View of 0067 Miasta podwójne w państwie krzyżackim – przykład Torunia | RIHA Journal\nLiliana Krantz-Domasłowska, Miasta podwójne w państwie krzyżackim – przykład Torunia, RIHA Journal 0067\nRIHA Journal 0067 | 8 March 2013\nMiasta podwójne w państwie krzyżackim – przykład Torunia\nRedakcję i recenzje zapewniła / Editing and peer review managed by:\nWersja angielska dostępna pod adresem / English version available at:\n(RIHA Journal 0068)\nToruń to pierwszy na terenie państwa krzyżackiego przykład miasta podwójnego. Wczesna, trzynastowieczna metryka Starego i Nowego Miasta skłania do pytania o przyczyny, jak i oczekiwania związane z lokacją nowego ośrodka. Kolejne takie układy w Elblągu, Braniewie, Królewcu i Gdańsku są późniejsze, każdy z nich prezentuje swoją indywidualną historię, a Toruń na tym tle szczególnie się wyróżnia. W tekście przywołuję kontekst historycznych uwarunkowań towarzyszących powstaniu toruńskiej aglomeracji, który staram się poszerzyć o czynniki artystyczne mogące uzupełnić wiedzę o relacjach między obydwoma miastami. Są to: układ urbanistyczny, topografia sakralna, formy i parametry głównych świątyń. Wszystkie te komponenty tworzą spójny obraz Nowego Miasta Torunia powiązanego ściśle z krzyżackim zarządcą.\nTermin miasta podwójne\nMiasta podwójne na terenie państwa krzyżackiego\nToruń – pierwsze krzyżackie miasto podwójne\nRozwój przestrzenny Torunia w latach 1236-1251\nLokacja Nowego Miasta Torunia – kontekst historyczny\nXIV wiek – perspektywa historyczna i architektoniczny dialog świątyń obu miast\nPorównanie z dwoma miastami podwójnymi Elblągiem i Braniewem\nZawarty w tytule termin miasta podwójne, zaproponowany ostatnio przez Marka Słonia, odpowiada funkcjonującym w literaturze określeniom: Stare Miasto – Nowe Miasto, Altstadt – Neustadt, oznaczającym istnienie zespołu osadniczego składającego się z dwóch odrębnych ustrojowo, a przestrzennie sąsiadujących ze sobą miast.1 Takie ujęcie pozwala spojrzeć na nie z dwojakiej perspektywy – jak na człony jednej aglomeracji, akcentując to, co je łączy albo jak na dwie samodzielnie funkcjonujące gminy stanowiące odrębne prawnie i urbanistycznie całości. Zwornikiem kształtujących się między nimi zależności był zazwyczaj fundator obu miast wyznaczający początek, ale często i koniec jednego z nich. Charakterystyczną cechą było najczęściej chronologiczne następstwo nowomiejskiej lokacji oraz jej mniejszy gospodarczy potencjał będący między innymi konsekwencją ograniczeń przestrzennych i demograficznych. W efekcie Nowe Miasta należały zwykle do grupy małych lub średnich, będąc jednocześnie częścią składową dużych założeń miejskich.\nObszarem, gdzie już w drugiej połowie XII wieku pojawiły się miasta podwójne i z różnym natężeniem występowały do końca średniowiecza, była Europa Środkowa.2 Znacząca liczba ośmiu aglomeracji powstała na terenie państwa krzyżackiego utworzonego na bazie militarnych podbojów, gdzie pierwszym wyznacznikiem struktur administracji terytorialnej były zamki, kolejnym nowo lokowane miasta.3 W perspektywie XIII i XIV wieku krajobraz miejski państwa zakonnego zdominowały małe ośrodki, jednak kilka od początku wyróżniało się nie tylko skalą lokacji, ale przypisanymi im funkcjami politycznymi i gospodarczymi. Chełmno, Toruń, Elbląg, Braniewo, Królewiec i Gdańsk stały się członkami Hanzy i, z wyjątkiem Chełmna, uzyskały z czasem status miast podwójnych lub wielokrotnych. Dołączyły bowiem do nich kolejno: Nowe Miasto Toruń (1264) – sąsiad Starego Miasta Torunia lokowanego w latach 1233-1236, Nowe Miasto Elbląg (1337-1347) obok Starego Miasta Elbląga (1237-1246), Nowe Miasto Braniewo (1342) blisko Starego Miasta Braniewa (1254-1284). Dwa przykłady klasyfikują się do miast wielokrotnych – potrójnych: Stare Miasto Królewiec (1255-1286), do którego dodano Nowe Miasto Królewiec zwane później Lipnik/Löbenicht (1300) oraz następne Knipawę/Kneiphof (1327), a także Prawe Miasto Gdańsk/Rechtstadt (1236-1342) z kolejnymi – Starym Miastem Gdańsk (1377) i Młodym Miastem Gdańsk (1380).4 Fundatorami nowomiejskich struktur byli krzyżacy, ówcześni władcy terytorialni. Wyjątek stanowiło Braniewo należące do biskupa warmińskiego. Powyższe zestawienie świadczy o popularności i trwałości tej koncepcji miasta w państwie zakonnym, bowiem najwcześniejsze przykłady pojawiły się już w wieku XIII (Toruń, Królewiec), a ich kontynuacją były lokacje czternastowieczne (Królewiec, Elbląg, Braniewo, Gdańsk). Każda z nowomiejskich gmin ma swoją "osobistą" historię, a o tej indywidualnej drodze świadczy także rozpiętość czasowa między lokacjami sąsiadujących ośrodków. I tak najmniejszy dystans dzieli Młode Miasto i Stare Miasto Gdańsk (3 lata), a największa różnica, blisko stuletnia, dotyczy Elbląga. Pozostałe miasta potwierdzają tę chronologiczną różnorodność, sytuując każdą z nowomiejskich lokacji w odmiennym kontekście lokalnych uwarunkowań (przybliżony dystans czasowy między lokacją Starego i Nowego Miasta wynosił: w Toruniu 28 lat, Braniewie 58 lat, Królewcu 14 i 41 lat, Gdańsku 35 i 38 lat).\nPruskie Nowe Miasta są stosunkowo dobrze rozpoznane w opracowaniach monograficznych, jak i kilku syntezach.5 We wszystkich przewija się pytanie o funkcję i znaczenie nowomiejskich lokacji. Najczęściej przywoływane są dwa stanowiska – Antoniego Czacharowskiego, autora koncepcji miast kooperacyjnych, akcentującego podział funkcjonalny na produkcyjno-rzemieślnicze Nowe Miasto oraz Stare, pełniące rolę handlowo-kupieckiego centrum – podział służący rozwojowi ekonomicznemu całej aglomeracji. W konsekwencji nie tylko zakon, ale też staromiejski ośrodek miał być zainteresowany powstaniem swoistego gospodarczego zaplecza. Natomiast Zenon Hubert Nowak postrzega nowomiejskie lokacje pruskie jako naturalny etap rozrastania się poszczególnych ośrodków, zjawisko charakterystyczne dla wielu średniowiecznych miast. Podkreśla także aspekt konkurencyjności wobec starszej gminy stymulowany przez odpowiednią politykę zakonu oraz korzyści finansowe, jakie czerpał z czynszów płaconych przez Nowe Miasta.6\nDla rozpoznania przyczyn i uwarunkowań towarzyszących zakładaniu Nowych Miast szczególne znaczenie mają wczesne trzynastowieczne fundacje, a wśród nich kluczowa rola przypada pierwszej – Nowemu Miastu Toruń (il. 1). Zasadne jest więc pytanie, dlaczego krzyżacy podjęli decyzję o jego założeniu, jakie były ich oczekiwania i plany związane z nowym ośrodkiem? Następnie, uwzględniając już kontekst XIV wieku, należy się zastanowić, czy przyjęte początkowo założenia, przystawały do realiów następnego stulecia, czy ewoluowały, gdy obie toruńskie gminy okrzepły już ekonomicznie? Poruszone kwestie dotyczą relacji między dwoma miastami oraz ich fundatorem. Zagadnienia te są domeną badań historyków. Bazując na ich ustaleniach chciałabym wzbogacić ten obraz o analizę układu urbanistycznego Torunia i zachodzących w nim zmian, topografię sakralną, formy i parametry głównych budowli kultowych, czyli grupę czynników artystycznych, które mogą uzupełnić wiedzę o wzajemnych relacjach między obydwoma miastami.\n1 Toruń, rozwój przestrzenny miasta w średniowieczu, za: Historia Torunia, T. 1, red. Marian Biskup, W czasach średniowiecza (do roku 1454), opr. Jadwiga Chudziakowa et al., Toruń 1999, załącznik, czerwony obrys pochodzi od autorki\nPodjęcie decyzji o lokacji Nowego Miasta Torunia wiązało się z przyjęciem koncepcji miasta podwójnego znanego już z terenów Europy Środkowej, ale przede wszystkim z najbliższego topograficznie Wrocławia (1263). Czynnikami, które nie sprzyjały realizacji tego projektu, była niestabilna sytuacja polityczna, zagrożenie powstaniem pruskim (1260-1283) oraz stosunkowo młody, kształtujący się jeszcze ośrodek staromiejski (1233 – przywilej lokacyjny, 1236 – translokacja siedem kilometrów w górę rzeki, 1251 – poszerzenie terenu miasta). Za szybką i konsekwentną decyzją zakonu musiały kryć się konkretne korzyści. Czy, idąc tropem koncepcji Czacharowskiego, była to chęć zdynamizowania rozwoju całej aglomeracji, a może, zgodnie z tezą Nowaka, wypracowanie strategicznego narzędzia nacisku politycznego?\n13 sierpnia 1264 roku, data wystawienia przez mistrza krajowego Ludwika Baldersheim dokumentu lokacyjnego dla Nowego Miasta Torunia, jest zwieńczeniem autorskiego projektu.7 Skłania jednocześnie do pytania, jak na początku lat 60. XIII wieku prezentowało się Stare Miasto Toruń? Przede wszystkim pierwszy etap tworzenia miasta dokonywał się w warunkach permanentnej konfrontacji zbrojnej z plemionami pruskimi zakończonej dopiero w latach 80. XIII wieku. Pierwszą quasi urbanistyczną decyzją po translokacji na obecne miejsce (1236) było usytuowanie pierwotnych umocnień zamkowych na lekkim wzniesieniu w miejscu ufortyfikowanego grodu. W dalszy proces tworzenia struktur przestrzennych miasta wpisana była stała relacja z siedzibą władcy. Staromiejski układ urbanistyczny powstawał w dwóch etapach z cezurą w 1251 roku. Początkowo miasto przyjęło kształt wydłużonego prostokąta o wymiarach około 500 x 200 metrów, przylegającego dłuższym północnym bokiem do Wisły, wschodnim do zamku. Wewnętrzne podziały wyznaczające kształt bloków i siatkę ulic uzależnione od warunków topograficznych oraz wcześniejszej przedlokacyjnej zabudowy i przebiegu dróg, odbiegały w konsekwencji od modułowej regularności.8 Zaakcentowane zostały, równoleżnikowo biegnąca ul. św. Anny (obecnie Kopernika) oraz prostopadłe do rzeki Żeglarska, Łazienna i Mostowa, w efekcie nawiązując do schematu miasta typu grzebieniowego. W centralnym miejscu tego układu znalazł się plac kościelny odpowiadający tradycyjnej lokalizacji rynku, natomiast na północ od niego teren tzw. wyspy (Werder).9 Oba obszary kumulowały główne funkcje przestrzeni publicznej, kultową i handlową. Pierwszy, piętnastoletni okres niezwykle szybko rozwijających się struktur Starego Miasta, wiąże się także z zainicjowaniem budowy głównych założeń sakralnych – kościoła parafialnego św. Jana oraz siedziby pierwszego na ziemi chełmińskiej konwentu franciszkanów (1239), późniejszych architektonicznych symboli miasta. Budowle dzieliła znaczna odległość, gdyż teren przydzielony minorytom usytuowany był zgodnie z często obserwowaną praktyką poza granicą miasta. Dystans przestrzenny oraz odmienne funkcje nie przesądziły o różnicach w formie obu świątyń. Realizowane w latach 40. XIII wieku odwołały się do najprostszego schematu prostokątnej budowli salowej. Rekonstrukcje archeologów wskazują także na ich podobne wymiary oraz technikę ceglanego muru o wątku wedyjskim.10 Uniwersalność form oraz fakt, że były to pierwsze staromiejskie założenia sakralne świadczy o wspólnocie wykonawczej oraz roli krzyżaków, którzy czynnie, także finansowo, te realizacje wspierali.\nWażną cezurą stał się rok 1251, gdy krzyżacy dostrzegając potencjał nowego ośrodka, a także chcąc dokonać korekt w pierwotnym przywileju chełmińskim, wydają kolejny, określający między innymi nowe, większe patrymonium Starego Miasta.11 O dobrej koniunkturze świadczy podwojenie powierzchni miasta do 20 ha. Rozbudowa prowadzona w kierunku północnym dała w efekcie schemat nawiązujący do klasycznego, z centralnym rynkiem otoczonym jednak blokami o nieregularnym kształcie. Istotnym wyznacznikiem drugiego etapu rozwoju staromiejskiej gminy była zmiana relacji przestrzennych między najstarszymi świątyniami. Ich realna odległość pozostała ta sama, ale w hierarchii miejsc zyskało założenie franciszkańskie, sytuując się w narożnym bloku przy Rynku Staromiejskim, podczas gdy kościół parafialny przeciwnie, „odsunął się" od nowego kompozycyjnego i funkcjonalnego centrum miasta. Budowle organizujące życie publiczne mieszkańców uzupełnił dom kupiecki (1259).12 Kształt wczesnośredniowiecznego ośrodka utrwaliły, podkreślając jednocześnie jego status, mury obronne, których pierwszy etap budowy przypada na okres między kolejnymi powstaniami pruskimi (1250-1260). Zastąpiły starsze, drewniano ziemne umocnienia chroniące pierwsze miasto. W tym samym czasie strategiczna, ale i symboliczna lokalizacja warowni krzyżackiej na miejscu ufortyfikowanego grodu, znak przejęcia władzy na tym terenie, została podkreślona monumentalną formą nowego założenia. Mury powtarzające nieregularny obrys wcześniejszego wału grodowego zostają zamknięte od strony Wisły skrzydłem domu konwentualnego, prostokątnego budynku z wąskim traktem komunikacyjnym od strony dziedzińca.13 Tym samym ukonstytuowały się główne elementy pejzażu architektonicznego Starego Miasta. Tworzyły je budowle, których forma będzie ewoluowała, ale miejsce w topografii miasta pozostanie niezmienne.