Szpieg wśród przyjaciół [Ben Macintyre] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00047 006047 20303481 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Ben Macintyre Liczba stron:\nISBN: 978-83-8031-275-3 Data wydania: 2016-03-15\nSpis treści Karta tytułowa Karta redakcyjna Wstęp Wprowadzenie Rozdział 1. Szpieg na stażu Rozdział 2. Sekcja V Rozdział 3. „Otto” i „Sonny” Rozdział 4. Boo, Boo, Baby, I’m a Spy Rozdział 5. Trzej młodzi szpiedzy Rozdział 6. Niemiecki uciekinier Rozdział 7. Sowiecki dezerter Rozdział 8. Wschodzące gwiazdy Rozdział 9. Wzburzone morza Rozdział 10. Odyseja Homera Rozdział 11. „Peach” Rozdział 12. Robber barons Rozdział 13. Ten trzeci Rozdział 14. Nasz człowiek w Bejrucie Rozdział 15. „Lisek, który postanowił z nami zamieszkać” Rozdział 16. Znakomicie zapowiadający się oficer wywiadu Rozdział 17. Przypuszczałem, że to będziesz właśnie ty Rozdział 18. Spotkanie przy herbacie Rozdział 19. Ucieczka Rozdział 20. Trzej starzy szpiedzy Posłowie. John le Carré Fotografie Podziękowania autora Bibliografia\nTytuł oryginału A Spy Among Friends Wydawca Magdalena Hildebrand Redaktor prowadzący Tomasz Jendryczko Redakcja Magdalena Szczęsny-Mrówczyńska Korekta Mirosława Kostrzyńska Dorota Wojciechowska Copyright © Ben Macintyre 2014 Afterword copyright © David Cornwell 2014 Copyright © for the Polish translation by Jerzy Korpanty, 2016 Świat Książki Warszawa 2016 Świat Książki Sp. z o.o. 02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2 Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl Skład i łamanie Plus 2 Dystrybucja Firma Księgarska Olesiejuk sp. z o.o., sp. j. 05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91 e-mail: hurt@olesiejuk.pl, tel. 22 733 50 10 www.olesiejuk.pl ISBN 978-83-8031-275-3 Skład wersji elektronicznej pan@drewnianyrower.com\nPamięci Ricka Beestona\n„Przyjaciele (ang. friends), slangowe określenie członka służb wywiadowczych, w Wielkiej Brytanii nazywa się tak członków Secret Intelligence Service, czyli MI6”. „Gdybym musiał wybierać między zdradą mojego kraju a zdradą moich przyjaciół, mam nadzieję, że miałbym na tyle odwagi, żeby zdradzić mój kraj. Tego rodzaju wybór może oburzać współczesnego czytelnika, który może wyciągnąć swoją patriotyczną rękę po telefon i natychmiast zadzwonić na policję. Nie zaszokowałby on jednak z pewnością Dantego, który umieszcza Brutusa i Kasjusza w najniższym kręgu piekła, ponieważ oni zdecydowali się zdradzić swojego przyjaciela Juliusza Cezara, a nie swój kraj, Rzym”. E. M. Forster Przypisy Cytaty oznaczone KV odnoszą się do akt Security Service, PREM do akt Prime Minister’s Office, FO do akt Foreign Office; wszystkie dostępne w National Archives (TNA) w Kew. 1 www.spymuseum.org/education-programs/spy-resources/language-of-espionage 2 E.M. Forster, What I Belive and Other Essays, „The Nation”, 16 lipiec 1938.\nWSTĘP Na temat Kima Philby’ego istnieje obszerna literatura, w tym takie nieocenione, pionierskie opracowania, jak książki Patricka Seale’a, Phillipa Knightleya, Toma Bowera, Anthony’ego Cave’a Browna i Gienricha Borowika. Jednak dla wielu czytelników Philby wciąż pozostaje postacią nieprzeniknioną i tajemniczą, niczym zimna wojna, do której często robi się aluzje, ale którą tak naprawdę niezbyt się rozumie. Co więcej, w ostatnich latach dostęp do dotychczas w większości utajnionych materiałów, a także autoryzowanych historii MI5 i MI6, rzuca nowe światło zarówno na sam ów konflikt, jak i na miejsce w nim Philby’ego. Niniejsza książka nie jest kolejną biografią Kima Philby’ego. Stanowi raczej próbę opisania pewnego specyficznego rodzaju przyjaźni, która odegrała ważną rolę w historii, opowiedzianej w formie narracji. Chodzi w niej nie tyle o politykę, ideologię i problem odpowiedzialności, ile o osobowość, charakter i pewien bardzo brytyjski rodzaj relacji międzyludzkich, których istoty nikt nigdy dotąd jeszcze dostatecznie wnikliwie nie badał. Skoro archiwa MI6, CIA i KGB wciąż pozostają zamknięte, większość materiału źródłowego, z którego korzystałem, ma charakter pośredni: są to dowody z trzeciej ręki, wiadomości w formie wspomnień na temat wydarzeń, które rozegrały się wiele lat wcześniej. Szpiedzy są ludźmi o wyjątkowym talencie do błędnego zapamiętywania faktów z przeszłości; tak więc protagoniści tej opowieści sami, przynajmniej w pewnym stopniu, ponoszą winę za zniekształcenia i przeinaczenia dotyczących ich wiadomości. Na temat wielu „faktów” związanych z przypadkiem Philby’ego wciąż toczą się gorące dyskusje i spory, a liczba rozmaitych teorii, spiskowych i nie tylko, jest zaiste ogromna. Niektóre z bardziej kontrowersyjnych kwestii omawiam w przypisach. Większość tego, co pisano i pisze się o Philbym, oparte jest na wspomnieniach i spekulacjach niemających żadnego umocowania w materiale dokumentalnym; niektóre sprawy zostały podkolorowane przez propagandę, kilka jest czystą fantazją. Nawet jeśli oficjalne dokumenty w całej pełni zostaną kiedyś ujawnione, wydarzenia, w których brał udział Philby, na zawsze już w pewnym stopniu pozostaną tajemnicze. Dla historyka, który opowiada o tych wydarzeniach, stanowi to więc nie lada wyzwanie. Prezentując sprzeczne relacje, różne punkty widzenia i rozbieżne wspomnienia, musiałem nieustannie dokonywać oceny wiarygodności różnych źródeł, a następie wybierać, które z licznych wątków dowodowych wydają się najbardziej zgodne z tym, co rzeczywiście się zdarzyło, a które nie. Wiele osób niewątpliwie nie zgodzi się z dokonanymi przeze mnie wyborami. To, o czym piszę, nie ma charakteru ściśle naukowego: mimo to zawsze starałem się podążać tak blisko za prawdą, jak to tylko było możliwe. Niniejsza książka nie rości sobie pretensji do tego, by być „ostatnim słowem” na temat Kima Philby’ego. Zamiast tego próbuje opowiedzieć jego historię w inny niż dotychczas sposób, poprzez pryzmat jego osobistych relacji z ludźmi, co – być może – pozwoli nam na nowe i lepsze zrozumienie tego najbardziej niezwykłego szpiega czasów współczesnych.\nWPROWADZENIE Bejrut, styczeń 1963 roku W jednym z mieszkań w dzielnicy chrześcijańskiej siedzi dwóch szpiegów w średnim wieku, popijając herbatę i w miarę jak zbliża się wieczór, coraz szczodrzej okłamując się nawzajem. Są Anglikami – tak angielskimi, że nawyk uprzejmości, który ich ze sobą zbliża i jednocześnie utrzymuje między nimi dystans, nawet na moment nie przestaje dawać o sobie znać. Przez otwarte okno do środka wnikają dźwięki ulicy – odgłosy klaksonów samochodowych i stukotu końskich kopyt mieszają się z pobrzękiwaniem porcelanowych filiżanek i ściszonymi męskimi głosami. Mikrofon, przemyślnie ukryty pod kanapą, rejestruje rozmowę, przekazując jej treść wzdłuż przewodu, który przez niewielki otwór w pokrytej boazerią ścianie przechodzi do sąsiedniego pokoju, gdzie trzeci mężczyzna siedzi pochylony nad obracającymi się szpulami magnetofonu, starając się dzięki bakelitowym słuchawkom dosłyszeć i zrozumieć jak najwięcej wypowiadanych słów. Dwaj rozmawiający ze sobą mężczyźni są starymi przyjaciółmi. Znają się od prawie trzydziestu lat. Teraz jednak są zażartymi wrogami, bojownikami walczącymi po przeciwnych stronach brutalnego konfliktu. Kim Philby i Nicholas Elliott wspólnie uczyli się szpiegowskiego fachu w okresie drugiej wojny światowej. Kiedy się skończyła, razem zaczęli robić karierę w szeregach brytyjskich służb wywiadowczych, dzieląc ze sobą wszystkie tajemnice. Obaj należeli do tych samych klubów dżentelmenów, popijali w tych samych barach, nosili takie same, dobrze skrojone garnitury, obaj też ożenili się z kobietami ze swojej „sfery”. Jednak przez cały ten czas Philby miał jeden sekret, którym nie dzielił się z nikim: pracował pod przykryciem dla Moskwy, słuchając wszystkiego, co tylko powiedział mu Elliott, a następnie skrupulatnie przekazując to swoim sowieckim mocodawcom. Elliott przyjechał do Bejrutu, żeby wydobyć od Philby’ego przyznanie się do winy. Założył w mieszkaniu instalację podsłuchową, a także postarał się o to, by przed domem i na ulicy rozmieszczono zapewniających mu bezpieczeństwo tajnych agentów. Przede wszystkim pragnął się dowiedzieć, kiedy Philby zaczął go oszukiwać. Chce poznać prawdę lub przynajmniej jakąś jej część. A kiedy już to się stanie, ewentualnie pozwoli Philby’emu uciec do Moskwy albo wrócić do Wielkiej Brytanii, gdzie mógłby ponownie pracować jako potrójny agent, albo zapić się w samotności w którejś z bejruckich knajp. Jemu samemu, mówił sobie Elliott, jest to całkowicie obojętne. Philby zna zasady tej gry, jako że przecież od trzech dekad doskonale ją rozgrywa. Nie wie jednak tego, ile wie Elliott. Może i tym razem ich przyjaźń zdoła go uratować, tak jak ratowała go już wcześniej. Obaj mężczyźni mówią sobie trochę prawdy, doprawionej oszustwem, a także trochę się okłamują, starając się być jak najbardziej szczerzy i przekonujący. Jedna warstwa nakłada się na drugą, naprzemiennie. Kiedy zapada noc, ów osobliwy pojedynek na śmierć i życie trwa dalej. Toczy go dwóch ludzi, których ściśle wiąże ze sobą pochodzenie społeczne, przynależność klubowa i wykształcenie, lecz dzieli ideologia; dwóch ludzi o niemal identycznych gustach i manierach, między którymi występuje jednak fundamentalny konflikt interesów wynikający z lojalności wobec dwóch różnych, skonfliktowanych ze sobą stron; najbardziej intymnie związani ze sobą wrogowie, jakich tylko można sobie wyobrazić. Dla osoby postronnej, która miałaby okazję przysłuchiwać się ich rozmowie, wydawałaby się ona konwersacją prowadzoną przez dwóch wytwornych dżentelmenów, czymś w rodzaju dawnego, rdzennie angielskiego rytuału, który rozgrywa się w obcym kraju. Tymczasem w rzeczywistości chodzi o całkowicie bezwzględną i bezpardonową walkę, ostatnie podrygi dogorywającej, a niegdyś tak pełnej życia, przyjaźni.\nROZDZIAŁ 1 SZPIEG NA STAŻU Pewnego dnia, gdy Nicholas Elliott był na torze wyścigów konnych w Ascot, obserwując, jak ogólny faworyt o imieniu Quashed przychodzi na metę pierwszy, z łatwością wygrywając gonitwę, w której obstawiano go 7 do 2, ku własnemu niejakiemu zdumieniu został szpiegiem. Stało się to 15 czerwca 1939 roku, prawie trzy miesiące przed wybuchem najbardziej krwawego konfliktu zbrojnego w historii. Elliott miał wówczas 22 lata. Wszystko wydarzyło się przy kieliszku szampana. Ojciec Johna Nicholasa Rede’a Elliotta, sir Claude Aurelius Elliott, kawaler Orderu Imperium Brytyjskiego, był dyrektorem Eton College – najbardziej prestiżowej w Anglii prywatnej szkoły średniej dla chłopców, znanym alpinistą oraz jednym z filarów brytyjskiego establishmentu. Sir Claude znał każdego, kto tylko był kimś i kto się liczył. Pośród wielu ważnych znanych mu osobistości znajdował się również sir Robert Vansittart, główny doradca dyplomatyczny Rządu Jego Królewskiej Mości, który miał bliskie powiązania z Secret Intelligence Service (SIS), znanej lepiej jako MI6‹1›, agencji odpowiedzialnej za zbieranie danych wywiadowczych za granicą. Nicholas Elliott umówił się na spotkanie z „Vanem” w Ascot, gdzie przy kolejnym drinku wspomniał mu, że od pewnego czasu rozważa ewentualność wstąpienia do tajnych służb. Sir Robert Vansittart uśmiechnął się i powiedział: „Co za ulga, że zwraca się pan do mnie z czymś tak łatwym do załatwienia”. „I tak to się właśnie odbyło” – napisał wiele lat później Elliott. System rekrutacji nowych agentów przez tak zwany old boy network‹2› działał bez zarzutu. Nicholas Elliott nie miał oczywistych predyspozycji do tego, by zostać szpiegiem. W szkole i na studiach nie wyróżniał się niczym szczególnym. Wiedział niewiele o złożoności polityki międzynarodowej, nie mówiąc już o niezwykle skomplikowanej i niebezpiecznej grze, jaką w okresie poprzedzającym wybuch drugiej wojny światowej prowadziło MI6. Nie miał on żadnego pojęcia o szpiegowaniu, sądził jednak, że jest to niewątpliwie coś bardzo ekscytującego, istotnego i zarezerwowanego tylko dla nielicznych. Elliott był pewnym siebie młodym człowiekiem, jakim może być tylko ktoś, kto urodził się w dobrej i zamożnej angielskiej rodzinie, zalicza się do grona wychowanków Eton i świeżo upieczonych absolwentów Cambridge, a także dysponuje szerokimi towarzyskimi koneksjami we właściwych sferach. Był on kimś, kogo przeznaczeniem było rządzenie innymi (choć sam oczywiście nigdy nie wyraziłby tego w tak mało delikatny i bezpośredni sposób), członkostwo zaś w tym najbardziej ekskluzywnym klubie angielskich dżentelmenów zdawało się sprzyjać osiągnięciu tego celu. Ród Elliottów był opoką imperium brytyjskiego; od pokoleń kolejni Elliottowie zasilali szeregi oficerów armii, byli wysokiej rangi duchownymi Kościoła anglikańskiego, prawnikami i administratorami w koloniach, którzy stanowili dla Wielkiej Brytanii gwarancję jej dalszej supremacji na oceanach oraz większości położonych między nimi kontynentów. Jeden z dziadków Elliotta był wicegubernatorem Bengalu, drugi sędzią Sądu Najwyższego. Podobnie jak członkowie wielu innych potężnych angielskich rodów, Elliottowie znani byli ze swojej ekscentryczności. Stryjeczny dziadek Nicholasa, Edgar, wsławił się zakładem z innym oficerem armii indyjskiej, że codziennie przez trzy miesiące będzie wypalał tyle cherootów‹3›, ile – ułożonych jeden za drugim – tworzyłoby odcinek odpowiadający jego