Czas Garwolina przedstawia szkic Czesława Miłosza tłumaczący istotę twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza. Witkacy niezwykle trafnie opisał zagrożenie człowieka poprzez jego dobrotliwe zniewolenie i ogłupienie niesione przez całkowite jego uspołecznienie, z-socjalizowanie, odarcie z indywidualności, jakie narzuca nam układ rządzący współczesnym światem. Wyrażenie „myśl spekulacyjno-etyczna” oznacza u Miłosza oświeceniowy racjonalizm, etykę świecką, którym zalewa się nas z ekranów i głośników, po chamsku zakrzykując Prawdę.\n(St. I. Witkiewicz z perspektywy wojennych przemian)\nSt. I. Witkiewicz przepowiadał, że „etyka pożre metafizykę" i że przyszła ludzkość będzie szczęśliwa, ale nie będzie znała trzech rzeczy: filozofii, sztuki i religii, które już dzisiaj przeżywają swój okres schyłkowy. Nie jest moją rzeczą szukać wyjaśnienia, skąd wzięło się u Witkiewicza takie przekonanie, to znaczy, nie będę cytować autorów, pod których wpływem mógł być, ani zajmować się źródłami ogólnoeuropejskiego katastrofizmu. Powinno nam wystarczyć, że znalazł się w Polsce jegomość dużego formatu, który pomimo wielu swoich dziwactw i niepowodzeń artystycznych i tak stał niepomiernie wyżej od większości swoich współczesnych. Spory i polemiki w Polsce dwudziestolecia wydają się dość miałkie, jeżeli zestawi się je z tym, o co chodziło Witkiewiczowi. Poza tym atmosfera dwudziestolecia została znacznie lepiej opisana w jego dwóch fantastycznych powieściach niż w wielu niby-realistycznych książkach cenionych powieściopisarzy.\nŻeby to zrozumieć, trzeba było przekroczyć rok 1939 — zakończenie "Pożegnania jesieni" i "Nienasycenia" jest zresztą akurat takie samo jak koniec Polski Piłsudskiego. Temat tych powieści można streścić w paru słowach: tematem jest rozkład pewnej cywilizacji, z czego większość ludzi nie tylko nie zdaje sobie sprawy, ale ulega nawet miłemu złudzeniu, że ten rozkład jest dowodem zdrowia i siły. Tylko nieliczne jednostki czują, że to są ostatnie dni — ale właśnie dlatego, że są to osobniki zdegenerowane, które jeszcze telepią się w tej fazie cywilizacji, którym najwyżej wolno jeszcze istnieć. W następnej fazie, gdyby do niej dotrwały, czekałby ich tylko obłęd albo to, co wybrał sam Witkiewicz — duża dawka weronalu i przecięcie sobie żył. Zresztą o tym później. Na razie jeszcze pochwała języka, jakiego używał Witkiewicz: jest to język absolutnie uczciwy, męski — wbrew pozorom prosty — żadnych ornamentów, metafor dla wdzięku, subtelnych kadencji i zdań itp. wybiegów.\nJęzyk ten ma wielkie wady, ale nie ma jednej, największej, jaką była rozpowszechniona ostatnio préciosité i podejrzana melodyjność, tak uparcie cechująca polską prozę, że trudno od niej się wyzwolić, pisząc po polsku. Witkiewicz starał się naładować język znaczeniem do maximum i jeżeli niektóre fragmenty jego powieści robią wrażenie wielomówności to nie dlatego, żeby upajał się muzyką stylu, to po prostu sens, który chciał wyrazić, traci czasem ważność dla późniejszego czytelnika. Te właściwości językowe występują w powieściach i rozprawach, czyli w formach wypowiedzi, których nie uznawał za twórczość artystyczną. 0 jego licznych dramatach nie podejmuję się mówić, tak samo jak o jego malarstwie.\nPośród jego wad najbardziej nużąca jest skłonność do wyolbrzymiania pewnych procesów psychicznych, wyrażająca się w nadużyciu mocnych epitetów. To wskazuje, że wyszedł ze szkoły Młodej Polski i że był całkiem daleko od umiaru. „Przepotwornienie" jego powieści sprawia, że trudno je zaliczyć do literatury mającej szanse przetrwania inaczej niż jako dokument, jako treść, jako ładunek myślowy. Tym ładunkiem wypada się teraz zająć robiąc coś w rodzaju skrótu poglądów pisarza w celach informacyjnych.\nNie należy sądzić — twierdzi Witkiewicz — że takie objawy, jak filozofia, religia i sztuka są wieczne. Pojawiają się one na pewnym stopniu rozwoju, po czym mogą zaniknąć. Doprowadzi do tego postępujące ciągle naprzód uspołecznienie.\nZbliżające się wojny, rzezie i rewolucje nie spowodują w ostatecznym wyniku jakiejś pierwotnej anarchii. Przeciwnie, ich skutkiem będzie zwycięstwo sprawiedliwości społecznej i przejście władzy w ręce mas pracujących całego świata. Proces demokratyzacji jest nieodwracalny i w żadnym razie nie moglibyśmy powrócić do stanu, gdy nieliczne i wspaniałe jednostki rozwijały się kosztem poniżenia milionów.\nIndywidualność przeciętnego obywatela doszła do głosu po raz pierwszy w Grecji, gdzie każdemu zapewniona była wielka swoboda myśli. Kiedy jednak myśl indywidualna zrodzona w Grecji osiągnęła duże wyniki, wyniki te zostały przyswojone przez społeczeństwa, które już we własnym interesie zaczęły indywidualność tępić. Konieczność sprostania wymogom techniki i zadośćuczynienie przy jej pomocy postulatom etycznym, wywodzącym się z chrześcijaństwa, musi doprowadzić stopniowo do zupełnej automatyzacji, to znaczy, obywatelom nie będzie zostawiona żadna swoboda dociekania, a wolność wyboru takiego czy innego trybu życia będzie bardzo ograniczona. Oczywiście, najistotniejszą cechą automatyzacji jest zupełna szczęśliwość obywateli, którym zdaje się, że hasła propagandy są ich własnymi myślami, i którym zupełnie wystarcza miejsce w maszynie społecznej.\nWitkiewicz uważał siebie przede wszystkim za filozofa, i to filozofa z gatunku już zanikającego, bo zajmował się istotą bytu i dociekania ontologiczne uważał za jedynie godne filozofii. Jednym z podstawowych pojęć jego systemu było pojęcie Tożsamości Faktycznej Poszczególnej. Tę nazwę wywodził z poczucia tożsamości ze sobą samym, jakie ma poszczególny człowiek, i nie tylko człowiek — teoretycznie każde Istnienie Poszczególne. Poczucie to, trudne do opisania, dane jest w doświadczeniu i trzeba odwołać się do pewnych przeżyć w godzinach świtu, bezpośrednio po przebudzeniu się, których zaznał, być może, czytelnik. Jest to rodzaj zdumienia nad faktem, że jest się sobą, że się nie było i że się dąży ku śmierci, a jednak się jest — i że się stanowi niepojętą jedność w wielości swoich stanów i otaczającego świata. Jeden z angielskich „poetów metafizycznych" (Traherne) pisząc pieśń nowonarodzonego dziecka wkłada mu w usta podziw nad posiadaniem rąk, nóg, oczu, ust: „lecz dziw, którego nie ogarnie słowo: że choć nie było mnie, dziś jestem sobą" — powiada dziecko. To właśnie zdumienie miał na myśli Witkiewicz.\nPytania: „Czemu ja jestem właśnie tym, a nie innym istnieniem? W tym miejscu nieskończonej przestrzeni i w tej chwili nieskończonego czasu? W tej grupie istnień, na tej właśnie planecie? Dlaczego w ogóle istnieję, skoro mógłbym nie istnieć wcale? Dlaczego w ogóle coś jest?" itp. — są zmaganiem się z tajemnicą, z którą ludzkość zmaga się od początku, a zasadą tej tajemnicy jest zasada Tożsamości Faktycznej Poszczególnej. Właśnie z tego, że jestem tożsamy ze sobą i że stanowię jedność w trwaniu i rozciągłości, płynie niepokój metafizyczny, czyli metafizyczne poczucie dziwności istnienia. Ten niepokój doprowadził do powstania religii, filozofii i sztuki.\nOdpowiedzi na niepokojące pytania ludzkość szukała najpierw w religii. Religia jednak straciła wpływ na przodujące umysły z chwilą, gdy dociekanie prawdy istnienia wzięła na siebie filozofia. Religia zaczęła wtedy kostnieć ograniczając się do mechanicznie uznawanych obrzędów i dogmatów, przestała zaspokajać metafizyczne niepokoje wyznawców, którzy szukali odtąd wyładowania niepokoju w innych dziedzinach. Zaszło to w Grecji i zaszło w Europie przy końcu średniowiecza.\nPrzez długie stulecia filozofia tworzyła systemy, mające na celu odkrycie Prawdy Absolutnej. „Nasi przodkowie, dążąc do nieosiągalnej absolutnej prawdy, starali się wyjść poza przekleństwo Zasady Tożsamości Faktycznej Poszczególnej, zbudować gmach myśli, której czas nie mógłby naruszyć, system pojęć wyjęty spod przypadkowości danego układu, obowiązujący całe istnienie." Niezależnie od względnej błędności tych systemów, trzeba stwierdzić, że „tylko wiara w obiektywną prawdę stworzyła istotnie wartościowe systemy pojęć i idee". Stopniowo jednak filozofia doszła do punktu, gdy spostrzegła, że jest granica naszych pojęć i że używając pojęć nam dostępnych, wyczerpaliśmy w grubszych zarysach wszystkie kombinacje zmierzające do pokonania tajemnicy. Na nasze czasy przypadł odwrót filozofii. Filozofowie postąpili jednak jak ten lis z bajki: ponieważ winogrona okazały się za wysoko, orzekli, że są zielone i że szkoda trudu na ich zdobywanie. Ścisła współzależność z przemianami społecznymi, które przytępiają ostrość przeżywania tajemnicy, spowodowała gorączkową działalność negowania tajemnicy — na papierze. Problemy nierozwiązalne uznano za pozorne, starając się wykazać, że polegają one na nieporozumieniu. Witkiewicz żywi bezgraniczną pogardę dla pragmatystów i dla Bergsona, bo u nich właśnie najdoskonalej wyraziła się niechęć do walki o surową, jednoznaczną prawdę. Każda teoria — powiada Witkiewicz — jest z pewnego punktu widzenia omamianiem się, aby potworności istnienia bezpośrednio nie przeżywać. Ale co innego jest stchórzyć i iść do szynku oszałamiając siebie świadomie, a co innego stanąć z trudnościami twarzą w twarz.\nPragmatyści wynieśli do godności prawdy wszelkie irracjonalne bzdury, jeżeli te bzdury są pożyteczne dla rozwoju społeczeństw. „Idee, o które się starano dawniej, były niezależne od bezpośredniej użyteczności i nie przez to były one prawdziwe lub fałszywe, że pomagały lub szkodziły danej grupie społecznej. Może być, że miały one wartość dla tej lub innej klasy, ale wartość ta nie była kryterium dla ich twórców. Pragmatyzm był zawsze, ale nie był programowy. W programowości pewnych idei zaznacza się charakterystyczna właściwość naszych czasów." Duch ludzki starał się wyjść z błędnego koła prawd względnych i „z n a d 1 u d z k i m z a i s t e wysiłkiem dążył w straszliwej walce z Tajemnicą do absolutnych wartości". „W ciągu całej tej walki z Tajemnicą o prawdę, spadały z Tajemnicy coraz to nowe zasłony i przyszedł czas, że ujrzeliśmy nagie, twarde ciało, z którego nic się już zdjąć nie da, nieprzeniknione i nieprzezwyciężone w swej obojętności martwego posągu." Pragmatyści starają się ten posąg zdruzgotać, po prostu zaprzeczają, że jest. Bergson znowu zaleca jakieś nowe poznanie „intuicyjne", poza rozumowaniem według praw logiki. Czyż na to — zapytuje Witkiewicz — ostrzyliśmy nasz umysł przez tyle wieków, aby oddać wszystko, co już jest zdobyte, za nędzny majak prawdy, za intuicyjne bredzenie? Ale należy nam się to słusznie. „Każda bowiem epoka ma taką filozofię, na jaką zasługuje. W obecnej naszej fazie nie zasługujemy na nic innego, jak na najpodlejszego gatunku narkotyk w celu uśpienia w nas antyspołecznego, przeszkadzającego w automatyzacji metafizycznego niepokoju."\nTak więc filozofia kończy swój żywot przez powolne samobójstwo, udając przed światem, że jeszcze żyje. Wszystko, czym się zajmują filozofowie uśmierciwszy metafizykę, nie jest niczym innym, jak oględzinami trupa i sporządzaniem aktu zejścia. Piszą całe tomy po to, aby udowodnić niemożliwość filozofii i wykazać, że wartość jej jest czysto umowna i praktyczna, że to tylko piana na powierzchni biologicznych czy też społecznych procesów.\nPozostaje sztuka. Religia i filozofia starały się zintelektualizować niepokój metafizyczny. W przeciwieństwie do tego sztuka jest uzewnętrznieniem bezpośredniego przeżywania niepokoju.\nUczucie metafizyczne, które jest źródłem twórczości i jądrem każdego dzieła sztuki, polaryzuje się w warstwie zwyczajnych uczuć życiowych i wyobrażeń, w warstwie intelektu i w warstwie Czystej Formy, czyli jakości zmysłowych prostych. Jest to jakby promień, który przebija te warstwy i łączy je w nierozerwalną całość.\nJedność w wielości — taka jest definicja dzieła sztuki. Osobowość ludzka, będąc również jednością wielości, utrwala tę swoją jedność w symbolach przez to, że zostają one połączone w sposób konieczny. Dzieło sztuki, dostarczając tworzącemu je artyście najwyższego poczucia jego własnej jaźni, z kolei przez swoją wewnętrzną prawidłowość i konieczność budzi w odbiorcy niepokój metafizyczny. Cechą, odróżniającą dzieło sztuki od innych rzeczy pięknych, jest to, że jedność jest jego wyłącznym celem. Dlatego np. w obrazie zupełnie nieważne jest, że przedstawia on takie czy inne osoby albo że oddaje wiernie jakiś krajobraz. Ważne są tylko napięcia kierunkowe (termin wprowadzony przez Witkiewicza), wywoływane przy pomocy pędzla, i nie ma znaczenia, czy do wytworzenia ich malarz użył ludzkich twarzy, drzew, kominów, czy też tylko linij i płaszczyzn, nie przedstawiających z życiowego punktu widzenia nic.\nCo więcej, ideałem byłoby wyzwolenie się od elementów nieistotnych, które przeszkadzają tylko osiągnięciu jedności. Malarstwo „z natury", a więc chcące wiernie oddać naturalne barwy i kształty przedmiotów, ich bryłowatość, perspektywę itp., zaprzęga się w służbę spraw najzupełniej obcych sztuce. Czysta forma w malarstwie nie ma nic wspólnego z notowaniem otaczającej nas rzeczywistości, tak samo jak Czysta Forma w muzyce nie ma nic wspólnego z wyrażeniem tzw. uczuć życiowych, a więc smutku, radości, tęsknoty itd. Oczywiście, dopatrywanie się w dziele sztuki treści i formy dowodzi tylko niezrozumienia, na czym sztuka polega, bo nie ma żadnej „treści" artystycznej, która dałaby się od formy oddzielić.