Dom sierot - Wikiźródła, wolna biblioteka\nTytuł Jak kochać dzieci\nDom sierotKorczak Janusz - Jak kochać dzieci. Dom sierot.pdf/4\n❋ ❋ ❋\nWARSZAWA 1920 KRAKÓW\n1. Technika prowadzenia internatu w jego drobnych a decydujących szczegółach zależna jest od budynku, w którym się mieści, i terenu, na którym go zbudowano.\nIle cierpkich zarzutów spada na głowy dzieci i personelu za błędy budowniczego, ile zbędnych utrudnień, pracy i udręki sprowadza niedopatrzenie w planie budowli. Jeśli możliwa jest przeróbka, ile trudu potrzeba, aby dostrzedz i o jej konieczności przekonać. Są błędy, których poprawić nie można.\nDom sierot zbudowany został pod znakiem nieufności do dzieci i personelu. Wszystko widzieć, wiedzieć, wszystkiemu zapobiedz. Ogromna sala rekreacyjna — to plac otwarty, rynek. — Jedna czujna osoba wszystko ogarnia. Toż samo — wielkie koszarowe sypialnie. Taki budynek ma duże zalety, pozwala szybko rozpoznać dziecko; właściwy dla kolonii letnich i dla centrali, skąd dzieci przechodziłyby do innych i inaczej budowanych internatów, nuży tem, że niema w nim „spokojnego kąta“. Hałas, rwetes, potrącanie się wzajemne, dzieci skarżą się i słusznie się skarżą.\nGdyby w przyszłości można było dobudować piętro, przemawiałbym za systemem hotelowym: korytarz i małe po obu stronach pokoje...\nPrócz pokoju izolacyjnego, pomieszczenia dla dziecka chorego, koniecznem jest udzielenie miejsca dla dzieci niedomagających. Nogę stłukło, głowa boli, w nocy nie spało, w gniewie podniecone, niech ma kąt zaciszny, samo lub z towarzyszem może spędzić czas pewien. Takie jedno plączące się, potrącane między rozbawionemi, rozżalone, osamotnione, budzi współczucie, niekiedy gniewa otoczenie...\nGdyby możni protektorowie wiedzieli, jaką trucizną dla instytucji jest nieodpowiedni pracownik, możeby raz na zawsze zrzekli się narzucania a bodaj tylko polecania, osób wprawdzie nieodpowiednich, ale „zasługujących na poparcie.“ System protekcyjny jest występkiem, przestępstwem.\n3. Rok budowy Domu Sierot był rokiem znamiennym. Nigdy lepiej nie rozumiałem modlitwy pracy i piękna realnego działania. Dzisiejszy kwadracik na planie, papierze, jutro przeobrażał się w salę, pokój, korytarz. Przywykły do sporów o poglądy, zasady, przekonania, tu byłem świadkiem budowania. Każda lotna decyzja była dyrektywą dla rzemieślnika, który ją ucieleśniał, na zawsze. Każda ideja musi być oszacowana, obliczona na koszt, na możność i celowość. I zdaje mi się, że niedokształconym jest wychowawca, który nie wie, że z drzewa, blachy, tektury, słomy, drutu można wykonać dziesiątki przedmiotów, ułatwiających, uproszczających pracę, oszczędzających czas drogocenny i — myśl. — Półeczka, tabliczka, gwóźdź, wbite w miejscu odpowiedniem, rozwiązują dotkliwe zagadnienie...\nDom miał być gotów w lipcu, niewykończony był w październiku. I oto w mroczne, dżdżyste popołudnie do pełnego rzemieślników gmachu, z hałasem, zziębnięte, podniecone, zuchwałe, uzbrojone w kije i pałki, przyjechały ze wsi dzieci. Rozdano im kolację i ułożono spać. Dawny przytułek mieścił się w wynajętym, nieodpowiednim lokalu, z przypadkowem umeblowaniem, zniszczoną odzieżą i niedołężną opieką głupiej gospodyni i sprytnej kucharki.\nLiczyłem, że wraz z nowem pomieszczeniem, nowemi warunkami i rozumną opieką, dzieci odrazu zaakceptują i nowy regulamin współżycia. A one wypowiedziały walkę, zanim zdołałem zdać sobie sprawę z sytuacji. Sądziłem, że kolonijne doświadczenie zabezpieczy mnie przed niespodziankami. Myliłem się. Po raz drugi spotkałem się z dziećmi, jako groźną gromadą, wobec której stałem bezsilny, po raz drugi w bolesnych doświadczeniach wykuwać się poczęły mocne i jasne prawdy.\nWobec żądań, dzieci zajęły stanowisko bezwzględnego oporu, którego słowo nie było w stanie złamać, a przymus budził niechęć. Nowy dom, o którym marzyły rok cały, stawał się nienawistny. Znacznie później dopiero zrozumiałem sentyment dzieci dla dawnego ich życia. W jego nieładzie, w cygańskiej nędzy warunków i nicości środków, było pole dla wolnej inicjatywy, polot pojedynczych, mocnych i krótkich wysiłków, fantazja bujnej swawoli, brawura mocnego czynu, potrzeba zaparcia się siebie, beztroska o jutro. Dzięki autoretytowiautorytetowi kilkorga, nagle zjawiał się porządek na krótko. Tu miał być stały ład z mocy bezosobowej konieczności. Oto dlaczego zbladły i zawiodły te dzieci, na pomoc których najbardziej liczyłem. I zdaje mi się, że wychowawca, zmuszony do pracy w bezładzie i ubóstwie środków, nie powinien zbytnio wzdychać do ładu i komfortu — są w nim duże trudności i znaczne niebezpieczeństwa.\n4. W czem przejawiał się opór dzieci? W drobiazgach, które zrozumieć może tylko wychowawca. Drobne to, nieuchwytne, a tem dokuczliwe, że liczne. Powiadasz, że nie wolno z chlebem odchodzić od stołu; jedno pyta się, dlaczego tak ma być, kilkoro chleb ukrywa, jedno wstaje manifestacyjnie: „nie zdążyłem zjeść“. — Nie wolno chować nic pod poduszkami i siennikami: „z kasetki mi zabiorą“. — Znajdujesz pod poduszką książkę, — „myślał, że książkę wolno“. — Zamyka się umywalnię: „Prędzej“. Odpowiedź: „zaraz wyjdę“. Dlaczego nie wiesza ręcznika? „Przecież muszę się spieszyć“. — Jedno się obraziło, troje naśladuje. — Podczas obiadu pogłoska, że w zupie był robak — zmowa: nie chcą jeść zupy. — Widzisz paru jawnych przewodników uporu i oporu, przeczuwasz kilkoro ukrytych. Widzisz podstępne psucie tego, co uważałeś za ustalone, spotykasz nieprzewidziane trudności w każdem zapoczątkowaniu. Wreszcie zatracasz świadomość, co jest przejawem przypadku, niezrozumienia, a co świadomie złej woli. — Ginie klucz, po chwili się znajduje; i słyszysz ironiczną uwagę:\n— Pan myślał pewnie, że to ja schowałem?\nTak jest: myślałeś...\nNa pytanie: „kto to zrobił?“. — otrzymujesz stałą odpowiedź: „nie wiemy“. — Kto„Kto wylał, stłukł, złamał?“ Tłomaczysz, że się nic złego nie stało, prosisz, by się przyznały. Milczenie — nie obawy, a spisku.\nBywało, że podczas przemowy głos mi się załamywał, i łzy bezradne napływały do oczu.\nTe ciężkie godziny musi przeżyć każdy młody wychowawca, każdy nowy wychowawca. Niech się nie zraża, niech przedwcześnie nie mówi: „nie umiem, nie można“. — Słowa pozornie tylko nie działają, zwolna budzi się zbiorowe sumienie, z dnia na dzień, zwiększać się będzie liczba zwolenników dobrej woli wychowawcy i rozumniejszego kierunku, wzmacnia się obóz stronników „nowego kursu“.\n — Dzieci: a. b. c. d. — pójdą, wezmą, zrobią — to i to.\nDochodzą wnet: e. f. g..\n— Czy ja też? — A ja? — A on?\nPowtarzasz, nie pomaga:\n— A ja, proszę pana?\n— Pójdziecie, dostaniecie...\nZnów pytania, hałas, zamieszanie.\n— Kiedy, — dokąd, — poco?\nPytania, domagania się, popychania — męczą i niecierpliwią. Ale inaczej być nie mogło. Bo nie wszystkie dzieci słyszały, nie wszystkie zrozumiały, nie wszystkie są dostatecznie pewne, że wiedzą dokładnie, wreszcie i wychowawca mógł w tumulcie coś przeoczyć.\nW chaosie spraw bieżących wychowawca musi wydawać nagłe, nieprzemyślane, nieopracowane a więc wadliwe zarządzenia, decydować szybko, więc zależnie od swego usposobienia i przytomności umysłu, zawsze coś nieprzewidzianego wypłynie w ostatniej chwili. — Tablica zrazu zmusza go, a potem przyzwyczaja, by zawczasu obmyślił plan każdego przedsięwzięcia. Wychowawcy nie umieją porozumiewać się z dziećmi słowem pisanem, — to wielki błąd.\nTam nawet, gdzie większość dzieci nie umie czytać, zawiesiłbym tablicę ogłoszeń: nie znając liter, nauczą się poznawać swe imię, poczują potrzebę, odczują zależność swą od tych dzieci, które czytają.\n„Jutro o godzinie 10-ej wyda się nowe ubrania. Ponieważ nie wszystkie ubrania są gotowe, nie dostaną ubrań: a, b, c, d... Stare ubrania odbiorą: f. i g...g...“\n„Kto znalazł lub widział kluczyk na czarnej tasiemce?“\n„Kto stłukł szybę w umywalni, niech się przyzna.“\n„Wczoraj w sypialni chłopców znów było brudno.“\n „Dzieci niszczą książki, rozrzucają pióra.“\n„Nie mówi się: jordyna, mówi się: jodyna.“\n„Za miesiąc będzie Wielkanoc. Prosimy dzieci, aby podawały pomysły i projekty, jak mile spędzić święta.“\n„Kto chce zmienić miejsce w sypialni (przy stole), niech zgłosi się jutro do klasy o godzinie 11-ej.“\nZawiadomienia, ostrzeżenia i prośby wywieszają teraz nie tylko wychowawcy, ale i dzieci. Czegoż tam niema. Tablica żyje. Dziwisz się, jak mogłeś bez niej istnieć.\n— Proszę pana, czy ja też?...\n— Zobacz na tablicy.\n— Nie umiem czytać.\n— Poproś tego, który umie...\nTablica daje pole do inicjatywy wychowawcy i dzieciom. Kalendarz, termometr, ważna wiadomość z gazety, obrazek, szarada, krzywa bójek, lista szkód, oszczędności dzieci, waga, wzrost. Jak przed wystawą sklepową, stanie przy niej dziecko, gdy ma czas i chęć — pogapi się. — Można wywieszać i — jakie są główne miasta, ile ludności ma miasto, jaka jest cena produktów spożywczych. — Nie przewidzisz wszystkiego...\nSkrzynka do listów.\nWychowawca, który uznał pożytek piśmiennego porozumiewania się z dziećmi, rychło przekona się o potrzebie skrzynki do listów.\nTablica daje wychowawcy nawykową, więc nie wymagającą wysiłku — odpowiedź: „przeczytaj“. — Skrzynka do listów daje możność odroczenia każdej decyzji w odpowiedzi: „napisz“.\nCzęsto łatwiej napisać, niż powiedzieć. Niema wychowawcy, któryby nie otrzymywał listów z pytaniem, prośbą, skargą, przeproszeniem, zwierzeniem. — Tak było zawsze, skrzynka rozumny zwyczaj utrwala.\nWyjmujesz wieczorem garść kartek, zapisanych niewprawnie, i właśnie, że w ciszy i spokoju, przeczytasz uważniej, pomyślisz nad tem, cobyś zlekceważył z braku czasu i myśli za dnia.\n „Czy będę mógł jutro wyjść, bo przyjechał brat mamy?“\n„Dzieci mi dokuczają.“\n„Pan jest niesprawiedliwy: wszystkim pan temperuje ołówki, a mnie pan nie chciał.“\n„Nie chcę spać przy drzwiach, bo mi się zdaje w nocy, że ktoś wchodzi“.\n„Ja się na pana gniewam“.\n„Nauczycielka ze szkoły mówiła, że już się lepiej sprawuję“.\n„Chciałbym pomówić o pewnej bardzo ważnej sprawie“.\nCzasem znajdziesz wierszyk bez podpisu: przypomniało się, napisał, nie miał z tem co robić, wrzucił do skrzynki.\nZnajdziesz anonim z niecenzuralnem wymyślaniem, czy pogróżką.\nSą listy codzienne, pospolite, są rzadkie i wyjątkowe. — Coś się stale powtarza — nie dziś, to jutro pomyślisz, jak uporządkować, zaradzić. — Nad treścią wyjątkowego listu dłużej podumasz.\nSkrzynka do listów uczy dzieci:\n1. czekać na odpowiedź: nie zaraz, nie na zawołanie.\n2. odróżniać drobne i przelotne żale, troski, życzenia, wątpliwości od ważnych. Napisanie wymaga decyzji (a i tak często dzieci pragną list wrzucony do skrzynki wycofać).\n3. uczy je myśleć, motywować.\n4. uczy chcieć, umieć.\n— Napisz i wrzuć do skrzynki.\n— Nie umiem pisać.\n— To poproś kogo, kto umie.\nZrazu popełniłem błąd, od którego pragnąłbym ustrzedz: chronicznych nudziarzy odsyłałem nie bez ironji do skrzynki. Zrozumiawszy szykanę, zupełnie słusznie obrażały się na mnie i na skrzynkę.\n— Wcale z panem nie można teraz mówić.\nPodobny zarzut słyszałem i od wychowawców: czy piśmienne porozumiewanie się z dziećmi nie jest zbyt oficjalne?.\nTwierdzę, że skrzynka nie utrudnia, a ułatwia ustne porozumienie się z dziećmi. Wybieram dzieci, z któremi dłuższa rozmowa, poufna, serdeczna, czy poważna — potrzebną jest, wybieram chwilę dogodną dla siebie i dla dziecka. Skrzynka oszczędza mi czas, dzięki niej dzień staje się dłuższy.\nTu miejsce na książkę kontroli, kto, kiedy i poco wychodzi na miasto i powraca, i — na księgę notarjalną. — Dzieci chętnie wymieniają, odstępują i sprzedają przedmioty swej drobnej własności. Nie powinniśmy niechętnie patrzeć na to, tem mniej zabraniać. Jeśli ten scyzoryk czy rzemyk jest własnością dziecka, czemu nie może zamienić na piórnik, magnes czy szkło powiększające? Jeśli obawiamy się oszukańczych tranzakcyj, sporów i waśni, wprowadźmy książkę notarjalną, która zapobiegnie nadużyciom. Jeśli dzieci są lekkomyślne i niedoświadczone, dajmy im możność nabycia koniecznego doświadczenia.\n(Ponieważ pamiętnikowi wychowawcy przypisuję znaczną wartość, przytaczam parę urywków z własnego pamiętnika:\n„Niesprawiedliwie rozgniewałem się dziś na jednego z chłopców. Niesprawiedliwie, bo nie mógł postąpić inaczej. Cóż mam czynić jednakże, jeśli obowiązkiem moim jest stać na straży równych praw dla wszystkich. Co powiedzianoby, jeślibym jednym pozwalał na to, za co drugich karcę?...“\n„Starsze dzieci zebrały się wieczorem w moim pokoju. Rozmawialiśmy o przyszłości. Czemu one się tak spieszą, tak bardzo chcą być dorosłe? Naiwne sądzą, że być starszym — to robić, co się chce. Nie widzą łańcuchów, które ciężą na naszej dojrzałej woli.