wzrostowi. W rezultacie po dwóch miesiącach „zapalił się” na śmierć. Babka stryjeczna, Blanche, miała podobno w wieku 26 lat „doznać tak silnego zawodu miłosnego”, że położyła się do łóżka, po czym nie wychodziła z niego przez następne pięćdziesiąt lat. Ciotka Nancy była święcie przekonana, że katolicy nie nadają się do tego, by trzymać w swoich domach psy czy koty, ponieważ nie wierzą, że zwierzęta także mają duszę. Wielu członków rodziny przejawiało również nieprzepartą, niezwykle silną, lecz często zgubną fascynację górską wspinaczką. Stryj Nicholasa, wielebny Julius Elliott, spadł w 1869 roku z Matterhornu krótko po tym, jak poznał Gustave’a Flauberta, który uważał go za „doskonałe uosobienie angielskiego dżentelmena”. Ekscentryczność to jedna z tych angielskich cech, które wydają się słabościami, lecz w istocie maskują ukrytą siłę, mamy zwykle bowiem do czynienia z wyjątkowo silną indywidualnością, wręcz uchodzącą za dziwaka. W dzieciństwie postacią zdecydowanie dominującą w życiu Nicholasa był jego ojciec, Claude, człowiek niezłomnych wiktoriańskich zasad i silnie zakorzenionych uprzedzeń. Claude nie znosił muzyki, której dźwięki przyprawiały go o niestrawność, nie cierpiał wszelkich urządzeń grzewczych, uznając ich stosowanie za objaw „zniewieściałości”, a także uważał, że „mając do czynienia z obcokrajowcami, najlepszym sposobem porozumienia się z nimi jest głośnie krzyczenie na nich po angielsku”. Zanim został dyrektorem Eton, pomimo swojej wrodzonej nieufności do przedstawicieli świata akademickiego oraz awersji do prowadzenia intelektualnych dysput wykładał historię w Cambridge University. Długie uniwersyteckie wakacje dawały mu mnóstwo wolnego czasu, który przeznaczał na górskie wspinaczki. Prawdopodobnie zostałby najbardziej znanym i podziwianym alpinistą swojego pokolenia, gdyby w wyniku upadku podczas wędrówki w rejonie Lake District‹4› nie uszkodził sobie rzepki, co wykluczyło go z udziału w wyprawie Mallory’ego na Mount Everest. Jako górująca nad innymi postać, zarówno pod względem fizycznym, jak i mentalnym, Claude zdobył sobie pośród swoich wychowanków w Eton przydomek The Emperor (Cesarz). Nicholas traktował ojca z pełnym czci szacunkiem. Claude przeciwnie, całkowicie ignorował, to znów drażnił swoje jedyne dziecko, sądząc, podobnie jak w owych czasach wielu ojców z jego klasy społecznej, że okazywanie serdecznych uczuć może tylko zrobić z jego syna „mięczaka”, który w późniejszym czasie mógłby wykazywać homoseksualne skłonności. Nicholas dorastał w przekonaniu, że „Claude był wielce zażenowany tym, że w ogóle istnieję”. Jego matka unikała w rozmowie wszelkich intymnych tematów, w tym – według słów jej własnego syna – mówienia o „Bogu, chorobach i tym, co człowiek ma poniżej pasa”. Mały Elliott był więc najpierw wychowywany przez kilka kolejnych nianiek, potem zaś wysłany z domu do Durnford School w Dorset, miejsca, w którym nawet jak na brytyjskie standardy prywatnych szkół podstawowych stosowano drakońskie metody wychowawcze, a uczniowie żyli w iście spartańskich warunkach. Codziennie rano wszyscy chłopcy musieli wskakiwać nago do basenu z zimną wodą, bo tak się akurat podobało dyrektorowi, jego żona lubiła wieczorami czytać na głos umoralniającą literaturę, kładąc przy tym swoje nogi na kolanach dwóch małych chłopców, trzeciemu zaś każąc łaskotać się w podeszwy stóp. W szkole i internacie nie było nigdy żadnych świeżych owoców, toalet z drzwiami, żadnych ograniczeń, jeśli chodzi o dręczenie młodszych i słabszych przez starszych i silniejszych oraz żadnej możliwości ucieczki. Dziś działalność tego rodzaju instytucji edukacyjnych byłaby zakazana; jednak w 1925 roku uważano je za miejsca, w których „formuje się silny charakter” wychowanków. Po ukończeniu tej szkoły Elliott był przekonany, że „nic równie okropnego nie może się już [mu] nigdy więcej przytrafić”, tym bardziej że miał w sobie wrodzoną pogardę dla wszelkiej władzy, a także buntownicze poczucie humoru. Po takim „istnym piekle”, jakim było Durnford, Eton wydało mu się prawdziwym rajem. Fakt, że ojciec jest dyrektorem tej szkoły, nie stanowił dla Nicholasa żadnego szczególnego problemu, jako że Claude wciąż udawał, że go tam po prostu nie ma. Młody Elliott – bardzo inteligentny, pogodny i leniwy – wysilał się tylko o tyle, o ile okazywało się to niezbędne do przechodzenia z klasy do klasy. „Coraz bardziej czytelny charakter jego pisma zdradza jedynie nieumiejętność pisania bez błędów”, wpisał mu do dzienniczka któryś z nauczycieli. Wkrótce Elliott został wybrany do swojego pierwszego klubu w Eton, o nazwie Pop. Członkostwo w nim zarezerwowane było dla chłopców, którzy cieszyli się w szkole największą popularnością wśród rówieśników. To właśnie w Eton Elliott odkrył w sobie talent do zjednywania nowych przyjaciół. W późniejszym życiu uważał to za swoją najważniejszą i najbardziej przydatną umiejętność, która stała się fundamentem jego przyszłej kariery. Pierwszym i najbliższym przyjacielem Elliotta był Basil Fisher. Ten wielce urokliwy młodzieniec, wzorowy uczeń, mogący poszczycić się wieloma dokonaniami na niwie szkolnej i sportowej, był kapitanem The First XI‹5›, przewodniczącym Pop i na dodatek synem prawdziwego bohatera. Basil senior zginał od kuli tureckiego snajpera w Gazie w 1917 roku. Przyjaciele zawsze wspólnie jadali posiłki, razem spędzali wakacje, a czasami zakradali się do domu dyrektora, akurat kiedy Claude był na jakiejś uroczystej kolacji, żeby pograć w bilard. Na fotografiach z tamtego okresu widzimy obu chłopców stojących obok siebie, ramię przy ramieniu, wyraźnie zadowolonych i szczęśliwych. Niewykluczone, że w ich wzajemnych relacjach pojawiał się również element seksualny, prawdopodobnie jednak tak nie było. Do tej pory Elliottowi zdarzyło się kochać tylko swoją nianię, Ducky Bit (jej prawdziwe imię i nazwisko zaginęło w mrokach historii). Teraz wielbił Basila Fishera. Jesienią 1935 roku obaj przyjaciele udali się na studia do Cambridge. Elliott oczywiście do Trinity, dawnego college’u swojego ojca. Pierwszego dnia na uniwersytecie Elliott złożył wizytę pisarzowi i wykładowcy historii Robertowi Gittingsowi, znajomemu ojca, żeby zadać mu pytanie, które od jakiegoś czasu go dręczyło: „Jak bardzo mam się przykładać do nauki i czego uczyć?”. Gittings był bystrym obserwatorem i potrafił szybko ocenić czyjś charakter. Jak zapamiętał Elliott: „Polecił mi z naciskiem, bym trzy lata w Cambridge wykorzystał tak, żeby czuć się tam jak najlepiej w tym krótkim okresie poprzedzającym wybuch następnej wojny”. Radę tę Elliott wziął sobie głęboko do serca. Grywał w krykieta, pływał łódką, jeździł po mieście swoim hillmanem minxem‹6›, a także brał udział oraz sam organizował znakomite przyjęcia. Czytał dużo powieści szpiegowskich. W weekendy chodził postrzelać na strzelnicę lub jeździł do Newmarket na wyścigi konne. Przez całe lata trzydzieste Cambridge kipiało wręcz od konfliktów o podłożu ideologicznym: w 1933 roku do władzy w Niemczech doszedł Hitler; latem 1936 roku w Hiszpanii wybuchła wojna domowa; ekstremistyczna prawica i ekstremistyczna lewica z ożywieniem komentowały te wydarzenia, walcząc ze sobą i spierając się zarówno na salach wykładowych, jak i na ulicach. Jednak owa gorąca atmosfera politycznego fermentu nie stanowiła dla Elliotta żadnej atrakcji. Był on po prostu za bardzo zajęty tym, żeby jak najmilej spędzać czas i jak najlepiej się bawić. Rzadko kiedy otwierał jakikolwiek podręcznik, w rezultacie czego po trzech latach opuścił Cambridge z licznym gronem przyjaciół oraz dyplomem na ocenę dostateczną (third-class degree), co dla niego i tak było „wielkim triumfem nad egzaminatorami”. Po ukończeniu studiów Nicholas Elliott dysponował wszelkimi możliwymi atutami, zarówno jeśli chodzi o kontakty towarzyskie, jak i wykształcenie, nie miał jednak absolutnie pojęcia, co ze sobą dalej począć. Jednak za jego pełną samo-zadowolenia i pewności siebie, konwencjonalną powierzchownością oraz „manierami zblazowanego przedstawiciela klasy wyższej” kryła się o wiele bardziej złożona i skomplikowana osobowość – poszukiwacz przygód o cechach wywrotowca. Wiktoriańska sztywność Claude’a Elliotta sprawiła, że w jego synu wykształciła się głęboka awersja do wszelkich reguł i norm. „Nigdy nie mógłbym zostać dobrym żołnierzem, ponieważ nie jestem kimś, kto potrafi całkowicie poddać się dyscyplinie”, oświadczył przy jakiejś okazji. Kiedy kazano mu coś zrobić, miał tendencję do tego, „żeby nie wykonywać polecenia wydanego mu przez przełożonego, lecz polecenie, które ów przełożony mógłby mu wydać, gdyby tylko wiedział, o co właściwie mu chodzi”. Był twardy – pobyt w okrutnym i spartańskim Durnford zrobił swoje – ale też bardzo wrażliwy, z duszą poranioną przez swoje samotne dzieciństwo. Jak wielu Anglików, aby ukryć nieśmiałość, przejawiał skłonność do opowiadania mnóstwa żartów i dowcipów, które w wielu sytuacjach stanowiły dlań poręczną tarczę obronną. Ojciec wpoił mu też przeświadczenie, że jest mężczyzną nieatrakcyjnym pod względem fizycznym; Claude powiedział mu kiedyś, że jest „okropnie brzydki” i dorastając, chłopak zaczął w to wierzyć. Elliott nie był z pewnością klasycznym przystojniakiem, miał dosyć tyczkowatą posturę, chudą twarz zakrytą okularami w grubej oprawie, z drugiej jednak strony miał w sobie także wrodzoną elegancję i pewność siebie. Można w nim było wyczuć ledwie skrywaną skłonność do intryg i podstępów, a także wewnętrzną pogodę ducha i wesołość, które natychmiast przyciągały do niego kobiety. Wiele lat zabrało mu dojście do wniosku, że „podobnie jak u całkiem sporej liczby innych istot ludzkich również i mój wygląd nie wywołuje wprawdzie jakiejś szczególnej fascynacji, lecz także nie budzi od-razy”. Poza naturalnie przyswojonym konserwatyzmem Elliott odziedziczył również rodzinne predyspozycje do ekscentryczności. Nie był jednak snobem. Potrafił rozmawiać z każdym, bez względu na jego pochodzenie czy pozycję. Nie wierzył ani w Boga, ani w Marksa, ani w kapitalizm; miał za to wiarę w króla, ojczyznę, swoją klasę społeczną i klub, do którego należał (był to klub dżentelmenów White’s przy St James’s Street w Londynie). Ponad wszystko jednak Elliott wierzył w przyjaźń. Latem 1938 roku Basil Fisher dostał pracę w londyńskim City, podczas gdy Elliott zastanawiał się beztrosko nad tym, co by tu ze sobą począć. Wkrótce ów dylemat pomogli mu rozwiązać old boys. Tamtego lata Elliott właśnie rozgrywał mecz krykieta w Eton, kiedy w przerwie na herbatę podszedł doń sir Nevile Bland‹7›, wysokiej rangi dyplomata i przyjaciel rodziny, który taktowanie zauważył, że ojciec Elliotta wyraża niejakie zatroskanie z powodu przejawianej przez jego syna „niezdolności do znalezienia sobie jakiejś solidnej posady” (sir Claude wolał rozmawiać ze swoim synem za pośrednictwem emisariuszy). Sir Nevile nadmienił, że niedawno został mianowany ministrem pełnomocnym‹8› Wielkiej Brytanii w Hadze. Czy wobec tego Nicholas nie zechciałby mu tam towarzyszyć jako attaché honorowy? Elliott odparł, że bardzo chętnie, mimo że nie miał pojęcia, czym właściwie zajmuje się attaché honorowy. „W tym wypadku obeszło się bez stosowania jakichkolwiek oficjalnych procedur sprawdzających przydatność kandydata – pisał później Elliott. – Nevile po prostu powiedział w Foreign Office‹9›, że się nadaję, ponieważ on mnie zna, a poza tym był w Eton razem z moim ojcem”. Przed wyjazdem Elliott przeszedł w Foreign Office kurs kryptografii. Jego instruktorem był kapitan John King, szyfrant-weteran, który, tak się złożyło, był również sowieckim szpiegiem. King od 1934 roku przekazywał do Moskwy treść telegramów z Foreign Office. Tak więc pierwszy nauczyciel zawodu Elliotta, mentor wprowadzający go w arkana sztuki poufnego przekazywania sobie informacji, okazał się podwójnym agentem. Elliott przyjechał do Hagi swoim hillmanem minxem w połowie listopada 1938 roku, po czym zameldował się w tamtejszym brytyjskim poselstwie. Po kolacji sir Nevile udzielił mu rady w formie przestrogi: „W służbie dyplomatycznej za sypianie z żoną kolegi można wylecieć z pracy”, a następnie w formie sugestii: „Radzę, żeby idąc za moim przykładem, nie zapalał pan cygara przed trzecim kieliszkiem porto”. Obowiązki Elliotta nie były ani szczególnie absorbujące, ani zbyt uciążliwe: noszenie lekkiej aktówki za ministrem pełnomocnym, czasami szyfrowanie i wysyłanie, czasami odbieranie i rozszyfrowywanie wiadomości, a także udział w oficjalnych kolacjach i przyjęciach. Elliott przebywał w Holandii zaledwie od czterech miesięcy, kiedy dostał po raz pierwszy szansę posmakowania pracy w charakterze tajnego agenta oraz „zaobserwowania z bliska działania niemieckiej machiny wojennej”. Któregoś wieczoru, po kolacji, wdał się w rozmowę z młodym oficerem marynarki Glynem Hearsonem, asystentem attaché morskiego ambasady brytyjskiej w Berlinie. Komandor Hearson wyjawił mu, że właśnie udaje się z tajną misją dokonania rekonesansu szpiegowskiego w porcie w Hamburgu, gdzie, jak przypuszczano, Niemcy pracują nad projektowaniem i produkcją miniaturowych okrętów podwodnych. Po kilku kolejnych kieliszkach Hearson spytał Elliotta, czy nie miałby ochoty się do niego przyłączyć. Ten bez wahania uznał to za doskonały pomysł. Sir Nevile chętnie udzielił mu swojej zgody. Dwa dni później, o trzeciej nad ranem, Elliott i Hearson przedostali się na teren portu w Hamburgu, przeskakując przez wysoki mur. „Przez jakąś godzinę dyskretnie wtykaliśmy nosy, gdzie tylko się dało”, rozglądając się i robiąc zdjęcia, by następnie „wrócić w bezpieczne miejsce i porządnie się napić”. Elliott działał poza sferą swoich dyplomatycznych obowiązków i nie miał żadnego przygotowania do tego rodzaju akcji, Hearson zaś nie był upoważniony do wciągania go w swoje sprawy związane z powierzoną mu tajną misją. Gdyby zostali schwytani, Niemcy mogliby ich rozstrzelać jako szpiegów; w najlepszym razie wiadomość o tym, że syn dyrektora Eton został w środku nocy przyłapany na węszeniu w niemieckich dokach wojskowych, wywołałaby z pewnością dyplomatyczną burzę. Był to więc, jak chętnie przyznawał później Elliott, „wyjątkowo głupi i nierozważny wyskok” z jego strony. Poza tym jednak wszystko to okazało się dlań niezwykle przyjemnym przeżyciem, tym bardziej że cała akcja zakończyła się pełnym sukcesem. Obaj Anglicy w bardzo dobrych nastrojach udali się w dalszą drogę do Berlina. 