Polska wobec rozbieżności w stosunkach transatlantyckich na tle\nPolska wobec rozbieżności\nw stosunkach transatlantyckich na tle konfliktu\nw byłej Jugosławii\nonflikt w byłej Jugosławii postawił wiele wyzwań przed wspólnotą transatlantycką, ukazując dzielące ją różnice zdań. W pierwszej połowie lat\ndziewięćdziesiątych pojawiły się one m.in. na tle uznania niepodległości republik jugosłowiańskich oraz odmiennych koncepcji zażegnania konfliktu w Bośni\ni Hercegowinie1. Natomiast u schyłku XX wieku problemem stało się Kosowo.\nWyraźne rozbieżności między USA a niektórymi europejskimi sojusznikami dotyczyły wówczas podstaw prawnych działań NATO w Federalnej Republice Jugosławii, a także przeprowadzania nalotów i ewentualnego wprowadzenia wojsk\nlądowych do akcji militarnej.\n1. Rozpad Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii\nZnalezienie odpowiedzi na pytanie, jakie stanowisko zajmowała polska dyplomacja w obliczu rozbieżności w stosunkach transatlantyckich w sprawie konfliktu\nw byłej Jugosławii nie jest proste, a trudności dotyczą szczególnie okresu 1991–\n–1995. W literaturze i dokumentach rzadko pojawiają się wzmianki na ten temat.\nPrzykładowo w zbiorze Polityka zagraniczna i odzyskanie niepodległości, zawie1\nSzerzej na ten temat: Agnieszka Orzelska, Wpływ konfliktu w byłej Jugosławii na stosunki między Stanami Zjednoczonymi a Unią Europejską 1990–1995, Instytut Studiów Politycznych\nPAN, Warszawa 2004.\nrającym kilkadziesiąt wybranych przemówień, oświadczeń i wywiadów ministra\nspraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego z lat 1989–19932, znajduje się\ntylko kilkanaście zdań poświęconych konfliktowi w byłej Jugosławii.\nTo, że ilość literatury i dokumentów na wspomniany temat jest bardzo\nskromna, wynika w dużej mierze z braku aktywności polskiej dyplomacji w próbach ustabilizowania sytuacji w byłej Jugosławii w omawianym okresie. Wymowny jest fakt, że minister Skubiszewski, wygłaszając exposé 27 czerwca 1991 roku,\nnie wspomniał o konflikcie w byłej Jugosławii, gdzie od 25 czerwca 1991 roku\ntrwały walki zbrojne. Stwierdził natomiast, że „demokratyczne przemiany zapoczątkowane w Jugosławii, Rumunii, Bułgarii i Albanii wymagają nowych uregulowań prawnotraktatowych i konsekwentnego poszerzenia zakresu współpracy\nmiędzynarodowej”3. Dodał, że Jugosławia należy do Pentagonale, które zostanie\nprzekształcone w Heksagonale po przyjęciu Polski w lipcu 1991 roku, i zaznaczył, że prowadzone są z tym krajem rozmowy o ruchu bezwizowym4. Dlaczego\nminister Skubiszewski nie wspomniał o wybuchu wojny, a o Jugosławii mówił\nwyłącznie w kontekście „demokratycznych przemian”, współpracy regionalnej\ni ruchu wizowego? M.in. z tego powodu, że o konflikcie była mowa w specjalnym\noświadczeniu Ministerstwa Spraw Zagranicznych z 26 czerwca 1991 roku, w którym Polska potwierdzała „niezmienne poparcie dla jedności, całości terytorialnej i demokratycznego rozwoju Jugosławii”, zwracając uwagę, że „zarówno użycie\nsiły w obecnym kryzysie, jak i rozpad Jugosławii będą miały poważne i ujemne\nnastępstwa międzynarodowe”5. Ponadto exposé, przygotowywane ze znacznym\nwyprzedzeniem, było dokumentem szczególnej wagi i szef dyplomacji zazwyczaj nie wprowadzał do niego zmian pod wpływem bieżących wydarzeń. Tym\nbardziej że gdy minister wygłaszał przemówienie, trudno było przewidzieć skalę\nrozpoczynającego się konfliktu zbrojnego. Dzisiaj wiemy, że o ile w czasie tzw.\nKrzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna i odzyskanie niepodległości. Przemówienia,\noświadczenia, wywiady 1989–1993, Interpress, Warszawa 1997.\nKrzysztof Skubiszewski, Informacja ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej RP w 1991 r., Sprawozdanie stenograficzne z 65. posiedzenia Sejmu w dniu 27 czerwca 1991,\n10. kadencja, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna..., s. 152.\nZdaniem Jacka Gajewskiego, „może dziwić fakt pominięcia zaognionej sytuacji na tym obszarze w exposé wygłoszonym 27 czerwca 1991 r., kiedy to trwał już konflikt w Słowenii i Chorwacji”, Jacek Gajewski, podrozdział Polska a kryzys bałkański, w rozdziale Regionalizm w polityce\nbezpieczeństwa Polski 1989–2000, w: Roman Kuźniar (red.), Polska polityka bezpieczeństwa 1989–\n–2000, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2001, s. 263.\nOświadczenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej w związku\nz ostatnimi wydarzeniami w Jugosławii, Warszawa, 26 czerwca 1991, bez nr. strony. Archiwum\nMinisterstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1991, nr zespołu 13/95, wiązka 3.\nPolska wobec rozbieżności w stosunkach transatlantyckich...\nwojny dziesięciodniowej Słowenii z Jugosłowiańską Armią Ludową (kontrolowaną przez Serbów) zginęło kilkadziesiąt osób6, to liczba ofiar kilkuletniego konfliktu w Bośni i Hercegowinie jest szacowana na 200 tysięcy7.\nW obliczu rozwoju wydarzeń minister Skubiszewski musiał zdawać sobie\nsprawę z niebezpieczeństwa, jakie stwarza eskalacja konfliktu w byłej Jugosławii. We wrześniu 1991 roku stwierdził, że w związku z kryzysem jugosłowiańskim obawia się „jego negatywnych następstw dla sprawy jedności europejskiej\ni współpracy poza granicami Europy”8. W jednym z wywiadów oznajmił: „Mówicie, Panowie, o wojnie między południowymi Słowianami. Jest to kryzys jedności\nEuropy”9. Istniało potencjalne zagrożenie destabilizacji nie tylko Bałkanów. Sytuacja była tym poważniejsza, że Polska znajdowała się w swoistej „próżni bezpieczeństwa”, bez żadnych gwarancji ze strony państw zachodnich. Prezydent Lech\nWałęsa mówił: „Gdy Zachód integruje się, Wschód się dzieli. Do głosu dochodzą\nagresywne nacjonalizmy, nawet szowinizmy. My, z racji naszych historycznych\ndoświadczeń, wiemy, czego należy się lękać. Jesteśmy w środku i Polska znów\nmoże znaleźć się na »pierwszej linii«. Tego się obawiamy”10. Od II wojny światowej na terytorium RP stacjonowała Armia Radziecka (przemianowana w 1992\nroku na Armię Federacji Rosyjskiej), a to, że ostatni żołnierz rosyjski opuści Polskę w 1993 roku, w 1991 roku nie było ani oczywiste, ani pewne.\nPolska przyjęła wstrzemięźliwą postawę wobec kryzysu w byłej Jugosławii,\nnie przejawiając – jak wspomniano – szczególnej aktywności w tej kwestii. Wynikało to z faktu, że priorytety polityki zagranicznej RP koncentrowały się na innych obszarach. Głównym celem było zapewnienie bezpieczeństwa, a nie aktywność w sprawach niedotyczących bezpośrednio jej żywotnych interesów. Trudno\nbyłoby zresztą oczekiwać, że Polska w ówczesnym układzie geopolitycznym, „bez\nZginęło od 60 do 100 osób – Susan Woodward, Balkan Tragedy, The Brookings Institution,\nWashington D.C. 1995, s. 146; Jerzy Stańczyk, Przeobrażenia międzynarodowego układu sił w Europie, Instytut Studiów Politycznych PAN i Fundacja im. F. Eberta, Warszawa 1999, s. 291; Waldemar Szulik, Konflikt w byłej Jugosławii, „Sprawy Międzynarodowe”, styczeń–marzec 1997, s. 97.\nSzacunki ONZ (http://www.unic.un.org.pl/jugoslawia/index.php?id=wojna_w_bosni_i_\nONZ po konflikcie kuwejckim: bezpieczeństwo, zadania gospodarczo-społeczne, rola prawa, Przemówienie wygłoszone podczas debaty generalnej na 46. sesji Zgromadzenia Ogólnego\nONZ, Nowy Jork, 30 września 1991, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna..., s. 174.\nWywiad Krzysztofa Mroziewicza i Wiesława Władyki z ministrem Krzysztofem Skubiszewskim pt. Kres Europy, „Polityka”, 17 października 1992, nr 42, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka\nzagraniczna..., s. 262.\nPrezydent Lech Wałęsa, Przemówienie na forum Zgromadzenia Parlamentarnego Rady\nEuropy, Strasburg, 4 lutego 1992 (http://www.ilw.org.pl/47,0,47).\nsojuszów, zakotwiczenia, zabezpieczenia”11, będzie aktywnym graczem, łagodzącym rozbieżności w stosunkach transatlantyckich.\nJak pisał Krzysztof Skubiszewski, „w 1991 r. – podobnie jak w poprzednim\n– polityka zagraniczna państwa skupiła się na następujących trzech zadaniach\n– pogłębienie związków z demokratycznymi (…) państwami zachodnimi\ni ich ugrupowaniami,\n– współtworzenie ogólnoeuropejskiego systemu bezpieczeństwa,\n– normalizacja i bliska współpraca z sąsiadami, odpowiadająca dążeniu Polski do umocnienia suwerenności i bezpieczeństwa”12.\nLista priorytetów w kolejnych latach nieco się zmieniała i w 1993 roku minister Skubiszewski na pierwszym miejscu wymienił intensyfikację procesu integracji Polski z instytucjami europejskimi i euroatlantyckimi13. Na uzyskaniu członkostwa w UE i NATO koncentrował się coraz większy wysiłek jej dyplomacji.\nPolska polityka zagraniczna konsekwentnie opierała się na podejściu multilateralnym, wiążącym się z dużym zaangażowaniem we współpracę międzynarodową. Właśnie w ten sposób szukano możliwości zapewnienia bezpieczeństwa kraju. Unilateralizm, oparty na zasadzie samowystarczalności w polityce\nbezpieczeństwa14, musiałby w praktyce oznaczać neutralność bądź izolacjonizm,\nco ze względów geopolitycznych, potencjału i rosnących współzależności nie było\ndla Polski realną opcją.\nWybór metod multilateralnych pozostawiał szeroki zakres możliwości. W obliczu rozbieżności w stosunkach transatlantyckich na tle wojny w byłej Jugosławii\npolska dyplomacja mogła np. przyłączać się do stanowisk najsilniejszych krajów\neuropejskich albo Stanów Zjednoczonych. Teoretycznie istniało też wiele innych\nopcji, takich jak wsparcie stanowiska Rosji albo lansowanie własnych propozycji\npokojowych i budowanie międzynarodowych koalicji popierających te koncepcje, ale te warianty były dalece oderwane od kierunku ówczesnej polityki zagra11\nOświadczenie prezesa Rady Ministrów Jana Olszewskiego w sprawie proponowanego składu i programu prac rządu w Sejmie, 21 grudnia 1991 r., w: Ryszard Stemplowski, Wprowadzenie\ndo analizy polityki zagranicznej, t. 2, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2007,\nKrzysztof Skubiszewski, Polska polityka zagraniczna w 1991 r., „Rocznik Polskiej Polityki\nZagranicznej 1991”, s. 15.\nRyszard Stemplowski, Wprowadzenie do..., s. 272.\nSzerzej na temat metod unilateralnych i multilateralnych: Iwona Pawlikowska, Bezpieczeństwo jako cel polityki zagranicznej państwa, w: Ryszard Zięba (red.), Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 63.\nnicznej Polski i jej możliwości. Pojawiały się wprawdzie pewne polskie inicjatywy\nw sprawie zażegnania kryzysu w byłej Jugosławii, lecz ich znaczenia nie należy\nprzeceniać. Przykładowo we wrześniu 1991 roku prezydent Lech Wałęsa „przedstawił ideę wysłania do Jugosławii, za zgodą wszystkich stron konfliktu, międzynarodowych sił pokojowych dla rozdzielenia stron i nadzorowania rozejmu”15.\nByła to propozycja wysunięta bez konsultacji z innymi krajami i nie wywołała\nwiększego odzewu. Inny charakter miał projekt pt. „Monitoring and peace-keeping forces under the auspices of the CSCE”, przedstawiony przez ambasadora\nJerzego M. Nowaka na posiedzeniu Komitetu Wysokich Przedstawicieli (Committee of Senior Officials, CSO) 23 października 1991 roku16. Jak uzasadniano,\nta propozycja powstała, ponieważ „konflikty wewnętrzne lub między państwami\nuczestniczącymi w KBWE są zagrożeniem dla całej społeczności KBWE”17. Zdaniem ambasadora Jerzego M. Nowaka, chociaż ta koncepcja nie została wówczas\nprzyjęta, to echa polskich sugestii znalazły się w późniejszych decyzjach OBWE\n(wcześniej znanej jako KBWE) w odniesieniu do sposobów rozwiązywania i zapobiegania konfliktom18. Polska propozycja przedstawiona na forum KBWE była\nnie tylko reakcją na doświadczenia płynące z konfliktu w byłej Jugosławii i wydarzeń na obszarze ówczesnego ZSRR, ale miała związek z dążeniami do umocnienia\nKBWE i przekształcenia jej w element swoistego systemu bezpieczeństwa zbiorowego. W tym okresie, na początku lat dziewięćdziesiątych minister Krzysztof Skubiszewski lansował tzw. koncepcję kooperatywnego bezpieczeństwa19, akcentując\nwzajemnie uzupełniający się charakter takich instytucji jak KBWE, Sojusz Atlantycki, Wspólnoty Europejskie, Unia Zachodnioeuropejska i Rada Europy20. Gdy\nInformacja dotycząca stanowiska Polski wobec kryzysu jugosłowiańskiego, Departament\nEuropy, Warszawa, 11 stycznia 1992, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament\nEuropy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nJanusz Prystrom, Problemy bezpieczeństwa w polityce zagranicznej Polski, „Rocznik Polskiej\nPolityki Zagranicznej 1991”, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 1993, s. 38.\nNa podstawie rozmowy z ambasadorem Jerzym M. Nowakiem, przeprowadzonej 2 stycznia\n2009 roku w siedzibie Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie. Jerzy M. Nowak pełnił\nfunkcję ambasadora RP przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Biurze ONZ i UNIDO\nw Wiedniu (1992–1997), a także w Hiszpanii w latach 2000–2002, będąc jednocześnie akredytowanym w Księstwie Andory. Następnie był ambasadorem i stałym przedstawicielem RP w Radzie\nPółnocnoatlantyckiej (NATO) i UZE w Brukseli (2002–2007), będąc jednocześnie w latach 2005–\n–2007 dziekanem Rady Północnoatlantyckiej. W latach 1973–2000 był zaangażowany równolegle\nw rokowania i proces KBWE, a następnie w działalność na forum OBWE. Był osobistym przedstawicielem urzędującego przewodniczącego OBWE, ministra Bronisława Geremka (1997–1999).\nRoman Kuźniar (red.), Polska polityka bezpieczeństwa..., s. 89–90.\nKrzysztof Skubiszewski, Polska polityka zagraniczna..., s. 17.\njuż powstanie „zdrowy system bezpieczeństwa kooperatywnego”, minister Skubiszewski postulował „stworzenie systemu bezpieczeństwa zbiorowego, w tym być\nmoże kolektywnej obrony, obejmującej całą Europę”21, co w przypadku realizacji\nmusiałoby doprowadzić do redefinicji stosunków transatlantyckich. Gdy jednak\npogarszająca się sytuacja w byłej Jugosławii ukazała bezsilność KBWE, mającej\nstanowić jeden z kluczowych elementów modelu kooperatywnego bezpieczeństwa22, a pogłębiające się różnice zdań między Zachodem a Moskwą osłabiały\nrealne znaczenie tej struktury, polska dyplomacja odeszła od wspomnianych projektów.