“\n„Znów kradzież. Wiem, że gdzie jest sto dzieci, musi się znaleźć jedno nieuczciwe (czy tylko jedno?) A jednak nie mogę się z tem pogodzić. Czuję żal tak jakby do wszystkich.“\n„A oto się poprawił. Bałem się wierzyć przedwcześnie, — ale już od paru tygodni się przyglądam uważnie, — może znalazł sobie dobrego przyjaciela. — Oby już tak zostało.“\n„Znów dowiedziałem się o pewnej przykrej sprawie. Udaję, że nie wiem. Tak nieprzyjemnie ciągle tylko zrzędzić, ujadać, złościć się, śledztwa prowadzić.“\n„Dziwny chłopiec. Szanujemy go wszyscy. Mógłby mieć duży wpływ, a trzyma się zdala od wszystkich naszych przedsięwzięć. Dziwnie obcy i zamknięty w sobie. To nie egoizm, nie zła wola z jego strony; on nie może inaczej, a szkoda.“\n„Taki miły dzień. Wszyscy zdrowi, czynni, weseli. Tak jakoś wszystko szło dobrze, składnie, szybko. Oby dni takich wiele.“\nSzafa znalezionych rzeczy.\nWychowawca niechętnym okiem spogląda na zawartość kieszeni i szufladek dzieci. Czego tam niema: obrazki, pocztówki, sznurki, gwoździki, kamyki, gałganki, paciorki, pudełka, flaszeczki, szkiełka kolorowe, marki, ptasie piórka, szyszki, kasztany, wstążeczki, zasuszone liście i kwiaty, papierowe figurki, bilety tramwajowe, ułamki czegoś, co było, zawiązki tego, co ma być czemś dopiero. — Każdy drobiazg ma swoją często bardzo zawiłą historję i odmienne pochodzenie i różną wartość, uczuciowo bardzo cenne niekiedy. Są tu wspomnienia przeszłości i tęsknota przyszłości. — Mała muszelka jest marzeniem o podróży do morza, śrubka i kilka drucików — aeroplan, dumne rojenia o lotnictwie; oko dawno stłuczonej lalki — jedyna pamiątka po ukochaniu, którego już niema i nie będzie. Znajdziesz i fotografję matki i zawinięte w różową bibułkę dwa grosze od zmarłego dziadka.\nPrzybywają nowe przedmioty, część starych traci swoją wartość. Więc zamieni, daruje, potem pożałuje i odbierze.\nObawiam się, że wychowawca-brutal, nie rozumiejąc, więc lekceważąc, w gniewie, że drą się kieszenie i zacinają szuflady, zły na spory i niepokój, bo to ginie, to znajduje się — rozrzucane, bezładne, niekarne, — w przystępie złego humoru — zbiera te skarby do kupy i wrzuca śmiecie do pieca. Popełnia niesłychane nadużycie, barbarzyńskie przestępstwo. Jak śmiesz, chamie, rozporządzać się cudzą własnością? jak śmiesz potem żądać, by dzieci cośkolwiek szanowały i kogokolwiek kochały. Palisz nie papierki, a ukochanie tradycji i rojenie o pięknem życiu.\nZadaniem wychowawcy domagać się, by każde dziecko miało coś, co stanowi nie bezimienną własność instytucji, a jego, by miało dla tej własności bezpieczne ukrycie. — Jeśli dziecko położy do swej szufladki, musi być pewne, że mu nikt nie ruszy: bo dwa koraliki — to jego kosztowne kolczyki, papierek od czekoladki — to list zastawny rentjera, pamiętnik — to złożony w archiwum tajny dokument. — Mało tego: obowiązek każe, by ułatwić dziecku znalezienie tego, co zagubiło.\nWięc szafka oszklona dla znalezionych rzeczy. Każdy najdrobniejszy przedmiot ma właściciela. Czy coś leży pod stołem, czy zapomniane na oknie, czy nawpół przysypane piaskiem na podwórku — musi dostać się do szafki.\nIm w danym internacie jest mniej przedmiotów niczyich, a więcej drobnych własności, tem dotkliwiej uczujesz plagę ciągłego oddawania i odbierania znalezionych drobiazgów i skarg, że zginęło. — Jak przechowujesz to, co ci dają, jako znalezione? Kładziesz do kieszeni: przykład nieuczciwości.\nW Domu Sierot jest skrzynka dla znalezionych rzeczy. Dyżurny ze skrzynki przenosi je do oszklonej szafki, zwraca w oznaczonej godzinie.\nW okresie ostrej walki o porządek oddawałem do znalezionych rzeczy każdą wałęsającą się czapkę, fartuch, nie zawieszony na miejscu, książkę, pozostawioną na stole.\nPlaga prawnych, słusznych żądań dzieci: kajet, ołówek, stalówka, sznurowadło, igła, naparstek, guzik, mydło — od rana do wieczora. — Wiecznie im się coś kończy, łamie, urywa, zawsze czegoś potrzeba, — ani chwili spokoju.\nWięc sklepik — pokoik lub szafka bodaj, nawet szufladka tylko. — Ale wydajesz raz dziennie, w oznaczonej godzinie. Kto się spóźnił, zapomniał, musi czekać do dnia następnego. — Zresztą czy trzeba przekonywać?\nWydając zapisuje się, co kto kiedy otrzymał. — Jeśli zrobisz dziecku zarzut, że łamie stalki, masz możność potwierdzić faktami, cyfrą, porównać z innemi. — Pewne przedmioty wydaje sklepik bezpłatnie, inne po nizkiej cenie.\nWieszadło na szczotki.\nNależało dać nagłówek: dyżury. Wolałem napisać: wieszadło na szczotki, aby podkreślić, że dyżury nie mają wartości, o ile jednocześnie nie wywalczymy u społeczeństwa szacunku dla szczotki do zamiatania, ścierki, kubełka, śmietniczki.\nNarzędzia pracy ręcznej zdobyły sobie już pewien szacunek. I jakkolwiek książka nadal zajmuje stanowisko uprzywilejowane, już młotek, hebel, obcęgi wyszły z ukrycia, w ciemnym kącie, ze skrzynki pod łóżkiem, a maszynę do szycia wpuszczono na pańskie pokoje.\n Co miesiąc układa się i wywiesza nową listę dyżurnych. Czynność tę poprzedzają składane przez dzieci piśmienne podania.\n„Chcę zostać dyżurnym sypialni.“ — Chcę„Chcę sprzątać klasę i uważać na kąpielowe prześcieradła“ — „Chcę być dyżurną umywalni, a jak nie, to w szatni“. „Chcę być w klozecie i podawać przy ósmym stole.“\nKażdy dyżur ma kandydatów, którzy wcześniej zamawiają wakujące miejsca, umawiają się, zyskują zgodę; prowadzą się liczne układy. Zły dyżurny musi wiele się nabiegać, namartwić, naobiecywać, zanim zapewni sobie miejsce.\n— Nie chcę być z tobą, bo się kłócisz, bo się spóźniasz, boś leniwy.\nDziesiąta część tej wielkiej pracy wychowawczej nie dochodzi do naszej wiadomości. Każdy urząd ma swoje dobre i złe strony, każda praca wymaga zgodnego współżycia. Na nowym dyżurze otrzymuje dziecko szereg nowych i miłych wzruszeń, spotyka niespodziane trudności. To, że robi coś nowego, pobudza do wysiłków, ledwo zdąży się znużyć, zjawia się konieczność napięcia energji, aby zyskać prawo na upatrzone miejsce lub utrzymać się przy zajętem.\nOsiąga się tu zupełne równouprawnienie wieku i płci: młodszy a staranny szybko awansuje, chłopiec słucha się dziewczynki.\nGdzie jest na wspólnym terenie kilku dyżurnych, jeden jest starszy. Każde piętro ma swego odpowiedzialnego dyżurnego. Niema w tym podziale nic sztucznego. Zarządzanie pracą innych jest uciążliwym obowiązkiem, odpowiedzialność jest przykra. Niewtajemniczeni w naszą organizację wyrażali zarzuty z powodu tej gradacji. Każdy powinien sam się kontrolować; jednakże nie zawsze i nie wszystko dzieje się tak w życiu, jak być powinno. Niedbali, niesumienni i lekkomyślni pracownicy w pewnej odsetce spotykają się i wśród dzieci; zresztą nietylko kontrolować, ale nauczyć i pomóc ktoś musi. I tu wychowawca, chcąc mieć czas na dłuższe rozmowy z pojedynczemi dziećmi w poszczególnych przypadkach, powinien porozumiewać się z ogółem dzieci piśmiennie. Piętrowi i starsi dyżurni ważniejszych działów gospodarstwa zdają co wieczór sprawę ze swego dyżuru w składanych dzienniczkach.\nJakkolwiek w Domu Sierot część tylko dyżurów jest płatna, jestem zdania, że wszystkie powinny być płatne. Chcąc wychowywać dobrych obywateli, nie mamy potrzeby tworzyć idealistów. Dom Sierot nie robi łaski, opiekując się dziećmi, które nie mają rodziców, a zastępując w materjalnej opiece zmarłych rodziców, nie ma prawa nic żądać od dzieci. Dlaczego nie mamy możliwie wcześnie nauczyć dziecka, czem jest pieniądz, wynagrodzenie za pracę; aby czuło wartość niezależności, którą daje zarobek; aby poznało złe i dobre strony posiadania. Nie wychowa żaden wychowawca stu idejowców ze stu dzieci, samorodnie wyłoni się ich kilkoro, a biada im, jeśli nie będą umieli liczyć. Bo pieniądz daje wszystko, prócz szczęścia; daje nawet szczęście, i rozum, i zdrowie, i moralność. Naucz dziecko, że daje i nieszczęście, i chorobę, że rozum odbiera. Niech za zarobione pieniądze naje się lodów i niech je brzuch rozboli; niech przez dziesiątkę pokłóci się z przyjacielem; niech przegra, zgubi, niech mu ukradną; niech i pożałuje, że kupił, niech połakomi się na dochodowy dyżur i przekona, że nie było warto; niech zapłaci za wyrządzoną szkodę.\nZamiast wyjaśnień, podaję pamiętnik jednego z naszych utrapieńców, pisany do dziewczynki — opiekunki, wraz z jej uwagami:\nDnia 16 kwietnia.\nJabym chciał być stolarzem. Bo jak się będę szykował do podróży, będę mógł zrobić skrzynię i do skrzyni położyć różne rzeczy i ubranie i jedzenie, i kupię szablę i strzelbę. Jeżeli dzikie zwierzęta napadną, to się będę bronił. Gorąco kocham Helę, ale nie ożenię się z dziewczynką z domu sierot.\nUwagi opiekunki: Hela też cię lubi, ale nie bardzo gorąco, bo jesteś łobuz. Dlaczego nie chcesz się ożenić z dziewczynką z naszego zakładu?\n Ja nie chcę wziąć z naszego zakładu, bo się będę wstydził. — Jak już się będę szykował do podróży, żeby odkryć część świata, to się nauczę dobrze pływać nawet na oceanie. Pojadę do Ameryki, będę ciężko pracował, zarobię pieniądze, kupię samochód i przejadę moim samochodem całą Amerykę. A wpierw pojadę do dzikich ludzi i będę trzy tygodnie. Dobranoc.\nUwaga opiek: Dobranoc. — A będziesz do mnie listy pisywał?\nJa i R. rozmawialiśmy, jak nam było w domu. Ja powiedziałem, że mój ojciec był krawcem, a ojciec R. był szewcem. A teraz my tu jak w więzieniu jesteśmy, bo nie jesteśmy w domu. A jeżeli kto ojca i matki niema, to życie nic nie warte. Ja opowiedziałem, że ojciec posyłał mnie po guziki, a R. ojciec posyłał po gwoździki. I tak dalej. Bo zapomniałem.\nUw. op: Pisz wyraźniej.\nOtóż tak ma być. Jak wrócę z podróży, to się ożenię. Proszę mi poradzić, czy ja się mam ożenić z Dorą, Helą, czy Manią. Bo nie wiem, kogo wziąć za żonę. Dobranoc.\nUw. op: Dora powiedziała, że jesteś smarkacz, Mania się nie zgadza, a HalaHela się śmiała.\nPrzecież ja nie prosiłem, żeby się pytać, tylko napisałem, kogo kocham. Teraz się martwię i się wstydzę; przecież ja tylko napisałem, kogo kocham. Co teraz będzie? Przecież się wstydzę do nich dojść. — Proszę mi powiedzieć, przy jakim stole mam siedzieć, żebym się dobrze sprawował, i napisz mi jaką długą bajkę. I proszę nikomu nie pokazywać, bo ja się boję dużo pisać. I ja bardzo chcę wiedzieć, jak wygląda australijczyk, jak oni wyglądają.\nUw. op: Jak one się nie wstydzą, to i ty się nie wstydź. Bajek nie można pisać w małym kajeciku. Jeżeli cię wezmą, siedź przy trzecim stole. Australijczyka postaram ci się pokazać. Pamiętnika twojego nie będę pokazywała.\nMyślę, aby już mieć 12 lat — to będzie wielkie szczęście dla mnie. Jak będę wyjeżdżał, to się ze wszystkiemi pożegnam. Nie wiem, co mam pisać.\n Uw:Uw. op: Powiedziałeś, że masz tyle do pisania, że nie wiesz, czy ci wystarczy, a teraz nie wiesz, co pisać.\nProszę mi poradzić, bo mam straszne zmartwienie i nie mam czystego sumienia. Otóż takie zmartwienie, że na lekcji to ja nie wiem dlaczego, zawsze mam w myśli jedną wadę, ale się tę wadę boję zrobić. Oto żebym kradł. Ale ja nie chcę robić wszystkim zmartwienia i się staram, jak mogę, poprawić. Żeby o tej wadzie nie myśleć, ja myślę żeby podróżować. Dobranoc.\nUw:Uw. op: Bardzo dobrze zrobiłeś, że mi napisałeś. Pomówię z tobą, i poradzę cici. Ale się nie obrażaj, jak ja ci coś mówię.\nJa już się poprawiłem. Ja się przyjaźnię z G., on mnie już poprawił. I bardzo się staram. A dlaczego ja mogę wychodzić tylko co dwa tygodnie? Przecież ja jestem taki sam, jak inni, d aczegodlaczego oni mają być lepsi odemnie? I oni wychodzą co tydzień, a ja tylko co drugi. Ja chcę być taki sam, jak wszystkie dzieci. Babcia prosiła, żebym ja przychodził co tydzień, a ja się wstydzę powiedzieć, że ja nie mogę.\nUw. op: Wiesz dlaczego nie wolno ci wychodzić tak, jak wszystkim. Ja poproszę, ale wątpię czy to się uda.\nJa już i tak miałem zmartwienie, bo jak byłem wyrzucony ze szkoły, to miałem być wyrzucony z Domu Sierot, jak mnie nie przyjmą do szkoły. A teraz już chodzę znów do szkoły. Znam już 35 narodów. Mam książkę o podróżach. Prawdziwa książka. Ja bardzo chcę mieć jakieś pudełko. Proszę o odpowiedź.\nUw. op: Wyszukam lub postaram się o pudełko, to ci dam. A czy możesz mi napisać, do czego będzie ci służyło to pudełko?\nMnie to pudełko bardzo potrzebne, bo mam dużo rzeczy, i listy i książeczki, i bardzo dużo różnych rzeczy potrzebnych. Teraz ja się już z nikim nie przyjaźnię, bo ja się nie mam z kim przyjaźnić. Czy jak ten kajecik się skończy, czy ja dostanę nowy kajecik? Ja nieładnie pisałem, bo proszę na dwóch linjach. Będę pisał wszystko, zapisywał zmartwienia, co złego zrobiłem, o czem myślę i różne, bardzo dużo ciekawych rzeczy mam do pisania...\nChłopiec miał lat dziewięć, opiekunka — dwanaście.