego, stosowaną z reguły w tej lub podobnej postaci przez pisarzy niemieckich, podczas gdy w dokumentach lub kronikach polskich imię księcia oddawano w postaci bardziej poprawnej, zazwyczaj Mesco lub Mescho.\nWynika stąd jasno, że autorem tego napisu, a zapewne i całego układu stempla, był jakiś Niemiec, oczywiście duchowny. Można się tu domyślać przede wszystkim osoby Ungera, jedynego biskupa w Polsce w osiemdziesiątych latach X w. Jego udział w organizowaniu mennietwa polskiego i jego autorstwo pierwszych stempli wydają się więcej niż prawdopodobne. Oczywiście strona techniczna wykonania tłoku, wedle podanego przez biskupa wzoru, należała już do odpowiednio kwalifikowanych, acz niezbyt chyba biegłych w swej pracy rzemieślników. Oni też zapewne, gdy pierwsze tłoki uległy zużyciu, sporządzili drugą ich parę. Ale wykonali je wadliwie, gdyż prawdopodobnie patrzyli na uprzednio wybitą monetę, a nie na dawny tłok, na skutek czego wyryli napis tak jak go widzieli, przez co zamiast negatywu stworzyli na nowym tłoku pozytyw. W rezultacie, nie licząc innych, drobniejszych pomyłek, na nowej emisji napis imienia książęcego wypadł na wspak, w postaci OCZLTM, i dopiero gdy czytamy go w kierunku odwrotnym, otrzymujemy wyraz MTLZCO, będący zresztą także zniekształceniem pierwotnego napisu MISICO. Niektórzy badacze uważają nawet tę wadliwą odmianę za starszą i jej więc przyznają rangę pierwszej monety polskiej. Jest to jednak pogląd trudny do utrzymania. W każdym bądź razie obie odmiany, poprawna i zniekształcona, mają identyczną treść: Mieszko I manifestuje na nich swą pozycję władcy należącego do feudalnego świata chrześcijańskiego. Wobec kogo książę polski podjął tę manifestację i jaką konkretną korzyść dawały te monety? Wiemy już, że nie mogły one służyć żadnym szerszym zadaniom gospodarczym, a zatem musiały być przeznaczone tylko dla pewnej, niewielkiej grupy ich odbiorców.\nNie wydaje się trafne mniemanie, iż chodziło tu o demonstrację zewnętrzną, wobec obcych ludów czy ich władców. Wszystkie bowiem znaleziska tych monet pochodzą wyłącznie z ziem polskich. Trudno też zgodzić się z poglądem, jakoby bijąc denary miał Mieszko akcentować wobec cesarza czy też innych monarchów swą suwerenność i niezależność państwa. W epoce, o której tu mówimy, pojęcie suwerenności rozumiano odmiennie niż dzisiaj, a w żadnym wypadku jej wykładnika jeszcze nie stanowiła moneta. Przecież w Niemczech dziesiątki lokalnych władców, świeckich i duchownych, biły monetę pod własnym imieniem, mimo iż byli feudałami uzależnionymi od cesarza. Nie był to więc pod interesującym nas tu względem żaden argument na europejskiej arenie politycznej. Oczywiście niektóre spośród denarów Mieszka mogły zawędrować na dwory obce, nawet aż do Rzymu, głównych jednak odbiorców, do których je adresowano, wypada poszukiwać przede wszystkim w granicach samego państwa Mieszka, zwłaszcza w środowisku dworskim, w najbliższym otoczeniu księcia. Ta grupa, która wraz z Mieszkiem organizowała aparat państwowy, która stanowiła najmocniejsze, bezpośrednie oparcie władcy, była chyba też pierwszym odbiorcą jego monet; wobec niej książę mógł i musiał manifestować jak najsilniej swą władzę feudalną.\nByć może przy pomocy bitych przez siebie denarów uiszczał Mieszko żołd swojej drużynie. O opłatach tych wspomina już Ibrahim ibn Jakub, ale opis jego dotyczy okresu, gdy książę polski nie miał jeszcze monety własnej i musiał wynagradzać drużynę posługując się monetami obcymi, prawdopodobnie dirhemami. Zastąpienie ich przez własne denary jest całkiem zrozumiałe. Zresztą akcja taka mogła mieć zasięg bardzo ograniczony, bo skoro znamy zaledwie kilka odmian stempli monet Mieszkowych, a z każdej pary tłoków uzyskiwano najwyżej do 5 tysięcy denarów, to cała produkcja mennicza tego księcia sprowadza się do rzędu tylko kilkunastu tysięcy monet. Taka ilość mogła wystarczać przez ok. 5 lat na wypłatę miesięcznego, jak określa Ibrahim, żołdu po jednym denarze dla ok. 200 lub 300 drużynników (Ibrahim opowiada o 3 tysiącach, ale bez wątpienia przesadza). Są to oczywiście liczby tylko orientacyjne, ale ukazują one skalę najwcześniejszych poczynań menniczych władców polskich. Bujniej, ale także w stopniu nader ograniczonym, rozwijało się mennictwo polskie za Bolesława Chrobrego. Ogólna liczba monet wybitych za jego panowania była kilkakrotnie większa niż za panowania Mieszka, ale też i okres tej działalności trwał znacznie dłużej.\nJednakże w znaleziskach denary Chrobrego należą także do wielkich rzadkości i z reguły stanowią tylko znikome uzupełnienie monet obcych. Toteż ich rola gospodarcza w praktyce obrotu pieniężnego nie była dużo większa niż monet Mieszka i w zasadzie musi być oceniana w zupełnie podobny sposób. Natomiast pod względem wyglądu i treści stempli denary Bolesława są znacznie bardziej urozmaicone i nie nawiązują w niczym do monet poprzednika; mają cechy tak oryginalne, że zaliczyć je można do najciekawszych wytworów wczesnośredniowiecznego mennietwa europejskiego. Przejrzyjmy pokrótce ważniejsze typy monet Bolesława Chrobrego. Prawie każdy z nich odznacza się jakąś osobliwością w napisie lub rysunku, dającą zresztą uczonym powód do żmudnych, lecz pasjonujących dociekań, dyskusji i sporów, bynajmniej jeszcze nie zakończonych. Oto najbardziej charakterystyczne monety Chrobrego. Na denarze po jednej stronie pyszni się jakiś ptak z szeroko rozpostartym ogonem. Niektórzy badacze widzą w nim koguta, inni pawia, jeszcze inni orła. W każdym razie na pewno wyobrażenie to nie ma nic wspólnego z późniejszym godłem piastowskim i polskim, kładzionym po dziś dzień na naszych monetach. Na drugiej stronie denara widnieje krzyż, ale nie taki, jak na pieniądzach Mieszka, lecz wyciągnięty aż do obwódki podwójnymi liniami, na wzór krzyży z ówczesnych monet angielskich.\nW otokach zaś, po jednej i po drugiej stronie taki sam napis: PRINCES POLONIE. Tak jest, to nie pomyłka drukarska, nie wyraz „princeps”, tj. „książę”, ani „principes”, tj. „książęta”, ale właśnie „princes”, zapis nieprawidłowy, będący niejako formą pośrednią między liczbą pojedynczą a mnogą. Zniekształcenia, błędy, opuszczanie liter albo niepotrzebne ich powtarzanie, różne skróty niezgodne z zasadami ówczesnego pisma, a nawet imitacje liter nie dające w ogóle żadnego sensu — nie są rzadkością na monetach wczesnośredniowiecznych. W naszym jednak wypadku już sam fakt, że identyczne zniekształcenie powtórzono na obu stronach monety, wskazuje, iż nie jest to zwyczajna pomyłka, ale forma zastosowana świadomie. Niektórzy badacze sądzili, iż był to skrót liczby mnogiej „principes” i stąd wiązali ową monetę z okresem, gdy Bolesław Chrobry współrządził ze swymi przyrodnimi braćmi w pierwszych latach po śmierci Mieszka. Domysł taki jednak, z wielu względów mało prawdopodobny, upada całkiem, gdy się zważy, że forma „princes” występowała współcześnie także na monetach bitych w Italii przez książąt Benewentu, gdzie bez żadnej wątpliwości oznaczała liczbę pojedynczą, a więc tyle co wyraz „princeps”, czyli „książę”.\nJest to zestawienie wprawdzie odległe, ale jedyne: w całej ówczesnej Europie tytułu „princeps” nie umieszczano na żadnych innych monetach, a godność książęcą z reguły określano łacińskim wyrazem „dux”. Charakterystyczna forma „princes” odbija też włoską wymowę tego wyrazu, posiadającego do dziś w języku włoskim postać „il principe”. Czyżby więc autorem stempli bolesławowskich był jakiś Włoch lub może w inny sposób ich wzór przedostał się z Italii na dwór Chrobrego? Pewności w tej sprawie nie mamy, istnieją tylko pośrednie wskazówki, pozwalające odtworzyć stosunkowo pełny obraz powstania owej osobliwej monety. Za wskazówkę służyć może przede wszystkim ptak widniejący pośrodku monety. I on też posiada tylko jedną współczesną analogię, nie włoską, lecz o wiele bliższą, bo czeską. W Czechach istniało w drugiej połowie X stulecia, oprócz państwa pozostającego we władaniu rezydujących w Pradze Przemyślidów, niewielkie państewko książąt siedzących w Libicach, grodzie położonym na wschód od Pragi, rządzone przez lokalnych władców z rodziny Sławnikowiców.\nKsięstwo to dobrze jest znane z historii Polski, stamtąd bowiem pochodził św. Wojciech i jego brat RadzimGaudenty, pierwszy metropolita polski. Gdy w 995 r. państewko libickie zostało zniszczone przez Przemyślidów, a część rodziny książęcej wymordowana podczas krwawej rzezi, uchodźcy i niedobitki schronili się w Polsce, znajdując przychylne przyjęcie na dworze Bolesława Chrobrego. Otóż właśnie w Libicach w ostatnim dziesięcioleciu przed katastrofą książęta Sławnikowice bili własne denary, których część nosiła podobne wyobrażenie ptaka z rozpostartym ogonem. Może więc któryś z mincerzy libickich, uszedłszy po pogromie do Polski, podjął pracę w warsztacie menniczym Bolesława Chrobrego i nadal rył na stemplach dobrze sobie znane motywy? Nie wyłączamy takiej możliwości, musimy jednak pamiętać, że ustalenie wyglądu i treści stempla było, szczególnie wówczas gdy bito „monetę dla stępia”, zadaniem tak ważnym i odpowiedzialnym, iż trudno przypuścić, by o stemplu decydował sam rytownik.\nA zresztą skąd by mógł on znać ów włoski typ napisu PRINCES POLONIE. Nasuwa się więc wniosek, że to raczej sam RadzimGaudenty, Sławnikowic, bywały w Italii, od 1000 r. zaś piastujący godność arcybiskupa gnieźnieńskiego, jest autorem wzoru interesującego nas stempla, łączącego w sobie elementy polskie, włoskie i czeskie. Nie na tym jednak koniec rozważań nad naszym denarem. Nie wiemy przecież, jakie przyczyny spowodowały wprowadzenie na jego stempel odległych wzorów benewentyńskich i dlaczego określono tu Chrobrego terminem tak osobliwym, odbiegającym od zwykle stosowanej tytulatury. Zresztą nie tylko tytuł princepsa, ale i nazwa Polski, stanowiąca część napisu monety, jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym. Współcześnie na żadnych innych monetach, nie tylko w Polsce, ale i w krajach sąsiednich, nigdy nie umieszczano nazwy kraju. Podobne wypadki miały wtedy miejsce znów jedynie na monetach bitych w Benewencie (PRINCES BENEBENTI), a dopiero później, też zresztą wyjątkowo, na Węgrzech (PANONIA) i w księstwie saskim. Dodajmy tu, że napis PRINCES POLONIE stanowi najstarszy, historyczny pomnik nazwy Polski, o czym wspominaliśmy już na wstępie tej książki. Dopiero w kilka lat później wyraz „Polska” pojawił się na kartach kronik i dokumentów.\nNasuwa się więc pytanie, jakie powody mogły skłonić RadzimaGaudentego do zastosowania takiego napisu? Znów domyślamy się, zestawiając fakty. Radzim przybył do Polski na stałe w 999 r., wprost z Rzymu, gdzie zabiegał o utworzenie metropolii gnieźnieńskiej, której miał być pierwszym kierownikiem. Metropolia ta powstała ostatecznie w 1000 r., kreowana uroczyście podczas słynnego zjazdu gnieźnieńskiego, na który przybył cesarz Otto III wraz z wielu dostojnikami świeckimi i duchownymi. Podczas zjazdu nastąpiło jednak nie tylko uporządkowanie stosunków kościelnych w Polsce; miał też wówczas miejsce sławny fakt uwieńczenia przez Ottona III głowy Bolesława diademem cesarza. Wielu historyków przyjmuje, iż akt ten wyrażał nadanie Bolesławowi godności patrycjusza rzymskiego, a więc pierwszego po Ottonie dostojnika w Cesarstwie, powołanego wedle wzorów zaczerpniętych ze starożytności. Nie jest to zresztą jedyny wypadek, kiedy młody cesarz sięgał po antyczne wzory. Przez cały czas swych krótkotrwałych rządów Otto III Usiłował wskrzeszać dawne tradycje rzymskie i dostosowywać je do warunków nowej epoki.