20 kwietnia 1939 roku przypadały pięćdziesiąte urodziny Hitlera. W nazistowskich Niemczech była to okazja do uznania tego dnia za święto narodowe i zorganizowania największej parady wojskowej w historii Trzeciej Rzeszy. Pod bacznym okiem ministra propagandy, Josefa Goebbelsa, uroczystości te stały się punktem kulminacyjnym kultu Hitlera, niezwykłą demonstracją zbiorowego, zsynchronizowanego poddaństwa i czołobitności. Po przejściu pochodu z pochodniami i przejeździe kawalkady pięćdziesięciu białych limuzyn, na której czele jechał samochód Führera, nastąpił bezprecedensowy w skali, fantastyczny, pięciogodzinny pokaz wojskowej potęgi. Wzięło w nim udział 50 tysięcy niemieckich żołnierzy, setki czołgów i 162 samoloty bojowe. Choć pośród nieobecnych znajdowali się ambasadorowie Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych, odwołani z Niemiec po inwazji tego kraju na Czechosłowację, aż 23 inne kraje wysłały do Berlina swoich oficjalnych przedstawicieli, by ci złożyli Hitlerowi serdeczne życzenia urodzinowe. „Führer jest tak fetowany przez lud, jak nie był jeszcze fetowany żaden inny śmiertelnik”, zanotował w swoim dzienniku zachwycony Goebbels. Elliott z mieszanymi uczuciami, podziwu i przerażenia, obserwował uroczystości z mieszkania na szóstym piętrze przy Charlottenburger Chausse, należącego do generała Franka Nöela Masona-MacFarlane’a, brytyjskiego attaché wojskowego w Berlinie. „Mason-Mac” miał charakterystyczny wojskowy wąsik i był typem starego wiarusa, wielokrotnie odznaczanym weteranem walk w okresie pierwszej wojny światowej zarówno w okopach na froncie zachodnim, jak i w trakcie kampanii w Mezopotamii. Teraz nie potrafił ukryć swojego obrzydzenia i odrazy. Z balkonu jego mieszkania widać było dobrze Hitlera, który stał na honorowym podium i salutował maszerującym przed nim oddziałom. W pewnym momencie generał ściszonym głosem zwrócił się do Elliotta, zwracając mu uwagę, że Führer znajduje się w zasięgu strzału z karabinu. „Korci mnie, żeby z tego skorzystać”, mruknął, dodając, że mógłby „bez mrugnięcia okiem w jednej chwili sprzątnąć tego drania”. Elliott „zaczął go usilnie namawiać, by zamiast tego strzelił sobie kielicha”. Mason-MacFarlane ostatecznie zaniechał swojego pierwotnego zamiaru, później jednak wystąpił z prośbą o formalną zgodę na to, by ze swojego balkonu móc zastrzelić Hitlera. Ze szkodą dla świata jego prośba została odrzucona. Elliott wrócił do Hagi z dwoma nowo nabytymi przekonaniami, że Hitlera trzeba powstrzymać za wszelką cenę oraz że najlepszym sposobem przyczynienia się do realizacji tego celu jest zostanie szpiegiem. „Podjęcie tej decyzji przyszło mi łatwo i szybko”. Dzień na wyścigach w Ascot, kieliszek szampana z sir Robertem Vansittartem i spotkanie z pewną ważną osobą w Whitehall‹10› dopełniły reszty. Choć Elliott wrócił do Hagi wciąż oficjalnie jako attaché honorowy, to w rzeczywistości został on już, z błogosławieństwem sir Nevile’a Blanda, nowym rekrutem w szeregach MI6. Z ze-wnątrz jego życie dyplomatyczne wyglądało tak samo jak wcześniej; w tajemnicy jednak rozpoczął swój nowicjat w tej osobliwej wspólnocie zakonnej, jaką były tajne służby brytyjskie. Sir Robert Vansittart, bardzo wpływowy urzędnik Foreign Office, który otworzył przed Elliottem drzwi do MI6, był szefem czegoś, co w gruncie rzeczy stanowiło rodzaj prywatnej agencji wywiadowczej działającej poza oficjalną orbitą rządową, jednak w ścisłej współpracy zarówno z MI6, jak i MI5, czyli Security Service‹11›. Vansittart należał do zagorzałych przeciwników polityki appeasementu‹12›, żywiąc przekonanie, że Niemcy rozpętają następną wojnę „tak szybko, jak tylko poczują się dostatecznie silne”. Członkowie jego siatki szpiegowskiej zebrali bogaty materiał wywiadowczy na temat prawdziwych intencji nazistów i z jego pomocą Vansittart starał się (lecz bezskutecznie) przekonać premiera Neville’a Chamberlaina o nieuchronności zbliżającej się konfrontacji. Jednym z jego najdawniejszych i najbardziej „barwnych” informatorów był Jona von Ustinov, niemiecki dziennikarz, który potajemnie był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu. Ustinov znany był powszechnie jako „Kłop” – rosyjskie potoczne określenie pluskwy. Przydomek ów wziął się od jego okrągłej, pulchnej postaci, z której zresztą, co dosyć osobliwe, był bardzo dumny. Ojciec Ustinova urodził się w Rosji, matka zaś była pół-Etiopką, pół-Żydówką. Jego synem, który przyszedł na świat w 1921 roku, był Peter Ustinov, późniejszy wielki i sławny angielski aktor i pisarz. W czasie pierwszej wojny światowej Kłop Ustinov służył w armii niemieckiej, za swoje zasługi otrzymał Krzyż Żelazny, po wojnie rozpoczął pracę w niemieckiej agencji prasowej w Londynie. Stracił tę pracę w 1935 roku, kiedy niemieckie władze, podejrzliwie patrząc na jego mieszane, egzotyczne pochodzenie, zażądały od niego dowodów na to, że jest Aryjczykiem. Tego samego roku Kłop został zwerbowany przez brytyjski wywiad, otrzymując jako agent kryptonim „U35”. Ustinov był gruby i nosił monokl, poza tym mówił nieco bełkotliwie i sprawiał złudne wrażenie niezdary. Tymczasem w rzeczywistości był „najlepszym i najbardziej przemyślnym agentem operacyjnym, z jakim miałem zaszczyt pracować”, oświadczył w późniejszym czasie jego oficer prowadzący, Dick White, który miał następnie zostać szefem, kolejno, MI5 i MI6. Pierwsze zadanie Elliotta w MI6 polegało na pomocy Ustinovowi w przeprowadzeniu jednej z najbardziej znaczących i jednocześnie najmniej znanych akcji szpiegowskich przed wojną. Wolfgang Gans Edler zu Putlitz był attaché prasowym ambasady Niemiec w Londynie, rozkochanym w luksusie arystokratą i ekscentrycznym homoseksualistą. Ustinov zwerbował Putlitza i zaczął pozyskiwać, jak to opisywał, „bezcenne informacje wywiadowcze pochodzące prawdopodobnie od najważniejszego informatora, z którego usług korzystał wywiad brytyjski w okresie bezpośrednio poprzedzającym wojnę”, a dotyczące niemieckiej polityki zagranicznej oraz planów militarnych. Putlitz i Ustinov podzielali przekonanie Vansittarta co do konieczności zmiany brytyjskiej polityki appeasementu: „W całkiem realny sposób pomagałem w destrukcji systemu nazistowskiego”, uważał Putlitz. Kiedy w roku 1938 Putlitz zaczął pracować w niemieckiej ambasadzie w Hadze, Kłop Ustinov przystąpił do jego dyskretnej obserwacji, podając się za europejskiego korespondenta jednej z indyjskich gazet. Mając Ustinova za pośrednika, Putlitz przekazywał mnóstwo informacji wywiadowczych, choć sam był poirytowany wyraźną niechęcią Wielkiej Brytanii do otwartej konfrontacji z Hitlerem. „Ci Anglicy są beznadziejni – narzekał. – Nie ma sensu próbować pomagać im w przeciwdziałaniu skutkom stosowanych przez nazistów metod, których oni najwyraźniej kompletnie nie rozumieją”. Putlitz zaczynał odnosić wrażenie, że „poświęca się całkowicie nadaremnie”. W Hadze Kłop Ustinov i Nicholas Elliott natychmiast przypadli sobie do gustu i już na całe życie pozostali dobrymi przyjaciółmi. „Kłop był człowiekiem o wielu różnych talentach – pisał Elliott – prawdziwym bon viveur, inteligentnym i dowcipnym gawędziarzem, świetnym naśladowcą i wybitnym lingwistą – kimś, kto na dodatek posiadał niezwykle rozległą wiedzę zarówno o sprawach poważnych, jak i całkiem błahych i pospolitych czy wręcz wulgarnych”. Ustinov czuwał nad tym, żeby Elliott przykładał się do pracy, starając się jednocześnie podnosić na duchu coraz bardziej posępnego i zatroskanego Wolfganga Putlitza. Putlitz był „skomplikowanym człowiekiem”, pisał Elliott, rozdartym między swoim wrodzonym patriotyzmem a instynktownym poczuciem przyzwoitości. „Motywacja jego postępowania miała charakter czysto idealistyczny, dlatego świadomość tego, że przekazywane przez niego informacje mogą przyczynić się do śmierci niemieckich obywateli, okazywała się dlań prawdziwą torturą”. Któregoś sierpniowego wieczoru Elliott zabrał Putlitza na kolację do Royale Hotel. Przy deserze wspomniał o tym, że nosi się z zamiarem zrobienia sobie krótkich wakacji w Niemczech. „Jak pan myśli, czy Hitler zacznie wojnę, zanim wrócimy do domu pod koniec pierwszego tygodnia września?”– spytał pół żartem, pół serio. Putlitz wcale się jednak nie uśmiechnął, a tylko odparł: „Według aktualnych planów atak na Polskę nastąpi 26 sierpnia, może się jednak opóźnić o tydzień, tak że na pana miejscu nie wyjeżdżałbym na wakacje”. Elliott natychmiast przekazał tę „zdumiewającą wiadomość” Kłopowi, który z kolei przekazał ją do Londynu, a także odwołał swój wakacyjny wyjazd. Pierwszego września, dokładnie tak, jak przewidywał Putlitz, niemieckie czołgi wjechały do Polski od północy, południa i zachodu. Dwa dni później Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom. Niedługo potem niemiecki ambasador w Hadze pokazał Wolfgangowi Putlitzowi listę działających na terytorium Holandii niemieckich agentów; lista ta była identyczna z tą, którą nieco wcześniej Putlitz przekazał Kłopowi Ustinovowi i Nicholasowi Elliottowi. Stało się więc oczywiste, że w biurze MI6 musi działać niemiecki szpieg, choć wówczas nikt jeszcze nie podejrzewał, że jest nim Folkert van Koutrik, sympatyczny Holender zatrudniony na stanowisku asystenta szefa biura majora Richarda Stevensa. Zgodnie z opinią kolegów van Koutrik „zawsze wykazywał doskonale szczerą lojalność i oddanie”. Tymczasem potajemnie pracował dla Abwehry, niemieckiego wywiadu wojskowego, tak że „jesienią 1939 roku Niemcy mieli już całkiem jasny obraz tajnej operacji prowadzonej na terenie Holandii przez SIS”. Van Koutrik wszedł w posiadanie listy niemieckich szpiegów, którą Putlitz przekazał MI6, a następie dostarczył ją z powrotem niemieckiemu wywiadowi. Putlitz wiedział, że „jest tylko kwestią czasu, kiedy zostanie zdekonspirowany i zatrzymany”. W tej sytuacji natychmiast poprosił o azyl w Wielkiej Brytanii, nalegając jednak, by mógł wyjechać z Niemiec razem ze swoim kamerdynerem, Willym Schneiderem, który był również jego kochankiem. Ostatecznie Putlitz został przerzucony do Londynu 15 września i umieszczony w tajnym mieszkaniu SIS. Strata tak cennego agenta była bolesna, wkrótce jednak miało nastąpić coś jeszcze gorszego. 9 listopada dyrektor biura major Stevens, nowy szef Elliotta, wybrał się do Venlo, niewielkiego miasta na granicy Holandii z Niemcami, spodziewając się, że wkrótce uda mu się doprowadzić do szybkiego i pomyślnego zakończenia wojny. Towarzyszył mu inny pracownik biura i kolega, Sigismund Payne Best, weteran w służbie brytyjskiego wywiadu wojskowego. Elliott lubił Stevensa, uważał go za „wspaniałego lingwistę i doskonałego gawędziarza”. Z kolei Besta miał za „pretensjonalnego durnia, o nie wiadomo jak wysokim o sobie mniemaniu”. Kilka miesięcy wcześniej Stevens i Best nawiązali potajemnie kontakt z grupą – jak sądzili – zrażonych polityką nazistów oficerów niemieckich, którzy planowali odsunąć Hitlera od władzy w wyniku wojskowego zamachu stanu. Na spotkaniu zorganizowanym przez doktora Franza Fischera, niemieckiego uchodźcę politycznego, przywódca grupy kapitan Schämmel wyjaśnił, że pewni oficerowie z niemieckiego Naczelnego Dowództwa Sił Lądowych (Oberkommando des Heeres), zbulwersowani z powodu strat poniesionych podczas inwazji na Polskę, zamierzają „obalić obecny rząd i ustanowić w państwie dyktaturę wojskową”. Brytyjski premier został poinformowany o tym spisku przeciw Hitlerowi, Stevens zaś zachęcony do prowadzenia dalszych negocjacji z jego organizatorami. „Miałem przeczucie, że dzięki temu wojna zakończy się już na wiosnę”, pisał Chamberlain. Stevens i Best w towarzystwie jednego z oficerów holenderskiego wywiadu jechali więc do Venlo w dobrych nastrojach, przekonani, że uda im się nawiązać kontakt z „samym wielkim człowiekiem”, czyli niemieckim generałem, który stał na czele spiskowców. W rzeczywistości jednak Schämmel nazywał się Walter Schellenberg i był pracownikiem Sicherheistdienst (SD), służby bezpieczeństwa Rzeszy, wyjątkowo inteligentnym i bezwzględnym szpiegiem, który w późniejszym czasie stanął na czele tej organizacji; tymczasem Fischer był agentem opłacanym przez gestapo. Spotkanie zatem okazało się pułapką, nad której przygotowaniem czuwał osobiście Reichsführer SS Heinrich Himmler. Krótko przed jedenastą zjawili się na miejscu spotkania przy Café Backus, po holenderskiej stronie granicy, kilkanaście metrów od budki celników. „W zasięgu wzroku nie mieliśmy nikogo poza niemieckim celnikiem – pisał Stevens – i małą dziewczynką, która na środku drogi bawiła się piłką z dużym psem”. Schellenberg, który stał na werandzie kawiarni, pomachał do nich kapeluszem. To był umówiony znak. Kiedy Brytyjczycy wysiedli z samochodu, zostali natychmiast otoczeni przez ubranych po cywilnemu agentów SS, którzy posłali w powietrze kilka serii z pistoletów maszynowych. Kiedy holenderski oficer wyciągnął z kabury rewolwer, został zastrzelony. „W następnej chwili – wspominał Best – przed każdym z nas stanęło po dwóch tych facetów, jeden przyłożył mi do głowy pistolet, a drugi założył kajdanki. Potem Niemcy krzyknęli do nas »Marsz!