\nOpisany powyżej rozwój staromiejskiej struktury urbanistycznej, który dokonał się w przedziale niespełna trzydziestu lat, jest tylko jednym z symptomów dynamicznie rozwijającego się miasta. Jego szybko rosnący potencjał gospodarczy i demograficzny jest na tym wczesnym etapie głównie zasługą lokatora, który wspierał działania mieszkańców m.in. poprzez przywileje. Na ten czas, czyli tylko dziesięć lat po 1251 roku, nakłada się decyzja o lokacji sąsiedniego miasta, a właściwie jej etap przygotowawczy. Wymieniane przez historyków ewentualne inspiracje lokacją wrocławskiego Nowego Miasta (1263)14 należy uzupełnić o kontekst lokalny. 2 kwietnia 1263 roku w północno wschodniej części Starego Miasta Torunia, extra muros lokowano zakon dominikanów. Można założyć, że pomysł utworzenia Nowego Miasta oraz idea sprowadzenia dominikanów wzrastały na pewnym etapie wspólnie. Osobą sprzyjającą temu zamysłowi był z pewnością ówczesny biskup chełmiński, dominikanin Heidenryk, działający na rzecz sprowadzenia predykantów do Torunia. Jednocześnie druga połowa XIII wieku to czas, gdy krzyżacy zdecydowanie dystansują się od tego zakonu, działając m.in. przeciwko obieraniu ich przedstawicieli na stolce biskupstw pruskich i starając się jednocześnie o inkorporację kapituł katedralnych, czyli prowadząc działania na rzecz osłabienia konkurencyjnego zgromadzenia.15 Ceną za osiedlenie się dominikanów w Toruniu mogła być zgoda biskupa na włączenie kapituły chełmińskiej do zakonu (podpisanie stosownego aktu inkorporacyjnego nastąpiło w 1264 roku). Był to zapewne istotny argument, ale jednocześnie obecność kolejnego konwentu mendykanckiego doskonale wpisywała się w projekt założenia Nowego Miasta i zapewne była brana pod uwagę przez obie negocjujące strony.\n13 sierpnia 1264 roku nastąpiła lokacja na prawie chełmińskim Nowego Miasta Torunia.16 Wszystkie komponenty nowego ośrodka były zrealizowane zgodnie z wizją fundatora: lokalizacja po północno-wschodniej stronie zamku, dzięki czemu zachowana została centralna pozycja siedziby władcy terytorialnego wobec obu miast, jednocześnie poszerzając strefę obrony zamku i miasta; wielkość – obszar trzynastu hektarów, który krzyżacy dwa lata wcześniej uzyskali od Starego Miasta na zasadzie wymiany gruntów; regularny układ z rynkiem i modularnie rozplanowanymi ulicami i blokami; status prawny precyzujący obowiązywanie tego samego prawa, co w Starym Mieście Toruniu z wyjątkiem czynszu nałożonego na dom kupiecki i ławy rzeźnickie.17 Te podstawowe fakty uzupełnić można wskazując na czytelne w planie zróżnicowanie miejsc przestrzennie ważnych – przesunięcie rynku bliżej zamku, lokalizację świątyń akcentujących skrajne, północno – zachodnie (dominikański kościół św. Mikołaja) oraz południowo – wschodnie (kościół parafialny św. Jakuba) naroża miasta, czyli zachowujące podobną relację topograficzną, co główne kościoły Starego Miasta (różnica polegała na usytuowaniu nowomiejskiej fary tradycyjnie w bloku przyrynkowym). Brak bezpośredniego dostępu do Wisły, postrzegany najczęściej jako narzucone przez krzyżaków ograniczenie w rozwoju handlu, oznaczał także poszerzenie od północy linii bezpośredniego sąsiedztwa z terenem Woli Zamkowej i tym samym pogłębienie przestrzennych relacji z siedzibą komtura.\nZakon występował jako lokator obu toruńskich gmin, ale wydaje się, że przez fakt kreowania od podstaw struktury nowomiejskiej, silniej się z nią utożsamiał. Stare Miasto będąc jeszcze w fazie organizacji nie angażowało się w proces tworzenia nowego ośrodka, jednak spory pomiędzy obu gminami pojawiły się stosunkowo szybko. Patrząc przez pryzmat werdyktów, zakon kwestie gospodarcze rozwiązywał "adekwatnie do sytuacji", często racje przyznając Staremu Miastu, zawsze jednak akcentując polityczną odrębność obu gmin. Przykładowo w 1276 roku, jeden z pierwszych konfliktów postrzegany jako wyraźna akcja skierowana przeciwko Nowemu Miastu, dotyczący wspólnej eksploatacji gruntów miejskich, został rozstrzygnięty przez mistrza krajowego Konrada von Thierberg, który sankcjonując rozdzielenie staro- i nowomiejskiego patrymonium, jednoznacznie podkreślił, że dwie gminy mają pozostać wieczyście w pełni oddzielone.18 Perspektywa XIII wieku, czyli początków aglomeracji toruńskiej, pokazuje, że to zakon konsekwentnie kreował podwójne sąsiedztwo, sam symbolicznie sytuując się w jego centrum. Stare Miasto dopiero zaczynało postrzegać potencjalną konkurencję Nowego.\nPrzytoczone fakty charakteryzują sytuację już po założeniu nowego ośrodka i tylko pośrednio dotykają przyczyn tej decyzji. Odpowiedź na pytanie, dlaczego powstało Nowe Miasto, nie jest prosta i opiera się głównie na hipotezach. Można założyć, że idea nowomiejskiej lokacji pojawiła się nagle, gdyż jeszcze w 1251 roku uwaga krzyżaków skoncentrowana była na powiększeniu obszaru Starego Miasta. Nowy zamysł bazował przede wszystkim na chęci utworzenia ośrodka ekonomicznie i prawnie ściśle powiązanego z lokatorem. Pomysł został zrealizowany szybko dzięki sprzyjającym lokalnym uwarunkowaniom. Stymulująco mogła zadziałać nawet niepewna sytuacja polityczna oraz działania biskupa chełmińskiego Heidenryka na rzecz sprowadzenia do Torunia dominikanów. Te niuanse znajdują potwierdzenie w specyficznej relacji między staro- i nowomiejskim założeniem mendykantów. Franciszkanie, pierwszy zakon na mapie Torunia, od początku mogli liczyć na wsparcie finansowe krzyżaków. Natomiast dominikanie, których terenem kwesty było tworzące się dopiero Nowe Miasto, wspierani byli głównie przez biskupów chełmińskich, którzy wydając kolejne indulgencje, starali się wpłynąć na hojność mieszkańców.19 Specyficzna lokalizacja założenia dominikanów na granicy między dwoma miastami, przy murze wyznaczającym odrębność terytorialną obu gmin, sprzyjała konfrontacji form klasztornych kościołów. W drugiej połowie XIII wieku ten architektoniczny dyskurs nie był jeszcze tak oczywisty. Obie świątynie wyrastając z tradycji architektury zakonów żebraczych prezentowały układ dwuczłonowy składający się z długiego chóru oraz dwunawowego (lub salowego (?) – kościół NMP) korpusu, różniąc się formą wschodniego zamknięcia.20 Wizualny dialog między głównymi kościołami Torunia nabierze wyrazistości w XIV wieku, gdy w wyniku kolejnych zmian ich formy ulegną monumentalizacji. Będzie to czynnik wskazujący także na relacje między oboma miastami i ich fundatorem.\nWiek XIV to okres weryfikacji pierwotnych oczekiwań i planów krzyżaków związanych z założeniem Nowego Miasta Torunia. To czas rozwoju gospodarczego obu gmin, szczególnie korzystny dla ośrodka staromiejskiego. W konsekwencji rośnie znaczenie wzajemnej konkurencyjności. Do krzyżaków należało budowanie strategii równowagi między obu miastami, szczególnie w sferze ekonomicznej. Ich intencją nie było stworzenie z Nowego Miasta potentata gospodarczego. Był to ośrodek postrzegany przede wszystkim jako siedziba rzemieślników różnych branż. Jego mieszkańcy mogli zajmować się także handlem, nie tym dalekosiężnym zarezerwowanym dla kupców staromiejskich, ale lokalnym obejmującym najbliższe okolice, a także zaspokajać potrzeby toruńskiego komtura. Źródła nie notują wielu konfliktów między obiema gminami. Może to świadczyć o silnej pozycji zakonu, który poprzez działalność prawodawczą starał się likwidować ich przyczyny, przykładowo wydając w 1303 roku kolejny przywilej dla Nowego Miasta stwarzający dogodniejsze warunki dla rozwoju rzemiosła i handlu produkowanymi tu towarami.21 Podrzędność ekonomiczna wobec Starego Miasta, przekrój społeczny mieszkańców statystycznie prezentujących niższy stopień zamożności, silniejsze prawne uzależnienie od krzyżackiego lokatora, pozwalają przypuszczać, że nowomiejska gmina była postrzegana przez zakon jako własna, z którą się utożsamiał, będąc gwarantem jej swobód i politycznej niezależności. Jednocześnie krzyżacy starali się zbudować w mieszkańcach podobne poczucie identyfikacji z własnym miastem oraz z zakonem jako jego prawnym opiekunem. W tym kontekście wyjątkowa w pejzażu architektonicznym Torunia forma i ozdobność kościoła parafialnego św. Jakuba (il. 2-4) uwarunkowana indywidualnymi preferencjami krzyżackiego fundatora, nabiera dodatkowego wymiaru. Jest znakiem prestiżu tegoż fundatora. Ponadto dostępne wszystkim mieszkańcom wnętrze służące budowaniu więzi religijnej, jest także miejscem kształtowania zbiorowej tożsamości i poczucia dumy z własnej odrębności. Jeden z wyróżników kościoła, umieszczone na elewacji zewnętrznej oraz we wnętrzu chóru inskrypcyjne fryzy, utrwalają historyczną pamięć o początkach świątyni (1309 rok) i osobie zasłużonego dla niej biskupa Hermana, zapewniają także o opiece patronów św. Jakuba i św. Filipa oraz wstawienniczej roli Marii.22 Kult głównego patrona jest podstawowym czynnikiem integrującym społeczność nowomiejską. Utrwalają go malowane wizerunki na ścianach świątyni, ale także nazwy ulic przylegających do nowomiejskiej fary powtarzające jej patrocinium (Św. Jakuba, Przy Kościele św. Jakuba, Za Kościołem św. Jakuba).23\n2 Toruń, kościół św. Jakuba, rzut, za: Teresa Mroczko, Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980, 159.\n3 Toruń, kościół św. Jakuba, bryła, fot. Andrzej Skowroński\n4 Toruń, kościół św. Jakuba, wnętrze, fot. autorka\nGłówną świątynię Nowego Miasta zbudowano w latach 1309-1340/50.24 Zakładając, że była to pierwsza budowla sakralna wzniesiona na wyznaczonym wcześniej terenie, mieszkańcy Nowego Miasta przez dłuższy czas musieli korzystać z posługi duszpasterskiej w kościele klasztornym św. Mikołaja, który dzięki przywilejom biskupa Heidenryka mógł pełnić funkcje parafialne. Niekomfortową sytuację braku własnego kościoła zrekompensowały walory artystyczne nowej realizacji parafialnej. Powstało założenie składające się z wydłużonego prosto zamkniętego chóru, trójnawowego bazylikowego korpusu oraz zachodniego masywu wieżowego. Główne człony zostały stylistycznie zniuansowane. Wyróżniał się kaplicowy charakter części wschodniej uzyskany przez system artykulacji ścian oraz iluzjonistyczną formę zamknięcia, wykreowaną dzięki indywidualnemu pomysłowi architekta (efekt wieloboku dało połączenie triady okien w ścianie wschodniej z pogłębieniem pierwszego przęsła i zastosowaniem sklepienia pseudopoligonalnego z dodatkowym trójpromieniem żeber oraz zdwojonych ukośnych przypór narożnych).25 Korpus był pierwszym na terenie Prus układem bazylikowym, gdzie dodatkowo zastosowano system konstrukcyjny oparty na łukach odporowych. Wysoka wieża zachodnia tworzyła wyraźną dominantę w panoramie miasta. Cechą charakterystyczną była dekoracyjność elewacji związana z zastosowaniem glazurowanej cegły oraz ozdobnych zwieńczeń i sterczyn. Wyjątkowa forma kościoła św. Jakuba była efektem starań nieprzeciętnego architekta, który w pełni zrealizował oczekiwania krzyżaków. Powstała świątynia, z którą mógł się identyfikować i fundator, i mieszkańcy.\n5 Toruń, kościół św. Jana, wnętrze prezbiterium, fot. Andrzej Skowroński\nChcąc wykorzystać architektoniczny dialog między toruńskimi świątyniami, jako element wzbogacający obraz relacji między obu miastami i ich fundatorem, należałoby skonfrontować kościół św. Jakuba z farą Starego Miasta Torunia przebudowaną w pierwszym trzydziestoleciu XIV wieku.26 Możemy założyć, że projekty obu świątyń powstały na przełomie XIII i XIV wieku. Jedność czasu i miejsca pozwala wnioskować, że oczekiwania wobec twórców mogły być zbieżne. Na Starym Mieście rezultatem działań architekta było jednak dzieło różniące się planem, układem przestrzennym i systemem konstrukcyjnym. Zrealizowano trójnawową, dziewięcioprzęsłową halę (która daje się odczytać z zachowanych reliktów) zamkniętą od zachodu czworoboczną wieżą lub układem dwuwieżowym (ten fragment jest obecnie całkowitą rekonstrukcją), a od wschodu trójprzęsłowym prostokątnym chórem (jest to aktualnie najstarsza zachowana część świątyni). Czy znacznie prostsza niż u św. Jakuba forma genetycznie wywodząca się z późnoromańskich hal Westfalii była bardziej satysfakcjonująca dla mieszkańców Starego Miasta, wśród których na przełomie XIII i XIV wieku znaczną grupę tworzyli osadnicy przybyli właśnie z tamtych terenów? Czy krzyżacy zaakceptowali ją celowo jako mniej atrakcyjną, przez co wizualna konfrontacja z farą nowomiejską była jednoznacznie mniej korzystna dla kościoła św. Jana (il. 5)?27 Wydaje się, że ten architektoniczny dialog poświadcza relacje między obu miastami zgodne z oczekiwaniami krzyżackiego fundatora. To Nowe Miasto z kościołem św. Jakuba miało być identyfikowane z prestiżem lokalnej władzy.