\nNa możność porozumienia się z dziećmi trzeba zapracować. — To samo nie przychodzi! — Dziecko musi wiedzieć, że wolno i że warto szczerze głos zabierać, że nie wywoła gniewu i niechęci, że zostanie zrozumiane. Mało tego: musi być pewne, że nie będzie wyśmiane lub posądzone o chęć przypodobania się — przez kolegów. — Posiedzenie wymaga czystej i dostojnej atmosfery moralnej. — Niema bardziej bezcelowej komedji, jak urządzanie wyborów i głosowań, które mają wypaść w duchu dla wychowawcy pomyślnym.\nPrócz tego, dzieci muszą nauczyć się techniki prowadzenia posiedzeń. Nie jest łatwo radzić gromadą.\nJeszcze jeden warunek. Przymus uczestniczenia w obradach i głosowaniach jest niesłuszny. Są dzieci, które nie chcą brać udziału w obradach — czy zmuszać?\n— Gada się i gada, a porządku nie ma.\n— Poco się zbierać, kiedy i tak pan zrobi, jak sam zechce.\n— Co to za posiedzenia, kiedy nikt nie może nic powiedzieć, bo się śmieją albo gniewają.\nTej krytyki nie należy lekceważyć ani za podyktowaną przez złą wolę tłomaczyć. Słusznie dzieci krytyczniejsze się żalą...\nJeśli dziś surowo sądzę posiedzenia, to że w początkach swej pracy w Domu Sierot przeceniałem ich wartość, błądziłem nadużywaniem słowa.\nBądź co bądź, posiedzenia poruszają zbiorowe sumienie gromady, wzmacniają poczucie wspólnej odpowiedzialności, pozostawiają ślad. — Ostróżnie z tem jednakże. — Niema i być nie może koleżeństwa i solidarności bezwzględnej w gromadzie. — Z jednym łączy mnie tylko wspólny dach nad głową i ranny dzwonek na wstawanie, z drugim — wspólna szkoła, z trzecim — upodobania, z czwartym — przyjaźń, z piątym — miłość. — Dzieci mają prawo żyć grupami i pojedynczo, własnym wysiłkiem i własną myślą.\nInstytucja wychowawcza bez gazety wydaje mi się bezładnem i beznadziejnem dreptaniem i zrzędzeniem personelu, kręceniem się w kółko bez kierunku i kontroli dla dzieci, czemś dorywczem i przypadkowem, bez tradycji, bez wspomnień, bez linji rozwojowej na przyszłość.\nGazeta jest mocnem ogniwem, spaja tydzień z tygodniem i wiąże dzieci, personel i służbę w jedną nierozdzielną całość.\n Gazetę odczytuje się wobec wszystkich dzieci.\nKażda zmiana, ulepszenie, reforma, każde niedomaganie i skarga znajdują w gazecie swój wyraz.\nMożna to omawiać w paru wierszach krótkiej kronikarskiej wzmianki, w artykuliku, lub w artykule wstępnym.\nMożna zanotować tylko:\n„A pobił się z B.“ Albo: „Coraz częściej zdarzają się bójki. Oto znów mamy do zanotowania bójkę A z B. Nie wiemy o co się pobili, ale czy koniecznie każdy spór musi kończyć się bójką?“ — Albo: „Precz z pięścią“ „Trzeba z tem raz skończyć“ — pod sensacyjnym nagłówkiem omawia się sprawę.\nGazeta dla wychowawcy, który ma zrozumieć dziecko i siebie, jest doskonałym regulatorem słów i czynów. Gazeta jest żywą kroniką jego pracy, wysiłków, błędów, trudności, które zwalczał. — Gazeta jest legitymacją jego zdolności, świadectwem działania, obroną wobec możliwych zarzutów. Gazeta jest naukowym dokumentem nieocenionej wartości.\nMoże niezadługo seminarja wprowadzą wykłady dziennikarstwa wychowawczego.\nJeśli nieproporcjonalnie wiele miejsca poświęcam sądowi, to w przeświadczeniu, że sąd może się stać zawiązkiem równouprawnienia dziecka, prowadzi do konstytucji, zmusza do ogłoszenia — deklaracji praw dziecka. Dziecko ma prawo do poważnego traktowania jego spraw, do sprawiedliwego ich rozważania. Do tej pory wszystko zależne było od dobrej woli i dobrego czy złego humoru wychowawcy. Dziecko nie miało prawa do protestu. Despotyzmowi trzeba kres położyć.\nJeżeli ktoś zrobi coś złego, najlepiej mu przebaczyć. Jeżeli zrobił coś złego, bo nie wiedział, to już wie teraz. Jeżeli zrobił coś złego nienaumyślnie, będzie w przyszłości ostrożniejszy. Jeżeli robi coś złego, bo mu się trudno przyzwyczaić, będzie się starał. Jeżeli zrobił coś złego, bo go namówili, już się nie będzie słuchał.\nWyroki zapadają zgodnie z kodeksem, przyczem sekretarz ma prawo za zgodą sędziów oddawać niektóre sprawy na rozpatrzenie Radzie Sądowej lub na posiedzenie sądowe, aby rozpatrzone były przy wszystkich, żeby wszyscy słyszeli i dokładnie wiedzieli. Sekretarzem sądu jest wychowawca. Wyroki zapisuje się do książki i odczytuje przy wszystkich. Niezadowoleni z wyroku mogą sprawy swe składać do ponownego rozpatrzenia, nie wcześniej jednak jak po upływie miesiąca.\nRada Sądowa składa się z wychowawcy i dwóch sędziów, wybieranych przez głosowanie tajne na przeciąg trzech miesięcy.\nRada Sądowa prócz wyroków, wypracowuje prawa, obowiązujące wszystkich.\nPonieważ sędziowie Rady mogą też mieć sprawy, wybiera się pięciu sędziów do Rady sądowej, z nich sądzi tylko trzech sędziów.\nSekretarz nie sądzi, tylko zbiera zeznania, odczytuje je podczas posiedzeń. Sekretarz prowadzi tablicę sądową, księgę zeznań i wyroków, tablicę szkód, zawiaduje funduszem strat, prowadzi krzywą wyroków, redaguje gazetę.\nOpieka sądu nad porządkiem.\nJeżeli ktoś się spóźnia, hałasuje, przeszkadza, nie kładzie rzeczy na miejsce, nie przestrzega kolei, śmieci, zanieczyszcza dom, wchodzi tam, dokąd wstęp jest wzbroniony, dokucza, kłóci się i bije, ten psuje porządek. Trzeba pomyśleć co robić.\nSąd może przebaczyć, powiedzieć, że źle postępuje, lub prosi Radę, żeby pozwoliła parę razy lub kilka razy na miesiąc uchylić się od regulaminu.\nRada może mu dać czas, by pomyślał nad sobą.\nRada może jednemu pozwolić na coś, czego nie wolno nikomu: niech będzie wyjątkiem.\nOpieka nad spełnieniem obowiązku.\nKto nie chce się uczyć albo pracować, kto robi wszystko niedbale, ten sobie szkodzi i nikomu nie przynosi pożytku.\nJeżeli sąd nie pomaga, trzeba zwrócić się do Rady. — Może on chory, może dać czas, by się przyzwyczaił, może go zupełnie uwolnić od pracy?\nOpieka nad ludźmi.\nRóżni ludzie są razem. Ten mały, tamten duży; jeden silny, drugi słaby; ten mądry; ów mniej mądry; jeden wesoły, drugi smutny; jeden zdrów, drugiego coś boli. Sąd czuwa, żeby duży nie krzywdził małego, a mały żeby nie przeszkadzał starszemu. Żeby mądry nie wyzyskiwał, nie wyśmiewał głupszego. Żeby kłótliwy nie dokuczał, ale i jego żeby nie drażnili. Żeby wesoły nie robił głupich żartów ze smutnych.\nSąd musi czuwać, żeby każdy miał co mu potrzebne, żeby niebyło nieszczęśliwych i zagniewanych.\nSąd może przebaczyć, ale też może powiedzieć, że ktoś postąpił niesłusznie, źle, bardzo źle.\nOpieka nad własnością.\nOgród, podwórze, dom, ściany, drzwi, okna, schody, piece, szyby, stoły, ławki, szafy, krzesła, łóżka, — jeżeli nie dbać, będą zepsute, zniszczone, brudne i brzydkie. Tak samo palta, ubrania, czapki, chustki do nosa; talerze, kubki, łyżki, noże — jeżeli się gubi, drze, łamie, tłucze — to przecież szkoda. Tak samo książki, kajety, pióra, zabawki — należy szanować i nie niszczyć.\nCzasem strata jest mała, czasem duża, czasem zmartwienie drobne, czasem wielkie.\nKto wyrządził szkodę, zapisuje się do sądu, który rozważa, czy stratę ma sam ponieść czy szkodę pokryć z funduszu sądowego.\nTo samo dytyczydotyczy prywatnej własności dzieci.\nOpieka nad zdrowiem.\nChoroba, kalectwo i śmierć — są to wielkie nieszczęścia. Nową szybę można wstawić, zgubioną piłkę można kupić; ale co zrobić, jeżeli komu wybiją oko?\nJeżeli nawet nieszczęście się nie stało, trzeba żeby wszyscy pamiętali, że należy być ostrożnym.\nRada Sądowa postanawia, jak długo na tablicy sądowej ma wisieć ogłoszenie o nieszczęśliwym wypadku lub chorobie z powodu nieostrożności.\nNie wiadomo, kto to zrobił. Nikt nie chce się przyznać. Jeżeli się bardzo starać, zawsze można się dowiedzieć. Ale jak nieprzyjemnie szukać, śledzić, podejrzewać. Jeżeli się coś stanie, a nie wiadomo kto zrobił, podaje się do sądu niewiadomego, jest sprawa, sędziowie sądzą, a wyrok wywiesza się na tablicy sądowej. Jeśli to jest czyn, który hańbi zakład cały, Rada postanawia przyszyć czarną żałobną plamę na zakładowym sztandarze.\nJeżeli coś powtarza się często, i nie można wszystkich sądzić, trzeba pomyśleć co robić.\n— Wszyscy się spóźniają. Nikt nie wiesza czapek.\nNieprawda, nie wszyscy, ale wielu. Jeden robi to parę razy na tydzień, inny raz na miesiąc. Ale prawdą jest, że jest nieporządek.\nRada postanawia wywiesić krzywą lub coś innego przedsiębierze, aby nie było nieładu.\nKtoś jeden nie może się przyzwyczaić, ktoś jeden wyłamuje się z pod prawa. Probowano — nic nie pomaga. Co robić? — Czy jeżeli jednemu pozwolimy na to, co wszystkim zabronione albo uwolnimy od tego, co wszystkim nakazane, czy stanie się coś złego?\nRada Sądowa może zrobić kogoś wyjątkiem do czasu, kiedy sam poprosi, że już nie chce. Rada postanawia, czy tych wyjątkowych umieszczać na tablicy sądowej.\n§§ 1 — 99.\nJest 99 paragrafów uniewinniających, lub takich, które mówią: sąd sprawy nie rozważał. I po sprawie jest tak jakby sprawy nie było, lub też ślad winy zobowiązuje, by oskarżony starał się więcej tego nie robić.\nSąd nie mówi, że on zawinił, nie daje nagany, nie gniewa się, ale uważając § 100 za najmniejszą karę, wlicza ją do krzywej wyroków sądowych.\nParagraf dwieście głosi:\nTrudno, stało się. Każdemu może się zdarzyć. Prosimy, żeby tego nie robił więcej.\nTrzysta mówi: on źle zrobił.\nJeżeli przy stu i dwustu sąd prosi, żeby tego więcej nie było, tu żąda, żeby się to nie powtarzało.\nCzterysta — duża wina.\nCzterysta mówi: zrobiłeś bardzo źle lub: postępujesz bardzo źle.\nParagraf czterysta — to ostatnia próba, ostatnia chęć oszczędzenia winnemu wstydu, ostatnie ostrzeżenie.\nParagraf 500 mówi:\n— Kto popełnił taki czyn, kogo tak bardzo nie obchodzą nasze prośby i żądania, ten nie szanuje siebie albo nie dba o nas. Więc i my nie mamy możności go oszczędzać.\nWyrok z imieniem i nazwiskiem ogłasza się w gazecie na pierwszej stronicy.\nSąd wywiesza wyrok na tablicy sądowej na tydzień i ogłasza w gazecie.\nJeżeli przysądzono § 600, bo ktoś stale robi to samo, można wywiesić jego krzywą na dłużej, ale zamiast całego imienia i nazwiska, podaje się tylko pierwsze litery.\nPrócz tego, co przynosi w skutkach § 600 — treść wyroku przesyła się rodzinie.\nBo być może, że trzeba go będzie wydalić. Więc należy rodzinę uprzedzić. Jeżeli odrazu powiedzieć: „zabierzcie go sobie,“ rodzina mieć może żal, że nie uprzedzono, ukrywano.\nParagraf 800 głosi: sąd nie pomaga. Może pomogłyby kary, których używano dawniej w zakładach wychowawczych, ale u nas ich niema.\nDajemy tydzień czasu do namysłu. Przez ten tydzień ani on podawać do sądu nie może ani jego do sądu podawać nie będziemy. Zobaczymy, czy i na jak długo się poprawi.\nWyrok ogłasza się w gazecie wywiesza na tablicy i zawiadamia rodzinę.\nParagraf 900 głosi:\n„Straciliśmy nadzieję, by on mógł się sam poprawić.“\nWyrok ten mówi:\n„Nie wierzymy mu.“\n„Obawiamy go się.“\n„Nie chcemy mieć z nim nic do czynienia.“\nInnemi słowy, § 900 wydala z zakładu. — Może on jednak pozostać, jeżeli go ktoś weźmie na swoją odpowiedzialność. Wydalony może powrócić, jeżeli znajdzie opiekuna.\nOpiekun odpowiada przed sądem za wszystkie jego winy.\nOpiekunem może być wychowawca albo jedno z dzieci.\nParagraf tysiączny głosi:\nKażdemu wydalonemu przysługuje prawo po upływie trzech miesięcy ponownego zwrócenia się z prośbą o przyjęcie.\nJak w szpitalu każdy chory ma krzywą gorączki, tablicę choroby i zdrowia, tak na tablicy sądowej wisi krzywa zdrowia moralnego zakładu, — i można wiedzieć, czy dzieje się dobrze czy źle.\nJeżeli sąd wydał na posiedzeniu cztery wyroki po 100 (100 x 4 = 400) sześć wyroków po 200 (200 x 6 = 1200) i jeden § 400, to razem będzie: 400 + 1200 + 400 = 2000, i na krzywej odnotujemy, że w tym tygodniu wyroki skazujące dały 2000.\n§ 1. — Sąd oznajmia, że A. cofnął swą skargę.\n§ 2. — Sąd uważa oskarżenie za bezsensowne.\n§ 3. — Sąd nie wie, jak było naprawdę, więc zrzeka się sądzenia sprawy.\n§ 4. — Sąd wyraża przekonanie, że nic podobnego już się nie powtórzy, więc nie sądzi sprawy.\nUwaga: na paragraf ten musi oskarżony wyrazić zgodę.\n§ 5. — Sąd zrzeka się sądzenia sprawy w przewidywaniu, że przewinienia te znikną niezadługo same.\n§ 6. — Sąd odkłada sprawę na tydzień.\n§ 7. — Sąd przyjął do wiadomości zawiadomienie o winie.\n§ 8. — ...\n§ 9. — ...\nSąd pochwala — dziękuje — wyraża żal.\n§ 10. — Sąd w czynie A. widzi nie winę, a przykład obywatelskiej odwagi (dzielności, prawości, uczciwości, szlachetnego porywu, szczerości, dobroci serca).\n§ 11. — Sąd dziękuje, że A. zawiadomił go o swej winie.\n§ 12. — Sąd przeprasza, że trudził wezwaniem do sądu.\n§ 13. — Sąd wyrażając żal, że tak się stało, nie wini jednak A.\n§ 14. — ...\n§ 15. — ...\n§ 16. — ...\n§ 17. — ...\n§ 18. — ...\n§ 19. — ...\nSąd nie widzi winy.\n§ 20. — Sąd uznaje, że A. spełnił swój obowiązek (postąpił tak jak należało).\n§ 21. — Sąd uważa, że A. miał prawo tak postąpić (powiedzieć).\n § 22. — Sąd uważa, że A. miał słuszność.\n§ 23. — Sąd uważa, że A. nie ubliżył B.\n§ 24. — Sąd uważa, że A. powiedział prawdę.\n§ 25. — Sąd uważa, że A. nie zrobił nic złego.