« i popychając nas od tyłu lufami pistoletów, i popędzając »Raz! Raz! Raz!«, zaczęli prowadzić w stronę niemieckiej granicy”. Agenci wsadzili zatrzymanych do czekających samochodów, do jednego z nich wciągnęli także ciało zabitego Holendra. „Wszystkie brytyjskie operacje wywiadowcze na terenie Holandii – pisał Elliott – zostały za jednym zamachem przekreślone”. Co gorsza, Stevens miał w kieszeni, jak na ironię, listę źródeł wywiadowczych w Europie Zachodniej. MI6 musiało stanąć na głowie, żeby zapewnić bezpieczeństwo całej siatce swoich agentów, zanim dobiorą się do nich Niemcy. Incydent w Venlo okazał się totalną katastrofą. Ponieważ w całą sprawę zamieszani byli najwyraźniej Holendrzy, którzy na dodatek stracili oficera, Hitler mógł obwieścić, że Holandia pogwałciła ustalenia w kwestii przyznanego jej statusu państwa neutralnego, i tym samym uzyskać pretekst do niemieckiej inwazji na Holandię, co nastąpiło ledwie parę miesięcy później. Wydarzenie to sprawiło również, że Brytyjczycy stali się odtąd wyjątkowo nieufni i podejrzliwi w stosunku do oficerów armii niemieckiej, którzy przedstawiali się jako przeciwnicy nazistowskiego reżimu, nawet wtedy, gdy pod koniec wojny ich intencje były jak najbardziej szczere i prawdziwe. Stevens i Best pozostali w więzieniu do końca wojny. Do grudnia 1939 roku dzięki informacjom uzyskanym od owych brytyjskich agentów, a także od podwójnego agenta van Koutrika, Niemcom udało się „szczegółowo zrekonstruować, w znacznej mierze trafnie, schemat sieci agenturalnych, jak również strukturę samej MI6. Była to pierwsza i zakończona największym sukcesem niemiecka tajna operacja wywiadowcza typu double cross‹13› w trakcie drugiej wojny światowej. Co dosyć dziwne, miała być ona również jedną z ostatnich. Spoglądając wstecz na incydent z Venlo, Elliott winą za niepowodzenie obarczał „nadmierną ambicję” Stevensa, który wyczuwszy „możliwość wygrania wojny jednym sprawnym posunięciem, jako główny organizator, całkowicie zatracił swoją operacyjną czujność i rozwagę”. Zamiast podtrzymywać fikcję na temat istnienia w niemieckim Naczelnym Dowództwie grupy oficerów-spiskowców, Schellenberg wysłał arogancką wiadomość: „Na dłuższą metę rozmowy z zadufanymi w sobie i głupimi osobnikami stają się nudne. Zrywamy wszelkie kontakty. Wasi przyjaciele w szeregach niemieckiej opozycji przesyłają wam serdeczne pozdrowienia”. Wiadomość była podpisana: „Niemiecka Tajna Policja”. W pierwszych sześciu miesiącach pracy jako szpieg Elliott odebrał niezwykle pouczającą lekcję fałszu i kłamstwa, na których w gruncie rzeczy opiera się działalność wszystkich agencji wywiadowczych. Jego szef, który padł ofiarą wyrafinowanego, oszukańczego podstępu, siedział w niemieckim więzieniu; niezwykle cenny szpieg, zdemaskowany jako podwójny agent, uciekł do Londynu; cała brytyjska siatka wywiadowcza w Holandii została ostatecznie spalona. Nawet nieszkodliwy kapitan John King, specjalista-szyfrant, który uczył Elliotta krypto-grafii, trafił teraz do więzienia, skazany na 10 lat za szpiegostwo, gdy pewien radziecki zbieg ujawnił, że za odpowiednią zapłatą „sprzedawał on wszystkie wiadomości Moskwie”. Nie czując się jednak wcale zniesmaczony otaczającą go zewsząd obłudą, Elliott jeszcze bardziej nabrał ochoty do uczestnictwa w podobnego rodzaju, opartych na podstępie i oszustwie grach wywiadowczych o złożonym, wielopłaszczyznowym charakterze. Choć doszedł do wniosku, że wpadka z Venlo była zdarzeniem „w równym stopniu katastrofalnym jak zawstydzającym”, to uważał je również za rodzaj fascynującej lekcji poglądowej na temat tego, w jaki sposób wyjątkowo inteligentni ludzie mogą łatwo dać się oszukać, jeśli tylko nakłoni się ich do wiary w to, w co sami najbardziej chcieliby wierzyć. Elliott szybko się uczył. Ułożył nawet z tej okazji zabawną czterowierszową rymowankę: Och, jak pogmatwaną sieć intryg z mozołem tkamy, Kiedy w sztuce oszustwa pierwsze kroki stawiamy. Bo później, kiedy trochę większej nabierzemy wprawy, Robimy to całkiem swobodnie, niczym dla zabawy. O godzinie trzeciej nad ranem 9 maja 1940 roku Elliotta obudził pilny telegram z Londynu. Po wyciągnięciu z sejfu ambasadora książek kodowych usiadł przy stole w jadalni ambasadora i zaczął rozszyfrowywać depeszę: „Właśnie dostaliśmy informację, że Niemcy zamierzają zaatakować na całej długości frontu zachodniego…”. Następnego dnia Niemcy rozpoczęły inwazję na Francję i Holandię. „Wkrótce stało się jasne – pisał Elliott – że Holendrzy, choć początkowo dzielnie stawiali opór, nie będą w stanie długo się bronić”. Brytyjczycy przygotowywali się do ewakuacji. Elliott i jego koledzy z MI6 do rozpalonego na dziedzińcu ambasady ogniska wrzucali pośpiesznie wszystkie kompromitujące dokumenty. Jeden z oficerów przejął większość znajdujących się w Amsterdamie zapasów diamentów przemysłowych‹14›, a następnie przeszmuglował je do Wielkiej Brytanii. Królowa Holandii, wraz ze swoim rządem, tajną policją i złotem, udała się na pokładzie jednego z niszczycieli Royal Navy w bezpieczne miejsce (ostatecznie do Londynu). Głównym zadaniem Elliotta, jak się wkrótce dowiedział, była ewakuacja przerażonych tancerzy z brytyjskiego zespołu baletowego Vic-Wells, którzy akurat odbywali tournée po Holandii. Dokonał tego, umieszczając ich na pokładzie pogłębiarki zarekwirowanej w porcie w Ijmuiden. 13 maja brytyjski niszczyciel HMS „Mohawk” zakotwiczył u nabrzeży Hoek van Holland, gdzie czekał na zabranie do kraju ostatnich brytyjskich maruderów. Jadąc w konwoju samochodów w kierunku wybrzeża, Elliott widział na horyzoncie łunę płonącego Rotterdamu. Wszedł na pokład jako jeden z ostatnich. Następnego dnia Holendrzy skapitulowali. Kiedy młody oficer MI6 wylądował w Wielkiej Brytanii, został powitany słowami: „No, to teraz zbliża się finałowa rozgrywka”. * * * Elliott spodziewał się zastać państwo w kryzysie, tymczasem ze zdumieniem obserwował „normalność i spokój”, jakie panowały w Londynie. Od tego momentu, jak pisał, „nigdy już, ani przez chwilę, nie przyszło mi do głowy, że moglibyśmy przegrać tę wojnę”. Po kilku dniach został zmobilizowany i wcielony do Intelligence Corps‹15›, a potem, ku swemu zaskoczeniu, trafił za kratki. Wormwood Scrubs, więzienie z epoki wiktoriańskiej w zachodnim Londynie, już wcześniej zostało zamienione na wojenną kwaterę główną służb wywiadowczych MI5, teraz zaś raptownie powiększało liczbę swoich nadających się do pracy operacyjnej pomieszczeń, żeby dać sobie radę z coraz większym zagrożeniem ze strony niemieckich szpiegów. Klęskę Francji i Holandii przypisywano, przynajmniej w części, działalności w tych krajach nazistowskiej piątej kolumny, agentów wroga, którzy od wewnątrz pomagali osiągać kolejne cele nacierającej z zewnątrz armii niemieckiej. Realne zagrożenie niemiecką inwazją sprawiło, że w Wielkiej Brytanii rozpoczęło się intensywne polowanie na szpiegów, tym bardziej że MI5 było wprost zalewane doniesieniami na temat wzmożonej aktywności osób podejrzanych o szpiegostwo. „Anglię ogarnęła szpiegowska gorączka”, pisał Elliott, który został tymczasowo oddelegowany do MI5, żeby złożyć szczegółowy raport na temat tego, co wiedział „z pierwszej ręki na temat działalności piątej kolumny w Holandii”. Zagrożenie związane z piątą kolumną nigdy się nie urzeczywistniło z tego powodu, że go po prostu nie było – Hitler nie zamierzał jak dotąd iść na wojnę z Wielką Brytanią i dlatego nie podjął żadnych poważniejszych kroków mających na celu przygotowanie gruntu pod niemiecką inwazję na ten kraj. Wkrótce jednak Abwehra przystąpiła do nadrabiania zaległości. Przez następne kilka miesięcy do Wielkiej Brytanii przerzucano statkami i łodziami podwodnymi, a także zrzucano ze spadochronami tak zwanych szpiegów inwazyjnych; słabo wyszkoleni i wyposażeni, byli szybko i skutecznie wyłapywani przez brytyjski kontrwywiad. Niektórzy trafiali do więzień, kilku zostało straconych, wielu jednak udało się zwerbować jako podwójnych agentów, którzy następnie przekazywali fałszywe informacje z powrotem swoim niemieckim mocodawcom. Stanowiło to zalążek systemu double cross, siatki podwójnych agentów, których znaczenie systematycznie rosło wraz z postępem działań wojennych. Podczas przesłuchania wielu z owych szpiegów przekazało Brytyjczykom wiadomości o wielkim znaczeniu dla Secret Intelligence Service. Elliott został wyznaczony na oficera łącznikowego między siostrzanymi agencjami, otrzymując pomieszczenie służbowe w Wormwood Scrubs. Było to bardzo osobliwe miejsce pracy: cuchnące i obskurne. Większość więźniów już wcześniej została ewakuowana z budynku, kilku jednak pozostało, w tym rówieśnik Elliotta z Eton, Victor Hervey, przyszły 6. markiz Bristol, znany londyński playboy, który w 1939 roku trafił za kraty, gdy okradł jubilera w Mayfair‹16›. Biuro Elliotta znajdowało się w dźwiękoszczelnej więziennej celi, której drzwi od wewnątrz pozbawione były klamki; jeśli jego ostatni gość danego dnia, wychodząc, zatrzasnął przez przypadek za sobą drzwi, Elliott aż do następnego ranka nie mógł opuścić swojej celi. Elliott uwielbiał swoje nowe życie, które w dzień toczyło się w więzieniu, nocą zaś na wolności, w oblężonym mieście, któremu groziła wroga inwazja. Przeprowadził się do mieszkania przy Cambridge Square w Bayswater‹17›, należącego do babki innego z kolegów z Eton, Richarda Broomana-White’a, który także pracował w MI6. Basil Fisher był teraz pilotem myśliwca w Dywizjonie 111 i latał na stacjonujących na lotnisku w Croydon‹18› hurricane’ach. Za każdym razem, kiedy Fisher był na przepustce, ci trzej przyjaciele spotykali się, zwykle w klubie White’s. The Blitz‹19› dawał się wszystkim we znaki i Elliott czuł się podniesiony na duchu „poczuciem braterskiej wspólnoty”, kiedy tak siedział sobie z przyjaciółmi pośród luksusowych mahoniowych mebli w zadymionych pomieszczeniach najstarszego i najbardziej ekskluzywnego klubu dżentelmenów w Londynie. „Jedyny moment rzeczywistego niebezpieczeństwa przeżyłem wtedy, kiedy piłem różowy gin w klubowym barze. W sąsiedni budynek uderzyła bomba, podmuch wybuchu rozbił moją szklaneczkę z ginem, mnie samego zaś zwalił z nóg na podłogę. Po chwili barman podał mi nowego drinka, komplementując moją postawę”. Elliottowi podobała się wojna. A potem, trzy miesiące po powrocie do Londynu, odkrył, na czym właściwie ona polega. Piętnastego sierpnia hurricane’y Dywizjonu 111 poderwały się w powietrze z zadaniem przechwycenia formacji messerschmittów Luftwaffe. Po przeleceniu nad kanałem La Manche znalazły się w rejonie przylądka Dungeness. W trakcie niezwykle zaciętej i bardzo wyrównanej walki powietrznej, jaka się między nimi wywiązała, jednego z najbardziej zażartych pojedynków lotniczych w całej Bitwie o Anglię, zostało zestrzelonych siedem niemieckich myśliwców bombardujących. Samolot Basila Fishera, według relacji naocznych świadków, po zakończeniu starcia odleciał, ciągnąc za sobą smugę dymu, który wydobywał się z płonącego kadłuba. Nad wioską Sidlesham w hrabstwie West Sussex pilot zdołał się katapultować, po czym zaczął opadać na ziemię na ogarniętym ogniem spadochronie. W pewnej chwili sznury uprzęży przepaliły się i przyjaciel Elliotta runął na ziemię. Tymczasem jego samolot spadł na wiejską stodołę. Zwłoki oficera lotnictwa Basila Fishera zostały odnalezione w stawie w pobliżu Sidlesham. Jego pogrzeb odbył się na cmentarzu w jednej z wiosek w Berkshire, w której przyszedł na świat. Elliott zachował spokój, choć czuł się kompletnie zdruzgotany. Podobnie jak wielu Anglików z klasy wyższej rzadko otwarcie mówił o swoich uczuciach, jednak jego lakoniczne i powściągliwe, ale też pełne bólu prywatne epitafium dla Basila Fishera mówi nam więcej, niż gdyby było zbudowane z niezliczonych, naładowanych emocjami słów. Z jego twarzy opada maska nonszalancji i żartobliwej beztroski: „Basil Fisher zginął w akcji. Odczułem to bardzo boleśnie. Był dla mnie niczym brat. Nigdy jeszcze nie spotkała mnie podobna tragedia”. Elliott wciąż jeszcze pogrążony był w smutku po stracie przyjaciela, kiedy ledwie kilka tygodni później poznał kolejnego, zwerbowanego właśnie do świata tajnych służb rekruta, absolwenta Westmister School‹20› i, podobnie jak on sam, Trinity College w Cambridge, człowieka, który miał w decydujący sposób wpłynąć na resztę jego życia: Harolda Adriana Russella Philby’ego, znanego lepiej jako Kim Philby. Przypisy 1 Nicholas Elliott, Never Judge a Man by His Umbrella, London, 1992, s. 101. 