\nW zbliżonym przedziale czasowym, w pierwszej połowie XIV wieku, zmienił swoją sylwetkę także kościół św. Mikołaja (il. 6-7). Świątynia, zachowując pierwotną dyspozycję dwunawowej hali, uzyskała monumentalną bryłę dzięki rozbudowie korpusu oraz wydłużonej, trójbocznie zamkniętej formie chóru. To właśnie wieloboczne zamknięcie będzie ostatecznie wyróżniało dominikańskie sanktuarium od pozostałych budowli toruńskich. Natomiast porównanie w ramach struktury nowomiejskiej z farą św. Jakuba nie dostarcza punktów stycznych. Kościoły prezentowały odmienne modusy stylistyczne, a dominikańską realizację cechował brak wcześniejszego całościowego projektu rozbudowy. W rezultacie dobudowane wnętrza mające charakter aneksów wykorzystywano jako kaplice. Jest to symptom wyprzedzający zjawisko, które w drugiej połowie XIV wieku zdominuje procesy modernizacji kościołów toruńskich.\n6 Toruń, kościół św. Mikołaja i klasztor dominikanów, rzut, rysunek J.F. Steinera, za: Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku (tzw. Album Steinera), red. Marian Biskup, Toruń 1998, 98\n7 Toruń, kościół św. Mikołaja, widok perspektywiczny od strony południowo-wschodniej, rysunek J.F. Steinera, za: Toruń i miasta ziemi chełmińskiej, Toruń 1998, 100\nRosnące zróżnicowanie społeczne, krystalizowanie się grupy patrycjatu wśród bogatych kupców, towarzysząca tym procesom społecznym popularność nowego typu pobożności, devotio moderna, stymulują akcje fundacji licznych altarii i kaplic. Architektoniczną odpowiedzią na to zjawisko jest modyfikacja kształtu świątyń, których korpusy powiększają się o kolejne kaplicowe aneksy. Fary obu miast zyskały dodatkowe przestrzenie, stosując najprostsze architektoniczne rozwiązanie polegające na przepruciu szeregu otworów arkadowych w ścianie zewnętrznej, wydłużeniu przypór naw bocznych i dobudowaniu nowej ściany lateralnej. Zabieg przekształcający bryłę i układ wnętrza przebiegał w obu świątyniach podobnie. W konsekwencji zmieniły się proporcje korpusów nawowych i forma dachów naw bocznych. Przebudowy te postępowały stopniowo. Posiłkując się niepełnymi danymi źródłowymi można założyć (za Piotrem Olińskim), że szereg południowych kaplic w kościele św. Jakuba zainicjowała fundacja rodzin Aldeweise i Jungeweise przed 1359 rokiem, natomiast podobną realizację w staromiejskim kościele parafialnym, po stronie północnej, zapoczątkowała w 1349 roku rodzina Pfafkorn. Zagadnienie pierwszeństwa nie jest tu tak istotne, tym bardziej, że kolejne kaplice powstawały konsekwentnie w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku. Indywidualne donacje mieszczan, bractw, cechów świadczą o różnorodnych zależnościach finansowych, rodzinnych i zawodowych z poszczególnymi toruńskimi kościołami, egzemplifikują także różnice społeczne między mieszkańcami Starego i Nowego Miasta.28 W większości aktywność fundacyjna zamykała się w granicach administracyjnych poszczególnych gmin, ale jak wykazał Oliński, zdarzały się także multiplikacje zapisów dla kościołów w obrębie obu struktur miejskich. Jest to efekt rosnących interakcji personalnych oraz zawodowych między mieszkańcami. Spektakularnym przykładem jest kaplica św. Katarzyny w kościele dominikańskim, gdzie mieli swój ołtarz kuśnierze Starego i Nowego Miasta jako dwa zawodowo niezależne bractwa.29 O różnicach w statusie materialnym mieszkańców obu gmin świadczyć może fakt, że w farze Starego Miasta dominowały fundacje bogatych rodzin rajców i ławników, również z kościołem franciszkanów starali się "związać" najbogatsi patrycjusze tej gminy, a dopiero w drugiej kolejności organizacje brackie. Natomiast w kościele parafialnym Nowego Miasta czytelna jest sytuacja odwrotna, większość kaplic przeznaczona była początkowo dla bractw, natomiast fundatorzy prywatni dołączali się stopniowo.30 Zależność ta potwierdza rzemieślniczy charakter młodszej gminy oraz wskazuje na wolniejszy proces budowania statusu bogatego mieszczanina wśród jej mieszkańców.\nDla opisanych tu zjawisk istotną cezurą był rok 1351, gdy Stare Miasto zostało znacząco zniszczone przez pożar.31 Fakt ten stanowił impuls do odbudowy tutejszych świątyń, w szczególności spektakularnej rozbudowy kościoła franciszkanów ukończonej w latach 90. XIV wieku.32 Pomimo ograniczeń wynikających z obecności wcześniejszej budowli oraz zabudowań klasztornych, architekt stworzył oryginalny projekt konsekwentnie realizowany w kilku etapach. Możemy go postrzegać jako swoistą architektoniczną odpowiedź na monumentalną formę świątyni dominikańskiej, która wielkością dominowała w panoramie nie tylko Nowego Miasta. Także franciszkanie wykraczając poza ideał pierwotnej ascezy, maksymalnie powiększyli swój kościół nadając mu formę trójnawowej hali z emporą w części północnej oraz długim, prosto zakończonym chórem. Prosty plan i bryła kryły zróżnicowane przestrzennie wnętrze. Powtórzono pomysł z kościoła św. Mikołaja, włączając skrzydło klasztornego krużganka do korpusu, ale wykorzystano je jako rozległą emporę dla zakonników, natomiast przeciwległą ścianę lateralną uplastyczniono, tworząc szereg płytkich kaplic dzięki przyporom wciągniętym do wnętrza. Tak rozbudowana świątynia NMP służyć miała nie tylko zakonnikom, ale przede wszystkim adresowana była do mieszkańców Starego Miasta proponując atrakcyjną liturgię, miejsce pochówku i opiekę modlitewną braci. Prestiżu budowli dodawała bliskość Rynku, co zaakcentowano dodatkowo przez zwieńczenie chóru ozdobnym, rozbudowanym szczytem tworzącym widokowe zamknięcie północno-zachodniego naroża placu. W efekcie kościół NMP (il. 8-10) stał się nie tylko architektonicznym kontrapunktem dla nowomiejskich budowli sakralnych, ale zdystansował swoją monumentalną formą ówczesną farę Starego Miasta, która także po zniszczeniach z 1351 roku wymagała odbudowy.33 Ofiarność mieszkańców wspierających obie realizacje musiała więc ulec polaryzacji. Przedstawiciele staromiejskiego patrycjatu identyfikowali się z jedną lub drugą budowlą, coraz częściej wybierając kościół minorytów jako miejsce pochówku, co przynosiło franciszkanom znaczne profity finansowe.34 Krzyżacy, zachowując przynależne im prawa i obowiązki wynikające z patronatu nad kościołem św. Jana, w mniejszym stopniu angażowali się finansowo w prowadzone inwestycje budowlane. Dotyczy to również franciszkanów, których hojnie wspierali na początku ich działalności w Starym Mieście. Są to symptomy stopniowej emancypacji ekonomicznej i politycznej mieszczaństwa starszej gminy.\n8 Toruń, kościół NMP, rzut na poziomie sklepień, za: Zbigniew Nawrocki, "Pofranciszkański kościół NMP w Toruniu," w: Zeszyty Naukowe UMK, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 2 (1966), 50, rys. Zbigniew Nawrocki\n9 Toruń, kościół NMP, bryła, fot. Andrzej Skowroński\n10 Toruń, kościół NMP, wnętrze, fot. autorka\nZwieńczeniem tego procesu będzie kolejna przebudowa staromiejskiego kościoła parafialnego, będąca jednocześnie reakcją na monumentalny kształt świątyni NMP. Charakterystycznym elementem nowej koncepcji architektonicznej było, podobnie jak wcześniej u franciszkanów, zwiększenie podstawowych parametrów budowli wykorzystującej maksymalnie powierzchnię placu kościelnego. Zdecydowano się na kontynuację układu halowego, dodając szeroki trójnawowy chór (nie zrealizowany) oraz rozbudowany masyw zachodni, którego dominującym akcentem była wieża, pierwotnie planowana jako czterokondygnacyjna.35 Główny zamysł opierał się na wykreowaniu monumentalnego, wysokiego wnętrza opartego na schemacie wcześniejszej dziewięciopolowej hali. Proces rozbudowy staromiejskiej fary rozciągnięty był na prawie siedem dekad, ale zasadniczy projekt powstał na początku XV wieku, będąc wyrazem zmieniających się relacji wewnętrznych w Starym Mieście (między innymi egzemplifikując swoistą konkurencję z franciszkanami o "rząd dusz", szczególnie tych bogatych i wpływowych). Jednocześnie monumentalna sylwetka kościoła św. Jana (il. 11-13) stanowiąca główny akcent w panoramie miasta od strony rzeki, miała być także wizualnym znakiem dominacji nad Nowym Miastem i jego farą.\n11 Toruń, kościół św. Jana, rzut według J. Heise, za: Bazylika katedralna świętych Janów w Toruniu, red. Marian Biskup, Toruń 2003, 57\n12 Toruń, kościół św. Jana, bryła, fot. Andrzej Skowroński\n13 Toruń, kościół św. Jana, wnętrze, fot. Andrzej Skowroński\nOdczytując w ten sposób architektoniczny dialog między głównymi świątyniami Torunia, znajdujemy w nim potwierdzenie zmiany układu sił między obu miastami. Koniec XIV i pierwsza połowa XV wieku to czas rosnącej opozycji mieszkańców Starego Miasta wobec zakonu, czytelnej szczególnie w kontekście kryzysu państwa zakonnego i konfliktów polsko-krzyżackich.36 W tym samym czasie nowomiejska gmina pozostała enklawą krzyżaków, mogących liczyć na lojalność swoich mieszkańców, a niezmienny w swej podstawowej formie kościół św. Jakuba stanowił wizualny symbol trwałości tej relacji. Wewnętrzny układ sił między obu miastami zweryfikowały wydarzenia, których tłem była wojna trzynastoletnia, a epilogiem koniec prawie dwustuletniej historii podwójnego miasta Torunia. W konflikcie, którego stronami były miasta zrzeszone w Związku Pruskim i zakon, Nowomieszczanie początkowo poparli krzyżaków, jednak pospólstwo zrzeszone w bractwie NMP wypowiedziało posłuszeństwo lokalnej Radzie, proponując jednocześnie Staremu Miastu unię z zachowaniem szerokiej autonomii. Wykorzystując dogodny politycznie moment 8 marca 1454 roku, staromiejskie władze dokonały inkorporacji sąsiedniej gminy, otwierając nowy etap w historii miasta Torunia.37 Zniknęła pierwsza wśród nowomiejskich struktur na terenie Prus, będąc znakiem klęski tego, który ją powołał, a zwycięstwa tego, któremu towarzyszyła, czyli Starego Miasta Torunia.\nPowyższe rozważania skłaniają do kilku wniosków. Długa, licząca 190 lat historia Nowego Miasta Torunia wskazuje, że relacje z sąsiednią gminą musiały ewoluować zgodnie ze zmieniającymi się uwarunkowaniami gospodarczymi, politycznymi oraz aktualną kondycją krzyżackiego zwierzchnika. Przykład Torunia dowodzi, że teza Czacharowskiego o produkcyjno-rzemieślniczym charakterze mniejszego ośrodka, który współtworzy status ekonomiczny całej aglomeracji, jak i podkreślany przez Nowaka aspekt konkurencyjności wobec starszej gminy, nie wykluczają się, lecz uzupełniają. Cechą specyficzną Torunia jest niezmienne postrzeganie Nowego Miasta jako obszaru wpływów krzyżaków, a mieszkańców jako ich naturalnych sojuszników. Oprócz podstawowych faktów, które determinują tę ocenę, takich jak zapewnienie prawno-administracyjnej odrębności, czy stworzenie struktur instytucjonalnych (kościół parafialny, ratusz, szpital, szkoła), istotnym czynnikiem były działania służące budowaniu własnej odrębności. Ta wyraziła się między innymi poprzez wybór indywidualnej formy architektonicznej kościoła parafialnego, który pełnił rolę centrum religijnego dla mieszkańców, był też miejscem ogniskującym kult patrona, św. Jakuba. Kształt nowomiejskiej fary odpowiadał aspiracjom krzyżackiego fundatora, ale był też źródłem dumy utożsamiających się z nią mieszkańców. To właśnie "krzyżackość" młodszej gminy wyzwalała chęć konkurencji ze strony Starego Miasta, rosnącą wraz z jego ambicjami do politycznej i ekonomicznej autonomii (proces ten nasila się w końcu XIV wieku). Sylwetki czterech głównych kościołów Torunia, w tym nowomiejskiej fary, były wizualnym znakiem relacji między oboma miastami. Ten architektoniczny dialog toczył się przez kolejne stulecia już od XIII wieku, ale na początku XV wieku (biorąc pod uwagę etap projektu nowomiejskiej fary) nabrał wyrazistości, wpisując się w kryzysową sytuację polityczną zakonu krzyżackiego, szczególnie czytelną po 1410 roku. Konsekwencją była zmiana układu sił politycznych w obu miastach, co uzewnętrzniło się między innymi poprzez rozbudowę i monumentalizację kościoła staromiejskiego. I tak, fara św. Jana oraz kościół franciszkanów odwołujące się do wspólnego typologicznie wzorca wysokiej hali, tworzyły wizualny dialog w przestrzeni Starego Miasta. Podobnie skonfrontować można w ramach struktur klasztornych dwie świątynie żebracze, NMP i św. Mikołaja przypisane do obu miast. Wreszcie najbardziej dynamiczne porównanie starego z nowym wywołuje zestawienie kształtu bazylikowego kościoła św. Jakuba z połowy XIV wieku (ewentualnie drugiej połowy XIV, biorąc pod uwagę modyfikacje związane z dobudową kaplic) oraz halowej, piętnastowiecznej wersji staromiejskiej świątyni parafialnej. Na architektoniczną odpowiedź w postaci przebudowy nowomiejskiej fary było już za późno.