\nW biegu historii człowiek i jego dążenia metafizyczne ulegają wielkim zmianom. W dawnych czasach, gdy znajdował dla nich wyładowanie w religii, zachowywał pewnego rodzaju równowagę wewnętrzną i formy sztuki, jakie wtedy tworzył, miały powagę spokojnego piękna. Kiedy jednak religia straciła swoją siłę przekonywania, a filozofia gasła likwidując sama siebie, człowiek, nie nasycony metafizycznie, kurczowo chwycił się sztuki i zaczął jej przekazywać swój lęk i chorobliwość. Dawna spokojna forma wynaleziona przez ludzi znających i inne ujścia dla niepokoju, przestała mu wystarczać, zbyt wiele już teraz od niej żądał, miała mu ona zastąpić dawny dogmat, obrządek i dociekania o istocie bytu. Coraz bardziej sprzeczne i odległe od siebie pierwiastki musiał łączyć w jedno, aby w ten sposób zdobyć chwilę krótkotrwałego zaspokojenia.\nIm bardziej buntownicze, rwące się ku niezawisłości elementy ujarzmia artysta, tym ostrzej przeżywa stan, o którym mowa, stan ten jest silniejszy, jeżeli zdobyty za większą cenę. Zjawisko to, które Witkiewicz nazywa nienasyceniem formą, prowadzi do coraz większej komplikacji użytych środków. Sztuce współczesnej już nie dosyć harmonii i symetrii — upaja się ona dysonansami, zgrzytami, niepokojem asymetrycznych i zwichrzonych płaszczyzn. Prowadzi to do perwersji, czyli do używania jako materiału elementów wstrętnych, dziwacznych, rażących barw, niesamowitych dźwięków. Pojawia się perwersyjna prostota, a więc prostota na niby, kryjąca w sobie ładunki olbrzymiego skomplikowania i utajonej potworności. Sztuka staje na pograniczu obłędu, bo ludzie, którzy dzisiaj ją tworzą, są zdegenerowanymi potomkami dawnych mistrzów, obcujących niegdyś dostojnie z Tajemnicą i kształtujących swoje dzieła w świecie uładzonych przez religię. A jednak wariackie dzieła jakiegoś Van Gogha czy Picassa są jedyną postacią piękna nam dostępną. Aby czuć to, co czuł Giotto malując swoich świętych i co czuł widz ówczesny, my musimy spotęgować dawkę i iść ku ostatecznej niemożności, ku absolutnemu nienasyceniu formą, kiedy wyczerpią się wszystkie ograniczone kombinacje jakości zmysłowych, jakie jeszcze mamy do rozporządzenia. Wtedy sztuka zamrze ostatecznie, choć długo ją jeszcze będą podrabiać, a osobniki zdolne do przeżywania metafizycznego niepokoju, ale już niezdolne do żadnej realizacji, czyli potencjalni artyści — zostaną zamknięte w zakładach dla umysłowo chorych. Już dzisiaj jednostki obdarzone poczuciem Tajemnicy należą do wyjątków — reszta dojrzewa szybko do automatyzacji, uznając za sztukę tylko to, co potrąca o ich zainteresowania polityczne (patriotyzm, przebudowa społeczna).\nStąd między innymi pochodzi dzisiejszy rozdźwięk między artystami i społeczeństwem — wybitne dzieła współczesne nie mają najmniejszych szans „trafienia pod strzechy". Jest bajką, co opowiadają nam niektórzy przyszłej świetlanej epoce: według nich z masy ludowej, wydźwigniętej na wyższy poziom przez ustrój, który zapewni sprawiedliwy podział dóbr, wyjdą wielkie talenty, dotychczas marnowane. Ustrój, który by podołał nieprawdopodobnej komplikacji życia ekonomicznego naszych czasów, sam musi zniweczyć ten rezultat oswobodzenia masy i chłopak, który teraz pasie może krowy, zostanie dopuszczony do udziału w kulturze, ale nigdy nie będzie znał takiego luksusu, jak samodzielność intelektualna. Pośpiech mrowiska wprzęgnie go w swoje tryby, nie będzie znał też samotności, z której rodzi się metafizyczne zdumienie. Będzie szczęśliwy. Cóż nam zostaje jeżeli nie wartości etyczne? „Piękno jest w obłędzie, prawda leży u naszych nóg, rozszarpana przez współczesnych filozofów i z tej trójcy ideałów zostaje nam tylko dobro, to jest szczęśliwość wszystkich tych, którzy nie mieli siły, aby tworzyć piękno, ani dość odwagi, aby Tajemnicy patrzeć prosto w oczy." Etyka pożre metafizykę i trzeba to przyjąć bez wylewania łez jako rzecz naturalną, podobnie jak przyjmujemy fakt, że ludzie umierają, a dojrzałe jabłka spadają na ziemię. Może to być przykre dla zdegenerowanych potomków dawnej cywilizacji. „Z bydła wyszliśmy i w bydło się obrócimy" — mówi jeden z bohaterów Witkiewicza. Niemniej bolesne to będzie tylko dla nielicznych i nieliczni tylko zdadzą sobie sprawę, że zamknął się ten rozdział.\nZwycięstwo etyki oznacza zwycięstwo wartości względnych nad bezwzględnymi. Wszelkie próby metafizycznego uzasadnienia etyki, czyli nadania jej znaczenia prawideł powszechnych, stałych i niezmiennych, byłyby zupełnie beznadziejne. Przepisy etyczne zawsze przedstawiają pewien punkt widzenia użytkowy, są one wykładnikiem interesów takiej czy innej grupy społecznej i mają znaczenie tymczasowe, wychowawcze. Religia, filozofia i sztuka są tworami czysto indywidualnymi, wyrażają stosunek indywiduum do Istnienia — natomiast etyka przedstawia związki indywiduum ze społecznością — związki ulegające ciągłym zmianom.\nStreściłem, na ile to możliwe, poglądy Witkiewicza, bo tak nakazuje uczciwość. Witkiewicz uważał intelekt za jedyną rzecz cenną w człowieku i chciał, żeby go traktowano jako filozofa, a nie artystę — sam przyznawał się do bankructwa swoich zamierzeń artystycznych. Teraz można sobie pozwolić na kilka uwag.\nPomysły, polegające na ustalaniu cyklów w rozwoju ludzkości, szczególnie jeżeli zmierzają do oświetlenia tak czy inaczej jednego, krótkiego momentu, a więc tzw. naszych czasów, budzą podejrzenia. Mitologiczne ujęcie starożytnych Germanów przez niemieckich uczonych jest aż nazbyt jaskrawym tego przykładem. Zawsze powstanie wątpliwość, czy nie chodzi tu o zmitologizowanie współczesności z różnych powodów, przy czym pojęcia współczesne przerzuca się na ludzi dawnych epok, którzy ani tych pojęć nie mieli, ani nie przeżywali zjawisk tak jak my — i ci ludzie dawni, odpowiednio spreparowani, mają służyć za dowód słuszności jakiejś tezy. Kiedy Witkiewicz pisze o dawnych artystach („mięśnie jak liny stalowe") albo o dawnych władcach, przeżywających dziwność istnienia w gigantycznym wymiarze, dzięki nieograniczonej swobodzie indywidualności — nieraz zdarza się nam podrzucić przekornie, że ani dawni artyści nie byli znowu tacy zdrowi, jak chce Witkiewicz, ani dawni władcy nie obracali się w sferze doznań tak wysokiego gatunku, a okrucieństwa przez nich dokonywane rzadziej wynikały z ich pańskiego kaprysu, a częściej z prawideł walki o władzę.\nUpiększanie przeszłości jest w ogóle bardzo ciekawym fenomenem i u niektórych jest prawdziwą obsesją. Rousseau upiększał pierwotnego człowieka, ludzie renesansu — Grecję, Stendhal — ludzi renesansu, pomiędzy 1918 i 1939 rokiem upiększano średniowiecze, przy czym tęsknota do dawnej rzekomej wspaniałości połączona jest zwykle z niechęcią do dnia dzisiejszego. Witkiewicz ma wyraźną obsesję zmierzchu. To przerażenie niezupełnie mieści się w ramach intelektualnych — jest to przeczucie, które nawiedzało ludzi wrażliwych, zwłaszcza w Polsce, oddzielonej wąską granicą od nowego świata na Wschodzie. Nie wiadomo, może różne pesymizmy polskie tego okresu to był po prostu triepiet malago pried bolszim — drżenie małego przed większym — a wszystko inne to były tylko wtórne rzeczy, dodatki, ozdobienia? W każdym razie w obu powieściach Witkiewicza nowa cywilizacja automatów przychodzi ze Wschodu — raz jako rewolucja niwelistów, drugi raz jako najazd wojsk chińsko-mongolskich na Europę. W obu powieściach finałem jest śmierć na tle pięknej polskiej jesieni. W Nienasyceniu polskiego dyktatora Kocmołuchowicza ścinają Chińczycy, w Pożegnaniu jesieni niweliści stawiają Bazakbala pod ściankę. Witkiewicz popełnił samobójstwo, kiedy Czerwona Armia weszła na wschodnie połacie państwa polskiego, i stało się to na tle takiej samej przyrody.\nPolska w tych powieściach (jakaś fantastyczna Polska, niby przeniesiona w przyszłość, a właściwie Polska dwudziestolecia) jest przedstawiona jako twór nietrwały, trzymający się kupy trochę z poparcia zachodnich demokracji, trochę siłą bezwładu. Panuje w niej optymistyczna senność i żądza użycia, a nad tym wszystkim wisi na cienkiej nitce głaz nieuniknionej katastrofy. Nie ma znaczenia, czy ten obraz jest prawdziwy, czy nie, ważne jest, że na kierunek pomysłów Witkiewicza mocno wpłynęła rozterka polskiej słabości, nadając im zupełnie beznadziejne zabarwienie. Wiara w nieodwracalność dziejowego procesu i zarazem bierne zapatrzenie w ten proces, jakby się było zamagnetyzowanym, to objaw bardzo rozpowszechniony w latach międzywojennych. Witkiewicz rozumiał wagę przemian zachodzących w Rosji, ich dynamika, zestawiona z beztroską polskiego życia, przypominała ciągle o kruchości peryferyj kapitalizmu. Fatalizm historyczny, który utorował drogę wielkim ruchom masowym i przez to wojnie, osiąga u niego wyjątkowe napięcie. To, że starał się iść przeciw fali i — z góry wiedząc o przegranej — robił swoje, włącza jego prace w jedyny chyba poważny prąd dwudziestolecia, w walkę bez wizji nagrody. Będąc przekonanym o zgonie metafizyki, pisze rozprawę, w której wykłada swój metafizyczny system. Będąc przekonanym, że automatyzacja i spętanie intelektu są nieuniknione, przy każdej okazji broni praw intelektu (co prawda, nawołując do zajmowania się filozofią, za jedynie godną tej nazwy uważa filozofię niemiecką XIX wieku). Chwilami chce nawet wierzyć w możliwość planowego użycia automatyzacji do wskrzeszenia filozofii i sztuki, ale równocześnie wie, że byłoby to daremne. Jego bohater, Bazakbal, mając już popełnić samobójstwo na słowackiej granicy, zostaje nawiedzony przez myśl, że przecież proces dziejowy można wysiłkiem woli ludzkiej odwrócić. Wraca więc pośpiesznie do Polski, aby tam głosić swoją ideę, i pierwszy posterunek graniczny likwiduje go razem z jego planami.\nTo, co dokonuje się w Europie od 1939 r., przekroczyło opisy Witkiewicza. Potwierdziło wiele z jego przewidywań, ale z jakiejś dalszej perspektywy — i jego przewidywania, i ich wypełnienie zbijają się w jedną bryłę czasową, a wszelkie jego poglądy mogą okazać się pod zbyt wielką sugestią z góry odgadniętego momentu. Można o nim napisać, że był tragiczny, można go wziąć za przykład „buriewiestnika", ptaka czującego burzę. Można też wytknąć mu różne słabości, a przede wszystkim dekadencję, która zawsze jest łatwa do wmówienia i sobie, i innym, przy czym to uświadomienie sobie własnej dekadencji z góry paraliżuje zdolność oporu człowieka albo klasy ludzi, którzy tak na siebie patrzą. Można też zestawić Witkiewicza z inteligencją rosyjską z lat poprzedzających rok 1917 i poszukać różnic albo podobieństw. To samo pokolenie, ale inny gatunek grożących klęsk. Nie będę tego próbować. Utrzymuję tylko, że jest on postacią bardzo poważną i że nie mają słuszności, którzy zniechęcają się do niego po przeczytaniu paru nadmiernie brutalnych scen erotycznych w jego książkach. Może on sobie nie być tzw. wybitnym pisarzem, ale wybitni pisarze zdarzają się tak rzadko, że gdyby do nich ograniczyć historię kultury, byłaby bardzo szczupła. Jeżeli tyle rozprawiało się o Brzozowskim dlatego, że łatwo było z niego wycisnąć różne miłe sercu faszystów hasła, czemużby nie mówić o Witkiewiczu? Ani jeden, ani drugi nie są wielkimi pisarzami, ale kiedy chce się znaleźć choć paru ludzi w Polsce, którzy w ogóle cos myśleli, trzeba się natknąć na Brzozowskiego, który jest odrażający, i na Witkiewicza, który nie jest przyjemny, choć przynajmniej nie ma zamiaru być wychowawca narodu. Ostatecznie ruch życia zbiorowego nie zawsze ma na swoje usługi osobistości zrównoważone i klasyczne, może nawet ich brak jest ceną, jaką się płaci za śmiałość i desperackość. Z olbrzymiej większości „mistrzów” powieści, wiersza czy noweli i tak nic nie zostanie, a z Witkiewicza, bynajmniej nie mistrza, da się zachować cos trwałego, co pozostaje ważne nie tylko w Warszawie czy w Krakowie, ale i w Sydney, i w Pensylwanii.\nTrwałe u Witkiewicza jest to, co stanowi w nim formę dla zdarzeń umysłowych, cechujących pierwszą połowę XX wieku. Weźmy dzieje sztuki tego okresu. Wiele można się nauczyć z opinii, jakie wypowiadał w okolicach roku 1930 np. o malarstwie i rzeźbie przeciętnie wykształcony człowiek. Gdyby zrobić rodzaj ankiety i poprosić go, aby odpowiedział na trzy chociażby pytania, wyniki byłyby mniej więcej takie, jak podaję:\nPytanie: Jakie okresy w historii sztuki ceni pan(i) najwyżej?\nOdpowiedź: Nie potrzebuję chyba mówić, że sztuka ludów prymitywnych może być dla nas wzorem zwięzłości twórczej i twórczej deformacji. Ze znanych nam historycznie epok wielka jest sztuka egipska i wczesna grecka, dopóki zachowuje wpływy egipskie i powoli się od nich wyswobadza. Później, zepsuta dążeniem do realistycznej wierności, degeneruje się. Rzeźby klasycznego okresu świadczą o upadku. Nie rozumiem, dlaczego naszym przodkom tak się podobała Venus z Milo albo Dyskobol, a pomijali z lekceważeniem dzieła Grecji archaicznej albo Etrurii. Wielkim malarstwem jest włoskie malarstwo średniowieczne do quatro-centa, po czym następuje renesans fałszujący cele malarstwa i torujący drogę fotograficznemu niemal naturalizmowi. Sądzę, że świadomego powrotu do istotnych celów sztuki trzeba szukać dopiero w sztuce współczesnej.