2 Ibid. 3 Op. cit., s. 3. 4 Op. cit., s. 1. 5 Op. cit., s. 88. 6 Op. cit., s. 43. 7 Op. cit., s. 13. 8 Op. cit., s. 18. 9 Op. cit., s. 31. 10 Op. cit., s. 21. 11 Op. cit., s. 34. 12 Op. cit., s. 80. 13 Ibid. 14 Ibid., s. 89. 15 Peter Wright, Spycatcher: The Candid Autobiography of a Senior Intelligence Officer, London, 1987, s. 174. 16 Elliott, Umbrella, s. 40. 17 Ibid. 18 Op. cit., s. 15. 19 Ibid. 20 Op. cit. s. 91. 21 Nicholas Elliott, With My Little Eye: Observations Along the Way, Norwich, 1993, s. 16. 22 Elliott, Umbrella, s. 93. 23 Op. cit., s. 99. 24 Ibid. 25 Ibid. 26 Cyt. za: James Holland, „Daily Mail”, 18 kwietnia 2009. 27 Elliott, Umbrella, s. 100. 28 E. Butler, Mason-Mac: The Life of Lieutenant-General Sir Nöel Mason-MacFarlane, London, 1972,. s. 75. 29 Elliott, Umbrella, s. 100. 30 Op. cit., s. 101. 31 Christopher Andrew, The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5, London, 2009, s. 195. 32 Op. cit., s. 196. 33 Ibid. 34 Ibid. 35 Op. cit., s. 204. 36 Ibid. 37 Elliott, Umbrella, s. 149. 38 Op. cit., s. 102. 39 Ibid. 40 Ibid. 42 Andrew, Defence of the Realm, s. 246. 43 Keith Jeffrey, MI6: The History of the Secret Intelligance Service 1909–1949, London, 2010, s. 385. 44 Andrew, Defence of the Realm, s. 242. 45 Elliott, Umbrella, s. 103. 46 Ibid. 47 Op. cit, s. 382. 48 Andrew, Defence of the Realm, s. 244. 49 Jeffrey, MI6, s. 384. 50 Ibid. 51 Sigismund Payne Best, The Venlo Incident, London, 1950, s. 17. 52 Elliott, Umbrella, s. 103. 53 Ibid. 54 Ibid. 55 www.arcre.com/archive/sis/venlo 56 Andrew, Defence of the Realm, s. 262. 57 Elliott, Umbrella, s. 103. 58 Elliott, My Little Eye, s. 11. 59 Elliott, Umbrella, s. 106. 60 Op. cit., s. 109. 61 Ibid. 62 Op. cit., s. 111. 63 Op. cit., s. 110. 64 Op. cit., s. 111. 1 Brytyjski wywiad wojskowy, sekcja 6. 2 Old boy network – „znajomości ze szkolnej ławy”; w brytyjskim systemie męskich szkół i uczelni prywatnych przynależność do tego samego, zwykle elitarnego klubu. 3 Krótkie cylindryczne cygaro, obcięte z obu końców. 4 Obszar w północno-zachodniej Anglii, jedno z najpopularniejszych miejsc wypoczynkowych Wielkiej Brytanii; kraina obfitująca w jeziora i góry. 5 „Pierwsza jedenastka”; reprezentacja szkoły w krykieta. 6 Model samochodu produkowanego w Wielkiej Brytanii w latach 1932–1970. 7 Brytyjski dyplomata, od 1938 do 1948 poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny Zjednoczonego Królestwa w Holandii. 8 Ranga niżej ambasadora. 9 Biuro Spraw Zagranicznych, brytyjski odpowiednik polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. 10 Ulica w Londynie; synonim angielskiego rządu i administracji, a także instytucji z nimi związanych. 11 Służba Bezpieczeństwa zajmująca się kontrwywiadem, bezpieczeństwem wewnętrznym, ochroną tajemnic państwowych. 12 Polityka ustępstw prowadzona w latach 1937–1939 przez rząd Wielkiej Brytanii z premierem Neville’em Chamberlainem na czele wobec przywódcy III Rzeszy Adolfa Hitlera. 13 System double cross (dosł. podwójny krzyż), także system „XX” – w okresie drugiej wojny światowej nazwa antyszpiegowskich operacji z udziałem podwójnych agentów, przeprowadzanych przez brytyjski wywiad wojskowy MI5. Nadzór nad tego rodzaju operacjami sprawował tzw. Twenty Committee; nazwa double cross pochodzi od liczby 20 zapisywanej rzymskimi cyframi jako „XX” (dwa krzyżyki); używano jej również w odniesieniu do podobnych akcji wywiadowczych strony przeciwnej. 14 Stosowanych przy produkcji materiałów ściernych oraz narzędzi tnących i skrawających. 15 Jednostka wojskowa armii brytyjskiej odpowiedzialna za zbieranie, analizowanie i przekazywanie informacji wywiadu wojskowego, a także za działalność o charakterze kontrwywiadowczym. 16 Ekskluzywna dzielnica handlowa położona w środkowej części Londynu. 17 Dzielnica Londynu. 18 Dzielnica Londynu. 19 Potoczne określenie niemieckich nalotów bombowych na Londyn w okresie od września 1940 do maja 1941 roku. 20 Pełna nazwa: The Royal College of St. Peter in Westminster, jedna z najstarszych, najbardziej prestiżowych prywatnych szkół średnich w Anglii.\nROZDZIAŁ 2 SEKCJA V Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 3 „OTTO” I „SONNY” Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 4 BOO, BOO, BABY, I’M A SPY Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 5 TRZEJ MŁODZI SZPIEDZY Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 6 NIEMIECKI UCIEKINIER Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 7 SOWIECKI DEZERTER Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 8 WSCHODZĄCE GWIAZDY Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 9 WZBURZONE MORZA Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 10 ODYSEJA HOMERA Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 11 „PEACH” Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 12 ROBBER BARONS Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 13 TEN TRZECI Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 14 NASZ CZŁOWIEK W BEJRUCIE Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 15 „LISEK, KTÓRY POSTANOWIŁ Z NAMI ZAMIESZKAĆ” Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 16 ZNAKOMICIE ZAPOWIADAJĄCY SIĘ OFICER WYWIADU Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 17 PRZYPUSZCZAŁEM, ŻE TO BĘDZIESZ WŁAŚNIE TY Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 18 SPOTKANIE PRZY HERBACIE Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 19 UCIECZKA Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nROZDZIAŁ 20 TRZEJ STARZY SZPIEDZY Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nPOSŁOWIE JOHN LE CARRÉ Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.\nHarold Adrian Russell „Kim” Philby jako osiemnastolatek: potajemny sympatyk komunizmu z Cambridge Philby w wieku około ośmiu lat St John Philby, znany arabista, podróżnik i badacz, pisarz, człowiek mający niewyparzony język i często ściągający na swoją głowę kłopoty, surowy i wymagający ojciec Młody Philby: „Był typem człowieka, który szybko znajdował sobie zagorzałych wyznawców” Basil Fisher (po lewej) i Nicholas Elliott: ich bliska przyjaźń zakończyła się wraz z tragiczną śmiercią Fishera zestrzelonego w czasie „bitwy o Anglię” Pozostałe fotografie dostępne w pełnej wersji eBooka.\nPODZIĘKOWANIA AUTORA Po raz kolejny jestem niezmiernie zobowiązany wielu osobom, które udzieliły mi swej porady, wsparcia i gościnności w czasie pracy nad tą książką, a także umożliwiły mi dostęp do dokumentów, fotografii oraz własnych notatek i zapisków. Szczególną wdzięczność wyrażam rodzinom i potomkom osób, o których wspomniałem w mojej opowieści, tym bardziej że dla wielu z nich wciąż sprawa ta pozostaje bolesnym wspomnieniem z przeszłości. Niniejsza książka nigdy by nie powstała, gdyby nie szczodra i wszechstronna pomoc Marka i Davida Elliottów, syna i wnuka Nicholasa Elliotta, którzy podarowali mi niewyczerpane wprost pokłady wsparcia. Miałem również przywilej osobistego spotkania się z panią Elizabeth Elliott, wdową po Nicholasie, zaledwie na kilka tygodni przed jej śmiercią w 2012 roku. Zamieszczona przeze mnie poniżej lista nazwisk jest z konieczności niepełna, jako że wielu z tych, którzy najbardziej mi pomogli w pracy, prosiło, co zrozumiałe, bym ze względów zawodowych zagwarantował im anonimowość: wy sami wiecie jednak, kim jesteście, i jak dużo wam zawdzięczam. Podziękowania kieruję przede wszystkim pod adresem następujących osób: Nathan Adams, Christopher Andrew, Dick Beeston, Rick Beeston (zm.), Paul Bellsham, Keith Blackmore, Tom Bower, Roger Boyes, Alex Brooman-White, Caroline Brooman-White, Anthony Cavendish, Rozanne Colchester, Gordon Corera, David Cornwell, Jane Cornwell, Leo Darroch, Natasha Fairweather, Frances Gibb, Oleg Gordievsky, Peter Greenhalgh, Barbara Honigmann, William Hood, Alistair Horne, Keith Jeffrey, Margy Kinmonth, Jeremy Lewis, Peter Linehan, Robert McCrum, Philip Marsden, Nick Mays, Tommy Norton, John Julius Norwich, Micheal Pakenham, Roland Phillips, Harry Chapman Pincher, Gideon Rachman, Felicity Rubinstein, Jenni Russell, pracownicy John Smedley Archives, Xan Smiley, Wolfgang Suschitzky, Anthony Tait, Rupert Walters, Nigel West, Damian Whitworth. Robertowi Handsowi, Peterowi Martlandowi, Richardowi Aldrichowi i Haydenowi Peakowi wyrażam podziękowania za wnikliwe przeczytanie manuskryptu książki, co ustrzegło mnie przed wieloma przykrymi błędami i niedopatrzeniami – za wszelkie inne uchybienia w niej zawarte całkowitą odpowiedzialność ponoszę wyłącznie ja sam. Po raz kolejny Jo Carlill dokonała prawdziwych cudów, kompletując materiał ikonograficzny. Z wielką przyjemnością i oczywiście niezmierną korzyścią pracowało mi się z ekipą BBC w składzie: Janice Hadlow, Martin Davidson, Dominic Crossley-Holland, Francis Whateley, Tom McCarthy, Ben Ryder, Louis Caulfield, Adam Scourfield, Dinah Rogers, Gezz Mounter i Jane Chan. Radą i pomocą służyli mi także moi koledzy i przyjaciele z redakcji „Timesa”. Dzięki pomocy i wsparciu udzielonych mi przez moich kolegów, pracowników St John’s College Cambridge, mogłem skończyć tę książkę w idealnych dla badacza i historyka warunkach. Wielką radością i honorem jest dla mnie, że książka ukazała się w wydawnictwie Bloomsbury. Katie Johnson i Annie Simpson dziękuję za ich profesjonalizm i cierpliwość, podziękowania kierują także pod adresem Michaela Fishwicka, mojego serdecznego przyjaciela i redaktora. Edowi Victorowi, dzięki jego wybitnym umiejętnościom sternika koordynatora, udało się, po raz kolejny, doprowadzić do portu wielki i skomplikowany projekt. Na słowa podzięki i uznania zasługuje również moja rodzina, która musiała mnie znosić w czasie pracy nad kolejnym niezwykle absorbującym historycznym projektem szpiegowskim; z całego serca dziękuje także Kate.\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Szpieg_wsrod_przyjaciol-ebookRO/p02035873i020" target="_blank" title="Szpieg wśród przyjaciół [Ben Macintyre] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Szpieg wśród przyjaciół [Ben Macintyre] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


FN FAL - Historia sztuki wojennej i broni - FORUM.HISTORIA.org.pl - Forum historyczne\nPrzez Lu Tzy, 23 Maj 2008 w Historia sztuki wojennej i broni\nM16, kbk AK - to znaja wszyscy. Pierwszy, bo amerykanski. Drugi, bo nasz ci on, no i popularny jak diabli.\nAle ma konkurenta. FN FAL jest wciaz na wyposazeniu wiekszej ilosci armii niz M16.\nJak - panowie i panie fachowcy - oceniacie ten karabinek?\n[ Dodano: 2008-06-05, 23:35 ]\nA zabawne. Nikt nic nie wie, albo nie chce sie podzielic.\nMalo slawny ten karabinek.\nA przecie wygral wojne o Falklandy...\nJa ten karabin znam tylko z gry Fallout 2 - ale to się nie liczy...\nRozwiń wątek o Falklandach\nA co tu rozwijać o Falklandach? Był podstawową bronią brytyjskich żołnierzy, ot i wszystko\nFn Fal jest o ile pamiętam najbardziej po AK-47 rozpowszechnionym karabinem na świecie, używanym przez siły mundurowe blisko 90 krajów świata. Ponoć słynie z niezawodności i bardzo zadowalających osiągów. Niestety, jego era się skończyła wraz z przechodzeniem krajów Wspólnoty Brytyjskiej na karabin na amunicję pośrednią (5.56). Również po pewnych mankamentów, nie wiem czy dobrze pisze, należał w Fn Fal (czy L1A1 pod jaką to nazwą był on produkowany w Wlk. Brytanii) brak możliwości strzelania seriami.\nBrak ognia seryjnego? :shock:\nMoze istniala taka wykastrowana wersja dla Army Cadet Corpse. Teraz maja SA80 odautomatycznione.\nBrak ognia seryjnego?\nDokładnie tak - po prostu analitycy Brytyjscy stwierdzili że strzelec nie jest w stanie kontrolować ognia seryjnego z tej broni (zbyt silna amunicja), więc po co marnować naboje? A poza tym broń powtarzalna wspaniale pasowała do istniejących regulaminów\nPodaj - ze jakies zrodelko, bo jak obracam w necier fn fal, to jakos nie potrafie znalezc takiego cuda....\nTrudno powiedzieć, że to broń zapomniana. Jeżeli otwieram jakąkolwiek książkę o broni to FN FAL jest i to na poczesnym miejscu. Fakt, że "archetyp człowieka z bronią", jest zazwyczaj wyposażony w Kałasznikowa czy M-16, ale to nie znaczy, że FAL jest zapomniany.\nOpinie, które o nim znalazłem są dobre. Inaczej nie byłby tak popularny. Nota bene w wojnie falklandzkiej był używany przez obydwie strony konfliktu. Wersja brytyjska rzeczywiście nie mogła strzelać seriami.\nZnowu pytanie o zrodelko.... Znaczy - tej nie samopowtarzalnosci...?\nNa przykład w: S. Kochański, Automatyczna broń strzelecka, Warszawa 1991, s. 219 (autor wspomina tam, że nie tylko angielska, ale i kanadyjska, indyjska i holenderska wersje były przystosowane tylko do ognia pojedynczego).\nPotwierdzenie można znaleźć także w Wikipedii. Należy szukać pod "karabin L1A1" (tak nazywała się brytyjska wersja FAL).\nNaturalnie, Brytyjczycy mieli tylko karabin samopowtarzalny L1A1. Kiedy go wprowadzano, to za broń zespołową służył jeszcze cekaem Vickersa, dopiero w 1968 roku go wycofano, więc mieli coś szybkostrzelnego w odwodzie i dla zwykłej piechoty samopowtarzalna broń starczała\nMoze istniala taka wykastrowana wersja dla Army Cadet Corpse. Teraz maja SA80 odautomatycznione\nOj, widzisz nie - o ile L98A1 był faktycznie powtarzalną konstrukcją, to L98A2 z czarnym łożem, powstały na jego bazie jest już samopowtarzalny.