\n§ 26. — ...\n§ 27. — ...\n§ 28. — ...\n§ 29. — ...\nSąd składa winę na warunki — przypadek — na wielu — na innego.\n§ 30. — Sąd uznaje, że A. nie mógł inaczej postąpić.\n§ 31. — Sąd składa winę na warunki — przypadek, nie winiąc A. za to, co się stało.\n§ 32. — Ponieważ wielu czyniło to samo, byłoby niesłusznie potępiać jednego.\n§ 33. — Sąd za to, co uczynił A., składa odpowiedzialność na B.\n§ 34. — ...\n§ 35. — ...\n§ 36. — ...\n§ 37. — ...\n§ 38. — ...\n§ 39. — ...\n§ 40. — Sąd uważa, że B. nie powinien gniewać się na A.\n§ 41. — Sąd prosi, by przebaczono.\n§ 42. — ...\n§ 43. — ...\n§ 44. — ...\n§ 45. — ...\n§ 46. — ...\n§ 47. — ...\n§ 48. — ...\n§ 49. — ...\nSąd przebacza, bo nie widzi złego zamiaru.\n § 50. — Sąd przebacza A., który mógł nie wiedzieć lub nie rozumiał, a wyraża nadzieję, że to się nie powtórzy.\n§ 51. — Sąd przebacza A., który niezupełnie rozumiał, a wyraża nadzieję, że to się nie powtórzy.\n§ 52. — Sąd przebacza A., który nie wiedział, że tak się stanie (zrobił to nienaumyślnie, przez nieostrożność, przez omyłkę, przez zapomnienie).\n§ 53. — Sąd przebacza A., bo on nie miał zamiaru ubliżyć B., (zrobił przykrość).\n§ 54. — Sąd przebacza A., bo to był żart (głupi żart).\n§ 55. — ...\n§ 56. — ...\n§ 57. — ...\n§ 58. — ...\n§ 59. — ...\nSąd przebacza, zważywszy okoliczności, łagodzące winę.\n§ 60. — Sąd przebacza A., bo zrobił to (powiedział) w gniewie, a jest porywczy, ale się poprawi.\n§ 61. — Sąd przebacza A., bo zrobił to przez upór, ale się poprawi.\n§ 62. — Sąd przebacza A., bo zrobił to przez fałszywą ambicję, ale się poprawi.\n§ 63. — Sąd przebacza A., bo jest kłótliwy, ale się poprawi.\n§ 64. — Sąd przebacza A., bo postąpił tak z obawy, ale chce być mężniejszy.\n§ 65. — Sąd przebacza A., bo jest słaby.\n§ 66. — Sąd przebacza A., bo postąpił tak dlatego, że mu dokuczano.\n§ 67. — Sąd przebacza A., bo postąpił tak przez brak zastanowienia.\n§ 68. — ...\n§ 69. — ...\n§ 70. — Sąd przebacza, bo A., poniósł już karę za swój czyn.\n 71§ 71. — Sąd przebacza, bo A. żałuje, że tak postąpił.\n71. — ...\n72§ 72. — ...\n73§ 73. — ...\n74§ 74. — ...\n75§ 75. — ...\n76§ 76. — ...\n77§ 77. — ...\n78§ 78. — ...\n79§ 79. — ...\nądSąd probuje przebaczyć.\n80§ 80. — Sąd przebacza A., bo jest zdania, że poprawić go może tylko dobroć.\n§ 81. — Sąd probuje wydać wyrok uniewinniający.\n§ 82. — Sąd przebacza, nie tracąc nadziei, że A. się poprawi.\n§ 83. — ...\n§ 84. — ...\n§ 85. — ...\n§ 86. — ...\n§ 87. — ...\n§ 88. — ...\n§ 89. — ...\n§ 90. — Sąd przebacza, zważywszy, że A. tak bardzo chciał, że mu mocy nie starczyło, by się powstrzymać.\n§ 91. — Sąd przebacza, bo A. jest u nas niedawno i nie może zrozumieć porządku bez kar.\n§ 92. — Sąd przebacza, bo A. niezadługo nas opuści, więc sąd nie chce, by odszedł od nas z żalem.\n§ 93. — Sąd przebacza A., bo uważa, że zepsuła go zbytnia życzliwość i pobłażliwość ze strony wszystkich; Sąd ostrzega A. że wszyscy są równi wobec prawa.\n§ 94. — Sąd uwzględnia gorącą prośbę przyjaciela (brata, siostry) i przebacza A.\n§ 95. — Sąd przebacza A., bo był wśród sędziów głos, który się tego uparcie domagał.\n § 96. — Sąd przebacza A., bo A. nie chce powiedzieć tego, co mogłoby mu służyć za usprawiedliwienie.\n§ 97. — ...\n§ 98. — ...\n§ 99. — ...\n§ 100. — Sąd nie przebaczając, stwierdza, że A. uczynił to, o co jest oskarżony.\n§ 200. — Sąd uznaje, że A. postąpił niesłusznie.\n§ 300. — Sąd uznaje, że A. źle postąpił.\n§ 400. — Sąd uznaje, że A. bardzo źle postąpił.\n§ 500. — Sąd uznaje, że A. bardzo źle postąpił. — Wyrok ma być ogłoszony w gazecie.\n§ 600. — Sąd uznaje, że A. bardzo źle postąpił. Wyrok ma być ogłoszony w gazecie i wywieszony na tablicy.\n§ 700. — Sąd uznaje, że A. bardzo źle postąpił. Wyrok ma być ogłoszony w gazecie, wywieszony na tablicy i zakomunikowany rodzinie A.\n§ 800. — Sąd pozbawia A. praw na przeciąg tygodnia, wzywa rodzinę, by się z nią porozumieć. Wyrok ogłasza się w gazecie.\n§ 900. — Sąd szuka dla A. opiekuna. O ile opiekun nie znajdzie się w ciągu dwóch dni, A. będzie wydalony. Wyrok ogłasza się w gazecie.\n§ 1000. — Sąd wydala A. z zakładu. Wyrok ogłasza się w gazecie.\nDodatki do wyroku.\nb) Sąd dziwi się, że A. sam nie doniósł o tem.\nd) Sąd występuje do Rady i prosi, aby zapobiegła temu w przyszłości.\ne) Sąd prosi Radę, aby pozwoliła wyroku nie wykonywać.\nf) Sąd wyraża obawę, że A. może wyrosnąć na szkodliwego człowieka.\ng) Sąd wyraża nadzieję, że A. wyrośnie na dzielnego człowieka.\n Trzy razy powiesiliśmy kartkę.\nNa pierwszej kartce było napisane:\n„Kto wczoraj spóźnił się, proszę zapisać się do sądu.“\nZapisało się 13.\nNa drugiej kartce — w parę dni później — było napisane:\n„Kto wyszedł bez zawiadomienia, proszę podać się do sądu.“\nZapisało się 6.\nNa trzeciej kartce — w parę dni później — było napisane:\n„Kto wczoraj hałasował w sypialni, proszę podać się do sądu.“\nZapisało się 15.\nW ten sposób nazbierało się 34 spraw, które sąd rozpatrzył na pierwszem posiedzeniu.\nSąd wszystkim przebaczył.\nWe wstępie do sądu koleżeńskiego napisano:\n„Jeżeli ktoś zrobi coś złego, najlepiej mu przebaczyć.“\nI sąd przebaczał.\nTylko 19 razy sąd powiedział:\nTylko dziesięć razy sąd powiedział:\n— Paragraf 100.\nTylko sześć razy:\n— § 200.\nTylko dwa razy:\n— § 300.\n— § 400.\nWiemy: są tacy, którym się nie podoba, że sąd za wiele przebacza.\nW naszym kodeksie jest § 1.\nParagraf pierwszy głosi:\n„Skarga została cofniętą“.\nTo znaczy, że ten, kto podał do sądu, sam przebacza.\n Ze wszystkich paragrafów ten pierwszy paragraf powtarza się najczęściej.\nByło 120 spraw, gdzie jeden podawał drugiego. — I tu 62 razy ten, kto podał do sądu, sam potem przebaczył.\nSą tacy, którzy mówią:\n— Co to za kara — sto, albo dwieście?\nDla jednych to jest kara, a dla drugich — nie.\nJeżeli się na kogoś gniewać, to też nie kara;\n— No to co? Wykrzyczeli mnie, gniewają się na mnie — ale to mnie nic nie obchodzi.\nSą tacy, którzy tak mówią.\nBywa i tak, że jeżeli kto zostaje wyrzucony za drzwi, zamknięty w klasie, a nawet obity, — też powie:\n— No to co? — stałem sobie za drzwiami, — siedziałem sobie w kozie godzinę, — wcale mnie nie bolało.\n— Kto mówi, że § 100 nie jest karą, niech odpowie, ale szczerze: czy chce mieć sprawę i dostać § 100, albo 200, — czy nie chce?\nJeżeli § 100 nie sprawia wielkiej przykrości, my właśnie chcemy, żeby się wszyscy dobrze sprawowali, nie chcąc mieć małej kary, małej przykrości.\nMy nawet chcemy, żeby się wszyscy dobrze sprawowali bez obawy, bez gniewu, bez sądu. I tak może będzie w przyszłości.\n§ 100 — jest karą, — każdy to rozumie. A kto mówi inaczej, ten albo się nie zastanowił, albo nie chce powiedzieć prawdy.\nIm dłużej będzie sąd istniał, im bardziej się odzwyczaimy od gniewów, bur i kar, tem większe znaczenie będzie miał nie tylko paragraf 100, ale i te paragrafy, które przebaczają.\n— O każde głupstwo zaraz do sądu podawać.\nI to niezupełnie jest słuszne.\n Nie zawsze wiemy, czy kto nie podał siebie albo kogoś do sądu na żarty.\nJest paragraf drugi, który mówi:\n„Sąd uważa, że nie warto się trudzić rozważaniem podobnych spraw.“\nNa 261 spraw sąd tylko cztery razy uznał, że nie warto sądzić sprawy. Tylko 4 razy! I tu jednak nie możemy powiedzieć, czy to był żart, niemądry żart.\nCzasem drobna sprawa bardzo boli. Różni są ludzie. Jeden płacze nad tem, z czego drugi się śmieje.\nSprawa o przezywanie — czy to głupstwo, czy nie? — Niby głupstwo, a ile się przez nie łez wylało.\nMieliśmy 43 sprawy o przezywanie. I byli tacy, którzy bardzo cierpieli, — bo trudno powiedzieć, co jest niewinnem przezwiskiem, a co — dokuczaniem albo gorzej — prześladowaniem.\nCzy to drobna sprawa, jeżeli kogoś żartem wodą obleją albo zabiorą coś i drażnią się i nie chcą oddać? — Jeżeli jestem w dobrym humorze, sam się będę śmiał; ale jeżeli mam zmartwienie, — żart mnie gniewa, boli, — mam przecież prawo dziś nie chcieć żartów, albo — nie z każdym żartować.\nDopiero miesiąc istnieje sąd. Nie wszyscy jeszcze rozumieją. Jesteśmy pewni, że będzie coraz mniej spraw — takich sobie, że sąd zdobędzie szacunek.\n— Jakiś tam malec będzie mnie sądził.\nPo pierwsze, sędziów jest pięciu, i między nimi zawsze się znajdzie jeden starszy. Po drugie, nie każdy mały jest głupi. Po trzecie, do sądzenia potrzebna uczciwość, a uczciwym może być i mały także.\nMoże nieprzyjemnie starszemu, że go mały sądzi. Ale sąd nie jest dla przyjemności.\n— Nieprzyjemnie być sędzią — rozlegały się głosy.\nWierzymy, że tak jest. I dlatego właśnie wybiera się sędziów przez losowanie. I taki sposób jest lepszy od głosowania.\nByła wielka obawa: czy sąd poradzi sobie, jeśli spraw będzie zbyt wiele? — Teraz obawy tej niema. Sąd może w ciągu godziny albo najwyżej dwóch godzin — załatwić sprawy z całego tygodnia, choćby ich było 100 i więcej. A przecież wiadomo, że początek zawsze jest trudny.\nSprawa 67. — Spóźniła się, wracając od rodziny. Dlaczego? — Ma jedną tylko ciotkę i nikogo więcej. Nie chodziła do ciotki, bo nie lubiła jej. Dlaczego, nie nasza rzecz. Wreszcie poszła, pogodziła się z rodziną, wyszła z kuzynką na przechadzkę, — usiadły na trawie, — rozmawiały. Zapomniała, że trzeba wrócić do domu. Sąd przebaczył.\nSprawa 160. — Na frontowe podwórko wolno wychodzić tylko w pewnych godzinach. Jedna ze starszych dziewczynek wychodzi na frontowe podwórko, dyżurny młodszy chłopiec zabrania. Jej się to nie podoba, nie chce słuchać młodszego. Co on ma zrobić? Podaje do sądu. Sąd głowy nie urwie. — Przebaczy, ale wyrazi nadzieję, że się to więcej nie powtórzy. A taka nadzieja sądu obowiązuje.\nŻartowali, gonili się, aż jeden drugiego mocno uderzył kijem. Mocno ręka go bolała — zapisał do sądu, przestała boleć — dał paragraf pierwszy.\nMoże się komu i śmieszną wyda ta sprawa. Obaj załatwiali się w klozecie, jeden przez omyłkę, nieumyślnie oblał drugiego, a tamten naumyślnie na niego narobił. § 200.\nWiele kłopotu ma z nim piętrowa. To zapomina, to go szukać trzeba, to niedbale sprząta. Groziła wiele razy, że do sądu poda. Nie pomogło. Wreszcie straciła cierpliwość, podała do sądu. Ale przebaczyła: może się poprawi.\nDyżurni zamiatają wieczorem podwórko. Jeden z nich ma jeszcze klozet sprzątnąć, obaj mają nogi myć przed spaniem. A tu ich na żart zamykają na podwórzu i otworzyć nie chcą. § 100.\nZawsze się spóźnia. Mówi jej dyżurna, żeby już wyszła z umywalni, a ta złości się, nie słucha, przezywa: „chce mi się” — powiada, — „masz złość do mnie.“\nI tu po paru dniach przebacza się, ale na razie podanie do sądu zastępuje kłótnię. § 1.\nHałasował rano przed budzikiem, — podał się do sądu. Sąd przebacza, prosi żeby tego więcej nie było. § 32.\nGazeta sądowa № 9.\nNie boją się. —\nSąd nie pomaga. Sądu się nie boją, — takie głosy często się słyszy.\nWięc jedni nie chcą podawać do sądu, więc ukrywają przed sądem. Drudzy dają paragraf pierwszy, bo sąd i tak nic nie zrobi. Trzeci wreszcie powiadają „podaj mnie, dużo się boję.“\nI co raz więcej spraw nie dochodziło do wiadomości sądu. Aż wreszcie H. wyrzucony z dyżuru, ani sam nie uważał za potrzebne się podać, ani nikt z tych, którzy o tem wiedzieli, że go wyrzucono, — nie podał. — Nie tylko H., ale i starsze dziewczynki, a potem i chłopcy — przestali się podawać.\nSąd cudów nie robi, ale tych cudów nie robi ani prośba, ani groźba, ani gniew, ani kij. — I tam, gdzie są kary, są tacy, co mówią:\n— No to co? Wcale mnie nie bolało?\nI nie poprawiają się, ale się psują, ordynarnieją.\n— Nie pomaga. Więc co robić, — mam ciągle podawać do sądu?\nWięc cóż? Czy taka wielka praca?\nCh. zaczepiany był z początku ciągle i przez wszystkich, podawał, śmieli się z niego, drażnili, a on podawał. Wreszcie przestali się czepiać, więc przestał podawać.\nJestem pewien, że gdyby złego dyżurnego w ciągu dwóch tygodni codziennie po trzy razy podawać do sądu, — musiałby się wreszcie poprawić. Tylko piętrowe były za leniwe, żeby zapisać, wygodniej się złościć, kłócić, załamywać ręce, że rady sobie dać nie mogą. Bo podając do sądu, narażone są na to, że sąd może nie przyznać im słuszności, bo uważają się za nieomylne, bo często, zamiast łagodnie powiedzieć, zaczynają się kłócić, — bo nie mają cierpliwości parę dni poczekać.\nZa wiele jest złości, dlatego sąd służył za narzędzie zemsty. Ta złość żądała, by podanego już co najmniej powiesić zaraz, — i dlatego § 4 albo 100 nie wystarczał nikomu.\nKiedy w lecie mówiliśmy o złości, jeden z chłopców napisał:\n— Jak jestem zły, tobym zabił.\nSąd nie zabijał nikogo, więc mieli do niego pretensje.\nByły i inne żale:\n— Sąd wysłuchuje jedną stronę, a drugiego nie słucha.\nJeżeli mały podał starszego, starszy nie przychodził, chociaż go wzywano. Na to nie było sposobu.