\nTe niezbyt realne plany zawaliły się niepowrotnie już w 1002 r., wraz ze śmiercią Ottona III. Na tym tle jednak denary z napisem PRINCES POLONIE nabierają swoistej wymowy. Tytuł władcy Polski wyrażony wedle wzoru zaczerpniętego wprost z Italii, tytuł „rzymski”, sięgający antyku, wyróżniający Chrobrego z tłumu książąt, określanych jako zwykli „duces”, nieprzypadkowo chyba zbiega się z pozycją Bolesława uzyskaną na zjeździe gnieźnieńskim, i może właściwie formułuje tę pozycję, nie zapisaną przez inne źródła, a tu poświadczoną przez tysiące egzemplarzy wybitych na najbardziej trwałych, ze srebra wykonanych pomnikach. Więc znów manifestacja, ale innego już, bardziej ambitnego programu niż wyrażony na monetach Mieszka I, programu, który zresztą miał krótki żywot, bo załamał się w zaledwie kilka lat po zjeździe gnieźnieńskim, w dobie walki z nowym królem niemieckim, Henrykiem II. Stąd też tylko pierwsze lata XI w. tworzyły właściwe ramy chronologiczne dla tych monet, zresztą najliczniejszych spośród wszystkich denarów Chrobrego. Istnieją ponadto dodatkowe wskazówki, iż koniec ich produkcji przypadł w przybliżeniu na 1003—1004 r., po czym pojawiły się inne typy monet Bolesława.\nTen pierwszy, nieco szerzej omówiony przykład wskazuje, jak okrężnymi drogami wypada kluczyć, by rozpoznać lub przynajmniej uprawdopodobnić istotną treść stempli monet bolesławowskich. Ale też świadczy on, że poszukiwania takie warte są zachodu, gdyż monety te stanowią na pewno źródło historyczne wielkiego znaczenia, tyczące się węzłowych zagadnień dziejów Polski. Oczywiście w każdym wypadku studia takie wymagają mobilizacji dużego aparatu badawczego, którego nie możemy tutaj dokładnie przedstawić. Pokrótce więc tylko omówimy teraz inne monety Bolesława, bez wchodzenia w szczegóły pytań i dowodów. Jedną z najsłynniejszych w numizmatyce polskiej monet jest denar Chrobrego z napisem GNEZLWN CIVITAS. Przedstawia on głowę władcy, wyrytą dość starannie, na skutek czego niektórzy badacze sądzili nawet, że mają do czynienia z rzeczywistym portretem księcia polskiego. Dookoła głowy monarchy, w otoku, biegnie napis ROLIZAVS, a więc zniekształcone nieco imię Bolesława. Zwróćmy uwagę na czwartą literę napisu, I zamiast E. Nie jest to błąd przypadkowy, gdyż prawie na wszystkich monetach Chrobrego, opatrzonych jego imieniem, mamy właśnie zapisy Bolislaus lub zbliżone, a nie Boleslaus, jak by należało oczekiwać. Mamy tu znów, podobnie jak w wypadku zapisu MISICO, ślad niemieckiego pochodzenia autora tych legend, w takiej bowiem, skażonej postaci imię Bolesława występuje z reguły u ówczesnych pisarzy niemieckich. Może i tu w grę wchodzi osoba Ungera, zasiadającego aż do 1012 r. na stolicy biskupiej w Poznaniu, a może ktoś inny; sprawę tę trudno jednoznacznie rozstrzygnąć. Najciekawszy na naszym denarze jest wszakże napis GNEZDVN CIVITAS, pomieszczony na stronie odwrotnej.\nOczywiście oznacza on Gniezno. Sama forma tego zapisu byłaby niczym szczególnym, gdyż współcześnie występuje bardzo wiele monet, m. in. czeskich, niemieckich i węgierskich, noszących na sobie nazwy miejscowości, w których je wybito. W Polsce jednak jest to wypadek wyjątkowy. Żadna inna moneta Chrobrego nie ma nazwy miejscowości; nie miały ich także denary Mieszka I. Widocznie więc wprowadzenie jej zostało podyktowane jakimiś szczególnymi względami i może znaczenie jej jest inne niż samo tylko określenie miejsca wybicia monety. Istotnie, część badaczy przypuszcza, że napis ten dotyczy nie mennicy, lecz raczej jakiegoś wydarzenia wielkiej wagi, które zaszło w Gnieźnie, a więc przede wszystkim owego zjazdu w 1000 r. W takim razie nasz denar byłby emisją manifestacyjną, obliczoną chyba głównie na zagranicznych gości. Jak wiadomo z kronik Thietmara i Galla, Bolesław rozdał w Gnieźnie cesarzowi i jego świcie liczne podarki ze złota i srebra, które miały przybyszów wprawić w podziw. Może więc na tę okazję przygotowano i specjalne monety? W każdym razie denary te nie przedostały się prawie wcale na rynek polski i stanowią największą rzadkość w naszych znaleziskach. Odkryto ich ogółem zaledwie dwa lub trzy egzemplarze, ale tylko jeden, przechowywany troskliwie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, dochował się do dziś. BOLIZLAVS DVX INCLITVS — Bolesław Książę Przesławny, głosi napis na dalszych monetach Chrobrego, noszących w polu wyobrażenie władcy, wzorowane wcale wiernie na współczesnych denarach angielskich, a na stronie odwrotnej mających, jak zwykle, rysunek krzyża.\nZnowuż legenda wyjątkowa, bez żadnych współczesnych analogii; jedynie czterysta lat wcześniej merowiński król Franków, Chlotar II, tytułował się na monetach HINCLITVS ET PIVS — Przesławny a Pobożny, ale oczywiście nie może być mowy o żadnej współzależności tych wypadków. Skąd więc na polskich denarach ów nie spotykany gdzie indziej zwrot? Zdawałoby się najprostsze, że Bolesław w ten sposób chlubił się swymi sukcesami; jeden z badaczy domyślał się nawet, iż „inclitus” jest łacińskim odpowiednikiem przydomka „chrobry”, nadanego Bolesławowi może jeszcze za jego życia. Ale bądźmy ostrożni. Studia nad tytulaturą władców średniowiecznych ujawniły, że określenie „inclitus” stosowano wówczas w Cesarstwie wobec władców świeckich feudalnie zależnych. Byl to termin charakteryzujący pozycję danego księcia w stosunku do cesarza, używany poniekąd tak, jak w latach późniejszych używano terminu „nobilis”, określającego szlachcica, „honestus” — mieszczanina, „laboriosus” — chłopa. W tym rozumieniu napis DVX INCLITVS, wbrew pierwotnemu znaczeniu występujących w nim słów, stanowiłby raczej świadectwo jakiegoś ograniczenia władzy Chrobrego. Może więc denary te powstały po hołdzie złożonym królowi niemieckiemu w Merseburgu, w 1013 r., gdy Bolesław okresowo był istotnie lennikiem Henryka II? Podobnie nie ufajmy denarom z napisem REX BOLIZLAVS — Król Bolesław, chociaż ich wymowa jest wręcz przeciwna niż poprzednich monet. Tamte wyrażały jakieś dostosowanie się do wymuszonej przez Henryka II pozycji, te natomiast świadczą o pretensjach Chrobrego wykraczających poza posiadane rzeczywiście stanowisko.\nNie jest bowiem trafne mniemanie, że denary z tytułem królewskim wybito dopiero po koronacji Bolesława w 1025 r., zaledwie kilka miesięcy przed jego śmiercią. Istnieją mianowicie wskazówki, których zresztą nie będziemy tu referować, świadczące, że denary takie wykonano wcześniej, gdy Chrobry dopiero wywalczał ciężko tę pozycję polityczną, która pozwoliła mu u schyłku życia na koronację królewską. Są to, nawiasem mówiąc, denary wręcz szkaradne, spośród wszystkich monet Bolesława najbardziej niestarannie wykonane, o literach koślawych, przeważnie pomylonych, o wyobrażeniach przedstawiających tylko obustronny, prymitywny znak krzyża, często bite ledwie jednym tłokiem. Jedynie tytuł REX wyraża istotną treść ich stempli, ale przyznajmy, że jest to wyraz mocny. Inny wypadek, znowu zupełnie wyjątkowy w mennictwie Europy średniowiecznej: denary Chrobrego z imieniem „Bolesław” wypisanym cyrylicą, z wyobrażeniami wzorowanymi na monetach bizantyjskich. Żadna inna emisja bita w krajach należących do kręgu kultury łacińskiej, do pokarolińskiego systemu menniczego, nie posługiwała się cyrylicą. Stosowały ją natomiast współczesne monety ruskie. Dlaczego więc Chrobry, wypuszczający poza tym jednym wypadkiem denary z legendami wyłącznie łacińskimi, sięgnął tu po dobra innego kręgu kulturowego? Czy uczynił to w związku z wyprawami na Kijów, z zajęciem Grodów Czerwieńskich, w celu manifestowania tam w zrozumiałej dla mieszkańców formie swych praw zwierzchnich nad ich terytorium? Czy też jest to tylko przypadek, wynik zatrudnienia ruskiego rytownika stempli, sprowadzonego lub może uprowadzonego z Kijowa w 1018 r.? Zdania badaczy są tu podzielone, argumenty nie zawsze dość pewne.\nNie rozstrzygajmy więc spornej kwestii i tylko przypatrzmy się wyobrażeniom przedstawionym na tych osobliwych monetach. Widnieje na nich popiersie książęce w sfaldowanej szacie, narzuconej na ramiona, spiętej pod szyją dużą klamrą; na głowie władca ma rodzaj wysokiego kołpaka, twarz zaznaczona jest ledwie kilku kreskami, na niektórych odmianach znać krótką brodę i jak by obwisłe wąsy. Na pewno nie jest to autentyczny portret Bolesława, nawet realia jego stroju nie są chyba prawdziwe. Ale prawdziwy jest sam symbol władzy, wymodelowany na wzór bizantyjski, i prawdziwe jest imię księcia. Zbyt mało wiemy o czasach Chrobrego, zwłaszcza o końcowych latach jego panowania, by powstanie tak wymownego „plakatu politycznego” kłaść z czystym sumieniem tylko na karb przypadku. Po denarach z napisem PRINCES POLONIE chyba żaden program Bolesława, manifestowany tą drogą, nie może już zadziwić. Są jeszcze i inne monety bolesławowskie, równie niepokojące badaczy: denary łączące stemple z imieniem księcia polskiego i ze stemplami z imieniem cesarzowej Adelajdy, babki Ottona III, albo z imieniem króla Anglii, Etelreda, lub z imieniem księcia czeskiego Władywoja; denary z imieniem św. Jana, patrona katedry we Wrocławiu, uważane za produkty mennicy, istniejącej w tym grodzie; denary z napisami całkiem pomylonymi, z surowymi rysunkami postaci władcy. Wszystkie one, znane w nielicznych bardzo egzemplarzach, przynoszą więcej pytań niż odpowiedzi. Nie będziemy tu tych monet omawiać. Przykłady, które już podaliśmy, charakteryzują w dostatecznej mierze mennictwo Bolesława Chrobrego, słabe pod względem ilości, niezwykle wybujałe pod względem treści przekazywanych za jego pomocą.\nJest w nim odbicie epoki wielkich programów i dążeń najwybitniejszego z Piastów. Monety Chrobrego to jeden z instrumentów, by nie rzec: broni, którymi posługiwał się on w walce o umocnienie państwa. Wraz z jego śmiercią, w dobie kryzysu monarchii, załamuje się też całkowicie polskie mennictwo książęce. Nie znamy dziś ani jednej monety polskiej pochodzącej z okresu rządów Mieszka II i Kazimierza Odnowiciela. I to więc świadczy, iż dotychczasowe mennictwo mimo stosunkowo rozwiniętych form zewnętrznych na kruchych opierało się podstawach, że nie miało bazy ekonomicznej, która by je podtrzymywała i czyniła społecznie niezbędnym, niezależnie od aktualnej sytuacji politycznej i od manifestacyjnych potrzeb władców. Podobnemu kryzysowi uległo prawie współcześnie także mennictwo ruskie, które również rozwinęło się pod koniec X w., trwało zresztą w podobnie ograniczonym zakresie przez lat kilkadziesiąt i zanikło na bardzo długie lata już przed połową XI w. Jest to zbieżność chyba nieprzypadkowa, w obu bowiem wypadkach pełniejszy rozwój produkcji menniczej był jednakowo utrudniony przez; brak własnych złóż kruszcowych i dławiony przez masową obecność na rynku monety obcej. W późniejszym jednak okresie dzieje pieniądza rodzimego potoczyły się odmiennymi drogami w obu krajach. Na Rusi, przez kilka wieków w ogóle nie podejmującej produkcji menniczej, wykształcił się szeroko rozbudowany system zastępczych form pieniądza, o którym mówiliśmy uprzednio. W Polsce po kilkudziesięcioletniej przerwie pojawiła się ponownie moneta książęca, bita już jednak na zupełnie innych zasadach niż denary dwóch pierwszych Piastów.