Bezpieczeństwo dla pierwszoklasistów\nczwartek, 01 września 2011 14:45\tKrzysztof Gaborski\nCo możemy zrobić dla bezpieczeństwa naszych dzieci? Policja podaje, iż w Polsce w 2010 roku miało miejsce 4239 wypadków drogowych z udziałem dzieci w wieku 0-14 lat. W zdarzeniach tych 112 dzieci poniosło śmierć, a 4586 doznało obrażeń. Na szczęście tendencja spadkowa liczby wypadków i ich ofiar z udziałem najmłodszych zdecydowanie się utrzymuje. W stosunku do roku 2009 roku liczba wypadków zmalała o 16%. Zdaniem Policji wielką szansą na poprawę bezpieczeństwa w ruchu drogowym i nie tylko jest edukacja dzieci i młodzieży. Przykładem kampanii profilaktyczno – edukacyjnej, która ma na celu zwiększenie bezpieczeństwa dzieci, jest program „Klub Bezpiecznego Puchatka” pod honorowym patronatem Komendanta Głównego Policji i Kuratoriów Oświaty.\nWe wrześniu rusza III edycja programu Klub Bezpiecznego Puchatka\nJak podkreśla podinsp. Armand Konieczny z Biura Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji: „Kształtowanie u dzieci właściwych nawyków to żmudna praca, ale z pewnością opłacalna, bo nawyki te zostają na całe życie. Dla własnego bezpieczeństwa dziecko musi nauczyć się rzeczy podstawowych, choćby takich jak bezpieczne przechodzenie na drugą stronę ulicy, poruszanie się poboczem. Musi wiedzieć, co mu wolno, a czego w ruchu drogowym bezwzględnie nie należy robić. Aby dziecko mogło bezpiecznie pokonać drogę do szkoły powinno nauczyć się prawidłowo rozpoznawać zagrożenia i podejmować świadome decyzje. Powinniśmy pamiętać, że za bezpieczeństwo dzieci odpowiedzialni jesteśmy my dorośli i to na nas ciąży ten szczególny obowiązek uświadomienia najmłodszym, jakie zagrożenia czyhają na nich już na najbliższym skrzyżowaniu. Jest to niezwykle ważne dla jego bezpieczeństwa - zdrowia a nawet życia”.\n„Dla bezpieczeństwa dzieci bardzo ważna jest profilaktyka - nauka rozpoznawania symptomów niebezpieczeństw w określonych sytuacjach i unikania ich. Rozpoczynając naukę w szkole dzieci powinny otrzymać podstawową wiedzę, dotyczącą ich bezpieczeństwa. Dlatego też tak cenne są takie kampanie społeczne, jak „Klub Bezpiecznego Puchatka”, które wykorzystując zabawę i aktywizując dzieci urozmaicają naukę, a w konsekwencji sprawiają, ze wiedza związana z bezpieczeństwem jest łatwiej przyswajana przez małych adresatów” - wyjaśnia mł. insp. Mariola Gosławska, Naczelnik Wydziału ds. Nieletnich, Patologii i Profilaktyki Biura Prewencji Komendy Głównej Policji.\nW ramach programu Klub Bezpiecznego Puchatka organizatorzy przygotowali dla szkół bezpłatne materiały edukacyjne, aby uwrażliwić dzieci i ich rodziców na najważniejsze kwestie związane z bezpieczeństwem. Zeszłoroczna edycja odniosła bardzo duży sukces. W programie wzięło udział 40% wszystkich szkół podstawowych w Polsce. Ponad 150 000 dzieci z klas I dzięki akcji uczyło się, jak być bezpiecznym w domu, w szkole i na drodze. W 5500 szkół odbyły się zajęcia edukacyjne, na których Pierwszoklasiści poznali podstawowe zasady bezpieczeństwa, nauczyli się reagować w sytuacjach zagrożenia i unikać niebezpieczeństw. Każda szkoła, która bierze udział w programie otrzymuje specjalny Certyfikat „Klubu Bezpiecznego Puchatka”.\nZapraszamy wszystkich Pierwszoklasistów, Nauczycieli i Rodziców do Klubu Bezpiecznego Puchatka! Wystarczy wypełnić formularz zgłoszeniowy, aby bezpłatnie otrzymać materiały edukacyjne.\nPoprawiony: czwartek, 01 września 2011 20:35


Metoda projektu edukacyjnego - ppt pobierz\nOpublikowałJózefa Chudzik Został zmieniony 5 lat temu\nPrezentacja na temat: "Metoda projektu edukacyjnego"— Zapis prezentacji:\n1 Metoda projektu edukacyjnego\nProjekt badawczy Metoda projektu edukacyjnego\n2 Główne założenia metody projektów\nWśród głównych założeń metody projektów edukacyjnych wymienia się: jednorazowość złożoność ograniczone ramy czasowe interdyscyplinarność stawianych celów i sposobów rozwiązania problemów\n3 Jednorazowość Każdy projekt edukacyjny jest w praktyce jednorazowym przedsięwzięciem, mającym na celu osiągnięcie konkretnego celu przez daną grupę studentów. Cel i sposoby jego zrealizowania muszą być tak sformułowane, aby możliwa była ich pełna weryfikowalność – należy przyjąć konkretne i mierzalne wskaźniki umożliwiające ewaluację projektu.\n4 Złożoność Złożoność odnosi się do kompleksowości założeń, jakie przyjmuje dana grupa studentów. Założenia nie są możliwe do zrealizowania przy wykorzystaniu wiedzy wyłącznie z jednego przedmiotu, a często wymagają „wyjścia” poza jedną instytucję – w tym przypadku uczelnię.\n5 Ograniczone ramy czasowe\nJednym z warunków koniecznych do pełnej weryfikowalności prowadzonych w ramach projektu działań (ewaluacja) jest sztywny horyzont czasowy. Projekt nie może być realizowany bezterminowo przez wiele zespołów. Zespół jest jeden, z wyraźnie określonymi zadaniami – każdy z uczestników zna ogólne założenia i własne konkretne zadania, z których jest rozliczany.\nCecha ta jest mocno związana ze złożonością projektu. Uczestnicy projektu winni w ramach realizowanych przez siebie zadań cząstkowych, ale także celu głównego, korzystać z różnych źródeł inspiracji zarówno rozwiązań merytorycznych, jak i technicznych.\n7 Czy Metoda projektów jest możliwa do zastosowania w projekcie badawczym?\n8 TAK Wynika to ze specyfiki projektów badawczych. Przy wykorzystaniu metody projektów edukacyjnych studenci mają możliwość: - poznać podstawowe wyzwania pracy w zespole badawczym samodzielnie obrać tematykę badań, nie będąc jednocześnie pozbawionymi opieki merytorycznej bardziej doświadczonego badacza przygotować się do przeprowadzenia samodzielnych badań w ramach pracy dyplomowej\n9 Etapy pracy nad projektem badawczym\nStudenci w ramach przygotowania i przeprowadzenia projektu badawczego zobowiązani są więc do: wyboru celu, czyli tematu projektu badawczego określenia podstawowych działań niezbędnych do osiągnięcia zakładanego celu (etapy procesu badawczego)\n10 Ciąg dalszy określenia liczby i składu osobowego poszczególnych zespołów określenia, które zespoły i w jakim zakresie odpowiedzialne są za poszczególne zadania określenia, kto w ramach każdego z zespołów odpowiedzialny jest za komunikację zarówno wewnątrz, jak i pomiędzy poszczególnymi zespołami\n11 Ciąg dalszy określenia, kto konkretnie odpowiada za koordynację prac wszystkich zespołów przygotowania wstępnego planu prac zawierającego powyższe elementy wraz z kalendarzem działań realizacji wyznaczonych zadań.\n12 Co składa się na ocenę końcową\nOcena końcowa jest wypadkową następujących składowych: wewnątrz każdego zespołu studenci dokonują oceny pracy zarówno własnej, jak i pozostałych członków zespołu każdy zespół ocenia pracę pozostałych zespołów opiekun projektu ma prawo podnieść lub obniżyć ocenę o pół stopnia\nJózef K. przez swoich kolegów i koleżanki z zespołu został oceniony na 4,0. Niemniej jednak cały zespół uzyskał średnią ocenę od pozostałych uczestników projektu na poziomie 3,0. Zatem (4,0 + 3,0)/2 = 3,5. Opiekun projektu, na podstawie wiedzy na temat pracy zespołu, uznał jednak, że Józef K. nie przykładał się do pracy w równym stopniu, co pozostali członkowie zespołu, więc postanowił obniżyć ocenę – ostatecznie Józef K. uzyskał na zaliczenie 3,0.\n14 Nie ocena jest jednak najważniejsza\nWbrew pozorom jednak ocena końcowa nie jest w tym przypadku najważniejsza. Poza praktycznymi umiejętnościami wypracowanymi w toku samodzielnej i zespołowej pracy nad rozwiązaniem poszczególnych problemów i osiągnięciem wyznaczonego celu, jest jeszcze jedna dodatkowa wartość. „Produktem” finalnym, z racji specyfiki przedmiotu, jakim jest Projekt badawczy, powinna być publikacja naukowa wspólnego autorstwa uczestników.\nPobierz ppt "Metoda projektu edukacyjnego"


Powiat Łaski: Dni Widawy 2016 i VI Widawski Zlot Motocyklowy na KOLUMNA24 Powiat Łaski: Dni Widawy 2016 i VI Widawski Zlot Motocyklowy\nMarcin Jankowski, 01.08.2016 16:05, aktualizacja 12.08.2016 12:05\nJuż niebawem odbędą się dwudniowe Dni Widawy 2016 zorganizowane przez Urząd Gminy oraz grupę niezależnych motocyklistów dla mieszkańców Widawy oraz przyjezdnych gości, na których czeka wiele atrakcji. Za sprawą długiego weekendu Dni Widawy rozpoczną się w niedzielę a zakończą dzień później. Również we wtorek, lokalna jednostka ochotniczej straży pożarnej z Widawy przygotowała specjalny program muzyczny dla gości. Program Dni Widawy 2016 oraz VI Widawskiego Zlotu Motocyklowego\nW niedzielę, pierwszego dnia początek imprezy będzie należał do grupy Niezależnych motocyklistów z okolic Widawy a także wielu innych posiadaczy motocykli, którzy przyjadą uczestniczyć w zlocie motocyklowym. Widawski zlot motocyklowy cieszy się dużą popularnością w regionie i jest licznie odwiedzany przez użytkowników "dwóch kółek". Od godziny 1600 do godziny 1700 przewidziano w programie paradę motocykli po terenie gminy Widawa. Następnie od godziny 1730 do godziny 1900 wszyscy będą mogli oglądać różne konkurencje motocyklowe. Zaraz po nich o godzinie 1900 na scenę wejdzie zespół rockowy Zgiełk z Łodzi. Swój koncert zakończą o godzinie 2100. Następnie do godziny 2200 zaplanowano muzykę nocą. Niedziela, 14 sierpnia 2016\n1600 - 1700: Parada motocykli po terenie gminy Widawa\n1730 - 1900: Konkurencje motocyklowe\n1900 - 2100: Koncert zespołu Zgiełk\n2100 - 2200: Muzyka nocą\nPoniedziałkowy program Dni Widawy 2016 zapowiada się nie mniej atrakcyjnie co poprzedni. Już od samego rana zostanie rozegrany Turniej w piłkę nożną o Puchar Wójta Gminy Widawa na stadionie. Początek otwartej imprezy zaplanowano na godzinę 1800 koncertem strażackiej orkiestry dętej z Widawy. Tego dnia na scenę wyjdą dwa zespoły - Stashka oraz Medium. Poniedziałek, 15 sierpnia 2016\n900 - 1600: Turniej Sołectw w Piłkę Nożną o Puchar Wójta Gminy Widawa\n1800 - 1845: Koncert Strażackiej Orkiestry Dętej z Widawy\n1900 - 2000: Koncert zespołu Stashka\n2030 - 2300: Koncert zespołu Medium\nOprócz wspomnianych atrakcji w programie, zaplanowano także dodatkowe, które będą dostępne dla odwiedzających równocześnie w tym: znaczki okolicznościowe, koszulki, gratisowy żurek, park zabaw, stoiska handlowe, gastronomia.