\nKażdy z poruszonych wątków wymagałby w przyszłości rozwinięcia, jednak już ich zestawienie potwierdza wyjątkowość toruńskiego podwójnego miasta. Odrębne studium należałoby poświęcić porównaniu Torunia z pozostałymi przykładami nowomiejskich lokacji z terenu Prus, bowiem dopiero takie zestawienie pozwoliłoby w pełni rozeznać jego indywidualność. Tutaj zasygnalizuję jedynie zasadnicze cechy uwzględniające kontekst historyczny, układ przestrzenny i topografię sakralną dwóch pruskich podwójnych miast, Elbląga i Braniewa. Dwie pozostałe aglomeracje, Królewiec i Gdańsk, jako założenia potrójne prezentują znacznie bardziej zróżnicowane układy.\nNa terenie ziemi chełmińskiej Toruń jako dwuczłonowa aglomeracja pozostał osamotniony. Drugi duży ośrodek, Chełmno, nie uzyskał statusu miasta podwójnego.38 Wszystkie pozostałe lokacje nowomiejskie powstały w XIV wieku, czyniąc prawomocnym pytanie: czy czerpano z doświadczeń Torunia? Główny kontekst porównań wyznaczają Elbląg i Braniewo (il. 14-15), dwa duże, hanzeatyckie miasta diecezji warmińskiej, predestynowane do ważnych funkcji (Elbląg: do 1309 roku siedziba mistrza krajowego, później komtura i wielkiego szpitalnika; Braniewo: typowane pierwotnie na miejsce katedralne). Łączy je z Toruniem trzynastowieczna perspektywa lokacji Starego Miasta powiązana ściśle z wyznaczeniem kształtu urbanistycznego i lokalizacją głównych budowli sakralnych, ponadto usytuowanie w pobliżu rzeki, co determinowało ich funkcje jako ośrodków portowych. Podobna jest też relacja z zamkiem, siedzibą lokatora, tworzącym układ sprzężony z miastem.\n14 Elbląg, rekonstrukcja planu Starego i Nowego Miasta według Otto Bolza, za: Elbląg dzieje i architektura, Elbląg 1992, 5\nZnaczenie Elbląga wynikało z położenia umożliwiającego krzyżakom kontrolę nad dolną Wisłą i Zalewem Wiślanym oraz połączenie z bałtyckimi szlakami handlowymi. Stare Miasto Elbląg lokowano na prawie lubeckim (1246), a jego układ przestrzenny realizował wariant ulicowy, charakterystyczny dla hanzeatyckich miast portowych (wpływ na to miało zapewne pochodzenie pierwszych mieszkańców przybyłych z Lubeki). Przestrzeń miasta ograniczoną murami zamykała od zachodu rzeka Elbląg. Wyznaczona powierzchnia 18 ha była tylko nieco mniejsza od Starego Miasta Torunia po jego rozbudowie w 1251 roku, co świadczy o planowanej randze nowego ośrodka. Główną oś kompozycyjną tworzyła równoległa do rzeki arteria Stary Rynek, którą przecinało pięć prostopadłych ulic ukierunkowanych na nabrzeże. Szeroka ulica kumulowała główne funkcje handlowe, sakralne i administracyjne. Po obu jej stronach wyznaczono otwarty teren przeznaczony na kościół parafialny św. Mikołaja oraz zespół ratusza, natomiast klasztor dominikanów lokowano tradycyjnie na obrzeżu miasta w jego północno zachodniej części. Po przeciwnej stronie zamek mistrza krajowego połączony był z południową linią murów miejskich. Od północy otwierała się przed nim panorama miasta, której najbliższą topograficznie dominantę tworzyła bryła elbląskiej fary. Lokacje Starego Miasta w 1246 oraz Nowego Miasta Elbląga w 1347 roku, wyznaczają stuletni okres ekonomicznego rozwoju miasta. Jednocześnie jest to czas budowania stopniowej autonomii komunalnej, której początkowo nie zapewnił przywilej lokacyjny.39 Do połowy XIV wieku wiele jego ograniczeń zostało cofniętych. Można założyć, że decyzja o lokacji Nowego Miasta Elbląga, przypadająca na czas szczytowego rozwoju starszej gminy, była, pomijając aspekt ekonomiczny, przede wszystkim aktem politycznym. Miała wyrażać wzmocnienie władzy krzyżaków wobec coraz silniejszego gospodarczo i politycznie sąsiada, co było szczególnie ważne po przeniesieniu w 1309 roku siedziby wielkiego mistrza do Malborka. Jest to nowy, odmienny w porównaniu z Toruniem, kontekst nowomiejskiej lokacji wynikający z doświadczenia, jakim już dysponował zakon w połowie XIV wieku. Potrafił wykorzystać tkwiący w sąsiedztwie dwóch organizmów miejskich element konkurencyjności.\nNowe Miasto Elbląg rozlokowane zostało na 9 ha wolnizny zamkowej, na południowy wschód od Starego Miasta oraz w bezpośrednim sąsiedztwie zamku krzyżackiego.40 Oddalone od rzeki, pozbawione murowanych umocnień – atrybutu przestrzennej suwerenności, nie stanowiło gospodarczej konkurencji dla doskonale prosperującego sąsiada. Także w stosunku do lokatora pozostawało w ścisłej zależności ekonomicznej i politycznej. Krzyżacy od początku traktowali je instrumentalnie, a nadawane przywileje służyły jako element politycznej gry. Przyznane nowomiejskim mieszkańcom w 1347 roku prawo lubeckie tylko teoretycznie miało gwarantować równe prawa obu ośrodkom. Układ miasta był odmienny od schematu Starego Miasta, nawiązywał do klasycznego wzorca z centralnym rynkiem wyznaczonym jednak przez niekonsekwentnie poprowadzone ciągi ulic. Ich kompozycję wyznaczały dwie szersze równoległe do siebie ulice prowadzące do Starego Miasta przecięte pięcioma poprzecznymi, węższymi, odpowiadającymi kierunkowi północ-południe. Schemat urbanistyczny Nowego Miasta nie odwołuje się więc do wariantu ulicowego (na co mogło wpłynąć odsunięcie od rzeki), jego cechą charakterystyczną było wykorzystanie centralnego placu jako miejsca usytuowania kościoła parafialnego. Budowla ta, o niespotykanym w państwie krzyżackim patrocinium Trzech Króli, nigdy nie została ukończona i nie stanowiła wizualnej konkurencji dla staromiejskiej fary. Dwa człony, trójprzęsłowe wielobocznie zamknięte prezbiterium oraz dolna kondygnacja zachodniej wieży, przedzielone przestrzenią planowanego, a niezrealizowanego krótkiego salowego korpusu, przetrwały od czasu budowy w trzeciej ćwierci XIV wieku do 1881 roku.41 Fakt, że budowla o tak niepełnej formie zaspakajała potrzeby mieszkańców, świadczy o zdecydowanie mniejszych aspiracjach tychże, jak i krzyżackiego fundatora.\nCałkowicie odmiennie prezentuje się historia budowlana staromiejskiej fary, której forma ewoluowała adekwatnie do okresów koniunktury gospodarczej Starego Miasta Elbląga oraz rosnących ambicji jego mieszkańców. Biorąc pod uwagę jako kryterium wybór typu przestrzennego oraz obecność elementów mających status reprezentacji, można zaobserwować, że na przestrzeni ponad dwustu lat forma początkowa z drugiej połowy XIII wieku, jak i docelowa z końca XV, prezentowała wariant kościoła halowego z wieżą od zachodu. Trójnawowy, pięcioprzęsłowy korpus zamknięty dwuprzęsłowym prostokątnym chórem tworzył układ wyróżniający się w panoramie miasta z końca XIII wieku.42 Od strony rzeki wyraźny akcent stanowiła wieża, natomiast proste zamknięcie wschodniej części wpisywało się w zachodnią pierzeję ulicy Rynkowej. Rozbudowa kościoła św. Mikołaja przebiegająca sukcesywnie w drugiej połowie XIV wieku, aż do 1428 roku, objęła wszystkie jego części. Od wschodu powstał trójnawowy bazylikowy chór, w korpusie podwyższono nawę główną oraz poszerzono boczne tworząc system kaplic pomiędzy przyporami wciągniętymi do wnętrza, zachodnia wieża dzięki dodanym bocznym aneksom przekształciła się w trójczłonowy masyw zachodni. Monumentalizacja skrajnych członów budowli podkreśliła dominację staromiejskiej fary w przestrzeni miasta, szczególnie eksponując wschodnią i zachodnią oś widokową. Jednocześnie na każdym etapie realizacji kościół św. Mikołaja dominował nad farą Nowego Miasta skalą i kształtem założenia oraz przede wszystkim wyższością formy ukończonej nad nieukończoną.\nZ końcem XIV wieku koniunktura zaczęła się zmieniać wraz z rosnącą konkurencją Gdańska w handlu dalekomorskim oraz pogorszeniem warunków żeglugi wokół Elbląga. Jednocześnie kryzys dotknął także państwo zakonne. Trójstronne relacje między Starym i Nowym Miastem Elblągiem oraz ich lokatorem zależne były także od tych uwarunkowań. Nabrały nowego wymiaru szczególnie po utworzeniu Związku Pruskiego (1440), do którego oba ośrodki zgłosiły swój akces.43 Symbolicznym aktem, w którym zjednoczyli się mieszkańcy obu gmin, było zniszczenie zamku krzyżackiego na początku wojny trzynastoletniej w 1454 roku. Natomiast dalszy proces łączenia obu ośrodków przebiegał tutaj wolniej niż w Toruniu i przełożył się na kilka aktów prawnych, z których finalny, wcielający Nowe Miasto do starszej gminy, został wydany przez Kazimierza Jagiellończyka 1 marca 1478 roku.44 Jako swoisty znak czasu można postrzegać obecne w strukturze architektonicznej kościoła św. Mikołaja dwie kaplicowe empory przychórowe. Starsza, południowa z około 1400 roku służyła prawdopodobnie jako honorowa loża patronacka dla elbląskiego komtura szpitalnika, a od 1457 roku dla polskiego króla. Północną nadbudowano podczas ostatniej modernizacji korpusu nawowego, gdy w końcu XV wieku uzyskał kształt wysokiej hali. Określana w źródłach terminem Sprachkammer służyła jako miejsce zebrań rajców. Czas jej budowy (po 1494 roku) jest więc zbieżny z przejęciem przez Radę miasta opieki nad kościołem parafialnym, ważnym atrybutem miejskiej autonomii.45\nW porównaniu aglomeracji toruńskiej i elbląskiej uwidaczniają się różnice wynikające z indywidualnej historii obu ośrodków (późniejsza lokacja Nowego Miasta Elbląga, jej motywy z wyraźnym akcentem na aspekt polityczny, podporządkowanie stronie krzyżackiej nie przekładające się na identyfikację z lokatorem, całkowicie drugorzędna forma kościoła parafialnego w odniesieniu do fary Starego Miasta Elbląga). Wspólna jest natomiast perspektywa miasta położonego nad rzeką, co determinuje funkcje portowego centrum, ale też wpływa na sposób kształtowania panoramy miasta z preferowanym widokiem na główne budowle sakralne i municypalne od strony rzeki.\nKolejne miasto podwójne, Braniewo położone nad Pasłęką, cechuje podobny kwestionariusz zagadnień. Specyfiką tego ośrodka jest ścisłe podporządkowanie osobie biskupa warmińskiego, lokatora, który wyznaczył mu rolę głównego miasta dominialnego. W przywileju lokacyjnym z 1284 roku biskup Henryk Fleming nadał mieszkańcom Braniewa pełne prawo lubeckie, co stawiało ich w uprzywilejowanej pozycji w porównaniu z miastami zakonnymi.46 W konsekwencji charakterystyczny dla tychże proces stopniowego zdobywania autonomii samorządowej, w Braniewie oznaczał starania o zachowanie wcześniejszych uprawnień i obronę przed dążeniami biskupów do odzyskania pierwotnych wpływów w mieście. Natomiast decyzja biskupa Hermana z Pragi o lokacji w 1342 roku Nowego Miasta Braniewa wynikała z obserwacji krzyżackich nowomiejskich założeń (szczególnie inspirująco mógł zadziałać przykład Nowego Miasta Elbląga lokowanego na prawie lubeckim). Priorytetem były korzyści polityczne, jakie lokator wiązał z nową gminą, po przeniesieniu siedziby biskupów warmińskich do Ornety (1340). Miała stanowić narzędzie kontroli nad starszym ośrodkiem oraz podnosić autorytet miasta biskupiego, które przestało pełnić rolę rezydencji biskupiej. Te ważne funkcje nie przełożyły się na rozmach przestrzenny oraz klarowność układu urbanistycznego. Otoczone czworobokiem murów miasto chroniła od południa rzeka Pasłęka oraz system fos. W plan miasta wpisany był rynek z ratuszem, ale jednocześnie główną oś kompozycji wyznaczały dwie równoległe ulice powiązane z przeprawą przez rzekę, tworzące południową i północną granicę placu rynkowego.47 Równoleżnikowy kształt przestrzeni miasta zaakcentowany został poprzez przeciwległą lokalizację budowli sakralnych, kościoła parafialnego św. Katarzyny przy południowej linii murów oraz założenia klasztornego franciszkanów w północno zachodnim narożu. Jednak specyfika usytuowania braniewskiej fary wynikała nie tylko z bliskości umocnień miejskich, ale także z bezpośredniego sąsiedztwa zamku biskupiego, którego poszczególne człony tworzyły wschodnią oprawę świątyni parafialnej. Przestrzenna zależność między dwoma budowlami odpowiadała relacjom między siedzibą biskupa sprawującego funkcje patrona nad kościołem św. Katarzyny (il. 16) oraz cieszącymi się pełnią praw mieszkańcami, dla których fara była symbolem autonomii miasta. Natomiast Nowe Miasto Braniewo było małe, nieobronne, oddzielone od Starego rzeką (to była indywidualna cecha braniewskiej lokalizacji), rozplanowane według zasad układu ulicowego, gdzie na trakcie komunikacyjnym północ-południe ulokowano ratusz i kościół św. Trójcy. Ten fundowany dopiero w 1437 roku prezentował formę niewielkiej salowej kaplicy z poligonalnym chórem. Nie stanowił żadnego odniesienia do formy staromiejskiej fary, której początkowy układ bazyliki z wielobocznym chórem został zastąpiony w drugiej połowie XIV wieku halowym korpusem charakterystycznym dla grupy hal warmińskich z nietypowo trójdzielnie ukształtowaną częścią wschodnią.48\n15 Braniewo, plan miasta z 1826-1829 wg Giesego, za: Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, T. 4: Ermland, Königsberg 1894, 37\n16 Braniewo, kościół św. Katarzyny, rzut, za: Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, T. 4: Ermland, Königsberg 1894, 41\nBraniewo, główne miasto warmińskiej domeny biskupiej, wpisuje się więc w ogólny obraz podwójnego miasta krzyżackiego. O podobieństwie świadczą również dwustronne konflikty między staro- i nowomiejską gminą, w których biskup występował, podobnie jak krzyżacki komtur w roli politycznego rozjemcy. Dowodem takich właśnie działań była nieudana próba fuzji obu miast (1394-1398).49\nKonfrontacja Torunia z dwoma późniejszymi ośrodkami, Elblągiem i Braniewem, pokazuje indywidualną historię każdego z miast. Sytuuje Toruń jako przykład odosobniony, nie tylko ze względu na pierwszeństwo chronologiczne, ale również wyróżniający się kształt Nowego Miasta pod względem ładu przestrzennego, formy kościoła parafialnego, obecności założenia klasztornego. Komponenty te wskazują na specyficzny status nowomiejskiego ośrodka dla krzyżackiego zwierzchnika. Dwa pozostałe Nowe Miasta takich walorów nie prezentowały. Należy jednak podkreślić, że ocena nowomiejskich gmin jako słabszych ekonomicznie i politycznie ośrodków jest względna, gdyż pozostają takimi w relacji ze starszym i silniejszym sąsiadem, natomiast w konfrontacji z pozostałymi małymi miastami, które statystycznie dominowały na mapie państwa krzyżackiego, należą do równorzędnych lub wiodących.