\nPoczątek nowej epoki nieprzerwanie odtąd istniejącego mennictwa polskiego, będącego już nie akcją manifestacyjną, lecz istotnym czynnikiem życia gospodarczego kraju, przypadł na okres rządów Bolesława Śmiałego. Trudno ustalić dokładną datę podjęcia produkcji menniczej; prawdopodobnie rozpoczęto ją nie wcześniej niż ok. 1070 r., może nie bez związku z zagarnięciem podczas pierwszej wyprawy kijowskiej w 1069 r. zasobów kruszcowych książąt ruskich, które zapewne ułatwiły Bolesławowi zainicjowanie własnej działalności menniczej. W każdym razie od początku była to akcja zakrojona na dużą skalę. Liczbę odmian denarów Śmiałego, a więc zarazem i liczbę zużytych w toku owej produkcji, szacuje się na ponad tysiąc, stąd zaś liczbę wybitych monet określa się na kilka milionów egzemplarzy. To już nie doraźne emitowanie monet, przeznaczonych dla niewielkiej grupy odbiorców i użytkowników, ale nieprzerwana i wydajna produkcja, zmierzająca do rzeczywistego zawładnięcia rynkiem pieniężnym kraju i oczywiście obliczona na zysk skarbca książęcego. O wynikach tej działalności świadczą znaleziska. Wprawdzie ogólna liczba odkrytych dotąd denarów Bolesława Śmiałego nie jest bardzo pokaźna, gdyż wynosi niespełna 1500 egzemplarzy, przewyższa jednak przeszło dziesięciokrotnie liczbę znanych monet Chrobrego. Co ważniejsze, denary Bolesława Śmiałego pochodzą nie tylko ze skarbów, w których stanowią przeważnie część główną, ale i ze znalezisk tzw. luźnych, świadczących o szerokim rozprzestrzenieniu tych emisji na rynku.\nDrugą cechą, różniącą je zasadniczo od znalezisk monet pierwszych Piastów, jest ich koncentracja niemal wyłącznie w Małopolsce i w pewnym stopniu na Śląsku, a więc na terytoriach najmniej nasyconych monetą obcą. W stosunku do tej ostatniej denary Śmiałego, podobnie zresztą jak i jego następców, zajmowały pozycję wyraźnie opozycyjną, nie mieściły się razem z nimi na rynku, nie obiegały, jak monety Mieszka i Chrobrego, na ich fali. Stąd nowe denary polskie początkowo krążyły tylko w południowej części kraju i dopiero w miarę ustawania dopływu monet niemieckich, za Władysława Hermana, siągały też na Mazowsze, a w następnych dziesięcioleciach pojawiły się także w Polsce środkowej i wreszcie w Wielkopolsce. Sam wygląd denarów Bolesława Śmiałego wskazuje, że zmieniła się rola rodzimej monety. Po wielkiej różnorodności typów monet polskich za Bolesława Chrobrego mamy teraz uderzające ich ubóstwo. Istnieją bowiem tylko trzy zasadniczo różniące się typy, a w dodatku jeden z nich, opatrzony imieniem Św. Jana, bity w mennicy wrocławskiej, znany jest zaledwie w kilkunastu egzemplarzach; cała reszta rozkłada się na dwa typy, z których jeden określany jest jako książęcy, drugi zaś jako królewski. Denary tzw. książęce noszą w otoku imię BOLEZLAVS, przeważnie zresztą zniekształcone i skrócone, ale stale pisane przez E, a nie przez I, jak na monetach Bolesława Chrobrego.\nWidocznie więc autorem tego napisu był już duchowny pochodzenia polskiego; ponieważ produkowano je w Krakowie, można się nawet domyślać ostrożnie autora w osobie biskupa Stanisława, który później — jak wiemy — przeciwstawił się królowi i padł ofiarą jego gniewu. W polu tych monet widnieje mała główka władcy, ujęta w okrągłą obwódkę, po stronie zaś odwrotnej, pozbawionej w ogóle napisu, postać rycerza na koniu. Nie ma tu już ani krzyża, ani innych motywów religijnych; stempel uległ zupełnej laicyzacji, wyraża treść wyłącznie polityczną, sprowadzającą się do uwypuklenia osoby księcia. Szczególnie charakterystyczne jest owo wyobrażenie jeźdźca, jedno z najwcześniejszych na monetach europejskich, acz być może przejęte ze starszych nieco denarów fryzyjskich. W prawym ręku rycerz dzierży włócznię, niekiedy z proporcem, na lewym ramieniu ma zawieszoną dużą trójkątną tarczę. Motyw ten będzie później wielokrotnie używany na pieczęciach książęcych, gdzie znajdzie staranne opracowanie szczegółów stroju i rynsztunku, nabierze właściwych proporcji i ekspresji ruchu pędzącego rumaka. Ale na razie mamy tu tylko prymitywny rysunek dość pokracznego konia i jeźdźca z nieproporcjonalnie wielką głową; niemniej jednak jest to pierwszy tego rodzaju obraz, symbolizujący godność książęcą Bolesława Śmiałego.\nDrugi typ denarów Śmiałego, zwany królewskim, nie ma w ogóle napisów, a przemawia tylko wyobrażeniem plastycznym. Z jednej strony widnieje na nim duża głowa zwieńczona koroną i ręka trzymająca miecz, co oznacza niewątpliwie, że chodzi tu o osobę króla, a zatem, iż są to denary bite już po koronacji Bolesława w 1076 r., podczas ostatnich trzech lat jego rządów. Na drugiej stronie monety znajduje się jakaś budowla, złożona z trzech ciasno zestawionych wież, zakończonych u góry dużymi kopułami. Czy przedstawia ona budynek sakralny, jakąś świątynię, czy raczej jest symbolem okazałej budowli świeckiej — trudno orzec. Ale w każdym razie nie ma potrzeby upatrywania tu wizerunku jakiegoś konkretnego budynku, jak chcą niektórzy badacze, gdyż podobny, schematyczny motyw pojawia się też na różnych monetach obcych z tego czasu. Jest rzeczą charakterystyczną, że następca Śmiałego, Władysław Herman, mimo całkiem opozycyjnej w stosunku do zegnanego brata polityki wewnętrznej i zewnętrznej, przejął dla swych denarów te same motywy. Jednakże na stronie głównej swych monet umieścił wyobrażenie z denarów książęcych Bolesława (mała główka), na stronie zaś odwrotnej z denarów królewskich (budowla trójwieżowa).\nWidocznie zasadnicza treść tych stempli nie miała cech przypadkowych, a oddawała na tyle szerokie pojęcie władzy książęcej, iż była równie stosowna dla monet dwóch władców reprezentujących zupełnie odmienny program polityczny. Powtarzając rysunek owej budowli, wprowadził jednak Władysław Herman drobną, ale istotną zmianę: zamiast kopuł umieścił na szczytach wież duże krzyże, nadając budynkowi charakter zdecydowanie sakralny. Czyżby był to wyraz zmiany programu władcy wobec kleru, tak widocznej po śmierci biskupa Stanisława, która przyczyniła się do zegnania Bolesława Śmiałego? Czy oznaczało to powrót do ideologii wyrażonej wiek wcześniej na denarach Mieszka I? A może nowym wyobrażeniom nie należy przypisywać zbyt wielkiego znaczenia, bo nie one stanowiły już o istocie i celu produkcji menniczej u schyłku XI w., prowadzonej nadal na dużą skalę torami utartymi przez Bolesława Śmiałego? W każdym bądź razie zestaw tych stempli powtarza się na kilkuset odmianach i znany jest z kilku tysięcy denarów Władysława Hermana. W jednym tylko skarbie z okolic Płocka miało być ok. 2000 jego denarów. Może nieprzypadkowo wystąpiły tak licznie właśnie w Płocku, bo jak wiadomo był on główną siedzibą tego księcia. Ale po dawnemu bito je w Krakowie, o czym świadczy kładziony na nich napis CRACOV, pierwsza i przez długi jeszcze czas jedyna nazwa mennicy widniejąca na monetach polskich; do sprawy tej wrócimy zresztą w następnym rozdziale. Istnieje jeszcze jeden, odmienny typ denarów przypisywany Władysławowi Hermanowi.\nPrzedstawia on majestatyczną postać władcy, siedzącego na tronie, z mieczem położonym na kolanach, podobną do wyobrażenia na najstarszej pieczęci polskiej tego samego księcia. Typ ten, o innej już treści, znany jest jednak tylko z unikalnego egzemplarza odkrytego ostatnio w Wiślicy, opatrzonego zupełnie zniekształconym napisem; na razie więc nie będziemy się nim zajmować. Natomiast nie możemy tu pominąć współczesnych Władysławowi denarów bitych przez palatyna Sieciecha, które stanowią jeszcze jedno niezwykłe zjawisko w dziejach wczesnośredniowiecznego pieniądza polskiego. Palatyn Sieciech to, jak wiadomo, potężna postać, ciążąca nad całym prawie okresem rządów Władysława Hermana, a zagrażająca wprost jego następcom i dynastii Piastów. Zmierzał on, prawdopodobnie poprzez związek z Judytą, drugą żoną Władysława, do względnie legalnego zagarnięcia tronu po śmierci niedołężnego księcia i podstępnym zamordowaniu obu jego synów, Zbigniewa i Bolesława. Młodzi książęta jednak zdołali uniknąć zasadzek i ostatecznie skłonili ojca do wygnania niebezpiecznego rywala wspólnymi siłami. Ale do tego czasu, od ok. 1100 r., Sieciech był istotnym władcą państwa. Jednym z najdobitniejszych wyrazów jego silnej pozycji i dalszych dążeń są bite przez niego denary, pierwsze i przez długi jeszcze okres jedyne pozaksiążęce monety polskie.\nZnamy ich stosunkowo niewiele, bo zaledwie ok. 150, z czego ponad 120 pochodzi z olbrzymiego skarbu odkrytego w Słuszkowie pod Kaliszem. Monety te dzielą się na dwa typy, różniące się zasadniczo tylko stroną odwrotną, ponieważ na stronie głównej oba noszą ten sam rodzaj stempla: znak złożony z dwóch pałąkowatych linii, połączonych pośrodku prostą kreską, dookoła którego widnieje jedno tylko słowo ZETECH. Na stronie odwrotnej jeden typ posiada krzyż, wierną kopię z saskich denarów krzyżowych, drugi zaś splot kresek, w których zazwyczaj upatruje się kryptogramu imienia księcia Władysława. Ten ostatni pogląd nie należy wprawdzie do pewników, ale dotychczas nie znaleziono lepszego objaśnienia dla zagadkowego stempla. W każdym więc razie imię książęce, jeśli w ogóle było respektowane na części monet Sieciecha, to w sposób tak zatajony, iż nawet nieliczne wówczas osoby biegłe w czytaniu z trudem tylko mogłyby się go doszukać. Natomiast imię własne palatyna i znak złożony z dwóch połączonych pałąków, będący zapewne jego godłem, rzucają się w oczy. To też jest manifestacja wobec ówczesnego społeczeństwa, demonstrowanie praw należnych tylko monarsze, ostatni chyba etap przed biciem monet z całkowitym tytułem książęcym. Czy denary te pełniły zarazem poważniejsze funkcje gospodarcze i czy przynosiły palatynowi bezpośredni zysk — trudno orzec. Wydaje się jednak, że nie względy ekonomiczne leżały u podstaw tej produkcji, wyłamującej się z norm ówczesnego mennictwa polskiego, będącego domeną wyłącznych praw książęcych.