\nJesienią 1991 roku stanowisko Polski było zgodne z polityką WE, a także\nUSA, między którymi nie dochodziło jeszcze do wyraźnych rozbieżności na tle\nJugosławii. Amerykanie popierali działania WE, uznając, że „był to czas, by Europejczycy wkroczyli na scenę i pokazali, że potrafią działać jako zjednoczona\nsiła”23. W rezultacie Stany Zjednoczone po raz pierwszy od zakończenia II wojny światowej zdecydowały się nie angażować w rozwiązanie konfliktu na Starym\nKontynencie. Waszyngton zasadniczo ograniczał swoją aktywność do płaszczyzny deklaracyjnej, w szczególności do wydawania oświadczeń, w których wspierano wysiłki WE. Amerykanom odpowiadała taka rola, ponieważ – jak tłumaczył\nsekretarz stanu James Baker – Jugosławia leżała w sercu Europy i europejskie interesy, a nie amerykańskie zostały bezpośrednio zagrożone24. Ponadto w obliczu\nKrzysztof Skubiszewski, Polska a bezpieczeństwo europejskie, przemówienie wygłoszone\npodczas Zgromadzenia Północnoatlantyckiego, Londyn, 29 listopada 1990, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna..., s. 102.\n„Tak ważne jest dla nas kształtowanie nowego, opartego na kooperacji systemu bezpieczeństwa europejskiego w ramach KBWE”. Krzysztof Skubiszewski, Informacja ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej RP w 1991 r., Sprawozdanie Stenograficzne z 65. posiedzenia\nSejmu w dniu 27 czerwca 1991, 10. kadencja, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna...,\n„We had been engaged in a political battle in Brussels over the relationship of the Western European Union (WEU) – the EC’S defense arm – and NATO. At its heart, this rather theological battle revolved around different conceptions of America’s role in Europe. Some Europeans\n– certain that political and monetary union was coming and would create a European superpower – were headstrong about asserting a European defense identity in which America’s role on\nthe Continent was minimized. We had been fighting this for some time, and trying to get them\nto recognize that, even with a diminished Soviet threat, they still needed an engaged America. But\nour protestations were overlooked. The result was an undercurrent in Washington, often felt but\nseldom spoken, that it was time to make the Europeans step up to the plate and show that they\ncould act as a unified power”. James A. Baker III, Thomas M. DeFrank, The Politics of Diplomacy,\nG.P. Putnam’s Sons, New York 1995, s. 636–637.\nW kontekście wojny w byłej Jugosławii James Baker stwierdził: „We do not have a dog in\nthis fight”, cyt. za: Elizabeth Drew, On the Edge. The Clinton Presidency, Simon & Schuster, New\nYork–London–Toronto–Sydney–Tokyo–Singapore 1994, s. 139.\nambitnych deklaracji polityków z WE Stany Zjednoczone chciały przetestować\nrzeczywiste możliwości Europejskiej Współpracy Politycznej25.\nPrzykładem poparcia wysiłków WE przez Polskę oraz pozostałe kraje Grupy Wyszehradzkiej stała się Deklaracja Krakowska przyjęta 6 października 1991\nroku na spotkaniu przywódców Rzeczypospolitej Polskiej, Czeskiej i Słowackiej\nRepubliki Federacyjnej oraz Republiki Węgierskiej – Lecha Wałęsy, Vaclava Havla i Józsefa Antalla. W dokumencie wyrażono duże zaniepokojenie kryzysem\njugosłowiańskim, potwierdzając konieczność rozwiązywania sporów wewnątrz\nJugosławii wyłącznie środkami pokojowymi. Państwa wyszehradzkie domagały\nsię przerwania ognia, uznając udział armii w rozwiązywaniu sporów wewnętrznych za niedopuszczalny. Potępiono naruszanie prawa konfliktów zbrojnych,\nzwłaszcza atakowanie osób i obiektów cywilnych. Sygnatariusze zapewniali,\nże „popierają dotychczasowe działania Wspólnot Europejskich, Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych.\nDziałania te pokazują, że kryzys jugosłowiański można rozwiązać jedynie przy\nzaangażowaniu społeczności międzynarodowej. Trzy państwa podkreślają znaczenie konferencji haskiej [poświęconej poszukiwaniu pokojowego rozwiązania konfliktu bałkańskiego – A.O.] i popierają jej dotychczasowe uzgodnienia”.\nStwierdzono, że „rozstrzygnięcie kryzysu jugosłowiańskiego musi być oparte\no zasadę samostanowienia narodów, łącznie z prawem do własnej państwowości,\nposzanowania praw mniejszości narodowych w pełnym zakresie, nienaruszalności granic i przestrzegania zasad demokracji”26. W oświadczeniu premierów\nJana Krzysztofa Bieleckiego i Józsefa Antalla z 7 października 1991 roku również\npadło stwierdzenie, że prawo narodów do samostanowienia powinno stać u podstaw rozwiązania kryzysu, jednak bez naruszania interesów innych narodów. Te\nsłowa nie dawały jasnej odpowiedzi na pytanie, czy Polska jest gotowa uznać niepodległość republik jugosłowiańskich, czy też nie. Zawierały ambitne postulaty,\nale trudne do zrealizowania w praktyce. Jak bowiem realizować zasadę samostanowienia narodów przy zachowaniu nienaruszalności granic i bez naruszania interesów innych narodów? We wspomnianych dokumentach nie podawano\nkonkretnych propozycji rozwiązania tego dylematu, co zresztą było zrozumiałe,\nzważywszy na język dyplomacji i dotychczasową linię polskiej polityki w sprawie\nkonfliktu na Bałkanach.\nJames A. Baker III, Thomas M. DeFrank, The Politics....\nDeklaracja Krakowska, 6 października 1991 r., w: Przemysław Deszczyński, Marian Szczepaniak, Grupa Wyszehradzka. Współpraca polityczna i gospodarcza, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1995, s. 104–107.\n2. Uznanie niepodległości republik byłej Jugosławii\nDo pierwszej poważnej różnicy zdań w stosunkach transatlantyckich w związku\nz konfliktem w byłej Jugosławii doszło w obliczu uznania niepodległości Chorwacji i Słowenii. Dotyczyło to szerszego problemu – relacji ochrony integralności\nterytorialnej państwa do prawa narodów do samostanowienia, które zapisano\nw Karcie Narodów Zjednoczonych (przyjętej w czerwcu 1945 roku). Jakkolwiek\nw doktrynie podkreślano, że między nimi nie ma konfliktu, ponieważ jedna zasada dotyczy praw państw, a druga ludów (narodów), to „wydaje się, że w rzeczywistości zasada samostanowienia została podporządkowana zasadzie integralności\nPolska nie po raz pierwszy stanęła przed dylematem związanym z koniecznością zajęcia stanowiska wobec dezintegracji innego państwa. Kilkanaście miesięcy wcześniej, gdy rozpadał się ZSRR w 1990 roku, minister Skubiszewski zainicjował tzw. politykę dwutorowości, polegającą na równoległym utrzymywaniu\nstosunków z centrum politycznym, czyli ZSRR, i zyskującymi coraz większą podmiotowość polityczną republikami. W pewnym stopniu tę politykę starano się\npowtórzyć wobec byłej Jugosławii, prowadząc dialog ze wszystkimi republikami\nrozpadającej się federacji28.\nPoczątkowo Polska, podobnie jak większość krajów WE i USA, popierała utrzymanie jedności Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Tuż\npo proklamowaniu niepodległości przez Słowenię i Chorwację polscy dyplomaci\nargumentowali, że „w chwili obecnej brak jest prawno-międzynarodowych podstaw do uznania jako samodzielnych podmiotów stosunków międzynarodowych\ntych republik Jugosławii, które ogłosiły deklaracje niepodległości”29. Polska\nnie miała szczególnych interesów związanych z utrzymaniem jedności Jugosławii bądź z jej podziałem na kilka państw. Z perspektywy Warszawy większe\nWładysław Czapliński, Zmiany terytorialne w Europie Środkowej i Wschodniej i ich skutki\nmiędzynarodowoprawne (1990–1992), Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1998, s. 53.\nŚwiadczą o tym na przykład następujące słowa ministra Skubiszewskiego: „Wizyta\nmin. V. Jovanovića w Polsce stanowiła potwierdzenie bezstronnego stanowiska RP w kryzysie jugosłowiańskim (...). Wizyta (...) potwierdziła natomiast słuszność polskiej polityki rozwijania dialogu ze wszystkimi republikami dotychczasowej federacji jugosłowiańskiej”. Notatka informacyjna\nna temat wizyty ministra spraw zagranicznych Serbii V. Jovanovića, 18 marca 1992, s. 7, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nz ostatnimi wydarzeniami w Jugosławii, Warszawa, 26 czerwca 1991, Archiwum Ministerstwa\nSpraw Zagranicznych, Departament Europy I 1991, nr zespołu 13/95, wiązka 3.\nznaczenie aniżeli kwestia, czy na miejscu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii będzie jedno, czy kilka państw, miały potencjalne skutki wydarzeń\nna Bałkanach dla porządku światowego i stabilności w Europie oraz dla relacji\ntransatlantyckich. Duże obawy wywoływała groźba tzw. efektu domina, w myśl\nktórego za przykładem proklamujących niepodległość republik jugosłowiańskich\npodążyłyby narody ZSRR30, a także wieloetniczne kraje EŚW. ZSRR wciąż był\npotęgą militarną i dysponował bronią nuklearną31, dlatego jego niekontrolowany rozpad, połączony z ewentualnym wybuchem poważnego konfliktu zbrojnego, mógł przynieść poważne zagrożenie. Na szczęście stało się inaczej – nieudany pucz w sierpniu 1991 roku przyspieszył upadek ZSRR, przypieczętowany\n8 grudnia 1991 roku w Puszczy Białowieskiej decyzją przywódców Rosji, Ukrainy i Białorusi o jego rozwiązaniu i o utworzeniu 21 grudnia 1991 roku Wspólnoty\nZmiana terytorialnego status quo przez jednostronną proklamację niepodległości przyjmowana była z rezerwą zwłaszcza w takich krajach jak Francja, Wielka Brytania, Hiszpania czy Włochy, które doświadczały problemów z ruchami\nseparatystycznymi. Pojawiły się także obawy przed dominacją niemiecką w EŚW.\nNiemcy, po zjednoczeniu niekwestionowana potęga europejska, a także Austria\n(która jeszcze nie należała do WE), dość wcześnie rozważały możliwość uznania\nChorwacji i Słowenii. Jednak ponieważ zarówno RFN, jak i Austrię łączyły silne\nwięzy historyczne z tym regionem, ich argumenty były przyjmowane dość podejrzliwie. Z kolei Grecy z rezerwą odnosili się do uznania niepodległości republik\njugosłowiańskich, obawiając się, że zachęci to do ubiegania się o podobny status\nMacedonię, która ich zdaniem bezpodstawnie używała nazw i symboli związanych z kulturą helleńską. Grecy domagali się ponadto „od władz w Skopju”, jak\nnazywali Macedonię, odżegnania się „od tekstów prawnych i manifestacji mówiących o zjednoczeniu Macedonii, tj. możliwości połączenia z Republiką [Macedonii] ziem zamieszkanych przez ludność słowiańską, a należących do Grecji\ni Bułgarii”32. Argumentem przemawiającym przeciwko uznaniu niepodległości\nSłowenii i Chorwacji była także sytuacja wielonarodowej Bośni i Hercegowiny,\nMichael Brenner, The Unites States Policy in Yugoslavia, „Ridgway Papers”, nr 6, University\nof Pittsburgh, The Matthew B. Ridgway Center for International Security Studies 1998, s. 6.\nO obawach związanych z rozpadem ZSRR, w tym o kwestii ewentualnej utraty kontroli nad\nbronią jądrową, zob. George Bush, Brent Scowcroft, Świat przekształcony, Politeja, Warszawa 2000,\nIrena Stawowy-Kawka, Historia Macedonii, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków\n2000, s. 311.\nzmuszonej w takim przypadku do podjęcia wyboru: albo pozostać w państwie\nzdominowanym przez Serbów, albo proklamować niepodległość, co oznaczało\ngroźbę rozprzestrzenienia się wojny na ten obszar. Szef brytyjskiej dyplomacji\nDouglas Hurd stwierdził: „Jeśli zbyt szybko uznamy te republiki, to ryzykujemy,\nże zburzymy kruchy pokój w Macedonii i w Bośni, ponieważ są one pod ogromną presją, by także starać się o uznanie niepodległości. Uznanie wielu małych\npaństw bałkańskich, bez ram zapewniających współpracę i ochronę mniejszości,\nnie będzie receptą na przyszłą stabilność”33. Wysuwano także argument, że uznanie republik wytrąci ostatnią kartę przetargową w rokowaniach z Serbami, przez\nco dalsze negocjacje stracą sens.\nPolscy dyplomaci ostrożnie podchodzili do uznania niepodległości byłych republik jugosłowiańskich. Mimo apeli władz Słowenii i Chorwacji woleli wstrzymywać się z udzielaniem odpowiedzi w tej sprawie „przynajmniej\ndo czasu wyjaśnienia sytuacji w kontekście kolejnych działań WE”34. Minister\nSkubiszewski tłumaczył 5 listopada 1991 roku: „Utrzymując linię postępowania, nakreśloną w Deklaracji Krakowskiej oraz w Oświadczeniu premierów\nPolski i Węgier odnośnie kryzysu w Jugosławii, należy kontynuować dialog\nze wszystkimi stronami konfliktu. Uznanie przez Polskę Republiki Słowenii\njako suwerennego podmiotu prawa międzynarodowego powinno nastąpić równolegle z podjęciem podobnych decyzji przez szereg państw, w szczególności\nprzez członków Wspólnot Europejskich. Uznanie Słowenii tylko przez Polskę\nnic nie da i ukaże pewną pustkę takiego izolowanego aktu”35. Byłaby to decyzja\nśmiała, ale ryzykowna.\nO wiele mniejsze ryzyko wiązało się ze strategią przyjętą przez polską dyplomację, zakładającą popieranie działań multilateralnych. To poparcie wielokrotnie wyrażał minister Skubiszewski, m.in. na 89. sesji Komitetu Ministrów Rady\nDouglas Hurd, Averting a Balkan Tragedy, „The Times”, 3 grudnia 1991.\n„W załączonych listach do Pana Ministra od Ministra SZ Chorwacji Separowića (z 8.08,\n28.08 i 16.09.br.) oraz w liście Ministra SZ Słowenii D. Rupela z 30.08.br. zawarte są apele o uznanie niepodległości tych republik przez Polskę. (…) Oczekujemy na informację dotyczącą możliwych reakcji i kroków ze strony Wspólnot Europejskich po tym terminie (…). Ze swej strony\nsugeruję (…) wstrzymanie się z udzielaniem pisemnej odpowiedzi na listy Rupela i Separowića,\nprzynajmniej do czasu wyjaśnienia sytuacji w kontekście kolejnych działań WE. Andrzej Ananicz”. Notatka dla Pana Ministra K. Skubiszewskiego, Warszawa, 3 października 1991 r., Departament Europy, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych.\nNotatka informacyjna na temat wizyty ministra spraw zagranicznych Republiki Słowenii\nD. Rupla, 5 listopada 1991, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I\n1991, nr zespołu 13/95, wiązka 3.\nEuropy w Strasburgu 26 listopada 1991 roku36, argumentując, że „w pełni należy poprzeć wysiłki KBWE, Wspólnoty Europejskiej i Konferencji Haskiej oraz\njej Przewodniczącego Lorda Carringtona, jak też starania Organizacji Narodów\nZjednoczonych i pana Cyrusa Vance’a”37. Szef polskiej dyplomacji zwracał uwagę, że „należy unikać działań ze strony indywidualnych państw lub też działania takie winny być koordynowane z wymienionymi przeze mnie organizacjami\nmiędzynarodowymi”38. Z tego względu nie powiodły się próby skłonienia Polski\ndo uznania niepodległości Słowenii i Chorwacji, podejmowane przez „pewną,\nniedużą grupę państw”, co zdaniem ministra Skubiszewskiego miało taki wymierny skutek, że „żadna nieduża grupa państw, do której nas zapraszano i wciągano,\naktu uznania nie dokonała”. Opinia publiczna nie poznała szczegółów na temat\nwspomnianej przez ministra „niedużej grupy państw”39, ale według nieoficjalnych źródeł obejmowała ona RFN i Stolicę Apostolską.\nMinister Krzysztof Skubiszewski konsekwentnie stał na stanowisku, że „decyzja o uznaniu winna stanowić akt europejski, mający za sobą poparcie wszystkich\nlub większości krajów europejskich”40. Tymczasem w ramach WE niełatwo było\ndojść do porozumienia, ale po okresie burzliwych dyskusji wydawało się, że cel ten\nzostał osiągnięty. 16 grudnia 1991 roku w oświadczeniu dotyczącym Jugosławii41\nstwierdzono, że kraje WE przyjęły wspólne stanowisko, w myśl którego wszystkie\nrepubliki ubiegające się o uznanie ich za niepodległe państwa zostały zaproszone\ndo przedstawienia przed 24 grudnia 1991 roku odpowiednich wniosków. Rząd\nRP, w porozumieniu z Węgrami i CSRF, wyraził solidarność ze stanowiskiem\nWE42. Ocena wniosków należała do Komisji Arbitrażowej (zwanej Komisją Badintera)43, która do 15 stycznia 1992 roku miała wydać opinię, czy dana republi36\nKrzysztof Skubiszewski, Sytuacja w Jugosławii, wypowiedź na 89. sesji Komitetu Ministrów\nRady Europy, Strasburg, 26 listopada 1991, w: Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna..., s. 187.\nKrzysztof Skubiszewski, Informacja ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej\nRzeczypospolitej Polskiej, 1. kadencja, 14. posiedzenie, 8 maja 1992, 9 punkt porządku dziennego:\nKrzysztof Skubiszewski, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata1.nsf/main/4B51FF50.\nKrzysztof Skubiszewski, Sytuacja w Jugosławii...\nStatement by an extraordinary EPC Ministerial Meeting concerning Yugoslavia, „European\nPolitical Cooperation Bulletin”, 16 grudnia 1991, nr 91/465, s. 770.\nOświadczenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy MSZ, Warszawa,\n18 grudnia 1991. Informacja o oświadczeniu: Informacja dotycząca stanowiska Polski wobec kryzysu jugosłowiańskiego, Warszawa 11 stycznia 1992, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nDecyzję o utworzeniu Komisji Arbitrażowej pod przewodnictwem Roberta Badintera podjęli ministrowie spraw zagranicznych państw WE 27 sierpnia 1991 roku. Zadaniem tego organu\nbyło wypracowanie opinii prawnych w celu wspierania procesu pokojowego w Jugosławii.\nka spełnia wymagane kryteria. Nie zważając na przyjęte na forum WE ustalenia\n(a tym bardziej na stanowisko Polski podkreślającej, że uznanie musi być aktem\neuropejskim), Niemcy ogłosiły 23 grudnia 1991 roku decyzję o uznaniu niepodległości Słowenii i Chorwacji oraz o nawiązaniu z nimi stosunków dyplomatycznych z dniem 15 stycznia 1992 roku. Postawiło to resztę krajów Dwunastki w kłopotliwej sytuacji. Problem polegał na tym, że Komisja Arbitrażowa w Opinii nr 5\nz 11 stycznia 1992 roku44 wypowiedziała się pozytywnie o Słowenii i Macedonii,\nale nie zalecała uznania Chorwacji ze względu na brak wystarczających gwarancji\npraw mniejszości w jej prawie konstytucyjnym z 4 grudnia 1991 roku. Pozostali członkowie WE stanęli w obliczu konieczności wyboru: albo w myśl przyjętej 16 grudnia deklaracji uznać tylko te państwa, które spełniły według Komisji\nBadintera wymagane kryteria, albo kierować się przede wszystkim względami\npolitycznymi. Ostatecznie z dużym wysiłkiem udało się zademonstrować światu, że państwa WE potrafią zachować jedność i dlatego w momencie, gdy RFN\nwystąpiła z szeregu i podjęła kontrowersyjną decyzję o uznaniu Słowenii i Chorwacji, a Grecja wetowała uznanie Macedonii, pozostałe kraje WE dostosowały się\ndo nich. W rezultacie we wspólnym oświadczeniu z 15 stycznia 1992 roku stwierdzono, że zgodnie z deklaracją przyjętą 16 grudnia 1991 roku i w świetle zaleceń\nKomisji Arbitrażowej, Wspólnota i jej państwa członkowskie są gotowe uznać\nniepodległość Słowenii i Chorwacji45 (chociaż komisja pozytywnie zaopiniowała\nSłowenię i Macedonię, a nie Chorwację). Jedności w tej samej, bardzo istotnej\nkwestii nie udało się zachować nawet pozornie na płaszczyźnie stosunków transatlantyckich, bo Amerykanie nie uznali wówczas ani Słowenii, ani Chorwacji.\nPolska uznała niepodległość tych dwóch krajów 21 stycznia 1992 roku, czyli\nwkrótce po oświadczeniu WE z 15 stycznia 1992 roku46, a zarazem kilka tygodni\npo tzw. układzie białowieskim (8 grudnia 1991 roku), na mocy którego przywódcy Rosji, Ukrainy i Białorusi postanowili rozwiązać ZSRR i utworzyć Wspólnotę\nNiepodległych Państw. Stanowisko WE miało duże znaczenie dla decyzji pol44\nConference on Yugoslavia, Arbitration Commission, Opinion no. 5, „International Legal\nMaterials”, listopad 1992, t. 31, nr 6, s. 1504.\n„In conformity with the declaration on 16 December on the recognition of states and\nits application to Yugoslavia, and in the light of the advice of the Arbitration Commission, the\nCommunity and its Member States have now decided, in accordance with these provisions and\nin accordance with their respective procedures, to proceed with the recognition of Slovenia and\nCroatia”, Statement on the recognition of Yugoslav republics, „European Political Cooperation\nDocumentation Bulletin”, 15 stycznia 1991, nr 92/009, s. 71.\nUchwała Rady Ministrów RP nr 4/92 w sprawie uznania przez Rzeczpospolitą Polską Republiki Słowenii i Republiki Chorwacji, Warszawa, 21 stycznia 1992.\nskich władz, ponieważ, jak wspomniano, Polska „uzgadniała swe działanie z unijnymi państwami, dając pierwszeństwo mechanizmom europejskim i ONZ”47.\nZ powodu przyjętej linii postępowania pod adresem polskiej dyplomacji pojawiały się zarzuty braku samodzielnej polityki wobec byłej Jugosławii. Przykładowo poseł Jarosław Kaczyński na forum Sejmu mówił: „Nie chcę powtarzać tych\nkrytycznych słów, które tutaj już padały, choćby w kwestii dotyczącej naszej polityki wobec Jugosławii. Nie sądzimy jednak, by deklarowanie, że nasza polityka\nbędzie odpowiednikiem, powtórzeniem decyzji zapadłych np. w Brukseli, było\nrzeczą dobrą. Tym bardziej że w tej strukturze, której stolicą jest Bruksela, jeszcze\nnie jesteśmy i wcale nie jest pewne, czy drogą tego rodzaju deklaracji przybliżamy to ostateczne wejście”48. Poseł Marek Jurek twierdził, że „nie może być tak,\nże jedynym krajem, który zajmuje aktywne stanowisko wobec zmian dokonujących się obecnie w Europie Środkowej, który prowadzi na przykład samodzielną\npolitykę, właśnie własną politykę narodową wobec tego, co się dzieje na obszarze\nbyłej Jugosławii, są Niemcy. Polska musi mieć własną politykę wobec poszczególnych państw Europy Środkowej”49.\nW odpowiedzi na krytykę tego typu minister Skubiszewski mówił, że niesłuszny jest zarzut, „iż tutaj nie ma samodzielnej polityki polskiej, że ona jest wyznaczana przez państwa zachodnie i my tutaj za panią matką pacierz odmawiamy.\nTak nie jest”50. Na dowód istnienia takiej polityki minister Skubiszewski przypomniał, że „opieraliśmy się bardzo długo przedwczesnemu, naszym zdaniem,\nuznaniu, mimo że byliśmy partnerem w tym względzie bardzo poszukiwanym\nprzez pewną, niedużą grupę państw, właśnie jako kraj, który miał dobre stosunki\nz Jugosławią, i to datujące się jeszcze z czasów II Rzeczypospolitej”. Tłumaczył,\nże „przyszedł sam koniec roku 1991, silna akcja niemiecka i przyłączyliśmy się\nNotatka informacyjna z rozmowy ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego z ministrem spraw zagranicznych Macedonii Denko Maleskim, Praga, 31 stycznia 1992, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nPoseł Jarosław Kaczyński w imieniu Klubu Parlamentarnego Porozumienia Centrum.\nDebata sejmowa na temat informacji ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, 1. kadencja, 14. posiedzenie, 9. punkt porządku dziennego, 8 maja 1992\nPoseł Marek Jurek w imieniu Klubu Parlamentarnego Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego. Debata sejmowa na temat informacji ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, 1. kadencja, 14. posiedzenie, 9. punkt porządku dziennego, 8 maja\nMinister Krzysztof Skubiszewski. Debata sejmowa na temat informacji ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, 1. kadencja, 14. posiedzenie, 8 maja\nw tym względzie do stanowiska Wspólnot Europejskich. Ale dlaczego się przyłączyliśmy? Bo ono odpowiadało naszej polityce, wcześniej sformułowanej. Ona\npolega na tym, że trzeba dać pierwszeństwo próbom międzynarodowego rozwiązania, a więc akcji Wspólnot Europejskich, KBWE, a potem ONZ. A jeśli\nuznanie już będzie się stawało aktualne, to musi tego dokonać cała Europa albo\nbardzo duża grupa państw”51. Na potwierdzenie tezy, że Polska prowadziła samodzielną politykę wobec byłej Jugosławii, minister wspomniał także o stosunkach\nz Serbią, rozmowach z ministrami jugosłowiańskimi, a także o stanowisku wobec\nPrawie trzy miesiące po uznaniu przez RP niepodległości Słowenii i Chorwacji, 6 kwietnia 1992 roku Stany Zjednoczone podjęły podobną decyzję. Kilka\ndni później Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne ze Słowenią i Chorwacją52.\nTrudno odpowiedzieć na pytanie, czy polska dyplomacja celowo wstrzymywała\nsię z tą decyzją do czasu uznania ich przez Amerykanów. W literaturze nie ma\nna to odpowiedzi, a zapytani dyplomaci twierdzili, że z powodu upływu czasu\nnie pamiętają tej kwestii. Zwracano uwagę, że choć zbieżność faktów wydaje się\nwymowna, to nie należy wykluczać elementu przypadkowości, który leżał u podłoża wielu decyzji podejmowanych wówczas w MSZ.\nUznanie niepodległości Słowenii i Chorwacji nie zamykało problemu, bo o podobny status prawnomiędzynarodowy ubiegały się także Bośnia i Hercegowina\noraz Macedonia. Na tym tle mógł pojawić się kolejny rozdźwięk w stosunkach\ntransatlantyckich, ponieważ tym razem to Stany Zjednoczone dążyły do uznania\nich niepodległości, podczas gdy stanowisko WE było bardziej wstrzemięźliwe53.\nNa zmianę dotychczasowej polityki USA wpłynął, po pierwsze, fakt, że rozpad\nZSRR już nastąpił, a po drugie, uznanie Słowenii i Chorwacji rzeczywiście wydawało się powstrzymywać Serbów przed dalszymi atakami na te republiki, mające\njuż zupełnie inny status w świetle prawa międzynarodowego. Amerykanie pro51\nJak pisze Jacek Gajewski, Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne z Chorwacją 10 kwietnia 1992 r., Regionalizm w polityce bezpieczeństwa Polski 1989–2000, w: Roman Kuźniar (red.),\nPolska polityka bezpieczeństwa..., s. 262. Natomiast z informacji zamieszczonej na stronie internetowej ambasady Chorwacji w RP wynika, że „stosunki dyplomatyczne z Chorwacją zostały nawiązane 18 kwietnia 1992 r., a placówki dyplomatyczne zostały otwarte w 1993 r.” (http://pl.mfa.\n„Recognition of Bosnia became, in fact, an American cause. Beginning in late January\n1992, the United States began a campaign to persuade its European allies to join it in extending sovereignty to Bosnia-Hercegovina and Macedonia”, Susan Woodward, Balkan Tragedy, The\nBrookings Institution, Washington D.C., 1995, s. 196.\nponowali, że uznają Słowenię i Chorwację, wkrótce potem zaś, wraz z WE, także\nMacedonię oraz Bośnię i Hercegowinę54. Jednak Grecy wciąż wetowali uznanie\nMacedonii, a pozostałe kraje WE ugięły się pod ich presją. Ostatecznie w kwietniu 1992 roku Stany Zjednoczone uznały Słowenię i Chorwację, a ponadto w porozumieniu z państwami WE podjęły też podobną decyzję wobec Bośni i Hercegowiny, odstępując od zamiaru uznania Macedonii.\nRząd RP pozostawał „ostrożny w sprawie uznania jako państw Bośni i Hercegowiny oraz Macedonii”55. Ostrożność uzasadniano dostrzeganiem „bardzo\nskomplikowanych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych sytuacji w tych\nrepublikach”, a także niechęcią do podejmowania decyzji, które mogłyby utrudnić wypracowanie kompromisowych rozwiązań56.\nStanowisko Polski wobec Bośni i Hercegowiny oraz Macedonii pozostawało zgodne z jej dotychczasową polityką. Świadczą o tym przykładowo słowa\nministra Skubiszewskiego z marca 1993 roku: „Kwestia kontynuacji i sukcesji\npaństwowej powinna być rozstrzygnięta przez wszystkie zainteresowane republiki, a Polska nie ma podstaw, by opowiadać się po czyjejkolwiek stronie. (…)\nPolska nie podjęła dotąd żadnych decyzji co do uznania pozostałych republik\njugosłowiańskich. Będziemy pilnie obserwować przebieg wydarzeń na obszarze\njugosłowiańskim i w całym regionie”57. Polscy dyplomaci informowali: „Uważnie\nstudiujemy postawę poszczególnych krajów WE, USA i Rosji wobec Macedonii”58. I tym razem wielokrotnie podkreślano, że uznanie powinno mieć formę\nwspólnej decyzji większej grupy państw europejskich59, przy czym kluczowe znaczenie przypisywano opinii krajów WE60. Gdy kilka krajów europejskich i Stany\nZjednoczone uznały niepodległość Bośni i Hercegowiny (m.in. Wielka Brytania,\nIrlandia i Luksemburg 7 kwietnia 1992 roku, USA 8 kwietnia 1992 roku), Polska\npostąpiła podobnie (9 kwietnia 1992 roku).