\nWogóle starsi nie przychodzili do klasy, chociaż prosiło się, aby weszli.\nLekceważenie sądu było dowodem, że go nie zrozumiano zupełnie. Było gorzej: nie rozumiejąc, lekceważono i wyśmiewano.\nSądzenie było dla jednych zabawą, dla drugich — nieprzyjemnym obowiązkiem, z którego chciano się wykręcić.\n — NaumylśnieNaumyślnie podaję coś do sądu, żeby nie być sędzią.\nTo było albo nieprawdą, albo brzydkiem oszustwem.\nSąd zamiast uczyć prawdy, uczył kłamstwa, zamiast uczyć szczerości, uczył krętactwa, zamiast wyrabiać odwagę, rozwijał tchórzostwo, zamiast budzić myśl, rozleniwiał.\nNiewiadomych było coraz więcej, nikt się nie przyznawał. Dlaczego? — Jeżeli nie bali się sądu, dlaczego się ukrywali? — Łazi po cudzych kasetkach, ale niema odwagi powiedzieć: „to ja.“ Zabrał pióro, nie boi się sądu, ale nie powie: „ja wziąłem.“\nGorzej było: złościli się na tych, którzy mówili, że im coś zginęło. Doszło do tego, że jeśli komu coś zabrano, bał się przyznać, bo i tak wiedział, że nie znajdzie, tylko będzie miał niepotrzebne przykrości.\nWięc jedni zamiast poszukać, podają niewiadomego, a drudzy — porządni — nie podają, bo się boją.\nA paragraf pierwszy?\nPodał do sądu, zapomniał o co podał. Człowiek który umie myśleć, powiada sobie:\n— Jeżeli nie pamiętam nawet o co podałem, powinienem dać paragraf pierwszy. Poco czas zabierać, poco trudzić niepotrzebnie?\nNie przychodzą. Nie dają paragrafu pierwszego? — Dlaczego? — Bo nie rozumieją, że ktoś nie kazał i pilnuje i grozi, tylko — że tak być powinno.\nA zeznania sądowe?\nCzęsto wstyd było słuchać, wstyd było zapisywać. A przecież tak łatwo było powiedzieć:\n— Postąpiłem niesłusznie.\nTrzy razy, tylko trzy razy na 1950 spraw.\nZdawało się, że dzięki sądowi dorośli mogą nabrać szacunku dla dzieci; nie, przeciwnie, nawet ci, którzy mieli ten szacunek, — tracili go.\nByło gorzej jeszcze: sędziowie zmawiali się, żeby albo nie skazywać, albo sądzić łagodnie. — Bo tak wygodniej. — Wreszcie doszło do tego, że sędzia uderzył sędziego, że sądził tak, jak mu nakazywało sumienie.\n Nieuczciwie grał § 100.\nObmawiał §§ 60 i 200.\nSpóźniał się § 70, 82.\nWtrącał się § 100.\nNiepoprawny; a jednak nie było odważnego, któryby się ośmielił dać mu § 800 i tem samem odebrać mu prawo korzystania z sądu.\nGazeta sądowa № 19.\nPół roku mieliśmy sąd bez Rady. Trzeba było naprzód wypróbować sąd, — potem rozszerzyć i ulepszyć.\nSąd sam nie wystarczał. Mając 100 spraw tygodniowo, musiał ważniejsze sprawy załatwiać z braku czasu niedbale.\nRada Sądowa pracuje już 10 tygodni, rozpatrzyła 70 spraw, czyli 7 spraw tygodniowo.\nDo R. S. oddaje się sprawy takie:\n1. Wszystkie sprawy o spóźnianie się od rodzin.\n2. Sprawy, gdzie oprócz paragrafu, potrzebne jest wydanie jakiegoś prawa obowiązującego dla wszystkich.\n3. Sprawy o odszkodowanie pieniężne, (stłuczona szyba, zniszczenie czegoś).\n4. Sprawy, w których grozi wyrok wyższy, niż 500.\n5. Jeżeli ktoś w jednym tygodniu ma tyle spraw, że trzeba je wszystkie rozważyć razem.\n6. Sprawy trudniejsze, gdzie trzeba dokładnie i długo wypytywać obie strony, żeby się dowiedzieć, kto ma słuszność.\nSekretarz sądu mówi:\n— Oddajmy tę sprawę Radzie.\nNajczęściej sędziowie się zgadzają. W paru przypadkach sędziowie orzekli, że mogą sami osądzić.\nBywa, że ci, którzy mają sprawę, sami proszą, aby sprawę ich sądziła Rada. Sekretarz zgadza się na to, ale niezawsze.\nNa razie jeszcze to jest niedość uregulowane, ale się o tem myśli.\nH., mały chłopiec, miał już bardzo wiele spraw. Nie pomagają żadne wyroki. — Jawnie śmiał się z sądu, rozpuścił się niemożliwie, — dowiódł wyraźnie, że sam sąd, tylko sąd — nie pomagają wcale. Były dwie drogi: albo orzec, że sąd jest nic niewart i zamknąć sąd, albo jego jednego wykluczyć z sądu.\nPodany znów do sądu, ordynarnie obraził sąd — i za obrazę sądu podany został do Rady.\nH. zeznał, że sąd go złości, że go drażnią ciągłem podawaniem do sądu, że mu ciągle grożą, — gdzie się ruszy, co powie, zaraz słyszy:\n— Podam cię do sądu!\nWreszcie wyprowadzony z cierpliwości, powiedział na A. i na sąd tak ordynarnie:\n„Nie chcę sądu, wolę dostawać za uszy i po łapach.“\nZupełnie zrozumiałe: woli bezkarnie wojować i jeden raz na sto dostać po łapach, niż poprawić się i stosować się do przepisów, które wszystkich obowiązują.\nSędziowie Rady podzielili się na dwa obozy. Jedni chcieli jeszcze ten raz przebaczyć. Inni żądali § 900. — Wreszcie otrzymał H. — § 800 — H. na tydzień wykluczony został z sądu — i w ciągu tygodnia miał to, czego sobie życzył:\n1. w sobotę nie dostał pończoch, bo się spóźnił na rozdawanie pończoch.\n2. w niedzielę dostał po łapach, bo nie chciał sprzątać.\n3. we wtorek dostał za uszy, za awanturę przy obieraniu kartofli.\nZa to, jako wykluczony z sądu, nie miał ani jednej sprawy.\nPrócz tej sprawy miał H. jeszcze drugą: że na starszą dziewczynkę głośno i długo, przy gościach, wołał — ordynarnem przezwiskiem. — Ponieważ otrzymał już § 800, sąd przebaczył mu, dając § 60.\nNiekarny, kłótliwy, leniuch. Zawsze ma słuszność w swem przekonaniu, za każdą, zwróconą mu uwagę — obraża się. Zły dyżurny, niesumienny pracownik.\n Przez niego zupa była rzadka, brakowało 20 f. kartofli. — § 90.\nJest już na posadzie.\nJuż była skarga, że leniwy\nNie pytając się o pozwolenie, wzięła nożyczki, które stanowią prywatną własność wychowawczyni, zarzuciła je, w ciągu 4 tygodni ani razu nie dochodzi się usprawiedliwić, nawet nie szuka ich. § 400.\nJeszcze 3 sprawy rozpatrzyła Rada na pierwszem posiedzeniu.\n1. Dyżurny I. nie chciał zebrać śmieci § 55.\n2. Piekli kartofle w kotłowni § 41.\n3. Spóźnia się na dyżur. § 30.\nJedną tylko sprawę miała Rada w drugim tygodniu.\nChłopiec czyta książki podczas obiadu i kolacji, na zwrócone mu uwagi nie odpowiada.\nZapytany przez R. S. czy chce być wyjątkiem, by Rada pozwoliła czytać podczas posiłków, odpowiada, że stanowczo nie chce. § 4.\nZ powodu spraw o nieporządek przy kasetkach, sekretarz daje projekt.\nI. zupełnie skasować kluczyki, niepotrzebne wobec tego, że nie zabezpieczają tajemnicy zawartych w kasetkach przedmiotów, albo\nII. wyznaczyć dyżurnych odpowiedzialnych, którzy przy oddzielnym stoliku siedzieliby koło szafy od rana do wieczora, albo\nIII. zamknąć szafę na klucz i otwierać parę razy dziennie na godzinę, albo\nIV. wyśledzić bezczelnego szkodnika.\nRada projekt odrzuciła, Niewiadomemu dała § 3 (niewiadomo, jak to było), gdyż:\n 1. wiele dzieci pozwala dochodzić innym do kasetek podczas swej nieobecności\n2. dzieci trzymają wspólnie książki i wyjmują je często bez wiedzy właściciela\n3. niekiedy przez pomyłkę dochodzą do cudzych kasetek.\nGdyby nie Rada Sądowa, możeby naprawdę szafę zamknięto i byłaby niewygoda.\nJeden B. ma 8 spraw.\nOsiem spraw w ciągu tygodnia.\n1. Dziewczynka stoi sobie spokojnie, on zaczyna pchać i bić. — Podam do sądu. — To podaj. — I dalej popycha i bije. § 63.\n2. Dziewczynka trzyma list. — B. wyrywa jej list, biega z listem po sali, grozi, że podrze. § 63.\n3. Siedzi sobie chłopiec. B. zaczyna go ciągnąć, pchać, szarpać. § 63.\n4. Stoi dziewczynka przy koszu. B. kładzie jej kosz na głowę. § 63.\n5. Rano bawi się z nim jeden z chłopców, wieczorem nie chce. B. łazi za nim, zaczepia, spokoju nie daje. „Rady sobie z nim dać nie mogłem.“ § 63.\n6. Dochodzi do dziewczynki:\n— Chcesz, żebym cię zbił?\nNie chce się odczepić, bije, zrzuca z krzesła. § 63.\n7. Dochodzi do dziewczynki:\n— Miałaś świerzbę?\nŁazi za nią i mówi, że miała świerzbę. § 63.\nPonadto podany, że źle się sprawuje w zajęciu. „Targuje się o robotę, na każdą uwagę ma sto odpowiedzi, do wszystkiego się wtrąca, nieposłuszny. § 93.\nB. wyszedł ze swych spraw cało, bo skarżący ujęli się za nim.\n„B. nie jest zły chłopak, ale dokuczliwy, natrętny, bez ambicji. Kiedy mu się mówi: „odejdź — odczep się“, to ani nawet myśli odejść, — śmieje się i dalej zaczepia. — Tak to jest niegłupi, czasem przyjemnie z nim porozmawiać. — B. mówi, że mu smutno, bo nie ma nikogo prawdziwie życzliwego, ktoby chciał mu pomóc być innym. W sklepie zawiele mu przebaczają, więc się rozpuścił, ale się już poprawi.\nSprawa dwóch małych o złe zachowanie się przy stole § 81.\nSprawa dwóch średnich o samowolne opuszczenie szkoły § 41 — 50.\nSprawa o niesprawiedliwe świadectwo, wydane dyżurnemu przez piętrową. — Rada orzekła, że należy się mu rehabilitacja.\nCzwarty tydzień dał tylko trzy sprawy, z nich, jedną o zarzucenie w pralni lub szwalni — chustki do nosa.\nW kotłowni dwaj chłopcy spalili dwie pary drewniaków i jedną parę butów. Kazała im spalić gospodyni.\n— Niesłusznie. Można je było zreperować.\n— Były do niczego.\n— Nawet najgorsze buty można zreperować.\n§ 33: chłopcy spełnili dane im polecenie — nie ich wina.\nW niedziele chłopcy wchodzą do szwalni, żeby przyszyć guziki i t. p. — Jeden wziął bawełnę, której brać nie wolno, drugi chciał szyć kieszeń, chociaż miał jedną całą kieszeń, co zupełnie wystarcza.\n— Mówią mu: wyjdź. A on: patrzcie no ją, zabroni mi, rozkazywać mi będzie, właśnie, że przyszyję — co mi zrobisz?\n— Chciała mnie wypchnąć, jak psa. Niektórzy mają po dwie kieszenie — była malutka dziureczka.\nW wyniku sprawy, pierwszy dostał § 40, drugi — § 200, postanowiono, by reperacje odbywały się w sali rekr. nie w szwalni, starsza szwalni powinna pisać książeczkę tak jak piętrowe, należy sprawdzić czy istotnie nie lepiej szyć bawełną, niż złemi nićmi.\nZnalazł się drugi, który nienawidzi sądu.\nG. ma 5 spraw.\nHałasuje w sypialni. Nie chce się rozebrać, dochodzi do różnych łóżek, rozmawia głośno; jeśli mu zwrócić uwagę, nic sobie z tego nie robi. „W umywalni śpiewa i gwiżdże; jeśli mu powiedzą: „przestań,“ mówi:\n— Podaj mnie do sądu.\nJako dyżurny, robi co chce, obraża się i nie sprząta albo niedbale sprząta. Jak mu się podoba, tak się zachowuje. — Kłamie: mówi, że wymiótł kurz z pod pieców, a to nieprawda.\nPodany do sądu, nie przychodzi złożyć zeznań: „jak mi się spodoba, to pójdę.“\nLeży chłopiec chory:\n— Dlaczego leżysz, co ci jest?\nNie otrzymał odpowiedzi, więc go zbił.\nA oto jak się G. tłomaczy:\n— Nie cierpię, nienawidzę sądu, nie chcę mieć nic z sądem do czynienia. Tłomaczyć się nie chcę ani ustnie ani piśmiennie, bo wiem, że często nie mam słuszności. Wszyscy mnie straszą sądem, to mnie najbardziej złości. Niech podają, ale niech nie straszą. § 700.\nSąd nie jest miły — to prawda. Ale też nie dla zabawy został wprowadzony. Zadaniem jego stać na straży prawa i porządku, — sąd ma za cel, by wychowawca nie był zmuszony, jak pastuch czy fornal, ordynarnie kijem i krzykiem zmuszać do posłuszeństwa, a spokojnie i rozumnie — rozważać, radzić i oceniać wspólnie z dziećmi, które lepiej często wiedzą, kto ma słuszność, lub też w jakim stopniu nie ma słuszności. Zadaniem sądu awantury zastąpić — pracą myśli, wybuchy zmienić na wychowawcze oddziaływanie.\nPrzy grze w Domino.\nDawniej, kiedy na kogoś mówiono: „szachraj“, nie wiedzieliśmy dlaczego. Teraz kiedy wolno grać na cukierki i na pieniądze, coraz częściej napływają sprawy o nieuczciwą grę. Bo to co robiono potajemnie, teraz odbywa się jawnie i pod kontrolą sądu. — Dlaczego zabraniać wszystkim, jeśli szachrajów jest trzech albo czterech. I co pomoże zakaz, jeśli skontrolować nie można, czy grają w domino czy warcaby tak tylko, czy na cukierki. A czy kto przegra irysy, które musi kupić, czy pieniądze — też wszystko jedno. Jedni pożytecznie wydają pieniądze, bo są rozsądni, ci grają rzadko, ci uczą się ostrożności; a lekkomyślni i głupcy głupio wydają i głupio przegrywają. Może ktoś, jeśli przegra w grze z szachrajem markę, będzie ostrożny i kiedy dorośnie, nie przegra całego majątku, albo cudzych pieniędzy, bo i tak bywa czasem.\nPierwsza sprawa o nieuczciwą grę tak się skończyła, że jednemu małemu zabroniono grać w ciągu miesiąca, ale że to było za długo, skrócono na jego prośbę zakaz gry do dwóch tygodni.\n§3. — niewiadomo, jak to było. Te sprawy zawsze są bardzo trudne do sądzenia.\nUregulowano dwie ważne sprawy: odnoszenie bielizny na strych, i wydawanie zabawek. Uczyniono pierwszy krok w celu uporządkowania modlitwy.\n— Zawsze mam wiele przykrości, kiedy trzeba zanieść bieliznę. Chłopcy nie chcą nosić, albo niechętnie noszą. Jeden zmęczony, drugi nie ma czasu, trzeci później pójdzie. Niestety tak się złożyło, że podałam tego, który częściej nosi, niż inni. Stało się zaś tak dlatego, że do tych, którzy zawsze odmawiają, już wcale nie dochodzę. Rozgniewało mnie, że powiedział, że zmęczony, a wiedziałam, że nie jest zmęczony, bo już pół godziny, jak wrócił ze szkoły.