\nPytanie: Czy oglądając obraz albo rzeźbę poddaje się pan(i) sugestii przedstawionego tematu?\nOdpowiedź: W żadnym wypadku. Szukam, jedynie doskonałości rozwiązania artystycznego. Czy tematem obrazu jest pejzaż, martwa natura, grupa ludzka czy kompozycja abstrakcyjna — pozostaje dla mnie zupełnie obojętne.\nPytanie: Kogo uważa pan(i) za patronów malarstwa współczesnego?\nOdpowiedź: Impresjonistów. Oni uwolnili nas od tyranii tematu i pozwolili skupić całą uwagę na wartościach czysto malarskich. Odtąd spory o utrwalenie takich czy innych spraw ludzkich na płótnie straciły znaczenie. Każdy przedmiot jest dobry, jeżeli stanowi pretekst do dobrego artystycznie układu.\nŻe tak właśnie wypadłaby odpowiedź przeciętnie wykształconego człowieka łatwo sprawdzić czytając artykuły o sztuce i krytyki w pismach. To byłyby oczywiście najbardziej uproszczone, powszechnie dostępne wnioski. Sądy Witkiewicza były w ogólnych zarysach takie same. Kiedy w 1918 roku wystąpił z nimi (Nowe formy w malarstwie), uchodził na gruncie polskim za rewolucjonistę, podobnie jak dawniej jego ojciec Stanisław Witkiewicz. Koła mieszczańskie interesujące się sztuką nie posunęły się jeszcze w okolicach roku 1918 poza granice zakreślone przez Witkiewicza-ojca, to znaczy, godziły się, że temat obrazu jest rzeczą obojętną, ale żądały od malarza trafnej obserwacji i wierności naturze. Nie przychodziło im na myśl stawiać za wzór rzeźbę murzyńską albo włoskie prymitywy, a pejzaż z krowami znajdował uznanie, jeżeli był „podobny", przy czym krowa mogła być nawet zielona, bo przecież takie oświetlenie może się zdarzyć. Oświetlenie, a więc element natury, ale stąd jeszcze daleko do programowej deformacji i do traktowania obrazu tylko jako zespołu barw i płaszczyzn. W krótkim jednak czasie pod wpływem nowinek z Zachodu zmieniło się i w Polsce wiele.\nCo da się odczytać z tej zmiany smaku i równolegle postępującej zmiany motywów oceny? Człowiek XIX wieku oburzyłby się na afrykańskie rzeźby z wywalonym ozorem i wystającym fallusem, w świątkach ludowych widziałby tylko niezdarność, a oglądając malarstwo włoskie wolałby Rafaela niż Cimabuego i Giotta. Nawet wcześni impresjoniści wzbudzali w nim niepokój nie tylko dlatego, że swobodnie poczynali sobie z rozkładaniem barwy przedmiotów, ale i ze względu na swobodę wyboru tematu. Śniadanie na trawie Maneta z gołą kobietą siedzącą wśród ubranych mężczyzn było pierwszorzędnym skandalem, którego nie umniejszało przypomnienie, że podobne grupy malował już Giorgione. Jeżeli więc obywatel pierwszej połowy XX wieku zupełnie inaczej oceniał dzieła malarstwa i rzeźby, widocznie miał po temu nie znane dawniej powody.\nZastanawiające jest przesunięcie zainteresowania z tego, co obraz albo rzeźba przedstawia i jak przedstawia, na samą rzecz stworzoną, na sam utwór, niezależnie od jego prawzoru w naturze. Złożyłby dowód chamstwa i złego smaku, kto by pytał, czy użyte przez artystę barwy albo kształty zostały podpatrzone wiernie, albo czy szyja portretowanej osoby nie jest zbyt długa. Nie wypowiadam się na razie, czy takie pytania są uzasadnione, czy nie, stwierdzam fakt nowego zachowania się wobec sztuki, dość znaczący.\nKiedyś Courbet walczył o prawo malowania rzeczy potocznych — ludzi w surdutach, chłopskiego pogrzebu, rzemieślników, pracy. Potem impresjoniści potrafili wzbudzić zachwyt wydobywając cuda, jakie oko ludzkie widzi w oświetlonej słońcem trawie, w kwiatach, w altanach ogródka podmiejskiej kawiarni. Była w tym jednak ciągle jeszcze hierarchia tematów, którą dyktowały związki z ogólnymi dążeniami społeczeństwa, to jest u dna malarstwa było coś pozamalarskiego, co trudno sprowadzić do samej wrażliwości wzrokowej. Zdaniem naszego rozmówcy z 1930 roku, właściwie wszystko jedno, co się maluje. A przecież w średniowieczu, w atmosferze egzaltacji religijnej, malowano postacie świętych nie dlatego, że święci byli lepszym pretekstem do wydobycia „napięć formalnych", przeciwnie, umiejętność techniczna wyraźnie służyła nadrzędnemu zamiarowi. Nagie ciało ludzkie odtwarzał na obrazach renesans nie z przyczyny, że nagle zauważono jego piękno, jak się często mówi, ale ponieważ obnażenie ciała z sukien oznaczało dla artysty powrót do legendarnej Grecji, próbę odnalezienia cywilizacyjnej ciągłości. Wnętrza domów u Holendrów wyrażały zamiar „zobaczenia się w jestestwie swoim" zamożnego i kulturalnego mieszczaństwa Holandii. Mitologiczne sceny Poussina tkwią w świecie literatury klasycznej. Podobnie u impresjonistów, w ich obserwacji życia ulicy, kawiarni, teatru, w notowaniu mody, w czułym badaniu francuskiego pejzażu — jest radość posiadania, tak właściwa wiekowi XIX, afirmacja postępu i jego różnorodnych możliwości.\nNiemniej musi coś być z prawdy w zdaniu, że impresjoniści „uwolnili nas od tyranii tematu". Ich celem była malarska eksploatacja tego, co jest dokoła nas — stąd świeżość odczuwania wynikająca z oporu, jaki stawiają nietknięte i nieuformowane humanistyczne rzeczy, np. nigdy dotychczas nie malowane baletnice u Degasa czy tłum bawiący się na bal-musette. Czysto zmysłowy stosunek do rzeczywistości kryje w sobie jednak zwykle możliwości wyczerpania się i zastąpienia siły bodźców siłą wrażeń, a więc np. ta sama trawa i kobiety z parasolkami, które miały początkowo urok czegoś po raz pierwszy ujętego w historii, później stają się pretekstem do coraz przemyślniej szych środków. Gdy załamała się pozytywistyczna wiara w postęp, następcy impresjonistów malowali pejzaże i martwe natury, jakby nie troszcząc się wcale o nieujarzmione, nowe związki rzeczy, które dokoła powstały. W ten sposób zaznaczali, świadomie czy nieświadomie, swoją pogardę dla rozszerzania kręgu znajomości ze zjawiskami świata, co może odbyć się tylko poprzez ideę porządkującą te zjawiska intelektualne, ideę nad-malarską i nawet w ogóle nad-artystyczną, jak chociażby idee renesansu czy postępowy realizm XIX wieku. Martwa natura powtarzana w niezliczonych odmianach im wystarczała, bo godzili się na to, co jest dane i opracowane. W ślad za tym przyszły nowe teorie sztuki dowodzące, że sens malarstwa leży w budowaniu samodzielnej formy, wolnej od jakiegokolwiek naśladownictwa. Oceniano tak wysoko malarstwo średniowieczne, bo było dziwne, niesamowite, podobnie jak dziwne i niesamowite były religijne dzieła murzyńskie — zapominając, że to, co brano w nich za czystą formę, powstało jako wynik wierności dla szczególnego, magicznego pojmowania natury przez ludzi ówczesnych.\nPoezja też odbyła podobną drogę. Przypominam sobie książkę Johna Sparrow Sense and poetry (1934). Szukając ciągłości w poezji współczesnej od Baudelaire'a aż do naszych czasów, Sparrow przeprowadza tezę, że właściwa jej jest coraz bardziej postępująca irracjonalizacja, czyli zanik dającego się uchwycić logicznie sensu. Język poezji jeszcze u Baudelaire'a wypowiadał pewne treści leżące poza samym utworem, w sferze stosunków ludzkich, choć pojawiają się już pierwiastki, które, gdyby je wydzielić z całości, przestają cokolwiek oznaczać. Innymi słowy, wiersz staje się jakby systemem planetarnym samym dla siebie, niezależnie od potocznego porozumienia się ludzi między sobą. U Mallarmé'go nastrój wydobywany z zestawienia wyrazów zastępuje już całkowicie myślenie. Valéry jako zasadę poezji wprowadza architektonikę poematu, oderwaną i absolutną. Wszystko to dokonało się dzięki wyparciu prawideł myśli przez prawidła skojarzeń: obrazy są łączone zawsze w sposób ściśle prywatny, a klucz do niej jest zgubiony. Ktoś lubił dziewczynę w niebieskiej sukni, więc miłość kojarzy się dla niego z kolorem niebieskim, komuś innemu dom rodzinny symbolizują kasztany i nasturcje — ale czytelnik ma inne skojarzenia i choć może poddać się sugestii autora, nie odgadnie logiki następstw, odgadnie tylko poetycką konieczność. Zaszło „zarzucenie struktury logicznej na rzecz struktury psychologicznej". Sparrow nie ma zamiaru narzucać poezji obowiązków kształcenia, informowania czy wychowawczego wpływu. Zauważa tylko, że wyrzekanie się myśli zubaża poezję. W wielu wypadkach bowiem „przyjemność czytelnika polega na zdaniu sobie sprawy, że jakiś ruch albo jakaś postawa intelektu mogą być tak dokładnie a zarazem tak bogato wyrażone".\nJeśli wolno zwięźle określić zbieżności — to tak jak w malarstwie odbyło się przesunięcie uwagi z przedmiotu na umiejętność, dla której przedmiot jest tylko pretekstem — tak samo w poezji zamknięto się w prawidłach gry, obowiązujących tylko i wyłącznie w zakreślonym, kredowym kole. Nie znaczy to, aby bez prawideł gry dało się pomyśleć jakiekolwiek dzieło sztuki. Każdy obraz czy poemat stanowi świat sam w sobie, ale połączenia z szerszym, otaczającym nas światem mogą być albo bardzo mocne, albo słabe, czy wreszcie zupełnie przecięte. Baletnica Degasa przebywa wśród innych, żywych baletnic, jest ich odmianą niepowtarzalną, ale uzasadnioną tym, że baletnice istnieją. Portret kubistyczny nie czerpie uzasadnienia z portretowanej osoby, ale z walców i stożków, które nie są najprostszą, tylko najbardziej określoną drogą do celu. Poeta skojarzeń i metafor cieszy się podróżą, to jest procesem rozwijania się wiersza w czasie, a z przybyciem do kresu okazuje się, że krążył ciągle dokoła ubogiego wątku.\nPośród licznych teoryj, powstałych w tej atmosferze, pierwsze chyba miejsce należy się pochwale „czystej poezji", jaką wygłosił ksiądz Bremond, autor Historii uczucia religijnego we Francji. Nie jest przypadkiem, że historyk mistyki uzyskał takie powodzenie zabierając głos o poezji. Sztuka potrzebowała uzasadnienia dla nowej swojej postaci, a kierując się w stronę zjawisk zewnętrznych, mogła to uzasadnienie znaleźć tylko we wzruszeniu samego artysty albo jego odbiorców. Zewnętrznych — chcę być dobrze zrozumiany — a więc takich, które mają wagę poza dziełem: np. opis Piekła Dantego czy motyw Beatryczy są ukształtowaniem pojęć chrześcijaństwa, hymny Whitmana znajdują przedłużenie w idei postępu i w życiu rosnącej demokracji amerykańskiej; a u romantyków zewnętrznymi wobec wiersza są uczucia ludzkie, które mogą być tak czy inaczej powszechne i dlatego zapewniły chleb pokoleniom profesorów.\nKsiądz Bremond w swojej prelekcji pod kopułą Akademii Francuskiej (1925) nawiązał na samym wstępie do przedstawicieli poezji czystej: od Edgara Poe, Baudelaire'a, Mallarmé'go i Pawła Valéry. Zgodnie z pragnieniem czystości (czysta malarskość, czysta teatralność, czysta muzyczność) starał się wydzielić wszystko to, co w poezji jest drugorzędne, podległe, i zostawić to, co jest jej istotą. Dawniej, w czasach wzorowania się na starożytnych autorach, wyliczano cechy, jakie powinien mieć utwór, aby być pięknym, choć przyznawano nieraz, że są w poezji jakieś dziwy, których nie da się wytłumaczyć. Dzisiaj — powiada Bremond — nie mówimy już: w tym poemacie są żywe malowidła, szlachetne myśli i uczucia, jest to i tamto, a poza tym coś, czego nie da się wypowiedzieć (ineffable). My mówimy: jest najpierw i przede wszystkim ineffable, ściśle zjednoczone z tym i tamtym. Tylko ten tajemniczy pierwiastek stanowi prawdziwe życie poezji i przyznanie mu roli, do jakiej ma prawo, uwalnia poezję od uciążliwych a obcych jej obowiązków. Dlaczego jakaś linijka wiersza wzbudza w nas wewnętrzną wibrację i stan podobny do modlitwy, a ta sama linijka ze zmianą jednego wyrazu pozostawia nas obojętnymi, nie potrafi objaśnić najprzemyślniejsza analiza. Jest to nurt wewnętrzny, który nie da się ująć intelektualnie, myślenie przed-obrazowe i przed-pojęciowe. W innym miejscu Bremond powoła się na Bergsona. Ten nurt wewnętrzny nie ma więc nic wspólnego ani z obrazem, ani z myślą, ani z uczuciem autora, ani nawet z pięknem dźwięku — choć najbardziej zbliża się może do muzyki. Cóż więc zostaje? Nie czyste — według Bremonda — jest „wszystko, co w poemacie zajmuje albo może zająć bezpośrednio nasze czynności powierzchowne (nos activités de surface), rozum, wyobraźnię, uczuciowość, wszystko, co poeta zdawał się chcieć wyrazić i naprawdę wyraził; wszystko, co nam, jak mówimy, sugeruje, wszystko, co analiza, gramatyka albo filozofia wydobywa z poematu, wszystko, co przekład zdolny jest z niego zachować. Nie czysty, jak to łatwo odgadnąć, jest przedmiot czy spis rzeczy poematu, ale również sens każdego zdania, logiczny bieg idej, postęp opowiadania, szczegóły opisów i nawet obudzone w nas bezpośrednio emocje. Nauczać, opowiadać, malować, dawać dreszcz albo wyciskać łzy, do tego wystarczyłaby doskonale proza, której to jest naturalnym zadaniem. Nie czysta, jednym słowem, jest elokwencja, rozumiejąc przez to nie sztukę mówienia wiele, tak aby nie powiedzieć nic, ale sztukę mówienia, aby w ogóle coś powiedzieć." Trudno pójść dalej. Ale Bremond wie, że poezja czysta pojawia się rzadko. Jest to błyskawica przelatująca po jednej albo dwóch linijkach wiersza i nagle gasnąca. Słowa, będąc materiałem dla uzewnętrznienia tajemniczego prądu, są równocześnie przeszkodą. Doskonała poezja zmierza do milczenia, przebywa poza granicami mowy. Jest (niedoskonałym co prawda) stanem mistycznym, obcowaniem, obecnością, jej źródła są takie same jak źródła modlitwy, co ksiądz Bremond udowadniał później w swojej książce "Modlitwa i poezja".