\nJames A. Baker III, Thomas M. DeFrank, The Politics..., s. 641.\nKrzysztof Skubiszewski, Notatka informacyjna na temat wizyty Ministra Spraw Zagranicznych Republiki Serbii V. Jovanovića, 18 marca 1992, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nStosunki RP z Macedonią – stan aktualny, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych,\nWarszawa 17 listopada 1992; Departament Europy, b.n.s., Departament Europy I 1992, nr zespołu\n15/95, wiązka 6.\nNotatka informacyjna min. K. Skubiszewskiego o wizycie ministra ds. stosunków z zagranicą Republiki Macedonii Denko Maleskiego, Warszawa 30 czerwca 1992, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nStosunki RP z Macedonią – stan aktualny...\nProblemem pozostawała sprawa Macedonii. Chociaż Polska wstrzymywała się z uznaniem jej niepodległości, to deklarowała gotowość podjęcia takiego\nkroku, ponieważ „naszym zdaniem Republika Macedonii spełnia wszelkie warunki uznania jej jako niepodległego państwa”61. Oficjalnie władze dały temu\nwyraz we wspólnym oświadczeniu Polski, Czechosłowacji i Węgier z 5 maja\n1992 roku62. W ocenie ministra Skubiszewskiego, tym dokumentem „wyraźnie wyprzedziliśmy Europejską Wspólnotę Gospodarczą, bo powiedzieliśmy,\nże nie może być dwóch standardów, jeśli chodzi o uznawanie”63. Miał być\nto „pewien czynnik presji, tym razem ze strony trzech państw: Czecho-Słowacji, Polski i Węgier, właśnie na Europejską Wspólnotę Gospodarczą, gdy\nw sprawie Macedonii nastąpił paraliż”64. Wspomniane oświadczenie stanowiło dowód aktywności Polski, lecz ograniczonej do sfery deklaracji, ponieważ pomimo braku zastrzeżeń do uznania niepodległości Macedonii rząd RP\nnie decydował się na ten krok. Brak formalnego uznania de iure jednak „nie\nstanowił przeszkody w podtrzymywaniu kontaktów z władzami i instytucjami\nmacedońskimi, zwłaszcza kulturalnymi i naukowymi”65. Jak stwierdził chargé\nd’affaires a.i. Julian Sutor, stojący na czele ambasady RP w Belgradzie66, liczne „kontakty potwierdziły de facto uznanie przez Polskę niezawisłości Macedonii”67. Jednak taka polityka budziła rozczarowanie macedońskich władz,\npamiętających, że Polska nie wahała się jako pierwsza uznać niepodległość\nUkrainy w sierpniu 1991 roku. Rezerwa wobec Macedonii była nieoficjalnie\noceniana jako obawa przed pogorszeniem relacji z Grecją, co mogłoby utrudnić poszerzenie UE.\nOstatecznie powtórzył się scenariusz, w myśl którego Polska podjęła decyzję w ślad za innymi krajami. Uznała Macedonię pod nietypową nazwą Była Ju61\nNotatka informacyjna min. K. Skubiszewskiego o wizycie ministra ds. stosunków z zagranicą Republiki Macedonii Denko Maleskiego...\nInformacja o oświadczeniu w sprawie Macedonii i przebiegu szczytu Grupy Wyszehradzkiej: Notatka informacyjna o przebiegu i rezultatach spotkania na szczycie RP, CSRF i RW w Pradze 6 maja 1992, z załącznikami, 22 maja 1992, Departament Europy I 1992, nr zespołu 15/95,\nwiązka 1; także: Andrzej Jagodziński, Praski szczyt trójkąta, „Gazeta Wyborcza”, 7 maja 1992.\nMinister Krzysztof Skubiszewski, Debata sejmowa na temat informacji ministra spraw zagranicznych o polityce zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, 1. kadencja, 14. posiedzenie, 8 maja\nRaport polityczny Ambasady RP w Belgradzie za 1992 r., Belgrad, 10 marca 1993, Archiwum\nMinisterstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy I 1993, nr zespołu 15/95, wiązka 6.\nWobec braku reprezentacji dyplomatycznej RP w Macedonii Polska utrzymywała kontakty\nz władzami macedońskimi poprzez ambasadę RP w Belgradzie.\nRaport polityczny Ambasady RP w Belgradzie za 1992 r. ...\ngosłowiańska Republika Macedonii (Former Yugoslav Republic of Macedonia,\nFYROM), która miała być formą kompromisu, możliwą do zaakceptowania przez\nGreków. Polska nawiązała z nią stosunki dyplomatyczne dopiero w grudniu\n1993 roku, kilka dni po podobnej decyzji RFN i niektórych krajów europejskich,\nbo UE w tej sprawie nie mówiła jednym głosem. Jedności nie było też w ramach\nGrupy Wyszehradzkiej (Polska, Czechy, Słowacja, Węgry), spośród których Czechy i Słowacja nawiązały stosunki dyplomatyczne z Macedonią w marcu 1994 roku, a Węgry dopiero w sierpniu 1994 roku68. Odmienną politykę wybrały Bułgaria, Słowenia, Chorwacja i Turcja, decydując się na uznanie Macedonii już w marcu 1992 roku. Na marginesie warto dodać, że wbrew protestom Greków nazwę\n„Republika Macedonii” postanowiły też stosować m.in. USA, Rosja i Kanada.\nW sierpniu 2005 roku Rada Ministrów RP także zdecydowała o posługiwaniu się\nw stosunkach dwustronnych z władzami macedońskimi nazwą „Republika Macedonii”, ale termin „Była Jugosłowiańska Republika Macedonii” miał być wciąż\nużywany przez rząd RP na forum międzynarodowym.\n3. Konflikt w Bośni i Hercegowinie\nGdy po kilku latach bezskutecznych działań podejmowanych przez ONZ i UE\nStany Zjednoczone postanowiły aktywnie zaangażować się w wysiłki pokojowe, problemem stała się nawet kwestia, kto w Europie miałby być ich partnerem\ndo rozmów. Z perspektywy Waszyngtonu, współpraca ze wszystkimi dwunastoma krajami UE nie była brana pod uwagę, a tzw. trójka, przewidywana przez\ntraktat z Maastricht, miała wiele wad69. W tej sytuacji powołano Grupę Kontaktową, która miała przewodzić wysiłkom pokojowym, obejmującą Stany Zjednoczone, Rosję oraz Francję, RFN i Wielką Brytanię (kilka lat później dołączyły do\nnich Włochy). Takie rozwiązanie spotkało się z krytycznymi ocenami w wielu\nkrajach europejskich z powodu zmarginalizowania UE. Było bowiem ewidentne,\nże „UE została pozostawiona na boku”70, a jej rolę ograniczono do podmiotu,\nInformacje pochodzą ze strony MSZ Macedonii (http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?Item\nW pierwszej połowie 1994 roku w skład tzw. trójki wchodziły Belgia, Grecja, Niemcy,\na w drugiej połowie Grecja, Niemcy, Francja. Jednak udział Greków nie sprzyjał współpracy z Waszyngtonem, ponieważ Ateny promowały odmienną politykę wobec Bałkanów. Ponadto, zdaniem\nAmerykanów, wszelkie działania w Europie miały niewielki sens, jeśli wykluczały Wielką Brytanię\ni Francję, stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ.\nDavid Owen, Balkan Odyssey, Harcourt, Brace & Company 1995, s. 319.\nktóry był informowany o najważniejszych sprawach bez prawa głosu71. Co więcej, w myśl artykułu J 1.4 traktatu o UE z Maastricht państwa członkowskie UE\nmiały powstrzymywać się od działań, „które są sprzeczne z interesami Unii lub\nktóre mogłyby osłabić jej skuteczność jako spójnej siły w stosunkach międzynarodowych”72. Niewątpliwie powstanie Grupy Kontaktowej świadczyło o słabości\nUE i stanowiło dowód, że umocowany w traktacie z Maastricht mechanizm tzw.\ntrójki w praktyce się nie sprawdził, a Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa była „wspólna” przede wszystkim w nazwie.\nZ perspektywy Amerykanów współpraca z kilkoma państwami wydawała\nsię lepszym rozwiązaniem niż współpraca z całą UE. Nie po raz pierwszy zresztą. Zdaniem Zbigniewa Brzezińskiego, „chociaż w okresie odbudowy gospodarczej kontynentu europejskiego, jak i w ramach Paktu Północnoatlantyckiego\nAmeryka często wyrażała swoje poparcie dla procesu zjednoczenia i wspierała\nponadnarodową współpracę w Europie, to jednak zachowywała się także tak,\njakby wolała rozwiązywać kłopotliwe kwestie polityczne i gospodarcze w porozumieniu z poszczególnymi państwami Europy, a nie z Unią Europejską jako\nZ punktu widzenia polskich interesów powołanie Grupy Kontaktowej\nnie było pożądanym rozwiązaniem, bo oznaczało oddanie głosu w ważnych\ndla bezpieczeństwa Europy sprawach kilku wybranym krajom. W przypadku\nutrwalenia takiego „koncertu mocarstw” Polska nawet po uzyskaniu członkostwa w UE czy w NATO nie miałaby wpływu na decyzje podejmowane w ramach\nwspomnianej grupy. Jednak opinia polskich władz nie miała większego znaczenia dla przyjęcia takiego, a nie innego modelu decyzyjnego. Jak pisał ambasador\nRP w Jugosławii Jerzy Chmielewski: „Przyszłość Republik Bośni i Hercegowiny\nzależy przede wszystkim od następujących czynników: układu sił między walczącymi stronami, układu sił między mocarstwami wchodzącymi w skład tzw. Grupy Kontaktowej (USA, Wielka Brytania, Francja, RFN, Rosja), powodzenia amerykańskiego planu pokojowego (misja Richarda Holbrooke’a). Polska w praktyce\nTraktat o utworzeniu Unii Europejskiej, w: Władysław Czapliński, Rudolf Ostrihansky,\nAnna Wyrozumska (red.), Prawo Wspólnot Europejskich. Dokumenty, Fundacja Promocji Prawa\nEuropejskiego, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1996, s. 133.\nZbigniew Brzeziński twierdził: „To, że Stany Zjednoczone od czasu do czasu domagały się\nwpływu na decyzje podejmowane w ramach struktur europejskich, raczej umacniało podejrzenia Europejczyków, iż Ameryka popiera współpracę między państwami europejskimi tylko wtedy,\ngdy uznają one jej przywództwo, ale nie wtedy, gdy same określają politykę Europy”. Zbigniew\nBrzeziński, Wielka szachownica, Politeja, Warszawa 1998, s. 74–75.\nnie ma wpływu na żaden z tych czynników”74. Na marginesie należy wspomnieć,\nże Jerzy Chmielewski, mimo że pozostawał formalnie ambasadorem Polski w Jugosławii od roku 1991 do 1995, to od 1993 roku przebywał w Warszawie, sprawując obowiązki wicedyrektora Departamentu Europy MSZ75.\nChociaż znaczenie polskiej dyplomacji w próbach rozwiązania konfliktu\nw Bośni i Hercegowinie można ocenić jako bardzo skromne, to na pewne działania warto zwrócić uwagę. Przykładowo minister Krzysztof Skubiszewski brał\nudział w misji szefów dyplomacji państw Inicjatywy Środkowoeuropejskiej do Stanów Zjednoczonych i ONZ w grudniu 1992 roku. Szefowie dyplomacji Polski,\nAustrii i Węgier – Krzysztof Skubiszewski, Alois Mock i Géza Jeszenszky – udali się wówczas do Białego Domu, by przedyskutować z prezydentem George’em\nBushem problem Bośni i Hercegowiny. Mieli przyjechać „bez gotowych recept”,\nale z sugestią utworzenia stref bezpieczeństwa dla uchodźców, co wcześniej postulowało wielu polityków76. Misja szefów dyplomacji nie przyniosła spektakularnych rezultatów, zresztą zgodnie z oczekiwaniami, ale stanowiła pewien wkład\ndo wysiłków pokojowych. Idea powołania tzw. stref bezpieczeństwa została zaakceptowana przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w czerwcu 1993 roku. Niestety, sposób wdrożenia tej koncepcji, a szczególnie brak zagwarantowania bezpieczeństwa\nosobom szukającym schronienia w tych strefach, miał tragiczne skutki. Najboleśniej pokazał to przykład Srebrenicy, gdzie w lipcu 1995 roku oddziały bośniackich Serbów wymordowały ponad 8 tys. muzułmańskich mężczyzn i chłopców,\nprzy bezczynności sił UNPROFOR.\nPolskie władze wielokrotnie wyrażały poparcie dla misji specjalnego sprawozdawcy Komisji Praw Człowieka ONZ Tadeusza Mazowieckiego. Poparcie\nto nie było jednak wsparte zdecydowanymi akcjami dyplomatycznymi i demonstracją siły, na co mógł liczyć specjalny wysłannik USA na Bałkany Richard\nHolbrooke ze strony władz amerykańskich. Tadeusz Mazowiecki w raportach\nalarmował, że „większość terytorium byłej Jugosławii, w szczególności Bośnia\ni Hercegowina, jest sceną masowego i systematycznego łamania praw człowieka oraz poważnych naruszeń norm międzynarodowych”77. Informował również,\nAmbasador Jerzy Chmielewski, Notatka ws. nawiązania stosunków dyplomatycznych między RP a Republiką Bośni i Hercegowiny, Departament Europy, Warszawa, 12 października 1995,\nArchiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy Środkowej i Południowej\n1995, nr zespołu 37/2001, wiązka 1.\nJacek Kalabiński, Inicjatywa chce korytarzy, „Gazeta Wyborcza”, 18 grudnia 1992, s. 7.\nRaport Mazowieckiego (fragmenty), „Gazeta Wyborcza”, 31 sierpnia 1992, s. 5. Pełen tekst\nraportów: Raporty Tadeusza Mazowieckiego z byłej Jugosławii, Poznańskie Centrum Praw Czło-\nże na kontrolowanych przez Serbów terenach Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji polityka czystek etnicznych jest prowadzona otwarcie. Chociaż raporty Mazowieckiego wstrząsnęły opinią publiczną na świecie, nie spotkały się z oczekiwaną\nprzez niego reakcją. W obliczu bezsilności wobec dokonywanych okrucieństw\npodał się on do dymisji, by tym gestem wyrazić sprzeciw wobec bezczynności\nWojna w Bośni i Hercegowinie przynosiła ciągle nowe wyzwania dla stosunków transatlantyckich. Inicjatywy pokojowe popierane przez UE, takie jak\nplan Cutileiro (znany też jako plan lizboński), a następnie plan Vance’a–Owena,\nnie doczekały się realizacji, za co niektórzy winili Stany Zjednoczone. Koncepcje\nAmerykanów, wbrew ich oczekiwaniom, też nie zawsze spotykały się z aprobatą\nw Europie – np. sprzeciw Europejczyków wobec koncepcji lift and strike (czyli\nzniesienia embarga na broń do Bośni i Hercegowiny oraz przeprowadzenia nalotów na serbskie cele, maj 1993 roku) został odebrany „jako mocny policzek dla\nClintona”78. Kolejna inicjatywa Stanów Zjednoczonych, znana jako Plan Wspólnego Działania (Joint Action Plan), też nie zakończyła się sukcesem79.\nPolska dyplomacja unikała wypowiadania się na temat kolejnych propozycji\npokojowych. Dominowało stanowisko, że Polska „z całą stanowczością potępia\nakty ludobójstwa i innych ciężkich i masowych naruszeń praw człowieka, zwłaszcza w Bośni i Hercegowinie, a osoby winne tych czynów muszą być pociągnięte\ndo odpowiedzialności karnej”80. Gdy istniała konieczność zajęcia bardziej sprecyzowanego stanowiska, polska polityka zagraniczna pozostawała zgodna z unijną, o czym świadczyło m.in. poparcie ministra Skubiszewskiego dla misji Davida Owena i Cyrusa Vance’a81. Zgodność z polityką unijną wynikała nie tylko\nze względu na starania Polski o wejście do UE, z którą łączył ją Układ Europejski\npodpisany 16 grudnia 1991 roku. Należy również zwrócić uwagę na fakt, że przez\nwiele miesięcy Amerykanie nie angażowali się w rozwiązanie konfliktu w byłej\nwieka Instytutu Nauk Prawnych PAN, Fundacja Promocja Praw Człowieka – Badanie i Nauczanie\noraz Agencja Scholar, Poznań–Warszawa 1993.