\nLiliana Krantz-Domasłowska, "Miasta podwójne w państwie krzyżackim – przykład Torunia," RIHA Journal 0067 (8 March 2013), URN + URL: (date of access: [please add]).\n3 Zakon Niemieckiego Szpitala Najświętszej Marii Panny w Jerozolimie przybył do Polski z inicjatywy księcia Konrada Mazowieckiego w celu podboju ziem pruskich. Dzięki bullom cesarza Fryderyka II (1226) oraz papieża Grzegorza IX (1234) uzyskał przywileje dające podstawę prawną do utworzenia w Prusach własnego państwa, którego specyfika polegała na łączeniu funkcji państwa feudalnego i teokratycznego. Równolegle z sukcesami militarnymi (ziemie plemion pruskich zdobyte do 1283 roku, Pomorze Gdańskie w 1309 roku) powstawały ośrodki administracji terenowej, komturstwa oraz postępowały procesy urbanizacyjne. Państwo krzyżackie przetrwało do 1466 roku, czyli do traktatu kończącego wojnę trzynastoletnią z Polską. Wtedy okrojone terytorialnie do wschodniej części Prus, powstały Prusy Zakonne, jako lenno króla polskiego. Janusz Tandecki, "Podziały administracyjne państwa zakonnego w Prusach," w: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Podziały administracyjne i kościelne w XIII-XVI wieku, red. Zenon Hubert Nowak, Toruń 2000, 17-28.\n4 Słoń, Miasta podwójne, 252, 253; Roman Czaja, "Miasta i ich posiadłości ziemskie w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach," w: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach, 45-65.\n5 Antoni Czacharowski, "Die Gründung der 'Neustädte' im Ordensland Preußen," w: Hansische Geschichtsblätter 108 (1990), 1-12; Antoni Czacharowski, "Początki Nowych Miast w państwie krzyżackim," w: Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach, red. Andrzej Wyrobisz et al., Warszawa 1991, 47-55; Zenon Hubert Nowak, "Neustadtgründungen des Deutschen Ordens in Preußen. Entstehung, Verhältnis zu den Altstädten, Ende der Eigenständichkeit," w: Stadt und Orden. Das Verhältnis des Deutschen Ordens zu den Städten in Livland, Preußen und im Deutschen Reich, red. Udo Arnold, Marburg 1993, 129-142; Arthur Semrau, "Die Neustadt Thorn während ihrer Selbstständigkeit 1264-1454," w: Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn, T. 37 (1929), 11-70.\n7 Preußisches Urkundenbuch, T. 1-2, Königsberg 1909, nr 225, 168.\n8 Zbigniew Nawrocki, "Układ przestrzenny trzynastowiecznego Torunia," w: Sztuka Torunia i ziemi chełmińskiej 1233-1815, red. Józef Poklewski, Warszawa 1986, 17-30; Jadwiga Chudziakowa, "Średniowieczny Toruń (w świetle źródeł archeologicznych)," w: Historia Torunia, T. 1, red. Marian Biskup, W czasach średniowiecza (do roku 1454), opr. Jadwiga Chudziakowa et al., Toruń 1999, 58-99; Tomasz Jasiński, "Toruń XIII-XIV wieku – lokacja miast toruńskich i początek ich rozwoju (1231-około 1350)," w: Historia Torunia, T. 1, 100-166; Krzysztof Mikulski, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku, Toruń 1999, 23-36.\n10 Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska, "Badania archeologiczne prezbiterium kościoła świętojańskiego w Toruniu w latach 1994-1995," w: Dzieje i skarby kościoła Świętojańskiego w Toruniu, red. Katarzyna Kluczwajd i Michał Woźniak, Toruń 2002, 103-117.\n13 Zbigniew Nawrocki, "Zamek krzyżacki w Toruniu. Dzieje budowy, upadek, ponowne zagospodarowanie," w: Rocznik Muzeum Okręgowego w Toruniu, nr 13/14 (2005), 7-32.\n15 Janusz Trupinda, "Wizerunek dominikanów w kronice Piotra z Duisburga – obraz rzeczywisty czy oficjalna propaganda Zakonu Niemieckiego?," w: Dominikanie – Gdańsk – Polska – Europa, red. Dariusz Dekański et al., Gdańsk 2003, 531-540.\n16 Preußisches Urkundenbuch, T. 1-2, Königsberg 1909, nr 225, 168.\n18 Słoń, Miasta podwójne, 272; Jasiński, "Toruń XIII-XIV wieku," 145-146.\n19 Sześć odpustów pochodzi z XIII wieku, w tym pierwszy (27 czerwca 1263 roku) zezwalający na działalność duszpasterską. Łukasz Myszka,"Przywileje odpustowe dla dominikanów toruńskich. Przyczynek do dziejów życia religijnego średniowiecznego miasta," w: Nasza Przeszłość, 110 (2008), 329-344.\n20 W latach 1821 i 1834 założenie dominikanów zostało rozebrane. Zbigniew Nawrocki, "Kościół Mariacki w Toruniu – budowa i przebudowy w świetle odkryć w ostatnim ćwierćwieczu," w: Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu, red. Katarzyna Kluczwajd, Toruń 2005, 19-53; Christofer Herrmann, Mittelalterliche Architektur im Preußenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandschaft und -geographie, Petersberg 2007, 756-760.\n22 Liliana Krantz-Domasłowska, "Inskrypcje na murach kościoła – sacrum miejsca i treści," w: Dzieje i skarby kościoła Świętojakubskiego w Toruniu, red. Katarzyna Kluczwajd, Toruń 2010, 121-139.\n23 Powyższą zasadę stosowano w średniowieczu masowo, jednak w państwie krzyżackim Toruń był wyjątkiem. Waldemar Rozynkowski, Omnes Sancti et Sanctae Dei. Studium nad kultem świętych w diecezjach pruskich państwa zakonu krzyżackiego, Malbork 2006, 238-239.\n24 Liliana Krantz-Domasłowska i Jerzy Domasłowski, Kościół św. Jakuba w Toruniu, Toruń 2001; Herrmann, Mittelalterliche Architektur, 762-763.\n25 Adam Soćko, "Trzy etapy budowy chóru kościoła pw. św. Jakuba w Toruniu," w: Dzieje i skarby kościoła Świętojakubskiego, 49-71; Jakub Adamski, "Pseudopoligonalne sklepienie w chórze kościoła pw. św. Jakuba w Toruniu – próba nowego spojrzenia," w: Dzieje i skarby kościoła Świetojakubskiego, 73-90; Jakub Adamski, "The Pseudo-poligonal Rib Vaults, St. James’ Church in Toruń and the Question of Illusionism in Gothick Architecture," w: Artibus et Historiae 65 (2012), 275-305.\n26 Teresa Mroczko, Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980, 16-17, 74-99; Liliana Krantz-Domasłowska, "Architektura," w: Bazylika katedralna św. Janów w Toruniu, red. Marian Biskup, Toruń 2003, 54-108; Elżbieta Pilecka, "Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela i sw. Jana Ewangelisty w Toruniu w okresie średniowiecza jako wizualizacja świadomości społecznej," w: Dzieje i skarby kościoła Świetojańskiego, 119-176; Herrmann, Mittelalterliche Architektur, 760-762.\n27 Liliana Krantz-Domasłowska, "Zwei Pfarrkirchen und zwei Städte des mittelalterlichen Thorn," w: Beiträge zur Geschichte Westpreußens. Zeitschrift der Copernicus-Vereinigung für Geschichte und Landeskunde Westpreußens, nr 20/21, Münster 2006/2008, 113-134.\n28 Piotr Oliński, Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich w okresie średniowiecza i na progu czasów nowożytnych (Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec, Braniewo), Toruń 2008, 184-223, 509-523.\n29 Oliński, Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich, 515-522\n30 Oliński, Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich, 186-201, 207-222; Aleksander Konieczny, "Historia budowy kaplic przy kościele pw. św. Jakuba w Toruniu," w: Dzieje i skarby kościoła Świętojakubskiego, 91-120.\n31 Annalista Thoruniensis, Scriptores rerum Prussicarum, T. 3, red. Ernst Straehlke, Leipzig 1868, 78.\n32 Jerzy Domasłowski i Jarosław Jarzewicz, Kościół NMP w Toruniu, Toruń 1998; Herrmann, Mittelalterliche Architektur, 756-758; Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu, red. Katarzyna Kluczwajd, Toruń 2005 (tu artykuły Z. Nawrockiego, L. Krantz-Domasłowskiej, B. Małeckiego, A. Soćki).\n33 Prace budowlane w kościele św. Jana w drugiej połowie XIV wieku koncentrowały się przy budowie masywu zachodniego, sklepień oraz północnych kaplic bocznych.\n34 Oliński, Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich, 509-512. W XIV wieku pochowani zostali tutaj członkowie rodziny Allenów, Werle i Wale.\n35 Prace budowlane trwały od 1407 do 1473 roku, ich zakres i kolejność są różnie interpretowane. Arthur Semrau, "Forschungen zur Baugeschichte der Johanniskirche in Thorn von 1250 bis 1500," w: Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn, T. 21, nr 2 (1913), 28-55; Johannes Heise, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, T. 2: Kulmerland und Löbau, z. 6-7: Kreis Thorn, Danzig 1889, 256, 258. Ponadto: Architektura gotycka w Polsce, red. Teresa Mroczko i Marian Arszyński, T. 2, Warszawa 1995, Katalog zabytków, red. Andrzej Włodarek, Warszawa 1995, 240-241; Herrmann, Mittelalterliche Architektur, 760-762.\n36 Zenon Hubert Nowak, "W okresie kryzysu państwa krzyżackiego (1411-1454)," w: Historia Torunia, T. 1, Toruń 1999, 249-278\n37 Nowak, "W okresie kryzysu," 271-278.\n38 Przyczyny były częściowo natury obiektywnej. Chełmno zaplanowano z przestrzennym naddatkiem, gdzie mury miejskie objęły maksymalną powierzchnię, dostosowując się do topograficznego układu wzniesienia (28 ha). Ponadto rezygnacja ze stołecznego charakteru ośrodka mogła też wpłynąć destabilizująco na jego rozwój, ale głównym czynnikiem hamującym był brak bezpośredniego dostępu do rzeki. To była podstawa ekonomicznego rozwoju wszystkich pozostałych dużych miast krzyżackich.\n39 Roman Czaja, Miasta pruskie a zakon krzyżacki. Studia nad stosunkami między miastem a władzą terytorialną w późnym średniowieczu, Toruń 1999, 19-23.\n40 Janusz Tandecki, Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus Krzyżackich w średniowieczu i na progu czasów nowożytnych, Toruń 2001, 27-36; Bernhart Jähnig, "Das Entstehen der mittelalterlichen Sakraltopographie von Elbing," w: Beiträge zur Geschichte Westpreußens 10 (1987), 21-48.\n41 Karl Hauke i Horst Stobbe, Die Baugeschichte und die Baudenkmäler der Stadt Elbing, Stuttgart 1964, 74. Nowomiejska fara w Elblągu została rozebrana w 1881 roku. Jej wygląd znany jest z dwóch akwarel z 1870 roku.\n42 Hauke i Stobbe, Die Baugeschichte, 206-216; Architektura gotycka w Polsce, 61; Herrmann, Mittelalterliche Architektur, 405-407.\n43 Arthur Semrau, "Die Beschreibung der Neustadt Elbing und ihres Gebietes im Mittelalter," w: Mittteilungen des Coppernicus Vereins für Wissenschaft und Kunst Thorn 33 (1925), 36; Słoń, Miasta podwójne, 278.\n44 Zenon Hubert Nowak i Janusz Tandecki, "Inkorporacja Nowego Miasta Elblaga do Starego Miasta Elbląga," w: 750 lat praw miejskich Elblaga. Księga Pamiątkowa, red. Andrzej Groth, Gdańsk 1996, 93.\n45 Adam Soćko, Układy emporowe w architekturze państwa krzyżackiego, Warszawa 2005, 87-94.\n46 Stanisław Achremczyk i Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, 12-21.\n47 Marian Arszyński i Marian Kutzner, Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Seria Nowa, T. 2, z. 1: Województwo elbląskie, Warszawa 1980, 11.\n48 Grupa tak zwanych bezchórowych hal stanowi wyróżnik warmińskich kościołów miejskich pochodzących z drugiej połowy XIV wieku. Marian Kutzner, "Społeczne warunki kształtowania się cech indywidualnych sakralnej architektury gotyckiej na Warmii," w: Sztuka pobrzeża Bałtyku, Warszawa 1978, 65, 70; Dierk Loyal, Sakrale Backsteingotik im Ermland. Eine Bautopographische Untersuchung, Bonn 1995, 80-89. Ostatnio o kościele św. Katarzyny wypowiadał się Jakub Adamski, "Między 'modusem regionalnym' a innowacją. Kościół św. Katarzyny w Braniewie i jego związki z gotycką architekturą południowych pobrzeży Bałtyku," w: Studia Zamkowe, T. 4, red. Artur Dobry, Barbara Pośpieszna, Malbork 2012, 9-19 (artykuł w druku).\n49 W 1394 roku biskup dokonał inkorporacji Nowego Miasta Elbląga działając w interesie Starego Miasta i za zgodą obu miast. Cztery lata później ją cofnął w reakcji na bunt mieszczan w 1396 roku Słoń, Miasta podwójne, 258-263.