\nBremond był objawem bardzo francuskim. Jego ataki na „racjonalistyczną poetykę" są zrozumiałe w kraju, który wydał poetykę Boileau, i w języku skłonnym bardziej niż inne do elokwencji i tyrad, ozdabianych figurami stylistyki. Niemniej wyraża on doskonale tendencję czasu. Dokonajmy podstawienia. Bremondowskie ineffable to przecież nic innego jak Czysta Forma Witkiewicza. Nie czyste pierwiastki, apelujące do rozumu, wyobraźni, uczuciowości — to Witkiewicza „uczucia życiowe" albo naśladowanie przyrody. Mistyczny stan nawiedzenia, zbliżający poezję do modlitwy — to nienasycenie metafizyczne, wynikające z poczucia Tożsamości Faktycznej Poszczególnej. Milczenie, ku któremu zmierza doskonały i maksymalnie napięty ładunek poezji — to ostateczne nienasycenie formą, wyznaczające kres sztuki.\nOdrzuciwszy różnice terminologii widzimy, że Witkiewicz i ksiądz Bremond stoją na brzegu tajemnicy i że obcowanie z tajemnicą, z samym sensem czy bezsensem bytu (myślenie przed-obrazowe i przed-pojęciowe) przezierające przez barwy, słowa, dźwięki — stanowi dla nich jedyną wartość wiersza, obrazu, rzeźby czy utworu muzycznego. Ponieważ teorie ich obu formowały się pod wpływem ogólnych przemian artystycznych i były wyznawane z niewielkimi odchyleniami przez większość ludzi wykształconych, a szczególnie artystów, wolno stąd wyprowadzić niektóre wnioski. Można zaryzykować twierdzenie, że cały proces tak zwanego wyzwalania się sztuki od przedmiotu jest ściśle złączony z obumieraniem religii, a przynajmniej pewnych jej stron, zwłaszcza strony metafizyczno-dogmatycznej. Powstaje potrzeba substytutu — można ją może częściowo wytłumaczyć przez religijne wychowanie dzieci, które dorósłszy odchodzą od religii. Zespół nie zaspokojonych pragnień tacy ludzie przenoszą na tę wysokiego gatunku działalność ludzką, jaką jest sztuka, tworząc rodzaj sekty wtajemniczonych. Widzą w niej metafizyczne źródło, wzbijające w górę różne uroki formy, przy czym są bardziej wrażliwi na rytm wewnętrzny niż na jakiekolwiek inne właściwości. Niemal religijny stosunek do sztuki reprezentuje Proust, poza tym całkowicie odległy od religijnych zainteresowań. W jego opisach sonaty Vinteuila Bremond słusznie szukał poparcia dla swoich wywodów. Wystarczy też przypomnieć śmierć starego Bergotte'a na wystawie obrazów i żółtą plamkę, która zdaje mu się być czymś doskonałym, czymś, do czego dążył na próżno przez całe życie. U nas w opowiadaniu Młyn nad Utratą Iwaszkiewicza konającemu recytuje ktoś wiersze po angielsku i to jest jakby zastępstwo ostatnich sakramentów. Te tendencje artystów spotkały się z dość kwaśnym przyjęciem u chrześcijan. Przenikliwy Maritain ostrzega, że „sztuka nie jest chlebem anielskim" i że darmo by ktoś od niej żądał „nadsubstancjalnego pokarmu". I w istocie tak pojmowana sztuka staje się religią laików, występując jako konkurentka kostniejących wyznań.\nTeorie sztuki takie jak Bremonda i Witkiewicza są ostatnim etapem długiego rozwoju, mają za sobą tradycję. W tej tradycji przeplatają się różne wątki, a nie ma powodu, żeby przekreślać różnorodność i starać się narysować „wielkie rzuty", które na pewno byłyby fałszywe. Jest to bezgraniczne pole, po którym można wędrować spokojnie, zbierając z całej historii kultury przykłady tej poszczególnej czci, jaką ludzie darzyli np. poezję, bo odgadywali w niej odblask rzeczy niedostępnych rozumowemu poznaniu. Ponieważ jednak zwolennicy poezji czystej specjalny nacisk kładą na programowe oczyszczanie się, rozpoczęte w XIX wieku, wolno razem z Bremondem powołać się na Edgara Poe i Baudelaire'a. Poe w swojej rozprawie The poetic principle wyraźnie wyłącza poza obręb poezji prawdę i namiętności: „Objawem zasady (poetyckiej) bywa zawsze podnoszące poruszenie Duszy (an elevating excitemont of the Soul) całkowicie niezależnej od tej namiętności, która jest odurzeniem Serca i od tej prawdy, która jest zadowoleniem Rozumu."Poezja, według niego, ma tylko przypadkową styczność z prawdą i obowiązkiem. Jest to „lot ćmy ku gwieździe", przeczucie chwały, która czeka nas za grobem, „boskich i gwałtownych radości". Czujemy się pod wpływem piękna skłonni do łez — a są to raczej łzy gniewnego i niecierpliwego smutku niż zaspokojenia: tak dotyka nas poczucie, iż tu na ziemi tylko na krótko, przelotnie, możemy przez wiersz czy muzykę zaznać prawdziwych, nieziemskich uniesień. Według Baudelaire'a przez piękno wracamy do Raju: odzyskujemy na chwilę entuzjazm, który był stanem normalnym pierwszych ludzi przed grzechem pierworodnym. I to „nienasycenie", mówiąc językiem Witkiewicza, ta tęsknota do nieosiągalnego na trwałe szczęścia sprawia, że cechą najwyższych objawów sztuki jest smutek. „Melancholia jest najbardziej usprawiedliwionym ze wszystkich poetyckich tonów" — powiada Poe.\nTeraz pytanie: jak odnieść się do tego rodzaju teoryj estetycznych, jak je ocenić nie wyrzekając się prostoty i jednoznaczności? Są to zjawiska zbyt nam bliskie, aby można je było traktować tylko jako rozdział z dziejów kultury. Aby stały się przeszłością, muszą zostać przezwyciężone pracą myśli i nowym ujęciem w praktyce. W tym nowym ujęciu nie idzie bynajmniej o to, aby negować i przekreślać wszelkie metafizyczne ujmowanie piękna. Zbyt wiele cennych dzieł z takiej wiary wynikło i zbyt uparcie powraca w historię sztuki ten motyw. Można tylko powiedzieć w przenośni, że jeżeli przez piękno chce ktoś powrócić do raju, to powinien pamiętać, iż u bram raju stoi anioł z ognistym mieczem. Wyrażając się dokładniej — czystość zupełna unicestwia ludzką działalność, bo coraz mniej spraw ludzkich nas wtedy interesuje, aż wreszcie dochodzimy do zapatrzenia w gwóźdź na ścianie albo w spodnie w kratkę, jak bohaterowie Witkiewicza po dużej dawce kokainy. Wtedy sztuka się kończy, pozostaje tylko milcząca kontemplacja, bo taka jest cena wejścia na tereny zabronione. Jest coś żenującego, niemal nieprzyzwoitego (Witkiewicz rzekłby „zdegenerowanego") w świadomie zamierzonych produktach sztuki czystej. Rażą nas one, choć mogą być piękne, ponieważ ich piękność nie jest mimowolna, powstająca ubocznie jako wynik pogoni za bardziej ogólnym celem, ale postawiona od początku jako cel jedyny. Coś podobnego jak z opowiadaczem anegdot, który sam śmiałby się uprzedzając reakcję słuchaczy. Podoba się nam obraz Degasa, bo dąży ku tancerce, ku analizie jej ruchu. Dante dąży ku Niebu przez Piekło i Czyściec, malarz średniowieczny ku wizji ascetycznej, Mickiewicz ku sielankowej wsi litewskiej. Żle robi współczesny człowiek, jeżeli nie mogąc wierzyć razem z Dantem, dopatruje się w opisach jego podróży jakiegoś piękna oderwanego od ówczesnych pojęć i twierdzi, że wierzenia ówczesne były dla Dantego tylko pretekstem. Źle też robi, jeżeli straciwszy zdobywczość wobec materii, tak właściwą wiekowi XIX, widzi u Degasa tylko harmonijne barwy i rysunek, a w spazmatycznych miotaniach się Rimbauda olśniewający potok słowa. Stawka, jaką rozgrywają artyści, jest zwykle większa, niż się to wydaje potomnym, bo walkę przesłaniają później tzw. zdobycze formalne. Następstwem formalnego odniesienia się do przeszłości jest zwiększona zdolność delektacji. Dawne dzieła wyrywane z ich więzi cywilizacyjnej, postawione wobec jednego miernika, tworzą olbrzymią galerię, w której wszystko ma swoje miejsce. Można wtedy układać z powodzeniem historię techniki artystycznej, ustawiając obok siebie świątka ludowego i rzeźbę Maillola, ale odbije się to ujemnie na nowej twórczości, żyjącej zawsze walką, a nie delektacją.\nJeżeli przeciwstawiam się temu pierwiastkowi, który Bremond nazwał ineffable, to tylko pozornie. W istocie krytykuję Czystą Formę przez miłość do niej, bo wolno, tęskniąc do raju, zabronić sobie powrotu, gdy ten powrót byłby tylko skażeniem. Niebezpieczeństwo tkwi w programowym uznaniu Czystej Formy za rdzeń sztuki. Dziwne, że Witkiewicz, który powiadał, iż „pragmatyzm był zawsze, ale nie był nigdy programowym" i że w programowości pewnych idej jest przekleństwo naszych czasów, nie zdobył się na proste stwierdzenie, że tak samo Czysta Forma istniała zawsze, ale nie była programowa, i że kiedy zmierza się do niej programowo, zadaje się jej ranę nieuleczalną. W kulturze bywają mechanizmy tak delikatne, że kiedy wskaże się je palcem, zmieniają się natychmiast w coś innego przez samo zwrócenie w tę stronę nadmiernie wytężonej uwagi.\nTeraz postaram się, aby się okazało, że Witkiewicz wystąpił jako świadek jednej ze stron w starym i mocno pieniackim procesie. Stronami w nim są (są, bo proces nie jest skończony) etyka i poezja, a ta ostatnia działa jako upoważniona zastępczyni sztuki w ogóle. Być może, strony wodzą się po sądach niesłusznie. Jakby w zrozumieniu tego faktu, wycofują nieraz swoją sprawę i zawierają ugodę. Znawcy jednak twierdzą, że ugoda jest tylko pozorna i że nawet współpracując ze sobą, owo dwie osoby starają się szkodzić sobie nawzajem.\nPierwsza ze stron nazywa siebie prawdą i cnotą. Za podstawę działania obiera rozum. Druga ze stron z trudem określa swoje stanowisko i tam, gdzie żądają od niej argumentów, tańczy, śmieje się, płacze albo wymawia niezrozumiałe wyrazy. Niejeden sędzia skłonny jest rozstrzygnąć na jej niekorzyść, a to z powodu jej wyraźnej demencji czy też niedorozwoju władz umysłowych. Platon orzekł, że jest ona oddalona o trzy stopnie od prawdy i że przebywa wśród urojeń i fantomów. Gdy rozum zdolny jest uchwycić ideę rzeczy, ona widzi tylko złudne pozory.\nDla rozumu krzesło, stół, łóżko czy dzban dają się sprowadzić do wymiarów i wagi; bez znaczenia jest, jak je ustawimy. Malarz, ten nierozumny człowiek, w samym przedmiocie widzi za każdym razem co innego, zależnie od punktu, z którego przedmiot ogląda. Poeta, człowiek niemniej nierozsądny, lubuje się w opisach namiętności i wzruszeń, ponad którymi rozum powinien przejść do porządku, jako nad niższą częścią ludzkiej natury. Co więcej, ponieważ, co jest nieprawdziwe, jest i niemoralne, poeta jest niemoralny, bo bezwstydnie grzęźnie w przerażeniach, tęsknotach, smutkach, wkładając w usta swoich bohaterów skargi, które wypowiadać publicznie wstydziłby się rozumny obywatel. Zaraża w ten sposób widzów i słuchaczy pobłażaniem dla zwierzęcej cząstki w ludziach, dla tego, co jest jakże przelotne i nietrwałe. Na poezję nie powinno być miejsca w doskonałym państwie. Z jednym- wyjątkiem: jeżeli wylegitymuje się ona wobec prawdy i cnoty czymś użytecznym, opiewając, jak należy, bogów i bohaterów.\nOd czasów Platona napisano niejedną obronę poezji i niejedno jej potępienie. W XIX wieku atak na największą skalę przypuścił Tołstoj. Ponieważ zajmują nas losy sztuki współczesnej, warto zatrzymać się na chwilę nad pewną polemiką, która miała miejsce we Francji w r. 1937. Młody autor Roger Caillois napadł na poezję według wszelkich najlepszych wzorów. Co prawda, tym razem nie jako zwolennik cnoty, ale jako zwolennik myśli spekulatywnej. Zarzucił poezji „brak konieczności" i fałszowanie prawdy fizykalnej, zdobywanej z trudem, powoli, ale stale.\nO jego intencjach najlepiej informuje powołanie się na pewnego starego schizofrenika, który tak wyraził się zgryźliwie o pięknie: „Spójrzcie na te róże, moja żona uznałaby je za piękne, dla mnie to tylko zbiorowisko liści, płatków, cierni i łodyg."\nW odpowiedzi na to Beniamin Fondano napisał rozprawkę pt. Wstydliwe sumienie poety.\nFondano w tym sporze etyki i poezji zarzucił myśli etycznej działanie w złej wierze. U swojego przeciwnika Caillois, w jego trosce o czysto intelektualne poznanie świata, dopatrzył się starej, platońskiej próby. Myśl etyczna i myśl spekulatywna są wobec poezji tym samym, tak jak już raz zjednoczyły się u Platona. W istocie jest to jedno dążenie do zamienienia poznawanej przez nas rzeczywistości w oczyszczony, idealny schemat. Liczy się z niej tylko to, co nadaje się do rozumowego ujęcia. Reszta — tak jak zmienne kształty coraz to inaczej ustawianego krzesła — to urojenia, to coś najzupełniej nierzeczywistego. Poezja dla Caillois jest przebywaniem w niewoli zmysłów, w niewoli fizjologizmu. Stary schizofrenik tak samo pewnie mówił o swojej żonie: widząc zamiast zbiorowiska płatków, cierni i łodyg piękną różę, nie znała prawdy o róży, była w niewoli zmysłów. Kto zarzuca poezji „zwierzęcość", postępuje podobnie: „zwierzęcość" pożądania, rozpaczy, żalu, upojenie czy fizjologizm wrażeń — to zawsze nieistotna, zewnętrzna warstwa świata, posiadającego wewnętrzną strukturę, cel naszego intelektu.