\n— Poco się mam tłomaczyć? I tak powiedzą, że jestem winien, bo zawsze się tylko wierzy dziewczynkom. Nie lubię chodzić na strych, bo przerywają czytanie albo zabawę, a przytem ona robi taką minę, która mnie złości. — Ja się zresztą podejmuję zawsze zebrać chłopców do noszenia, my to już sami będziemy robili. Tylko niech ona nie pomyśli, że to robię, bo mnie podała do sądu. § 5.\n— Grali w domino. Mówię: „chodźcie trzepać serdaki.” Odpowiedzieli, że już trzepali, a on nie trzepał, ale jest zmęczony. — Po dziesięciu minutach przyszedł. Ale już było za późno.\n— Byłem z listem na Marszałkowskiej № 99. Grałem w domino — chciałem skończyć partję. Będę już trzepał, żeby nie nazywano mnie leniuchem § 4.\n— Podałem do sądu, bo już rady sobie dać nie mogę. Biorą zabawki i nie oddają, zostawiają na stole, gubią numery loter. i kamienie warcab. Mam wiele przykrości z tego powodu.\n— Jak coś wziąć, to zaraz ktoś zamawia. Szedłem sprzątać klasę, więc pożyczyłem na ten czas. Nie wiedziałem, że zgubi.\n— Ja wziąłem loter. obrazkową, nagle wołają mnie na kąpiel. Więc musiałem schować do kasetki, bo nie miałem komu oddać. § 40 i 50.\nKółko pożyt. Rozr. ułożyło na prośbę Rady Sądowej następujący Regulamin:\nI. W loteryjkę i domino wolno grać na cukierki, pocztówki i pieniądze tylko w soboty i piątki od 4½.\nII. Wolno odejść, gdy się ma przegranych 30 f.\nIII. Przegrać wolno najwyżej 50 f.\nIV. Dłużnicy winni zwrócić pieniądze w ciągu tygodnia.\nV. Znaczone domina muszą być skasowane.\nVI. Kto bierze domino, winien dbać o porządek:\na) żeby papierków nie było pod stołem\nb) żeby loter. była na czas zwrócona\nc) umawiać się, czy grają na 4 czy 5\nd) odpowiedź. za zagubione numery\nUwaga: po 6 wydaje się warcaby.\nNie wolno brać zabawek na 15 minut przed zwrotem.\nZwracać należy na 5 minut przed posiłkiem.\n— On zawsze błaznuje przy stole, a podczas modlitwy robi takie miny, że wszyscy muszą się śmiać. Jest miły i wesoły, ale podczas modlitwy powinien się przyzwoicie zachowywać.\nSekretarz proponował Radzie wydanie prawa o usuwaniu z sali podczas modlitwy tych, którzy niewłaściwie się zachowują, — na przeciąg tygodnia.\nRada uchwaliła odłożyć tę sprawę do czasu, gdy nowy chłopiec zacznie odmawiać modlitwę.\nOskarżony dostał § 4. —\nSędzia przed sądem.\nWylosowano go: miał sądzić. Nie przyszedł — nie chciało mu się.\n1. bo potem mają pretensję, że za surowe kary dali, albo niesprawiedliweniesprawiedliwe.\n2. bo nie lubi sądu, nie chce mieć z sądem do czynienia.\nSekretarz proponuje § 50 i wykluczenie z losowania na 1 do 3 miesięcy...\nNie rozumie, że sądzenie nie jest przyjemnością, a społecznym — może przykrym — obowiązkiem.\nNie rozumie, że sąd może istnieć tylko w tym razie, jeśli będą sędziowie.\nNie rozumie, że: „nie lubię — nie chcę“ — to nie znaczy: „nie będę.“ Bo każdy człowiek musi często robić to, czego robić nie chce, nie lubi.\nJeżeliby Sąd był bez wartości, nikt by się nie zwracał, jeżeli się zwracają, to znaczy, że przynosi pożytek — więc obowiązkiem każdego ułatwiać a nie — utrudniać pracę.\n„Mówią, że za surowo, że niesprawiedliwie, — mogą poraz drugi zwrócić się do sądu, mogą apelować. — Na 3000 spraw, sądzonych od początku — były dopiero 4 apelacje. — Kto nie plecie tylko, co mu ślina do ust przyniesie, a dba o sprawiedliwość wyroku, ten może po czterech tygodniach ponownie sprawę swą oddać sądowi. Niedbali i niemądrzy tego nie robią, — wolą się złościć.\nWiele spraw rozstrzygało się nadal poza sądem. Przekonanie, „że lepiej pomówić,“ niż o byle co wytaczać procesy; było tak zakorzenione, że walczyć z niem nie było sposobu. Obniżało to autorytet sądu. Jeżeli dzieci starsze nie uznają sądu, jeżeli szereg ważniejszych spraw nie dochodzi do sądu — sąd jest czemś pośredniem między zabawą a — odczepnem załatwieniem tych spraw, z któremi niewiadomo co robić. — Zamiast: „daj mi spokój“ — nowa formuła brzmiała: — „podaj do sądu.“\nZarzut, że sąd„sąd nie pomaga, bo się sądu nie boją, bo sobie z sądu nic nie robią“ — rozbrzmiewał dokuczliwie i unicestwiająco. Podkreślić należy, że działo się tak w internacie, gdy oficjalnie kar żadnych nie było.\nMówiąc o karach, mamy zawsze na myśli rózgi, kozę, pozbawienie jedzenia i t. p., zapoznając fakt, że kara — krzyk, gniew, „bura,“ groźba, zmiana stosunku wobec dziecka z przyjaznego na wrogi — jest dotkliwą karą.\nFatalnem dla sądu było „pieniactwo“ malców. Za „byle co“ podawali. Połowa spraw — to drobne zatargi nielicznej grupki najmłodszych. Śmiejąc się, że mały X czy mała Y jest stałym klijentem sądu, utrwalano nastrój drwiny. „Podaj mnie do sądu“ — było stałą formułą odpowiedzi na słuszną pretensję. — Ograniczyć w jakiś sposób ilość spraw, — nasuwała się pozorna konieczność.\nPowiedzieć, że „głupstw“ nie wolno podawać do sądu? Z całą stanowczością twierdzę, że tego robić nie wolno. I rzecz dziwna: jeśli z początku sędziowie skłonni byli wszystkie sprawy małych lekceważyć, nawet wszystkie sprawy o uderzenie, przezywanie, przeszkadzanie, szybko jednak uznali słuszność poglądu, że sprawdzianem ważności sprawy jest doznana przykrość, jest poczucie krzywdy, którą ma skazujący. —\n— Dlaczego stłuczona szyba jest ważną sprawą, a zniszczenie prywatnej własności dziecka ma być „głupstwem.” — Czy oszustwo w grze w kasztany nie jest karygodną nieuczciwością dlatego tylko, że grają na kasztany, a nie na pieniądze?\nGra w kasztany dawała dużą ilość spraw, była źródłem niezliczonej ilości sporów. — Co robi w takich wypadkach wychowawca? — Zabrania grać! — Zabraniając popełnia gwałt, zabraniając, pozbawia dzieci niewinnej rozrywki, zabraniając, utrudnia sobie poznanie dzieci w hazardzie, gdzie najłatwiej ujawniają się te cechy charakteru, które mają olbrzymie znaczenie w życiu, jak: lekkomyślność, chciwość, porywczość, nieuczciwość i t. p. Zakaz gry byłby, zdaniem mem, równą krzywdą dla wychowawcy i dzieci. Gra w kasztany była pierwszą szkołą praworządności dla małych. Działy się zrazu rzeczy niesłychane: Przegrał 100 kasztanów i oznajmia cynicznie, że nie odda. — Dlaczego? — Bo nie chce. — Przystępują do współki: razem trzymać będą kasztany — pokłócili się i: „ja ci nie dam kasztanów.“ — Niektóre zeznania wprawiały mnie w osłupienie. — W biały dzień wśród licznych świadków chłopiec rabuje dziewczynce kasztany i naigrawa się bezczelnie: „tak mi się chce, — no i co mi zrobisz?“. — Jedyna ucieczka, to zwrócić się do starszego towarzysza, który udzieli pomocy, ale w jakiej formie? — Huknie w kark, wytarmosi, pchnie, rzuci na ziemię. — Obyczaje syngalezów w poprawnie prowadzonym internacie stolicy cywilizowanego państwa. — A przecież niedawno i ja nietylko godziłem się z podobnym stanem rzeczy, ale miał on nawet pewien wdzięk, skłonny byłem zbagatelizować sprawę, bo mały, wesoły łobuziak bliższy mi był, niż trochę niedołężna „dziewucha”. Że jednak ten miły łobuziak tyranizuje pewną grupę dzieci, kokietując mnie jednocześnie, że wychowuje się mały drapieżnik w poczuciu prawa do bezprawia, było czemś niedostrzeganem, poniżej proga mej wychowawczej świadomości.\nKupa dokuczliwych śmieci — pomarszczonych, odrapanych kasztanów — ożywia się. Tam były kasztany obojętne, wyjątkowo do gry dogodne, kasztany pamiątkowe i specjalnie przynoszące szczęście. „Ja tym kasztanem zawsze wygrywam, — wymówiłem, że na ten kasztan nie gram.“\nWiem, że wszyscy lepsi wychowawcy pragną zrzucić z bark obrzydłą konieczność zrzędzenia, urągania, pyskowania i trzepotania się, o ile nie chcą, wzorem szkół niemieckich, bez uniesienia i z godnością łupić upatrzonem narzędziem w regulaminem ustalone miejsca. Wiem jednak, że sąd musi zawieść ich nadzieje łatwego, zasadniczego i, co najważniejsza, szybkiego załatwienia tych setek drobnych przewinień, win, uchybień, uchyleń się, tarć, które zachodzą w życiu gromady, mającej być przerobioną na praworządne społeczeństwo. Sąd nie zastąpi, nie wyręczy nawet wychowawcy, a rozszerzy zakres jego wstawiennictwa, utrudni, skomplikuje jego pracę, pogłębi i ujmie w system.\n Zanim postanowiłem sąd zawiesić, wiele chwil ciężkich przeżyłem. Dzieci, pewna ich nieliczna wprawdzie ale dokuczliwa grupa, wyzyskiwała sąd na swoją korzyść. Szanowały sąd, gdy im to było wygodne, drwiły, gdy krępował. Wkradał się nieład, w drobnych zrazu szczegółach; co będzie jednak, jeśli poczucie bezkarności utrwali się? Nie ze wszystkim czekać można przez tydzień. — „Nie będę obierał kartofli, nie będę sprzątał.” — Podano do sądu, nie obiera kartofli. — Co robić? Bywało gorzej: „jeżeli już jestem podany do sądu, nie mam potrzeby sprzątać, dlatego nie będę sprzątał, że już jestem podany do sądu.”\nA wyroki były łagodne. Żadna grupa sędziów nie odważała się sięgnąć wyżej ponad § 400. — Opozycja czujnie podtrzymywała ten opór przeciw stosowaniu wyższych paragrafów. Pomiędzy sądem przysięgłych a sądem koleżeńskim istnieje ta zasadnicza różnica, że tu sędziowie i oskarżeni znają się wzajemnie, związani są tysięcznymi nićmi wzajemnych stosunków, że dać duży paragraf — to narazić się na przykrość. Toć wiemy, jak przykre i kłopotliwe są niekiedy sądy honorowe. A co najgłówniejsze, poco zadawać sobie gwałt i narażać na niemiłe przycinki, gdy duży paragraf — i tak nie pomoże?\nZdania o sądzie były podzielone. Obok niewielu wrogów i stronników sądu, znakomita większość stała na stanowisku, że sąd przynosi pożytek, ale wymaga zmian.\n— Sąd jest potrzebny, ale nie przynosi pożytku.\n— Dla jednych dzieci sąd jest dobry, dla innych nie pomaga.\n— Z czasem nasz sąd będzie bardzo pożyteczny.\n— Gdyby to był inny sąd, byłby bardzo potrzebny.\nTych kilka zdań z ankiety dobrze ilustruje stosunek dzieci go nowej instytucji.\nTraktując sąd, jako próbę, która może zawieść, starałem się w pierwszym rzędzie o możliwie dokładne wykorzystanie olbrzymiego materjału faktycznego, który dawał. Nie rozporządzając czasem, szkicowałem bodaj kontury każdej sprawy. Ciekawą była i statystyka, kazuistyka, sprawy pospolite i wyjątkowe, stosunek wzajemny skarżących i oskarżonych, sędziów — utrwalała się we mnie świadomość, że w przyszłości kierownik — wychowawca, (a nie wychowawca i administrator w jednej osobie) musi być sekretarzem sądu.\nSąd jest potrzebny, konieczny, niczem zastąpić się nie da.\nSąd musi mieć olbrzymie wychowawcze znaczenie. Niestety nie dorośliśmy jeszcze do sądu. Jeszcze nie lub: jeszcze nie u nas.\nSąd nie wszedł do nas uroczyście, jako doniosły akt prawodawczy, wślizgnął się potulnie i lękliwie. A jednak zawieszając sąd, czułem wyraźnie, że popełniam zamach stanu, i łudzę się może, ale tak odczuły to dzieci. — Co teraz będzie?\nNiektóre dzieci „odetchnęły,” pozbyły się czujnego kontrolera. Niektóre, chcąc dowieść, że sąd był niepotrzebny, sprawowały się lepiej. Pewna grupa dopytywała się, czy i kiedy sąd będzie wznowiony. Pozatem spora garstka dzieci mało się interesowała zarówno sądem, jak w ogóle wszystkiemi sprawami współżycia.\nW zarzutach, czynionych sądowi zzewnątrz, teoretycznie, jeden powtarza się najczęściej:\n— Sąd przyzwyczaja dzieci do pieniactwa.\nDla mnie, a zapewne dla każdego wychowawcy, niema „dzieci,” są osobniki, tak odmienne, tak krańcowo różne, tak każde inaczej i w sposób swoisty reaguje na to, co je otacza, że zarzut ogólny musi wywołać pobłażliwy uśmiech. W ciągu całego roku nie było ani jednego dowodu, któryby uprawniał do zarzutu, że sąd rozwija pieniactwo, wiele natomiast faktów zdaje mi się przemawiać za tem, że sąd uczy dzieci, jak niewygodne, szkodliwe i bezmyślne jest pieniactwo. Pod wpływem i na tle sądu odbywała się, zdaniem mojem, olbrzymia praca — uświadamiania sobie warunków i praw współżycia. Kto nie lekceważy społeczeństwa dziecięcego, kto rozumie, że to jest świat, a nie „światek,” tego cyfra: 3500 spraw przekona, że nie mogę wdawać się w szczegóły, gdyż praca ta musiałaby objąć kilka grubych tomów. — Jedno tylko pragnę zaznaczyć: z pośród stu dzieci nie wyleczył się z pieniactwa jeden tylko chłopiec, wyleczyło się zaś, i zapewne na długo, bardzo wiele dzieci.\nPo przerwie, wprowadzono do sądu trzy ważne uzupełnienia.\n1. Niezadowoleni z wyroku mają prawo po miesiącu apelować.\n2. Z sądu wyklucza się niektóre sprawy i przekazuje Radzie Sądowej.\n3. Dzieci mają prawo podawać do sądu dorosłych, personel.\nNie mogę wdawać się w szczegóły.\nW ciągu półrocza podałem się do sądu pięć razy. Raz, że chłopcu dałem za uszy, raz, że chłopca wyrzuciłem z sypialni, raz, że postawiłem w kącie, raz, że obraziłem sędziego, raz, że dziewczynkę posądziłem o kradzież. W pierwszych trzech sprawach otrzymałem § 21, w czwartej sprawie § 71, w ostatniej sprawie § 7. Za każdym razem składałem obszerne zeznanie piśmienne.\nTwierdzę z całą stanowczością, że tych kilka spraw było kamieniem węgielnym mego wychowania, jako nowego, „konstytucyjnego“ wychowawcy, który niedlatego nie krzywdzi dzieci, że je lubi czy kocha, ale dlatego, że istnieje instytucja, która je przed bezprawiem, samowolą, despotyzmem wychowawcy broni.