\n„The allied rejection of the Clinton plan was a strong slap in the face to Clinton and illustrated the deep divergence in approach between the United States and its European allies over Bosnia”.\nStephen F. Larrabee, Implications for transatlantic relations, w: Mathias Jopp (red.), The implications\nof the Yugoslav crisis for Western Europe’s Foreign Relations, „Chaillot Paper” 1994, nr 17, Institute\nfor Security Studies, Western European Union, Paris (www.weu.int/institute/chaillot, s. 13).\nSzerzej na ten temat: David Owen, Balkan..., s. 179.\nKrzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna..., s. 333.\nNotatka informacyjna o wizycie ministra spraw zagranicznych K. Skubiszewskiego w Republice Słowenii, Warszawa, 7 stycznia 1993, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy Środkowej i Południowej 1993, nr zespołu 35/2001, wiązka 1.\nJugosławii, a tym bardziej niechętnie podchodzili do narażania swoich żołnierzy\nna niebezpieczeństwo w misjach na Bałkanach. Nie było pewne, czy w którymś\nmomencie zmienią tę politykę, czy też nie. Natomiast kraje UE z dużą aktywnością – choć bezskutecznie – próbowały przywrócić stabilność w Europie. W ryzykownej misji UNPROFOR (United Nations Protection Force, 1992–1995), powołanej w celu zapobieżenia eskalacji konfliktu w byłej Jugosławii na mocy rezolucji\nRady Bezpieczeństwa ONZ, służyło około tysiąca polskich żołnierzy82 wraz\nz 37 tys. z innych krajów, m.in. z Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch83. Pierwotnie\nsiły UNPROFOR miały działać w Chorwacji, ale stopniowo ich mandat obejmował coraz większe terytorium i coraz szerszy zakres zadań.\nApele państw europejskich o przysłanie amerykańskich żołnierzy do\nUNPROFOR w byłej Jugosławii konsekwentnie spotykały się z negatywną odpowiedzią Stanów Zjednoczonych. Ostatecznie Amerykanie przysłali w 1993 roku\nokoło 300 żołnierzy do Macedonii84. Byli tam narażeni na znacznie mniejsze ryzyko niż siły UNPROFOR w Bośni i Hercegowinie, gdzie dochodziło do dramatycznych wydarzeń. Przykładowo w maju 1995 roku bośniaccy Serbowie wzięli\nza zakładników 350 żołnierzy sił pokojowych i obserwatorów ONZ, w tym dwóch\npolskich oficerów, kilkudziesięciu Francuzów i Brytyjczyków. Mieli oni służyć\njako żywe tarcze, by zapobiec dalszym nalotom NATO. Zdjęcia zakładników,\nprzypiętych do drzew i słupów telefonicznych na palącym słońcu, obiegły cały\nświat. Na jednej z fotografii był Polak, płk Janusz Kalbarczyk, przykuty do stacji\nPolski Kontyngent Wojskowy w UNPROFOR, w sile około tysiąca żołnierzy, pełnił służbę\nod kwietnia 1992 roku w okolicy Krajiny na pograniczu serbsko-chorwackim. Szerzej na temat\nroli tego kontyngentu: Józef Chmiel, Udział Polski w realizacji wojskowych aspektów porozumienia\npokojowego, w: Wojna czy pokój, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1999, s. 25.\nRyan C. Hendrickson, Przekroczyć Rubikon, „Przegląd NATO”, jesień 2005 (http://www.\n„In a parting gesture, now lameduck President Bush sent a strong warning to President\nMilosevic not to move against Macedonia (...) A token 300-man contingent of US soldiers would\nfollow later, ordered there by President Clinton”. Michael Brenner, The United States Policy in Yugoslavia, „Ridgway Papers” 1998, nr 6, The Matthew B. Ridgway Center for International Security\nStudies, University of Pittsburgh, s. 10; „On 11 November 1992, the President of the former Yugoslav Republic of Macedonia requested the deployment of United Nations observers (...). The\nSecurity Council authorized the establishment of UNPROFOR’s presence in the former Yugoslav\nRepublic of Macedonia by its resolution 795 (1992) of 11 December. Subsequently, on 18 June\n1993, the Council welcomed the offer by the United States to provide about 300 troops to reinforce UNPROFOR’s presence in the republic (...). The United States contingent of some 300 soldiers arrived in the Skopje area in the first two weeks of July 1993, deploying to the republic’s side\nof the border with the Federal Republic of Yugoslavia (Serbia and Montenegro) on 20 August”.\nThe Blue Helmets. A Review of United Nations Peacekeeping, United Nations Department of Public\nInformation, New York 1996, s. 538.\nradarowej, co wstrząsnęło opinią publiczną nie tylko w Polsce. (W czerwcu 1995\nroku, po kilku tygodniach negocjacji między dowódcami ONZ a bośniackimi\nSerbami, wszyscy zakładnicy zostali uwolnieni85). Rzecz jasna, żaden amerykański żołnierz nie znosił podobnych upokorzeń, gdyż Waszyngton konsekwentnie\nodmawiał wysłania swych sił do Bośni i Hercegowiny.\nPo obu stronach Atlantyku nasilały się różnice zdań na temat tego, co należy\nzrobić w obliczu zbrodni dokonywanych w środku Europy na skalę niespotykaną\nod II wojny światowej. Amerykańscy kongresmeni dążyli do zniesienia embarga\nna broń do Bośni i Hercegowiny, ale w Europie krytycznie podchodzono do tej\nopcji, bo wiązałoby się to z narażeniem UNPROFOR na jeszcze większe ryzyko.\nW polskim MSZ oceniano, że „ewentualne zniesienie embargo na dostawy broni\ni sprzętu wojskowego dla Rządu Republiki i Federacji Bośni i Hercegowiny może\nspowodować proliferację tej broni w niepowołane ręce, a także znaczny wzrost\npotencjału militarnego wszystkich stron konfliktu”. Stwierdzono też, że polski\nkontyngent stacjonujący w Chorwacji „nie jest przygotowany do roli wykraczającej poza dotychczasowy mandat”, a „ewentualna eskalacja konfliktu w sąsiedniej\nRepublice Bośni i Hercegowiny spowoduje zagrożenie bezpieczeństwa tego kontyngentu”86.\nW Europie coraz poważniej rozważano wycofanie sił pokojowych z Bośni\ni Hercegowiny. Ta perspektywa była jednym z najważniejszych czynników, które\nzmusiły Stany Zjednoczone do zaangażowania się w wysiłki pokojowe w sposób\nzdecydowany, z uwzględnieniem opcji militarnej. Pierwsza kampania lotnicza\nNATO, znana jako operacja „Deliberate Force”, rozpoczęła się wczesnym rankiem 30 sierpnia 1995 roku od przeprowadzenia serii precyzyjnych ataków przez\nsamoloty NATO na wybrane cele w zajmowanej przez Serbów Bośni i Hercegowinie. Była to wówczas największa militarna akcja w historii Sojuszu Północnoatlantyckiego87, „trwała dwa i pół tygodnia, doszczętnie zniszczyła systemy\nłączności bośniackich Serbów i skutecznie zakończyła debatę o »wykroczeniu\npoza obszar traktatowy«, która dominowała w dyskusjach o roli NATO, prowadzonych wewnątrz Sojuszu od zakończenia zimnej wojny”88. Działania wojskowe\nSerbowie wypuścili 130 zakładników ONZ, „Gazeta Wyborcza”, 14–15 czerwca 1995; O polskim zakładniku w Bośni mówią koledzy, „Gazeta Wyborcza”, 12 czerwca 1995.\nStanowisko Polski ws. konfliktu na terytorium b. Jugosławii, Departament Europy I, Warszawa, 6 czerwca 1995, s. 2, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy\nŚrodkowej i Południowej 1995, nr zespołu 37/2001, wiązka 1.\nBartosz Węglarczyk, Czy bomby złamią Serbów? Czy przybliżą pokój? Największa akcja\nNATO, „Gazeta Wyborcza”, 31 sierpnia 1995, s. 6.\nRyan C. Hendrickson, Przekroczyć...\nna Bałkanach, poza terytorium traktatowym NATO, miały w założeniu Amerykanów ułatwić osiągnięcie porozumienia pokojowego w sprawie byłej Jugosławii,\nale spotykały się z pewną krytyką89.\nLatem 1995 roku zaistniała inna okoliczność, co do której opinie po obu stronach Atlantyku były faktycznie podzielone, choć oficjalnie pomiędzy stanowiskami Stanów Zjednoczonych i UE panowała zgodność. Gdy Chorwaci rozpoczęli ofensywę w Krajinie i zaczęli odnosić sukcesy, w Europie dominowały głosy,\nże należy powstrzymać ten kolejny rozdział wojny90. 4 sierpnia 1995 roku UE\npodjęła decyzję o natychmiastowym zawieszeniu negocjacji w sprawie układu\no handlu i współpracy z Chorwacją, a także o zawieszeniu programu PHARE dla\ntego kraju91. Stany Zjednoczone oficjalnie żądały, aby rząd chorwacki wstrzymał\nwszelkie działania zbrojne92, ale zdaniem głównego negocjatora ze strony amerykańskiej, Richarda Holbrooke’a, delegacja Amerykanów w Zagrzebiu „nagliła\nTudjmana, by robił, ile się da siłami wojskowymi”93 i by zdobył jak największe\nterytorium przed wejściem w życie rozejmu94.\nDziałania podjęte przez Amerykanów w sferze wojskowej i dyplomatycznej miały kluczowe znaczenie dla zakończenia konfliktu w Bośni i Hercegowinie. 21 listopada 1995 roku osiągnięto porozumienie pokojowe, parafowane\nw Bazie Sił Powietrznych Wright-Patterson, w pobliżu Dayton w stanie Ohio.\nW negocjacjach wzięło udział dziewięć delegacji reprezentujących pięć państw\nz Grupy Kontaktowej (USA, Rosja, Francja, Wielka Brytania i RFN), trzy państwa bałkańskie (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina) oraz UE, ale unijna\n„Użycie tomahawków wczesnym rankiem 10 września wywołało pewną krytykę, nawet\nze strony ambasadorów [przy] NATO, ale dzisiaj analitycy wojskowi, tacy jak Robert C. Owen\nw Deliberate Force: A Case Study in Effective Air Campaigning (Air University Press, 2000), uważają, że posunięcie to miało zasadnicze znaczenie w zademonstrowaniu zdecydowania NATO i –\njako takie – prawdopodobnie w dużym stopniu przyczyniło się do zakończenie konfliktu”. Ryan C.\nCarl Bildt, Peace Journey: The Struggle for Peace in Bosnia, Weidenfeld and Nicolson, London 1998, s. 73–80.\nStatement on the resumption of hostilities in Croatia, „European Foreign Policy Bulletin”,\n4 sierpnia 1995, nr 95/222.\n„U.S. Department of State Dispatch”, 21 sierpnia 1995, t. 6, nr 34.\n„We urged Tudjman to do as much as possible militarily”. Richard Holbrooke, To End\na War, Random House, New York 1998, s. 191.\n„The Croatian leadership had informed Washington in advance, not necessarily to ask for\npermission or approval, but to ensure that the US was prepared to oppose any international calls\nfor economic sanctions following successful military operation. They had been satisfied with the\nresponse”. Carl Bildt, Peace Journey..., s. 74.\nforma reprezentacji była problematyczna95. Nie było jasne, w czyim imieniu mówił przedstawiciel UE Carl Bildt, jaki miał zakres kompetencji, czy reprezentował\ntylko te państwa UE, które nie miały w Dayton własnych przedstawicieli itp.96.\nPolscy dyplomaci nie mieli wpływu na przebieg rozmów, ale uważnie je obserwowali. Po parafowaniu porozumienia z Dayton Stefan Meller, ówczesny podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, w kontekście polskich\ninteresów zwracał uwagę na konieczność sfinalizowania udziału kontyngentu\nWojska Polskiego we wdrażaniu porozumienia pokojowego i podjęcia działań\nna rzecz zapewnienia uczestnictwa Polski „w programach odbudowy materialnej\ni duchowej Bośni i Hercegowiny”. Postulował także podjęcie akcji dyplomatycznej w celu „wynegocjowania najkorzystniejszego ulokowania Polski w międzynarodowym mechanizmie rewitalizacji tego państwa”, przy wykorzystaniu wysokiej\npozycji Polski „w już istniejących ciałach regionalnych, a zwłaszcza w Inicjatywie\nŚrodkowoeuropejskiej”, w której RP przewodniczyła grupie roboczej ds. odbudowy Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji97. Zdaniem Stefana Mellera, należało wznowić stosunki z Federalną Republiką Jugosławii, nawiązać stosunki dyplomatyczne z Bośnią i Hercegowiną oraz zaktywizować politykę wobec całego\nterytorium byłej Jugosławii98. Część z tych postulatów doczekała się realizacji\n(np. udział Wojska Polskiego w siłach IFOR), ale wiele z nich (zwłaszcza dotyczących „najkorzystniejszego ulokowania Polski w międzynarodowym mechanizmie rewitalizacji” Bośni i Hercegowiny) pozostało w sferze życzeń.\n„In a formal sense, there was no European delegation. I had a mandate from the EU as\nCo-Chairman of the ICFY, but formally speaking did not represent the European Union. To the\nastonishment of the Americans, this had been made clear to them by the different European governments. There was no common foreign and security policy to which they were subordinate and,\naccordingly, there was no European negotiator or representative. The European confusion never\nceased to bewilder and bemuse the Americans. Holbrooke tended, somewhat jokingly, to describe\nit all as a peace conference between the three parties of the conflict, the five Contact Group countries – and Carl Bildt”. Carl Bildt, Peace Journey..., s. 124.\n„This made a mockery of both the theory and the practise of having a E.U. representative\nas co-chairman, and raised other questions. Whom did Bildt speak for? And when? What, in fact,\nwas his authority? Did he represent only the E.U. countries that were not there? Where did the\nGermans, who had not made a similar statement, stand? (...) What troubled us most was the hypocrisy of a European Union in giving a distinguished former Prime Minister such a grandiose\ntitle, then undermining and hamstringing him from the outset, and later blaming us for friction\nin the negotiations”. Richard Holbrooke, To End..., s. 242.\nNotatka informacyjna na temat porozumienia pokojowego z Dayton, Stefan Meller, Warszawa,\n28 listopada 1995, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Departament Europy Środkowej i Południowej 1995, nr zespołu 37/2001, wiązka 1.\nPolska delegacja pod kierunkiem wiceministra spraw zagranicznych Roberta\nMroziewicza brała udział w uroczystości podpisania porozumienia pokojowego\nz Dayton w Pałacu Elizejskim w Paryżu, 14 grudnia 1995 roku, a także w Konferencji Londyńskiej poświęconej cywilnym aspektom wprowadzenia w życie\ntego układu99, w której uczestniczyli przedstawiciele 44 państw. Polscy dyplomaci\nnie odgrywali tam jednak znaczącej roli, a ich udział pozostał niemal niezauważony nawet przez krajowe media100.