\nNa czym polega zła wiara myśli spekulatywno-etycznej? Na tym, że występuje ona rzekomo w obronie poezji, a ta, z natury nie obdarzona ani darem logicznej wymowy, ani zdolnością jasnego rozeznania, przysłuchuje się z otwartymi ustami i przytakuje — na swoją zgubę. Przytakuje, kiedy myśl spekulatywno-etyczna obszernie uzasadnia rolę, jaką poezja powinna odegrać w służbie prawdy czy cnoty. Przyklaskuje Heglowi, kiedy ten oswobadza poezję z więzów wszystkiego, co „skończone i szczególne", co zakreśla granice dla ducha. Ale poezja żyje właśnie tym, co skończone, szczególne, realne, zwierzęce, przelotne i nietrwałe. Jasność i wiedza ją zabija. Żywi ją niewiedza, ciemność, baśń, tajemnica.\nNasłuchawszy się mów przeciwniczki, która przebrała się w togę adwokata, poezja zapomina, kim jest i czemu zawdzięcza swoje istnienie. Wreszcie nie umie już tańczyć, śmiać się i płakać w odpowiedzi na argumenty. Dopóki to umiała, była silna i rzucała wyzwanie. Ugrzeczniona, wstydzi się samej siebie i wtedy właśnie powstaje „wstydliwe sumienie poety". Poeta sobie nie dowierza. Poeta potrzebuje racji swojego działania, a tej racji dostarcza mu usłużna, diabelsko przewrotna myśl spekulatywno-etyczna. Na ostatnim szczeblu rozwoju — a takim przed rokiem 1939 była szkoła nadrealistów — poezja programowo zwraca się ku podświadomości, ku marzeniom sennym, ku instynktom, ku irracjonalizmowi. Ale nie jest to nic innego niż racjonalna eksploatacja irracjonalizmu, instynktu, snu, podświadomości z Freudem (i Marksem...) w ręku. Koło zamknięte: racjonalny cud, racjonalna baśń, racjonalne, programowe — fizjologizm i zwierzęcość. W taką pułapkę naiwną i infantylną muzę wciągnęła zręczna rywalka.\nZdaje się, że Fondano utrafił w sedno i pokazał główny wątek dramatu. Pamiętamy, jak wielka była ilość szkół czy grup poetyckich przed wojną. Najważniejszą częścią rynsztunku każdego poety była doktryna uzasadniająca, że ma prawo uprawiać poezję, że poezja ma jednak jakąś funkcję w społecznym organizmie (oczywiście, tylko taka poezja, jaką reprezentowała dana szkoła).\nMyśl spekulatywno-etyczna poczynała sobie tak śmiało z poezją, bo przeżywała wielki triumf we wszystkich dziedzinach. Wyda się to paradoksalne. Przecież właśnie prądy niechętne rozumowi leżą u podłoża obłędów masowych i właśnie pogarda dla prawdy rozumu zapewniała im triumf trafiając do mas, a jednak jest i tak, i nie tak. Jest w tych obłędach masowych pochwała krwi, instynktu, siły, wreszcie pochwała głupoty — ale uzasadniona filozoficznie, mniejsza z tym, czy i na jakich oparta sofizmatach. Tak jak stary schizofrenik patrzył na różę — naukowo i trzeźwo, tak jak nadrealiści naukowo i trzeźwo starali się wzbudzić w sobie halucynacje, sny i „rozprzężenie wyzwolonych pięciu zmysłów" — tak samo naukowo i trzeźwo, wychodząc ze stanowiska biologii, spojrzano na życie zwierzęcia ludzkiego, propagując planową zwierzęcość (już nie tę mimowolną, akcydentalną zwierzęcość poezji). Prawo do zabijania słabych, do państwowego niewolnictwa, do hodowlanych eksperymentów z ludźmi — zostało udowodnione.\nTeoria sztuki czystej to jakby wstydliwa i obciążona kompleksami samoobrona poezji przed coraz mocniejszą przeciwniczką. Odbywało się to przez powolne wycofywanie się z pozycji, do których rościła pretensje druga strona, byle w skromnym kręgu zostawić coś dla siebie, coś, co by mogło zostać nietykalne. Oskarżają mnie o niemoralność? Ja nic, to nie moja sprawa, nie mam nic wspólnego z cnotą — zastrzegała się poezja. Inni przychodzą z żądaniem prawdy (dzisiaj srożą się przeciwko poezji, ponieważ „nie wyraża ona prawdy naszej epoki"). Poezja doradza im wtedy, aby odwołali się do rozumu, bo prawda nie leży w jej kompetencjach. Wyraźnie, czarno na białym, stwierdza to Edgar Poe i jego wierny uczeń Baudelaire. Według nich poezja ma tylko przypadkowe związki z dziedziną woli (cnota) i dziedziną rozumu (prawda). Wynoszą także namiętności poza nawias — namiętności czyli „uczucia życiowe" Witkiewicza. Widzieliśmy, jak niewiele z dozwolonych składników zostaje u Bremonda. Równocześnie jednak poezja, ta sama, która kiedyś przed Platonem kpiła z „gromady mędrców, którzy chcą wznieść się nad Jupitera", teraz pokornie stara się w języku mędrców wyjaśnić swoje zalety. Zapożycza terminów i przy ich pomocy próbuje wznieść wał dokoła swoich minimalnych posiadłości. Udaje się jej to pod warunkiem, że powoła się na uczucia religijne czy metafizyczne, jak to robili Poe, Baudelaire, Bremond i Witkiewicz. Nie udaje się, jeżeli te uczucia metafizyczne odrzucić: wtedy ostatni skrawek gruntu usuwa się poezji spod nóg i ocknie się ona całkowicie we władzy etyczno-spekulatywnych pomysłów, będzie musiała służyć partii, państwu czy interesom rewolucji. Nawet zachowując jakie takie terytorium „sztuki czystej" marnieje, bo ma za mało przestrzeni, dusi się, odczuwa brak rzeczywistości. Zrezygnowawszy z szeregu zamierzeń, musi znosić, że pogardliwie nazywają ją zabawką smakoszów, dzieciństwem, wstyd pogłębia się. Poezja chce być poważna. Chce, żeby ją brano przynajmniej za osobę dorosłą, niechby nawet nie darzono szacunkiem, na jaki zasługuje ze względu na swoje siwe włosy. Tym tłumaczy się gromadne porzucanie poezji czystej przez poetów — przechodzą oni pod opiekuńcze skrzydła etyki, bo wtedy nareszcie będą poważani. Mierny poemat o wielkim wodzu, o cierpieniach ojczyzny, o nowym społecznym porządku – to już jest coś co się liczy. Doskonały wiersz, który jest tylko poezją – to ładne, miłe, przyjemne, ale nic więcej. Jest więc coś zupełnie błędnego w taktyce, jaka obrała poezja w trudnym dla niej sporze. Dała się wciągnąć w dyskusje, na których zawsze źle wychodzi. To jedno. Po drugie, rezygnowała tak długo, aż utraciła niemal wszystko, a reszty wyzbywa się z nieuleczalnego wstydu.\nWskazywanie dróg ratunku byłoby zupełnie bezcelowe. Albo sa one te same co drogi ratunku cywilizacji opartej na wolności, albo nie ma ich wcale. Można stworzyć jeszcze dziesięć teoryj i szkół poetyckich i nic to nie pomoże. Los poezji jest zbyt mocno związany z losami wszelkiej swobodnej twórczości duchowej, aby warto było przypisywać jej jakieś odrębne lekarstwa.\nZobaczmy, co by wynikło, gdyby poeta nie przyznał schizofrenikowi zasadniczej racji. Przede wszystkim, nie uznałby go za osobę poważną, a jego żony za osobę niepoważną, stwierdziłby tylko, że przeżywają to samo zjawisko inaczej. To uwolniłoby go od wstydu. Niewątpliwie żona, kiedy schizofrenik tupnie noga i krzyczy: „Ty idiotko, czemu mówisz, że róża jest piękna? Czy nie widzisz, że to tylko płatki liście i łodyga?” – nie może na swoja obronę nic powiedzieć, ale i nie musi. Poeta bezwstydny nie godziłby się skwapliwie na oddanie etyczno-spekulatywnym schizofrenikom prawdy i cnoty w dzierżawę, zostawiając sobie tylko piękno. Innymi słowy, nie cofałby się w krąg poezji czystej, gdzie „melancholia jest najbardziej usprawiedliwionym ze wszystkich poetyckich tonów”. Przeciwnie, twierdziłby, że przedstawia rzeczywistość i tylko rzeczywistość, że wdzięk róży, skarga z powodu śmierci bliskiej osoby, pożądanie, lęk - nie są tylko fantomami, niegodnymi czysto rozumowej, przejrzystej konstrukcji świata.\nCzytając dziełko Tołstoja Czto tako je isskusstwo, ma się najprzedziwniejsze skojarzenia. Mnie przyszła na myśl knajpa-dancing w miasteczku Baranowicze, widziana przed 1939 rokiem, jedno z tych przedsiębiorstw rozpowszechniania cywilizacyjnej tandety, które zawsze służą za argument społecznikom. W istocie reakcja Tołstoja na sztukę „niezdrową" nie różniła się tak bardzo od wewnętrznego skurczu, jakiego doznałem w tym lokalu.\nTołstoj stylizował się na prostego człowieka i szantażował oczywistością. Cechą takich poglądów, jak żądanie, żeby zawsze i wszędzie myśleć tylko o ideałach mających zapewnić szczęśliwość społeczeństwom, jest ich pozorna, ale tylko pozorna słuszność i nieodpartość — co zaszło i u Tołstoja, i u Platona.\nPowinno być widoczne z tego szkicu, że sztuka przebywa pomiędzy dwiema skrajnościami. Z jednej strony grozi jej swoboda, kupiona za cenę rezygnacji z oddziaływania na stosunki ludzkie, jak u zwolenników: „czystej poezji", „Czystej Formy" i „sztuki dla sztuki". Z drugiej — niewola w służbie społecznych pomysłów. Jesteśmy tak przesiąknięci myśleniem w kategoriach kolektywnych, że trudno nam sobie wyobrazić, aby np. nie wolno było potępić naśladowców Nietzchego albo propagatorów rasizmu. Świat wszedł w taką fazę, że jakiekolwiek niby-oderwane od rzeczywistości majaczenie poetów ma natychmiast takie czy inne i poważne skutki. Kontroli trzeźwości i etyki nie da się już uniknąć. I właśnie dlatego tak ważne jest poszukiwanie granic, które my, jako masa ludzi prostych, troszczących się o sprawiedliwość społeczną, powinniśmy zagwarantować poetom.\nI może wszystko sprowadza się tylko do wyboru pomiędzy wizjami etyczno-społecznymi. Jedne z nich są wrogie swobodnemu rozwojowi po linii nieustannej ruchliwości i zmienności. Straszą i szantażują nas rzekomą przełomowością jednego punktu dziejów. Inne nie głoszą bynajmniej, że właśnie w tej chwili kończy się albo zaczyna się świat, że od iluś tam setek lat żyjemy w fałszu, a dopiero teraz spadła nam łuska z oczu. I te właśnie są naturalnymi sojuszniczkami kultury.\nPomysły, które chcą realizować szczęśliwość ludzkości hinc et nunc, pycha spekulatywno-etyczna zapewniająca, że wie, co człowiekowi jest potrzebne i jaką receptę zastosować, aby raz na zawsze zapewnić mu błogostan — to są rzeczy, którym poeta i obrońca poezji nie powinien dowierzać. Jeżeli krzyczą, że teraz albo nigdy, że przeżywamy przełom, jakiego ludzkość nie znała od początku swego istnienia i że niczym już zająć się nie wolno, tylko przełomem — obrońca sztuki i nauki dobrze by zrobił, gdyby tłumił w sobie i innych ten krzyk aktualności. Z takiej postawy hamującej nie wynika, aby stawał po stronie innych, którzy mówią, że wszystko już było, że niesprawiedliwość i gwałt są wieczne i że — nie bacząc na żadne przemiany — należy uprawiać swój poetycki czy naukowy ogródek. Przeciwnie, z większą może słusznością można powiedzieć, że zawsze wszystko jest nowe, jeżeli nie w samych pierwiastkach, to w proporcji pierwiastków. Nawet na dnie upadku rozum nas przekonuje, że głód, morderstwa, nędza mas, wojny — nie są konieczne, choć teraz są. Kształt cywilizacyjny, jaki wyłania się z linii wiersza, z przedmiotu i ujęcia przedmiotu dzieł malarskich, jeżeli jest rzeczywistym kształtem cywilizacyjnym, budzi nadzieję, zapobiega zwątpieniu. Jest czymś większym niż pochwała takiego czy innego politycznego ustroju. Bo to, co realizuje się w praktyce, jest zawsze mniej lub więcej martwe dla sztuki i nauki godnej swego imienia. Wynalazki praktyczne są darem, jaki nauka, dążąc do swoich nadpraktycznych celów, przynosi ludziom. Lata się samolotem, ale równocześnie uczony pracuje nad odkryciem, którego praktyczne następstwa nie są dla niego jasne, nie zdoła ich przewidzieć. W sztuce zawarte są ładunki przyszłych form i przyszłych ustrojów, chociaż nie ma ona jeszcze jasnego ich rozeznania — bo gdyby miała, byłaby tylko posłusznym rzemiosłem.\nTo, co pomyślałem przy czytaniu Tołstoja, rozgrywało się na tle przywołanego przez pamięć lokalu w. Baranowiczach. Gdyby pokazać go ludziom o różnych charakterach i skłonnościach, otrzymalibyśmy próbę tych sprzecznych postaw, które starałem się przedstawić. Tołstoj powiedziałby, że widowisko budzi wstręt i że cywilizacja, która tylko na to zdobyć się umie, nie zasługuje na żaden dobry los, trzeba ją przekreślić i zacząć budować na innych zasadach. Tak by też powiedział polityk straszący nas wypełnieniem się czasów: patrzcie, oto do czego doszła zgnilizna, w której żyjecie. Czy ktoś z was odważy się jej bronić? Czy fakt, że zamiast dać mieszkańcom miasteczka książki, dzieła sztuki, dobre i kulturalnie urządzone restauracje i kluby, daliście półanaflabetyzm i mizerną imitację zachodnich kabaretów, nie potępia was, a z wami całej rupieciarni waszych subtelnych wierzeń i przekonań? Artysta lękliwy przytakiwałby mu rumieniąc się: tak, tak, więc co mam robić, aby tę nikczemną cywilizację zniszczyć? Oddaję się duszą i ciałem na usługi nowej, chociażbym miał sam cierpieć. Zrywam ze wszystkim, w co dotychczas wierzyłem, kajam się. Inny artysta, taki jak Witkiewicz, zapewniłby, że nic go to naprawdę nie obchodzi. Wie jednak, że i Tołstoj, i polityk, i lękliwy artysta nie mylą się, że przed nimi otwiera się przyszłość. On nie pójdzie z nimi i tylko prosi, aby mu było wolno umrzeć spokojnie.\nA przecież jest jeszcze jedna odpowiedź. Dansing w Baranowiczach, gotyckie katedry, Dante i Szekspir są wytworami tej samej cywilizacji. Wytworami tej samej cywilizacji są straszliwe wojny, wyzysk i poniżenie, ale zarazem i idea zjednoczonej ludzkości, i związki robotnicze, i ubezpieczenia, i powszechność oświaty. Czy po to, aby wyplenić z niej to, co obciąża jej rachunek, trzeba ją ugodzić w jej podstawach? Czy to co w niej wyrastało organicznie z szacunku dla człowieka, da się zastąpić nową Republiką Platona? Nie.\nPierwodruk w londyńskim miesięczniku „Nowa Polska" Słonimskiego, 1946\nJan Leszczyński(pseudonim Czesława Miłosza)\nNa zdjęciach poniżej: Czesław Miłosz i jego przyjaciel Stefan Kisielewski na królewskim bankiecie wydanym w Sztokholmie z okazji wręczenia Nagrody Nobla, robią witkiewiczowskie „miny”, składając w ten specyficzny sposób hołd St. Ign. Witkiewiczowi.