\nSejm Domu Sierot.\nDyżury mają już w Domu Sierot siedmioletnią historję, przeszły próbę ogniową w wielu internatach. Kuchnia, pralnia, inwentarz, opieka nad budynkiem, dozór młodszych dzieci — oddane są wychowańcom, którzy z dziesięcioletnich dyżurnych przeobrażali się w czternasto. i piętnastoletni personel. Gazeta zakładowa trwa, sąd od lat dwóch pracuje nieprzerwanie. Dojrzeliśmy do prób samorządu. — Taką drogą powstał sejm, o którym nic jeszcze pewnego powiedzieć nie można. — Sejm liczy 20 posłów. — Okręg wyborczy stanowi pięcioro dzieci; kto ma cztery głosy, zostaje posłem. — Głosują wszyscy, posłem może być ten tylko, kto nie miał ani jednej sprawy sądowej o nieuczciwość; nieuczciwym (kradzież, oszustwo) przyznane jest prawo rehabilitacji. — Sejm zatwierdza prawa, wydane przez Radę Sądową, lub je odrzuca. Sejm uchwala dnie kalendarza i przyznaje prawo do pocztówek pamiątkowych. — Jeśli sąd mocen jest decydować o przymusowem wydaleniu wychowańca, Sejm winien dążyć do tego, by sprawa przyjmowania nowych dzieci i usuwania starszych, nawet personelu — była od jego decyzji uzależniona. — Wskazana jest ostrożność, należy granice kompetencji Sejmu rozszerzać zwolna, ograniczenia i zastrzeżenia niech będą liczne, ale wyraźne i szczere. Inaczej nie urządzajmy wyborów, nie inscęnizujmyinscenizujmy zabawy w samorząd, nie wprowadzajmy w błąd ani siebie ani dzieci. Bo zabawa byłaby niesmaczna i szkodliwa.\nPodaję niektóre paragrafy projektu:\n§ 6. Sejm ustala dnie uroczyste, poza świętami religijnemi, — bądź na skutek propozycji posła, bądź w związku z uchwaleniem pocztówki pamiątkowej.\n§ 9. Dzień 22 grudnia. — Hasło: „nie warto wstawać“ (bo dzień krótki). — Kto chce, może spać, nie wstawać z łóżka. — Kto chce, może nie słać łóżka. — Szczegóły opracowane będą w komisji ustawodawczej Sejmu.\n§ 10. Dzień 22 czerwca. — Hasło: „nie warto się kłaść.” — Kto chce, może całą noc czuwać. — W razie pogody, marsz w nocy przez miasto.\n§ 12. Dzień pierwszego śniegu. — Hasło: „dzień sanny.” Za dzień pierwszego śniegu uważany będzie dzień, gdy śnieg wypadnie przy temperaturze poniżej 1° zimna. — Zabawa w śnieżki, wycieczka, sanna dla wybranych przez głosowanie.\n§ 18. Dzień zmarłych. — Podczas porannej modlitwy wspomina się imiona zmarłych wychowańców.\n§ 19. 365 obiadu. Gospodyni za poniesione trudy otrzymuje cukierki. Toż samo dyżurni kuchni. — Hasło: „imieniny kuchni.“\nUwaga: pożądane są projekty uczczenia pralni.\n § 22. Dzień brudasa. — Hasło: „nie wolno się myć.“ — Kto chce się w dniu tym umyć, musi wnieść opłatę, której wysokość Sejm ustali.\n§ 27. Dzień zegarka. — Niepunktualny szewc po danej obietnicy, poprawił się i przez cały rok przynosił obuwie w dniu i o godzinie oznaczonej. Sejm przyznał mu pocztówkę punktualności. — Dla upamiętnienia tego, dzieciom wolno w dniu uchwały Sejmu o godzinę dłużej przebywać na mieście.\n§ 27. Dzień niedbalca. — Kto przez głosowanie uznany zostanie za najmniej dbałego o odzież, otrzymuje coś z odzieży, by w dnie uroczyste nie wyglądał, jak brudas.\n§ 28. Dzień kotła. — Ponieważ jeden ze starszych chłopców nieuczynnie odmówił pomocy przy przenoszeniu kotła, gdy winda z kuchni do jadalni była zepsuta, w dniu tym dwaj wylosowani najstarsi chłopcy przynosić będą śniadanie, choćby winda była czynna.\n§ 82. Dzień zachęty. — Kto w ciągu roku miał największą ilość paragrafów skazujących, otrzymuje wyroki uniewinniające za przewinienia całego tygodnia. O ile zechce, może być sędzią. — Dzień zachęty wprowadza się dla upamiętnienia wypadku, że jeden z największych łobuzów nie miał przez tydzień ani jednej sprawy.\n§ 40. Sejm uchwala, w ciągu ilu lat dany dzień ma figurować w kalendarzu.\nOstatnio edytowano 5 lut 2017 o 03:01


Renee Ahdieh „Gniew i świt” + bonus „The Rose and the Dagger”. Kiedy idziesz po zemstę…możesz znaleźć miłość? – Book Emperor.\nRenee Ahdieh „Gniew i świt” + bonus „The Rose and the Dagger”. Kiedy idziesz po zemstę…możesz znaleźć miłość?\nMogę się pochwalić, że ostatnio czuję się jak jakiś maratończyk. Zanim zakopałam się tak sromotnie w książkach od wydawnictw – #sorrynotsorry – zakopywałam się w pdfach zagranicznych książek. Po angielsku. Ci, którzy obserwują mnie na instagrammach, wiedzą jak poważny mam z tym problem, ale nadal jestem z siebie bardziej dumna, aniżeli odczuwam z tego powodu jakiś dyskomfort ( poza wyschniętymi gałami…). Co za tym idzie – Gniew i świt przeczytałam jeszcze zanim pojawił się w zapowiedziach wydawniczych Filii. A skoro miałam okazję, to rzutem na taśmę przeczytałam oba tomy. BO MOGĘ. Co więcej…poza nazewnictwem rodem z emiratów arabskich i całej innej masy Aladynów i pochodnych – całość była taka precioso, że nie mogę.\nGniew i świt jest rozpoczęciem serii ( nie jestem pewna czy to nie jest tylko dualogia + trzy „tomy” opowiadań dodatkowych, które też czytałam ), która opowiada o losach żądnej zemsty dziewczyny imieniem Shahrzad i młodego władcy Khalida, osiemnastoletniego kalifa Chorasanu. Młodzieniec jest potworem. Co noc bierze sobie nową małżonkę, żeby o świcie owinąć dookoła jej szyi jedwabny szal. Kiedy kolejną ofiarą władcy pada najlepsza przyjaciółka Shahrzad, dziewczyna poprzysięga, że odbierze życie temu, który zamordował jej przyjaciółkę. Dlatego też to Shahrzad zostaje kolejną żoną Khalida. Sęk w tym, że dziewczyna potrafi snuć opowieści jak nikt inny. I co wieczór odwodzi mężczyznę od zakończenia jej żywota. Jednak im dłużej z nim przebywa, tym bardziej go poznaje. I choć mężczyzna wie po co Shahrzad tu jest, nadal nie potrafi trzymać się od niej z daleka. Czy bestia tak naprawdę jest bestią? Co kryje młody klif Chorasanu?\nJak się okazuje całkiem wiele. Nie taki diabeł straszny jak go malują. I chociaż młoda Shahrzad zamierzała zabić Khalida – jak można było przewidzieć, love is in the air. Paradoksalnie zakochała się w jegomościu, który pozbawił życia jej przyjaciółki. Tylko czy na pewno? No właśnie. Renee Ahdieh zainspirowana baśniami Tysiąca i jednej nocy, nakreśliła naprawdę sprawną i magiczną opowieść o zemście, miłości i zniszczeniu.\nNiesamowicie przypadło mi do gustu to jak pokazana była ewolucja postaci. Kiedy Shahrzad z pałającej nienawiścią i żądzą zemsty dziewczyny, zaczęła po kawałeczku oddawać serce mężczyźnie, który odebrał jej przyjaciółkę. Albo kiedy Khalid z mrocznego, wycofanego władcy zaczął coraz bardziej pragnąć spędzić życie u boku niezwykłej kobiety, jaką okazała się być Shahrzad. MIÓD, panie. MIÓD. Co więcej, historia rozwija się w taki sposób, że bardzo trudno stwierdzić co będzie się działo dalej.\nŚwit i gniew kończy się paskudnym klifhangerem, który doprowadził mnie do głośnego: POWAŻNIE?! A potem, żeby było zabawniej, sięgnęłam od razu po Różę i sztylet. I nie mogłam się oderwać. Im dalej w historię tej pary, tym bardziej jaram się na myśl o tym, że Filia wyda drugi tom ( jeszcze nie wiem kiedy, ale nadal ERMERGERD ).\nW drugim tomie z kolei, okazuje się, że wielka potęga idzie na Khalida, by zgładzić go raz na zawsze. Do tego wychodzi na jaw, że rodzina Shahrzad ma w tym swój udział, dokładniej rzecz ujmując – jej ojciec. A żeby intrygi było jeszcze więcej, facet połączył siły z pewnym jegomościem, który też ma swój interes w zamordowaniu Khalida.\nI borze tucholski…co to było!? Przez całą książkę miałam wrażenie, że autorka robi sobie ze mnie totalnie jaja i co rusz chce mu pokazać język, jak Stirlitz po oblizaniu łyżeczki przy Millerze. Poważnie. Takich plot wistów i klif hangerów to moje biedne midori kokoro raczej nie wytrzyma. Czytałam i czytałam, a kiedy dotarłam do momentu kiedy za bardzo trzęsły mi się łapy, żeby trzymać telefon w ręce, musiałam przerwać. Poważnie. TAKIE EMOCJE. A potem nie mogłam przestać wzdychać, bo działy się tak słodziutkie rzeczy, że wymiękałam. Miałam ochotę przytulić telefon ( bo normalnie, gdybym miała książkę fizycznie, to bym ją przytuliła).\nCałościowo seria ( dwa tomy + trzy opowiadania) sprawdza się naprawdę świetnie. Jest szalenie klimatyczna, genialne rozpisana i przede wszystkim…ma w sobie czar baśni Tysiąca i jednej nocy. Cokolwiek chciała osiągnąć autorka – zrobiła to z potężnym tupnięciem.\nTylko czekam na więcej jej publikacji. Nie tylko w Polsce.\nZa pierwszy tom dziękuje księgarni internetowej:


2 Rue Du Petit Clos Saint Marc, 14000 Caen, Francja\nRésidence Les Temporis Caen Nord obsługuje Gości Booking.com od 22 LIP 2009\nKiedy chcesz się zatrzymać w obiekcie Résidence Les Temporis Caen Nord?\nOstatnia rezerwacja w tym obiekcie została dokonana 27 CZE o godzinie 18:00 z Francji.\nDostępność w mieście Caen spada: 1 obiekt podobny do obiektu Résidence Les Temporis Caen Nord został właśnie zarezerwowany na naszej stronie.\n6 powodów, by wybrać obiekt Résidence Les Temporis Caen Nord\n60 obiektów w mieście Caen\nUdogodnienia w obiekcie Résidence Les Temporis Caen Nord\nGold Beach Hotel otrzymał ocenę 8,6 za lokalizację.\nSejours & Affaires Caen Le Clos Beaumois otrzymał ocenę 7,9\nZobacz 25 najlepszych hoteli w mieście Caen, na podstawie 23 656 sprawdzonych opinii o hotelach na Booking.com.\nUwaga: zameldowanie i odbiór kluczy odbywa się pod adresem: 2 rue Petit Clos Saint Marc, 14000 Caen.\nProsimy o wcześniejsze poinformowanie obiektu Résidence Les Temporis Caen Nord o planowanej godzinie przyjazdu. Aby to zrobić, możesz wpisać treść prośby w miejscu na życzenia specjalne lub skontaktować się bezpośrednio z obiektem, korzystając z danych kontaktowych widniejących w potwierdzeniu rezerwacji.\nKlienci, którzy obejrzeli obiekt Résidence Les Temporis Caen Nord, obejrzeli również:\nLocated in Caen, A City Appart is a 4-minute drive from the Museum of Fine Arts. This self-catering apartment offers free Wi-Fi, an iPod docking station and a balcony with outdoor furniture. Ocena na podstawie 92 opinii\nZobacz więcej hoteli apartamentowych w mieście Caen\nZobacz więcej niedrogich hoteli w mieście Caen


Wybieramy najlepsze kremy do cery naczynkowej - enterthenews.pl\nNajlepsze kremy do cery naczynkowej\nPękanie naczynek pod skórą jest efektem podwyższonego poziomu estrogenu w organizmie, w związku z tym problem ten dotyka przede wszystkim kobiety.\nPajączki pojawiają się często w trakcie ciąży, w okresie menopauzy lub w wyniku innych zmian w gospodarce hormonalnej. Zdarza się również, że są one konsekwencją nieodpowiedniej pielęgnacji, przede wszystkim nieprawidłowo dobranych zabiegów kosmetycznych. Na co dzień z pajączkami możemy walczyć, stosując specjalne kremy do cery naczynkowej. Każdy z nich ma nieco inne właściwości, dlatego z powodzeniem wybierzemy spośród nich najlepszy dla siebie.\nKremy do cery naczynkowej i suchej\nNajczęściej cera naczynkowa jest jednocześnie cerą suchą i wrażliwą. W takiej sytuacji powinniśmy szukać kremu, który nie tylko pomoże nam zredukować i zatuszować pajączki, ale także nawilży naszą skórę. Krem Dermedic Angio Preventi ma dość tłustą konsystencję, dzięki czemu doskonale nawilży suchą skórę. Jednocześnie lekko zielony kolor kremu skutecznie wyretuszuje pajączki.\nNa mniejsze pajączki polecamy krem z nano złotem Pro Aktiv z kwasem hialuronowym, ekstraktem mango, papai, cytryny, nagietka oraz olejkiem winogronowym i oliwką z oliwek. Krem ten jest przeznaczony przede wszystkim do skóry suchej i wrażliwej, ale może stanowić także doskonałe uzupełnienie pielęgnacji cery naczynkowej. Polecamy go osobom, które szukają naturalnych kremów do skóry naczynkowej, które wpływają także na elastyczność i jędrność skóry. Innym doskonałym naturalnym kremem do skóry naczynkowej jest Polny Warkocz ze skrzypem polnym, olejkiem z werbeny i olejkiem ze słodkich migdałów.\nKremy do cery naczynkowej idealne pod makijaż\nOsoby z cerą naczynkową często przykrywają pajączki makijażem, dlatego szukają kremu, który jest dobrą bazą dla podkładu kryjącego. Do takich kremów z pewnością zaliczymy Capillin od Iwostinu z filtrem UV. Zielonkawa barwa kremu doskonale retuszuje popękane naczynka, a witamina C i trokserutyna nie tylko pomagają przykryć pajączki, ale także je zredukować.\nDoskonałym rozwiązaniem jest zastosowanie kremu, który kryje niedoskonałości, w tym pajączki, a jednocześnie zastępuje podkład. Krem CC marki Ziaja oprócz pigmentów kryjących zawiera witaminę C oraz escynę, które walczą z pękającymi naczynkami. Krem ma lżejszą konsystencję od podkładu, a jednocześnie lepiej kryje niż kremy BB.\nOsoby z cerą naczynkową powinny także stosować kilka podstawowych zasad: unikanie sauny oraz gorących kąpieli, unikanie bezpośredniej ekspozycji na promienie słoneczne zmniejszą ilość pękających naczynek i poprawią wygląd skóry.\nArtykuł powstał przy współpracy z firmą Pro Aktiv.