\nZa realizację porozumienia z Dayton od strony wojskowej odpowiadały wielonarodowe Siły Implementacyjne (Implementation Force, IFOR) pod dowództwem wojskowym NATO. Do służby w misji pokojowej IFOR 27 krajów wystawiło łącznie 60 tys. żołnierzy, spośród których najwięcej pochodziło ze Stanów\nZjednoczonych (20 tys.), Wielkiej Brytanii (14 tys.), Francji (10 tys.) oraz RFN\n(4 tys.)101. Polska wysłała kontyngent liczący około 700 żołnierzy102. Po wygaśnięciu mandatu IFOR Polacy kontynuowali udział w operacji pokojowej w Bośni\ni Hercegowinie w ramach Sił Stabilizacyjnych SFOR.\n4. Problem Kosowa\nPorozumienie pokojowe z Dayton z 1995 roku nie rozwiązywało wszystkich\nproblemów związanych z byłą Jugosławią. Kilka lat później wyzwaniem dla europejskiego bezpieczeństwa stał się konflikt serbsko-albański w Kosowie, który wystawił na kolejną próbę spójność wspólnoty transatlantyckiej. Z punktu widzenia\nPolski miało to miejsce w bardzo niefortunnym momencie, w ostatniej bowiem\nfazie jej starań o przyjęcie do NATO i na ważnym etapie drogi do UE.\nKosowo zajmowało wyjątkowe miejsce w historii Serbii. Bitwa z Turkami\nna Kosowym Polu w czerwcu 1389 roku, w której zginął serbski książę Łazarz,\nutrwaliła się w tradycji narodowej jako wielka klęska chrześcijaństwa, stając się\nNotatka informacyjna na temat Konferencji w Londynie ws. cywilnych aspektów wdrażania w życie Porozumienia Pokojowego z Dayton, Robert Mroziewicz, Warszawa 20 grudnia 1995,\nW „Gazecie Wyborczej” ukazało się jedno zdanie na ten temat, a w „Rzeczpospolitej” nie\nJadwiga Kiwerska, Gra o Europę..., s. 359.\n5 grudnia 1995 roku Rada Ministrów RP podjęła decyzję o wydzieleniu batalionu WP\ndo udziału w siłach IFOR w składzie Brygady Nordycko-Polskiej (NORDPOLBRIG), podporządkowanej 1. Dywizji Pancernej Stanów Zjednoczonych. Polski Kontyngent Wojskowy IFOR liczył\nokoło 700 osób (http://www.centraleuropeanreview.pl/archiwum/numer22/nato2.htm).\ndla Serbów symbolem, że lepsza jest śmierć niż kompromis z wrogiem103. W kolejnych stuleciach Kosowo dzieliło burzliwe losy Bałkanów, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.\nW 1989 roku autonomię Kosowa poważnie ograniczono, a we wrześniu 1990\nroku zniesiono. Proklamacja niepodległości w 1991 roku przez parlament kosowskich Albańczyków, działający nieoficjalnie, została zignorowana przez kraje\nEuropy Zachodniej i Stany Zjednoczone104. W latach 1991–1995 uwaga mediów\nkoncentrowała się na dramacie wojny w byłej Jugosławii, na tle którego sytuacja w Kosowie wydawała się względnie stabilna. Jednak w drugiej połowie lat\ndziewięćdziesiątych nastąpiła eskalacja konfliktu między Wyzwoleńczą Armią\nKosowa (UÇK) a siłami serbskimi w tej prowincji. Gdy latem 1998 roku media informowały o walkach w Kosowie, scena międzynarodowa była wyraźnie\npodzielona w ocenie tych wydarzeń – podczas gdy Rosja wykazywała duże zrozumienie dla polityki Slobodana Miloševicia, to dla Stanów Zjednoczonych była\nona źródłem problemu. Rozbieżności – zwłaszcza wiosną 1999 roku – pojawiały\nsię też we wspólnocie transatlantyckiej.\nO ile w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych polska dyplomacja nie angażowała się w rozwiązywanie konfliktu na Bałkanach, to pod koniec dekady\nz dużą aktywnością włączyła się do międzynarodowych wysiłków pokojowych.\nPolska miała ku temu szczególną okazję, bo w 1998 roku sprawowała przewodnictwo w OBWE, które zostało ściśle zintegrowane z podstawowymi priorytetami\njej polityki zagranicznej i miało służyć umocnieniu starań na drodze do NATO\noraz UE105. Przez rok minister Bronisław Geremek był urzędującym przewodniczącym OBWE, a szef polskiej misji przy OBWE w Wiedniu, ambasador Adam\nKobieracki – przewodniczącym Stałej Rady OBWE. Ze względu na nowe obowiązki, zwiększono misję RP przy OBWE, a ponadto powołano specjalny dziesięcioosobowy zespół pod kierownictwem ambasadora Jerzego M. Nowaka, który\nzostał stałym przedstawicielem ministra Geremka106.\nSzef polskiej dyplomacji starał się maksymalnie wykorzystać możliwości\nzażegnania kolejnego konfliktu na Bałkanach, jakie miał do dyspozycji, stojąc\nna czele OBWE. Głównym motywem jego aktywności były „starania, by zapo103\nWacław Felczak, Tadeusz Wasilewski, Historia Jugosławii, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 152–153.\nJadwiga Kiwerska, Gra o Europę..., s. 369.\nJerzy M. Nowak, Polskie przewodnictwo w OBWE, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej\n1999”, s. 23.\nbiec eskalacji konfliktu i wojnie, a przy tej okazji wykazać regionalne przywódcze\nzdolności Polski i jej przydatność w międzynarodowych wysiłkach pokojowych\nw kontekście zbliżającej się akcesji do NATO”107.\nMinister Geremek wielokrotnie wizytował kraje bałkańskie i wysyłał swoich\nprzedstawicieli, by wypracować kompromis. Przyczynił się do uruchomienia misji weryfikacyjnej OBWE (Kosovo Verification Mission, KVM OSCE), powołanej\nw październiku 1998 roku108. Zastąpiła ona specjalną misję znaną jako Kosovo\nDiplomatic Observation Mission (KDOM), obejmującą ambasadorów państw\nOBWE w Belgradzie (w tym Sławomira Dąbrowę, ambasadora RP w Federalnej\nRepublice Jugosławii). Członkowie KDOM próbowali łagodzić eskalację konfliktu, a także zbierać informacje w terenie, lecz mieli niewielki wpływ na decyzje\npodejmowane przez poszczególne rządy109.\nNowa misja weryfikacyjna KVM OSCE liczyła około 2 tys. osób. Pod względem finansowym Polsce przypadł obowiązek pokrycia 1,05% kwoty budżetu tej\nmisji, tj. około 456 tys. dolarów110.\nZa sukces ministra Geremka można uznać doprowadzenie do bezprecedensowego porozumienia OBWE z NATO w sprawie współpracy KVM OSCE\nz powietrzną misją weryfikacyjną NATO w Kosowie oraz zapewnienia gwarancji\nbezpieczeństwa członków KVM111.\nOceniając przewodnictwo Polski w OBWE, minister Geremek stwierdził,\nże Polska i jej dyplomacja przeszły ten trudny test z powodzeniem112. Do sukce107\n2009 roku w siedzibie Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie. Zob. też przypis nr 18.\nMisję przerwano 26 marca 1999 roku.\nNa podstawie rozmowy autorki ze Sławomirem Dąbrową, który w 1999 roku był ambasadorem RP w Federalnej Republice Jugosławii. Rozmowa została przeprowadzona 2 lipca 2009\nroku w siedzibie Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie.\n„W 1998 r. przewodnictwo w OBWE objęła Polska. 16 października br. minister spraw zagranicznych Bronisław Geremek podpisał w Belgradzie porozumienie o utworzeniu w Kosowie\nMisji Weryfikacyjnej OBWE. Nasz udział finansowy w organizacji misji jest koniecznym elementem polityki polskiego przewodnictwa OBWE. Podczas spotkania ministrów spraw zagranicznych\nw Kopenhadze ustalono podział finansowania przedsięwzięcia w Kosowie. Na Polskę przypadło 1,05 proc. kwoty budżetu misji, tj. 455901 USD. Najważniejszym zadaniem misji w Kosowie\njest koordynacja pomocy humanitarnej dla uchodźców oraz tych, którzy w obawie przed represjami sił serbskich opuścili kraj. Drugim priorytetowym zadaniem jest rozlokowanie w różnych\nczęściach Kosowa ok. 2 tys. nieuzbrojonych weryfikatorów OBWE. Zajmują się oni gromadzeniem informacji na temat wypełniania przez władze FRJ zaleceń RB ONZ” (http://www.kprm.gov.\nJerzy M. Nowak, Polskie przewodnictwo..., s. 24.\nB. Geremek, Informacja rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski,\n3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego, 8 kwietnia 1999 (http://orka2.\nsów można zaliczyć przetarcie nowych szlaków w polityce bezpieczeństwa europejskiego, umocnienie współdziałania OBWE i ONZ, a także zapoczątkowanie\nw praktyce współpracy między OBWE a NATO i innymi instytucjami europejskimi113. Przewodniczący OBWE miał jednak ograniczone możliwości. Nie mógł\nzagrozić użyciem siły, ponieważ OBWE dysponowała tylko perswazją i ograniczoną zdolnością mobilizowania łagodnego nacisku politycznego, które nie wystarczały do rozwiązania większości konfliktów114. Mimo wysiłków nie udało się\nustabilizować sytuacji w Kosowie i osiągnięto tylko niewielki postęp w drodze\ndo rozwiązaniu konfliktów w Naddniestrzu i Osetii Południowej115.\nW związku z kryzysem w Kosowie minister Geremek wielokrotnie spotykał się z Richardem Holbrookiem, specjalnym wysłannikiem USA na Bałkany116,\na także był zapraszany na spotkania Grupy Kontaktowej. Po rocznym przewodnictwie w OBWE aktywność Polski w sprawie Kosowa znacznie spadła, chociaż\nw 1999 roku wchodziła ona w skład ministerialnej trójki (złożonej z przedstawicieli Polski, Norwegii i Austrii, czyli trzech kolejnych krajów pełniących przewodnictwo w OBWE).\nO ile w czasie wojny w Bośni i Hercegowinie Amerykanom zarzucano brak\nzaangażowania, to w latach 1998–1999 prezydent Bill Clinton, nauczony doświadczeniem, podjął ofensywę dyplomatyczną wspartą demonstracją siły. Zdaniem Amerykanów, rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ, autoryzująca użycie sił\nNATO w przypadku odrzucenia porozumienia pokojowego w sprawie Kosowa,\nbyła pożądana, ale nie niezbędna, gdy wobec sprzeciwu Rosji i Chin jej uchwalenie okazało się niemożliwe.\nPytanie, czy NATO może podjąć akcję militarną przy braku mandatu ONZ,\ndzieliło wspólnotę transatlantycką. Madeleine Albright twierdziła, że „chociaż\nnasi sojusznicy z NATO nie we wszystkim podzielali nasz punkt widzenia, jednak konsultacje i perswazje z minionych miesięcy przyniosły pewien skutek”117.\nOstatecznie rząd Francji zadeklarował, że poprze operację NATO z powodów\nhumanitarnych, choć zasadniczo wolałby opierać się na rezolucji Rady Bezpie113\nJerzy M. Nowak, Polskie przewodnictwo..., s. 29.\nO kontaktach Bronisława Geremka z Richardem Holbrookiem zob. np.: „Mr. Geremek\nmet Mr. Holbrooke Monday night in Brussels to review the agreement and was expected to come\nto Belgrade on Friday for a signing ceremony with the Serbian authorities”. Jane Perlez, Conflict in\nthe Balkans: The Overview, „New York Times”, 14 października 1998.\nMadeleine Albright, Pani Sekretarz Stanu, Świat Książki, Warszawa 2004, s. 385.\nczeństwa118. Niemcy zapewnili, że poprą stanowisko USA w tej sprawie, a Włosi\ni Grecy w końcu również wyrazili zgodę. 13 października 1998 roku NATO zezwoliło na użycie siły w przypadku braku porozumienia ze Slobodanem Miloševiciem. Rozbieżności w stosunkach transatlantyckich wśród członków NATO\nudało się formalnie uniknąć.\nPolska nie należała jeszcze do NATO, gdy sojusz postanowił przeprowadzić\ninterwencję militarną w sprawie Kosowa, ale popierała stanowisko USA. Minister Geremek stał na stanowisku, że interwencja NATO w Federalnej Republice\nJugosławii nie stanowi złamania zasad prawa międzynarodowego, ponieważ tego\nprawa nie można ograniczać do Karty Narodów Zjednoczonych i do poszanowania suwerenności państwa, a działania Sojuszu Północnoatlantyckiego w Kosowie są działaniami podejmowanymi w imię obrony praw człowieka i najwyższych wartości, tworzących podstawę prawa międzynarodowego. Równocześnie\nzwracał uwagę na fakt, że „Sojusz Północnoatlantycki decydując się na akcję\nzbrojną w Jugosławii, działał w sytuacji, gdy Rada Bezpieczeństwa ONZ nie była\nw stanie podjąć odpowiedniej akcji w ramach stosownych zapisów Karty NZ.\nNiemożność podjęcia decyzji dopuszczającej użycie siły wynikała ze sprzeciwu\nRosji oraz Chin. Ma to szczególne znaczenie w kontekście niewypełnienia przez\nrząd jugosłowiański żadnego z żądań skierowanych przez Radę Bezpieczeństwa\npod jego adresem w trzech rezolucjach Rady (nr 1160 z 31 marca 1998 r., nr 1199\nz 23 września 1998; nr 1203 z 24 października 1998)”119. Podobne stanowisko\nwyrażał prezydent Aleksander Kwaśniewski, twierdząc, że „mamy prawo międzynarodowe, które wyrasta z tradycji XIX wieku i które wymaga zmian oraz\nuzupełnienia o prawa człowieka. Dzisiaj przyjęcie prymatu suwerenności państw\nw istocie mogłoby oznaczać w dziesiątkach przypadków niemożliwość obrony\npraw człowieka, które są notorycznie w tych krajach łamane. Jest pytanie: na ile\nprawa człowieka są główną busolą ładu międzynarodowego, a na ile jako najważniejszą traktujemy nienaruszalność granic, suwerenność i to wszystko, co broni\nstruktury państwowej. Ja odpowiedź znam. Ważniejsza jest obrona praw człowieka”120.\nOdpowiedź ministra spraw zagranicznych Bronisława Geremka na oświadczenie senatora\nZbigniewa Gołąbka, złożone na 33. posiedzeniu Senatu, „Diariusz Senatu RP” 1999, nr 35 (http://\nPrezydent Aleksander Kwaśniewski w wywiadzie z Bożeną Wawrzewską, Piotrem Aleksandrowiczem i Krzysztofem Gottesmanem, W jednej trzeciej do państwa prawa, „Rzeczpospolita”,\n19 maja 1999.\nKilka miesięcy przed wejściem Polski do NATO rząd uzyskiwał pewne informacje o planowanych nalotach121 i zgodnie z oczekiwaniami Stanów Zjednoczonych wyrażał gotowość do współdziałania z NATO na terenie Jugosławii122. Poszerzenie NATO z jednej strony wydawało się wówczas przesądzone, ale z drugiej\nstrony do momentu zakończenia procesu akcesji Polska nie miała formalnych\ngwarancji bezpieczeństwa. I chociaż większość przeszkód na drodze do NATO\njuż pokonano, to nie należało wykluczać nieoczekiwanych utrudnień. Tym\nbardziej że sytuacja międzynarodowa stawała się napięta, motywując polskich\ndyplomatów do starań o przyspieszenie wstąpienia do NATO. Świadczył o tym\nprzykładowo fakt, że w październiku 1998 roku premier Jerzy Buzek w czasie wizyty w kwaterze NATO w Brukseli zabiegał o nadanie Polsce pełni praw członka\nsojuszu jak najszybciej123, nie czekając na uroczystości zaplanowane na kwiecień\n1999 roku. Odpowiedź sekretarza generalnego Javiera Solany była jednak sceptyczna124.