Xylometazolin Teva 1 mg/ ml, aerozol do nosa, 10 ml - cena | Apteka Internetowa Gemini\nXylometazolin Teva jest lekiem w postaci aerozolu do nosa zawierającym substancję czynną zwaną ksylometazoliną. Wskazaniem do stosowaniu preparatu jest krótkotrwałe leczenie objawów niedrożności nosa\nspowodowanej zapaleniem błony śluzowej nosa lub zapaleniem zatok przynosowych. Lek o miejscowym działaniu pozwala na udrożnienie nosa poprzez zmniejszenie przekrwienia błony śluzowej oraz łagodzenie uczucia tzw. zatkanego nosa. Aerozol do nosa Xylometazolin Teva może być stosowany u dorosłych oraz u dzieci w wieku 10 lat i starszych.\n1 dawka leku (0,09 ml roztworu) zawiera:\nsubstancję czynną: ksylometazoliny chlorowodorek 0,09 mg,\nsubstancje pomocnicze: kwas cytrynowy jednowodny, sodu cytrynian, glicerol 85%, woda do wstrzykiwań.\nUdrożniające poprzez zmniejszenie przekrwienia błony śluzowej i łagodzienie uczucia „zatkanego” nosa.\nZmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa.\nDorośli i dzieci od 10 roku życia: 1-2 dawki aerozolu do każdego otworu nosowego w zależności od potrzeb, jednak nie częściej niż 3 razy na dobę.\nPrzed zastosowaniem leku zaleca się delikatnie oczyścić nos.\nOstatnią dzienną dawkę najlepiej podać przed snem.\nZe względów higienicznych oraz w celu uniknięcia infekcji, każda butelka z aerozolem powinna być stosowana przez jedną osobę.\nLek ten należy zawsze stosować zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty. W razie wątpliwości należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty. Leku nie wolno stosować dłużej niż 7 dni, o ile lekarz nie zaleci inaczej. Jeżeli po upływie 7 dni od zastosowania leku nie nastąpiła poprawa lub pacjent czuje się gorzej, należy zwrócić się do lekarza.\nNiedawno przeprowadzony u pacjenta zabieg neurochirurgiczny (przezklinowe usunięcie przysadki lub inna operacja przebiegająca z odsłonięciem opony twardej).\nSuchy nieżyt nosa (postać przewlekłego zapalenia błony śluzowej nosa powodująca suche zapalenie błony śluzowej nosa, któremu towarzyszy tworzenie się strupów).\nPo pierwszym otwarciu lek należy zużyć w ciągu 1 roku.\nXylometazolin Teva jak każdy inny lek może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią.\nJednoczesne stosowanie leku Xylometazolin Teva z niektórymi lekami przeciwdepresyjnymi (inhibitorami MAO typu tranylcyprominy lub trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi), jak również lekami podnoszącymi ciśnienie krwi może prowadzić do podwyższonego ciśnienia tętniczego krwi.\ngdy u pacjenta występuje choroba serca (np. zespół długiego odstępu QT), choroba wieńcowa lub nadciśnienie,\npodwyższonego ciśnienia śródgałkowego, zwłaszcza jaskry z wąskim kątem przesączania.\nBezpieczeństwo stosowania leku w okresie ciąży i karmienia piersią nie zostało wystarczająco udokumentowane.\nLek może być stosowany wyłącznie po konsultacji z lekarzem oraz po uważnym rozważeniu stosunku korzyści do ryzyka.\nPrzedawkowanie może zaburzać zaopatrzenie płodu w krew lub zmniejszać wydzielanie mleka, i z tego względu w okresie ciąży i karmienia piersią nie wolno przekraczać zalecanej dawki.


PIETRUSZKA NAĆ 25 g Przyprawy i zioła. Sprawdź dostępne na rynku internetowym przyprawy i zioła. Nadaj swoim potrawom niepowtarzalny smak i aromat. Dokonaj zakupów online.||przyprawy i zioła, oferty, ceny, przyprawy, zioła Sklepy internetowe. Niskie ceny, promocje. Internetowy pasaż handlowy Market24.com.pl\nPIETRUSZKA NAĆ 25 g\nSuszona nać pietruszki jest uniwersalną przyprawą. Używana jest przede wszystkim dla nadania charakterystycznego smaku daniom mięsnym, rybnym, zupom, sosom i wielu innym potrawom.\nPietruszka ma szerokie zastosowanie w kuchni. Wzbogaca smak zup oraz potraw z warzyw, nadaje się również do sałatek oraz dań z drobiu. Ze względu na dużą ilość cennych składników pietruszkę warto dodawać pod koniec gotowania.\nARCYDZIĘGIEL LEKARSKI (50 g) - zioła sklep\nSIEMIĘ LNIANE , LEN BRĄZOWY - 100 G\nSIEMIĘ LNIANE - LEN BRĄZOWY\n1łyżkę siemienia lnianego zalewamy szklanką letniej wody i powoli gotujemy pod przykryciem przez 15 minut. Po przestygnięciu odwar należy przecedzić i pic po 1/2 szklanki dwa razy dziennie.\nDZIURAWIEC (50 g) - zioła sklep\nDziurawiec zwyczajny – Świętojańskie ziele, ziele św Jana, krewka Matki Bożej. (Hipericum perforatum L.)\nWystępuje w strefie umiarkowanej całej Europy i Azji. W Polsce jest rośliną pospolitą na niżu i terenach podgórskich,na suchych łąkach,ugorach,skrajach lasów,rzadziej jako chwast. Dziurawiec zakwita około 24 czerwca ( św. Jana),stąd nazywany jest często zielem świętojańskim. Żółte kwiatki potarte w palcach wydzielają krwistoczerwony sok. Z racji tej właściwości w niektórych dzielnicach Polski nosi on nazwę „krewki Matki Bożej”Charakterystyczną cechą dziurawca jest występowanie na liściach drobnych punkcików o wyglądzie dziurek. Są to zbiorniki lotnych olejków,dzięki którym roślina ma przyjemny zapach i jest stosowana w lecznictwie. Do celów leczniczych zbiera się ,niezdrewniałe, młode pędy z pączkami,rośliny ścina się w połowie wysokości i suszy. Surowcem jest ziele.\nNapar z dodatkiem mięty. Łyżkę stołową kwiatu dziurawca i łyżeczkę liści mięty zalać szklanką wrzątku i zostawić pod przykryciem. Po 30 minutach odcedzić. Pić 2 -3 razy dziennie po szklance naparu.\nPIEPRZ ZIELONY (25 g)\nPIEPRZ ZIELONY W ZIARNACH\nPieprz zielony ziarnisty nadaje potrawom nie tylko znakomitego smaku, ale także efektownie wygląda w szklanych młynkach. Pieprz zielony ma bardzo odświeżający i dość pikantny smak. Można stosować do pieczonych, smażonych, a także grillowanych ciemnych mięs, wędlin oraz potraw z warzyw. Pieprz można również użyć jako element dekoracyjny potrawy.\nTen pieprz jest pełen aromatu, doda smaku i ostrości wszelkim potrawom. Koniecznie zmiel go tuż przed podaniem, wtedy dopiero poczujesz, jaki jest doskonały.\nDo zup, sosów, gulaszu, potraw mięsnych, drobiu, ryb, warzyw, sałatek, potraw z jaj i drobiu.\nGŁÓG OWOC (50 g) zioła sklep\nSurowiec przyprawowy oraz zielarski.\nSposób przygotowania herbatki:\n1 łyż./filiżankę zalać wodą o temp. 96 st. C, parzyć 5-8 min.\nKWASEK CYTRYNOWY ~~ 50 g\nStosujemy do: surówek, marynat, herbaty, zup owocowych. Usuwa się nim kamień z czajnika.\nJAŁOWIEC OWOC mielony\nPRZYPRAWA DO GULASZU ~~ 50 g\nMieszanka do przygotowania gulaszu oraz sosów i farszy mięsnych.\n-gorczyca biała, - kminek, - pieprz czarny, - kolendra, - chilli, - cebula, - majeranek, - ziele angielskie, - czosnek, - grzyby, - sól, cukier.\nRumianek, w naturze występuje na terenie Europy, a także części Azji. Zadomowił się również w Ameryce Północnej i Australii, do których został zawleczony przez człowieka. Należy do tej samej rodziny co aksamitka, rudbekia, nagietek czy nawet jeżówka, jednak nie jest tak często stosowany do celów dekoracyjnych jak one, pomimo iż znamy również odmiany ozdobne rumianu.\nNapar: 1 łyżkę rumianku zalać 1 szklanką wrzątku, nakryć i odstawić na 10 minut pod przykryciem.\nANYŻ GWIAŹDZISTY, CAŁE GWIAZDKI anyżowe - 20 g\nGwiazdki anyżu mają charakterystyczny, intensywny i słodkawy zapach. Stosowane są do każdego rodzaju mięs pieczonych, ryb i warzyw. Służą do aromatyzowania kompotów, likierów i syropów. Są dodatkiem do ciast, budyni i słodkich potraw z ryżu. Gwiazdki anyżu dodane w niewielkiej ilości do potrawy uszlachetniają i podnoszą jej smak. Te ośmioramienne gwiazdki są wspaniałym elementem dekoracyjnym do potraw mięsnych, rybnych czy deserów. Anyż działa wzmacniająco i rozkurczowo na przewód pokarmowy, łagodzi objawy reumatyzmu i kaszel. Pobudza apetyt i reguluje trawienie.\nPAPRYCZKI SUSZONE CHILLI W STRĄKU\nDo potraw mięsnych, ostrych sosów, warzyw, gulaszu, ryb i drobiu.\nPRZYPRAWA BAŁKAŃSKA (50 g) od 1000smakowswiata\nPrzyprawa bałkańska idealnie nadaje się do wszelkiego rodzaju dań kuchni bałkańskiej.\nSkład: papryka płatek pomarańczowa, cebula grys, sól, cząber, pieprz, bazylia, gorczyca biała.\nKURCZAK PO DIABELSKU ~~ 50 g\nIdealna kompozycja smakowa do przygotowania pieczonego kurczaka. Nadaje mięsu ostry, wyrazisty smak i aromat.\n- papryka słodka, - papryka ostra, - kolendra, - gorczyca, - czosnek, - cebula, - pieprz, - liść laurowy, - sól.\nOjczyzna tego pospolitego drzewa jest południowa część Półwyspu Bałkańskiego. Kasztanowiec cieszy się opinią drzewa dekoracyjnego,toteż chętnie jest wysadzany w parkach i wzdłuż dróg tworząc efektowne aleje dzięki swej gęstej i rozłożystej koronie. Ma charakterystyczne, siedmiopalczaste liście,kwiaty różowo nakrapiane na zebrane w okazałe,wzniesione kwiatostany. Owoce to kuliste,kolczaste torebki,w których znajduje się zwykle jedno duże,okrągławe i nieco spłaszczone nasienie,czyli po prostu kasztan. W uprawie spotyka się odmiany o kwiatach od barwy białej przez żółtą i różową do czerwieni. W lecznictwie ma znaczenie odmiana biało kwitnąca. Kasztanowiec jest dobrą rośliną miododajną. Ma miękkie,łatwe do barwienia drewno, cenione w rzeźbiarstwie, Kasztanowiec dostarcza kilku surowców leczniczych. Wiosną zdejmuje się korę z młodych, gładkich i zdrowych gałązek i suszy w przewiewie. W czerwcu,w pełni kwitnienia ścina się całe kwiatostany,a następnie obrywa pojedyncze kwiaty z szypułkami i suszy rozkładając cienką warstwę w miejscu zacienionym i przewiewnym. W końcu lipca zrywa się niedojrzałe owoce i w stanie świeżym przerabia w przetwórniach na intrakty (wyciągi). Jesienią zbiera się dojrzałe nasiona kasztanowca,które służą do wyrobu kleju dekstrynowego i saponin,a w Bułgarii do produkcji antybiotyków. Niekiedy do celów leczniczych wykorzystuje się liście kasztanowca.\nMuira puama ( Ptychopetalum olacoides, Lirosima ovata\nJest to niezwykła roślina pochodząca wprost z brazylijskiej Amazonii i innych regionów lasów deszczowych. Osiąga wysokość ok 5 m, kwiaty zbliżone są wyglądem do jaśminu. Muira puama nazywana jest "drzewem potencji" a to ze względu na cudowny wpływ na męskie libido. Niecodzienne właściwości tej rośliny doceniane przez wieki przez rdzenną ludność Amazonii, znalazły również uznanie w Europie, Stanach Zjednoczonych i innych częściach świata. Naukowcy zajęli się badaniem mechanizmu działania tej rośliny już w 1920 roku.\nDo 1 litra wrzącej wody wsypujemy 4 czubate łyżeczki zioła Muira Puama, gotujemy ok. 5min. Po tym czasie odstawiamy napar do nasiąknięcia na 15min. Napar gotowy jest do spożycia. Zaleca się wypijanie 1-2 szklanek przez okres 3 tygodni - codziennie, potem należy zrobić kilku tygodniową przerwę.