\nZespół rockowy Zgiełk na Dniach Widawy 2016 Zgiełk to szlachetne brzmienie rocka. Tymi słowami można podsumować twórczość zespołu, który swoje korzenie ma w naszym regionie. "W mieście Łodzi" to rzetelne energetyczne granie do tekstów tworzonych w czasie, gdy pojęcia rocka jeszcze nie istniało. Na podstawie wybranych tekstów piosenek pochodzących z dawnych lat, często nie posiadających autora przyśpiewek lub hitów z repertuaru miejskich bardów, zespół Zgiełk stworzył nowoczesne, rockowe aranżacje muzyczne. Na płycie można usłyszeć m. in. co na Bałutach robił Antek, dokąd szła fabryczna dziewczyna czy jakiej zbrodni dokonała Zajdlowa. No i przede wszystkim możesz dowiedzieć się dlaczego "nie ma jak w mieście Łodzi!". Na koncercie będzie można usłyszeć utwory z naszego repertuaru - z naszej ostatniej płyty "W mieście Łodzi", ale również z debiutanckiego krążka "Płomień" i kilka niepublikowanych nigdzie piosenek. Będzie momentami mocniej, momentami balladowo, ale na pewno będzie to szlachetne brzmienie rock'a.\n"Bardzo cieszymy się na myśl o graniu w Widawie. Część z nas ma tam rodzinne korzenie, część spędzała w okolicach lata młodości. Liczymy, że muzyczna energia, którą przywieziemy, wróci do nas ze zdwojoną siłą." - powiedzieli artyści z zespołu.\nZespół Zgiełk swój koncert zagra w niedzielę, 14 sierpnia od godziny 1900.\nVI Widawski Zlot Motocyklowy 2016\nNa targowisku miejskim w Widawie, spotkają się okoliczni motocykliści aby po raz kolejny wspólnie świętować Dni Widawy i wziąć udział w zlocie motocyklowym. Zlot motocyklowy w Widawie cieszy się dużą popularnością i co roku odwiedza go rzesza fanów co jest dobrą okazją do podziwiania przez mieszkańców motocykli. Początek zlotu przewidziano na godzinę 1400 w niedzielę. Turniej Piłki Nożnej Sołectw Gminy Widawa o Puchar Wójta\nTurniej sołectw z gminy Widawa rozpocznie się o godzinie 900 i będą w nich uczestniczyły zespoły z poszczególnych sołectw: Widawa, Brzyków, Kocina, Rogóźno, Zborów, Wola Kleszczowa, Józefów Widawski, Ligota i Zabłocie - w sumie 9 zespołów. Drużyny będą rywalizowały o Puchar Wójta Gminy Widawa. Mecz finałowy przewidziano na godzinę 1330.\nFestyn Ochotniczej Straży Pożarnej w Widawie\nWe wtorek, 16 lipca natomiast przypada wspomnienie św. Rocha i w ten dzień Ochotnicza Straż Pożarna w Widawie organizuje Festyn strażacki z loterią fantową oraz zabawą taneczną. Loteria fantowa rozpocznie się już od godziny 1400 na placu przy remizie. Zabawa taneczna natomiast o godzinie 1830. Wszyscy, którzy chcą bezpłatnie uczestniczyć we wspólnym świętowaniu z druhami z Widawy powinni się pojawić do godziny 2100. Po godzinie 2100 wstęp jest płatny.\nod 1430: Loteria fantowa na placu OSP Widawa\n1830: Zabawa taneczna w OSP WidawaGALERIA Copyright © 2017 KOLUMNA24. Wszelkie prawa zastrzeżone.


Rosjanie podsłuchują ukraińskie telefony? "Musimy temu przeciwdziałać" - Świat - Wiadomości z kraju i ze świata - Dziennik.pl - Wydarzenia i Fakty - Dziennik.pl\n4 mar 2014 15:08 aktualizacja 19 lis 2019 09:14\nUkraińskie tajne służby twierdzą, że Rosjanie podsłuchują wszystkie rozmowy telefoniczne na terytorium ich kraju. Udaje im się to dzięki zajęciu centrali telefonicznej na Krymie, do której podłączyli swój sprzęt.\nSłużba Bezpieczeństwa Ukrainy twierdzi, że Rosjanie są w stanie podsłuchiwać wszystkie rozmowy telefoniczne na terytorium tego kraju. SBU oskarża także Moskwę o blokadę telefonów deputowanych.\nSzef Służby Walentyn Nalywajczenko powiedział, że Rosjanie przejęli centralę telefoniczną na Krymie i zamontowali tam specjalne urządzenia pozwalające podsłuchiwać rozmowy prowadzone zarówno przez telefony komórkowe, jak i stacjonarne. Walentyn Nalywajczenko dodał przy tym, że urządzenia są też wykorzystywane, aby paraliżować pracę aparatów telefonicznych deputowanych. Ma do tego dochodzić już od 2 dni. Z czymś takim spotykamy się po raz pierwszy, musimy temu przeciwdziałać - mówił Walentyn Nalywajczenko.\nWbrew tym deklaracjom, ukraiński system telekomunikacyjny był jednak podsłuchiwany już wcześniej, o czym mogli przekonać się unijni i amerykańscy dyplomaci, których rozmowy telefoniczne zostały ujawnione na początku roku. Wtedy też na to, że ich telefony są paraliżowane skarżyli się deputowani ówczesnej opozycji. Wykorzystywano wtedy specjalne oprogramowanie, które wydzwaniało pod konkretny numer co kilka minut.\npodsluchy kijow telefony Ukraina\nRosjanie podsłuchują ukraińskie telefony? A hAmerykanie NIE?!?


Noże ceramiczne | Noże i deski gastronomiczne | AKCESORIA KUCHENNE w SmartGAST - Twój sklep gastronomiczny\nDobry, ostry nóż to podstawowy element wyposażenia każdej kuchni, zarówno tej domowej, jak i znajdującej się w lokalu gastronomicznym. W ostatnich latach dużą popularność zyskały noże ceramiczne. Stanowią one świetne uzupełnienie dotychczas posiadanej kolekcji noży, choć część klientów decyduje się na całkowite zastąpienie noży stalowych, ceramicznymi. W ofercie naszego sklepu SmartGAST znajdziesz ceramiczne noże zróżnicowane pod względem wielkości, wagi, kształtu ostrza oraz twardości. Bazujemy na topowych, uznanych w branży markach, dzięki czemu masz pewność, że wybrany przez Ciebie nóż ceramiczny będzie świetną inwestycją na długie lata. Jednocześnie zachęcamy do zapoznania się z całym, asortymentem sklepu, w tym z pozostałymi nożami i deskami gastronomicznymi. Jesteśmy przekonani, że znajdziesz u nas wiele ciekawych rozwiązań do domu, firmy i lokalu gastronomicznego.\nNoże ceramiczne produkuje się z mieszanki tlenku aluminium i węglika cyrkonu, dzięki czemu pod względem twardości i ostrości ustępują tylko diamentowi. Ostrze ceramiczne bardzo trudno stępić, co jest ogromną zaletą nie tylko dla zawodowych kucharzy, lecz także osób na co dzień gotujących dla swojej rodziny. Nóż ceramiczny sprawdzi się do krojenia niemal wszystkiego, począwszy od miękkich pomidorów, po nieco twardsze sery. Warto wspomnieć o tym, że noże ceramiczne są łatwe w utrzymaniu czystości, choć nie zaleca się ich mycia w zmywarce. Wyjątkiem jest ich odpowiednie zabezpieczenie przed uszkodzeniem mechanicznym. Dużą zaletą jest także to, że noże ceramiczne w żaden sposób nie wpływają na smak i zapach potraw. Mimo wielu zalet, tego typu noże mają jednak kilka wad. Największą jest kruchość - nóż może się się wyszczerbić lub potłuc. Jeśli zajdzie potrzeba naostrzenia noża ceramicznego, przyda się ostrzałka diamentowa, choć większość producentów zapewnia dożywotnią lub wieloletnią gwarancję ostrości.\nRodzaje noży ceramicznych od SmartGAST\nW naszym sklepie internetowym SmartGAST znajdziesz modele noży ceramicznych różnych producentów, w zróżnicowanej cenie i z różnym typem ostrza. Pierwszym nożem, który najczęściej wybierają nie tylko przez szefowie kuchni, lecz także osoby gotujące w domu, jest nóż santoku. To japoński nóż charakteryzujący się prostym ostrzem z zakończeniem w kształcie łuku - nie męczy on dłoni, dzięki czemu może być używany nawet przez długi czas. Nóż nadaje się praktycznie do wszystkiego. Można nim kroić warzywa, owoce, mięso i ryby. Modele ze specjalnym wyżłobieniem to gwarancja, że mięso lub inny krojony produkt nie będzie przywierał do klingi noża. W ramach asortymentu oferujemy też ceramiczny nóż do jarzyn oraz uniwersalny nóż kuchenny w kilku wariantach długości ostrza.\nAsortyment SmartGAST dla domu i gastronomii\nW naszym sklepie internetowym SmartGAST oferujemy szeroki asortyment akcesoriów, sprzętu i wyposażenia gastronomicznego do różnego typu lokali, między innymi dla restauracji, barów, lodziarni, kawiarni, cukierni, czy piekarni. Na każdym etapie zamówienia oferujemy swoją pomoc. Z chęcią odpowiemy na wszelkie pytania, rozwiejemy wątpliwości i przybliżymy funkcjonalność konkretnych produktów. Zachęcamy do zapoznania się także z ofertą wyprzedażową i produktami, na które obowiązuje rabat. Decydując się na ich zakup, wprowadzisz realne oszczędności do swojego biznesu lub gospodarstwa domowego. Składając większe zamówienie, masz możliwość skorzystania z darmowej dostawy. To kolejna korzyść płynąca z zakupów w naszym sklepie, obok której nie można przejść obojętnie. Niezależnie od tego, czy rozpoczynasz swoją przygodę z gastronomią, masz dobrze prosperującą restaurację, czy poszukujesz solidnego sprzętu do domu, jesteś w najlepszym możliwym miejscu. Nasze produkty z pewnością sprostają Twoim wymaganiom, a funkcjonalność serwisu zaskoczy. Dobrym pomysłem, szczególnie jeśli planujesz regularne zakupy w naszym sklepie, jest założenie konta. Dzięki temu będziesz mieć możliwość wglądu w historię zamówień, tworzenia list zakupowych, czy sprawdzania przypisanych do konta rabatów.


Filiżanka Classic - Filiżanki - AKART\nFiliżanka Classic porcelanowa. Pojemność: 200 ml, spodek: 155 mm. Nadruk możliwy na ścianie filiżanki zewnątrz i wewnątrz, na dnie filiżanki, od spodu, nadruk na spodku. Standardowo pakowana jest w kartony zbiorcze. Istnieje możliwość pakowania w kartoniki jednostkowe. Podana cena jest ceną filiżanki białej przy ilości 100 szt. i nadruku w 1 kolorze na ściance o wymiarach ok. 6 x 2 cm.