Gość Poranka TVP Info - Aktualności - Grzegorz Schetyna\nGość Poranka TVP Info\nGrzegorz Schetyna: Trzeba rozdzielić pieniądze na funkcjonowanie partii od pieniędzy eksperckich. Nie ma innej drogi. Pytanie, czy Platforma będzie w stanie zbudować w parlamencie większość wokół tego pomysłu.\nTrzeba rozdzielić pieniądze na funkcjonowanie partii od pieniędzy eksperckich. Nie ma innej drogi. Pytanie, czy Platforma będzie w stanie zbudować w parlamencie większość wokół tego pomysłu - powiedział w TVP Info Grzegorz Schetyna. Jego zdaniem partie potrzebują pieniędzy, by „poprawiać jakość pracy, a nie wydawać na rzeczy, o których się pisało ostatnio”. – Kontrolować trzeba każdą złotówkę – mówił gość TVP Info.\nPoseł przypomniał, że pomysł zniesienia finansowania partii politycznych z budżetu to „powrót do korzeni, do sytuacji, która była wcześniej”. – Platforma pięć lat nie przyjmowała dotacji, żyliśmy ze składek posłów. Schetyna dodał jednak, że taka sytuacja jest trudna, jeśli tylko jedna partia nie otrzymuje budżetowych dotacji. – Mieliśmy kłopot w warunkach rywalizacji z innymi partiami, które miały dotacje budżetowe. Polityk podkreślał, że zlikwidowanie finansowania partii politycznych z budżetu państwa to „kwestia debaty w parlamencie”. – Wiadomo, że opinia publiczna źle przyjmuje finansowanie z budżetu – dodał.\nźródło, foto: tvp.info\nPosłanki Platformy Obywatelskiej, inteligentne, świetnie wykształcone,...\nWotum nieufności wobec premiera Mateusza Morawieckiego\nMateusz Morawiecki nie powinien kierować rządem nie tylko ze...


vision nutrition | Vision nutrition, protein 50, gainer 15Vision nutrition, protein 50, gainer 15\nYou are here: Home / Protein 50 / vision nutrition\nśroda, Grudzień 2nd, 2015 By admin Off 183\nGradienty elektrochemiczne, powstające w wyniku działania pompy sodowo-potasowej, dostarczają dostatecznie dużo energii do ?napędzania” aktywnego transportu innych ważnych substancji. W transporcie tym biorą udział białka zwane kotransporterami, przenoszące potrzebne cząsteczki wbrew gradientowi stężenia, podczas gdy jony sodu, potasu lub wodoru są przenoszone zgodnie z nim. W tych procesach pośrednio może zostać użyta energia z ATP: ATP przyczynia się do tworzenia gradientu stężenia jonu, a energia zawarta w gradiencie służy następnie do aktywnego transportu niezbędnej substancji wbrew niemu. W niektórych komórkach w transporcie określonej substancji może brać udział więcej niż jeden system. Na przykład glukoza z jelit do krwi przechodzi przez cienką warstwę nabłonka wyściełającego jelita; jego komórki tworzą liczne mikrokosmki wystające do światła jelita. Dzięki tym palcowatym wyrostkom znacznie zwiększa się powierzchnia chłonna błony. Białko transportujące glukozę przez tę błonę jest częścią układu transportowego ?napędzanego” kotransportem sodu. Stężenie sodu wewnątrz komórki utrzymuje się na niskim poziomie dzięki zależnej od ATP pompie sodowo-potasowej, przenoszącej jony sodu poza komórkę. Ze względu na wysokie stężenie wewnątrz komórki, glukoza jest transportowana do krwi na zasadzie dyfuzji ułatwionej.\nsobota, Kwiecień 2nd, 2016nutrition po polsku Posted in Protein 50\nmaltodekstryna indeks glikemiczny środa, Grudzień 2nd, 2015 By admin\nenergy zone białystok środa, Grudzień 2nd, 2015 By admin


Jak Otworzyć Plik ADIUMLISTLAYOUT? Rozszerzenie Pliku .ADIUMLISTLAYOUT - File Extension .ADIUMLISTLAYOUT\nPodstawowe informacje o pliku ADIUMLISTLAYOUT\nPlik ADIUMLISTLAYOUT jest jednym z plików kategorii Pliki Ustawień. Jego pełna nazwa to Adium List Layout. Format pliku ADIUMLISTLAYOUT został stworzony przez The Adium Team. Jeżeli do nas trafiłeś, to prawodpodobnie szukasz programów, które pomogą pracować Ci z tym konkretnym rozszerzeniem pliku. W dalszej części strony znajdziesz listy programów obsługujących plik ADIUMLISTLAYOUT posortowane według systemów operacyjnych. Jeżeli w naszej bazie znajdują się informacje dotyczące konwersji pliku ADIUMLISTLAYOUT, to na pewno je tutaj znajdziesz.\nTagi: rozszerzenie ADIUMLISTLAYOUT, jak otworzyć plik ADIUMLISTLAYOUT, jak przekonwertować plik ADIUMLISTLAYOUT, otwieranie pliku ADIUMLISTLAYOUT\nProgramy obsługujące plik ADIUMLISTLAYOUT\nMamy nadzieję, że pomogliśmy Ci rozwiązać problem z plikiem ADIUMLISTLAYOUT. Jeżeli nie wiesz gdzie możesz pobrać aplikację z naszej listy, kliknij w link (który jest nazwą programu) - znajdziesz tam więcej informacji dotyczących miejsca, skąd pobrać bezpieczną wersję instalacyjną potrzebnej aplikacji.\nJak otworzyć plik z rozszerzeniem ADIUMLISTLAYOUT?\nJak mogę dokontać konwersji pliku ADIUMLISTLAYOUT na inny format?\nCo to jest rozszerzenie formatu pliku ADIUMLISTLAYOUT?\nJakie programy obsługują plik ADIUMLISTLAYOUT?\nJeżeli po przejrzeniu materiałów na tej stronie, nadal nie otrzymałeś satysfakcjonującej odpowiedzi na któreś z przedstawionych wyżej pytań, to znaczy że przedstawione tutaj informacje dotyczące pliku ADIUMLISTLAYOUT nie są pełne. Skontaktuj się z nami korzystając z formularza kontaktowego i napisz, jakich informacji nie znalazłeś.\nPowodów decydujących o tym, że nie możesz otworzyć pliku ADIUMLISTLAYOUT może być więcej (oprócz braku zainstalowanej odpowiedniej aplikacji).\nPo pierwsze - plik ADIUMLISTLAYOUT może być niepoprawnie powiązany (skojarzony) z zainstalowaną aplikacją do jego obsługi. W takim wypadku musisz samodzielnie zmienić to powiązanie. W tym celu kliknij prawym przyciskiem myszy na pliku, który chcesz edytować, kliknij opcję "Otwórz za pomocą" a następnie z listy wybierz program, który zainstalowałeś. Po tak wykonanym działaniu, problemy z otwieraniem pliku ADIUMLISTLAYOUT powinny zniknąć na dobre.\nJeżeli posiadasz dodatkowe informacje na temat rozszerzenia pliku ADIUMLISTLAYOUT będziemy wdzięczni, jeżeli podzielisz się nimi z użytkownikami naszego serwisu. Skorzystaj z formularza znajdującego się tutaj i prześlij nam swoje informacje dotyczące pliku ADIUMLISTLAYOUT.


Mini apartamenty we Wrocławiu – Smart Living\nMini apartamenty we Wrocławiu\nWrocław jest jednym z najstarszych miast, które znajdują się w Polsce. Znajdziemy je w województwie dolnośląskim. Miejsce to słynie z wielu zabytków, pięknych miejsc oraz doskonale rozwiniętą gospodarką. Nic dziwnego, że tak wiele osób postanowiła zamieszkać w tejże okolicy.\nKażda osoba, która poszukuje idealnej nieruchomości na wynajem zdaje sobie sprawę z tego, że najważniejsza jest lokalizacja. Mini apartamenty Smart City we Wrocławiu dostępne są przede wszystkim w popularnych regionach miasta, co z całą pewnością będzie ogromną zaletą. Wynajmując taką nieruchomość, osoba będzie miała blisko, praktycznie wszędzie. Nie tylko na zakupy, ale również do pracy czy do kina. Apartamenty, nawet gdy są małe, zazwyczaj są wyposażone w energooszczędne oświetlenie lub mechaniczną wentylację.\nNie każdego jednak stać na to, aby wynająć mini apartament. Usługa ta jest dość droga i nie każdy może sobie na nią pozwolić. O wiele tańsze mogą okazać się kawalerki na sprzedaż. Cechują się one tym, że są tanie. Posiadają niewiele miejsca, ale dla jednej osoby będą wystarczające. Samotna kobieta lub samotny mężczyzna, świetnie odnajdzie się w tego typu nieruchomości. Zazwyczaj w kawalerce znajduje się mała kuchnia, łazienka oraz pokój dzienny, który od razu pełni rolę sypialni. Kawalerkę często wynajmują studenci, którzy chcą mieć spokojne miejsce, w którym będą mogli się uczyć i spędzać czas z przyjaciółmi. We Wrocławiu kawalerki dostępne są także w centrum miasta oraz w pobliżu najpopularniejszych uczelni – co z pewnością jest ważne dla wielu osób. Kawalerki na sprzedaż to doskonała opcja.


Wieprzec - Kościół pw. Matki Bożej Królowej Pokoju. Atrakcje turystyczne Wieprzec. Ciekawe miejsca Wieprzec\nStrona główna ciekawe miejsca zabytki: architektura i sztuka współczesna Kościół pw. Matki Bożej Królowej Pokoju\nKościół pw. Matki Bożej Królowej Pokoju\nJako jeden z dwóch kościołów filialnych należy do parafii Kojszówka - Wieprzec pw. Matki Bożej Częstochowskiej. Kościół budowany był w latach 1984-1992. Kamień węgielny pod budowę świątyni został poświęcony przez Jana Pawła II na krakowskich Błoniach w 1983 r. W 1993 r. został konsekrowany przez biskupa Albina Małysiaka. W 1998 r. została erygowana parafia Kojszówka - Wieprzec, wcześniej wieś należała do parafii w Osielcu.\nKojszówka - Kościół filialnyOdległość: 3,03km\nŻarnówka - Kościół pw. Najświętszego Serca Pan...Odległość: 3,52km\nBogdanówka - Koskowa GóraOdległość: 4,17km\nOsielec - Klasycystyczny kościół św. Filipa i ...Odległość: 4,66km\nBogdanówka - Kapliczka Trzeciego Upadku pod Ko...Odległość: 5,04km


Putin cieszy się większym zaufaniem niż Trump!\nPrezydent Rosji Władimir Putin podczas spotkania z prezydentem USA Donaldem Trumpem. Fot.: Kremlin.ru/4.0 International/Wikimedia Commons Amerykański instytut zbierający informację na temat opinii publicznej i panujących trendów w Stanach Zjednoczonych i krajach całego świecie, przeprowadził badania dotyczące zaufania do głów dwóch mocarstw Rosji i Stanów Zjednoczonych. Wyniki wykazały, że ani Donald Trump, ani Władimir Putin nie cieszą się zbyt dużym poparciem wśród obywateli prawie czterdziestu państw świata.\nAnkieta była przeprowadzana od lutego do maja bieżącego roku i objęła 37 państw świata. Pytania zostały zadane 40 951 losowo wybranym osobom powyżej 18 roku życia. Mimo, że zarówno Trump jak i Putin nie cieszą się wysokim poparciem, to badania wykazały, że to Rosja cieszy się większym zaufaniem w kwestii spraw zagranicznych.\nKraje, które najbardziej ufają Rosji to Wietnam, gdzie poparcie dla Putina wyraża 83% ankietowanych, Grecja z poparciem 64% oraz Filipiny, gdzie 55% społeczeństwa darzy prezydenta Rosji zaufaniem.\nTak dużą przychylnością cieszy się Putin tylko w krajach Azji i na Bliskim Wschodzie. Europa patrzy bardziej krytycznym okiem, co wyraża się w braku zaufania aż 78% zapytanych. Jeżeli chodzi o poszczególne kraje Europy, największy brak zaufania do Putina wyraziło 89% respondentów w Polski, 88% z Hiszpanii, 87% badanych w Holandii, 87% ankietowanych w Szwecji oraz 80% we Francji.\nZ kolei Donald Trump najmniejszym zaufaniem cieszy się w Grecji i Niemczech, gdzie zaufanie do Trumpa wyraziło zaledwie 11% ankietowanych.\nCo ciekawe, Amerykanie są mniej pewni Putina, niż Rosjanie w Trumpa. Zaledwie 23% ankietowanych obywateli USA ma zaufanie do Putina, podczas gdy 53% badanych Rosjan żywi zaufanie do Trumpa. Okazuje się również, że wśród respondentów, to mężczyźni bardziej ufają Putinowi niż kobiety.\nJaponia, Korea Południowa oraz Grecja, Niemcy, Turcja, Węgry, Francja, Włochy i Hiszpania, które należą do NATO, wyraziły większą pewność co do polityki Putina. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy mogą być nieprzychylne komentarze, jakie pod adresem NATO wypowiedział Donald Trump, twierdząc, że organizacja nie jest skuteczna. Jednak nie wszystkie państwa członkowskie NATO ufają Putinowi bardziej niż prezydentowi USA. W Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Holandii i Polsce dużo wyższym zaufaniem cieszy się Donald Trump.\nPomimo sporej niechęci do Putina, w opinii badanych prezydent Rosji stanowi mniejsze zagrożenie niż ISIS, czy zmiany klimatyczne na świecie, które są zagrożeniem numer jeden dla 62% i 61% respondentów. Tylko dla Polski i Jordanii, Moskwa znajduje się w pierwszej trójce największych zagrożeń.\nW badaniu pytano również o ocenę zaangażowania wschodniego mocarstwa w kwestie swobód obywatelskich. Spośród wszystkich respondentów 30% jest zdania, że Rosja szanuje prawa swoich obywateli, 46% pytanych twierdzi, że nie można mówić o szacunku praw obywatelskich, zaś 17% nie opowiedziało się po żadnej ze stron. Największe wątpliwości, co do poszanowania wolności osobistej przez Moskwę, mają Amerykanie, 80% oraz Kanadyjczycy, 73%.\nŹródło: pewglobal.org, dw, kf\nŚwiat nauki Na wschód od nas Kultura i sztuka\nNajprawdopodobniej pierścień zgubił 600 lat temu wędrujący przez Ziemię Świętą …\nMieszkańcy Vancouver azjatyckiego pochodzenia z uwagi na nietypowy zbieg okoliczności kalendarza znaleźli się w …


Dokończyć dzieła! – zapowiedź – Radio Fon\n18 maja 2019 10:36\nRaków Częstochowa liderem Fortuna 1 Ligi jest nieprzerwanie od 10. sierpnia. Czerwono-niebiescy bardzo udany sezon zwieńczony awansem do ekstraklasy, będą chcieli zakończyć rozgrywki mistrzostwem ligi. By tak się stało (bez kalkulacji) podopieczni Marka Papszuna muszą zgarnąć dziś trzy punkty w ostatnim meczu sezonu 2018/2019.\nRywalem Rakowa będą wciąż z szansami na utrzymanie na zapleczu ekstraklasy Wigry Suwałki. By goście mieli jednak szansę muszą wygrać i liczyć na potknięcie GKS-u Katowice. Częstochowianie nad losem rywala nie zamierzają się jednak rozwodzić i chcą zrobić ostatni krok w kierunku mistrzostwa ligi, a następnie udać się na plac Biegańskiego, by wspólnie z kibicami i mieszkańcami miasta świętować powrót do elity po 21 latach.\nOptymizm Wigier po meczach z drużyną Marka Papszuna w tym sezonie z pewnością jest bardzo mały, by nie powiedzieć żaden. Raków w lidze pewnie pokonał suwałczan 3:0 i taki sam wynik Piotr Malinowski i spółka powtórzyli w Pucharze Polski. Ekipa Mirosława Smyły, aby mieć powód do sprawdzenia wyniku meczu GKS-u Katowic z Bytovią Bytów, musi na Limanowskiego zgarnąć komplet punktów. Porażka bądź remis sprawi, że Wigry pożegnają się z pierwszoligowymi rozgrywkami. W takich meczach statystyki oczywiście nie grają, ale Wigry, które mają w tabeli 34 „oczka”, tylko 12 zdobyły na terenie rywala. Czerwono-niebiescy natomiast u siebie są fantastyczni, czego efektem jest 12 zwycięstw oraz 4 remisy. Trzynasty triumf zapewni podwójny sukces (awans i mistrzostwo ligi) oraz w najlepszy z możliwych sposobów rozpocznie zaplanowaną na dziś fetę.\nPoczątek spotkania o godzinie 17.30. Transmisja w Radiu FON.\nSzymon Sobol, fot. rksrakow.pl\nFON’ball #29 – Adam Czerkas: „Niech moja kariera zakończy się w tak wspaniałym klubie jak Raków”\nKarol Tomczyk: „W Skrze czuję się najlepiej” – VIDEO


KORYGUJĄCA BAZA pod MAKIJAŻ Paese\nKORYGUJĄCA BAZA pod MAKIJAŻ Paese odpowiednia dla każdego rodzaju cery, szczególnie cery naczynkowej. BAZA dyskretnie maskuje niedoskonałości skóry, optycznie niwelując zaczerwienienia i przebarwienia. Delikatnie matuje i wygładza. Tworzy na powierzchni skóry lekki, aksamitny film, który zapewnia długotrwałe nawilżenie. Przedłuża trwałość makijażu.\nBaza Wygładzająca Pod...\nKaszmirowy Fluid BIELENDA...