Echo Investment przedstawia koncept szkoły przy ul. Konstruktorskiej w Warszawie • obido\nEcho Investment przedstawia koncept szkoły przy ul. Konstruktorskiej w Warszawie\nNowoczesna, modelowa szkoła podstawowa dla blisko 300 uczniów klas 1-3 na Służewcu – w warszawskiej biurowej dzielnicy – to propozycja Echo Investment, które do biznesowego zagłębia chce wprowadzić nową jakość: mieszkania otoczone zielenią, z dodatkowymi funkcjami pozwalającymi tu wygodnie żyć, mieszkać i pracować. Za koncept szkoły odpowiada studio architektoniczne WWAA, które współtworzyło warszawskie standardy edukacyjne.\nSzkoła, która powstanie na działce przy ul. Konstruktorskiej, w propozycji przedstawionej przez biuro projektowe WWAA oraz dewelopera została rozplanowana jako rozłożysty, niski budynek o dwóch kondygnacjach. Będzie miała 12 sal lekcyjnych i pięć sal do prowadzenia lekcji tematycznych czy do integracji sensorycznej, z których poza potrzebami szkoły korzystać będzie mogła także lokalna społeczność.\nBudynki szkół są w naszym mieście schowane, odgrodzone i nie uczestniczą w codziennym życiu miasta. Dlatego jednym z najważniejszych założeń projektowanej szkoły przy ul. Konstruktorskiej było nadanie jej, oprócz funkcji edukacyjnej, wymiaru ważnego punktu dla lokalnej społeczności. Zaprojektowaliśmy otwarty plac wejściowy, który może spełniać funkcję centrum sąsiedzkiego. Bezpośrednio z placu można się dostać do ogólnodostępnej biblioteki lub, poprzez główne wejście, do bloku pomieszczeń sportowych. Hol wejściowy wraz z otwartą stołówką, poza godzinami pracy szkoły, mogą być miejscem debat czy spotkań lokalnej społeczności. Chcemy tę szkołę wyeksponować i podkreślić jej znaczenie dla dzielnicy – mówi Natalia Paszkowska z pracowni WWAA, współtwórczyni projektu.\nszkoła – patio\nZapraszający do budynku plac wejściowy będzie zachęcał do przyprowadzania dzieci i przyjeżdżania do szkoły rowerem. Mała architektura – niestandardowa, rzeźbiarska forma – będzie zachęcała dzieci do eksperymentowania i interakcji. Projekt przewiduje także dwa dodatkowe placyki: zielony ogródek uprawny, w którym można będzie prowadzić praktyczne zajęcia z przyrody, oraz przestrzeń „przedłużającą” hol. Ciekawostką będzie zewnętrzny parapet okalający budynek, na którym można uprawiać kwiaty w donicach. Na działce powstanie również dziki zakątek zieleni – miejsce z minimalną ingerencją człowieka, z którego korzystać będą mogły małe miejskie zwierzęta, jak owady, krety, czy jeże. Warszawskie standardy architektoniczne przewidują stworzenie w mieście sieci takich przyrodniczych enklaw, które dadzą zwierzętom odpowiednie miejsce do życia.\nSam sposób zaprojektowania i wybudowania szkoły również ma wymiar edukacyjny. Zamierzamy wyeksponować niektóre elementy konstrukcyjne oraz instalacje, nie ukrywać ich w tynku. W ten sposób pokazujemy uczniom, z czego jest zbudowana i jak działa ich szkoła, a jednocześnie ograniczamy zużycie materiałów. Chcemy, by szkoła korzystała w części z prądu pochodzącego z paneli fotowoltaicznych, wykorzystywała tzw. szarą wodę, liczniki zainstalowane przy umywalkach pokazywały dzieciom, ile wody zużyły na umycie rąk i jak ograniczyć to zużycie. Wprowadzanie nowoczesnych technologii w praktyce, w szkole, to najlepszy sposób na oswajanie chłonnych umysłów dzieci z projektowaniem zrównoważonym – mówi Marcin Mostafa z pracowni WWAA.\nSzkołę wybuduje i wyposaży na własny koszt deweloper Echo Investment. Szacunkowa wartość tej inwestycji to ok. 20 mln zł. Projekt przygotowała pracownia WWAA we współpracy z Buro Happold. Budynek szkoły jest zaprojektowany w taki sposób, by w razie potrzeby i przy zachowaniu podstawowych wartości łatwo można go było w przyszłości rozbudować do rozmiarów placówki ośmioklasowej. Deweloper jest gotowy przystąpić do prac budowlanych już w tym roku, dzięki czemu szkoła mogłaby być gotowa już na rok szkolny 2023/2024.\nSzkoła jest elementem większego założenia, za pomocą którego chcemy wprowadzić do biurowego Mokotowa nowe funkcje i w ten sposób wesprzeć proces pozytywnych zmian zachodzących w tej części miasta. W miejsce najstarszych budynków biurowych przy ul. Wołoskiej chcemy wybudować nowoczesny kompleks budynków z mieszkaniami na sprzedaż i na wynajem, które w parterach zapewnią sklepy i podstawowe usługi. Całość będzie otwartym kwartałem miasta, pełnymi zieleni, ścieżek dla spacerowiczów i rowerzystów. Dodatkowo od strony ul. Wołoskiej stworzymy ogólnodostępny teren zielony, który – kontynuowany przez naszych sąsiadów – mógłby poprowadzić pieszych i rowerzystów aż do Pola Mokotowskiego. W okolicy szkoły zagospodarujemy również dwa skwery odchodzące od parku liniowego przy ul. Suwak, co daje łącznie 2,5 hektara zieleni publicznej. Nowa szkoła oraz tereny zielone będą służyć wszystkim mieszkańcom okolicy. To wyraz naszej odpowiedzialności za kształtowanie miasta oraz jego prawidłowe funkcjonowanie – mówi Małgorzata Turek, członek zarządu Echo Investment.\nszkoła – boisko\nKwartał przy ul. Wołoskiej i Konstruktorskiej przyczyni się do przełamania monofunkcji biurowego Służewca i stanie się prawdziwie wygodnym miastem, gdzie w zasięgu krótkiego spaceru można mieszkać, pracować, uczyć się i spędzać wolny czas. W miejscu dwóch starszych biurowców oraz dużej rezerwy terenu powstanie osiedle z około 1,2 tys. mieszkaniami z zieloną przestrzenią do sąsiedzkich spotkań, a także ścieżki dla rowerzystów i pieszych. Osiedle ma powstać w ramach tzw. specustawy mieszkaniowej. Jego projekt przygotowała pracownia BBGK Architekci, która korzystała z doświadczeń zdobytych przy przygotowaniu Warszawskiej Dzielnicy Mieszkaniowej.\nCordia z nowym projektem w Krakowie. Otoczone zielenią, osiedle Safrano już w sprzedaży\nRusza przedsprzedaż kolejnego projektu Cordii w Krakowie. Safrano to dwa eleganckie, minimalistyczne budynki powstające w spokojnej i zielonej okolicy przy ul. Krokusowej – w jednej z najchętniej polecanych do życia dzielnic miasta (Łagiewniki-Borek Fałęcki). Start prac budowlanych planowany jest na III kwartał 2021 r.\nLokalizacja Wrocław i okoliceWrocław (w obrębie miasta)Chcę wybrać regiony Wrocławia TrójmiastoKrakówWarszawa\nGminy: Czernica, Św. Katarzyna, Długołęka\nGminy: Kąty Wrocławskie, Kobierzyce, Żórawina\nGminy: Miękinia, Kostomłoty\nGminy: Wisznia Mała, Oborniki Śląskie\nszukaj ofert we Wrocławiu\nNieruchomości – jak to ugryźć? - relacja z pierwszego spotkania\nZbudujmy największy dom dla owadów na świecie – włącz się w akcję PZFD\nSprzedaż mieszkania otrzymanego w spadku\nPełnomocnictwo przy zakupie lub sprzedaży mieszkania


Jak żyć i nie generować odpadów? Tego będą uczyć sokólskie bibliotekarki | Sokółka Nasze Miasto\nJak żyć i nie…\nJak żyć i nie generować odpadów? Tego będą uczyć sokólskie bibliotekarki\nMartyna Tochwin 27 kwietnia 2021, 14:28\nW najbliższych dniach Biblioteka Publiczna w Sokółce rozpocznie działania projektowe zwiększające świadomość ekologiczną mieszkańców. Na ten cel Biblioteka uzyskała grant w wysokości 10 tys. zł z Funduszu Naturalnej Energii, Operatora Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A.\n- Cieszymy się, bo spośród 221 złożonych wniosków z 8 województw, jury konkursu doceniło tylko 48 projektów,, po 6 z każdego województwa, w tym nasz pt. “Zero waste w bibliotece”. Projekt przewiduje udział lokalnej społeczności, więc już teraz zapraszamy na wspólne, ekologiczne przedsięwzięcia, warsztaty i konkurs - podkreślają sokólskie bibliotekarki.\nWniosek Biblioteki Publicznej w Sokółce dotyczy kształtowania postaw i budowania świadomości ekologicznej społeczeństwa.\nW ramach projektu „ZERO WASTE W BIBLIOTECE” Biblioteka Publiczna w Sokółce zaplanowała szereg warsztatów dla młodzieży i dorosłych, dzięki którym uczestnicy poznają sposoby na oszczędzanie i niemarnowanie zasobów\nMieszkańcy będę mieli możliwość zapisać się na warsztaty edukacyjne “Zero waste dla początkujących” (dla dorosłych oraz dla młodzieży) lub “Zero waste w kuchni”. Uczniowie dodatkowo będą mogli wziąć udział w spotkaniu pod hasłem “Segregacja i recykling odpadów”.\nDodatkowo wszyscy zainteresowani będą mogli skorzystać z fachowej literatury, zakupionej w ramach projektu. Książki pomogą mieszkańcom odnaleźć się w zawiłej tematyce opakowań, segregacji czy produkcji używanych na co dzień rzeczy i doradzą jak rozpocząć swoją przygodę z zero waste.\nPokłosiem przedsięwzięcia będzie wydanie broszury, którą będzie można otrzymać w naszej placówce oraz darmowy e-book ze zdrowymi przepisami z resztek jedzenia oraz wskazówkami na temat ekologicznego sprzątania. Obie propozycje będą dostępne do pobrania dla wszystkich miłośników ekologicznego stylu życia.\n- Realizując powyższy projekt chcemy pokazać uczestnikom, że małe kroki są podstawą do tego, aby żyć bardziej świadomie i nie produkować zatrważającej ilości śmieci! Zero waste to idea, która wdrożona dziś sprawi, że przyszłym pokoleniom będzie żyło się lepiej. Każde działanie ma znaczenie, dlatego serdecznie zachęcamy do śledzenia naszej strony internetowej i uczestnictwa w warsztatach oraz konkursie, który ogłosimy w przyszłym tygodniu - mówią bibliotekarki.\nCzym jest Zero Waste? Najkrócej mówiąc jest to po prostu życie bez generowania odpadów. Głównym założeniem tego ruchu jest praktykowanie umiarkowanej i rozsądnej konsumpcji z poszanowaniem wykorzystywanych zasobów, aby zachować równowagę w środowisku i zostawić świat w co najmniej tak dobrym stanie, w jakim go zastaliśmy.