\nNie sposób tu opisywać dalsze monety bite przez książąt polskich w XII stuleciu. Liczba ich stale wzrastała, zwiększała się też różnorodność ich typów. Za Bolesława Krzywoustego mamy cztery odmienne typy denarów, za Władysława II również cztery, za Bolesława Kędzierzawego co najmniej pięć; każdy z nich występował oczywiście w wielkiej ilości odmian. Za następnego władcy, Mieszka Starego, mennictwo polskie uległo zasadniczemu przekształceniu, gdyż obok denarów książę ten zaczął bić masowo monety brakteatowe, po części z napisami w alfabecie hebrajskim, a więc wykonywane przez mincerzy żydowskich. Na razie zatrzymajmy się przez chwilę przy denarach z początków i z połowy XII w. Co najmniej trzynaście różnych typów, trzynaście różnych par wyobrażeń na stemplach i różnych napisów, to duży materiał źródłowy do dziejów nie tylko gospodarczych, ale także politycznych i kulturalnych tego okresu. Obok imion książąt i ich tytułów spotykamy tu po raz pierwszy nazwę jednostki monetarnej: DENARIVS, zamieszczoną na denarach Bolesława Krzywoustego. Za rządów tego władcy wkracza też na stemple imię Św. Wojciecha: SCS ADALBERTVS, przeważnie zresztą zniekształcone, powtarzane także na wielu późniejszych monetach. Jest to wynik wskrzeszenia wtedy kultu św. Wojciecha i podniesienia go do rangi patrona całego państwa; dopiero w XIII w. miejsce tego świętego zajmie św. Stanisław. Stąd na ówczesnych denarach pojawiały się także wyobrażenia św. Wojciecha: popiersie biskupa z pastorałem i Ewangelią w rękach albo jego głowa, ujęta w kwadratową ramkę, obrazującą prawdopodobnie relikwiarz.\nInne stemple z owego okresu przedstawiają postacie książęce, jednego władcy, ale nieraz także dwóch i nawet trzech, zasiadających wspólnie za stołem. To już czasy rozdrobnienia feudalnego: na monetach widzimy dwóch, a później trzech synów Krzywoustego, rządzących współcześnie w swych dzielnicach. Moneta wszakże pozostaje jeszcze wspólna; bito ją w jednej tylko mennicy, prawdopodobnie krakowskiej. Na stemplach innych monet widnieje uzbrojony w miecz rycerz, walczący z lwem wspartym na tylnych łapach albo ze smokiem, któremu wbija włócznią w paszczę. To alegoria walki ze złem czy z grzechem, przejęta zresztą w takiej postaci dość wiernie z monet czeskich. Mniej budujący jest rysunek na denarach Władysława II, po jednej stronie przedstawiający jakąś postać z wielkim mieczem, którym godzi w powalonego na ziemię przeciwnika, po drugiej zaś stronie orła z rozpostartymi skrzydłami, który wbija szpony w grzbiet kulącego się pod nim zająca. To już nie chrześcijańska alegoria zwycięstwa nad złem, ale jeden z symboli władzy, zaczerpnięty pośrednio z kultury antyku. Pomimo że opisane tu przed chwilą i inne jeszcze stemple denarów polskich z XII w. mają częstokroć wyraźne, aktualne politycznie treści, nie przywiązujmy do tego nadmiernego znaczenia. To już nie czasy Mieszka i Chrobrego, gdy bito „monetę dla stępia”. W XII stuleciu jest odwrotnie.\nÓwczesne wyobrażenia na monetach, niezależnie od mniej lub bardziej programowej treści, pełniły przede wszystkim inną, bardziej prozaiczną rolę. Po prostu pozwalały na pierwszy rzut oka rozróżnić kolejne emisje, co było niezbędne w związku z tym, że książęta sięgali po najważniejszy instrument ich gospodarki pieniężnej, czyli okresową wymianę monety, zapewniającą im czerpanie jak największego zysku z bieżącej produkcji menniczej. By prowadzić taką akcję, którą scharakteryzujemy bliżej w następnym rozdziale, należało co kilka lat, a potem nawet częściej, wypuszczać monety o zupełnie zmienionym stemplu. Niekiedy rytownikowi mogło zabraknąć inwencji, mógł sięgać po gotowe, obce wzory albo dawać rysunki zgoła pozbawione określonego programu. Bądźmy więc ostrożni przy ich interpretacji. Zresztą ówczesne denary są już tak małe (ważą często mniej niż pół grama), że najbardziej nawet istotna treść wyrażona przez napis lub rysunek niełatwo mogła przemówić do zwykłego użytkownika tych monet. Toteż gdy treść taką chciano szczególnie dobitnie zaakcentować, uciekano się do innych sposobów. Jakie to sposoby, możemy się przekonać badając brakteaty bite za panowania Bolesława Krzywoustego, należące do szeregu osobliwości polskiego mennietwa wczesnośredniowiecznego.\nNadmieniliśmy już, że okres monety brakteatowej rozpoczyna się w Polsce dopiero za rządów Mieszka III, ok. 1175 r. Brakteaty z czasów Krzywoustego stanowią jednak wyjątek i nawet w skali europejskiej należą do najwcześniejszych monet tego rodzaju. Ciężar ich odpowiada przeciętnym współczesnym denarom, wynosi średnio ok. 0,6 g, są one jednak wykonane z tak cienkiej blaszki, że średnica ich jest znacznie większa niż denara, w przybliżeniu taka, jak dzisiejszej dwuzłotówki. Na krążku można więc już było umieścić przemawiające do widza, wyraźne i czytelne napisy i wyobrażenia, ale oczywiście bite tylko jednym stemplem, dającym, jak zwykle na brakteatach, obraz wypukły na stronie głównej, a wklęsły negatyw na odwrotnej. Znane są obecnie dwa typy tych wczesnych brakteatów; oba głoszą wspomniany już kult św. Wojciecha. Na pierwszym z nich widzimy całą postać świętego, w pełnym stroju biskupim, otoczoną napisem SCS ADELBIRIAS EPS GNVH, co po rozwiązaniu łacińskich skrótów oznacza: Święty Wojciech biskup gnieźnieński. Tak, nie praski, lecz gnieźnieński! A więc oczywisty błąd. Ale czy przypadkowy? Wydaje się, że nie, że mamy tu do czynienia ze świadomym i celowym zniekształceniem rzeczywistości historycznej. Brakteat ten powstał prawdopodobnie ok. 1133 r., w czasie gdy wskutek zabiegów i intryg arcybiskupa magdeburskiego Norberta samodzielność Kościoła polskiego i istnienie metropolii gnieźnieńskiej zostały bardzo poważnie zagrożone. Książę i episkopat polski bronili się przed zakusami niemieckiego metropolity. Jednym ze środków obrony był właśnie ów brakteat, który kreując św. Wojciecha na biskupa gnieźnieńskiego, miał argumentować, może wobec wysłanników papieskich bawiących wtedy w Polsce, prawa Gniezna do niezależności kościelnej.\nPamiętajmy, że w owej epoce takie argumenty, wsparte autorytetem świętych, miały wielką wagę. Metropolia gnieźnieńska powstała wszak w 1000 r. rzeczywiście dzięki złożeniu tam zwłok św. Wojciecha, nietrudno więc było uwierzyć w wersję o jego stanowisku biskupa gnieźnieńskiego, która zresztą potem przyjęła się dość powszechnie. Drugi typ podobnych brakteatów, bitych zapewne nieco później, może ok. 1135 r., przedstawia św. Wojciecha wznoszącego dłoń nad klęczącym przed nim księciem Bolesławem Krzywoustym. Napis w otoku określa tożsamość obu postaci. Zazwyczaj zabytek ten, znany w kilkunastu odmianach, bywa łączony z aktem pokuty Krzywoustego za zabójstwo przyrodniego brata Zbigniewa, odbytej w 1113 r.; stąd brakteat ów nosi w literaturze miano „pokutnego”. Jest to jednak ocena raczej mylna, gdyż przed 1130 r. techniki bicia brakteatów jeszcze w ogóle nie znano. Prawdopodobnie więc mamy tu znów manifestacją protekcji św. Wojciecha nad księciem i państwem polskim, podjętą może również z okazji zagrożenia Kościoła polskiego albo też w związku z hołdem, który Bolesław w 1135 r. musiał złożyć w Merseburgu cesarzowi Lotarowi II. Akcentując opiekę świętego patrona starał się książę polski zneutralizować w opinii wewnętrznej, szczególnie dworskiej lub kościelnej, wrażenie tej okresowej porażki. W każdym razie mamy tu znowu, po stu przeszło latach, monetę pojętą jako plakat polityczny i ideologiczny, jako środek propagowania określonego programu, rozpowszechniany w tysiącach identycznych egzemplarzy.\nNie powiemy: ówczesna ulotka drukowana na krążkach z cienkiej blaszki srebrnej, bo to porównanie zbyt może jaskrawe. Ale przyznajmy, że był to najbardziej wtedy powszechny środek oddziaływania, niosący włożoną weń treść w najdalsze strony kraju i do stosunkowo najszerszych kręgów społeczeństwa. Zatrzymaliśmy się przy wypadku nietypowym, przy ważnych, ale na pewno drugorzędnych funkcjach monet polskich z XII w. Teraz powróćmy raz jeszcze do bardziej zasadniczych kwestii rozwoju pieniądza, a więc do funkcji ekonomicznych najstarszych monet polskich. Dla ich rozpoznania należy najprzód przedstawić sposób i organizację samej produkcji menniczej; będzie to treścią następnego rozdziału.\n« Płaty lniane\nMennice i mincerze »


Tu żyje niezrujnowana pamięć o polskości – Kurier Wileński\nStrona główna Reportaż Tu żyje niezrujnowana pamięć o polskości\nTu żyje niezrujnowana pamięć o polskości\nChoreograf „Wilii” — Marzena Suchocka — mogła być dumna z tancerzy, ponieważ wypadli wspaniale Fot. Marian Paluszkiewicz\n„Rodem jestem z Wilna. A ja z Mejszagoły. Moi rodzice mieszkają w rejonie solecznickim, a moi krewni w Polsce… Ale od lat my wszyscy — „šilutiscy”…\nNie zdążam notować nazw miejscowości, skąd pochodzą moi rozmówcy, którzy w minione sobotnie popołudnie zebrali się w Centrum Kultury i Rozrywek Szyłokarczmy (Šilutė) na Żmudzi.\nZebrali się, by uczcić 15-lecie oddziału ZPL w tym mieście, obejrzeć wystawę ukazującą jego działalność, złożyć kwiaty na cmentarzu w Macikai, gdzie wśród wielu pomordowanych byli też Polacy.\nZebrali się, by obejrzeć koncert polskiego artystycznego zespołu pieśni i tańca „Wilia”, który po raz już drugi to miasto odwiedził. Co prawda, jak zaznaczy w drodze na Żmudź kierownik artystyczny i dyrygent Renata Brasel, przed pięcioma laty była tu grupa młodzieżowa. Tym razem jedzie skład podstawowy.\nJadą trochę z nutką niepokoju, bo wszak, jak podają statystyki, Polaków tu bardzo mało. Zaledwie 0,1 procent. A i mieszkańców też nie za dużo, niespełna 20 tysięcy, bo Szyłokarczma, tak jak inne litewskie miasta, za ostatnie dziesięciolecia wyludnia się niepokojąco. Ludzie wyjeżdżają za granicę w poszukiwaniu pracy.\nNie mniejszą tremę ma też zapewne Alina Judžentienė, organizatorka obchodów 15-lecia oddziału, która „Wilię” do Szyłokarczmy zaprosiła, by pokazać miejscowej publiczności przepiękne tańce polskie oraz jakże dla niej niezapomniane polskie piosenki ludowe.\nWidzów oczarowała melodia i zawodowo wykonane pieśni Fot. Marian Paluszkiewicz\nAlina Judžentienė, z domu Trumpukalska. O tej kobiecie nie artykuł, ale książki pisać by można, bo to tylko dzięki jej postawie, dzięki niespożytej energii, pracowitości i przywiązania do tego, co ojczyste, polskie, odbyło się tu jakże już wiele pięknych imprez. A co najważniejsze — zjednoczyła ona miejscowych Polaków i dała możliwość cieszenia się słowem ojczystym.\nTo właśnie ona przed 15 laty założyła miejscowy oddział ZPL, wyszukując rodaków w najrozmaitszy sposób: dając ogłoszenia do prasy miejscowej, wypytując znajomych, sąsiadów. Założyła też niedzielną szkółkę języka polskiego, gdzie wielu pierwsze polskie litery poznało.\nSzkółki niedzielnej dla dzieci dziś w Szyłokarczmie nie ma. Ale dla dorosłych jest i to właśnie Judžentienė ją prowadzi. No i jest oddział ZPL. Może nie tak duży, jeśli chodzi o uczestników, jakieś osób 30, ale ilu ma wielbicieli kultury polskiej, mamy okazję sami się przekonać właśnie na koncercie „Wilii”.\n„Nuostabu”, „priekrasno”, „przecudnie” — te przeplatające się ze sobą słowa towarzyszyły podczas całego występu, który zespół prezentuje.\n— Pyta pani, czy znam polski? Nie, ale kiedy się dowiedziałam, że ten zespół, który oglądałam przed pięcioma laty, znów u nas wystąpi, zwlokłam się z kanapy, wzięłam swą laseczkę i nie mogę ukryć zachwytu — jakie piękne stroje, jakie piękne melodie, jakie tańce” — mówi sędziwa pani, siedząca obok.