Kurier Wydawnictwa św. Stanisława BM "Chrystus i Ty" nr 37 - ChiT Sklep Wydawnictwa św. Stanisława BM\n» „CHRYSTUS I TY”\n» Kurier Wydawnictwa św. Stanisława BM "Chrystus i Ty" nr 37 - ChiT\nKurier Wydawnictwa św. Stanisława BM "Chrystus i Ty" nr 37 - ChiT\nCena: 0,99 zł 1,99 zł 0.99\nZa 100 szt. tylko 99 zł >>\nTematem przewodnim najnowszego numeru gazety „Chrystus i Ty” jest Krzyż. 14 września br. we Włocławku-Kruszynie odbędzie się wielkie wydarzenie modlitewne „Polska pod Krzyżem”. Jest ono organizowane, by wskazując na Krzyż zachęcać wszystkich do nieustannego powrotu do źródeł wiary. W tych trudnych czasach chcemy wypraszać Miłosierdzie Boże dla całego Kościoła i Polski.\nW gazecie znajdziemy także ciekawy artykuł informujący, skąd wzięło się święto Podwyższenia Krzyża Świętego oraz co stało się z Krzyżem, na którym umarł Jezus. Mamy możliwość poznać wyjątkowe miejsca – sanktuaria, które łączy Krzyż: Mogiła w Krakowie, Święty Krzyż w Górach Świętokrzyskich, Kalwaria Zebrzydowska i inne.\nZapraszamy do lektury ciekawych artykułów oraz do włączenia się w modlitwę „Polska pod Krzyżem”.\n„Brońcie krzyża, nie pozwólcie, aby Imię Boże było obrażane w waszych sercach, w życiu społecznym czy rodzinnym”.\nFormat 280x345 mm\nKurier Wydawnictwa św. Stanisława BM "Chrystus i Ty" nr 37 - ChiT (100 szt.)


MESinspirations...: Trauma, która nie wywołała we mnie traumy!\nO czym jest Trauma? Między innymi oczywiście o traumie wywołanej przez dramatyczne wydarzenia z dzieciństwa. Czytelnik na przemian przenoszony jest w młodzieńczy świat skrzywdzonych kobiet, oraz śledztw dotyczących zabójstw mających miejsce w teraźniejszości. Akcja jest więc dość skomplikowana, ale porywa już od pierwszej strony. Autorzy wyzbywają się długich wstępów, niepotrzebnych opisów, a cała akcja spowita jest dość gęstą mgłą tajemniczości i niepewności. Czytelnik może czuć się nieco zagubiony licznymi zwrotami akcji, zmianami w narracji i skokami w czasie. Całość tworzy jednak wyjątkową plątaninę historii, zachowaną w odcieniach szarości i czerni. Ktoś kto liczy chociażby na odrobinę koloru w tej powieści jest z góry skazany na zawód - skandynawski duet nie czaruje czytelnika, nie próbuje wywołać nawet cienia uśmiechu na jego twarzy, a jedynie wciąga go w okrutny i smutny świat, w którym człowiek krzywdzi człowieka.\nNie wiem czy mojej fascynacji tą książką nie zawdzięczam głównie rozbudowanej stronie psychologicznej, ale zafascynowana zostałam na pewno. Uwielbiam połączenia kryminalistycznych, niebanalnych intryg oraz psychologicznych analiz postaci. Dokładna analiza osobowości bohatera, jej myśli i spojrzenia na świat, nadają książce swoistego charakteru. Oczywiście nie każdy czytelnik czuje się komfortowo w roli mentalnego odkrywcy, jednak dla mnie, maniaka psychologicznego, to sama przyjemność w czystej formie. Czysto i z przyjemnością więc polecam! A i owszem!\nAutor: Katarzyna S o 18:10\nMonika Chodzińska 22 października 2014 18:49\nBardzo mnie zachęciłaś do tej książki :) W piątek wybieram się do Empiku, więc myślę, że ja również ją pochwycę :D\nKatarzyna S 22 października 2014 21:01\nPochwyć, pochwyć, ale rozważ też pochwycenie pierwszego tomu - opinie równie pochlebne, o ile nawet i nie bardziej przychylne. Miłego czytania :)\n✰ Justine ωith Ruth ✰ 22 października 2014 21:34\nO nieee Empik ma zdecydowanie zbyt szeroką ofertę jeśli chodzi o tytuły!!\nJak tam wejdę to wyjść nie mogę ;) A już najgorsze są te gigantyczne Empiki...olaboga!! :)\nSłońce dzięki za piękny komentarz.. iście poetycki :) Od razu było wiadomo kto mógł go napisać :)\njula 23 października 2014 13:04\nz reguły ciężko mnie zachęcić opisami jak nie znam konkretnej książki, ale tym razem strasznie mnie zaciekawiłaś i polecę po "traumę" do empiku. chyba też sobie kupię od razu pierwszą część "obłęd", tym bardziej że słyszałam od koleżanki o promocji w empiku. jak książki będą kosztowały 50zł to odejmują od paragonu 15zł :D\nRenata Sz. 24 października 2014 13:48\nThriller psychologiczny to mój ulubiony gatunek, dlatego tę książkę koniecznie muszę przeczytać, z tym że liczę, że uda mi się zacząć serię od początku :-)\nDo Empikowych promocji też mam słabość ;-)\nNieco Starsza Dziewczyna 24 października 2014 21:40\nRecenzja w Twoim wydaniu zachęca do kupna tej książki :-)\nLove Coffee and Shoes 25 października 2014 18:36\nI pozycja na długi jesienny wieczór:)\nAlicja Łukasik 25 października 2014 21:23\nSkusiłaś mnie do przeczytania tej książki. Ostatnio zainteresowałam się kryminałami, thrillerami, a wątki psychologiczne od zawsze były moją pasją. Miło czytało się Twoją recenzję, z przyjemnością dodaję bloga do obserwowanych :)\nMagdalena 26 października 2014 13:35\nO tak to coś zdecydowanie dla mnie. Zapisuję tytuł ;-)\nDoit Foryourself 27 października 2014 21:04\nKatarzyno ZAMAWIAM :D


NIE WIEJE NAM NUDĄ: Leila Meacham "Jak liście na wietrze"\nLeila Meacham "Jak liście na wietrze"\nZwykle nie sięgam po powieści obyczajowe zagranicznych autorów. Co innego polskie - tu wszystko jest na swojskim gruncie, więc można czytać. Ale zagranicznych obyczajówek nie lubię i już. Co innego kryminały - tu mam odwrotnie.\nAle czasem zdarza się tak, że nie mam czasu iść o biblioteki,a tu terminy naglą. Wysyłam więc z książkami starszego syna, a ten prosi panią by poleciła dla mamy jedną lub dwie pozycje.\nJedną z takich książek jest "Jak liście na wietrze" autorstwa Leili Meacham.\nDługo dojrzewałam do jej przeczytania, ale gdy zaczęłam, wciągnęła na całego.\nTrey i John dorastają razem w prowincjonalnym miasteczku gdzieś w Teksasie. Oboje pasjonują się futbolem, a dzięki talentom do gry stają się gwiazdami lokalnej społeczności.\nPewnego dnia do ich klasy dołącza Cathy, która przeprowadziła się do babci po śmierci rodziców.\nTą trójkę szybko połączyła wielka przyjaźń, a z czasem i głębsze uczucie.\nPo skończeniu liceum zamierzają razem wyjechać na studia. Jedna k cała masa nieprzewidzianych wypadków - choroba Treya, szczeniacki wybryk chłopaków, który kończy się tragiczną śmiercią innego chłopca, a w końcu ciąża Cathy sprawiają, że muszą zrewolucjonizować swe plany.\nTrey osiąga karierę sportową, John wybiera życie duchownego, Cathy zaczęła prowadzić lokalną restaurację. Przyjaciele rozstają się na 20 długich lat, a tajemnice z przeszłości kładą się cieniem na ich życie.\n"Jak liście na wietrze" to książka, która ma w sobie coś wyjątkowego. Choć miłość i przyjaźń przeplata się tu z bólem i poczuciem winy, historia trójki bohaterów na długo pozostanie w mojej pamięci.\nZgłaszam ją o wyzwań WyPożyczone, Czytam ile chcę.\nAutor: matka_wkurzająca o 12:32\nZygzak McQueen po raz trzeci\nTrzy książeczki o zwierzątkach\nRenata Piątkowska "Szczęście śpi na lewym boku"\nRobert Muchamore "Agenci Hendersona"\nMonika Kowaleczko-Szumowska "Galop 44"


Dlaczego warto używać płyty indukcyjnej zamiast gazowej? | BLOG MatrixMedia\n18.07 2016 AGD\nDlaczego warto używać płyty indukcyjnej zamiast gazowej?\nMożliwe, że właśnie jesteś na etapie planowania kuchni w nowym mieszkaniu. Możliwe też, że remontujesz obecne mieszkanie i rozważasz zmianę jej wyposażenia. W obu tych przypadkach jednym z pytań, na które można sobie postawić, brzmi: czy warto zamiast tradycyjnej kuchenki gazowej wybrać płytę indukcyjną?\nPłyta indukcyjna czy kuchenka gazowa?\nTak naprawdę obie metody podgrzewania potraw mają swoje zalety i wady. To, które z nich przeważą w Twoim odbiorze, zależy tylko i wyłącznie od twoich potrzeb. Tak czy inaczej – warto wiedzieć co się wybiera i czego w związku z tym oczekiwać.\nKoszt eksploatacji płyty gazowej i indukcyjnej\nDla wielu osób najważniejszym czynnikiem okażą się koszta związane z zakupem i użytkowaniem. O ile przy samym nabyciu płyty lub kuchenki gazowej, możemy zaoszczędzić, o tyle już samo użytkowanie tych dwóch rozwiązań wiąże się z bardzo zbliżonymi kosztami (czego nie można powiedzieć o „zwykłej” płycie elektrycznej, niewspomaganej indukcją).\nWarto jednak dodać, iż płyta indukcyjna wymaga naczyń z odpowiednim spodem i niektóre osoby w związku z tym będą musiały wymienić posiadany komplet garnków na nowy.\nCzy i dlaczego warto kupić płytę indukcyjną?\nSkoro na poziomie kosztów wybór pada raczej na kuchenki gazowe, to czy są argumenty na rzecz płyt indukcyjnych? Zdecydowanie tak! Przede wszystkim są one bezpieczniejsze w użytkowaniu, ale to nie wszystko. Dodatkowe atuty, ze względu na które warto kupić płytę indukcyjną, związane są z wygodą korzystania z niej.\nPrzede wszystkim płyta indukcyjna (Bosch Miele, Samsung itd.) pozwala na szybkie przygotowanie potraw. Podgrzanie obiadu lub wody w czajniku trwa w jej przypadku o wiele krócej, niż w przypadku kuchenki gazowej. Co więcej, o wiele łatwiej ją wyczyścić, niż gazowy odpowiednik. Sporą zaletą jest i to, że w przypadku przypadkowego zalania wystarczy przetrzeć płytę indukcyjną szmatką, nie trzeba czekać na późniejsze wysuszenie pól grzewczych. W przypadku płyty lub kuchenki gazowej potrzebne by było dodatkowe odczekanie na wysuszenie palników.\nJeśli zastanawiasz się nad wyborem konkretnej płyty grzewczej, to sprawdź nasz poradnik odnośnie tego, jaką wybrać płytę grzewczą.\nPłyta indukcyjna Bosch? Sprawdź u nas!\njaką płytę indukcyjną bosch kupić jaką płytę indukcyjną kupić płyty indukcyjne bosch