Zwolnienia grupowe w Tesco. Sieć zniknie z Polski? - Radio Wrocław\nZwolnienia grupowe w Tesco. Sieć zniknie z Polski?\nPiotr Kaszuwara\t| Utworzono: 2016-08-03 08:45\t| Zmodyfikowano: 2016-08-03 08:45\nTesco zwalnia na Dolnym Śląsku. Po supermarkecie w Legnicy przyszedł czas na działy sprzedaży internetowej w Wałbrzychu i Jeleniej Górze. Przyzakładowy związek zawodowy "Solidarność" alarmuje o zwolnieniach grupowych w całej Polsce i żąda przede wszystkim podwyższenia ustawowo określonych odpraw dla pracowników.\nWałbrzych i Jelenia Góra a wcześniej Legnica. Już trzy dolnośląskie miejscowości dotknięte ogólnopolskimi zwolnieniami w Tesco. Związkowcy z "Solidarności" nazywają je wprost zwolnieniami grupowymi i chcą wyższych odpraw dla kilkudziesięciu pracowników. - Odprawy dla kierownictwa były dużo wyższe. Dlatego uważamy, że szeregowi pracownicy też zasługują na więcej pieniędzy, mówi Beata Michajluk ze związków zawodowych działających przy Tesco:\nPojawiają się kolejne głosy o tym, że po Brexicie to początek końca Tesco w Polsce, mówi Beata Michajluk z "Solidarności" Tesco:\nObecnie zaproponowane odprawy to wysokość miesięcznej lub dwumiesięcznej pensji, w zależności od stażu pracy, plus dwa i pół tysiąca dla każdego i 500 złotych dla tych, którzy mimo zwolnień nie zdecydują się np. na L4.\nCo tydzień sklepy Tesco odwiedza ponad 5 milionów klientów. W lipcu 2012 roku uruchomiono usługę zakupów za pośrednictwem internetu - Ezakupy. Aktualnie usługa działa w 27 sklepach w Polsce. Łącznie na świecie 14,5 mln klientów ma dostęp do Ezakupów.\nPracę w Tesco na Dolnym Śląsku straci łącznie kilkadziesiąt osób.\nEfekt "dobrych zmian". Ciekawe czy ocet się ostanie?\nCo to jest kilkadziesiąt osób? Obecnie firmy produkcyjne, i nie tylko, potrzebują zatrudnić znacznie więcej! Im się nie chce po prostu zmieniać pracy z przyzwyczajenia. Takie mamy czasy, że nie przepracujemy całego życia pod jednym pracodawcą, jeśli nawet byśmy tego chcieli.\nMiedziowa Solidarność chce rozliczenia za Sierra Gorde. Chodzi o wydatek 13 miliardów złotych\n39 lat temu powstała jeleniogórska Solidarność


Koncentratory tlenu – czym są, jak działają i kiedy je stosować?\nStrona główna » Działanie i zastosowanie koncentratorów tlenu\nKategoria: Zdrowie i uroda 17 lutego 2022\nKoncentratory tlenu to urządzenia przeznaczone do tlenoterapii. Korzystają z nich głównie osoby ze schorzeniami związanymi z układem oddechowym, choć ich zastosowanie jest znacznie szersze. Z powodzeniem można z nich korzystać nie tylko w szpitalach, ale także w domach, co pozytywnie wpływa na komfort życia chorych. Czym są i jak działają koncentratory tlenu? Kiedy stosować koncentratory tlenu? Odpowiadamy.\nKoncentrator tlenu to specjalistyczne urządzenie medyczne przeznaczone do tlenoterapii. W przeciwieństwie do butli tlenowych koncentratory same wytwarzają potrzebny pacjentowi tlen. Pobierają one powietrze z otoczenia, absorbując przy tym azot. Dzięki takiemu procesowi choremu podawany jest tlen w stężeniu 93-96%.\nW powietrzu znajduje się jedynie 21% tlenu. Pozostałe składniki to azot (78%) oraz inne gazy w śladowych ilościach (1%). Taka zawartość tlenu jest niewystarczająca dla osób zmagających się z chorobami układu oddechowego czy cierpiących na zaburzenia oddychania spowodowane innymi jednostkami chorobowymi, na przykład sercowymi czy nowotworowymi.\nKoncentrator tlenu, jak już wspomnieliśmy, swoją zasadę działania opiera na pobieraniu powietrza z otoczenia. W dalszej kolejności urządzenie absorbuje azot z pobranego powietrza, podając pacjentowi tlen o stężeniu od 93% do 96% w zależności od ustawionego przepływu. Tlen ten nazywany jest tlenem medycznym. Aby skorzystać z koncentratora tlenu, wystarczy włączyć urządzenie oraz założyć maskę lub wąsy tlenowe.\nUstawienia dotyczące przepływu tlenu powinny być dostosowane do zaleceń lekarza. Należy się do nich bezwzględnie stosować, aby tlenoterapia była skuteczna. Co ważne, przed każdym skorzystaniem z koncentratora tlenu należy uzupełnić zbiornik na wodę lub wymienić ją na nową. Do tego celu powinno się używać jedynie wody destylowanej. Dzięki niej zapobiegniemy wysuszeniu błon śluzowych pacjenta.\nKoncentratory tlenu warto kupować od sprawdzonych dostawców, którzy oferują sprzęt zgodny z europejskimi normami dotyczącymi tlenoterapii. Jednym z nich jest firma Partner-Med, która jako jedyna w Polsce posiada autoryzację na sprzedaż i serwis koncentratorów tlenu serii Perfecto2V o przepływie 5l/min oraz Platinum z przepływem do 9l/min.\nNależy wspomnieć, że w przypadku kiedy stężenie tlenu spada poniżej 88% uruchamiany jest alarm informujący o spadku stężenia podawanego tlenu. Alarm również uruchomi się, jeśli przepływ tlenu do pacjenta jest zaburzony, np. w wyniku zagięcia lub przyciśnięcia wężyka dostarczającego tlen do maski czy wąsów tlenowych. Informacja ta jest bardzo ważna, ponieważ informuje o nieprawidłowej pracy urządzenia, dbając jednocześnie o prawidłową kurację.\nKupując koncentrator tlenu, należy zwrócić uwagę przede wszystkim na parametry stężenia tlenu i wystrzegać się urządzeń oferujących stężenie od 30 do 96%. Należy wybierać te urządzenia, które oferują między 93 a 96%, a przy spadku do 88% wszczynają alarm.\nKolejnym parametrem jest głośność urządzenia (40dB), co jest istotne podczas snu. Zbyt głośne urządzenie będzie zaburzać sen, co w efekcie pogorszy stan zdrowia pacjenta. Kolejnym parametrem jest zużycie prądu. Koncentrator jest urządzenie przygotowanym do 24h pracy, więc ten parametr (około 300W) istotnie wpływa na rachunki za prąd.\nKoncentratory tlenu to nieoceniona pomoc dla osób zmagających się z chorobami układu oddechowego, na przykład POChP (przewlekła obturacyjna choroba płuc) czy mukowiscydozą. Tlenoterapię włącza się także w przypadku chorób sercowych, które powodują duszności, na przykład niewydolności serca, a nawet nowotworów.\nTerapia hiperbaryczna jako skuteczna metoda dostarczania tlenu do tkanek


Badanie krwi we wczesnej diagnostyce raka jajnika Znacznik nowotworu CA 125: norma u kobiet, w zależności od wieku i fazy cyklu - Ankieta 2021\nZ kilku rodzajów markerów nowotworowych ważny jest marker CA 125 zlokalizowany w jajnikach. Jego poziom może się zmieniać w obecności komórek nowotworowych, a także z wielu innych powodów, których znajomość złagodzi niepotrzebne niepokoje.\nPotrzeba testowania dla CA 125\nKażda kobieta musi oddać krew dla markera nowotworowego CA 125, aby zapobiec chorobie i jej leczeniu na czas.\nTa analiza jest skuteczna, ponieważ pozwala wykryć nowotwór nawet na najwcześniejszym etapie. Antygen CA 125 jest obecny w ciele każdej osoby - jedyną różnicą jest zawartość ilościowa.\nJeśli kobieta nie ma patologii, testy wykażą nie więcej niż 10-15 U / ml MCA 125 we krwi. Zawartość tego antygenu jest większa niż 15, ale mniej niż 35 U / ml również nie budzi niepokoju, ponieważ 35 U / ml jest uważane za maksymalną dopuszczalną wartość.\nAle zdarza się, że stężenie jest kilkakrotnie wyższe niż maksymalny próg z różnych powodów, w tym z powodu komórek nowotworowych w ciele.\nzapalenie błon surowiczych lekhea (zapalenie opłucnej);\nzapalenie w bolesnej jamie (zapalenie otrzewnej);\ncysty w jajniku (lub jajnikach);\nTak więc, zgodnie ze zwiększoną liczbą CA 125, niemożliwe jest stwierdzenie na pewno obecności komórek nowotworowych.\nTylko dokładne badanie i dodatkowe metody (MRI, ultrasonografia, gastroskopia, badania moczu i krwi) mogą określić przyczynę, dla której nastąpił skok w antygenie w organizmie.\nJest to o wiele bardziej skomplikowane, jeśli żadna z tych przyczyn nie jest najważniejsza, ponieważ istnieje tylko jedna opcja - nowotwór złośliwy, który może wpływać zarówno na narządy rozrodcze, jak i na układ trawienny.\nJeśli transkrypt testów wykazał 120-160 U / ml antygenu CA 125, to najprawdopodobniej guz lokalizuje się w jajnikach, ponieważ w tym obszarze analiza dla markera CA 125 daje dokładny wynik.\nAby uzyskać wiarygodność, stosuje się go w połączeniu z innymi antygenami, na przykład z HE 4, jak również pomaga w określeniu raków w innych narządach w połączeniu z takimi specyficznymi markerami, takimi jak CA 19 9, CA 15 3, CA 19 4.\nJak przetestować markery nowotworowe?\nAby określić marker nowotworowy, krew pobiera się z żyły. Lepiej oddać krew wcześnie rano (od 7 do 11).\nAby wynik był dokładny i poprawny, należy wziąć pod uwagę następujące kwestie:\nkrew podaje się na pusty żołądek, dlatego nie należy spożywać co najmniej 8 godzin przed pobraniem krwi;\ntylko woda może być spożywana z napojów, ponieważ herbata, kawa lub inne napoje mogą zniekształcić wyniki;\ntrzy dni przed badaniem wskazane jest, aby nie palić ani nie pić alkoholu;\nPoziomy CA 125 mogą wzrosnąć z niektórych produktów spożywczych, dlatego należy wykluczyć z diety tłuste, słone i smażone co najmniej dzień przed analizą;\nNiektóre leki mogą również wpływać na wynik, dlatego powinieneś skonsultować się z lekarzem na temat możliwości ich przyjęcia;\nna kilka dni przed badaniami nie angażują się w aktywność fizyczną, a także eliminują zabiegi medyczne (masaż, ultradźwięki i inne);\ntrzeba się uspokoić, złapać oddech i nie denerwować się przed samym pobraniem krwi.\nZgodność z tymi punktami pozwoli ci natychmiast uzyskać poprawny wynik.\nTeraz dowiadujemy się, za co odpowiedzialny jest wolny hormon T4 u kobiet. Opinia najlepszych ekspertów.\nJaka jest norma progesteronu u kobiet, uczymy się w naszym nowym artykule, klikając na ten link.\nPo pobraniu krwi jest on przesyłany do badań laboratoryjnych i dalszego dekodowania. Ten ostatni proces wymaga specjalnego profesjonalizmu i dokładności, aby uniknąć błędów w końcowym wyniku, co oznacza właściwe leczenie.\nOncomarker CA 125 w torbieli jajnika\nObecność cyst w jajnikach jest jedną z przyczyn prowadzących do wzrostu liczby markerów nowotworowych CA 125.\nZmienia się również jego norma - jeśli przy braku torbieli górny limit nie przekracza 35 U / ml, wtedy, jeśli jest obecny, poziom może osiągnąć 60 U / ml we krwi.\nTorbiele jajników wymagają szczególnej uwagi i obowiązkowego leczenia, ponieważ granica między cystą a rakiem jajnika jest bardzo cienka.\nDotyczy to szczególnie kobiet, które osiągnęły wiek menopauzy, w których wzrasta prawdopodobieństwo rozwoju guza. Ważne jest monitorowanie zawartości CA 125 i ciągłe testowanie nawet po usunięciu torbieli w celu podjęcia koniecznych kroków w odpowiednim czasie.\nWskaźniki dla endometriozy\nEndometrioza macicy jest dość powszechną chorobą ginekologiczną u kobiet w wieku od 20 do 40 lat.\nIstota choroby polega na tym, że endometrium - wewnętrzna warstwa ściany macicy - zaczyna rosnąć poza jej granice, a objawy to silny ból i wzrost jamy brzusznej.\nEndometrioza jest niebezpieczna, ponieważ jej powstawanie może być złośliwą degeneracją komórek.\nMożliwe jest wykrycie endometriozy przez oddanie krwi markerowi nowotworowemu CA 125, ponieważ jego stężenie w tej chorobie może osiągnąć 100 U / ml, co jest prawie 10 razy więcej niż norma. Endometrioza wymaga natychmiastowego leczenia (hormonalnego - przedoperacyjnego) i, jeśli to konieczne, zabiegu chirurgicznego, aby guz się nie rozwinął.\nCo pokażę z mięśniakiem macicy?\nGdy zmiany hormonalne w organizmie kobiety często występują mięśniaki macicy (25% wszystkich chorób ginekologicznych), co jest łagodnym nowotworem w jej warstwie mięśniowej. W mięśniakach macicy stężenie CA 125 również wzrasta i może wynosić maksymalnie 110 U / ml.\nW czasie ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży, ciało kobiety ulega silnym zmianom hormonalnym i ogólnym zmianom.\nTak więc na tle zmian fizjologicznych dochodzi do wzrostu markera nowotworowego CA 125. Dzieje się tak dlatego, że komórki płodowe są w stanie zsyntetyzować markery nowotworowe.\nZ tego powodu poziom CA 125 może osiągnąć maksymalny limit, a czasem nawet go przekroczyć. To nie jest niebezpieczne i nie jest powodem do frustracji. Konieczne jest przekazanie dodatkowych testów, a następnie pobranie krwi z markera nowotworowego.\nWskaźniki menopauzy (menopauzy)\nWraz z nadejściem menopauzy ciało kobiety staje się bardziej wrażliwe.\nZwiększenie poziomu markera CA 125 powyżej normy nie może już wystąpić z przyczyn takich jak ciąża, miesiączka, endometrioza lub nie-niebezpieczne rodzaje torbieli, dlatego zwiększa się prawdopodobieństwo powstania nowotworu złośliwego. Ale czasami sam początek menopauzy prowadzi do zwiększenia poziomu CA 125.\nW przypadku odchylenia od normy wskazane jest natychmiastowe przeprowadzenie dodatkowych badań i dalsze monitorowanie stężenia antygenu.\nNorma anty-Mullerowskiego hormonu u kobiet - http://medkons.com/ginekologia/antimyullerov-gormon-norma-u-zhenshhin.html. Przydatne wskazówki i porady od najlepszych onkologów w kraju.\nJeśli jest wyższa niż maksimum, ale w tym samym czasie jej dalszy wzrost nie będzie obserwowany, lub jego spadek zacznie się w czasie, oznacza to, że można ocenić łagodny nowotwór. Inną możliwą przyczyną jest rak jajnika.\nNakłucie rdzenia kręgowego. Taka straszna fraza może być często słyszana w gabinecie lekarskim, a staje się jeszcze straszniejsza, gdy ta procedura dotyczy ciebie. Dlaczego lekarze przebijają rdzeń kręgowy?\nNadnercza są zaangażowane w rozwój hormonów niezbędnych do życia ludzkiego ciała. Hormony przyczyniają się do utrzymania procesów metabolicznych, zwiększenia odporności na stres i odporności organizmu na bodźce zewnętrzne.\nSynonimy: globulina wiążąca hormony płciowe, SHBG, globulina wiążąca hormony płcioweInformacje ogólneSHBG (globulina wiążąca hormony płciowe) to glikoproteina, białko syntetyzowane w wątrobie.


O konstrukcji dachu | PREFA\nHome Pytania i odpowiedzi O konstrukcji dachu\nZalecamy wykonywanie dachów aluminiowych PREFA z wentylowaną konstrukcją nośną. Między pokryciem dachowym a izolacją cieplną znajduje się wtedy wentylowana przestrzeń. Ma to tę zaletę, że zbierająca się wilgoć jest usuwana. Poszycie dachu jest zasadniczo wykonywane jako wentylowane (patrz rys. 1). Może jednak także być wentylowana cała przestrzeń strychu (patrz rys. 2).\nStrych może być wykorzystywany jako powierzchnia mieszkalna (rys. 1):\nW dwudzielnej konstrukcji dachu powstaje dodatkowy poziom wentylowany, który nie występuje w jednodzielnej konstrukcji dachu. W ten sposób można umieścić izolację cieplną także między krokwiami. Dwudzielna konstrukcja dachu jest lepsza niż jednodzielna, jeśli możliwe jest wykorzystanie przestrzeni strychu (rys. 2).\nStrych nie jest wykorzystywany jako powierzchnia mieszkalna (rys. 2):\nPrzy tej konstrukcji dachu strop strychu musi być izolowany cieplnie (późniejsza rozbudowa strychu byłaby bardzo kosztowna).\nPodczas tworzenia konstrukcji dachu należy przestrzegać stosownych reguł fizyki budowli!