\nNie jest jedyną, która wyda podobną opinię. Analogiczne zdanie usłyszę również od kierowniczki wydziału kultury samorządu szyłuckiego Vilmy Griškevičienė.\n— Tu nie trzeba znać języka, tu mówią melodie, rytmy, tak fachowo wykonane pieśni i tańce. Gościmy w Šilutė bardzo często zawodowych artystów. Zespołów zarówno rodzimych litewskich, tak też zagranicznych, ale „Wilia” jest świetna. Zaiste profesjonalny poziom — mówi.\nMer Šilutė Vytautas Laurinaitis powitał zespół i złożył gratulacje z okazji pięknego jubileuszu prezes szyluckiego oddziału ZPL Alinie Judžentienė Fot. Marian Paluszkiewicz\nWitając zespół i gratulując prezes szyluckiego odziału ZPL Alinie Judžentienė pięknego jubileuszu mer Šilutė Vytautas Laurinaitis odnotował, jak ważna jest dla każdego człowieka kontynuacja tradycji, swojej kultury, swego języka.\nAlina Judžentienė, rodowita mejszagolanka, nie mogła nawet przedstawić, że swe życie połączy właśnie z tym tak dla niej mało znanym miasteczkiem na Żmudzi. Stało się za sprawą… miłości. Na chrzcie krewniaczki dano jej do pary przystojnego „kuma” Litwina, właśnie z Szyłokarczmy. I tuż po tym spotkaniu zaczęły listy „latać” ze Żmudzi do Wilna, gdzie Alina w księgarni „Przyjaźń” pracowała, a potem z powrotem. A po pół roku młodzi na ślubnym kobiercu stanęli.\n— Tu w Szyłokarczmie? — pytam.\nAlina się uśmiecha i odpowiada: „Nie, w swojej rodzimej Mejszagole. Niezapomniany ks. prałat Józef Obrembski nasz związek błogosławił życząc, by w tym mieście nic mi się złego nie przytrafiło, dodając: „Ludzie z Syberii do swych domów wracali, ale z Macikai, leżącach właśnie w pobliżu Szyłokarczmy, nie wrócił nikt” — przypomina dziś Alina.\nZamyśla się, a po chwili kontynuuje: „Nie rozumiałam wtedy tych słów, a i chwila była zbyt dla nas, młodych, radosna, by myśleć o przeszłości tego miasta, ale dziś wiem, że na tym terenie działał straszny obóz koncentracyjny, który wam pokażę i tam złożymy kwiaty poległym”.\nZe wspomnień smutnych przenosimy się do lat minionych, pełnych radości z rodzenia się dzieci, dobrego męża, nowych kolegów, których zawsze umiała i umie zjednywać. Brakowało jej tylko najważniejszej rzeczy: rodzimego języka na co dzień. Ale kiedy dzieci się urodziły, miała kogo uczyć i z kim polskie melodie nucić.\nKościół katolicki pw. Świętego Krzyża w Szyłokarczmie Fot. Marian Paluszkiewicz\nA że były to już czasy odrodzenia, postanowiła, że poszuka więcej rodaków, do czego ją zachęciła w niemałym stopniu polska działaczka z Kłajpedy, wieloletnia prezes oddziału ZPL w tym mieście Irena Songin. To ona widząc zainteresowanie Aliny taką działalnością poradziła: „Załóż koło w Szyłokarczmie”. „Koło? Ale dla kogo?” — zapytała Alina, wszak wiedziała, że prawie nie ma tu Polaków. A jednak zaczęła szukać.\n„Cóż to był za fantastyczny dla mnie okres, pełen wzruszeń. Odwiedzałam w domach bardzo już starych ludzi, którzy dowiedzieli się z ogłoszenia w gazecie, że poszukuję Polaków. Gadaliśmy i gadaliśmy bez końca, jakbyśmy się z najbliższymi krewnymi spotkali, wszak nas ten polski, ojczysty język łączył. Były też przypadki, że dzieci, które już polskiego nie znały, informowały, że ich babcia czy dziadek są Polakami. Zbierałam wszystkich po tej przysłowiowej kropelce, po jednym ziarenku i wszyscy nie mogliśmy się nacieszyć, że jest nas tu coraz więcej, złączonych wiarą, językiem, kulturą, tradycją. Zapisywałam wspomnienia, bo niestety, takie to życie, że wielu z tych moich pierwszych członków już odeszło. A ci co zostali, to są moimi najbliższymi ludźmi, jak rodzina. Spotykamy się podczas świąt, jubileuszy, dzwonimy do siebie, no i tak to nam już te 15 lat minęło” — kończy moja rozmówczyni.\nAlina Judžentienė zna tak zwaną stolicę położonego w delcie Niemna kraju szyłuckiego tak dokładnie, że śmiało\nmoże wycieczki oprowadzać. Bo miasto to od 36 lat jest dla niej już rodzinne. Ale nigdy nie zapomina o swych stronach ojczystych, gdzie na mejszagolskim cmentarzu parafialnym pochowani są jej rodzice i brat. Przyjeżdża często do Wilna, by „Tej, co w Ostrej świeci Bramie” pokłonić się, by wziąć udział w corocznych spotkaniach opłatkowych rodaków, jedzie do Zułowa, by dąbek od ich oddziału posadzić. A razem z nią jest zawsze jej mąż Alvydas, najbliższy przyjaciel, Żmudzin z urodzenia, ale z serca to już na połowę Polak. Mówiący całkiem dobrze po polsku. Język ten opanował, jak się okazuje, w ciągu pół roku.\n— Ciężko było? — pytam.\nReakcja widzów na każdy występ „Wilii” była nadzwyczajna Fot. Marian Paluszkiewicz\n— A co było robić — uśmiecha się Alvydas. — Dała mi moja najukochańsza kilka książek do czytania i mówi: „Czytaj, a potem przeegzaminuję”. No, to musiałem się nauczyć, aby tego „egzaminu” przed moją żoną nauczycielką nie zawalić. A kiedy po pewnym czasie pojechaliśmy z Aliną do jej krewnych w Polsce, mówiłem już całkiem nieźle. Oczywiście z akcentem” — dodaje Judžentas.\nDzieci Judžentasów nie tylko polski i litewski znają, ale są, jak mówi z dumą mama, pięciojęzyczni. Syn Edward i córka Irenka mieszkają również w Šilutė, a druga córka, Joanna — w Kownie. Wszyscy dorośli, udani, wykształceni.\n— No, dość już o mnie — mówi moja przemiła rozmówczyni, lepiej wam opowiem trochę o moim mieście, historia którego już równo 505 lat liczy. Właśnie z tej to okazji przybyła do nas w maju tego roku delegacja gminy Ostróda, by odnowić podpisane również przed 15 laty porozumienie o współpracy na niwie oświaty, kultury, turystyki, sportu.\nWiemy również, że Szyłokarczma założona była w 1511 roku w połowie drogi między Kłajpedą a Sowieckiem (Tylża). Początkowo była to osada, gdzie odpoczywali podróżni i ich konie w drodze między tymi miastami. Słynęła z targu rybnego, który odbywał się tu prawie 500 lat. W roku 1550 zbudowano tu pierwszy kościół.\nW XVI wieku był to prężny ośrodek handlowy. Zamieszkiwali tu szkoccy uchodźcy religijni. A dwa wieki później niemal cała okolica wymarła na skutek zarazy i wtedy w te strony zjechali się osadnicy niemieccy.\n— Mamy czym się pochwalić — dodaje nasza opiekunka, — bo przetrwało u nas sporo budynków z XIX i początku XX wieków, a wśród nich kościół luterański z roku 1926, który słynie z 50-metrowej wieży z trzema dzwonami i zegarem miejskim oraz ciekawymi freskami wewnątrz. Oczywiście mamy też kościół katolicki pw. Świętego Krzyża, który widzieliście przy wjeździe do naszego miasta.\nA my ze swej strony będąc w tym mieście trochę jeszcze informacji dodamy, że ta nieduża miejscowość z jakże ciekawą historią bardzo długo musiała walczyć o swoje prawa miejskie, albowiem temu sprzeciwiały się zarówno Kłajpeda jak i Tylża, dla których Szyłokarczma stanowiła poważną konkurencję.\nW Szyłokarczmie jest sporo akcentów dekoracyjnych — jak np. ta rzeźba nad rzeką Szyszą Fot. Marian Paluszkiewicz\nO mieście można by o wiele więcej, ale przecież największym bogactwem każdego są ludzie. Nas interesują nasi rodacy, losy, jakie ich tu przywiodły.\n„Mój ojciec Zygmunt Sochocki był tu przywieziony na roboty przed wojną. Z Polski, z Płocka. Tu się zapoznał z moją mamą Stanisławą spod Retawy, z którą, gdy tylko się pobrali, wyjechali do Płocka. Tam się ja urodziłam — zaczyna piękną polszczyzną swe opowiadanie Henryka Sochocka. — Kiedy miałam 10 miesięcy, ojciec umarł. Mama została ze mną w Płocku, ale bardzo tęskniła za Litwą, ale nie był to tak łatwy powrót, bo granica przecież po wojnie była zamknięta. I dopiero kiedy Stalin zmarł, powróciłyśmy z mamą, ona do swej ojczyzny, ja do bardzo mi obcego kraju. Wszak miałam już 13,5 lat. Tam w Polsce byli moi koledzy, był cały mój świat. Język litewski, owszem, znałam od mamy, ale naukę zaczynać w tym języku to było dla mnie ogromne przeżycie. Ale powoli, powoli się wciągnęłam i tak oto wyrosłam tu, w Szyłokarczmie, gdzie wraz z mężem dzieci doczekaliśmy się i pracę jako fotograf znalazłam.\nCzy tęsknię za Polską? Teraz to już nie tak bardzo, bo Polska na szczęście jest dla nas dostępna, często wraz ze swoimi najbliższymi swych krewnych odwiedzamy, ale tu na miejscu w Szyłokarczmie języka polskiego na co dzień bardzo mi brakowało. Więc gdy przeczytałam ogłoszenie w gazecie, że takie koło powstało, oczywiście od razu przyszłam i tu swą drugą rodzinę, nie mniej ważną niż ta podstawowa, zdobyłam — kończy Henryka.\nHenryka Sochocka — aktywny członek oddziału ZPL Fot. Marian Paluszkiewicz\n— A ja jestem Litwinką. Ale męża mam Polaka — przedstawia się Rita Baniewicz, która, jak za chwilę się dowiem, jest rodem z Wilna i w Centrum Kultur Narodowych w Kłajpedzie pracuje.\n— Poznaliśmy się Wilnie, jestem wilnianka — poprawną polszczyzną mówi Rita. — Najpierw mieszkaliśmy w Wilnie, ale mąż jest marynarzem, więc zdecydowaliśmy się na wyjazd do Kłajpedy na stałe i tak tu jesteśmy. Co prawda, już nie ma z nami syna Pauliusa, który w Gdyni mieszka, bo w Akademii Morskiej tam studiuje. Czy powróci na Litwę? Wątpię. Bo bardzo mu się tam podoba, zresztą i ja zakochana jestem w tym mieście, zabytkach, tak samo jak we wszystkim, co polskie. Sama czasami się zastanawiam, czy moi przodkowie nie mieli krwi polskiej, bo wszystko, co polskie, jest mi bliskie” — mówi Rita Baniewicz.\nKilka wypowiedzi. A takich połączonych losów jest tu sporo. Ale, jak doda Alina Judžentienė, nie zawsze są to piękne historie miłosne, bo różne drogi i w różnych latach sprowadzały Polaków do tego miasteczka na Żmudzi.\nWielu Polaków, mających swe dworki koło Onikszt, Telsz i innych miejsc, wywiezionych było na Syberię. A po wojnie nie pozwolono im wrócić do swych miejsc rodzinnych. Majątki były znacjonalizowane , porozkradane. Dano do wyboru tylko te dawne tereny pruskie. Cóż mieli robić — wrócili, niby na swą ziemię, ale nie na te same tereny.\n„Przypominam panią Władysławę spod Onikszt, Alinę spod Telsz, których poznałam zakładając oddział — mówi prezes oddziału szyłuckiego ZPL. — Cieszyły się, płakały jak dzieci, że na stare lata i tu polską mowę słyszą”.\nDużo tego polskiego było właśnie podczas wieczoru jubileuszowego szyłuckiego oddziału ZPL.\n—Tylu ludzi bardzo rzadko mamy — mówi mi szatniarka. — Ale się nie dziwię, bo na zmianę z koleżanką miałyśmy możliwość i my rąbek koncertu „zachwycić”. Toż to istne obrazy malarskie, te kostiumy, te kompozycje choreograficzne, te melodie, raz rzewne, raz skoczne — mówi.\nPałac Hugo Szoja w Szyłokarczmie Fot. Marian Paluszkiewicz\n— To Alina Judžentienė nas wszystkich tak złączyła — mówi Lulita Sulcenienė, prezes kłajpedzkiego oddziału ZPL, która do Szyłokarczmy na to święto z miasta portowego wraz ze swą 16-osobową grupą Polaków tam zamieszkałych przyjechała. Jak się dowiem później, była z nimi też pani Irena Songin.\nLulita prezesem koła jest od roku, ale nie może się nacieszyć, że po poprzedniej prezes oddziału Irenie Songin przejęła tak prężnie działające koło. Mają i niedzielną szkółkę języka polskiego, i zespół „Płomyczek”. Słowem, działają, że nie ma czasu o rodzimym Wilnie myśleć. Zresztą czasy teraz takie, że odległości się zmniejszają, dobre drogi, dobra komunikacja sprawiają, że jest często w mieście swej młodości.\nDla kilku „Wiliowców” był to pierwszy wyjazd koncertowy. Była to dla nich, jak też dla nas wszystkich, wielka lekcja zapoznania się z niezatartymi śladami polskości w tym mieście na Żmudzi. Niezatartymi, bo są ludzie dbający o to, by je zachować.\nPoprzedni artykułW dworze Houwaltów brzmiała poezja i dzwięki muzyki\nNastępny artykułJubileusz 20-lecia Stowarzyszenia Techników i Inżynierów Polskich na Litwie