Koty kuchenne Oczka: Dzień Jabłka: pieczona wątróbka z jabłkiem i śliwkami\nDzień Jabłka: pieczona wątróbka z jabłkiem i śliwkami\nNa wstępie ustalmy jedno: wątróbka ma albo zdeklarowanych wielbicieli albo takich samych wrogów. Na nic się zdają peany na jej cześć i próby przekonywania o walorach smakowych w kierunku tych drugich – nie ma co się oszukiwać, nie docenią smaku. Pan R. też tylko się wzdrygnął kiedy powiedziałam, co sobie położę na talerz. Nie chcesz? Ależ nie szkodzi! Więcej dla mnie! ;)\n2 lata temu u Ptasi wypatrzyłam wątróbkę z jabłkami. Zrobiłam – była pyszna. Ale kiedy znalazłam w środku zimy ten przepis poniżej – postanowiłam go zapamiętać, gdy przyjdzie jesienny sezon na śliwki i większy wybór jabłek. Trochę musiałam poczekać. Ale warto było! Jeżeli lubisz wątróbkę, a rzeczona z jabłkami, ze śmietaną, z pomidorami, z dżemem malinowym, a także z rodzynkami i cynamonem już za Tobą – skuś się na tę ze śliwkami i jabłkiem. Pycha!\nPieczona wątróbka z jabłkiem i śliwkami (przepis z Ugotuj.to)\n50 dag wątróbek kurzych (na jedną porcję zrobiłam z 30 dag wątróbki indyczej, ale wystarczy z 20 dag – danie jest naprawdę syte)\n1 cebula (średniej wielkości cebula czerwona)\nduże jabłko (lekko kwaskowe)\nŚliwki umyć, przekroić na pół, ale tylko tak, by wyjąć pestkę. Jabłka obrać, pokroić na cząstki. Cebulę pokroić w grube krążki (pokroiłam w piórka). Wątróbkę umyć, oczyścić (pokroiłam na niezbyt małe kawałki). W naczyniu do zapiekania układać wątróbkę, śliwki, jabłka. Można posypać kminkiem (pominęłam), majerankiem (polecam). Zapiekać pół godziny w temperaturze 160 st. C. (posoliłam dopiero po 20 minutach pieczenia i zostawiłam na jeszcze 10 min)\nUwaga! Nie dodaję tłuszczu, owoce stworzą pyszny sos (rzeczywiście tak było).\nDzień Jabłka u Tatter:\nAutor: Gosia Oczko (zemfiroczka) o 00:05:00\nWpis: akcja kulinarna, mięso, owoce, wątróbka\nMajana 28 września 2011 06:47\nAch Sis, jak ja lubię wątróbkę!:) U mnie to tylko synek jest przeciwnikiem wątróbki.\nZe śliwkami nie próbowałam, z jabłkami owszem.\nPyszności serwujesz Kochana:)\nagnieszka 28 września 2011 09:55\nJa należę do zdecydowanych przeciwników! I chociaż Twoja wygląda pysznie, to chyba bym się nie skusiła :)\nkarolina-g 28 września 2011 10:41\nze śliwkami jeszcze nie próbowałam. czas to zrobić :D\nwszędzie śliwki teraz atakują wykorzystać to muszę.\na czy po takim czasie w piekarniku ta wątróbka jest krwista? średnio? czy wcale?\nGospodarna narzeczona 28 września 2011 11:21\nDla mnie wątróbka od zawsze z jabłkami. I kaszanka też!\nŚliwki też mi pasują a jakże. Morele?\nzemfiroczka 28 września 2011 18:30\nSis--->A u mnie ja jestem jedyną fanką. I dobrze mi z tym ;)\nAgnieszko--->pamiętaj, że smak się zmienia kilka razy w całym życiu, zrób kiedyś podejście :)\nKarolino--->w zasadzie wcale, zaledwie jeden kawałek był zo bardzo lekko krwisty\nGospodarna--->morele pewnie też, jak przetestuję, to powiem :)\nEVE 28 września 2011 19:18\nZemifroczko, na taką wątróbkę to bym się skusiła! Jadam ją od czasu do czasu, podsmażoną z cebulką. Ale taka z jabłkami... pycha!\nzemfiroczka 28 września 2011 19:38\nEve, polecam. Jeżeli lubisz wątróbkę, to z jabłkiem powinna Ci posmakować. pamiętaj o dodaniu majeranku :)\nkarolina-g 28 września 2011 19:44\naj a ja lubię taką nieprzesmażoną. ;>\nale i tak pewnie spróbuję bo odkąd przeczytałam chodzi mi temat po głowie :D\natina 28 września 2011 20:14\nno z samym jabłkiem , to lubie bardzo, ale u Ciebie to jakiś pełny wypas:) koniecznie muszę sobie kiedyś przygotować :)\nzemfiroczka 28 września 2011 20:29\nKarolino--->jeżeli wolisz nieprzesmażoną, to po prostu piecz o jakieś, ja wiem... 10 min krócej :) Ja jednak wolę mniej krwistą.\nAti--->póki śliwki jeszcze są! :)\nreve82 28 września 2011 21:02\nchętnie bym spróbowała..fajny pomysł na wątróbkę\nzemfiroczka 28 września 2011 21:07\nReve, bo wątróbkę jak się okazuje, można jeść na wiele sposobów :)\naga-aa 28 września 2011 21:07\na wiesz ze się skuszę :)\nzemfiroczka 28 września 2011 21:12\nA pewnie! Ja myślę o tej z bananami ;)\nRobert Gutowski "Gutek" 28 września 2011 21:52\nWitaj "nałogowcu" wątróbkowy" ;)\nzemfiroczka 28 września 2011 22:20\nSerio?! Zasłużyłam na tytuł? ;))\nNina 29 września 2011 01:54\no. a ja wypróbuję Twoją wersję. Mam nakaz jedzenia wątróbki raz w tygodniu, przepis jak znalazł!\nzemfiroczka 29 września 2011 21:13\nNina, no to się wymienimy ;)))\naga-aa 29 września 2011 22:04\nto wymiana ;)\nmonika 29 września 2011 22:35\nLubię :-) Ostatnio robiłam taką Kręglickiej bodajże, z granatami, Twoja ze śliwkami podoba mi się bardzo Oczku!\nP.S. A wiesz że Ty mi się "kulinarnie" nawet bardziej z wątróbką niż z zupami kojarzysz? :-)\nzemfiroczka 30 września 2011 22:34\nPrinci--->czemu nie! ;)\nŻabciu--->o wow! z granatami też nieźle brzmi!\nNaprawdę bardziej? A czemuż? :)\nAciri 1 października 2011 10:22\nOoooo! Z pewnością wypróbuję:)\nzemfiroczka 2 października 2011 19:50\nW to nie wątpię, wątróbkożerco! ;)))\nNina 7 października 2011 00:09\nZemifroczko, robiłam i polecam. Potwierdzam, że to dobre danie. Wątróbka jest wyjątkowo miękka (choć z zewn różowa i wydawać by się mogło, że jeszcze potrzebuje podpieczenia). Sliwki mi się nie rozpadły, więc następnym razem chyba jest rozdrobnię w malakserze przed pieczeniem. Niestety nie dałam rady zrobić zdjęć.\nzemfiroczka 7 października 2011 23:03\nCieszę się,że smakowało. Ja niestety z wątróbeczką będę musiała się rozstać ze względów zdrowotnych :(\nAciri 22 października 2011 19:58\nZrobiłam:) Jest ekstra!\nzemfiroczka 22 października 2011 20:38\nZrób jeszcze większy komunikat o cookies


Jarosław Kaczyński to polski Leonardo da Vinci\nMyli się ten, kto sądzi, że owo porównanie to dowód na szaleństwo prawicy. Wręcz przeciwnie. Taki obraz Prezesa rysują jego zaciekli oponenci. No bo jak inaczej określić człowieka, który sprawuje funkcję prezesa największej opozycyjnej partii, osobiście układa listy wyborcze. Pisze książki i analizuje dogłębnie stan państwa (dowodem liczne wystąpienia publiczne na konferencjach tematycznych przez ostatnie lata). Współtworzy pogram partii, analizuje na bieżąco stan państwa, a równocześnie pełni nieformalnie funkcje prezydenta oraz steruje kandydatką na premiera RP, panią Beatą Szydło.\nPo pięciu latach obciachu i bigosu, nareszcie możemy być dumni z Prezydenta RP. Oczywiście fakt , że Polska zaczyna mówić swoim własnym głosem nie podoba się bardzo Michnikowi i Radkowi, któremu jak wiemy przemówienia pisali panowie z MI6.\nWystąpienie Prezydenta Dudy w ONZ\nTwórzmy świat oparty na „sile prawa”, nie zaś na „prawie siły”. Motto końcowe przemówienia prezydenta Dudy w zasadzie wystarczyłoby samo w sobie. Ale Prezydent powiedział też rzeczy których nikt przed nim nie odważyłby się powiedzieć.\nPamiętajcie! To polityk, czyli kłamca.\nDuda jest bez wątpienia medialnie bardzo dobry. Przyjemnie się na niego patrzy i miło się go słucha. Przynajmniej nie robi obciachu. Zawsze to jakieś pocieszenie.\nSmutna, zastanawiająca inauguracja prezydentury.\nPrezydent kraju to nie tylko głowa państwa, to mąż stanu. Powinno tak być. Inauguracja objęcia władzy jest okazją dla innych państw do okazania szacunku dla Narodu który Prezydent reprezentuje. Inaugurację w Polsce Europa olała.\nStary i nowy prezydent, czyli refleksje socjaldemokraty o dwóch konserwatystach\nUstępującego prezydenta zastępuje nowy prezydent. Jednego człowieka wypełniającego przez ostatnie 5 lat funkcję głowy państwa zastępuje inny. Odchodzi Komorowski, przychodzi Duda. Obaj wybrani w demokratycznych wyborach. Obaj nie z mojej bajki politycznej i ideologicznej. Mimo to mam prawo do kilku refleksji na ich temat. I to jest piękne w demokracji.\nDuda prezydentem, czyli rugowanie ciasteczek czas zacząć.\nPo pierwszej turze wyborów prezydenckich stało się jasne, Duda musiał wygrać.


Odzież Jest 705 produktów.\nKOSZULKA NIKE DRY MILER do biegania...\n> Oryginalna koszulka marki Nike przeznaczona do biegania i uprawiania sportów lub codziennego użytkowania. > Wykonanie: 100 % poliester. > Wykonana z cienkiego i przewiewnego materiału wyposażonego w system DRI-FIT, który zapewnia suchość i odprowadzanie wilgoci podczas noszenia.\nKOSZULKA męska NIKE (AR4997-013)\n> Oryginalna męska koszulka marki Nike, która idealnie sprawdzi się podczas codziennego użytku. > Wykonanie: 100% bawełna. > Standardowy krój nie ogranicza swobody ruchów.\nKOSZULKA męska ADIDAS ORIGINALS TREFOIL...\n> Oryginalna męska koszulka z najnowszej kolekcji ADIDAS ! > W 100 % z bawełny. > Standardowy, wygodny krój zapewniający pełną swobodę ruchów. > Miękki i przyjemny w dotyku materiał. > Prosty fason. > Zaokrąglony, wykończony ściągaczem dekolt. > Na piersi umieszczone duże kontrastowe logo Adidas. > Niezbędny model do noszenia na co dzień !