Poznańska Garażówka – ćwiczenia z empatii - Kultura u Podstaw\nfot. Maciej Krajewski vel łazęga poznański\nPoznańska Garażówka – ćwiczenia z empatii\nWiosenną edycję Garażówki w Poznaniu zorganizowano na rzecz osób z doświadczeniem uchodźczym w Polsce. Zebrane pieniądze zostaną przekazane na Fundusz Solidarności. Wyprzedaż garażowa odbyła się już po raz siódmy.\nZapał i odpowiedzialność ekipy garażówkowej, wspieranej formalnie przez Stowarzyszenie Lepszy Świat, robią wrażenie. Pierwszą akcję wyprzedawania nieużywanych lub stworzonych przez siebie rzeczy w celu zbiórki funduszy na pomoc zorganizowały osoby skupione wokół organizacji pracujących z migrantami i uchodźcami w Warszawie – wraz z mieszkającymi tam Syryjczykami.\nPomimo oczywistych przeciwności (głównie polityczno-społecznych) grupa działa w miarę regularnie, za każdym razem stając się coraz szersza i różnorodna. Rzecz jasna wyprzedaże dzieją się nieustannie i przy wielu okazjach. Okazuje się, że taka forma zbierania środków na – zwykle szlachetne – cele przynosi bardzo dobre skutki finansowe.\nLubimy się wymieniać, rozdawać swoje rzeczy, widzieć, że ktoś inny się z nich cieszy, szperać w kartonach pełnych staroci.\nGarażówka, o której tu mowa, ma jednak ten szczególny wymiar – zebrane podczas niej środki trafiają bezpośrednio do organizacji zajmujących się pomaganiem osobom z doświadczeniem uchodźczym i migranckim.\nSą to miejsca znajdujące się zarówno w najbardziej newralgicznych i potrzebujących wsparcia terenach – w Grecji, Turcji czy w Jemenie od kilku lat niszczonym przez wojnę domową, ale także bliższe nam geograficznie, jak np. teren przejścia granicznego między Polską a Białorusią, czyli Terespol–Brześć.\nJedna z organizatorek tak uzasadniała wybór, opisując warunki panujące w tym ostatnim miejscu:\n„Tam nie ma obozu. Ludzie w Brześciu wynajmują pokoje, na małej przestrzeni żyje mnóstwo osób. Codziennie się pakują i jadą pociągiem do Terespola [ubiegać się o ochronę międzynarodową i azyl – przyp. red.]. Większość wraca tego samego dnia z niczym i znowu wynajmuje pokoje. I tak dzień w dzień. W najbardziej newralgicznych momentach koczują na dworcu” (więcej na ten temat w reportażu Moniki Prończuk pt. „Granica bezprawia, czyli jak Polska znęca się nad uchodźcami w Brześciu–Terespolu”, oko.press.).\nSystem władzy granicznej, europejska i światowa struktura polityki migracyjnej ucieleśniana za pomocą takich organizacji jak Frontex, a wreszcie sama rzeczywistość obozowa i pogranicza sprawiają, że zawsze najpotrzebniejszym środkiem wsparcia są pieniądze. Działania organizacji pozyskujących odzież, zabawki dla dzieci czy inne produkty niezbędne do życia są ważne, jednak najistotniejsza często jest pomoc prawna, zabezpieczenie edukacji dzieci, opłacenie kosztów przewozów, biletów na komunikację, wsparcie w realizowaniu comiesięcznych opłat itp., co wiąże się z posiadaniem niezbędnych funduszy lub dostępem do nich.\nMYŚL LOKALNIE, DZIAŁAJ GLOBALNIE (WYDANIE POZNAŃSKIE)\nDumą poznańskiej Garażówki jest zebranie ponad 100 tys. zł w ciągu 7 edycji. Choć w obliczu wydatków państwa na wojskowość czy nawet budżetu na rzecz polityki migracyjnej jest to suma dramatycznie niska.\nJoanna Spychała i Joanna Pańczak, zaangażowane w przygotowania wyprzedaży, przyznają, że podjęcie decyzji o wyborze konkretnego celu zbierania bywa najtrudniejsze. Organizatorki kierują się osobistą znajomością danego miejsca czy tematu, informacjami o pracujących w danym miejscu osobach, ale także tym, czy i jak wybrana organizacja radzi sobie finansowo (czy jest odpowiednio zabezpieczona materialnie).\nWiosenna edycja Garażówki odbyła się na rzecz osób z doświadczeniem uchodźczym w Polsce. Pieniądze (konkretnie 10 419,50 zł zebrane w ramach zbiórki publicznej) zostaną przekazane na Fundusz Solidarności.\nJest to wspólna inicjatywa Konsorcjum organizacji społecznych działających na rzecz uchodźców i migrantów. Jej celem jest pomoc prawna migrantkom i migrantom, uchodźcom i uchodźczyniom, pokrycie kosztów ubezpieczenia i leczenia medycznego, zakup leków, pomoc w nagłych przypadkach, np. związanych z doznaniem przemocy fizycznej. Oprócz zebranej gotówki, jeszcze cenniejsza okazuje się solidarność, którą wspólnie okazują sobie „starzy i nowi” mieszkańcy Europy.\nW czasie, kiedy państwo – z powodów politycznych lub zwykłej niechęci czy nieudolności – nie radzi sobie ze sprawami migracji, funkcję społecznego i strukturalnego rusztowania dla polskiej polityki migracyjnej stanowią aktywne organizacje pozarządowe. Między innymi dzięki takim oddolnym inicjatywom jak Poznańska Garażówka.\nOsoby tworzące Garażówkę na co dzień pracują w instytucjach kultury, na uczelniach, firmach, w stowarzyszeniach i fundacjach, a organizacją tego szczególnego wydarzenia zajmują się jako wolontariusze – po godzinach.\nCzas prywatny trzeba oczywiście dzielić z tym, który poświęca się na organizację wydarzeń czy pracę.\nPrzychodząc na „rezultat końcowy”, którym była Garażówka (w tej edycji na Wolnym Dziedzińcu Urzędu Miasta Poznania), na której widać było różnorodne stoiska, radość na twarzach kupujących i sprzedających, dzieci podczas zabaw – można przeoczyć ogrom pracy organizacyjnej i logistycznej, zwłaszcza pracy kobiet, bo to najczęściej właśnie one są zaangażowane w tego typu projekty.\nTrzeba zaznaczyć, że inicjatywa Poznańskiej Garażówki nie opiera się wyłącznie na organizacji wydarzeń, podczas których można kilka razy w roku zakupić coś lub sprzedać z myślą o osobach, które dziś potrzebują pomocy. Działania Garażówki to także odbywające się przy okazji poszczególnych wyprzedaży spotkania edukacyjne, integracyjne, pokazywanie różnorodnych „wątków” kulturowych z Jemenu, Syrii, ale także spotykanie się z innymi osobami zaangażowanymi w tego typu pracę i wspólne działania nad tym, żeby zmieniać świat na lepsze.\nOrganizatorkom zależy na łączeniu przyjaznego klimatu, wspólnej pracy i poszerzaniu świadomości uczestników na temat toczących się konfliktów na świecie, ich przyczyn i skutków, a także na temat realnej sytuacji osób z doświadczeniem uchodźczym.\nNie bez przyczyny w rozmowie ze mną organizatorki przykładały dużą wagę do języka, którego używają do określenia swojej działalności. Podkreślają, że obecnie odchodzi się od stygmatyzującego określenia uchodźca/uchodźczyni, migrant/migrantka, nacisk kładzie się na fakt, że uchodźstwo czy migracja mogą być lub są doświadczeniem przemijającym, które może dotknąć każdego z nas, a osoby doświadczające tej sytuacji często są bardzo do nas podobni, mają podobne wykształcenie, zainteresowania czy światopogląd.\nTragiczna korelacja osobistych losów i globalnej polityki doprowadza część z nich do ucieczki, porzucenia swojego kraju, odcięcia swoich korzeni i wędrówki w poszukiwaniu stabilizacji i spokojniejszego życia.\nPOMAGANIE PRZEZ SPRZEDAWANIE I KUPOWANIE\nNie sposób pominąć faktu, że o ile wiele badań i sondaży wskazuje na to, że Polacy i Polki lubią pomagać i dzielić się z potrzebującymi, o tyle niechęć do cudzoziemców (zwłaszcza dotkniętych doświadczeniem uchodźczym czy muzułmanów) od kilku lat jest udziałem większości polskiego społeczeństwa. Tym bardziej niewiarygodne i niestereotypowe wydaje się być zaangażowanie poznaniaków i poznanianek w Garażówkę.\nZarówno ta edycja, jak i wszystkie poprzednie (m.in. te organizowane przed CK ZAMEK, a także te na placu Wolności czy na Uniwersytecie Artystycznym) cieszyły się ogromnym zainteresowaniem.\nZastanawia mnie, ilu z uczestników bierze udział w wydarzeniach z pełną świadomością celu, na który zostaną przeznaczone wydane przez nich pieniądze. Wprawdzie zapowiedzi internetowe i medialne za każdym razem zawierają tę informację, tym razem zabrakło ustawionego banera, na którym można byłoby zaznaczyć cel zbiórki.\nKto jednak chciał się zaopatrzyć w najbardziej niezwykłe przedmioty, ten mógł podczas Garażówki zaspokoić swoje najskrytsze zakupowe pragnienia. Czego tam nie było!\nZabawki (te nowsze i te retro), sztuka użytkowa, obrazy, biżuteria, książki, stare kultowe gazety, ubrania, buty, walizki, instrumenty, balony, zupa, kawa i ciasto. Istny targ różnorodności. Niektóre z publicznych instytucji kultury podarowały bilety i wejściówki na swoje wydarzenia, poszczególne poznańskie kawiarnie i bary włączyły się poprzez udostępnienie kuponów na swoje produkty.\nUcieszył mnie udział młodzieży w roli wolontariuszy i wolontariuszek oraz liczba osób biorących udział w wydarzeniu. Miły gwar i sympatyczna atmosfera nieco potęgowała niespokojną myśl o tym, że mamy szczęście żyć w kraju, w którym nie ma wojny, a na nasze dachy nie spadają bomby. Przez cały czas miałam też nadzieję, że dobry nastrój odwiedzających Garażówkę był spowodowany nie tylko przyjemnym spędzeniem czasu w niedzielę, ale również świadomością solidarności i gestem wyciągniętej ręki wobec osób dotkniętych wojennym nieszczęściem.\nSpotykanie się w życzliwym gronie i w istotnym społecznie celu może służyć za ćwiczenie odbywające się na otwartych sercach – ćwiczenie z empatii.\nNiezależnie od tego, ile udałoby się zebrać pieniędzy, ostatecznie to właśnie oddolna współpraca, wspieranie się pomimo granic i wbrew politycznym przeszkodom zyskuje najwyższą, niepoliczalną wartość.\nNastępna szansa na odwiedzenie i wsparcie Poznańskiej Garażówki już niedługo – 23 czerwca 2019 na placu Wolności w ramach Festiwalu Malta!\nCZYTAJ TAKŻE: Solidarność międzygatunkowa. Rozmowa z Adamem Jastrzębskim, autorem wystawy „Transkultura hominidów + gibonów”\nAnka AdamowiczGarażówkamaj 2019pomoc dla uchodźcówPoznańska GarażówkaStowarzyszenie Lepszy Światuchodźcywyprzedaż garażowa


Plansza Krok. Opcje Wykres Przepływu Osi Czasu, Biznesowy Element Graficzny, Schemat Układu Przepływu Pracy. Koncepcja Transparent Graficzny Kroku | Premium Wektor\nspicytruffel 572 zasobów\nPlansza Krok. Opcje Wykres Przepływu Osi Czasu, Biznesowy Element Graficzny, Schemat Układu Przepływu Pracy. Koncepcja Transparent Graficzny Kroku Premium Wektorów\nSzablon elementów biznes plansza\nAbstrakcyjne elementy szablonu plansza wykresu z etykietą, zintegrowane koła. koncepcja biznesowa z 5 opcjami. treść, diagram, schemat blokowy, kroki, części, infografiki osi czasu, układ przepływu pracy,\nPlansza krok. wykres osi czasu, szablon prezentacji biznesowej przepływu pracy, struktura schematu blokowego. technologia realistycznych banerów graficznych\nBiohacking elementów wprowadzających na ekran strony aplikacji mobilnej z koncepcjami. zrób to sam biologia i hakowanie ciała - pięć kroków graficznych instrukcji. szablon ui z kolorowymi ilustracjami rgb\nDiy biologia wprowadzająca ekran strony aplikacji mobilnej z ustawionymi koncepcjami. opis elementów i technik biohackingu poprzez instrukcje graficzne w pięciu krokach. szablon ui z kolorowymi ilustracjami rgb\nWspółdzielenie szablonu infografiki gospodarki. elementy projektu prezentacji modeli biznesowych współpracy. wizualizacja danych w pięciu krokach. wykres osi czasu procesu. układ przepływu pracy z ikonami liniowymi\nSzablon infografiki pożyczek typu peer to peer. towary, usługi wymiany elementów projektu prezentacji. wizualizacja danych w pięciu krokach. wykres osi czasu procesu. układ przepływu pracy z ikonami liniowymi\nBiznesowy infografika szablon cienka linia z ikonami i 5 opcjami lub krokami.\nSzablon plansza osi czasu. cienka linia z ikonami i liczbą kroków. koncepcja biznesowa z 5 opcjami.\nSzablon biznes plansza. projekt osi czasu z ikonami i 5 opcjami, krokami, etykietą.\nPozioma oś czasu z pięcioma elementami. pięć kolorowych prostokątów z piktogramami w cienkich liniach, miejsce na tekst i wskazanie czasu ułożone w rzędy. szablon projektu plansza.\nPięć opcji projektowania układu plansza szablon z sześciokątnymi elementami. schemat procesu biznesowego dla broszury, baneru, raportu rocznego i prezentacji\nElementy infographic. opcja numer pięć infografika\nZaprojektuj biznes pięć opcji infographic element wykresu.\nPięć opcji infographic szablon z pięciokątami i wielokątne elementy na białym tle. nowoczesna wizualizacja procesów biznesowych z ikonami marketingu cienkich linii.\nElement plansza z ikonami i pięcioma opcjami lub krokami. może być stosowany do przetwarzania, prezentacji, schematu, układu przepływu pracy, wykresu informacyjnego, projektowania stron internetowych.\nZaprojektuj szablon biznesowy pięć kroków infographic element wykresu.\nNowoczesny plansza streszczenie z pięciu kroków lub procesów elementów i ikon. pomysł na biznes.\nPięć okrągłych elementów umieszczonych poziomo i połączonych białą linią, liniowymi ikonami i polami tekstowymi. koncepcja pięciu kolejnych kroków do zakończenia projektu.\nOkrągły schemat z pięcioma wielokolorowymi elementami, strzałkami wskazującymi piktogramy cienkiej linii i polami tekstowymi. pojęcie elementu interfejsu dla aplikacji sieci web.\nFive point infographic element strategia biznesowa\nZaprojektuj szablon biznesowy pięć opcji infographic element wykresu.\nPlansza szablon z pięciu okrągłych elementów na czarnym tle. nowoczesna wizualizacja strategii biznesowej z ikonami marketingu cienkiej linii. ilustracja łatwa do edycji i dostosowania.\nPlansza szablon z pięciu okrągłych elementów na białym tle. nowoczesna wizualizacja procesów biznesowych z ikonami marketingu cienkich linii. ilustracja łatwa do edycji i dostosowania.\nPięć kroków 3d infographic szablon z sześciokątnymi elementami. szablon procesu biznesowego z opcjami broszury, schematu, przepływu pracy, osi czasu, projektowania stron internetowych\nBiznes 3d realistyczna plansza z pięciu kroków. nowoczesny plansza szablon z okrągłymi elementami dla broszury, schemat, przepływ pracy, oś czasu, projektowanie stron internetowych.\nPlansza szablon z pięciu okrągłych elementów na czarnym tle. nowoczesna wizualizacja procesów biznesowych z ikonami marketingu cienkich linii. łatwe do edycji i dostosowywania.\nPlansza szablon z pięciu okrągłych elementów na białym tle. nowoczesna wizualizacja procesów biznesowych z ikonami marketingu cienkich linii. łatwe do edycji i dostosowywania.\nProsty szablon projektu układu pięć kroków z sześciokątnymi elementami. schemat procesu biznesowego na baner, plakat, broszurę, raport roczny i prezentację z ikonami marketingu. eps 10\nPięć kroków projektowania układu plansza szablon z okrągłymi 3d realistyczne elementy cięcia peper.\nNiezwykły plansza układ. pięć kolorowych elementów z połączonymi ze sobą przerwami, cienkie linie symboli i pola tekstowe.