Opryskiwacz Biardzki [połączone] - Strona 13 - Opryskiwacze - Agrofoto.pl Forum Rolnicze i Galeria Rolnicza\nPrimus czy Europa\nStrona 13 z 29 11\nNapisany 09 czerwiec 2014 - 09:51\nPo wyłączeniu sekcji ciśnienie nie zmienia się. Jeżeli tak się dzieje to jest źle wyregulowany lub nie jest stałociśnieniowy.\nNapisany 11 czerwiec 2014 - 11:07\nDzięki koledzy za szybką odpowiedź sprobuje z tymi pokrętłami bo oprócz ustawienia cisnienia nic więcej nie kręcilem jesli nie pomoże to wrzuce zdjęcie\nNapisany 11 czerwiec 2014 - 19:12\nczym się różnią pojedyńcze końcówki od potrójnych RSM ? co to daje w praktyce ?\nNapisany 11 czerwiec 2014 - 21:24\nw praktyce to nic, ja czasami którąś odłanczam\nNapisany 11 czerwiec 2014 - 23:07\nPróbowałem dzisiaj i cos te pokrętła dają tylko jak je wyregulowac? tak zeby po wył sekcji zawsze bylo takie samo cisnienie?? wył dwie sekcje i na nich odkreciłem te zaworki na tyle zeby cisnienie było takie samo jak przy wl wszystkich sekcjach no i ok ale jak zrobic zeby po wyl 3 sekcji gralo albo po wyl 1 sekcji bez kalibracji za kazdym razem??\nNapisany 12 czerwiec 2014 - 19:24\nUstaw na głównym zaworze ciśnienie 4bar wyłącz tylko pierwszą sekcję i reguluj pokrętłem od tej sekcji ciśnienie na 4bar następnie włączasz tą sekcję ,a a wyłączasz drugą i znowu regulujesz na 4bar pokrętłem od drugiej sekcji i tak kolejno wszystkie sekcje. Po takim ustawieniu po wyłączeniu nawet wszystkich sekcji ciśnienie musi być takie samo\nNapisany 13 czerwiec 2014 - 20:12\nA jak wygląda u was sytuacja w oprysku C-360 - 600l opryskiwacz nie podnosi przodu na standardowym obciążeniu przodu?\nPytam bo szykuje się wymiana starego pilmetu i może zamiast 400 wezmę większy...\nNapisany 13 czerwiec 2014 - 20:16\n600l akurat do ciągnika pokroju 360 lub Zetroa 7211 tak jak u mnie jest. Mój idzie do sprzedania, odezwij się na PW jak coś.\nNapisany 14 czerwiec 2014 - 09:18\n360 na wzniesieniach opiera się na opryskiwaczu, wystarczy dołożyć 50-80 kg i jest git\nNapisany 14 czerwiec 2014 - 10:26\nU mnie z opryskiwaczem Biardzki 600 l/ belka 12m pracuje Ursus C-330M, tylko, że oprócz standardowego obciążenia mam na przodzie dodatkowe 170 kg (obciążniki po wewnętrznej stronie przednich kół + belka polowa od Ursusa 1234 na przednim zaczepie + obciążniki na tej belce 3x28 kg od jakiegoś jugosłowiańskigo traktora). Poza tym mam przerobione zaczepianie tego opryskiwacza. Standardowo dolne bolce są we wspornikach przyspawanych do ramy. U mnie są bezpośrednio w ramie. Taki zestaw daje sobie radę na górach, ale potrzeba przy nim doświadczonego i roztropnego kierowcy. Na górzystym polu najlepiej zacząć pracę od góry, aby zjechać w dół, potem objechać dolny poprzeczniak i dopiero z częściowo wypryskaną cieczą podjechać pod górę. Więc Boniar, Twój Ursus C-360 powinien sobie dać radę bez przeróbek przy niewielkim dodatkowym dociążeniu przodu.\nNapisany 14 czerwiec 2014 - 13:29\nWitam. Wiecie czy w okolicach pomorskiego jest jakiś dealer albo sprzedawca biardzkiego?\nNapisany 14 czerwiec 2014 - 17:26\nU mnie z opryskiwaczem Biardzki 600 l/ belka 12m pracuje Ursus C-330M (...)ale katujesz ciapka.\nNapisany 06 sierpień 2014 - 13:38\nW moim dostaje się oprysk do oleju i max ciśnienie to 2 bary. Filtry czyste bo sprawdzałem. Opryskiwacz to biardzki 400l 12m. Jak myślicie co trzeba będzie wymienić? Olej wygląda jak mleko i jest go grubo ponad stan.\nNapisany 06 sierpień 2014 - 13:55\nMembrany w pompie\nNapisany 06 sierpień 2014 - 14:24\nŁatwo się to wymienia.\nNapisany 11 sierpień 2014 - 14:11\nużytkuje ktoś z forumowiczów taki opryskiwacz? http://allegro.pl/op...4476953801.html jeśli tak to prosze o opinie jak sie sprawuje, czy wart jest tej ceny??\nEdytowany przez martinezo, 11 sierpień 2014 - 18:18. Uznałeś za fajne 0\nNapisany 11 sierpień 2014 - 14:53\nLink nie działa Uznałeś za fajne 0\nNapisany 11 sierpień 2014 - 18:19\njuż powinno być dobrze co sądzicie o podzespołach włoskiej firmy Bertolini stosowanych w tych opryskiwaczach, oraz o komputerze B.matic 700 ???\nEdytowany przez martinezo, 12 sierpień 2014 - 17:02. Uznałeś za fajne 0\nNapisany 13 sierpień 2014 - 18:38\nczy są tu posiadacze Biardzkiego przyczepianego???\nPewnie że są,wejdz w galerie i sam zobacz Uznałeś za fajne 0


Myjka Outwell Dishwasher Brush - green\nCena promocyjna 20,94 zł Cena regularna 34,90 zł\nNie posiadamy tak dużej ilości produktu "Myjka Outwell Dishwasher Brush - green" jakiej oczekujesz.\nMyjka Outwell Dishwasher Brush to niezastąpiony element każdej outdoorowej kuchni, który pozwoli zadbać o czystość turystycznych naczyń, co podniesie komfort biwaku. Jej konstrukcja sprawia, że zużyjesz mniej płynu efektywnie myjąc większą ilość naczyń.\nProjektanci Outwell słyną z niezwykle przemyślanego biwakowego ekwipunku, który ułatwia codzienne outdoorowe życie. Nie inaczej jest w przypadku tego niewielkiego i poręcznego modelu, którym wygodnie umyjesz wszystkie naczynia po śniadaniach, obiadach i kolacjach spożywanych w terenie.\nMyjka Outwell Dishwasher Brush to idealne rozwiązanie, gdy wybierasz się na dłuższy biwak lub camping i chcesz uzupełnić swoją outdoorową kuchnię o funkcjonalny element. Pozwala ona na wlanie do swojego wnętrza odpowiedniej ilości płynu do mycia naczyń, a także jego optymalne dozowanie. Dzięki temu o wiele łatwiej będzie pozmywać po biwakowym obiedzie zużywając mniej płynu. Szczotka myjki Outwell Dishwasher Brush jest delikatna więc nie porysuje outdoorowych naczyń, a jednocześnie zdrapiesz nią nawet najgorsze zabrudzenia.\nMyjka Outwell Dishwasher Brush świetnie sprawdzi się w biwakowej kuchni każdego miłośnika funkcjonalnych rozwiązań.\nOutwell Dishwasher Brush najważniejsze cechy:\nFunkcjonalna myjka do naczyń;\nDozownik płynu do mycia;\nMiarka wskazująca poziom płynu;\nSzczotka nie rysuje naczyń efektywnie ścierając brud;\nWaga: ok. 44 g Wymiary: ok. 9 x ø 5 cm


10 niepokojących oznak niedoboru żelaza. Sprawdź, czy masz te objawy - PoradnikZdrowie.pl\nObjawy niedoboru żelaza nie zawsze są wyraźne i oczywiste. Często organizm w bardzo subtelny sposób daje nam znać, że brakuje mu tego pierwiastka. Tymczasem niedobór żelaza jest bardzo częsty, zwłaszcza u kobiet - a oznaki niedoboru bywają naprawdę uciążliwe. Jakie są wczesne lub nietypowe objawy niedoboru żelaza? Po czym poznać, że czas zrobić badania i w razie potrzeby zmienić dietę lub zacząć suplementować żelazo? Oto najczęstsze objawy niedoboru żelaza.\nSilne zmęczenie, problemy z koncentracją\nBlada skóra i śluzówki\nZadyszka i duszności\nBól i obrzęk języka, spierzchnięte usta\nSucha skóra, wypadające włosy, słabe paznokcie\nObjawy niedoboru żelaza to bolączka wielu osób - częściej kobiet, niż mężczyzn, gdyż jedną z jego przyczyn jest utrata krwi w trakcie obfitych miesiączek.\nWśród powodów deficytu żelaza wymienia się również dietę nie zapewniającą dostatecznej podaży żelaza (np. ubogą w produkty zawierające żelazo czy monotonną lub dietę wegetariańską), a także zapalne choroby jelit, dializy nerek, chorobę wrzodową żołądka, zażywanie niektórych leków (np. obniżających ciśnienie krwi lub antybiotyków), aktywność fizyczną, czy niektóre typy nowotworów. Wyższe zapotrzebowanie na żelazo mają również kobiety w ciąży.\nWarto wiedzieć, że objawy niedoboru żelaza mogą się różnić w zależności od stopnia niedoboru tego pierwiastka. Wczesne objawy niedoboru żelaza mogą być niemal niedostrzegalne, ale im wyższy jest deficyt, tym silniejsze będą symptomy.\nŻelazo jest bowiem niezbędne do tego, by organizm mógł funkcjonować - uczestniczy w wytwarzaniu hemoglobiny (składnika czerwonych krwinek), dzięki której możliwy jest transport tlenu do tkanek i mięśni. Jeśli żelaza jest za mało, poziom czerwonych krwinek również się obniża, co sprawia, że komórki nie otrzymują właściwej ilości tlenu.\nNajpoważniejszym skutkiem niedoboru żelaza jest anemia. A jakie są symptomy braku tego pierwiastka?\nTo jeden z najczęściej występujących i najbardziej charakterystycznych objawów niedoboru żelaza, bezpośredni efekt zbyt małej ilości hemoglobiny. Gdy do tkanek i mięśni dociera niewystarczająca ilość tlenu, nie wytwarzają one energii.\nNiedostatek hemoglobiny usiłuje równoważyć serce, które pracuje wtedy ciężej, by dostarczyć do komórek więcej natlenowanej krwi, a to z kolei może wywoływać zmęczenie. Mogą mu towarzyszyć różne dolegliwości, np. problemy ze skupieniem uwagi.\nZa typowy objaw niedoboru żelaza uważana jest również bladość śluzówek na wewnętrznej stronie dolnych powiek (często właśnie je lekarz obejrzy w pierwszej kolejności, nim jeszcze wypisze skierowanie na badania) oraz blada cera. Dzieje się tak na skutek niskiego poziomu czerwonych krwinek, odpowiadających m.in. za czerwony kolor krwi.\nNawracające bóle głowy to jeden z wczesnych objawów niedoboru żelaza - prawdopodobnie ma związek z lekkim niedotlenieniem struktur mózgu, do jakiego dochodzi na skutek zbyt niskiego poziomu czerwonych krwinek. Bólowi głowy mogą towarzyszyć zawroty głowy, chociaż zdarza się, że to właśnie zawroty głowy są jedynym objawem niedoboru żelaza.\nZbyt niski poziom hemoglobiny oznacza, że podczas jakiegokolwiek wysiłku (nawet tak banalnego jak chodzenie) musimy oddychać szybciej, by dostarczyć do mięśni więcej tlenu. W pewnych sytuacjach pojawia się więc zadyszka - np. wtedy, gdy trzeba wejść po schodach lub podbiec kilka metrów do autobusu. Zadyszce może również towarzyszyć duszność, czyli subiektywne uczucie "braku powietrza" podczas oddychania.\nZa nietypowy objaw niedoboru żelaza wiele osób uważa obrzęk języka i jego ból, a także stany zapalne w obrębie jamy ustnej - pieczenie, zmiany w odczuwaniu smaku, zmiana odcienia języka, czy widoczne wygładzenie jego powierzchni, a nawet pęknięcia w kącikach ust. Tymczasem żelazo jest ważne również dla zdrowia tkanek i narządów w tej okolicy, dlatego takie dolegliwości przy niedoborze żelaza są zupełnie normalne.\nNajczęstsze objawy niedoboru żelaza:\nJeśli twoja skóra stała się sucha i nie pomaga jej żaden krem, włosy wypadają, łamią się, a paznokcie są kruche i mają charakterystyczne podłużne prążki z rowkami, to niemal pewne, że masz niedobór żelaza. Skóra, włosy i paznokcie również potrzebują bowiem tlenu transportowanego za pośrednictwem hemoglobiny - gdy jej poziom jest zbyt niski, tlen trafia do nich dopiero po zaspokojeniu potrzeb mięśni i narządów wewnętrznych.\nSilne pragnienie zazwyczaj kojarzone jest z chorobami takimi jak cukrzyca - tymczasem ono również może być objawem niedoboru żelaza. W wyniku braku tego pierwiastka organizm może bowiem tracić inne składniki mineralne - ich brak musi uzupełnić m.in. przez odpowiednią podaż płynów.\nKołatanie serca odczuwane jako nieregularny rytm może być jednym z objawów niedoboru żelaza - niski poziom hemoglobiny powoduje, że układ krążenia musi pracować bardziej intensywnie, by dostarczyć tlen do każdej komórki ciała. Serce zmuszane jest więc do większego wysiłku.\nNiedobór żelaza może również wywoływać uczucie swędzenia stóp, mrowienia i drętwienia nóg, niektóre badania sugerują również, że może mieć związek z zespołem niespokojnych nóg czyli przypadłością, która wywołuje m.in. nieodpartą potrzebę poruszania nogami w trakcie spoczynku. Dlatego warto oznaczyć poziom tego pierwiastka wówczas, kiedy odczuwasz powyższe objawy lub często budzisz się ze zdrętwiałymi nogami.\nNiedobór żelaza może być również przyczyną nawracających przeziębień i podatności na infekcje, słowem - osłabieniem układu odpornościowego. Żelazo jest bowiem bardzo ważne dla odporności, gdyż uczestniczy m.in. w wytwarzaniu przeciwciał, odpowiada również za prawidłową pracę śledziony, jednego z ważnych narządów układu odpornościowego. Osoby, które mają zbyt mało tego pierwiastka, chorują więc częściej.\nJedzenie bogate w żelazo. W tych produktach jest go najwięcej:


David Cameron przerywa milczenie o Brexicie - Brexit Standard\nDavid Cameron „For The Record”\nDavid Cameron przyznał się szczerze do swoich poglądów na temat małżeństw homoseksualnych, zażywania narkotyków w Eton College oraz żenującego pierwszego spotkania z królową. Przerywa też swoje milczenie za temat Brexitu.\nDavid Cameron napisał właśnie swoją autobiografię. Fragmenty książki „For The Record” opublikował dziennik „The Times”.\nByły premier przerywa milczenie na temat Brexitu i referendum w sprawie UE. Rozmawiając na temat swojej autobiografii z „The Times” Cameron oskarżył obecnego premiera, Borisa Johnsona i Michaela Gove'a, że zachowali się „przerażająco” podczas kampanii referendalnej ws. Brexitu.\nByły premier zaatakował kilku kolegów, którzy poparli „Leave”, za „zniszczenie ówczesnego rządu”.\nCameron powiedział, że wynik referendum z 2016 r. doprowadził go do „ogromnej depresji” i wiedział, że „niektórzy nigdy mu tego wyniku nie wybaczą”.\nPowiedział także, że nie można wykluczyć kolejnego referendum, „ponieważ obecnie utknęliśmy” z tym problemem.\nCameron skrytykował strategię Johnsona dotyczącą radzenia sobie z Brexitem, w tym jego decyzję o zawieszeniu Parlamentu i usunięciu z klubu parlamentarnego 21 zbuntowanych posłów torysów, którzy głosowali za zablokowaniem Brexitu bez porozumienia.\nByły premier powiedział, że zawieszenie (prorogacja) jest normalnym działaniem nowego rządu, który pozwala mu wytyczyć swoją nową politykę przed Queen's Speech. Stwierdził też, że zablokowanie przez parlament Brexitu bez porozumienia „udaremnia” negocjacje z UE.\nTak, paliłem marihuanę\nCameron przyznaje się w swojej autobiografii, że podczas pobytu w Eton College wraz z dwoma przyjaciółmi popłynął łodzią na Queen's Eyot pośrodku Tamizy, gdzie zapalili skręty z marihuany.\nSkonfrontowany w tej sprawie z dyrektorem szkoły Ericem Andersonem, uparcie tłumaczył się, że narkotyku spróbował tylko raz, a przy tym przedstawiał „coraz bardziej wyszukany zestaw kłamstw”. Uniknął wydalenia ze szkoły, ale został „internowany” – zakazano mu opuszczania terenów uczelni przez tydzień.\nByły premier pisze w swoich wspomnieniach, że to jego żona pomogła mu w przekonaniu się do poparcia zalegalizowania małżeństw homoseksualnych. Twierdzi, że Samantha Cameron powiedziała mu, że „przecież on nie poczuję się mniej żonaty, jeśli dwoje gejów zechce się pobrać”.\nCameron mówi, że legalizacja małżeństw homoseksualnych jest „jedną z tych rzeczy, z których jest najbardziej dumny”, dodając, że była to jedna z najbardziej kontrowersyjnych, trudnych i dzielących jego otoczenie spraw podczas jego kadencji na stanowisku premiera.\nPodkreśla jednak, że to jego żona uświadomiła mu, że jest „łobuzem do kwadratu”, skupiając się na praktycznych szczegółach, podczas gdy powinien patrzeć na to z szerszej perspektywy, spojrzeć na ogół ludzi, którzy powinni móc poślubić „osobę, którą kochają”.\nJako uczeń ekskluzywnej Heatherdown School w Berkshire, Cameron zaliczył dość zawstydzającą wpadkę w pierwszym spotkaniu z królową.\nPodczas jego szkolnego odczytu królowa była jednym ze słuchaczy i siedziała w pierwszym rzędzie. Spanikowany młodzieniec palnął wówczas „oh shit!”, gdy zdał sobie sprawę, że na końcu zapomniał powiedzieć „dzięki Bogu”.\nKumpel ze studiów\nOpisując swojego przyjaciela od czasów uniwersytetu, jako „gorliwego i czarującego ekscentryka”, Cameron pisze, że jako minister edukacji Michael Gove „często i niepomyślnie wykraczał daleko poza jego wytyczne”. Twierdzi, że Gove wygłaszał długie kazania w jego gabinecie na tematy od ekstremizmu islamskiego po ekonomię.\n– Po prostu zacznij zarządzać edukacja i przestań komentować wszystko inne pod słońcem – miał powiedzieć mu kiedyś Cameron podczas rozmowy telefonicznej.\nByć może nie jest zaskoczeniem, że Cameron już w młodym wieku wykazał się zdolnościami przywódczymi, będąc mianowanym kapitanem drużyny tenisowej Brasenose na Uniwersytecie Oksfordzkim. Wydaje się jednak, że jego najtrudniejsza wówczas decyzja zapadła, gdy musiał wyrzucić z niej kluczowego gracza – samego siebie.\n„Prawda jest taka, że moi koledzy z drużyny byli o wiele lepsi ode mnie, więc często musiałem wykluczać się ze składu” – pisze Cameron, dodając, że na dłuższą metę nie zakochał się w tym sporcie.\nZnany jednak z zamiłowania do tenisa Cameron często grywał „towarzyskie mecze” ze swoim późniejszym wicepremierem Nickiem Cleggiem. Grał kiedyś nawet przeciwko Borisowi Johnsonowi, jako partnerowi tenisistów na wózkach inwalidzkich podczas wydarzenia promocyjnego Międzynarodowego Dnia Paraolimpijskiego w Londynie w 2011 roku.


Kontrola gotowych produktów leczniczych w Laboratorium Chromatografii i Spektrometrii Mas JCI w odpowiedzi na zapotrzebowanie rynku farmaceutycznego - Laboratoryjnie.pl - Laboratoryjny portal informacyjny\nData : 3 października 2021 Autor : Krzysztof Wołowiec\nGlobalna wartość rynku farmaceutycznego w 2020 roku została oszacowana na 405,5 miliarda dolarów amerykańskich , natomiast wartość branży wyrobów medycznych na 456,8 miliarda dolarów . Do 2030 roku przewiduje się podwojenie wartości obu branż. Aby zachować taką dynamikę wzrostu, a zarazem sprostać współczesnym wyzwaniom ochrony zdrowia, wprowadzane są niezbędne regulacje prawne oraz narzędzia kontroli gotowych produktów leczniczych.\nKryzys dostaw leków do Unii Europejskiej w 2019 i 2020 roku  pokazał dobitnie, że potrzebna jest zmiana strategii produkcji i dystrybucji substancji czynnych. Z analiz Parlamentu Europejskiego wynika, że przed pandemią 80% farmaceutycznych substancji czynnych było produkowanych w Azji. Biorąc pod uwagę tak niekorzystną sytuację, Parlament Europejski w lipcu ubiegłego roku uchwalił rezolucję  zakładającą zwiększenie samowystarczalności członków Unii w kwestiach zdrowotnych poprzez zabezpieczenie dostaw i przywrócenie lokalnej produkcji leków. Taka zmiana strategii warunkuje tym samym duże zapotrzebowanie na wewnętrzną kontrolę surowców farmaceutycznych oraz gotowych leków. Obecnie europejscy producenci leków nie dysponują takimi możliwościami analitycznymi, aby zachować dostateczny poziom kontroli gotowych produktów i ich dystrybucji przy jednoczesnej kontroli surowców leczniczych. W tym aspekcie laboratoria analityczne pracujące w standardzie GMP (Good Manufacturing Practice – Dobra Praktyka Wytwarzania) mogą się okazać wielką pomocą dla branży farmaceutycznej.\nJagiellońskie Centrum Innowacji w Krakowie  – (JCI) od 2016 świadczy usługi badawcze na zlecenie klientów z branży chemicznej i farmaceutycznej. W 2018 roku JCI wdrożyło system jakości ISO 9001:2015, a od 2021 roku w Laboratorium Chromatografii i Spektrometrii Mas – (LCHRiSM) wprowadziło standard GMP. Laboratorium posiada bogate wyposażenie instrumentalne pozwalające świadczyć kompleksowe usługi analityczne w zakresie analiz farmakopealnych oraz prac badawczo rozwojowych. Kontrola surowców farmaceutycznych w większości przypadków oparta jest na badaniu tożsamości substancji aktywnych technikami analizy strukturalnej oraz przy wykorzystaniu technik chromatograficznych. Badania chromatograficzne skupiają się głównie na analizie zawartości zanieczyszczeń API, czyli niepożądanych substancji towarzyszących. Wspomniane techniki chromatograficzne stosowane są również w analizie zawartości substancji aktywnej w surowcu lub w gotowym produkcie. Wyposażenie laboratorium stanowi siedem systemów wysokosprawnej chromatografii cieczowej – sprzężonych z detektorami UV-Vis (spektrofotometryczny), RI (refraktometryczny), FLD (fluorescencyjny), CAD (wyładowań koronowych), MS (detektor mas). Takie wyposażenie pozwala identyfikować substancje pokrewne oraz oznaczyć zawartości większości substancji czynnych wymienionych w obowiązującej Farmakopei Europejskiej 10.7. Dopełnieniem możliwości badawczych JCI dla branży farmaceutycznej jest możliwość oznaczania substancji lotnych w postaci czystych substancji aktywnych bądź pozostałości rozpuszczalników organicznych przy wykorzystaniu chromatografii gazowej sprzężonej z detektorami FID (detektor płomieniowo-jonizacyjny) oraz MS (detektor mas). Chromatografy gazowe doposażono również w dwojakiego rodzaju system dozowania próbki, system nastrzyku cieczowego oraz przystawkę typu HeadSpace (dozowanie par nasyconych). Taka konfiguracja zapewnia większe możliwości analityczne w przypadku różnych form formulacyjnych leków. Kompleksowe podejście analityczne laboratoriów usługowych pozwoli skrócić czas analiz surowców i zaoszczędzić pieniądze producentom farmaceutycznym.\nSprawa bezpieczeństwa wyrobów medycznych w ostatnim czasie jest coraz bardziej sygnalizowana  w kontekście krótko-, jak i długoterminowego zagrożenia dla pacjentów i użytkowników wyrobów medycznych. Producenci wyrobów medycznych muszą kompleksowo badać swoje produkty, aby sprostać oczekiwaniom bezpieczeństwa, a tym samym uzyskać niezbędne zezwolenia na ich sprzedaż. W tym celu szacuje się bezpieczeństwo biologiczne wyrobu medycznego zwracając szczególną uwagę na potencjalne toksyczne oddziałania tego wyrobu. Oddziaływania te można podzielić na dwie grupy. Mające krótkotrwałe skutki: działanie toksyczne na żywe komórki, podrażnienie, ostra toksyczność rozproszona, krzepnięcie o nieznanej przyczynie. Mające długotrwałe skutki: uczulenie, uszkodzenie struktury DNA, przewlekła i chroniczna toksyczność, rakotwórczość i toksyczność reprodukcyjna. Wyznacznikiem oceny bezpieczeństwa biologicznego wyrobu medycznego jest sposób oraz czas kontaktu wyrobu z ciałem. Na tej podstawie wybierana jest ścieżka badawcza i określane są niezbędne metody analityczne. Aby oszacować bezpieczeństwo biologiczne wyrobów producenci w Unii Europejskiej zobowiązani są stosować normę ISO 109937. Badania prowadzone w tym zakresie można podzielić na: biologiczne i chemiczne.