Trzecia część "Bad Boys For Life" na DVD już dostępna... Zapowiedzi People Like You na najbliższe miesiące!!!\n22 stycznia 2007 roku niemiecka firma People Like YOu wypuściła kolejną część płyty dla maniaków DVD. "Bad Boys For LIfe vol.3" jest już dostępna w naszym sklepie i starym zwyczajem przynosi olbrzymia porcję koncertowych rejestarcji z udziałem kapel związanych z wytwórnia. W secie koncertowycm tym razem rej wodzą HEARTBREAK ENGINES, ROGER MIRET & THE DISASTERS, DEMENTED ARE GO i THE BONES. Na drugiej płycie znajdujemy teledyski z udziałem CHARLEY HORSE, BORN TO LOSE, THE BLACK HALOS, TOTAL CHAOS, FRONTKICK, THE DEEP EYNDE, ROGER MIRET & THE DISASTERS, DEADLINE, U.S. BOMBS, BRAIN FAILURE, TEXAS TERRI i BROILERS.\nCałość uzupełniają wywiady, raporty z trasy koncertowej w roku 2003 i 2006 oraz galeria zdjęć.\nWięcej szczegółów związanych z zawartością płyty w naszym ---> SKLEPIE\nTegoroczne plany People Like You przewiduja wydanie kilku płyt najpopularniejszych kapel zwiazanych z ta wytwórnią. MOżecie się spodziewac nowego albumu Mad Sin oraz p[odwójnej płyty i DVD wydanego z okazji 20-lecia grupy. Będzie też nowy krążek The Meteors i Dead Kings - kapeli w której m,in udzielają się ludzie z wspomnianych Mad Sin. Pojawi się jubileuszowy album The Generators z okazji 10-lecia grupy.... Będzie też nowe twarze w People Like you (choć znane z wcześniejszych płyt w innych wytwórniach) jak choćby FRONTKICK czy BROILERS...\nW najbliższym czasie People Like You planuje wydanie nowego krążka czadersów z TOTAL CHAOS, chwilę poźniej dwa rewelacyjne debiuty z Anglii i Stanów: The GRIT i THEE MERRY WIDOWS, a także skądanka Wydana do spółki z firma Lucky 13, której donmeną sa odlotowe ciuchy alternatywne...\nPoniżej fragmenty recenzji nowych wydawnictw, które w całości znaleźć będzie można w nowym numerze Garażu, który na przełomie lutego i marca powinien trafić do salonów prasowych...\nTOTAL CHAOS - „Freedom Kills” - CD/LP - premiera 23 lutego 2007\n(...) Podobnie jak poprzednie albumy tak i ten przynosi dawkę siarczystego punk rocka w stylu, który zainteresuje zwłaszcza fanów GBH, Exploited czy One Way System – choć zdarzało się grupie w przeszłości grać też bardziej streetpunkowo, a i na tej płycie blisko do tego takim kawałkom jak „What You Gonna Do”, „Another Boot Party” czy w coverze Twisted Sisters „Were Not Gonna Take It”. Kapela wzięła też na tapetę „Attitude” z repertuaru Misfits i nie ukrywam, że przy pierwszym przesłuchaniu nie poznałem tego utworu bo własny styl Total Chaos skutecznie przytępił moje zdolności identyfikacji. Ostre gitarowe riffy, wściekłe solówki, gardłowy wokal to od lat niezmienna wizytówka tej grupy, która może nie wszystkich porywa swoją twórczością ale z pewnością jest jednym z najbardziej stylowych bandów w swojej klasie, a 200 tysięcy płyt sprzedanych w czasie współpracy z Epitaph też ma swoja wymowę. (...). Dzidek\nTHE GRIT „Shall We Dine” - CD/LP – premiera 23 marca 2007\n(...) Zespół pochodzi z Londynu choć zaczynał działalność w Newcastle ale widać chłopakom znudziło się to miasto. „Shall We Dine” to ich długogrający debiut. Jest na nim sporo podobieństw do Nekromantix choć Grit gra bardziej miękko, niemniej zamieszczenie na płycie tych pierwszych „Love Thy Neighbour” nie wywołałoby popłochu fanów. Na początku „Misery” mam wrażenie jakbym słuchał Joe Strummera w rytmach punk/rockabilly, potem za sprawą wokalu jest już bliżej do Havana 3 a.m. ale niedaleko pada jabłko od jabłoni... Numer jest szybszy od tych jakie znamy z dokonań wspomnianego bandu i bardziej rockabillowy. W „Mayday” zresztą kapela ciągnie podobne klimaty choć już z bardziej punkowym wstępem, a i reszta bardziej podąża także w tą stronę aby na końcu zabić mnie niesamowitym rytmem punkabillowego... ska!!! „Fear And Consumption” znowu wprowadza zespół na tory bliskie dokonaniom Nekromantix ale fajnie jest bo bardziej rock’n’rollowo i bliżej punk rocka. Delikatne solówki w tle uzupełniające główny motyw gitarowy doskonale współgrają z rytmem sekcji i wokalistą, którego głos podoba mi się coraz bardziej.\n„Stuck I Streatham” to kolejne połączenie ska i rockabillly i odpadam... super!!! Z czasem nawet pojawiają się dęciaki. Wokalista śpiewa niedbale, a w tle słychać drugi wokal... W tym szaleństwie jest metoda bo to jeden z najlepszych kawałków na płycie. „A Geordies Song” to prawie streetpunkowy numer tylko zagrany nieco łagodniej, prawie akustycznie. „Mr. Minto” to najzwyklejsza piosenka ale tak zagrana jak nie zagrałby żaden popowy band, słychać, że kolesie mają dusze rock’n’rollowe – trochę kojarzy mi się z nagraniami Mescaleros. „Execution” – świetne rockabilly wymieszane z punk rockiem... (...). Dzidek\nTHEE MERRY WIDOWS „Revenge Served Gold” - CD/LP - premiera 23 marca 2007.\n(...) Pierwsza amerykańska kapela psychobilly złożona wyłącznie z dziewczyn na swoim debiutanckim albumie. Panny wyglądają ostro i z kilkoma z nich nie chciałbym się spotkać w ciemnym zaułku choć nie dotyczy to całego składu... Wydana ponad dwa lata temu EP-ka to jedyny dotychczasowy dorobek grupy pochodzącej z Północnej Kalifornii, która przez ostanie lata zdązyła już na dobre zaistnieć wświadomości fanów psycho w Stanach. (...) Fascynacja horrorpunkiem, surfem, garażowym rockiem, punkiem i psychobilly jest w przypadku Merry Widows bardziej niż oczywista zarówno za sprawą graficznej oprawy płyty i wszystkiego co zespół firmuje swoją nazwą jak i muzyki, która na bazie wspomnianych stylów wtłacza w uszy słuchacza mroczne rytmy zmiękczane żeńskim wokalem. Wszystko jest na swoim miejscu, a płyta kręci aż miło podając w odpowiedznich dawkach zarówno bardzo energetyczne kompozycje jak i bardziej nastrojowe fragmenty. Specyficznie brzmiące chórki na pogłosach w wykonaniu dziewczyn rozmiękczają mnie do reszty i łykam cały album w ciemno. Mroczny „Revenge”, nastrojowy „Deadly Kiss”, nieco Cramps’owa gitara w „The Fatal Dose” - załączonym jako bonus - podobnie jak w ostrym „Holy Hacj Jack” narkotyzuje mnie w tym samym stopniu co chór diablic w „Talk Shit, Spit Blood”, a takich cudeniek jest tu dużo więcej...(...).Dzidek\nSKŁADANAKA „Bound For The Bar” - CD - premiera 23 marca 2007.\nSkładanka wydana przez People Like You w kooperacji z amerykańską firmą o nazwie Lucky 13 specjalizującej się w odlotowych, alternatywnych ciuchach to okazja do zaprezentowania kapel współpracujących z niemiecką wytwórnią. W zasadzie nie ma co się na płytą rozwodzić w szczególny sposób bo wykonawcy znani i cenieni tacy jak Demented Are Go, The Bones, 2nd District, Disasters, Thee Merry Widows, U.S. Bombs, The Generators... Jeśli ktoś jeszcze nie miał okazji poznać katalogu PLY to ma niepowtarzalna okazję aby nadrobić zaległości (...) Punk i Psycho rządzą na tej płycie i to na poziomie nieosiągalnym dla wielu wykonawców... (...) Dzidek\nPokaż więcej wpisów z Luty 2007


Zobacz temat - Regulamin forum - Wojownik Forum Sztuk Walki\nWojownik Forum Sztuk Walki Strona Główna » Administracja » Wszystko o forum Poprzedni temat «» Następny temat\nZamknięty przez: wojownik\n2013-02-17, 14:38\t Regulamin forum\nWysłany: 2005-04-28, 22:15 Regulamin forum\n1.1 Cel istnienia forum\nCelem istnienia forum jest wymiana poglądów pomiędzy osobami zainteresowanymi sztukami walki, sprzętem treningowym sprzedawanym przez serwis Wojownik.com oraz innymi tematami wyszczególnionymi na forum.\n1.2 Dostęp do forum\nPełny dostęp do forum mają tylko osoby zarejestrowane. Służy to ograniczeniu popełniania nadużyć.\nZapraszamy do rejestracji i kulturalnej dyskusji.\n2. Zachowanie na forum i zasady na nim panujące\nKażdy użytkownik forum serwisu Wojownik.com jest zobowiązany do:\n2.1 Czytania postów przed wysłaniem celem skorygowania błędów ortograficznych i zachowania jasności wypowiedzi.\n2.2 Umieszczania postów w odpowiednich działach i nadawania postom sensownych tytułów.\n2.3 Unikania wulgaryzmów i przekleństw.\n2.4 Nie obrażania innych użytkowników i stosowania tylko konstruktywnej krytyki.\n2.5 Nie używania treści (oraz nie podawania odnośników do takich treści): obscenicznych lub niezgodnych z polskim prawem, a w szczególności do:\ntreści rasistowskich, gloryfikujących ustrój totalitarny, pornografii z użyciem przemocy, zwierząt lub dzieci.\n2.6 Nie popełniania plagiatów. Proszę zaznaczać kto jest autorem materiałów, które podlegają cytowaniu/dyskusji.\n2.7 Sprawdzenia w archiwum, czy pytanie, które chce zadać, nie padło już wcześniej. Nie należy zakładać postów o tematach, które wystąpiły w przeszłości. Należy dopisywać posty do już istniejących tematów.\n3. Moderatorzy. Ich działalność i kompetencje\n3.1 Moderatorzy pilnują porządku na forum oraz służą pomocą i radą. Moderatorzy to użytkownicy wchodzący w skład Gwardii Wojownika (kliknij mnie).\n3.2 Moderatorzy są zobowiązani do wzorowego przestrzegania regulaminu forum i dawania dobrego przykładu.\n3.3 Moderatorzy powinni być w miarę możliwości obiektywni i bezstronni oraz nie dyskryminować żadnych użytkowników.\n3.4 Posty umieszczone w nieodpowiednich działach mogą zostać przesunięte przez moderatorów, zablokowane lub skasowane.\n3.5 Posty niezgodne z regulaminem mogą być edytowane przez moderatorów, zablokowane lub skasowane.\n3.6 Decyzje administratora i moderatorów serwisu Wojownik.com nie podlegają dyskusji.\n3.7 Za permanentne naruszanie regulaminu można otrzymać ostrzeżenie. Użytkownik, który otrzyma trzy ostrzeżenia nie może pisać nowych postów. Liczba ostrzeżeń jest wyświetlana obok awatara użytkownika. Użytkownik, który otrzyma sześć ostrzeżeń nie ma prawa wstępu na forum serwisu Wojownik.com.\n3.8 Możliwość moderacji ma również administrator serwisu Wojownik.com, którego postów moderatorzy nie mogą edytować ani usuwać.\n4. Inne postanowienia i kwestie techniczne\n4.1 Niniejszy regulamin może ulec zmianie bez uprzedzenia. Nieznajomość regulaminu nie usprawiedliwia użytkownika, który go łamie.\n4.2 Rejestracja na forum serwisu Wojownik.com jest równoznaczna z akceptacją niniejszego regulaminu.\n4.3 Konta osób, które po okresie 60 dni od rejestracji nie napisały żadnego posta, mogą zostać usunięte.\n4.4 Podpis nie powinien być dłuższy niż trzy wiersze. W podpisie nie można zamieszczać obrazków.\n4.5 Rozmiary awatara nie mogą być większe niż 100 na 100 pikseli.\n4.6 Zdjęcia o rozmiarze większym niż 100 kB lub takie, których szerokość jest większa niż 400 pikseli, muszą być umieszczane jako\nodnośniki - http://www.wojownik.com/viewtopic.php?t=280.\n4.7 Za treść postów wysłanych na forum odpowiedzialność ponosi jedynie ich autor.\n4.8 Kwestia cytowania postów.\nProszę pisać treść własnego posta bezpośrednio po cytowaniu, bez wstawiania znaków przejścia do nowego wiersza.\nPrzykład poprawnego cytowania:\nU mnie najtaniej!\nSzefu napisał, że u niego jest najtaniej.\nKoniec przykładu poprawnego cytowania.\nPrzykład niepoprawnego cytowania:\nKoniec przykładu niepoprawnego cytowania.\nProszę nie wklejać (CTRL+C, CTRL+V) fragmentów posta przedmócy. Proszę zamiast tego cytować!\n4.10 Każdy użytkownik powinien uzupełnić swój profil i koniecznie podać poprawny adres email. Konta użytkowników, którzy nie podali poprawnego adresu email, mogą zostać zawieszone lub usunięte (gdy użytkownik nie napisał ani jednego postu)!\n4.11 Administratorem i właścicielem forum jest wojownik.\n4.12 Trzy nieudane próby zalogowania pod rząd powodują automatyczne zablokowanie konta użytkownika na 15 minut.\n4.13 Używanie koloru fioletowego jest zastrzeżone wyłącznie dla administratora serwisu.\n4.14 Kwestie nie uregulowane regulaminem rozstrzyga administrator forum.\nAutor: XFactor, data ostatniej aktualizacji: 14 czerwca 2005\nOstatnio zmieniony przez wojownik 2007-04-25, 14:42, w całości zmieniany 4 razy\nWysłany: 2013-02-17, 14:38\nDochodzi nowy punkt regulaminu.\nZabroniona jest wszelka promocja i umieszczanie w profilu, podpisach tematach stron internetowych niezgodnych z tematyką forum, oraz promowanie sklepów internetowych w jakikolwiek sposób.\nWszystkie osoby rejestrujące się tylko po to aby taki link umieścić będą automatycznie usuwane.\nWojownik Forum Sztuk Walki Strona Główna » Administracja » Wszystko o forum