\nJesienią 1998 roku przez pewien czas wydawało się, że mimo groźby nalotów\nuda się uniknąć zaangażowania militarnego NATO, lecz na przełomie lat 1998\ni 1999 zaczęły napływać informacje o eskalacji walk między Serbami i Albańczykami w Kosowie. Z punktu widzenia polskich interesów potencjalne skutki tego\nkonfliktu były bardzo niepokojące, nie tylko w wymiarze regionalnym, lecz także\nze względu na możliwość osłabienia spójności wspólnoty transatlantyckiej. Tymczasem napięcie w sprawie Kosowa rosło. Pod presją Grupy Kontaktowej Serbowie i Albańczycy przystąpili do rozmów ostatniej szansy w Rambouillet. Tam\nwłaśnie „codzienne negocjacje miała koordynować trójka, złożona z ambasadora\nStanów Zjednoczonych Christophera Hilla, przedstawiciela Unii Europejskiej\nWolfganga Petritscha i ambasadora Rosji Borysa Majorskiego”125. Kwestii spornych do rozwiązania w relacjach serbsko-albańskich było wiele, ale problemem\nstało się nawet wypracowanie wspólnego stanowiska między krajami, które mia121\nMinister Geremek: „Pierwsze decyzje dotyczące tej akcji, przygotowujące tę operację, pochodzą ze stycznia tego roku, a więc poprzedzały one nasze wejście do traktatu, do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Jesteśmy więc informowani od momentu wejścia do Sojuszu, jak każdy jego\nczłonek, i uczestniczymy w decyzjach, które zapadają w Brukseli, jeśli chodzi o normalne, dostosowane do tego mechanizmy”. Debata sejmowa na temat informacji rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku\ndziennego, 8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf/main/18387C4C).\nStraszenie bombowcami, „Rzeczpospolita”, 12 października 1998.\nJędrzej Bielecki, Decyzja w rękach Turcji, „Rzeczpospolita”, 15 października 1998.\nJędrzej Bielecki, Polska jeszcze nie gotowa, „Rzeczpospolita”, 16 października 1998.\nMadeleine Albright, Pani Sekretarz..., s. 392.\nły wspierać proces negocjacyjny126. W końcu projekt układu pokojowego został\nopracowany, lecz kosowscy Albańczycy początkowo nie chcieli go zaakceptować.\nPo modyfikacjach, 18 marca 1999 roku podpisali tzw. porozumienie z Rambouillet, widząc w tym „sposób na przeciwstawienie Serbii całej siły NATO”127. Jednak sprzeciw wyraziła delegacja serbska, uznając proponowane warunki za zapowiedź niepodległości Kosowa.\nOdpowiedź na pytanie, co w takiej sytuacji należy zrobić, stała się wyzwaniem dla wiarygodności NATO. Czy sojusz wypełni swoje groźby? Czy konflikt\nw Kosowie zostanie zakończony? Zdaniem Madeleine Albright, „zaistniała sytuacja stawała się kluczowym testem dla amerykańskich zdolności przywódczych,\na także dla znaczenia i skuteczności działań NATO. W kwietniu sojusz miał\nświętować pięćdziesiątą rocznicę istnienia. Jeśli moje obawy okażą się słuszne,\nto wydarzenie zbiegnie się z kolejną katastrofą humanitarną na Bałkanach. Wyjdziemy na głupców deklarujących gotowość sojuszu do zadań XXI wieku, a równocześnie niebędących w stanie poradzić sobie z konfliktem, który rozpoczął się\nw XIV wieku”128.\nUroczystości z okazji wstąpienia Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego\n12 marca 1999 roku przyćmił konflikt w Kosowie. Nie wpłynął on jednak znacząco na zmianę nastawienia polskiego społeczeństwa do członkostwa w NATO,\nktóre popierało ponad 60% badanych (tabela 1).\nOd 24 marca do 10 czerwca 1999 roku NATO w ramach operacji „Allied\nForce” („Sojusznicza Siła”) przeprowadziło 10 tys. nalotów na terytorium Federalnej Republiki Jugosławii przy użyciu 1 tys. samolotów, w tym 700 amerykańskich129. Władze nowych krajów członkowskich NATO – Polski, Czech i Węgier\n– poparły naloty, ale ich siły powietrzne nie mogły brać w nich udziału z uwagi\nna niedostosowanie do standardów natowskich. Interwencja NATO w FRJ potwierdziła przywódczą rolę Ameryki na Starym Kontynencie, stając się równocześnie demonstracją amerykańskiej potęgi militarnej, znacznie przekraczającej\n„The real negotiating, and the bickering, is among the six host countries, known as the\nContact Group Jane Perlez”. Jane Perlez, Tangled in Talks, „New York Times”, 18 lutego 1999; Joyce\nP. Kaufman, NATO and the Former Yugoslavia, Rowman&Littlefield Publishers Inc., 2002, s. 177.\nHenry Kissinger, Groźba destabilizacji Bałkanów. Scenariusze według Waszyngtonu, „Rzeczpospolita”, 2 kwietnia 1999.\nMadeleine Albright, Pani Sekretarz..., s. 386.\nInformacje o udziale wojskowym poszczególnych państw w operacji „Allied Force”: John\nE. Peters, Stuart Johnson, Nora Bensahel, Timothy Liston, Traci Williams, European Contributions to Operation Allied Force. Implications for Transatlantic Cooperation, Project Air Force Rand,\npotencjał europejskich sojuszników. To właśnie Stany Zjednoczone dostarczyły\n80% amunicji bojowej użytej w Kosowie, 90% pocisków samosterujących, większość lotniskowców, stosując owoce rewolucji technologicznej i informatycznej\nw dziedzinie wojskowości130.\nPoparcie społeczne dla przystąpienia Polski do NATO\nCzy Pan(i) popiera przystąpienie\nPolski do NATO, czy też\njest Pan(i) temu przeciwny(a)?\nŹródło: Opinie o sytuacji w Kosowie po zaprzestaniu bombardowań, „Komunikat z badań CBOS”,\nBS/105/99, Warszawa, lipiec 1999 (http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/1999/K_105_99.PDF).\nSpośród nowych państw NATO najbardziej zdecydowane poparcie dla działań sojuszu w Kosowie okazywały władze Polski. Mogły w tej sprawie liczyć\nna poparcie dużej części Polaków, bo odsetek osób uznających za słuszne podjęcie zbrojnej interwencji przez NATO w związku z konfliktem serbsko-albańskim\nw Kosowie wahał się w przedziale 48–59%, a za niesłuszne – 25–38% (tabela 2).\nRząd węgierski zajął bardziej wstrzemięźliwe stanowisko131, starając się zarówno udzielać wsparcia NATO, jak i utrzymywać kontakty z Belgradem. Władze\nCzech, pomimo oficjalnego poparcia dla sojuszu, też starały się zdystansować\nod interwencji w Kosowie132.\nDwa tygodnie po rozpoczęciu nalotów na Federalną Republikę Jugosławii\nminister Geremek przedstawił w Sejmie Informację rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej. Podkreślał odpowiedzialność serbskich władz\nza rozwój wydarzeń w Kosowie, twierdząc, że dramat ludności albańskiej w tej\nprowincji nie rozpoczął się 24 marca 1999 roku, gdy Sojusz Północnoatlanty130\nMarcin Kozieł, Relacje transatlantyckie w dobie amerykańskiej rewolucji w dziedzinie wojskowości, „Sprawy Międzynarodowe” 2000, nr 1, s. 111–112.\nBogdan Góralczyk, Węgry, „Europa Środkowo-Wschodnia 1999”, s. 215.\nPaweł Ukielski, Czechy, „Europa Środkowo-Wschodnia 1999”, s. 58.\ncki rozpoczął działania lotnicze wymierzone w reżim Slobodana Miloševicia,\nale trwał już od 10 lat. Dramat nasilił się, gdy rząd Jugosławii rozpoczął, pod pretekstem walki z UÇK, zakrojone na masową skalę „czystki etniczne”, zmuszając\n„setki tysięcy kosowskich Albańczyków do opuszczenia swoich domostw i ziemi”\ni pozbawiając ich „elementarnych praw ludzkich”. Zdaniem Geremka, „rząd Slobodana Miloševicia jest odpowiedzialny za przygotowanie i realizowanie zbrodni\nna obywatelach własnego państwa. Rząd ten jest odpowiedzialny za kontynuowanie i nasilenie tych działań w ostatnich tygodniach, przed i po rozpoczęciu nalotów przez NATO”133. Dodał, że „działań podjętych przez NATO, w uzgodnieniu\ni z udziałem Polski jako członka Sojuszu, nie można postrzegać inaczej aniżeli\njako wyrazu stanowczego przekonania, że polityka realizowana przez Belgrad\nstanowi bezpośrednie zagrożenie dla podstawowych wartości, które organizują\nporządek międzynarodowy, i to, co nazywamy systemem Narodów Zjednoczonych”134.\nPoparcie społeczne dla interwencji NATO w Kosowie\nCzy uważa Pan(i) za słuszne,\nczy też niesłuszne podjęcie zbrojnej\ninterwencji przez państwa NATO\nw związku z konfliktem\nserbsko-albańskim w Kosowie?\nInformacja rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 3. kadencja,\n47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego, 8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.\nKonflikt w Kosowie stał się jednym z głównych tematów debaty sejmowej\ndotyczącej polskiej polityki zagranicznej, wywołując duże emocje. Kilku posłów\nkwestionowało sens i kierunek polskiej polityki zagranicznej nie tylko w sprawie FRJ, ale były to głosy wyraźnej mniejszości i spotkały się ze zdecydowaną\nPrzedstawiciele największych klubów parlamentarnych, AWS, SLD i UW, poparli stanowisko rządu. Poseł AWS Czesław Bielecki zwięźle stwierdził, że „Klub\nAWS popiera linię przedstawioną przez ministra”135. W ocenie posła Leszka\nMillera, wypowiadającego się w imieniu Klubu Parlamentarnego SLD, czas polskiego członkostwa w NATO stał się od razu czasem próby naszej sojuszniczej\nwiarygodności i zdolności pojmowania polityki w kategoriach globalnych. Jego\nzdaniem, staliśmy się świadkiem i jako członek sojuszu uczestnikiem kolejnej\nodsłony krwawego bałkańskiego dramatu, a „tragedia kosowskich Albańczyków i wszystkich ofiar tej wojny” napawa wielkim bólem. Poseł Miller podkreślał, że interwencja NATO jest uzasadniona, bo zdecydowano się na użycie siły\nmilitarnej po uprzednim wyczerpaniu środków dyplomatycznych i politycznych, w tym również po wykazaniu bezradności przez OBWE. Dodał, że „nasze\npoparcie dla akcji NATO wynika także z przekonania, że w dzisiejszej Europie\ni w nadchodzącym stuleciu żadna władza nie może czuć się uprawniona do stosowania czystek etnicznych i represji”136. W podobnym tonie wypowiedział się\nposeł Tadeusz Mazowiecki, przemawiający w imieniu Klubu Parlamentarnego\nUnii Wolności. Stwierdził, że tzw. czyszczenie etniczne było i jest celem polityki\nw Kosowie, promowanej przez prezydenta Miloševicia. Argumentował, że dyskryminacja Albańczyków trwała wiele lat, a walka metodami pokojowymi okazała się nieskuteczna. Dopiero wtedy doszły do głosu siły ekstremalne, także\npo stronie albańskiej. Zdaniem Mazowieckiego, „decyzja Sojuszu Atlantyckiego\no interwencji była decyzją obrony ludzi”137. Jednak niektórzy posłowie AWS, UW\ni SLD w czasie debaty prezentowali poglądy odmienne od oficjalnego stanowiska\nPoseł Czesław Bielecki w debacie nad informacją rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego,\n8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf/main/0CA9ED1A).\nPoseł Leszek Miller w debacie nad informacją rządu o podstawowych kierunkach polityki\nzagranicznej Polski, 3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego, 8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf/main/3F86F750).\nPoseł Tadeusz Mazowiecki w debacie nad informacją rządu o podstawowych kierunkach\npolityki zagranicznej Polski, 3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego,\n8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf/main/03735651).\nwłasnych klubów partyjnych. Należeli do nich m.in. poseł AWS Marcin Libicki\ni kilku posłów SLD, w tym Piotr Ikonowicz.\nNajbardziej podzielony w ocenie interwencji NATO w Kosowie był Klub Parlamentarny Polskiego Stronnictwa Ludowego. Poseł Janusz Dobrosz, występując\nw imieniu klubu, kwestionował sens i skuteczność operacji NATO, argumentując, że naloty i bomby zrzucane na miasta i wsie Serbii i Czarnogóry nie osłabiły\nMiloševicia, lecz znacznie go umocniły, a akcja zbrojna NATO nie tylko nie powstrzymała Serbów od prześladowań Albańczyków, ale wręcz sprowadziła mordy, czystki i wysiedlenia na niespotykaną dotychczas skalę138. Posłowie podzielający jego stanowisko znaleźli się jednak w mniejszości.\nGłosowanie w Sejmie w sprawie odrzucenia\n„Informacji rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski”\nprzedstawionej przez ministra spraw zagranicznych 9 kwietnia 1999 roku,\nGłosowało – 400, Za odrzuceniem informacji – 18, Przeciw odrzuceniu informacji – 321, Wstrzymało się – 61, Nie głosowało – 60\nLiczebność Głosowało Za Przeciw\nŹródło: http://orka.sejm.gov.pl/SQL.nsf/glosowania?OpenAgent&3&47&7, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf.\nPoseł Janusz Dobrosz w debacie nad informacją rządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 3. kadencja, 47. posiedzenie, 1. dzień, 4. punkt porządku dziennego,\n8 kwietnia 1999 (http://orka2.sejm.gov.pl/Debata3.nsf/main/475FB552).\nWynik głosowania, w którym 321 spośród 400 posłów udzieliło poparcia\nministrowi Geremkowi, głosując przeciwko wnioskowi o odrzucenie Informacji\nrządu o podstawowych kierunkach polityki zagranicznej Polski, ukazał, że po raz\nkolejny główne siły polityczne w Sejmie potrafiły się zjednoczyć w sprawach dotyczących kluczowych kwestii z dziedziny polityki zagranicznej.\nRozwój sytuacji w Federalnej Republice Jugosławii należał do głównych tematów jubileuszowego szczytu NATO, świętującego pięćdziesięciolecie istnienia\nw kwietniu 1999 roku. Chociaż sekretarz Javier Solana zapewniał, że „w sojuszu\npanuje całkowita jedność i pełna determinacja”139, to trudno było nie zauważyć,\nże we wspólnocie transatlantyckiej pojawiało się coraz więcej rozbieżności140.\nRóżnice zdań dotyczyły przede wszystkim dalszej strategii rozwiązywania konfliktu w Kosowie wobec braku oczekiwanych efektów nalotów. Wręcz przeciwnie\n– sytuacja mieszkańców Kosowa stawała się coraz bardziej dramatyczna, liczba\nuchodźców sięgała kilkuset tysięcy, a działania serbskich wojsk nasiliły się. Osobny problem stanowiło gwałtowne pogorszenie relacji NATO z Rosją, co musiało\nniepokoić władze graniczącej z nią Polski.\nKwestia, czy NATO powinno użyć wojsk lądowych w Kosowie, dzieliła nawet\nWielką Brytanię i Stany Zjednoczone, związane szczególnym partnerstwem141.\nO użycie sił lądowych apelował premier Wielkiej Brytanii Tony Blair142, ale Amerykanie zdecydowanie odrzucali taką możliwość, bo zdaniem Clintona, „nie\nprzekonał mnie argument, że powinienem wybrać rozwiązanie, które kosztowałoby życie wielu Amerykanów bez przybliżenia perspektywy zwycięstwa”143.