\nJagiellońskie Centrum Innowacji (JCI) z myślą o współpracy z producentami wyrobów medycznych w 2021 roku wdrożyło normę PN-EN ISO 13485:2016 (Wyroby medyczne – Systemy zarządzania jakością – Wymagania do celów przepisów prawnych)  tym samym stwarzając możliwości oceny wyrobów medycznych i przeprowadzania niezbędnych badań w kontekście bezpieczeństwa. Badania biologiczne w zakresie badań cytotoksyczności (ISO 10993:5)  oraz badań drażliwości/drażnienia (ISO 10993:23) realizowane są w Laboratorium Analiz Biologicznych. Natomiast zakres badań chemicznych zgodnie z normą ISO 10993-18 realizowany jest w wyżej wspomnianym Laboratorium Chromatografii i Spektrometrii Mas. Zgodnie z wytycznymi normy ISO 10993-18 po zdefiniowaniu składników wyrobu medycznego, na podstawie przeglądu literaturowego, wybierane są techniki analityczne niezbędne w późniejszej analizie toksykologicznej potencjalnych substancji ekstrahowanych i wymywanych. Otrzymane informacje analityczne są niezbędne przy całościowej ocenie biozgodności wyrobu medycznego. Laboratorium Chromatografii JCI wyposażone jest w niezbędną do realizacji tego celu aparaturę analityczną wymienioną w normie (ISO 10993:18): chromatografy cieczowe sprzężone z detektorami (UV), (CAD), (MS), chromatografy gazowe sprzężone z detektorem (FID) i (MS). Analiza substancji wymywanych i ekstrahowanych w razie konieczności może byś wspomagana technikami spektroskopowymi: IR (spektrometria w podczerwieni) oraz NMR (spektrometria magnetycznego rezonansu jądrowego) w pozostałych laboratoriach Jagiellońskiego Centrum Innowacji. Ze względu na zmieniające się wytyczne prawne oraz skomplikowane zagadnienia badawcze w tym temacie, analiza biozgodności wyrobów medycznych wymaga indywidualnego podejścia. Wstępna prawidłowa kategoryzacja wyrobu oraz optymalny wybór ścieżki analitycznej, zrealizowanej w jednym ośrodku badawczym, może znacząco obniżyć koszty uzyskania rejestracji produktu, a tym samym skrócić czas otrzymania zezwolenia na sprzedaż.\nOchrona życia i zdrowia obywateli Unii Europejskiej to jeden z głównych priorytetów Parlamentu Europejskiego . Współpraca przemysłu farmaceutycznego i producentów wyrobów medycznych z laboratoriami świadczącymi usługi o najwyższych standardach jakości w znaczący sposób przyczyni się do poprawy bezpieczeństwa życia. Współpraca ta może także stworzyć większe możliwości gospodarcze w poszczególnych krajach członkowskich. Uniezależnienie się europejskiego rynku farmaceutycznego od dostaw z Azji pozwoli również zwiększyć konkurencyjność pomiędzy producentami leków bardziej dobitnie wskazując na jakość produktu, a nie tylko cenę.\n Pharmaceutical Manufacturing Market Size, Share & Trends Analysis Report By Molecule Type, By Drug Development Type, By Formulation, By Routes of Administration, By Sales Channel, By Age Group, And Segment Forecasts, 2021 – 2028;\n Medical Devices Market – By Type Of Device (In-Vitro Diagnostics, Dental Equipment, Ophthalmic Devices, Diagnostic Equipment, Hospital Supplies, Cardiovascular Devices, Surgical Equipment, Patient Monitoring Devices, Orthopedic Devices, Diabetes Care Devices, Nephrology And Urology Devices, ENT Devices, Anesthesia And Respiratory Devices, Neurology Devices, Wound Care Devices), By Type Of Expenditure (Public, Private), By End-User (Hospitals And Clinics, Homecare, Diagnostics Centers) And By Region, Opportunities And Strategies – Global Forecast To 2030;


Cuda cuda świętego Polaka | Tomasz W. Opalenica | Sam sobie sterem, żeglarzem, okrętem... Humanizm, racjonalizm, ateizm, relatywizm!\nTo się nazywa starzenie Jacqueline. Stygniemy. I ja też już coraz mniej mam do powiedzenia w kwestii religii czy wiary. Wierzących nie przekonamy, a niewierzących nie ma do czego przekonywać.\nPoza tym, jak widać, chętnych do dyskusji brak.\nNiewierzący co tu powie, poza: zgadzam się z Tobą absolutnie.\nWierzący powie: przecież nie ma porównania i widać jak na dłoni, że papież był święty. I jakbym tu miał dyskutować z argumentami typu: cudu uzdrowienia dokonał.\nNie chcę też tutaj tworzyć pamiętnika ze swojego życia, bo nie lubię tworzyć pamiętników. Dlatego tak niewiele ostatnio piszę.\nWoody Allen swietym?! Oj Tupack:) Ja sobie odpucilam dyskusje na temat wiary. Nie ogladam zadnych wiadomosci, nie uczeszczam do zadnego kosciola, a jak ktos lubi, to niech sobie lubi, mi szkoda czasu.\nFajnie, ze czasami jeszcze cos piszesz na blogu, brakuje troche Ciebie tutaj czesciej.\nTroche czasami tylko niemal fizycznie boli mnie slapa ignorancja, nie dopuszczanie do siebie logicznych wyjasnien tak wielu spraw. Jakby czlowiek wolal chodzic po ciemku i po omacku. Nie wiem czemu takie cos moze byc prywatnym wyborem, bo czemu z punktu widzenia polityków, ksiezy etc. tak jest lepiej to wiem doskonale.


RODO wybrane zagadnienia audyty, monitoring, obowiązki informacyjne, naruszenia ochrony danych\nRODO wybrane zagadnienia audyty, monitoring, obowiązki informacyjne, naruszenia ochrony danych, zmiany sektorowe, Krajowe Ramy Interopercyjności, informacja publiczna\nod 24 wrzesień 2020 09:00\ndo 25 wrzesień 2020 14:00\n875 zł netto\nekspert z zakresu RODO, prawnik, praktyk (pełniący funkcję IOD w wielu podmiotach), audytor, specjalizujący się w prawie ochrony danych osobowych, wykładowca, wieloletni szkoleniowiec (ponad 15 lat). Konsultant wiodących kancelarii prawnych, świadczący usługi kompleksowej obsługi prawnej podmiotów gospodarczych, jak i jednostek sektora administracji publicznej, trener z wieloletnim doświadczeniem, które przekłada się na umiejętność przystępnego przekazywania i wyjaśniania skomplikowanych zagadnień prawnych. W ramach obsługi prawnej opracowuje oraz wdraża systemy ochrony danych osobowych (RODO). Sposób przekazywania wiedzy w czasie szkoleń i jakość praktycznych wskazówek cieszą się bardzo dużym uznaniem.\nCelem szkolenia jest przedstawienie praktycznych porad jak zracjonalizować ochronę danych osobowych w podmiocie, tak aby nie uchybić wymaganiom prawnym z jednej strony, ale też nie tworzyć nadmiaru dokumentów i procedur utrudniających normalne funkcjonowanie organizacji. Szkolenie adresowane jest w szczególności do osób odpowiedzialnych w organizacjach za obszar ochrony danych osobowych: Inspektorów ochrony danych, Administratorów Systemów Informatycznych, Specjalistów ds. ochrony danych osobowych, kadry kierowniczej odpowiedzialnej za system ochrony danych, pracowników działów kadr, marketingu, obsługi klienta i innych działów przetwarzających dane osobowe, osób prowadzących działalność gospodarczą oraz wszystkich zainteresowanych tematyką ochrony danych osobowych. Uczestnicy szkolenia otrzymają w formie elektronicznej (z możliwością edycji) praktyczne gotowe do natychmiastowego wdrożenia wzory niezbędnych dokumentów i instrukcji dla prawidłowej realizacji przepisów o ochronie danych osobowych.\n1. NAJWAŻNIEJSZE ZMIANY WYNIKAJĄCE Z USTAWY O ZMIANIE NIEKTÓRYCH USTAW W ZWIĄZKU Z ZAPEWNIENIEM STOSOWANIA RODO W ZAKRESIE NOWELIZACJI:\n- Ustawy z dnia 26 czerwca 1976 r. - Kodeks pracy i ZFŚSU\n- Ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty\n- Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe\n- Ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych\n- Ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej\n- Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie\n- Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej\n- Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny\n- Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci\n2. OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH PRZETWARZANYCH W RAMACH POSTĘPOWAŃ PROWADZONYCH W ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ PO NOWELIZACJI USTAW PROCESOWYCH W USTAWIE Z DNIA 21 LUTEGO 2019 R.\n3. OBOWIĄZKI INFORMACYJNE W URZĘDZIE, SZKOLE CZY ZAKŁADZIE PRAC. ZBIERANIE DANYCH OD OSOBY ORAZ Z INNYCH ŹRÓDEŁ - ART. 13 I 14 RODO\n- obowiązki informacyjne - zakres wymagany danych, realizacja w oparciu o nowe wytyczne i rekomendacje UODO\n- zbieranie danych od osoby art. 13 RODO\n- zbieranie danych z innych źródeł art. 14 RODO\n- omówienia klauzul informacyjnych\n4. JAK PRZEPROWADZIĆ AUDYT OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH-WARSZTATY\n- zadania administratorów danych i podmiotów przetwarzających w zakresie prowadzenia regularnych sprawdzeń ochrony danych wg RODO\n- rodzaje audytów w kontekście RODO\n- IOD jako audytor wewnętrzny RODO. Monitorowanie przestrzegania przepisów przez Inspektora Ochrony Danych w podmiocie, w którym został powołany. Sposoby realizacji zadania\n- zadania innych osób i podmiotów biorących udział w procesie audytu RODO (kierownicy komórek, osoby upoważnione, podmioty powierzające, etc.)\n- kompetencje IOD jako audytora wewnętrznego\n- dobre i złe praktyki w prowadzeniu audytu\n- cel, zakres i kryteria prowadzenia audytu RODO\n- planowanie audytu\n- częstotliwość prowadzenia audytów\n- przygotowanie do przeprowadzenia audytu\n- typy pytań audytowych. Lista przykładowych pytań kontrolnych\n- co roczne audyty wynikające z ustawy o ZFŚS\n- WARSZTAT: analiza planu audytu oraz sprawozdania\n5. STATUS IOD ORAZ WSPÓŁPRACA Z ADO\n6. MONITORING WEDŁUG RODO\n- podstawy i zasady stosowania monitoringu\n- czy przepisy o monitoringu wprowadzone w ustawie o ochronie danych osobowych mają zastosowanie do istniejących już systemów?\n- obowiązki administratora wobec osób obserwowanych\n- dokumentacja (regulamin monitoringu)\n- okres przechowywania\n- dostosowanie przepisów wewnętrznych\nWARSZTAT: analiza dokumentacji dotycząca monitoringu (regulaminy, klauzule)\n7. KRAJOWE RAMY INTEROPERACYJNE- WYMAGANIA, PROCEDURY\n8. NOTYFIKACJA NARUSZEŃ ORAZ DOKONYWANE ZGŁOSZEŃ DO UODO. PRO-CEDURA OCENY NARUSZEŃ WG. ENISA\na) sposób dokumentowania przez administratora danych naruszeń ochrony danych osobowych\nb) klasyfikacja naruszeń podlegających zgłoszeniu do UODO według ENISA\nd) zgłaszanie naruszenia do UODO i osoby, której dotyczą.\n9. SZKOLENIA PRACOWNIKÓW\n10. RODO A DOSTĘP DO INFORMACJI PUBLICZNEJ\n11. OŚWIADCZENIA MAJĄTKOWE, ICH UJAWNIANIE ORAZ PUBLIKACJA W BIULETYNIE INFORMACJI PUBLICZNEJ\n13. INDYWIDUALNE KONSULTACJE Z PRELEGENTEM\nZADANIA ORGANÓW PROWADZĄCYCH SZKOŁY I PLACÓWKI OŚWIATOWE WYNIKAJĄCE Z NOWELIZOWANYCH PRZEPISÓW\nOlsztyn, 30 październik 2019\nOnline: Dotowanie szkół i placówek nie samorządowych - szkolenie dla dyrektorów i organów prowadzących szkoły i placówki niesamorządowe.\nSzkolenie online, 08 lipiec 2020\nKarta Nauczyciela oraz inne formy zatrudniania kadry projektu w projektach publicznych i niepublicznych placówek edukacyjnych i jednostkach samorządu terytorialnego oraz zasady rozliczania ich wynagrodzeń - aktualne na 2020 r.\nSzkolenie online, 14 lipiec 2020