\nPrezydent Kwaśniewski, który w myśl konstytucji był zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP, na pytanie, czy potrzebne jest wysłanie wojsk lądowych do Kosowa,\nnie udzielił jednoznacznej odpowiedzi. Powiedział: „Mogę przekazać to, co słyszałem od najwyższych dowódców natowskich w Waszyngtonie. Zdecydowanie\nJan Skórzyński i Krzysztof Darewicz, Jubileusz bez fanfar, „Rzeczpospolita”, 24 kwietnia\n1999. Zob. także: Oświadczenie w sprawie Kosowa wydane przez Szefów Państw i Rządów uczestniczących w spotkaniu Rady Północnoatlantyckiej w Waszyngtonie 23 i 24 kwietnia 1999 (http://\nJoyce P. Kaufman, NATO and the Former Yugoslavia, Rowman&Littlefield Publishers Inc.,\n2002, s. 187–188.\n„But nowhere can the growing divisions be seen more dramatically than in the opposite\nstands taken by Britain and the United States, the two pillars of the traditional ‘special relationship’ within NATO”. Joyce P. Kaufman, NATO and..., s. 193.\n„Tony Blair i część członków Kongresu uważali, że czas już wysłać do Serbii wojska”. Bill\nClinton, Moje życie, Świat Książki, Warszawa 2004, s. 781.\nTamże, s. 781. Prezydent USA podkreślał, że podczas interwencji w Kosowie zginęło tylko\ndwóch żołnierzy amerykańskich, co nastąpiło na początku maja 1999 r. Tamże, s. 787.\ntwierdzili, że nie będzie konieczności wprowadzenia wojsk lądowych do akcji\nmilitarnej. Działania lotnicze są wystarczające; trzeba to przyjąć do wiadomości,\nskoro tak twierdzą specjaliści od operacji wojskowych”144.\nPomyłki lotnictwa NATO, w tym bombardowanie obiektów cywilnych,\na także ambasady Chin w Belgradzie (7 maja 1999 roku), nasilały wątpliwości\nco do sensu kontynuowania nalotów. Włoski premier Massimo D’Alema był\npierwszym natowskim politykiem najwyższego szczebla, który oficjalnie zaproponował (20 maja 1999 roku) w Kwaterze Głównej NATO w Brukseli radykalną\nzmianę dotychczasowej strategii i przerwanie nalotów. Wcześniej naloty wprawdzie krytykowali przywódcy Grecji, Niemiec, Czech i Węgier, ale robili to wyłącznie na użytek opinii publicznej w swych krajach145. Znaczenie krytyki ze strony\nrządu i parlamentu Włoch było tym większe, że z terytorium tego kraju startowała większość samolotów bombardujących Jugosławię, z których duża część\nwchodziła w skład włoskiego lotnictwa146. Sceptyczne stanowisko Włochów spotykało się z rosnącym zrozumieniem ze strony innych członków NATO i z upływem czasu nawet Amerykanie wydawali się coraz bardziej skłonni zgodzić się\nna zmianę dotychczasowej strategii147.\nStanowisko zmienił jednak też Slobodan Milošević, prezydent FRJ. W sytuacji, gdy, jak mówił amerykański podsekretarz stanu Strobe Talbott, „NATO,\nz nikim nie negocjuje, a na pewno nie z Miloševiciem. NATO żąda”148, prym\nw negocjacjach z władzami FRJ przejęli premier Rosji Wiktor Czernomyrdin\ni prezydent Finlandii Martti Ahtisaari. 2 czerwca 1999 roku osobiście przekazali\nMiloševiciowi listę żądań NATO149, które zostały przyjęte 3 czerwca 1999 roku\nprzez Skupsztynę (serbski parlament). 9 czerwca 1999 roku w bazie wojskowej\nkoło miejscowości Kumanova w Macedonii przedstawiciele NATO i armii jugosłowiańskiej zawarli porozumienie o warunkach wycofania wojsk serbskich\nz Kosowa i wejścia tam sił międzynarodowych KFOR (Kosovo Force). Umowa\nPrezydent Aleksander Kwaśniewski w wywiadzie z Bożeną Wawrzewską...\nJędrzej Bielecki, Pierwszy wyłom w sojuszu, „Rzeczpospolita”, 21 maja 1999.\n„Italy was the third largest contributor of aircraft to Operation Allied Force, and flew the\nfourth largest number of sorties”. John E. Peters, Stuart Johnson, Nora Bensahel, Timothy Liston,\nTraci Williams, European Contributions..., s. 21.\n„Zaczęliśmy też cichą dyskusję na temat możliwego wysłania tam wojska, jeśli okaże się,\nże kampania nalotów nie odniesie skutku przed zimą (…). Byłem gotów zgodzić się w razie konieczności, nadal jednak wierzyłem, że ataki lotnicze spełnią swoje zadanie”. Bill Clinton, Moje...,\nJadwiga Kiwerska, Gra o Europę..., s. 412.\nBill Clinton, Moje..., s. 787.\nzostała poparta przez rezolucję nr 1244 Rady Bezpieczeństwa ONZ, która oddała Kosowo pod administrację ONZ, pozostawiając je jednak w obrębie Serbii.\nNa mocy wspomnianego porozumienia 10 czerwca 1999 roku, czyli po 79 dniach,\nzakończono naloty NATO na FRJ. Niemal równocześnie do Kosowa wkroczyły\nsiły KFOR, rozpoczynając nowy rozdział w historii tego regionu.\nPolska była jednym z pierwszych państw, które podjęły decyzję o wysłaniu\nżołnierzy do służby w misji KFOR150. Polska Jednostka Wojskowa w siłach międzynarodowych KFOR, licząca 800 żołnierzy, weszła w skład Wielonarodowej\nBrygady Wschód w tzw. sektorze amerykańskim, wzdłuż granicy z Macedonią151.\nBył to konkretny dowód świadczący o wsparciu przez Polskę wysiłków pokojowych pod egidą NATO w Kosowie.\nJak stwierdził Maciej Pisarski, główny specjalista w Departamencie Ameryki Północnej MSZ, polskie poparcie dla działań NATO w Kosowie „zostało\ndocenione przez czołowych amerykańskich polityków i ekspertów jako dowód\npolitycznego przygotowania naszego kraju do członkostwa w NATO. Był to także ważny argument przeciwko krytykom rozszerzenia NATO, którzy starali się\nwykazać, iż nowi członkowie nie przyczyniają się do spójności Sojuszu. Polska\npotwierdziła swój wizerunek jednego z głównych partnerów USA w Sojuszu”152.\nChociaż ta nieco przesadna opinia dotycząca polsko-amerykańskiego partnerstwa odzwierciedlała raczej aspiracje polskich dyplomatów niż rzeczywistość,\nto z pewnością zdecydowane i konsekwentne poparcie dla USA w tym zakresie\nwyróżniało Polskę na tle innych, bardziej wstrzemięźliwych krajów Europy.\nNa początku lat dziewięćdziesiątych, gdy Amerykanie nie angażowali się w rozwiązywanie problemu byłej Jugosławii, polska dyplomacja wykazywała niewielką\naktywność wobec wydarzeń na Bałkanach. Nie próbowała lansować własnych\nkoncepcji pokojowych, lecz wspierała wysiłki międzynarodowe. Jak mówił ambasador Jerzy Chmielewski w kontekście konfliktu bałkańskiego, „Polska nadal\nwspierać będzie wysiłki międzynarodowe na rzecz jego rozwiązania, nie zamierza\nSzczegóły na temat uczestnictwa polskich sił w KFOR: Franciszek Kochanowski, Udział\nWojska Polskiego w misjach pokojowych, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2000”, s. 308.\nAndrzej Towpik, Polska w NATO – rok pierwszy, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej\n2000”, s. 26.\nMaciej Pisarski, Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2000”, s. 103–104.\npodejmować działań na własną rękę”153. Gdy jednak polskie władze musiały zająć\njednoznaczne stanowisko w tej sprawie, z zasady odzwierciedlało ono politykę\nkrajów UE. Z tego powodu pojawiały się zarzuty o brak samodzielnej, własnej\npolityki wobec byłej Jugosławii, ale szef dyplomacji starał się je odpierać.\nU schyłku lat dziewięćdziesiątych w obliczu kryzysu w Kosowie polska dyplomacja przyjęła odmienną strategię. Jej stanowisko, zgodne z polityką USA,\nbyło wyraźnie określone i znane opinii publicznej, a minister Bronisław Geremek\nz dużym zaangażowaniem uczestniczył w międzynarodowych wysiłkach na rzecz\nrozwiązania konfliktu kosowskiego. Polscy dyplomaci zdawali sobie sprawę z pojawiających się rozbieżności w stosunkach transatlantyckich na tle Kosowa i poprawa tych relacji była wysoce pożądana, ale nie na tym celu bezpośrednio się\nkoncentrowali. Wszystkie działania zostały podporządkowane realizacji priorytetów polityki zagranicznej, a szczególnie zbliżającej się akcesji do NATO. Aktywność polskiej dyplomacji w rozwiązywaniu konfliktu na Bałkanach rzeczywiście uznawano w stolicach państw sojuszniczych i w kwaterze głównej NATO\nza dowód świadczący o jej zdolności do podejmowania działań na rzecz realizacji\nW kolejnych latach wspólnota transatlantycka aktywnie angażowała się w zapewnienie pokoju na Bałkanach, a Polska – jako członek NATO od 1999 roku\ni UE od 2004 roku – wspierała te działania. Tylko dzięki obecności sił międzynarodowych udawało się utrzymać stabilność w Bośni i Hercegowinie, podzielonej\nna Republikę Serbską i Federację Muzułmańsko-Chorwacką, z których każda\nmiała własny parlament i rząd, przy równoczesnym istnieniu centralnego rządu i parlamentu. Polscy żołnierze służyli w misjach pokojowych w Bośni i Hercegowinie (IFOR, SFOR, „Althea”155), Kosowie (KFOR), a także w Macedonii\n(„Essential Harvest”, „Amber Fox”)156, w której niemal doszło do wojny domo153\nNotatka z rozmowy z chargé d’affaires Federalnej Republiki Jugosławii V. Stanimiroviciem,\nDepartament Europy I, Warszawa, 5 lutego 1994, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych,\nDepartament Europy Środkowej i Południowej 1994, nr zespołu 36/2001, wiązka 2.\nNa podstawie rozmowy z ambasadorem Jerzym M. Nowakiem (zob. przypis 18), przeprowadzonej 2 stycznia 2009 roku w siedzibie Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie.\nMisja „Althea” została rozpoczęta 2 grudnia 2004 roku po zakończeniu misji natowskich sił\nSFOR. Szczegóły na temat operacji „Althea”: Mateusz Gniazdowski (red.), Europejski protektorat?\nBośnia i Hercegowina w perspektywie środkowoeuropejskiej, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2008. Zob. także: www.euforbih.org; Javier Solana, Od wdrażania porozumienia\nz Dayton do integracji europejskiej, „Przegląd NATO”, zima 2004 (www.nato.int/docu/review/2004/\n„Rada Ministrów zaakceptowała wniosek do Prezydenta RP o przedłużeniu okresu użycia\nPolskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie sił NATO w Macedonii od 1 listopada do 31 grud-\nwej w 2001 roku. Radykalne przemiany na wewnętrznej scenie politycznej w Federalnej Republice Jugosławii nastąpiły w 2000 roku, prowadząc do odsunięcia\nod władzy Slobodana Miloševicia w wyniku przegranych przez jego zwolenników\nwyborów i masowych demonstracji. W kwietniu 2001 roku Milošević został wydany w ręce Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii i zmarł\nw więzieniu pięć lat później. W 2006 roku Serbia oddzieliła się od Czarnogóry\nw sposób pokojowy, co nie oznaczało jeszcze zakończenia procesu zmiany granic\nw tej części Europy. O uzyskanie niepodległości intensywnie starali się kosowscy\nPolska nie podejmowała inicjatyw zmierzających do rozwiązania problemu\nstatusu Kosowa, należącego de iure do Serbii, a jej polityka pozostawała zgodna\nz ustaleniami społeczności międzynarodowej i decyzjami organizacji międzynarodowych, zaangażowanych w stabilizację i odbudowę tej prowincji (ONZ\ni UNMIK, OBWE, UE, NATO)157. Zdaniem Wojciecha Stanisławskiego, „trudno\nmówić o współczesnej »polskiej polityce bałkańskiej«, która wykraczałaby poza\nniezwykle życzeniowe, ogólnikowe i formułowane z pozycji odległego obserwatora poparcie dla postępu procesów integracyjnych i członkostwa kolejnych\npaństw regionu w Unii Europejskiej”158.\nGdy trwała dyskusja o uznaniu niepodległości Kosowa, Polska „nigdy głośno\nswojego zdania nie wyrażała”159, ponieważ, jak mówił nieoficjalnie jeden z dyplomatów: „Kosowo nie jest dla nas priorytetem. Nasze stanowisko jest chyba\ntakie jak całej Unii”160. Jednak UE nie potrafiła zająć wspólnego stanowiska. Ostatecznie państwa UE uznały, że każde z nich samodzielnie zdecyduje, w zgodzie\nze swoją narodową praktyką i prawem międzynarodowym, o kształcie własnych\nnia 2001 r. Użycie polskiej jednostki w Macedonii jest konsekwencją decyzji Rady Północnoatlantyckiej z 26 września 2001 r. o podjęciu przez NATO operacji pokojowej »Amber Fox« przez trzy\nmiesiące. Poprzednia operacja »Essential Harvest« zakończyła się 26 września br. Polska jednostka licząca 25 żołnierzy pozostaje już poza granicami kraju od 1 października br. i na podstawie\nobowiązującej decyzji Prezydenta RP ma pozostać w Macedonii do końca miesiąca. Zasadniczymi zadaniami jednostki są: utrzymywanie łączności z obserwatorami zagranicznymi i wspieranie\nich w wykonywaniu ich zadań. Zgłaszając do Prezydenta wniosek o przedłużenie misji polskiego\nkontyngentu rząd zobowiązał się do wydzielenia na ten cel 360 tys. zł z ogólnej rezerwy budżetowej” (http://www.kprm.gov.pl/archiwum/1937_2372.htm).\nJacek Gajewski, Polityka Polski wobec regionu środkowoeuropejskiego, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2005”, s. 156.\nWojciech Stanisławski, Polska na Bałkanach Zachodnich – życzliwy, roztargniony kibic,\n„Polski Przegląd Dyplomatyczny”, marzec–kwiecień 2008, s. 18.\nAnna Słojewska, Oficjalnie przeciw jest już tylko Cypr, „Rzeczpospolita”, 11 grudnia 2007.\nrelacji z Kosowem161. Kilka krajów (m.in. Francja, Wielka Brytania, RFN) uznało\nniepodległość Kosowa już w lutym 2008 roku, podobnie jak Stany Zjednoczone,\nale niektóre nie zrobiły tego do dzisiaj, tj. do końca 2010 roku (m.in. Hiszpania,\nRumunia, Słowacja162). Warto zauważyć, że w tej sprawie nie było konsensusu\ntakże wśród polskich elit politycznych. Minister spraw zagranicznych Radosław\nSikorski złożył wniosek o uznanie niepodległości Kosowa już w lutym 2008 roku,\npodobnie jak większość państw członkowskich UE163, ale prezydent Lech\nKaczyński nie ukrywał, że w tej sprawie miał inne zdanie niż rząd164.\n„The Council notes that Member States will decide, in accordance with national practice\nand international law, on their relations with Kosovo”. Council Conclusions on Kosovo, 2851st\nExternal Relations Council meeting, Brussels, 18 lutego 2008.\nLista państw, które uznały Kosowo (http://www.mfa-ks.net).\n„Złożyłem wniosek o uznanie niepodległości Kosowa, tak jak zrobiła to większość państw\nczłonkowskich UE – powiedział Sikorski”. Sikorski złożył wniosek o uznanie niepodległości Kosowa,\n„Wprost”, 18 lutego 2008 (http://www.wprost.pl/ar/123958/Sikorski-zlozyl-wniosek-o-uznanie-niepodleglosci-Kosowa/).\nL. Kaczyński popiera serbską politykę wobec Kosowa, „Wprost”, 13 maja 2008 (http://www.\nWokół Stadionu Narodowego na Szczyt NATO powstanie betonowy\nPARA BELLUM, nr 1/2016 - Klub Poselski Nowoczesna